--- Page 1 ---

МэщбэшIэ  Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯЩЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том
М 53
третий. Романы.- Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во.
2013.- 776 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м,
Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо премиехэм, дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ премие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0745-8
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2013

--- Page 8 ---

ЦIЫФЫР ТIО КЪЭХЪУРЭП
Роман

--- Page 9 ---

I

--- Page 10 ---

Нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъоу чэщныкъо шIункI.
Даримэкъо Аслъан зыкIэрылъ чэу лъапсэр ащ нахьи нахь
шIункIыжь. КъохьэпIэ лъэныкъомкIэ къикIырэ тхьамыкIагъом ыгъэщтагъ пIонэу, бгы чэпэ зандэмрэ къушъхьэпсы чъэрымрэ азыфагу дэфызэгъэ Пшъэдэ чылэ цIыкIоу
урам закъо нахь зыдэмыкIрэм зы лъэмакъи къыдэIукIыжьрэп. Жъуагъохэр зэрымысыжьыхэ ошъогу шъэфми гур
егъэкIоды.
Загъорэ шыблэ гъуагъом фэдэу къызыбгырыурэ топы омакъэхэм бгъашъокIэ Аслъан зыхэуIубэгъэ чIыгур
къагъэгырзы. Тхышъхьэ мэзахэм ерагъэу къыхэщырэ чэпэ хъурэитIум задэплъыкIэ Ермэлхьэблэ ошъо лъэныкъом машIо кIэнагъэу къыщэхъу. А лъэныкъор ары а топы омакъэхэри къыздиIукIхэрэр, заори къыздикIрэр.
ОшIэ-дэмышIэу чылэпшъэ лъэныкъомкIэ хьэ хьакъу
макъэ къыщежьагъ. Аслъан кIэрэхъо гъэтырэм ыIэхъомбапэ тырилъхьи, псынкIэу къызэрэзыщылъэтынэу щазымэ лъапэр уцыжъ лъапсэм ригъэнагъ, тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу заулэрэ дэIуагъэ, къызэрежьагъэм фэдэкъабзэу хьэ хьакъу макъэми щигъэтыжьыгъ, хьэмэ зэряхабзэу нэмыкI гори къыпэджэжьыгъэп.
Зи щыIэп.
Сыда мыщ сыкъэмыкIомэ мыхъунэу бэлахьэу къыстефэгъагъэр? Аслъан чэу лъэпсэ шIункIым щыхэдэIукIызэ
зэдысыжьэу регъажьэ, гури лъэпэрапэу къытео, шъхьэм
имылъ Iаджи къехьэ, зы гупшысэм зы гупшысэр енэкъокъу, зыуж ихьэгъэ Iофым хэгупшысыхьэ къэс зэмыжэгъэ
джэнджэшыр бгъэм къыдэтэджыкIы, янэ къыриIощтыгъэхэр гум къэкIых. "Трам тхьамыкIэм ыуж уимыхь,
итхьамыкIагъи ухэмыхь, ар зэраIоу, нынэ, щытэп, зыгорэм ичэм щыс ыгъэтэджыгъэп". Къэсыубытыми сыдынэкIэ сеплъыщта? Арырэ сэрырэ тызызэрэмылъэгъугъэр илъэсипшIым къехъугъ. Зы чэщы горэм, ащ илъэсих

--- Page 11 ---

фэдиз тешIэгъэн, ащыгъум милицием сыхэхьэгъэкIагъ,
тишъхьаныгъупчъэ къызытеом, симысэу тянэ резгъэIогъагъ. А чэщым сянэ тхьамыкIэм кIэхэкIыгъагъэр!.. Сэри
сынапIэ къездзыхыжьын слъэкIыгъагъэп, джыри къыгъэзэжьыни тишъхьаныгъупчъэ къытеон сшIошIызэ, чэщыр
исхыгъ, тинасыпти зыми къылъэгъугъэп тадэжь къызэрэIухьэгъагъэр. Алахьым ешI, сыдым фэсшIэна, къызыкIыIухьэгъагъэр, зыгорэ ищыкIэгъагъэщтын, къыриIуагъэм щыщ тяни къымыIожьэу, ыгу къэкIмэ гъэу тхьамыкIэр дунаим ехыжьыгъ. СшIэрэп ыуж сихьанэу сызыкIезэгъыгъэр, сэ сыхэмыхьагъэми къаубытыни ар. Сыд фэдиз
пIуагъэми Трамрэ сэрырэ зы быдзыщэ зэдытIуфагъ, зы
тэмашъхьэм тыкъызэдытехъухьагъ, а зы Iулъхьэр тIу
зэфэтшIызэ тыкъызэдэтэджыгъ. Джы сэ ар къэсыубытыни, згъэтIысын фаеу хъугъэ. ГъэшIэгъона хьаджрэтэу хэхьажьыгъагъэмэ, зыфыхэхьажьыгъэм илажьэ хэмылъэу
къычIэкIыжьыгъагъ. Сэри Трам зэрэхэхьажьыгъагъэм
силэжьэ тIэкIу хэлъ, къысиIуагъэм щыщ сшIошъы хъугъагъэп, пIорэр сыда, апэрэ комсомольцэу чылэм къыдэтэджагъэм язырэр классовэ пыи хъуна cIоти, къыхезгъадзэщтыгъэп...
СIорэр сшIэрэп джы, Даримэкъор ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьы, зыгорэ имылэжьагъэмэ джы нэсы Трамэ
хьаджрэтэу пфыхэтыщтыгъа! Адэ сыда, ащыгъум зыфыхэхьажьыгъагъэр, хыеу къызычIэкIым къызкIыхэмыкIыжьыгъагъэр? Чылэри органхэри къыхэкIыжьынэу елъэIугъэх шъхьакIэ, къэбарэуи къыридзагъэхэп... А чэщым,
тадэжь къызыIохьэм, сыдэгущыIэгъагъэмэ къыхэсщыжьын слъэкIынгъэнкIи мэхъу, ары шъхьакIэ, зи сфеIошъугъэп. Тянэ тхьамыкIэм къыриIуагъэри тимыгъашIэзэ, зыдихьыжьыгъ...
Даримэкъо Аслъан тутын ешъомэ шIоигъоу хъугъэ.
ЫIупшIэхэри зыкIыIугъупцыкIыгъэхэри ышIэрэп, загъори
ахэр бзэгупэкIэ егъэушынэх, ардэдэми мэгъушъыжьых.
Зыхэхьэгъэ гупшысэм гуапэу къышъхьащигъэхьагъэм
ыгъэзэгъэжьрэп. Трамрэ ежьырырэ якIэлэцIыкIугъор
гум къызэкIыжьыр ары теуIубагъэу тутыныр зыхигъэнагъэр. Зэлъыпытэу Iэ кIоцIым заулэрэ щикъудыий, чIым
тутыныбжъэр хищытIыхьажьыгъ. Зымакъэ къэIурэ
псыхъом Трамрэ Аслъанрэ тхьапшырэ зэдыхэсыгъэха!
Мо бжъэпэ лъэгэ рекIокIым чIыпIэ иIэпщтын зыдынэмысыгъэхэ. ПсырыкIым щыIэ хатэм хъырбыдз тыгъу зэрэкIощтыгъэхэр гум къэкIыжьы.
Трам насып джанэ щыгъэу къалъфыгъэм фэдагъ,
гукIэ IэшIу-IэшIоу Аслъан щхыпцIыгъэ, орэцIыкIу, орэины
фаеми, апэ зэIэгъэ хъырбыдзыр плъыжьыбзэу къычIэкIыщтыгъэ. Сэ пкIантIэ зэскIыхэу бгъашъокIэ хатэм къыхэсхыщтыгъэ хъырбыдзхэр ныкъоплъыхэу е тхьабылыцэхэу
нахьыбэрэ къыхэкIыщтыгъэх. ЕтIани Трамы зы лъэбэкъукIэ зыкъыщезгъанэщтыгъэп, зызэришIэу зысшIыщтыгъэ.
ЗэIабырэм фэдэ хъырбыдзымэ сяIабыщтыгъэ... ТыкъызызэпачъэкIэ? Ари сшIуихьы зэпытыщтыгъэ. Ахъщэео
тыззэдешIэкIэ тиупсыпэщтыгъэ. Мы Трами, ицIыкIугъом
Трам боу бэлахьыгъ, ащ текIон тичылэ къыдэкIыщтыгъэп.
Зы закъу ныIэп сызэрэшIокIыщтыгъэр. Джа ефэндым
дэжь еджакIо тыкIо зэхъур ары. ЗэрэсищыкIэгъагъэри
сшIэрэп. Ар дэгъугъэмэ, ащкIи ыпэ сишъыныеп!..
Лъэмакъэ горэ къэIугъэ фэдэу къыщыхъуи, Аслъан
кIэдэIукIыгъ. Ыгу итео макъэ зэхихыжьэу чэщыр ирэхьатыпIэ ит. Ау загъорэ топ омакъэмэ къызэщагъакъо. Чэщыр рэхьатми, Даримэкъом ыгу рэхьатэп.
Гум игумэкI зыщигъэгъупшэ шIоигъоу джыри зегупшысэкIэ Таусэ Трам ишъузэу Курынэ дахэ ынэгу къыкIэтаджэ. БэшIагъэ Аслъан Курынэ зимылъэгъугъэр. Джа
илъэсэу чылэм къызэрэдэкIыжьыгъагъэх. Ащыгъум Трам
хьаджрэтэу зыхэхьажьыгъэр илъэс хъугъагъэ ныIэп, е
илъэситIункIи мэхъу, тэрэз дэдэу къышIэжьрэп. Ячылэ
щыщхэр къыIукIэхэмэ чылэ къэбархэр зэригъашIэу ыIозэ,
джау сыдыми Курынэ кIэупчIэщтыгъэ, ащ фэдизыми зэрэдахэм нахьи нахь дахэ мэхъу зэпыт къыраIощтыгъэ. Ащ
дэжьым зыгорэ ыгу къыхэуIорэм фэдэу къыщыхъущтыгъэ. Ащ пае къанэщтыгъэп етIани кIэмыупчIэн. Ячылэ
Iаджыри ащ ыуж къыдэхьагъ шъхьакIэ, теплъэн ылъэкIыщтыгъэп, Iофы зыригъэшIэу зэригъэлъэгъунри къыригъэкIущтыгъэп, хьаджрэтым ишъуз лъэгъун лъэгъу къыфэкIуагъ е къыкIэупчIагъ аригъэIоным фэягъэп. Зэзакъо
урамым тырилъэгъуагъ шъхьакIэ, чыжьагъэ. Ау щытми,
идэхагъэ ыIэпкъы-лъэпкъымэ къыраIотыкIэу чэукъуапэм
Курынэ къохьажьэу зэ ылъэгъугъагъ. Даримэкъор къызэтеуцуагъэу, ашыкъ хъугъэу лъыплъэти, зыкъызешIэжьым, зыгорэм тыкъимылъэгъугъот ыIогъагъ.

--- Page 12 ---

Джы Курынэ зыщычъыерэ унэр пэблэгъэжъый, анахьыбэми лъэбэкъуишъэ горэ е нахь макIэ азыфагу илъын.
Плъэмэ, унэ нэтIэ фыжьыр мэзахэм къыхэщэу елъэгъу.
Ичэм игъошхэ макъи зэхехы. Чэу лъапсэу зыкIэрылъ хатэми Iаджыри Курынэ дэтыгъ, къыдэхьагъ, дэкIыжьыгъ,
натрыфи, картофи щишIагъ, щыIуихыжьыгъ. Джэнчи
щыхилъхьагъ. Мо псынэ къуаом дэжь щыт хэтэжъыеми
нэшэбэгуи, къэбаскъи, помидори щишIагъ. Щыбжьыий.
Курынэ ар зэрикIасэр Аслъан ымышIэу щытэп, ищыпс
плъыжь шIыгъи, ичэтлыбжьи Iаджыри ышхыгъ.
Джары, еIo Аслъан, Трамы сшIудимыхыгъагъэмэ, Курынэ джы тиунэ исыщтыгъэ... СшIудихына, сэр-сэрэу
фэзгъэкIотагъэу. Iофы зезгъэшIэу сыпылъыгъэмэ, зыгорэ тэри ащ хэтшIыхьани, ары шъхьакIэ ныбджэгъур ныбджэгъоу къанэ, ар зыпэпшIын щыIэп. Джы илъэс пчъагъэ
хъугъэшъ, Курынэ тхьамыкIэр унэм изакъоу ишIыхьагъэу
ис, Трам къызщыкъокIрэр ипIалъ. Фэшъуашэр къехъулIагъ!.. Ар ыпэ илъти ары Трамы дэмыкIомэ лIэнэу зыкIэхъугъагъэр. Ар плъэгъоу упылъыжьына, угу ишъэф горэми щыбгъэгъозэна?.. Алахьым ешI джы ащ идунэе
щыIакIэ зыфэдэр, мэчъыя-мычъыя? ПшIэхэнэп Трамэ
ежэнкIи. Нычэпэрэчэщым ащ фэдэ зи щыIагъэп. Шъхьантэм ышъхьацхэр къетэкъохыжьыгъэу пкIыхьэм хэтэу
щылъынкIи мэхъу е лъэмакъэ горэ къэIумэ ыгу сысэу
лIым ежэу пIэкIорыгум джэнэубгъу пIонэкIэу исынкIи
пшIэхэнэп. А-ей гущ, зэгорэм аущтэу Курынэ слъэгъугъагъэмэ!.. Олахьэ гъэшIэгъоным, сIохэрэр сшIэхэрэп
джы!.. Дэгъугъэ нычэпэ Трам къыкъомыкIыгъагъэмэ.
СыкъэкIон фэягъэп. Тянэ тхьамыкIэр псаугъэмэ, сыкъакIомэ плъэгъуныгъи. А-енасын, нычэпэризэ къыкъомыкIыгъэмэ дэгъугъэ!..
Хьэ хьакъу макъэр къыздиIукIыгъэгъэ лъэныкъомкIэ
зыгорэ щыIагъэмэ тыгъурыгъу макъэр зэхихыщтыгъэ.
Мурадин шъхьаукъэлэ кIалэп, тыгъурыгъум фэдэу пшъагоу, ынэхэр къичъыхэу, умычъый Iори нычэпэрэ чэщым
ынапIэ къемыфэхэу щысыщт. МодыкIи ежь пэмычыжьэу
Iэщым дэт мэкъу хьэндзо гъурбым илъ Аскэри ицыхьэ
телъ. Уинасыпмэ ыIаплIэ учIэфэнэп, къычIэкIыжь уиIэп.
Зымафэ а кIэлитIур ары гъусэ зыфишIыгъэр. Ахэмэ
анэмыкIэу зыми фэягъэп. Мыщ фэдэ Iофым нэбгырэ
бащэ имыщыкIагъэу елъытэ. Шъэфыр нахь цIыф макIэ

--- Page 13 ---

ышIэ къэс нахь шъэф зэрэхъурэр Аслъан зэхимышIыкIэу
щытэп. ЕтIани мы Iофым хьалэ-балыкъ ищыкIагъэп. Ар
дэгъу дэдэу къызыгурыIуагъэр бэшIагъэ. Армырмэ
уишъэф шъэфы хъущтэп.
Джары мыщ ыпэкIэ къакIощтыгъэхэм зи къызкIадэмыхъущтыгъэр. Сыд фэдизэу аушъэфыгъэми, чылэм
къызэрэсхэу яшъэф нафэ хъущтыгъэ. Зыуж итхэ Трам
зи рашIэн алъэкIыщтыгъэп. КIэрэтIысхьэхэшъ раIуатэ
пIонэу ягухэлъ къышIэти, къадэджэгуба уигъаIоу модыкIэмыдыкIэ илъэуж къафыхигъэщызэ илъэс пчъагъэ къыхьыгъ.
Ау джэгум паго къекIы зэраIоу, зэгорэм Трам заIэкIигъэукIэ пэтыгъ.
Ар зыхъугъэр гъэрекIу, заор къызежьэгъэ илъэсыр
ары. Трам къызэлъекIухи, къаухъурэий мэфищэ фэдиз
ыуж мэзым щафыгъ. Ахэмэ Аслъан ахэтыгъэп. Ащ ыуж
Трам къэбар Iаджи фагъэIугъ. Бэмэ аубытыгъэу аIощтыгъэ, мэзым хаукIыхьагъэу нэмыкIхэри рыгущыIэщтыгъэх,
Дагъыстан лъэныкъом щызылъэгъугъэхэри щыIагъэх,
псым ытхьэлагъ зыIонхэри чылэм къыдэкIыгъэх, джынэмэ ягъусэу Бэщуз кIэй щытеплъагъэхэми заушъэфыгъэп,
хэти ыIон ыгъотыщтыгъэ.
РаIуалIэрэр зэкIэ пшIошъы ыгъэхъунэу Трами гъэтхэ
реным къэлъэгъуагъэп. Лъэкъо уIагъэр охъужьыфэ мэзым къыхэкIыгъэп, итIысыпIэ ыхъожьи, ядэжьи къыкъомыкIэу, уцыжъ гъэжъогъэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэIэзэжьэу а мэзэ заулэр къыхьыгъ.
УIэгъэ хьылъэ зэрэтыращагъэр ашIэти, мэзым хэлIыхьажьыгъэкIэ алъыти, ыуж итыгъэхэр рэхьатыжьыгъагъэх.
Гугъэщтыгъэ закъор Курын - ишъуз арыгъэ. Сыд фэдиз илI фаIуагъэми, Курынэ шIошъы хъущтыгъэп, паплъэщтыгъэ, джы къыкъомыкIымэ джы къыкъокIы ыIозэ
ежэщтыгъэ, игугъэ ипкIыхьапIэу гъолъыжьыщтыгъэ,
ипкIыхьапIэ игугъоу къэтэджыжьыщтыгъэ. ЛIыр щыIагъэп, щымыIэми игугъэ кIодыщтыгъэп.
Гъэмэфэ пчэдыжь горэм пхъэ гъугъэ кухьэ икъэлапчъэ дэжь Iутэкъуагъэу Iулъэу блэкIрэмэ залъэгъум, сыдэу пхъэ гъугъэ шIагъуа аIуи ехъопсагъэх, етIани зымафэ, ищагу мэкъу кухьашхо дэгъэукIорэягъэу дэлъэу залъэгъум, тхьэ ети, аIуагъ, ащ рыгущыIэхэзэ иунашъхьэ

--- Page 14 ---

абгъэу залъэгъум, Трам зэрэпсаум щэч зэрэхэмылъыжьыр хэти къыгурыIуагъ.
Ащ ыужи аубытынэу мызэу-мытIоу къылъыкIуагъэх,
заригъэгъотыгъэп, нахьыпэм фэмыдэу джы нахь ышъхьэ фэсакъыжьэу ыублагъ, IашэкIэ къязэожьыгъ, ыуIагъи
ыукIыгъэхэри щыIагъэх, ау ахэмэ, Трам ышIэщтыгъэщтын
заорэр, ячылэ щыщ къахэфагъэп. Ар лIыгъэкIэ фэзылъытэхэри щыIагъэх.
Сыд фэдизэу ыуж итыгъэхэми ащ пае къанэщтыгъэп
унэгъо IофкIэ ишъуз къыдэIэпыIэщтми, имыIэхэри къыфигъотыщтми. Чылэм дэсмэ амышIэщтыгъэ гъучI пIэкIор
дахэхэри иунэ итыгъэх, ишъузи икIэлэцIыкIуи ямышIыкIэу
фэпэгъагъэх. Ашхыщтми щыкIэщтыгъэхэп. СилI къыскIэрысэп, ищынагъо къысшъхьащытэп Курынэ ыIоу, ышъхьэ къефэхыгъэу алъэгъугъэп. ЛIыр къызэрэдэIэпыIэрэр
шъузым ыушъэфыщтыгъэп. Ахэр зэкIэ лIым къыздырихри, хэкIыпIэу иIэри ымышIэу щытыгъэп, ымышIэщтыгъэ
закъор зызщигъэбылъырэ чIыпIэмрэ къызщыкIощт уахътэмрэ. Апэрэр ыушъэфми, ятIонэрэр хьилагъэ хэлъэу
шIуиушъэфэу арыгъэп - къызщыкIощт уахътэр ежь Трами тэрэзэу ышIэщтыгъэп, щынэгъончъэ чIыпIэ къызхэкIырэр ары ныIэп къызыкъокIыщтыгъэр.
Джаущтэу заор къежьэфэ Курынэ къыхьыгъ. Заор
къежьи чылэлIыхэр ащэхэ зэхъум, ихьашI-къошIыгъэ зыхиIажэу, ыIощт-ышIэщтымкIи нахь зыфэсакъыжьэу ыублагъ. ЗилI заом хэкIодагъэмэ яхьэдагъэхэр чылэм къыдэтаджэхэ зэхъум, урамым къытехьанкIэ укIытэу хъугъэ.
ЕтIани анахьэу зыгъэукIытэгъапэр мыгъатхэ сабый къызфэхъур ары. Зэошхор макIо, лIыбэ хэкIуадэ, бзылъфыгъабэ шъузабэу къэнэ.
Джахэм ягупшысэу шIункIым хэдэIукIэу щылъызэ,
Аслъан ынапIэ къефэхыгъ, чIыгур зэгози пхырызыгъэу
къышIошIи къэлъэтагъ. Зэрэшъхьаукъагъэр зыфэдизыр
бэми макIэми ышIэрэп. ТэдыкIи зэрэщырэхьат. Чъыеу
къытеуагъэр зышъхьащифынэу ыIупшIакIэ ецэкъэжьыгъ,
Iэ сэмэгур жэпкъым кIигъакъуи, сэмэгу бгъу лъэныкъомкIэ зыригъэкIыгъ.
Даримэкъом ышъхьэ бэ къихьэрэр, зынэмысырэ
щыIэп. Ау игупшысэ зыблэмыкIырэр Трам закъор ары.
Тыдэ нэсыгъэми ащ къеолIэжьы. Илъэс пчъагъэм къафэмыубытыщтыгъэ хьаджрэтым инасыпи, иехъулIэныгъи

--- Page 15 ---

репхы. Ар къызыIэкIафэрэм иIоф къекIы, ионэш лъэрыгъ
пытэу еуцо, къамыщ тхьапэми жьы еубыты зэраIоу, ари
ыIапшъэ шIодзэгъэщт, зыщыфаем хьазырыпс.
- ...Ар къызыбгъэцакIэрэм лIыгъэ зепхьащт!..- къежьэн зэхъум полковникым къыриIогъагъ.
- КъэзгъэцэкIэнэу сэгугъэ, товарищ полковник.
ЛIыгъэм уимыгъэшIэн щыIэп, машIоми упигъэхьащт,
псыдзэми зыхыуигъэдзэщт. ИщыкIагъэ зыщыхъурэм
уищыIэныгъи уеплъыжьыщтэп, зыпIэтыни ем зыпэIубдзэщт. Щтагъэ аIoy шъхьапхэтыкум щэр къытыримыгъэфэным пае ынэгу ихыгъэу, зэришIэрэр ышIэзэ пэгъокIыщт. ЛIыгъэм лIыгъабэ епIу. Орэдыбэ фызэхалъхьэ.
АгъашIоу лIэшIэгъумэ къыздырахьакIы. ЛIыгъэ зыфапшIэри зыфызепхьэри пшIэн фае. ЛIыгъэ нэпцIым уицIыфыгъэ ыгъэцIыкIущт, укIытэгъу чIыпIэ уридзэщт, уикIасэ
пфигъэукIытэми, уиджэгъогъу пфигъэгушIощт.
Даримэкъо Аслъан пIэм хэлъ хьаджрэтым кIэрэхъо
къэщагъэр тырищаеу къеубытыкIэ, лIыгъэкIэ ылъытэрэп.
Ар зыфаер нэмыкI. ЛIыгъэ зыхэлъэу ылъытэрэр зашэри
ешэри зэрэшIэхэу зэпэгъокIыхэмэ ары. "Сыуашэ" пIон
нахьи, "сыкъыпфэкIо" пIоныр нахьышIу. Арэущтэу узызекIорэм, нибжьи Таусэ Трамэ къэуубытынэп, зыкIэмыIэжьы уишIын. ЗыкIэмыIэжьыр Iофэп, мыгъэ ыуж итыгъэмэ къаришIагъэм фэдэу, ппсэ Iуимыхымэ. Къэнэжьрэ закъор хъоршэрыгъэр ары. Хъоршэрыгъэри лIыгъэм изыпкъыгъомэ зыкIэ ащыщ. Хэти итхьагъэпцIыгъэ къызэрихь,
пфэлъэкIмэ, быгъу бжъакъоми дэтIысхь. Зы хэгъэгу горэм, Испаниер арымэ сшIэрэп, ащ фэдэ быгъу бжъэкъо
зэшIокI хабзэ щыI. Олахьэ ари гъэшIэгъоным, быгъу губжыгъэ нэ къикIым хъэдэн плъыжь такъыр пэбгъохыни,
фэпщэизэ удэджэгуныр. Мы цIыфмэ къамыугупшысын
щыIэп, алъэкIмэ къамзэгуми уанэ тыралъхьащт. Ари лIыгъэу алъытэ. Адэ умылъытэмэ, хэта укъэзгъанэрэр, ори
быгъу губжыгъэм пэгъокI.
Сыдми Аслъан илIыгъэ гупшысэ бэмэ анигъэсыгъ,
къеу-еожьи, къыуджахь-ыуджахьыжьи ежь зыфэе дэдэм
къыригъэолIэжьыгъ: хьаджрэтыр къэуубытынри лIыгъэ!..
Тэ щыIа къыубытыщтыр?
Осэпсыр къызэрехрэр къэпшIэнэу жьыр къэушынагъ. Псыхъом ымакъи нахь дэгу хъоу регъажьэ. Чэщыбгы шIункIым чIым зышъхьащеубгъуапэ. Ащ пае топы
омакъэхэр зэпыурэп. ЧIыгум ищэIу гырзи щигъэтырэп.
Зылъэмакъэ къэмыIухэрэр Таусэ Трам.
Аслъан плъэмэ, шIуцIагъэ горэ шIункIычIэм къыхэщы,
зэ шъхьам бгы чапэм пэIулъэшъогъэ хэтэ чэу натIэм дэжь
зизакъоу щыт къужъ чъыг бырабэр арэу къышIошIыгъ.
ТIэкIурэ зэплъэ уж къужъ чъыгыр мэсысы фэдэу къыщыхъугъ, шы пырхъы макъи зэхихыгъ. Мэкъэ дыс шъэфри къеIугъ:
- КъыохъулIагъэр сыд!..
Даримэкъом ылъэгонджэзэрытыр кIэзэзыгъэ, кIэрахъор ыIэдакъэ чIикъузагъ, Iэ сэмэгумкIэ уц кошэ кIыр горэ
ыубытыгъ. Тэ укъизи, Трам бетэмал!.. Аслъан чэу лъапсэм зырифызылIагъ. Жьы къыфэмыщэжьэу мэдаIо.
Къужъ чъыгымкIэ макъи-лъакъи къиIукIыжьрэп, ынэ
тыригъэдыкъагъэу маплъэ, зи ылъэгъурэп. Зэ бгъашъокIэ чэунэзым репшэкIын ихьисапыгъ, пшы хъумэ макъэ
пыIукIыным щыщынагъ. Хьаджрэтым ытхьакIумэ сакъыным есагъэшъ, зэхихыщт, ежэмэ нахьышIу. Зыдэщылъ
чIыпIэм блэкIэу ар зыдэкIон щыIэп, ягъунэгъу хатэм ар
дэхьащтэп. Чэунэзым къырекIокIызэ, ежь къебгъукIощт.
Тэ щыIа къебгъукIощтыр? Макъэ къыгъэIуи хэхьажьыгъэмэ шIэ?
Къэхъущтым паплъэу Аслъан сыхьатныкъо фэдиз
щылъыгъ. Джыдэдэм ар зэгупшысэщтыгъэр къужъ чъыгым дэжь щытыр зыщыщыр, къыздикIыгъэр ары. Трам
ядэжь къэкIожьыхэщтмэ, а чэпэ лъэныкъомкIэ къызэрехыщтыр Аслъан ышIэщтыгъэ, ау зыфигъэдэн ымышIэщтыгъэр шыр игъусэу къызэрехышъугъэр ары.
Ар мы Трамымэ? Трам ары, Трам! Хэта ащ нэмыкIэу
мыщ фэдэ уахътэ мыщ щызекIощтыр? ЧылэгъунэмкIэ
къырекIокIыгъэмэ Мурадинэ къышIэщтыгъэ, макъэ къымыгъэIоу лъэбэкъу къыригъэдзыщтыгъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, бгы чэпэ зандэу улъэсми ерагъ зыфаIорэм къехыгъ.
Къехыгъ шъхьае, къехыгъэр зажэрэр Аслъан ышIэрэп. ЗыгорэкIэ зэрешэхэрэр гуцафэ ышIэу IукIошъыжьыгъэмэ сыкъэпшIагъ...
Ащ нахьэу ежэжьын ылъэкIыщтэп, къужъ чъыгымкIэ
пшыщт. Бгъашъом тегъолъхьан зыщиIорэм лъэбэкъуипшI фэдиз ичыжьагъэу ытамэ къапщыкъ ушъагъэ
телъэу Трам ыпашъхьэ къитэджагъ. Хьылъэ къызэрихьырэр пшIэнэу фэбытышъу. КъызэребгъукIоу риутынэу Аслъан зигъэхьазырыгъ. Мор къэсыубытынри ыпсэ Iусхынри тIури зы. ЧъыIэ-чъыIэу Аслъан ышъхьэ къилъэдагъ -
хэхьажь Трам!.. Ардэдэми шъэогъур къыпфэубытышъурэп къезыIощтыгъэ полковникыри ынэгу къыкIэтэджагъ,
къэхъугъэр ымышIэу ыIэпкъы-лъэпкъымэ зызэкIакъузагъ.
Трам къапщыкъычIэр чэутхым ригъэкъугъ, жьы
зыIуегъахьэ. Аслъан чэтыум фэдэу зигъэлъати, Трамы
зытыридзагъ. Къэхъугъэр ымышIэу, щтагъэм хэтэу Трами кIэкуукIыгъ.
- "Оур" озгъэшIэщт сэ!..- Даримэкъор ыIэпипшIыкIэ
Трам ыжэпкъы чIэгъ чIэгъолъхьагъ.- Джащ уихьаджырэтыгъэ щыуухыгъ, Трам!
- Ора сэIо, Аслъан?!
- Сэры дэд. Сэ сишIэн сшIэгъахэ.
- Ар нэрылъэгъу.
- Упсэ пшIоIэшIумэ, бэнэ-къэбанэм хэкIыжь.
- Ащ пкIэ иIэжьэп.
- БгъашъокIэ чIыгум хэгъуалъхь.
- СIэмэ уатекIмэ, сыхэгъолъхьащт.
Хьаджрэтым ыIэ джабгъу лъэныкъо Аслъан ыIуантIи,
ыкIыIу зэрэтесызэ, бгъашъокIэ чIыгум хигъэгъолъхьагъ.
Трам ынэгушъо уцыпэ ныкъогъухэр къыхэуагъэх, осэпс
зытехэгъэ чIы шынэгъакIэр ыпэ къиуагъ. Иныбджэгъу
тхьамыкIагъо къызэрехъулIагъэр къышIагъ пIонэу, къужъ
чIэгъым чIэт шыр къэщыщыгъ. А сыхьатым хьэ хьакъу
макъэхэр чылэ гъунэм къыIутэджагъэх, тIэкIурэ хьакъухи, щагъэтыжьыгъ.
КIэрэхъуапэр хьаджрэтым ышъхьапхэтыку Аслъан
кIэриубыти, еупчIыгъ:
- Уизакъуа, гъусэ уиIа?
- О сыпфэдэкIэ огугъа?
- ТитIо зэфэдэ сыдым тишIын,- Даримэкъом джыры
ныIэп Аскэр ишхонч зыдихьыщтыр ымышIэу, лъэубабэу
ашъхьащытэу зилъэгъугъэр:
- Ухэчъыегъагъа сэIо!..
- Зи зэхэсхыгъэп.
- Зэхэсхыгъэп пIуи? - хьаджрэтым ыIэхэр ыпхызэ,
Аслъан игъусэ еупчIыгъ, игуапэу зыщытхъужьыгъ: - Адэ
джары Iоф зэрэпшIэн фаер, Аскэр.

--- Page 16 ---

КIэпсэжъые пытэкIэ ыIэхэр ыпхыгъэхэ пэтзэ Аслъан
къытемыкIэу Трамы тесыгъ. КIэрэхъуапэри шъхьапхэтыкум чъыIэ-чъыIэу ригулIыгъ:
- УиIашэ тэ щыI?
- КIэрахъор о пIыгъ, шъэжъыер чэунэзым кIэрылъ.
- Иджыбэхэр къэлъыхъух, Аскэр,- хьаджрэтым ытх
зэрисэу Даримэкъом къыIуагъ.- Мыщ къэрар иIэп.
Джыбэхэм ямызакъоу ыбгъашъохэм анэс хьаджрэтыр Аскэр къылъыхъугъ. ЗыкIыхэIабэри ымышIэу ышъхьацхэри къыIэбылъэбыхьагъэх, упкIэ паIoy щызыгъэми
теIэбагъ. Зи ыгъотыгъэп.
Трам къыIуагъ:
- Щазымэ тхьаIум шъэжъыер къыдэх.
- Джаущтэу ущытмэ нахьышIу,- Даримэкъом игопагъ.
- IашэкIэ сышъупэгъокIыгъэп.
- Мыгъатхэ укъызэрапэгъокIыгъагъэр?
- ШъукъыспэгъокIыгъэти, сышъупэгъокIыжьыгъ.
Чэтэщыр зыдэщыт чэумкIэ чъэ макъэ къэIугъ, чэур
зэхикIыкIэу зыгорэ къелъагъ.
Аслъан псынкIэу Трамэ фигъэпытагъ:
- Чэу лъапсэм кIэрытIысхь!
- Хэт ар, сыкъао! - Аскэр ишхончыпэ шIункIым хищэягъ.
- Сэры, сэры,- Мурадин ымакъэ ашIэжьыгъ.
- Орымэ Iофэп,- шхончыпэр Аскэр къызэкIихьажьыгъ.
Жьы къыфэмыщэжьэу Мурадин къакIэрылъэдагъ:
- Сэ сышъухэмытэу къызэрэшъуубытыщтыр сшIагъэ.
- Сэ сыхэмылъыт ащ...- Аскэр къыIуагъ.
- Iофыр шъошIа джы, кIалэхэр? - Даримэкъор къяупчIы.
- Мо чъыгыр шъолъэгъуа?
- Къужъ чъыгыра зыфапIорэр? - Аскэр къэупчIагъ.
- Ары. Джащ шэу чIэтыр къызэрэшъуфэубытышъу.
Мыр шы дэй тесына? Шъуфэсакъ, шъумгъащтэ.
- Ар зыдэкIон щыIэп, сэ мыщ сыщыIэу,- Трамэ
къыIуагъ.- Непэрэзымафэм хьэйуан тхьамыкIэр псы ешъуагъэп,- Трамэ кIэлитIум акIэлъиIуагъ,- псы ежъугъэшъуагъэмэ псэпэшхо къэшъухьыни.
Трамэ нэмыкI горэм IэкIэмыфэу ишъэогъу-къош
зэрэIэкIэфагъэр насыпыгъэ зыфилъэгъужьэу щыс. Зыгорэ къыриIонба, ежэ, ау Даримэкъом ащ фэдэ гухэлъ
иIэп. Нибжьи ымылъэгъугъэу, ымышIэу зешIы. Нэмыплъ
Трамэ рихэу, ыгушъхьэ фызэрэшхэу Даримэкъом а сыхьатым ыгу зыкIэхъугъэр ышIэрэп. ФэлъэкIымэ къыубытыгъэ хьаджрэтыр къыгъэплъэщтэп, къыгъэгущыIэщтэп,
ары пакIошъ жьи къыригъэщэщтэп. Ар ышIагъэшъ, Таусэ Трами зи къыIорэп. Даримэкъом апэ къыригъажьэмэ
дэгущыIэнэу, къыримыгъажьэмэ дэмыгущыIэнэу Трамэ
рихъухьагъ.
ЧыжьэкIэ, адэ псыIушъо лъэныкъомкIэ, атэкъитIу
къыщызэпэджагъ, ащ амакъэ зэрэзэхахыгъэр къарагъашIэ
пIонэу чылэ дэхьагъумкIи атэкъэ заулэ къыхэджыкIыгъэх,
Трамэдыхэм адэжькIэ чэм гъошхэ макъи къеIукIы. Хьаблэм телъ хьэ гори зытIо-зыщэ къэхьакъуи быяужьыгъэ.
КъохьэпIэ лъэныкъомкIэ къикIыхи, хьылъэ зэрахьырэр пшIэнэу, самолет заулэ лъагэу чылэм шъхьапырыбыбыкIыгъэх. Трамэ чэу лъапсэм зэрисэу шъхьэр дигъэзыий
плъагъэ шъхьакIэ, ошъогу шIункIым зи рилъэгъуагъэп,
IукIотхэ къэс ябыу макъэ нахь макIэ мэхъу.
Даримэкъо АслъанкIэ самолетхэр мэбыбхэми-мыбыбыхэми тIури зы, зи зэхихрэп, зэхихми къыридзэрэп.
Ащ ышъхьэ илъыр нэмыкI. Чылэ Советым елбэтэу зэрэнэсыщтым егупшысэ, къызфигъэкIуагъэр зэригъэцэкIагъэмкIэ полковникым макъэ ригъэIущт. ИIэшъхьэтет макъэ зыригъэIухэкIэ, хьаджырэтыр зэрэIэкIигъэхьащтым
егупшысэщт.
Ар Iофэп. Iофыр Даримэкъо Аслъан лIыгъэ тIэкIу
хэлъэу къызэралъфыгъэри арэшI, ыIуагъ. Ар зышIэн фэе
Iаджи Iоф къыдэзышIэрэмэ ахэт. Ары нахь ежьмэ анапшIэ
зэкIэ тыралъхьажьы, ежь анэмыкI лIыгъэ зезыхьан щымыIэ пIонэу. Теплъын джы шъуIорэм. ШъуIони шъушIэни
шъумышIэжьэу, шъужэ псы дизэу шъукъэнэщт. Зэ Аслъан къэжъугъэсыжь шъо, хьаулыеу икIэрахъо ащ
ылъэкIы зэпытыщтыгъэп, джау сыдыми ышIэн ымышIэу
икъэптан кIыIухэри зэпигъэжъыужьыщтыгъэп. УIэпкIэлъэпкIэныри, шъо шъушIэрэп нахь, делэ мыгъох, лIыгъэ.
"Махь" aloy лIыгъэр атырэп. Фыгуцэ цIыкIумэ афэдэу
лIыгъэр зэхэлъы, щыIэныгъэм ахэр къыхэпхышъумэ улI.
Ащ фэдэ гупшысэм Аслъан зыкIыхэхьагъэм лъапсэ
иI. Ежь зэIукIэмэ къащыгущыIэ къэс зэриIо зэпытэу, къежьапIи ухыжьыпIи зимыIэ щыIэп. КъыщымыгущыIэу зы

--- Page 17 ---

зэIукIи блигъэкIыщтыгъэп, къэгущыIэ къэсми а гущыIэжъыр псэлъищ пэпчъ къыкIеIотыкIыжьы, къыIорэм ерэпхыгъ-ерэмыпхыгъ фаеми гущыIэхадзэу егъэфедэ.
Арышъ, Аслъани ахэр зыкIиIонхэр щыIагъэх. Ари цIыфы,
зы гухахъо гори, зы гухэкI гори имыIэу мы дунаим жьы
къыщищэрэп. Амыхь-амылъэшъоу джау сыдыми дунаими тетэп. Зыгорэ ыгъэукIытэни ыгъэдэIони елъэкIы, ыIори
къыдаIо, ышIэри арегъашIэ. Загъори реутых, загъори, адэ
зэкIэми уатекIон плъэкIына, къырауты. Адэ дунаим псыцу
Iасэм фэдэу узытемытыкIэ зыгори къыщыохъулIэн,
пшIомыигъоми уащыIукIэщт. Зыщыбгъэгъупшэ мыхъущты закъор плъапэ къытебгъэуцохэ зэрэмыхъущтыр
ары. Зыгорэм ылъапэ утеуцоми бгъэшIэгъонэу зи хэлъэп, ащ фэди къыхэкIыщт.
Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ Даримэкъо Аслъан секретнэ отделым Iоф зыщишIэрэр, а охътэ шIукIаем къыкIоцI
зыгорэ ылъапэ къытеуцуагъэу къышIэжьрэп. Ежь зэриIоу
джы нэс иIофхэр хъугъэх, зыфаер зэкIэ къыдэхъущтыгъэ,
ау игъэсэныгъэ пэрыохъу къыфэхъущтыгъэ. А закъом
кIуапIи чъапIи къыритыщтыгъэп, итхышъхьэ лъэгапIэ зыщынэсын зыщиIорэм ащ шIуанэти, къефэхыжьыщтыгъэ.
Ары мыхъугъэмэ, тIэкIу зешъокIэ ишъуз кIэрытIысхьэти
зэрегый зэпытыщтыгъэу, мылейтенант къодыеу майорым шъхьадифынти, генералым иIэгъо-благъо джы нэс
ихьанэу щытыгъ. Игые зэриух хабзэу, адэ сыдэу пшIын,
цукум укъикIэу мы узхэтмэ уакъыхахьэкIэ чыжьэу уагъэкIона!.. Хэти апэ зэришъыщтым пылъ.
Джы зыкIэхъопсыщтыгъэ лъэгапIэр къэлъэгъогъап,
лъэбэкъу закъу ныIэп къэнэжьыгъэр. Уиеджагъи уишIэныгъи мы хьаджрэтыр ауас. Аслъан нахьышIуIоми апэ
мыщ къыпигуагъ, еунэхъулIагъэхэми ахърэт арэгъот, ащ
сыдкIэ сигъэпэн. Мурадин ары мыхъугъэмэ, хьаджрэтым
къылъыкIоныр нибжьи ыгу къэкIыщтыгъэп, полковникри
мы Iофым къытыригъэнэжьыщтыгъэп, тхылъыпIэхэр
зэIишIэжьыхэу, зэдиIулIэмэ-зэдихыжьхэу секретнэ отделым чIэсыщтыгъ, етIанэ жъы ухъугъ аIонти, ижъыгъэ
щыгушIукIыхэ пIонэу мыхъэр фагъахъэзэ, радиоприемник цIыкIу гори фащэфынти, едэIузэ зыгъэпсэфэу щыс
аIонти, пенсием агъакIощтыгъэ, загъорэ джыри нахьи нахь
икIэщыгъуаеу зэIукIэ зыщашIырэм къыщыгущыIэу щыIэщтыгъэ.

--- Page 18 ---

Шыр Iэдэжьэу Мурадинрэ Аскэрырэ къыIухьажьыгъэх, шым ытх къытепIыикIэу къапщыкъ ушъагъэ джыри
телъ. Аслъан екIуалIи, къапщыкъым теIэбэбыхьагъ, Трам
фидзыгъ:
- Губгъо натрыфыр къэошъункIы.
- Колхоз натрыфэп ар.
- Адэ ошъогу натрыфа?
- Сэ сшIэгъэ натрыф.
- Ары Iолъ...
- Мо къапщыкъым илъ картофри сэ сшIагъэ.
- Э-й, силэжьэкIожъ!
- ЕгъашIи сымэкъумэщышI, умышIэ фэдэу зэрэпIорэр, Даримэкъор.- Трам къызэкIакIощтыгъэп.- Ары
хьаджырэтэу сыхэзгъэхьажьыгъэри, мы чылэ цIыфмэ
ялыягъэу бэлахь мыухыжь стелъыгъа сэ...
- ЗэрэпIорэмкIэ уизакъу? - Джыри Аслъан еупчIыгъ.
- ОсIуагъи сизакъоу сыкъызэралъфыгъэр.
- ТIолъфэныкъо уимыгъусэу укъызэрэхъугъэр тэшIэ
тэ.
- Тэ зыфатIорэр джа уитIолъфэныкъо дезертирхэр
ары,- джы нэс зи къэзымыIоу щытыгъэ Мурадин къахэгущыIэ.
- Дезертирхэр, сшынахьыкI, гъусэ сшIыхэрэп сэ!..
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIохэрэр,- Аскэр зэхихырэр
ыгъэшIэгъуагъ.
- Мыщ ыIорэм уедэIущтмэ бэ къыIощтыр,- Аслъан
ымакъэ къыгъэлъэшыгъ.- НекIо къэтэдж!
- НекIомэ некIо, ащ пкIэ иIэжьэп... ИкIыгъ уизэман,
Трам...- ежь-ежьырэу зыдэгущыIэжьызэ Трам къызыщыпшыгъ,- джы сыд уиамал, ощ нахь лIыIуи къыкъокIыгъ.
Зэгорэм сишъэогъу-сикъошыгъэ Даримэкъор ары.
КъаIо, тыда тыздэкIощтыр?
- ТыздэкIощтыр сэщ нахьи нахь дэгъоу ошIэ. ЫпэкIэ
уцу, Мурадин.
Азыфагу хьаджрэтыр дагъэуцуи зежьэхэм, Аскэр
къэгузэжъуагъ:
- Мыры, мыщ сыда есшIэщтыр?
Даримэкъор къызэплъэкIыгъэп:
- ТыздакIорэм къащэ.
- Къапщыкъри зэрэтелъэуи?
- Модырэ къапщыкъыри къигъэгъус.

--- Page 19 ---

- НэбгыриплIыри чэунэзым кIэрытхэу Трам иунэ
блэкIых. Ащ ишъузырэ исабыитIурэ щэчъыех. Ахэм сыдым аригъэшIэна Трамы къехъулIагъэр. Муары онджэкъыри, муары къэкIожьы къэс зытеощтыгъэ шъхьаныгъупчъэри, пхъэ кухьэу къафищэгъагъэри зэтелъы,
мыгъатхэ къыупкIэгъэ мэкъури, муары, хьандзошху, щэ
щыуанышхори мэркIо чъыгышхом кIэшIагъ.
Трамы ыгу мэстапэкIэ къыхэпыджагъэх пIонэу зытIозыщэ къыхэуагъ. Ахэр зэкIэ аужыпкъэу зэрилъэгъужьыхэрэр къыгурыIуагъэу къызэтеуцуагъ, Даримэкъом
къелъэIугъ:
- Уянэ ибыдзыщэ ихьатыр, Аслъан, сикIэлэцIыкIухэр
сэгъэлъэгъужьых.
- Ащ нэмыкIэу сыда джыри къэпIощтыр?
- Ар умыIо, ори сэри зы адыгэ ныо тыкъылъфыгъ,
сабый зимыIэ щыIэп,- Трамы ымакъэ къэкIэзэзыгъ.
Аужырэ псалъэу зэхихыгъэхэр арэп Аслъан ыIощти
ышIэщти ымышIэу къызэтезгъэуцуагъэр. Трам чэу лъапсэм къитэджыкIы зэхъум "джы сыд уиамал, Трам, ощ
нахь лIыIуи къыкъокIыгъ" зыфиIогъэгъэ гущыIэр шъхьэм
къеуагъ. Ахэр хьаджрэтым къыIохэ зэхъум, Аслъан зэригопагъэхэр джы зэхишIэжьыгъэх, фэбэ-фабэу ыгушъхьэ телъыгъэх.
Даримэкъом Курынэ ыгу къэкIыгъ. Къерэлъэгъу
джы, ыIуагъ, тэри зэшIокIы горэ зэрэтиIэр. Зэпшъашъэм
пхъэтэпэмыхь тишIыщтыгъэ... къыздэкIогъагъэмэ фэбэфабэу иунэ джы исыныгъи, зыми ыгъэгумэкIыныепи. Екъуба ышъхьэшыгу сытеплъэми...
- Мурадин, кIори чылэ тхьаматэр Советым къащэ,
телефон чIэт, полковникым макъэ едгъэIущт.
- Хъун, товарищ лейтенант.
- Тишыхэри къыздэщэжьых.
- Хъун, товарищ лейтенант,- зэрэлейтенантыр кIигъэтхъыпэзэ Мурадини ишъыпкъ, хьаджрэтым зэхырегъэхы.
- ЗыгъэпсынкI. СыхьатныкъокIэ тыкъекIолIэщт.
- Джыдэд, товарищ лейтенант.
- Пчъэр къыIуягъэх,- Даримэкъом хьаджрэтым
фигъэпытагъ.- Ау къыосэIо, делагъэ горэ къызызхэбгъафэкIэ пшъхьэпхэтыку пхырезгъэжъыкIыщт. О тыпфэд
пшIошIа, тэри гукIэгъу тхэмылъэу щытэп.

--- Page 20 ---

Шъхьаныгъупчъэм Трам щэ теуагъ.
- Зэ, зэ умыгузажъу,- Аскэр хьаджрэтым ыпэ
ишъыгъ.
- Ора ар?
- Сэры, къыIух.
- ГущыIэ макъэхэр къысэIугъ сшIошIыгъ,- ыIозэ шъузым пчъэр къыIуихыгъ.
- Сизакъоп сэ...
- Хэта уигъусэхэр?
- Хэт игъусэна, тэ тыригъус,- Аскэр пчъаблэм дэпкIагъ.
- Тхьа сигъэунэхъуи!..
- Умыкуу, бетэмал, кIалэхэр къэбгъэущыщтых.
- Тхьа къысауи, сисабыйхэр...
- Хъугъэ сIуагъэба... КъежьапIи ухыжьыпIи зимыIэ
щыIэп, икъун сызэрэхэтыгъэр.
Сырныч щыхъо макъэ Даримэкъом зызэхехым,
къыIуагъ:
- Остыгъэ тищыкIагъэп, ау къыхэгъан.
Гъынагъэзэ шъузым остыгъэр хигъэнагъ. Остыгъэм
къыпыкIырэ нэфыпсым унэр къегъэнэфы. ИлъэсипшI
фэдиз ыныбжьынэу шъэо такъыр пIэкIорым телъ, нэфынэр арыщтын, ышъхьэ пырацэ дэпкъымкIэ ригъэзэкIыгъ.
Мыдырэ дэпкъэу щагум фэгъэзагъэмкIэ сабый зыхэпхэгъэ кушъэри щыт. ПIэкIор блыпкъым Курынэ кIэрыт,
щтагъэм хэтэу лъакъокIэ кушъэр егъэхъые. Кушъэ макъэм нэмыкI унэм иIукIрэп.
- Адэ узпэтыр сыд? - Даримэкъор Трам еупчIы.
- Сызпэтыри сшIэрэп ныIа...- Трам дэпкъым кIэрылъ
шъэожъыемкIэ, етIанэ кушъэ лъэныкъомкIэ плъагъэ,
етIанэ щхыпцIызэ шъузым еупчIыгъ.- Даримэкъо Аслъан пшIэжьырэба, Курын? Ари мыр...
- Тхьэ сигъэунэхъуи...- Курынэ къыщиутагъ.
- Мыдэ, умыгъ. Мы уасIорэм къедэIу, Трам аубытыгъ пIoy чылэм куо-хьау дэмышIыхь, хьэйнапэ тымышI.
О уитхьамыкIагъо нахьи нахь тхьамыкIагъохэр мыщ къыдэхъухьэх, уилэгъухэр шъузабэу къанэх...
- Адэ ары, адэ ары...- ащ нэмыкI шъузым къыфэIожьрэп, ынэпсыхэри IэплъэкI къуапэмкIэ гузажъозэ,
кIелъэкIыкIы.- Чылэм щыхьадэгъэшху, адэ ары...
Мы Трами, щыщ хэмызэу, зэрэ Трамэу къэнагъ, Аслъан eIo. Адэ ар лIы дэигъэмэ джы нэс шъэрэ къаубытыни. Даримэкъо Аслъан къынагъэсыжьыныеп. ЛIы делэп,
ар къэзыубытын зылъэкIыгъэри ащ нахь дэижьэпщтын.
Боу бэмэ ащ aIyпc къафизыгъ. Плъэгъурэба ащ илIыгъэ
зыдынэсырэр. Аферым, лIы шъыпкъ.
- КIалэмэ афэсакъ, лъапцIэу-пцIанэу хэмыгъэтых, ятэ
ишъыпкъапIэ яIуат, ашIомыушъэф.
- Ары гущ, нибжьи зыцу щыс гущэ бгъэтэджыгъэп...
Алахьэм Хьарэбкъохэр лъэпсэ кIодэу егъэкIодых!..
- Ахэмэ ауж икIыжь, ахэр зыдэкIощтым кIогъахэх,-
Трам джыри унэр зэ къыплъыхьажьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Курын, сыкъэпшIэжьырэп,- ауж
зыкъыригъани Даримэкъом Курынэ фидзыгъ.- Пфэшъуашэр къыохъулIагъ, теплъын джы а пэ цIыкIоу дэбгъэкъыещтыгъэр зэрэхъурэм!.. Даримэкъор пшIопхъэтэпэмыхьыгъ, джы еплъ...
Курынэ нэку-нэпсыкIэ Даримэкъом къеплъыгъ нахь,
зи къыриIожьыгъэп.
Гъэмэфэ унэ зэтешIыхьэгъэ гопэгъум къызекIхэм,
жьы чъыIэтэгъэ къабзэр къаIууагъ. Атакъэми яжъобгыпIагъ. Мурадин къыгъэущыгъэ хьэхэри чылакIэмкIэ бырсыр щыхэтыгъэх.
Аскэр шыр къытIати, къэлапчъэм дищыгъ. Трами ыуж
ихьагъ. Мэхъушэжъы горэ макIо пIонэу къапщыкъитIур
зытелъ шытхыр адыкIэ-мыдыкIэ шIункIым щызэблэу.
- КIо, шыр шы,- Трамы къызэриIокIыгъ,- мо къапщыкъитIум яшъушIэщтыр сыд?
- Зием IэкIэдгъэхьажьыщтых,- джау сыдыми Даримэкъом джэуап ытыжьыгъ.
- ПшIошъы хъурэп нахь, мо унэм къинэгъэ сабый
тхьамыкIэхэр арых ахэр зыехэр. СипкIэнтIэпсыкIэ сылэжьыгъэ.
КъапщыкъитIур АслъанкIэ сыдына, сыда Даримэкъом шIокIодырэр. Ащ нахь шIуIуаIуи колхоз мылъкум
хатыгъукIы. ГъэрекIо коц самэу пырэжъые куандэм къыхагъотэгъагъэр мо къапщыкъитIум нахьи нахь баIу. Куищмэ мэфэ реным къызэрафыхэщы икъугъ. Ар зиIэшIагъэхэри къагъотын алъэкIыгъэп, тыгъуакIохэр замыгъотыхэм, чэтIус тIэкIу къэзыщэщтыгъэ шыкуао горэ къаубыти, ащ рагъэщынэхэу аIуи, агъэтIысыгъагъ. Джыри хьапсым дэсын фае а тхьамыкIэжъыр, исабый бын зи еплъыгъэп, иIофышIагъи къырадзагъэп... Джыры фэдэ мафэу

--- Page 21 ---

уинасып къызщыкIорэм къапщыкъ-жъуапщыкъмэ зябгъэгъапэ хъуна! Сицу кIодырэп, сишкIэ кIодырэп, тумы
тхьэ ешI къапщыкъитIур.
- Аскэр, къэуцу! Къапщыкъхэр уеха, Трам?
- Сыех.
- Уемэ уе.
- Тездзыщтха?
- Мыр дэдэм щытепдзына, къэлапчъэм фыIудзэх.
- Къэлапчъэм,- Трам кIэлъыджагъ,- шъхьапырыдзых, сшынахьыкI.
- Унэм фырахьагъэми, о слъэгъурэм, хьау уиIэп,-
Аслъан ыIуагъ.
- Ащ фэдиз хэлъэп ащ... Уихьалэлыгъи зэхэсымышIыкIэу арэп... КурынэкIэ нахь Iэрыфэгъу хъунэу сшIошIы,
ары ащ сишIуагъэ зэрекIыжьыщтыр.
- Тыпфэхьалэлэу арэп, къызшIомыгъэшI,- Даримэкъом ымакъэ зыкъипхъотагъ,- пыймэ тафэхьалэлэп
тэ, сабыйхэр арых тыкъэзыубытырэр.
Трам къыраIуагъэм зи пилъхьажьыгъэп, шы губжыгъэм къамыщкIэ ужэхэожьы зэрэмыхъущтыр къыгурымыIоу щытыгъэп. Джы нэс зыфаер зэкIэ Даримэкъом
къыфишIагъ. Джыри тапэкIэ зыгорэу хъун. Гур бгъэкIодынри утIысыни зыбгъэлIэныри тIури зы. Гъогууанэ джыри къапыщылъ. Теплъын зэрэхъурэм, тинасып къызэпыфэмэ хъурэр тлъэгъун. Сыд къысашIэн, Iашэхэр чIэзыдзыхи зышъхьэ хэзыхьэжьыгъэмэ сащыщэп. Къысфадэмэ къэгъазэ симыIэу синыбджэгъухэр зыIукIодагъэхэм
сэри сыкIон, къысфамыдэмэ къысфадагъэп. Къыстефэрэр къызтезгъэзэгъэн. Нэмыцхэри къэсыгъэх aIo. Ахэр
арых нэпчы сизыфыпэщтхэр, дезертирхэм яIахьылмэ
къысфагъэгъущтэп ясшIагъэр. Ар ашIа шъуIуа мыхэмэ
хьауми амышIа? Ары, сыдым аригъэшIэн. СикIэрэхъожъырэ сэрырэ шыхьатэу къэнагъэр. Сэ сIорэр ашIошъы
хъунэп, щэ имылъмэ зэрэбзакоу сикIэрахъуи бзако.
Трам иш лъабжъэ шIомыт, нал кIэмылъ фэд. Шы лъэмакъэм кIэдэIукIзэ, Даримэкъор къэупчIэ:
- Уиш шъэфэу кIуашъэу бгъэсагъэмэ сшIэрэп, Трам?
- КIошъэн адэ, упкIэ цуакъэхэр щыгъхэмэ,- упчIэу
ратыгъэм иджэуап Трам къытыжьыгъ.
- ПIорэр сшIэрэп! - Даримэкъом ыгъэшIэгъуагъ.
- Бгы чапэм сыкъызехым, ахэр щыслъэгъагъэх.

--- Page 22 ---

II
Нэфылъэр къызэкIимычызэ Аслъан чылэм дэкIыжьы
шIоигъуагъ. Ащ фэдизэу зыфэгуIэрэр ышIэрэп. Елбэт,
зыгъэпсынкI, уIэолъаоу бащэрэ удэмыт зыгорэм къыриIорэм фэд. Ядэжь къызэрэсыжьыщтыр IэшIу-IэшIоу
ыгу илъ. Шымэ къялъэдэкъаомэ зы мэфэ гъогукIэ къызэпачыщт, пчыхьэшъхьапэм, чэм дэхьажьыгъом къехъулIэщтых. Заурхьэблэ райцентрэр шъофым исышъ, къушъхьэ чылэмэ афэдэу шIэхэу пчыхьэпэ шIункIыр щызэхаорэп, адэ чыжьэу щыIэ къушъхьэ шыгумэ тыгъэр акъохьэжьыфэ инэфыпсхэр шъхьащыкIрэп.
ЖьыкIаеу къэсыжьыщтми, пчыхьэшъхьапэм чылэм
дэхьажьыным Даримэкъор фаеп. Ар зыфаер IофшIэгъум ижъобгыпIэм къехъулIэжьыныр ары. А сыхьатым
иIофшIэгъухэр къечъэщтых, кабинетым чIизы къызыхъурэм, Таусэ Трамы икъэубытыкIэ къафиIотэщт. Зимыгуапэхэри ахэмэ ахэтыщтых, ахэрэт еблэми, апсэ рыбгъэджэгужьхэзэ джахэр ары зэкIэ къызфэпIотэщтхэр. Озгъэлъэгъугъагъот ахэмэ зызэрашIыщтыр. АIу урагъэтIысхьанэу, къагъэшIагъэм уагъашIоу укъырахьакIыгъ
пIонэу къыпфэгушIохэу, ашъхьи къыбдагъэсысэу къыодэIущтых. ПшIагъэм уапашъхьэ щыпфыхагъэхъощт, пкIыб
къызэрэбгъазэу плъапсэ кIаутэу аублэщт, уинасыпмэ ахэмэ уакъыфэнэнэп. Улъэпэуагъэми зямыгъэлъэгъу.
Адырэхэр, джа сишъэогъушъо фэдэхэр арых. Сыда
ахэр зэрэбылымхэр? Къыоплъыхэзэ уарагъахьыщт. ПIапэ
пщэеу ажэ дэмылъхь, пачыщт. Пачыщтыр Iофа, падырыкIыщт. Сыда Пачыукъор зэрэбылымыр? Джэмалкъом
укIыгъукIэ лIы уехъулIэна? Дэдайкъори цIыфмэ къыбдалъэгъуныр емыкIу. Сянэ тхьамыкIэм ахэр зэкIэ къысиIощтыгъэ шъхьакIэ, сшъхьэ къихьэщтыгъэп. Ушыпэубл нахьи ушыкIэубл зэраIоу, сыдэу пшIына, тыфай-тыфэмыеми, тиделагъэ Iушы тишIыгъ. Мыхъу зыщыхъурэм, агъапцIэрэм удагъэпцIэн нахьи ащи уезэгъыжьын. А делагъэр
щыIэп, агъэделэрэм зыдябгъэгъэделэнэу. ПфэлъэкIырэр
гъэщхы нахь, зы Iэхъуамбэ къыпфэзгъэлъагъорэм земыгъэгъэщх.
Ар сэIо шъхьакIэ, а синыбджэгъужъми къыпкъоуцонхэри ахэт. Ащ фэдизэуи унасыпынчъэуи зыплъытэжьы
хъущтэп. ЗыбгъэтхьамыкIэми тхьамыкIашъуи къыуаплъыщт. Ныбджэгъур гъотыгъуаеп. Ахэр зэрэсищыкIагъэу ежьми сырящыкIагъ. Къыпфаем укъигъотыщт, узфаери бгъотыщт. Ащэу умыщэфыщт закъор насып. Насыпым лъэбанэх нахь, ары, лъэбанэх нахь, къызысыщтым ежэхэрэп. Уфэбэнэн нахьи улъыбанэмэ нахьышIу.
Аслъан игупшысэ Мурадин иупчIэ зэпигъэугъ:
- Сыда къышъухэхъухьэгъагъэр, Аслъан, Советым?
- Тхьэматэм сызтекуор ара? Э-э, а сэраджэр, игугъу
сшIынэуи сыфаеп.
- Къызысэгъэущым сэри зыгорэу ар къысшIошIыгъ,
ыIощти-ышIэщти ымышIэжьэу Советым къэсщагъ,-
къахэгущыIагъ Мурадини.
- Зытещыныхьан иI. Дезертирхэр къеухъумэшъ
мышъэ Iасэм фэдэу чылэм дэс, зэ моу тынэгъэсыжь о,
ащ тыкъыфырикъущт тэ...
НэбгыриплIыри шы зырызымэ атесэу чылэм къыдэкIыгъэх. Трамы ыIэхэр ыкIыбыкIэ зэрэщыпхыгъэхэу зэндэ-зандэу уанэм ис. Шэу зытесыр ежь ишэп. Шъэф
кIуашъэр щыгъупшагъэу Мурадин ионэ чIэгъ Трамы иш
кIэджэгукIы. ШхомлакIэмкIэ шым Мурадин жэдао къэс
Трамэ къыжэдаох пIонэу ынэхэр еупIыцIэх, елъэдэкъаохэ къэс ыцэгэналъэхэр къызэпаутэу къыщэхъу. ЫлъэкIымэ, къамыщышъо шъхьаубатэр ришIыхьащт шъхьае, амалынчъ.
Трам къызэхъуи къамыщыкIэ шы еуагъэу къышIэжьрэп, жъалымыгъэкIэ зы хьайуани дэзекIуагъэп. Зэзакъу
ныIэп шым ытхышъо зыриутыгъагъэр. Ари ежь илэжьагъэп, зимылэжьэгъахэри шыр ары. А чэщы мыгъор ары
Трамы итхьамыкIагъуи ихьаджырэтыныгъи къызыщежьагъэр. Ар нибжьи Трам щыгъупшэщтэп. Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп!
Джа машIор къэмыхъугъагъэмэ, Даримэкъо Аслъани ирэхьатыпIэ исыщтыгъ, е пэмыкIы горэм ыуж итыщтыгъэ. Зи щымыIагъэми ышIэн къыгъотыни, ыIитIу зэтелъэу щысыныеп. ЩымыIэми, Аслъан зэриIоу, ор-орэу
улъыхъущт. КъэбгъэтIэсхъэщт, къэбгъэкIэпIыщт, зэпыбгъэщэщт, армырымэ къыпфадэна, армэоу уалъытэн.
ТхылъыпIэм тептхэрэр тезэгъэщт, бгъэщынэрэм ищын
епIытIыжьы зэраIоу къызжэдэмыкIрэм ужэдэощт, къызжэдэкIрэм дэбгъэзыхьажьыщт. Сэ сэшIа, уфаемэ пшIэн
макIа. Зи зымышIэжьрэр бэныр зыфатIырэр ары. Уфаеми гъае, уфаеми джэгу тешIыхь. АщыкIэ ар зыуи арыжьэп. Бгы тIуакIэм къызщыдэхьащтхэм топы омакъэу
къэIугъэм Мурадинэ иш кIигъэпкIыгъ. Адырэ шыхэри ыгъэщтагъэх.
- ТхьакIумкIыхьэ ухъугъа, джэгуалъ! - Мурадин
шхомлакIэмкIэ зытIо-зыщэ шым жэдэуагъ.
Трам фэщыIагъэп:
- А кIал, ащ фэдизэу шым уемыцэлашх...
- О сыпфэдагъэмэ, Трам, ащ зезгъэгъэпэныеп,-
шхомлакIэр пытэу къыкъудыизэ шым Мурадин елъэдэкъауи, зы чIыпIэ итэу къыгъэуджыгъ.
НэбгыритIумэ зэраIуагъэм Аслъан едэIугъэп. Шъхьэм
гупшысэ бащэ щыбырсырымэ зыгорэмэ аIорэр зэхэмыхыныр гъэшIэгъонэп. Аслъанэ зэгупшысэщтыгъэр "елбэт, елбэт, елбэтэу къытфынэгъэс" полковникым зыкIиIуагъэр ары. Сыда зыгъэгумэкIрэр? Ащ фэдэу ар
гумэкIыгъэу къызимышIэжьрэр бэшIагъэ. ЕтIани чэщныкъом ядэжь фытеуагъ нахь мышIэми, унэм ригъотагъэп, IофшIапIэм щыIэу къычIэкIыгъ. Даримэкъом ыгу рихьыгъэп полковникым ымакъи, икъэгущыIакIи. Хьаджрэтыр къызэраубытыгъэр зыреIом мыгушIуагъэу арэп,
гушIуагъэ, гущыIэ дэхаби къыриIуагъ. Узщыгугъын тIэкIушъокIухэри икъэгущыIакIэ хэпшIыкIынэу гъэпсыгъагъэ.
Адэ а сыхьатым ащ пае ыгу илъхэр къыуиIона, сыд фэдиз
пIyaгъэми узэрыгущыIэрэр телефон, чIыгубэ уазыфагуи
дэлъ, етIани тхьакIумэ тхьапшхэр кIэгъэлъыкIыгъэха...
Полковникыр лIы дэеп, илъэс зытIущы мэхъу Аслъанырэ арырэ Iоф зызэдашIэрэр. ПкIантIэ къызэхэу лажьэрэр шIу елъэгъу, лъытэныгъэ фешIы. Уармэумэ ыпэ
зыкъимыгъаф. Зыгорэм етIэ зэпытыныр икIас, ори ащ
уфегъасэ. ЧIым уетIыхы къэс псым нахь пэгъунэгъу охъу
ренэу eIo, ыIорэми лъапсэ иI. Трам иIоф тхьапшырэ тыпигъэлъыгъа, пшъырэм нэмыкI Iоф къыфигъотызэ, сэ
мыр къызнигъэсыгъ. МэстанэкIэ псынэ зытIыгъэми, Трамы иIоф пылъыгъэми япкIэнтIэпсыхэр зэфэдэх. Къин
тлъэгъугъэми, тыкIэгушIужьы, хэгъэгум изыпый бзаджэ
къэтыубытыгъ, ащкIэ ыгу ерэгъэрэхьат, цыхьэ зыфэпшIын лIы хъарзынэхэр инасыпти иIэх. Ахэмэ уаIэкIэкIыщтэп, шIу угу илъыми, дэй угу илъыми укъашIэщт.

--- Page 23 ---

 Джа гупшысэмэ Аслъан ахэт шIошIызэ чылэ Советым
итхьаматэ еолIэжьыгъ, остыгъэр IэкIэзи, зэрикъутагъэр
ыгу къызэкIыжьым, кIэгубжыжьыхьэ ышIыжьыгъ:
- ШIункIым тыхэтэу полковникым тыдигъэгущыIагъ.
- Загъори сырнычыр хигъанэщтыгъ,- Аскэр къыIуагъ.
- ЫшIэзэ IэкIэкъутагъэмэ шIэ? - Мурадин къэупчIагъ.
- Ащ иморадыгъэр сэ сшIэрэп, сшIэрэ закъор шъосIон: а лIыр сыгу рихьырэп, сэ сизакъоп, полковникми ыIоу
зэхэсхыгъэ,- Даримэкъом игущыIэ аужырэ псалъэхэр
къыхигъэщыгъэх.
- А шъо къызэрэшъушIошIэу а лIыр щытэп,- Трам
къахэгущыIагъ.- Чылэр фэраз.
- АщкIэ о тыоупчIыгъэп,- Аслъан Трам фидзыгъ.
- Сыщыгъуазэшъ, къэсэIо.
- Бащэмэ зяогъэгъапэ.
- Гъогушхо тапэ илъ.
- УзэщынкIэ ощына?
- Сизакъоу гъогуби зэпысчыгъ.
- Аужыпкъэрэ мыр пфэхъункIэ сэгугъэ.
Бгы тIуакIэр къызэранэкIи мэз чIэгъым зычIахьэхэм
нахь шIункI къэхъугъ. Хьаджрэтым ынапэ Мурадин
кIаплъэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, мэзэхэ утIэрэхъыгъэм пхырыплъышъугъэп.
Мэзым чэщым упхырыкIыныр, сыд фэдэ Iашэ орэIыгъы еблэми, щынагъо. ЕтIани ар анахьэу щынагъо къэзышIрэр, мэзыр зигъэбылъыпIэщтыгъэ хьаджырэтыр зэрягъусэр ары. Гъусэ сиIэп еIo шъхьакIэ, шъэогъуи ныбджэгъуи зимыIэ щыIэп. Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь зэpaIoy
а къакIэлъыгъыщтыгъэ Курынэ быяужьыгъэкIэ огугъуа,
пшIэнэп, ащ ышIэщтыр. Тара мы чъыгмэ ащыщэу къызкъоукIыщтыхэр?
 ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Даримэкъо Аслъан
ышIэрэп мэзым зыкIыщыщынэрэр. Изакъоу пхъахьэ
кIуагъэу къышIэжьрэп. Янэ къыфэгубжэу пхъахьэ джау
яхэтэжъые узыдэкIыкIэ щыт мэзым зифыкIэ, Трамы шъоущыгъу такъыр е пцэкъэнтф ритыти, зыдищэщтыгъэ, пхъэ
IаплI къыхахэу къыхэкIыжьыфэкIэ зэгоутыщтыгъэ.
 Мэзым ымыгъэкIоным пае, янэ фимышIэн щыIагъэп.
Ины зэхъуми, ицIыкIугъом шэны фэхъугъэр Аслъан хинэщтыгъэп. Шъэогъухэр игъусэхэу мэзым зыкIокIэ, чъыг

--- Page 24 ---

къогъу пэпчъ узыхьын шъэф къосэу къыщыхъущтыгъэ,
апи ишъыщтыгъэп, аужи зыкъыригъанэщтыгъэп, кIалэмэ
агузэгу итыныр инэрыгъыгъ. Ар ишъэогъуми къыдашIагъэти, ренэу зышIуагъэбылъыщтыгъэ. Ащ фэдэ чIыпIэ
зифэрэм, зыдэщыт чIыпIэм зыщыридзыхыти, жьы къыфэмыщэжьэу, зигъэсысынкIи щынэу иныбджэгъумэ
ащыщ горэ къыхэкIыжьыфэ ежэщтыгъэ. Зэрэщтагъэр
ашIэ пэтми, мыщтагъэ фэдэу зишIызэ, "шъузгъэщтэн сихьисапыгъ" ариIощтыгъэ.
ЛIы зэхъуми, а зызакъор илIыгъэ къыфэубытышъугъэп. Ау гъэшIэгъоныр, ежьми ар шIогъэшIэгъоныгъ,
анахь чэщ шIункIыри къэбарэуи къыридзэщтыгъэп. Пчыхьэрэ къангъэбылъ ешIэхэ зыхъукIэ, шъэожъыехэр зэкIэ
зыщыщынэхэрэ чIыпIэхэр игъэбылъыпIэщтыгъэх, ащ пае
ар зыми къыгъотыщтыгъэп, ежь-ежьырэу къыхэкIыжьыщтыгъэ.
Мэзым ищынагъо чъыгы къогъу, ишъэфыпIэр пкIэшъэ шъаб. Гур тIыгурыгоу къытео, шылъабжъэмэ чыжьэу задзы, зэдырагъаштэрэп, загъори шыхэр мэпырхъэх. Аслъан джыры ныIэп къызишIагъэр апэ зэритыр:
- Аскэр, тапэ ишъ.
АпэкIи, аужкIи, абгъукIи, ашъхьагъкIи чIэ зимыIэ
шIункIыр къатеубгъуагъ. Аргъойхэр шымэ апэбжьмэ
арэпшыхьэхэщтын. ХэпырхъыкIых. Трам къызеубытым,
ядэжь ригъэхьажьын фэягъэп. Курынэ римыгъэшIагъэмэ
нахьышIугъ. Мы хьалэч хъун гъогу закъор ары къушъхьэ
мэз зэхэтым пхырыкIрэр, а закъор ары райцентрэм екIурэри. Сабый быдзашъом нэс ешIэ. Зэошхор макIо, зыгу
къытфэмышIу тхьапшымэ мыщ зыщагъэбылъра, ахэр
емышIэкIэ огугъа Курынэ. Советым тыIотыфэкIэ макъэ
аригъэIугъэмэ зэшIокIыгъэ. КъашIэ мыхэмэ ащыщэу
къызыкъоукIыщтхэр! Тэрэзэу сшIагъэ зырызэу зэуж тызэриуцуагъэр, тинасыпмэ шIэхэу нэфылъэр къызэкIичынэп. Джы зи мыхъуми къаохэми зэощтыр ашIэщтэп, етIани
Трамы тырагъэфэнкIэ щынэщтых. УзыкъогушхукIын
закъоу тиIэжьхэр тишхэр арых. Уялъэдэкъаомэ кIатхъунэу хьазырыпсых, улIымэ акIахь. Ахэри шы дэй тесынхэ
пшIошIа. Трам иш дэя? Тызэрэнэсыжьэу ар сштэщт.
КъенэцIын Iаджи къыкъокIыщт. Сэри Iаджыми сынэ къафизэу, cIупc къафичъэу къыхэкIыгъ, зыми ма, Аслъан,
къысиIуагъэп...

--- Page 25 ---

ЧыжьэкIэ лъэмакъэ къэIоу Аслъан къышIошIыгъ. Лъэрыгъым итэу уанэм зытыриIэтыкIи тIэкIурэ дэIуагъэ,
къышIошIыгъ. Нэф ошъыфэ чылэм дэсыгъэхэмэ нахьышIугъ, щэджагъо нэс ямашинэжъ цIыкIу къагъэсынти,
мыгумэкIыхэу рищэщтыгъ. Сыда полковникри зыкIэгузажъорэр? Заор армэ джыри чыжьэ. Ростов модэ щыI -
чIыгубэ дэлъ.
Зыгорэм талъэныкъо егъэгумэкIы. Сыда шъуIуа къахэхъухьагъэр? Къахэхъухьан макIа, мафэ къэс тэ зыгорэ
къытхэхъухьэ. Тэрэзэу сшIагъэ тыкъызэрежьэжьыгъэр.
АужкIэ машинэ макъэ къыщыIугъ.
- Тауж къэкIрэр зэхэшъоха, кIалэхэр?
- ТисэмэгукIэ ыгъэзагъэу къысшIошIы,- тIэкIурэ
зэдаIом, Аскэр къыIуагъ.
- Зыдигъэзэн гъогу щыIэмэ ыгъэзэн,- Аслъан щхыпцIыгъэ.
Машинэм иостыгъэ нэф къэлъэгъуагъ.
- КIалэхэр, шъуизакъоу шъукъэкIожьышъуна?
- Машинэм рынэбгъэсы пшIоигъуа? - Аскэр игухэлъ
къышIагъ.
- ШъосIуагъи сызфытеуагъэмэ псынкIэ зэраIуагъэр.
Къэгъэзэгъум машинэр къызыкъолъэтым, Аслъан
пэгъочъыгъ. КIэрахъомкIэ IэутIэ ышIызэ, иш зытIо-зыщэ
нэфынэм щыдигъэпкIэягъ.
Полуторкэ цIыкIоу Аслъан ыпашъхьэ итыгъэр МТС
горэм иеу къычIэкIыгъ. Мыекъуапэ комбайнэ мотор къырещы. Къызфигъэуцугъэр зыреIом, шоферым зи къыпилъхьагъэп, ау нэбэ-набэу къеплъыгъ.
КIэлэ цIынитIур Трам кIаIэхи, пхъэтэкъэжъ фэдэу кузовым радзагъ. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ Трам пши, кабинэ лъапсэм кIэрытIысхьагъ. Зыгорэ къыIэкIэфакъомэ
ыIуи, Iэхъомбапэ шъхьафитхэмкIэ уарзэм хэлъыхъухьагъ. Зи къыпэшIофагъэп. Кузов гузэгум комбайнэ моторыр ипхыхьагъ.
Зэлъыпытэу чIыгур зыщэ-зыплIэ къэгырзыгъ, топы
омакъэхэри къалъыIэсыгъ. ЕтIанэ мэз рэхьатыр ичIыпIэ
иуцожьыгъ.
ТыдэкIи мэзым щырэхьатми, дунаим зэрэщымырэхьатыр къыхэщы. А топы омакъэхэр зэпыухэрэп. Ахэмэ
амышIэу, къагурымыIоу щытэп пыир мафэ къэс къызэрэкIуатэрэр. Доны къызэрэзэпырыкIыгъэм щыгъозагъэх, ау къызнэсыгъэр джыри ашIэрэп. Хьаджырэтыр
къаубытыфэкIэ текIыгъэ мэфищым дунаим щыхъагъэр
ашIэнэу чIыпIэ итыгъэхэп.
- ШъуалъэныкъокIэ сыд щыкъэбар? - Аслъан шоферым еупчIыгъ.
- Узгъэтхъэн щыIэп.
- Дунаир кIодыжьынэу шъуIон джы!
Даримэкъом ыдагъэп шоферым иджэуап къэтыкIэ,
кузовым имытIысхьэу щэрэхъым тет.
- Зэхэпхырэба мо омакъэхэр?
- КъэIух.
- Нэмыцыр ЕрмэлхьаблэкIэ рекIокIыгъ аIуагъ.
- АIуагъэм пкIэ иIэп умылъэгъугъэмэ.
- Слъэгъугъэп.
- Ащыгъум бащэ умыIо,- Аслъан машинэм ипкIагъ,
шоферым фигъэпытагъ.- Еу!
Даримэкъом ыIэнтэгъупэ Трамы еолIагъ.
- Шоферым пцIы ыусырэп,- Трам къыIуагъ.
- О нахь пшIэщт ар.
- А лъэныкъом сыщыIагъ. Шъхьащэфыжьы тыгъосчэщ сыкъикIыжьыгъ.
- КIуатэ одыкIэ! - Даримэкъор IэнтэгъупэкIэ хьаджырэтым еIункIыгъ.
Трам игуапэу чIыпIэм ицохъукIыгъ, IэхъомбапэмкIэ
джыри лъыхъуагъэ. Зыфэягъэр гъучIыпэ папцIэ горэм
ыIэхэр зэрыпхыгъэ кIапсэр шIуигъэнэныр ары. Машинэм
ичъэ зыретIупщым нэбгыритIур одыкIэ-мыдыкIэ зэридзэхэу ыублагъ...
III
- Трам ынэгу тэрэзэу тыкIэплъэн тымылъэкIызэ
зыIуригъэлъэсыкIыгъ,- Аскэр шым ешэсыжьыгъ.
- Сыда зэрэуищыкIагъэр а хьэ нэгум укIэплъэнэу,-
Мурадини уанэм зыридзэжьыгъ.- НекIо, тэ тишIэн тшIэгъахэ.
Аскэрырэ Мурадинрэ зы чылэх, зэшъэогъух, мазэ
хъугъэ ныIэп еджапIэри къызаухыгъэр. Даримэкъо Аслъани ахэр зыщыпсэурэ тэмашъхьэм тес. Мурадинэ ышнахьыжъэу заом щыIэр ишъэогъу, загъори зэфэтхэх. Аскэр яти дэгъоу ышIэщтыгъэ. Заом зыкIуагъэр мэзибл

--- Page 26 ---

хъугъэу зэраукIыгъэмкIэ макъэ къагъэIугъ, лIыгъэу зэрихьагъэм нэс къатхыгъ. Апэ зиIахьыл къаукIыгъэхэмкIэ
зихьэдэгъагъэмэ а унагъор ащыщыгъ. Чылэр афызэблэкIыгъ, ятхьамыкIагъо адаIэтыгъ. Ышыпхъу нахьыкIэрэ ежьырырэ янэ къылъэхэнагъэхэр. Ятэш закъуи заом къэтыгъ.
Джа мафэр ары заор зыфэдэр Аскэр зыщишIагъэр.
ТхьамыкIагъори апэдэдэ къызыщыфыкъокIыгъэр. Аскэр
илъэс пшIыкIублым икIи пшIыкIуим хэхьэгъагъ. Джа мазэр ары ятэ ычIыпIэкIэ заом кIони, нэмыцмэ язэонэу зырихъухьэгъагъэр. Хьадагъэр зытекIым райвоенкоматым
кIуагъэ шъхьакIэ, къыфадагъэп, еджэныр къэуухэу илъэс
пшIыкIуй узыхъурэм дзэм утщэщт къыраIуагъ. Ау ащ пае
къымыгъанэу ячылэ блэчъырэ мэшIокум зыпидзи танкистмэ адежьэгъагъ. Лабэ узэрикIэу щыт урыс станицэм
зынэсым, мэшIокум къыпахыжьыгъагъ.
ЕджапIэр къызыуухыкIэ дзэм утщэщт къыраIуагъ
шъхьакIэ, джы къызнэсыгъэм, мары мазэм къехъугъ,
ащэрэп. Хьаулыеу щымысыным фэшI, комсомолым
ирайком инструкторэу Iухьагъэгу. Мурадини ыпкIэ хэмылъэу, Аскэр фэдэу, раймилицием Iоф щешIэ, зыдагъакIорэм макIо, раIорэр егъэцакIэ.
Аслъан ары кIэлитIур IофышIэ Iузгъэхьагъэхэр. Ашнахьыжъым фэдэу шIу алъэгъу, ыIорэм блэкIыхэрэп.
Къэбар Iаджи къафеIуатэ, амышIэрэм щегъэгъуазэх. Ятэ
къызаукIыгъэм щегъэжьагъэу Аслъан ынаIэ Аскэр тыригъэтэу хъугъэ. Къалэм кIомэ зыгорэ Аскэр къыфимыхьэу къэкIожьыщтыгъэп. Зэрягъунэгъу закъори арэп.
Тэмэшъхьэ кIэлэ бзэджэжъхэр пыщэгъу зэримышIырэр
игопагъ.
ГъэрекIо бжыхь Аслъанрэ Аскэрырэ зэпэблагъэ зызэфэхъугъэхэр. А лъэхъаным районым бэнэнымкIэ щызэнэкъокъущтыгъэх. Зэнэкъокъухэрэмэ Аскэри ахэтыгъ,
Даримэкъо Аслъан ары тренерэу иIагъэр. Илъэсныкъом
шъхьах ымышIэу кIалэр бэнэным фигъэсагъ. Зэрэщыгугъыгъэри къыгъэшъыпкъэжьыгъ. ИлэгъухэмкIэ апэрэ
чIыпIэр Аскэр районым къыщихьыгъ. Мурадини ащыкIэ
ишIуагъэ къымыгъэкIуагъэу щытыгъэп. Массажистэу
яIагъ, Аскэр фэгубжы зэпытызэ ыко лыпцэхэр фиIотыщтыгъэх, ыкIыбышъо фызэхипIытIэщтыгъэ. Загъори ебэнынэу фежьэщтыгъэ.
КIочIэ хъатэ Мурадин имыIагъэми, бамыкIым фэдэу
Аскэр зыхигъанэти, дидзыеми къыридзыхыми зи фемышIэу хэгъэпкIагъэу зыкъырыригъэхьакIыщтыгъэ. Пшъыти, Аскэр зыукIорэикIэ Мурадини хэгъэнагъэу дэукIорэищтыгъэ. Илэгъу чылэм римыут дэсыгъэп, зыфыримыкъущтыгъэр Мурадин...
КIэлитIум яшъэогъуныгъэ илъэс къэс хахъощтыгъэ.
Шхын кIэщыгъо горэ ядэжь зыщашIыкIэ, тIумэ язи хэныщтыгъэп. Зэрэмылъэгъухэу зы мафэ къыхэкIыгъэп. Заоми зэдэкIонхэу Iуагъэ зэдашIыгъагъ. Ау Аскэр заом
кIонэу зежьэм, Мурадин къыришIэгъагъэр джынэкъэуж
къыримышIэжьынэу тхьэ ригъэIогъагъ.
- Ащ фэдэу ущынапх Iоу сэмыгъэшIэгъагъот!
- СыщынагъэкIэ арэп сэ...
- Адэ умыщынапхэмэ мэшIокум зыкъыкIыпымыдзагъэр?
- Зэхэпхыгъэба милиционерыр къызыошъуим?
- КъэIуат, къэIуат.
- КъэсIуатэми ары.
- Щынапхэхэр пыщэгъу сшIыхэрэп сэ! - Аскэр къэлэпчъэжъыер шIуидзэжьи, IукIыжьыгъагъ.
- Сыщынапхэп сэ! Оры щынапхэр!..
- Сыщынапхэти бзэгу сыпхьи, мэшIокум сыкъыпябгъэхыжьыгъ.
"Бзэгу сыпхьыгъ" къызэрэриIуагъэр мэшIуащэу Мурадин къытефагъ, зыдэщытым щыриутыгъэу къышIошIыгъ. Нибжьи ышIагъэп, ащ фэдэ гущыIэ ишъэогъу къыриIоныр, имыхьакъ къытырилъхьаныр. МэшIотэпэу Мурадин къызэкIэнагъ. Мыжъоу щылъыр къерэпхъуати,
яунэ ихьажьырэ Аскэр кIэлъэрэу ыIоу ыгу хъугъэ. Бзэгухьэмэ Мурадин ащыщэп. Имыфэшъуашэ сыда къызыкIытырилъхьэрэр? Зэ неущ еджапIэм къакIо о, пфэшъуашэ
озгъэгъотыщт сэ. Ары, уфырикъун, псыцум фэд. Къыздырихыгъэри сшIэрэп ащ фэдиз кIуачIэ. Аслъан есIонышъ
зэхедгъэфыщт, къычIэкIыщт титIу язэу бзэгухьэри пцIыусыри. Ар къыпфэзгъэгъунэу къызшIоогъэшIымэ удел.
Делагъэ къызэрязгъэIуалIэрэп сэ!..
Унэм ихьажьыпэу зелъэгъум, Мурадин гузажъуи,
Аскэр лъыджагъ:
- ОсIоныр ошIа о!.. Сыщынагъэр сэштэ... Ау бзэгу
усхьыгъэп, зэгъашIэ!..
- СэшIэ бзэгу сызэрэмыхьыгъэр.
- Ащыгъум сыда симыхьакъ къызыкIыстеплъхьэрэр?

--- Page 27 ---

- Узэрэщынагъэр къэозгъэIон сIогъагъэ.
- ЦIыфым имыхьакъ раIуалIэмэ ышIэрэр ошIа?..
А мафэм Аскэрырэ Мурадинырэ зэфэгубжыгъагъэх, а мэфэ дэдэми зэшIужьыгъагъэх.
Загъэбылъыни заом зэрэкIощтхэр янэмэ ямызакъоу
Даримэкъо Аслъани шIуаушъэфыщтыгъэ. Ягухэлъ зыми
рамыгъашIэу неп-неущ аIозэ, мыгъатхэ нэс къахьыгъ.
МэшIоку станцием Мурадин къыщехъулIэгъагъэм
илъэс псау фэдиз тешIагъэми, ренэу ыгу къэкIыжьыщтыгъ. Шъхьэгугъу щыхъугъагъ. Аскэр мэшIокум зызыпедзэм ежьыри сыда зызыкIыпимыдзагъэр? Милиционерыр зэшъуигъагъэр ежьхэр арэп. МыIэрысэ зыщэрэ
шъузхэр арых. Мурадин зыгъэщынэгъагъэр заом зэрежьагъэхэр арэп, ар зыдэщыIэ лъэныкъом зэрэнэсыщт
шIыкIэм, къиныгъо Iаджыми зэрахэфэщтыми щыщтэуи
арэп. Ау джы къызынэсыгъэм зыгъэщтагъэр ышIэщтыгъэп. Аскэр къыриIогъагъэри щыгъупшэщтыгъэп, тыдэ
кIуагъэми, ар къыздырихьакIыщтыгъэ. Ышъхьэ имыкIыщтыгъэри мэшIоку быу макъэр ары. Пэхъэ стырыр къызIуилъэсыкIыщтыгъэ мэшIоку шIуцIэшхори ынэгу кIэкIыщтыгъэп...
Мэзым игузэгупIэм зыдэгущыIэжьырэм фэдэу,
Мурадин къыIуагъ:
- МэшIоку быу макъэр ары зэкIэ зилажьэр...
- Сыд мэшIоку быу макъа? - зыфигъэдэн ымышIэу
Аскэр къеупчIыгъ.
- Сыд къэпшIэжьрэба?
- Ара джыри узэгупшысэрэр?
- Уемыгупшысэщтма пшIэщтыгъ ар о къыпщышIыгъэмэ...
- УлIыба мэшIокум уигъащтэу.
- Ар джы къэбарэуи къиздзэжьынэп... ОшIа, Аскэр,
ащ дэжьым зыгорэу сыкъэхъугъагъ, къэсIонэуи сшIэрэп... Апэрэ щэрэхъы чIэгъым сычIэфэнэу къысщыхъущтыгъэ. ЕтIани сыгу зыгъэкIодыпэгъагъэр дунаир мэкIодыжьы пшIуигъэшIынэу ибыукI ары.
Нэфылъэр къызэрэзэкIичырэр уигъашIэу мэзым зиушхоу ригъэжьагъ. Мурадин шымэ алъэмакъэ кIэдэIукIы.
Нэфылъэр къыздикIырэ лъэныкъор зэригъашIэмэ шIоигъоу зеплъыхьэ. Ары шъхьакIэ, бгъу пстэури зэфэдэ.
Мурадин зыдэплъыем, ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: ошъогу
2 Заказ 078

--- Page 28 ---

шIуцIабзэщтыгъэр щэтыр шхъонтIэ нэгъыфэу чъыг
шъхьапэмэ ашъхьащыт. Нэфылъэр мэз чIэгъым къырымыкIоу чъыгшъхьапэмэ къяплъыхы, чъыг тхьапэр зыщыбэм нахь щышIункI, зыщымакIэм нэфылъэр щэджэгу.
Нэфылъэр ашъхьагъкIэ къекIы, хьалъэгу-хьалъэгоу мэзым зыщегощы.
Дунаири дахэ, мэзыр зэкIэми анахь дэхэжь. Сыда мы
цIыфмэ афэмыгъотырэр? Лъыпсыр агъэчъэн нахьи, мы
слъэгъурэ нэфылъэ дахэр алъэгъугъэмэ нахьышIугъ. Аскэр ятэ ылъэгъугъа ымылъэгъугъа къушъхьэ мэзым нэфылъэр къызэрэщыущырэр? ЫлъэгъугъэнкIи мэхъу,
ымылъэгъугъэмэ бэ шIокIодыгъэр. Сыд мы слъэгъурэм
идэхагъэ щымыIэжьымкIэ зэрэбылымыр. Сшынахьыжъ
зэримылъэгъугъэм сыщыгъуаз, мэзым зы чэщи щыримыхызэ заом кIуагъэ. Зи зымылъэгъужьыхэщтыр Аскэр
ятэ тхьамыкI... Ар сэIо шъхьакIэ, пыим ичатэ ихыгъэу
къызытфакIокIэ IаплIкъорэгъкIэ упэгъокIыщта? Ащ игухэлъ зы, имурад гъэнэфагъэ. ТичIыгу, тихэгъэгу ттырихын ихьисап. Тихэгъэгу мыщ фэдэу мэз тхьапша итыр,
чъыг тхьапша инэфылъэ къыхэущыкIыжьрэр? Зымафэ
киножурналэу тлъэгъугъэр угу къэгъэкIыжь. Iашэр зыIэдэкъэ пыим тикоц Iумыхыжьхэр еулъэгух, егъэсты, тикъалэхэр екъутэх, тичылэхэр тырегъэстыкIых. А шъхьэпылъапIэмэ апылъэгъагъэхэм сыда ялэжьагъэр? ТичIыгу одгъэулъэгущтэп, тищыIэкIэ шъхьафит зытеодгъэхыщтэп
аIуи зэрэпэуцужьыгъэхэр къафидагъэп. Адэ аIэ зэтелъэу
ашIоигъор тичIыгу рырагъэшIыхьанэу ара зыфэягъэр?
"Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь" зэраIоу, тынэ къеIэрэм ыпсэ
теIэжьыщт. Тэ шIэхэу, а зэрэпшIошIыщтыгъэу, зызытырэмэ тафэдэп!
Дунаир мэсты, мыщ фэдэ мафэм зирэхьатыпIэ итIысхьажьыгъэу исым емыкIу зэрехыжьы. Ихэгъэгу гумэкIымэ дэмыгумэкIырэр пый шъыпкъэ. АщкIэ Аслъан демыгъэштэн плъэкIыщтэп. ЗэкIэми анахь емыкIу къэзыхьэу
зихьэ унэм изыфыжьхэрэр Iашэр чIэзыдзэу зышъхьэ хэзыхьажьыхэрэр арых. Ахэр арых къумалыгъэр къызыщежьэрэр, зихэгъэгуи зичIыгуи пый мэхъаджэм езыщэхэрэр. Ахэмэ гукIэгъу афэпшIы хъущтэп, ащыгъум пыим
гукIэгъу фэошIы, пшIэзэ лъэбэкъу уичIыгу къыреогъадзэ. Аскэрырэ Мурадинэрэ дэгъоу ашIагъ Трам къаубытынэу Аслъан зэрэдэкIуагъэхэр. Трамы Iашэр чIидзэу

--- Page 29 ---

заом зыкъыримыгъэбылъыкIыжьыгъэми, илъэс пчъагъэ
хъугъэ хьаджрэтэу зыхэтыр, ари типыймэ ащыщ, ащ фэдэхэр арых пыим ыгъэфедэхэрэр. Пыеу къакIорэм нахьи
ахэр нахь Iэежьых, типытапIи титIэсхъапIи къыддашIэ.
Мурадинэ ыгу Аслъан ымакъэ къеджыкIы. Зэ нахь
шъабэ зешIы, зэ нахь чаны мэхъу, зэ хэIушъэшъыкIы.
Джыдэдэм сэшхо рарэти пыим игузэгупIэ, иIужъупIэ хэлъэдэнэу ыгу щыт. Мэзыр къызэрэущыжьыпагъэри ылъэгъужьрэп, зэхимыхыри бзыумэ яорэд. Нэфылъэм ахэмэ
орэд къыфаIо.
- Военкоматыр къытэджэфэ,- Мурадин къыIуагъ,-
тежэн тлъэкIыщтэп, тэр-тэрэу тыкIон фае!
Аскэр джэуап къытыжьыгъэп, мэчъые, текууагъ:
- ПIэ къэIэт!
- Хэт ар?! - Аскэр шъхьэ шIозыгъэр къыпхъотагъ,
зыкъызешIэжьым, къыфэгубжыгъ:- УзэкIокIыгъа?
- Тэри зэгорэм утэрэгъащт,- Мурадин сэмэркъэугъэ, етIанэ фигъэпытагъ.- Мыщ фэдэ мэз щычъыехэрэп.
 Зэхимыхы фэдэу Аскэр зишIыгъ. ТIэкIу тешIагъэу
къеупчIыгъ:
- Сыд военкомата зигугъу пшIыщтыгъэр?
- ПтхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу очъыя?..
- Адэ сыда о узэрэгугъагъэр?
- "Военкоматыр къытэджэфэкIэ тыщысын тлъэкIыщтэп" сIуагъэ.
- Тызэрэнэсыжь ащ ипIалъэр.
IV
Мэз чIэгъым машинэр къычIэлъэти, шъофым зелъадэм, Даримэкъо Аслъан ыплIэIу мыжъо джадэ горэ
ригъэукIорэикIыгъэм фэдэу ыIэпкъ-лъэпкъыхэр псынкIэ
къэхъугъэх, бгъэгум дизэу жьы къыщэжьыгъ. НэшIогушIоу Трамы дэжькIэ феплъэкIыгъ, лIитIури зэIуплъагъэх, зэщыгушIукIыгъэх.
ШIуми дэими Даримэкъом зыгорэ къызэримыIорэр,
Трам еIо, сыкъимышIэжьы фэдэу зызэришIырэр. Адэ
сыда зыкIимышIыщтыр, сэ семыубзэмэ, ежь къысэубзэна! ЗыкIи сыгу ебгъэрэп. Сыда Даримэкъор зыхэтыр,
къыраIуагъэр егъэцакIэ. Ау нибжьи сшIагъэп сыIэкIэфэ2*

--- Page 30 ---

ныр, дэгъоу къысэшагъ. Ашъыу, сыкъимыубытыгъэми
сэр-сэрэу сыхэкIыжьын сихьисапыгъ. Ышъхьацхэр тIэкIу
зэрэтхъогъагъэх нахь, Даримэкъор джа зэрэсшIэщтыгъ,
зи хэкIыгъэп, хэхъуагъэп. Ынэпцэ кIырхэр джыри нахь
зэхэкIыхьагъэхэ фэдэмэ сшIэрэп. Ятэ тхьамыкIэм ынапцэмэ афэдэкъабзэх. Зыгорэ къызэримыIорэр. КъэмыIу
фаеми, щыс сыоубзэфэкIэ! Сыгу къеорэр уянэ тхьамыкIэ
зэогъэтIылъым къызэрэбдэсымыгъэтIылъыгъэр ары.
Ахърэт егъот а тхьамыкIэжъым, къин макIэ къыттырилъэгъуагъэп. Адэ сыдэу пшIын, мылIэжьын дунаим тетэп.
ЦIыфыр тIо къэхъурэп, шъукъызыхъугъэкIэ шъуцIэ шIукIэ
цIыфмэ яжъугъэIон фае Аслъанырэ сэрырэ тхьамыкIэм
къытиIощтыгъэ.
Даримэкъори зэушъыижьы: сыд фэдизэу тызэфыщытми, мыр хьаджрэт, унэгу къыкIэбгъаплъэ хъущтэп.
Армырмэ зы быдзыщэ тызэдешъуагъ, тызэшъэогъу
ыIонышъ, Iаджэуи зыкъигъэпсыщт.
Нэмыцхэр Ермэлхьаблэ лъэныкъомкIэ рекIокIыгъэхэу шофер лIыжъым зэриIуагъэм гупсэф Аслъан къыритрэп. Трами ащ фэдизэу ыгъэпэжьрэп, джы сыда ар зыхэтыжьыр, ащ иIоф ухыгъахэ, зыдэкIони зыдэчъэни щыIэжьэп, уанэр зытралъхьи хьэсэ жъуагъэм хагъэзыхьи
рагъэуцолIэгъэ шы емылычым фэдэу къэнагъ. Даримэкъор зыгъэулэунэу къэнэжьыгъэр зэраIэкIигъэхьащт
закъор ары, зэрерэдзэжь фаеми гъогунчъэм, ар зыгорэу хъун, ащ фэдэ Iаджи пэкIэкIыгъ. Iофыр шоферым зигугъу къышIыгъэ нэмыцхэр арых.
Сыд фэдизэу гупшысагъэми, къыраIуагъэр Аслъан
ышIошъы хъурэп, зымыгъэхъун Iаджи щыIагъэшъ ары.
Тыгъоснахьыпэ Ростов иIэгъо-благъо къихьэгъэ нэмыцхэр, eIo, непэ сыдым мыщ къыхьынха? Ахэмэ апэуцужьын дзэ тимыIэжьэу ара джы зэрэхъурэр? Ащыгъум
джы нэс тIуагъи, тшIагъи зэкIэ хьаулые хъугъэба? Зым зыр
кIэлъыкIоу Аслъан ышъхьэ упчIабэ къетаджэ, ышIошъы
мыхъуми гумэкIым зэредзэ. МыгумэкIыщтыми зыгъэгумэкIырэр полковникым игузэжъо макъэу трубкэм итыгъэр ары. Зыгорэ щымыIагъэмэ ащ фэдэу гузэжъонылIэп
ар. Гузэжъуагъэ сэIокIэ, псынкIэу къэсыжь зэриIуагъэр
гузэжъуагъэ хъуна? Ащ ычIыпIэ ситыгъэмэ сэри ар сIони.
Ежь сашъхьагъ зэритэу ащи зыгорэ ышъхьагъ ит, етIани
ащи зыгорэ ышъхьагъы итыжь. СыдигъокIи цIыфыр цIыфэу къэнэ, а щытхъу тIэкIур зэкIэми якIас, джы нэсы зыми
сыфаеп ыIуагъэп. ФытемыуагъэкIэ огугъа ышъхьагъ итыми? Ащ зэрэфытеощтыр арынкIи мэхъу зыгъэгузэжъуагъэр. Фытерэу еблэми, сэркIэ нахьышIух, уигугъу ашIы
къэсми, нахь апэблагъэ уафэхъу, узымышIэрэм уешIэ.
Тэри зэгорэм къалэм Iоф щытэрэшI, чылэжъыр тэ тизакъоу къытэпхыгъэп. Орэ райцентр фаеми, сыда дэлъыр, тыдэлIыхьэ нахь тыдэтхъыхьэрэп, шIугъэмэ мыщ
зэкIэ къекIужьыни. Къалэр къалэ зыкIаIуагъэр къалэшъ
ары. ПшIэхэнэп, ащ зэгорэм тыдэсэу къэплъэгъужьын,
Дэдайкъори, Джэмалкъори, Пачыукъори къакIохэу типчъэ къытеохэ хъумэ сыкъэпшIагъ. Джыри типчъэ къытемыохэу ахэр къизгъахьэхэрэп, загъори къысшIуелъадэх.
Ахэр унэ къыкIэбгъаплъэ хъущтыхэп, ахэмкIэ шэщри унэри тIури зы, мэкъумэщышIэр сыдигъуи мэкъумэщышIэу
къэнэ.
Нэмыцымэ зэранэсыгъэр ымышIэу Даримэкъор
джыри анэсыгъ. "Ашъыу, джары аIорэ пстэуми уядэIу
хъущтэп зыкIаIорэр. Нэмыцхэр Пшызэ Iушъо рекIокIыгъэхэмэ Лэбэ Iушъуи къынэсыныгъэхи. Мыекъуапэрэ Ермэлхьаблэрэ сыда азыфагур? Километришъэ горэ илъыми ары,
икIэкIыпIэкIэ укIомэ, нахь мэкIэжь. Iо зыхэлъым иIо щедгъэгъэтынэу къызэрэтфагъэпытэрэр тэрэз. Ажэ къыдэхьэрэ пстэури хэти ебгъаIомэ, цIыфмэ яIо зынэмысын
щыIэп, къэралыр жэкIэ зэтырачын, нибжьи узэмыгупшысагъэр къыпфаугупшысын! Плъэгъурэба мо шоферым
ыIорэр, аIуагъэм хэт нахь, ышIэри ыIори ышIэжьрэп. Джащ
фэдэхэр арых щымыIэ щынагъор цIыфмэ ахэзытIупщхьэрэр. Зэ тызнэсыщтым тынэгъэс, пшIэри пIори пшIэжьэу
уисшIыхьащт. Мыхэр умыгъэщынэу ажэ зэтыралъхьащтэп".
Шъхьащэфыжьым сыщыIагъ Трам зэриIогъагъэри
Даримэкъом ыгу къэкIыжьыгъ. Шоферым къыIуагъэм
зэрэдыригъэштагъэр фимыдэу ащи гужъ фыриI. ИIоф
зыхэлъи зыхэмылъи захесэ. Уинасыпти сэ укъысIэкIэфагъ,
нэмыкI горэм, кIо, Дэдайкъом е Пачыукъом фэдэ горэм
уIэкIэфэгъагъэмэ, плъэгъущтыгъ къыуашIэрэр зыфэдэр,
пIэ изакъоп апхыщтыгъэр, ужи акудэщтыгъэ.
Трам еупчIыгъ:
- Шъхьащэфыжьым сыда узыхьыгъэр?
- СлъэкъуитIу.

--- Page 31 ---

- СэшIэ, джэгуалъ,- Даримэкъор къызэкIани, кIэрэхъо лъэдакъэмкIэ Трамы ыпшъэб дэуагъ,- пшъхьэ утетэу узэрэмыкIуагъэр!
Таусэ Трам ынэхэр къэушIункIыгъэх, кузов лъэгум
пхырызэу къыщыхъугъ. ОшIэ-дэмышIэу, шъхьакIоу къырихыгъэр арыщтын къыхэзгъэхъуагъэр, икIуачIэ кIочIищ
къызэрэхэхъуагъэр зыдишIэжьэу ынэтIэбгъумэ лъы стырыр къяуагъ, ыIэ къыпхъотэнэу зежьэм, гъучIыIунэм ригъэулыIущтыгъэ кIэпсэжъыер зэпыутыгъ, ыIэ къэлэнлагъ,
иемыкIуи иплъырыгъи щыгъупшагъ, зи къырамышIагъэм
фэдэу кабинэ лъапсэм зыкIэригъэгупсэфэжьыгъ. Къэнэжьыгъэ закъор зигъэлъаеу машинэм ипкIыни хэхьажьыныр ары. Ау чIыпIэ тэрэз итэп. Зыдэщыс лъэныкъомкIэ
Iулъэшъогъэ коцы хьасэр гъэбылъыпIэ хъущтэп. Хъущт
закъор километрэ зыхы-зыблыкIэ къэт мэзышхор ары,
сэмэгумкIэ зегъазэшъ, шъофыр иджабгъоу къушъхьэ
чIэгъым екIужьы. Джащ нэмыкI ухъумэпIэ тэрэз Трам
ышIэрэп. А мэзыми ичIыунэ гори хэт, изы чъыг гъурбмэ
ащыщ горэми икIэрэхъо ушъагъи илъ. Джащ зэрэнэс
ипIалъэр.
- Узэрэхьаджрэтыр шъхьащэфыжьмэ ашIа?
- АшIэ.
- Хабзэ дэлъыжьба?
- Дэлъ. Я Совет тхьамати лIы шIэгъуагъ.
- Хэтмэ ащыщ?
- Ар джы бгъотыжьыщтэп.
- Ари ощ фэда?
- Мы мазэм ищым къыдэкIыгъэ газетым ащ пае итым
еджэри пшIэщт Дон Iушъо Iуигъэхъыхьагъэр. Сэщ нахьи
нахь лIыIоу къычIэкIыгъ ар.
- Сыда, ащыгъум, Шъхьащэфыжьым узыкIэкIуагъэр?
- ЩыIэжьэпти, тхьаусхакIо иунагъо сыфэкIуагъ. ЛIы
шIагъощтыгъ тхьамыкIэр. Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу
щешI. Ащ нахь сызэхишIыкIэу цIыф сыпэкIэфагъэп.
- Узэрэхьаджрэтыра къинкIэ плъытэрэр? - щхы-нэгушъоу Аслъан къэупчIагъ.
- Хьау, сихьаджрэтыгъэ къызэрыкIыгъэр ары.
- Ар хэтыкIи нафэба.
- Шъуащыщ сызэрэзэхимышIыкIыгъэр сэрыкIэ нафэ,- Трам къыхихыгъ.- Къышъуфэстхыгъэм ишъыпкъапIэ зэхэшъумыфэу хьашхъурэIу сышъушIыгъэу илъэс
пчъагъэм сауж шъуит.
Джэуап тыгъо Аслъан ифагъэп. Машинэ горэ, солдат заулэ исэу къапэгъочъи, гъогу напцэм къыщыуцугъ,
ащ ыуж къэкIэу машинищ итыгъ, ахэми сэпэ закIэ зэхэхъухьэжьыгъэхэу солдат заулэ арыс, машинитIуми топ зырыз апышIагъ, адыритIумэ якузов чэтэн техъуагъэу зыгорэхэр арылъ, ящик къуапэхэм анэмыкI къэлъагъорэп.
Аслъандхэр зэрыс машинэми чIыпIэм зыритIагъ. Апэрэ
машинэм лейтенант кIэлакIэ къипкIыгъ:
- Тэ шъукIора, нэмыцмэ Ермэлхьаблэ аштагъ!
- Дон Iушъо Iутыгъэхэр джы мыщ къэсыгъэха?
- Тэри ары къызэрэтщыхъущтыгъэр.
Нэмыцхэр Ермэлхьаблэ зэрэдэтхэр къыраIо пэтми
Даримэкъом ышIошъы хъущтыгъэп. Лейтенантым риIожьыщтыр ымышIэу Трам дэжькIэ плъагъэ. Трам зыгорэкIэ къагъэтэджыкъомэ ыIуи, IитIур нахь пытэу зэтырилъхьагъ, кабинэ лъапсэм кIыбкIэ зыкIэрифызылIагъ. Ары
шъхьакIэ, Даримэкъор хьаджрэтым пылъыгъэп.
- Ермэлхьаблэ аштагъэмэ, сыда къэхъугъэр, дунаир
мэкIодыжьа? - Даримэкъор лейтенантым фэгубжыгъ,
иджыбэ итхъожьи итхылъ плъыжь цIыкIу ригъэлъэгъугъ,
псынкIэуи ыгъэбылъыжьыгъ.
Лейтенантым рагъэлъэгъугъэм зыкъыригъэшIэжьэу
Даримэкъом ыпашъхьэ зыщырищыгъ, гущыIэнчъэу машинэм итIысхьажьи, IукIыжьыгъ.
- Шъхьаубат! - Даримэкъор машинэм кIэлъыджагъ.- Шъощ фэдэхэр ары хэгъэгур пыим езытыхэрэр,
шъунэ лъы телъэдагъэу шъуздэчъэщтыр шъушIэжьырэп!
Адэ джы нэмыцмэ зыфаIорэм тиIофи тета, ащ нахьи
хэмылъэу хэгъэгур яттыщта? Зэ псынкIэу нэсыжьыгъот.
Унагъор чылэ цIыкIум щэжьыгъо фифэна-фимыфэна,
фимыфэми шъузым ыгу къэкIынба. Зурэ цIыкIум ыIапэ
ыубытэу, IэпIэ тIэкIури кум ратакъомэ, сыд рагъэIона,
фынагъэсыжьыщт. Райчылэм къыдэнэнхэ нахьи ячылэжъ
кIожьхэмэ нахьышIу. Сыд фэдиз пIуагъэми ар узщалъфыгъэ чыл, къыпкъоуцонхэри къыдэкIыщтых... О-уиу,
мы дунаим къытехъухьэрэр гъэшIэгъоны. Мощ нахь
мыхъурэ хэгъэгу цIыкIум зэрэдунаеу зыIэкIимылъхьажьы
мыхъунэу уцугъэ, хэгъэгу пчъагъэ къыригъэуцолIэгъах,
джы тауж къихьагъ. Франциер лъэгонджэмышъхьэкIэ

--- Page 32 ---

зэшIуигъэтIысхьагъ, Инджылызыр хьалэчы регъафэ, адырэ хэгъэгу цIыкIоу ыубытыгъэхэр арымэ, ягугъу сшIыжьырэп, ыдырыгъэх. Тэ тидырына? Ычый тытенэни,
зэшIоттхьалыкIын! Ары ащ ынэ къызфикIрэри, ары фэшъуашэри. Ары шъхьакIэ, уцужьыкIэ тшIэрэп, тыкъызэкIэчъэ. УкъызэкIэчъэнба мощ фэдэ пэщыныцIэхэр уизэуакIохэмэ...
Коц хьасэр зыщиухыщтым дэжь, мэз къогъум лъхъэнчабзэу самолет горэ къыкъобыбыкIыгъ, кIэкIэу зиутIэрэбгъугъ, пулемет омакъэхэри къалъыIэсыгъэх, самолетым зиутIэрэбгъужьи, тыригъэзэжьыгъ. Апэ Даримэкъом
къызэрэшIошIыгъэр а самолетыр тэ тисамолетэу ары.
- Самолетыр къытшъхьащэбыбэ! Мэзы чIэгъым
чIэлъад!..- Даримэкъор шоферым екуо.
Трам машинэм ипкIыгъ, натрыфым хэлъэдагъ.
- Къэуцу! Тэ укIоми сыкъэкIощт, хьам къылъфыгъ,-
Даримэкъор зытIо-зыщэ Трам кIэлъыуагъ.
Чъэм дыхэтэу зэреогъэ пчъагъэр Трам елъытэ, джыри щиплI иIэжь. Ащ пэмыкIэу иджыбэ джыри щэ илъынкIи
мэхъу. Ашъыу хъущтыр джы орэхъу фаеми, зэ сыпIэкIэкIыжьыгъэмэ ары. Е щэр уухын, е упшъын, е сауж уикIыжьын, ощ фэдэ Iаджи къыслъычъагъ, зи къикIыгъэп нахь.
А-енасын кIэрэхъожъыр джы тэ къисхыжьын. Ыуж къыщыIугъэ омакъэхэм Трам бгъукIэ зыдырырагъэдзэкIыгъ.
Оныр джащ щиухыгъэкIэ сэгугъэ, ыIозэ Трам мачъэ.
Мэзым хэмыхьажьыгъот... Мэзым хэхьажьмэ...
Мэзыр, мэзыр, мэзыр нахь дэй... Аслъани лъэчъэ.
Джыдэдэм Трам зэгупшысэрэр натрыфым къыпыщылъ мэз пырыпыцумрэ кIэрахъом щэ пчъагъэу къинэжьыгъэмрэ ары.
- Къэуцуи нахьышIу, Трам... УкIэгъожьын!..
КIэкIэу ыуж чъэ макъэр зэритыр Трамы зэхехы. Натрыфым ышъхьэ пIыеу къызэрэхэщырэр джыры ныIэп
зишIагъэр, ардэдэми къыгурыIуагъ ыуж итыри укI фаоу
къызэремыорэр. Псаоу ыубытыжьы зэрэшIоигъоми егуцэфагъ. Аслъан джыри зэ Трамы шъхьапырыугъ, щэр
шъуеу шъхьапырыбыбыкIыгъ.
- Къэуцуи нахьышIу, Трам! Сыкъао!..
Ащ нахь хэмылъэу укъэони, сыуукIына, Аслъан?..
Сыд осшIагъэри, къысэпшIагъэри?.. СыуукIымэ сыздапщэщтыгъэмэ сыд япIожьыщт?..

--- Page 33 ---

Омакъэ къэIугъ. Трамы исэмэгупшъэ зыгорэм пхырестыкIы. Зетхъожьрэм, лъы фабэри ыIэхъуамбэмэ къанэсы, джыри щэр Трам ытхьакIумакIэ блэшъуикIыгъ. Ащ
дэжьыми Даримэкъор лъэпауи тефагъ. Трам мэз пырыпыцум зыхидзагъ, пшъашъор зэрэтыритхъыгъэ къодыер къызешIэм, зэхишIэжьэу ыкIуачIэ къыхэхъуагъ.
Даримэкъор къызщылъэтыжьи, мэз цIыкIум хэлъэдагъ. Чъыг къутамэхэр къызщысысырэ лъэныкъомкIэ Даримэкъор мачъэ... Аскэрырэ Мурадинрэ джы тэ къырихыжьын, ахэр игъусагъэхэмэ мы къехъулIагъэр къехъулIэщтыгъэп...
V
Тыгъэр щэджэгъуапэм екIущтыгъ, Аскэрырэ Мурадинырэ мэзым къызыхэкIыжьхэм.
Зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр пшIэнэу Аскэр Мурадин еплъыгъ. Трам къаубытынэу къызщыкIощтхэ мафэм зыфихьыщтыр Симэ ымышIэу Аскэр къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Мэфэ реным Аскэр ыгуи ышъхьи
Мурадины фызэрэшхыщтыгъэми, зиушъэфыгъ. Ар
зыриIокIэ зыфэкIогъэхэ Iофым иягъэ екIынкIэ Аскэр щынэщтыгъэ, янасыпти а чэщ-мэфитIум ахэр зэрэлъэгъугъэхэп. Мурадин изекIуакIэ Аскэр фигъэгъущтэп. ЗэкIэми
анахьэу Аскэр ыгу къеощтыгъэр Iогъэ пытэу яблэнэрэ
классым шъэогъуитIум щызэдашIыгъэр Мурадин зэриукъуагъэр ары. Непэ риIонэу ригъажьи феIошъугъэп,
заом зэрэдемыжьэгъагъэр Мурадин ыгу къызэрэкIыжьыгъэм зэпигъэугъ. Ау джы фэщэIэжьыщтэп, Мурадин икIэлэгъэ-делагъэ ыуджэгъугъ. Мыщ фэдэ лъэхъан
хьылъэм ар лIы зымыхъукIэ сыдигъо лIы хъужьыщта? Аскэр къызэкIэзгъэнэпагъэр тхылъыпIэ тхьэпэ уплIэнкIэгъэ
цIыкIур къыфищэизэ, Симэ къыриIогъагъэр ары.
- Ма едж, ори мыщ фэдэ горэ къысфэптхыщтми
сшIэрэп!..
ТхылъыпIэм итым Аскэр зеджэм, ыIощтыри ышIэщтыри ымышIэу нэбэ-набэу Симэ еплъыгъ, етIанэ тхылъыпIэ тхьапэр мыгузажъоу плIэ зэтыриуплIэнкIэжьи, фищэижьыгъ:
- Мыщ есшIэн щыIэп сэ... Етыжь уишъэогъум! -
ыгъази Iучъыжьыгъагъ...

--- Page 34 ---

Аскэр шым елъэдэкъэуагъ, лъэбэкъу заулэкIэ зыуж
итыгъэ Мурадинэ кIахьи, гоуцуагъ. Зи ымыIоу заулэрэ
еплъи, риIуагъ:
- Орырэ сэрырэ Симэ паекIэ тIогъагъэр къэошIэжьа?
Мурадин плъыжьы къэхъугъ, ау псынкIэу зыкъешIэжьы, мэщхы:
- ЗиIо зыщыгъупшэжьрэмэ сащыщэп сэ!.. Сыда джы
ащ узыкIынэсыгъэр?
- Сынигъэсынэу озекIошъ ары... Симэ уепсэлъыхъоу
къысаIуагъ,- итхылъ тхыгъэ зэриIыгъыр Аскэр ыушъэфыгъ, къыриIолIэщтым ежэ.
- Хэта къыозыIуагъэр?
- А къысэзыIуагъэм пцIы ыусырэп.
- Олахьэ еусым, хэтми ужэ укъыгъэу ухигъэдэIуагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъыпкъэп къысаIуагъэр.
Мурадинэ къызэкIэкIон мурад иIэп. Ар джыдэдэм
зэгупшысэрэр ишъэф Аскэр щызгъэгъозагъэр ары. Гум
ихъыкIрэр къызщыриIотыкIыгъэ тхылъыпIэм итхын мэфэ
заулэ пылъыгъ. Ытхымэ зэIитхъыжьызэ, тыгъоснахьыпэ
нэс къыхьыгъ. Еджэжьи, зы гущыIэ закъо зэрэхигъэхъожьыгъэм пае джыри зэ кIитхыкIыжьыгъагъ. Ежьыр шъыпкъэм Симэ IэкIигъэхьагъ. Симэ Аскэр риIогъэна? Ащ фэдэр аIуатэрэп. Илъэс пчъагъэм ыушъэфыгъэр зыми
римыIонэу ритхэгъагъ. ЗыгорэкIэ тхыгъэр Симэ шIокIодыгъэмэ шIэ? Сигъэделэу зыгорэ Аскэр къысIэкIигъэIон
ихьисапмэ? Ащ фэдэ делагъэ щыIэп. Теплъын джы о
къэпIощтым. ЦIыфыр къызщыбгъэхьан нахьи о апэ ущыхьэмэ нахьышIу, апэрэ гущыIэхэмкIэ зиуутыкIэ укIэIагъэми
къыпфэгъэтэджыжьышъущтэп, Аслъан eIо.
- Шъыпкъэп адэ,- Мурадин ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ.- Сэ ощ пае къысаIорэр зэкIэ сшIошъы згъэхъущтмэ бэшIагъэ орырэ сэрырэ тазыфагу чэтыу шIуцIэ зыдэлъэтыщтыгъэр. Ары шъхьакIэ, IорыIотэжьхэр синыбджэгъухэп сэ... Пыщэгъуи сшIыхэрэп, ежьми зязгъэшIырэп.
- Мы зигугъу сшIырэр IорыIотэжьэп.
- Сэри ощ пае къысаIуагъэр, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,
IорыIотэжьэп.
- Къызэхэмыбл.
- ПшIошъы хъурэп ара? Сыда зыпчыхьэ Ламыкъор
зыдапщи, Симэ дэжь псэлъыхъуакIо узкIэкIогъагъэр?

--- Page 35 ---

Зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу ынапIэ ыгъэупIапIэу
Аскэр заулэрэ Мурадинэ еплъыгъ. Къесэмэркъэугъэ фэдэу къыщыхъугъ шъхьакIэ, зы сэмэркъэуи ишъэогъу ынэгу
кIэлъэп,-пцашIо тырагъэлъэдагъ пIонэу дыигъэ. Ау Аскэр псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:
- КъыосIуагъэм иджэуап къетыжь.
- Аскэр, олахьэ боу угъэшIэгъоным, ашыпхъумэ япсэлъыхъожьха? Ащ фэдэ делагъэхэмэ джынэкъэуж
уямыдэIужь, мы цIыфмэ амыIон щыIэп.
- Ламыкъор псэлъыхъуакIо Симэ дэжь къызэрэздэкIогъагъэр ори къэуугупшысыгъэщтын?..
- Адэ стыкъын укъычIэгъолъхьагъэмэ къыосIон,
укъызэрэздэзекIуагъэу сыбдэзекIожьыгъ,- Мурадин
зэрэщх ихабзэу ыгу къыдеIэу щхыгъэ.
Мурадинэ шIулъэгъу тхылъ Симэ зэрэфитхыгъэр
арэп Аскэр ыгу къеощтыгъэр. Ашъыу зыфаем фэдизи
ферэтх, зыгорэми тырихрэп. Аскэр зыгъэгубжыгъэр
Мурадинэ ишъотехьэ-текI, нэрэ-Iэрэ азыфагу зыкъызэрэзэблихъурэр ары фимыдэрэр. Iуагъэу зэдашIыгъэр зэриукъуагъэр зэкIэми анахьыкIэжь. Шъэогъур бгъэпцIэнри уикъэрар пщэнри тIури зы. Мурадин къэрар иIагъэмэ
ащ фэдэ ышIэныеп. Плъэгъурэба мэшIоку вокзалым къыщысишIэгъагъэр? Аскэр игубж нахьи нахь къыхэхъуагъ.
- Арэп, Мурадин, узэрэмыукIытэрэр? Делагъэмэ
сядэIумэ мыщ ит делагъэм еджэжьри къыбгурыIощт,-
Аскэр тхылъыпIэ уплIэнкIагъэр Мурадин фищэигъ.
- Тэ къипхыгъа мыр?!
- Зыфэптхыгъэм къыпфысигъахьыжьыгъ...
- ПIон бгъотыгъэшъ, утхъэжьыгъ джы! - Мурадин
иш елъэдэкъэуагъ.
Бэрэ чъагъэхэп. Гъогу къэгъэзэгъум зыкъолъэтхэм,
кэнаум дэлъ машинэр алъэгъугъ. Машинэм Мурадин
зечъалIэм шофер укIыгъэу зышъхьэ къищырэр ынэ
къыпэшIофагъ. Шым зыридзыхи, кабинэм кIэрылъэдагъ.
Шофер укIыгъзм ынэгу бадзэхэр тизыгъэх, ифуражкэ
зыщихи, бадзэхэр тырифыгъэх, етIанэ иджыбэ итхъожьи
платыку IэрыIыгъыр къырихи, ынэгу тырихъуагъ. Ардэдэм Аскэри къэсыгъ. Машинэм ипхыхьэгъэ комбайнэ
моторымкIэ Аслъан зэрысыгъэ машинэр къашIэжьыгъ.
- Аслъан зэрытIысхьэгъэ машинэр арыба мыр? Сыда
мыхэмэ къяхъулIагъэр,- Аскэр хьадэр зэрылъымкIэ мыкIоу
машинакIэмкIэ екIокIыгъ.- Трам IэпыкIыжьыгъэмэ шIэ?

--- Page 36 ---

- Трам Iоф хэлъэп мыщ,- Мурадин щэмэ пхыраутыгъэ кабинашъхьэмкIэ Iапэ ышIыгъ.- Олъэгъуа мохэр?
Зыгорэ къяуагъэкIэ сенэгуе.
Кабинашъхьэм Мурадин тетэу Iэгъо-благъор къыплъыхьагъ, етIанэ тIуми загощи натрыф хьасэм щылъыхъуагъэх, щыджагъэх.
Зы макъи къэIугъэп.
- Шофер тхьамыкIэр агъэIылъыжьы хъущтыгъэба,-
Аскэр кабинашъхьэм къехыжьыгъ.- Мыхэмэ зэмыжагъэхэ горэ къяхъулIагъ.
Аскэр ятэ ыгу къэкIыгъ, ари мы тхьамыкIэм фэдэу
аукIыгъэнкIи мэхъу. Алахьым ешI ащ ихьади зыщагъэтIылъыгъэр. АгъэтIылъыжьыгъа, амыгъэтIылъыжьыгъа?..
- Шоферыр тэгъэгъэIылъы,- Аскэр къыIуагъ,- мырэущтэу тышъхьэщымыгъэкI.- Кузов натIэм дэгъэнэгъэ
къазгъырыр къыдихыгъ...
VI
Джы нэс Даримэкъор зылъычъэгъэ Трам чIым дэбзэхыгъэ пIонэу шIокIодыгъ. Чъыг къутамэм бзыур зытебыбыкIым, зыдаори ымышIэу уагъэ. А чъыгмэ акIыбыкIэ тэкъэжъ лъапсэм илъ Трам гукIэ "щищ къыфэнэжьыгъ" ыIуагъ.
Даримэкъори гъунэм нэсыгъ, ылъакъохэр ерагъэу
зэблехых, чъыгыр хъураеу къекIухьэ. Зи гуцафэ зыфишIын къэлъагъорэп, мэзыр ирэхьатыпIэ ит. Трам чыжьэу
зэрэIумыкIыгъэм щыгъуаз, IукIыгъэмэ ылъэмакъэ къэIущтыгъэ. Аслъан зигъэпсэфынэу чъыг лъапсэм итIысхьагъ,
ыIэдакъэ чIэлъ кIэрахъор ары кIочIакIэ Аслъан къезытрэр.
Трам Iашэ ыIыгъэпышъ тегушхо, тэ кIоми лъыкIощт. Даримэкъом сыд фишIэна Трам тхьагъэпцIыми ыгу илъыр.
Ари зажэрэр нэмыкI. Хэти ыпсэ шIоIэшIу, хэти ышъхьэ
къызэриухъумэжьышъу. Мыщ къырымыкIоу нэмыкI
лъагъо Трам рыкIогъагъэмэ IэкIэмыкIыныгъэкIи мэхъу.
Ау а лъагъор къыхихыгъэп. ИкIэрахъо зэрылъ чъыг гъурбыр мы лъэныкъомкIэ щыI. Ар зэ къыIэкIэхьажьмэ, ыуж
къэзыфырэм уакIэ ригъэлъэгъущт.
Е-е, Аслъан, сыд тхьамыкIагъуа узхэфагъэр къыриIорэм фэдэу, бзыу цIыкIу горэ чъыгышъхьэм къеджыкIы.

--- Page 37 ---

Мычыжьэу пхъэуIури чъыг горэм eyIy. Мэзыр къызэрэушIункIырэр джыры ныIэп Даримэкъо Аслъан къызишIагъэр. Сыхьатым зеплъым, такъикъ пшIыкIутфыкIэ блым
хэхьагъ.
IэнэкIэу ыгъэзэжьмэ ыгъэпцIагъэхэу мэхъу. Тэ щыIа
Трам? Пцэжъыер псым хадзэжьыным зэрэкIэхъопсэу
зыфэе дэдэр Таусэм къыдэхъугъ, мэкъу кухьэм мастэ
хэбдзагъэри Трам ыуж джы уихьагъэри тIури зы. Сыд
емыкIуа Аслъан къехъулIагъэр? Мэзым къыхэкIыжьынэу
ыгу къихьагъ, лъэбэкъу заулэ ыдзыгъэу чъыг къутамэхэр къэсысыгъэх, чъэ макъи къэIугъ. Даримэкъор зыдэщытым къекIуалIэ шIошIи, Трам кIиIэжьыгъ. ШIокIодыгъэр къызэригъотыжьыгъэм хэмылъыгъэ кIуачIэ Аслъан
къыхилъхьагъ пIонэу ылъакъохэр псынкIэх, ыгуи нахь
псынкIэжь. Даримэкъом "щитIу къыфэнэжьыгъ, щитIу
къыфэнэжьыгъ" Трам ыIозэ ыпэ регъэхъу, кIуатэ къэсми, чъыг гъурбэу икIэрахъо зэрылъым нахь пэблагъэ
мэхъу. Ку гъогу горэм телъэдагъ, ыуж итыр къэгъэзэгъум къыкъокIыфэ ащ рычъэщт, етIанэ темэным зынэсыкIэ лъэгъо закъоу пхырыкIрэм телъэдэщт, ущымыгъуазэмэ, шIурышIукIэ къыхэбгъэщын лъагъоп ар! Даримэкъом ащ ихьадэгъу щыригъэгъотыщт.
Лъэбэкъу заулэ нахь Трам ымычъыгъэу къэгъэзэгъум Аслъан къыкъолъэтыгъ, ичъэ дыхэтэу ятIонэрэщэр
хьаджрэтым лъитIупщыгъ. Трами нэпх зытелъым фэдагъ,
щэр тефэщтыгъэп. "Джыри зэ укъэожьын ащ, джыри
зэ..." ыIозэ Трами орыжъ Iушъом Iулъэдагъ. Ардэдэм
Аслъани лъэбэкъу заулэкIэ ыпашъхьэ къитэджагъ. Трам
ыгу къэкIодыгъ, зыдэчъэщтыр ымышIэу зыритIагъ. Трам
зеплъыхым, фагъэтIылъыгъэ пIонэу бэщ шъхьэтIомакъышхо ынэ къыпэшIофагъ. Ащ нэмыкI хэкIыпIэ иIэжьэп, е
къыукIын, е IэкIэкIыжьын, арынчъэу ыIитIу зэтелъэу зыритыщтэп. ЕтIани Трам зыгъэгушхон щыI, Даримэкъом
зэримыукIыщтым ицыхьэ телъ, мыхъу зыщыхъурэм къеощт, къеоми зэриуIэщтым пылъыщт нахь, укIы фаоу къеощтэп.
Ар дэдэр ары Даримэкъо Аслъани джы нэс игухэлъыгъэр. Ары нахь зэогъукIэ хигъэфэщтыгъэ. Ар зыщишIэн
ылъэкIыщтыгъэр натрыф хьасэм хэтхэ зэхъур ары. Ащ
ыуж ыукIын ылъэкIынэу тIо чIыпIэ щыфифагъ, укIы фаоуи
еуагъ, зэм ыпшъашъо щэм тырыригъэлъэшъугъ, зэм

--- Page 38 ---

иупкIэ паIo пхыриутыгъ. Джы зеорэм Трам IуригъэлъэсыкIыщт. Ары зыми щымыщынэу чъыгэежъым къот хьаджрэтым Аслъан зыкIекIуалIэрэр.
ОшIэ-дэмышIэу бэщыр ыIэдакъэу чъыг къогъум
Трам къызыкъолъэтым, къэхъугъэр ымышIэу Аслъан
къызэтеуцуагъ. Трам ынэмэ Аслъан алIыщтым фэдагъэх:
- Зэ сауж уикIыжьыхэщтыба, хьажъынэшъу!..- Трам
бэщыр къыIэтыгъ.
Даримэкъор щтэгъэ-губжыгъэм хэтэу Трам еуагъ,
зызэрэIуидзыгъэр арыщтын, щэр блэшъуикIи, чъыгэежъым тефагъ. Аслъани бэщым зыпэIуидзагъ, икIэрахъо
хьаджрэтым тыриубытагъ:
- Ма, хьам къылъфыгъ, зыгъэшхэкI!..- гъэтырэр
ытIупщыгъ, ау омакъэ къэIугъэп, етIани гъэтырэм теIункIэжьыгъ, кIэрахъом щэ илъыжьыгъэп.
- AI-анасын!..- Трам щхыпцIыгъэ.
ПсынкIэу Даримэкъор иджыбэ итхъожьи, кIэрахъор
къырихыгъ. Трам зэ шъхьакIэ къызэкIэщтагъ, ау а кIэрахъом илъы щэхэри зэриухыгъэхэр ыгу къызэкIыжьым,
рэхьатыжьыгъэ.
- AI-анасыныр озгъэшIэщт!..- икIэрахъо щэ къикIыгъэп.
Щэ зэримыIыгъыжьыр Даримэкъом къызгурэIом,
ышъо къыпычъыгъ. КIэрэхъуитIури Iэдэкъэ зырызмэ
ачIэлъэу ышIэщтыри ымышIэу Трамы ыпашъхьэ ит. Бэщри ин-инэу Трам ыIыгъ, къызэреоу ышъхьэ къызэгуиутыщт. ШIуагъэ зимыIэжь кIэрэхъуитIур ыIэдакъэ чIэлъэу
Аслъан къызэкIэкIо.
- Аргущэ къызэрэпщышIыщтым сенэгуягъ сэ,- Трам
къекIэнэкIагъ.- Щэ хьаулыеу агъэкIодырэп!
Мыжъом фэдэу Аслъан кIэрахъор ыдзыгъ. Трам
ышъхьэ ыуфи, блыригъэхыгъ. ЕтIанэ икIэрахъо къыштэжьи, джыбэм рилъхьажьыгъ. Пцел чъыгышхом ызыкIэлъэныкъо зыхэщэегъэ темэнымкIэ мыгузэжъуахэу Трам
ежьагъ.
Aщ фэдэу зи ымыIоу ошIэ-дэмышIэу Трам IукIыжьыныр Даримэкъом ышIагъэп, къыжэхэбэнэни бэщымкIэ
къеонэу ары зэрэгугъэщтыгъэр.
- Тэ укIора? - Даримэкъор кIэлъежьагъ.
Трам бгъунджэу къэуцугъ, Аслъани къызэтеуцуагъ.

--- Page 39 ---

Мэзым пчыхьэ шIункIыр къышъхьащыуцуагъ. АпэкIи
аужыкIи, абгъукIи хъурэябзэу гур зыгъэкIодырэ мэзышху.
ЕгъашIэм зыщыщынэщтыгъэ къушъхьэ мэз гупчэм Даримэкъор хэт. КъашIэ зыдэбгъэзэщтыр? Непэрэзымафэм
гъогунчъагъэх.
- Джы сауж уикIыжьымэ, Даримэкъор, орыкIэ нахьышIу! Мы орыжъым ухэкIодэщт.
- СшIэщтымкIэ сыкъэмыгъэсэжь!..
Трам гугъуемылIыхэу ежьэжьыгъ. Даримэкъори
ыуж ихьагъ. Трам пцел чъыгым зыщынэсыщтым, орыжъымкIэ ыгъэзагъ. Орыжъым узызэпырыкIыкIэ ящэнэрэ чъыгыжъ гъурбым кIэрэхъо ушъагъэр илъ. Къутэмэ
пыкIыкI макъэ Трамы къеIугъ. КъызызэплъэкIым Аслъан
пцелым къутэмэшхо горэ къыпикIыкIыгъ, кIом дыхэтэу
еуджэрэпсы. Ащ сыд джы епшIэжьын, Трам ыIуагъ.
УлIымэ орыжъым зэ къыхахь. Ощ нахьи нахь зызгъэлIыIощтыгъэхэри ащ хэкIодагъэх. Емынэм ахэри зэрифэщтыгъэхэп, яхьадэгъу хэлъыти ары, заом Iашэр щычIадзи,
мыщ къызкIэкIожьыгъэхэр. Мы орыжъым ухитхьалыхьан нахьи унэтIэгу къыраубытэу уаукIымэ нахьышIу. Даримэкъом имуради ахэмэ ямурадыгъ, ау зи Трам рашIэн
алъэкIыгъэп. Къызырафыжьэм орыжъым къыхищэхи,
ыуж итыгъэ нэбгырищыр ригъэтхьэлагъ. ЗыкIи Трам ахэм
ыгу афэгъугъэп. Орыжъым ымытхьэлэгъагъэхэмэ ежь
ыукIыщтыгъэх, ымыукIыгъэмэ ежь къаукIыжьыщтыгъэ.
Джыдэдэм Трам ыгу зыфэгъурэр Даримэкъо Аслъан. Лъэбэкъу къызэрэхидзэу хэкIодэщт. ХэрэкIуад еблэми, емынэм ригъэзыгъэп. ЫлъэкIыгъэмэ сиукIыщтыгъэ, сыда мощ сыгу зыкIыфэгъун фаер. Ащ нахьи
нахьышIу сшъхьэ Iусхыжьмэ. ПшIэщтэп къэхъущтыр. Ары
шъхьакIэ, сынэ къаплъэу хэзгъэкIодэна?
- Укъыхэмыхьэмэ нахьышIу! Темэным ухэкIодэщт
сIуагъэ.
- СыхэкIуадэми сыхэкIодагъ...- Аслъан джыбэ фонарыр лъагъом тыригъэпсагъ, лъэгъо псыгъуабзэу лъэгупчитIу фэдиз хъущтыр нэфынэ шIункIым къыхипхъотыгъ. Лъэгъо бгъуитIумкIэ къамылхэр щэсысых.
Даримэкъо Аслъан ымакъэ убзэ макъэ хэлъ фэдэу
Трам къыщыхъугъ. Мы чэщ-зымафэм ащ фэдэу ар
гущыIэгъу къышIыжьрэп. Ащ дэжьыр ары Аслъан зэрэамалынчъэр къызишIагъэр. Фэшъуашэр къыщышIыгъ,
емынэ-тэлаум зэрифэщтыгъэп, ухьаджырэтыныр шIумэ
джы ерэплъ, IэшIу тшхэу мы мэзыжъым тэри тыхэсэп,
аргъойми зядгъэшхырэп. Бэщыр иIэпыIэгъоу Трам макIо,
загъори хэчъыкIы, ыужыкIэ къамыл сыс макъи щызэхехы.
Анахь чIыпIэ къинхэм Трам джыри анэсыгъагъэп, мо
къамыл куашэу орыжъ гузэгум хэтхэмэ занэсыкIэ ахэр
къежьэщтых, лъагъом утетэу урэкIо пIозэ упхырэчъы,
къамылмэ уятхъоу уIэбэлъабэ къэси, етIэпсым ухелъашъо. Ащ дэжьыр ары иши зыщычIихьэгъагъэр. Джащ
зыблэкIыкIэ къэнэжьрэр Iофыжьэп. Трам къызэплъэкIы,
мэкIэ-макIэу нэфынэр ыужыкIэ къыщекIуашъэ: фэсакъы... Фэсакъы... Зэ мо къамылмэ адэжь къынэс о,
къэпшIэщт... Ар eIo шъхьакIэ, мо зыхаплъэрэр къызэпырыкIыщт, плъэгъурэба чэтыум фэдэу зэрэкIуашъэрэр.
КъызэпырэрэкI фаеми, сыд къыришIэжьын ылъэкIыщт.
Апэрэ щынагъом Даримэкъор къызэрэблэкIыгъэр
Трам зелъэгъум, къамыл куашэм хэтIысхьагъ. КъызэребгъукIоу тэмэпкъыкIэ еони, хидзэщт. Ау Аслъан ошIэдэмышIэу ныбыджым нэс орыжъым пхырызыгъ, бгъапэм нэс джыри пхырычъыгъ, ылъакъохэр пцашIом фэдэу онтэгъух, ыIэпкъы-лъэпкъыхэр зэпэтхъых, релъэшъохы. Iэтхъо-лъатхъоу регъажьэ, мэкуо:
- Тра-ам, сычIехьэ!..
- Адэ учIихьан, узэрэхэкIодэщтыр осIуагъэба! - Трам
мыгузажъоу куо макъэр къыздиIукIырэмкIэ джэжьыгъэ.
- Тра-а-ам, уцIыфба, сычIехьэ гущэри!..
- СыцIыф, мыцIыфхэр шъоры нахь.
Даримэкъом ытыкъын саер кIэо, ынэхэр къекIотых.
- Ущымытба!.. Унэ къаплъэу сычIебгъэхьащта!..
- УчIырагъахьэми пфэшъуаш!..- Трам ибэщ фищэигъ:- КъыуамыIуагъэмэ зыгорэм фэд, къэубыт!..
Аслъан бэщым IитIумкIэ къетхъуагъ.
- Къудый... къудый!... Зыгорэм сырелъэшъохы.
- Уезылъэшъохырэр на-а-фэ,- Трам къекъудыи.-
Плъакъохэр умыгъэсысых,- бэщыр зыIыгъ Трам кIочIаджэ хъугъэу тIысыгъэ,- жьы тIэкIу зыIусэгъэгъахь...
- ЗыIубгъэхьана сычIихьэу?!
- Зыгъэбыяу зэ!..

--- Page 40 ---

- Зыгъэпсэф, Трам,- Аслъан дахэу джы къыIуагъ.-
Сыкъызэрэхэпхыжьэу устIупщыжьыщт, укъысщымыщын.
Трам щхыгъэ:
- УчIихьэ пэтзэ сыптIупщыжьыным упылъ,- темэным
къыхилъэшъугъ.
- Тра-ам!..- Аслъан къэмэхыгъ.
Трам орыжъыпсыр Аслъан ынэгу кIикIагъ, ытхьакIумэхэри ыIотыгъэх. ТIэкIу тешIагъэу Даримэкъор къэнэхъэжьыгъ:
- Ора, Трам?..
- Сэры, сэры, щылъ, щылъ.
- Сыкъыхэмын мыщ, сыолъэIу...
Таусэм Даримэкъом ынэгу етIэпсхэр къырилъэкIэхыгъэх, иджэнабгъэ дэлъ шIойхэри къыдихыгъэх.
- Сизакъоу сыкъыхэмын, уянэ сырихьакI, уятэ сырихьакI...- Даримэкъор джыри къелъэIугъ, гъынагъэу
ынэпсхэр къечъагъэх.
- УлIыба, джэгуалъ... ПIори пшIэри сыда!..
Даримэкъом ышъхьэ риуфэхыгъ, зи къыIуагъэп.
КIэрахъор иджыбэ зырелъхьажьым Трамы ыгу псэфыжьыгъэ. Джы ар зыщыщынэн щыIэжьэп. Даримэкъор арымэ ышъхьэ къызэриIэтыжьышъу, орыжъым
сыкъыхэкIыжьыгъэмэ еIошъ, дунаир игушIуагъу. Чъыг
лъапсэм зэрисэу, ищазымэ ныкъощыхэу чъыягъэ.
ГъэшIэгъоныр Трам чъые къызэремыкIурэр ары. Даримэкъом рипэсыщтым егупшысэ. Трам къытефэрэр
ышIэгъах, орыжъым къыхимыхыжьын ыIуагъэми ылъэкIыщтыгъэ. Сыхьат заулэ нахь хъугъэп къыукIынэу зыпылъыгъэр. Щэр къытефэгъагъэмэ мэзыри, орыжъыри, мэзэгъо чэщыри ылъэгъужьыщтыгъэхэп, ибэ хъураеу къыгъэнэжьыщтыгъэхэр исабый цIыкIух. Еони чъыг
лъапсэм риукIыхьанэу Трам кIэрахъор къырихыгъ. Ау
фэшIэшъугъэп.
Сыда Трам зыфыщысыщтыр? Къушъхьэ чIэгъым километрэ заулэкIэ чIэхьажьмэ, ищысыпIэ нэсыжьыщт.
Трам къэтэджыгъ. ЛъэбэкъуитIу-щы нахь мыкIуагъэу
къызэплъэкIыгъ, пшъэ уIагъэри къэузыгъ. Сыда Даримэкъом ыгу зыкIегъун фаер, ежь гукIэгъу иIагъэмэ мощ

--- Page 41 ---

фэдизым сауж итэу къэчъэныя, укIыфаоуи къысэоныя!..
Чъыерэм ыпшъэпIашъо Трам къыубытын зыщиIощтым,
Даримэкъом ынапIэ къыIэтыгъ, щтагъэм хэтэу куоу къызэшIотIысхьагъ:
- Э-эй, пшIэрэр сыда?..
- Къэтэдж, орыжъым узэпырысщыжьыщт!
- ЕтIанэ?
- ЕтIанэ пшIэщтым уфит.
- Ар умыIо, Трам.
- Адэ уимурадыр сыд?
- Мэзым... СыхэкIыжьышъущтэп...
- Адэ ащ ухэсщыжьыфэкIэ ущысын ащыгъум,- Трам
ежьэжьыгъ. IэкIэкIыжьыпэныр джыри Аслъан шIошъы
хъущтыгъэп, амал иIахэмэ сыд фэдэуи орэхъу Трам къыубытыжьын гухэлъыр зыIэкIитIупщырэп. ЧIыпIэ тэрэз зэрифагъэм лъыпытэу тебэнэнышъ зэкIоцIипхэщт, ыпашъхьэ илъы зыхъурэм, ежь зыфаер ригъэшIэщт. Щазымэ
ныкъощыхым ыгъэлъэпаомэ къызщыпшыжьызэ, Трам
лъежьагъ:
- Тхьэр осэгъэлъэIу, сыкъыщымын...
- Тхьэ щымыIэу шъуIощтыгъэба, сыда джы Тхьэр угу
къызкIэкIыжьыгъэр? - Трам къызэриIокIыгъ.
- Тыгу къэмыкIэу тыбыслъымэныба? - Даримэкъор
лъэгонджэмышъхьэкIэ Трам ыпашъхьэ итIысхьагъ.-
Тхьэр осэгъэлъэIу, сизакъоу сыкъыхэмын. Нэф тыкъикIымэ зыгорэу тыхъун...
Трам ыгу къэушъэби, чъыг лъапсэм къекIолIэжьыгъ.
Чъыгым еусэигъэ бэщыр ыгъэчэрэгъуи, орыжъым хидзагъ. Аслъан ипцел бэщи ащ кIэлъигъэкIожьыгъ.
Даримэкъор щхыпцIыгъэ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, тызэшIу? Сибэщи уибэщи орыжъым хэбдзагъэх, зызэшIухэкIэ джары зэпыйхэм ашIэхэрэр.
- Сэ зыми сепыирэп,- Трамы къыIуагъ, етIанэ зы
тIэкIу тыригъашIи къыпидзэжьыгъ,- сызыкIагъэпыйри
къызгурыIон слъэкIрэп. Ащ о къибгъэкIрэр сэ бэщмэ
къарызгъэкIырэп. Умыделэмэ, делагъэ земыхьаныр ары
ащ къикIрэр. КъыбгурыIуагъа?
- Ар бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр.
- Аужырэ щэр зыоухыр ара?

--- Page 42 ---

- Къытебгъэфагъ.
- ПлъэкIыгъэмэ сыуукIыщтыгъэ.
- Ар натрыф хьасэм щысшIэн слъэкIыни...
- Адэ?
- СыпкIэхьан сшIошIыгъ.
- Спшъашъо зыоуIэм?
- Джащыгъум усыукIын симурадыгъ.
- Яхэнэрэ щэмрэ яблэнэрэ щэмрэ?
- Ахэмэ ягугъу сшIыжьрэп.
- Шъыпкъэгъэ тIэкIу пхэлъ ошIа,- Трам чъыг лъапсэм итIысхьагъ.
- Тэри хьаолыеу дунаим тытетэп.- Аслъан къызщыпшыгъ, ищыгъынмэ яплъы,- сыда джы мыхэм ясшIэщтыр?
- ЯпшIэщтыр къыосIон. БгыкIынхи, бгъэгъушъыжьыщтых.
Тaycэ Трам зэгупшысэни зыгъэгумэкIыни иI. ИлъэсипшI фэдиз хъугъэшъ хьаджрэтэу зыхэтыр зыфыхэтыр
джы нэс къыгурыIорэп, тэджэу хэкIыжьынри илIыгъэ
къыхьырэп, щынэу арэп, узесэкIэ узэсагъэр а сыхьатым
чIэдзыжьыгъуай. Бэмэ ягупшысэ зыхъукIэ ышъхьэ бзыу
гъощагъэ пIонэу хьарзэу Хьарэбкъо Дадыу къетаджэ.
Джары Трам кIуапIи чъапIи къезымытырэр, лъэхъэ зэкъолъэдагъэу ыгу телъ. Сыд фэдизэу егупшысагъэми цыпэр
къыфэгъотырэп, ежь-ежьырэу зэшIуидзэгъэ лъахъэр
фызэрыхыжьрэп. Апэрэ илъэсым, хьаджрэтэу зыхэхьажьым, мэзыр арэп зэкIужьыгъагъэр, Къэбэртэе лъэныкъом зигъази, илъэсым къехъу къисыгъ...
Хьарэбкъо Дадыу ришIагъэмкIэ Трам рыкIэгъожьэу
зы мафи къыфыхэфагъэп, ащкIэ зафэу зекIуагъэу елъытэ. Пшъэдэ чылэ цIыкIум щишIагъэр зыми къыгурыIощтыгъэп, хэти а Iофым хэщэягъэ хъунэу шIоигъуагъэп.
Апэрэ комсомольцэ кIэлакIэу чылэм щыщыр ныкъоукIы
пшIымэ хэт къыпфигъэгъуна? Ахэмэ хабзэри акъот...
- Учъыягъа сэIо? - зи Трам къымыIожьыхэ зэхъум
Даримэкъор зыщыгыкIэрэ лъэныкъом къиджыкIыгъ.
Чъыгым шъхьэр егъэкъугъэу Трам щыс. Джэуап
къыземытыжьым, чъыягъэу Аслъан къышIошIыгъ. Джанэм псыр кIифызыкIыныр щигъэти, даIоу тIэкIурэ щытыгъ.
ЕтIанэ ищазымэ тхьаIу лъэныкъор пиубытыкIи, макъилъакъи ымыгъэIоу нэпкъым къыдэпшыгъ, лъэпэпцIыеу

--- Page 43 ---

къекIошъылIэ, ау Трам шъхьэр къымыIэтэу, икIэрэхъо
ушъагъэ зэрылъ джыбэм ыIэ илъэу къеупчIыгъ:
- БгыкIыгъахэха?
Даримэкъоми чIым зыритIагъ.
- Учъыягъ сшIошIыгъи?..
- Ощ фэдэ зысигъусэрэм, чъые къысэкIурэп.
ЫIощти ышIэщти ымышIэу Аслъан щыт. Трам орыжъ
нэпкъым дапкIи зытIо-зыщэ псыр ынэгу кIикIагъ, ыIэхэр
зэкIищхи, нэпкъым къыдэпкIыжьыгъ.
Щазымэ цIынэр хьазырыпсэу зыIыгъ Аслъан зигъэтхьамыкIагъ:
- Е-е, Трам, сэ шIуагъэу сиIэжьыр арымэ...
- Ыуж икI ащ! - Трам гущыIэр Даримэкъом къыригъэухыгъэп.- Ащ нахьи нахьышIу уигыкIэн уухыгъэмэ.
Зи къыпимылъхьажьэу Аслъан нэпкъым дэхьажьыгъ.
Зао щыI-щымыIэми умышIэнэу нэфылъэ къежьэпIэ
дах. ЖъогъохэчъыхэмкIэ ошъогур къызэрэзыбгырыурэ
закъор ары нахь тыдэкIи щырэхьат. Темэным чъыIамэр
къыхэоу регъажьэ. Трам мэз чIэгъым чIэхьагъ, пхъэ
гъугъэ зэпыкI макъи къэIугъ. Бэ темышIэу пхъэ мэшIошхуи
ышIыгъ.
- Олахьэ джар дэгъоу угу къэкIыгъэм,- Даримэкъор
къыIухьажьыгъ.
- Уищыгъынхэр къутамэм пылъэх, мэшIожь яун.
- Ари шъыпкъэ. ЧъыIэ къэхъугъ шъыу...
- Нэфылъэм орыжъ Iушъом щычъыI.
- Ох-ох гущ! Зызгъэпсэфыжьыгъ. Щыгъынхэри
мэгъушъыжьых.
- Мо хахьэри, пхъэ гъугъэ тIэкIу къыхэх,- Трам машIор зэIишIагъэ.
Мэз цунымкIэ Аслъан плъагъэ, темэн IушъомкIи инэплъэгъу ыдзыгъ, шIомыигъоу къеупчIыгъ:
- Трусик пIонэкIэуи?..
- Сыд фэIуагъэр?
- СшIэрэп ныIа...
- КIо, кIо, кIачынэп...- Трам щхыпцIыгъэ.
Пхъэ гъугъэ заулэу Аслъан къыхьыгъэмэ джыри мэшIобзыймэ зыкъарагъэIэтыгъ.
Трам джыбэм чысэр къырихыгъ. Тутын зещахьым,
чысэр Аслъан фищэигъ.

--- Page 44 ---

- Тутын сешъорэп.
- Дэгъоу ошIэ,- тутын емышъорэмэ apaIoy хабзэр
Трам къыIуагъ.- Зэгорэм бгъэшъуищтыгъи?
- ЧIэсыдзыжьыгъ.
МэшIожь фабэм Трам ыIэпкъы-лъэпкъыхэр къыгъэлэнлагъэх, онтэгъу-онтэгъоу лъы фабэри шъхьэм къео.
Ау щытми чъые зэрэмыхъущтыр ешIэ, пхъапэкIэ мэшIо
жъокум пэIабэ, зэIешIэ. Ары шъхьакIэ, чъыер къытекIо,
мэкIэ-макIэу зэкIеубытэ. Даримэкъоми чъые имыIэу арэп,
Трам ичъые емышэщтыгъэмэ машIом зыпэIуидзэнти,
ифэбэ шъабэ зэхишIэзэ, чъыещтыгъэ. Щыгъынмэ яIэбылъэбызэ Аслъан чъыер зытырефы.
Ары шъхьакIэ, Трам чъыерэп, тутын егъэстышъ,
мэшIо жъокум пэIус. Загъори хэпскыкIы.
Жъуагъо горэм, мэшIо гъогур ыустхъоу нибжьи
щымыIагъэ пIонэу ежь-ежьырэу зистыжьыгъ. ХэпшIыкIэу жъуагъохэр нэгъыфы къэхъугъэх. ЕтIупщыгъэу мафэр къокIыпIэмкIэ къекIы, чэщым хэчъыегъэгъэ дунаим
псэ къыIуегъэхьажьы. ЧыжьэкIэ мэзатакъэр къэджагъ,
ащ зыгорэ къыпэджэжьыгъ, етIани нэмыкIымэ амакъэ
къэIугъ.
Мафэр, ылъэмакъэ къэмыIуми, чIым хэIукIы, ошъочапэм къыхэщы, чъыгышъхьапэм щэсысы, уцыпэмэ яIушъашъэ, хэти ешъэбэкIы.
Сыд фэдэ мафа Даримэкъо Аслъанрэ Таусэ Трамрэ
къафакIорэр? Сыда шъуIуа тIуми къафихьыщтыр? Зыр
ишъхьафит кIэбэны, адырэр зимышIэжьэу ащ ешэ.
VII
Ошъочапэр плъыжьыбзэ къызщыхъугъэм дэжь
мэшIо жъокур Трам пхъапэмкIэ зэIишI-зэIишIи, ыгъэкIосэжьыпагъ. Аслъан иджани игъончэджи чъыг къутамэм
къыпихыжьыгъэх.
- Гъушъыжьыгъэх,- гъончэджыри зыщилъэжьи,
джанэри зышъхьарилъэшъуагъ.- УмэлакIэрэба, Трам?
- Къаштэ уиIэ щыIэмэ.
- Щазымэхэр цIынаIох,- Аслъан игущыIэ текIыгъ,
тIэкIу тезекIухь-къытезекIухьажьи, чъыг лъапсэм етIысылIэжьыгъ.

--- Page 45 ---

НэбгыритIуми зи амыIоу къокIыпIэмкIэ плъэхэзэ, заулэрэ щысыгъэх. Трам ынэ Даримэкъом тырихыщтыгъэп,
чъыIэ-чъыIэу икIэрахъуи иджыбэ куашъо телъ.
Мафэм тхьамыкIагъо къыфехьы пIонэу орыжъым
зеушъэфы, макъи-лъакъи къыхэIукIрэп. Трам тыжьын
пшъэхъу зыпылъ сыхьатыр къыштагъ. Хы хъункIэ такъикъ
заулэ иIэжь. Ошъогум дэплъыий, къыIуагъ:
- Непэ мэфэ шIагъо хъущт.
- Ара пIорэр?
- Сэ сIорэп, дунаим eIo.
- Адэ мэущтэу тыщысыщта, Трам?
Трам мыгузэжъуахэу амдэз ыштагъ. Зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи нэмаз зыщишIыщт чIыпIэ къыхихыгъ.
Чъыг чIэгъым чIэмытIысхьанэу рихъухьагъ, лъэбэкъу заулэкIэ IукIотыщт, плъэмэ Даримэкъом ышIэрэр ылъэгъунэу. Алахьым ыпашъхьэ уис-уимысыр мохэм ашIэрэп,
ашъхьэ къихьэрэр къыуашIэщт, кIэрахъор къырихи, еIэмэ
фэIэджабгъунэу ыгъэтIылъыгъ. Апэ ыпашъхьэ рилъхьан
ихьисапыгъ шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп, зыпашъхьэ ихьащт
тхьэм щымэхъэшагъ, сыд фэдиз пIуагъэми Iашэ. Алахьым
изэхэшIыкI ины, чIыпIэу узэрыфэрэм елъытыгъ eIo къурIанми, хэлъ щыIэп кIэрахъор ыпашъхьэ римылъхьэу
иджабгъукIэ ыгъэтIылъмэ.
- А кIэрахъом сыда къибгъэкIрэр, Трам? Щэ илъэп
сыдэп...
- Имылъмэ пшIэн.
- Бо сэшIэ.
- О пшIэрэ щыIэп.
- СымышIэу тыгъуасэ сIыгъыгъэ кIэрахъор...- Аслъан ыгъэшIагъоу къыIуагъ, тIэкIуи щхыпцIыгъэ.
- Имылъмэ, чъыг тхьапэр унатIэ къынэсэу къутэмэ
чIэгъым къычIэуцу.
Аслъан щхыпцIи, къутэмэ чIэгъым чIэуцуагъ, лъэпэпцIыеу зырищи, чъыг тхьапэ горэм натIэкIэ зынигъэсыгъ.
Щынэ закъуи ынэ кIэмылъэу, иделагъэ къычIэзгъэщыщт
eIo. Ежь Аслъан тыгъуасэ аужырэ щэр зэригъэкIыгъэ
кIэрахъор арэу къышIошIы, мощ пае Трам зыкъыригъэушъхьакIуна, къызэриIэтыгъэу рихьыхыжьын. Сэ сишIэн
сшIэгъахэ. Даримэкъор джыри мэщхыпцIы.
- Щэ илъ мыщ!

--- Page 46 ---

- Ашъыу ерэлъ!.. Илъынэп...- ошIэ-дэмышIэу Аслъан ыгу къэучъыIыгъ, жъгъэибзэу пкIантIэри ынатIэ къытырипхъагъ, кIэрэхъуапэм зеплъым, ылъэкIапIэхэр
къэкIэзэзыгъэх, зыкъыримыгъашIэу зигъэлIызэ риIуагъ.-
КъызэрэпIэтыгъэм фэдэкъабзэу, Трам, бгъэтIылъыжьын
ар...
Трам кIэрахъор чъыг тхьапэм тыригъэпсыхьагъ. Даримэкъом фидзыгъ:
- Iашэм рыджэгухэрэп, ау укъыкIэлъэIугъэшъ...-
гъэтырэм теIункIагъ.
Омакъэм риутыгъэ пIонэу Даримэкъом чIыгум зыхидзагъ. Хъугъэр къыгурымыIоу Трам къеплъы. Омакъэм иджэрпэджэжь мэкъэ заулэкIэ мэзым щыджэгуи
быяужьыгъэ, псычэт Iэл заулэмэ орыжъым зыкъыхаIэтыкIыгъ. Пчэдыжьыпэ мэзым ибзыубэми запхъотагъ.
- Арэп сыоукIыри!..
- Орыгъэмэ ар къысэпшIэщтыгъэ.
- Ар умыIо, Трам.
- Ащыгъум укъэслъэгъун слъэкIынэу уакIыб къэгъази, мо чъыг лъапсэм кIэрытIысхь, гупсэфэу Алахьым
ыпашъхьэ сигъэуцу.
Сыд Трам къыриIуагъэми Даримэкъом шIоIофыгъэп.
Ащ джыдэдэм шъхьэгугъу щыхъугъэр кIэрахъом илъы
щэр къыздырихыгъэр ары. Тыгъосчэщ къызэлъалъыхъуи, ыIыгъыр зэкIэ Iахыгъ. ЫмышIахэу плъыгъэм хэтэу
кIэрахъом а зы щэр къыригъэнагъэмэ шIэ? Ащыгъум ежьежьырэу лые зэрихыжьыгъэ. Зы щэ зыдэщыIэм щитIу
щыIэнкIи пшIэхэнэп. Ар ыIоу джыри чъыг тхьэпэ чIэгъым
чIэуцонэп!
Трам зыфиIогъэ чъыгым Даримэкъор екIуалIэ зэхъум, джары зэгупшысэщтыгъэр.
- Зымыгъэсыс, зызэрэбгъэсысэу сыкъэощт! - Трамы фигъэпытэзэ Даримэкъом кIэлъыджагъ.
Синасыпти, Аслъан ыIуагъ, щазымэмкIэ сеуагъэп,
сыIуригъэхыщтыгъ... мохэмэ цыхьэ афэпшIы хъущтэп!..
Ар зэрэпсэгъаор, мыпсэгъаоу мэхъуа ащ нахьрэ Iоф
имыIэу мэзым хэсмэ... Джыри кIэрахъом щэ илъ... Ащ
фэдэ делагъэ щыIэжьэп, ерэлъ фаеми ерэмылъ фаеми,
сыодэони сыжэ укъыдэзгъэожьыщтэп...
Даримэкъом сыд ышIэн, амалынчъ. Тхьэр еожьыгъэу
чъыгым кIэрыс, ыкIыб щыхъурэр ышIэрэп, зэхихрэ закъор Трам къызэрэтэджрэр, зэрэтIысыжьрэр ары.
СиукIыщтыгъэмэ джы нэс сиукIыныгъи, чъыг тхьапэм
емыоу сынэтIэгу къеогъагъэмэ сызэшIокIыгъагъ, орыжъыр шIэ, сыкъыхимыхыжьын ыIогъагъэми рагъэзыгъагъэп. Ау зы чылэ тыкъыдэхъухьагъ, а зы хьэблашъхьэм
тыкъытехъухьагъ, зы быдзыщэ тызэдешъуагъ. Ар ыгу
къэкIыжьэу зэхешIыкIымэ, тхьэегъэпсэу. Ар сэIо шъхьакIэ, нэмыкI гухэлъ къысфыриIэмэ шIэ? СшIэрэп, нэмазыр
ыухымэ ыIощтми ышIэщтми теплъын.
Мы дунаим гукIэ зыдынэмыс Аслъан къыгъанэрэп.
КIэлэцIыкIугъор шъхьэм икIрэп. Пырэжъыяхьэ Бэщуз
зэрэкIогъагъэхэр Аслъан ыгу къэкIыжьыгъ. Язэкъуагъэп, хьэблэ шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри ягъусагъэх. Трам джы ишъуз Курыни а пшъэшъэжъыемэ ахэтыгъ. Щымыгъупшэжьыхэрэр, Трамрэ Аслъанрэ зэрэзэрагъэбэныгъагъэхэр ары.
А лъэхъаным ахэр илъэсипшI-пшIыкIутIум итыгъэных.
Нахь лъэшыр язэрэмыгъашIэу атэкъэ къежьэгъэкIитIум
анахьыеу зызэтырагъэпщыхьэщтыгъэ. ТIуми уяупчIыми
"сытекIон" аIощтыгъэ нахь "къыстекIо" щыIагъэп. Аслъан зымыдахэщтыгъэр. Аслъан аужрэ гущыIэр ыдэныя,
ыIэпкъ-лъэпкъыхэмкIэ нахь мытIыр, етIэ зэхэупцIагъэм
фэдэу Iужъу-Iужъоу, шIуцIэ-шIуцIэу зэхэлъыгъ, тэмэ
Iэтыгъэ шъуамбгъомкIэ ишъэогъумэ защихъоу, ыкIуачIэ
зыфэдэр аригъэшIэнэу ыгу къызыкIыкIэ яIункIымэ риутхэу ахэтыгъ, нахьыбэри щыщынэщтыгъэ, Iогъу-шIэгъуи
ашIыщтыгъэп. Ау зыкIи къыфемыгъэуцуалIэщтыгъэр
Трам. Ащ пае Аслъан ренэу ар щыхьэгъу ышIыщтыгъэ,
адырэри зэкIакIощтыгъэп, зэшIонэжьы зэпытыщтыгъэх.
Джары а мафэм Аслъанрэ Трамрэ зыкIызэрагъэбэныгъагъэхэр. Зэрэубытыгъо имыфэхэу Трам шъхьачэкIэ
Аслъан уцым хидзагъ.
- Зэ, апэ укъысэмытхъу о!..- Аслъан къызщылъэтыжьыгъ.
- Оры нахь къысэтхъуагъэр, сэрэп,- джыри зэрэубытыгъэх, ардэдэми Трам блэбгъукIэ Аслъан чIыгум
ригулIыгъ.
Аслъан губжыгъэу къызщылъэтыжьыгъ, лъэбгъу
ридзын зыщиIощтым, кIыбкIэ укIорэигъэ, зигъэсысын
ымылъэкIэу Трами жэхэлъыгъ. Аслъан ыцэлышъхьэхэр

--- Page 47 ---

зэрэшхыжьыгъэх, губжыгъэм хэтэу шъхьэщылъым ецэкъагъ. Трам хэкуукIи, ынэкIушъхьэ етхъожьзэ, къызщылъэтыжьыгъ.
- УпIэскIощтмэ пшIэщт о...- зиухыижьзэ, Аслъан
къызщыпшыжьыгъ.
- КъыопIэскIугъэп! ПцIы умыусы,- Курыни Аслъан
къыпеуагъ.
- Тэ щыпшIэра о къысэмыпIэскIугъэмэ? - Аслъан
ыIэлджэнашъо етIэхъужьы фэдэу зишIыщтыгъэ.
- УсэпIэскIугъэп, къызэхэмылъхь,- Трам ыдагъэп.
Трам ищалъэ зештэжьым, щытхэр ящалъэмэ алъыIэбагъэх. Аслъан заулэрэ алъыплъи, ауж ихьажьыгъ. Пырэжъыяхьэ къэтыфэхэкIэ мэфэ реным Аслъан зи дэгущыIагъэп, кIэрыхьагъэп. Ар зыхъугъэм тхьэмафэ тешIагъэу ешIужьыгъэх, ар зыпкъ къикIыгъэр Трам ары нахь
мыдырэхэр арэп...
- Урапхыгъэми ерагъи! - Трам нэмазыр зеухым, Даримэкъом еджагъ.
Джэмакъэм Аслъан игукъэкIыжьхэр зэпигъэугъэх.
- Тырапхыгъэмэ сыд тшIэн...- Аслъан къэтэджыжьыгъ. Трам зыдэщытым емыкIолIапэу лъэбэкъу заулэкIэ
пэчIынатIэу къэуцугъ.
Трам кIэрахъор зэрилъхьажьыгъэ джыбэр къыгопIыикIы. A кIэрахъор къыздырихыгъэр ары Аслъан зыгъапэрэр. Ащ изэу щэ илъмэ иIоф зэшIокIыгъэ, фэшIэжьын
щыIэп. ЧIыпIэ тэрэз ифэмэ Трамы лъэгукIэтын зыфишIынэу Аслъан рехъухьэ. Сыд пшIэн, eIo, гуцафэ ебгъэшIы хъущтэп. Цыхьэ къызфезгъэшIымэ нахьышIу. Сичэмыжъ сщэжьрэп зэраIоу сыда сшIокIодырэр? Тинасыпмэ тыкъишIэнэп. Зэгорэм бэлэрэгъынба мыр?..
- Сыд джы, Аслъан, уихьисапыр? - пцел чъыгым
тамэкIэ егъэкъугъэу Трам къэупчIагъ.
- Сыд сихьисапына, Iашэ зиIэр лъэшы...- Трам икIэрахъо щэ илъымэ зэригъэшIэнэу Даримэкъом къыIуагъ.
Аслъан мэлакIэ зэрэлIэрэр ошIэ-дэмышIэу джы
зэхишIагъ. Шъхьэри мэуназэ, ылъэкIапIэхэри кIэсысыхьэх,
пкIэнтIэпс жъгъэйри натIэм къытырекIэ, чъыг лъапсэм щецохъохы.
- Сшъхьэ унэзагъэмэ сшIэрэп...- Аслъан зиумысыжьызэ щхыпцIыгъэ, къэтэджынэу ежьагъ шъхьае, фэукIочIыгъэп.

--- Page 48 ---

- Щыс, щыс.- Трам платыку IэрыIыгъымкIэ Аслъан
ынэтIэ чъыIэ пкIантIэр тырилъэкIыкIыгъ - Плъакъо ушху,
пIэхэри уапхэкI чIэхых.
- Сыгу къызкIэмакIэрэр сшIэрэп.- Даримэкъор нэшIукIэ Трам къеплъыгъ.
- КъызкIэмакIэрэр сэ сэшIэ,- Трам темэн IушъомкIэ
ежьагъ.- Псычэт горэ къэсыукIышъумэ сеплъын.
- Чыжьэу уIумыкI, Трам...
Трам зи къымыIоу темэн нэпкъым Iухьагъ. Аслъан
ынэ Трам тырихрэп. Шъхьэм илъыр кIэрахъор ары. А-енасын ыIыгъыгъэ гущэт ар, ришIэрэр плъэгъуни. Щэ илъымэ сыда етIэгъойкIэ псычэт гъащтэ орыжъым зыкIыхаорэр? КIэрахъомкIэ зэрэуагъэм лъыпытэу, зэлъыкIыихэу
къыхэбыбыкIыщтых. Щэ илъэпышъ ары. Щэ закъоу
иджыбачIэ къинэгъагъэмкIэ сэ къысэогъэнкIи мэхъуба?
Ащ итхьагъэпцIыгъэ чIэ иIэп. Джа сиджэнабгъэ къытIатэ
зэхъум, сетхъони, исыутын фэягъ...
КъызыIухьажьыкIэ етхьагъэпцIэкIыщт. Зэ риутэу
ыкIыб итIысхьэмэ, Iофыжьэп.
КIэрэхъо омакъэ къэIугъ, Аслъани къэлъэтагъ.
ЗэлъыкIыйхэу орыжъ гузэгум псычэт кортмэ зыкъыщаIэтыгъ. Трами ахэр зелъэгъум, пкIаум фэдэу чъыг лъапсэм зыридзагъ. Псычэт заулэ адырабгъукIэ быбыгъэх,
нахьыбэр зэхэтэу зыдэщыс чъыг лъэныкъомкIэ къэбыбыжьых.
Джыри тIо зэлъыпытэу омакъэр къызылъэIэсым, ежь
къеох пIонэу Даримэкъом зиутIыIугъ. Псычэт кортмэ
псычэтитIу къахэзыгъ, зыр Трам пэмычыжьэу нэпкъым
тефагъ, адырэр зэе чъыгым къыпынагъ.
ПсычэтитIури ибгырыпх пишIэхи, Трам мэзым хэхьагъ. Мэзым бэрэ къыхэтыгъэп, пхъэ гъугъэ заулэ ыIыгъэу къыхэкIыжьыгъ.
Аслъан ыIэпкъы-лъэпкъхэр зэхигъэлэлагъэх, ынапIэ
ридзыхыгъ, ышъхьэ онтэгъу чъыгым ригъэкIыгъ.
- Адэ зи къапIорэпи?..
- СиIоф хъатэп, Трам...
- УлIыба, уиIоф мыхъатэу?
- Жьы згъотырэп...

--- Page 49 ---

- Псычэт гъэжъагъэ зыпшхыкIэ жьы бгъотыжьыщт,-
гугъу емылIэу Трам псычэтыр еупIэIу. Псычэтыр зеупIэIум, мэшIо шIыным ыуж ихьагъ.
- Олахьэ жъэрымэ IэшIу къэбгъэугъэм,- Аслъан
къызэшIотIысхьагъ.
- Ащ нахьи нахь IэшIущт ар ужэ къыдафэмэ, скъош.
Ижъэрымэ Iэзэгъу къыпфэхъугъэкIэ сенэгуе, ы-ы, Даримэкъор? Ма, умыгузажъоу ецакъ,- псычэт гъэжъагъэр
къыфещэи.
Пахъэр шъхьащихэу пхъэпэ лыцIагъэм пылъ псычэтыр ыгъэчэрэгъузэ, Аслъан къыIуагъ:
- Къэдзи зэ моу шъэжъыер!
- Шъэжъыер пIуи? - Трам щазымэ тхьаIум шъэжъыер къыдихыгъ.
- Уецэкъэн плъэкIрэп...- Даримэкъом къыхэщыпэу
зиухыижьыгъ.
Трам щхыпцIи, шъэжъыер щазымэ тхьаIум дигъэлъэдэжьыгъ:
- Умыгузажъу, епщ сIуагъэ.
Аслъан псычэтым зытIо-зыщэ зецакъэм ыуж, Трам
ыгу къызыкIыжьыгъэр, тIэкIуи укIытэжьэу тIоу зэпкъыритхъи, фищэигъ:
- Сэ сизакъоу сшхына, ма ори.
ЗэраIорэ шIагъо щымыIэу адырэ псычэтыри нэбгыритIумэ ашхыгъ. Ащ нэсы пчэдыжь тыгъэри къыдэкIоягъ,
машIори кIосэжьыгъэ.
- Джы, Аслъан, орырэ сэрырэ тиIоф тэгъэухы.
- Сыдэущтэу?..- Даримэкъор къыкIэщтагъ.
- Аслъан, уигонахьи сыкъыхэхьащтэп, сигонахьи укъыхэмыхь. Мы къыуасIорэм къикIрэр къызгурыгъаIуи,
джащ кIэух щыфэтэгъэшI. Уянэ ибыдзыщи сянэ ибыдзыщи хьалэл-хьалэлэу къыздетэгъэхьакI, ахърэтми зыдэтэгъэхьыжь. Сыфаеп сэ сиягъэкIэ мы дунаим уехыжьыныр,
пфэлъэкIыгъэмэ о ар къысэпшIэщтыгъ, ау тхьэм къыпфидагъэп. Арэу зыхъугъэкIэ къэдаIу: джыдэдэм зытIэтыни, темэным узэпырысщыжьын, лъагъоми утесщэжьын. Умыбэлэрэгъымэ джацэ нэс гъогушхом уекIужьыщт. АдыкIэ пшIэ пшIоигъор о шIэ. Ау къыосэIо, сауж
джыри зыгорэхэр къипщэным ыуж уикIымэ нахьышIy. Ар
къызкIасIорэр шъусымыгъэхьаолыемэ сшIоигъу. Сэ сихьаджрэт хэтыкIэ кIэ фэсшIы сшIоигъу.

--- Page 50 ---

- Мы къэпIуагъэр зэкIэ, Трам, тэрэз, мыхъун хэлъэп.- Аслъан ынэхэр къилыдыкIхэу нэшIукIэ Трам еплъыгъ.- Сэ бэшIагъэ мы аужырэ гущыIэу къэпшIыгъэм
сыкъызежэщтыгъэр: гъэрекIуи, гъэрекIопагъи, мыгъи
ары. СшIагъэмкIэ емыкIу сиIэп, зэхэпшIыкIын пIомэ
yIyшыкIай, ощ фэдэп агъэсэжьрэр.
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо, сыда ащкIэ къапIомэ пшIоигъор? - Трам зэ шъхьам ыIон ымышIэу къызэтенагъ.
- Адэ укъэдэIон, хъун къыозыIорэм уемыдэIу хъуна... Орырэ сэрырэ тызэпыеп, зы быдзыщэ тызэдешъуагъ,
зы хьэблашъхьэ тыкъызэдытехъуахьыгъ. Ашъыу, сIонэп
сIуагъэ шъхьакIэ, зы пшъашъи тызэдепсэлъыхъуагъ... Е-е,
Трам, Трам, цIыфым идунэе тетыкIэ гъэшIэгъоны. Сыда
чыжьэу узыкIэкIожьыщтыр, хэта зышIагъэр орырэ сэрырэ мыщ фэдэ чIыпIэ тыщызэдифэныр. Уинасыпти сэщ
нэмыкI горэм уIэкIэфагъэп. Ар сэIо шъхьакIэ, сыда узыщыщынэнэу пшIагъэр? Заом зыкъыIузгъэбылъыкIыгъэ
дезертирхэр армэ, ахэмэ зи араIорэп, ямысагъэ афагъэгъу, о сыд къыуаIона. Къыбдесэгъаштэ, Iо хэлъыжьэп,
мурад дэгъу пшIыгъэ, лIыгъэ зеохьэ. ОсIоныр ошIа,
Трам, уянэ ибыдзыщэу къысIуфагъэм ихьатыркIэ, ар
пшIошъы мыхъумэ, къыосIоныр ошIа, сисабый ыцIэкIэ,
пшIошъы гъэхъу, къыосэIо, ар сэ сфызэшIокIыщт, IапэкIэ
зыгори къыбнэзгъэсынэп, ары пакIошъы, нэмыплъ зыми
къыуезгъэхынэп.
- Ар olya о? - ипсэлъэ ехьыжьагъэ къыгъэуцумэ
шIоигъоу Трам ошIэ-дэмышIэу Даримэкъом еупчIыгъ.
- СэIо, Трам, сэIо, пшIошъы уфаеми гъэхъу, уфэмыеми умыгъэхъу.
- Ащыгъум некIо.
- НекIо, Трам, некIо, нибжьи пшIэрэм урыкIэгъожьынэп,- Аслъан къызщылъэтыгъ.- КъыосIоныр ошIа,
Трам, аущтэу тшIымэ нахьышIу, орыкIэ нахьышIу, укъэсымыубытыгъэу, ор-орэу укъыхэкIыжьыгъэу ятIощт.
- Ары шъхьакIэ,- Трам зыгорэ къыIонэу къыхидзагъ,
ау къэIогъу ригъэфагъэп.
- Ары, ары, Трам, ащ Iо хэлъыжьэп, сэ зысIокIэ сэIо,
сэ сIорэр сэшIэ.
- Ары шъхьакIэ,- Трам игущыIэ къыпидзэжьыгъ,-
сыкъызэрэуубытыгъэмкIэ макъэ ябгъэIугъах...

--- Page 51 ---

- Олахьэ боу угъэшIэгъоным, Трам,- Даримэкъом
ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ,- ятIуагъэмэ, ятIуагъэр къэтщэфыгъа? IокIэ Iаджи, шIыкIэ Iаджи щыI, пIуагъэр арэп
Iофыр зэлъытыгъэр, пшIагъэр ары нахь. Тэ Iаджи тэIо,
тIорэ пстэуми алъапсэ пфынэу узежьэкIэ чIы къатибл зэпырыбгъэзэн, ау кIи шъхьи хэбгъотэжьынэп. Ащ о земыгъэгъап, тэ ар зыгорэу къызэкъотыдзэн, непэрэу
пшIошIа дунаим тызэрэтетыр, лъэтIэн Iаджи зэкъотыдзагъэ, зэкъотхыжьыгъэ. О пIощты закъор ошIэ - укъыхэкIыжьыгъ. КIо, тэ тиIофшIагъэ гори хэлъыным пае, ушъхьаса пIощтым, Даримэкъо Аслъан зыщыбгъэгъупшэжьынэп, ыцIэ зыгорэм къыщепIон. ОрыкIэ сыд ар, зи
пшIокIодрэп.
- Сыкъыоплъышъ, Аслъан, сэгъэшIагъо, сыдэу бэлахьэу угущыIэ ухъугъа, ащи шъуфагъасэщтын? - Трам
IущхыпцIыкIыгъ.
- Умыщх, умыщх,- Даримэкъом зигъэсэмэркъэугъ,- о мэзым дымыIужъ ухэхъухьагъ шъхьакIэ, тэ тызхэтхэр цIыфхэба! ГущыIэгъу тыщыкIэрэп. Ау укъыкIэупчIагъэшъ къыосIон, лъапсэ иIэу, тIорэм шъыпкъагъэ
хэлъэу тагъасэ, ар тиIофшIэны щыапэрэй, армырымэ
цIыфхэр бгъэдэIонхэ плъэкIыщтха!.. Джары, Трам, джары пIуагъэм урыкIэмыгъожь, сэ сIуагъэ пIожьын, пшIэрэм укIэгушIужьын.
- НекIо, Аслъан,- Трам темэн лъэныкъомкIэ ежьагъ,-
сэ сIорэр къыбгурыIорэп о, кIо, алахьым зэриIу, тэри зыгорэу тыхъун.
- Сыда къызкIызгурымыIорэр, нибжьи ащ нахь тэрэзэу узекIожьынэп, Трам.
- Арэп сэ зыфасIорэр.
- Адэ? - Аслъан нэбэ-набэу плъагъэ.
- Мыщ фэдэу жьыгъэбыу узщыхъугъэр сшIэрэпышъ
сегъапэ, шъыпкъэ, а тIэкIур пхэмылъыгъэуи арэп, ау мыщ
фэдэ дэдэу ухъуныр нибжьи сшIагъэп. Загъорэ ощ пае
чылэм тIэкIу-шъокIухэр щызэхэсхыщтыгъэх, сыд аIуагъэми сшIошъы хъущтыгъэп. Дэгъу тызэрэзэIукIагъэр. Армырмэ, къэошIэжьа, джа узэрэтхьабылыцыжъ цIыкIоу,
джа узэрэкъаигъэжъ цIыкIоу егъашIэм сынэгу укIэтыщтыгъэ. Джы сыкъыоплъышъ, ахэмэ ямызакъоу, пIощтми ущыкIэрэп, пшIэщтми ухэнырэп.

--- Page 52 ---

- Адэ джары сэ зыкIасIорэр... Сыдэу шIэхэу адэ
укIэгъожьыгъа?
- СыкIэгъожьыгъахэп. Ау зы къыуасIомэ сшIоигъу:
орырэ сэрырэ тызэкIыгъоу мы мэзым тызэдыхэкIыжьын
тлъэкIыщтэп. Джа зэрэсIуагъэу сэ сигъогу шъхьафы, о
уигъогуи шъхьафы. О усимыгъусэми сиIуагъэ зэблэсхъужьынэу арэп. Iофым ащ нахь тытегущыIэжьынэу къезгъэкIурэп. Орыжъым узэрисщыжьэу тызэбгъодэкIыжьы.
ЫIощти-ышIэщти ымышIэу Трамы готэу зы заулэрэ
Даримэкъор кIуагъэ. Зауи бани хэмылъэу Трам мэзым
къыхищыжьэу райчылэм къыщэжьэу щиубытыжьыгъэмэ зэрэдэгъугъэм нэмыкI Аслъан джыдэдэм егупшысэщтыгъэп. "Ащ фэдэ гухэлъ иIэмэ Iофэп,- eIo,- мы слъэгъурэр къытезгъэнэн слъэкIыщт. Орыжъым тикIыфэ зи
ecloнэп. Хэт ышIэра ащ нэс къэхъущтыр, пшIэхэнэп, а орыжъым пхырызынкIи, ащыгъум синасып текIон... А-енасын, зэ гущэ кIэрахъомрэ шъэжъыемрэ яз къысIэкIэфагъот, езгъэлъэгъущтыгъ ащ сэ гущыIакIэ ешIэмэ, ыпшъэ сыдэсэу мэзым зыхезгъэхыжьыни. Ашъыу, ежь сыхимыхыжьыми сэ хэсхыжьыныгъи..."
Ардэдэм темэным иадырабгъукIэ, тыгъэр къызщыкъокIыгъэ шъолъырыр зэдиIыгъэу, зыщэ-зыплIэ топы
омакъэхэр къиIукIыгъэх.
- КъыбгурэIуа джы зэо благъэ зэрэщыIэр?
- Омакъэхэра озгъаIорэр? - Даримэкъор упчIэм
упчIэкIэ пэгъокIыжьыгъ.
- Ахэмэ анэмыкI джыркIэ зэхэсхырэп.
- Ахэр самолетхэр арых,- Даримэкъом икIо ригъэхъугъ,- зэхэпхырэба Ермэлхьаблэ бомбхэр тырадзэх.
- Топы омакъэхэмрэ бомбы омакъэхэмрэ зэхэшIыкIыгъуаехэп. Сапэ ишъи, мо лъагъом техь.
- Сэ уапэ сишъынэуи?
- Джаущтэу тшIымэ орыкIи сэрыкIи нахьышIу.
- Ары шъхьакIэ...
- Къамыл шъхьэпэ пыупкIыгъэ лъэныкъор дэIыгъэу
кIо, ищыкIагъэ хъумэ, сэ къыосIощт,- Трам еIэбэхи, чы
псыгъо кIыхьэ горэ къыштагъ.- Ма мыр, ишIуагъэ къыокIыщт.

--- Page 53 ---

Зи къямыхъулIэу нэбгыритIур зэпырыкIыгъ. Трам
ибэщ чIы цIынэм хисагъ, етIанэ орыжъыпсымкIэ ыIэ
ытхьакIыгъ, Даримэкъом риIуагъ:
- Джы, Аслъан, модэ мо зэе чъыгыр олъэгъуа? Олъэгъумэ, джащ екIуалIэри, лъагъоу IукIрэм мэзым ухищыжьыщт.
- Оры?
- Сэри джа зэрэсIуагъэу сиIоф ыуж сфын.
- Сыд Iофа?
- Адэ хэгъэгур къин зыщыхэфагъэм тIэ зэтедзагъэу
тэри тыщысына?
- ТызэдыхэкIыжьынэу тIогъагъэба?
- Ащ фэдэ Iоф тытегущыIагъэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, укIэгъожьыгъ.
- Джыри къыосэIо: сыкIэгъожьынэу тыгъуасэ сыгу
къэкIыгъэ Iофэп мыр... Оры мыхъугъэмэ джы нэс Ермэлхьаблэ лъэныкъомкIэ заом сыщыIутыщтыгъэ.
- ТызэдыхэкIыжьымэ сыда щышIыщтыр, Трам?
- КъыосIуагъи тигъогухэр зэрэзэфэшъхьафхэр.
Трамы ынэмэ закIэплъэм, Даримэкъом къыгурыIуагъ итхьагъэпцIыгъэ зи къызэримыкIыщтыр. Сыд
фэдизэу зыфишIыгъэми, зыфигъэпсыгъэми ыIорэр Трам
къыригъэкIрэп. Щтэрэр пчэгъу шъхьапэм етхъо зэраIоу
Аслъан зэмытхъожьырэ къыгъанэрэп.
- А зыкъом фэбэгъон, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- Даримэкъо Аслъан къэгубжыгъ,- уизакъоу ухэкIынымрэ
сэ сыуигъусэу ухэкIыжьынымрэ сыдым зэфигъэдэна!
УхэкIыжьми узэкIолIэщтыр сэщ фэдэ гор ныIа? Ащ нахьи
нахьышIуба дэхэ-дахэу тызэдыхэкIыжьымэ, пэрыохъу зи
къыпфэзгъэхъунэп.
- Хьау, Аслъан. Тхьауегъэпсэу, уишIушIагъи о къыпкъорэнэжь, хъяркIэ. Джа зэрэсIуагъэу а лъагъом ухищыжьыщт.
Aщ фэдэ дэдэу Трам псынкIэу IукIыжьыныр Даримэкъом ышIагъэп. Арыщтын ыIощти ышIэщти ымышIэу
заулэрэ чIыпIэм зыкIитыгъэр, ыгу "дыргу-дыргу" ыIоу
бгъэм къызэрэщытеорэр зэхехы. Трам къызэмыплъэкIэу
IокIы, пытэ-пытэу чIым теуцо. IукIоты къэс илъэмакъэ нахь
макIэ мэхъу. Шым тесы зэпытэу игъашIэ къызэрихьырэр
арыщтын, кIэкIорыкIзэ, щэоплIаоу макIо, тIэкIуи фэбытышъу. ШхомлакIэр ренэу Iэ сэмэгумкIэ зэриIыгъырэм
къыхэкIыкIэ исэмэгу тамэ ыпэкIэ тIэкIу щагъэ, шым елъэдэкъэони джыдэдэм чIыпIэм зырипхъотыщт пIонэу
ыIэпкъ-лъэпкъхэр хьазырыпсых.
- Тра-а-ам! - Даримэкъор лъыджагъ.
Трам къызэплъэкIыгъэп.
- Тра-а-ам, зэ къэуцу! - Аслъан зипхъуати, Трам лъежьагъ. Чъэ макъэр зызэхехым, Трам къызэплъэкIыгъ.-
Аущтэу умышIы, Трам... СыолъэIу!
- Хьаулыеу умылъаIу, Аслъан. Ащ пкIэ иIэп, чэщ зымыгъэхъоу ухэкIыжьымэ нахьышIу.
- Мы къыуасIорэм зы пцIы хэлъэп, Трам. СыолъэIу,
тызэдыхэгъэкIыжь. Уянэ ибыдзыщэ ихьатыр, уисабыймэ
яхьатыр, къаигъэ умышIэу тызэдыхэгъэкIыжь. УхэкIыжьыщтышъ, ухэкIыжьыщт, а зымкIэ уишIуагъэ къысэгъэкI... Зыми иягъэ къыозгъэкIынэп. ПшIошъы мыхъумэ,
нибжьи зыми ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэу ситIысхьагъэп, мары сыкъыфэтIысы. УзыхэкIыжьыщтыкIэ а зыр
къысфашI, сыкъыобэныжьынэу джы сиIоф зэрэтемытыжьыр ори ошIэ. СыолъэIу уисабый цIыкIумэ яхьатыркIэ,
къыздэмыгъэхьащхых сиджэгъогъухэр, сыолъэIу, синасып цыпи укъытемыуцу...
- Сыды насыпа зигугъу пшIырэр?- лъэгонджэмышъхьэкIэ ыпашъхьэ ис лIым Трам еупчIыгъ.
Даримэкъор нэку-нэпсэу бэрэ Трам еплъыгъ. Ощхыцэ фэдиз хъунэу иджабгъурэ нэм къыкIэзи, нэгу псыгъо
кIыхьэм рычъагъ, жэпкъ папцIэм ефэхыгъ.
- КъыуасIокIэ сыдым ар пшIошъы ыгъэхъуна, Трам,-
Даримэкъом джыри нахьи нахь Iaey ыгу къызэхахьи, ынэпсыхэр Iужъу-Iужъухэу къызэлъыкIэчъыгъэх,- мы илъэс
заулэм ары сызэжагъэр, джы олъэгъу къысэхъулIагъэр...
- КъызэрэзгурыIорэмкIэ, сищыIэныгъэ насып рыбгъотынэу уихьисапыгъ?..
- ПшIосыушъэфырэп...
Мощ фэдэу зышъхьэ зыгъэпыутыжьэу лъэгонджэмышъхьэкIэ къепшылIэрэ Даримэкъор зелъэгъум, Трам
ыдагъэп:
- Щыгъэт джыдэдэм! УзэрэмыукIытэрэр!..
- УкIытэ сиIэжьа сэ!..- Даримэкъо Аслъан блэм фэдэу зипхъуати, Трам ылъэкъуитIу кIиутыгъ.- Ма, хьам
къылъфыгъ!..

--- Page 54 ---

Трам шъхьачэкIэ уцым хэфагъ. Даримэкъори ыбгъашъхьэ тесэу кIэрахъор зэрылъ джыбэм етхъуагъ.
Трам щазымапэмкIэ Даримэкъом ыпшъэ зэрэIыгъ дауи,
бгъукIэ зыкIэкIидзыгъ, ардэдэм икIэрахъуи жьым хилъэгъуагъ. КIэрахъор зыдэфэгъэ лъэныкъомкIэ зидзыгъ.
Трами Даримэкъом ыкIыIу зытридзагъ, кIэрахъор зычIэлъ
Iэ лъэныкъор шIуиубытыкIыгъ, щазымэ тхьаIум шъэжъыер къыдипхъотыгъ:
- Арымэ, Даримэкъор, сэ упсэ пфыхэсхын!..
Аслъан ыIэпкъы-лъэпкъыхэр зэхигъэланлэхи, бгъашъокIэ чIыгум зыхидзагъ, хафэ пэтызэ шъхьэкIэ Трам
ыжэпкъ къеуагъ. Трам ыпшъэ дэIэтэегъурэ Даримэкъом
икъэогъурэ зэтефэхи, къыришIагъэ щыIэп. Трам зыпылъыр кIэрахъор зыIэкIэлъ Даримэкъом ыIапшъэ чIыгум
зэрэхигулIэщтыр ары. Аслъан Трам ычIэгъ зычIигъэукIорэикIыгъ, ау ыIэ шъэжъыем шIуафи, къыуIагъ. Ардэдэм Трам шъэжъыер Даримэкъом икъурбэкъэй тыриубытагъ:
- КIэрахъор чIэдз! - ыIапшъэ пипIытIыкIыгъ. Уцым
хэфэгъэ кIэрахъор щазымэ лъапэкIэ Iуидзыгъ, зынитIу
упIыцIэгъэ Аслъан текууагъ:
- Унэ къызэтех!
- Уянэ ибыдзыщ, сыолъэIу...
- Сыдэу уцIыф тхьамыкIа, Даримэкъор! Алахьэм
усимыгъэшIагъот, ухьэйуан, уцIыфэп о! - Трам Даримэкъом ынэпашъо еуагъ.- Джары о пфэшъуашэр, джэгуалъ!..
КIэрэхъо къэщагъэр Трам ыIыгъэу Даримэкъом
зелъэгъум, лъэгонджэмышъхьэкIэ ыпашъхьэ итIысхьагъ:
- Сисабый игонахь ухэмыхь... Уянэ ибыдзыщ, сымыукI!..
- Къэтэдж! Ощ фэдэм щэ тырагъэкIуадэрэп.
Трам ышIэщтыр ымышIэу зыIэнтэгъупэ лъыкIэ пышъукIыгъэ Даримэкъом еплъыгъ, етIанэ IэпэIэплъэкIыр джыбэм къырихыгъ:
- ПIэнтэгъу дэщай.
Даримэкъом иуIагъэ инэп, шъэжъыяцэм лыухъор
зэIибзыгъ. Трам уIагъэр ыпхи, кIэрыкIотыжьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Трам...
Трам лъагъом фиузэнкIыжьыгъ. ЫIупшIэ зэтекъузагъэу Даримэкъор лъэплъэ.
3 Заказ 078

--- Page 55 ---

Орыжъ гузэгум зынэсыр ары Трам къызызэплъэкIыгъэр. Лъэгъо бгъузэр кIыхьабзэу къамыл нэпкъы
зэндитIукIэ ыуж илъ. Мэзым ыкIыбыкIэ, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ топы омакъэхэр къеIукIых.
ПсычэтитIум орыжъым зыщаIэтыгъ, шIэхы дэдэу зым
зыридзыхыжьыгъ, адырэм къамыл кIыIур зытIо-зыщэ
къыбыбыхьи, тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъомкIэ щыхэтIысхьэжьыгъ. Ахэр зыгорэм къыгъэщтагъэхэкIэ гугъи, Трам
чIыпIэ имыкIэу плъырыгъэ, ау ащ фэдэ Iоф щыIагъэп.
Сыда сызфэщынэщтыр, ыIуагъ. Икъун зыспIытIэу
къызэрэсхьыгъэр, тыгъужъым фэдэу сыкъызэцэкъэкIэу
сызэрэхэтыгъэр. ЯсшIагъи къысашIагъи щыIэп. УхьашхъурэIу аIуи, сшъхьэ хысагъэхьэжьыгъ. Арэущтэу зэрэхъугъэри нахьышIу, арымырымэ Хьарэбкъом янэкъикI
ыпсэ Iусыутыпэщтыгъ. СиIоф хэмылъыхэу сэ сызэнэгуягъэр ежь къехъулIэжьыгъ. Колхоз коцым машIо кIидзэзэ
аубыти, утын гъушъэкIэ заIэкIэукIэм, мэзым сыхэкIыжьын
фэягъэ. Джащыгъум сынапэ сщэфыжьыгъагъэ. Ары
шъхьакIэ, колхоз мылъкум ишхэр хитыгъукIыжьыгъэх,
хэгъэгум ипый аIонти, сагъэтIысыщтыгъэ. Арыми ыцIэ
епIонэу зылI чылэм къыданагъэп, сэри ахэмэ атралъхьагъэр къыстралъхьэщтыгъэ. Дэгъоу сшIагъэ сызэрэхэмыкIыжьыгъагъэр.
Джы, зи мыхъуми, чылэлIыхэр, хэгъэгулIыхэр зыдэщыIэм сыкIон. Сызфэзаорэр сшIэу сызэон, сыкIодыми
сызфэкIодырэр сшIэн, сыпсаоу къэзгъэзэжьымэ укIытэм
сышIолIыкIэу сшъхьэ есыуфэхэу тичылэлIымэ саблэкIынэп.
Ар сэIо шъхьакIэ, сыхэкIыжьмэ сызIукIэщтхэр Даримэкъом фэдэхэба, ахэмэ уигукъао зэхашIыкIына? Плъэгъурэба Даримэкъом ыIощтыгъэхэр "уянэ ибыдзыщ",
"уисабыймэ яхьатыр". Ащыгъум ащ фэдиз зыфиIoy
Iофыр зэкIужьыщтыгъэр зызакъу: сафищэни сызэраритыщтыр ары. ЗэрэхъурэмкIэ, о пшъхьэ нахьи сэ сшъхьэ.
Трам къызэрэплъэрэр Даримэкъом зелъэгъум,
къужъ чъыгым кIэрычъи, орыжъ Iушъом Iулъэдагъ, IэутIэ
ышIызэ зыгорэхэр ыIощтыгъэх шъхьакIэ, чIы шIукIае азыфагу дэлъыгъ, ыIорэр зэхэпхынэу щытыгъэп. IэутIэм
хэкIыжьи, Iэбжыб къыфишIэу ригъэжьагъ. Трам тIэкIурэ

--- Page 56 ---

плъи щхыпцIыгъэ, мэзым хэхьажьыгъ. Ощх блэкIыгъэм
кIакIо лъемыхьыжьэжь зэраIоу, сыда мо делэм, Трам eIo,
Iэбжым къызкIысфигъэлъэгъощтыр...
Фабэр чъыг чIэгъмэ ачIэуцуагъэшъ, мэзыр гопэгъу.
ПсынэкIэчъым нэсынкIэ сыхьатырэ ныкъорэ джыри иI.
Джащ зэрэнэсэу амдэз ыштэни, нэмаз ышIыщт. Ащ ыуж
имэз тIысыпIэ нэсынкIэ къэнэжьрэ щыIэп.
Хьаджрэтэу хэхьажьыным ыпэкIэ Трам диным шIагъоу пылъыгъэп, мэщытым нэмазышIэ мыкIоуи бэрэ
къыхэкIыщтыгъэ. Аслъанмэ, диныр къыридзахэщтыгъэп,
амдэз шIыкIи ышIэщтыгъэп, ымышIахэщтыгъэр дыуахь
къахьыкI. Ащ ифэмэ-бжьыми Трам къытемыхьэу щытыгъэп.
- Умыбзэ диныр дины хъуна! - загъорэ Аслъан ыIоу
Трам зэхихыщтыгъэ.- ПIори пшIэри зэхэпшIыкIэу, улъаIоми узфэлъаIори пшIэнэу ущытмэ ары нахь, зыгорэм
ыбзэкIэ сыIупчъапчъэу, сытIысэу, сыкъэтэджыжьэу,
шъхьащи сшIэу къэсхьын слъэкIыщтэп сэ. КъыбгурэIуа,
Трам?
- КъызгурэIо, ау...- Трамы къыригъажьэрэр Даримэкъом ригъэухыщтыгъэп, едэIунэуи фэягъэп.
- Адэ джары къыбгурэIомэ, "аур" зыми ищыкIэгъэжьэп, зимыщыкIэгъахэр джа "алахьталэу" зыфаIорэр
ары.
- Ашъыу ащ фэдэ дэдэу умыIо, Аслъан, лIыжъ горэм тыкъызэхебгъэхыщт, емыкIу къэтэбгъахьыщт.
- ЛIыжъыр Iофэп, "алахьталэм" укъызэхимыхымэ,-
Аслъан ыпэ дигъэзыети щхыщтыгъэ.
- Ашъыу, ар умыIо!
- Сыда,ощына укъызэхихынкIэ?
- ПшIэхэнэп.
- Сыделэп.
- Аущтэу къыпщэхъумэ, ащыгъум, удел.
- Умыделэмэ, шы цIыкIу горэ бгъотыным уфалIэзэ,
уигъашIэ къэохьы. АщыкIэ сыда укъыкIызэхимыхырэр?..
Дин IофхэмкIи тхьамыкIэгъо IофымкIи джаущтэу
зэдэгущыIэхэу, нэмази амышIэу, Трами зыфэлIэрэ шыр
ымыгъотэу, чылэм дэс баймэ афэчырэхэу колхоз зэхэхьагъу нэс зэшъэогъуитIумэ къахьыгъ. Апэ дэдэ чылэдэсхэмэ ащыщэу колхозым хэхьагъэмэ Даримэкъо лъэп3*

--- Page 57 ---

къыр ащыщ. А гъэ дэдэм, колхоз зэхахьэр къежьэнкIэ
мэфэ заулэ иIэу, чырапкIэр зэхиугъуаий, нэпсы-Iупсы
ыIозэ, шыбзы лъфэн цыган горэм къыщищэфыгъагъ.
Шыр цыганым къызэритыгъугъэр Трам ымышIэу щытыгъэп, къыщэфынэуи тезгъэгушIухьагъэр шым емылъытыгъэу уасэу фишIырэр зэрэцIыкIугъэр ары. Трамы
иджыбачIэ илъ тIэкIумкIэ ар дэгъу дэдагъ. Ау мэзэ зытIущыкIэ а шыбзым шыкIэ бэлахь къылъфынэу а цыган
лIыжъым ышIагъэмэ уасэу шым фишIыгъэм фэдищ
риIолIэни, нибжьи Трам темыплъэни.
- Къэщэф, къэщэф, мы чылэлIымэ уафэдэба о,-
ишъуз къыриIуагъ.
- Ары шъхьакIэ, Курын, тиIэ тIэкIур шым тедгъэкIуадэмэ сыдэущтэу тыхъун?
- Зыгорэу тыхъун, ар Iофэп.
- СшIэрэп ныIа...- ылъакъо щыригъажьи ышъхьэ
щыкIэкIыжьэу Трам ишъуз къызэпиплъыхьагъ, ибасымэ
джани рычъагъ.- О моущтэу ухэтэу сэ джы шыщэф сыхэхьажьына, къэсымыщэфыми хъун, сятэ тхьамыкIи шынчъэу игъашIэ къыхьыгъ.. Муары Болэтыкъомэ сыкъагъэгугъагъ яшыбзыхэу згъэхъухэрэмэ ащыщ лъфэмэ шыкIэ
къысатынэу, бжыхьэ нэс шы тхъожъым зыгорэ къызэришIэщтыр сэшIапэ, ау ащ къыкIэхъухьэрэр зыми ратэу
хабзэп, дышъэ къаратми, шы лъэпкъ хъубгапхъэу къагъанэ...
- Емынэ зыIухьанхэр ежь яхабзэ зетми тэ тихабзэ
къызехьэми яшIугъоу, ахэр арымэ сшIэрэп дунаир зыфыщыIэр,- Курынэ къызIуипхъотыгъ.- Сыдигъуа Болэтыкъомэ яIуагъэ агъэшъыпкъэжьэу зыплъэгъугъэр? ЕтIани
а шыкIэу зыфаIорэр къыуатыгъэу сэшIы, ар шы охъуфэ
уежэн фаеба? Цые зэпылъ дэхэкIаеу уиI, уипаIошъы дэгъу
дэд. Сятэ тхьамыкIэм къыкIэныжьыгъэ тыжьын бгырыпхымрэ къамэмрэ пIонышъ...
- Ащ фэдэ бгырыпх зиIэ тичылэ дэсэп, ау зэрыслъхьан слъэкIынэп.
- Сыда зыкIимылъхьащтыр?
- Аущтэу зысшIырэм чылэр къыздэхьащхыщт...
Курынэ ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, сыфаеп ажэ удэфэнэу. Адэ, Трам,
ащыгъум, моущтэу тэгъэшIыба... Бгырыпхыр тэгъащэри нэмыкI къэщэф. Къамэр зэрэсиIэр джы нэс цIыф
езгъэшIагъэп, ари къэпщэфыгъэу яIу. Онэш дахэ утесэу
ощ фэдэмэ уахэслъэгъонэу сыфай,- Курынэ Iушъашъэзэ, илI IаплI рищэкIыщтыгъэ.
Ары шъхьакIэ, ицые зэпылъи щыгъэу, тыжьыныпс
егъэшъогъэ бгырыпх щэфыгъакIи ыбг илъэу, шIупщым
икъами голъэу шым тетIысхьэу щагу дэкIыгъо Трам фифагъэп, колхоз зэхэхьаныр чылэм къыдэхьагъ...
- Шыкур, алхьам дурилахь,- Трам зэшхахэм, къэтэджыжьыгъ.- Сэ джы чылэм сыхэхьан, хъурэр къызэзгъэшIэн.
- Ахахь, ахахь, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун,- Курынэ илI къэптаныр реты.- Закъыхэмыгъэщ, ашIэрэр адашI.
Щагум зыдэкIым, Пэго нэшъум ибыгъу шIуцIэ цIыкIу
готэу ыфызэ, чэу къуапэм Трам щыIукIагъ.
- Адэ, Трам , уIэнэкI шъыпкъи о?
- Сыда сызкIэIэнэкIыр? - къызкIиIори ымышIэу Трам
къызIуипхъотыгъ.- СэкIоба сэри сахэхьанэу!..
- Еу, еу, Трам, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Адэ ары,- Трам ядэжь къэкIожьыгъ.
- Сыдэу шIэхэу къэбгъэзэжьыгъ, Трам?
- Мо сызыхаплъэхэрэмэ яшъыпкъ. Пэго нэшъуми
ибыгъу сэ сеплъэу сыщысына!
ПхъэIэшэ цобзитIур къакъырэм Трам къыкIигъэчъыгъ, заулэрэ еплъи, ытамэ тыригъэуцуагъ.
- ЗыкIызэпебгъэтхъырэр сыда, кумкIэ щэ.
- Ащыгъум, Курын,- Трамэ пхъэIашэр ытамэу
зыкъызэригъэзэкIыгъ,- тиIэ тIэкIур афэтэщэба...
- ШыкузэкIэтхэри аратха?
- СшIэрэп ныIа.
Болэтыкъомэ яхьамбарыгъэмэ адэжь зынэсым,
Трам ылъэгъурэр гъэшIэгъоны - чылэр къэуагъ. Хэти
зэрэкъулаир къырехьылIэ, къырефылIэ. ПхъэIашэр ытамэу къызэрэкIуагъэмкIэ Трам кIэгушIужьыгъ.
Зыгорэхэр тхылъыпIэ тхьапэм тезытхэу щыс Даримэкъо Аслъан шъэогъур къызелъэгъум, гушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Ора сэIо, Трам! - деIэзэ пхъэIашэр ытамэ къыдытырихыгъ.

--- Page 58 ---

- Тхы, Таусэ Трам ипхъэIаш Iори.
- Бо стхын, Трам, бо стхын!
- О къахаплъхьэрэр пхъэIашэра, Трам?- Пэго лIыжъыр къеупчIыгъ.- Ари мылъку, сикIал.
- ШыкузэкIэтыр, Трам?- Адэ лIымэ зыгорэ къахэджыкIыгъ.
- Ари ищыкIагъэмэ къястыщт!
- Яптын уиIэмэ, адэ яптын.
- Тхы, Аслъан, шыкIэри игъэгъус! - Трам eIo.
Трам ыIорэр пеупкIы нахь, ышIэрэмкIэ упчIэ иIэжьэп,
джэнджэш ыгу къихьэрэп. УмышIэмэ чылэ мылъкур
къызфырахьылIэрэр Трам пIонэу нэгушъхьитIур тIэкIу шIэ
къэс плъыжьышэ къэхъу, ынэмэ гушIор къакIэтэкъу. Хэти
итын зэрегъашIэ, лъэшъуацэмэ ашIоIабэ, пхъэIэшакIэхэмэ
атеIабэ, кущэрэхъхэр лъакъокIэ егъэсысых.
Хьарэбкъо Дадыу комсомольцэр Болэтыкъомэ яшы
шхъонтIэшхо тесэу къыIолъадэ, къепсыхы. Шым Трам
къешIэжьышъ къетхьаусхылIэрэм фэдэу ыпэбзыджынхэм пахъэр къарихэу мэщыщы, пкIантIэр ыкIэнтIыIу,
ыкуашъу, ыбгъэгу къяхы. Шы плъыгъэм кIэнэгъэ машIор
агъэкIосэжьынэу псы щалъэ тыракIагъ пIонэу пахъэр
шъхьащехы. Трам ыгу къыхэо, шым инэплъэгъу фэмыщыIэу ышъхьэ реуфэхы, Хьарэбкъом ымакъи зэхехы:
- Сыд, Даримэкъор, Iофхэр дэу хъухэра?
Зыгори зэхимыхыгъэ фэдэу Аслъан тхылъыпIэм итхагъэмэ ахаплъэ фэдэу зешIы. КъэлэмыпэкIэ теуIозэ
лъэкъуацIэхэр къелъытэх. ЛъэIу тхылъыхэр зэхехы, зэхелъхьэх.
- Орыба, Даримэкъор, сызэупчIырэр!- къамыщыпэкIэ Хьарэбкъо Дадыу стол къуапэм фытео.
- Ора сэIо, Дадыу?..
- Джары шъолъэгъуа, зи къикIыщтэп аIощтыгъ
шъхьакIэ, къекIы! - къамыщыпэр ыIапшъэ пыджэгухьэу
зыщэт нэуж инэплъэгъу зэблэчъмэ Трам купым къыхапхъотыкIы.- О сыд, Трам, джы уишIушIагъ?
- Сыдына,- Трам пхъэIашэмкIэ плъагъэ,- муары...
- КузэкIэтыр?
- Ари язгъэтхыгъ.
- Ахэмэ язакъоп,- зыгорэ къахэджыкIыгъ,- шыкIэри
лъашъори игъус!

--- Page 59 ---

ОшIэ-дэмышIэу Дадыу ынэхэр зыгорэу къэхъугъэх,
ау зыкъишIэжьи, лъэкъо сэмэгур лъэрыгъым ригъэуцожьызэ, Трам къыщытхъугъ:
- Трам лIыба, тэ тэшIэжьы нахь.
- Ар сшIэрэп. Ау джынэкъэуж, Дадыу, мыщ фэдэу
шыр хэмыгъэзыхь, хьэйуаными псэ пыт.
- Болэтыкъомэ яшы гъэшIуагъэ угу егъу ара джы! -
Хьарэбкъор шым еуагъ, шхомлакIэр къыкъудыий,
дигъэпкIэягъ, кIыригъэтхъугъ.
Шым а къамыщыр темыфагъэу, ежь къытыращагъэу
Трам къыщыхъугъ, фэмыщыIэу къыхихыгъ:
- Шъхьаубат!
Щэджэгъо уж хъугъэу Трам ядэжь къызэкIожьым,
иколхоз хэхьакIэ Курынэ къынагъэсыжьыгъэу къычIэкIыгъ. ШыкузэкIэтыр, пхъэIашэм, лъашъом, шыкIэм ямызакъоу ичэтмэ анэс, чэткъуртэ гъолъхьэгъакIэм нэс лIым
аритыгъэу, Курынэ къыраIожьыгъ. Ахэр зэкIэ лIым
зыреIотэжьым, Трам щхыгъэ...
Трамрэ Дадыурэ азыфагу зэмышIуныгъэу илъыр
къызежьагъэр бэшIагъэ. Болэтыкъомэ якIэлэ гурыт Дадыу ишъэогъоу зыщэт лъэхъаныр ары. Дадыу баймэ запищытIэу, зафигъэцIыкIоу, фаехэмэ ыгъэщхыхэу, къафашъоу, ялъэгукIэтынэу зэрэщытыр Трам ыдэщтыгъэп.
ИгъэпсыкIэ зэрэшIомытэрэзыр Трам зытIо-зыщэ Дадыу
риIуагъ, ау къыридзэщтыгъэп...
Джы Хьарэбкъо Дадыу ябригадир...
Пчыхьэ горэм Трам гушIом зэрихьэу гъолъыжьыгъэ,
неущ хыныгъом хадзэщт. Коц гъэIо машинитIуи къащэгъахэу хьамэм тетых. Чылэм щэмэдж yIy макъэхэри
къыдэIукIых.
Бэрэ чъыягъэми Трам къышIэжьрэп, къышIэжьрэ
закъор шы щыщ макъэм къызэригъэлъэтагъэр, етIанэ
яунэ мэшIошхом къызэригъэнэфырэр ары. Иколхоз шитIу
зычIэт къакъырыр мэсты. Трам зипхъуати, унэм илъэтыгъ. Къакъырыпчъэр зыIуеутым, жьы стыр зэтеуцуагъэр къычIэугъ, ащ хэтэу зысэкухэр, зытхыцIэ, зытхьакIумэхэр стыхэрэ къунаныр щыщызэ къычIэлъэтыгъ,
къакъыр бгыкъухэри зэхэтэкъуагъэх, пцIэгъоплъым
ищыщы макъэ мэшIо гузэгум хэкIодагъ...
Щтэм къыхэкIэу Курынэ дэхэ-дахэу хъушъэным икIи,
унэгъо зэтеуцон езыгъэжьагъэм апэрэ насып гушIуагъор

--- Page 60 ---

къырихьагъ нахь мышIэми, Трам а чэщым къехъулIагъэр
щыгъупшэн ылъэкIыщтыгъэп. МашIор къыздикIыгъэр
ары гупсэф къезымытыщтыгъэр. Сырнычыпэ е тутын
шъуаф ыIонти, Трам тутын къакъырым щешъоу ихабзэп.
Онджэкъым къырихыгъэ мэшIотхъуабз ыIонти, тыгъоспчыхьэ жьыкIаеу ямашIо агъэкIосэжьыгъ. МашIор къызщежьагъэр чэщыбгыр ары. Тыдэ къикIыгъа?
Джахэмэ Трам ягупшысэзэ, мэфэ заулэ текIыгъ.
ТхьамыкIагъо къызщехъулIэгъэ чэщым чылэр къызэречъагъэм фэдэу зымафэ хьаблэр къекIуи, къакъырыр
зытетыгъэ чIыпIэм нэмыкI къакъырэ цIыкIу фызэхапцагъ,
тыгъоснахьыпи хьэблэ шъузхэм Курынэ къакъырэр фаижьыгъ. Джы къэнэжьыгъэ закъор ышъхьэ бгъэжьыныр
ары. Ари джы нэс ыбгъэжьын ылъэкIыщтыгъэ шъхьакIэ,
губгъом, коц хыныгъом ижъотыпI. Уарзэ къызэрищэщт
шыри иIэжьэп. Шызэкъокум ыжэгъу зэкIэкъыжьыгъэу
къакъыр натIэм кIэрыт, ежь Трам зыкIимышIэжьыщтмэ
кIишIэн иIэп, къунан ныкъостыр шъхьэ зытемылъ къакъырым чIэт.
МашIом икъэхъукIэ къыфэмыгъотэу Трам хэтызэ,
губгъом зыкIокIэ цIыфмэ защидзыеу икоц хьасэ хэуцомэ
ежь иIахьи, шъузым иIахьи зэдигъакIоу, чылэм къэкIожьы
зыхъукIэ гъогушхом темыхьэу бжъэпэ чэм лъагъомкIэ
ядэжь къыдэхьажьэу Трам ригъэжьагъ. Унэм къызихьажьыкIэ, кушъэм хэлъ шъэожъыем зэрэIуплъэу ипшъыгъи
игукъауи щэгъупшэжьы. Курыни лIым ыгу къызэрэдищэещтым, ятхьамыкIагъо зэрэщигъэгъупшэщтым ыуж ит.
Къунаным ыкIышъо стыгъэхэр мэхъужьы шъхьакIэ,
Трам ыгу уIагъэ кIыжьын мурад иIэп, пцIэгъоплъ тхьамыкIэр ынэгу кIэкIрэп, ищыщ макъэ ытхьакIумэ ит, илъэмакъэ
пкIыхькIэ зэхехы. МашIом икъежьакIэ зэхыригъэфынэу
Хьарэбкъо Дадыу райцентрэм къырищыгъэгъэ милиционерыри амалынчъагъ.
ЦIыфым тхьамыкIагъо къызехъулIэкIэ ипый къешIужьы зэраIоу, Трамрэ Дадыурэ азыфагу дэлъ зэмышIуныгъэр нахь макIэ хъугъэ. Трам ыгу ДадыукIэ ушъэбын
зыщыригъэжьагъэр къунаным ыкIышъо стыгъэ тхъужъожьыгъэр щифэу зелъэгъур ары, етIани нэшIукIэ Хьарэбкъом езгъэплъыгъэмэ милиционерыр къызэрищагъэри ащыщ. Ежь Дадыуи ынаIэ Трамы нахь къытыригъэтэу еублэ. Зыпчыхьэ губгъом къикIыжьи къызэкIожьым,
орзэ кухьэ ыуж итэу къыфIуащагъ, шыкуаом Дадыу къызэрэригъэщагъэри къыриIуагъ.
Трам, джацы ужмэ адэжь, Болэтыкъомэ ящагу къыблэкIыжьзэ, яостыгъэ къызэрыпсрэ шъхьаныгъупчъэм,
зэрэхъурэри ымышIэу, ыгу Iуищагъ. ЗэдаIом, зэхихрэр
гъэшIэгъоны:
- А Трамыжъым,- Хьарэбкъом ищхы макъэ къэIугъ,- фэшъуашэр етшIагъ, армырымэ уцущтыгъэп.
- Дэгъуми сшIэрэп,- Болэтыкъо нахьыжъым ымакъи
къеIугъ,- ау коц пыупкIыгъэр хьандзо зышъушIыжьэу,
коц гъэIо машинэр зешъуфылIэжькIэ машини коци зэхэжъугъэстыхь, етIанэ ашхырэр шъулъэгъун!
- Ащ Iо хэлъыжьэп!
- Шэщым, Дадыу, машIо кIэтэдзэ шъуIоу, тишхэр
жъугъэстыкъоных. ПшIэщтэп мы дунаир зэрэхъущтыр,
непэ яехэмэ, неущ ахэр дгъотыжьынхэкIи мэхъу...
Шъхьаныгъупчъэр Iуерэут Iоу Трам зимышIэжьэу
ылъ къызэкIэнагъ. Iэшэнчъэу мохэм уахэхьанри тыгъужъ
хьабзшатэмэ уахэфэныри тIури зы, Трам къызэтеуцуагъ.
Шъхьаныгъупчъэми имыплъэжьэу, мыдэIожьэу Трам
заулэрэ щытыгъ, етIанэ Болэтыкъомэ машIо акIидзэнэу
ыгу къилъэдагъ, иджыбэ етхъожьыгъ шъхьакIэ, сырныч
ригъотагъэп...
Ядэжь къэчъэжьыгъ. Курынэ пчъэр къыIуихыгъ.
- Мыдэ псынкIэу сырныч къысэт!
- Сыда, Трам, чэщныкъом сырнычым епшIэщтыр? -
Курынэ ыгъэшIэгъуагъ.- КъакIо къихьажь, пчъэIушъхьэм
утемыт.
Трам къызфэчъэжьыгъэр Курынэ риIощтми-римыIощтми ымышIэу зы тIэкIурэ зыщэты уж:
- Ашъыу, урамым чаныр щысIэпызыгъ...
ХигъэкIрэр шIомакIэу Трам Болэтыкъомэ алъэныкъокIэ мачъэми, зэушъыижьы. Сыда мохэм машIо яздзыкIэ
хэзгъотэщтыр? Ащ нахьи нахьышIу Аслъан ятэ дэжь
сыкIоу Хьарэбкъор зэрэпыир есIомэ... Зи мыхъуми зищыкIагъэмэ ариIон...
Трам къыгъази, Аслъан ятэ дэжь Iухьагъ, ау зыфэкIуагъэр дэмысэу, къалэм кIуагъэу къычIэкIыгъ. КъызфэкIуагъэмкIэ Аслъан къеупчIыгъ шъхьакIэ, шъэогъум нычэпэ

--- Page 61 ---

зэхихыгъэр риIон ыдагъэп, аущтэу зыкIишIыгъэр ежьыри
ышIэщтыгъэп, къызыIокIыжьыр ары ныIэп ащ зегупшысагъэр. ЕсIон фэягъэ Аслъан. Губгъом сыщыIукIэщтышъ,
щызгъэгъозэн.
Колхоз губгъом IофшIэныр щыжъобгыгъ. Коцы
Iахьэу зэфагощыгъэхэр гъупчъэкIэ зыхырэм ехы, щэмэджыкIэ пызыупкIырэм пеупкIы, бганэ зышIырэм ешIы.
Коц хьэсэ пыупкIыгъэхэмэ захаплъэм, Болэтыкъо
нахьыжъым нычэпэ ыIуагъэхэр Трам ышъхьэ къеуагъэх.
Ардэдэм гъогу къэгъэзэгъум Дадыу шыоу къыкъолъэтыгъ. Трам зишIэжьрэп, ынэхэр къелыдыкIых, кохъуакIэр ыIэмычI.
- Къех шым!
- Ныпчэдыжь уагъэшхагъэба сэIо, Трам?!
- Къех зэсIуагъэр орыба?!
- ШыIупIэр тIупщ!
- Укъехыщтэп ара, хьам къылъфыгъ! - Трам Хьарэбкъор шым къырилъэшъохыгъ.
КIэрахъор Дадыу къырипхъотыгъ. Ау Трам лъакъокIэ
ыбэкъу зэрэIыгъ зыдэом, кIэрахъор къыIэкIигъэзыгъ.
Дадыу зыкъыримыгъэшIэжьэу ыпэбг зэрэIыгъ джыри
жэхэуагъ. Ар имыкъоу ышъхьэ къышIолэлыфэкIэ зимышIэжьэу Трам жэпкъ зэхэтым чIэуагъ, риутыгъ, ыцэгэналъэми яуагъ.
ЦIыфхэр Трам къечъэлIагъэх, жьи пси зыхэмытыжьы
Хьарэбкъор тырахыжьыгъ.
- МашIо къысидзыщтмэ ылъэгъущт джы! - Трам куахъор къыштэжьи, пщыпIэм Iумыхьэу лъэгъо кIэкIыкIэ чылэм къэкIожьыгъ.
Чылэм дэс апэрэ комсомольцэ нэбгырищым язэу,
колхоз бригадирэу Хьарэбкъо Дадыу ныкъоукIы Таусэ
Трам ышIыгъ аIуи, а мэфэ дэдэм раймилициер къагъэсыгъ.
Ау Таусэ Трам а мафэм бгъотыжьынэу щытыгъэп,
къушъхьэ мэзым чIэхьажьыгъ...
Мэз цуным чIэкIызэ чъыг къутамэр ынэгушъо къызеор ары Таусэ Трам игупшысэхэр зызэпыугъэхэр. Трам
пкIыхьэ зылъэгъугъэм фэдагъ. Къэуцуи, заулэрэ зиплъыхьагъ. Мые чъыг зыхы-зыблэу псынэкIэчъым иIэгъоблагъо итхэр ылъэгъугъэх. СэмэгумкIэ диIонтIэхи, шъыхьэ лъагъом техьагъ.

--- Page 62 ---

Щэджэгъо нэмазыр зешIыхэм, Трам итIысыпIэ чIыпIэ
фиузэнкIыгъ.
Сыхьатырэ фэдиз Трам кIуагъэу итIысыпIэ къэлъэгъуагъ, шы щыщ макъи къеIугъ. Трам IугушIукIыгъ.
ЧIыунэм Iумыхьэу пцел чъыгышхуитIумэ азыфагу дэт
къакъырым хьалкъыр шIуигъэпкIи, ихьагъ. Къакъырым
шъхьарытIупщэу чIэт шы ныкъостыр къеплъи, джыри щыщыгъэ. Апэ Трам шым къыфигъэнэгъэгъэ Iусыр ыухыгъэмэ ымыухыгъэмэ, пхъэчаишхом псы итыжьмэ имытыжьмэ зэригъэшIагъэ, еупчIыгъ:
- Озэща? КIо амэ, кIори тIэкIу зыутхыпкI,- шыр къакъырэм къычIитIупщыгъ.- Чыжьэу уIумыкI, сыпфэещт.
Трам шэщыр къытхъугъ, етIанэ неущ ищыкIэгъэщтхэ
пIонэу къазгъырыри, куахъори, шIуанэри гъушъэпIэ
къогъум къуигъэуцуагъэх, щэмэджыри зэшIуихи, ахэмэ
ахигъэуцуагъэх. Къакъыр пчъэIупэри чIыунэ пчъэIупэри
зэкIипхъэнкIагъэх. Ахэр зешIахэхэм, чъыг чIэгъ тетIысхьапIэм тетIысхьагъ. Гъожьышэ зыхидзэгъэ натрыфым
Трам хэплъагъ, етIанэ зытхьапэхэр гъужьыгъэ картофми инэплъэгъу фидзыгъ. Зи ымыIоу илъэс пчъагъэм ылэжьыщтыгъэ чIым бэрэ еплъыгъ. Натрыфи картофи
Iуимыхыжьэу къызэригъэнэщтым игукъао Трам къыгъэтэджыгъ нахь мышIэми, ащ фыхэшIыхьан зи щыIагъэп,
мэфэ лыягъэ, е сыхьат лыягъэ горэмкIэ илъэс пчъагъэ
зыщырихыгъэ чIыпIэ-тIысыпIэм къытенэжьын уахътэ
щыриIэжьыгъэп.
Джыдэдэм Трам игухэлъи игупшыси зыдэщыIэр непэрэзымафэм мо топ гъогъо макъэхэр къыздиIукIыхэу,
лъы зыщагъэчъэрэ лъэныкъор ары. Ыпси ышъхьи ащ щыI.
Лэжьыгъэр къызхэкIыгъэри зыхэкIодэжьыщтри а зы
чIыгур ары, "ихьалэл" Трам eIo, ышIэрэр гонахьмэ къыфигъэгъунэу тхьэм елъэIу.
- НекIо, алахьым ешI мыщ орырэ сэрырэ тыкъызытехьажьыщтыр, тыздэкIорэ заом, тхьэм ыIомэ, тыпсаоу
тыкъыхэкIыжьмэ тыкъыкъочъынкIи мэхъу, бисмилахь,-
Трам шэсыгъэ.
VIII
Аслъан ышъхьэ бэ къехьэ, къихьэрэ пстэуми хэкIыпIэ
ахигъуатэрэп. Ар мэзым зыгорэкIэ хэкIыжьын, ау къехъулIагъэм зэрэхэпшыжьыщтыр ышIэрэп нахь, зы нэдэплъыпIэ горэ щыIахэмэ eIo шъхьакIэ, ыгъотырэп.
Сыда сымыделагъэмэ, Аслъан eIo, бэлахьэу къыстефэгъагъэр Трам къызэрэсыубытыгъэмкIэ макъэ язгъэIунэу. Сэр-сэрэу сшъхьэ ощ ислъхьажьыгъ. КъысщышIыгъэр зэкIэ сфэшъуаш, тихьантхъупс лагъэ ттырахыжьы пIонэу тэгуIэшъы, зетэгъэстыжьы. Аущтэу сымышIыгъагъэмэ джы зи къысэмыхъулIагъэм фэдэу сыхэкIыжьыни, сиIоф ыуж сихьажьыщтыгъэ. Джы сыд сIони
сыкIожьыщт? Джыр фэдэ лъэхъаным сэ къысщышIыгъэм
фэдэ къызщышIырэм фэгъэгъугъуай. Сэрымэ фэзгъэгъущтэп, хабзэу щыIэмкIэ сыдэзекIощт...
Мэзым ухахьэ къэсми бжалэм уелъахъэ зэраIоу Даримэкъо Аслъан ыгу къэуцу имыIэу игупшысэ щтагъэмэ
алъахъэ. Е-е, Трам, Трамыжъ, о къысэпшIагъэр цIыф
рашIэрэп, eIo. Мэущтэу къысэпшIэн нахьи джа уишъэжъые сыжэпкъ къызыкIэогъэлъадэм, шIобгъэчъын фэягъэ. Джаущтэу пшIыгъагъэмэ мыщ фэдиз къин сыхэтыжьыщтыгъэп. Сэ сфэдэп жьы къыщэу дунаим тырагъэтырэр. А-енасын, сикIэрэхъожъы гущэ щэ закъо илъыжьыгъот. Мыщ фэдизыIо хэмылъыжьэу сэ сшIэн къэзгъотыщтыгъэ. Сэщ нахьи нахь лIыIохэри aщ Iуехых...
ОшIэ-дэмышIэу иджабгъу лъэныкъокIэ омакъэмэ
зыкъыщаIэтыгъ. Аслъан хьамышхунтIэ чъыгым чIэуцуагъ.
ДэIогъу имыфэу омакъэхэри зэпыужьыгъэх.
Автомат омакъэхэу Даримэкъом къеIугъагъэхэр
зыфихьын ымышIэу ку гъогу горэм техьагъ, гузэжъогъу
макъэ гори къеIугъ;
- Е-ей, зэ мо къэуцу!
- Хэт ущыща? - Аслъан икIэрэхъо нэкI ыщэигъ.
- ЕтIан ар, етIан!.. НекIо, модэ, некIори къыздэIэпыI.
Сигъусэ солдатым уIэгъэшхо телъ, нэпкъым къысфыдэхырэп... Псым ерагъэу къисхыгъ... Ытх зэпыутыгъ...
- Сыд солдата? Хэта зэпызыутыгъэр? - Аслъан лъычъэзэ, еупчIы.
- Нэмыц разведкэм тыIуупIи, хьалэчы тызэрэшIыгъ...- нэпкъым дэпкIагъ. Аслъани епкIэхынэу зигъэхьазырыгъэу зэплъэм, солдатэу зыфиIуагъэр дилъэгъуагъэпти, зиIэжагъ.- Джыдэдэм мыщ дэжь къыIусынэгъагъ... Тэ хъугъа?

--- Page 63 ---

- О умышIэмэ сэ тэ щысшIэна?
- Тэджыныр хэгъэкIи, цохъонэу чIыпIэ итэп ар,-
джагъэ:- Петро-о! ЗыгорэкIэ къэтэджын зеIом, псым
хэфэгъэна?
- Тэджын зымылъэкIрэр сыдэущтэу псым хэфэна?...
Хъун, къакIо, къыдэкIыжь нэпкъым,- Аслъан кIалэм
peIo.- Къаштэ автоматыр. Джы, умыбэлэрэгъэу, сапэ
къиуцу. Щэ илъыба мыщ?- автоматыпэр дигъэзыий гъэтырэм теIункIагъ.- Илъ ошIа! Узыпэтыр сыд?!
- Уиакъыл уиежьыба, пIорэр сыда?
- Джащ блэтэмыгъэщ! - Аслъан автоматыр ыгъэлъэгъуагъ.- Мыщ зэхэдз иIэп!
- Сыд уиморад?!
- УакIыб къэгъази, чъыгым екIуалI, уиджыбачIэ къызэпырыгъаз. Модырэри ары. Тэ щыIэха уидокументхэр?
- Разведкэм кIорэм документ рата?
- ПлъэкъуацIэ?
- Сэмэгу.
- ПцIэ?
- Зубер.
Джащ фэдизыр къеIофэ Сэмэгу Зубер зэгупшысэщтыгъэр къыпэкIэфэгъэ лIыр зыщыщыр ары. Сыда изакъоу
мэзым зыкIыхэтыр? Сыда риIорэр ышIошъы зыкIэмыхъурэр? Ахэм ягупшысэми шъхьэм имыкIыщтыгъэр нэмыц
разведкэм зэрэIуупIагъэхэр, ишъэогъу кIалэм икIодыкI,
игъусагъэхэм ащыщэу псаоу къэнагъэхэр зыдэщыIэхэр.
ЕтIани зыгъэгумэкIырэр нэмыцхэр Iэгъо-благъом зэритхэр ары, пшIэщтэп къызщыкъокIыщтыхэр. Тыгъоснахьыпэ Ермэлхьаблэ аштагъ. Мыекъуапэ екIурэ гъогу закъоу
ТIопсэ лъэныкъом къохьажьрэр нэмыцмэ пабзыкIы
зэрашIоигъор Зубер къыгурэIо. Арары етIупщыгъэу мы
лъэныкъомкIэ нэмыцхэр къыкIызэрэфыхэрэр.
- О хэт ущыщ?- Зубер къеупчIыгъ.
- Сэ сызщыщыр зыщыпшIэщтыр уздэсщэщтым тызынэсыкIэ ары.
- СыздапщэрэмкIэ нэмыцхэр щыIэх.
- О Iаджи пIощт, пIорэм тедэIунэу мыщ тыкъагъэкIуагъэп тэ! Джар шъуIозэ хэгъэгур пыим зэпкъырешъогъэтхъы, напи къэрари шъуиIэп шъо!
- Зыгорэм сыхэогъэкIуакIэ!

--- Page 64 ---

- УхэзгъэкIуакIэрэп.
- Сэ сыздэкIон щыIэп. Нэмыцмэ зязытрэм сыфэдэп
сэ!
- ПлIэ къэслъытэнышъ, ятфэнэрэм уIуезгъэлъэсыкIыщт. Зы, тIу, щы...
Къытыращэегъэ автоматыпэм Зубер иплъагъ. Илъэсныкъом къехъугъэшъ, хэгъэгум къытебэнэгъэ пыйхэм
лIэныгъэр ахэзыгощэрэ гъонэ цIыкIур бэным фэдэу мэзэхабз, чъыIэ-чъыIэу къыIоплъэ. Ежь ыIэшъхьитIукIэ рилъхьэгъэ щэхэр къытырапхъэкIэнэу къалъытэ. Ащ нахь хэмылъэу укIодыныр сыдэу емыкIу!..
- СыкъэкIон, ау укIэгъожьын нахь,- Зубер ыIуагъ.
- Джар нахьышIу,- Аслъан пидзэжьыгъ,- тынэсмэ,
хъурэм теплъын. Тхьапшырэ шъор-шъорэу мэзым шъукъыхэкIыжьынэу къышъуаIуагъа! Джары шъумыдаIомэ
къышъущышIыщтыр. КъытэдэIугъэмэ анапэ къащэфыжьыгъэу лIыгъэ зэрахьэ. Шъо чъыг къогъумэ шъукIэзэзэу шъуакъосыгъ. А шъузажэщтыгъэ нэмыцхэм акIэ пыутыгъах, къыбгурыIуагъа?
Ыужы иты лIым къыIорэмэ зядэIум, дезертирмэ
зэрахигъэкIуакIэрэр Сэмэгу Зубер къыгурыIуагъ. Автоматыр къыдэзыIыгъыр янэ къылъфыгъэу къыщэхъу пIонэу ыгу къэушъэбыгъ.
- СIуагъэба сэ зыгорэм сызэрэхэбгъэкIуакIэрэр? Дезертирэу укъысэплъы.
Даримэкъо Аслъан джэуап ритыжьыгъэп. Таусэ
Трам ышъхьэ къилъэдагъ, къыIуагъ:
- Мы Трами!.. Трамы фэдэ лIы улъыхъугъэкIэ, бгъотынэп!..
- Хэт и Трама зигугъу пшIырэр?
- Джа Трамэу, делэ зыкъысфэмышI, хьалэч-псэлачэр
джыдэдэм къышъухэзылъхьагъэр ары. Мы Трами!.. А-енасын, мы Трамэ фэдэу щыIэр зырыз...
- Апэрэу игугъу зэхэсэхы.
- Зэхэпхын адэ,- Даримэкъор щхыгъэ.- Ащ шъо
купыр шъузэрекIодылIэжьыщтыр сшIэщтыгъэ сэ!..
Зубер щхыпцIыгъэ нахь, зи къыпиIухьэжьыгъэп.
- О пцIэр сыда адэ?- зы тIэкIу тешIагъэу Зубер къэупчIагъ.
- СцIи къыосIон: Аслъан, Даримэкъомэ сащыщ.

--- Page 65 ---

Къушъхьэ псыхъо ехьыжьэгъаер къыздичъырэ лъэныкъомкIэ омакъэу зыкъыщызыIэтыгъэмэ Аслъан ышъхьэ къырагъэпхъотагъ. Ахэмэ Зубер къыриIуагъэри щагъэгъупшагъ.
IX
Аскэрырэ Мурадинырэ щэджэгъоуж хъугъэу Заурхьаблэ къэсыжьыгъэх. Яшхэр МыекъуапэкIэ къохьажьхэрэ солдатхэм аIахыгъэх.
Заурхьаблэ цIыф дэмысыжь пIонэу, хьэ хьакъу макъи
атэкъэ Iо макъи къыдэIукIыжьыщтыгъэп. УдаIомэ цIыфэу
дэсыгъэмэ чылэр абгынагъэу къыпщэхъу. Бжъапэм утетэу уплъэмэ пчэгум ит клубымрэ тучанымрэ адэжьэу
цIыфхэр зыщызэрэугъоищтыгъэ чIыпIэм зы нэбгыри ралъагъорэп.
ТыдэкIи щызэгъокI.
Бжъапэм укъызэрехэу чылэгъунэм Iут райсымэджэщэу Аслъан ышыпхъу Симэ медицинскэ сестрау Iоф
зыщишIэщтыгъэм Аскэрырэ Мурадинэрэ Iухьагъэх
шъхьакIэ, чылэм къыдэхъухьагъэмкIэ зэупчIын зи агъотыгъэп.
- Чылэм цIыф дэмысыжьы фэд,- Мурадин дэIуагъэ.
- Тэ кIуагъэха дэмысыжьхэу?
Урам къэгъэзэгъум зыкъуахьэхэм, Лиуан лъащэ
IукIагъэх. ИгъашIэм чэм щыс зымыгъэтэджыгъэ Лиуан
ынэхэр къицIыукIхэу кIалэмэ къапэгъокIыгъ. Нахьыпэм
фэдэу зигъэцIыкIущтыгъэп, тхьамыкIашъо къызтыригъаощтыгъэп, елъэщаоми ытх зэндабзэу ищыгъ, ыбгъэгу
Iэтыгъэ:
- Сыд, кIалэхэр, тхьам ыIомэ, шъори къэжъугъэзэжьыгъа?
- Къэдгъэзэжьынэу зыгорэм тежьэжьыгъагъа? -
Мурадин лIыжъым еупчIыгъ.
- Шъощ нахь шIуIуаIоми ашъхьэ рахьыжьэжьыгъ,
кIалэхэр, шъумыгъэшIагъо,- лIыжъыр щхыпцIыгъэ.-
Шъхьэ тIэкIоу дэсыр тыгъуасэ, къэнэжьыгъэр ныпчэдыжь дезэрэгъэхыжьыгъэх. Адэ сэ ахэм шъуахэтыгъ,
шъуагъэделагъ сшIошIыгъи? Шъукъысщымыщын, кIалэхэр, шъощ нахь шIуIуаIохэми къагъэзэжьыгъэу сыщыгъуаз, ау зыхъурэм сышъулъэгъугъэп, шъукъэслъэгъужьыгъэп, зэхэшъошIыкIа? ШъукIожь, янэ лIэу къылъфыгъэу шъукъычIэкIыгъ. КIалэхэр, ау къышъосIоныр
шъошIа, шъо шъукъолъ тIэкIухэри сымышIэу щытэп, чылэ
зэхахьэм сыкъэжъугъэлъагъомэ, тIэ зэкIэдзагъэу тызэдэлэжьэн тлъэкIыщт, къыжъугурыIуагъа? Адэ джары,
къэрэгъулэныр тэри къыттетхагъэп, хьэр псашъо тамыгъэщагъа тэ ахэмэ...
Лиуан лъащэ МТС-р зызэхащэм щегъэжьагъэу къэрэгъулэу, хьаку гъэплъэу яIагъэр, загъори Даримэкъом
дэжь шъэфэу къыдырекIокIыщтыгъэр ащ фэдэу къычIэкIыжьын Iоу хэта зышIагъэр? Лиуан тхьамыкIэр пальтэунчъ
аIомэ фащэфэу, гъэстыныпхъэ иIэп аIомэ фырагъащэу,
еджакIохэр чъэхэмэ, пхъэр фызэпахэу, факъутэжьэу,
ихатэ пкIэныем ехьы аIомэ фапкIэу, фыIуахыжьэу, тэмашъхьэмэ сэдакъэ фахьэу чылэм щаIыгъыгъ.
Аскэри къешIэжьы янэ Iаджри Лиуан сэдакъэ зэрэфыригъэхьыгъэр. Ащыгъум Лиуан ынэхэр зэрэщытыгъэхэмрэ джырырэ зэфэдэхэп. Мыдэ умышIэмэ, зекIо
щыIэгъэ ишъэуитIу къагъэзэжьыгъ пIонэу къаIогушIо.
- Ащыгъум, Лиуан, уяжэу ущыс нэмыцмэ?- Аскэр
фэмыщыIэу лIыжъым еупчIы.
- Адэ сяжэ, сыда сызыкIямыжэщтыр, къызэрэсыгъэхэм лъыпытэу Даримэкъо Аслъан, джа шъузигъусэ зэпытыщтыгъэр ары, иунагъо тырязгъэгъэстыкIыщт. Ащ зы
шыпхъу лъэкIэпIацэ гори иIэшъ, уц къысхилъхьэгъагъэп,
тадэжь къэмыкIоу Iаджыри сызэригъэжэгъагъ... Ащ
ыуж, шъошIа, кIалэхэр, шъосIуагъэр къыздешъумыгъаштэмэ къышъохъулIэщтыр?.. КIо, ар сэIо шъхьакIэ, шъо
сыда шъузхэтыр, шъо пэщыныцIэ цIыкIухэр... КIо, кIо,
шъукIожьых, дэгъоу шъушIагъэ къызэрэжъугъэзэжьыгъэр.
- Нэмыцмэ уяжэ ара, хьам къылъфыгъэ лъащ?- Аскэр шхончыр ытэмэпкъ къышIуихыгъ. Ау Лиуан лъащэ
кIыбыкIэ къэлэпчъэжъыер Iуиути, унэм илъэдэжьыгъ.
Аскэри унэм ихьанэу къэлапчъэр зыIуехым, Мурадин
лъытхъуагъ:
- Ыуж икI!
- Сыда ыуж сызыкIикIыщтыр?! - Аскэр къызэплъэкIыгъ.- Мощ фэдэр псаоу къэбгъанэ хъуна?

--- Page 66 ---

- УзыкIикIыщтыр чылэм дэхъухьэрэр тшIэрэпышъ
ары. КъызызэдгъашIэкIэ а лъащэм тыфырикъущт.
- Сэ ащ ыпсэ зыIусымыхыкIэ мы дунаим сытерэмытыжь! - Аскэр лъэубабэу, хьапщэу Мурадин ыуж ит.-
Плъэгъурэба ащ ыIохэрэр!..
ЕджапIэм зынэсхэм, къыздизыгъэр амышIэу Симэ
къапэгъочъыгъ:
- Аскэр, Мурадин!
Симэ пхъонтэжъые цIыкIу горэ ыIыгъ. Шъхьатехъо
къолэныр ыпшъэ къыдэфэжьыгъэу дэлъ.
- Сыда, Сим, къэхъугъэр? - Мурадин еупчIыгъ.
- Тэ щыIа Аслъан? Сышъуажэзэ сигъусэмэ сыкъыщяжъугъэнагъ. Тэ щыIа сIуагъи Аслъан?
- О умышIэмэ, тэ зи хэтшIыкIрэп,- Мурадин къыIуагъ.
- Шъоры зигъусагъэр, тхьэ къысауи!..
- Умыщт, Сим, зи Аслъан къыщышIыгъэп,- Аскэр
шъэбэ-шъэбэу къыреIо.- Хьаджырэтыр мыщ къымыщэу
Мыекъуапэ ыщэгъэн фае ащ...
Аслъан зэрысыгъэ машинэр зэпырыгъэзагъэу гъогунапцэм Iулъэу зэралъэгъугъэри, шофер укIыгъэр
зэрагъэтIылъыгъэри Симэ шIуаушъэфыгъ.
- Арымэ Iофэп, нысакIэр шъхьагугъу хъугъэу унэм
ис. Шъо сыд шъуиморадыр?
- Чылэм иIоф зытетым тыщыбгъэгъуазэмэ тэ тиморади зыфэдэр пшIэн, Сим.
- Тидзэ тыгъопчыхьэ чылэр ыбгынагъ, ахэмэ райкомри, райисполкомри, милициери адыдэкIыгъэх. Тисымэджэщи тыгъоснахьыпэ эвакуировать ашIыгъ, ТIопсэ лъэныкъомкIэ ащагъ.
- Оры? - Аскэр къызIуипхъотыгъ.
- Сэ сыда? Аслъан сежэ, шъо сышъуажэ сIозэ
сакъыкIэрызыгъ... НысакIэм хьадэгъэшхо унэм ришIыхьи, тIощти тшIэжьыщти тшIагъэп. Джыри къыскIэлъытхъозэ сыкъышIудэкIыгъ. КъызэраIорэмкIэ, нэмыцыр непэ
къыдэхьанэу ары, мо тхышъхьэмкIэ рекIокIых. Зыми
ышIагъэп ащ фэдэу псынкIэ-хъункIэу тидзэхэм заIэтыныр.
Райисполкомым итхьамати ымышIэщтыгъэу eIo. Ащ фэдэ
мэхъумэ сшIэрэп...
- ЦIыфхэр, чылэ цIыфхэр къэлъагъохэрэпи, тэ
щыIэха? - Мурадин игумэкIи къыхэщыгъ.

--- Page 67 ---

- Лиуан лъащэ нэмыкI дэтлъагъорэп! - Аскэр хэгубжыкIи, шхончыр ыкIыб щыдидзыягъ.
- Шъулъэгъунха бомбэубежищхэмэ арысхэу,-
Симэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Сыда адэ, Аскэр, тэ тшIэщтыр? - Мурадин къэупчIагъ.
- ТшIэщтыр гъэнэфагъэ,- Аскэр ыпашъхьэ ититIур
къыплъыхьагъ,- дзэм ыуж тэри тихьащт, етIанэ зэрэхъурэм теплъын.
- Джа шыхэр тIызыхыгъэмэ тахэхьан фэягъэ,- Мурадин къыригъэжьагъэ шъхьакIэ, къырагъэухыгъэп.
- Адэ узыкIахэмыхьагъэр? - Аскэр къыдзыгъ.
- СызыкIахэмыхьагъэр орыба!
- Зи пэрыохъу сыпфэхъугъэп.
- ТымыкIожьы хъущтэп пIогъагъи...
- Къеогъапщэ,- Аскэр щхыпцIыгъэ.
- Къезгъэпщахэрэп.
- Олахьэ къеогъапщэм.
- Хъугъэ, хъугъэ ащ къыблэмыщ!..
- Е-ей, хъугъэ, шъузэщымыхь.
- Адэ, Сим, плъэгъурэба мыщ ыIохэрэр? - Мурадин
ылъакъо теуцукIыгъ.
- СэогъаIошъ сэIо, нэрэ-Iэрэ азыфагу пцIы къэоусы.
- Хъугъэ сIуагъэба, шъуизэщыхьагъу мафэп джы! -
Симэ афэгубжыгъ.- Ащ нахьи нахьышIу шъукъызэрэкIожьыгъэр шъуянэмэ яжъугъашIэмэ, джынэкъэуж ахэр
шъумыгъапцIэх, шъуздакIорэр яшъуIозэ шъушIы, тхьамыкIэхэм мы мафэхэм Iаджи акIэхэкIыгъ.
- Тянэ къэкIогъагъа шъуадэжь? - Аскэр къэупчIагъ.
- Сэ сяни ара?- Мурадини къэгузэжъуагъ.
КIалэмэ къаIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу Симэ зишIыгъ, гъэрекIо ышнахьыжъ къыфищэфыгъэгъэ сыхьат
цIыкIоу ыIапшъэ илъым еплъи, къяупчIыгъ:
- Адэ шъузпэтыр сыда?
- Тадэжь тыкIожьмэ, тыкъатIупщынкIэ огугъа?- Аскэр щхы фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ, ищхыкIэ къекIугъэп.
- Да тыкъызыкIамытIупщыщтыр? - Мурадин ыдагъэп.- Тысабый быдзашъуа тэ!.. Плъэгъугъэба шыхэр
тIызыхыгъэ лIым игъусэгъэ кIэлэ пэщыныцIэр? Ащ фэдэ
тыхъущтыба тэ?

--- Page 68 ---

Ядэжь кIожьынхи, зы сыхьаткIэ мы чIыпIэм щызэIукIэнхэу щыри зэзэгъыгъэх. Симэ ядэжь мыкIожьыгъэми
хъущтыгъ шъхьакIэ, ышнахьыжъ икъэбар инысэ, Аслъан
ягуащэ, ригъэIунэу чъэжьыгъэ.
Сыхьатныкъо нахь мыхъугъэу зыкIожьыгъэр Аскэр
хэхьапщыкIызэ къэсыжьыгъ, ащ ыуж бэдэдэ мышIэу
Сими къыIулъэдэжьыгъ, пхъонтэжъые цIыкIоу зэрыIазэщтыгъэ Iэмэ-псымэхэр зыдэлъым пэмыкIэу IэплъэкI
зэкIоцIыпхагъи ыIыгъ.
Мурадиндхэм яурам зы цIыфыпсэ тыралъагъорэп.
- Адэ сыда мыр къызкIэмыкIорэр?- Симэ мэгумэкIы.
- Къэсыщт ар джыдэдэм,- Аскэр игумэкI егъэбылъы, кIэшъуикIы фэдэу зешIы.
- ТегъапцIэмэ шIэ?
- Сэрэчъа ядэжь?
- Учъэнэп!..- Симэ ынэгушъхьэ пщэритIу тыгъэ
плъыжь цIыкIуитIу арытIысхьагъэ фэдэу мэшIо тэпыр къахехы.
Аскэрырэ Симэрэ зызэрэшIэхэрэр яцIыкIугъом щегъэжьагъ нахь мышIэми, мощ фэдэу губжыгъэу нибжьи
ылъэгъугъэп. Аскэр пшъэшъэ къопцIэ дэхэ гумэкIым еплъы къэсми, Мурадин икъэмыкIо щэгъупшэ. Ебгъэзыгъэми ыгу къэмыкIыщт, ымышIэщт Iаджи Симэ хелъагъо.
Мощ фэдиз гумэкIыгъо-плъырыгъо мо пшъэшъэ цIыкIоу
чы псыгъо ищыгъэм фэдэм къыздырихырэр ымышIэу
Аскэр егъэшIагъо, Iэпэ зэлитIур ыбг къекIокIыщт. Ибасымэ джэнэ пIуакIэ ыбгъэ цIыкIуитIу хъурае-хъураеу къыхэщых. Ыпшъэ ищыгъи къужъыкIэ псыгъуабзэу ытэмэ
зэжъумэ къашъхьэрэщы. Ышъхьэ ыгъэсысы къэси, ышъхьац шIуцIэ блэгъитIур ытх щэлъатэ.
Плъэхэмэ, пкIантIэр зэрикIыхэу Мурадин къэчъэ.
Мыдырэмэ язэкIоцIыпхагъэ фэди ыIыгъэп, зэрабгъодэкIыжьыгъагъэу, IэнэкI. ЦокъитIу ыIэмычI, лъапцIэ.
- УкъэкIожьын Iоу тшIагъэп,- ишъэогъу пае мэукIытэ
пIонэу Аскэр къыIуи, Симэ дэжькIэ плъагъэ,- сыхьатым
къехъу тызэбгъэжагъ.
- ЗигущыIэ зымыгъэшъыпкъэжьырэмэ садежьэу сихабзэп сэ, къаIо къыохъулIагъэр? - Симэ пхъэшагъэ.
- УмышIэрэм фэд узщыщ бзылъфыгъэ лъэпкъыр
зыфэдэр, Сим. ШъушIэрэба тянэ зыфэдэр?

--- Page 69 ---

- УздакIорэр епIуагъэба уянэ?- апэ итыгъэ Симэ
къэупчIагъ.
- ЕсымыIо мэхъуа!... Оры, Аскэр, таущтэу укъатIупщыгъа?
- ШIурышIукIэ тэри тыкъатIупщыгъэп,- Аскэр IужъуIужъоу щхыгъэ, зэришI ихабзэу шхончыр кIыбым щыдидзыягъ.
- Хъугъэ, хъугъэ, шъуянэхэр къэшъумыубых. Тэри,
Аслъанрэ сэрырэ, тызэрэгугъэщтыгъэр гъэшIэным тянэ
тиIэнэу ары. ДгъэшIуагъэми ыгу хэдгъэкIыгъэми тымышIэу джы къызнэсыгъэм къэтэхьы. Аслъанэ сыда, тхьэ
етагъ ащ, нибжьи нанэ ыгу хигъэкIыгъэ Iоу къэсшIэжьрэп,
гъымэ дэгъыгъ, щхымэ дэщхыгъ, анахь пасэуи, анахь
кIасэуи къыхэкIыжьыгъэми, нанэ зэрылъ унэм лъэпэпцIыеу имыхьэу мафэ къыхэфагъэп, чэщ къекIугъэп.
НысакIи дэгъу дэдэу фыщытыгъ, ащ фэдэу къашъущэрэмэ шъуафыщытыгъэмэ сезэгъыни, шъо Iэежъхэр.
ШъэогъуитIур мэщхыпцIы нахь, зи аIорэп. Чылэгъунэм нэсхи Лиуан лъащэ иунэ зэрэблэкIыхэрэр Мурадин
зелъэгъум, IэнтэгъупэкIэ Аскэр етIыргугъ:
- Сщыгъупшагъэп.
Симэ кIэлитIумэ къяджэ:
- Шъузпэтыр сыд?
- Тызыпэт щыIэп... Лиуан лъащэ тыфэягъ.
- Лиуан тхьамыкIэжъыр шъуитIо сыда зэрэшъуищыкIагъэр?
- А лъэщэжъыр...- Мурадин къыригъэжьагъ шъхьакIэ, Аскэр псалъэр IэкIиутыгъ.
- Ар ошIа, Сим, сэры зищыкIагъэр...- Аскэр къыIощтыр ымышIэу зэтенагъэ, етIанэ Лиуан ишхонч ыгу къэкIыгъ.- Ицентралкэжъ къыситынэу ыIогъагъ зымафэ, сигъэпцIагъэмэ сшIэрэп нахь...
- КъыуиIогъагъэмэ къыуитын, сыд ащ ришIэжын
джы?
- Ары шъыу,- Мурадини зи ымышIахэу зишIыгъ,- зы
шхонч закъо нахь тIыгъэп. Иныо тытемыгъаплъэу къытфипщыгъэмэ дэгъугъэ, Сим...
- Къищ, Сим, къищ. Къэбар пылъ ащ, етIанэ къыосIожьын.
Аскэр къыIорэм Симэ пымылъэу щагум дэхьагъ.

--- Page 70 ---

Аскэрырэ Мурадинэрэ чэу лъапсэ зашIи, къэлэпчъэжъыем ечъэлIагъэх. Симэ зэ нахь мыджагъэу Лиуан елъэщаоу къикIыгъ. Пшъэшъэжъыем икъэкIуакIэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Къеблагъ, сищащ, къеблагъ,- Лиуан дэкIояпIэм
къехыгъ.
Чэу лъапсэм ошIэ-дэмышIэу Аскэрырэ Мурадинырэ
къитэджыкIыгъэх. Аскэр лъакъокIэ къэлэпчъэжъыер
Iуиутыгъ.
- Нэмыцымэ уяжэщтмэ озгъэлъэгъущт сэ!
- Аскэр, пшIэрэр сыда! - Симэ щтагъэу зэкIачъи, Лиуан ыбгъэгу кIэуцуагъ.
- КIэрыкI, Сим, а лъащэм!.. Нэмыцыр къакIомэ шъутыригъэстыкIынэу ыIуагъ ащ!
- СеукIы! СеукIы! - Лиуан лъащэ Симэ ыбгъэгупэ
кIиубытагъэу елъэщаоу унэм имыхьэу, пчъэIупэ натIэм
пэIулъэшъогъэ натрыф лъэныкъомкIэ зэкIэкIо.- Шъубыслъымэныба, сеукIыри!..
- Аскэр, гъэIылъ джыдэдэм шхончыр! - Симэ ынэ
губжыгъэмэ Аскэр закIэплъэм, шхончыпэр рихьыхыгъ.
Шхончыпэр егъэзыхыгъэу Лиуан зелъэгъум, натрыфым хэлъэдагъ...
Симэдхэр чылэм дэкIхи, тыгъэр зыкъохьэгъэ бжъапэм нэс окIофэхэкIэ щыми зы псалъэ зэраIуагъэп. Лиуан
ищагу дашIыхьэгъэ бырсырым щыри егупшысэ.
- Сэ къысэшъушIагъэр зэшъушIагъэр нэмыкIыгъэмэ,
гъогу къыжъудытехьаныеп,- Симэ къыIуагъ.- СышъуIофыти, Лиуан лъэщэжъымкIэ хьэйнапэ сышъушIыгъ...
Аскэр пшъашъэм игукъао зэхимыхы фэдэу зишIыгъ,
Мурадин шъхьащыгущыIыкIэу зыгъапэрэмкIэ къэупчIагъ:
- Арэп, Аскэр, нэмыцмэ Мыекъуапэ аштагъэу
къычIэкIымэ?
- Хэта къыозыIуагъэр?
- Зыми къысиIуагъэп, сыкъыоупчIы нахь.
- Арымэ хъун. Аштагъэу къычIэкIымэ, тшIэщтыр гъэнэфагъэ: тидзэ тыхэхьажьыщт. Хьау шъуIомэ, тимэз
тыхэтIысхьани, Лиуан лъащэ фэдэхэм апсэ Iутхыщт. Ащ
нэмыкI тфэмышIэшъущтми, Лабэ телъ мэшIоку лъэмыджышхор псаоу тедгъэлъынэп. Шъулъэгъугъэба киноум
белорус партизанхэм мэшIоку гъогухэр зэракъутэхэрэр?
Сталиныр къызэгущыIэми къыIуагъ ар.

--- Page 71 ---

- ТIуми сязэгъы,- Симэ къыIуагъ.
- Сэ шъукъысэдэIугъэмэ, партизанхэр къыхэшъозгъэхыщтыгъэх,- Мурадинэ игущыIэ нэмыкI.
- Зы шхонч закъокIи?
- Олахьэ, Сим, угъэшIэгъоным, къэпшIэжьрэба, теджэгъагъи историемкIэ, Аскэр "отличнэр" къызхигъэтэкъущтыгъэр ары, Наполеон Россием къызехьэм, Василисэ икуп зэрэпэгъокIыгъагъэхэр? ПхъэIэбжъанэ нэмыкI
аIыгъыгъахэпи ахэмэ. КъэIожьэлъ, Аскэр, ахэмэ француз генералыр къызэраубытыгъагъэр...
ТIэкIу тыригъашIи, къыIуагъ:
- Шхончырэп Iофыр зэлъытыгъэр, тэры нахь,- аужырэ псалъэхэр Аскэр зэхимыхы фэдэу зишIыгъ.
- Адэ арыба сэри сIорэр, шхончы закъорэп зэлъытыгъэр, тэры нахь. Бо а лъэмыджыжъыр, Аскэр, дедгъэхьые пакIо, дедгъэхьыещэн. Армырыми ащ сыгу фэплъыщтыгъэ сэ...
- Сыда шъыу, ащ угу зыкIыфэплъыщтыгъэр? - Симэ
ыгъэшIэгъуагъ.
- ЫIэ пыупкIыгъэн фэягъэ ар зышIыгъэм... Сэрыгъэмэ лъэмыдж зэрашIырэр шъозгъэлъэгъущтыгъэ,- Мурадинэ игущыIэ къырагъэухыгъэп.
- Орыгъэмэ... Сщыгъупшэжьыгъи архитекторэу
уеджэмэ зэрэпшIоигъуагъэр.
- ТиеджапIэ Мурадин илъэмыдж-макетхэу чIэтыгъэхэр плъэгъугъэха, Сим?
- Сымылъэгъу мэхъуа, еджакIомэ яIэпэIэсэныгъэ
выставкэу Мыекъуапэ щызэхащэгъагъэми сыщыIагъ...
ГъучI лъэмыдж зэхэблэгъэ кIыхьэу Симэ выставкэм
щилъэгъугъэр ыгу къэкIыжьыгъ. А лъэмыджыр зытет
столым цIыфыр кIэрызыгъ. Куп зэхэтым Симэ захахьэм.
зашъхьапырэплъым тхылъыпIэм тетхэгъагъ: "Самбыр
Мурадин". Симэ ылъэгъурэр ышIошъы мыхъоу щытхэм
ахэпшыхьи, лъэмыджым екIолIагъ, а лъэмыджыр зытелъ
япсы Лабэ инэпкъ, исэмэгукIэ щыт мэзыр, адыкIэ гъэмафэрэ зызщагъэпскIырэ мыжъокIэ-пшэхъо зэхэлъ кIэир
ышIэжьыгъэх.
КIэлэеджакIомэ яхэку выставкэ Симэ зыщыIагъэм
мэфэ заулэ тешIагъэу а лъэмыдж дэдэм апэрэ чIыпIэр
ыубытыгъэу газетым рилъэгъуагъ, Самбыр Мурадини

--- Page 72 ---

шIухьафтынэу фотоаппарат къыратыгъэу къырихыгъ.
Выставкэм апэрэ чIыпIэр къызэрэщихьыгъэм нахьи фотоаппаратыр Мурадин къызэрэратыгъэм Симэ нахь
ыгъэгушIуагъ, "а Iэежъыр къызыкIокIэ тигруппэ зэрэпсаоу сурэт тырезгъэхыщт" ыIуи, общежитиеу зычIэсыр
къызэлъигъаджэу куогъагъэ.
Ошъогум жъуагъохэр къыхэзэрэтэкъухэу еублэ.
- Адэ, Сим, зи къэпIожьырэпи? Упшъыгъэмэ шIэ?
- Хьау, Аскэр. Сэри шъо зэрэшъуIу.
- Ащыгъум тэкIо Мыекъуапэ.
- ТэкIомэ тэкIо,- Мурадини ежьэжьыгъ.
Симэ "сыпшъыгъэп" ыIуагъ шъхьакIэ, ылъакъохэм
къэузхэу рагъэжьагъ. Шъхьэм "жъу-жъужъу" къеIо.
Бзылъфыгъэр сыдигъокIи бзылъфыгъэу къанэмэ
шIоигъу. Джыдэдэм Симэ зэгупшысэрэр пшъыгъэу
ылъэкъуитIу пызыхрэр арэп, чэщыр шъофым щырахынэу хъумэ, ыш фэдэу елъытэхэми, кIалэмэ зэрадэхъущтыр ьшIэрэпышъ, егъэгумэкIы. Сыдэущтэу хъулъфыгъэмэ, Симэ eIo, чэщыр шъофым щадырихыщт? Изакъоу
зишIынти, мэщынэ, егъашIи изакъоу губгъо чэщым илъыгъэп.
- Сыхьатыр тхьапш хъугъа, Аскэр? - Мурадин къызэджэкIы.
- Укъэпшъыгъа? Мазэр къыкъокIыфэ къэуцу тиIэп,-
Аскэр къафегъэпытэ.
Ар зиIуагъэм бэ темышIэу мэзэ къуапэр мэз шъхьапэмэ къакъощыгъ, инэфыпсхэр чIым къытырикIагъэх,
Симэ ышъхьацы налъэмэ зыкъыхакIагъ. Ардэдэм Мурадин зынэсыгъэ чIыпIэм зыщыридзыхыгъ. Аскэри етIысэхыгъ. Симэ зэндабзэу кIалэмэ ашъхьащыт.
- УкъызыкIэмытIысырэр сыда, Сим? - Мурадин къеупчIыгъ.- Нычэпэ къэрэгъулэу ущытыщта?
- Ащ фэдэ морад сиIахэп,- Симэ ылъакъохэр кIиупкIэхи, тIысыгъэ.
А чIыпIэм чэщыр щырахынэу рахъухьагъ.
- Къаштэ моу шхончыр, Аскэр,- Симэ шхончыр
икIыхьэкIэ зыдэщысым дэжь щигъэтIылъыгъ, етIанэ Мурадины риIуагъ.- Модэ кIори тыгъэгъэзэ щэпкъ горэ
къахь, моу сабгъукIэ къыгуалъхь. Джар сиунэщт, зэхэшъошIыкIа?

--- Page 73 ---

Аскэрырэ Мурадинырэ мэщхых нахь, зи аIорэп. Мазэми хашъом рилъагъорэр шIогъэшIэгъонэу ошъочапэм
къыдэсые. Жъогъо нэ минхэмкIэ ошъогур чIыгум къытеплъэ. Жьы чъыIэтагъэми мэфэ плъырым къыщинэгъэ
фабэр дунаим шъхьащефы. Сими ипIэ ешIыжьы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Мурадин,- Аскэр шъэогъум есэмэркъэу,- адыгэ пшысэмэ зэрэщашIэу нычэпэ тыпсэущт,
къыбгурыIуагъа?
- Адэ сыдэу тшIын, Аскэр, тыегъэзыгъ...- Мурадини мэщхы.
- Пшысэмэ къамэр ары нахь азыфагу щыдалъхьэрэр
тыгъэгъэзэ щэпкъыр арэп, о уиIуагъэу, сыдэу тшIын, ащ
нахьырэ къин къытфыкъорэмыкIи тезэгъы, мыри зыгорэу тщэчын.
- КIо, адэ, шъо Iаехэр, сышъумыгъалI, тхэмылъ хабзэ зыхатлъхьэрэп, шъощ пае хашъом сизакъоу силъыхэнэп, зэжъугъашIэ. Джары ащыгъум, кIалэхэр, сэ сэгъолъыжьы. Шъуигъунапкъи зыщышъумыгъэгъупш! - Симэ
сэмэркъэузэ уц шъэбэ Iатэу нэбгыритIумэ къыфырачыгъэр ипIэшъхьагъэу зызэкIоцIищыхьи, гъолъыгъэ.
Симэ ышъхьэ уцы шъабэм зэрэнэсэу чIыгум игырзы
макъэ зэхихыгъ. Омакъэ къэIу къэсми чIыгур дэгырзы.
Заор апэчыжьэп, аIэ ащэимэ имэшIожь къылыгъощт.
ТхьамыкIагъор тыдэкIи щыретэкъухьэ, имэшIо тэпхэри
Симэ къытефэх. Тэ щыхэта джы Аслъан? Хьаджрэтыр
тэрэз-тэрэзэу нигъэсыгъэна?.. Тыдэ щыIэми дунаим зэрэтетым кIэгушIоу ичэщ гумэкIыгъо хэдэIукIы. Аслъан
ыужы къинэрэ нэбгыритIумэ яжьыкъащэ бгъуитIумкIэ
зыщызэхишIэрэм щынагъо гори дунаим темытыжьэу Симэ къыщэхъу...
X
ЦIыфым ынэгу кIэхъыкIрэр бэ, техъыкIрэри ащ нахьыбэжь. Заор ары мыхъугъэмэ Аслъанрэ Зуберырэ
нибжьи зэIукIэщтыгъэхэп. Сыдым зэфихьыныеха? Хэти
исабый щыгушIукIэу, иIофшIагъэ насып хигъуатэу ичылэ
дэсыныгъи. Заом цIыфмэ ящыIэныгъэхэр зэреутэкIых,
зэпегъэуцух, зэхегъэтакъох. Зыр акIыIу мэхъу, адырэр
ачIэгъ чIэфэ. Хэти апэрэм фай шъхьакIэ, сыдэу пшIын, сатырыр апэрэ хьарыф къызэрежьэрэр, чылэм икъэхъукIи апэрэ ун, шхончым дэлъ щитфыри апэрэмкIэ къежьэх.
Заом апэри ятIонэри иIэп, уинасыпмэ гукIэ улъэшын.
Къэбгъэгъунэрэм елъытыгъ уилъэшыгъи, уизэфагъи.
УичI утетмэ къыпкIаIэ, кIуачIэ къыуеты. Ущебэджымэ
пщизы хъун чIи хэогъуатэ, уздэщылъыр пфигъэлъагъоу,
узыкIыщылъым икъэбар тхыдэ пфиIуатэу уигъогу напцэ
шышIоIу къыIотаджэ.
Жьыбгъэшхо зышъхьащыт мэзым фэд заор. Жьыбгъэм чъыгшъхьапэхэр одыкIэ-мыдыкIэ зэрещэх, зэредзэх, анэ ыгъэушIункIэу зэреутэкIых. Ари фимыкъоу епхъуатэхэшъ ашыгукIэ ошъогум чIегулIэх. Махэр ракIыкIы.
Пытэр, ышъхьапэ чIыгум нигъэсми, жьыбгъэм ебэны.
Чъыг тхьапэхэр ынэпс шхъуантIэхэу къыпэзыхэми нэпс
къочъыхэу икъутамэхэр еуджэрэпсхэми, зэкIакIо ышIэрэп, жьыбгъэм пэуцужьы. ТхьагъэпцIыр, чъыг лъэшымэ
акъогъу къотэу, къыкъоплъымэ зигъэбылъэу, псаоу
къызэтенэ. Махэми, пытэми, тхьагъэпцIыми яупчIи -
щыми жьыбгъэм тыхэтыгъ, тыпэуцужьыгъ къыуаIощт.
Мэзым къызэрэхэкIыхэу дивизиеу зыщыщым е полкэу зыхэтым фэзэнхэу Сэмэгу Зубер мэгугъэшъ, дезертирыцIэр телъэу Даримэкъо Аслъан къызэрифырэр къыридзэрэп. Полкым нэсыжьыни, ыпшъэ къыралъхьагъэр
зэригъэцэкIагъэр, нэмыцмэ псым адырабгъукIэ позициер зэрэщаIыгъыр, ятанкхэр мэз чIэгъым зэрэчIэтхэр
ариIоным дэгуIэ.
ЦIыф темытыжьыхэ пIонэу, зи къэмыхъугъэу дунаир рэхьат.
- Тэ щыIэха уинэмыцхэр? Тахьэу, ташхэу пIогъагъи!
- КъыосIуагъэба зыдэщыIэхэр,- Зубер къызэджэкIы,- Лабэ адырабгъу Iулъых. КъызэрэсщыхъурэмкIэ, мы
тыздэкIорэ лъэныкъоми щыIэнхэкIэ сенэгуе.
- Уенэгуе...- Даримэкъом Зубер зыпишIыжьыгъ.
Заулэрэ кIуагъэх. Тыгъэр нэку-нэплъышхоу тIысыгъэ.
- Джыри баIо къэнэжьыгъа? - Зубер къэупчIэ.
- Мо тхышъхьэм тытехьэмэ тыздакIорэр плъэгъущт.
Заурхьаблэ ошIа?
- СымышIэ мэхъуа? - Зубер ыгъэшIэгъуагъ.- Сятэжъ
дэс ащ. БэшIагъэ сызыщымыIагъэр, гъэрекIопагъэ дзэм

--- Page 74 ---

сыкIо зэхъум, мэшIокур сыхьатныкъокIэ къыщыуцугъагъэти, ядэжь сыдэлъэдэгъагъ. МэшIоку гъогур зэрэзэпыочэу апэрэ унэу щытыр ары сятэжъ иунэ. А чылэм
ущыща ори?
- Сыдэсыгу, нэмыкI чылэ сыкъыщыхъугъ.
- Ащыгъум пшIэн фае сятэжъ.
- Хэтмэ ащыщ?
- Амзанэкъо Джамбор ошIа?
- Амзанкъо Джамбор сымышIэ мэхъуа! - зыгорэ
Iэпызыгъэ пIонэу Даримэкъор къыкIащтэ, Зубер федзы:- ЛIыжъ шIагъом ынапэ теохы!..
Зубер щхыгъэ нахь, зи къыпилъхьагъэп. ЗыдакIохэрэр нахь благъэ къэхъу къэс Аслъан ыгу къыпеIонтIыкIы,
ышъхьэ бэ къитаджэрэр. УпчIэ пэпчъ джэуап тэрэз
ищыкIагъ.
Мы лIым ыIорэр шъыпкъэу къычIэкIымэ? ТрамкIэ
хъущтыр хъугъахэ, ащ шIуагъэ иIэжьэп... Тинасыпмэ сызэрэгугъагъэу мыр дезертирэу къычIэкIын... Сыда
къызыкIычIэмыкIыщтыр? ПцIы нэмыкI къыIорэп! Сыдэу
дэгъуа мыри сапэ къызэрифагъэр, джары насып уиIэмэ,
насыпынчъэу тыкъэхъугъэпщтын... Дунаим узытетыкIэ
адэ ухэукъощт, сыдэу пшIын, тэ тызхэт Iофыр ащ фэд. Ау
зыгорэкIэ тичылэ нэмыцмэ аштагъэу хъумэ? Аштэгъэнэп!
Ащыгъум джы нэс тIуагъи тшIагъи хьаулые мэхъуба!.. Адэ
мы нэмыцыжъмэ зэраIоу тиIофхэр ащ фэдэу дэиха?.. Даримэкъо Аслъан зызэримыдзырэ щыIэжьэп, ау IэубытыпIэ хъун зи къыIэкIафэрэп.
Мощ фэдизэ къэкIофэхэкIэ зы нэбгырэ къызэрапэкIэмыфагъэм Зубери егъапэ. Ащ ышъхьи бэ къихьэрэр,
игупшысэхэр зэхэлъадэх, зэхэчъыжьых. ЧIыр зэгози дэфагъэм фэдэу зыдэхъугъэр ымышIэу зэгоуты. Окружением ифагъэх ыIонти, ащ фэдашъо хьанэ-гъунэм рилъагъорэп. ЗэрытычIыр нэмыцмэ аштагъ ыIонти, ащыщ
къэлъагъорэп. Ныпчэдыжь мы зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ
къиIукIыщтыгъэ омакъэхэри къэIужьыхэрэп. ЩымыIэжьыхэхэри самолетхэр арых. Ахэр зыдэбыбыхэрэ лъэныкъомкIэ заор зыдэщыIэр къэпшIэн плъэкIыщт.
Аслъан ышъхьэ зы гупшыси къыримыгъахьэ шIоигъу
шъхьакIэ, къеупчIыжьыхэрэп. Тыгъосчэщи нычэпи ынапIэ
къефэхыгъэпышъ, чъыем зэшIуекIыкIы. ЛъэкъуитIур

--- Page 75 ---

пыбэгыкIыгъэм фэд, къышIэжьрэп. Шъхьэри мыжъо пытэу гупшысэм зэхигъэчъыхьагъ. Аущтэу иIоф щытми,
шъхьэм имыкIыхэу илъ зэпытыр Трам, игупшысэ ащкIэ
къежьэ, еухыжьы. Ыгуи Трам фэплъыжьрэп. ЗыдэкIуагъэр ышIэрэпышъ, егъапэ.
- КъаIо шъыу, Трам къышъуишIагъэм тегъэдэIу,-
загъэпсэфынэу гъогунапцэм дэжь зыщетIысэхыхэм, Аслъан къыIуагъ.- Уушъэфыжьын ищыкIагъэп. Хъущтыр
хъугъахэ. Трам шъощ нахь шIуIохэри ыгъэпцIагъэхэу
сэшIэ.
Щазымэр Зубер зыщехы, Аслъан къыIорэм пылъэп.
Iэ уIагъэу къыхэцэкъыкIрэм егъэгумэкIы. Мазэм ригъэзыхыгъэу ошъочапэм есылIэ.
- Адэ зи къапIорэпи? - Аслъан джыри къэупчIагъ.-
НатIэкIэ тызэфычIэплъэу тыщысыщта?
- Сыд къыосIонэу узфаер? - Зубер ылъакъохэр ыушхугъэх, ыIэ пхыгъэ бгъэгум телъ.
- Сызыфаер Трамы икъэбар,- Аслъан мэщхыпцIы.
- А-енасын, мы Трами, ащ фэдэлI къэхъужьынэп... ОшIа
Трамрэ сэрырэ зы чылэ тыкъыдэхъухьагъ, тызыхьэблагъ,
зы быдзыщи тызэдешъуагъ, Iаджыри псэлъыхъо тызэдэкIуагъ. Ишъузи къыдэсщагъ. Янэ хьам ешх ащ, а пчыхьэм
къоджакIэмэ къинышхо тагъэлъэгъугъагъэ, джыри сщыгъупшэжьырэп. Пшъашъэр унэм къитэщы тIозэ, пшIэрэба
адыгэ кIэлэжъхэр шъузыщэмэ зэряшэхэрэр, тикущэрэхъ
лъэныкъо кум кIахи, хьэйнапэ ташIыгъагъ. Джы нэс а къэбарыр тичылэ дэлъ, хагъахъо, хагъэкIы...
- Шъуишыкуао къэбыгын ышхыгъагъа?
- Шыкуао тиIагъэкIэ огугъа? - Аслъани ищазымэхэр
зыщехых.- А шыкузэкIэтыри Болэтыкъомэ хьафэу Трам
къаIихыгъагъ... Джау урамым къытетыни унэм тихьагъ,
тыкъызэритыгъэ шIагъуи щыIэп. ТыкъызэкIожьым, тикупэ лъэныкъо егъэзыхыжьыгъэу щылъ, зэцэкъэкIыхэшъ
шитIур кIэт. Сыд пшIэн джы?
- Шхохэр?
- Ахэмэ яIагъэхэп. Джа си Трамэу пшIэрэр губжи,
Курынэ шыплIэкIэ къытигъахьыгъ.
- Кур?
- Адэ арыба, хьэйнапэ чылэм тыдэмыхъухьаным пае
а чэщым щэрэхъ къэслъэIуфи сызэкIом, тикужъ урамым

--- Page 76 ---

зэрэтет, щэрэхъиплIыри, къызэпэчъэнхэ пIонэу, зэрэкIэтых. Сеплъымэ, кум тезэч Iатэ илъ. Зы тезэч такъи
издзыгъэкIэ огугъа? Тезэчышъхьэм сыкъытетIысхьи,
сыкъэкIожьыгъ. КIыр къызэсым, Трамэдхэр а тезэчым
ыгъэтхъэжьыгъэп умыIо, Iаджыри ямэшIо жъоку сэри
сыпэсыгъ. Джы мары, Трамырэ сэрырэ къытэхъулIагъэр... ЕтIани тичылэкIэ колхозым апэ хэхьагъэмэ ащыщ
ар. А лъэхъаным апэрэ колхоз тхьэмэтагъэр сят. Сятэ
тхьамыкIи классовэ пыймэ аIэкIэкIодагъ. Джа лъэхъаным
Трам хьаджрэтэу зыфыхэхьажьыгъэ колхоз бригадирыр
классовэ пыеу къычIэкIыгъ, ащ ыуж къыхэкIыжьыгъэми
хъущтыгъэ шъхьакIэ, къыхэкIыжьыгъэп.
- Сыда ышъхьэ зыкIыхихьажьыгъагъэр?
- Джа колхоз бригадирэу классовэ пыеу къычIэкIыжьыгъэр губгъом ныкъоукIы щыришIыхьэгъагъэти ары
зыкIыхэхьажьыгъагъэр. Iофыбэ къыпагъэкIыгъагъ.
- Сыда къызэрыкIыгъэр езэонэу?
- СшIэрэп, зым шы Iоф eIo, адырэм шъуз Iоф eIo.
ПшIэрэба цIыфхэр зэрэщытхэр. Сэ сшъхьэкIэ ащ фэдэ зи
ахэслъэгъуагъэп. Курынэ фэдэ шъуз тичылэ дэсэп!.. Трамыжъым шъузкIэ насып иI.
Зэхихырэр ыгъэшIагъоу 3убер къызэшIотIысхьагъ:
- Шы ныкъостым тесыгъэ хьаджырэтыр ара зигугъу
пшIырэр?
- Ар дэд! Сыда "тесыгъ" зыкIапIорэр?
- ЗыкIасIорэр Таусэ хьаджрэтым икъэбар Iаджыри
зэхэтхыгъэ. Ащ игугъу зэхэзымыхыгъэ адыгэ шъолъырым исэпщтын. БэшIагъэба ар аукIыгъэу заIощтыгъэр.
Зизэрар къыозгъэкIын хьаджырэтэу, къызэраIорэмкIэ,
щытыгъэп ар.
- Ары аукIыгъ!..- Аслъан ыдагъэп.- ПфэукIын амэ,
чэтыум фэд ар. ТиIофышIэми аукIыгъэу ары зэрашIошIыгъэр. Ары шъхьакIэ, джыри псау. Изэрар къыуигъэкIыщтэп зыфапIорэми шъыпкъэ хэлъ. Амал иIахэмэ зыкъыпшIуигъэнэщтэп. Ау, ошIа, апэрэ илъэсхэм, сэ а лъэхъаным НКВД-м сыхэхьэгъэкIагъ, лъэшэу изэрар къытигъэкIыгъ. Къытэожьэу Iаджыри къыхэкIыгъ. Тащыщи
IэкIэкIодагъ.
- Шъуеуагъэти, къышъоожьыгъ,- Зубер Iаби коцышъхьэр къыпичыгъ, Iэгум ригъэушкъуаий, коцыцэхэр
ыжэ дитэкъуагъэх.

--- Page 77 ---

- Сэ а лъэхъаным ыуж зыфырэмэ сахэтыгъэп.
- Уахэрэмыт фаеми...- Зубер къыригъажьи щигъэтыжьыгъ, етIанэ зытIэкIу тыригъашIи къеупчIыгъ.- Адэ
джы ар пыеу олъыта?
- О сыдэущтэу уеплъыра?
Зубер джыри коцышъхьэ къыпичыгъ. Iэ джабгъу
псаумкIэ IэгучIэм коцышъхьэр щиIотызэ, щигъэтэкъуагъ,
етIанэ епщи фыркъор Iэгушъом рыригъэлъэсыкIыгъ:
- КъыосIон. Таусэ Трам пыикIэ сеплъырэп. СызыкIемыплъырэр, хэгъэгум пыигъэ фызэрихьагъэпышъ ары.
Ащ фэдэхэр арэп пыйкIэ алъытэхэрэр. Колхоз бригадирым зезаом, щыни ышъхьэ хихьажьыгъ. Езэуагъ аIуагъэ
нахь, зыкIезэуагъэм зи пылъыгъэп. ЗыкIезэуагъэм лъапсэ имыIэу щытыгъэп, ари шIэхэу къэнэфагъ.
- Къэнэфагъэмэ сыда адэ бригадирыр пыеу къызычIэкIым къызыкIыхэмыкIыжьыгъэр?
- КъыхэкIыжьыгъэмэ къызэрэшъоуагъэри, шъуащыщ зэрэIэкIэкIодагъэри фэжъугъэгъущтыгъа?
- Джар сшIэрэп...- Аслъан мэкъэ рэхьаткIэ къыIуагъ,
етIанэ зыщыщыныхьажьэу кIэкуукIыгъ.- Лажьэ зимыIэ
лIы тхьамыкIэр игъонэмысэу зыукIыгъэм фэбгъэгъуна!..
- Трам шъуащыщ зэриукIыгъэмкIэ лажьэ зэримыIэр
къыздеогъашта?
- Ащ ыуж ары сIуагъи бригадирым ибзэджэшIагъэ
къызычIэщыгъэр,- Аслъан ышъо къыхихыгъ.- Сыда тэ
ахэр зэхэтфынхэу? КъытаIорэр тэгъэцакIэ... Арэп, сыда
о Трам умышIэу зыкъыкIысфэбгъэделэрэр! Трам иIоф
зэхэпфын нахьи о уиIоф ыуж уитыжьмэ нахьышIу...
Шъхьацыналъэм урэкIо, бетэмал... НекIо, къэтэдж!
Зубер зыгори къыпимылъхьэу щазымэхэр зыщилъэжьыхи, къэтэджыжьыгъ. Аслъани, джа зэришIы хабзэу, лъэбэкъу заулэкIэ Зубер ыуж зыкъыригъани, лъежьэжьыгъ. ЛIы плIэIу шъуамбгъоу пытэ-пытэу чIым теуцозэ кIорэм Аслъан еплъы. ЛъыкIо къэсми шъхьэм къибэнэрэ гупшысэмэ щыIэгъу къыратрэп. Джы нэсы зыкIэхъопсыщтыгъэ Заурхьаблэ нахь чыжьэу IукIоты шIоигъу.
Зубер игъэпсыкIэ гумэкI гори зэрэхимылъагъорэм мэшIо
плъырыр къыкIетакъо. Тыгъоспчэдыжь нэпкъым къызIуеубытэм зэрэгумэкIыщтыгъэмрэ джырырэ зэфэдэп.

--- Page 78 ---

Джы умышIэмэ рашIагъэм еуцолIагъ пIонэу Iордэгъазэу
ыпэ ит. Хэхьажьын гугъуи иIэп. Ащ фэдэ мурад иIагъэмэ
Аслъан къышIэщтыгъэ. НэбгыритIум ашъхьащыт шъэфгупсэфым Аслъан зэшIуиубытыкIыгъэу шIуетхьалыкIы.
ЗыдакIорэм, къыщыхъущтыр ьшIэрэпышъ Аслъан зэгоуты. Ежь зэриIоу Iофыр къычIэкIыгъэмэ Iофыжьыгъэп.
Ары шъхьакIэ, Зубер псыцу Iасэм фэдэу хэкIукIы. Автомат лъэдакъэмкIэ ыплIэIу шъуамбгъо ерэу Iоу Аслъан ыгу
мэплъы.
Тыдэ Даримэкъо Аслъан щишIэныя джыдэдэм Сэмэгу
Зубер ыгу ихъыкIрэр: къехъулIагъэр шIошъхьакIу, нибжьи ащ фэдэ къыщышIын Iоу ышIагъэп. Псыхъо нэпкъым
дэкIодэгъэ Петро гум къызэрэкIэу ыIупшIакIэ ецэкъэжьы.
Иполк чыжьэу IукIыгъэн фаеп. IукIыгъэми зыдынэсыгъэн
фаер Мыекъуапэ. ЧэтунэкIи ЛэбапэкIи кIуапIэ щыIэжьэп.
Заурхьаблэрэ Мыекъуапэрэ азыфагу километрэ тIокIиплI
дэлъми ары. Губгъо зэхэкIыкIэ кIоми чIэу дэлъыр ащ нахьи нахь мэкIэжь.
Даримэкъор къызэтеуцуагъ:
- Жъэрымэ горэ къыпкIауа?
- КъыскIао коц лыгъуамэ.
- Ащыгъум коцыр мэсты.
Тхышъхьэм зыдэкIуаехэм, жъэрымэр къыздиурэр
алъэгъугъ, хьамэр мэсты.
- Зэ, тытемыгъахьэу тытегъаплъэгу,- лъэгонджэмышъхьэкIэ Зубер коцыпкъым щетIысэхыгъ. Аслъани
зыщыуцугъэм зыщыридзыхыгъ. Хьамэм теплъыхьэхэу
заулэрэ щысыгъэх.
- Зи тесэп,- Аслъан къыIуагъ,- зыгорэм машIо
кIидзагъ. Сыда мыщ къэрэгъулэ зыкIытемысыр?
Жъэрымэ-лыгъуамэм хьамэм утыригъахьэрэп. Коц
самэхэм Iугъор къахэу. Коцыцэхэр зэIэутых.
- Сызэнэгуягъэм тыIукIагъ,- Зубер коц самэм хэIэбагъ.- Мы тыздакIорэм нэмыцхэр дэсых.
- Заурхьабли? - Аслъан нэ IаекIэ Зубер еплъыгъ.
- Тидзэ зэкIэкIуагъэти, хьамэм коцыр тыращыжьыгъо
фифагъэхэп, машIо кIадзагъ... КъаIо тшIэщтыр, мэущтэу
тыщытыщта?
- Чылэм нэмыцхэр дэсхэу оIоба?..- Даримэкъор
плъэмэ, ку гъогужъымкIэ нэбгырищ тырелъагъо.- Мо
къакIохэрэр олъэгъуха?

--- Page 79 ---

- Нэбгырищ мэхъух, зы шхонч аIыгъ, зы бзылъфыгъэ
ахэт,- ежь-ежьырэу Зубер зэреIожьы.- Узыщыщынэн
цIыфхэп ахэр.
Хьамэм къекIурэ гъогум щыри къызытехьэхэм, Аслъан къыхэкуукIыгъ:
- Модэ, модэ слъэгъурэр! А пшъэшъэжъыер сэ
сшыпхъу цIыкIу, Сим ары.- Аслъан ынэгу гушIопсыр
рычъагъ.- АдыритIури Аскэрырэ Мурадинэрэ, тичылэ
кIалэх!..
Аскэрырэ Мурадинэрэ, Сими къыгъэтэрэзыжьхэу,
къаIотагъэм Даримэкъор зыхэдаIом, джыри ышIошъ
мыхъоу яупчIыжьыгъ:
- ШъунитIукIэ шъулъэгъугъа нэмыцхэр?
- Тлъэгъугъэ адэ,- зыIэ пхыгъэ Зубер ылъакъо щегъэжьагъэу ышъхьэ нэс къызэпиплъыхьэзэ, Аскэр къыIуагъ.
- Мотоциклэхэми атесыгъэх, машинэми арысыгъэх,-
Мурадини къызIуипхъотыгъ.- Арба, Сим?
- Тичылэ лъэныкъокIэ кIуагъэх,- Сими къадыригъэштагъ.
- Олахьэ мы къашъуIорэр гъэшIэгъоным...- къыраIотагъэм риIолIэщтыр ымышIэу Даримэкъом къыIуагъ.
- Хьамэм тытежъугъэкI,- Зубер мэз мычыжьэмкIэ
плъагъэ,- нэмыцхэр мыщи къэсыщтых.
- Трамыжъыр, нэмыцмэ уащыщынэу ухъугъа джы?
- Мурадин щхыпцIыгъэ. Аслъани нэплъэгъур фидзыгъ.
Зэхихырэр зыфихьын ымышIэу Зубер щытхэр къызэпиплъыхьагъэх. Ежьырырэ Симэрэ янэплъэгъухэр зэтефагъэх.
- Зыгорэм сыхэогъэкIуакIэкIэ сенэгуе? - Зубер шъэбэ-шъабэу, гупсэфыр къебэкIэу Мурадин еупчIы.
- Ары, орэп зычэщы къэтыубытыгъэ Трамыр!..
Даримэкъо Аслъан ащ фэдэу Трамэ зыгорэм хагъэкIокIэн Iоу ежагъэп. Зэмыжэгъахэр мо кIэлитIумрэ ышыпхъурэ ошIэ-дэмышIэу губгъо шъофым щаIукIэныр ары.
ЕтIани Зубер Заурхьаблэ ыщэ зэхъум, ар ТрамкIэ зэблихьунэу мурад иIагъэп, Iофыр зэрэхъугъэм ишъыпкъапIэ
ариIотэнэу зигъэхьазырыщтыгъэ. Трам IэкIэкIыжьыгъэмэ,
къыубытыгъэр ащ фэдэба? Адырэр хьаджрэтымэ, мыдырэр дезертир, Iашэр чIидзи хэхьажьыгъ, пыим ежэ.

--- Page 80 ---

Джары хэгъэгум ипый дэдэр! Сыдэущтэу мыхэмэ ашIэжьына, тэрэз-тэрэзэу ынэгу кIэплъэнхэ амылъэкIыгъэмэ?
Чэщыр шIункIыгъэ, тхьамэтэ лIыжъми остыгъэ нэшъур
къыттырикъутэжьи, чылэм тыкъыдэкIыжьыгъагъ...
ТрамкIэ къехъулIагъэр кIалэмэ аримыIонэу Аслъан
тыриубытагъ. Ары шъхьакIэ, Зубер ардэдэм Аслъан
къыриIуагъ:
- Умыушъэфэу Iофым ишъыпкъапIэ мыхэмэ яIуатэба!..
- ПIорэр ашIошъы хъущтмэ яIуат о,- Даримэкъом
къыIуагъ, етIанэ къыхихэу ынэ цIыкIухэр одыкIэ-мыдыкIэ
зечъагъэх.- ЯIуат джа нэмыц самолетыр къызыттебыбэм, шофер лIыжъыри зеукIым узэрэхэхьажьыгъагъэр!..
ЯIуат сикIэрахъо узеуIэм, уиуIагъэ зэрэспхыгъагъэри!..
Сыда зыкIямыIорэр!..
Джыдэдэм Зубер шIогъэшIэгъоныгъэр Даримэкъом
къыIорэм ежь фэгъэхьыгъэу шъыпкъагъэ зэрэхэмылъыр арэп. ПIон пIомэ, Iаджи пIонба! Ар жэкIэ зыфаплъэщтыгъэр нэмыкIыгъ. Шъуи-ли зимыIэжьэу, яжьэ
зыIуатэкъуагъэ фэдэу щыт Аслъан нэрэ-Iэрэ азыфагу зыкъызэрэзэблихъугъэр ары Зубер ыгъэшIагъощтыгъэр,
къыриIуалIэрэр зэкIэ щызгъэгъупшэрэр. Сыдэу лIы
гъэшIэгъона мыр, гукIэ мэщхы.
Ащ нэмыкIэу Зубер мы чIыпIэм нафэ къыщфэхъугъагъэр Даримэкъом Трам зэрэIэкIэкIыжьыгъэр ары. Ащ
уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп.
Зэхихыгъэмрэ Даримэкъом ишъо техьэ-текIырэ ыгу
темыфэу, Зубер къыхехы:
- Даримэкъор, къэрар зэрэуимыIэр ошIа?
- Ей, ащ къыблэмыщ! - Мурадин ынэхэр къыригъэкIыхэу Зубер жэхэкIотагъ.
- Хэти зыщыщыр, зыфэдэр зэхэтфэу мыщ тытетын
тлъэкIыщтэп! - Даримэкъом къыIуагъ.
XI
ЦIыфыр къызщыхъущт мафэр зэримышIэрэм фэдэу,
ихьадэгъупIэ зыщигъотыщтыри ышIэрэп.
Джащ фэдэх гъогухэри. ЩыIэх гъогу зэфэшъхьафхэр - гъогушхохэр, лъэслъэгъо гъогухэр, гъогу занкIэхэр, гъогу IонтIагъэхэр, гъогу пхэнджхэр. Зыр нахь ин,
зыр нахь цIыкIу, зыр нахь бгъуз, зыр нахь шъуамбгъу.
ЦIыфмэ агухэр зэрэзэфэмыдэхэу гъогу пстэухэри зэфэдэхэп. ЩыI гъогу блэгъэ гъогу чыжьи, гъогу чыжьэ гъогу
благъи. Гъогушхом зэ укIэращы, зэ мэзы цуным ухащэ.
Бэщы пэкIитIум ехьщырэу гъогуби щыI. Уатехьэ шъхьакIэ,
бгъуитIумкIи пыупкIыгъ. Насыпи телъэп, гушIуагъуи телъэп. ЦIыфмэ алъакъо занэмысыжьрэм, етIэкъэипцIэу
чIышъхьэм щэдыих, щызэгоутых. Къэлатым щэр зимыкIыжьрэм зэрэулъыеу ахэр мэулъыих.
Дунаим тетых гъогу зэфэшъхьафхэр - занкIэх,
IонтIагъэх. Ахэр чIылъэм щызэбгырэчъых. Сыдырэ гъогуи гъогу мафэ къэзышIрэр гъогур арэп, ащ техьэгъэ
цIыфыр, гухэлъэу щыриIэр ары. ЦIыфым игухэлъ зыфэдэм елъытыгъ игъогу къэкIукIи. ЦIыфхэр арых гъогухэри
къыхэзыххэри зыбгынэжьхэрэри.
Даримэкъо Аслъан зипэщэ купыр елбэтэу зытехьэгъэ гъогур гъогу чыжьэ гъогу благъа, хьауми гъогу блэгъэ гъогу чыжьа?..
Хьамэм текIыхи, натрыф хьасэмкIэ агъэзэн зыщаIощтым, макъэ къэIугъ.
- Нэмыц машин ар,- Зубер макъэр къыздиIукIрэ
бжъэпэ къогъумкIэ маплъэ.
- Тэ щыпшIэра? - Аслъан зэхихыгъэр зэрэшIомыигъор къыхэщыгъ.
Бжъэпэ къогъум нэмыц машинитIу, ашъхьэхэр
гъэIагъэхэу, къыкъолъэтыгъэх, нэбгыритфми зырадзыхыгъ. Машинэхэр хьамэм темыхьэхэу, Симэдхэр къыздикIыгъэ къутыр лъэныкъомкIэ чъагъэх. Даримэкъо Аслъани ыгу щизэу жьы къыщэжьыгъ.
Симэ Зубер ынэмэ акIэплъагъ. ТIуми янэплъэгъу
зызэIокIэм, Симэ ынапIэхэр ридзыхыжьхэ шIоигъуагъ
шъхьакIэ фэшIэшъугъэп. ЕтIанэ къызкIэлъатэрэр ымышIэу
гукIэ къэлъэтагъ, ау къызхигъэщыгъэп.
Зубер ыжэкIэ-пакIэ зимыупсыгъэр мэфэ заулэ хъугъэ. НитIур къэмылъагъоу бгъунджэу щысы зыхъукIэ лIы
хэкIотэгъашъо теоштэ, Iэ уIэгъэ пхыгъэм исэмэгу тэмэпкъ
рещэхы. Ау ащ пае къанэрэп ыпшъэ зандэу, ышъхьэ гъэкIыгъэу ыIыгъыныр. ЗыкIэкъуапэ пытхъыгъэ джанэм телъ
бгырыпхым ытх зыпкъ регъэуцо.
4 Заказ 078

--- Page 81 ---

Зы гущыIи зэрамыIоу тыгъэгъэзэ хьасэм хэтхэу сыхьат фэдиз кIуагъэхэу ку гъогу горэм техьагъэх. Зы бгъу
лъэныкъомкIэ натрыф хьасэр Iулъ, адырэ лъэныкъомкIэ
тыгъэгъазэр рекIокIы.
Сыда шъуIуа Симэ Зубер ынитIурэ ыцэ фыжьхэмрэ
зыкIыщымыгъупшэхэрэр? Мощ фэдизыр къакIуфэкIэ
ахэр ынэгу кIэкIыгъэхэп. Хэгъэгум ипый нэшIукIэ зыкIеплъырэр Симэ ышIэрэп. Трам мэзым зыхэхьажьым, Симэ
илъэсиплI ыныбжьыгъ, ятфэнэрэм ихьэгъагъ. А лъэхъаным ехьылIагъэу Симэ зи къышIэжьрэп. Ерагъэу пщагъом хилъагъорэм фэдэу къышIэжьрэр ящагу цIыфыбэ
зэрэдэтыгъэр ары. ЦIыфхэр ящагу зыдэкIыжьхэ уж, зыкуашъо ренэу тесыщтыгъэ лIыр яунэ къихьажьыгъэп.
ЕтIани дэгъоу къышIэжьрэр цукум исхэу, яIэпIэ тIэкIуи
илъэу бэрэ, чэщ охъуфэ къызэрэкIуагъэхэр ары. Трам
ыцIэу зы лIы горэ ренэу ядэжь къызэрэкIощтыгъэри
щыгъупшагъэп, ау ынэпэзэхэт мыры ыIонэу, ари къышIэжьрэп.
Ау пчыхьэрэ мычъыежьыхэ зыхъукIэ, а цIэмкIэ,
ТрамкIэ, янэ тхьамыкIэм зэригъэщынэщтыгъэри загъорэ
ыгу къэкIыжьы. Ар Аслъан ыдэщтыгъэп: "А нан, сыда
Трам тхьамыкIэмкIэ Симэ зыкIэбгъащтэрэр?". "А IукI адэ,
сэщ нахьи нахьышIу Трам олъэгъуа? Скуашъо шъутесэу
шъузэдэспIугъ, ихьалэл сибыдзыщи. Ари ощ фэдэкъабзэу сикIалэ. Ыуж шъуихьагъэшъ кIэлэ тхьамыкIэр дунаим
тежъугъэтыжьрэп..." - янэ къыриIожьыщтыгъэ.
Джащ фэдэу Даримэкъомэ яунагъо Трам зэрэфыщытым фэшI Аслъан зыхэтхэм закъыхигъэщыщтыгъэп.
Трам игугъу къызырагъажьэрэм ушъхьагъу къыгъотыти, купым къахэкIыжьыщтыгъэ е зэхимыхы фэдэу зишIыщтыгъэ. Зыхэтхэмэ Аслъан Трам зэришъэогъур ашIэти,
ыуж афынэу зыкIохэкIэ зыдащэщтыгъэп, шIуаушъэфыщтыгъэ. Джаущтэу Трам иIофкIэ зыкъызэрэфашIырэр
Аслъан ыгу къеощтыгъэп, гуцафи аригъэшIыгъэп.
Даримэкъомэ яунагъо Трам игугъу шIукIэ зэрилъыгъэр арыщтын Симэ хьаджрэтым нэшIукIэ зыкIеплърэр.
Иакъыл къыхьэу зыщыхъугъэм щегъэжьагъэу Трам ымылъэгъугъэми изэрэщыт, игъэпсыкIэ, ыIэпкъ-лъэпкъ зэхэлъыкIэ Симэ къызэрэшIошIыщтыгъэр джы ыпашъхьэ итэу
ынэгу кIэтым фэдэкъабз. Ынэхэри, ыпэ-ыIупшIэ зэхэти

--- Page 82 ---

джаущтэу къыщыхъущтыгъэ. Аслъан мощ фэдизым зы
гущыIэ IаекIэ зигугъу ымышIыщтыгъэ Трам къыубытынэу
ыуж зыкIихьагъэри дэгъоу Симэ къешIэжьы. Янэ псаугъэмэ, Аслъан ар ымышIэныгъэкIи къэнэнэп...
Ныпчэдыжь нэс Аслъан зымыгъэзагъэрэр Лиуан лъащэ къариIуагъэу кIалэмэ зыфаIуагъэр ары. Лиуан лъащэ
ахэр ыIон фызэшIокIэу гу къызIэпишIыхьажьыгъэмэ, хъурэр гъэшIэгъоны. ХьампIырашъом фэдэу загъэIасэу,
алъэкIымэ цубжъэкIэ унэ къыкIэонхэри щыIэх. Ахэм сыдэущтэу зашIыщт? Тинасыпмэ нэмыцмэ бэрэ чылэр
аIыгъынэп. Лиуан лъащэ ащ фэдэ гухэлъ шIойхэр иIэхэу
сшIэгъагъэмэ, гъэрекIопагъэ загъэтIысым къязгъэтIупщыжьыныеп. ТракторитIум ахэлъ частхэр зашъункIхэм
"илажьэп" сIуи шыхьатэу сытеуцуагъ. Лажьэ зимыIэ тракторист тхьамыкIэхэр агъэпщынагъэх. Джары сишIу симыгъо, сигъунэгъу сипыи зыкIаIорэр. Плъэгъурэба ащ
ышъхьэ къихьагъэхэр!..
Аслъан ишъузрэ ипшъэшъэжъые закъорэ атегуIыкIэу
ыублагъ. Мыщ фэдэ дэдэу нэмыцхэр псынкIэу къэсынхэр хэта зышIагъэр? Арэу якъакIо IэшIэх хъунэу сшIагъэмэ,
бэшIагъэ сэ ахэр чылэм зысщэжьыщтыгъэхэр.
Сэмэгу Зубер игупшысэхэри чыжьагъэх. Къалэм
пэгъунэгъу адыгэ чылэм, Пшызэ исэмэгу нэпкъ кIэрысым
ыгу дэлъ. Джыдэдэм ащи нэмыцхэр щыIэх. Мэзэныкъо
фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ ичылэ пэмычыжьэу, плъэмэ
ылъэгъоу Пшызэ иджабгъу нэпкъ Зубер къырекIокIыгъ.
Къужъ чъыгитIумрэ акэцэ чъыгхэмрэ къахэщырэ къамылышъхьэ унэ кIыхьэ цIыкIур зешIэжьым, Iапэ фишIи, игъусэхэр ыгъэплъагъэх. Яонджэкъ Iугъоу къырихыщтыгъэр
джыри Зубер ынэгу кIэт.
Гурыт еджапIэр Зубер заом ыпэ къызеухым, къалэм
илъэсиплIэ щеджагъ. Педагогическэ институтыр къыухи,
гъэрекIобжыхьэ нэс ячылэ еджапIэ директорэу илъэсихэ
Iоф щишIагъ. Ячылэ дашIыхьэщтыгъэ еджэпIэ унэ зэтетитIум ишIын къыдэзыхыгъэри езыгъэжьагъэри Зубер. Ары
шъхьакIэ, хэгъэгум къыфыкъокIыгъэ тхьамыкIагъом
еджапIэм иухын зэтыриIэжагъ, ныкъошIэу зэрагъэуцужьыгъ...
Джахэмэ ахэгупшысыхьэзэ, Аскэри Мурадини ТрамкIэ къызэреджагъэхэр Зубер ыгу къэкIыжьыгъ.
4*

--- Page 83 ---

- Арэп, Аслъан,- Симэ зэрагъэгъуси кIалэхэр псыхьэ зэкIохэм, Зубер къэупчIагъ,- сыда сы Трам пIоу кIалэмэ зыкIяпIуагъэр? УипцI къычIэщыжьмэ?
Зэхимыхы фэдэу Аслъан ищазымэхэр зыщихыгъэх.
Ылъакъомэ ящэкIыгъэхэ чэтэнхэр ыгъэгъушъынхэу щазымэ тхьаIумэ аридзэкIыгъ. Лъэхъомбэшхор къызэригъашъорэм еплъэу, зи къымыIоу, тIэкIурэ щысыгъ.
- Адэ зи къапIорэпи?
- Ащ сыда о узыкIигъэпэн фаер?..
- Сэ симыгъапэмэ хэта ыгъэпэщтыр?
- Земыгъэгъап.
- Арымэ узыфэкIожьыгъэр,- Зубер орзапэр зыжэдидзи, къызэшIотIысхьагъ,- псыхьэ кIуагъэхэр къызэрэкIожьыхэу сыкъызэрэубытыгъэ шIыкIэр, сишъэогъу солдатым тызэрэлъымыгъэхъугъэр, сыкъепфыжьагъэу
егъэзыгъэкIэ сыкъызэрэпфырэр ясIотэщт.
- ЯпIонэп.
- ЯсIон.
- Мор олъэгъуа,- автоматымкIэ Аслъан плъагъэ,-
къызэрэхабдзэу уIуезгъэхыщт.
- Сымыгъэщын, ащ фэдэ Iаджми тыкъялыжьыгъ.
- Укъялыжьыгъэмэ, джар аужыпкъэрэ пфэхъущт,-
Даримэкъом ынэ цIыкIухэр, зыгорэ ашIокIодыгъэ пIонэу,
одыкIэ-мыдыкIэ зечъагъэх. Тхъуи лъэкъоещэкIыр щазымэ тхьаIум къытырихыжьыгъ. ЕтIанэ Зубер еупчIыгъ: - О
уидезертирыгъи Трам ихьаджрэтыгъи сыда зэрагъэхьырэр? СэрыкIэ Сэмэгу Зубери, Таусэ Трами, хьаджыгъэ
дзыуи, дзыо хьаджыгъи тIури зы. КъыбгурыIуагъа зыкIясымыIуагъэр?
- ЗэрэхъурэмкIэ, Трам пIэкIэкIыжьыгъ,- ошIэ-дэмышIэу, щыгъуазэу, теубытагъэ хэлъэу Зубер къыIуагъ.
Трам ишылъэмакъэу джа мэз псынэкIэчъым дэжь
щызэхихыгъагъэр ытхьакIумэ къиIуагъэ фэдэу Даримэкъом къыщыхъугъ. Плъэмэ, губгъо гъогум зи тырилъагъорэп. Дэуаемэ-къеохыжьызэ хьампIырэшъо огу цIыкIу
горэ блэбыбыкIыгъ. Гъэмэфэ бэдзэ цэкъалэри Аслъан
къыпэпкIэ. Зыпифыгъ ыIозэ, къытебыбэжьы.
- Сэ сизакъоп зыIэпыкIыжьыгъэр Трам, шъори
Iаджри шъуигъэделагъ ащ! - ыцэ зэпахъэхэр къыIуигъэпсыхэу Аслъан щхыгъэ.

--- Page 84 ---

- Джа ТрамкIэ мэзым къыщыохъулIагъэр мыщи
къыщыохъулIэнкIэ сенэгуе.
- КъыосIуагъэр къыбгурыIуагъэмэ джыри къыпфэсэгъэпытэ!.. Арымырыми спшъэ укъыдэфагъэшъ, уздэсхьыщтыр сшIэрэп...
Мурадиндыхэр зэрэгъэщхыхэу натрыф хьасэм къыхэкIыжьыгъэх. Грелкэ гъожьым псы зэризыбзэр пшIэнэу
убэрэпщыжьыгъэу Аскэр ытамэ телъ. Мурадин кубышкэ фыжьыр ыIэдакъ. Симэ тыгъэгъэзэ шъхьэшхо ыIыгъ.
- Ащ тэ зы псы тыкъыщешъуагъэшъ, Аслъан,- Мурадин псы кубышкэр фищэигъ.
- ШъосIуагъэба сэ псынэкIэчъ зэрэщыIэр,- Аслъан
умышIэмэ а псынэкIэчъыр ытхъугъ, ыгъэкъэргъуагъ
пIонэу ышъхьэ фихьыжьыгъ. Кубышкэр дигъэзыий псы
ешъуагъ.- Сыдэу чъыIэмыл, сцэхэр IуигъэдыкъыкIыгъэх.
Ма, ешъу,- игъэр фещэи.
Зубер псы зешъуахэм, къяупчIыгъ:
- Ешъон щыIа джыри? Ышъхьэ сэгъэпытэжьы.
- ПсынэкIэчъым зыщыдгъэшъокIыгъ,- кIэлитIумэ яз
зи къымыIуахэ зэхъум, Симэ къэгузэжъуагъ.
Кубышкэр Зубер ибгырыпх гуишIэжьы зэхъум, Мурадин къызIуипхъотыгъ:
- Модэ, Аслъан, псыр Трам ештэ.
Мурадин къыIуагъэр Зубер зызэхехым, щхыгъэ. "Сы
Трамэп сэ" риIон ихьисапыгъ шъхьакIэ, Iогъу-шIэгъу
ышIыгъэп, сыда мощ емыкIу зыкIыфэпшIыщтыр, Iофым
хэхъухьэрэм щыгъуазэп. КIэлэ къежьэгъакIэу зыпэкIэ
тIэкIухэр къыхиутын ригъэжьагъэр Зубер къызэпиплъыхьагъ. КIалэм ынэхэр, къалIыщтым фэдэу, Зубер къеплъыгъэх. Ахэмэ нибжьи къемыуцолIэн кIуачIэ акIэлъ. Нэмыплъ Iaep, узэхистыхьэу, къакIехы.
Илъэсихым директорэу Iоф ешIэфэкIэ Сэмэгу Зубер
бэ ынэгу кIэкIыгъэр. КIэлэ бзэджэ Iаджи ыгъэсагъ, армэу
Iаджи Iофым кIигъэгушIугъ, мыдэIо Iаджи ыгъэдэIуагъ. Ау
джыдэдэм Мурадин ынэмэ афэдэ ылъэгъугъэп, зыфигъэдэни ышIэрэп. Сыда зыкIимышIэрэр? Петро тхьамыкIэм ынэхэр? Мурадин нахьи Петро зэрэнахьыжъыгъэ
щыIэп, илъэсищ-плIы е тфы горэмкIэ нахьыжъыгъэн. Джа
псыIушъом, нэмыц разведкэм зыщыIоупIэхэм, иавтомат
илъы щэхэр зеухым, финкэр къырипхъоти нэмыц шъэджашъэу чъыг къогъум къотыгъэм зэрпежьэгъэгъэ нэхэр нибжьи Зубер щыгъупшэжьыщтхэп.
Ары шъхьакIэ, сшынахьыкIэ цIыкIу, Зубер elo, сэ сыпыеп, сыдым орырэ сэрырэ пыи тызэфишIына! Орырэ
сэрырэ типыир Петро къэзыукIыгъэхэр, мы тичIыгу
изыулъэбэбыкIыхэрэр арых. Къысэплъ, сшынахьыкI, къысэплъ. Мы Даримэкъо Аслъанэу шъузгъапцIэрэм емыкIу
фысиIэп. Ащи цыхьэ зыфимышIэу ылъэгъурэ пстэури
пыеу къыщэхъукIэ сенэгуе. Сыдэу пшIына, ары ащи
иIэнатIэр, пыим сыпый къыуиIощтэп, къыхэбгъэщын
фае...
- Ыштэмэ, рикIутын пшIошIа? - Аслъан сэмэркъэузэ
Мурадин ытамэ теуагъ.- Умыщын ащи тэ тфэдэу псы
ищыкIагъ.
- ИщыкIагъэмэ, ерэщыкIагъ... Шъо сышъуфэдагъэмэ зы псы Iуби Iузгъэфэщтыгъэп,- ежь-ежьырэу зэриIожьэу Мурадин ыкIыб Зубер фигъэзагъ.
- Мурадин!..- Симэ ыдагъэп.- Сыдэущтэу a пIохэрэр
ужэ къыдэкIышъухэра! Трами цIыфы, гъэшIэгъона хьаджрэтыгъэмэ... Пыйри псы рагъашъо, агъашхэ, уIагъэ
телъмэ еIазэх.
Симэ ицIэцIэ макъэ щытмэ зэхахы. Аслъани ышыпхъу
цIыкIу ащ фэдэ къыIон Iоу ышIагъэпщтын, нэбэ-набэу еплъы, щхы сэмэркъэур ынэмэ акIэлъ. Аскэри тыгъэгъэзэ
лъапсэм исэу къэдаIо. Загъорэ щхыныр ыIупшIакIэмэ къателъадэ.
- Мыдэ, мыдэ, Аслъан, мы Симэ ыIохэрэр...- Мурадин къырегъажьэ шъхьакIэ, къыIо шIоигъуагъэр Аскэр
къыригъэухырэп:
- Хъугъэ, зыгорэм упыпкIэ зэпытэу, къемыгъажь.
Мы Мурадин кIэлэ гъэшIэгъонын фае, Зубер eIo.
КIалэхэр зэIоуIофэхэкIэ Аслъани ахэгущыIагъэп. Ахэмэ ар ясэжьыгъ. Зыфэсакъырэр зызэжэхамыдзэныр
ары. Аскэр зиIэтэу зыгорэм ыIупIашъо ыубытыфэкIэ, ахэр
шъэрэ зэпыпщыжьыных. Ау Аслъан ыгъэшIагъорэр Симэ
пшъэшъэ зищэгъу хъугъэ пэтызэ, кIэлэ шэнхэр джыри
къызэрэхафэхэрэр ары.
- Къэшъуухыгъа тхьам ыIомэ? - Аслъан ышыпхъу
еупчIы, етIанэ Трам ыцIэ къыримыIоу, peIo.- Мощ иуIагъэ, Сим, еплъ.

--- Page 85 ---

Пхъонтэжъыер Симэ зэтырихи, бзыуцыфи псыпси
къыдихыгъ.
- Щыс, щыс,- ыIуагъ,- джаущтэумэ нахьышIу.
Iэ уIагъэм, фэсакъыпэу, тепхагъэр къытырихыгъ.
Симэ лы бгъотэрымэ-шIоIурымэ къеугъ, уIагъэм зытеIабэм, Iэпэ зэлитIу икуогъэнэу лыухъор зэгози, къупшъхьэ
фыжьым нэс къэлъэгъуагъ.
УIагъэр финкэкIэ къызэрэтыралъхьагъэр, хэт еплъыми къышIэнэу нэрылъэгъугъ. Аслъан зыфиIогъэ кIэрэхъуащэп мыр зыуIагъэр, Симэ ыIуи, ышнахьыжъ зыдэщыс лъэныкъомкIэ плъагъэ, джэнджэш ыгу къихьагъ.
Симэ ышнахьыжъ дэгущыIэ шIоигъоу ауж зыкъырегъанэ шъхьакIэ, чIыпIэ тэрэз фигъотрэп. Автоматыр
ыпшъэ шIодзагъэу гъогу сапэр ищазымэ лъэгу чIэутысыкIы. Ыш ыплIэIу пытэмэ зяплъыкIэ, Симэ зыкIэгушIурэр
ымышIэу мэгушIо. Янэ къылъфыгъэ шы закъом зэрэIукIагъэм, ащ ыкъогъу зэрэкъофэжьыгъэр насыпыгъэу
зыфелъэгъужьы. КъыкъорэкI фаеми джы анахь пыи бзаджэри, зыми губгъэн къырыригъэхынэп. Аскэри Мурадини ицыхьэ атемылъэу арэп.
Симэ игупшысэ Трам нэсы. Трами сянэ ибыдзыщэ
Iуфагъ, нэнэ тхьамыкIэм къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, тикушъэ орэди Iаджри ригъэчъыягъ. Аслъанрэ Трамэрэ
азыфагу зыгорэ дэхъухьэ. Сыда ащыгъум "сы Трамэп
сэ" зыкIиIуагъэр Трам. Мы лIыр зыгорэкIэ мы Трамыкъомэ? Ары, Трамэп! Нанэ къызэриIуатэщтыгъэм тет
шъыпкъ, нэбгыришъэ къэбгъэуцугъэми, зэрэсымылъэгъугъэ пэтызэ, мыры Трам сIони, Iапэ фэсшIыни. Трамэп
сIонти, псынэкIэчъым дэжь тызэкIом, зэрэ Трамыр Мурадин джыри къыушыхьатыжьыгъ.
Тыгъэгъэзэ хьасэр аухи, коц ныкъоупкIэм бгъодэхьагъэх. Коцышъхьэ ушъагъэхэр, зэрэIуамыхыжьрэр
ашIошъхьакIу пIонэу, епэгъогъохых. Джыдэдэм ахэм
яшъхьэкIо Iушъэшъэ макъэ зэхэзышIыкIэу щыIагъэр хьасэбэкъу шIуцIэу коцыцэхэр зыдэтэкъожьрэр ары. ЧIыгур
омакъэмэ агъэгырзы къэсми, коцыцэхэри минишъэ
пчъагъэу чIым тепхъапхъэх. Сыдэу пшIын, ахэр Iузыхыжьыщт лIы Iапшъэхэм Iашэр аIыгъэу заом Iутых. Ахэмэ
ачIыпIэ къинэгъэ бзылъфыгъэхэр пырикъухэрэп, Iухыжьыгъо имыфэхэзэ пыир къэкIуагъ. Мо губгъо шъоф
хьалэлхэр, янатрыфи, ятыгъэгъази, якоци, ямэкъу Iати,
яхъырбыдзы хьаси гъэры хъугъэх. Ягъыбзэ шъэфэу нэплъэгъум кIэгурымыкIрэм гур егъэузы.
- Мыгъа еджапIэр къызышъуухыгъэр? - Зубер Мурадин еупчIыгъ. Мыдырэм зи зэхимыхыгъэ фэдэу, сэпэ
макIэр ыгъэутысэу, макIо.
- КъызфыоупчIрэм иджэуап етыжьба! - Аскэр зыфэщыIэрэп.- Мыгъ къызытыухыгъэр.
Даримэкъом Зубер къыгъэгущыIэ шIоигъуагъэп
шъхьакIэ, сыд епшIэн, ыжэ зэтедагъэу пIыгъынэп. Гъогур чыжьэ, гупшысэр ины. Мощ къаIорэм хэт пылъыр.
Мо слъэгъухэрэмэ агу раубытагъэр ифыжьыгъуай.
ШъыпкъапIэр яоIокIи агурыIощтэп, ашIошъи хъужьыщтэп. Джары, чыр цIынэзэ ауфэ, тятэжъ зыкIиIощтыгъэр.
Заурхьэблэ колхоз губгъор бэшIагъэ заухыгъэр. Мэз
пырыпыцу горэм хэхьагъэх, ащи хэкIыгъэх. Гъогу хэхыгъэ яIэжьыгъэп, къапэкIэфэрэ лъагъом тетхэу тыгъэкъохьапIэмкIэ кIощтыгъэх. Тыгъэр зытет гъогур игъуазэу Аслъан купыр къушъхьэ чIэгъымкIэ ещэх. Урыс къутыр цIыкIоу конзаводыр зытетым зыблэкIхэкIэ, зыдакIохэрэм нэсынхэкIэ джыри километрэ шъэныкъо фэдиз
къафэнэжьы.
Къыздизыгъэри амышIэу ялъагъо Щэхъурэджэ
нэпкъ ечъэлIагъ, ащ сыхьат горэм зыщагъэпсэфынэу
рахъухьагъ.
Симэ ышнахьыжъ зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ рекIокIыгъ. Гум илъыр зэрэриIощтыр ымышIэу кIэрытIысхьагъ.
Псым хэIаби, псы Iэбжыб къыхихыгъ, ар ыIапэмэ адэчъыфэ ыIэгушъо ригъэтыгъ. Гур къилъэтыщтым фэдэу бгъэгупэм къыщытео.
- Зыгорэ къысапIо пшIоигъуа, Сим? КъаIо, къаIо, зыгорэ къапIомэ пшIоигъу.
- Лъан,- ыIуагъ Симэ,- мо лIыр Трама?
- Адэ хэтына! - ащ хьазырыпсэу ежэщтыгъэ пIонэу
Аслъан джэуап къытыжьыгъ.- Сыда?
- Ащ ыIэ шъэжъые уIагъ телъыр... ЕтIани хьамэм тытетэу сы Трамэп ыIогъагъи...
- Трам Iаджи ыIощт. Хьаджрэтэу есагъэм шъыпкъэ
къебгъэIон плъэкIыщтэп. Сэри сыкъимышIэжьы фэдэу
зишIыгъагъ ащ...

--- Page 86 ---

- УIагъэр? - Симэ зытетым текIрэп.
- Шъэжъые уIагъэу зыфапIорэм нэмыкI уIагъэ хэплъэгъуагъэба?
- Хьау.
- Джы ппхынэу зыхъурэм, ащыгъум, еплъыIу. А
зэрысыуIэгъэ финкэмкIэ сиукIыжьы пэтыгъ. Мыр олъэгъуа? - Аслъан ыгу къэкIыжьыгъ Трамы ишъэжъые
зэрэшIоIэбэгъагъэр.- Шъэжъыер къытесымыхыгъагъэмэ къозэу сыригъэфэщтыгъэ. ОрэгушIо ыIэ зэрэсыуIагъэмкIэ, Iэр къыкIидзи ыбгъэ финкэр хысигъэфагъэп...
Дэгъоу пшIагъэ, Сим, чылэм укъызэрэдэмынагъэр. ПшIэрэба мыхэр зэрэщытхэр. КъызэрымыкIыщтым зыгорэ
къырагъэкIы зэпытыщт. ПIэскIоныр якIас. Ор-орэу угу
къэкIи укъыдэкIыгъа, хьауми Аскэрдыхэм укъыдащыгъа?
Хэти укъыдерэщ фаеми, укъыдэкIыгъэмэ ары.
Нэрэ-Iэрэ азыфагу Аслъан ышыпхъу нэмыкI гущыIэ
тырищагъ. Ары шъхьакIэ, Симэ зыкIэупчIагъэр щыгъупшэрэп:
- СыкъызэримышIэжьыгъэр?
- Хэта?
- Трамба!.. Iаджри ыкокI сисыгъэу нанэ ыIощтыгъэ,
ори пIoy зэхэсхыгъэ.
- Iаджыри ыкокI уисыгъап,- Аслъанэ тIэкIу щхыгъэ,-
ащыгъум уцIыкIугъ... КъыосIуагъи, сэри сыкъимышIэжьэу зигъэпсыгъагъ ащ. Хъугъэ, земыгъэгъап. Сэ къыстефэрэр сэшIэ, амал иIахэмэ сиягъэ есымыгъэкIэу зыфасщэрэмэ псаоу аIэкIэзгъэхьан. АдырэмкIэ сыхэтыжьэп,
рашIэ шIоигъор рарэшI.
- АукIына?
- ИIоф зэраIу, аукIынкIи хъун, амыукIынкIи хъун. Ежь
зызэришIрэм елъытыгъ ар.
- Заом къыщыоплъыжьын щыIэп.
- Ар тэрэзэу къэпIуагъ. Заом гукIэгъу щашIрэп...
Сыда Трам ащ фэдизэу шъузхигъэдаIощтыгъэр, хьаджрэтэу зэрэхэтыгъэра? Заоми сыIутыгъ къышъуиIуагъэба?
- Хьау, зэо гугъу къышIыгъэп. Мурадинэ илъэмыдж
газетым зэрэрилъэгъуагъэр ары къыIотэжьыгъэр.
- Мэзым хэсэу газет IукIэщтыгъа? - Аслъан щхыпцIыгъэ.
- СшIэрэп IукIэщтыгъэми, къыIотагъ зытетыр зэкIэ.

--- Page 87 ---

- Газетым итэу ылъэгъугъэнкIи мэхъу,- Аслъан
кIилъэшъужьыгъ.- Чэщырэ тымышIэу Iаджыри ядэжь
къэкIожьыщтыгъ. Ы-ы, сщыгъупшэжьыгъи, сIори сшIэжьрэп, къасщэ зэхъум кIалэмэ къакIэупчIэгъагъэти, есIогъагъ, лъэмыджым игугъуи фэсшIыгъагъ. Аскэри зэрэбэнакIори есIотагъ. О уигугъуи фэсшIыгъ. КъыкIэупчIагъ
адэ... КIо, хъугъэ, Трам тэ зедгъэгъэлIэн тлъэкIыщтэп. Ащ
тшъхьэ етымыгъэгъэузыжьыми зыгъэузын закI тапэкIэ
къэтыр. Сыд джы о уиморад? Тэрэз-тэрэзэуи сыкъыоупчIын слъэкIыгъэп, хэгъэгу Iофмэ тапылъызэ, тиунэгъо
Iоф къэтэгъанэ...
- Сыд симурадына, нэмыцхэр къакIоти, сыкъыдэкIыгъ.
- Мыекъуапэ тынэсмэ зыгорэм тегупшысэн. ТинэIосэ
урыс унагъом адэжь укъизгъэнэнкIи мэхъу. ЦIыф укъимышIэу уисыщт, нэмыцмэ бэрэ тичылэ аIыгъыщтэп, мэзэ
пIалъэ ясэты. Тидзэ къызэрэсыжьэу адэбгъэзэжьын чылэм.
- Хьау, Лъан. Ащ фэдэ гухэлъ сиIэу сыкъежьагъэп.
Сынэ къаплъэу, сIитIу зэтедзагъэу тиблагъэмэ адэжь сисына! Ащыгъум чылэм сыкъыдэнэгъагъэмэ хъугъагъэба!
- Чылэмрэ узщамышIэрэ чIыпIэмрэ зэфэдэна? Орорэу укIони мэшIошхом зыпэбдзэжьына? ПIапэ сIыгъэу
сэри укъесщэкIын слъэкIыщтэп, сызхэтыр ошIэ.
- Сыда сыкъызыкIепщэкIыщтыр? МыекъуапэкIэ
тыпхырымыкIышъумэ, тичылэ мэз дгъэзэжьынэу унашъо
зэдэтшIыгъэ тэ.
- Сыда хэшъушIыхьащтыр?
- ХэтшIыхьан макIа?
- Е-е, Сим, ахэр ары сэ къысэмыкIущтхэр,- Аслъан
ыдагъэп, ыгу къилъэдагъэмэ атеIункIэжьи, ышыпхъу
зыкъыригъэшIагъэп.- КIо, хъун, тыздынэсыщтым тынэсмэ хъурэм теплъын е, о уиIуагъэу, къэбгъэзэжьын, е
ТIуапсэ лъэныкъомкIэ узыдэсщэн. Тянэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, "тхьэм зэриIоу тыхъун", тымыхъумэ тынатIэ итхагъэм тыIукIэн.
Аслъанрэ Симэрэ купым къекIолIэжьыгъэх.
- Iошхо шъуиI шъо, шъуIорэр сшIэрэп нахь,- зи
зымышIэрэм фэдэу Аслъан ариIуагъ, къаIощтым емыжэу

--- Page 88 ---

къыпидзэжьыгъ.- Джащ нахь пчыхьэ мыхъузэ мэшIо
тIэкIу тшIыни, натрыфышъхьэ заули дгъэжъэн, къутырми
тащыщ кIонышъ, къэбарыр къызэригъэшIэн. Ащ елъытыгъэу тшIэщтми тегупшысэн. Ащ нахь хэкIыпIэ щыIэу
сшIэрэп. ЗышIэ щыIэмэ къерэIу, зышъхьэ нахьи шъхьитIу
аIуагъ.
- Сэ шъукъысэдэIумэ...
- О зи къыоупчIыгъэп,- Аслъан дысэу Зубер фэгубжыгъ,- ущысышъумэ щыс. СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, сыжэ
къыдэощы, бэдзэрышхо къызэIупхыгъ. Зи къыуамыIомэ
зи къыуамышIэшъункIэ огугъэмэ ухэукъо. Удэ, Сим, къурэ тIэкIу къэшып. Аскэрырэ Мурадинэрэ натрыфышъхьэ
цIынэ заулэ къарэхь.
Уахътэр кIуатэ къэсми Зубер нахь къызэкIэплъэ, Iэ
уIагъэри зэхимышIэжьэу еублэ. ПсынкIаIоу зыдынэсыщтхэм нагъэсы шIоигъу шъхьакIэ, джыри, муары, загъэпсэфы, мэшIо шIыным ыуж ихьажьыгъэх. Ащ фэдэщтмэ,
ахэр зыдежьагъэхэм нэсынхэп. ЗыдакIохэрэр нэмыцымэ амыштагъэми аштэн. Даримэкъор гугъу зэремылIырэм егъапэ, ар зыфигъэдэн ышIэрэп. Ащ егупшысэ
зыхъукIэ, ышъхьэ къимыхьащтхэр къехьэх. Даримэкъом
цыхьэ фимышIэу регъажьэ. Мыщ фэдэ лъэхъаным гъэпсэф, шхэ щыIэжьа, амал иIахэмэ зэрэхэбгъэкIыщтым, тэтыемэ уазэрэнэсыжьыщтым упылъын фае. СIэ мыуIэгъагъэмэ, озгъэлъэгъущтыгъэ сэ сипыйри симыпыйри.
Зыгорэ шIэгъэн фае нахь, моущтэу тыкъырилъэшъокIызэ
нэмыцмэ таIэкIигъэфэщт. Мыхъу зыщыхъужьрэм сэ зыгорэу сашIухэкIыжьын, ау сыгу зыфэгъухэрэр заом зи
хэзымышIыкIхэрэ кIэлэ тхьамыкIэхэр арых...
Даримэкъо Аслъан ишъхьагугъу нэмыкI. Урыс къутырым зэрэблэкIыхэу нэмыцхэр къапэгъокIынхэу къызкIыщыхъурэр ышIэрэп. А лъэныкъомкIэ умыкIогу, умыкIу
eIo пIонэу ыгу къытео, цыхьэмышIыгъэ щынэгъо шъэф
горэ ыбгъэгу къыдэтаджэ. ДжабгъумкIэ ыгъэзэн ыIонти,
гъогушхор а лъэныкъомкIэ щыI. СэмэгумкIэ ыгъазэмэ,
чыжьэу IукIыни, къушъхьэ чIэгъымкIэ кIон фаеу мэхъу. А
лъэныкъо закъор ары кIопIэ тэрэзэу щыIэжьри. А лъэныкъомкIэ тыкIонэу хъукъомэ, тэ схьыщта мы Iaep? Адэ
ар сэ къеслъэшъокIэу сIыгъыфэ ерэж! ЧIыпIэ къин тызэрефэу ащ иIоф ухыгъахэ. КIиIэжьыгъэти, сыукIыгъэ сIомэ

--- Page 89 ---

хъугъэ, шыхьатхэри сиIэх. Тхылъыр стхэу Мурадинэдыхэр кIэзгъэтхэжьхэмэ зэшIокIыгъэ. Ащ нахь тхылъ дэгъу
тыдэ къипхыжьын, улъыхъугъэкIи бгъотынэп! Ежь-ежьырэу ыгу къэкIэу хэхьажьми нахьышIужь, тезгъафэми тезгъэфагъ, тесымыгъафэми янэ къыритыгъэ быдзыщэшъ,
ихьалэл. Ежь зэриIоу, разведкэм хэтыгъэу къычIэкIымэ
дэгъу, къычIэмыкIыми сыд ащ къытишIэжьын. А-енасын,
дезертир Iоу сшIэгъагъэмэ, джыдэдэм иIоф сIощтыгъэ!..
Мы Сими удым фэд. Тэ щыпшIэра ар мы Трамымэ о? Симэ
Iофэп, фай-фэмыеми ар къезгъэуцолIэн слъэкIыщт,
мыдыритIур ары нахь. Ахэми аIон щыIэп, кIалэхэр
къысэдэIущтых. Сизакъоу пчэгум сыкъыранэна? Ау цулыбэлыдж aIoy янасыпмэ къежьэнхэп, къежьэхэми кIэгъожьыных, сызэплъын щыIэп...
- Зычэщ-зымафэ мэхъу зы омакъэ къызымыIужьрэр,- омакъэхэр къутыр лъэныкъомкIэ къиIукIыщтых
пIонэу Даримэкъор плъагъэ.- Зао щымыIэжьым фэд,
яхьисапыр сшIэрэп нахь.
- Заушъэфы хъумэ ары заом зыщыщынагъор,- Зубер чъыгым шъхьэр ригъэкIыгъ, Iэ уIагъэр лъэгонджэ
гъэкIыгъэм тырилъхьагъ.- Сэ сIорэм уедэIунэу уфаеп
шъхьакIэ, Даримэкъор, укIэгъожьын. Мы зэгъокI шъэфым къикIрэр ошIа? Позициехэр аубытыгъэхэу тэ тыехэмрэ нэмыцхэмрэ зашэхэу щысых е заIэти, чыжьэу IукIыгъэх.
Апэрэм сицыхьэ нахь телъ. Аущтэу Iофыр щыт зыхъукIэ,
мыщ хьаулыеу уахътэр щытэгъакIо, тидзэ зыдэщыIэр
зэдгъэшIэни, тахэхьажьын фае.
- Тэ щыпшIэщта тидзэ зыдэщыIэр? - зэхихыгъэм ригъэгупшысагъ уигъаIоу Аслъан псынкIэу къэупчIагъ. Аскэрдхэм якъэчъакIэ шIомытэрэзэу Аслъан шъхьэр къыпхъотагъ. Зыжъугъэбылъыр къырагъэкIэу Iэ къашIэу зелъэгъум, Зубер еджагъ: - ДапкI нэпкъым! - Сыда къышъохъулIагъэр? - кIалэмэ яупчIыгъ.
- Нэмыцхэр!.. Нэмыцхэр...- Мурадин къыригъэжьагъэр къыфэухышъурэп.- Натрыфым нэмыц танкитIу хэт!
- НекIох! - Аслъан къызщылъэтыгъ.- Мыщ дэжь
тыщытыжьынэу амал зимыI!
Псы нэпкъым купым зыдидзагъ, къызэплъэкI яIэп. Зэ
къохьагъот мы тыгъэр, етIанэ Iофыжьыгъэп, Аслъан eIo.
Плъэ къэсми тыгъэр зэтеуцуагъэ фэдэу къыщэхъу.

--- Page 90 ---

ЦIыфым ицIыфыгъэ пшIэным фэшI гъогу удытехьан
фае. Зубери Аслъани егъэзыгъэ IофкIэ гъогу зэдытехьагъэх. Хэти шъыпкъагъэр ежь ыдэжьэу елъытэ. Мощ сыфэдагъэмэ, eIo Аслъан, джы нэс сызэгоутыныгъи...
Ашъыу, тумы тхьэ ешI Трами, мыщ зэриIоу, мыдезертирэу мы лIыр къычIэкIыгъагъэемэ дэгъугъэ, уригъусэнкIэ,
укIыгъункIэ кIэлэ шIагъу. Бетэмалым, зыкъыриушыхьатынэу зы тхылъи IэкIэлъэп, ашъыу IэкIэрэмылъ еблэми а тызфигъэчъэгъэгъэ солдатым сытеплъэгъагъэмэ нэмыкIынэкIэ сеплъыныгъэкIи мэхъу. Арэущтэу къычIэкIыгъагъэмэ гъусэ дэгъу тызэфэхъуни. ЗэнкIабзэу полкэу зыхэтым
сыдэкIони, тумы тхьэ ешI, хэта Трам пыбгъэлъыжьыщтыгъэр мы дунэе Iаем. Сэри къыспылъыжьыхэп. Зыгорэу сакъыщыхъущтыгъэмэ джы нэс сауж къихьаныгъэхи, зихьэ кIодырэми сихьэ кIодыгъэ eIo.
Нахь чIыпIэ къин ифэхэ къэсми Зубер дезертирэу
къычIэмыкIынэу Аслъан фай. Солдат кIалэу зылъычъэгъагъэр земыгъотыжьым, Зубер зэрэгъыгъагъэр Аслъан
ынэгу кIэкIрэп.
Даримэкъо Аслъан автоматыр ыIыгъэу кIэкIэу ыуж
зэритыр Зубер чъыIэ-чъыIэу зэхешIэ. НатIэм пкIэнтIэ
чъыIэр къытырекIэ. Псэр къызэриухъумэжьыщт закъор
шъхьэм къыщечъэкIы. Джы нэс кIуачIи лIыгъи къезытыщтыгъэ гугъэр ышIапэзэ IэкIэкIы. Мыхъу зыщыхъужьырэм
хэт ущыщыми сызэрэоплъыжьын щыIэп, узыщыщыр зэхэсфэу сыппылъын слъэкIыщтэп сэ, "мы автоматым щэу
илъыр зэкIэ пшъхьапхэтыку къытеспхъэнкIэщт" Даримэкъом игущыIэхэр автоматыщэхэу Зубер ыгу пхырэкIых. Сыда заом сыкъыIуифыгъэу, дзэу сызхэтым сыкъыхитхъыгъэу Даримэкъом сыкъызыкIырифэкIрэр? Ежь
ыIорэр сэ сшIошъы хъунэу, сэ сIорэр ежь ышIошъ сыда
зыкIэмыхъун фаер? Мы сызхаплъэрэр къэрарынчъ, гукIэгъунчъ, къызэрэоплъын щыIэп... Сшъхьэ зыгорэ еспэсыжьын фае... Мэзахэр къызфигъэфедэни хэхьажьынэу
Зубер рихъухьагъ.
ОшIэ-дэмышIэу Даримэкъо Аслъан Зубер еджагъ:
- Къэуцу, кIалэмэ зятэгъэгъэпсэф!
Хэхьажьымэ зыдэчъэщт лъэныкъор Зубер къеплъыхьэ. Къин къыфэхъущтыр апэрэ лъэбэкъу заулэр ары.
Зубер шъхьаукъэ фэдэу зишIыгъ. Загъори шъхьэр къепхъотэжьы. Ащ къэсми Аслъан зызэришIрэм фычIэплъы.
Даримэкъоми зигъэбэлэрэгърэп, фэсакъы. ЛIитIур аущтэу зэфэсакъызэ заулэрэ щысыгъэх. Шъхьаукъэ нэпцIым
хэтызэ Зубер чъыер къышъхьащыуагъ, шъхьаукъэнкIэ
щыни, ыIупшIакIэмэ яцэкъэжьыгъ. Ау чъыер къытекIуи,
шъхьаукъагъэ. Шъхьэр къызепхъотэжьым, Даримэкъор
зэрэзэшIосэу чъыепырхъ ео. Зубер псынкIэу къызщыкIошъыгъ. Даримэкъом ыпшъэ автоматыр къышIуипхъоти,
хэхьажьыгъ.
- Тэ щыI сиавтомат! - Аслъан къызщылъэтыгъ. Аскэр ишхонч къыпхъуати, Зубер лъежьагъ.- Къэуцу! Къэуцу джыдэдэм!..- ишхонч омакъэ коц хьэсэ лъэныкъом,
джау иджабгъукIэ автомат омэкъэ заулэ къыпэджэжьыгъ, пулемет омакъэхэри къиIукIыгъэх. Ащ паплъэхэу
щысыгъэх пIонэу къохьэпIэ лъэныкъомкIэ, километритIу
ичыжьэгъэн нэмыкI омакъэхэми зыкъыщаIэтыгъ, псынкIэуи уцужьыгъэх.- Хэхьажьыгъ хьам къылъфыгъэр! -
бэщы пIонэу шхончыр хьамшхунтIэ лъапсэм кIэридзи,
кIалэмэ афидзыгъ.- Хэхьажьын адэ мэл хъыдагъэм фэдэу шъузэхэлъымэ!..
Аслъан ащ фэдэу зишIыщтыгъэ нахь Зубер зэрэхэхьажьыгъэм ыгъэгумэкIыщтыгъэп. Зы мыхъуми, eIo, ари
танэIу икIыжьыгъ. Дэгъоу хъугъэр кIалэмэ зэралъэгъугъэр ары. Зыхэхьажьым тыукIыгъэ сIонышъ, тхылъ стхыни къыкIэзгъэтхэжьыщтых.
Аслъан Зубер зыщыхэхьажьыгъэ лъэныкъор къызэпиплъыхьагъ, зы лъэужи хилъэгъуагъэп. ЕтIанэ адырабгъу лъэныкъомкIэ, хьамшхунтIэ лъапсэм лъы пцIэгъэ лъагъо кIэрилъэгъуагъ. Автомат патрон нэкIыхэр зыдэщылъ
чIыпIэри лъыкIэ шъокIыгъэ. Зыгорэ мыщ дэжь щаукIыгъэн
фае, ыIуагъ.
Аслъан къыгурыIуагъ зэпыймэ азыфагу илъ шъолъырым ежьхэр зэрисыхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, тапшъэкIэ тэтыехэр щыIэх, таужыкIэ нэмыцхэр итых. Ар езгъаIорэр
зыдакIохэрэмкIэ тидзэ зэкIэкIошъ ары.
Iэгъо-благъом щыхъурэр зешIэм, игъусэмэ афэмыежьэу Аслъан хъугъэ. Симэ ахэмытыгъэмэ ащ фэдизэу,
Iофы зыригъэшIэу, апымылъыныгъэкIи мэхъу. Зэрыфагъэхэ чIыпIэми псынкIаIоу имыкIыжьы хъущтэп. Мурадиндыхэр, тхылъым зыкIигъэтхахэкIэ, Сими ягъусэу, урыс

--- Page 91 ---

къутырым дэс инэIосэ бжьэIотес лIыжъым дэжь ыгъэкIонхэу рихъухьагъ.
Трамэ хэхьажьынэу зежьэм, зэриукIыгъэр Аслъан
кIэкIэу тхылъыпIэ тхьапэм щызэхилъхьагъ, ыIапи кIидзэжьыгъ.
- Ма, шъукъыкIэтхэжь шъори,- тхылъыпIэ тхьапэр
Мурадин фищэигъ.
ТхылъыпIэм итхагъэм Мурадин рычъагъ, етIанэ зи
ымыIоу Аскэр ритыгъ. Мурадин ышъо къызэрэзэокIыгъэр Аскэр къышIагъ. Ау ащ зыримыгъэгъапэу Симэ
бжьэIотес лIыжъым фыригъэхьыщт лъэIу тхылъыр етхы.
Загъори кIалэмэ афычIэплъы. Аскэр мыгузажъоу тхылъыпIэ тхьапэм еджагъ, етIани тыригъэзэжьыгъ. Шъэогъур кIэтхакъомэ ыIуи, Мурадин къэгузэжъуагъ:
- Трам хэхьажьыгъ пIуагъэба? - Мурадин Аслъан
еупчIыгъ.
- Сэ сIуагъэм упымылъэу уасIорэр гъэцакIэ,- Аслъан инэплъэгъурэ Мурадин инэплъэгъурэ зэутэкIыгъэх.
- ТымыукIыгъэр тыукIыгъэ тIони ттхыщта?
- Хэта аукIыгъэр? - Симэ ышнахьыжъ дэжьыкIэ
плъагъэ.
- О узымыгъэпэщтымэ зямыгъэгъап! - Аслъан
ышыпхъу епхъэшэкIыгъ, етIанэ Мурадинырэ Аскэрырэ
зафигъази, шъырыт пытагъэ хэлъэу ариIуагъ.- ШъушIошъы мыхъурэмэ шъукIори лъэу кIэчъыгъэр мо хьамшхунтIэ лъапсэм щышъулъэгъущт. Фэмышъуашэ къехъулIагъэп. Джары умыдаIомэ къыпщышIыщтыр... КIэлэ
джэгоп, зао тызхэтыр! Адэ шъузфэмыкIорэр сыда?
- НекIо, Аскэр, тыкъэгъаплъ,- Мурадин тэджыгъэ.
- Сыда тэкIокIэ,- фэмыяхэу Аскэри къызщыпшыгъ.
Ышъо чъэкIыгъэу Симэ уцым хэс. Аслъан мыгузажъоу тхылъыпIэр зэтыриуплIанкIи ышыпхъу фищэигъ:
- Ма, къутырым шъузыкIокIэ тинэIосэ бжьэIотес
лIыжъым ет мыр, хьалэ-балыкъыр текIыфэ ыдэжь шъуригъэсынэу селъэIу. Мыхъу зыщыхъужьрэм мохэмэ
уапымылъ, хэти джы ышъхьэ къызэриухъумэжьышъу. О
упшъэшъэжъый, унапэ къэухъумэжь!..
- Лъан,- гущыIэр Симэ ышнахьыжъ къыригъэухыгъэп,- Трамэп ар!..
- Мы Трамымэ тэ щыпшIэра?!

--- Page 92 ---

- СэшIэ!.. Хэта а лIыр? КъысаIу, зыгорэ оушъэфы.
- Зи сыушъэфрэп...
- Хьау, Лъан, сшIооушъэфы. Сэри мо кIалэми
ашIооушъэфы, сэшIэ сэ, сэшIэ... КъысаIу, хэта а лIыр?
СшIошъы хъурэп ар дезертир Iоу...
- Джы, Сим, ащ къыблэмыщ! - Аслъан ышыпхъу
фигъэпытагъ.- СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, таущтэу зыкъэпшIыра? Хъугъэ, зэIун сIуагъэба?
- СызэIунэн, ау а лIыр дезертирэп!..
Аскэрырэ Мурадинэрэ къыIухьажьыгъэх. Пхъонтэжъыем телъ тхылъыпIэ тхьапэм Аскэр лъыIэбагъ:
- АуIагъ, аукIыгъ тIоу тыпылъын тлъэкIыщтэп! -
тхылъыпIэм кIэтхагъ.
Мурадин ышъхьэ зэреуфэхыгъ.
- Оры, Мурадин? - Аслъан къеупчIыгъ.
- Сыда сэ?
- УзыфыкIэмытхэрэр?
- СыкIэтхэна умыукIыгъэу?
- ЗэрэсIуагъэм ущыгъуазэба?
- Лъы гъопцэжьыгъэ корт слъэгъугъэ...
- ЗэрэпIорэмкIэ, укъыкIэтхэщтэп?
- Хэхьажьыгъ пIомэ, сыкъыкIэтхэн...
- Уикъаигъагъэ къысфемылъэшъуажь! Лъэу кIэчъыгъэмкIэ бэ ыкъудыижьын ылъэкIыщтэп...
- Къаигъагъэ хэлъэп ащ...
- УкъыкIэтхэщтэп, ара?
- Аущтэу сыкъыкIэтхэщтэп, Аслъан.
- Олахьэ укъыкIэтхэным! - Аслъан етхъуи, Мурадинэ иджэнэ пшъапIэ ыIыгъэу пхъонтэжъыем кIэрилъэшъуагъ.- КIатх джыдэдэм!
- ПшIэрэр сыда! - Симэ къызщылъэтыгъ шъхьакIэ,
Аслъан ышыпхъу Iуидзыгъ.
- УкIэтхэщтэп, ара? - Аслъан кIэрахъор Мурадин
ынэтIэгу ригулIыгъ. Мурадин ыIэ кIэзэзэу къэлэмым
лъыIаби, ылъэкъуацIэ пэчIынатIэу кIэтхагъ.- ХьитIум азыфагу къыдэкIыгъ... Еплъэлъ мощ къэмыхъузэ, зызэришIырэр!.. Шхончым ешъушIэн щыIэп шъо,- затворыр
къыдихи, зэрэфэлъэкIэу мэзы пырыпыцум хидзагъ, етIанэ
Симэ зыфигъэзагъ: - Джа зэрэосIуагъэу шIы, сэ сышъупылъын слъэкIыщтэп. Сауж шъукъимыхь,- кIалэмэ афигъэпытагъ,- шъуздэкIощтыр Симэ ешIэ.- Даримэкъор
къямыплъыжьэу, мэзым хэмыхьэу, тыгъэгъэзэ хьасэмкIэ
ежьагъ. IукIыпэ зэхъум, Симэ ышнахьыжъ лъыджагъ: -
Лъан!..
XII
Таусэ Трам ядэжь дэмыхьажьэу Ермэлхьэблэ лъэныкъомкIэ тидзэмэ ащыщ горэм щыхэхьан имурадыгъ
шъхьакIэ, къыдэхъугъэп. А лъэныкъомкIэ гъогур щыпыбзыкIыгъэти, ишыпэ ТIуапсэкIэ ригъэгъэзагъ. Мэзым хэхьажьи, джы нэс кIуагъэ. Трам ТIопсэ гъогур дэгъоу ышIэщтыгъэ. Шапсыгъэ чылэхэу къушъхьэ чIэгъым чIэпхъагъэмэ бысым дэгъухэр ащыриIагъэх.
Трам автомат омакъэхэр зэхихыгъэх. Бзылъфыгъэ
куо макъи къэIугъ. Зыфачъэри зыдачъэри Трам ышIэрэп.
Ау бзылъфыгъэ макъэр къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ
тхьамыкIагъо горэ къызэрэщыхъугъэм щыгъуаз. Заулэрэ чъагъэу къызэтеуцуагъ. Зы куо макъи мэз пырыпыцум къыхэIукIыжьрэп.
Трам даIоу тIэкIурэ щытыгъэу къыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ ыгъэзэжьын зыщиIощтым, мычыжьэу, бэн
тIыгъакIэм дэжь, хьадитIу щилъэгъугъ. Сыда митIур
зыфаукIыгъэр? Хэта бэнри зытIыгъэр?
УкIыгъитIум яз ешIэ фэдэ къыщыхъугъ. ПлIэIу шъомбгъо зэхэлъ кIалэр зыщилъэгъугъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
Даримэкъо Аслъан игъусэгъэ кIэлитIум языр арба мыр?
Адырэ лIыр апэрэу елъэгъу.
Онэ къуапэм пышIэгъэ кIапсэр къыпихи, бэны натIэм
екIолIагъ. Ау Iушъэшъэ макъэу зэхихыгъэм иавтомат къыригъэпхъотагъ, чъыг къогъу зыригъэшIыгъ.
- Хэта ар? - Трам джагъэ.
- Тэры...- Мурадин чъыг лъапсэм къитэджыкIыгъ.
- Уигъусэхэр хэтха?
- Тичылэ пшъэшъэжъые горэ сигъусэ.
- Сыда зыуж шъуитыр?
- Мыхэмэ,- Мурадин хьадэмэ ямыплъэу къыIуагъ,-
тырягъусагъ. Мо лIыр дгъэтIылъын тихьисапэу нэмыцхэр
къытшъхьащыхьэхи, Аскэр къаукIыгъ, сэ сшъхьэ къеохи,
сагъэупэрэзагъ... Симэ... - къыригъажьи, щигъэтыжьыгъ.

--- Page 93 ---

- Тэ щыIэха нэмыцхэр?
- СшIэрэп, сыкъызэнэхъэжьым щытыжьыгъэхэп,
нэбгыриплI хъущтыгъэх. Ямашини мо гъогунапцэм Iутыгъ
шъхьакIэ, Iутыжьэп...
- Мо лIыр хэт щыщ?
- СшIэрэп.
- УмышIэу, уригъусагъэу оIоба!
- Сыригъусагъ шъхьакIэ, Аслъан мы лIым ТрамыкIэ
еджэщтыгъэ, ежь сы Трамэп сэ, сы Сэмэгу Зубер ыIощтыгъэ. ЫIэ уIагъэ пэтызэ, нэмыцмэ язэуагъ, аукIыгъ...
- Хэт щыщ зигугъу пшIырэ Аслъаныр? Даримэкъора?
- Ары. Ар о тэ щыпшIэра?
- Даримэкъо Аслъан сымышIэ мэхъуа! Тэ щыI ар?
- СшIэрэп. Шъофым тыкъырини, хэхьажьыгъ. Мыекъопэ лъэныкъомкIэ кIогъэн фае. О хэтмэ уащыщ?
- Сэри сыадыгэ гор, сшынахьыкI,- Трам зыщыщым
ышъхьэ къырихыгъэп, етIанэ бэн тIыгъэм екIолIагъ,- мо
къакIуи, къыздеI.
ХьадитIур агъэтIылъыфэкIэ Симэ къякIолIагъэп. Мурадини тIэкIу шIэ къэсми Симэ зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ
плъэщтыгъэ. ЗыгорэкIэ мэзым хэхьажьыкъомэ ыIоти,
гумэкIыщтыгъэ. Аужырэ къазгъырыжэр Аскэр ибэн зытыретэкъожьыр ары Трам ышъхьэ къызиIэтыгъэр:
- Джы уигъусэ къедж.
- Сим, къакIо моу,- Мурадин джи, Трам дэжькIэ
плъагъэ,- Аслъан ошIэмэ, ари пшIэнкIи мэхъу, ышыпхъу
Сим ары... - Симэ зыкъос чъыг лъэныкъомкIэ псынкIэу
Трам ежьагъ. Мурадини ыуж ихьагъ.
- Пшъэшъэшхо ухъугъи, Сим? СыкъэпшIэжьрэба?..
СыкъэмышIэжьынкIи мэхъу, уцIыкIугъ. Сы Трам сэ...
Мурадин лIым ыцIэ зызэхехым, автоматыр къыпхъотагъ.
- Мурадин, пшIэрэр сыда! - Симэ кууагъэ.- Трами
мыр!
- Трамышъ арба пIэ къэIэт зыкIасIорэр!
- КIалэ, Iашэм урымыджэгу! Аслъан узэригъусагъэр
бгъэгъуащэрэп.
Ардэдэм мэз Iэпчъэ лъэныкъомкIэ машинэ макъэхэр
къыщыIугъэх. Щытыгъэха-щымытыгъэха зэраIоу щыри

--- Page 94 ---

мэзым икуупIэ хэхьагъэх. Заулэ тешIагъэу игъусэмэ Трам
яупчIыгъ:
- Тхьэм Iомэ, джы сыд шъуимурад?
- УздакIорэм, Трам, тыкъэкIощт,- Симэ къыIуагъ.
- Сэ ТIопсэ лъэныкъомкIэ сэкIо. АщкIэ тидзэхэр къохьагъэх. Джа закъор ары хэкIыпIэу щыIэжьыр. НекIох
ащыгъум.
- ТыкIощтэп, Сим!.. Таусэ Трам зыфэдэр умышIэ
пIонэу...
- А сышъумыгъалI адэ, ар шъуIозэ лажьэ зимыIэ лIыр
нэмыцымэ яжъугъэукIыгъ...
Джащ дэжь ары Даримэкъо Аслъандыхэм къяхъулIагъэр зэкIэ Симэ гъызэ къызщиIотагъэр. Мурадини
ышъхьэ еуфэхыгъэу къедэIущтыгъэ нахь, зи къыIощтыгъэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъузэхахьи, сышъуукIыгъ,- Трам
хэщэтыкIыгъ, етIани хэплъызыкIзэ, ежь зэриIожьырэм
фэдэу, къыIуагъ.- Ащ фэди мэхъу, сыдэу пшIын. "ЩыIэжьэп" зытыраIукIрэм нахьыбэ егъашIэ, теплъын къэдгъэшIэщтыр зыфэдизым... Игъонэмысы хъугъэр Сэмэгу
Зубер. Шъуигъусэгъэ кIалэри ары. Адэ джары къыохъулIэщтыр... НекIо, къэкIон зыIорэр сигъусэ. УкъэкIощтэп ара, сшынахьыкI? Узэрэфай ащыгъум... КъакIо,
Сим, моу шыплIэм къыдэтIысхь, сызэрэхъоу ухъун.
Мурадин ыIупшIэмэ яцэкъэжьы. Зычэщ ерагъэкIэ
къаубытыгъэгъэ Трам нэ IаекIэ е нэшIукIэ еплъыщтмэ
ышIэрэп. ЗэкIэ шIузэхэкIокIагъэу акIэлъэплъэ. Сыда тидзэхэр Трам зэрищыкIагъэхэр? Джы, зэрэхъурэмкIэ, нэмыцмэ зашIуегъэбылъы... IокIыпэх... ТIумэ язи къызэплъэкIрэп... Салъерэжьа?..
Трам ышъхьэ имыкIрэр Сэмэгу Зубер икIодыкI. Тэ
ыпэ къыщифагъа ар, eIo Трам. Сыда ар сэрэу кIалэмэ
зыкIариIуагъэр? АщкIэ сыда ихьисапыгъэр? Даримэкъор
зэблэн щыIэп, Алахьым ешI, ащ къыугупшысыгъагъэр...
Тэ щыхэта джы ар?..- ТIэкIу зытешIэрэм лажьэ зимыIэ лIыр
зэкIодылIэгъэ Даримэкъом ыгу зэрэфэгъурэмкIэ Трам
зыфэгубжыжьы. Мэзым къыхинэгъэ кIалэми фэгумэкIы:
- Адэ, Сим, тынэ къаплъэу Мурадин мэзым къыхэтынэна? - шхомлакIэр къыкъудыигъ.
- Сэри ары сызэгупшысэщтыгъэр...

--- Page 95 ---

Шылъэмакъэм кIэдэIукIызэ къалъыкIощтыгъэ Мурадин зи зэхимыхыжьы зэхъум, къызэтеуцуагъ, дэIуагъэ,
гузэжъуагъэ:
- Тра-ам! Си-им!..
- ОсIуагъэба сэ...- Трам щхыпцIыгъэ.- А слъэгъурэр уауж икIэу зыдэкIон щыIэп, Сим...
Гъогу къэгъэзэгъум Мурадин къыкъочъыгъ:
- ШъуздакIорэм сэри сыкъэкIонэу исхъухьагъ.
- Дэгъуба ипхъухьагъэмэ,- Трами дыригъэштагъ.
Нэбгырищыр чэщныкъо кIахэ нэс кIуагъэх. УцупIэ
горэ къыхахын ямурадэу ку макъэхэр зэхахыгъэх, шIэх
дэдэу мэз ныбэми ахэр икIодэжьыгъэх.
Нэф къэшъыфэ чIыпIэм имыкIынхэу рахъухьагъ. Гъогоу зытетым нахь гъогу тэрэзыIо Iэгъо-благъом зэрэщымыIэр Трам ешIэ. Хэт тетми, eIo, нэф зэрэшъэу къэлъэгъощт, зыщыщыхэр тымышIэу тахэхьанэп. Тэтыехэр арэу
къычIэкIымэ зядгъэшIэн.
Нэфылъэр къыкIичынкIэ къэнэжьыгъэ щыIэп, Трам
игъусэмэ ариIуагъ:
- Мо шъущысыгу шъо, къэбар къызэзгъэшIэн сэ.
Трам заулэрэ кIуагъэу шы пырхъэ макъэ къэIугъ, ащ
лъыпытэу зыгори къэджагъ:
- Хэт къакIорэр?
Трам псынкIэу шхомлакIэр къыкъудыий, сэмэгубгъу
мэзым хэлъэдэн зыщиIорэм, шхонч омакъэм иш зыкъыдыригъэдзыягъ, етIанэ лъэгуанджэкIэ зэхэфагъэ, укIорэигъэ. Шы бгъэгупэм къицIырыкIырэ лъыр Трам къынэсыгъ, зэраукIыгъэри къыгурыIуагъ. Трам зимышIэжьэу
шыпшъэм зыжэхидзагъ.
Шым къызыкIэралъэшъур ары Трам зыкъызишIэжьыгъэр. Апэ нэплъэгъум къыпэшIофагъэр иджабгъукIэ щыт
лIы шъэджашъэм щыгъ пилоткэм жъогъо плъыжь зэрэхэлъыр ары. Автоматымрэ кIэрахъомрэ тезыхыгъэ лIыми
ар дэдэр хилъэгъуагъ. Шъорымэ Iофэп!.. Трам ыIуагъ,
ау шы укIыгъэр гум къызэкIыжьым, зыIэпиутэу регъажьэ:
- Шыр шъуукIын нахьи сэ сышъуукIыгъэмэ нахьышIугъ! - Трам зишIэжьрэп, ыIэлджанэхэр зэретхъых.
- УзыфызэкIокIыгъэр сыда? - анахь лIышхом къыIуагъ.- ТIупщри ышIэщтыр егъашI!..
Трам шы ныкъост укIыгъэм ечъалIи, къэуцугъ. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ зыридзыхи, ныбэпхыр къытIэтагъ,

--- Page 96 ---

уанэр тырихыгъ, ащ ыуж фэсакъыпэзэ шхоIури къыжэдихыгъ. Шъхьэр къызеIэтым, анэгухэр ушIоижьыхэу,
етIэмэIу зэхэхъухьажьыгъэхэу солдатхэр ыпашъхьэ итых.
Ахэр Трам зелъэгъухэм, ынэпсыцэхэр къыкIэтэкъугъэх.
Шхор кIидзи, чъыг такъэм тетIысхьагъ, шъхьэр егъэзыхыгъэу заулэрэ щысыгъэу зыгорэ ытэмэпкъ къытеIэбагъ:
- Къэтэдж. Хэт ущыща? Уигъусэхэри хэта?
- Таусэмэ сащыщ, сцIэр Трам. Сигъусэхэри сэшIэх,
Заурхьаблэ щыщых.
- Тэ шъукIора?
- TIуапс.
- ТIуапсэ та лъэныкъом щыI?
- ШъукъыздикIырэмкIэ гъэзагъэ.
- Мы къапIорэм къикIрэр ошIа?
- СэшIэ. ШъуздэкIорэ лъэныкъом нэмыцхэр щыIэх.
Жъугъазэмэ километрэ тIокIиплI горэкIэ ТIуапсэ шъунэсыщт.
- Гъогур ошIа?
- СымышIэрэ гъогу къушъхьэ чIэгъым чIахьэрэп.
Джаущтэу нэмыц окружением къикIыжьрэ полкэу
Сэмэгу Зубер зыхэтыгъэу Багров полковникыр зипащэм
Таусэ Трам IукIагъ. Полкыр ыцIагъ нахь, ащ уреджэнэу
солдатэу къыхэнэжьыгъэр макIэ. Анахьыбэми, уIагъэхэри зэрахэтэу, нэбгырэ шъитIу фэдиз хъущт.
Гъэмэфэ чэщныкъо кIасэмэ адэжь Таусэ Трам япащэу Багровым иполк къушъхьэтхым екIолIагъэх. Нэмыцмэ зыкъашIэжьыфэ полкым зэуапIэр пхыритхъугъ.
Джаущтэу Таусэ Трам къушъхьэ чIэгъ мэзымкIэ Багровым иполк чIищхи, тидзэмэ ахигъэхьажьыгъ.
А мэфэ дэдэм Багровым иполк ыугъоигъ. Полкым
ибыракъ солдатмэ залъэгъум, анэпс афэIэжэжьыгъэп.
Трифон Иванович Багровыми ынэпс кIилъэкIыкIзэ, Трам
къеджагъ:
- Рядовой Таусов!
Багровым IаплI Трам къырищэкIыгъ, етIанэ ыбгъэ хэлъ
медальмэ "За отвагу" зыфиIорэр къахихи, ыбгъэ къыхилъхьагъ.
ИлъэсипшI блэкIыгъэм Таусэ Трам ар иапэрэ гушIогъуагъ...
Окружением къикIыжьыгъэ полкыр унашъоу къэкIощтым ежэу ТIуапсэ дэжь щыуцугъ.

--- Page 97 ---

Мафэ горэм, Трам ащ нахь фэмыщэIэжьэу, Багровым зыIуигъэкIагъ:
- Товарищ полковник!
- КъаIо, Таусэр, къаIо узфае щыIэмэ.
- Сызыфаер уизакъоу къыуасIомэ сшIоигъуагъ, товарищ полковник.
- КъаIо джы къысапIо пшIоигъуагъэр,- язакъоу унэм
къызенэхэм, полковникым къыIуагъ,- къэтIыс моу.
- Зымафэ шъузгъэпцIагъ, товарищ полковник.
- Сыдэущтэу?
- СлъэкъуацIи сцIи тэрэзэу къышъосIуагъ... Сызэрэхьаджрэтыр сыушъэфыгъэ.
Хьаджрэтэу илъэс пчъагъэ зэрэхэтыгъэр, зыкIыхэхьажьыгъэр, Даримэкъом зэрэIэпыкIыжьыгъэр зыгори
ымыушъэфэу, иунэгъо Iоф зытетым нэс полковникым
риIотагъэх, мырэущтэуи ыухыжьыгъ:
- ШъхьэегъэзыпIэ сымыгъотыкIэ арэп, Трифон Иванович, сыкъызыфыхэкIыжьыгъэр, тичылэ лIыхэр заом
IукIуадэхэу сэ ащ нахьэ сыхэтыжьынэу къысфегъэкIугъэп... Уфаемэ джыдэдэм сягъэгъэтIыс...
Трам къыIотагъэм хэгупшысахьэу Багровым джэхашъор рекIукIы. Загъорэ пчъэмкIэ маплъэ. Тутын Iугъор
шъхьэщехы, етIанэ къыреIо:
- КъызгурэIо, къызгурэIо... Мы къысфэпIотагъэр
сэщ нэмыкI горэм епIуагъа?
- Хьау. Сыда?
Тутыныр Багровым хигъани, ыкъудыигъ. Зи ымыIоу
джэхашъор зытIо-зыщэ джыри рикIукIыгъ. Тутыныр зегъэстым, джэуап къыритыжьыгъ:
- КъэпIуагъэр сшIошъы мэхъу.
- Тхьауегъэпсэу, Трифон Иванович, цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ.
- Зыгорэм епIуагъа зыкIэсIуагъэр, зыми емыIомэ
нахьышIушъ ары, ар зыми ищыкIагъэп. О къытфэпшIагъэм
уасэ фэгъотыгъуай, полкым ибыракъ къызэтебгъэнагъ.
Шъыпкъэр пIощтымэ, апэрэ мафи сицыхьэ птелъыгъ. Шы
укIыгъэм укIэрысэу узысэлъэгъум, узфэдэ цIыфыр къызгурыIуагъ...
Багровым къызхигъэщыщтыгъэп шъхьакIэ, Таусэ
Трам зыхэтыгъэ гумэкIым ари хэтыгъ. Нэмыц окружением зэритыгъэм пае цыхьэ къыфашIыщтмэ ымышIэу
унашъоу къэкIощтым паплъэщтыгъэ. Ау мэфэ заулэ
тешIагъэу полкыр ыугъоижьын фитэу фронтым къикIи,
Багровым къэбар гушIуагъо къыфэкIуагъ.
XIII
Разведвзводыр зэхащэ зэхъум апэ Багровым зылъэкъуацIэ къыриIуагъэмэ Таусэ Трам ащыщыгъ. Разведвзводым ипшъэрылъ взводым икомандир къыIуатэ зэхъум, имэз чIыуни, орыжъ лъагъори, ихэтэ Iумыхыжьи
ыгу къэкIыгъ. Ахэмэ ахэгупшысыхьэзэ, Даримэкъо Аслъан ынэгу къыкIэтэджагъ.
Тэ щыIа а тхьамыкIэжъыр? Алахьым ешI, сэщ пае ащ
къинэу рагъэлъэгъугъэр... Ары, Аслъан зыхыуигъэубытэн, хым хэбдзагъэми къыхэсыкIыжьын. Iофышхо Аслъан
хэзгъэфагъ... Хэфагъэмэ, емынэм зэрифэщтыгъэп...
Джа къызысэлъэIум сыдыхэкIыжьын фэягъэ. Зи къысаримыгъэIонэуи ыIогъагъ. Ары шъхьакIэ, дэгъоу сшIагъэ
зызэресымыгъэгъэделагъэмкIэ. Цыхьэ зымышIрэм таущтэу цыхьэ фэпшIыщта?..
Нычэпэ сыдэу пкIыхьапIэ Iае слъэгъугъэ... ТхьамыкIэжъыр, умыуцумэ къиуцукI уIукIэн зэраIоу, къогъу пакIэ
горэм къуаукIыхьажьыгъэщтын... СызыIокIэм, сылIэгъах
къысиIуагъ. ПIорэр сыд шъыу, упсау пэтзэ? Сыпсаумэ
гъэшIэгъона, моу тиунэ сызэрихьажьэу сылIэщт. Мо
лIыжъхэр олъэгъуа? Ахэр тадэжь тхьаусхакIо макIох...
ЦIыфыр тIо къэхъурэп... ПфэлъэкIыщтмэ зафэу, джа
сятэ, къэошIэжьа, джа псынэм радзэгъагъэр ары, джащ
фэдэу зафэу дунаим тет, Трам. Зыми земыгъэгъэдел.
Мы дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы, фал уеджагъэми
къыбгурыIонэу щытэп. Сэ ар зэхэсымыфы мыхъунэу
сежьи, сэр-сэрэу лые зэсхыжьыгъ. Сигъогу лъэгъуабэ
щызэбгырычъыгъ, сытепшъыхьагъ. А-енасын, джыри зэ
сыкъэхъужьынэу сшIагъэмэ, а лъэгъо убэгъахэмэ зыкъырязгъэщэкIыщтыгъэп. Ары шъхьакIэ, Трам, цIыфыр
тIо къэхъурэп...
Дэгъомысми е ТIуапсэми яз зыкIохэкIэ Трам ылъэгъурэр зэкIэ Даримэкъом фегъадэ, Iаджыми якуоу къыхэкIы.

--- Page 98 ---

ТIуапсэ дэжь яполк зыщытыр мазэ фэдиз хъугъэу
зэрэкощыщтхэр солдатмэ зэхахыгъэ. Ау зыдэкIощтхэр
зыми ышIэрэп. Зым ТбилискIэ тащэнышъ, БакуукIэ
тыращэкIыщт, адырэм Батум лъэныкъомкIэ Тыркуе гъунапкъэм тыIуатэкъонэу ары къэбарэу щыIэр аIощтыгъэ.
Трам фэдэу зыми рымыгущыIэхэрэри ахэтыгъэх. Ар зыфаер нэмыкI, къапIо зэрэмыхъущтыр ешIэшъ, зеушъэфы. АIорэр адеIо. ИгущыIи ахимылъхьэу къыхэкIы.
Адэ, хэт заом Iухьани зыкъязгъэукIынэу фаер? Заом
Iухьэрэ пстэури къаукIыщтыгъэмэ, дунаим лIы къытенэжьыныепи, къамыукIынэу ышIэмэ, ащ Iухьанэу щыIэри бэ.
ЛIыхъужъ Iухъухьэ зышIоигъор нахьыбэжь. Ащ фэдэ гухэлъ Трам зэриIэмкIэ емыкIу фэпшIы хъущтэп, зиукъэбзыжьыгъэу елъытэ.
Заом псынкIаIоу Трам Iухьанэу зыгъэгузажъорэмэ,
хэты шIэра, зыгорэм къышIэжьынкIэ зыфэщынэри ащыщ.
Даримэкъом фэдэ горэ ылъэгъумэ лъымыджэжьэу,
зышIуигъэбылъэу еублэ. Олахьэ Даримэкъор къыомыплъын. УзэкIоцIаригъэпхэни уаригъэгъэтIысын... СшIэрэба
сэ ар зыфэдэр!..
Зымафэ гъомлэпхъащэ ТIуапсэ аIофтагъэмэ Трам
адэкIуагъэу шхапIэ горэм чIэхьагъэх. Трам зыгорэ къеплъы фэдэу къышIошIи, шъхьэр къызеIэтым, Даримэкъо
Аслъанрэ ежь инэплъэгъурэ зэIуупIагъэх. Трам джэмышхыр IэкIэзи, кIыфыбзэу къэтэджыгъ.
- Тра-ам! - Даримэкъом зыкъыжэхидзагъ.
Трами зыкъишIэжьыгъ:
- Е, зиунагъо бэгъон, тэ укъикIыгъа, Аслъан?!.
- Оры? Тэ укъикIыгъа о?..
- Сэри джа зэрэсIогъагъэу сиIофхэр зэпыфагъэх...
- Олахьэ гъэшIэгъоным...- Даримэкъом адыгабзэкIэ
къыIуи, урысыбзэкIэ къыпидзэжьыгъ,- медали пхэлъ?..-
АдыгабзэкIэ къеупчIыгъ.- Делагъэ горэ зеохьэмэ шIэ?..
- Медалэп, орден ащ фэшъошагъэр,- адыкIэ щыс
солдатым къызеIом, зэпеохэзэ Трам зэрихьэгъэ лIыгъэр
Даримэкъом къыфаIотагъ. Къэбарыр къахэзылъхьагъэм
мыщ фэдэ кIэухи къыфишIыжьыгъ: - Сэры иши зыукIыгъэр...
- А шым уеон фэягъэп...- Даримэкъом къунан ныкъостыр ыгу къэкIыжьыгъ. Чэщ мэшIошхоу Трам ищагу
къыдэхъухьэгъагъэри ынэгу кIэтыгъ.

--- Page 99 ---

- Нибжьи хьэйуан сеуагъэу къэсшIэжьрэп...
- Заом уимыгъэшIэн щыIэп,- ащыщ горэм къыIуагъ.
- Ари шъыпкъэ,- шыр зыукIыгъэм зеухыижьы.
- Тидзэ Iоу сшIагъэмэ,- Трам къыхэгущыIэ,- зэнкIабзэу сышъокIолIэщтыгъэ. Шъоры сызылъыхъущтыгъэри. Джы сиш хэпшIыхьажьын щыIэп. Аущтэу мыхъугъэмэ нахьышIугъ, сыдэу пшIын...
ШхапIэм къызычIэкIыжьыхэм, Даримэкъори ахэтэу,
ямашинэ къекIолIэжьыгъэх.
- Сыд, Аслъан, уиморадхэр?
- Олахьэ сымышIэ сшIэщтыри...
- Сыда зыкIэмышIэрэр?
- Адэ зыми сыщымыщэу мэущтэу сыхэтына?
- Ара уиIоф зытетыр?
- Ары,- нахьыпэм фэмыдэу Даримэкъом ытамэхэр
ещэхыгъагъэх.- Сышхахэмэ военкоматым сыкIони,
сиIоф зытетыр ясIон, дзэм зязгъэштэн сихьисапыгъ.
- Военкоматым сыда узыкIэкIощтыр?.. НекIо тадэжь.
ТялъэIун, укъызэхашIыкIын.
- Олахьэ сымышIэ,- ыIуагъ Даримэкъом.
Даримэкъо Аслъан иIоф зытетыр Трам игъусэмэ
зашIэм, ыIапэ аубыти, машинэм рагъэтIысхьагъ.
Тутын къырихынэу Аслъан иджыбэ зеIэбэжьым, Таусэ Трам "хэхьажьынэу зежьэм" зэриукIыгъэм фэгъэхьыгъэ тхылъыпIэр къизыгъ. ТхылъыпIэм Трам зылъэIабэм, Аслъан ышъо пычъыгъ, ау зыкъаримыгъашIэу
къыIихыжьыгъ.
ТхылъыпIэр тIэкIурэ Аслъан ыIыгъыгъ. ЗэIитхъынэу
ыгуи къытелъэдагъ шъхьакIэ, "сищыкIагъэ хъужьынкIи
мэхъу" ыIуи, джыбэм рилъхьажьыгъ.
Машинэр пкIатэмэ-лъатэзэ къушъхьэ мэзым хэчъы.
Дунаим тетыдзэр къэкощыжьы пIонэу гъогум тиз. Ахэмэ Аслъан апылъэп, зэгупшысэн макIэп.
Даримэкъо Аслъан ыгу зыщыкIодыгъапэр Мыекъуапэ дэхьагъэу КГБ-м иуправление кIозэ, къэлэ гузэгум нэмыц танкэхэр зытырелъагъор ары. Шъхьагощэ Iушъо
Iулъэдагъ. Псым зэпырыкIи, тхышъхьэ мэзым зыхидзагъ,
етIанэ ТIуапсэ екIугъ, ошIэ-дэмышIэу Трами IукIагъ.
Джары насып уиIэмэ, Аслъан eIo. Трам насып иIэу
къэхъугъ. Джыхьнэмым къыхэкIыжьи джэнэтым ифэжьыгъ, медали къыратыгъ. Дахэу къызэрекIурэр ар. Джэмалкъом ар сэ схэлъэу ылъэгъугъэмэ ынэ рикIыжьынгъи... Мы Трами... Ахэмыхьэзэ, егъашIэм ахэтыгъэ пIонэу
захигъэзэгъагъ. Адэ сыдэу пшIын, уакъогъу зыгорэ
къолъ зыхъукIэ зыуушъэфыщт, лъэгукIэтыни зябгъэшIыщт. Мы игъусэхэри кIэлэжъ дэгъунхэ фае...
Трами гупшысэм хэкIрэп. Мы дунаим зынэмысрэ
щыIэп, анахь Iaey щыIэр ышъхьэ къехьэ. ЦIыфы сыхъужьыгъ. Даримэкъор тэ къысфекIи?.. Плъэгъурэба натIэкIэ
къысфычIэплъы... Мэз Iапчъэм дэжь нэмыцмэ щаукIыгъэ
Сэмэгу Зубер Трам ыгу къэкIы. Ары ныIа сэри къысишIэщтыгъэр... Сэ сцIэ телъэу а лIы тхьамыкIэр кIодыгъэ. Адырэ кIэлэ шIагъори Даримэкъом екIодылIагъ...
Трам зыхэт полкым Симэ фельдшерэу зэрэхэтыр
Даримэкъом зэрэримыIуагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Аущтэу Трам зыкIишIыгъэри нафэ.
Зымафэ мэз Iапчъэм дэжь Симэ къыщехъулIагъэр
Мурадин къыриIогъагъ:
- ...Аслъан игугъу, Трам, бащэрэ Симэ фэмышI!
- Аскэрырэ Зуберырэ якIодыкIэ ышнахьыжъ илажьэу
елъытэщтын?
- Ари ары. Зубер зыхэхьажьым уиукIыгъэу ыIуи,
кIэрахъор къыттырищаезэ тхылъ нэпцIым лIыгъэкIэ
тызэрэкIигъэтхагъэри ары. Тизакъоу нэмыц пашъхьэм
гум тыкъызэрэринагъэри хэт ащ... ЕтIани ахэр хэмытыгъахэми ышнахьыжъ ыгу зэребгъэн Симэ иI...
- Ыгу ебгъэн адэ ущ фэдиз къыришIагъэу,- Трам
кIалэм дыригъэштагъ.
- КъыришIагъэр арэп, къыраригъэшIагъэр ары нахь!
- Мурадин къызIуипхъотыгъ шъхьакIэ, ыбзэгупэ ецэкъэжьэу кIэгъожьыгъ.
Мурадин къыIуагъэмкIэ зэрэзэкIэщтэжьыгъэм Трам
гу лъитагъ. Бзылъфыгъэ куо-гуIэ макъэу къеIугъагъэри,
нэмыц машинэу IукIыжьыщтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ.
Джы нэсы къыфэмыIошъоу зэнэгуещтыгъэм Трам егуцэфагъ.
- Мыдэ, Мурадин,- Трам шъхьэр къымыIэтэу, ышъхьи къыримыхэу къыIуагъ,- Симэ къехъулIагъэр зы цIыф
емыгъашI! КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIона, зигугъу пшIырэр сымышIэмэ,- Мурадин зи зымышIэрэм фэдэу пиупкIыгъ.- Сыда къехъулIагъэр? Зи къехъулIагъэп. Ыпашъхьэ Аскэр зэрэраукIыхьагъэм ыгъэщтагъэщтын...
Аущтэу Мурадин зызэришIыгъэр лIыгъэкIэ Трам
кIалэм филъэгъугъ...
Джы ащ фэдэу къыфыщыт нэбгыритIур зыхэт полкым Даримэкъо Аслъан, мары, ещэ. Сыдэущтэу ащ Симэрэ Мурадинырэ къыщыпэгъокIыщтха?
ЦIыфым ищыIэныгъэ гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Даримэкъо Аслъанрэ Таусэ Трамрэ азыфагу шIуми бзаджэми
бэ дэхъыкIыгъэр. Янасыпхэр зэтекIохэуи къыхэкIыгъэх.
КIодыпIи зэфифагъэх. ПыинэкIи зэфычIэплъыгъэх. Ау сыд
къяхъулIагъэми нэбгыритIум азыфагу шъэогъуныгъэу зэгорэм щызэдашIыгъагъэр дэкIодагъэп. Блэгъэжъ пыижъ
хъурэп зыфаIорэр шъыпкъэ. Зымафэ пыинэкIэ зэфычIэплъыщтыгъэхэр джы, муары, зэбгъодэтых. ТIури а зы
тхьамыкIагъоу хэгъэгум къыфыкъокIыгъэм лъэгъо зэфэшъхьафкIэ къекIолIагъэх. ПыйкIэ алъытэщтыгъэм ыбгъэгу хэгъэгум итын хэлъ. Ащ мыдрэр ехъуапсэ. Зы окоп
Трам дыдэгъолъхьанэу, зы атакэ дэтэджынэу Аслъан
къышIошIы. Ау ар джыры ныIэп зыхъугъэр, чэу лъапсэм
Трам зыреубытэм ащ фэдэгу Аслъан иIагъэп. ИIэгъэнкIи
мэхъу. ИIагъэми ащ зыкIи Аслъан егупшысагъэп. Егупшысэгъуи ифэщтыгъэп. Унашъоу къыфашIыгъэр зэригъэцэкIэщтым нэмыкI ышъхьэ илъыгъэп. Нибжьи зэрэмышIэщтыгъэхэм фэдэу зэпэгъокIыгъэ пэтыхэзэ, аужыпкъэм Трам илъэIу Аслъан фишIагъ, исабыйхэр ригъэлъэгъужьыгъэх. IэпыкIыжьыгъэ пэтзэ, Трам псаоу Аслъан
щигъаIэ шIоигъуагъ...
Трам гупшысэ хэткIэ щхыпцIыгъэти, Даримэкъор
къеупчIыгъ:
- Узфэщхырэр сыда? Мыхъун горэ къэсIуагъа?
- Хьау. Ау сызгъэщхыгъэр къыосIон, сэ гъогу тэрэз
сытеощэ пIозэ, сэ мыщ укъэсщагъ...
- Ара?.. Сэ нэмыкI сшIошIыгъ...- Аслъан маплъэшъ
ылъэгъурэр гъэшIэгъоны. ДзэкIо щыгъынкIэ фэпагъэу
Симэ къэкIо.- Мор хэта? Сима сэIо?! Си-им! - зыщылъэти, ышыпхъу пэгъочъыгъ.
Симэ ышнахьыжъ къызешIэжьым, чIым зыритыгъ,
ынэгушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, етIанэ кIыфыбзэ къэхъугъэх.

--- Page 100 ---

- СыкъэпшIэжьрэба, Сим?..
Симэ ыш блэкIи, Трам екIолIагъ:
- Сыдэу ущыта, Трам?
- Дэгъу, Сим, зэкIэри дэгъу,- джау сыдми Трам
къыIуи, Аслъан дэжькIэ плъагъэ,- пшынахьыжъ сэлам ex.
- Шынахьыжъ зимыIэ Iаджи, Трам, дунаим тет, ахэмэ сэри сафэрэд.
- Аущтэу умыIо, зэо маф тызхэтыр...- Трам ыдагъэп.
- УзэрэмыукIытэрэр! - Аслъан зыфэщыIагъэп.
- УиемыкIу сызэригъэукIытагъэр сфикъущт!
- Сэ сишIэн сшIагъэ, ащ о уиIоф хэлъэп.
- Хэлъ! - Симэ плъыжьыбзэу къызэкIэнагъ.- Трамба уапашъхьэ итыр? Сыда тызкIэбгъэпцIагъэр? Лажьэ
зимыIэ Сэмэгу Зубер бгъэунэхъугъэ... Аскэри ары...
Пшъхьэ уфэгуIэзэ, ухэхьажьыгъ. Ощ фэдэм раIорэр
ошIа?!
- Сэмэгум къэзыушыхьатырэ тхылъ ымыIыгъыгъэмэ
сэ силажьа...- Аслъан нахь шъабэ къэхъугъ.- Сэ счIапIэ
хэти итыгъэмэ, сшIагъэр ышIэщтыгъэ.
- ЫшIэщтыгъэп! - Симэ зытетым текIрэп.- Трам пIуи,
сыда Зубер пае Аскэрырэ Мурадинырэ зыкIяпIуагъэр?
- Ахэмэ ялажьи сэ силажьи ащ хэлъ... Губгъо хьамэм
тызыщызэIокIэжьым, ТрамэкIэ къеджагъэхэти сэри зи
сфяIожьыгъэп... Ащ дэжьым Трами Зубери сэрыкIэ тIури
зыгъэ...
- Зыгъэп! - Джыри Симэ а зытетым тет.- Зыгъэмэ
сыда тхылъ нэпцIэу птхыгъэм гъэщынагъэкIэ кIалэхэр
зыфыкIэбгъэтхагъэхэр? ТыушъэфынкIэ огугъа? Ащ фэдэр аушъэфрэп!
Симэ ыгъази IукIыжьыгъ.
Аслъан ышыпхъу лъыджэщтмэ ымышIэу кIэлъыплъэу
заулэрэ щытыгъ. Симэ къэгъэзэгъум зыкъохьажьым,
кIуачIэ хэмылъыжь пIонэу Аслъан ыIэпкъы-лъэпкъыхэр
къэкIэзэзыгъэх. Тыгъэгъэзэ хьэсапэм дэжь Симэ къызэрэлъыджэщтыгъэри джыри Аслъан ытхьакIумэ итыгъ,
ыгу къызэхэхьагъ.
- Симэ угу емыгъабгъ, Аслъан, ащи гукъао имыIэу
щытэп,- Трам къызеIом, Даримэкъом ышъхьэ къыпхъотагъ, фэмыIажэу ынэку къэупсэпсагъ.

--- Page 101 ---

- Нибжьи сшIагъэп сянэ къылъфыгъэ закъор ащ фэдэу къыспэгъокIын Iоу...- гухэкI-гукъэо макъэкIэ Аслъан
къыщиутагъ.- Заом уимыгъэшIэн щыIэп. СэмэгумкIи
кIалэхэмкIи сымыс... Хэта сымысэп зыIуагъэр!.. Адэ сыда
сшIэщтыгъэр арэущтэу сымышIагъэмэ, укъызэрэсыубытыгъэмкIэ макъэ язгъэIугъэхагъ... Симэ къызэрэшIошI
дэдэу сыщытэп сэ... НахьышIу сэшIы сшIошIыгъэти ары
тинэIосэ бжьэIотесым дэжь дэхьанхэу зыкIясIогъагъэр...
ТыздэкIожьыщтыр тшIэщтыгъэмэ Iофыгъа. Тыдэ бгъэзагъэми нэмыцхэр щыIагъэх...
- Шофер лIыжъым ар къызыуеIом пшIошъы хъугъагъэпи? - Трам къызызэплъэкIым, Мурадинэу къядэIурэр
ылъэгъугъ.
Трам къыIорэр ышъхьэ римыгъахьэу Аслъан итхьаусыхэ зэпыурэп, ынэмэ акIэлъэкIыхьэ:
- Сянэ къылъфыгъэм ахэр къызысиIуагъэкIэ сыда
ащыгъум хымэ кIалэм, Мурадин къысиIожьыщтыр...
- Сэ зи къыосIонэп, Даримэкъор, умыщын!..- Мурадин ипилоткэ IэмычIэм чIефызэ.
Аслъан ышъхьэ къыпхъотагъ:
- Ора, Мурадин?
- Сэры, сэры. Сэ къыосIощтыр зэкIэ о зэпIожьыгъах,
къыхэзгъэхъожьын щыIэп. Сэ о пфэшъуашэр сэшIэ
шъхьакIэ... Къаштэ джыдэдэм а тызкIэбгъэтхэгъэгъэ
тхылъыпIэр, е тлъэгъузэ, Трами тишыхьатэу, зэIэтхъыжь!..
Мурадин къызкIэупчIэгъэ тхылъыпIэр бгъэджыбэм
къырихынэу Аслъан Iэбагъэ шъхьакIэ, ыIэ зэтыриIажэзэ,
къэупчIагъ:
- А тхылъыпIэра зыфапIорэр? - Даримэкъом ыIэ
зэтыриIэжэфэкIэ зэгупшысагъэр нэмыкI. Ар о остымэ сэ
таущтэу сыхъун? ГъэшIэгъона Таусэ Трам псаоу уапашъхьэ итмэ... Хьылъэп, къехьакIынэп, сыда иягъэ къызэрэсэкIрэр, сиджыбэ ерэлъ...- А тхылъыпIэр, Мурадин,
пшIошъы зэрэзгъэхъущтыр сшIэрэп нахь, а мэфэ дэдэм
зэIэстхъыжьыгъ. Ар гуIэрэр ыIапэ ецэкъэжьы зэраIоу,
зымэфэ гужьыдэгъэкI сфэхъугъэ ныIэп...
- Дэгъоу пшIагъэ зэIэптхъыжьыгъэмэ.
- Адэ зэIэстхъыжьын, сыда есэбгъэшIэщтыгъэр!..

--- Page 102 ---

Мурадини Аслъани зы палаткэм зэдычIэлъыхэу, зы
взводи зэдыхэтыгъэхэ нахь мышIэми, хъатэу гущыIэгъу
зэфэхъущтыгъэхэп. Мурадин ары Даримэкъом зыщызыкIухьэщтыгъэр. Ыгъэпыищтыгъэп, ау Трамэрэ Аслъанрэ
зэрэзэфыщытым фэдэу фыщытыгъэп.
Аслъани гущыIэ лыягъэкIэ кIалэр Iогъу-шIэгъу ышIынэу фэягъэп. Ежь-ежьырэу зэхишIыкIыщт ащ ыIощтыгъэ.
Даримэкъом ицыхьэ зытелъыгъэр уахътэр ары.
Ау уахътэм къымыубытырэр Сим ары.
Зымафэ Аслъан Трам риIуагъ:
- Олахьэ, Трам, сымышIэрэ Симэ есшIэщтыр, къыстеплъэнэу фэяхэп, хымэ сишIыгъап... Ащ фэдэ мэхъуа?
- Олахьэ сымышIэрэ...
- УмышIэ мэхъуа,- Даримэкъом ынэхэр къилыдыкIыгъэх, - а зыкъо, a Iaep зыфэдэр пшIэрэп. ТымышIахэу
тызхэмыкIыжьын Iоф тыхидзэщт... Бзэгу тимыхьыгъэу
уиIагъот... Зэхэпхыгъэба ащ фэдэр аушъэфрэп зэриIогъагъэр?
- Даримэкъор! - Трам къэгубжыгъ.- Арэп, сIонэп
сIуагъэ шъхьакIэ, зыгорэм цыхьэ фэпшIы хъущтба? Сыдэу уцIыф тхьамыкI, Аслъан...
Ащ фэдэ чIыпIэ зифэрэм зэришI хабзэу, Аслъан
щхыгъэ нахь, Трам игущыIэ шъхьакIо хихыгъэп.
XIV
Симэрэ Мурадинырэ азыфагу зэфыщытыкIэу дэлъыр
зыфэдэр Трам къыгурыIощтыгъэп. Зыпари хэзымышIыкIыхэрэр Даримэкъо Аслъан. Гъунэгъу шъэожъыемрэ
пшъэшъэжъыемрэ нахьыпэм зэрэзэфыщытыгъэхэу,
зэш-зэшыпхъум фэдэу джыри зэфыщытхэу ары ащ
къызэрэшIошIрэр. Ахэмэ яIоф зэхимыфми, ежь зыгъэгумэкIын, ышъхьэ зыгъэузын иI. Сыда фэIуагъэр ащ фэдэу титIо тызэфыщымытымэ, Аслъан еIо. АмышIахэуи
цIыф аукIы, афагъэгъу нахь...
Мафэ горэм медсанбатым дэжь Симэрэ Мурадинэрэ зыщелъэгъум, Аслъан ышъо чъэкIыгъэ. Ежь рэгущыIэхэ шIошIи, ищазымэ телъэкIыхьэ фэдэу дэIуагъэ, зи
зэхихыгъэп. Апэрэ мафэхэм фэмыдэу мы мафэхэм ар
зыфэщынэн щыIагъ. Сэмэгу Зубер мы полкым иразведчикэу зэрэщытыгъэр тыгъоснахьып зишIагъэр. Багровыр
разведвзводым къызыхахьэм, Зубер игугъу шIукIэ
къафишIыгъ. ЛIыхъужъыныгъэу зэрихьэщтыгъэхэр къафиIотагъ. А чIыпIэм щыпхырызын фэдэу Даримэкъор
щысыгъ. Гур лъэпэрапэу зэ Трам феплъэкIыгъ, зэ Мурадин фычIэплъыгъ.
Сэмэгу Зубер лIыгъэ зэрихьэзэ, мэз Iапчъэм дэжь
щыфэхи, ыIэшъхьитIукIэ зэригъэтIылъыгъэр Трам къызыхедзэм, Даримэкъор къыкIэщтагъ, псынкIэу Мурадин
дэжькIэ плъагъэ шъхьакIэ, зи зэхэзымыхырэм фэдэу
щысыгъ, кIыфыбзагъ, ау Даримэкъом пае зи къыIуагъэп.
МэфитIу-щы тешIэфэкIэ Аслъан а Iофым игугъу Трам
фыхигъэпсыгъэп, римыIуи шIоигъуагъ. Ау фэщыIагъэп.
- Сэмэгум игугъу Багровым фэмышIымэ мыхъунэу
урагъэзыгъагъа?!
- Сырагъэзыгъагъ.
- Хэта?
- Сикъэрар.
- Мурадини къэрар иIэба?.. Ыцыпэ фыIэкIэбгъэхьагъ.
IэшIу хэбгъотэщтымэ сшIэрэп. КъыосIогъагъи зымафэ
ори ащ узэрэхэщэягъэр.
- Сыогъэщынэ, ара?..
- Сыд узкIэзгъэщынэщтыр, зытетыр къыосэIо. КъызгурэIо къапIо пшIоигъор. Ащи Iахьыли, шъузи, сабыий иI.
Адэ, сыд мыгъор тшIэна, хъущтыр хъугъахэ... Сшъо
дэхъыкIрэр къышъуфыдэсIотыкIы пэтзэ, сиуIагъэ икIэрыкIэу шъукъепхъожьы... Арымэ шъузфэкIуагъэр сыкIонышъ, къытэхъулIагъэр сэр-сэрэу ясIотэщт. Сэри шъощ
фэдэкъабзэу сыцIыф, лыузи къэрари сиI. Модырэм зысщедзые, мыдырэр натIэкIэ къысфычIэплъы... СыкIони
сэр-сэрэу смершым, особистмэ ясIотэщт, къысашIэ шIоигъор къысарэшI!..
Джау сыдми Даримэкъом зызэришIы хабзэу зешIы
Трам шIошIыгъ. Зэрэкуорэр къыридзэщтыгъэп. Ау Аслъан ынэмэ закIэплъэм, игубжи, игукъауи, ишъэфи, гум
дэхъыкIрэр зэкIэ къызэрэриIотыкIрэр акIилъэгъуагъ.
Трам къыкIэщтагъ. KIoy, мы делэм иособистмэ ариIуакъомэ, Iоф тыхедзэ. ЕтIанэ ежь зэриIоу хъущтыр зыхъухэкIэ, зэхэфыжьакIо ежьэжь... Ежь апэ пшIухэкIыжьыщт.
Мысэ хъущтыр тэры...

--- Page 103 ---

- Багровым игугъу фэсшIыгъэмэ, о уилажь cIyaгъэп,-
Трам кIилъэшъужьыгъ.
- УмыIуагъэмэ, неущы пIощтыба!..- Аслъан ымакъэ
джыри зэрэIэтыгъ.- ЦIыфхэр зыфэдэхэр сэ сшIэрэба!..
Муары Мурадинэрэ Симэрэ зызэкъуадзэжьыгъ. Ахэмэ
ашIэщтыр сэшIэкIэ огугъа!..
- Зыгорэ къыуаIуагъа?
- Сыда къызыкIысаIощтыр, къысязыгъэIощтыр хьазырыпсэу щыIэмэ?..
- Мурадинырэ Симэрэ ауж уимыхь, Аслъан... Ахэмэ зэраIони аушъэфын икъуни яI. КIалэхэба, ныбжьыкIэхэба...- зигугъу къышIырэм ышъхьэ къыримыхыпэу текIыгъ: - Мурадинэ еджакIо зэрагъакIорэр ошIа?
- Хьау, тыда?
- Тбилиси, офицерскэ училищэм агъакIо.
- СшIэгъахэп, дэгъуба агъакIомэ,- Аслъан гушIуагъэ.- Адэ сыдэу зи къэшъумыIуагъа?
- Ежьыри ныпчэдыжь къызыраIуагъэр.
- Ары Iолъ,- ежь-ежьырэу Аслъан зэриIожьыгъ,-
дэгъуба, офицер ухъунри дэеп. Мурадины къекIущт ар.
Ащ фыкIэхъопсыпэщтыгъэр Аскэр. Хъугъэп, кIэхьагъэп... Тэры адэ, Трам?
- Тэ сыд?
- Моущтэу лъытымыгъэкIуатэу тыщысыщта сэIошъ
ары,- Даримэкъом щхы фэдэу зишIыгъ, етIанэ къыпидзэжьыгъ.- Сэсэмэркъэу, укъежьэн къодый. Тэ тшIэщтыр тапэкIэ къэт. ТхьамыкIагъор ошIа, щэм зэхэдз зэримыIэр ары, уофицер, усолдат ыIощтэп ащ.
Мурадин еджакIо зэрагъакIорэр хэпшIыкIэу Аслъан
игуап. Зы мыхъуми, ыIуагъ, ари танэIу икIын.
Даримэкъом къыIорэм хъатэу емыдэIоу Трам зэгупшысэрэр нэмыкI. Мурадинырэ Симэрэ. НыбжьыкIитIум
азыфагу шIулъэгъу шъэф банэу дэлъыр, зыми къыримыIуагъэми, Трам ешIэ.
КIэлэ пытэу Мурадин къычIэкIыгъ, Трам еIo, Симэ
ыIорэр къыригъэкIыгъэп, къыригъэуцолIагъ. ТхьамыкIагъо къызэмыхъулIэрэ щыIэп. Сыдэу пшIын, Симэ бетэмал... УитхьамыкIагъо щыгъуазэм ыIэ къызыпфищэикIэ, пIэ фэпщэижьын фае. Ащ узэрэзэхишIыкIэу зыми
узэхишIыкIыщтэп. Ащ ышIэрэр зыфэдэр ышIэзэ ешIэ.

--- Page 104 ---

Ащыгъум ухэукъуагъэп, Сим. Аущтэу шъумызекIогъагъэмэ сыкъышъухэхьан сихьисапыгъ. Дэгъу сышъухэмыхьэу аущтэу зэрэхъугъэр...
Трам гопэ шъэф фабэр къышъхьэрыоу Курынэ ыгу
къэкIыгъ. Зэгорэм, ныбжьыкIэгъу зэманым, Аслъанырэ
ежьырырэ зэпео шъэфкIэ Курынэ зэрепсэлъыхъощтыгъэхэм, гумэкIыгъо-гугъэтакъоу зыхэтыгъэхэм джыри зэ
ыпакIэ кIигъэщхыкIыжьыгъ. Пшъашъэм Аслъан къызыфыпеупкIым, ашъыу ощ пае сепсэлъыхъощтыгъэ, къезгъэшIущтыгъэ нахь зы гупсагъи фысиIагъэп ыкIэм Аслъан
къызэрэриIожьыгъагъэр Трам щыгъупшэжьрэп. Адэ,
шIулъэгъуныгъэр машIом фэд зыкIаIорэр джары, укъызистыщтыри макIэп. Дэгъу, Мурадин, укъызэкIэмыкIу.
Симэ ыIорэмрэ ыгу илъымрэ зэфэшъхьафкIэ сенэгуе.
ШъхьакIор къышIутекIоми пшъэшъэжъыем ыгу икъэбзагъэ ынапэ къещэфыжьы... Шъугу зэрэзэфэшIум
сегъэгушIо...
Мурадин ишIулъэгъу IофкIэ Трам зэрэгугъагъэу къычIэкIыгъэп. Нахьыпэм фэдэу джыри Симэ къыпиупкIыгъ:
- ТIо къаIорэм, Мурадин, IэшIу кIэлъыжьэп.
- Ар умыIо, Сим. ЗэщфаIоп мы къыуасIорэр.
- СэзгъэIон сиIэшъ сэIо... УмышIэщтыгъэмэ зыгорэм
фэд...
- Сим!
- КъыосIуагъи,- Симэ къызэплъэкIыгъэп,- тазыфагу ащ фэдэ Iоф зэримылъыщтыр...
Неущпчэдыжь Тбилиси еджакIо зэрежьэрэр кIэлъиIо
шIоигъуагъ шъхьакIэ, къыфэIошъугъэп.
ПкIэшъэ тхьэпэ гъожьэу чъыгмэ къапынэгъэ зырызхэр бжыхьэ мэфэ чъыIэм къыпеутыхэшъ, чэрэзыхэзэ,
Симэ ылъэмакъэ зытеIукIырэ чIыгум тефэх.
А мэфэ дэдэм, щэджагъо мыхъупэу, ипшъэшъэгъу
Ленэ къэбарыр Симэ къыфихьыгъ:
- Джары къыуасIозэ кIэлэ шIагъор зыIэкIэбгъэкIыгъ.
Симэ плъыжьыбзэ хъугъэ, етIанэ ышъо чъэкIыгъэ,
ынэпс къыIэпытэкъугъ.
- Сэ сIуагъэба Мурадин шIу зэрэплъэгъурэр!..- Ленэ
Симэ ышъхьэ Iэ щефэ.- Джары къыосIуагъэба сэ,
джы нэс хьаулыеу, делэ цIыкIу, зыуухыжьыгъ, укъысэ5 Заказ 078

--- Page 105 ---

дэIун фэягъэ. Сэ ахэмэ анэ сызэрэкIаплъэу шIу кIэлъкIэмылъыми къэсэшIэ... Къэтхэщт ар, плъэгъун къызымытхэкIэ, Сим. СIогъагъэ пIожьын... Зэ къэрэмытх амэ!..
Гъы, гъы, тхьа къыотагъ о, угъын олъэкIы...
XV
Мэзэ заулэ хъугъэшъ Трами Аслъани полковой разведкэм зэдыхэтых. Непэ-неущэу ядзэ заом Iухьащт
зыфаIорэм есэжьыгъэх. Алъэгуанджэхэр техъокIыкIыжьыгъэхэу, анэгухэр пкIантIэм зэхикудэжьыгъэхэу
къэкIощт къиныгъом зыфагъэхьазыры. ЧыжьэкIэ, ТIуапсэ
ыпшъаIокIэ топы омакъэхэр къыщэIух. Багровым разведчикмэ apelo:
- Къин шъулъэгъуми зышъущыI, мыщ пкIэнтIэпсэу
къыщышъохыгъэм шъущыкIэгушIужьэу чIыпIэ Iаджи
шъуащифэщт!
Мэзым хэсы зэхъум, Трам адыгэ орэдыжъхэу бэ
щызэригъэшIэгъагъэр. Бжыхьэ оялэм, чъыгхэр джэшъуабзэу зыщыхъурэм е кIымэфэшхом чIыунэм зыщыриубытэрэм орэдыр ары Трам къыфэнэжьыщтыгъэр. Джэныкъо машIом пэсэу орэдыр е гъыбзэр кIиIукIэу чэщ реныр ыгъакIоу къыхэкIыщтыгъэ.
Мафэ горэм, пчыхьэпэ фэгъазэу, Трамдыхэр къушъхьэтхым, мыжъо къогъум къосхэу загъэпсэфыщтыгъэ.
ЧыжьэкIэ, къушъхьэ тIуакIэм узыдэплъыкIэ, хыри къэлъагъо. ДжабгъумкIэ къушъхьэ мэз зэхэтхэр рекIокIых. Топыо макъэхэр а лъэныкъор ары зыщымыуцухэрэр. Ахэмэ акIэдэIукIызэ, Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт иорэд
Трам ыгу къэкIи, цIыкIу-цIыкIоу къыхидзагъ.
Орэдым ижъыу зеIэты, зыредзыхы, IобыбыкIы, къегъэзэжьы. Уцужьыгъэ пIозэ, къежьэжьы. Трамы ымакъэ
мэкIэзэзы, зэ псынэкIэчъыр ытыкъын щэзечъэ, зэ хым
ихьапщэ щызэхэохы. ТIопсапэкIэ топыр зыщыгырзыкIэ,
орэдышъори дэгырзы.
Джы нэс Таусэ Трам, младшэ сержантым, орэд
къыIоу зэхахыгъэпышъ, къикIрэр къагурымыIоми, солдатхэр къепшылIэх. Аслъан автоматыр ышъхьэ чIэлъэу
ошъогум дэплъые. Трам иш зыукIыгъэ Кратовым, дежъыу пшIуигъэшIэу, ыIупшIакIэхэр мэхъублаблэх. Ынэ
шхъуантIэхэр Трам тырихыхэрэп.

--- Page 106 ---

Орэдыр Трам къызиухкIэ зыми зи къымыIоу заулэрэ
щэсых.
- КъикIрэр сымышIэми ижъырэ орэд къэпIуагъэр,
арба Трам? - Кратовыр къэупчIэ.
- Ары,- Трам ычIыпIэкIэ Аслъан къеIо.
- Тэ щыпшIагъа ижъырэ орэдмэ? - Трам къэупчIэ.
- Кратовым адыгабзэ ешIэ,- щысмэ ащыщ горэ мэщхы.
- Рязань щызэригъэшIагъ,- Васек къеIошъ, къешъхьэшъоонкIэ щынэу зыIуигъэукIорэикIзэ, Трам ыкъогъу
зешIы.
- Ижъырэ орэд къодыеп ар,- Кратовым щхыпэ
къекIурэп,- зэо орэдэуи сэгугъэ. ШъутхьакIумэхэр кудэгъагъэха, зэхэшъухыгъэба сэшхо жъынч макъэхэр?..
Шы лъэмакъэхэри хэтых.
- Кратовым шъудэмыхьащх, ащ ыIорэр тэрэз, ижъырэ орэд,- Трам къыIуагъ.- ЕтIани мы чIыпIэр ары орэдыр
зэхьылIагъэри, зыщызэхалъхьагъэри. А лъэхъаным мо
къушъхьэ мэз зэхэтым адыгэхэр щыпсэущтыгъэх. Джыри щымыпсэухэу арэп. Пачъыхьагъум изэман зигугъу
къэсшIырэр. Ащыгъум урыс пачъыхьэм Кавказыр зыIэкIиубытэщтыгъэ. Ар адыгэмэ амыдэу пэуцужьыгъагъэх.
ЗышIэрэ шъухэтынкIи мэхъу, шъухэмытыми ышIэным пай
къызыкIасIорэр. А лъэхъаным ТIопсапэ лъыпсышхо щагъэчъагъ. Мы орэдыр ащ ишыхьат. Джы, шъолъэгъу, а
чIыгур къызэдэтэухъумэжьы. Джары дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы зыкIаIорэр.
Трам орэдыр къыухи, адыгэмэ апылъ тарихъым зыхегъэдаIохэм, Кратовыр зэрэпщынаор ежь-ежьырэу
къыIотагъ. Ар зашIэм, амал иIэмэ пщынэ зэрагъэгъотынэу разведвзводым щызэзэгъыгъэх.
- Разведчикхэм пщынэ ящыкIагъэп,- ащыщ горэм
афидагъэп.
- Разведчикхэр цIыфхэба?
- ЦIыфхэп сIорэп сэ... Тэ щебгъэощтха?
- Разведкэм тыщемыомэ хъущтба?
- Адэ джары,- ыIуагъ Васек,- гъэр къэтхьэу тыкъызыкIожьыкIэ концерт зэхатщэзэ тшIыщт.
- Пщынэр апэ зэжъугъэгъоты,- къафэзымыдэщтыгъэр джыри къахэгущыIагъ.
5*

--- Page 107 ---

- Ар Iофэп, къэдгъотыщт,- Даримэкъоми ымакъэ
чаны,- ТIопсэ бэдзэрым темылъ щыIэп, шъуфаемэ пианини щащэ.
- Фрицмэ яIупэпщынэ хъущтба? - Васек уцущтыгъэп.
- Хьау, аккордеон нахь, ныкъы-сыкъы ыIоу тыпылъын тлъэкIыщтэп. Моу уеомэ угу хэтIысхьэу пщынэр щытын фае,- Кратовыр Iупэпщынэм къеуцолIагъэп.
ЗэраIуагъэу ахъщэ зэхалъхьи, Кратовыр щэфакIо
ТIуапсэ агъэкIуагъ. Зыфэе дэдэр къыхьи, къэкIожьыгъ.
Пщынэр Кратовым зыщигъотыгъэм щегъэжьагъэу
Трам рэхьатыгъо иIэжьыгъэп. Адыгэ орэдыжъхэр зэрегъашIэх ыIоти, непэрэзымафэм ыуж икIыщтыгъэп. Трами езэщрэп, шъэрэ къыфкIеIотыкIыжьы. Загъори Кратовым нотэхэмкIэ етхы, ау зышIузэхэкIуакIэкIэ ынапшIэхэр
дещаех.
- ОшIа, Трам, мы шъуиорэдхэр нотэм сшIуекIых.
- Е-е, Порфирий, Порфирий,- Трам мэщхы,- сэ
сэшIэ ахэр зыкIыпшIуикIхэрэр... Лъахъэ ателъэу есагъэхэпышъ ары. А зигугъу пшIырэ нотэхэр ашIэщтыгъэкIэ
огугъуа а орэдхэр зыусыгъэмэ?
- Ари тэрэз... Ау ошIа, Трам, нотэри тищыкIагъ. Ары
нахь, пщыгъупшэжьыщт.
- Гум хэпкIэрэ орэдыр пщыгъупшэщтэп.
РазведвзводымкIэ бэнэным Даримэкъо Аслъан фагъэзагъ. Охътэ тIэкIу къызхэкIыкIэ нэбгырэ тIурытIоу зэрегъэбэных. IэбэкIэ, лъэбгъу едзыкIэ зэфэшъхьафхэр
арегъэлъэгъух. ЗэкIэми анахьэу Даримэкъом зыкъезгъэзылIэрэр Васек. Тыдэ щыIэхэми зэрэгъотых.
- Адэ джары, Трам, хымэ кIалэр къытлъэхъу, сшыпхъу
закъо зытщедзые,- Аслъан хэщэтыкIы.- Алахьэм зыгорэ къысщерэмыгъэшI, къысщышIымэ сигъэежьын Iоу
сшIэрэп.
- КъысфэмышIуми, Аслъан, сянэ къылъфыгъэ горэ
сиIагъот. Ар умыIо, Симэ ыгу ихъыкIрэр о сыдым уигъэшIэна!..
- СшIэрэпышъ арба сэзгъаIорэр, сшIэщтыгъэмэ сэри
сыгу нахь тIысыныгъи... СшIошъы хъурэп гу Iае Симэ
къысфыриIэу. Тэ титIо тынаIэ зэтетымыгъэтыщтмэ, хэта

--- Page 108 ---

къытфэгумэкIыщтыр? ОшIа, Трам, Симэ ыгу къысфэмышIуми, дэгъоу хъугъэ зыдзэ тызэрэзэдыхэтыр. Мыхъу
зыщыхъужьырэм сшъхьэ къытеIэбэжьын, "сшы закъу"
ыIони, пцIымэмэжьын...
Даримэкъом къыIорэмэ Трам ядэIу нахь, зи пиIухьэрэп. Загъори ышъхьэ егъэсысы, дырегъаштэ.
Ау лIэныгъэм Трам фэяхэп. Сыда къыIохэрэр, еIo.
Сыд шъхьэ теIэбэжьа? Ар умыIо, Аслъан... ТыхэкIодэнэп!.. Джы нэс тызыхэмыкIодагъэкIэ псаоу тыкъыхэкIыжьын. Алахьыр ары, ащ ыуж сищэтемыфэ дыуахь сыкъэзыухъумагъэр. Я Алахь, унэшIу къысщыгъаф, джыри
сыкъэухъум. Ащ фэдэ гупшысэ Iаехэр пшъхьэ къимыгъахь, Аслъан. ЦIыфхэр зэрэхъухэу тэри тыхъун... Даримэкъом сидыуахь фэдэ горэ иIагъэмэ дэгъугъэ, ыдэщтмэ сшIэрэп нахь. Ымыдэми ыдагъэп, еIогъэн фае...
Щэтемыфэ дыухьэм игугъу Аслъан фимышIызэ, зымафэ хьамамэм ащагъэх. Ежьмэ анэмыкIэу морякхэри
адитыгъэх. Трам ыпшъэ дыуахь илъэу зелъэгъум, моряк
горэ къышIонагъ:
- Сыда ппшъэ идзагъэр, братишка?
- Джау сыдми илъ,- Трам морякым блэкIыгъ.
- Джау сыдми, братишка, мыщ фэдэхэр апшъэ ралъхьэрэп,- морякым Трам ыIэлджанэ къыубытыгъ.
- ПIэ скIэрых!
- Арэп, полундра, мы лIым узыкIыщыхьагъэр сыда? -
Васеки ыдагъэп.
- О чэтыжъыер, сыда узпылъыр! - IэнтэгъупэкIэ морякыр Васек къеуи, къыриутыгъ.
Ардэдэм Аслъан къэси, морякым зеом, щытыгъэщымытыгъэу шъхьаныгъупчъэ лъапсэм кIэридзагъ. Кратовым икупи къэсыгъ. Бгырыпхыхэр аIыгъыхэу моряк
заули къакIэрылъэдагъ.
- Отставить, полундра!.. Маленько ошибся,- морякыр Аслъан ытамэ къытеуагъ.- Превосходно бьешь,
братишка... Удар наповал!..
- Больше не полезешь,- Васек ыIуагъ.
- Так точно, боцман! - морякым зеIом, щытыхэр
зэрэгъэщхыгъэх, атэмэпкъышъхьэ пцIанэхэр зэщахъомэ,
акIэнтIыIухэр пагъэсысыхьэзэ, зэбгырыкIыжьыгъэх.
Джа чIыпIэр ары щэтемыфэ дыуахь Трам зэриIэр Аслъан зыщишIагъэр.

--- Page 109 ---

- Ори, Аслъан, щэтемыфэ дыуахь уиIагъэмэ дэгъугъэ,- хьамэмэ ужым Трам ыIуагъ.- Умыщх, Аслъан,
умыщх. Тхьэр ары, тхьэм ыуж мыры сэ джы нэс ухъумакIоу сиIагъэр.
- Хьау, Трам. Коммунистмэ ащ фэдэхэр ашIэхэрэп.
- Укоммунистмэ гъэшIэгъона? Зыми ебгъэшIэнэп,
сэрымэ укъысщымыщын, а дыуахьым фэдэу сыбзэ пытэн.
- Щэ къыптефэщтымэ ащ пае къэнэщтэп, Трам.
- Аслъан! Тхьам ынэшIу къыпщыфэмэ, къыпфимышIэн щыIэп, ар умыIо. Алахьыр угу ибгъэкIы хъущтэп,
Аслъан. ЗэрикIыгъэм лъыпытэу гур кIодыщт, гур зыкIодыкIэ лъэри кIэкIыжьрэп. О уиIон оIокIэ, ар зыщымыгъэгъупш. Къысфабдэрэп шъхьакIэ, Кратовым къысиIуагъэр
ошIа? ЗилIэужыгъомкIэ къысэупчIыгъэти, зесэIом, ащ
фэдэ фэстхынэу къысэлъэIугъ.
- Адэ фэптхыгъэба?
- Фэптхына? Ар таущтэу къыпфэIошъура, Аслъан?
Сыогъэмэхъашэ. Уимыдиныгъом ащ фэдэхэр фашIэха?
- ГъэшIэгъона уимыдиныгъомэ? Ари ощ фэдэу цIыфы, щыIэ шIоигъу.
- Ари шъыпкъэ, хэти ыпсэ шIоIэшIу. Ау уимыдиныгъом дыуахь фэотхыкIэ ишIуагъэ екIыщтэп. О-уи-уиу,
Аслъан, сыогъэмэхъашэ, сэбгъаIохэрэр сшIэрэп!..
- Ушъхьаса, къыолъэIугъэмэ фэптхын фэягъэ.
- ОсIуагъи къызэримыубытыщтыр... Ау сшIэрэп
ныIа, ишIуагъэ къекIынкIи мэхъу...
XVI
Трам идыуахь Аслъан исабыигъо ыгу къыгъэкIыжьыгъ...
Пшъадэ медрысэм Аслъанрэ Трамрэ зэдычIэсыгъэх.
Анахь кIэлэ чан цIыкIоу ефэндым ылъытэщтыгъэмэ Аслъан ащыщыгъ. ДинымкIэ ифэмыфыгъэ пае чы псыгъор
Трам даIыгъыгъ. Трам зызызэкIоцIигъанэкIэ, ефэндым
Аслъан сурэм къырегъаджэ. Ар къэсми Трам ытхьакIумакIэхэр паIонтIыкIых...
- Таусэр, птхьакIумакIэхэр гогъэпкIэжьыгъэхэу пчэдыжьрэ медрысэм тэкIо,- мафэ горэм Аслъан шъэогъум еупчIыгъ,- щэджагъорэ плъыжьыбзэхэу тыкъэкIожьы. Сыда ар къызхэкIрэр?
- КъыосIон, Даримэкъор. Сурэм укъеджэзэ укъызэшIуанэ зыхъукIэ сэукIытэшъ, стхьакIумакIэхэр плъыжьыбзэ мэхъух...
Зэгорэм аущтэу щытыгъэр еплъэлъ джы зэрэхъугъэр Аслъан еIо. Джары уизакъомэ уиныбжьыкъу удэгущыIэжьы зыкIаIорэр. Ушъхьэзакъоу, уегъэзыгъэу къэпхьыныр тхьамыкIагъу. ЕтIани ар зыхэсыгъэ мэзым шэйтануз зэрэхэмыхъухьагъэри гъэшIэгъоны. ОдыкIэ зыбгъазэми мэзы, мыдыкIэ зыбгъазэми мэзы, уачIэгъи уашъхьагъи мэзы. Чъыг къутамэмэ уадэплъымэ уашъор плъэгъоу, тыгъэр уашъхьагъ къехьэфэ укIэхъопсэу ущыIэн
плъэкIына? Бжыхьэпэ оялэр? КIымэфэ осыр? УмыхьэкIэкъуакIэми хьэкIэ-къуакIэ ухэхъухьан ащ! Чъыг тхьапэмэ
яшъэф мыухыжь зэпытэу, умыделэми делэ уашIын.
СшIэрэп Трам ицIыфыгъэ къызэрэзэтенагъэр?..
Трам ишъхьэзэкъо епэгъогъох Аслъан ыгу емыIоу
есэмэркъэугъ:
- Жьы зыIуогъахьа, Трам?
Трам зи къыIуагъэп.
- Адэ зи, къапIорэпи, Трам? - тIэкIурэ щысыгъэу
джыри Аслъан еупчIыгъ.
- Сыд къэсIона,- Трам хэщэтыкIыгъ,- зэхэоха омакъэу къушъхьэтхымкIэ къиIукIхэрэр?
- Зэхэсэхы. Тэри ащ неущ тыIухьащт. Сыда, Трам,
укъэщтагъа?
- А къушъхьэтхым ыкIыбыкIэ тичылэ щыI.
- Ара узэгупшысэрэр?..
- Нэмыцхэр зетфыжьэхэкIэ зы мэфэ гъогу тадэжь
нэс къэнэжьрэр. Ащи нэмыцхэр дэтых. Щытфефыжьэнхэба?
- ТичылэлI горэм иIуагъэу, тфефыжьэнкIи мэхъу,
тфемыфыжьэнкIи мэхъу. Ау, Трам, зэкIакIо щыIэп.
- ТызэкIакIоми тыздэкIон щыIэп. Ары Кратовым
ыIори. Ау ошIа, Аслъан, сыгу къеорэр?..
- Ар хъухэщтэп, Трам. Гукъэо Iоф къыхэмыгъахь,
тызIухьэрэр зао.
- Гукъао зыфасIорэр неущ заом тызэрэIухьэрэр тибынмэ зэрамышIэрэр ары. АшIагъэмэ дэгъугъэба дзэм
сызэрэхэтыр?

--- Page 110 ---

- Дэгъугъэ адэ! Шъуибынмэ язакъоп, чылэм щашIагъэми дэгъугъэ. Сыда ащ узкIигъэгумэкIрэр, Трам? Сэ
сэшIэба...
- Зы шъэожъые шъхьэпырацэ горэ сиIэшъ, ори
плъэгъугъэ ар, а чэщым, къэошIэжьа, джа лIы фэдэу
пIэкIорым илъыгъэр ары, дунаим сытыригъэтыжьыщтыгъэп заом сызэрэщымыIэм пае. Сэ зыгорэкIэ сышIухэкIыжьыщтыгъэ. ЬIгъэлIапэрэр ян, Курын. ТигъунэгъулIыр къызаукIым, Хьаджэмыкъо Мос ары, къэчъэжьи, тхьэ ятагъ ахэм, заом ятэ къыщаукIыгъ къыриIогъагъ. Шъэожъыемэ амыIон щыIэп, къагурэIокIэ огугъа
заор зыфэдэр ахэмэ... Сыдым аригъэшIэна цIыфыр тIо
къызэрэмыхъурэр...
- Мы къэпIуагъэхэр, Трам, сыгу рихьхэрэп. Ащ фэдэмэ уягупшысэныр ищыкIагъэп. Ахэр пшъхьэ имыгъэлъых.
- Сафаеу ахэр сшъхьэ къехьэхэ пшIошIа? Шъэожъыер сынэгу кIэкIрэп, гъойщаемэ сшIэрэп нахь. Хэт ышIэра,
нэмыцхэри чылэм дэтых. ПшIэщтэп ахэмэ агу къихьащтыр, такъырыкIай... Тыгъуасэ илъэс пшIыкIуплI хъугъэ...
- Е-е, къэсшIагъ джы, Трам, шъэожъыем узыкIимыгъэзагъэрэр. Сыдэу къамылъфызэ ины хъугъа? Ащ фэдиз хъугъа Курынэ къызыпфэтщагъэр?
- Нахь шIуIуи хъугъэ. Сыда, сабый хэлъэу къэсщагъ
пшIошIа?
- Ары шъыу,- тIури зэплъыхи, щхыгъэх, етIанэ Аслъан исэмэркъэу пидзэжьыгъ.- УкIэлаIоу къэпщагъ,
Трам. Уезыгъэзыгъагъэр сшIэрэп.
- Сезыгъэзыгъагъэр орыба. Курынэ сшIомыщэ
мыхъунэу узэрежьэгъагъэр пщыгъупшэжьыгъа? - Трам
джыри тхьагъэпцIыгъэ тIэкIуи кIэлъэу, щхыгъэ,- зыкъэмышI, тымышIэу щытэп.
- КъыуиIожьыгъ! - Аслъани ыгу къыдеIэу мэщхы.-
Мы бзылъфыгъэхэри, мы бзылъфыгъэмэ амыгъэделагъэ лIы дунаем тетэп. ГъэшIэгъона тIэкIу есIокIыгъагъэмэ? КъыосIогъагъи гупсагъэ зэрэфысимыIагъэри... Сыдэу тшIын, насыпышIожъэу ошъо чIэгъым укъычIэхъуагъ,
зэкIэми ашIудэпхыгъ. Ашъыу, Курыни зыфэягъэр оры
нахь, тэрэп. Пшъашъэмэ псэлъыхъуишъэ зэращэ зыфаIорэр шъыпкъэ. Яшъэнэрэр орыгъэ, адырэмэ сэ сащыщыгъ. Тэри тишъыпкъагъэмэ, зыгорэ хэтшIыхьаныекIи
мэхъу, ау ашыкъ уехъулIагъэу зысэшIэм, синыбджэгъужъ пшъашъэ пае ыгу хэзгъэкIына сIуи, сапэ узгъэкIуагъ.
- Aщ пае тызэшIокIодыныеп, Аслъан.
- Ары тызэшIокIодыныеп, пкIыб къэбгъази, уежьэжьыгъагъ.
- Уикъэщэн къыздэпщагъэ пэтзэ, укъысшIокIодыгъэпи?
- Ар сэры, Даримэкъо Аслъан,- Даримэкъом пчэгъу
шъхьапэ пIонэу ыIэхъуамбэ дигъэчъэягъ.- О сыда о? О у
Таусэ Трам, усшIэрэба сэ, къэсэмыгъаIу... Шъуз дахэ
уиIэмэ гъэшIэгъонэп. Тэри тазыхадэм, тыдэхъугъэп!..
Сэмэркъэоу зэдашIыгъэм зао щымыIэжь пIонэу, неущи аджал пашъхьэм имыхьащтхэу шъэогъуитIур ыгъэщхыгъ.
Кратовым ипщынэ макъэ Аслъан зэхимыхыгъагъэмэ
шъэогъум зыфекIолIагъэри ыгу къэмыкIыжьынгъэкIи
мэхъу. Пщынэ макъэр къызеIум, Аслъан щхыпцIи, Трамы еупчIыгъ:
- ПшIокIодыгъэ горэ щыIа, Трам?
- Хьау, сыда ар зыкIапIорэр?
- Джау сыдми сэIо,- Даримэкъом кIилъэшъужьыгъ.-
Кратовым ишIугъу, чэфы.
- Порфира? ЛIы дэгъу ар. Ащ къысиIуагъэр ошIа,
Аслъан? Заор тыухымэ шы дэгъу къыпфэсщэфыжьыщт
къысиIуагъ. А шым тесэу Рязань къикIыни, садэжь хьакIэу
къэкIонэу иморад.
- О сыпфэдэмэ а шыр Iысхыжьынэп.
- Сыда?
- Адэ мощ фэдиз чIы къэзыкIурэр шы хъужьына?
- Ар зыфэукIочIрэр, Аслъан, о пшIэрэп нахь, шы дэищтэп,- шы гугъу зашIым, Трам ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- Трам, ар Iофэп, тыпсаумэ шы дгъотыжьын, сэ
зыгорэкIэ...
ГущыIэу къырищэжьагъэр Аслъан, къыригъэухыгъэп.
- Сишы ныкъост тхьамыкIэ фэдэ гъотыжьыгъуай. Сэ
шы Iаджи слъэгъугъэ, згъэсагъэ, ау ащ фэдэ сырихьылIагъэп. Шэп ар, цIыфым фэдагъ. Къызэрэоплъэу угу илъыр
ришIыкIыщтыгъэ.

--- Page 111 ---

- Сэри шы дэигъ сIорэп, ау шы Iофэп сыоупчIын зыфысихьисапыгъэр.
- Сыгу икIырэпышъ ары... КъаIо, Аслъан, къаIо,
узгъэгумэкIырэ щыIэмэ.
- Кратовым фэпшIагъа зыфаер?
- СшIэрэп ныIа фэсшIэнэу Кратовыр зыфэягъэр,-
Трам зыгори ымышIахэрэм фэдэу зишIыгъ.
- Джа къызкIэлъэIугъагъэр ары зыфасIорэр.
- Олахьэ, Аслъан, угъэшIэгъоным...- тэ щишIагъа
ыIуи, Трам зэупчIыжьыгъ.- Телъэшъуагъэу къэмыIоу,
ышъхьэ къихба къапIо пшIоигъом?
- Щэтемыфэ дыуахь горэ Кратовым еслъэгъулIагъ.
- Ы-ы, ара зыфапIорэр? Фэстхыгъагъ. ЗыгорэкIэ ори
уфаемэ шIэ?
- КъыосIуагъэба зымафэ ащ сызэреплърэр...- Аслъан ыIуи, етIанэ сэмэркъэу чIэгъ-чIэлъкIэ щхыжьыгъэ: -
Пачъыхьадзэм попхэр зэрэхэтыгъэм нахьыеу, Багровым
ахэр къыпфидэщтхэп.
- ЛIы тхьамыкIэр лъэIуапэ зэхъум, есIон сшIагъэп,
седжагъэп сепщагъэп зэраIоу, сыдым сэ ефэнды сишIына!.. Ори фэтх пIогъагъи?..
- СIогъагъэ шъхьакIэ, тидиныгъоп пIуи, къысфэбдэгъагъэп,- къыриIуалIэрэм еплъынэу Трам фидзыгъ.
- СIогъагъэм да къикIрэр, плъэгъурэба мо купыр
зэригъэчэфрэр. Джа ыпшъэ илъ хъэдэн шIуцIэ цIыкIум
зыгорэ дэдэ ит шIошIы.
- Итыба адэ?
- Сыда исэбгъэтхэщтыгъэр... Джа шIошъхъуныгъэ
зэриIэр дэгъу, къызэтыригъэнэщт, римыгъэшIэни щыIэп.
- Олахьэ, Трам, утхьагъэпцIым!..- Аслъан щхызэ
къэтэджыжьыгъ, чъыIэ-чъыIэу джэнджэши ыгу къихьагъ.- Щэ къыстефэщтэп ыIоу щэмэ запэIуидзэмэ?
- Ащ фэдиз иделагъэкIэ огугъа Порфирэ!..
- ЕпIон фэягъэ зызэриухъумэжьыщтыр.
- ЕсымыIо мэхъуа? Ежь урыс дэдэмэ "береженного
бог бережет" aIo. Ащи игугъу фэсшIыгъ.
- Армэ Iофэп.
- Адэ о сыда узэрэгугъагъэр, сынэ къаплъэу лIыр
машIом пэзгъэхьани, хэзгъэкIодэна?
- НекIо мо зишIугъо купмэ адэжькIэ.

--- Page 112 ---

- Сизакъоу сыщысы сшIоигъу, Аслъан...- заулэрэ
кIэлъыплъи, топ омакъэхэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ
Iэ ышIызэ лъыджагъ: - Мощ тызIухьэкIэ сыздэщыIэмкIэ
чыжьэу уIумыкI.
- Сыда, Трам?
- Тызэгъусэмэ нахьышIу, тыкъэзыухъумэн щыI.
- Ара зыфапIорэр?.. Адэ аущтэу оIомэ, джа зыфэпIогъагъэр сэри, ащыгъум, сфэтх, хэт ышIэра...- ЕтIанэ
псынкIэу шъхьэрэкIы: - НекIо шъыу, Трам, мо купым
дэжькIэ, Васек къэдгъэшъощт.
- Сизакъоу сыщысмэ сшIоигъу, Аслъан...
Къушъхьэтхы лъагэм пэчIынатIэу позициер щаубытыгъэу Трамдыхэр заом зыIутхэр мэфэ заулэ хъугъэ. Ащ
фэдизым нэмыцыр къэхъыягъэп. Загъорэ шхонч омэкъэ
зырызхэр бгы лъэныкъомкIэ къеIукIых. Ахэр снайперхэр
арых.
Нэмыцми тидзэми чIыпIэу къыхахыгъэхэр зэфэдэх.
ТIуми, аIэгушъо илъ пIонэу, къушъхьэ тIуакIэр къаплъыхьэ. Гъогу закъоу хы Iушъом екIурэр лъэныкъуитIукIэ
зэдаIыгъ.
- ТIуапсэ ящыкIагъэшъ, лIымэ зыкъарэIэт,- Кратовым нэмыц Iупэпщынэр къештэ,- фаехэмэ япохороннэ
марш къафизгъэкIын.
- Олахьэ гъэшIэгъоным зи къызэрамыIорэр,- Трами еIo.
- КъаIона мафэ къэс ясамолетхэр ТIуапсэ быбыхэу,-
Васек окоп натIэм кIэрысэу ошъогум дэплъые.
- Тичылэ лIы горэм зэриIощтыгъэу, Васек,- ишинель
Iэгъопэ ныкъопытхъыр пидэжьызэ Аслъан къыIуагъ,-
убыбын, ау укъэбыбыжьынэп нахь.
- КъызэрэпIорэмкIэ, быбыхэ хъумэ IужъукIай, къэбыбыжьыхэмэ - пIокIэкIай.
- Шъузэон фалIэмэ къэшъушIэщт,- Ромин зылъэкъуацIэу РомочкэкIэ заджэхэрэм къыIуагъ,- муары комвзводыр Багровым дэжь къекIыжьы.
Ныпчэдыжь Дробнэм полковникыр къызэреджагъэр ашIэти, ашъхьэ къапхъотагъ. Лейтенантыр окопым
къыIуцохъожьыгъ. ЗыпыутхыпкIыхьажьы фэдэу ышIызэ,
къяупчIыгъ:

--- Page 113 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, тэзэщы?
- Товарищ лейтенант, чъыеным Ромочкэ езэщыгъ,-
Васек щысмэ янэкIэуагъ.
- Сыда ебгъэшIэщтыр мычъыещтымэ,- лейтенантыр
Роминым дэжькIэ плъи, щхыгъэ.
- Товарищ лейтенант, Васек окопыр шIозэжъущ,-
Роминми иджэуап кIэкIы.
- Роминымрэ Васекрэ, джащ щытэухы,- лейтенантыр сэмэркъэушIмэ къяплъыгъ.- Икъун тызэрэщысыгъэр. Пшъэрылъыр мыщ фэд: нэмыц гъэр горэ зэтымыгъэгъоты хъущтэп.
- ПIалъэр? - Даримэкъор къэупчIагъ.
- Джыдэдэми нахьышIужь.
Мафэм зэ-тIо мыжъо къогъу псынэкIэчъым нэмыц
горэ псыхьэ къэкIо. ПсынэкIэчъымрэ мэз Iапчъэмрэ азыфагу лъэбэкъу шъитIу фэдизкIэ джашъо. Мыжъом нэмыцым зызыкъуидзэжькIэ тэ хъура? Зи рашIэн алъэкIрэп.
ПсыхьакIом ишъэф зэрагъэшIэнэу мэфэ реным лъыплъагъэх, гуцафэ зыфашIын ралъэгъулIагъэп.
- Узэгупшысэн хэлъэп ащ,- Iофым кIэух Трам къыфишIыгъ,- мыжъо къогъум гъочIэгъ иI, джары нэмыцым
игъэбылъыпIэ кIуапIэр.
Пчыхьэ къызэрэхъоу мыжъом епшылIэнхи, нэмыцым
екъэрэгъулэнхэу разведчикмэ рахъухьагъ.
- Таусэр, Васек, Кратовыр, Роминыр! - лейтенантым
лъэкъуацIэхэр къыпчъыгъэх.- Нычэпэ разведкэ шъузэрэкIощтым зыфэжъугъэхьазыр.
Чэщныкъом адэжь Таусэ Трам зипэщэ купыр лейтенантым ежэу щысыгъ.
- Джыри зэ шъуиджыбэмэ шъуарыплъэжь документмэ ащыщ къарышъунагъэмэ? - Дробнэм къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ Аслъан риIуагъ: - Даримэкъор, документхэр штэх.
Ащ дэжьым Таусэ Трам "зэраукIыгъэр" къэзыушыхьатырэ тхылъыр иджыбачIэ зэрилъыр Аслъан ыгу къэкIыжьыгъ. Сэ сидокументхэри, мыхэр зэрэсагъэгъэтIылъырэм фэдэу, Трам зэгорэм ратэу рагъэгъэтIылъыхэмэ?
ЕтIанэ сыдэу сыхъущт? Плъэгъурэба имедали зэпэжъыужьы. ТхылъыпIэ такъырым Аслъан ыгъэзагъэрэп. ЗэIитхъыжьын ыIонти, зыгорэ къэхъукъомэ, мэщынэ. Ерэлъ

--- Page 114 ---

сиджыбэ. Разведкэ тыкIонэу зыщыхъурэм ясымытымэ
сыкъэнэжьыгъ. ЗыгорэкIэ сыкъаукIмэ? Сиджыбэ Трам
къырихыжьмэ? Къырихыжьымэ къырихыжьыгъ, сыд
къысишIэжьын, лIагъэм ыл узыжьрэп. Умыпсаужьы
зыхъукIэ арыба уилажьи уимылажьи къызыптыралъхьэпэщтыр. Сыфаеп саукIыми симылажьэ къызтырязгъэлъхьаныр. Джэмалкъомрэ Хьабаикъомрэ афэдэхэр къыздэзгъэхьащхыхэу къэзгъэшIэгъэ тIэкIур, армырми ар
къинымыгъуаекIэ къэтхьыгъ, зыми сфегъэуцIэпIыщтэп.
Адэ сыд сшIэщтыр? Особистмэ заIусэрэгъакIа?..
Зым зыр ыкIыIу тырилъхьэзэ, документ зэкIоцIыпхэгъиплIыр Аслъан зы ышIи, кIэпсэжъыекIэ ыпхыжьыгъ.
Мыгузэжъуахэу чэтэн сумкэм ригъэкIухи, ыгъэупкIэпкIэжьыгъ. Шъуащымыщын, ахэр кIодыщтхэп ыIорэм
фэдэу щысмэ Даримэкъор яплъи, сумкэр зышIохидзэжьыгъ...
XVII
- А Курын, Курын! - письмэзехьэр къэджагъ.
Трам хьаджрэтэу зыхэтым къаджэрэм къыфикIыным
ыпэ шъхьаныгъупчъэмкIэ зэригъашIэу ихэбзагъэти, письмэзехьэ пшъэшъэжъыер якъэлапчъэ Iутэу Курынэ зелъэгъум, унэм щызечъэу ыублагъ. ПIэкIор натIэм пылъэгъэ
шъхьатехъор ары ащ фэдизым ымыгъотыжьыщтыгъэр.
Унэм къызекIым, письмэзехьэм инэгушIуагъэ шIу зэрэщыIэр Курынэ хилъэгъуагъ.
КъыгъэшIэгъэ тIэкIум Курынэ шIу къехъулIагъэу къышIэжьрэп. ЛIы зыщыдэкIогъэгъэ илъэсымрэ ащ къыкIэлъыкIогъэ гъэтхитIумрэ зыхэбгъэкIыжьрэм ищыIэныгъэ
хэмыгупшысыхьэжьыми хъущт. Илъэсныкъом лIыр къыкъомыкIэу, икъэбар ымышIэми джа илъэсищыр ары
кIуачIэ къезытыщтыгъэр, щызгъаIэщтыгъэри. Чэщырэ пэ
зыхъукIэ, Трам къызытеощтыгъэ шъхьаныгъупчъэмкIэ
ытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу, шъэожъыем ышъхьацмэ
ахэпIэжъэжъыхьэзэ, чъыежьыщтыгъэ.
Джаущтэу дунаир зыкIэхъопсэу ежь зыкIэмыхъопсыщтыгъэ мафэр кIощтыгъэ. Зыми иягъэ зэраримыгъэкIыщтымрэ къызэрэзытыримыгъэгущыIэн Iогъу-шIэгъу зызэраримыгъэшIыщтымрэ апылъыгъ. Гъунэгъуми ренэу

--- Page 115 ---

афэсакъыщтыгъэ. Ячэтхэр ищагу къыдахьэхэмэ ымылъэгъу фэдэу зешIы. Чэм горэ янатрыф щышхагъэми,
ицIэцIэ макъэ зыми зэхыригъэхыгъэп.
Нэмыцхэр къызэкIохэм, силI агъэтIысыгъ ыIоу зыми
етхьаусыхылIагъэп. Шъо шъуихабзэ икIи, тэ тихабзэ къихьагъ зыIощтыгъэ шъузыжъмэ афэдэу зишIыгъэп. А илъэсныкъом нэмыцитIу ныIэп зытеплъагъэр. Зым тхъу тIэкIоу
ыгъэуцугъэр унэм шIурихыгъ. Адырэр къышъхьащытэу,
чы псыгъо цIыкIу горэмкIэ ищазымэ лъэкIэпIашъо еожьызэ, къыпцIэ чъыг закъоу яIэр Курынэ къыпыригъэчыжьыгъагъ. Ари фимыкъоу чэтэщым ихьи, чэткъуртэр зытес
кIэнкIэхэр рихыгъагъэх.
Трам мэзым хиукIыхьэгъэгъэ дезертирмэ Курынэ
гъогу къыратыжьыщтыгъэп.
- ЕрэкI Таусэ Курынэ машинэм! - нэмыц машинэу
къалэм кIожьрэм, изэрэмыгъафэхэ зэхъум, Сэньят къыIуагъ.
- А синынэ гущ ащ фэдэ aIya? Курына джы шъузышIонагъэр, тхьамыкIэм ышъхьэ фимытэу гъэшIэныр къырагъэхьыгъ! - ащыщ горэм ыдагъэп.
- Ыуж икI ащ! Хьаджрэтэу хэтыгъэмэ гъэшIэгъона,
сиузэп зыфыхэтыгъэр!..- Сэньят уцурэп.- Даримэкъо
шъхьаубатэм ятэрэ Таусэ Трамрэ тызгъэунэхъугъэ колхозыр чылэм къыдэзыхьагъэр!.. Трамыжъым иIэ тIэкIур
зэтэу колхозым зыретым, тилIы тхьамыкIэмэ анэ ракIыжьына, щынагъэкIэ апшъэ бжьы далъхьажьыгъагъ...
Джа шъузмэ афэдэхэм защидзыеу нэмыц илъэсныкъо уахътэр Курынэ Пшъадэ къыщихьыгъ. Джы муары ипчъэIупэ письмэзехьэ пшъэшъэжъыер Iут:
- Къэбар гушIуагъо, Курын, къыпфэсхьыгъ.
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI,- Курынэ
кIэзэзэу мэIабэ.
Письмэр къызэпыригъэзагъ, зэпыригъэзэжьыгъ.
Тетхагъэм къеджэнэу Курынэ еджакIэ ышIэрэп. Шъхьэм
къилъэдагъэр шъэожъыер ары шъхьакIэ, еджапIэм къэт.
Къызыхъугъэм щегъэжьагъэу Курынэ апэрэу письмэ
къыфэкIо. Къыфэзытхыни, зыфитхын Iахьыли иIэп. Зыгу
къэкIын закъоу иIэр джы нэс зикъэбар щымыIэ Трам.
- Зэтех, зэтех, оры зыер, Курын. Трам къэзытхрэр.
- Трам пIуи! - Курынэ ышъхьэ къэунази, дэкIояпIэм
тетIысхьагъ.

--- Page 116 ---

- УгушIогъащэшъ ары, Курын.
- АрынкIи мэхъу,- Курынэ ыIапэхэр гузажъохэзэ
письмэр зэтыретхъы.- Ма, Рай, къедж.
- Газет хэбзыкIыгъэ гори дэлъ мыщ...
- Тара,- Курынэ газетым ит солдат нэбгыритфмэ захэплъэм, Трам ышIэжьыгъ.
Трам зэрэпсаур, джыдэдэм дзэм зэрэхэтым игугъу
- заом зэрэIутыр ыушъэфыгъ - апэрэ сатырэхэмкIэ къыригъэжьагъ. Курынэ ыгу къегущыIыкIы пIонэу псэлъэ дахэхэр зэхехых. ГушIо нэпсыр шъхьэтехъо къуапэмкIэ
кIелъэкIыкIы. ЛIым къытхрэм едэIузэ, Курынэ сурэтым
еплъы, Трам исэмэгукIэ щытыр къызишIэжьыкIэ ыгу
къэучъыIы:
- Даримэкъо Аслъанба мыр!..
- Даримэкъо горэм игугъу къыщешIы мыщ,- пшъэшъэжъыем къеIо.
Трамрэ Аслъанрэ зыкIызэгъусэр Курынэ къыгурыIорэп.
Зы чэщ горэм иунэ къылъыхъузэ, Даримэкъом къыфидзыгъагъэр нибжьи Курынэ щыгъупшэщтэп. Уишъэогъу иунэ, Курынэ eIo, къэплъыхъузэ сэ укъыздэкIогъагъэмэ зэрэнахьышIугъэр джы къыбгурыIуагъа пIоныр
ыжэ къызэрэдэкIышъугъэр ары згъэшIагъорэр. Ар
къызысеIом, къашыкъышъхьэмкIэ сыжэдэон фэягъэ,
джары ащ ифэшъошагъэр. Адырэ гущыIэ Iaey къыпиIухьажьыгъэр? Ащ игугъу сшIыжьрэп. Ахэр зэкIэ Трам
зыкIесымыIуагъэр сшIэрэп. ЗэресымыIуагъэри нахьышIу,
хэта мохэр дзэм зэдыхэтыжьынхэу зышIагъэр...
Письмэзехьэр бэшIагъэ Трамдыхэм адэжь зыдэкIыжьыгъэр. Курынэ письмэри газет хэбзыкIыгъэри фэплъэкIрэп. Джыры ныIэп илI ыбгъэ хэлъ медалыри зилъэгъугъэр. Адырэ игъусэхэм ащ фэдэ ахилъагъорэп. Зи зыхэмылъыхэр Даримэкъор ары.
Гъунэгъухэр къычъыхьэ шIоигъоу Курынэ ыгукIэ
мэхъу. АриIонба Трам письмэ къызэраригъэхьыгъэр,
къыгъэхьыгъэ къодыеп, дзэм хэт. Хэт къодыеп, газетми
ит. ИлI заом Iумыт фэдэу, хьадэгъущэм жэхэмыт фэдэу
Курынэ дунаир игушIуагъу.
Таусэ Трам икъэбар къызэрэIугъэри а пчэдыжьым
чылэм диз хъугъэ. Хагъэхъуагъ, хагъэкIыгъ. КъэкIожьыгъэу яунэ ис зыIуагъи къахэкIыгъ.

--- Page 117 ---

Хэт ыIори Курынэ ышIэрэп, зэхихырэп. Трам зэрэпсаум кIэгушIу. Ар насыпыгъэу Трами, ежьыри зыфелъэгъужьы. ГушIуакIо ыдэжь къыфакIорэмэ зэралъэгъунэу
письмэр шъхьэнтэ фыжьышхуитIум азыфагу дэт пхъонтэжъыем телъ, сурэтыр зэрыт газет хэбзыкIыгъэр дэпкъым пылъэгъэ гъунджэм дэгъэнагъ.
Курынэ бэ гушIуакIо къыфэкIуагъэр. ЗэкIэми апэ Сэньятышху къыфихьагъэр. IаплI къырищэкIыгъ, къыфэгушIуагъ. ИкIыжьы зэхъум, ынитIу ымыгъэущакоу къыIуагъ:
- Тхьэ ятагъ мычылэ лIымэ якъэбар шIуми дэйми къэIу,
зикъэбар бзэхыгъэр тэ тилI. Сырымэ икIалэ заом щилъэгъугъэу къытхыгъ аIуагъэшъ, сыкIони къызэзгъэшIэн.
- УилI мэзым Трам хиукIыхьагъэу, къэошIэжьа, нэмыцхэр къызэкIохэм къысэпIогъагъи, Сэньят? - Курынэ
шъэбэ-шъабэу шъуз бгъэшхом еупчIыгъ.
- А сшIэ гущэрэп, сIуагъэми,- шъузышхом зигъэхые
тхьамыкIэу къыригъэжьагъ,- бзэгум уимыгъэIон щыIэп,
Курын, емыкIу умышIы, упэ зыхъукIэ Iаджи пIощт. Тэри
Iаджи къытаIуагъ, тыгу хагъэкIыгъ, ахэр гужъы пшIы хъущтэп. УилIы хьаджрэтэу хэт зэхъу гущэм зы гущыIэ Iае тлъэпкъы къыжэдэкIыгъэп. КъыжэдэкIэуи зэхэпхынэп. Алахьым уи Трам къыпфехьыжь, шIукIэ исабый цIыкIумэ къахегъэхьажь.
Зы гущыIэ римыIоу Сэньятышхор къэлапчъэм нэс
Курынэ ыгъэкIотэжьыгъ.
- Сыда, мам, a Iaep зыуж итыр? - Мурат янэ еупчIыгъ.
- ГушIуакIо къэкIогъагъ.
- Щыгъупшэжьыгъа нэмыц машинэм укъызэрэридзыгъагъэр?
- Дунаим узытетыкIэ ащ фэди къыохъулIэщт,- джау
сыдыми Курынэ шъэожъыем риIуагъ.
- Ар умыIо, мам! Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп! Сэньятышхом илI дезертирыгъ.
- Тэ щыпшIэра?
- Папэ зэриукIыгъэр а чэщым къыуиIо зэхъум, сычъыещтыгъэп сэ!
Шъэожъыем къыIуагъэм мэфэ реным гупсэф Курынэ къыритыгъэп. ГушIуагъом гумэкIыгъо къыхэфагъ.
Сабыим ышIэри чылэм хэлъри тIури зы. Сэньятышхом илI

--- Page 118 ---

икIодыкIэ ишъыпкъапIэ зашIэкIэ, ахэр лIэкъошхо мэхъух,
чылэм тыдагъэсыжьынэп, Трамэ паий тхэнхи лые рахын.
ЕсIогъагъэ гущ сэ Трам ар пшIэн фэягъэп сIуи. Дезертир
оIокIэ, хэт илI суд щымыIэу уигъэукIына?.. КIэлэ мыгъоми
ар зыкIызэхихыгъэри сшIэрэп...
Гъолъыжьыгъомэ адэжь Курынэ шъэожъыем риIуагъ:
- ЦIыф епIокъон а пшIэрэр, Мурат. Уятэ уиягъэ емыгъэкIы пшIоигъомэ ушъэфы.
- Сыд ыукIыгъэмэ? - Мурат къыхихыгъ.- Дезертирыри къумалэри тIури зы. Дэгъоу ышIагъ! Сэньятышхор
ащ щыуцумэ нахьышIу.
- Сыда тэ Сэньятышхом тызэрэпылъыр.
- УцIыф гъэшIэгъон, мам, шIэхэу пщэгъупшэжьы
къыуашIагъэр...
Ащ нахьрэ а IофымкIэ янэрэ ыкъорэ зэдэгущыIэжьыгъэхэп. Мурат илъэс пшIыкIутфым ит Iоу умышIэнэу
Iэпкъы-лъэпкъы пытэ зэхэлъ, лIыжъ гъэтIысыжьыгъэ
пIонэу IупкIэ. ЯтэкIи янэкIи кIуагъэп.
Апэрэ письмэм ыуж Трам джыри тIо къэтхагъ. Аужырэр Краснодар къикIыгъ. Ащ щыкIэдзагъэу икъэтхэн
уцугъэ. ЗытIо-зыщэ фэтхагъ шъхьакIэ, джэуап щыIэп.
Чылэм къэбарыкIэхэр къыдэтаджэх. Зылъакъо е зыIэ
пымытыжь лIыхэр заом къекIыжьых. Ащ фэдэхэр къызфэкIожьыхэрэмэ, псаоу къыхэкIыжьыгъ аIошъ, ягушIогъошху. Хьадагъэхэри модыкIэ-мыдыкIэ къыщэIух.
Мафэ къэс Курынэ письмэ паплъэ. КIымафэр икIи,
гъатхэр къихьагъ. Натрыф хилъхьэзэ письмэзехьэр къакIоу зелъэгъум, Курынэ шIуанэр чIидзи, пэгъочъыгъ.
Зы гущыIэ химыгъэзэу Трам къытхыгъэм зэкIэ письмэзехьэр къеджагъ. Джыдэдэм Керчь хы зэпырыкIыпIэм
пэIулъэшъогъэ "Голубой линием" иштэн зэрэIутыр Трам
къетхы. Письмэм инахьыбэр зэхьылIагъэр Даримэкъо
Аслъан. Ащ лIыгъэу зэрихьагъэр, уIэгъэшхо телъэу
ыIэшъхьитIукIэ зэуапIэм къызэрэIуихыжьыгъагъэм игугъу
къышIыщтыгъэ. Джыдэдэм Лэбэпэ сымэджэщым чIэлъ,
иадреси къыфитхыгъ.
ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъоу письмэм итыр Аслъан
ишъуз Заурхьаблэ зэрэдэкIодагъэр ары.
Письмэр Трам мырэущтэу къеухыжьы: "Аслъан
тхьамыкIэм фэгумэкIын мы дунаим орырэ сэрырэ нэмыкI

--- Page 119 ---

щыриIэп, бэдзэрым зэгорэм узыкIорэм сымэджаплъэ
уфыкъокIыгъагъэмэ дэгъугъэ, уIэхьылынчъэным нахь
тхьамыкIагъо, Курын, ори ошIэ, щыIэп! УIукIэмэ, сикъэбари къыуиIон. ПшIэщтымкIэ узэрэфай, уезгъэзырэп.
УфыкъокIыгъэмэ сигопэщтыгъэ. Ау къыосIоныр ошIа,
Курын, Даримэкъор а зэрэпшIошIыщтыгъэу щытыжьэп,
хьадэгъупIэ Iаджи тызэдифагъ, а зыхэтыгъэми ахэтыжьэп..."
Курынэ шъхьэгугъу хэфагъ. Трам къызкIэлъэIурэр
шъхьэм икIрэп. Аслъан ащ фэдэуи щыхъужьрэп, ишъуз
зэраукIыгъэр ары щымыгъупшэрэр. Даримэкъом исымэджаплъ нэмыIэмэ, фэяхэп. Сымэджаплъэ ащ сыфэкIофэ тIэкIурэ чIэлъын, ылъэкIыгъэмэ зэрэунагъоу тыдаригъэщыщтыгъэ. КъауIагъэмэ хъужьын, инасыпти къаукIыгъэп. СыдынэкIэ сеплъын, Трам, узыгъэкIодын зихьисапыгъэм? Сымэджаплъэ Даримэкъом дэжь сыкIомэ сыда
цIыфмэ аIощтыр? Алахьым ерэмыд, сыкIонэп. Трам цIыф
гъэшIэгъон, къыришIагъэр ышIэ пэтызэ Даримэкъом гоуцошъ карт зытырарегъэхы. Сымэджаплъэ факIу eIo.
Трам, ащ пае угу хэмыгъэкI, сфэлъэкIыгъэмэ хэзгъэкIыщтыгъэп, ау сфэлъэкIыщтэп а зыр!.. Ащ фэдэ лъэIу ит Iоу
сшIагъэмэ Раий письмэм къезгъэджэныеп...
Курынэ ышIэщтыр ымышIэу хэтызэ, тхьаумафэ текIыгъ. Трам илъэIу шъхьэм икIрэп. "УкIогъагъа?" ыIорэм
фэдэу лIыр къеупчIы, ащ Курынэ егъэмэхъашэ. ТхьамыкIагъо горэ къыдэкIон фэдэу къыщэхъу. ОшIэ-дэмышIэу Курынэ чэщныкъом къызщылъэти, Даримэкъом
дэжь кIонэу тыриубытагъ. Хьаджыгъэ тIэкIу иIэти ыпшагъ,
щэламэ ыгъэжъагъ. Мурат еджагъ:
- А нынэ, а Мурат, къэущ.
- Папэ къэкIожьыгъа? - Шъэожъыер къызэшIотIысхьагъ.
- Хьау, нынэ, сэ Лэбапэ бэдзэрым сэкIо. Пчыхьашъхьэ сыкъэкIожьыщт, шъушхыщтыри столым тет.
Нэфылъэр къызэкIимычызэ Курынэ чылэм дэкIыгъэти, Лэбапэ щэджагъо мыхъупэу нэсыгъ.
Сымэджэщыр зыдэщыIэмкIэ Курынэ зыкIэупчIэм,
къырагъэлъэгъугъ. Щагум цIыфыр диз. ЗэкIэми анахьыбэу тыдэкIи дилъагъорэр хъулъфыгъ. БэшIагъэ, заом
чылэ лIыхэр защагъэ уж, мощ фэдиз хъулъфыгъэ Курынэ зимылъэгъугъэр, ыгу къызэхэхьагъ. Зылъакъо тет
уIагъэхэр чъыгчIэгъ пхъэнтIэкIумэ атесых. Бэщ лъакъохэр зыкIэтхэри ахэтых. Анахьыбэу ылъэгъухэрэр зыIэ
уIагъэхэр арых. Къин зэралъэгъурэр пшIэнэу ашъохэр
гъожьых, кIыфых.
Мохэмэ ахэтынэп Даримэкъор, ыIуагъ Курынэ,
уIэгъэшхо телъ Трам ыIуагъэшъ, щылъыщт ар. ТхьамыкIэх, лIы шIагъохэр зэхаугъоягъэу тагъэунэхъу. Тинасыпмэ Трам тхьэм ынэшIу къыщыфэн, тэри тыкъызэхишIыкIын. МыуIагъэхэри щыIэхэмэ сшIэрэп мыщ? Муарых
зэхэтых. Ахэр зиуIагъэхэр хъужъыгъэхэр арынхэкIи
мэхъу. УIэгъакIэхэри, муарых, къыдащагъэх. Курынэ
зыфэкIогъэ Аслъан къызэригъотыщтыр ымышIэу зыIэ
пхыгъэ уIагъэ горэм еупчIын зыщиIощтым, ыцIэ зэхихыгъэ:
- Курын!
Плъэмэ, Курынэ Аслъан ылъэгъугъ. Сэмэгу блыпкъ
лъэныкъор ыгъэсысрэп. Бэрэ щылъыгъэ шэфым фэдэу
ышъо гъожьыбз. Курынэ щтагъэу къызэтеуцуагъ; псынкIэу зыкъишIэжьыгъ:
- Укъэмыджагъэмэ укъэсшIэжьыныепи, Аслъан,-
Курынэ Даримэкъом пэгъокIыгъ.- Бэдзэрым укIомэ,
Аслъан дэжь Iухь Трам ыIуагъэти, сыкъэкIуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Курын, нибжьи сщыгъупшэнэп
укъызэрэкIуагъэр. Уищыгъу-пIастэ Iаджри тшхыгъэ...
Тэри угу хэдгъэкIыгъэнкIи мэхъу, мышIапхъэ горэ тшIэгъэнкIи мэхъу ... къытфэгъэгъу...
- Хъун, хъун, Аслъан, уихьалэл пшхыгъэмэ, зытемыушъогъожь. Мыщ фэдэ лъэхъан Iаем ащ фэдэмэ арыгущыIэжьхэрэп. О дэу ущыта?
- Сэри сыхъужьыгъ пIоми хъущт, тхьаумафэ горэмкIэ сычIатхыкIыжьынэу aIo. НекIоба, сыда моу тызыкIыщытыр, тыгъэтIыс модэ,- адыкIэ лIы уIагъэ горэ зытес
пхъэнтIэкIум тетIысхьагъэх.
ЛIы уIагъэр Даримэкъом къеупчIыгъ:
- Уишъуза мыр?
- Хьау, сишъэогъу ишъуз.
Курынэ ынэгушъхьэ къыхихыгъ нахь, зэхихыгъэр
къызхигъэщыгъэп.
Сыхьат фэдизрэ Курынэрэ Аслъанырэ зэдэгущыIагъэх, бэмэ анэсыгъэх. Ау тIуми ягущыIэ зэкIужьыщтыгъэр Трам, гущыIэ дэхабэ Аслъан къыIуагъ. Ары
мыхъугъэмэ, къызауIэм, заом зэрэIукIодэжьыщтгъагъэм игугъуи къышIыгъ.
- Адэ джары, Курын, мы заор къызыфежьагъэр
сэры фэд. Чылэм къыщыхъугъэ тхьамыкIагъор сщыгъупшэн слъэкIрэп. Сызымыгъэзагъэри пшъэшъэжъые цIыкIур ары.
- Сыдэу пшIын, Аслъан,- зыфэтхьаусыхахэм Курынэ
ыIуагъ,- угу гъэпытэ. Упсаумэ пшъэшъэжъыери бгъотыжьын, ихъяри плъэгъужьын. Тхьапш ыныбжьа пшъэшъэжъыем?
- Илъэситфым ит,- Аслъан ихэщэтыкIы макъэ Курынэ ыгу ыгъэузыгъ.
- ТхьамыкI. Янэ иIахьылмэ адэжь щыIэщтын?
- Детдомым щапIужьыгъ янэ, Iахьылынчъ.
- Пшъэшъэжъыер хэт ыIыгъа?
- Тигъунэгъумэ аIыгъ.
- Мыщ укъызычIатхыкIыжькIэ чылэм укIожьыщта?
- Хьау, джыри сызэон слъэкIынэу алъытэ.
Курынэ хымэ унагъом ис пшъэшъэжъыер щыгъупшэрэп, ыгу къыхэо. Къыратмэ, заор аухыфэ ыдэжь ригъэсыныгъи...
- Шъэожъыехэр дэу щытха, Курын?
- Узынчъэх ахэри, инышхо хъугъэх. Сыдахьэмэ шъуигъунэгъумэ къысатына пшъэшъэжъыер?
Даримэкъо Аслъан зэхихрэр ышIошъ мыхъоу нэ
шъогъуабзэхэмкIэ Курынэ еплъыгъ, етIанэ риIуагъ:
- Олахьэ, Курын, сымышIэ... Ори бынышхо охъу...
Тхьауегъэпсэу угу къызэрэкIыгъэмкIэ...
- Сэ укъыспымылъ. Ащ нахь къин Iаджи слъэгъугъэ.
- Сафатхэмэ къыуатын,- зэригуапэр Аслъан къыхэщыгъ.
- Къэтх ащыгъум, джыдэд.
Письмэр къызетхым, Аслъан къыIуагъ:
- Сим ыцIэу шыпхъу цIыкIу гори сиI, ори пшIэн фае
ар, чылэм тыкъызыдэкIыжьым такъыркIэягъ.
- СымышIэу, Самбыр Мурадин зэришъузыри сэшIэ.
Трам къысфитхыгъ.
- Адэ, ащыгъум зэкIэри ошIэба. Адэ, симахъулъэ
лIыгъэу зэрихьагъэр ошIа?

--- Page 120 ---

- Ащ нахь къэбари тичылэ дэлъыжьэп. Газетэу зэрытыр зэIэпахэу къырахьакIы. Рэгушхох. Ятэш лIыжъым
къызыфеджэхэм, тхьамыкIэр гъыгъэ аIуагъ.
- Ы-ы, ары яунэкъощхэр шъуичылэ дэсых. Узэрыгушхон кIал ар, симахъулъэкIи сIорэп, тхьаегъэпсэу, тыкъигъэукIытэжьыгъэп, лIыгъэ зэрихьагъ, орден лъапIи къыратыгъ... Симэ игугъу къызкIэсшIыгъэр, Курын, хэт ышIэра... Пшъэшъэжъыер уадэжь зэрэщыIэр ышIэмэ, къэсыщт. Фэстхыщт сэ...
- УкъэмыгумэкI, Аслъан. Шъори, тхьэм ыIомэ, зыгорэу шъухъун. Ащи тэтыемэ ашхырэр ышхын, зыщалъэрэр зыщилъэн, мэлакIэхэми, мэлэкIэн,- Курынэ къэтэджыжьыгъ, сымэджэщ къэлапчъэм къызщыдэкIыжьыщтым, щэлэмэ гъэжъэгъэкIэ зэкIоцIыпхагъэр зыреты
ужым, Даримэкъом фищэигъ: - Ма мы ахъщэ тIэкIури,
Аслъан, узкIэхъопс горэ къырыпщэфыни, пшхын.
- Хьау, Курын, ахъщэ сищыкIагъэп сэ. Оры зищыкIэгъэщтыр, кIалэмэ зыгорэ афэпщэфын. Сэ сишIуагъэ
зэрэозгъэкIын джыдэдэм щыIэгоп. Мы жъогъо цIыкIуитIур шъэожъыемэ ят, япаIо халъхьан, шъэожъыехэр
жъуагъокIэ ерышых, тызIукIэрэ шъэожъыехэм яттыхэу
мыхэр къыздетэхьакIых. Мыдырэ жъуагъори пшъэшъэжъыем, Зурэ, уятэ къыпфысигъэхьыгъ Iори сфетыжь.
Тхьэуегъэпсэу, Курын, укъызэрэсфэкIуагъэри, пшъэшъэжъыемкIэ къысфапшIэрэри нибжьи сщыгъупшэнэп.
Сэлам чылэми сфяхыжь.
- Трамдыхэр бгъотыжьынха, Аслъан? Украинэм ихьагъэхэу ары тыгъуасэ къытIукIэгъэ письмэм итыр.
- Сэри тыгъуасэ иписьмэ къысIукIагъ, фыкIаеу нэмыцыр афы. Джы къэуцу тиIэщтэп, Курын. ТапэкIэ нахь,
къызэплъэкI тиIэжьэп. Икъун ащ тэ ткIэхихыгъэр! КIэлэ
шIагъохэр Трамырэ сэрырэ тигъусэх. Кратовымрэ Роминымрэ язакъоу зы батальонкIи къыостынэп. Васек шIэ? -
Аслъан IугушIукIыгъ.- Васек изакъоу зы полк ыуас!
- Дэгъу, дэгъу, Аслъан, зэ къэшъуух гущэу шъукъэкIожьыгъот.
- Тыпсаумэ, Курын, ари непэ фэдэу къэтлъэгъужьын. Трам пае умыгумэкI, тэ щыIэми ар сэ къэзгъотыщт!

--- Page 121 ---

Унапчъэр фэшIыгъагъ нахь, егъэтыгъагъэп. Курынэ
гузажъозэ остыгъэр хигъэнагъ. АIэхэри алъакъохэри зэгогъэзыжьыгъэхэу, чхыIэныри джэхашъом къефэхыжьыгъэу зэшитIур мэчъые.
Зурэ ылъэгъурэр шIогъэшIэгъон:
- Хэта мыхэр?
- КъэпшIэжьхэрэба, Зур? - Курынэ пшъэшъэжъыем
еIушъэшъагъ: - Ахэр о пшыхи...
- Шы цIыкIухэр сиIагъэхэп сэ.
- УимыIагъэхэмэ, джы уиIэ хъугъэх. Мыр Мурат,
модырэр - Руслъан. Ахэмэ о уряшыпхъу цIыкIу джы.
- Къысэзэощтхэба?
- Зэш-зэшыпхъухэр зэзаоха? - Курынэ пытэу-пытэу
пшъэшъэжъыер къызIэкIиубытагъ.- Ахэмэ шIу уалъэгъущт, Зур.
Мурат къызэущыжьым, янэ ипIэ пшъэшъэжъые цIыкIу горэ къыхэплъы.
Шъэожъыер къеплъэу зелъэгъум, Зурэ ынэхэр
ыупIыцIэжьыгъэх, къызэтырихыжьыгъэх. ЕтIанэ Зурэ
пIэм къыхэтIысхьагъ:
- О пшIэрэп нахь, сыуишыпхъу цIыкIу сэ.
- Мыдэ-мыдэ мыщ ыIорэр... Тэ укъикIыгъа?
- Тэ сыкъикIыгъэми сыуишыпхъу, джары мамэ
ыIуагъэр!..
Курынэ къихьажьыгъ, Зурэ "мам" зэриIуагъэри зэхихыгъэ, ыгуи ыгъэтэкъуагъ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр, мам, зэхэоха? - Мурат лъэгонджэмышъхьэкIэ пIэкIорым хэс.
- Зэхэсхыгъэ, нынэ, зэхэсхыгъэ, тэрэзэу eIo,- Курынэ шъэожъыем нэкIэ гуригъаIоу IугушIуагъ,- Зурэ
шъушыпхъу цIыкIу. ЖъугъашIо, шIу шъулъэгъу, шъуемызау, ыгу хэшъумыгъэкI.
- Джары, ошIа? - Зурэ зигъэшIожьэу гъолъыжьыгъэ.
Джа пчэдыжьым щыублагъэу Муратрэ Руслъанрэ
шыпхъу цIыкIу яIэ хъугъэ. Ащ Зурэ зэрицIэри Даримэкъо
Аслъан зэрипшъэшъэжъыери чылэм щызэхахыгъ, IаекIэ
тегущыIагъэхэп. Зэ закъо шъуз горэм щэкIэщым къыщыригъэжьэгъагъэти, фадэгъагъэп:
- Пшъэшъэжъые ибэ тхьамыкIэм шъунэзгъэсыгъэр
сыда джы! - чылэпшъэ шъуз горэ фэгубжыгъагъ.- Курынэ псапэ ешIэ. ШъулIэжьыщтба? Хъымсад тхьамыкIэм
ыкуашъо тесэу Трами ыпIугъ, ибыдзыщи Iуфагъ.
- Ары шъыу,- нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ,-
Хъымсад тхьамыкIэм ар фимышIэжьыщтымэ, сыда Трам
фишIэжьыщтыр? ИлI ишъэогъу дэдагъ.
- Ишъэогъумэ, зэкIоцIипхи, зыкIыдищыгъагъэр емына? - щэтэ кIэщыгъакIэм IапэкIэ хэбзаещтыгъэ ныо шIуцIэ
цIыкIум къыIуагъ.
- О къыоупчIыжьыгъэхэпти ары, Бабын!..- фэгубжыгъэх.
XVIII
Даримэкъо Аслъан зэриIуагъэу иIоф хъугъэп.
Аслъан зэрахэтэу нэбгырэ заулэ хъухэу сымэджэщым къычIатхыкIыжьыгъэх. Хэти дзэу зыхэтыр ыгъотыжьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, о зэрэпIоу заом щыхъурэп.
Нэбгырэ пшIыкIутфымэ Даримэкъор анахьыжъэу Днепрэ Iушъо Iут дзэ горэм ыщэнхэу унашъо къыфашIыгъ.
Ары шъхьакIэ, ежь фэдэу хэти иполк кIожьы шIоигъуагъэти, игъусэхэр къелъэIухэу аублагъ. Афимыдэу заулэрэ къэкIуагъэхэу амыгъэзагъэ зэхъум, ятхылъхэр аритыжьыгъэх:
- Зэон фалIэ шъолIэмэ, ма шъуитхылъхэр, шъуиполкыхэр зэжъугъэгъотыжьых. Ау къышъосэIо, шъуджэрыоу шъутемыт. Керчь хытIуалэмкIэ кIон щыIэмэ, сигъусэ. АщкIэ типолк зэрыхьэгъэ Украинэр нахь благъ.
Даримэкъом гъуситIу къыфэхъугъ.
Машин, ку аIозэ, зычэщ-зымафэ кIуагъэх, къагъэуцугъэхэп. Керчь хытIуалэм нэсынхэкIэ къафэнэжьыгъэ
щымыIэу мэшIоку станцие цIыкIу горэм нэбгырищыри
щаубытыгъ. Ежьмэ афэдэу зэхэушIоихьажьыгъэхэу солдат заулэ зэрыс унэм ращагъэх. ЗяупчIыхэм, типолк тыкъыщинагъэти тыгъоспчыхьэ мыщ тыкъащагъ, щэджэгъошхэ тIэкIу зэрэтагъэшIыгъ къараIуагъ. Шхонч ыIыгъэу
солдат лIыжъ хьазыр горэ пчъэм Iут.
Пчыхьэшъхьэ кIахэ нэс зыгорэ къэджэныба aloy щысыгъэх. Зи къарамыIуахэ зэхъум, джэхэшъогум тетэкъогъэ уарзэм хэгъолъхьажьыгъэх.

--- Page 122 ---

Чэщныкъо нэс Аслъан чъыен ылъэкIыгъэп. Игъусагъэхэр, тхылъхэр аритыжьи, зэритIупщыжьыгъэхэмкIэ
кIэгъожьыгъагъ. Ядзэ кIожьыгъэха-мыкIожьыгъэха? Тэрэзэу сызекIуагъэп. Заом ащ фэдэхэр щыпшIэхэ хъущтэп. Ау сыгу мурад Iае илъэу сшIыгъэп. СтIупщыжьыгъэхэри кIэлэ шIагъох, заом тыкIощт aIo нахь, тылым кIонхэ
мурад яIэп. Ау зэрэгъэIушхэу хэхьажьхэмэ? ПшIэхэнэп
мохэмэ ашIэщтыр. ШIу сэшIэ сIозэ е зэсхыжьыгъэкIэ сенэгуе... Апэрэ мафэм, зэгъусэ тызызэфэхъум, дзэм
тыкъыкIэкIэзыгъ тIонэу зэфэдгъэпытэгъагъэ, аIощтыр
джы сшIэрэп нахь... ЗэрэстIупщыжьыгъэхэр араIуакъомэ?
Пчэдыжьым нэбгырэ зырызэу къяджэхэу аублагъ.
ЧIащыгъэ пэпчъ къызэримыгъэзэжьрэр Аслъан шIогъэшIэгъон.
Чырбыщ унэм ыкIыбкIэ къуащи, пчъэшхо горэм Аслъан ращагъ. Стол шъэджашъэм кIэлэ шъхьацыф горэ
къыкIэрымыщыхэу кIэрыс. ТагъэтIысыпэнкIэ сенэгуе мы
сызхаплъэрэмэ, плъэгъурэба мо сапашъхьэ исым ищысыкIэ? БэшIагъэ шъузысымылъэгъужьыщтыгъэр. Джы
нэс тэ шъущыIагъа?.. Плъэгъурэба мощ ышъхьэ къыIэтэу
къызэрэмыплъэрэр? СыпыйкIэ огугъа?.. Сыблэбгъу пакIэ
телъ уIагъэр плъэгъугъэмэ ащ фэдэу зыкъысфэпшIыныеп. А-енасын, заом иокоп зэжъу горэм удэсыубытэгъагъэмэ укъаплъэмэ угушIоу уисшIыхьэщтыгъэ...
- Сыд плъэкъуацIэр? - тхылъыпIэмэ ахэплъыхьэзэ,
кIэлэ сырыфыр къеупчIыгъ.
- СыздэщыIэр сшIэмэ сшIоигъуагъ, товарищ капитан?
- УпчIэу къыострэмэ джэуап къятыжь.
КъызгурыIуагъ джы сыкъыздащагъэр, ыIуагъ Даримэкъом. Сыкъызэрэоплъэу узэрэособистыр къэсшIагъэ гущ, ау сыд къысэпшIэн плъэкIын, щэкIэ агъэпскIыгъэм сыфэд. ПшIошъы мыхъумэ, сиджэнабгъэ къыпфыдэсщэен, Аслъан щынэгъо шъэфыр къышъхьащытаджэу
регъажьэ.
- СлъэкъуацIэр Даримэкъу.
- ПцIэ?
- Аслъан...
Капитаныр къэупчIэгъу Аслъан ригъафэрэп. БэшIагъэ
ар къызкIэупчIэщтыр ащ зишIэрэр. Ар зыкIэрыс столым

--- Page 123 ---

фэдэ горэми, нахь мыцIыкIоу, Даримэкъори кIэрысыгъ.
Ителефони мо столым тетым фэдэкъэбзагъ. ЕсэрэIуа
сэри мыхэмэ сазэрэщыщыгъэр? Цыхьэ фэсшIэу лые зэсхыжьымэ?.. Сыд узхэтыгъэ органмэ уазыкIыхэмытыжьыр, сыд къыохъулIагъэр къысиIомэ?.. Ерагъэу зиIажэзэ, Аслъан къыIуагъ:
- ПшIошъы мыхъумэ, товарищ капитан, сыблэбгъу
уIагъэ озгъэлъэгъун.
- Тысымэджэщэп тэ,- капитаным, мыгузэжъуахэу,
тхылъыпIэхэр къыштэхи, къызэтэджым, Даримэкъори
къызщылъэтыгъ.
ЗыдэкIощтыр ымышIэми, чэтэн шIуцIэ зытебзэгъэ
пчъэшхом зэрэращэщтым Аслъан щыгъозагъ. Ау капитаныр хъатэу къыпылъыгъэп. СытыгъуакIоп, сызэуакIоп,
сыбзэджашIэп зэраIоу, Даримэкъор зыфэгубжыжьыгъ,
сыд мыхэм къысашIэн алъэкIын! Серэщ сыздищэ шIоигъо
шъыпкъэм, ащ фэдэ тлъэгъугъэба тэ, ащ нахь шIуIуи тлъэгъугъэ, аджалым ыпашъхьи титыгъ. Мы есIуагъэм щыщ
шIошъы хъугъэнба? ТхьамыкIагъор пIорэр ашIошъы мыхъоу умышIэгъэ бзэджэшIагъэр къыпхалъагъо зыхъукIэ
ары. Сыда сэ мыхэмэ шхончыр къыздаIыгъэу сыкъызыкIыращэкIын фаер? Сиполкэу сызылъыхъурэм лъыпсыр заом щегъачъэ, сэ мыкIэ дезертирышъо къыстыраплъэ, сыкъыращэкIы. НекIо, некIо, уздакIорэм сыкъэкIон,
шъыпкъагъэри къыщынэфэн. Адэ шъыпкъагъэ щымыIэжьыхэу ара джы зэрэхъурэр? ЦIыфым ыгу дэлъыр къызыуиIокIэ сыда пшIошъы зыкIэмыхъущтыр?.. Олахьэ, аIуамыIоми, хэгъэгу гъэшIэгъон тисым, хэти зыфаер ешIэ...
Даримэкъо Аслъан ошIэ-дэмышIэу Таусэ Трамрэ Сэмэгу Зуберырэ ыгу къэкIыгъ, ынатIи пкIантIэр къытырикIэу
шъхьэр дыригъэзэкIыгъ...
УапэкIэ удзыгъэ мыжъом уелъэпэожьы зыфаIорэр
адэ джы шъыпкъэна? Мы непэ къысэхъулIэрэмкIэ тхьэIофлъышIэжь горэ хэлъына? Олахьэ ТрамкIи, ЗуберкIи сыкъабзэм, зы хьарамыгъи тхьагъэпцIыгъи сыгу афилъыгъэп.
Хэгъэгум цыхьэ къысфишIызэ спшъэ къырилъхьагъэр,
къыстефэу сшIошIырэр згъэцэкIагъэ. Сыхэукъогъэна?
Ащ фэдэ хъугъэми сшIэрэп, ау ахэр сянэ къылъфыгъэ
дэдагъэхэми джаущтэу садэзекIоныгъи!.. Симэ сшыпхъу
цIыкIу закъоба? Сыл хэсчыжьызэ шъофым, зэо пчэгум

--- Page 124 ---

къисынагъ! Ау хэгъэгум тыфэбанэ тIозэ, еплъ джы
сшъхьэ шъыпкъэмкIэ къысэхъулIэжьыгъэм: къысэупчIых,
сагъэмысэ, сыкъыращэкIы. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр
сIорэм щыщэ зэрапкъырымыхьэрэр ары. Адэ цIыфыгъэшъыпкъагъэ щыIэжьыхэба джы? Зао оIокIэ, хъурэр
гъэшIэгъоны, зыми тыкъимыубытыжьыхэнэу ара?.. НекIо
оIомэ, сыздапщэрэми сыкъэкIон, ау шъыпкъагъэр ащ
щашхыжьыгъапэпщтын...
Унэм къызекIхэм, чэум дэжь щыт машинэм игъусагъэхэр зырелъагъом, Аслъан гушIуагъэ.
- Даримэкъор, къитIысхь,- Iэ къыфашIы...
Джаущтэу полкыкIэу зэхащэрэм Даримэкъо Аслъан
хэфагъ.
А пчыхьэ дэдэм полкым иадреси къызэригъэшIагъ,
апэрэ письмэри Трам фитхыгъ.
Ащ ыуж Курынэ фэтхэнэу Аслъан ыIуагъ шъхьакIэ,
къыригъэкIугъэп. Ягъунэгъу лIыжъымрэ ныомрэ афэтхэни, пшъэшъэжъыемкIэ къэбарэу щыIэр зызэригъашIэкIэ, Курынэ фэтхэщт.
Мафэ горэм Бесхлебовыр Аслъан къеупчIыгъ:
- Къэбарэу щыIэр ошIа? Типолк къумалыбэ хэт.
- Сыд къумала! - зэхихыгъэм Аслъан къыгъэлъэтагъ.
- Дезертирхэр ары зыфасIорэр. УнэшъуакIэу къыдэкIыгъэмкIэ ежь-ежьырхэу къыхэкIыжьыгъэхэр арых.
Батальон псау мэхъух. Тэ тхьэ нахь тымышIэу тахэфагъ...
Еплъ джы хъурэм, къытэхъулIагъэм...
Аслъан ышъо пычъыгъ. ЗыгубжыкIэ зэрэхъу ихабзэу ынэтIэбгъумэ лъы стырыр къяуагъ. Щымысышъоу
къэтэджыгъ. Блэбгъу уIагъэри къэузыгъ. Нибжьи Даримэкъо Аслъан ащ фэдэ къехъулIэн Iоу ышIагъэп. Дезертир тIоу зыуж титыгъэмэ джы зы полк садыхэтын фаеу
хъугъэ, elo. Ар таущтэу хъура? Ежь-ежьырэу къыхэкIыжьыгъэхэмэ гъэшIэгъона!.. Уфаемэ ухэхьажьы, уфаемэ
укъыхэкIыжьы хъущтмэ, сыхэхьажьын сэри, мэкъу гъурб
горэм сисын. Арэп Iофыр зэхьылIагъэр, къэрарыр ары.
Ащыгъум Трами мыхэмэ афэдэба? СIорэр сшIэрэп.
Трамрэ мыхэмрэ сыдым зэфихьынха!.. Ар зыфыхэхьажьыгъэм лъапсэ иIагъ. Хэт зышIагъэр колхоз бригадирыр
пыеу къычIэкIыныр! Сэри силажьэ хэлъ ащ... Адэ джары
дунаир зэрэщытыр... Тэ типолк тызэрэлъыкIожьрэм пае

--- Page 125 ---

цIыф ымышIэрэ тшIагъэу мыщ тыкъагъэсыгъ. Аущтэу
хъун Iоу сшIагъэмэ, тыкъызчIатхыкIыжьым тызыдагъэкIонэу зыфаIогъагъэм зэнкIабзэу сыкIоныгъи. Адэ джары...
хэгъэгум икъумалмэ сябэнзэ, къысэхъулIэжьыгъэр...
Апэрэ мафэм щыублагъэу Даримэкъо Аслъан зыхэт
полкыр шIу ылъэгъугъэп. ХэкIыжьыпIэу иIагъэр зы: заом
Iухьэхэмэ къауIэн е къаукIын...
XIX
Берлины пэмычыжьэу тидзэхэр щэзаох. Заом иухыгъо къызэрэсрэр зэолIмэ ямыIожьми ашIэ. Гъэтхамэу
къэурэм Бесхлебовым ышъхьэ егъэуназэ, окоп нэзым
къыкIэрихыгъэ ятIэр, хыныгъор къэсыгъэмэ-къэмысыгъэмэ зэрашIэным пае коцышъхьэр Iэгушъом зэрэрагъэушкъуаеу ыIэгушъо рещытIыхьэ, епэмы, етIанэ
хьылъэу хэщэтыкIы:
- Е-е, чIыгу бетэмал, чIыгу бетэмал...
Даримыкъоми игупшысэ пшъэшъэжъыер зыдэщыIэ
чылэм дэкIрэп. Загъорэ Курынэ къыфитхрэ письмэр игушIуагъу. Симэрэ ежьырырэ джа зэрэзэфыщытых, зэфатхэхэрэп. Анахь зыпкъ итэу къыIэкIахьэхэрэр Трам иписьмэхэр арых.
Аслъан ыгу римыхьэу Трам иписьмэмэ арытыр икIэух,
"тхьэм ыIомэ, тыпсаумэ, тызэрэлъэгъужьын" зыфиIорэр
ары. Джа гущыIэмэ занэсыкIэ, анахьэу "тыпсаумэ" зыщиIорэм, Даримэкъом ышъхьацышъо къэтэджы. ГъэрекIо гъатхэ а гущыIэхэр ащ фэдэу зэхишIэщтыгъэп. Джы
зэхихынэу фаеп. Псэр хэти шIоIэшIу. Ащ фэдэхэр пшъхьэ
ибгъэлъы хъущтэп, Аслъан eIo. Мыщ фэдиз къиныр зыщытлъэгъугъэ заом иухыгъом ухэкIодэжьыныр тхьамыкIагъу... Мы Трам зыгорэ къемыхъулIагъот... Сыгу рихьрэп аущтэу зэриIорэр. Сыда тызкIэмыпсаущтыр? Джы
нэсы тызыпсаугъэкIэ, джыри тыпсаущт, Трам, угу умыгъэкIоды.
УIагъэхэр Даримэкъом зилъэгъукIэ Бесхлебовым
peIo:
- Джахэм, Семен, заор аухыгъахэкIэ лъытэ. ЯуIагъэ
агъэхъужьыфэкIэ тэ Берлин быракъ плъыжьыр щыдэдгъэчъэещт.

--- Page 126 ---

- Зэ хъущтыр хъугъагъот. Гъатхэм ижъобгыпI, тичылэ згъэзэжьыгъагъэмэ, джы губгъом ситыщтыгъэ.
- Сыд щыпшIэу?
- ЩыпшIэн макIа? - Бесхлебовым егъэшIагъо.
- УмыгъэшIагъо, сэ бэшIагъэ мэкъумэщышIэм сызыхэмытыжьыр. Сятэ кулакмэ заукIыгъэ мафэм щегъэжьагъ. Ау заор зэрэтэухэу зэнкIабзэу тичылэ сыкIожьыщт. Колхозым сыхэхьажьыщт. ЧIыгум удэлэжьэным
нахь хъяр щыIэкIэ сыгугъэрэп.
- Ар сэ бэшIагъэ зысIорэр,- Бесхлебовым ынэхэр
къилыдыкIыгъэх.- ЧIыгур къэгущыIэрэп шъхьакIэ, цIыфым фэд. Ни, тхьакIуми, гуи иI. ОшIа, хымэчIым тит пэтзэ, ащ ижьыкъэщэ макъэ зэхэсэхы. Гъатхэм ищхы макъэ
фэдэ щыIэп, пшъэшъэ гушIубзыу къежьэгъакIэм фэд...
Пшъхьэ окопым, Аслъан, имыIэтыкI. Плъэгъурэба къызэрэорэр!..
- КъаокIэ ащ къытишIэжьын джы щыIэп.
- Ар умыIо, Аслъан, щэм сыкъэкIо ыIорэп.
- Ари тэрэз, зытыухъумэжьмэ нахьышIу,- Даримэкъом ыIуагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Ау, Семен, сэ къызгурымыIорэр ошIа, Гитлер ихьисапыр ары.
Сыда зыпэсыр? ЕшIэ пэт иIоф зи къызэримыкIыжьыщтыр.
Хьаулыеу ицIыфхэр укIыпIэм къыIуещэх.
- Ары шъхьакIэ,- Бесхлебовыр етIэ шкъоимэ джыри
япэмы.- Гитлер ешIэжькIэ огугъа ыIощтыри ышIэщтыри.
ЗымышIэжьы рашIыхьагъ. Зэхэоха, танкэхэр ежьагъэх...
КIэимкIэ "ура" макъэхэр къыщытэджыгъэх. Даримэкъомрэ Бесхлебовымрэ окопым зыраIэтыкIыгъ. Зыуж
илъэдэгъэхэ танкэ къогъум къотхэу заулэрэ чъагъэх.
Шпрее нэпкъ IулъэдэнхэкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу Аслъан ыIэлджэнэ лыпцэ зыгорэм къыпхыристыкIыгъ. Зетхъожьым, лъы стырэу къичърэм хэIэбагъ. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ зэхэтIысхьи, Бесхлебовыр зыдэчъэрэ лъэныкъомкIэ плъагъэ, лъыджагъ, зэхихыгъэп.
УIэгъэ ин ыIэлджанэ зэрэтемылъыр ардэдэм Даримэкъом къыгурыIуагъ. КъехъулIагъэмкIэ гушIощтми,
нэшхъэищтми ышIэщтыгъэп. ЗыдишIэжьрэр псаоу къызэрэнагъэр ары. Аслъан ышъхьэ чIы иутыгъэ натIэм ригъэкIыгъ. Къыздизыгъэр ымышIэу бзылъфыгъэ цIыкIу

--- Page 127 ---

горэ Даримэкъор зэрыс чIы иутыгъэм къипшыхьагъ. Аслъан шъхьэр къыпхъотагъ:
- Сим!..
- Лъа-ан, ора!..- Симэ ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу
ышнахьыжъ зыридзыгъ.
- Сэры, Сим, сэры!.. Упсаумэ Iофэп. Сэри сыпсау.
Iофэп сиуIагъи... Хъужьыщт ар, хъужьыщт...
Симэ псынкIэу ышнахьыжъ иджэнэ Iэгъуапэ зэIитхъыгъ. ПсыпсымкIэ уIагъэр ыпхызэ:
- Къупшъхьэм зи ришIагъэп. Хъужьыщт ар, хъужьыщт...
- Хъужьыщт адэ, сыд ригъэIон,- Аслъан ышыпхъу
дырегъаштэ, еупчIы.- Мурадин тэ щыI, сыд икъэбар?
Трам къытхыгъагъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ. УIэгъэ хьылъэкIае телъэу Львов сымэджэщым чIэлъ... Къатхэ, сэхъужьы eIo.
- Е кIэлэ бетэмал... Алахьым урихьакI, ухъужьын.
Трам?.. Трам тхьамыкIэр псауа?
- Псау. Мычыжьэу, модырэ чылэгъунэмкIэ, Трам
щэзао.
- Ы-ы, ара?.. Трам тхьамыкIэр псаумэ Iофэп, заори
тэухы пэт...
ДэIэпыIэзэ зэуапIэм къырищыжьынэу Симэ зеIом,
Аслъан ыдагъэп:
- Хьау, Сим, сфэмыукIочIын уIагъэп, сэр-сэрэу санчастым сыкIон слъэкIыщт, зыдэщыIэр къысаIу.
- Мо унэ фыжьитIур олъэгъуа? УиджабгъукIэ бгъазэмэ, мэзым хэт. Ор-орэу укIошъуна?
- СымыкIо мэхъуа? Модэ о уздэкIощтым кIо, Iаджи
къыппаплъэ. Ащ сэ джы сынэсын, Iофыр оры нахь, Сим.
Зыфэсакъыжь, Сим! Заор тыухынкIэ къэнэжьыгъэ щыIэп,
тымыгъэунэхъу.
- УмыгумэкI, Лъан, сэри зыгорэу сыхъун...
Санчасть щагум уIагъэр щызэпэIулъ. Зыр мэкуо,
мэхъуанэ, адырэм орэд къеIо. ЩэIурэр нахьыб. Даримэкъом зи шIогъэшIэгъоныжьэп, ау чъыг чIэгъым чIэлъ
уIагъэм орэд къызкIиIорэр зыфихьын ымышIэу кIэрыхьагъ, ынатIэ теIэбагъ, еджагъ, къышIагъэп.
ТхьамыкIэр плъыр-стырым зэрехьэ, ыIуагъ Аслъан.
Анахь уIэгъэ хьылъэмэ ямыплъыхэу тэ зи къытэкIолIэн

--- Page 128 ---

щыIэп. Чъыгым тхыкIэ зыригъэкIын зыщиIорэм, нэбгырэ
зыщыплIыкIэ пэблагъэу адыгэ макъэ зэхехы: я си Алахь,
унэшIу къысщыгъаф, я си Алахь, унэшIу къысщыгъаф...
Аслъан джагъэ:
- Хэта мыщ адыгэу щыIэр?
- Хэта ар?..- къыпэджэжьыгъ, итхьэлъэIуи ригъэжьэжьыгъ.- Я си Алахь, унэшIу къысщыф...
УIагъэм Аслъан екIолIагъ:
- Хэтмэ уащыща?.. Трама сэIо!..- Аслъан кууагъэ.
- Ары...- Трам ышъхьэ къыфэIэтыгъэп.- Оры... О...
- Сэры, Трам, сэры,- Аслъан ыгу къызэхэхьагъ,-
сыкъэпшIэжьрэба? Аслъан ары, Даримэкъо Аслъан...
Трам къэплъагъ, ау хьадэгъу пкIантIэу натIэм къытырикIагъэм нэпIэ хьылъэхэр шIуригъэфэхыжьыгъэх.
КъыIорэр IумышIыкIэу ыIупшIэхэр мэхъублаблэх, хьылъэу жьы къещэ, хэгурымыкIы.
- А Трам! Трам!..- Аслъан иуIагъэ щыгъупшэжьыгъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ шъэогъум жэхэс, Iэ псаумкIэ ынэкIушъхьэ едэхашIэ.- Ухъужьыщт, Трам... Зэ,
Трам, зэ!.. Заор ыкIэм фэкIо пэт...
- Врачмэ уяджа? - Трам ошIэ-дэмышIэу зыкъишIэжьыгъ.- Ахэмэ, тхьэегъэпсэух, алъэкI къагъэнагъэп... Сэ
къэзгъэшIэжьын щыIэп, Аслъан... Дэгъоу хъугъэ тызэрзэIукIэжьыгъэр... СылIэмэ, сынапIэ бгъэплIэжьын...
- Ар умыIо, Трам. УщыIэщт!..- Аслъан ынэпсыхэр
къыкIэтэкъугъэх.
- Мыщ сихьэдэгъу щыI, Аслъан... Къэнэжьыгъэр макIэ...
Трам нахьышIу хъугъэ фэдэу къыщыхъугъ. Шъхьэр
къыIэтынэу фежьагъ шъхьакIэ, къыфэIэтыгъэп. Ылъэхъомбапэхэр къэучъыIыгъэх. НыбэкIоцIыр машIом рестыкIы.
- Тутын сегъашъу, Аслъан,- Трам къэлъэIуагъ.- Чысэр сиджыбэ илъ... Адэ джары, Аслъан...
Аслъан чысэр Трам иджыбэ къырихыгъ. Тутын рищыхьанэу тхылъыпIэ ригъотагъэп. Ежь ибгъэджыбэ Аслъан итхъожьыгъ. Трам ехьылIэгъэ тхылъыпIэу лIыгъэкIэ
кIэлитIур зыкIигъэтхэжьыгъагъэр къырихыгъ, тутыныбжъэ рищыхьагъ. АдыкIэ мычыжьэу зы уIагъэ горэ тутын
ешъоти, рихьылIи хигъэнагъ. Тутын емышъощтыгъэ Аслъан зыщэ-зыплIэ игуапэу ыкъудыий, Трам ыцапэ дигъэнагъ. Къудыигъо заулэкIэ Трам тутыныбжъэр ыухыгъ,
ынатIи къэучъыIэу фежьагъ. Аслъан ыкокI илъыгъэ шъхьэри нахь онтэгъу къэхъугъ, ижьыкъэщакIи зыкъызэблихъугъ.
- А Трам, Трам!..- Даримэкъор шъэогъум еджагъ.
- Адэ джары, Аслъан...- ерагъэу зэхэпшIыкIэу Трамы къыIуагъ.- Сишъэожъыемэ унаIэ атегъэт... Курыни
ары... А тхьамыкIэр... згъэтхъагъэп... А Курын... Курын...
Даримэкъо Аслъан шъэогъум тебэнагъ шъхьакIэ,
Таусэ Трам ыпсэ хэтыжьыгъэп. Ишъэогъум ышъхьэ ыкокI
зэрилъэу, Аслъан ынэпс къетэкъохы, мапчъэ:
- Е, си Трам тхьамыкIэжъ, сыд къысэпшIагъэр, сыд
уикIодыкI!.. Таущтэу хымэ чIыгум укъисынэщт?.. Сыд сиамал, сыд пфэсшIэхэн?.. Джы таущтэу хъуна Курынэ
тхьамыкIэри?.. Сабыйхэри?..
XX
Трам зэрэщымыIэжьымкIэ Курынэ макъэ къызырагъэIугъэр мэзищ фэдиз хъугъэу Даримэкъо Аслъан ячылэ губгъо къихьажьыгъ.
Мэфэ пшIыкIузэ гъогум тетыфэ Аслъан зэгупшысэщтыгъэр заор зэраухыгъэр арэп. КъежьапIи ухыжьыпIи
зимыIэ щыIэп. Ау ащ фэдэу ныкъо-тыкъо гукIэ, псэкIэ,
пкъышъолъыр хэмытэу, ащ зэрэхэхъухьащтыр Аслъан
ышIэщтыгъэп. Дунаим нахь щыпэблэгъэ цIыфхэри заом
хилъхьагъэх.
Сымэджэщым Аслъан чIэлъыфэкIэ ищыIэныгъэ къызэпиплъыхьажьыгъ. Мы зэо мыгъор къызыфежьагъэр
сэрымэ сшIэрэп ыIозэ игупшысапэ къежьэщтыгъэ,
хьылъэу хэщэтыкIыти, а гущыIэхэмкIэ ыухыжьыщтыгъэ...
Шъхьац дэхэшхоу телъыр, улъыхъугъэкIэ зы шъхьац
нэлъэ шIуцIэ хэмыгъотэжьынэу, къэрабэм фэд. Нэпцэ
шIуцIэхэми фыжь зырызхэр ахидзагъэх. Зыпкъ ищыгъэ
зэпытыщтыгъэ Даримэкъо Аслъан ары Iоу умышIэжьынэу фэбытышъу. КъызычIатхыкIыжьыкIэ зыдэкIощтымрэ
ышIэщтымрэ ягупшысэу чэщхэр рихыщтыгъэх, имафэхэр
ыгъакIощтыгъэх. Шъузыр зыдэкIодэгъэ Заурхьаблэ

--- Page 129 ---

къыгъэзэжьыныр ышъхьэ къыригъахьэщтыгъэп. А чылэр
АслъанкIэ егъашIэм щыIэжьэп. Тхьаегъэпсэу Курынэ, ащ
пшъэшъэжъыемкIэ къысфишIагъэр нибжьи фэсшIэжьын
слъэкIынэп. Джары уцIыфын пIомэ, цIыфыгъ зыфаIорэр... Зурэ мыгъэ школым ичIэхьагъу. Ари тымышIахэу
пшъэшъэшхо хъугъэ. Сыда шъуIуа Курынэ зэреджэрэр?
ПшIэхэнэп, мамэкIэ еджэнкIи мэхъу. Е-о-ой, Курын, Курын, сыдэу утхьамыкIэ дэдэу ори дунаим укъытехъуагъа?
Тхъагъом укIэхъопсызэ, шъузэбэ шъыпкъэ ухъугъ. Орырэ сэрырэ тызэфэдэкъабз...
Аслъан коцышъхьэ хъугъакIэр къыпичыгъ, ыIэгучIэ
ригъэушкъуаий, ыжэ дитэкъуагъ.
Таусэ Курынэ ипкIэнтIэпс зыхэлъ коцыцэмэ кIуачIэ
къыхалъхьагъэ фэдэу Аслъан нахь къелъэкIоны. Медалищэу ыбгъэ хэлъмэ язэутэкI макъи губгъо гъогум теIукIы. Трам иорденэу Красная Звездамрэ имедаль заулэрэ
иIалъымэкъычIэ чIэлъых. Курынэ иписьмэхэри игъусэх.
Партием хахьэмэ шIоигъоу ытхыгъэгъэ лъэIу тхылъри
ахэлъ.
Тхышъхьэм Аслъан къызытехьэм, губгъо пщыпIэр
къэлъэгъуагъ. ПщыпIэм пэIулъэшъогъэ коц хьасэм
цIыфхэр хэтых. Щэмэджыр кIагъэлъахъэу хъулъфыгъэхэр хьасэм хэкIуатэх. Бзылъфыгъэмэ бганэр апхы, зэтыралъхьэ. Хыныгъом сыкъытефэжьыгъ ыIуи, Аслъан
гушIуагъэ.
Щэмэджэо лIыжъ горэм Аслъан къышIэжьыгъ,
цIыфхэр къэзэрэгъэплъагъэх, къыпэгъокIыгъэх.
Курынэ ыгу зыгорэу къэхъуи, бганэр къыIэпызыгъ,
цIыфмэ зыIапэ аубытырэ, IаплI зэращэкIрэ дзэкIолIым
еплъэу, ышIэщтыр ымышIэу заулэрэ щытыгъ. ЕтIанэ зэушъыижьзэ, кIэрыхьи, риIуагъ:
- ШIукIэ укъытхэхьажь, Аслъан.
- Тхьауегъэпсэу, Курын,- шъузэбэ Iуплъэр къехьылъэкIзэ, Аслъан Курынэ ыIапэ ыубытыгъ.
Щэмэджаомэ адэжь Даримэкъо Аслъан къыIукIыжьыгъэп. ЛIыжъ горэм ищэмэдж къыIихи, ахэуцуагъ.
Илъэс пчъагъэм ымыIыгъыгъэ щэмэджыр фэмыгъэIорышIапэми, кIигъэлъахъи, аргъэн рыригъэлъэсыкIыгъ, етIани
зы аргъэн, етIани нэмыкI. Джаузэ щэмэджаомэ ауж итэу

--- Page 130 ---

Аслъан хьасэм хэкIуатэ. Шъузхэри зыкIыб пкIантIэм
ригъэшъукIыгъэ лIы шъхьацыфым загъори фычIэплъых.
Курынэ бганэр къызытыриIэтыкIырэ чIыр шъэфэу нэпсыкIэ егъэшъокIы. Бзылъфыгъэми ар амылъэгъу фэдэу
зашIы, зи раIорэп.
Шылъэмакъэм Аслъан къыгъэплъагъ, шыум пшъэшъэжъые горэ хьасэм къыхехьэ. Шэс зыфашIыгъэгъэ
Зур шым къырахьыхыгъэр. Ятэ къымышIэжьэу, тIэкIуи
фыреплъэкIзэ, Курынэ кIэрылъэдагъ. Курыни мэкIэмакIэу пшъэшъэжъыем риIуагъ, кIэрыхь къыригъэкIэу
тIэкIуи еIункIагъ:
- А Зур, а нынэ, муары уятэ, пшIэжьрэба?..
Даримэкъо Аслъан бысым ышIыгъэ лIыр игъусэу джа
мэфэ дэдэм ипчыхьапэ Трам къыбгъодихыжьыгъэ тIэкIур,
ипшъэшъэжъые Iофи диIыгъэу, Курынэ фихьыжьыгъ.
ЛIитIур Курынэ зелъэгъум, ынэпс фэIэжагъэп. КIэлэ
нахьыжъыр пIэкIор къуапэм дэжь щыт. Руслъан цIыкIур
имедальхэм атеIабэу Аслъан ыкокI ис. Зурэ загъорэ ятэ
фычIэплъэу Курынэ гогъэпкIагъэу хьаку натIэм кIэрыт.
Трамэдыхэм ясурэт зэрыт газетым хэбзыкIыгъэри гъунджэ къуапэм зэрэдэгъэнагъ. ПIэкIорыгу шъхьантэшхуитIум азыфагу дэт пхъонтэжъыем ыкIыIу Трам иадыгэ паIуи тес, иписьмэ заули кIэрылъ.
- Тэ тыкъызфэкIуагъэр ары, Курын,- заулэрэ щысыгъэхэу Аслъан къыIуагъ,- ЗурэкIэ къысфэпшIагъэр,
тхьауегъэпсэу, нибжьи сщыгъупшэнэп. Пшъэшъэжъыер, уисабыимэ афэдэу, ппIугъэ, блэжьыгъэ. Чылэри
къыпфэраз, сэри сыпфэраз, Трам тхьамыкIэри егъашIэм
къыпфэрэзэн. Трамэ ихьатыркIэ, о уихьатыркIэ, сэри
сфэлъэкIыщтымкIэ сынаIэ шъутезгъэтын, Курын. Пшъэшъэжъыем сыкъылъыкIуагъ, сщэжьын симорад, сэ мыщ
сыдэсэу Зурэ уадэжь щыIэна? ЦIыфхэми емыкIоу алъэгъун аущтэу сымышIыми...
- Аслъан къыIорэр тэрэз, Курын,- игъусэ лIыми къыдыригъэштагъ,- чылэр къыпфэраз, тэри ары, уиакъыл
тефэу пшъэшъэжъыер зэрэзэпщэлIэжьыгъэмкIэ цIыфыгъэшхо зепхьагъэ, ар цIыфымэ зэхашIыкIы, узэсэгъэ
пшъэшъэжъыери тыжьыгъошIоп, ари цIыфы, псэ пыт,
6 Заказ 078

--- Page 131 ---

щыгъын пэтзэ, узасэрэр пкъышъолым щыщ мэхъу... Ау
сыдэу пшIын, тхьэм къыптырилъхьэрэр унатIэ, уеуцолIэщт...
- Ахэр зэкIэ къызгурэIо сэ...- Курынэ ынэпсыхэр
къетэкъохыгъэх, Зури ар зелъэгъум, нахь зыкъырифызылIагъ.- Сесэгъэ къодыеп... Зы мэфэ закъокIи, зы сыхьат закъокIи къысэхьылъэкIыгъэп. Мыщ блэсхэу зы
Iулъхьэ лые модырэмэ афэсщэигъэп. Ау джы нэс сызыухыщтыгъэр мыщ тызэрэрихьылIэщтыр ары. Адэ мыгъо,
сыдэу тшIын, пшъэшъэжъыер зыем ыгъотыжьын фае...
Ау, Аслъан, сызэхэшIыкI, джыдэдэм Зурэ къыостыжьышъущтэп. ЕмыкIу умышIы къыуасIорэмкIэ. Пшъэшъэжъыер пIыгъышъунэу джыдэдэм уиIоф тетэп... ШъхьаегъэзыпIэ горэ бгъотэу, унагъо гори пшIэу, чылэм къэбгъэзэжьыгъэу оIошъ, плъэ узытеуцорэм, Зурэ уипшъэшъэжъый, бгъотыжьын...
А пчыхьэм Зурэ пшъэшъэжъыер ямыгъусэу лIитIур
Таусэ Трамэ иунэ къикIыжьыгъэх...

--- Page 132 ---

ИЛЪЭС ФЫРТЫНЭХЭР
Роман
6*

--- Page 133 ---

Апэрэшъхь
I
Гъэтхэ маф, дунаим идэхэгъу.
Къужъ чъыгышхом икъэгъэгъэ фыжь-шэплъышъохэр зишъхьаныгъупчъэ Iухыгъэ классым загъорэ жьы
макIэм релъасэх. Гъатхэм дэкIэрэкIэгъэ ныбжьыкIэхэр
хьисапыр языгъэкIурэ кIэлэегъаджэм дэжькIэ маплъэхэми, алъэгъурэр фэшъхьаф, зэхахрэр нэмыкI.
- Бэдзэ шъуй макъэ къышъухэмыIукIэу шъукъэдаIоми,- къыIуатэрэм имэкъамэ кIэтэу кIэлэегъаджэм къеIо,-
шъуигупшысэмэ шъуахэкIмэ нахьышIу. Ащи зэгорэм
шъукIэхьажьын... Нарынэ Зурет, къыпыдзэлъ тызтегущыIэщтыгъэм...
Пшъэшъэ къопцIэ нэгуф псыгъоу зынапцэхэр пцIэшхъо тэмапэр къэтэджы, классым къычIэлъэдэжьзэ,
тхылъыпIэ уплIэкIэгъэ цIыкIоу къыIэкIалъхьагъэм кIэлэегъаджэм гуцафэ къыфишIыгъэу къышIошIышъ, ыгуи
ышъхьи имыежьэу еплъыхы.
- Адэ джары сIорэр сэзгъаIорэр, тIысыжь. Мы къэсIуатэрэр сэрэп, шъоры зищыкIагъэр. Ябгъонэрэ классым щышъумышIэрэр япшIэнэрэм щышъушIэжьыщтэп,
къыжъугурыIорэба ар?
КIэлэегъаджэм етIэфыр доскэм щигъэджэгузэ десэр
къеIуатэми, Зурет джыри классым ыпашъхьэ итэу къыщэхъу. Тыдэ ыхьыщта къыIэкIалъхьэгъэ мыгъор, сыда ар
зэрищыкIагъэр? ТхылъыпIэ тхьапэр ыIэгушъо къызэрэнэсыгъэм лъыпытэу тыридзэжьын фэягъэ. Ащ итыр ымышIэу ара? Дэгъоу ешIэ. Къэсэй шIулъэгъуныгъэшхо зыгорэм фешIы зэпыт. Зэ еджапIэр къыухэу пшъэшъэжъыемэ анэIу икIыжьыгъагъот, загъэпсэфыжьыщтыгъэ.
Аущтэу Зурет еIо шъхьакIэ, джахэр Къэсэй раIуалIэхэу зэхихыгъэ нахь, джы нэс ышъхьэкIэ рихьылIагъэп,

--- Page 134 ---

сыда цIыфым имыхьакъ зыкIытеплъхьащтыр, къеуцуалIэу
зы гущыIи къыриIуагъэп. Зылъ къэплъыгъо пшъэшъэжъыемэ ашъхьэ къимыхьан щыIэп, ахэдаIори, умышIэмэ,
зэкIэри къателIэу къыпшIошIыщт. Ахэмэ зызэрагъэпсырэр шъулъэгъугъот: ежьхэм анэмыкI гурыт еджапIэ къэзыухрэ дунаим темытэу къыпщагъэхъу. ГъэшIэгъона къаухымэ, тэри къэкIорэгъым къэтыухыщтба. Ащ пае чIым
тытемыфэу зыдгъэпсыщта? Тэры афэмыухырэр, къытпамыIухьэрэ щыIэп. КъытпаIухьан адэ якIалэмэ анахьыбэр
тикласс пчъэIушъхьэ темыкIмэ. КъамыIуапэми, тэ типшъашъэхэр ары агу рихьхэрэр.
Хэти шъэф иI, амал иIэу ар зыми нафэ пфишIыщтэп.
Ышъхьэ къырихми, делэ. Мы тхылъыпIэ цIыкIоу Къэсэй
къыситыгъэр Аскэр къысфыригъэхьыгъэнкIи мэхъуба?..
Зурет ошIэ-дэмышIэу игуфэбэ-гупшысэ шъхьэм къехьэ.
Гур къыгъэушъэбэу зыгорэ бгъэгум къырэчъэ, джыри
ынэкIушъхьэмэ къахихэу еублэ: къыIэкIалъхьагъэм ерэджа? ГукIи IэкIи зыфещэи шъхьакIэ, рикушъурэп. ЗыгорэкIэ кIэлэегъаджэм къылъэгъоу Iихымэ, егъашIэм зыхэмыкIыжьын укIытагъо ифэн. Сыдэу жъажъэу кIора уахътэр,
зэ урокыр аухыгъот. Къогъупэ горэм зыкъуигъэбылъхьани, еджэщтыгъэ.
Жьыбгъэу къилъыгъэм шъхьаныгъупчъэр къыриутэкIыгъ. Нахь пэблагъэр Зуретти, кIэлэегъаджэм ыгъэтэджи, щысмэ ямыгопахэу, шъхьаныгъупчъэр фыригъэшIыжьыгъ. Зэгупшысэщтыгъэр щыгъупшэжьыгъэу
кIэлэегъаджэм къыIуатэрэм едэIу ыIозэ, тхылъым дилъхьэгъэгъэ тхылъыпIэр ыгу къэкIыжьыгъ. Гум къилъэдагъэр нэмыкI: сыда Аскэр ар Къэсэй къызкIыригъэхьыщтыр? Илъэс фэдиз хъугъэшъ зызэфатхэхэрэр, ащ фэдэ
къыхэфагъэп. ЕтIани Къэсэйрэ Аскэррэ ныбджэгъуныгъэ
зэдыряIэу ышIэрэп. КъызэрагъэкIыри амышIэу, зэшIонэ
зэпытхэу аIо. Хьау, Аскэрэп мыр зытхыгъэр. ЧъыIэ-чъыIэу
ыпашъхьэ илъ тхылъымкIэ плъагъэ, итым емыджэуи
зэIитхъынэу ыгу къэкIыгъ.
Ардэдэм ыкIыб дэс кIалэр къатхъуи, Зурет ыпашъхьэ
тхылъыр рипхъотыгъ. Зурет къызщылъэти, тхылъым
лъыбэнагъ. Зы IэмкIэ тхылъыр къыкъудыеу, адрэмкIэ
кIалэм ышъхьац ричы зэхъум, къыритыжьыгъ. КIэлэегъаджэм ышъхьэ ыгъэсысыгъ нахь, зи къариIуагъэп, одыджыным ижъгъыу макъи къэIугъ.

--- Page 135 ---

КIали пшъашъи зэрэгъэжъотхэу классым ичъыщтыгъэх. Зурет изакъоу классым зыкъычIигъанэ шIоигъоти,
парт чIэгъым щылъыхъо фэдэу зишIыгъ, тхылъ гори чIилъхьагъ, къычIихыжьыгъ. Доскэм дэжь пшъэшъэ заулэ щызэхэтыгъ, итхылъ къетхъогъэ кIалэри Iэо-лъаоу шъхьаныгъупчъэм Iут. Изакъоу къызэрэчIэмынэщтыр Зурет къызгурэIом, чIэкIыни къогъупэ горэм щеджэнэу рихъухьагъ.
Шъхьаныгъупчъэм тес кIалэм зебгъукIом, къыришIагъэр зэримыгуапэр ригъэшIэнэу Зурет нэ IаекIэ фычIэплъыгъ. Адырэми ынэ мыщакоу, щыт пшъэшъэжъыемэ
зэхахэу къыфидзыгъ:
- Семыджагъэми, сэшIэ итыр, сымылъэгъугъэкIэ
умыгугъ къызыуетым...
- ЗымышIэжь умыхъу пшIоигъомэ, хэнэжь а шэныр!..
Щагум зыдэзытэкъогъэ еджакIомэ ахэмыхьэу Зурет
унэ кIыб зишIыгъ, псынкIэуи тхылъыпIэ тхьапэм итым рычъагъ:
"Зурет, сэ бэ зыIорэмэ сащыщэп, къыуасIомэ сшIоигъор зы: шIу усэлъэгъу. СэшIэ сэщ нэмыкIхэри зэрэщыIэхэр, ахэмэ сафэмыгъад сэ. Мы гущыIэ заулэр къыосIонэу сыгу къызихьагъэр джырэп, илъэсищ тезгъэшIагъ.
"Хьау" пIоми, сэркIэ ар "хьаоп", егупшыс. Джэуапым
сыкъежэ. Къэгъэзэжь Къэсэй".
ТхылъыпIэм итхагъэр ышIошъ мыхъоу еджагъ. Зурет ынэкIушъхьэхэр хэгъэкIи, ытхьакIумакIэхэри плъыжьыбзэ хъугъэх.
Щагу гузэгум дэжь улIа-сылIа зыIорэ еджакIохэр,
цIыкIухэр къяпхъэкIыгъэхэу, щызэхэтых. Турникым зыгорэ пыгъэнагъ, зызэпырегъазэ - зэ, тIо, щэ... Хэт ар?
Къэсэй ары. Аскэри Зурет ышнахьыжъ Сэфэри щыт.
Нэбгырищыри зы класс зэдисых.
Модэ мо нэбгыритIумэ ашIэрэр, умышIэмэ, Къэсэй
фэдэу турникым зыкъыщамышIышъущт пIонэу, ажэ укъыгъэу зэреплъыхэрэр! Сызэрэбзылъфыгъэ пэтзэ ащ къышIрэр къэсшIын. Мы хъулъфыгъэхэр гъэшIэгъоных. Ежь
ашIэ пэтзэ зыгорэм ышIэрэм ехъуапсэхэзэ къахьы. Сеплъынэп мощ ышъхьэ згъэпагэу.
Къэсэй ишIулъэгъу тхылъ джэуапэу ритыжьыщтым
Зурет егупшысэзэ, еджэныр аухи, еджапIэм къычIэзэрэгъэтэкъужьыгъэх. Зыфиплъыхьагъ шъхьакIэ, Къэсэй
инэплъэгъу къифагъэп. Аскэррэ Сэфэррэ зэгъусэхэу

--- Page 136 ---

мэкIожьых. Зы тэмашъхьэ тесых нахь мышIэми, Зурет
гъэрекIо щегъэжьагъэу ахэмэ еджапIэм къадикIыжьрэп,
адэкIожьрэп. Аскэр нэмыкIынэкIэ къеплъэу зыщыхъугъэм щегъэжьагъэу, ышнахьыжъи гуцафэ римыгъэшI
шIоигъоу, защедзые.
Чэу пакIэм дэжь лIыжъ куп щызэхэс. Ахэмэ анэмысыпэу Зурет нэмыкI гъогубгъу зишIи, икIуакIи ыпкъ шIыкIи
фэсакъыжьзэ, къэгъэзэгъум зыкъуахьэм, ошIэ-дэмышIэу
ыпашъхьэ Къэсэй къиуцуагъ. Зэ шъхьам Зурет къызэкIэщтагъ, сыда мыр талъэныкъо къэзыхьыгъэр ыIуи, етIанэ
зи къыщымышIыгъэ фэдэу риIуагъ:
- Къеблагъ, Къэсэй, ухьакI о.
- СыхьакIэми сшIэрэп, сянэшыпхъум дэжь сыкъэкIогъагъ, исэп...- Къэсэй IугушIукIыгъ.
- Сщыгъупшэжьыгъи уянэшыпхъур талъэныкъокIэ
зэрэщыпсэурэр.- Зурет къэмыуцоу тIэкIу дэхызэ ебгъукIуагъ.
- Адэ, Зурет, зи къапIорэпи? - Къэсэй пшъашъэм лъыджагъ.
- Сыда къыосIощтыр? - Зурет зи ымышIашъо зытыригъауи Къэсэй иупчIэ ыгъэшIэгъуагъ.- Адыгэмэ хабзэу
ахэлъыр къыосхыгъ.
- Арэп зыфасIорэр,- зэблэхъугъэ гори ымакъэ къыхэмыфэу,- непэ къыостыгъэм игугъу сшIырэр...
- Мыра зыфапIорэр? - Зурет тхылъыпIэр ыIапэмэ
апылъэу ыгъэчэрэгъугъ.- Арэу псынкIэуи?..
- Мэфэ лые тебгъэшIэнэу сеплърэп сэ... Сэ сиIо заIо,
сишIэ зашIэ.
- Уигухэлъ къэпIоным илъэсищ тебгъэшIагъэу оIо, тэ
сыхьатищ горэ тедгъашIэмэ хъущтба? - Зурет щхыпцIыгъэ.
- Хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ яIорэ яшIэрэ
зэрэзэфэмыдэр пшIэрэба?
- СэшIэшъ ары, Къэсэй, моущтэу зыкIасшIэрэр,-
тхылъыпIэр Зурет зэхиупIаIуи, чIитэкъугъ.
МэшIо тэпым фэдэу Къэсэй къызэкIэнагъ. Жьыбгъэу
къилъыгъэм тхылъыпIэ цунтхъафэхэр урамым тырихьагъэх.
- Аущтэу укъыздэзекIон фэягъэп.- Къэсэй ерагъэу
зиIэжагъ.- Хьатамыжъым зэреплъыхэу укъысэмыплъ,
сы Хьатамэп сэ!..

--- Page 137 ---

- Сыда, Хьатамэ ощ нахьи нахь Iая?..
- Ар пшIэ пшIоигъомэ, мэлэщым Хьатамэ тесышъ,
кIори еплъ,- пшъашъэу IукIыжьырэм Къэсэй лъыджагъ.
II
- УкъэкIожьыгъа, нынэ,- Зурет янэ ипшъэшъэжъые
зимылъэгъугъэр бэшIагъэ пIонэу гушIоу къеплъызэ,
тхылъхэр Iихыгъэх.- Дэгъоу щыми тызэрихьылIэжьыгъ,
щэджэгъуашхэри хьазыр.- Зурет идэнэ шъхьатехъо
пшъэм дэфагъэу зелъэгъум риIуагъ: - А нынэ, шъхьапцIэу урамым утемыт, пшъэшъэ шъхьэпай къыуаIон.
- Зэ укъэсыжьыгъэмэ ары,- Сэфэр ышыпхъу риIуагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, шхэнэу къызэтIысым фидзыгъ.- Тхьапшрэ осIуагъа уджэрыоу урамым утемытынэу?
Ышнахьыжъ аущтэу зыкIиIорэр ымышIэу нэбзыц
шIуцIэ кIыхьэхэр зыIутэкъогъэ напIэхэр заулэрэ ыгъэупIэпIагъэх, етIанэ янэ дэжькIэ плъагъэ. Сэфэр къеплъыжьыгъ. Къэсэй дэгущыIэу урамым зэрэтетыгъэр ара
шъуIуа ышнахьыжъ ымыдэрэр? ЗыгорэкIэ шIулъэгъуныгъэ
тхылъыр къызэрэритыгъэр Сэфэр къыраIуагъэмэ шIэ?
Мыгъатхэ щегъэжьагъэу, ышнахьыжъ ынаIэ къытыригъэтэу хъугъэ. НыбжьыкIэгум елъытыгъэу шъхьафитыгъэ
IокIэ-шIыкIэу къыхафэхэрэр къыфидэхэрэп. КъымыIуапэми пшъэшъэпкъым зэриуцорэр къыхегъэщы. Плъэгъурэба идэнэ шъхьатехъо пае янэ къыриIуагъэр. Янэрэ
ышрэ ЗуреткIэ зэрэгъэуIушыжьыгъэхэм фэдэх. "Сыда
непэ шъуитIо къышъохъулIагъэр?" ариIо шIоигъуагъ
шъхьакIэ, зиIэжагъ. Джахэмэ ягупшысэзэ, Зурет машхэ,
ышхрэм иIэшIугъэ ышIэрэп.
Сыд къыриIуагъэми ышнахьыжъ емыкIу филъэгъурэп. Сэфэр закъор ары паIо зыщыгъэу исыр, бэшIагъэ
ятэ зыщымыIэжьыр.
Быныр зэшхахэм, Сэфэр унэм икIыгъ. Яни хэтэрыкIлэжь бригадэм кIожьыгъэ. Зурет унэм изакъоу къызенэм, шъхьаныгъупчъэм IутIысхьагъ. Жьыбгъэ макъэр
нахь макIэ хъоу ыублагъ. Непэ мэфищ мэхъу жьыбгъэр
къызепщэрэр. Чъыгмэ якъэтIэмыгъо ренэу мы жьыбгъэ
стырыжъым зыкъытырегъафэ. Дунаим идэхэгъу цIыфмэ
гу щаригъафэрэп.

--- Page 138 ---

Зуретдэхэм яунэ зыдэщыт чIыпIэр дахэ. Къушъхьэпс
цIыкIур къыздичъырэ лъэныкъомкIэ Дэгъунэхьаблэ
укъыздахьэкIэ, апэу узыIукIэщтыр Нарынэмэ яун. Уплъэмэ сэмэгумкIэ, нэм фэмыплъэкIырэр ячылэгъунэ шъоф
ары, джабгъумкIэ псырыкIым узэпырыплъымэ, мэз зэикIыр къыблэ лъэныкъомкIэ макIошъ, къушъхьэ чIэгъым
чIэхьэ. Чылэгъунэ шъофыр, мэзыр арэп зэкIэми ЗуреткIэ
анахь гъэшIэгъоныр. Ахэр мафэ къэс дэгъунэхьаблэмэ
анэгу кIэтых. Илъэсым иохътэ дахэу жьым икъэбзэгъум
Iошъхьэмэфэ къушъхьэшхор чыжьэкIэ ынэгу къызыкIэуцорэм, ащ нахь тхъагъо щыI Iоу Зурет ышIэрэп. Чылэхэм, мэзхэм, къушъхьэхэм къашъхьэщэтэджыкIы. Зурет изакъоп къушъхьэр зикIасэр, зэрэчылэу ягуап.
Iошъхьэмаф адыгэмэ зыкIыраIуагъэр мыры ыIонэу ышIэрэп. Зыгорэ къимыкIыщтыгъэмэ, ар цIэ фашIыныеп.
Сыда жьыбгъэ мафэм Iошъхьэмафэ Зурет ыгу
къызыфэкIыгъэр? Фэзэщэу ара е джау сыдми ыгу къилъэдагъа? Зурет къышIошIыгъа, шылъэмакъэ къэIугъа? Плъэмэ, Къэсэй мыгузэжъуахэу шыоу ядэжькIэ блэкIы. Зурет
шъхьаныгъупчъэм къыIукIотыгъ. Адырэми къэмыплъашъо зытырештэ, Iофышхо горэ зезыфэрэм фэдэу онэгум ис. Къэсэй делэ хъугъа, мыщкIэ къэмыкIомэ зэрыкIон
урам чылэм дигъуатэрэба! Хэт иша зытесыри, лъэкъоф
ищыгъ, шхоIум рэджэгу.
Моущтэу шъхьаныгъупчъэм Iофынчъэу уIусыныр
щысыкIай ыIозэ, къэлэпчъэжъыемкIэ зыгорэ къэджагъ.
Ар зымакъэри къышIэжьыгъ.
- Зи исба сэIо мыщ? - унапчъэр къыIуихи, Аскэр ышъхьэ къырищэягъ.- Адэ зи къапIорэпи, Зурет, тэ щыIа Сэфэр?
- ШъуадэжькIэ къежьэгъагъ ар, шъузэблэкIыгъэщтын.
- Сыд етIанэ бгъахъэрэр?..
- Седжэ,- унэм Аскэр къихьэ зэхъум къыпхъотэгъэ
тхылъыр Зурет ыIыгъ.- Экзаменхэр къэсыгъэх, зафэсэгъэхьазыры...
Мафэрэ зэримыхабзэу Аскэр кIуи, адыкIэ щыт
пхъэнтIэкIум гупсэфэу тетIысхьагъ. Зурети хьаку къуапэм
дэжь зэрэуцугъэу щыт. Моу ыгуи къызэрэхъурэр ышIэрэп. Мыгъатхэ щегъэжьагъэу моущтэу шIу зэрэлъэгъуритIур зэфэзыгъэп. Зурет ыIощтыри ышIэрэп, Аскэри ынэ

--- Page 139 ---

нэгъуитIоу ынэпцэ шхъомчышъомэ къачIэплъыхэрэм гур
зыгъэтэкъорэ фэбамэр къакIехы. Шъхьац Iужъу кIырыр
зандэу дэжьыягъ, плIэIушху, ыныбжь емылъытыгъэу
лIышъо тео. IупшIэ шэплъышъо мыинмэ акIыIу хэпшIыкIэу
пэкIэ пIокIэ къежьэгъакIэр къытещы. Зурет Аскэр еплъы
къэсми, зыщымыгъуазэ горэ ренэу хелъагъо.
- Зыгорэ къаIоба, Зурет.
- СшIэрэп къэсIощтри,- Зурет ымакъэ зэрэщымытыгъэу къэкIэзэзыгъ, тхылъэу ыIыгъыр къызэгуихыгъ,
зэгуилъхьажьыгъ.
Къэсэй игугъу ферэшIа ферэмышIа? Щхэнба епIотэнкIэ!.. Ары шъхьакIэ, сыда ар Аскэр зэрищыкIагъэр? Мыдэ,
умышIэмэ, ышъхьэ егъэлъэпIэжьы пIонэу, римыIомэ
нахьышIу. Пшъашъэм псэлъыхъо Iаджи къыфыкъокIыщт,
хэт къыфыкъокIыгъэми ахэдэщтыр ежьыр. РимыIонэу
тыриубытагъ.
ТIэкIурэ щысыгъэхэу Зурет нэмыкI гумэкI ыгу къихьагъ. Моущтэу тыщысэу зыгорэм тилъэгъумэ хьайнапэ
тыхъун. ЦIыфмэ ашъхьэ къимыхьан щыIэп, алахьэм ажэ
шIукIи екIи удерэмыгъаф. Аскэри тэджыжьын имурадэп,
тIэкIу шIэ къэсми пхъэнтIэкIум зытырегъэгупсафэ. Финскэ заом зыфынэсыгъэри ышIэрэп, сыда ар Зурет зэрищыкIагъэр? ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу Сэфэри Аскэри финскэ заор ажэ дэкIрэп, ЖэкIэгъо Пщыкъанэ
изэуакI афэмыухырэр.
Тхьаумафэ зэрэхъоу псырыкI аэродромым макIохэшъ, къэтых. Зымафэ ежьмэ ялэгъу пIоми хъунэу летчик кIалэ горэ къащи, янэ рагъэхьакIагъ. Самолетхэр
уашъом къызибыбэхэкIэ зашIэжьырэп, дэплъыехэзэ
пшъаго хъугъэх. МитIум зы гухэлъ горэ яI...
- Аскэр, моущтэу унэм тыралъагъомэ...- Зурет
ошIэ-дэмышIэу къэбарыр Аскэр зэпыригъэгъэугъ.
Аскэри зыгори къыпимылъхьэу къэтэджыжьыгъ. Сэфэр къэкIожьмэ, ядэжькIэ къыкъокIынэу къыриIуи, унэм
икIыжьыгъ. Зурет псынкIэу шъхьаныгъупчъэм Iулъэдагъ,
джыри зэ Аскэр шъхьаныгъупчъэмкIэ къэплъагъ шъхьакIэ,
Зурет зыригъэлъэгъугъэп. Аскэр плIэIу шъомбгъо пытэу зэхэлъми, улъэбабэу мышъэ кIуакIэу кIорэп. Ытэмэпкъ зэндэ шъуамбгъоу бгы псыгъом дештэ.
ЕджапIэм къызекIыжьым фэмыдэу Зурет ыгу къэчэфыжьыгъ. Тхылъхэр къыштэхи, идесэхэр ыгъэхьазырыгъэх. Унэр джыри зэ къыпхъэнкIыгъ. ПIэкIоритIум
арыс шъхьантэхэри зэригъэзэфагъэх. ЕтIанэ псыхьэ кIонэу
ыгу къыпылъэдагъ.
Дэгъугъэ гъунэгъу пшъэшъэжъыемэ ащыщ горэ
къыдэкIогъагъэмэ. Ащ фэдиз Iоф зебгъэшIынэу псыхъор
апэчыжьэп. Ау зи гъусэ къыфэхъугъэп. Псыхьэбэщым
щэлъитIу пышIагъэу ядэжь къыдэкIи, псы нэпкъым къызыIохьэм, бгычIэ лъэныкъомкIэ рекIокIэу мэл Iэхъогъушхо
къэлъэгъуагъ. Ардэдэм ХьатамэкIэ непэ Къэсэй къыриIуагъэр бгъэгум къилъэдагъ. Зышъхьапэхэр паутыгъэ чъыгэежъэу чIым къытещрэм фэдэу Хьатамэ ибэщышхо ыжэпкъ
кIэгъэкъуагъэу мэлмэ ашъхьапырэплъы. Ащ фэдизэу Хьатэмэ тхьамыкIэм сыда палъэгъуагъэр?.. ИгъашIэ лэжьэкIожъэу, уцуи тIыси ымышIэу, къехьы. ГъэшIэгъона назэу
къэхъугъэмэ, ащ нахь Iэе Iаджи дунаим тет.
Псыныбэм зи дэтэп. ШъэожъыитIу горэм загъэпскIы.
Адырэ дэхьагъумкIэ псы зыщэрэ кур дэкIыжьы. ЩэлъитIум псыр арыз къышIи, Зурет къежьэжьыгъ. Нэпкъым
къызтехьажьым, псыхьэ шъузитIу сэлам арихи, къаблэкIыгъ. ШъузитIумэ языр Къэсэй янэшыпхъу Къутас ары.
- АIу-амыIоми, мы Нарынэхэр дэхэ лъэпкъых, моу
зэ еплъэлъ,- псыхьэ шъузым Къэсэй янэшыпхъур зэригъэплъэкIыгъэ.- Джар нысэ дахэ хъущт.
- Сэры гущи ары сIорэр, сшIэрэп нахь зэрэхъущтыр,- Къутасэ ыIуи, псыщэлъитIумэ нахь дахэ акIэхъукIырэ пшъэшъэбг ищыгъэмкIэ плъагъэ.
III
Аужырэ экзаменхэр непэ Дэгъунэхьэблэ еджапIэм
щэкIох. Зурети тыгъоснахьыпэ щыублагъэу япшIэнэрэ
классым ихьагъ. Ежьыр ары пIонэу гурыт еджапIэр къэзыухрэр, гумэкIыгъор ынэгу. Ипшъэшъэгъумэ ахэтэу
къужъ чIэгъым чIэт, ау Сэфэрдэхэм экзаменыр зыщатрэ
классым ишъхьаныгъупчъэ ынитIу тырихрэп.
Зурет ешIэ Сэфэррэ Аскэррэ ащ фэдиз гумэкIыгъо
хэмылъэу къафэнэжьыгъэ экзаменыр зэратыщтыр. Тхьэ
ятагъ ахэмэ, еджапIэр къаухы, аIони ашIэни зыфаIорэм
фитых. Ау сыдэу бэрэ къычIэсхэра еIошъ, Зурет кIалэмэ
афэгумэкIы, уахътэр кIо къэсми, игумэкI къыхэхъо. Сэфэр деджэрэ пшъашъэм пэгъокIы:

--- Page 140 ---

- Сэфэр джыри билетыр къыхихыгъэба?
- УмыгумэкI, тIуми къаштагъэу загъэхьазыры, тхьэр
зэуагъэр Къэгъэзэжь Къэсэй ары нахь...
- Сыда? - Зурет къызIуипхъотыгъ.
- ЯтIонэрэ билетыр къыхихыгъ. Мыгъэ зыфэмытыкIэ,
къэкIорэгъэм чIагъэхьажьыхэнэп, армырми ышъхьэ къахэпIыикIэу имылэгъумэ ахэс.
- Ашъыу ежьыри фаеп ащ, ят ары къаигъэ зышIыгъэр,- щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ.- Илэгъухэр жэкIэпакIэ хъужьыгъэхэу дзэм къулыкъу щашIэ.
Къызхихыгъэри ымышIэу Зурет ыгу Къэсэй фэгъугъ.
ГъэрекIопагъэ джа дэдэр къехъулIи, илъэс псау шIокIодыгъ. Зыгори ымышIахэу пIонэуи щытэп, зыхахьэрэмэ
ахэзагъэ, ыIони ышIэни ешIэ. ФизкультурэмкIэ нахь чан
еджапIэм чIэсэп, къэлъэн-къэчъэнымкIэ ренэу апэрэ чIыпIэр ыIыгъ. Мыгъатхэ къагъэчъэнэу районым ащэгъагъ.
Ау къатечъышъугъэп. Апэрэ чIыпIэр къызэримыхьыгъэр
Къэсэй ыгу къызэреуагъэр. Мэфищэ еджапIэм къэкIуагъэп. Нахьыбэми иеджэн джащ щиухыгъэу къашIошIыгъ.
Къэсэй дэIэпыIэмэ шIоигъоу Зурет хъугъэ. ШъхьакIо
зэрэрихыгъэм изакъоп, нэмыкIхэри къыхэхьэ. Дысыгъэ
дызэрихьагъэми, ежь кIалэр дысэу къыдэзекIожьыгъэп.
"Ар къысэпшIэн Iоу сшIагъэп" къыриIуагъ. Адэ тэрэзба,
къыфэтхагъэ пае, егъашIэм темыкIыжьын шъобж къырихыгъа! Зурет джы сыд ышIэмэ хъун, сыдэущтэу ишIуагъэ ригъэкIын. Ежь имызакъоу щытхэри Къэсэй зэрыфэгъэ чIыпIэ къиным ыгъэгумэкIыхэу къыщэхъу.
- Директорым тежъугъэлъэIу Къэсэй пае,- Зурет
къахиIуагъ.
Пшъэшъэжъыехэр зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх.
Зурет къыIуагъэр ашIогъэшIэгъон. ИIахьылэп, илыщыщэп
зэраIоу, ыжэ къызэрэдэкIышъугъэр. Зы классым зэдисэу зэдеджэщтыгъэхэмэ зыгорэм фэд. Къэбар гомыIур
къахэзыхьэгъэ пшъэшъэжъые тхъоплъ пэкъэ цIыкIум
ынапшIэхэр дищэягъэх. МитIумэ азыфагу зыгорэ илъын
фае ыIуи, IущхыпцIыкIыгъ.
- А дыдыды гущ, директорым дэжь лъэIуакIо сымыкIон,- зыгорэм къыIогъэ къодыеу зигугъу ашIырэр
къябгъукIуагъ.
Купым Зурет ахэлъэтыгъ:

--- Page 141 ---

- Ахьмэд Ибрагимович, адэ джыри Къэгъэзэжь Къэсэй мы историем текIуадэри!..
- Ори ащ уегъэгумэкIа, Зурет?
Зурет ыIуагъэм щыукIытыхьэжьэу директорым
ыпашъхьэ ит. КъызхэкIыгъэ пшъэшъэ купыр къэплъэ нахь
зи къахэкIэу къакIэрыхьэрэп. Фэшъуаш, емынэм къырифыжьагъэп. Ау гу къызIэпишIыхьажьыгъ:
- ПсэкIодышъ ары сэзгъаIорэр, Ахьмэд Ибрагимович...
- Шъуедж илъэс реным джары тэ тэзгъаIорэр...
Директорым игущыIэ къэухыгъо имыфэу пахъэр
къышъхьащихэу, зэхэукIыхьажьыгъэу Къэсэй еджэпIэ
къехыпIэм къытехьагъ.
- О-уиу, Къэсэй, упсаумэ ары,- директорыр щхыгъэ,- къыохъулIагъэр Нарынэ Зуретдыхэм ашIэрэпышъ,
лIыкIо сыкъыпфырагъэжьэнэу яморадыгъ... Сыд етIанэ,
сыдэущтэу Iофхэр хъугъэх?..
- КъэсIуагъ зыгорэ, къэсIуагъэри сшIэжьрэп...- Къэсэй лъэшэу хэщэтыкIыгъ, ынатIэ пкIантIэр IэгушъокIэ
тырилъэкIыкIызэ, гужъыегъэ макъэкIэ къэлъэIуагъ.-
Тхьэр осэгъэлъэIу, Ахьмэд Ибрагимович, ащ нахь сфэлъэкIыжьыщтэп, уиIо ахэмылъхьэмэ, джыри сахэунэхъуагъэкIэ...- игущыIэ къымыухэу зыдакIори ымылъэгъужьэу Къэсэй IукIыжьыгъ.
Къэсэй ынэгу плъыгъэ ыIотзэ, турникыр зыдэщыт
лъэныкъомкIэ мыкIоу, тумы тхьэ ешI ари, къужъ чIэгъ
пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ. Хэта зышIэрэр илъэс шъэ пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ щыIагъэр, Чингизхъан, Хъан Батый
аIошъ, рагъэгъалIэ. "ТIу" фагъэуцугъэна? Ащыгъум хьайнэпэ шъыпкъэ чылэм дэхъухьан. Ар дэдэр мызэгъогум
ашIэнэп, яти кIэлэегъаджэм дэгущыIагъ. Къутаси ыдэжь
кIогъагъэ. Сыда а Iаем "тIу" фигъэуцумэ хигъуатэрэр? Тят
ары шъыу зэкIэри зилажьэр, еджагъэ лIыгъэкIэ симышIымэ мыхъунэу уцугъэ. Ары мыхъугъэмэ, джы нэс губгъом сихьэу сылэжьагъэемэ, бригадир сашIыщтыгъэ.
Жьыр сыбгъэ дизэу, онэгум сисэу къэсхьыщтыгъэ...
Хъугъэр хъугъэ, чылэр къызэзгъэплъэу сыщысынэп
мыщ... Маплъэшъ, экзаменыр зыщатыгъэ классым ишъхьаныгъупчъэмэ еджакIохэр къаIузэрэтэкъуагъэх.
Ахэмэ ащыщ горэ къэкууагъ "щы" къыхьыгъэу ыIуи.
Къэсэй къызщылъэтыгъ, къэлапчъэмкIэ мыкIоу чэум
шъхьапырыпкIи, ядэжькIэ чъэжьыгъэ.

--- Page 142 ---

Адыгэ пэIошхор, фабэ нахь мышIэми, щыгъэу ятэ
акэцэ чIэгъым чIэс, янэшыпхъу Къутаси Лыфафи къэбар
горэм хегъэдаIох.
- О слъэгъурэм, кIал,- ыIуагъ Хьаджмосэ,- къэбар
гушIуагъо къытфэпхьыгъ.
- Стыгъэ,- пшъыгъэу чъыгым зыригъэкIыгъ.
- СыпфэгушIо, Къэсэй,- Къутасэ къэтэджи, ынэкIушъо Iэ къыщифагъ.
- Зэ мы еджэн мыгъор пэкIэкIыгъэмэ ары,- Лыфафи гушIуагъэ, етIанэ псынкIэу лIым зыфигъази риIуагъ.-
Адэ ущыси, къышIобз мэлэу зыфэпIогъагъэр!..
Шъузым къыIуагъэр Хьаджмосэ зэхимых фэдэу
зишIыгъ. Къутаси ышыпхъуи яIэчъэ-лъачъэ пылъыгъэп.
- Адэ зэ зыгъэхъыеба,- Лыфафэ лIым еплъыгъ.
- Джырэ фэдэ мафэм мэл аукIырэп,- Хьаджмосэ
къыпиупкIыгъ,- ушIонагъэмэ атакъэ горэ... Ар зыщытыукIыщт мафэри непэ фэдэу къэсын...
- Ари тэрэз,- Лыфафэ лIым дыригъэштагъ,- зы хьэшъо-мэлышъо куп къытфэкIони, тырашхыкIыщт. Икъун
атакъэри...
Дунаим Къэсэй зыфае тетыжьэп. Джыдэдэм шIоигъо
закъор янэ икъазыц шъхьантэшхо зыхигъэкIэныр ары.
Яни, яти, янэшыпхъуи аIорэр ытхьакIумэ къихьэрэп. Зэ
ягущыIэ къаухымэ, унэм ихьажьыщт.
- Джы зэкIэми анахь Iофэу, кIал, къытпыщылъыр
ошIа? - Хьаджмосэ ыкъо къеупчIыгъ.- Дзэ къулыкъур
уапэ зэрилъыр ары. Бжыхьэ нэс мы сызхаплъэрэмэ
ущагъэсми гушIо.
IV
Къэгъэзэжь Къэсэй ятэ зыIут псырыкI мэзым мэзпэсэу Iухьагъ. Шхончыжъ горэ шIохэлъагъэу нэфылъым
дэтэджышъ, ахъшамым къыдыдэхьажьы. Тхьаумафэм
къызыданэкIэ гъэкIэрэкIэгъаеу, духымэ къыпилъэсыкIэу
урамым къытехьэ. Клуб натIэм дэжь къыщызэрэугъоирэ чылэлIхэр егъэдаIох. КIо, фэмыухырэр мэзыр ары.
Чъыгхэр егъэпщыхэщтын аIошъ, загъори кIэнакIэх. Бжыхьэм иапэрэ мафэхэм чылэм джэгу щызышIынэу зыщыгугъыщтыгъэхэр Къэсэй шъхьакIэ, ащ фэдэ къэбар Къэгъэзэжьмэ къахэIукIрэп.

--- Page 143 ---

Пчыхьэ горэм чылэгумкIэ къыдэкIынэу Къэсэй зигъэхьазырызэ, мэзым къикIыжьи, Хьаджмосэ ядэжь къыдэхьажьыгъ. Ятэрэ ыкъорэ зызэрэлъэгъухэрэр IофшIэгъу
ужыр арыти, зэфэкIэщыгъуаехэу зэIугушIуагъэх. Нычхьапи Хьаджмосэ лъэшэу нэгушIуагъэ. Непэ Iоф горэ къыдэхъугъэн фае. Къэсэй ащ есэжьыгъэу щытыти, нычхьапи егуцэфагъ. Лыфафэ лIым ыгу зэрищэфыщтыр ымышIэу къечъыхьэ, ипаIо Iихыгъ, щазымэшхохэр щихынхэу
фежьагъ шъхьакIэ, къыфидагъэп:
- Быяу,ныо, кIалэм сщерэх,- Хьаджмосэ ыкъо ышъхьагъ зэритыр игуапэу Къэсэй дэжькIэ плъагъэ.
Къэсэй щазымитIур ятэ зыщехым, Хьаджмосэ ылъакъомэ фэбэмэ пахъэр къапихыгъ. Ардэдэм лэджэныпсэу Лыфафэ къыфихьыгъэм ылъакъохэр хигъэуцуагъэх. Псыр лъэкъо пшъыгъэмэ зэрягуапэр гукIэ хишIыкIэу
дэпкъым шъхьэпхэтыкур ригъэкIыгъ.
- Къаштэ моу, плъакъохэр къэсэгъэтхьакIых, угу жьы
дигъэкIын,- Лыфафэ хьампIэIоу тIысыгъэ.
- КъэтхьакI, о къэмытхьакIымэ, хэт къытхьакIын.
Лыфафэ илI ылъакъохэр фитхьакIынэу зыкIэрытIысхьэкIэ Къэсэй игуап. Янэрэ ятэрэ дэгъу дэдэу зэфыщытыкIэ арэп. Шъузым ыIэ шъабэхэр непэрэзымафэм улэугъэ лъакъохэм занэсыкIэ, лIым ыгу жьы зэрэдигъэкIыри
мыщ къыхахьэрэп. Янэ ышIэрэр зилъэгъукIэ, ар ежь къэзылъфыгъэр армырэу нэмыкI горэу къыщэхъу. Сыд фэдэ
IофкIи бзылъфыгъэр хъулъфыгъэмкIэ джаущтэу щытын
фаеу къышIошIы. Джырэп мы Iофым мырэущтэу еплъынэу зыригъэжьагъэр. Мыры ыIонэу ежьыри къышIэжьырэп ар къызщежьагъэр, ицIыкIушъхьэ щыублагъ.
Хьаджмосэ ылъакъохэр зыфалъэкIыжьым, Къэсэй
ицIыкIугъом щегъэжьагъэу зэсагъэу джы зажэщтыгъэр
ятэ къыIуагъ:
- Ыхьы, джы зызгъэпсэфыжьыгъ. Джары, кIал, псэогъу дэгъу зыфаIорэр, ы, ныо?
- Адэ ары, сэ о къыпфасшIэрэр мыхэмэ къытфарэшIэжьи, сезэгъы.
Лыфафэ Iанэр лIым ыпашъхьэ ригъэуцуагъ. Заулэрэ
Хьаджмосэ гъомылэм хэIагъэу непэ унэ бгыкъупхъэхэр
зэрищагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъ. ГъэшIэгъонэу мы цIыф
цIыкIур зэхэлъы. Тыгъорэр мэтыгъо, щафэрэр мэщафэ,
агъапцIэрэр агъэпцIапэ. ЗэкIэми афэмыухырэр хэгъэгур

--- Page 144 ---

ары. Сыдэу дэгъоу сшIагъа колхозым сыкъызэрэхэкIыжьыгъэр, цIэхъо-шъохъуае сехъулIэгъагъ, зиунагъо
бэгъон. Чэщи мафи симыIэми, силэжьапкIэ гу щысфэщтыгъэп. Илъэс реным колхозым къыщысылэжьыщтыгъэр джы зы мафэкIэ мэзым къыщысэхьы...
- СыдэкIын сэ амэ,- Къэсэй къыIуагъ.
- ПлъакъокIэ осIуагъэр зыщыбгъэгъупшэрэп ныIа?..-
Хьаджмосэ ыкъо лъыджагъ, пчъэ дэкIояпIэм ехырэ
кIалэм икIуакIи еплъыгъ.
- Ары, сщыгъупшэн.- Къэсэй хэлъэщыкIызэ къызэтеуцуагъ.- Учъэр дэдагъ, плъакъомэ сыда къяхъулIагъэр
къысаIо. А къэчъэн мыгъор арыба слъакъохэр хьалэч
зыхэхъукIыгъэр ясэIо...
- ЯIу, нынэ, яIу,- Лыфафэ къэгузэжъуагъ,- ащ пае
пцIыус ухъущтэп.
- Джырэ дунай пцIым нахьи шъыпкъагъэм нахьыбэр
екIодылIэ.- Хьаджмосэ шхэгъахэу Iанэр ыпашъхьэ
ригъэкIотыжьыгъ.
УдэплъагъэкIи щагум дэтыр умылъэгъунэу чэу зэндэшхом Къэгъэзэжьмэ яунэ ерагъэу къыдэщы. ГъэрекIу
мы чэушхор Хьаджмосэ зишIыхьагъэр. Джы къызнэсыгъэм гъунэгъумэ ямызакъоу блэкIхэри ехъуапсэх. Адэ
джары къыбдэхъумэ, умэзпэсэу сыда мэзым зызкIыхэбгъэныщтыр. Хэпхырэр уичар, ушъхьаса, зыхэпхырэм
хахъо нахь, хэкIырэп. Мыгъэ шIыхьафкIэ ашIыгъэ къакъырыри кIыхьэ-кIыхьэу унэм ыбгъукIэ, мыIэрысэ чъыгым
пэчIынатIэу щыт. Пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг заули адыкIэ
хэтэ дэхьагъум дэжь щызэхэт.
Зэгупшысэщтыгъэ хатэм зэрэхэплъагъэр арыщтын
гукъэкIыжьмэ Хьаджмосэ ахэзыщагъэр, иколхоз щыIэкIагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Колхозым къыхэзыгъэкIыжьи мы IэнэтIэ шIагъор езыгъэгъотыгъэр Бэркъэт
Хьатам ары. Алахьэм бэгъашIэ ешI, ыгъэунэжьыгъэмэ.
Джары ем уIумыкIэу шIур пшIэщтэп зыкIаIорэр.
Ар зыхъугъэм илъэс заулэ тешIагъ.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зэриIоу, ащ фэдизэу колхозым хэлIыкIыгъэп, хэмытхъыкIыгъэмэ. Адырэ чылэлIэу
илэгъумэ афэдэу колхозым хэтыфэ Iоф хьылъэ кIэуцоу
зы пкIэнтIэпси къызэригъэхыгъэп. Бригадирым ишыкуаоу
къыхьыгъ. ЫIорэр диIуагъ, ышхырэр дишхыгъ. Бригадирым уришыкуао зыхъукIэ, къыкIэмыщхми къыкIэткIущт.

--- Page 145 ---

Ар дэгъоу къыгурыIуагъэу щытыти, Хьаджмосэ зыкIи
бригадирым ыгу хигъэкIыщтыгъэп. Джы мэзым хигъуатэрэ ахъщэм фэдэу лэжьыгъэри губгъом ригъуатэщтыгъэ. Ау къыздизыгъэр ымышIэу ыпэ къызэпызычыгъэр Хьатам ары.
Шъэожъые такъырэу ригъэжьагъэу, Бэркъэт Хьатамэ мэлахъоу къехьы. Нэзэ цIыкIоу къызэрэхъугъэм паещтын, ятэ имыгъусэу лъэбэкъу ыдзыщтыгъэп.
Тхышъхьэм укъеплъыхмэ, Дэгъунэхьаблэ пIэгушъо
илъым фэдэу къэлъагъо, бгымрэ псыхъомрэ азыфагу
дэтэкъуагъэу дэс. Псыхъом иадырэ нэпкъ Iут мэзэу Къэгъэзэжьымдыхэр зыпэсыр шъолъыр зэикIэу рекIокIы. А
тхышъхьэ дэдэр ары Хьатэмэ цIыкIури апэ дэдэ итхьамыкIагъо зыщыфэзыгъэр. Мэфэ жъоркъ горэм тIуакIэм
мэлэу дэфагъэр къыдихыжьынэу ятэ зыдахьэм, нэпкъыр
къеохи, чIиубытагъ. Хьатамэ икуо макъэ чылэр къечъагъ
шъхьакIэ, амал фэхъужьыгъэхэп, ыпсэ хэмытыжьэу
къычIахыжьи агъэтIылъыжьыгъ.
Ар зыхъугъэм илъэсищ фэдиз тешIагъэу, янэ гъэблэшхоу щыIагъэм хэлIыхьагъ, ибэ хъураеу Хьатамэ къэнагъ.
Хьатамэ игукъауи игушIуагъуи зыхигъуатэщтыгъэр
джа мэл Iэхъогъоу ыгъэхъущтыгъэр ары. Тхышъхьэм
мафэр щадигъакIощтыгъэ, мэлэщым чэщыр щадырихыщтыгъэ. Чылэм къызэрэдахьэри мэкIэ дэдагъ. Ари мэстэ-Iуданэ горэ ищыкIагъэ хъумэ, ахъшам шIункIым къыдахьэти, ищыкIагъэр ДэнашIэмэ аригъотылIэщтыгъэ.
ЗэкIэмэ анахь гушIуагъоу къыфыхэкIыщтыгъэр колхоз тхьаматэр линейкэм исэу мэлэщым зытелъадэкIэ, е
шым тесэу тхышъхьэ хъупIэм зыIухьэкIэ ары. Тхьаматэмрэ Хьатамэрэ зэрэзэдэгущыIагъэр, риIуагъэр, къыриIожьыгъэр тхьамэфэ псаум ыгу къэкIыжьызэ, мафэхэр
ыгъакIощтыгъэх.
Чылэдэсхэр ипыйхэу арэп Хьатамэ мэзахэ зыхъукIэ
чылэм къызфыдахьэщтыгъэр е мэзэ псаум къызкIыдэмыхьахэщтыгъэр. Мафэ къэс гъунджэм имыплъэми, инэзагъэ зыдешIэжьы. ПIэпкъ-лъэпкъыхэр пытэхэу кIочIэшхо
уиIэкIэ арэп цIыфым идунэететыкIэ зэлъытыгъэр, ащ
декIун Iуплъи ищыкIагъ. Пшъэшъэ напэм фэдэу ынэгу дэхэнэу арэп. Хьатамэ ынэгу укIэмыплъи, ыужкIэ укъикIэу
ыIэпкъ-лъэпкъ зэхэлъыкIэ узеплъыкIэ, нахь лIы дахэ дунаим тебгъотэнэп зыфаIорэм фэд. Чылэ пхъужъыми джары аIорэр... Ахэмэ ащыщ зы нэбгыри нэшIукIэ емыплъыгъэхэмэ нэ Iае арилъэгъулIагъэп. Ау мыхъу зыщыхъужьырэм ахэмэ ащыщи Хьатамэ зыфиIэтэу хъулъфыгъэмрэ
бзылъфыгъэмрэ азыфагу къыдахьэрэ гуфэбэныгъэр ыбгъэ къыдэтаджэщтыгъэп. ГукIэгъумрэ гузэпэблэгъэныгъэмрэ нибжьи зэкIолIэнхэ алъэкIыщтэп. Хьатамэп ар
къызыфырагъэжьагъэр, Хьатамэп ар зыщаухыжьыщтыр. Ащ фэшI ежьыри зыми ыгу ебгъэрэп. Амал иIэу
бзылъфыгъэ зыIуигъэкIэщтэп. Ау зафэзыкIэ, иныкъотыкъо укIытэгъу зырыригъафэу лIыгъэр IэкIэзырэп, зыбгъу
гъэнэфагъэкIэ хъулъфыгъэ лъэныкъом зэрэщыщыр зыщигъэгъупшэрэп. Хъулъфыгъэми захафэкIэ, джар дэдэр
игъэпсыкI. Ау етIани Бэркъэт Хьатамэ тхьэм ыбгынэжьыгъэ Хьатэмэ тхьамыкIэу сыдигъокIи къэнэжьы.
Хьатамэ чылэр джаущтэу къыфыщытыми, ащ дэсэу
зы нэбгырэ дунаим тыримылъагъощтыгъэр.
Къэгъэзэжь Хьаджмос ары.
Мы лIитIур зэкIэрыуцоу цIыфмэ апашъхьи акIыби нибжьи гущыIэ Iае щызэраIуагъэп. Аущтэу щыт нахь мышIэми, Хьатамэ мэлэщым тесми, тхышъхьэ хъупIэм щыIэми,
Хьаджмосэ шызэкъокукIэ къачъэ хъумэ, мэл Iэхъогъум
тенэгуикIэу чIыпIэ ыгъотыжьыщтыгъэп, ахэлъадэти, анахь
мэл пщэрхэр зэбгыригъэчъыщтыгъэх, е анахь мэл одмэ
адэжь уцущтыгъэ. Аущтэу зыфишIыщтыгъэр Къэгъэзэжь Хьаджмосэ шэн мыгъоу хэлъым пай.
Муары джыри къэкIо. ГъэшIэгъоны, мафэрэ фэмыдэу Хьатамэ гумэкIыгъо хэтэп, гупсэф. Ахэлъадэу Iэхъогъур зэбгырифырэп. ФэкIэщыгъуаеу Хьаджмосэ ежэрэм фэд.
- О сэламун алейкум, Хьатам,- кум Хьаджмосэ
къикIыгъ,- упсаоу, уузынчъэу ущыIэмэ хъяр.
- Алейкум сэлам,- Хьатамэ мыгумэкIыхэу сэлам рихыжьыгъ.
- Тракторнэ бригадэм пае мэл къащэ аIуи сыкъагъэкIуагъ,- Хьаджмосэ ынэ шIуцIэшхохэмкIэ мэлмэ ахэплъыхьэ,- ма тхылъыри.
- УкъагъэкIуагъэмэ, модэ мо мэлыр ары хэпщыщтыр,- Хьатамэ мэл шIуцIэу хэлъэщыкIырэм Iапэ фишIыгъ.
Хьаджмосэ къырагъэлъэгъугъэм емыIэу анахь мэл
пщэрым зытыридзагъ.

--- Page 146 ---

Хьатамэ къэхъущтым ежэу щытыгъэти, бгъэжъым
фэдэу зипхъуати, Хьаджмосэ зыжэхидзагъ:
- А хьам къылъфыгъ, икъун мырэущтэу укъызэрэздэзекIуагъэр, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ!..- Хьатамэ
шъэжъые кIэлъыкIыгъэр къырипхъотыгъ.- Ппсэ хэсхын
джыдэдэм!.. Тэ пщагъа зымэфэрэ мэлыр?!
Шъэжъыер Хьаджмосэ зелъэгъум, кощыр къызэлъигъаджэу кууагъэ. Сыд укуокIэ, хэт укъызэхихын? Хьаджмосэ жьи пси хэмытыжьыхэ зэхъум Хьатамэ зыкъишIэжьи, къызщыпшыжьыгъ. Хьаджмоси къызщылъэти,
чэум елъагъ, къызэплъэкIымэ IэутIэ къыфишIызэ, кури
къыщини, чылэмкIэ чъэжьыгъэ.
А мэфэ дэдэм Къэгъэзэжь Хьаджмосэ ихъоршэрыгъэ
къычIагъэщыгъ. Зы тракторнэ бригади мэлыр афищэнэу
къыраIуагъэп. Хьатамэ иемыджагъэ къызфигъэфедэмэ,
тхылъыпIэ уцIэрэпхъыгъэ къыIэкIилъхьэзэ мэлищ колхозым
шIуишхыгъэти, бригадирым ишыкоони Iахи, агъэпщынагъ.
Ар зыхъугъэм мэзэ зытIущ тешIагъэу Къэгъэзэжь
Хьаджмосэ колхозым хэкIыжьи, псырыкI мэзтеупкIмэ
ахэхьагъ, етIанэ мэзпэс IэнатIэр къыдихыгъ.
V
Къэсэй IофшIапIэм рыкIонэу, къырыкIожьынэу зы
урамэп чылэм иIэр. Тыдэ кIуагъэми игъогупэ Зуретдыхэр зытес урамымкIэ къеолIэжьыщтыгъэ. Апэрэ мафэхэм ащ зи пылъыгъэп. Ашъыу, хэти зэрэфай урамэу зэрыкIощтым, сыда тиурам укъызфырыкIорэр уадэжькIэ
къыблэкIырэм епIона?!
Мэзпэсыр яурамкIэ зэрэкIорэр зимыгуапэхэр етIани
щыIагъэх. МэкъумэщышIэр мэзым емынэцIын фэлъэкIыщтэп. Ищагу дэт тIэкIур ары зыхихыгъэр. Ахэр зэкIэ
мэзпэсым иизынкIэ зебгъэзекIонэу узежьэкIэ, зылъэгъурэр къыбдэхьащхэу хэкужъ ухъун. Мэзпэсыр уадэжь
блэкIы хъумэ, сыдэущтэу чэу шIыхьэгъакIэр, къакъыр
ныкъошIыр шIобгъэбылъын? Ау ащ пае къагъанэщтыгъэп гъэбылъыгъэкIэ, зытет дэдэр къэпIонэу хъумэ, тыгъугъэкIэ чы кухьэ е пчэгъу заулэ дэгъунэхьаблэмэ мэзым къыхащыныр. Мэзпэсым укъимылъэгъумэ, къамыубытыгъэр тыгъуакIоп зэраIоу, сыда уичэу шIыгъэ иIофэу
хэлъыр?!

--- Page 147 ---

Джары нахьыпэм зэрэщытыгъэр. Къэсэй ыпэкIэ тетыгъэ мэзпэсым амал иIэу зыми ыгу хигъэкIыщтыгъэп. КIо,
сыдэу пшIын, мэзым хиубытэгъапэхэмэ, пхъэр къаригъащэщтыгъэп, ау зыгорэм икъакъыр къогъу пхъэ къыхэщыгъакIэр къолъэу зырихьылIэрэм, нэшъу зишIыти блэкIыщтыгъэ. Ащ пае мэзым зытырагъэкIым, чылашъхьэм
хэсмэ лъэшэу агу къеуагъ, чылакIэхэри гушIуагъэхэп, ахэмэ яIахьи чылэшъхьэ мэзым хагъуатэщтыгъэ. Хьаджмосэ къыгъэгъунэрэ чылэкIэ мэзым чэтэщыпхъэ хэмытыкIэ
арыгъэп, ары хэгъуашъхьэм анахь мэз дэгъукIэ щалъытэщтыгъэр. Ау хэхьэгъоягъ. Чъыг къогъу пэпчъ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ къотэу ашIошIы.
Къэсэй мэз IофкIэ зыми ебэныгъэп. Зытехьагъэр тхьамафэ нахь мыхъоу анахь тыгъуакIоу чылэм дэс Раукъор
ыгъэпщынагъ. ЕплъакIуи, зи римыIоу пхъэр мэзым къыхыригъэщи, чылэм къызыдэхьажьым, шыхьат горэ игъусэу пэгъокIи ыубытыгъ, хэбзэ Iоф ышIи ыгъэпщынагъ.
ЦIыфмэ Iор зэрахэхьагъэмкIэ, унагъо зыхэпшIыкIын
мылъку рагъэтыгъ. Ахъщэу ытыгъэри, къызэраIорэмкIэ,
Раукъом шIоIофыжьыгъэп, хьапсым дамыдзагъэмэ. Ар
зылъэгъугъэу зышъхьэкIэ щыгъуазэр сыдэущтэу джы
мэзым пфыхэхьажьын. Щынэм къыхэкIыкIэ бэмэ мэзымкIэ заIажэу хъугъэ. Ежь Къэсэй хабзэм зэриIоу зекIуагъэ
аIоти, агъэмысэщтыгъэп. Шъхьаихыгъэу гущыIэхэ зыхъукIэ ары зэраIощтыгъэр.
Сыд аIуагъэми, сыд ашIагъэми Къэсэй пылъыгъэп.
Тефэрэр ышIагъ, аущтэу мызекIуагъэми хъущтыгъэп,
ахэр пшъхьэ къызтебгъэтIысхьэрэм, укIыт зыфаIорэр
ашIэрэп, ашъхьэ къихьэу къыуамыпэсын щыIэп.
Тыгъуасэ Къэсэй IофышIэ кIозэ, ДэнэшI Аскэрдыхэм
ячэу къуапэ зынэсым, ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ. Яунэ
Iухьагъу Iутыгъэ чэужъыр щытыжьэп, ащ ычIыпIэ икIыхьэкIэ чэу ныкъошIыхьэр къэлъагъо. Джыри жьыгъэми,
аIашъхьэхэр дэфыежьыгъэхэу Аскэррэ Сэфэррэ чэур
ашIыхьэ. ДэнэшI Аскэр янэ Гуци мэпхъанкIэшъ, щагум дэт.
Зэ Къэсэй ишызэкъоку къыгъэуцуни чэупхъэр къыздырахыгъэмкIэ яупчIынэу ыгу къилъэдагъ. Сыда зыкIяупчIыщтыр, делэ хъугъа, кIэмыупчIэми ешIэба къыздырахыгъэр. Олахьэ игъуаджэм мо кIэлитIур мэзым зэрэхимыубытагъэр. Алахьэм ешI джы КъэсэйкIэ аIорэр. Зи
ариIоныгоп. Ахэр IэкIэкIхэу зыдэкIонхэ щыIэп, яшхъухьэшIагъэ тыриубытэхэмэ, ариIощтри аришIэщтри ышIэн. Чэу
тшIыхьащтышъ, чы тIэкIу аIоу къызэремылъэIугъэхэр.
Мыдэ умышIэмэ ятэмэ къагъэкIыгъэ мэз пIонэу зыфаер
хашIыхьэ. Ары лъэIоных, тэры агъэлъэIощтыр.
Чэур зышIыхьэрэмэ мэзпэсым ику макъэ зызэхахым,
ашъхьэ къапхъотагъ, псынкIэуи Сэфэр къыIуагъ:
- Еу, Аскэр, умылъэгъурэм фэдэу зышIи...
Аскэррэ Сэфэррэ агу илъыр Къэсэй къышIагъ. Армэ
зыхэхьажьыгъэхэр, ежьыри ахэр ымылъэгъухэ фэдэу
зишIи, аблэкIыгъ.
- Таущтэу зигъэпсыра сэIо мыщ, талъэныкъуи сыда
кIуапIэ зыкIишIыгъэр,- Аскэр щхыгъэ.
- Сыда о узыфэягъэр, уишIыхьаф къыхэбгъэлэжьэнэу ара? - Сэфэри ку макъэр зыIукIотырэ лъэныкъомкIэ
плъагъэ.- Ащ фэдэ горэ къытфимышIэщтмэ, хьаулыеу
хьисапымкIэ хэтлъэшъугъа, джары шIу шIи псым хадз
зыкIаIорэр.
- Ар зэхешIыкIмэ, дэгъу шъыу.
- ЗэхешIыкIмэ къызытшIэщтыр къэсы пэт, ащ ыгу
зыгорэ къытфимылъмэ, плъэгъурэба тимылъэгъу фэдэу
зызэришIыгъэр.
- Олахьэ фитым ышIэщтымкIэ, тэри зы хьатыр горэ
терэI.
Нарынэ Зуретдыхэм адэжь зынэсым, шызэкъокукIэ
IофышIэ зэрэкIорэм Къэсэй рыкIэгъожьыгъ. Мыдэ
умышIэмэ, зы единоличник лIыжъ цIыкIу горэ пIонэу
куплIэм дэс. Пчэдыжьрэ жьэу пшъашъэхэр псыхьэ кIохэу
яхабзэшъ, Зурет IукIэмэ, укIытэжьын. Сыдэу ышIын адэ,
мэфэ заулэ хъугъэ Къэгъэзэжь Къэсэй шым тесэу замылъэгъужьрэр. Шытхым уисы зыхъукIэ, лъакъомэ загъэпсэфрэп, лъэрыгъым итых нахь мышIэми, шхомлакIэр
зыIыгъ Iэмэ афэдэу лъэгуанджэми Iоф ашIэ, гупсэфхэу
шыныбэм кIэрылъхэп.
Аущтэу зылъэгъурэмэ сыд къыраIон, армырми ылъакъохэр узхэу зэкIэми ареIо.
Мыгъатхэ тэрэзэу Зурет къыдэмызекIуагъэми, Къэсэй ыгу ебгъэрэп. Джыри Зурет ныбжьыкI, бэ къыгурымыIорэр, ащ пае къаигъэ ышIыщтэп. ЕтIани еджапIэ чIэсыр
сыдэущтэу ащ фэдэ IофкIэ ебгъэзыщта, уахътэ ищыкIагъ
ащ. Ари непэ фэдэу къэсыщт.

--- Page 148 ---

ИсториемкIэ экзаменыр ыты зэхъум, Зурет къызэрэфэгуIэгъагъэр IэшIу-IэшIоу Къэсэй ыгу къэкIыжьыгъ.
Пшъэшъэжъыем зи елъэIугъэп, ежь-ежьырэу ыгу къэкIи
директорым дэжь чъагъэ, ягъунэгъу пшъэшъэ тхъоплъым къызэриIожьырэмкIэ, цIыф къызэрэфэмыгумэкIынэу къыфэгумэкIыгъ, директорыр имыкъоу кIэлэегъаджэми дэгущыIагъэу аIо. ФэмыщыIэжьэу тхьамыкIэм
ынэпси къышIокIуагъэуи ары. Ащ Къэсэй ыцIэ дахэу къызэриIощтыгъэу зыфаIуагъэр!.. Зурет ыгу зыгорэ къыфимытэджагъэмэ, аущтэу зишIыщтыгъэп. Зи аIуагъэпи адырэ
пшъэшъэжъыеу щытыгъэмэ. Джары, Зурет, къэхъущтыр
умышIэу пшIэрэм узфегупшысэн фаер. Къэсэй игущыIэ
фабэхэр зэрытыгъэ тхылъыпIэр зэIэптхъи жьыбгъэм хэптэкъуагъэми, умышIахэу уадэжь къылъэсыжьыгъэх.
Чылэм Къэсэй идэкIыгъорэ тыгъэм икъыкъокIыгъорэ
зэтефагъэти гушIуагъэ. Тыгъэр зэрилъэгъугъэр арэп,
Къэсэй ар ищыпэлъэгъуа! Зурет дахэкIэ ыгу къызщихьэгъэ уахътэм тыгъэ плъыжьышхом чапэм икъыкъоплъыгъо зэрэтефагъэр ары зыгъэгушIуагъэр. Ащ зи фэмыIуагъэми, ежь фэIуагъэу елъытэ. ГушIом къыхэкIыкIэ кур
къызэтыригъэуцуи, ылъакъуи зэрэузырэр щыгъупшэжьыгъэу къипкIыгъ. Шы нэтIэфым кIэрыхьи, зыкIиубытырэр ымышIэу шхоIур ыубытыгъ, ыпшъэ Iэ щифэзэ,
тыгъэр чапэм къызэрэкъокIырэм еплъы.
Тыгъэр хъурэябзэу къызыкъокIым, "ялахь сыгу къихьагъэмкIэ мафэ сфэшI" зэриIожьи, ыгу икъытео макъэ
зэхихыжьызэ, кум итIысхьажьыгъ.
Мэзым зыхахьэр ары дунаир зэрэдэхэ дэдэр Къэсэй
зызэхишIагъэр. Чъыг тхьапэмэ тыгъэнэбзыйхэр ахэджэгухьэ, гъожьышэр зыхидзагъэмэ дышъэпсэу атежъыукIы. Нэфылъэ дахэм къыдэущыгъэ бзыухэм яорэд мафи
мэзыр къызэпегъэджэжьы. Къэсэй ятэ сыдэу Iушыжъа,
инасып колхозым химыгъахьэу мэзпэсыныр ыгу къызэрэкIыгъэр. Колхоз губгъори мыдахэу щытэп. Ау мэзыр
сыдым губгъом фигъэдэна! Гъэмэфэ жъоркъым щычъыIэтагъ. Бжыхьэм... Бжыхьэми нэсмэ, ари зыфэдэр
къышIэн. ЗэкIэми анахь дэгъур зи уашъхьагъ зэримытыр
ары. ЦIыфыр шъхьафитэу къэхъу, дунаим тетыфэкIэ ар
щыбгъэгъупшэ хъущтэп. Фаеми тIысын, фаеми тэджын.
Мафэрэ Къэсэй зэришIы хабзэу, къыгъэгъунэрэ мэз
шъолъырыр непи икIыхьэкIэ зэпичынэу рихъухьагъ. Щэджагъом хатэм къекIолIэжьынышъ, тыгъуасэ кIичыгъэ
хъырбыдзхэр зэхидзыщтых. Нэшэ заули къыздищэнэу яни
къыриIуагъ. Къэсэй кур къызэтыригъэуцуагъ. Шъхьэм
имыкIэу илъыр Аскэррэ Сэфэррэ ячэу шIыхьакI. А нэбгыритIур чыхьэ мэзым къэмыкIонхэу амал иIэп. ЧIыпIэри
ешIэ, псыщэкур къыздахьэрэм ыкIахэкIэ ары. А лъэныкъомкIэ яуни пэблагъ, чыри ащ дэжь зыщыхъоир.
ЗыфиIогъэ чIыпIэм къэсыгъ шъхьакIэ, зэжагъэмэ
ащыщ хилъагъорэп. Кум зандэу иуцуи, чы иупкI макъэ
зэхихымэ ыIуи дэIуагъэ. Зи зэхихрэп.
Мыр агужъуакIэмэ адизэу кIэлэцIыкIу заулэ къебгъукIуагъэти яджагъ:
- ШъукъыздикIырэмкIэ шъуапэ зи къифагъэба?
- Зы тыгъужъ нэкъыплъ горэ тапэ къифагъэти, къыпкIэупчIагъ,- апэ ит шъэожъыем къыIуи кIиIэжьыгъ.
- Уятэ хьэм регъэубыт!..
Ардэдэм чы хьынитIу атамэ телъэу Аскэррэ Сэфэррэ адырэ къэгъэзэгъумкIэ къыкъокIыгъэх. Къэсэй зигъэлъаий ишхончыжъ шIохэлъагъэу кум ипкIыгъ.
- Джы сыд уасшIэмэ, ДэнашIэр, пфэшъуаш?..
- Мыдэ мыщ ыIорэр,- Сэфэр ыгъэшIагъоу Аскэр
дэжькIэ плъагъэ.
Сыдэу мы Сэфэр ынапэкIэ ышыпхъу цIыкIу фэд,
шъхьатехъо зэрэтемыхъуагъэр ары нахь, ыпашъхьэ итыр
Зуретэу къыщыхъуни. ЗэкIэмэ анахь гъэшIэгъоныр ымакъэ зэрэфэдэр ары. Къэгъэзэжь Къэсэй ар джы нэс ышIагъэп. Хьаулыеу илъэс псаум Сэфэрырэ ежьырырэ зэдеджагъэх. Ыгу къэшIоу регъажьэ. ГъэшIэгъона мэзышхом
чы IаплI хахмэ. Ащ нахь зыми фимыгъэкIуатэу Къэсэй хьаулыеу дунаим къытехъуагъэп. Хьатырынчъэ афэхъунэп.
Ашъыу, ари Iофэп, сыдэу мы Сэфэр ышыпхъу яхьщыра!.. Ащи зэхихыжьмэ игопэн. Дэхагъэм къымыгъэушъэбын щыIэп.
- Олахьэ шъуитIо шъуделэм,- ошIэ-дэмышIэу Къэсэй зыкъызэблихъугъ,- кIыбырыхьыкIэ мэзым шъукъакIоу, бзако шъухъугъа, къысашъуIо хъущтыгъэба? НекIох
мыдэ, мы тIэкIумкIэ чэу шIыхьэ шъуемыжь, чы кухьэ горэ
къэтэжъугъэупкI...
Зэхахрэр агъэшIагъоу Аскэррэ Сэфэррэ зэплъыгъэх.
Къэгъэзэжь Къэсэй ыуж иуцохи, чы цIынэм иIужъупIэм хэхьагъэх.

--- Page 149 ---

VI
Нэпкъым къыздэкIыжьхэм, Къэсэй кIалэмэ ариIуагъ:
- ШъукъытетIысхь.
- Тэ тыхэмыхъожьми икъун ащ ихьылъэ,- Сэфэр
ыдагъэп.- Тэ гъогу кIэкIкIэ уапэ тынэсыжьыщт. Гуци зыгорэ етIонба, хьаулыеу непэ шIыхьаф иIа, о уизакъоми
сыдым ыуас.
- ИщыкIагъэп ахэр,- Къэсэй еIо,- сэ джыри Iофхэр
сиIэх...- Ау шIэхэу кIэгъожьышъ, сыда митIур сикушъхьэ
тесэу, чыри афасщэу ядэжь сымыщэжьхэмэ мыхъунэу
къыстефагъэр ежь-ежьырэу зэреIожьы.- Адэ дэгъуба
ащыгъум. Сэ цIыкIу-цIыкIоу къыIусщэн.
Гуцэ унэм къызекIым, кIалэхэмрэ чы кухьэмрэ апашъхьэ мэзпэсыр итэу зелъэгъум, зыхэмыкIыжьын бэлахь
хэфагъэу щтагъэ. ЫшIэщтыри ыIощтыри ымышIэу пчъашъхьэм къыщызэтеуцуагъ. Джары кIэлэ бетэмалмэ чэу
тшIыхьащт заIом зыкIафимыдэгъагъэр. КIо, рагъэжьэгъахэти, къаигъэ апэуцужьыгъэп. Къэгъэзэжьмэ якIэлэ
шъхьэпае Гуца зымышIэрэр. УIукIэмэ, къэгъэзэжь зыфаIорэм фэд. Дэгъугъэхэмэ ащ фэдэ лъэкъуацIи яIэныеп.
Чэу тIэкIу тимыгъэшIыхьащтмэ хьаулыеу тызэдеджагъа
аIозэ, кIохи шIофагъэх. Гуцэ сыд иамал джы, сыд мыгъор
хишIыхьан. Къаигъэх кIалэу джы къэхъухэрэр. Ятэ къыкIэныжьыгъэ чэужъ закъор Iуигъэт хъущтыгъэба?
Гуцэ ошIэ-дэмышIэу ицIэцIэн къырегъажьэ:
- Джары шъумыдаIомэ къышъохъулIэщтыр, тхьапшрэ шъосIуагъа, Алахьым кIэгъэстэн ымышIыжьын чэужъым ыуж шъуикI, шъукъысэдэIугъэп,- Гуцэ IэутIэ
ышIызэ къахэхьагъ.- Къеблагъ, Къэсэй, къеблагъ, нынэ.
Мы делитIум яфэшъуашэ ягъэгъот. Раукъомэ якIэлэжъ
ащыгъэгъупшэжь.
Аскэррэ Сэфэррэ щхыщтыгъэх. Ары мыдырэми
ымыдахэрэр:
- Сыд шъузфэщхырэр, зищхылъэ Iумызыных!..
- Уимафэ шIу, Гуц.- Къэсэй лъэшэу къыфэчэфэу
къыпэгъокIыгъ.- Ащ фэдизэу мыхэмэ уямыцIацI...
- Мыхъун ашIэмэ, сямыцIацIэ хъуна, Къэсэй... Хабзэр уадэжьышъ, ныбджэгъугъэ къыхэмыгъахьэу гъэпщынэх.

--- Page 150 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, сэщ нахьи нахь сакъэу о хабзэм
имылъку къэоухъумэ, сигуапэ лъэшэу... Мы къапIохэрэр
зэкIэ сэри къыстефэх.
- Сыда, синынэгущ, аущтэу зыкIапIорэр?..- джыри
Гуцэ зэхихырэр егъэшIагъо.
- Сэри мыхэмэ непэ сырягъусэшъ ары,- Къэсэй ыгу
къыдеIэу мэщхы.
- Арымэ Iофэп, Къэсэй, тхьа, сыбгъэщтэгъагъэм,-
Гуцэ кIэкIэу егъазэшъ, щагум дэхьажьы, унэм натрыф
Iэгубжъэ къырихыгъэу чэтмэ ахэджэ, ахэтхъошъ, зыраутэкIыжьэу чэтитIу къеубыты.
Къэгъэзэжь Къэсэй щынагъо къызэрэфашIыгъэр
арыщтын, псы нэпкъым къыздэкIыжьхэм ыгу зэрэщымытыгъэу къэхъугъ. IитIур ыпчанэ регъэуцошъ, чэу ныкъошIыр къызэпеплъыхьэ. Пчэгъу зэблэщыгъэр егъэтэрэзыжьы. Чыр зэрикъущтым пае зэрэшъхьасхэрэр ыгу римыхьэу, чэу нэхъум теуцозэ зэхегъэтIысхьэ. Аущтэу зэришIырэр ягуапэмэ еIошъ, кIалэмэ афычIэплъы. Ягопэн адэ,
мэзпэсыр арба зэкIэ зыIэ илъыр, ащ ыIорэм елъытыгъ
уичэу идэгъугъи зэрэхъущтыр.
Мафэр кIыхьэ. Нэбгырищым чы кухьэм идэдзын сыдэу ащыхъун. АIэпшъэ-лъапшъэ дащаеу зыкIэрыуцохэкIэ
нэрэ-Iэрэ азыфагу дадзыщт. ЛIэнэп Къэсэй зыгорэм ишIуагъэ регъэкIыкIэ, зэхэзыххэрэми ягопэщт. Ятэ зэриIо хабзэу, пчъэIушъхьэм узтехьэрэм унэм ихьажь. Гуци имыгопагъэмэ, чэтлыбжьэм ыуж ихьащтыгъэп. А-анасын,
Зурет къылъэгъугъэхэмэ. Ащ къызэрэшIошIэу Къэсэй
щытэп. ЦIыфми афишIэщт, ежьыри къызфаригъэшIэщт.
Арынчъэу джырэ дунай утетын плъэкIыщтэп.
Къэсэй историемкIэ езгъаджэщтыгъэ хьарыфышх
кIэлэегъаджэм фэдэп. Ар мыделэмэ илъэситIур хьаулыеу
шIуигъэкIоныя! Хэта зищыкIагъэр ащ и Хъан Батый, о-уий,
ыIонэп ыIуагъэ шъхьакIэ, ащ кIэхихыгъэр. Ежь къызщыхъугъэ илъэсыр тэрэзэу къымышIэжь пэтзэ, Иван Грознэжъым Темырыкъопхъур зищэгъэгъэ илъэсыр къаIо
еIошъ, регъэзы. А хьэм къылъфыгъэм къешIэжьа шъуIуа
янэ затIупщыжьыгъэ илъэсыр? Ебгъэзыгъэми, къышIэжьынэп. ЕтIани ежьыри такъырыкIаеу кIэсыгъ... Сыда джы ар
мыщ къызэрэхахьэрэр? Нибжьи ар ыгу къыримыгъэхьажьынэу тхьэрыIо зытырилъхьажьыгъагъэба!.. Къихьащтыгъэп Зурет директорым дэжь Къэсэй пае лъэIуакIо мычъэгъагъэмэ. Мы Зурети, ащ фэдэ пшъашъэ щыIэпщтын!

--- Page 151 ---

КIалэмэ зи аримыIоу Къэсэй ыIапшъэ дищаий, чэу ныкъошIым пэуцуагъ. Чы цIынэр ыIэгу чIигъэджэгухьэзэ,
пчэгъумэ зарегъэкIум, зы лъэбэкъукIэ кIэрыкIоти, еплъыгъ. Ардэдэм къыздизыгъэр ымышIэу непэрэзымафэм зэгупшысэщтыгъэм ымэкъэ шъабэ зэхихыгъэ:
- Сыдэу бэрэ мэзым шъукъэтыгъа? - Зурет дэнэ
джэнэ къолэн цIыкIу горэ щыгъэу Къэсэй ыкIыб дэт.
- Уимафэ шIу, Зурет,- Къэсэй пшъашъэр сэламхыгъо
ригъэфагъэп.- Ора зымакъэ сымышIэжьыгъэр?.. КIыбырыхькIэ, чэур хэгъэкIи, унагъо пшIэн плъэкIыщтэп, Зурет.
ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъор шъэогъугъэ-ныбджэгъуныгъэ щымыIэжь хъумэ ары. Аскэри Сэфэри ащ фэдэ
чIыпIэ, тхьэм ыIомэ, ифагъэгоп. Ащыгъум дунаим тытерэмытыжь. Аскэр, мыдэ сауж шъукъэуцу.
Зурет къызэрэIухьагъэм джыри Къэсэй ыгу къыгъэбырсырыгъ. ШIулъэгъу IэшIум фэдэ тыдэ къипхын! Моу
ущигъаIэ пшIоигъоу шIугъэ горэм укъыфегъэущы.
Къэгъэзэжь Къэсэй ыгу зэрэкъабзэу ишIулъэгъуи къабзэ. Непэ ыбгъэгу дэлъ дэхагъэр ренэу дэлъ зэпытэу
игъашIэ къыхьыщтмэ, ащ нахь насыпышIо щыIэнэпщтын.
ИгупцIэнагъи, ихьалэлыгъэ фэдэу шIулъэгъур къызыфыщытырэм, идунэе джэнэт зэIухыгъах.
Орэд цIыкIу горэ къыIомэ шIоигъоу Къэсэй хъугъэ
шъхьакIэ, сыдэущтэу къыхидзэщт. Ыбгъэ дэлъ дэхагъэмрэ орэдым хэлъ гущыIэхэмрэ сыдым зэфихьынха!
Ашъыу, Къэсэй ымакъэ мытIупщыгъэми, ежь зэрэпсаоу
пштэми, орэд шIыгъахэба. Моу къерэплъба Зурет, зэ
закъо гущэ гуфаплъэу къерэплъи, къырамыIуахэми
къыгурыIощт. А-ей гущ, мо тыгъэу зинэбзыйхэр изытэкъухьэрэм фэдагъэмэ, сыдэу насыпышIуагъа. Зипхъотэни, Зурет ынэ нагъомэ акIэбыбэщтыгъэ. Нибжьи шIу зэрэлъэгъурэ нэбгыритIур зэрэзэдэмыгущыIэгъэ гущыIэ
шъабэхэмкIэ еIушъашъэщтыгъэ.
Мы пшъэшъэжъыем сыда Къэсэй хилъэгъуагъэр?
Уеплъымэ Дэгъунэхьаблэ пшъэшъэжъыеу дэсмэ афэд...
Ары афэдэн! Ахэмэ Зурет сыдым афигъэдэн?! Къэсэй
ишIулъэгъу зэкIэми аригъэпшэщтэп. Нахь дахи, нахь гохьи, нахь гуакIуи дэсынкIи мэхъу, ащкIэ къаигъэ зыми пэуцущтэп, ау хэти ыIощтыр ерэIу фаеми, Нарынэ Зурет
фэдэ дунаим зэрэтемытым Къэсэй щыгъуаз. Терэт фаеми, тетми нахьышIужь. Еплъэлъ, сыда ДэнэшI Аскэр пилъэгъуагъэр? ПлIэIу шъуамбгъу умыIощтмэ, узэхъопсэн
хэлъэп. Моу илъэс шъэныкъо горэ хъугъэу фэбытышъоу
езгъэлъэгъугъагъот. Ашъыу, Аскэр нэмыкI къыкъорэмыкIи Iофэп. Къэсэйрэ Аскэррэ сыдым зэпишIын. Итеплъэ хэхыжьи, иунэгъо IофкIи ары. Плъэгъурэба ящыIакIэ.
Шъузэбэ унагъомрэ лIы зэрыс унагъомрэ бэ азыфагур.
А Iофыр бзылъфыгъэмэ къыдамылъытэкIэ огугъа. Хэти
нэбгъо шIыгъахэр икIас. СытIэнэп, сыенэп зэраIоу,
удэкIуагъэмэ, къыздикIыгъэр умышIэу уинасып къыхьыгъэ тхъагъом еплъэу щыс, амал зэриIэкIэ кIэухъум,
кIэмыгъэз. Джа закъор пшъэрылъ къыпфашIмэ бгъэцэкIэнба? Олахьэ угушIозэ бгъэцэкIэным. Ар пфэмышIэшъущтмэ, ор-орэу ащыгъум узэпыижьы.
- Ущымытэу моу чы тIэкIу къаштэ,- Сэфэр ышыпхъу
къыриIуагъ.
Ащ ежэу щытыгъ пIонэу, чы кухьэу щылъым Зурет
хэIаби, зэрэфэIэтышъоу къыхихыгъ.
- Зэш-зэшыпхъум ДэнашIэмэ чэу афэшъумышIыхьэ
мыхъунэу шъурагъэзыгъа?.. Чэу шIыхьаныр пшъэшъэ
Iофэп,- Къэсэй къыдзыгъ.
Аскэр къаплъи щхыпцIыгъэ нахь, зи къыIуагъэп.
- Хьаулыеу тигъунэгъуха тафэмыулэунэу,- Зурет
щхыгъэ.
- Шъуафэмыулэу сIорэп сэ,- Къэсэй къыIуагъэм
текIрэп,- бзылъфыгъэм иулэу нэмыкI сэIо нахь...
ЧэтитIур ыIыгъэу Гуцэ къыдэкIыгъ.
- Чэт шIобзынкIэ дэу ущыта, Къэсэй?
- Сыд, мо нэбгырэшхуитIум чэт афышIобзырэба?
- Е-о-ой, Алахьым ахэмэ уакъыферэмыгъан. Гъэмэфэ губгъо IофшIэгъум чылэм лIыжъ къыданэрэпышъ, Iоф
тыхэт. Тинасыпышъ Хьатамэ мэлхэр щэджагъом кIэим
къыдегъэзыхьэх.
- Олахьэ Хьатамыжъым шIуибзрэр сымышхын,-
Къэсэй къызIуипхъотыгъ,- ащ ынитIу зытеплъэрэм уигъэбэгын!..
- Хьатамэ шIуимыбзырэ чэт мы чылашъхьэм щашхырэп,- зэхихыгъэр Гуцэ зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщыгъ.
Хьатамэ игугъу IаекIэ ашIы зыхъукIэ, сыда Зурет зэрмыр зыкIэхъурэр? Аущтэу къызиублагъэр бэшIагъэп.
Мэлэщым кIони Хьатамэ инэзагъэ еплъынэу Къэсэй къызфедз ужыр ары. ИIахьылэп, илыщыщэп, етIани ыл фэмыузын фэлъэкIырэп. Нахьыпэм зэришIыгъагъэм фэдэу
джыри зыгорэ ферэдзыжь Iоу Зурет ыгу къилъэдагъ
шъхьакIэ, закъыхимыгъэщ шIоигъоу зиIэжагъ. Хьатамэ
игугъу къышIы зэхъум, Къэсэй къеплъыгъагъ Зурет, ыгу
зэрэримыхьрэр ригъашIэу еплъыжьыгъ. Хьатамыжъым
пае Зурет ыгу хигъэкIына, олахьэ химыгъэкIын. Къэсэй
ыIуагъэм изакъоп Зурет ымыдэрэр, нэмыкIхэри а лIым
рыгущыIэхэ зыхъукIи ары. ЦIыфым угу егъуным ычIыпIэ
удэхьащхыныр, цIэ фэпшIыныр, бгъэцIыкIуныр, темыфэрэр фэбгъэIуныр емыкIу.
- Чэт шIобзыным сыд хэлъ шъыу,- Къэсэй джыбэм
иIэбэжьи, чан фыжьышхо къырихыгъ,- къаштэ моу, Гуц.
Чэтлыбжьэ хъущтым тхъагъоба ышъхьэ пыбгъэлъэтыныр!..
Чэтым языр Iихи, ышъхьэ къыблэмкIэ ыгъази, быслъымэн лъэпкъмэ зэрашIы хабзэу, мыгузэжъуахэу "бисымлахь" ыIуи, ытыкъын хэIагъ.
VII
Гъэмэфэ уашъом жъуагъомэ зыкъыратакъоу рагъэжьэгъагъ кIалэхэр Iанэм къызпэтэджэжьхэм.
Мы аужырэ мэзэ зытIущым нычхьапэ фэдэу дэгъоу
шхагъэу Къэгъэзэжь Къэсэй къышIэжьырэп. Iанэм тетыгъэр зэкIэ сыдэу IэшIугъа. МыIэшIоу мэхъуа Зурет ыIэ зыхэлъыгъэ Iанэр. Сыдэу псынкIэуи Iабэра, сыдэуи шъабэу
гущыIэра. ИIэнэ къытегъэуцуакIэ джыри ынэгу зэрэкIэт.
Джары шъуз дэгъу хъущтыр, ышIэрэр зэкIэ къекIу.
Къэсэй ышъхьэ тIэкIу мэчэрэгъуми, ишIугъу, ичэфыгъу. Зэшъуагъэми ыбзэ къытIэтагъэшъ, ылъэкIмэ мэзыр зэкIэ ДэнашIэмэ къаритыщт. Чэур Iофа, кон зэрямыIэм нэс елъэгъу. Таущтэу кон уимыIэу уадыгэ унэгъощта? Хэтэжъыеу псынэм пэIулъэшъуагъэри ныкъошIыхьэ.
Шыгъо нэтIэфэу кум кIишIэжьрэм нэмыкIынэкIэ еплъы. Фыжь хъурэе цIыкIоу шым ынатIэ хэсыр ищыпэлъэгъум фэд, умышIэмэ, мо ошъогум ис жъуагъомэ ащыщэу къыщэхъу. Къэсэй къыIорэм нахьыбэ Гуци къыIохъыкIы:
- Алахьэм насыпышIо уешI, Къэсэй. Тхьа, тыбгъэгушIуагъэм. УкIожьми Хьаджмосэ сэламышхо сфехыжь.

--- Page 152 ---

Уянэрэ сэрырэ боу зэгорэм тызэныбджэгъугъ. Лыфафэ
къэшъонымкIэ текIон тичыли дэсыгъэп. КIо, джы тызэрэлъэгъумэ сэлам зэтэхы нахь, тызэхахьэрэп, тызэлъыкIорэп.
- Гуц, зыгорэ шъуищыкIагъэ хъумэ шъумыукIыт,-
Къэсэй пылъэп Гуцэ къыIорэм,- шъузфэе тIэкIур къэдгъэгъунэрэ мэзым къыхэкIын. Сэ амал иIэу чылэжъэу сыздэсым агу хэзгъэкIыщтэп, сIорэ закъор: къакIохэу сынэ
къыкIэрэмыуцох... Аскэр, а узпылъ еджэн-къеджэжьынмэ ауж икI, унагъо пшIэн фае. Зыгорэм Iухьи, Iоф шIэзэ
едж. Хьисапыр о зэрэпшIэу сшIагъот сэ, кладовщикэу
хьамбарым сыIухьащтыгъэ. Хэта тхьаматэм ыуж тичылэ
нахь зишIугъоу дэсыр?
- Умэзпэсыныр дэя? - Сэфэр къэупчIэ.
- Дэгъумэ, тэ къыднагъэсыщтыгъэп ар,- Къэсэй
къыпеупкIы.- Непэрэзымафэм къэбгъахъэри щымыIэу,
мэзым уизакъоу ухэтыныр цIыкIу-шъокIу пшIошIа?
- Узиджагъор изакъоу мэзым хэт,- Гуцэ къахэгущыIэ.
- Адэ арба сэри сIорэр, умыпытаIомэ, шэйтануз ухэхъухьан ащ.- Къэсэй къыпедзэжьы.- Мэфэ псаум зы
цIыфыпсэ утемыплъэу къыхэкIы. Утеплъэна зэкIэми
зыпшIуагъэбылъэу. Узалъэгъурэм кIарэмытхъужьи, гущыIэгъу къыпфэхъунхэу орэшIи, мэзыр зэрэпсаоу яптынэу охъу.
Къэсэй къэгъэзэгъум зыкъуахьэм, зэкIэм анахь гъэшIэгъон фэхъоу зэгупшысэжьыгъэр Аскэррэ Сэфэррэ
аркъ зэремышъуагъэхэр ары. ЯлъэIугъэми, яубзагъэми,
зафигъэгусагъэми ыIорэр кIэлитIумэ ашIагъэп. Ежь
изакъоу апч ныкъор рырагъэшъугъ. Къыринэжьыгъэ
тIэкIури дидзэжьыщтыгъэ кIалэмэ ешъонымкIэ зызэрашIырэр ымылъэгъугъэмэ. Ащ изакъоп зэтезыIажэщтыгъэр. Фэягъэп ешъуакIоу Зурет зыригъэлъэгъунэу.
Шъыпкъэ, Iанэм къызтырегъэуцохэ уж Зурет ядэжь
кIожьыгъагъэ. РаIожьыкъомэ ыIуи, зиIэжагъ.
Олахьэ гъэшIэгъоным Аскэррэ Сэфэррэ непэ арилъэгъулIагъэр. Ащ изакъоми зэрафэулэугъэм рыкIэгъожьырэп. ЗагъэлIы шъхьакIэ, джыри щэ цIынэр къаIочъы.
ЕджапIэм чIэсыфэхэкIэ агъэделагъ Къэсэй. А лъэхъаным
нахь лIышъо атеощтыгъэмэ ышIэрэп. Зыгорэ аIони ашIэни
алъэкIыщтыгъэ. Аущтэу къызыкIыщыхъущтыгъэр кIэлитIури дэгъоу зэреджэщтыгъэр арыщтын.

--- Page 153 ---

ЦIыфыр зыфэдэр зэреджэрэмкIэ къэпшIэнэу щытэп.
ЩыIакIэм хахьэу, ышъхьэкIэ, ынитIукIэ зыхаплъэкIэ ары зэкIэ
къызынафэрэр. Еджагъэу, емыпщэжьыгъэ Iаджи дунаим
тет. Шъыпкъэна Нарынэ Сэфэр мэзпэс хъумэ шIоигъоу
зыфиIуагъэр? ПшIэхэнэп, ари имурадынкIи мэхъу. Еж
сишIуагъэ къыозгъэкIыфэкIэ. Зыгорэ пфэсшIэни зэблагъэ
тызэфэхъугъагъэмэ. Iоржъорыгъэ нахь, ащ фэдэ гухэлъ
иIэпщтын. Адэ, зи ымышIэу ылъэкъуитIу зэтедзагъэу щысыщта? МэзитIу мэхъушъ еджапIэм къызчIэкIыгъэхэр, лэжьэн мурад яIэп. Институтым чIэхьанхэуи аIорэп. КъашIэ
ахэмэ ягухэлъ. Ахэмэ зыгорэ аушъэфы, ау мыры ыIонэу
ышIэрэп. Арэушъэф фаеми, сыда зэрищыкIагъэхэр.
Яхьаблэ зытехьажьым, Къэсэй ятэ чыжьэкIэ ышIэжьыгъ.
Хьаджмосэ икъэплъакIэкIэ зыгорэм зэригъэгумэкIырэр къэошIэ. Зи ымыIоу къэлэпчъэшхор Iуихыгъ. Кур
дигъэхьажьи, щагур зызэтырешIыхьажьым, ыкъо къыфэгубжыгъ:
- Арэп, о кIалэр, умэзпэсыжьба?.. Сыда ДэнашIэмэ
япчъэIупэ непэрэзымафэм IупшIыхьэрэр, уиши уикуи
зэкIэтIыкIыгъэу?..
- КъысэлъэIугъэхэти, чэур адэсшIыхьагъ.
- АдэпшIыхьэгъэ къодыеп, чыри къафэпщагъ,- Хьаджмосэ кIалэр къыгъэгущыIагъэп.
- Хэта джы ар къэзгъэсыжьыгъэр?..
- А Къэсэй, а кIэлэ мыгъу, нычхьапэ тызэгобгъэутыгъи,- Лыфафи цIацIэзэ унэм къикIыгъ.- ДэнашIэмэ
уахэхьажьыгъа сэIо!..
Ятэрэ ыкъорэ зэдэIэпыIэзэ, шыр кум кIатIупщыжьыгъ.
Хьаджмосэ куплIэмкIэ зэрэщыIэзэ, аркъымэр къеугъ.
Непэ апэрэп ыкъо аркъымэр къызыIуурэр. Ащ, Хьаджмосэ ыгу зэрэплъырэм аркъыри къыхэхьажьыгъэшъ,
ышъхьэ лъыр къыдифыягъ. Моущтэу ешъон джы езыгъэжьагъэр сыдым нэсыщта? МэзтеупкIыхэр Хьаджмосэ
дэгъоу ешIэх. Псыри аркъыри ахэмкIэ тIури зы. Адегъаштэри, къыпфамышIэн щыIэп. КуплIэм дэлъ къамыщыр
Хьаджмосэ къышти, зыплIэIу къэгъэзэгъэ Къэсэй ыкIыбышъо рищыгъ.
Къэхъугъэр ымышIэу Къэсэй кIэбгъулъыгъ.
- ХьитIум азыфагу къикIыгъ, ихь унэм джыдэдэм!..
Джынэкъэуж уешъуагъэу щагум плъакъо къыдэмыдзэжь!..

--- Page 154 ---

- Пивэ тIэкIу ныIэп...- Къэсэй къырищэжьагъ шъхьакIэ, яни яти къырагъэIуагъэп. Янэ къекIуалIи, ышъхьэ IапэкIэ къетIыргугъ:
- Пивэмрэ аркъымрэ зэхимышIыкIэу уятэ кIэлэцIыкIоп,- Лыфафэ цIацIэзэ лэджэныпсыр къыштагъ.- Къегъэзых пшъхьэ, Iоты дэгъоу, иманцыз. Мыщ аркъ шъумэу къыIуурэр, уемышъуагъэми ешъуагъэ уишIын.
- Сешъуагъэпи, нан, ащ фэдизэу...
- КъэмыIу, ужэ зэтелъхь!..- къубгъаныпэмкIэ Лыфафэ ыкъо ыпшъэ дэтIыргуагъ.- Уятэ тхьамыкIэр мыкIэ
къэбарэу зэхихыгъэм егъапэшъ щыс, ежь чылэм чэу
афешIыхьэшъ хэт.
- Сыд къэбара? - Къэсэй ышъхьэ къепхъуатэ.
- Уятэ еупчIыри къыуиIон.
Къэбзэ-лъабзэу Къэсэй зызэкIилъэкIыхьи, ятэ зэрыс
унэм щынапэзэ ихьагъ. Хьаджмосэ ыкIыб къэгъэзагъэу
столым кIэрыт. Ыпашъхьэ уц шхъонтIэ заули илъ.
- Сыд къэбара, тат, нанэ зыфиIорэр?..
- Моу уисэмэгу лъакъо къыдэщаери пшIэн,- ятэ
ыкIыб джыри къызэрэгъэзагъэу къыреIо.- Къаштэ, ныо,
чэтэн IэплъэкIыр.
Сыд мыщ ыгу къэкIыгъэр Къэсэй еIошъ, ятэ шъхьапырыплъызэ, ышIэрэр зэрегъашIэ. АIори ашIэри митIумэ
тэрэзэу уагъэшIэщтэп. Агу къэмыкIыни, ашъхьэ къимыхьани щыIэп. Къутасыжъыр ары зэкIэри агу къэзгъэкIрэр.
Ары бзэгу сакъыфэзыхьыжьыгъэри. ШъушIэ шъузфаер.
Зыпари къышъосIонэп.
Мэл Iасэм фэдэу Къэсэй пхъэнтIэкIу шъхьаком тетIысхьагъ. Гъончэдж лъапэри лъэгуанджэм шIокIэу дищэягъ.
Зи къыримыIоу Хьаджмосэ къекIуалIи, ылъэкIэпц
зэрэIыгъ уцыр щихъоу ригъэжьагъ. Лыфафи чэтэн
IэплъэкIыр ыIэ шIолъэу ашъхьэщыт. Уцыр Къэсэй ылъакъо
щиIотзэ, тIэкIу зытешIэкIэ, къебжьыбжьын регъажьэ.
- Мы слъакъо къепшIэрэр сшIэмэ хъущтба, тат?
Уцым ымэ унэм изы хъугъэ.
КIалэм иупчIэ джэуап къезымытыжьырэ Хьаджмосэ
ныом еупчIы:
- Пчъэр ебгъэтыгъа?
- Сщыгъупшэжьыгъи!..- Лыфафэ мачъэшъ, пчъэр
регъэты.
- КъысашъуIо хъущтба мы слъакъо къешъушIэрэр,
къебжьыбжьыри!..- Къэсэй фэщыIэрэп.

--- Page 155 ---

- Къебжьыбжьымэ дэгъу, щыIэ.
- ЩыIэ, нынэ, щыIэ,- Лыфафи кIалэм джы ыгу егъоу
реIо.
- Дзэм хьэр псашъо щыуамыгъащэ пшIоигъомэ
щыIэ,- Хьаджмосэ ыIозэ, плъыжьыбзэ хъугъэ лъэкIапIэм
уцыр тырелъхьэшъ, епхыжьы.
- Ары, нынэ, щыIэ, уятэ тхьамыкIэм чылэ кIалэхэр
дзэм ащэнэу непэ зэхихыгъэти, уикъэтыкIэ ыгъэпагъ.
Хьаджмосэ ыIэ ытхьакIыжьи, Къэсэй къетIысылIагъ,
нэгушIу. ТхьамыкIэгъошхо горэм ыкъо щиухъумагъэу
кIэгушIужьы пIонэу къеплъы:
- Мы уцэу плъакъо къытеслъхьагъэм, кIал, къыуишIэн
щыIэп. Узыщт, ау зыпщыIэн фае. Чэщ-зымаф ныIэп узэригъэгумэкIыщтыр. ПфэщыIэнба?
- Слъакъо къепшIэрэр сымышIэу, олахьэ, тят, сыбгъэщтэжьыгъагъэм.
- Ы-ы, делэ хъурай, о плъакъохэри сэ слъакъохэри
тIури зыба!.. Мыр, кIал, цIыф ышIэ хъущтэп. Ори ары,
ныо. Зэхэоха? Мы уиуз зыфэдэр къэзышIэн врач дунаим
къытекIыщтэп, тлъэгъун джы дзэм уащэмэ.
- ЕтIанэ таущтэу хъужьыщта мыр? - Къэсэй ылъакъо
щыщтэу къэупчIэ.
- ЗемыгъэгъэгумэкI, нахь шIэхыхэу дгъэхъужьыщт.
Ащ ишъэфи озгъэшIэн.
VIII
Тыгъэр къепсми, гъэмафэм фэмыдэу, чIылъэм хэпшIыкIэу щычъыIэтагъ. Аскэр зэгупшысэрэ шIагъо щымыIэми, джау тыгъэнапэм хэсэу бзыу цIыкIоу ыпашъхьэ
щыджэгухэрэмэ яплъы. Ащыщ горэ чэтшъуалъэм Iубыбагъэу псы ешъо, игъэпсыкIэкIэ шхэкIыгъэн фае. Шъхьэр
зэриIэтырэм зэришIугъор хэошIыкIы. НэмыкI горэ къебыбылIагъэти, бгъэгукIэ къеуи, къыIуифыгъ. Ащи изакъоп, нэмыкIми зыжэхидзагъ.
Джы нэс зи римыIоу Аскэр бзыу цIыкIум еплъыгъ, ау
джы зызэригъэпсырэм ыгу егъэплъы. Нэпэнчъагъэба
уимые псыри зыгорэм тепхыныр. Удэ, гъэшIэгъон дэд
джы ылъэгъурэр. Къыздилъэтыгъэр ымышIэу нэмыкI
бзыужъыеу къыготIысхьагъэм зи риIорэп. Дэджэгузэ
псы регъашъо. МодыритIум языр джыри псым зыкIэрэ7 Заказ 078

--- Page 156 ---

быбэм, тэмапэкIэ еуи Iуифыгъ. Армэ узхэхьажьыгъэр,
нэпэнчъэ цIыкIу, ыIуи, Аскэр етIэгъой захедзэм, лъэтэжьыгъэх. Пчэгъу шъхьапэм пысмэ загъэхъыягъэпти,
гушIуагъэ. ТIэкIу зытешIэм, ахэри псышъуалъэм етIысылIагъэх. ЗызагъэшъокIыхэм, етIэгъойкIэ зэуагъэмэ афэдэу зэкIэми затырагъэпщыхьэу аублэ.
ЗэрэхъурэмкIэ, цIыфмэ язакъоп хьагъу-шъугъугъэр
зыхэлъыр. Фэхъоу иIэм хэти рыщэIэ. Зыгорэм ащкIэ хабзэ фегъэуцу. Дунаим зэфэдэу ущытетыныр лъэкIыгъуае.
Сыда чыжьэу узфэIэбэщтыр, мо чъыг зэхэтмэ ари ахэолъагъо. Зыр тыгъэнапэм икъутамэхэмкIэ зиубгъоу къэкIы, адырэр ащ ижьау чIэкIуадэ. Тыгъэм кIэхъопсызэ игъашIэ къехьы.
Хьагъу-шъугъугъэм, зэфэмыдэныгъэм ДэнэшI Аскэр ащ фэдизэу егупшысэнэу дунаим къыщигъэшIэгъэ
тIэкIум зыми еолIагъэп. КъышIошIы нахь, аущтэу щытэпщтын - Аскэр фаеп дунаим нэIаекIэ еплъынэу. Зыми илажьэп яIэ шIагъо щымыIэу янэрэ ежьырырэ къызэрахьыгъэр. Унагъом хъулъфыгъэ имыс зыхъукIэ, джары зэрэхъурэр. ЦIыфым ищыкIагъэр зэкIэ уиIэми тхьамыкIашъо къыптео.
Аскэр Къэгъэзэжь Къэсэй ыгу къэкIы. Джыдэдэм
къыдэгущыIэрэм фэдэу къариIуагъэр ытхьакIумэ ит. Къэмыхъу рапшIэзэ Къэсэй къыхэфэрэ шэнхэр тыдэ къырихыгъэха? Плъэгъурэба зымафэ кIэлитIум къазэрэдэзекIуагъэр. ШIу къафишIагъ шъхьакIэ, ащ зыгорэ хэмылъэу
щытэп. Къэгъэзэжьмэ джау сыдми шIу ашIэрэп. Зыгорэ
аIэкIихын ихьисапышъ ары шъоупсы зыкъызкIафишIыгъэр. Ары шъхьакIэ, сыд ахигъотэн ДэнэшIмэ? ПшIэхэнэп,
ежьмэ зыдамышIэжьэу зыгорэ акъолъынкIи мэхъу. Хьаулыеу къяшэ, акъобгъотэн щыIэп.
Аскэр обзэгъур ышти, пхъэ зэпиупкIэу фежьагъ. Ар
зеухым къакъырыпчъэу зылъэб къетIысэхыгъэр къыIэтыжьи, пчъаблэм ригъэкIужьыгъ. Къэлапчъэм дэжь Iут дэшхо чъыгэу ятэ ыгъэтIысхьагъэр къытIыхьагъ.
Янэ икъэкIожьыгъу. Тыгъэм ышъо къызэрэплъэу
хэтэрыкI бригадэм хэт бзылъфыгъэхэр щэджэгъуашхэ
къыдэхьажьых.
Аскэр щагум дэкIи, зымафэ ячэу гъунэ кIэришIыхьэгъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ. Уплъэмэ, тхышъхьэ лъагэу ячылэбгъу рекIокIрэр къэлъагъо. Бжыхьэр къэсыгъ
нахь мышIэми, джыри ащ уцхэр щышхъуантIэх.

--- Page 157 ---

Сыда шъуIуа Хьатамэ ипсэукIэр? БэшIагъэ Аскэр зимылъэгъугъэр. ЕджапIэр Аскэр къызеухым, ядэжь
гушIуакIо къызэрэкIогъагъ. "Зыгорэ сэ сцIэкIэ къырыщэф" ыIуи, сомипшI зэрыт къыритыгъагъ. Iимыхынэу
фежьэгъагъ шъхьакIэ, "о пшIэрэп нахь, Къарбэч тхьамыкIэм мыщ фэдэ Iаджи къысфишIагъ сэ" къыфидагъэп.
Аскэр лъэшэу игуап Хьатамэ ыгу ятэ ренэу къызэрэкIырэр. ТхьамыкIэм "Къарбэч ыIуагъ", "Къарбэч ышIагъ"
еIо зэпыт. Ыгу къэмыкIыжьэу мэхъуа, Хьатамэ къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор Къарбэч ары апэ зэхэзышIыкIыгъэр.
Яни яти имыIэжьэу къызэнэм, Къарбэч къызэрищэлIэжьи,
илъэс заулэрэ ахэсыгъ. Джы къызнэсыгъэм Хьатамэ
"нанэкIэ" Гуцэ къеджэ. СшынахьыкI еIошъ Аскэри ыгъэгъуащэрэп. Джахэмэ ягупшысэзэ, Сэфэр къыIухьагъ.
- Къэбарэу щыIэр ошIа? Къэгъэзэжь Къэсэй сымэджэшху.
- Сыд илажь?
- ЫлъэкIапIэ хьамылыу горэм ешхы аIуагъ.
- ПIорэр гъэшIэгъоны. Джары мэузы ыIо зэхъум, тэ
тыдэхьащхыщтыгъэ. ЗишъыпкъапIэ умышIэрэм урыгущыIэмэ, емыкIу. ПIэм хэлъ шъыпкъа? Къэмытэджэуи?..
Олахьэ дэим ар. Сымэджаплъэ фэкIогъэн фае.
- Къэсэй хъужьын, Iофэп, военкоматым иIоф сэ сызгъапэрэр. Августым ыкIэхэм адэжь тышъоджэщт аIуи
тыкъагъэкIожьыгъ, яхьисапыр сшIэрэп нахь. Моущтэу тIэ
зэтедзагъэу тыщысына, урамым тыкъытехьанкIэ тэукIытэ. Тяни зыгорэхэр къыхиIукIэу ыублагъ.
- Фыжь изакъоп, сэ сяни ары. Ахэр зэдэмыгущыIэхэкIэ огугъа. Зымафэ сызырегъэзым, тигухэлъ
есIонкIэ тIэкIужъые иIэжьыгъ.
- Е, удела,- Сэфэр къызэкIащтэ,- военнэ училищэм
тызэрэчIэхьащтыр ятымыгъэшIэнэу тIуагъэба!.. Гъынагъэхэзэ тагъэлIэщт.
- Зи мыхъуми, уянэ зыгорэм фэд, сэ сян ары нахь,-
Аскэр хэщэтыкIыгъ,- фыхэбгъэпсыхэ хъущтэп. Унэ нэкIым сизакъоу сыкъионэ ыIони Совети военкомати къыгъэнэщтэп.
- УкIэгъожьыгъа сэIо?..
- Ащ фэдэ сшъхьэ къихьанэу щытэп,- Аскэр къыпеупкIы, тIэкIу зыщысрэм къыпедзэжьы.- КIо, пшIэрэба
сэзгъаIорэр тянэ зэризакъор ары... О зи мыхъуми уянэ
Зурет къыденэ...
7*

--- Page 158 ---

- Къыдинэмэ, лъэшэу ыгъэтхъэн. Бзылъфыгъэ лъэпкъыр пшIэрэба зыфэдэр, а Iэе цIыкIур къэмыхъу рапшIэзэ
пчъаблэм еплъэу къыригъэжьагъ.
Зэхихрэр Аскэр ыгъэшIагъоу нэбэ-набэу шъэогъум
еплъыгъ. Сыда аущтэу Сэфэр езгъаIорэр?.. Аскэр ымышIэу Зурет нэмыкI псэлъыхъохэр къыфыкъокIыгъэхэмэ
шIэ? Дэгъунэхьэблэ кIэлэжъхэр еджапIэм учIэс пIокIэ къыоплъыщтхэп. ТIэкIу заIушIыхьи ашъхьэ къихьащтыр бэ.
ДжырэкIэ ащ фэдэ мурад Зурет иIагъэгоп. Ащ дэгъоу
щыгъуаз. Аущтэу ежь еIо шъхьакIэ, ышнахьыжъ... Зуретрэ Аскэррэ азыфагу дэлъ дэхагъэр адэ Сэфэр рерэIуа?
НэбгыритIуми яIоф зытетыр Сэфэр фиIотэнэу тыриубытагъ, ау илIыгъэ къыхьыгъэп. Шъэогъум щыщынэкIэ,
щыукIытэкIэ арэп. КIо, етIани шIулъэгъур цIыфмэ пчэгум
къыралъхьэу щытэпышъ, зыми игугъу фимышIымэ нахьышIу. Непэ фэдэу къэсын зыщыриIощт уахътэри. Военнэ училищэм чIахьэхэмэ, ежь-ежьырэу Сэфэр гуцафэ
ышIыщт. Чылэм къикIырэ письмэхэр сыдэущтэу шъэогъум шIуигъэбылъыщтых? Ежь Аскэр ыпкъ къимыкIэу Сэфэр ышIэмэ нахь тэрэзын. Ары нахь, пшыпхъу шIу сэлъэгъу пIокIэ, тхьэ къысати, пшъэшъэ дэгъу, пщэмэ насыпышIо ухъущт къыуиIона!
- ЕджапIэр къыухмэ, пчъаблэм еплъын,- шъэогъум
къыIуагъэр Аскэр имыгуапэу къэгъумытIымыгъ.
- Сэри ары сIорэр,- Сэфэри Аскэр къыдырегъаштэ.- КъысэмыупчIыжьэу аущтэу ерэшIи, олахьэ ышъхьацышъо сIыгъэу къэсымыщэжьмэ!
Зурет ышIэщт-ымышIэщтымкIэ къемыупчIыжьыщтми, аущтэу ышыпхъу пае Сэфэр ыIорэр Аскэр игуап.
- НекIо, Аскэр, псым тыгъакIу.
- Псыр сшIэрэп, Хьатамэ дэжь тыбгъэкIогъагъэмэ
дэгъугъэ.
- Сыда щыIэр?
- ЩыIэ щыIэп, муары имэлхэри тхышъхьэм щэхъух.
ТхьамыкIэм тутын тIэкIу горэ фэтэгъахь. Игуапэ хъущт.
- НекIо, армырми бэшIагъэ Хьатамэ зысымылъэгъугъэр...
IX
МакIа цIыфыр зыгъэгумэкIынэу, зыфэгумэкIынэу
щыIэр? ЕтIани колхоз Iоф закъомкIэ мэкъумэщышIэр

--- Page 159 ---

щыIэп ныIа, щагуи хати иI. Узпымыупхъухьажьмэ, зылъэгъурэр къыбдэхьащхэу IыгъэкI ухъун.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ жьэу къэтэджыгъ. Лыфафи
чэмыр ещы. Мафэр дэгъу зэрэхъущтыр къырыпшIэу чъэп
къехыгъакIэри унашъхьэмэ, натрыф щэпкъ хыжьыгъэ зэусэигъэмэ, шызэкъоку купэгъум щыкIэкIыжьэу ателъ.
ЧъыIэтагъэми, гур матхъэ. Гъунэгъушъхьэ шъузмэ ячэмыщ
макъэ одыкIэ-мыдыкIэ къыщэIу. Хьаджмосэ икIас пчэдыжьрэ ахэмэ ядэIуныр. ШкIэ-чэм быу макъэхэри Дэгъунэхьаблэ къыхэIукIых. Гъунэгъу чэмым щалъэр джыри къыриутыгъэн фае, яныо ицIэцIэ макъэ тэмашъхьэр къегъаджэ. Олахьэ чэм бзаджэм, тхьапшрэ ячэу бгъэкIэ къырикIзэ, яхатэ
къашIудэхьагъ ар. Гъэ къэс ащэжьынэу аIо шъхьакIэ, чэмыжъыр агу пыкIырэп, ищэ Iужъу.
Унэм Хьаджмосэ ихьажьыгъ. Къэсэй зэрылъ унапчъэр зэпагъо ышIи, дэплъыгъ, мэчъые. Ятэ щхыпцIыгъэ.
ТхьамыкIэр нычэпэ чъыягъэпщтын, ищэIу макъэ зэхихыщтыгъэми, фэтэджыгъэп. Ыгу емыгъукIэ арыгъэп, икIэлэ
закъоу ижъышъхьэм дунаим тыригъотагъэм ыл фэмыузэу мэхъуа. Ары шъхьакIэ, цIыфым иуз бащэрэ игугъу
фэпшIы зыхъукIэ, гум зэрекIущтыр Хьаджмосэ ешIэ.
Ежь-ежьырэу узым ебэныжьрэм кIуачIэр нахь зыхегъотэжьы. Джары Къэсэй гумэкIыпэ зэхъум, ным фэмыщыIэу тэджыгъэти, нычэпэ зыкIыфэгубжыгъагъэр. Ежь
Къэсэий лIыгъэ зэрихьагъэ, къяджэу ыгъэгумэкIыгъэхэп.
Пахъэр къыхихэу щэ щэлъэшхор Лыфафэ унэм къырихьагъ. Хьаджмосэ пчъэм зэрэдэплъырэр зелъэгъум
игопагъ. НымкIэ илъфыгъэ сыд ыныбжьыми егъашIэм
сабыеу елъытэ. ЕтIани Къэсэй адырэ чылэ кIалэмэ афэдэп. Лыфафэ ыбгъашъо кIэлъэу ыпIугъэ закъор дунаим
зыфигъэдэн тетэп. ТхьамыкI, нычэпэ укъысфэгубжыгъэми сыгу пфыхэкIырэп еIошъ, Лыфафэ мэщхыпцIы. Сэ
сызэришхэу оргущи уишхыгъ ащ. Еплъ, лIыжъ, еплъ.
- Сыд, лIыжъ, шызэкъокур зыкIзэкIэпшIагъэр, непэ
удэсыщтба? - Лыфафэ ыкъо къыгъэущынкIэ щыщынахьзэ, лIым еупчIыгъ.
- Непэ кIалэр станицэм сщэмэ сшIоигъу.
- Сыда, лIыжъ?..- Лыфафэ къыкIэщтагъ.- Тхьа къысауи, уц бащэ теплъхьи, кIалэм ылъакъо зыгорэ епшIагъэмэ шIэ!..
- Ары, езгъэстын, ащ нахь хэсымышIыкIэу сыделэкIэ
огугъа! АрэшI цIыфмэ станицэм зэрэсщэгъагъэр. Тичылэмэ анитIукIэ амылъэгъурэр ашIошъ хъурэп. Охътэ дэгъу
джы, зэкIэри урамым тет.
- А зыфэпщэщтым кIалэм иуз къышIэмэ? Ащыгъум
зэрэунагъоу сыхьатмыгъо тежьэн.
- Мыщ фэдэхэр умыIо сIуагъэба!..- Хьаджмосэ къэгубжыгъ.- Непа сызыпшIэрэр? КъызэкIэрыожьын Iоф
нибжьи ыуж сихьагъэп. Ар къэзышIэщт врачым сипаIо
кIыгъужьэу сичэмыжъ естын.
Ятэрэ янэрэ ягущыIэ макъэ Къэсэй къыгъэущыгъ.
Лъэкъо сэмэгу лъэныкъоу узым ыгъэутэбжьагъэр пытыжь-пымытыжьми зэхишIэщтыгъэп. Аущтэу щыт нахь
мышIэми, Къэсэй ыгъэгумэкIыжьыщтыгъэп. ЗэкIэми анахьэу зыкIэгушIурэр нычэпэ фэдэу зэрэмыузрэр ары.
Сыдэу уц кIуачI ар. Къупшъхьэ куцIым нэс ришхыкIыщтыгъэ.
Дэгъунэхьэблэ фельдшерэу къеIазэрэми иуцхэр
пхъэнтIэкIум телъых. Къэтраным фэдэу уц шIуцIэжъ гори
апчым итэу щыт. Илъэкъоуз фэшI фельдшер ешъокIо
цIыкIум Къэсэй зымафэ къыриIогъагъэр ыгу къызэкIыжьым щхыпцIыгъэ. Узыр къызыхэкIыгъэм, къызфежьагъэм, Iэзэгъоу иIэм нэс къыфиIотагъэх. Ныкъо цIыкIу горэ
къызфаштэм, гущыIэр къыIублыхьи, мэфитIу-щыкIэ ыгъэхъужьынэу къыриIуагъ. Ащ нахь ыгъэхъужьыгъэба, Iаджми
Iэзэгъу афэхъугъ. КъеолIэрэ пстэуми ягопэгъу атырегъэу.
ГукъэкIыжьыр арэп Къэсэй зыфэщхыпцIыгъэр. Хэти
зышIоIаз, сэнэхьатэу иIэр сшIэрэп ыIони къыпфиIощтэп.
Фельдшерыр унэм икIыжьы зэхъум къыриIогъагъэр ары
зыфэщхыгъэр. "Уфэмысакъмэ, мыдырэ лъакъоми шхыр
хидзэщт, зэпахырэ узым фэдэшъ, щыныпсыр зыми нэбгъэсы хъущтэп..." - къыфигъэпытэгъагъ. Къэсэй иуз аущтэу щытыгъэмэ ылъакъоп, зэрэкIышъоу "шхы" хидзэныгъи. Джары врач горэми къышIэщтэп ятэ зыкIиIогъагъэр. Хьаулыеу янэ мэгумэкIы. Ащ фэдизэу щынагъо
зэрэщымыIэр ятэ къыреIо пэтми, ежь ыIорэр фэшъхьаф.
- Укъэущыжьыгъа, нынэ? - ыIуи, Лыфафэ унэм иплъагъ.- Дэу ущыта, унахьышIуIоба, нынэ?
- ГумэкIыгъо щыIэп, нан,- Къэсэй къызэшIотIысхьагъ.- Зылъакъо зэпыкIри къэнэжьы.
- Адэ ары, нынэ. Алахьым нахь бэлахь къытферэмыхь. Уятэ станицэм уищэнэу ыIуагъ. Уни жьы къыкIэун,
цIыфми уалъэгъун.

--- Page 160 ---

Ылъакъо утэрэбжьагъэу Къэсэй къышIошIыгъ шъхьакIэ, зэрэмыгугъагъэу къычIэкIыгъ. Къызэтэджым фэсакъыпэзэ теуцуагъ, ау узыгъэп. Ар шIогъэшIэгъонэу гушIо
нэгукIэ янэ еплъыгъ. ПIэкIор бармэкъыр ыубыти лъэбэкъуитIу ыдзыгъ, хэлъэщыкIрэп.
- Теуцу умыщынэу,- Хьаджмосэ щхыгъэ,- зи плъакъо къыщышIыщтэп, къупшъхьэ узэп мыр. Чылэм ыпашъхьэ ущытемыуцуи, уфаеми къырычъ. Узыщтэп.
- Ары ошIа, узырэп.
- Мыр зэрэдэир, кIал, зы закъу ныIэп, гъопс къызэричъ зэпытыщтыр ары. Мыдэ щай тIэкIу, ныо, тегъашъуи,
тегъажь.
Тхъурэ шыхьар щыбжьыйрэ хизэу къалмыкъщай
дэгъу Лыфафэ къызэхишIыхьи, ятэрэ ыкъорэ ригъэшъуагъэх, щэлэмэ фабэу ыгъэжъагъэри ягуапэу ашхыгъ. Кум
итIысхьэхи, щагум дэкIынхэ зэхъум, Лыфафэ алъыджагъ:
- А лIыжъ, хатэм шъукъекIолIэжьыгъэмэ дэгъугъэ.
Хъырбыдз кIэчыгъэмэ арыкIуагъэр сшIэрэп.
- Арэп, зыгорэм сызежьэкIэ укъыслъымыджэжьынэу сIуагъэба!..
- Ары, къысэпIогъагъэ гущ,- Лыфафэ зеухыижьы.-
Тумы тхьа ешI хъырбыдзхэри мыкIодынхэмэ... Гъогумафэ шъуежь.
ЧылэгъунэмкIэ ремыкIокIхэу, гъогур нахь кIыхьэми,
чылэгумкIэ Хьаджмосэ ежьагъ.
А лъэныкъор арэп псыикIыгъор зыдэщыIэр. Къэсэй
мэкъу шъабэм хэс, зи ыIорэп. Ятэ игухэлъ зыфэдэр къышIагъ.
Чылэ тучан къуапэм дэжь цIыфхэр щызэхэтыгъэх. Iоф
шIагъо ямыIэми къыдэкIхэшъ, пчэдыжьрэ, зэряхабзэу,
чылэ къэбарыр щызэрагъафэу чэу къуапэм ренэу зы куп
щызэхэт. Арти зыфэе дэдэр, Хьаджмосэ гушIуагъэ.
Щытмэ сэламышхо арихыгъ, къырахыжьыгъ. Къэсэй
къыкIэупчIагъэхэри къахэкIыгъэх.
- Сыдэу пшIын адэ, тэ укъекIи лажь аIо,- Хьаджмосэ
тутынщэф тучаным чIахьэ фэдэу зишIызэ, къариIуагъ.-
КIэлэ псаушхор лъэкъоузым хьалэч ышIыгъ. Сэщэ станицэм. Моу тутын тIэкIу сщэфын сIуи, къыдэсIонтIэхыгъ.
- Адэ джары укъэчъэ зэпытмэ къыпщышIыщтыр,-
лIыжъмэ ащыщ горэм къыдзыгъ.- Шыми лъабжъэ зэрэпытзэ, чъэным лъащэ ехъулIэ, тхьапшрэ раIуагъ зымыухыжь.

--- Page 161 ---

Къэгъэзэжь Хьаджмосэ тутынэу къыщэфыгъэр икIэджыбэ рилъхьэзэ, тучаным къычIэкIыжьи, щытмэ хъатэу
апымылъыжьэу кум итIысхьажьыгъ.
Сыд къыдашIыхьаныя станицэм, бэрэ къыдэтыгъэхэп. Врач благъэу яIэр IэзапIэм чIагъуати къыригъэплъыгъ. Дэгъунэхьэблэ фельдшерэу Къэсэй зыкIэнэкIагъэм къыритыгъэ уц дэдэхэри къыздащэхи къежьэжьыгъэх.
Хьаджмосэ лъэшэу игопагъ янэIосэ врачым Къэсэй
рызекIонэу бэщитIу къызэрэфигъотыгъэр. ЩыгушIукIыпэщтыгъэри Къэсэй. Ахэр иIэмэ, цIыфмэ арыхэхьан
ылъэкIыщт. УишIыхьагъэу унэм уисмэ узэгоутыщт.
Щэджэгъо плъырыгъомэ адэжь мэз хатэм къекIолIэжьыгъэх. Мэкъу чIэгъым хъырбыдзыр чIиз къашIыгъ.
- ПлъэкIапIэ къэзгъэщыныгъэ уцыр ошIа, кIал,
сэзгъэшIагъэр? Сятэжъ ары, джы нэс тищыкIэгъагъэпти,
игугъу сшIыщтыгъэп. Зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп ар
къызщыкIырэ чIыпIэр. Нахь уц гъэшIэгъон дунаим къытекIагъэп, шъхьапэм ер къыхьми, лъапсэм егъэхъужьы.
Лъэпсэ гъугъэр пхьаджэу уIагъэм зытептакъорэм, нибжьи мыузыгъахэ пIонэу, ыгъэхъужьыщт.
- Сыд фэдизэу щылъыгъэми, ара?
- Ары.
Къэсэй уцым егупшысэ ыIозэ, ымышIахэу ащ хэкIи,
ДэнэшI Аскэр ыгу къэкIыгъ. Сыда шъуIуа Аскэр ренэу
зыкIэчэфынчъэр? Зыгорэм егупшысэ зэпыт. ЕджапIэм
зычIэсыми джары зэрэщытыгъэр. Мы чылэ кIалэр джэгуми, хьакъу-жъокъоу щагум дэтми, ежь хьадэ рихыгъакI
пIонэу чэфынчъагъ. Апэм щыгъын хъатэ зэрэщымыгъым пае укIытэм ыхьэу ары къазэрэшIошIыщтыгъэр.
Ары шъхьакIэ, еджэпIэ чIэхьажьыгъом хэти зефапэ. Аскэри, мылъэпIэшхоми, щыгъын къэбзэкIае щыгъэу къакIощтыгъэ.
Зымафэ ныIэп ДэнэшI Аскэр аущтэу зыкIыщытыр
Къэсэй зишIагъэр. Ежь къамыщышъо зырашIыхьэ уж ары.
ЯтIонэрэ мафэм зыкIынэсыгъэр амышIэу янэрэ ежьыррэ ДэнашIэмэ анэсыгъэхэти, шыблэр зэрафэмыгъор янэ
къыриIуагъ. ТхьамыкIагъоба узэкIодылIэщтыр пшIэзэ дунаим утетыныр. ПчыкIэр джэгоу шыблэр гъуагъо къэс,
уихьадэгъу ыпашъхьэ уитэу ущыIэн плъэкIына? Нахьыпэрэм фэмыдэу Аскэр ыгу фэгъоу Къэсэй еублэ.

--- Page 162 ---

- Олахьэ, тат, джы нэс сымышIагъэ ДэнашIэмэ шыблэр афэмыгъоу,- къызкIиIори ымышIэу Къэсэй къыIуагъ.
- УмышIагъэми, джары зэрэщытыр.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шыблэ гъуагъом ДэнашIэмэ адэжь
уриубытэ хъущтэп.
- Ядэжь изакъоп, ежь кIалэми угот хъущтэп. Къарбэч шыблэр къызеом, Хьатамыжъыри диукIы пэтыгъ, инасыпти пэчыжьагъ. Джары инэзагъи зыхихыгъэу аIорэр...
- Сэ зэрэзэхэсхыгъэр арэп ащыгъум...
- Сыдэущтэу?
- Ятэ тIуакIэм зыдэкIуадэм, щтэм хихыгъэу ары.
- АрынкIи мэхъу,- Хьатамэ сыд риIуалIэми Хьаджмосэ тIури зэу ыкъо дырегъаштэ, тIэкIу зытешIэрэм къыпедзэжьы.- ПшIэнэу щытэп а джэголъэжъым инэзагъэ
къызхэкIыгъэр. Джынэ пыщэгъухэр иIэу аIо.
- Сэри ар зэхэсхыгъэ.
- Джары цIыфмэ ахэмылъ кIочIэшхо а делэм зыкIыхэлъыр. Чэщи мафи джынэ тIуакIэм къыдэкIрэп. Бэ шIэн
макIэ шIэн, зэрэгъэIахьылых аIозэ, ари ДэнашIэмэ атекIодэжьыщт.
Бэркъэт Хьатамэ ятэ къызэрезэогъагъэр Къэсэй ынэгу
къыкIэуцожьыгъ.
Ятэ лъыр къыIучъэу унэм къызехьажьым, яхэнэрэ
классым ащыгъум Къэсэй исыгъ, обзэгъур къыпхъуати,
Хьатамэ ыукIынэу шъэожъыер унэм къызэрилъэтыгъагъэр Хьаджмоси джыдэдэм ыгу къэкIыжьыгъ. Аущтэу
ыкъо зэриIуагъэр игопагъэми, ащ тызщыфизэн чIыпIэ
къэт ыIуи, фимыдэу къыригъэгъэзэжьыгъагъ...
ЗэрэмышIэхэу ятэрэ ыкъорэ а зым егупшысэщтыгъэх, а зыр агу илъыгъ.
X
- Къэгъэзэжьмэ якуба мо кIэим къыдэкIыжьыгъэр? -
Аскэр нэпкъым рекIокIырэ кумкIэ плъагъэ.- Ары, яти
ыкъуи исых.
- Врачым дэжь ыщэгъагъ, къекIыжьхэщтын,- Сэфэри къэуцугъ.- Сыда шъуIуа къариIуагъэр? Зыпчыхьэ Къутасэ тадэжь къэкIогъагъэти, къызэриIуагъэмкIэ, Къэсэй
иIоф дэи. Узэу мы дунаим темыт щыIэп. Къэсэй ивоеннэ
училищэ джащ щиухыгъэкIэ сэгугъэ. ЕджапIэм тычIэсыфэкIэ ащ нахьрэ гугъу иIагъэп.

--- Page 163 ---

- Хъужьынба ащ нэс,- Аскэри ыгу тIэкIу къызэреорэр ымакъэ къыхэщы.- Военнэ училищэм чIэхьащтми
мэзпэс зыхъугъэ уж игугъу ышIыжьрэп.
- ЕшIы, сэ зымафэ къысиIогъагъ. Щыми зы училищэм
тызэдычIэфагъэмэ дэгъугъэ еIо.
- Сымыгугъэрэ аущтэу хъунэу.
- Сыда озгъаIорэр?
- Мэзпэсыныр ыгу зэрэрихьырэм пай сэзгъаIорэр.
- АщкIэ къэпшIэщтэп ар,- Сэфэр ыдагъэп.- Iофэу
зыпыхьэхэрэмкIэ Къэгъэзэжьхэр зэрэкъаигъэхэр умышIэрэм фэд. Ялъэпкъ шэни ар. Ахэмэ цIыфмэ ашъхьащытынэу IэнатIэ япты хъущтэп. ЯцIыкIуи яини анэ лъы къытелъадэ.
БэшIагъэми Къэгъэзэжьмэ яшызэкъоку чылэм зыдэхьажьыгъэр, кIэлитIур джыри арэгущыIэ. Мы аужырэ
мафэхэм ахэр ДэнэшI Аскэр ыжэ дэкIхэрэп. Зэ закъу
ныIэп Аскэррэ Къэсэйрэ зызэщыхьагъэхэр. Хьатамэрэ
Хьаджмосэрэ зызэзэо лъэхъаныр ары. Ащ нахь хэмылъэу чылэшъхьэ кIалэхэмрэ чылэкIэ кIалэхэмрэ еджэпIэ
щагум шъонтIэпIы щызэрэшIыгъагъэх. Аущтэу зэрэхъугъэр амыдэу директорым дэжь ащэгъагъэх шъхьакIэ,
тыджэгугъ нахь тызэзэуагъэп аIуи, ащыщ зытыригъэхьагъэхэп. Ащ ыуж зэмышIу дэдагъэхэми, зэпыигъэхэп, Аскэр ишIуагъэ еджэфэхэкIэ Къэсэй ригъэкIыгъ. Тхьапшрэ
хьисапымкIэ хищыжьыгъ. Ежь Къэсэий нэцIэ зэпытэу, контрольнэ IофшIэнхэр арагъэшI зыхъукIэ, Аскэр ыуж исыщтыгъэ.
Дэгъунэхьаблэ узэрэдэкIэу тхышъхьэм удэмыкIояпэу
джау бгы тIокIэ шъофым Хьатамэ имэлэщ дэт. Тхышъхьэм мэлхэр тетыгъэхэпти, занкIэу мэл уцупIэмкIэ
кIэлитIумэ агъэзагъ.
Щэджагъорэ Хьатамэ мэлхэр псыхъо кIэй пцел чъыгмэ къазыримыфылIэкIэ мэлэщым зэрэщыIэр ашIэти, шъофыр зэпачи, тхышъхьэм техьагъэх, мэлэщыр къэлъэгъуагъ.
Мэлэщым зэрэтехьэхэу лы жъэрымэ IэшIу къяугъ.
Ащымыщ къызэрэтехьагъэр къашIи, Хьатамэ ихьитIу хьакъухэзэ, къапэгъокIыгъ, ау псынкIэу кIэлитIур къашIэжьыгъ.
Шъхьэ упсыгъакIэр тыгъэм пэжъыоу Хьатамэ къакъыр къогъум къыкъокIыгъ:

--- Page 164 ---

- Мышъыд! - ыIуи ихьэмэ къяджагъ.- О-уи-й, мы
слъэгъухэрэр!.. Моу джыдэдэм, зигугъу пшIырэр пчъэIушъхьэм тес зэраIоу, сыгу шъукъилъэдэгъагъ. Сыдэу
дэгъуа шъукъызэрэкIуагъэр. Гуцэ дэу щыта, Аскэр? Оры,
Сэфэр, тхьам ыIомэ, шъупсауба, шъуузынчъэба? Сэ зы
лэпс дэгъу сэшIышъ, кIалэхэр, дэгъоу шъукъытефагъ.
ШъуиIусылъэ хэлъын фае...
МэшIо жъокум шъхьащыт щыуаным пахъэр къышъхьащехы. Мэл дагъэр хьалгъонэ хъурай зыригъэшIэу лэпсышъхьэм щэджэгу, къыхиутхырэр машIом зыпафэкIэ
"кIы-кIыкI" ыIоу мэсты. Лы гъэжъэгъакIэр табэм изэу адыкIэ щыт. Ежь Хьатами къолэжъ тэмабгъом фэдэу хьакIэу
къыфэкIуагъэмэ афэчэфэу шIуцIэ закIэкIэ фэпагъэу
машIом пэIут.
Гъэмафэрэ амал иIэу Хьатамэ шъхьац зытыригъэтыщтэп. Мазэм зэ арегъэупсы. Шъхьэшъо упсыгъакIэр
джэрз щыуан лъэкIыгъакI пIонэу къэлъагъо. ПкIэнтIэ
жъгъэйри мысысыхэу шъхьашъом тепхъагъ. Зэрэназэр
хырегъэгъэкIуакIэ пIонэу Хьатамэ бэрэ жэкIэ-пакIэр ыупсырэп. Мазэ фэдиз тешIэгъэн фае зызимыупсыгъэр.
Шъхьаджашъомрэ жэкIэ кIырымрэ гъэшIэгъонэу нэпэ
зэхэтым щызэкIу.
ГущыIапэр къызщиублэщтыр ымышIэу Аскэр къэупчIагъ:
- Хьатам, мыщ фэдизэу пшIырэр хэта зэбгъэшхыщтыр, кIодыжьынба?
Зэхихрэр ыгъэшIагъоу джабгъу лъэныкъомкIэ
чIэщэгъэ нэ лъэныкъом ынапIэ дищэягъ. Щхы макIэр
жэпкъ зэхэкIыхьагъэм рычъагъ:
- Олахьэ, Аскэр, пIорэр гъэшIэгъоным. Гъомылэ
бащэ щыIэп. УимыIэн нахьи, уихъоймэ нахьышIу.
- НахьышIу адэ,- Аскэр дырегъаштэ.
- Хэта зышIагъэр непэ шъукъэкIон Iоу?
- Тэри тшIагъэп ар,- Сэфэри къахэгущыIэ.- Тыгу къыпылъэдагъэти, тыкъежьи тыкъэкIуагъ.
- Тэрэзэу шъушIагъэ. Тхьам ишыкуркIэ тшыхыщтыр
тихъой, зыгорэм шъухэмыIэу шъутекIыжьын нахьи симыхьамелэ шъухаIэмэ нахьышIуба? НахьышIу. Адэ армэ,
моу шъукъетIысылI. Лым тыщымыкIэми, тимыIэр шъошIа, кIалэхэр? Хьалыгъу. Ащ игъэжъэн ары Iофыр. Ари
къысэхьылъэкIрэп, уахътэ сиIэ хъумэ сэгъажъэ.
"ГъэшIэгъонба мо лIы джадэм тхьацур ыIэ къыпытIэтIыкIэу ыпшэу плъэгъуныр",- Сэфэр гукIэ зэреIожьы.
Шъэогъум ыгу илъыр къышIагъ пIонэу Аскэри къэплъагъ.
Мэлахъомэ зэрашIы хабзэу, пхъэ лэгъэшхом лэпсыр
изэу Iэнэ гузэгум къытыригъэуцуагъ. Пхъэ джэмышхищи къытырилъхьагъ. Хьатамэ Iанэм пэтIысхьан зэхъум,
иупкIэ паIо зыщилъэжьи, джэнэбгъэ тIэтагъэри ыгъэпытэжьыгъ.
- Тэри тIэкIу-шъокIухэр къыздэтхьыгъэх,- Аскэр
Iалъмэкъым хьалыгъу къыдихыгъ.
- Мыдэ мыхэмэ къахьыгъэр,- Хьатамэ хьалыгъум
еплъи гушIуагъэ.- Хьалыгъур тищыкIэгъэ шъыпкъ.
- Мы тутын тIэкIури къыпфэтхьыгъ.
- ДжырэкIэ тутыныр сихъои. Тыгъуасэ садэжь ЖэкIагъор щыIагъэти, зыкорт къысфихьыгъ. Тхьаегъэпсэу,
сыщигъакIэрэп. Мыри сшынахьыкIэмэ къысфахьыгъ сIони
згъэстын.
Ныкъо цIыкIоу Iанэм къытырагъэуцуагъэр Хьатамэ
зелъэгъум, зыфигъэдэн ымышIэу кIалэмэ къяплъыгъ.
Къышти зэпыригъэзагъ, къызэпыригъэзэжьыгъ:
- Мыр сыд джы?.. ШъуитIо шъуешъомэ сшIэрэп?..
- Ощ пае къэтхьыгъ.
- Армэ Iофэп,- Хьатамэ щхыпцIыгъэ, апчыр зегъэуцужьым гъомылэм ыпашъхьэ, ыIори зэхэмышIыкIэу,
ыIэхэр дэгъэчъэягъэхэу зыгорэхэр къыщипчъыгъэх.-
Бисмылахь шъуIори, кIалэхэр, шъухаI.
Лэпс стырым фэсакъыпэхэзэ заулэрэ зыхаIэхэм, Хьатамэ игущыIэ джыри къыпидзэжьыгъ:
- Ащыгъум къышъосIон мы къысфэшъухьыгъэм
сызэремышъорэр. Зы гъуаткIуи нибжьи сIуфагъэп. Делэ
зесымыгъэшIымэ мыхъунэу сыда бэлахьэу къыстефагъэр. Армырми хьэм еорэм пэпчъ делэ къытеIо...
Аскэр апчыр ыпашъхьэ рихыжьыгъ. Iалъмэкъым
дигъэуцожьынэу зыфежьэм, Хьатамэ къэIэбагъ:
- Къаштэ моу, ащ есшIэщтыр сэшIэ сэ.
АшIагъэм рыкIэгъожьхэу Аскэррэ Сэфэррэ шхагъэх.
- Тыхэукъуагъ, Хьатам, къытфэгъэгъу,- Сэфэр зиумысыжьэу къеIо.- ШIу къыпфэтэшIэ тIозэ, шъхьакIо къыотхыгъ.

--- Page 165 ---

- Ара шъузыфэчэфынчъагъэр? - Хьатамэ щхызэ
къэупчIэ.- Мэлыл пщэрым шъуигъэбэлэрэгъыгъ сшIошIыгъ. ШъурыкIэмыгъожь къызэрэшъухьыгъэм, шъосIуагъи сыфэещт. НекIох.
Хьатамэ ыкIыб къыкъомыщхэу мыдырэхэри ыуж итхэу, зыдакIори амышIэу, ежьагъэх. Мэл хъыдагъэу щытмэ адэжь зынэсхэм, Хьатамэ ыIитIу ыпчанэ ригъэуцуи
ахэплъагъ. Мэлэу ищыкIагъэр зелъэгъум, ытхыцIэ етхъуи
къыубытыгъ. Зыуи щымыхъоу зэпыригъази къыгъэгъолъыгъ. Мэл лъэпшъэ лыцIынэм еплъызэ къыIуагъ:
- КъыIушъух апчыр, шъолъэгъуа мы тхьамыкIэм
ылъакъо зэрэхъугъэр. Аркъым дэгъоу еукъэбзы аIуагъэшъ, щытфэщт.
- Къэгъэзэжь Къэсэй ылъакъо зэрэхъугъэм фэда сэIо
мы мэлым ылъакъо,- Сэфэр ыIозэ, Хьатамэ ыIэгушъо
аркъыр рикIагъ.
- А шъхьэпаем ылъакъо узэу сэри зэхэсхыгъэ. Сыгу
къеуагъ, кIалэба джыри. Икъэхъугъу, ищыIэгъу... Дунаим зы Iэзэгъу уц телъыхэмэ, ятэ къыгъотын, ащ сицыхьэ
телъ,- мэлэу тхытхыщтыгъэм джы зэригуапэр хэошIыкIы.- Ы-ыхьы, джы игуап, ыгу жьы дегъэкIы. Шъо мы Iаем
тежъугъэшъонти, гопэшхор тыгу дэжъугъэуцощтыгъэ.
Сыдэу мэ Iае иI сэIо мыщ.
Мэлым иуIагъэ загъэкъабзэм, ашIагъэм рыкIэгушIухэу щыми къагъэзэжьыгъ. Тыгъэм ригъэзыхыгъэшъ, къакъыр кIыбыр нахь жьау къэхъугъ.
Мэл хъыдагъэмэ загъэхъыеу аублэ. Зырызхэр къахэкIхэшъ, уцым щэIэтхъо-лъатхъох.
Чылэм къэбар макIэ дэлъына, бэмэ арыгущыIагъэх,
военкоматыми нэсыгъэх. Аскэррэ Сэфэррэ яшъэф ежьмэ анэмыкIэу зышIэщтыгъэу чылэм дэсыгъэр Хьатам. Ащ
епIуагъэр пхъуантэм дэлъ.
- Неп-неущ тэIошъ тыщыс,- Аскэр Хьатамэ иупчIэ
джэуап ретыжьы.
- Шъущысми тэрэзэу шъупсэурэп. Iофынчъэу ущыIэныр тхьамыкIагъу. Iоф сымышIэу сыщэрэси, сызэгоутын.
НэбгырэшхуитIум шъузэблэушъ чылэм шъудэс. Сыда натрыфгоч губгъом шъузыкIэмыкIорэр? Жьы къабзэм
шъухэтэу шъукъэтхъэжьын. Сэри мафэрэ сэкIо. Хьэсэ
гъунэм мэлхэр Iусэгъэзыхьэшъ, зэрыкIогъум куитIу арыфэн къыгосэчы. ШъукъакIу неущ. А лъэныкъом тэри
тыкъырекIокIыщт.
"Тэри" зыфиIуагъэр кIалэмэ къагурыIуагъэп.
- Хэта уигъусэщтыр? - Сэфэр къэупчIагъ.
- Хэт сигъусэна, симэлхэмрэ сихьитIурэ. Гъусэ дэйхэкIэ огугъа?
Щыри щхыгъэ.
- Боу гъусэ дэгъух.
- Адэ джары ащыгъум, тызэзэгъыгъэкIэ сэлъытэ.
Чылэм къызежьэжьхэм, Хьатамэ тыгъуасэ тхьаматэм
непэ пае зэрелъэIугъагъэр ыгу къэкIыжьи къыгъэуцугъэх:
- Сщыгъупшэжьыгъи, нычхьапэ сыкъышъулъыкIон
сихьисапыгъ. Кухьищ фэдиз хъунэу гъэуж мэкъу сыупкIагъэшъ, нычхьапэ итымыщыжьымэ ое благъэмэ ахэкIодэжьыщт. Тхьаматэми кукIэ сыкъигъэгугъагъ.
- Чэм Iэхъогъу афикъун мэкъу къытфэуупкIагъэу
тищагу дэлъ,- Аскэр мэкъу гугъу зызэхехым къыхидзагъ
шъхьакIэ, къыригъэухыгъэп.
- Шъорэп зыфэсыупкIагъэр. Зы кухьэр Сэфэрдыхэм
апай. Адырэ кухьитIур шъо шъугу зыфэгъурэ шъузабэмэ ящагу афыдэшъутакъу, ягопэщт. Хьау шъуIомэ, зыгорэм ешъущэри гъогу шъутехьэмэ къышъушъхьапэжьын.
XI
ЯтIонэрэ мафэм, зэрэзэзэгъыгъэхэу, пчэдыжьым
губгъом щызэIукIагъэх.
Аскэррэ Сэфэррэ чылэм къызэрэдэкIхэу Хьатамэ
имэлхэр тхышъхьэм тыралъэгъуагъ. Колхоз натрыфыр
зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ рекIокIых. Бжыхьэпэ дахэшъ,
гум бзыу тамэу зеIэты. Уашъори лъагэ, пщэ гъощагъи итэп.
Тыгъоспчыхьэ ашIэгъэ Iофымрэ непэ ашIэщтымрэ
кIалэхэр кIэгушIух. КъазэрэIукIагъэм лъыпытэу мэкъу
кухьитIум рашIагъэмкIэ Хьатамэ къяупчIыщт. Гъунэгъу
шъузабэу тыгъоспчыхьэ мэкъур зыфыIуащагъэм игушIуакIэ джыри Аскэр ынэгу кIэт. Дэгъуба зыгорэм уишIуагъэ
ебгъэкI зэпытэу ущыIэныр. ШIугъэ зезыхьэрэм зыфишIагъэм фэдэу, ежьыри гуапэ хегъуатэ. Ятэ тхьамыкIэу Къарбэч ар ренэу ыжэ дэкIыщтыгъэп. Непэ уишIуагъэ зыгорэм зылъымыгъэIэсыкIэ, уищыIэныгъэ зы мафэ хэдз,

--- Page 166 ---

ыIощтыгъэ. IофкIэ уишIуагъэ емыгъэкIышъуми, гущыIэ
дахэм ушъхьамыс, ащ цIыфым тамэ къыгуегъакIэ. Дэгъуи
дэий зэхэдз уимыIэу яорэд къэпIоныр къикIырэп ащ. Мысэм укъомыуцоу хыем дебгъаштэмэ, ари шIугъэу щыIэмэ
ащыщ. Зыгорэм иIэр унэ къыкIаоу шъугъом уистэу
ущыIэнри дахэп.
Нибжьи щыгъупшэщтэп ДэнэшI Аскэр тыгъоспчыхьэрэ шъузитIумэ ятхьэлъэIуакIэ. Ахэмэ язакъоп. Сэфэр янэ
дэхагъэу Хьатамэ фиIуагъэм изакъоми, егъашIэм фикъун. ШIушIагъэм ишIыкIэ боу зэтефыгъэ. УапэкIэ мыжъо
удзымэ уIукIэжьыщт зэраIоу, мыжъом ычIыпIэкIэ къуае
зыгъэтIылъыхэрэр щыIэх. Ащ фэдэхэр шIушIагъэм нахь
шIушIагъэ къырагъэхьыжьынхэу епэсакIох. Зы къыуатмэ,
тIу пIахыжьы. Хьатамэ ишIушIагъэ нэмыкIынэкIэ Аскэр
еплъы. "ШIу шIэри псым хадз" зыфаIорэ гущыIэжъыр
мыщ нахь хэзагъэ. Мыжъом ычIыпIэ къуаеу бгъэтIылъыгъэм узэрэIукIэжьыщтыр, уапэкIэ зэрэщылъыр ошIэми, псым хэбдзагъэр къыхэгъотэжьыгъуай. Уапэ къызщифэжьыщтыр тыдэ щыпшIэн. Ау зыгорэм, зыщыщыр
орэмышIэ фаеми, уишIуагъэ зэребгъэкIыгъэм укIэупчIэжьынэу щытэп. Псым дакIоу, ихьалэл, IэшIу фэрэхъу.
Джа лъэныкъор ары Хьатамэ идэхэ Iуагъэ зыхэзагъэрэр.
Даушыгъэр ищыкIагъэп. Аущтэу щымытыгъэмэ, шъузфаем фашъущ кIалэмэ къариIощтыгъэп.
- Аскэр, сызэгупшысэрэр ошIа? - джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Сэфэр къэупчIагъ.
- КъапIомэ сшIэн.
- Тыгъоспчыхьэ мэкъур зэрятымыщагъэм сыкIэгушIужьы. Сыда джы Хьатамэ етIощтыгъэр, сыдынэкIэ теплъыщтыгъа?..
- Адэ джары сэ зыкIэсымыдэгъагъэр. Тэ зэрэтщэшъущтым фэдэкъабзэу Хьатами ыщэныгъи, фэягъэмэ.
- Шъуфаемэ шъущэ зеIом, тIэкIу сыригъэнэцIыгъагъ,- Сэфэр тыгъоспчыхьэ ыIогъагъэхэр ежь изакъоу
ышъхьэ тырилъхьажьрэп, зызэриумысыжьри къыхэщы.-
Мы Хьатамэ Iушыжъ, тшIэрэм еплъынэу ары аущтэу къызыкIиIуагъэр.
- ТхьагъэпцIыгъэ хэлъэу къыIуагъэкIэ сыгугъэрэп. Ау
дэгъоу тшIагъэ Хьатамэ ишIушIагъэ зэрэтымыщагъэр.

--- Page 167 ---

Аущтэу тызекIогъагъэмэ, зэ егупшысэлъ къытэхъулIэщтыгъэм, тшIагъэм тырыукIытэжьыщтыгъэ.
Натрыф хьэсэ гъожь зэикIыр нэм фэмыплъэу тыдэкIи
къыщэлъагъо. Ошъо шхъуантIэмрэ чIылъэ гъожьышэмрэ зыщызэолIэрэ хьэсапэмкIэ натрыфгочхэр макIох, нахьыбэр бзылъфыгъ. Аскэри Сэфэри янэхэр ахэмэ ахэтых. Натрыфышъхьэ гозычын чылэм къыдэнэжьыгъэп.
КIэлэеджакIоми язэрэгъэкуо макъи адырэ хьэсэбгъумкIэ
къыщэIу. Тыгъэу къыкъокIыгъэм натрыф тхьэпэ лэбыгъэхэр къегъэгъушъых.
Гъогубгъум Iулъ машIом дэжь колхоз бригадирри
Хьатами щытых. Натрыф гъэжъагъэ ашхы.
- ШъуитIо олахьэ шъукIэлэ дэгъум,- бригадирыр
нэгушIоу къапэгъокIы,- конторэм тыщышъуажэ тIозэ,
губгъом шъукъыдэкIыгъ. Тхьаматэр ары мыхъугъэмэ,
бэшIагъэ шъуадэжь сыкъызыкIощтыгъэр. Шъуигугъу
фэсшIы къэс "кIалэмэ еджапIэр къаухыгъакI, зарэгъэпсэф" ыIозэ, сыкъигъэкIуагъэп. Натрыф гъэжъагъэм шъуецакъи, мо кум ыуж шъуихь. Натрыфгочмэ тапырикъурэп.
Рафыжьагъэм фэдэу гущыIэхэр ыгъэжьызэ, къыIощтыр бригадирым къызеухым, шэсыжьи Iучъыжьыгъ.
- Бригадирым къыIуагъэп нахь ыгу къышъуфилъыр
шъошIа, кIалэхэр? - Хьатамэ щхыгъэ.- Тракторист курс
шъуигъакIомэ шIоигъу. Ары джы нэс IофшIэнымкIэ зи
къызкIимыIощтыгъэр.
- Утрактористыныри дэеп,- Аскэр щхыгъэ.
- Мыдэймэ, ДэнашIэр, зыгъас,- Сэфэр шъэогъум
риIуагъ.
Жъокум къыпахыгъэ натрыфышъхьэр ашхыфэкIэ
кIэлитIур Хьатамэ ежагъэх шъхьакIэ, мэкъум рашIагъэмкIэ къяупчIыгъэп. ЗэреплъыщтыгъэхэмкIэ, ащ фэдэ муради иIагъэп. Натрыф шхыныр зеухым, ыIупшIэ IэнтэгъупэкIэ IулъэкIыхьажьызэ къариIуагъ:
- Ащыгъум, кIалэхэр, шъуиIоф ыуж шъуихь, кури
къышъожэ. Сэри мэлхэр зэрэбыяугъэм лъыпытэу сыкъышъухэхьан.
- Адэ мэкъум укъыкIэупчIэрэпи? - Сэфэр къэгузэжъуагъ.
- Хэт IэкIэхьагъэми къабыл фэрэхъу,- къапымылъэу
къызэриIокIыгъ.

--- Page 168 ---

- Зыми етщагъэпышъ ары,- зыгорэ къыригъаIомэ
шIоигъоу Сэфэр етIани лъыджагъ.
- Дэгъоу шъушIагъэ, шъуишIушIагъэ кIодынэп.
Хьатамэ мыгузэжъуахэу мэлмэ апэхьажьыгъ. Мыдырэ кIэлитIури ащ нахьэу мэкъум рымыгущыIэжьхэу
яIофшIэн ыуж ихьагъэх.
Уцуи тIыси ямыIэу мэфэ реным Iоф ашIагъ. Хьатами
мэлхэм къапэкIызэ, тIо-щэ фэдиз къахэхьагъ, кум натрыф
къадыритэкъуагъ. Хьэсэ шъабэр къызэхьылъэкIырэ
шымэ кукIэмкIэ адэIэпыIэмэ, гъогум къадытырищэмэ
къыгъэзэжьзэ, хьалэлэу лэжьагъэ.
Пчыхьэм риублэгъы зэхъум, апэу хьасэм къыхэкIыжьыгъэхэр кIэлэеджакIохэр ары. Аскэри Сэфэри кум ыуж
итхэу гъогум зытехьажьхэм, Зурет къышIэжьхи, къапэгъочъыгъ.
- Шъори шъущыIи мыщ...
- ТыщыI тыармэопышъ,- Сэфэр фидзыгъ ышыпхъу.
- Шъуармэу къышъуаIуагъа?
- Ар къытэпIонэу къыттефэрэп тэ,- Зурет зэрилъэгъугъэр игуапэу Аскэри къахэгущыIэ.
Тхьамафэм къехъугъ Аскэр Зурет зимылъэгъугъэр.
ЕджапIэм чIэсхэ зэхъум гущыIэгъу бэрэ зэфимыфэщтыгъэхэми, ренэу зэрэлъэгъущтыгъэх. ЗэдэмыгущыIэхэми нэплъэгъу дахэ зэфадзыщтыгъэ. Джыри нэбгыритIум янэплъэгъу шъэф зэтефагъэ. Аскэр ыгу къыIэпыкIыщт пIонэу къытео. Мэфэ реным хьасэм хэтыфэ мычыжьэу Зурет зэрэщыIэр ешIэти, а лъэныкъомкIэ плъэщтыгъэ.
- Дэгъу шъузэрэслъэгъугъэр, сыжъудэкIожьын,-
Зурет къыIуагъ.
- УкъыддэкIожьын тызэгъогогъумэ,- Сэфэр шъэогъум еплъыгъ.- Тэ Къэгъэзэжьмэ сымэджаплъэ тафэкIощт.
ГъогумкIэ мыкIохэу бгым изэндапIэ ехыгъэх. Чылэ
къэхалъэу бгычIэм Iутыр къаухьи, чылэм дэхьажьыгъэх.
Къэгъэзэжьмэ ячэу зандэ къэлъэгъуагъ. Къэлэпчъэ тетIысхьэпIэ кIыхьэм Хьаджмосэ тес.
- Уипчыхьэ шIу, Хьаджмос,- Сэфэр сэлам ыхыгъ.

--- Page 169 ---

- Тхьам шIу уелъэгъу,- Хьаджмосэ тетIысхьапIэм
зыкъытриIэтыкI фэдэу зишIыгъ.- Сыд талъэныкъо, тхьам
ыIомэ, шъукъэзыхьыгъэр?
- Сымэджаплъэ тыкъэкIуагъ,- Аскэр къыIуагъ лIыр
къазэрэпэгъокIырэ шIыкIэр ыгу римыхьэу.
- Ара? - Хьаджмосэ нахь нэгушIо къэхъугъ.- Шъукъеблагъ, кIалэри ис. Марыба, сыкъеджэн джыдэдэм. А
кIал, мыдэ къыплъыкIуагъэх.
Пхъэлъакъомэ атетэу Къэсэй къыдэкIыгъ. Зэрэсымаджэр мыгъуащэу ынэгу кIыфы.
- Зыбгъэсымэджагъэмэ сшIэрэп, Къэсэй? - Аскэр
къызэпеплъыхьэ.
- Финскэ заом укъыщарегъэуI, мыщ фэдэ уз къыпфыкъокIын нахьи. Шъо сыд шъушIэхэрэ?
- Тэри тыщыI, уезэгъыщт.- Сэфэр джыри Къэсэй
къызэпеплъыхьэ.- Натрыфгоч тыкъекIыжьы, узэдгъэлъэгъун тIуи тыкъыIухьагъ.
- Шъори къыжъунэсыгъэха? - Хьаджмосэ щхыпцIыгъэ.- Колхозым тыхэкIыжьыгъэу аIо шъхьакIэ, тиныуи
кIуагъэу къэт. Сыда шъузфыщытыр, шъукъэтIыс. Нахьыжъым къышъутемыфэрэр шъуигъэшIэщтэп. Ашъыу,
шъукъэтIыс... Уянэба сэIо мо къэкIожьрэр?
Къэгъэзэгъум Лыфафэ къыкъокIыжьыгъ. Щэлъэшхо гори ыIыгъ, мэцIацIэ:
- Алахьым бэлахь тырелъхь а Iэежъым, Алахьым
емынэм регъэшх, колхозышхор тымышхынмэ!..
- Сыда, ныо, къыохъулIагъэр?
- ЧэтыIус тIэкIу къетхьыжьагъэти, ЖэкIэгъожъым
рытигъэтэкъужьыгъ...
Хьаджмосэ зыгорэ къыIомэ шIоигъуагъ губгъэ къэрэгъулэм пае, ау кIалэхэр зэрэщытхэр ыгу къызэкIыжьым
щхыпцIыгъэ:
- Армэ Iофэп, сэ зыгорэ къыохъулIагъ сшIошIыгъ.
- МыIофы мэхъуа непэ ренэу узфэгушIоу узфэлэжьагъэм щыщ уищэлъачIэ къиптэкъон уфимытэу!.. Дэу
ущыта, нынэ? - цIацIэм хэтэу Лыфафэ ыкъо еупчIы.-
УнахьышIуIоба? ТхьамыкIэр, одыбзэ зэрэхъугъэр. Сыда
мыщ шъузфыщытыр? Унэм ищэхэба кIалэхэр.

--- Page 170 ---

Лыфафэ цIэцIэгъурэ упчIэгъурэ имыфагъэу Советым
иIофтабгэ къыIухьагъ. ШIокIодыгъэ горэ къыгъотыжьыгъэ фэдэу гушIуагъэ:
- Сэ модыкIэ сышъулъэхъу. Ма мыхэм шъуакъыкIэтхэжь. Военкоматыр къышъоджэ. Ори ары, Къэсэй. Уипчыхьэ шIу, Хьаджмос. Сэламхынри сщыгъупшэжьыгъ.
- Тэ тыеми къеджэха? - Лыфафэ щалъэу ыIэ шIохэлъэгъагъэр чIыгум ыгъэуцугъ.- Тэ тикIалэ сымаджэба...
- Сымаджэми-мысымаджэми къызэхафыщт,- Лыфафэ къыIорэм Iофтэбгэ кIалэр пылъыгъэп, нэбгырищыр
зэрзэригъотылIагъэм щэгушIукIы.
- Нэшъу ухъугъа, плъэгъурэба зэрэсымаджэр!..-
зэхихыгъэм Лыфафэ къегъэгубжы.- Мысымаджэмэ тэщ
нахьи нахь дэгъоу ошIа?..
- Зэ, ныо, ужэ зэтелъхь,- Хьаджмосэ къэтэджы.-
КIалэр зэрэсымаджэр мыщ изакъоп, зэрэчылэу ашIэ, ар
зыми ебгъэшIэжьынэу ищыкIагъэп.
XII
Джыры ныIэп изэкъуабзэу янэ унэм къызэрэринэщтыр Аскэр къызыгурыIуагъэр. Чэоу къышIыхьагъэми
кIэгушIужьы, къакъырышъхьэри зэрибгъагъэр дэгъу.
НэмыкI Iоф мышIэхэу щагум къыданэхэрэм ыгу афэгъу.
Неп-неущ ыIозэ, къыхьыгъ. Чэум иIоф зэрэхегъэкIэу ахэмэ
ауж ихьагъэмэ, зыми ыгу къыфэмыгъужьэу дэкIыщтыгъэ.
- КъакIори шхэ, Аскэр.
- Сыфаеп.
- Уфэмыеу мэхъуа непэрэзымафэм улэжьагъэу.
Сигуапэ хъугъэ непэ губгъом шъузэрэщыIагъэр, сэ сизакъоп, шъузхэри арых.
- Сыд губгъом тыщыIагъэмэ бгъэшIэгъонэу хэлъыр?
Мы унэгъо Iоф тIэкIу-шъокIухэр сымышIэщтыгъэхэмэ,
бэшIагъэ губгъом сыздэкIыщтыгъэр.
- МэкъумкIи псэпэшхо шъушIагъэ.
- Тэрэп ар, Хьатам.
- Адэ сэ къызэрэсаIуагъэр фэшъхьаф, мэкъур Хьатамэ зэриер яшъуIуагъэба!
- Мы цIыфхэр гъэшIэгъоных, зэхахрэм хагъэхъоныр
якIас. Хэта о къыозыIуагъэр? Чэрымэ ягуаща?

--- Page 171 ---

- Хьау. Натрыфгоч шъузхэр рыгущыIэхэу зэхэсхыгъэ. Гъэмэфэ реным шъудэкIзэ, мэкъу шъуафеуагъэу
ары къэбарэу щыIэр.
- ЯпIуагъэба зэрэпцIыр?
- ЯсIуагъ, ау шъуигугъу ашIыпэ зэхъум, Хьатамэ псэпэ Iаджи ешIэ, къыхэщынэп сIуи, ыуж сикIыжьыгъ.
- Олъэгъуа, нан, зэрэхъурэр - пшIэзэ пцIыр зыIорэмэ адэоIо. Хъущтэп ар. Джары уишIушIагъэ хьэм ышхыгъ
зыфаIорэр, Хьатамэ ышIагъэр кIодыгъэ, тэ тымышIагъэр
тынапшIэ къытыралъхьэ. Хьэйнапэба зэхэзыхыжьырэмкIи...
- Хъун, ащ пае зымыухыжь, Алахьым ащ нахьрэ къин
къытферэмыхь. Неущрэзымафэм агурызгъэIон ар.
- Сэфэрдыхэми къафэтщагъ, Фыжь ариIо хъущтыгъэба?
- Ары гущэ щытыгъэп рыгущыIэхэ зэхъум. Фыжь
тхьамыкIэм ыгу узыти непэ губгъом къэкIогъагъэп.
Дунаим Аскэр зыфае тетыгъэп. ГумэкI бырсырэу
ыбгъэ дэтым гупсэфыгъо къыритырэп, нахьыпэм гум
къэмыкIыщтыгъэ гупшысэ зэфэшъхьафхэр шъхьэм къехьэх. Iофыгъоу къыпыщылъым егъапэ. ГъогузэхэкIиблэу
зыпэIутым ащыщэу зытехьащтыр ешIэ шъхьакIэ, чылэ
гъогум янэ къызэрэтыринэрэм егъэгумэкIы. Iофыр янэ
фехьми, нэрмылъэгъу гупшысэмэ якъежьапIэр Зурет.
Тыдэ щыIэми шIулъэгъур бгъэм икIодэщтэп, ежьыр ары
ащ фитыр.
- А Гуц,- шъуз горэ къэджагъ.
- Фыжьа сэIо къаджэрэр?
- Сэры. Адэ зи къашъуIорэпи, Гуц?
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Фыжь?.. Сыда къэтIощтыр?
- Аскэр дзэм кIорэба?
- ПIорэр сшIэрэп, Фыжь!..- Гуцэ къыкIэщтэ.
- Сэфэр тигъэпцIагъа адэ?
- УигъэпцIагъэп...- Аскэр псынкIэу къеIо, янэ дэжькIэ
маплъэ.- Неущ пчэдыжь осIон сIогъагъэ.
Гуцэ ылъэкIапIэхэр къыкIэсысыхьагъэх, ышъхьэ къэунэзагъ.
- Тхьа къытауи, Гуц, сыда тшIэщтыр?.. ПаIо зыщыгъ
закъоу унэм исхэр ращых.

--- Page 172 ---

- Хъун, Фыжь, ащ фэдэхэр умыIох, ращмэ зыдащэхэрэр дзэр ары. Ащи мыкIохэ хъущтэп. Джыры пшIошIа
тиунэмэ паIо зыщыгъ зарымысыр. КIалэхэр дзэм ащэхэмэ дэгъуба, лIы хъугъэх. Ари насыпыгъэу зыфэлъытэжь.
- Ары шъхьакIэ, фин зэо мыгъом хэкIодагъэхи тичылэ кIэлэ хъазынэхэр...
- Джы зао щыIэжьэп, дунаир мамыр, тхьэм ишыкуркIэ. ТикIалэхэри зыгорэу хъуных.
- Ара о пIорэр, Гуц,- Фыжь ынэпсхэр кIелъэкIыкIых.-
Сыдэу тшIын адэ, тхьэм къыттырилъхьэрэм зи пытIухьан
тыфитэп. Ащ нахь къин Iаджи тпэкIэкIыгъ.
- Ар къинэу тпэкIэкIыгъэмэ ахэмылъыт... КъэошIэжьа
гъаблэм игъом натрыф Iэгубжъэ пае къалэм лъэсэу тызэрэкIощтыгъэр?..
Аскэр зэхихрэр ышIошъ хъурэп. Мыщ фэдэу дзэ
Iофым янэ къыриIолIэщт Iоу ышIагъэмэ, игухэлъ шIуиушъэфыныеп. ШъузитIум яушъый макъэ кIэдэIукIызэ, Аскэр къэлапчъэм дэкIыгъ. Гъогур зэпичи адырэ тэмашъхьэм
зытехьэм, Сэфэррэ Зуретрэ якъэлапчъэ Iутхэу ылъэгъугъ.
- Сыда шъуитIо мыщ шъузфыщытыр?
- Ущымытмэ плъэгъуни тэ тызыхэтыгъэ хьэлэ-балыкъым ухэтыгъэмэ,- Сэфэр къыIуагъ.- О слъэгъурэм
уиIоф шIукIэ сэгугъэ.
- Уезэгъын сызэрэхэкIыжьыгъэм. Къеушъыин ыгъотыгъэу Фыжь тадэжь щыI.
- Шъуадэжьа зыдэщыIэр? Армэ Iофэп, тэ зыдэкIуагъэр тшIэрэпышъ тегъапэ...
Дэгъунэхьаблэ райцентрэр пэчыжьагъэпти, кIалэхэр
лъэсэу ежьагъэх. Нэбгырэ пшIыкIутIум щыщэу военкоматыр къызэджагъэмэ Къэгъэзэжь Къэсэй ахэтыгъэп.
КIалэмэ Iахьыл макIэ яIэна, чылэ гъунэм нэс адэкIотагъэх, районым адэкIощтхэри ягъусэх. Зурети ахэмэ ахэт.
Военкоматым цIыфыбэ дэт. Нахьыбэр ныбжьыкIэ.
ЖэкIэупсымэ уцугъо яIэп, кIалэмэ ашъхьацхэр аупхъо.
Сэфэрырэ Аскэрырэ ячэзыу къазнэсым, кIалэмэ Зурет
ялъэIугъ:
- СышъолъэIущт зыгорэкIэ...
- ТынэкIапэ къытырядгъэгъанэмэ пшIоигъу, ара? -
Сэфэр къесэмэркъэугъ.

--- Page 173 ---

- Ар шъуфэшIэшъущтмэ дэгъу, ау ащкIэ шъузфит
щыIэп. Сэ сызфаер нэмыкI, шъушъхьац кошэ зырыз къыздэшъухьыжь.
- Сыда тшъхьацмэ япшIэщтыр? - Аскэр егъэшIагъо.
- Сыфэещт. ЗгъэтIылъыни, къызыжъугъэзэжьрэм
шъуезгъэплъыжьыщт.
- Мыщ ыгу къэкIыгъэр джы,- Сэфэр щхыпцIызэ Аскэр еплъыгъ.- А зыр къыпфэтшIэнкIэ утэгъэгугъэ. Боу
шинелыпхъэ зырыз ахэкIынэу тшъхьэмэ шъхьац ателъ.
ШъхьацымкIэ ариIуагъэр Зурет ыгу къызкIэкIыгъэри
ашIэрэп. Ащ яхьщыр зыми ышIэу ылъэгъугъэп. Къызхихыгъэр ежьыри къыгурымыIоу шъхьэм къилъэдагъ.
Дэгъу ыгу къызэрэкIыгъэр. Джа зэриIуагъэу, нэпэеплъ
гукъэкIыжьэу афигъэтIылъыни, зэгорэм аригъэлъэгъужьыщт.
Аущтэу Зурет еIо шъхьакIэ, джыри къыгурыIорэп
зыфишIэрэр. Къызхимыгъэщми, зыгорэм ыгу къыпеIонтIыкIы. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу мафэ къэс ынэгу
кIэтыщтыгъэ кIэлитIур кIэмытыжь хъумэ афэзэщын. Хэта
джы гущыIэгъуи сэмэркъэогъуи зыфэхъущтыр. КIо, ащ
фэдизэу бэп илъэсищэ дзэм укъэтыныр, зэрэкIорэр умышIэу ари кIощт. Дзэм хэхьапэхэрэр ащыгъум сыдэущтэу
къэнэжьхэра?
Аскэррэ Сэфэррэ къыIухьажьыгъэх.
- Ма, уилъэIу пфэдгъэцэкIагъ,- Аскэр шъхьац кошэшхо къыщэигъ.
- ЗэхэбгъэкIокIэкъон,- Сэфэри ышъхьац щыщ къыритыгъ.
- Нибжьи ахэр зэхэкIокIэнхэп,- Зурет шъхьаф-шъхьафэу шъхьацхэр тхылъыпIэм кIоцIищыхьагъэх.- Зыр тхъоплъы, зыр къуапцIэ.
А сыхьатым щагур къэбырсырыгъ. ЛъэкъуацIэхэм
къяджэхэзэ, зы куп зэхагъэуцуагъэ. Ахэмэ Сэфэррэ Аскэррэ ахэтыгъэп.
Ар зелъэгъум, Зурет яупчIыгъ:
- Адэ шъоры?
- Зурет, тшъхьацыхэр хьаулыеу хъугъэхэкIэ сэгугъэ,- Аскэр нэ фэбэ къаргъохэмкIэ пшъашъэм ынэмэ
акIэплъагъ.
- Сыда?

--- Page 174 ---

- ТлъэкъуацIэ къыраIуагъэп, тамыщэнкIи мэхъу.
- Шъуамыщагъэмэ щхэн плъэгъущтыгъэ, шъхьацри
шъутемытыжьэу, Хьатамэ ишъхьаупсыкIэ шъудэхьащхыщтмэ шъушIэщтыгъэ.
- Мыдэ, Сэфэр, мыщ ыIорэр,- Аскэр джыри Зурет
ынэмэ акIэплъэ.- Хьатамэ тыфегъадэ. Тэ тшъхьэхэр упхъуагъэх нахь, упсыгъэхэп...
Зурет зыгорэ къыIонэу ежьагъ шъхьакIэ, къэIогъу
имыфэу кIалэмэ алъэкъуацIэхэр зэхихыгъэх. Мыдрэхэри
гуIэхэзэ, Зурет сэлам къырахыжьыгъ. Ышнахьыжъ IаплI
зырещэкI уж Аскэр ыIапэ ыубытыгъ. Ынэмэ закIэплъэм,
фэмыIажэу ынэкIушъхьэ нэпсыцэ къырычъагъ. Римыгъэлъэгъу шIоигъуагъэми, а зыр фэшIэшъугъэп, ыгу зыгорэу къэхъугъ, ыIупшIэ Iужъу цIыкIухэр къэкIэзэзыгъэх.
Iэгушъом, Iэлъынщтын, гъучI такъыр зэрэчIэлъыр
ДэнэшIэ Аскэр зэхишIагъ. Зурет къеплъыгъ нахь, зи
къыриIошъугъэп.

--- Page 175 ---


ЯтIонэрэшъхь

--- Page 176 ---

I
Минрэ шъибгъурэ тIокIитIурэ зырэ илъэс.
Мэзэ заулэ хъугъэ Аскэрдхэр дзэм зыщыIэхэр. Тхьамафэ къэс чылэм письмэ къатхы. Ясурэтхэри зымафэ
къагъэхьыгъэх. Летчикэу загъасэ, илъэситIу горэмкIэ
офицер хъущтых. Сэфэррэ Аскэррэ зэготхэу зытырарагъэхыгъэ сурэтыр Зурет зелъэгъум гушIуагъэ. Аскэр
изакъоу техыгъэ сурэтыр зыми римыгъэлъэгъоу тхылъым дэлъэу ыIыгъ. Ипшъэшъэгъумэ ДэнэшIэ Аскэр
къызэрэпылъыр ашIэ шъхьакIэ, бэрэ игугъу афишIырэп. Ащ
ехьылIагъэу зыгорэ къызыраIокIэ, мэщхы нахь, зи ариIорэп.
МыкI фэдэу ос къесыгъэу чылэм щашIэжьырэп. Къэгъэзэжь Къэсэй ылъакъо пае дзэм зэрамыщэн тхылъ къыратыгъэшъ, гъэрекIобжьыхьэ узышхо зиIэгъэ кIалэр ары
Iоу умышIэжьынэу нысэщэ джэгумэ къащэшъо. Ащ нахь

--- Page 177 ---

шIыкIашIорэ къэшъуакIорэ чылэм дэсэп аIо. ЯIахьылми
ямыIахьылми зы нысэщэ джэгу блигъэкIырэп.
Къэсэй икъэбар Зурет IорIотэжькIэ зэхехы нахь,
ынитIукIэ икъэшъуакIэ ылъэгъурэп. Сыдым ригъэлъэгъун джэгум амыгъакIоу. КъызылъыкIохэкIэ, джэгум
згъэкIон пшъашъэ сиIэп еIошъ, янэ афидэрэп. ЕджапIэр
къыухмэ, игъо фифэжьын. Дэгъунэхьэблэ джэгухэр ащ
щаухын пшIошIа, ахэр егъашIэм щыIэщтых. Тыгъуасэ фэдэу Фыжьи ахэмэ ахэтыгъ, пчэдыжьыпэ пщэгъо нэгъыф
псынкIэр зэращыгъупшэжьэу щыгъупшэжьыгъ. Ашъыу,
Зурети ащ фэдизэу афэкIэщыгъоп а джэгухэм, кIо, етIани
хэтырэ пшъашъа ахэмэ ахаплъэ зышIомыигъор. Чылэм
улIа-сылIа зыIоу дэсыр къыщызэрэугъои. Уасэу уиIэр
джары апэ къызщыпшIэщтыр. Адыгэ джэгумэ зэращыхабзэу, удахэмэ пчэгур щыпIыгъынэу арэп, чэзыур щыпыт. Уикъэшъогъу къэмысэу унэтIэгу дышъэ жъуагъо
итми укъытырагъэхьащтэп. Ау етIани арэп Iофыр зэлъытыгъэр, утыгум укъытыращэ-укъытырамыщэми, удахэмэ уипшъэшъэгъу сатырэмэ уакъыхэщыщт, зэкIэми анаIэ
къыптетыщт.
Гъунэгъушъхьэ кIалэми къэмыщэжь зашIыгъ, ахэмэ
ащыщ нысэщэ джэгу зиIэрэм, Зурет иIоф къикIыщт. Уихьаблэ ихъяр ухэмытыщтмэ, хэт ихъяр ухэтын. Ар гукIэ IэшIуIэшIоу зыдиIыгъ. Джары Зурет итхъагъоу янэ ыIорэмэ зи
зыкIапимылъхьажьырэр.
Пчыхьэ горэм Зурет гушIом зэрихьэу унэм къилъэдэжьыгъ:
- Тихьаблэ хъяр къытехъуагъ!..
- Алахьэм хъяр тфешI, сэшIэ.
- Ащ сыхэбгъэхьан джы?..
- Хъугъэ, унэ къимыгъэкI, уахэхьан адэ. О къызэрэпщыхъоу пшъашъэр джэгум хэтынкIэ псынкIагъоу щытэп... Ппкъы умыгъэсысэу пчыхьэ реным ущытышъун
плъэкIына? - Фыжь ошIэ-дэмышIэу пшъашъэр джэгум
зэрахэтын фаем игугъу къырегъажьэ.- Унэм уисмэ,
гъунджэм укIэрыкIрэп, джэгум зызэрыплъэгъожьын
щыIэп. Гъунджэ папкIэу пшъашъэхэр ары щытыщтхэр,
адырэ купыр зэкIэ апашъхьэ щалъэгъуми, ежьмэ залъэгъужьрэп. Гум рихьыни-римыхьыни къыдэшъонэу къыдытырагъахьэмэ къызхигъэщ хъущтэп. ИшэнышIуагъи

--- Page 178 ---

игохьыгъи зыпкъ итын фае. Ащ уфэмысакъмэ, нахь хьэйнапэ узщыхъун чIыпIэ уифэнэп. О зыхэмылъэгъожьми,
уабгъукIэ щытмэ къыпхалъэгъощт. Къэшъоныр? Ар
зэкIэми анахь Iофыжь. Къыбдашъорэм удемыкIу хъумэ,
тхьамыкIагъу. Пчыхьэ реным пшъашъэр лIыбэмэ къадэшъо, хэт дытехьэми къэшъуакIэу иIэм дыригъэштэн
фае. Армырмэ зэблэухэу, щытхэр щхыпцIхэу пчэгум
итыщтых. ТIурытIу къашъор къызежьэкIэ, джары бгъуитIури зыфалIэрэр, зищыкIагъи зимыщыкIагъи псэлъыхъон
регъажьэ, пIорэм уфэсакъмэ нахьышIу...
Янэ къыIорэм едэIу ыIозэ, Зурет ошIэ-дэмышIэу
ышъо къызэокIэу регъажьэ. Пшъэшъэжъыезэ ылъэгъугъагъэхэ чылэ джэгухэр ынэгу къыкIэуцох. Пшъэшъэ сатырэу зыбгъумкIи щытхэри кIэлэ ищыгъэу адырабгъумкIэ
щызэхэтхэри ыпашъхьэ къетаджэ. Пщынаоми ипщынэ
Iэпшъэхьэу къашъорэмэ апегъохы, джэгуакIом къэшъогъу
изыхыщтхэр пчэгум къызэрэтырищэхэри ытхьакIумэ ит.
Iэгу теохэ аIозэ, шъэф нэбгъуджыкIэ кIалэхэр пшъашъэмэ афычIэплъых, зыгорэ зэраIожьыщтын, зэшъэогъухэр
зэIощхыпцIэх. Ахэр Iофа, зэкIэмэ анахь Iофыр пчъэшъхьаныгъупчъэмэ къарыплъыхьэрэ шъузхэр арых.
Пхъужъхэр шIэ, ахэр ары ущызымыгъэIэжьыщтхэр.
ЗэкIэми IупшIэ афашIы, мыдэ умышIэмэ, ежьмэ ялъэхъан
Дэгъунэхьаблэ нэмыкI джэгухэр щекIокIыщтыгъэх
пIонэу. Сыдигъуи чылэ пшъашъэмэ къянэкъокъурэ
пхъужъ дэхэфэлIэ Iэе купыр къытегъахьи, зыми щымыукIытэхэу пчэгур птырахыщт.
- Зы джэгу цыкъэ горэми сыкIощтэп,- ошIэ-дэмышIэу Зурет къызщылъэти, тхылъэу столым телъыр къыштагъ.
- Джащ уеджэмэ нахьышIу,- зэ Фыжь щхыгъэ, етIанэ
зэхихыгъэр егъэшIагъо.- Сыда, синынэ гущ, узкIэмыкIощтыр?
- Тучан нысхъап пIонэу чылэр къызэсымыгъэплъынмэ!..
- Адэ, цIыф ухэмыхьэу ущыIэщта?
- СыщыIэщт.
- ЩыI амэ.
- О къызэрэпIуатэрэмкIэ, нибжьи джэгу укIожьынэп.

--- Page 179 ---

- Сэ къызэрэсIуатэрэм упымылъ о, узэрэхъун зэрэхэпхыным егупшыс нахь. Iэдэбым цIыфыр егъэдахэ, пчэгум рещэ, къырещыжьы. Хъяр зыкIаIорэр гушIуагъошъ
ары, гушIуагъо зыдэщыIэм щычэфыгъу. Пшъхьэ зэрэбгъэлъэпIэжь цIыфхэри къызэрэоплъыщтхэр. ГъэшIэным
джары адыгэ пшъашъэмэ къызэрахьрэр.
- Ащ зи есIуалIэрэп сэ, зэкIэри къызэрэппыплъыхьащтхэр ары нахь Iофыр.
- Сыдэу пшIын, упшъашъэ зыхъукIэ уишIыкIэ-гъэпсыкIи, уигохьыгъи, уишынкIыгъи зэрагъэшIэныр кIалэмэ
яхабз... Ащ нахь гъэшIэгъонхэри, сипшъашъ, къэплъэгъущтых. ПшIэмэ нахьышIу.
Зурет тхылъым пэтIысхьагъ шъхьакIэ, заджэрэр
шъхьэм къихьэрэп. Джау сыдми хьарыф сатырэмэ
арэчъэ. Игупшысэхэр чыжьэу щыIэх. Аскэр ыгу къэкIы,
исурэт тхылъым къыдехы. Аскэр фэдэкъабзэу сурэтыр
текIышъ, щымыщ къыхэфагъэп. Летчик щыгъынхэри дахэу къекIух. Дзэм кIонкIэ зы мафэ къэнэжьыгъэу язакъоу
зызэIокIэхэм, "сыд фэдизэу укъэтыгъэми сыожэщт" Аскэр зэрэриIогъагъэри гум къэкIыжьыгъ. Ежэн адэ, ащ
емыжэмэ, хэта зэжэнэу иIэр. А-ей гущ, джыдэдэм Зурет
бзыум фэдэу тамэ къыгуакIэу ишIулъэгъу зыдэщыIэм быбыгъагъэмэ. Зы Iуплъэгъу закъу ныIэп зыфэягъэр.
Сурэтыр фимыкъоу зымафэ Аскэр къыгъэхьыгъэ
письмэр къыштагъ. Зэ еджагъ, тIо еджагъ. Ежь зыхишIыкIыжьэу ыгу жьы дэкIыгъ.
Остыгъэ хэгъэнэгъу зэрэхъугъэр щыгъупшэжьыгъэу
Зурет игупшысэмэ ахэтэу щыс.
Фыжь ыпхъу еплъыгъ:
- Мы тхылъмэ уакIэрылIыхьащт, о пшъэшъэжъыер.
Унэхэри екIодылIэных, хэгъан остыгъэр.
ПчъэмкIэ лъэмакъэхэр къэIугъэх.
Гъунэгъу нысащэм ялIыкIохэр унэм къихьагъэх:
- Адэ гъунэгъумэ хъяр яIэу шъо мыкIэ шъущыси,-
пшъэшъитIу зигъусэ кIэлэ пэшхом къыIуагъ, етIанэ нахь
Iоф зыригъэшIызэ къыпидзэжьыгъ.- Тэ, Фыжь, тыкъышъулъагъэкIуагъ. Зурет джэгум хэбгъэтмэ ягуапэ хъунэу къыолъэIух. Ори уизакъоу унэм уисына, къэрэкIу
аIуагъ.

--- Page 180 ---

- Джэгум пщэн пшъашъэ тиIэми сшIэрэп,- ыпхъу
дэжькIэ Фыжь плъагъэ.- Зыфап, Зурет. КъытлъамыгъэкIуагъэми, тигъунэгъумэ тахэхьаныр къыттефэ.
Нычхьапэ зы джэгу горэми сыкIощтэп зыIогъагъэр
Зурет армырэу зэрэгушIорэр къызхимыгъэщэу адырэ
унэм чIэхьагъ. Бэрэ пэмылъэу нахь джэнэ дахэу иIэр къызщилъи, шъхьацыр тIо благъэу къычIэкIыжьыгъ. ЕджапIэм
кIо зыхъукIэ зыпихыжьыщтыгъэ тхьакIумалъэр арыщтын
Зурет нахь пшъэшъашъо къытезгъэуагъэр, уеплъ зэпытми уезэщынэп зыфаIорэм фэдэу апашъхьэ къиуцуагъ.
ЫпкъыкIи зырищыгъ, ыпчани хэпшIыкIэу цы джанэм къыхэщы. ТхьакIумалъэр ынэгу къызэрекIурэр...
Джыры ныIэп пшъэшъэшхо зэриIэр Фыжь къызгурыIуагъэр. Янэ къызэреплъырэр Зурет зелъэгъум, ынэкIушъхьитIумэ плъыжьыбзэу къахихыгъ. Идэхагъэм нахь
дахи ащ хигъэхъуагъ. КIэлэ пэшхоми зэрэлIыкIор щыгъупшэжьыгъ. Зи къызхэмыщыщтыгъэр адырэ пшъэшъитIоу
щытхэр ары. Сыда Зурет нахьи ахэр нахь Iаеха, гъэшIэгъона пальтоушхохэр ащыгъмэ, ахэми апчанэ псыгъо,
алъакъуи дахэ, ятхьакIумалъэхэри зэпэлыдыжьых.
ПшъэшъитIур аущтэу ыпхъу зэреплъырэр Фыжь гуцафэ ышIыгъэти, хамышIыкIэу гукIэ щхыгъэ. Сыдэу мы
бзылъфыгъэхэр зэкIэ зэфэдэха! Ежь ялъэхъани, янэмэ,
янэжъмэ ягъуи ары зэрэщытыгъэр. Джыри зэ Фыжь
иныбжьыкIэгъу ыгу къэкIыжьыгъ. КъэмыкIыжьэу мэхъуа,
ыпашъхьэ ит Зуретыр икIэлэгъоу къичъыжьыгъ. Нэпкъ
зэхэтри бгы псыгъо ищыгъэри хэпхын хэмылъэу ежь иех.
ЫнатIэрэ ыжэпкъ псыгъо цIыкIурэ ятэ дэжькIэ кIуагъэх.
- А нынэ, а сикIал, уянэ иIэрылъхь, пшъэшъэжъыер
Iэрылъхьэ къышъуфэсэшIы, шъунаIэ тежъугъэт.
- АщкIэ укъэмыгумэкI, Фыжь,- кIэлэ пэшхом джыдэд ныIэп зыкъызишIэжьыгъэр.- Оры, Фыжь, укъэкIощтба?
- Сэри сыкъэкIощт моу тIэкIу тешIэмэ.
КIымэфэ джэгур гъэтхэ-гъэмэфэ джэгумэ афэдэ
хъурэп. Бжыхьэ джэгуми ебгъэпшэн плъэкIыщтэп.
МэкъумэщышIэм Iоф мыухыжь а лъэхъанхэм иIэ зэпыт.
Лэжьыгъэр хелъхьэ, елэжьы, хехыжьы. Джары нахьыбэми янысащэхэр кIымафэм зыкIытырагъафэрэр.

--- Page 181 ---

Унэм цIыфыр ифэжьрэп. Жъэрымэ IэшIур тыди къыщэу. МэшIошхохэу щагум дэлъмэ ашъхьащыт щыуанмэ
лэпсыр къащэжъо, лыр къащэжъэ. ГушIуагъор быным
изакъоп, чылэм зэдыригушIуагъу.
Пщынэм къызхедзэм, пчъаблэмкIэ шъузхэр Iузэрэтэкъуагъэх.
Къэгъэзэжь Къэсэй янэшыпхъу Къутасэу пхъэнтIэкIу
шъхьаком тетыр къыззэплъэкIым, унэм къихьэрэ Фыжь
къылъэгъугъ:
- А Фыжь, тхьэм пае, моу къытеуцуи, мо къашъорэмэ зэ яплъ... Ахэмэ анахь зэкIурэ джэгум хэтэп, чылэми дэсэп.
Фыжь зэплъэм, Къэгъэзэжь Къэсэирэ Зуретрэ къызэдашъохэу ылъэгъугъ.
II
Тыгъуасэ фэмыдэу непэ нахь фаб, ау жьыбгъэу къежьагъэм чIы шъхьашъор цIэнлъагъо къышIыгъ.
КIэлэцIыкIухэр унэм пфизэгъэщтхэп. Ахэмэ яошIуи
яощхи тIури зы. Къэгъэзэжь Хьаджымосэдхэм яунэ натIэ
дэжь шъэожъыехэр чынэ щешIэх, лъэрычъэкIэ щызэпэчъэх.
Шъэожъыемэ якуо макъэ Къэсэй кIэдэIукIызэ, къакъырыр къытхъугъ, чэмым Iус ритыгъ. Шыгъори псы ригъэшъуагъ. Iэолъаоу щагум дэтми, шъхьэм Нарынэ Зурет икIрэп, игупшысэ щыорэп. Сыдэущтэу мы пшъашъэм ыгу къызфигъэшIун? ГъэрекIо шъхьаихыгъэ лъэгъун тхылъэу ритыгъагъэм фыкIэгъожьы. Аущтэу ыгу
илъыр зэкIэ зэеIоу риIомэ зыфаер къыдэхъунэу гугъагъэ
шъхьакIэ, тхылъыпIэ зэIэтхъыгъэм игухэлъ хьэпэ-сапэ
ригъэфагъ. Инасып ащ дэжьым гущыIэ Iае Зурет зэрэримыIогъагъэр. Аужырэ псалъэр сыдигъокIи къызфэбгъэнэжьмэ нахьышIу.
Зымэфэрэ нысэщэ джэгур Къэсэй ыгу къэкIыжьыгъ.
ЫнэкIушъхьэхэр къыхихэу, джэнэт бзыу цIыкIоу Зурет
ыпашъхьэ зэритыгъэр нибжьи щыгъупшэщтэп. Адэ дахэшъ, адэ гохьышъ. Чэщ реным къыдагъэшъуагъэми,
Къэсэй пшъыщтыгъэп. Ары шъхьакIэ, хэта тиджэгухэм
ащымыгъуазэр, укъытехьагъэкIи узфэе пшъашъэм укъыдагъэшъощтэп. Зы чэзыу мыгъо щыIэшъ, уинасыпмэ угу
рихьрэм утефэн. Пчыхьэ реным зызэхэтхэм, тIо нахь Зурет пчэгум къырищэн ылъэкIыгъэп. ЯтIонэрэ техьагъум
зытефагъэр тIурытIу къашъор ары. Къызэрэхадзагъэм
лъыпытэу кIэрыхьи, къытырищагъ. Джыдэдэм Зурет ыIэ
шъабэ ыIыгъым фэд. Духымэу къыпихыщтыгъэр къыкIаоу къыщэхъу.
- А Къэсэй, сыда мы чъыIаем узыфыхэтыр? - къэлэпчъэжъыер фэзышIыжьырэ Къутасэ къэупчIагъ.- Исха
шъуибынхэр?
- Тятэ мэзым щыI, тянэ ис.
Плъэгъурэба мыщ ыIохэрэр, Къутасэ егъэшIагъо,
"тят", "тян" еIо нахь, "тат", "нан" ыIожьрэп, къысщэукIытэ. Зыгорэм ущэукIытэми, сэ укъысщымыукIыт. О
пшIэрэп нахь, уянэшыпхъум нахь къыппэблагъэ уиIэгущэп. Ощ пае зыуж ситыр пшIагъэмэ IаплIкъорэгъэу укъыспэгъокIыни. КIо, емыкIу пфэсшIырэп. О закъор ары
унэгъуитIум тызщыгугъэу тиIэр.
Лыфафэ цы еупIэIушъ, хьаку лъапсэм ис. Унэр фабэп, чъыIэп. Шъхьаныгъупчъэ пынджырхэр къызэкIегъэщтыхьажьых. Чэтыу фыжьыжъри чъыепырхъым еоу хьакушъхьэм телъ.
- А Къутас, сыда мы дунэе мыл джыджыум укъэзыхьыгъэр? - Лыфафэ ышыпхъу нахьыкIэ пэгъокIы.
- СыкъэкIуагъ сыгу шъукъыпылъэдагъэти. Шъо,
Къэгъэзэжьхэр, шъуиунэ шъуикIэу, илъыр сшIэрэп, зыми
шъукIощтэп. ТылIагъэми шъушIэщтэп.
- Мы чъыIаем сырагъэзыгъа, тхьэ, зыми сымыкIошъущт. Зи фэIуагъэп о укъакIомэ, унахьыкI. Укъызалъфыгъэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы. Сыоплъышъ, тхьэм
ишыкуркIэ, уишIугъо.
- СишIугъомэ пшIэщт, губгъом жъонакIохэр дэкIхэмэ, кудэр къапытIэтIэу сапашъхьэ къитIысхьэрэ купым
макIэ ашхы пшIошIа, непэрэзымафэм машIом сыпэтэу
къэсэхьы, умыгъашхэхэри а тракторист купмэ узэрэпсаоу узыIуадзэн.
Чылапшъэм Къутасэ къикIэу Къэгъэзэжьхэм адэжь
къызыкIокIэ, Лыфафэ дунаир игушIуагъу. Ышыпхъу фэзэщэу ылъэгъу шIоигъо закъор арэп, ари къыхэхьэ, хэт
янэ къылъфыгъэр иджэгъона. Лыфафэ ибэ-нахьыбэу

--- Page 182 ---

шыпхъум фэзгъэзэщырэр чылэ къэбархэр ары. Ахэр
Къутасэ ымышIэмэ, зышIэрэ чылэм дэсынэп. КIо, къашIэ
о къызэрэнэсырэр, нычэпэ чылэм къыдэхъухьэрэр
зэкIэми апэ зэхехы. Ежь ыуж ары ныIэп урамым къызытехьэрэр. Къутасэ зэхимыхыгъэм цIыфхэр рыгущыIэ хъумэ, ар тыгъосэрэ къэбар мэхъужьышъ, бгъэунэшкIунэу
хэткIи гъэшIэгъоныжьэп.
ЗэшыпхъуитIур зэпеохэзэ, чылэ къэбармэ арыгущыIагъэми, анахь къэбар гъэшIэгъонэу Къутасэ къыфэмыIотэкIрэр чылэпшъэ джэгоу зымафэ Къэсэй зыхэтыгъэр ары.
- Тхьэ, Лыфаф, Къэсэй тикIалэкIэ арэп сэзгъаIорэр,
ащ къебгъэнэкъокъун кIалэ джэгум ахэмытыгъ. Дахэ,
гохьы, шIыкIашIу.
- Ары, Къутас, сэри зэхэсхыжьыгъэ. Яти зесэIожьым,
гушIуагъэ.
- Ар къэпIотэжьын плъэкIынэу щытэп, унитIукIэ умылъэгъоу. Сэры пэтзэ, къызэпызгъэфэнэу сигущыIэмэ
къахьыщтэп. А пшъэшъэ купэу къыфычIэплъыщтыгъэмэ
сяхъуапсэрэп, ахэгущэхэр озгъэлъэгъугъагъот, анэкIушъхьэ цIыкIумэ къахихэу къызэрэфалIэщтыгъэхэр Нарынэмэ япшъэшъэжъый ары къытелIапэщтыгъэр.
- Нарынэмэ ащ фэдэ пшъэшъэжъые яIа? Ахэр дэхэ
лъэпкъых...
- Адэ арба сэри сIорэр, къэошIэжьа зэ игугъу къыпфэсшIыгъагъи,- дэхэ къодыеп, дэхэ сурэт нахь... Къэсэйрэ а цIыкIумрэ къызэдашъохэу умылъэгъугъэмэ,
ущэрэмыIэжь зыфаIорэм фэд...
ЧъыIэм къыхэкIыжьи, ыIэмэ япщэжьызэ, Къэсэй унэм
къихьажьыгъ. Янэрэ Къутасэрэ ягущыIэ зэпагъэугъ.
- ЧъыIа, нынэ?
- ЧъыIэкIай, жьыбгъэ кIэмытыгъэмэ, мэфэ дэгъу
хъущтыгъэ.
- Моу къакIуи хьакум кIэрыуцу.
- КIо, хъугъэ, чъыIэ лIэу, лIыба мыр,- Къутасэ
игущыIэ зэрэзэпыугъэр игуапэп, зыщыхэблыхьэгъэ дэдэм
еджагъэхэ пIонэу къакIуи, къыхэуагъ.
Алахьэм ешI джы Къутасэ къэбарэу къыхьыгъэр.
Нахьыпэм зи къышIуиушъэфэу ихэбзагъэп. Сыд непэ

--- Page 183 ---

къехъулIагъэр? Къэсэй щхыпцIи, хьакумкIэ ежьагъ
шъхьакIэ, янэ къыриIуагъэр шIэх дэдэу зэблихъужьыгъэ:
- КIо, нынэ, одырэ унэм, чъыIэ улIэнэп, уятэ тхьамыкIэри мы чъыIаем мэзым къызэрэт.
- Сыда джы, тянэшыпхъур, сшIоуушъэфырэр? - Къэсэй къыIуи, адырэ унэмкIэ ежьагъ.
- ЗэкIэри умышIэми улIэнэп, етIанэ пшIэн,- Къутасэ
кIалэм кIэлъыджагъ.
Къэсэй пчъэ кIыб хъугъо имыфэу игущыIэ пидзэжьыгъ:
- Ы-ы, адэ сIуагъэба сэ ахэр къызэрэшъощтыгъэхэр... Пшъэшъэжъыеу къытелIэрэмэ сапылъыжьыгъэп
сэ, пшъэшъэ зищэгъу зиIэ шъузхэр ары нахь кIуапIэ къысэзымытыщтыгъэхэр. Сэри ахэмэ зафэзгъэцIыкIуна мощ
фэдэ кIэлэ къабзэ ыкIыб сыдэтэу... Сыдэу а пчыхьэм сытхъэжъыгъ сэ, тхьэ, сщиз схэхъуагъэм. Шъоры ар зынапэр... КIо, сэри сыхымэп, сшыпхъу тхьамыкIэм икIэлэ
закъу сIуи, къызэзгъэхъопсагъэх. Алахьым инасып шъуегъэлъэгъу, шъудегъатхъ, жъышъхьэмафэ шъуехъулI...
- Тхьэм жэ мафэ урегъэгущыIыкI, а закъор ары тэри
тызыфыщыIэр, шIу къехъулIэмэ, тигопэщт, ори уигопэщт. Адэ, къехъопсэных, тэщ фэдэ благъэ бгъотыныр...- Лыфафэ ипщынэ орэд закъо къыхидзагъ.- Ятэ
зы лIэу чылэм дэсыр ары, егъашIэм IофшIэкIожъэу къехьы. Зыфагъазэрэр егъэцакIэ. Унэгъо IофкIэ фэдэ щыIэп.
Ятэ игъогу ыкъуи тетэу амылъэгъу пшIошIа?! Мы чылэм
тызщыхьагъи къытщыхьагъи дэсэп. Хьатамыжъым иделагъэ цIыфмэ амышIэкIэ огугъа, джа зыр пкIэнчъэу зыгъэ
къытщыхьэгъагъ. Мэзым сытегущыIэрэп, ар къэрал Iоф,
зыми къыуигъахьыщтэп. Нибжьи тыкъамышIагъот аIоу
Раукъохэр щэрэсых...
ШъузитIумэ аIорэр зэкIэ Къэсэй зэхехы. Адэ Къутасэ
къызэриIуатэу а пчыхьэм иIоф щытыгъэна?.. Сыдым фишIэн, къэшъо зэпытыгъ. Зурет нэмыкI ылъэгъущтыгъэп.
БгъукIэ ущытмэ, нахь плъэгъункIи мэхъу хэти зызэришIырэр. Ау Къутасэ къыIорэм фэдэ, сыда зытемыт зыкIэпIощтыр, Зурет а пчыхьэм рилъэгъулIагъэп. Ахэмэ ягугъу
умышIыми, ынапIэ къыIэтэу къеплъыгъэп. ТIурытIу къашъом зыхахьэхэм дэрэгущыI ыIуи шъхьакIэ, къэшъо кIаком сыд щепIон, зиIэжагъ. Зы закъу ныIэп зэрэдэгущыIагъэр, ышнахьыжъ кIэупчIагъ. Ащи зэрэкIэупчIагъэмкIэ кIэгъожьыгъ, сыда бэлахьэу къытефэгъагъэр Аскэр
ыгу къымыгъэкIы мыхъунэу. Ау, сыдэу пшIын, къыдихьыегъахэти, еупчIыгъ. Джарыщтын Къутаси игугъу
зыфишIрэр. Е-о-ой, Къутас, ар о зэрэпIоу щытыгъэмэ,
мы дунай нэфыр Iэрылъхьэ къыпфэсшIыни. Псы къиугъэм икIыпIэ къыфэбгъотыныр цIыкIу-шъокIукIэ огугъа?
Ащ тэри тегупшысэ.
Къэсэй мэдаIошъ, зэхихрэр гъэшIэгъоны.
- Зыгорэ есIо сшIоигъоу Фыжь тхьамыкIэр, Лыфаф,
а пчыхьэм къызэрэсэплъыщтыгъэр озгъэлъэгъугъагъот.
Ащ фэдэ махъулъэ Фыжь тыдэ къырихыщт. Ынэгу сызэрэкIаплъэу къэсшIагъ ыпсэкIи ышъхьэкIи благъэкIэ къызэрэтфаер. Сэри зэрэсигуапэр зэхезгъэшIыкIыгъ.
Нысэщэ джэгу къэбарэу Къутасэ къыIуатэрэм
едэIухэзэ, Хьаджмосэ жэм исэу къызэрэдэхьажьыгъэр
ашIагъэп.
- Зыгорэ исба сэIо мыщ!..- Хьаджмосэ къэджагъ.
Хьаджмосэ кукIэ, жэкIэ е шым тесэу щагум къыдэхьажьмэ, унагъом щыщ пэгъокIмэ игуапэти, ымакъэ зэрэзэхахэу къыкIэщтагъэх.
Унэм Къэсэй икIыгъ.
- КIо, унэм ихьажь о, сэ шыр кIэстIупщыжьын,- Къэсэй ятэ риIуагъ шъхьакIэ, фихьажьыгъэп.
Ятэрэ ыкъорэ ашIэщтыр зашIахэм, Хьаджмосэ къыIуагъ:
- Мо тиунэ натIэ, кIал, мыл IузышIыкIыгъэ купыр зэбгырыф, зыгорэм ылъакъо зэпикIынышъ, Къэгъэзэжьмэ
тяунэхъулIагъ аIоу хэтыщтых. Чэу рекIокIыгъом Iулъ мылри зэхэкъут...
Шъэожъыемэ амакъэ къэIужьрэп.
Къэсэй къазгъыр цакIэкIэ ячэу рекIокIыгъо Iумылыр
зэхегъэшъхъашъхъэ. Къазгъырыр ыIэты къэс, шъхьэм
имыкIэу илъыр Къутасэ Зурет янэ фэгъэхьыгъэу къыIуагъэхэр ары. ПшIэхэнэп, аущтэу щытынкIи мэхъу. Пчыхьэ
горэм кIалэхэр зэригъэгъусэу къокIыгъэмэ дэгъугъэ...

--- Page 184 ---

III
ЖэкIэгъо Пщыкъан нычхьапэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зыIуимыгъакIэ хъущтэп.
Мафэм ригъэзыхыгъэу тIэкIу шIэ къэсми, хэпшIыкIэу
Пщыкъан зэрыт губгъо шъофым тыгъэр щэкIуасэ. Тыдырэ бгъу лъэныкъомкIэ зыщыпплъыхьагъэми, нэм къыубытрэр нэкIы. ЧыжьэкIэ кIымэфэ чъыг пцIанэми пщыпIэр
къахэщы. Тракторнэ бригадэри сэмэгумкIэ щыт. Фыжьыр зишъхьарыхъон губгъор ос чIэгъым гупсэфэу щэчъые. Пщыкъан ишылъэмакъэ нэмыкI чылэм къэкIорэ
гъогум теIукIрэп.
Губгъом ЖэкIагъор непэ имыхьагъэмэ, ыгу загъэщтыгъэп. Шым ылъэпшъэцмэ мыл такъырхэр зэрапишIыхьагъ. Пщыкъанэ ыпакIи ынапци фыжьыбз. Шъхьарыхъон къопитIоу ыкIыбкIэ щыпхыгъэр жьыбгъэм зэредзэ.
Тхышъхьэм къызэрэтехьэу Дэгъунэхьаблэ ыпашъхьэ
къитэджагъ. Зэнэкъокъужьых пIонэу зиунэ Iугъо къимыурэр мэкIэ дэд. Жьыбгъэу къепщэрэм Iугъор уашъом
дэкIоегъу ригъафэрэп. Гуфаплъэу чылэм ухаплъэмэ, хэти
игъэстыныпхъэ зыфэдэр къэошIэ. Ар къызэрэпшIэщтыр
Къэгъэзэжьмэ яIугъу. Адэ тэрэзба, мэзпэсэу пхъэ
зыщыбгъакIэмэ емыкIу. АщкIэ Хьаджмосэ зыкIи ыгу ебгъэрэп. Ежь фэд пшIошIа, губгъор къегъэгъунэми, чэм
кIэутэн тэрэз ищагу дэлъэп. Орзащэ кIорэ кIалэмэ ариIо
къодыемэ, илъэIу чIым намыгъэсэу фагъэцэкIэн. Ащ колхозыр тхьамыкIи баий рыхъущтэп. Ашъыу, зи хэлъыгъэп
уарзэр дзыом из къышIэу губгъом дэкIы къэс къыхьыгъэмэ...
ЗэкIэмэ анахь Iофыр гъэстыныпхъэм зэрэщыкIагъэр
ары. Зымафэ пхъэ тIэкIоу къыраригъэтхыкIыгъэр джыри
мэзым къызэрэхэмыщыжь.
Бгы къуапэм къызкъокIым, Хьатамэ имэлэщ къэлъэгъуагъ. Мэкъу щэнджитIоу зэпэIутыр ин-инэу къытещы.
Шхафэщтын хьакур зэригъэплъырэр, Iугъо гъопчашъом
мэшIобзыйхэр хэтхэу хьакощым къырелъэсыкIы.
ЖэкIэгъо Пщыкъан, Iоф иIэми, Хьатамэ иунэ блэкIышъугъэп.
- Къеблагъ, Пщыкъан, къеблагъ,- Хьатамэ гушIозэ
шыIупIэр ыубыти, лIыр къыригъэпсыхыгъ.- Ныпчэдыжь
8 Заказ 078

--- Page 185 ---

губгъом удэкIы зэхъум услъэгъугъэти, къыгъэзэжьмэ
къыIухьанба сIогъагъэ.
- Упсауба, Хьатам, сыд бгъахъэрэр?
- Тыпсау, Пщыкъан. Мы чъыIэ тIэкIур умыIощтымэ,
дунаим тызгъэгумэкIрэ щыIэп.
- Ари текIын, гъатхэри къэсын, уимэлми, Хьатам,
аIотэжьын.- Пщыкъан плъэмэ, мэкъу IэпIэшхо Хьатамэ
шым ыпашъхьэ релъхьэ.- Олахьэ Iоф сиIэм сэ, сыщысын
симорадэп.
- Зыгорэм уегъэгумэкIа? Зыогъэфэбэфэ шыр нэкIэу
щыдгъэтына, мэкъу тIэкIу зыIуилъхьан.
Унэм ылъапэ зэрэредзэу дэпкъым пылъэгъэ гъунджэр Пщыкъан ылъэгъугъэти, ыгъэшIэгъуагъ. Зыфихьын
ышIэрэп. Хьатамэ гъунджэ лъэпкъыр ылъэгъу зэрэмыхъущтыгъэр дэгъоу ешIэ. Ащ пае Пщыкъан гъэрекIо ишъуз
ыгу хигъэкIыгъагъ. Мамырхъани лажьэ иIагъэп. Пщыкъанти ренэу Хьатамэ ышъхьэ зыупсрэр, тхьэ нахь ымышIэу гъунджэм лIыр ригъэплъыхьанэу къызештэм фэгубжыгъагъ. Джы гъунджэр унэм ианахь лъэгъупIэм пылъагъ. Сыда Хьатамэ мыр къызхихыгъэр, Пщыкъан еIо.
Сыдигъуи иунэ зыгорэ къихьэмэ зэрихабзэу, лы
гъэгъугъэ гъэфэбэжьыгъэр Хьатамэ лагъэм къырилъхьи,
Пщыкъан ыпашъхьэ къыригъэуцуагъ:
- ХаI, Пщыкъан, непэрэзымафэм ушхагъэпщтын.
Нахьыпэм зэрэщымытыгъэу зыгорэ Хьатамэ хелъагъо. Мыры ыIонэу джырэкIэ Пщыкъан ышIэрэп. ГущыIэ
хъумэ ынэхэр ыжэкIэ-пакIэмэ къахэцIыукIэу къеплъы
нахь, нахьыпэм зэрихэбзагъэу дыригъэзэкIыжьырэп. Гуфаплъэу зеплъырэм Хьатамэ игушIогъо лъапсэ къыгурыIоу фежьэ, тIэкIу шIэ къэсми, инэзагъэ нахь чIыпIэ иуцожьыгъэ фэдэу къыщэхъу. ЫнитIукIэ ылъэгъурэр ышIошъ
хъурэп.
- МыщкIэ хьаку гъэплъыгъэ хъунэп. Фэбэгъу имыфэу унэр мэокIыжьыщтын?
- Мэкъу шхафэр тхьам Iомэ тихъои, хьакур сымыгъэплъыщтымэ, сыд сшIэн,- Хьатамэ IугушIукIыгъ.
- Псы тIэкIу къэгъэфаб, Хьатам. УжакIэ пфэсыупсын.
Ащ ежэу щысыгъ пIонэу Хьатамэ къэтэджи, псы Iэгубжъэ хьаку зэкIэплъыхьагъэм тыригъэуцуагъ. Мэкъу IапIэ

--- Page 186 ---

хьакум зыреком, щхыпцIызэ Пщыкъан къеплъыгъ,
фэмыщыIэу къыIуагъ:
- Адэ зыгорэ къапIорэпи, Пщыкъан?..
- Олахьэ арым, Хьатам. О зи къэмыIоу къыосIонэп
сIогъагъэ шъхьакIэ, ухэукъуагъэп. СыпфэгушIо, Хьатам.
КъэошIэжьа, зиунагъо бэгъон, врачми ухъужьыщт къызэрэтиIогъагъэр... Сыдигъуа аущтэу зыхъугъэр?.. Сыдэу
зи къэмыIуагъа, бетэмал!..
- СшIагъэкIэ огугъа?.. Зы пчэдыжь...
Нэгу упсыгъакIэр Хьатамэ зетхьакIыжьым, зызэкIилъэкIыхьажьи, гъунджэм кIэрыхьагъ. Жэпкъыр IэкIэ
ыIыгъэу бэрэ иплъагъ. Пщыкъани зи ыIорэп. Ерэплъ ыгу
пэшы охъуфэ. ТхьамыкIэм цIыф теплъэ иIэ хъужьыгъэ.
Икъунба ынэгу ипыеу къызэрихьыгъэр.
- Джы, Хьатам, шъуз цIыкIу горэм тыкъыпфегупшысэн нахь, мы уищыIакIэ хъунэп.
- КъэмыIу, Пщыкъан, къэмыIу,- Хьатамэ кIэкIэу
къыпеупкIы.- Ащ фэдэ Iоф, табыумэ, къешъумыхьыжь.
- О сыда тызэрэппылъыр, тэ къыпфэтщэни, къыпфидгъэтIысхьащт,- щхызэ Пщыкъан унэм къикIыжьыгъ.
Мэлэщым Пщыкъан къызтехьэм, ишыIупIэ зэриубытыгъагъэм фэдэу лъэрыгъыр джыри диубыти, Хьатамэ
лIыр ыгъэшэсыжьыгъ. Джэнэ пIонэкIми унэм имыхьажьэу
къэгъэзэгъум къохьажьыфэ шыум кIэлъыплъагъ.
Чылэм зыдэхьажьым, Пщыкъан ядэжькIэ ымыгъазэу
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ икъэлапчъэ Iухьагъ:
- Хьаджмос! - ыIуи джагъэ.
- Къеблагъэба, Пщыкъан,- Къэсэй унэм къикIыгъ.
- Тхьауегъэун. Уятэ силъэгъун.
Хьаджмосэ унэм къикIыгъ:
- Олахьэ, Пщыкъан, бэрэ талъэныкъокIэ укъакIоу
уимыхабзэ... Къеблагъ, ухьакI о,- Хьаджмосэ къэлапчъэм къыдэкIыгъ,- зыгорэм уегъэгумэкIыкIэ сэгугъэ.
- Тхьауегъэун, сэгузажъо. Ашъыу, пхъэ тIэкIу горэ
къырязгъэтхыкIыгъэшъ, къыхэсщыжьы сшIоигъу.
- ЖэкIагъор, сыоплъышъ сэгъэшIагъо,- Хьаджмосэ тхылъыпIэу ратыгъэр къызызэпеплъыхьэ уж,- ащ нэс
умыкIомэ, тэ пхъэ къытэмыгъотылIэнэу ара?.. СыкъэуушъхьакIугъ, ащ нахьрэ хьатыр тымышIэу чылэм ты8*

--- Page 187 ---

дэсэп... Зышъогъэбольшевикы шъуIозэ, зыгорэм шъушIолIыкIэу къэшъохьы...
- Сыем сыблэIэбыкIрэп, Хьаджмос,- ЖэкIагъо Пщыкъан ади-оди ымыIоу кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- Аущтэу оIомэ, кIо, ащыгъум неущпчэдыжь жьыIоу
мэз Iапчъэм къыIухь,- Хьаджмосэ зэхихыгъэр имыгуапэу къыфидзыжьыгъ.- КъырябгъэтхыкIыгъэр уие.
IV
ЛIитIур зэдэгущыIэфэ Къэсэй пчъаблэм готэу ядэIугъ.
Пщыкъан ишылъэмакъэ зэIэсэжьым, ятэ еупчIыгъ:
- Сыда ЖэкIагъор зезыфэрэр?
- ЛIы шIагъор гъэстыныпхъэнчъэу къэнагъ,- Хьаджмосэ къэлапчъэр фишIыжьи, сэхыр ригъэчъэжьыгъ,
етIанэ кIэщхыпцIыкIи, ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ.- Олахьэ гъэшIэгъоным мыхэмэ ящыIакIэ...
- Зыгорэм цIыфхэр фагъэлIэ зэпытхэу, ежьхэри
нацIэхэу къахьы ахэмэ,- адыкIи-мыдыкIи щымыщэу Къэсэй къыIуагъ,- чылэри агъэунэхъу...
Зэ Хьаджмосэ ышъхьэ къыпхъотагъ, зыгорэм зэхихыгъэмэ ыIуи, урамымкIэ плъагъэ. Гъунэгъу чэуми инэплъэгъу шъхьапыридзыгъ. Урамри гъунэгъу щагури зэгъокIыгъэх. Ежь игущыIэхэу ыкъо къыIуагъэмэ шIукIи екIи
зи къариIолIагъэп. Зэхимыхыгъэ фэдэу зишIи, къакъыр
лъэныкъомкIэ ежьагъэу къызэупчIэкIыгъ:
- Былыммэ Iус яптыгъа?
Хьаджмосэ шыгъом мэкъу фыделъхьэфэ Къэсэй
чэмми мэлхэми Iус аритыгъ.
Былыммэ ягъошхэ макъэ кIэдэIукIхэ пIонэу къакъыр
натIэу жьыбгъэуаджэм ятэрэ ыкъорэ щытых. Ошъогум
жъуагъохэр къизэрэтакъох. Жьыбгъэр кIэшъуикIы. Зи
зэраIорэп шъхьакIэ, Хьаджмосэ кIалэм къыIуагъэмэ ягупшысэ. ЖэкIэгъо Пщыкъани нэгум кIэкIрэп. Плъэгъурэба
къихь унэм зыреIом, къызэримыхьагъэр. Пхъэр къыраригъэтхыкIыгъ нахь, къелъэIугъэп. Янэ къыдилъфыгъэмэ сшIэрэп мы Хьатамыжъыр!.. Пщыкъан ары мыхъугъэмэ Хьатамэ мэлэхъуакIэ ригъэлъэгъущтыгъэ. Къэгъэзэжь
Хьаджмоси пэкIэ псы ешъорэп, Хьатамыжъым пае ар пыи
зыфишIынэп, чылэри къыздигъэхьащхынэп. Непэ зиIэтэу

--- Page 188 ---

цIыфмэ ахэкIыжьыщтэп, егъашIэм Къэгъэзэжьхэр мы
чылэм дэсыгъэх, щылъфагъэх, щыпIуагъэх. Къэхалъэми
чIыпIэ щагъотыгъ.
- ЖэкIагъом, кIал, пыи зыфэмышI,- ошIэ-дэмышIэу
Хьаджмосэ ыкъо риIуагъ,- шIу кIэрыпхыщтэп. Плъэгъу
къэс IущхыпцI, ащ пае цIыкIу ухъунэп. Узщецэкъэн чIыпIэ
уифэмэ, зыкъыхэмыгъэщэу ылъэкIапIэ кIэут... Ащ изакъоп, хэтыкIи ары.
Ащ нахь Къэсэй римыIоу Хьаджмосэ къакъырым
къыIукIыжьыгъ. Ятэ ыуж итэу ыкъуи унэм ихьажьыгъ.
Илъэсныкъом къехъугъэшъ, Къэсэй Iоф зишIэрэр ЖэкIагъом щыхьагъу зыфишIыгъэп, зыкъыригъэшIыгъэп. Сыда
шъуIуа ятэ аущтэу зыкIиIорэр? Ащ фэдэ ригъэIонэу
зекIуагъэп. Ятэ еупчIынэу пчыхьэм щэсыфэхэ зытIо-зыщэ
ыгу къыдэчъэягъ шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп.
КIымэфэ пчыхьэр кIыхьэми унагъор бэрэ щысыгъэп.
Адырэ унэм Къэсэй чIэхьажьи гъолъыжьыгъэ. Неущ
мэзым зэрэкIощтым егупшысэ ыIозэ хэчъыежьыгъ.
ЗынапIэ езымыдзыхышъоу пIэм хэлъыгъэр ят.
Мы илъэс заулэм ЖэкIэгъо ПщыкъанкIэ хэукъоныгъитIу Хьаджмосэ ышIыгъ. Апэрэм ыуж мыдырэр
ымышIэжьыгъэми хъущтыгъэ. ГъэрекIо щегъэжьагъэу
азыфагу фэбагъэ горэ къыдэхьанэу ыублэгъагъ. Нахьыпэм къызэрэфыщытыгъэм фэдэу Пщыкъан къыфыщытыжьыгъэп. Чылэм хъяр къыдэхъухьэми тхьамыкIагъо
горэ къыдэтаджэми, зэфифагъэх, зэрэмышIэу гукIэ
зэрищэлIагъэх. ТIуми нэгушIуагъэ зэфырахыщтыгъэ. ГъэрекIо бжыхьэ Лыфафэ инатрыф щалъэ зырырегъэтэкъужьым, Хьаджмосэ зы гущыIэ ыIуагъэп. Сыдырэ чIыпIэ
ифагъэми ЖэкIагъом идахэ ыIуатэщтыгъэ нахь, иIае зыми
зэхыригъэхыгъэп.
Нычхьапэ риIуагъэр ыгу къызэкIыжьым, Хьаджмосэ
зыфэгубжыжьыгъ. "Зышъогъэбольшевикы" сIонэу
сыда сиIофэу хэлъыгъэр... Ашъыу, ащ зи къыригъэкIэу
ыIуагъэп. Аущтэу есэмэркъэугъэмэ ыгу къыфэжъунэу
щыгугъыгъ шъхьакIэ, зэриIуагъэу хъугъэп. Большевикри
мыбольшевикри ежьыркIэ тIури зы. Шъоупс рагъэшъуагъэкIи нибжьи ар зыхэтым хэхьащтэп. Къэгъэзэжьхэр
зыгъэунэхъугъэмэ ащыщых ахэр. Колхоз аIуи, тшъхьэ
къэтIэтыгъ зыщытIон дэдэм мылъку зэхалъхьэм теунэхъулIагъ. Колхозым тыхэтыфэ тыхэлIыкIыгъ нахь тыхэтхъыкIыгъэп.
- А лIыжъ, нычэпэрэчэщым сыда узэгупшысэрэр?
Чъыежь. Неущ жьэу укъэтэджын фае.- Лыфафэ къыриIуагъ.
- Зыми емыгупшысэу, ныо, дунаим тетыр цур ары,-
Хьаджмосэ пIэм къыхэтэджыкIыгъ.- Тэри лъэбжъиплI
тпытыгъэмэ, ащ тыфэдэни,- джэдыгур зытыреубгъошъ,
унэм екIы.
Къакъырыпчъэхэр зырызэу Iуихызэ, шыми, чэмми,
мэлхэми Хьаджмосэ яплъыгъ. Щысыр щысыгъ, гъуашхэрэр гъуашхэщтыгъэ.
Чэщныкъо мазэм зиузэндыгъэу ошъогум ит. Жьыбгъэри нахь макIэ хъу фежьагъ. Дэгъунэхьаблэ гупсэф
дэдэу ошъо чIэгъым щэчъые.
ЧъыIамэр пыутысыкIэу Хьаджмосэ унэм къихьажьыгъ.
- Зыгорэ уилажьа, лIыжъ?
- Къэбгын сэбгъэшхыгъэмэ силэжьэни,- Хьаджмосэ гъумытIымыгъэ.- Силажьэ щыIэп, былыммэ сыкъяплъыгъ.
Сыхьат зытIущ нахь мыхъугъэу зыхэчъыежьыгъэр
Хьаджмосэ къэущыжьыгъ.
Остыгъэр Хьаджмосэ зыхегъанэм, Лыфафэ къэтэджыгъ:
- Жьыщэу укъэтэджыжьыгъэба, лIыжъ?
- ЖэкIагъор пшIэрэба зыфэдэр, пчэдыжь жьэу
къакIо есIуагъ... Мэз Iапчъэм сыIутэу къыIорэхь ежь...
- Ар оIомэ, лIыжъ, щай тIэкIу уезгъэшъон амэ.
- Олахьэ зыми сыфэмый.
- Ары уфэмыеу, стырыгъакIэ горэ пIумыфэу чъыIэм
ухэзгъэхьана. А Къэсэй, а нынэ, къэтэдж ори!..
- Сыд сэIо пшIэрэр, гъэчъые кIалэр.
- О укъэтэджыгъэу сыда ар зыкIыщылъын фаер, жэр
пфызэкIерэшI. КIалэр о къыпкIырымыплъымэ, хэта зыкIырыплъыщтыр?..
КIалэр къызэригъэущырэр Хьаджмосэ ымыдагъэми,
ныом къыIощтыгъэхэр игопагъэх. Мыдэ умышIэмэ,
икIэщыгъуаем фэдэу къалмэкъщаим ыгъатхъэу ешъо.

--- Page 189 ---

Къэсэй бэшIагъэ щагум зыдэтыгъэр. Къыгъэтэджыныр янэ ышъхьэ къихьэгъагъэп ар унэм зекIым. Ятэ итэдж
макъэ зэрэзэхехэу цIыкIу-цIыкIоу зифапи, жэр зэкIишIэнэу
кIуагъэ.
Джэдыгушхор Хьаджмосэ зыщилъэ зэхъум, Лыфафэ къыIуагъ:
- А лIыжъ, табыумэ, ЖэкIагъом Iогъу-шIэгъу земыгъэшI. Зыфаер фашIи, тIупщыжь.
- Боу фэсшIэпэн,- Хьаджмосэ щхыпцIыгъэ.- Iофыр
зыми фаепышъ ары а лIы къэбзэжъыр...
- Алахьым зыфаер ымыгъотэу ешI а Iаер, сыда
зыкIыфэмыещтыр, узэригъэлъэIун еIо нахь.
Шъузым къыIуагъэм Хьаджмосэ зи къыпилъхьагъэп.
Унэм къызекIым, ижэ зэкIэшIэгъахэу щыт. Ятэ хэсынэу мэкъу IаплI Къэсэй жаплIэм дилъхьагъ.
УмышIэмэ зекIошхо горэм рагъэжьагъ пIонэу, Хьаджмосэ щагум дэкIыфэ янэрэ ыкъорэ лъыплъагъэх...
- ЖьыIоба джыри пхъащэ мэзым укIонкIэ,- Мамырхъан лIым еупчIыгъ.
- СэшIэ зэрэжьыр, шыкуаор хэчъыякъомэ сэIошъ
ары. КъэзгъэтэджыфэкIэ нэфылъэр къызэкIичыщт.
Пщыкъан аущтэу шъузым риIуагъ шъхьакIэ, арэп
жьэу къызфэтэджыгъэр. Къэгъэзэжь Хьаджмосэ ишэнхэм ЖэкIагъор ащыгъуаз. Мэз Iапчъэм зыIухьэрэм къыIущхыпцIэу, къызэрежагъэр гопэшIушIэ къызфыригъэшIынэу фаеп. Ащи пакIэу тетым фэдэкъабзэ ежьыри тет.
ЕтIани пхъэр зищыкIагъэр ЖэкIэгъо Пщыкъан нахь, Къэгъэзэжь Хьаджмосэп. КъыуаIуагъэмэ, къызщыуаIуагъэм
ехъулIэу укIомэ нахьышIу.
Гъунэгъу шыкоо кIалэм ыкIыб дэсэу жэмкIэ чылэм
дэкIхэ зэхъум тхышъхьэ лъэныкъомкIэ Пщыкъан плъагъэ.
Хьатамэ иостыгъэ нэф цIыкIуи тIуакIэм къыдэнэфыкIы.
Мэлмэ Iус аретыщтын. Тыгъоспчыхьэрэ гушIуагъоу Хьатамэ рилъэгъулIагъэр ыгу къызэкIыжьым, Пщыкъанэ
IугушIукIыгъ. Мамырхъани зэрэгушIуагъэр джыри ынэгу
кIэт.
Псыхъо нэпкъым зебгъукIохэм, бгычIэ лъэныкъомкIэ
чылэм къыдэкIырэ гъогум шIуцIагъэ горэ Пщыкъан тырилъэгъуагъ.

--- Page 190 ---

Щэч хэлъэп ар Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зэришым.
ШIуцIэгъитIоу бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ чылэм къыдэкIыгъэхэр, апэ нэсыщтыр язэрэмыгъашIэу, мэз Iэпчъэ
гъогум зэлъекIух.
V
КIымафэр кIуатэ къэс, тыгъэм ышъо къызэкIэплъыхьэ. Щэджэгъуапэмэ адэжь фабэр ягуапэу чэтхэри щагум къыдэзэрэтакъох, тыгъэнапэм щызэхэтых. Упхъорэр мэупхъо, зытегушIухьэри ымышIэу орэд цIыкIу
къэзыIорэми къеIо. ЧъыIэм ришIыхьэгъэгъэ былымхэри
мафэрэ къакъырмэ къачIащыхэшъ, гъуашхэхэу атхыцIэхэр тыгъэм рагъэу.
Имыхэбзахэу Къэгъэзэжь Къэсэй ныпчэдыжь хэчъыягъ. Лыфафи кIалэм зи риIуагъэп. Чъые IэшIум Къэсэй хэтти, ыгу щизэу орэчъые, тхьэм къыхьыгъэ пчэдыжьым нэфылъым дыкIэтаджэ ыIуи, лъэпэпцIыеу къыIукIыжьыгъ.
Тыгъэр унэ къуапэм къытехьэгъагъ Къэсэй къызэущыжьым. ЗыдэщыIэр ымышIэу зиплъыхьагъ, ау къазыц
шъхьэнтэ къолэнышхор пхъэнтIэкIум телъэу зелъэгъум,
яунэ зэрилъыр, ипIэ зэрэхэлъыр къышIэжьыгъ. Къэмыущэу джыри чъыягъэмэ нахьышIугъ. Ащ зы пкIыхьэ шIагъо
ылъэгъущтыгъэшъ!.. Чылэ джэгушхо горэм Зуретрэ
ежьырырэ къыщызэдашъощтыгъэх. Къэшъуапэр зырахырэм Зурет зиIэтыни, къыдэкIонэу ары Iуагъэу зэдыряIагъэр. НэбгыритIур гукIи псэкIи зэдекIухэу, яIуи яшIи зэу
пчэгум итыгъэх. Пщынэм орэдыр зэрэзэпигъэугъэм лъыпытэу нысэщэ орэдым дежъыущтхэри хьазырыпсэу адыкIэ къыщежэх... А-енасын, яатэкъэжъ ары мыхъугъэмэ,
Къэсэй къэущыщтыгъэп. Чэу шъхьапэм тетэу мэкъэхъужъыкIэ иIон къызыхедзэм, къыгъэущыгъ. ПкIыхьэу плъэгъурэм, унэмкIэ ышъхьэ гъэзагъэу, атакъэр къыхаджэмэ шIу аIо...
Пчыхьэ горэм Зурет дэжь къокIыгъэн фае. Ар Къэсэй зиIорэр бэшIагъэ шъхьакIэ, къокIышъурэп. Уахътэ
химыгъуатэкIэ арэп. Къэсэй ишIулъэгъу дэжь зэрэмыкIорэм ащ фэдэ Iоф хэлъыхэп. Ара шIулъэгъукIэ зымышIэрэр!.. Ащ ыгу дэхъыкIырэм фэдэ ыгу дэхъыкIэу Дэгъунэхьаблэ зы кIали дэсынэп. Къэгъэзэжьмэ къахэмыфэгъэ
шэн ахэплъхьана, зырихъухьэрэм иIо заIоу, ишIэ зашIэу
зекIон фае, нычхьапэ Зурет дэжь къокIыщт.
Зифэпэжьи унэм зычIэкIым, янэ къеупчIыгъ:
- Угъойщаемэ шIэ, нынэ?
- Ащ фэдэ Iоф сиIэп.
- Дэгъуба учъыягъэмэ, нынэ, тыгъуасэ пхэкIыгъэр
непэ къыпхэхъожьыщт, ары дэгъоу узкIэчъыягъэр. Джы
пытэу шхэри уиIоф ыуж ихь.
Къэсэй мэзым зэрэкIощтым зытыригъэпсыхьи, щагум къыздэкIым, уахътэр щэджэгъо Iэгъо-благъом
итыгъ. Нарынэмэ яурам рыкIоныр шэны фэхъугъэти, файфэмыеми пымылъыжьэу игъогупэ а лъэныкъомкIэ ыгъэзагъ, ау Зуретдыхэм адэжькIэ блэкIэу мэзым мыкIонэу
рихъухьагъ.
ШIу плъэгъурэм ынэгу укIэт зэпытэу ебгъасэ хъущтэп. Бащэрэ уилъэгъумэ ыгу къыпщыущт, ежь Нарынэмэ яурам нэмыкI рыкIорэп. АрынкIи мэхъуба Зурет
IукIэ къэс къызкIыIущхыпцIэрэр. ГъэрекIо къызэрэфыщытыгъэм елъытыгъэмэ, ащ Iо хэлъыжьэп, мыгъэ къыфэдэгъу. Нэ IаекIэ къеплъырэп, гущыIэ дыс къыриIорэп.
Ячылэ пшъашъэ горэм псэлъыхъо фэкIогъэгъэ кIалэр
етIэгъойкIэ къызэрэIуифыгъэм фэдэу ежьыри Iухьэмэ
къыIуафыщтми ышIэрэп. Ащ нахь гулъытэ Зурет имыIэмэ,
псэлъыхъо фэмыкIохэмэ нахьышIу. ЕтIэгъойкIэ къыуаорэм къуаекIэ уеожьмэ утекIуагъ, ышъхьэ бгъэлъапIэу
псэлъыхъо узфакIорэм, уфэмыкIожьмэ укъэнэжьыгъ.
Псэлъыхъо уимыIэхэн нахьи, етIэгъойкIэ узэон псэлъыхъо
къыпфакIомэ уезэгъын.
Дунаир непэ олахьэ дахэм. Мэзэ псаум мыщ фэдэ
мэфэ рэхьат къыхэмыкIыгъ. Ошъогу шхъуантIэм зы пщэ
гъощагъи итэп. Урамыбгъумэ, чэунэзмэ, щагумэ адэт
чъыгхэр джыри пцIанэхэми, ягугъэ хахъоу гъатхэм къыхьыщтым зэрэкIэгушIухэрэр анэгу ихыгъэмэ къакIэщы.
ТхышъхьэмкIэ чIыпIэ-чIыпIэу ос жъужьыгъэм чIыпцIэр
къычIэплъы.
Чылэ кIыщми Iофышхохэр чIэлъынхэ фае. ГъукIэм
итео макъэ чылэгум къынэсы. Алахьым ешI чылэ кIэлэжъмэ кIыщым IуашIыхьэрэр. Тракторым изэхэгъэнэ макъи а
лъэныкъомкIэ къеIукIы. Ахэми гъатхэм зыфытырагъэпсыхьэ. Джахэр ары тхъэжьхэрэр, Къэсэй еIошъ, кIыщ
лъэныкъомкIэ ыгу едзы. Ары шъхьакIэ, мэзым мыкIо
хъущтэп. Къэсэй IофшIэн дэгъу иI. Ау зы закъу зэрэдэир.
ЦIыф уимыгъусэу, гущыIэгъу къыпфэмыхъоу пшIэрэ
Iофым уигъатхъэрэп. ДжырэкIэ аущтэу ыIоми, гъатхэр
къызэрэсэу ыIуагъэр зэкIэ щыгъупшэжьыщт. КIыщ
шIоижъымрэ мэзымрэ зэфэбгъэдэнхэ плъэкIына!.. Къэсэй ышъхьэ къихьагъэмкIэ ыгу зэбгъэжьы. Чылэ тучаным
нэмысыпэу плъэмэ, адырэ къэгъэзэгъум Хьатамэ къыкъокIы.
Джэдыгу шIуцIэшхор ытэмэ плIэмыехэмкIэ чIым
тыреIэтыкIы. ПэIо къелъэшъохышхо гори зэрэфэцIыкIур
пшIэнэу ышъхьэ тес. НэкIушъхьэр къэбзэ-лъабзэу зэкIэупсыхьагъэ. Кохъо циплIыри ытамэ телъ.
Хьатамэ зэрилъэгъугъэм лъыпытэу Къэсэй къызэтеуцуагъ. Куахъор ытамэ телъмэ шIагъуа, ежьыри шхончыр шIохэлъагъ.
Мафэрэ чылэм къыдахьэу ихэбзагъэп, сыда Хьатамыжъым къызхихыгъэр? Зыми нахьыпэм фэдэу зышIуигъэбылърэп. Джэдыгубгъэр зэрыгъэзыгъ. Шъхьэр лъагэу Iэтыгъэ. Бжыхьэ шъоф пIонэу ынэкIужъ зэкIэупсыхьагъэ.
Къэсэй ылъэгъурэр гъэшIэгъоны! Зымафэ зыIуплъэгъэгъэ Хьатамыжъыр арэп ыпашъхьэ итыр. Нэ кIэщагъэр
тэ щыIа сэIо...
КъекIолIэни IаплI фабэ къырищэкIыщтым фэдэу
къыIогушIо. Къыхэлъэдагъэми ышIэрэп мы Iаем еIошъ,
къыкIэщтэ.
Хьатам къызэтеуцо.
- Адэ, Къэгъэзэжь цIыкIур, ощ нахьи сынахьыжъба,
сэлам къэпхырэпи?
- Сцэ мэузы.
- Сцэ мэузы пIуи? Цэузыр олахьэ дэим, ащ нахь уз
цIапIэ щыIэп. Сэ иIэзэгъу сэшIэ ащ. Моу тутын тIэкIу къэсщэфыхэмэ мэлэщым тыкIони къыостын. Уцыр бгъэжъони кIэбгъэощт.
- Олахьэ дэгъугъэм аущтэу тшIыгъэмэ... Ау сэгузажъо. Советым сынэмыс хъущтэп. Къысэжэх. СиIоф
къызэрэсэухэу уадэжь сыкъэкIон.

--- Page 191 ---

- Сэ зыми сыIухьащтэп, мэлхэм язакъу, занкIэу
сыкIожьыщт,- Хьатамэ кIэлэцIыкIум фэдэу игушIо фэухрэп.- КъакIо, плъэгъун нэрэ-IэрэкIэ зимыгъэхъужьрэм.
УкъэмыкIоу пшIыкъон... Уятэ сегъэпыйкIэ орырэ сэрырэ тызэпыинэу щытэп.
Хьатамэ зыIокIыжьым, къыриIуагъи-риIожьыгъи Къэсэй апылъыжьыгъэп. Делэ зэхъулIагъэр Хьатамэ инэзагъэ
хэпшIыкIэу нахь къызэритIупщыгъэр ары. ЫнитIукIэ
ымылъэгъугъагъэмэ, зыгорэм къыриIуагъэкIэ ышIошъ
хъущтыгъэп. ЦIыфмэ зэраIоу, мы Хьатамыжъым джынэ
пыщэгъухэр зэриIэр шъыпкъэн фае. Зыфаер къырашIэ,
ынэ зэблащы, къатIупщыжьы. Олахьэ сцэхэр IутэкъугъэхэкIи ыдэжь сымыкIон!..
Мэфэ реным мэзым къыхэти, тхьакIумкIыхьэ гори
къыукIи, ахъшамхэм адэжь Къэсэй къэкIожьыгъ. Пчыхьэм Хьатамэ игугъу ябынмэ афишIыныр щыгъупшэжьыгъэу шъэожъые горэ къэджагъ:
- Мыр Хьатамэ къыпфысигъэхьыгъ...
Ныпчэдыжь ХьатамкIэ къехъулIагъэр ятэрэ янэрэ
зареIуатэм, щыуаным илъэу жъэрэ тхьакIумкIыхьэлыр
ащигъэгъупшэжьыгъ. Зыфахьын амышIэу заулэрэ щысыгъэхэу Хьаджмосэ къыIуагъ:
- Адэ, джары шышъхьэ блэбгъэкэIу шыкIэм улъымыбэнэжь зыкIаIорэр... ылъэкIыгъэмэ, Хьатамыжъым зи
къытигъэлыщтыгъэп...- Хьаджмосэ тIэкIурэ щысыгъэу
ыкъо зыкъыфигъази, къыпидзэжьыгъ.- Ащ фэдэр, кIал,
ащыгъупшэрэп.
- Мыдэ къаштэ а уцыжъыр,- Лыфафэ уц гъугъэр
хьакум ридзагъ.- Хьатамыжъым пыщэгъу тыкъерэмышI, а джынэ нэгужъым иIэзэгъу сэлIэкIи зыIуслъхьанэп...
Уц гъугъэр мэшIо жъокум зэрэпафэу гын гъушъэм
фэдэу зэкIабли, стыгъэ.
Ащ фэдизым ятэнэ янэрэ яплъэу щысыгъ нахь, Къэсэй зи къыIуагъэп.
VI
Мэфэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ зэрэщытыгъэу ос телъыжьэп. Чэунэз жьаупIэмэ акъолъэу тыгъэм жъужьыгъо римыгъэфагъэмэ анэмыкI къэлъагъорэп. Ахэри фыжьышъо-шIоишъохэу чэу къогъумэ къакъощых.
Джыри жьыIуагъэми, шэщым лIыбэ щызэхэсыгъ.
Пчъэр Къэсэй зэрэIуихыгъэм лъыпытэу щысмэ ащыщ
горэ къэджагъ:
- Iорэхыгъ пчъэр. Мы тутынашъохэр, зэ щыжъугъэт.
Тыретхьэлыхьэ.
- Унэр шъогъэокIыжьы,- ади зыгорэм къыIуагъ.
- А къихьагъэм пхъэнчъэ шъуишIынэп,- къогъум
къос лIы цIыкIур щхыпцIыгъэ.
- Пхъэ пае шъукъэзгъэнэнэп,- Къэсэй къыIуи, илэгъумэ ахэтIысхьагъ.
- ЖэкIэ арба? - лIы цIыкIум джыри къыдзыгъ.
- Сэ силажьа къызышъосэIом пхъащэ шъукъэмыкIогъагъэмэ... Сэ къышъуфэсщэнэу ара?..
- Къэпщагъэми зи щышIыщтыгъэп.
- Ащыгъум, шэщым къакIорэм пэпчъ пхъэ IаплI къыздерэхь,- Къэсэй къызэкIэкIон мурад иIэп.
- Зэ шъубыяу шъыу!..- анахьыжъ горэ къазхаджэм,
зэшIонэгъитIум заушъэфыжьыгъ.
ЧылэлIыхэр зызэIукIэхэкIэ зэрыгущыIэнхэ пае къанэхэрэп. Колхоз Iофмэ гъунэ яIэп. Джыдэдэм купым колхоз къэбарэп ахэлъыгъэр, дунэе Iоф нахь. УзгъэгумэкIын
къэбар мышIагъохэр дунаим щыкIощтыгъэх. Нэмыцым
ышъхьэ къызэриIэтыгъэм щысхэр егъэгумэкIых. ЧIылъэм
зао щыкIо зыхъукIэ, сыд фэдизыр ичыжьагъэми, уимыгъэгумэкIын плъэкIыщтэп. Дэгъунэхьаблэ апэрэ дунэе зэошхом хэтыгъэхэри гъэрекIо щыIэгъэ фин заом хэлэжьагъэхэри дэсых. Заор зыфэдэр ахэмэ япIожьынэу щытэп.
- Олахьэ сымышIэрэ нэмыцым иморадыр, машIом
рэджэгупэ,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ ЖэкIагъор
къахэгущыIэ,- лыгъэ зэримыдзыгъэ хэгъэгоу Европэм
итыжьыр макIэ.
Пщыкъан ымакъэ зызэхахым, унэм хьаку мэшIо макъэ нэмыкI имыIукIэу щысхэр быяугъэх. Илъэс фэдиз
мэхъушъ ыIэ сэмэгу Iэхъомбищ пымытыжьэу фин заом
къызикIыжьыгъэр, лIыгъэу зэрихьагъэмкIэ шъхьащытхъужь псалъэ гори зы цIыф зэхыригъэхыгъэп. ЖэкIагъом
къыIотэн ымышIэкIэ арэп, лIыгъэ зэримыхьагъэмэ ыбгъэ
хэлъ орденэу Боевое Красное Знамя къыратыщтыгъэп.

--- Page 192 ---

- Тэ тыехэмрэ нэмыцхэмрэ азыфагу зао къыдэмыхьанэу зэшIугъэхэу аIуагъэба? - лIы цIыкIоу Къэсэй къыпыпкIэгъагъэр къэупчIэ.
- Ары зэрэщытыр...
- ГъэшIэгъоныр,- Къэсэй къахэгущыIэ,- хэгъэгу цIыкIуи ини зыраты, яморадыр сшIэрэп нахь...
- Зызытхэрэр дзэкIолIхэр арэп, хэгъэгу лIышъхьэхэр
ары,- ЖэкIагъом джыри тутын хигъэнагъ.- Джар дэдэр
Францием къехъулIагъ.
- Унэ къаплъэу зябгъэукIына адэ...- адыкIэ щысмэ
зэхамыхыпэу Къэсэй къыIуи, Чэлмэткъо Аскъалэ етIыргугъ.- НекIо сIуагъи...
- Зэ шъыу, тIэкIу тахэгъэдаIу.
- О зэрэпIоу, Къэгъэзэжьыр, Iофыр щытэп,- Пщыкъан зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэIэтыгъ.- Зязытыгъэмэ нахьышIу ашIагъэкIэ огугъа, пыир къыптекIуагъэу
зишIэкIэ лъэгонджэмышъхьэкIэ узэхигъэтIысхьащт нахь,
къыоплъыщтэп. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ уцуахъоу ущыIэн
нахьи, ущымыIахэмэ нахьышIу.
- Ары сэри сIорэр...- Къэсэй кIелъэшъужьы.
Ащ нахьрэ купмэ ахэсыжьынэу Къэсэй фэежьыгъэп.
ЖэкIэгъо Пщыкъан къыIуагъэм шъхьакIо хихыгъэкIэ
арэп, ащ сыдкIэ ыгъапэра. Хэти ежь зэрэшIошIэу щыIакIэм
еплъы. Сыда дунэе Iофыр зэримыгъафэмэ мыхъунэу
къэхъугъэр. Зыгорэм ишъхьэуз Iогъу фэхъуфэкIэ ежь
ишъхьэуз Iоф зэрифэмэ нахьышIу, къышъхьапэжьын.
ЕтIани Iофышхо нычхьапэ къыпыщымылъыгъэмэ зыгорэм фэд. Уахътэр макIо. Чылэм остыгъэ хэзымыгъэнэжьыгъэ дэсыжьэп. Зыдежьагъэм чэщныкъом кIонха.
Джыри Къэсэй шъэогъум етIыргугъ:
- НекIоба, Iоф къыбдысиI сIуагъи,- еIушъэшъагъ.
- Ащ фэдэ Iоф, зиунагъо бэгъон, зэрэщыIэр джы нэс
къапIо хъущтыгъэба?
Чэлэмэткъо Аскъалэ кIэлэ щхэнэу Дэгъунэхьаблэ дэсмэ ащыщ. Гъэпсэлъыхъори умыгъэшхэжь зыфаIорэм
фэд. Мы кIалэр Къэсэй ишъэогъу дэд пIонэуи щытэп, хымэ
дэдэп ыкIи. ГъэрекIопагъэ гурыт еджапIэр къызеухым,
трактористэу еджагъ. Къэсэйрэ Аскъалэрэ зы парт зэдыIумысыгъэхэми, хьисапымрэ историе мыгъомрэ тIури
зэдырялъэщагъ. Аскъалэ чылэм дэс пшъашъэмэ анахь

--- Page 193 ---

дахэр къыщагъэу унагъо иIэмэ, Къэсэй джыри кIэлэ зикъэмыщ, мыры ыIонэу къэщэн теубытагъи иIэп, пIэлъэ
гъэнэфагъи къыпыщылъэп.
Янэшыпхъу Къутас ары Къэсэй ыгу Аскъалэ къэзгъэкIыгъэр. Джары псэлъыхъуакIэ зышIэрэр, кIэлэ чаныр,
шъуз дахэ зиIэр, къыреIо зэпыт. Къутасэ ымышIэ мэхъуа
Аскъалэ, арба япщэрыхьакIор. Ыгъашхэхэ хъумэ, анахь
лы пщэр такъырыр хьаулыеу илэпс лагъэ хелъхьэкIэ
огугъа!.. Джау сыдми Къутасэ лыягъэ къыпфигъэкIотэщтэп...
- Мы тыздэкIорэ Нарынэмэ зыгорэ ахэошIыкIа? -
Аскъалэ къэупчIэ.
- АхэсымышIыкIы мэхъуа, Нарынэ Сэфэр къыздеджагъ...
- Арэп сэ зыфасIорэр,- гущыIэр къыримыгъаIоу
Iэпехы,- шъулъэпкъхэмкIэ къикIэу ары. ШъузэIахьыла,
шъузэпыя? Хэт ышIэра лIакъом къырыкIорэр...
- Олахьэ сымышIэрэ... Ащ сегупшысагъэп.
- НекIо, укъэуцужькIэ пкIэ иIэжьэп. Загъорэ ащ фэдэми уягупшысэн фае. Армырмэ ошIа зэрэхъущтыр, тичылэ кIэлэжъ горэм къыщышIыгъэм нахьыеу, умышIахэу
пшыпхъу уепсэлъыхъожьыщт. Чылэр цIыкIушъ, чыжьэу
мыIабэхэмэ ашIоигъоу къэзэрэщэмэ-зэрэщэжьхэзэ,
Iахьыл благъэр дэзэрэгъэфэжьрэп.
- Адэ, Аскъал, сыд тшIэщтыр? - Къэсэй ыIуи, теIымыIахьэу зыщэт уж, къызIуипхъотыгъ.- Ащ фэдэ зи щыIэп,
щыIагъэмэ, Къутас делэ пшIошIа, зыгорэ къыIоныгъи!..
- Ара? Аущтэу Iоба, бетэмал. Къутасэ ыIомэ укIэупчIэжьынэу щытэп!..- тIэкIу тыригъашIи къыпидзэжьыгъ.-
Аущтэу зыкIасIорэр ошIа, ушъхьагъу лые пшъашъэр лъымыхъуныр ары... ЕтIани пшIэрэба, чылэм зэхахмэ о
уизакъоп орэдым халъхьащтыр, сэри сыкъыбдагъэкIощт.
Сыпылъэп сэ пшъашъэр къыпфай-къыпфэмыеми, тэ тшIокIэу тэ кIощта. Зы пчыхьэ-пчыхьитIукэ огугъа ащ узэрэзылъигъэкIощтыр, илъэс-илъэситIуи узэрищэщт. Уинасыпмэ, нахьыбэнэп. Ау ошIа къыосIоныр, нычхьапэ
тызфэкIуагъэм ышъхьэ къыфитхыщтэп, ятIонэрэ кIогъуми ары. Мыделэмэ къыгурыIощт ар. Сыда а Iэе цIыкIоу
мо куп шIагъом тыкъыхэзыщыгъэм ыцIэр?
- Зурет сIуагъи...

--- Page 194 ---

- Ары ошIа, сщыгъупшэжьыгъ... Зуретми орэ Зурет. СэркIэ тIури зы. Ау къыосIоныр ошIа, Къэгъэзэжьыр, сэры гущыIэщтыр, сэры, къыбгурыIуагъа, угу къигущыIыкIыщтыр. О дэхэцIыкIоу унэхэр бгъаплIэхэу ущысыщт. Къебгъажьэмэ, умыщын о, мыхъун къэозгъэIощтэп сэ, сыкъызыоплърэм щыгъэтыжь.
Нарынэмэ ящагу нэбгыритIур дэхьагъ. ЛIы зэрымыс
унагъом ипчъэ егъэтыгъэу къычIэкIыгъ. Зытеохэм, Фыжь
пчъэр къыIуихыгъ. КIалэмэ якъэкIуакIэ зыфэдэр ардэдэм
къыгурыIуагъэти, "шъукъызфэкIон пшъашъэ сиIэп"
къариIонэу ыгу къихьагъ шъхьакIэ, адыгагъэм шIолIыкIыгъ.
Къэсэйрэ Аскъалэрэ зэрыхьагъэхэ унэм зи къихьэрэп. Къызэплъ-зэплъыжьыхэу заулэрэ щысыгъэх.
ЗэнэкIэожьхи, зыгорэм рыгущыIэхэу рагъажьэ.
- КIо, Зурет, ихь къыплъыкIуагъэмэ адэжь,- Фыжь
иIушъэшъэ макъэ адрэ унэмкIэ щызэхахыгъ.
- Къэхъущт джыдэдэм, умыгумэкI,- Аскъалэ джыри Къэсэй зэ енэкIэуагъ.
Зи къэзымыIуахэщтыгъэр Зурет ары.
КIалэмэ афычIэмыхьэмэ зэхэзыхыжьырэмкIэ емыкIу
зэрэхъущтыр Фыжь ымакъэ къыхэщэу джыри зыгорэ
ыпхъу зэрэриIуагъэр зэхамышIыкIыпагъэми къалъыIэсыгъ. Ащ ыуж тIэкIу тешIагъэу ынэкIушъхьэ цIыкIуитIу
мэшIо тэпым фэдэу Зурет къычIахьи, щысмэ сэлам къарихыгъ.
VII
Гъэтхэ мафэхэр сыдигъокIи Дэгъунэхьэблэ лъэныкъомкIэ щыдахэх. Анахьэу идахэ хэзгъахъорэр джабгъумкIэ бгы кIыхьэу чылэм пэIулъэшъуагъэмрэ псырыкI мэзышхоу щытымрэ ары. Акэцэ чъыгхэмрэ пцел бырабэхэмрэ къызхэхьажьхэкIэ - джэнэт чIыпI.
МэкъумэщышIэ горэм гушIуагъо иIахэмэ, непэ Хьатамэ игушIогъошху. КIымэфэ реным зэжэгъэ мафэр къыфэсыгъ. Кохъо циплIым ычIыпIэ имэлэхъо бэщ ытамэ тырилъхьажьыгъ. Джыри уцмэ тхышъхьэм зыкъыхамыпхъыпагъэми, тыдэкIи шхъонтIэгъакIэр къыщэлъагъо, чылэм
удаплъэми хатэмэ цIыфхэр адэтых.

--- Page 195 ---

ГубгъомкIэ Хьатамэ мэдаIошъ, трактор макъэхэр
къэIух, ежь фэжъох пIонэу мэгушIо. Трактор макъэр
нахь благъэу къызщиIукIырэ бгышъхьэ лъэныкъомкIэ
шIэхэу нэсыщт. Мэлхэр Хьатамэ ыгъэгузажъохэрэп, ауж
итэу цIыкIу-цIыкIоу лъэкIуатэ.
Чылэм шыу горэ къыдэкIыгъ.
ЖэкIагъор къызешIэжьым, Хьатамэ гушIуагъэ. Насыпыгъэба мощ фэдэ шъэогъу дэгъу уиIэныр. Янэ къылъфыгъэ иIагъэмэ къызэрэфыщытыщтым фэдэу къыфыщыт. ЖэкIагъор къош хьалэлэу имыIагъэмэ, Хьатамэ сыд
ищыIэкIэгъэщтыр. Колхоз тхьаматэри дэгъоу къыпылъ
шъхьакIэ, зызэIукIэхэрэм IофшIэным фэшъхьаф азыфагу
зи дэлъэп. ЦIыфыр зэрэщыIэр IофшIэн къодыеп, гукъао
гори гушIуагъо гори иI. Джа лъэныкъомкIэ узэхэзышIыкIын зылъэкIрэр ары ныбджэгъу шъыпкъэр. Ащ фэдэ
цIыфышIумэ Пщыкъан ащыщ. Мы лIыр Хьатамэ зишIэрэр
бэшIагъэшъ, зы мыхъункIэ гуцафэ фишIыгъэп. Сыд къыриIуагъэми сыд къыфишIагъэми ихьалэлыгъэрэ игупцIэнагъэрэ къыхэщыгъ нахь, ифедэ хэлъэу зекIуагъэп.
ЖэкIагъом зымафэ къыфишIагъэр нибжьи Хьатамэ
щыгъупшэщтэп.
Тхьаматэм илинейкэ къыIихи, гъунэгъу станицэм врачыр къыригъэплъынэу ыщэгъагъ. Узмэ Хьатамэ агъэгумэкIыкIэ арэп, къызыхъугъэм щегъэжьагъэу сымэджагъэр хэгъэкIри, ышъхьэ узыгъэу къышIэжьрэп. Зы пэтхъуIутхъу шъхьарыкIо къеолIагъэп. Къэгъэзэжь Къэсэй цэ
узым нахь Iае щыIэп зыкIыриIогъагъэри мыры ыIонэу
ышIэрэп, егъашIэм ыцэмэ агъэгумэкIыгъэп. ДэнэшI Къарбэч тхьамыкIэр ары цэузым иIэзэгъу игугъу апэ къыфэзышIыгъагъэр, уцыр къызщыкIырэ чIыпIэри къезгъэлъэгъугъагъэри. Хьатамэ урысыбзэ хъатэ ышIэрэпти, ЖэкIагъом IэзакIом риIогъагъэхэр тэрэзэу къыгурыIуагъэхэп.
ПхъэнтIэкIу куу горэм рагъэтIысхьи, ынэхэр къызэпиплъыхьагъ, етIано къызкIеори ымышIэу нэгушIоу ынэмэ IэзэкIо
лIыжъыр къакIаплъэу, ыжэпкъ IэгушъокIэ къытеозэ,
къыгъэтэджыжьыгъагъ. Ащ ыуж шхапIэм чIахьэхи, столтехъо фыжьыбзэхэр зытелъмэ аIутIысхьэхи, щэджэгъуашхэ къыщашIыгъагъ.
Джа зыр ары къыгъэшIэгъэ илъэс щэкIым Хьатамэ
Дэгъунэхьаблэ зыдэкIыгъэр. ГъэрекIо бжыхьэ илэжьакIэ

--- Page 196 ---

пае къэралыгъом къыфигъэшъошэгъэгъэ орденэу "Знак
Почета" зыфиIорэр къыратыжьынэу районым ащэнэу
щытыгъ. Ары шъхьакIэ, ежьыр ары зилажьэр, мэлхэм
къапэзгъэуцон щыIэп ыIуи, афэмыкIоу чылэм къыщыратыжьыгъагъ. А мэфэ закъом мэлмэ апэтын къагъотыныгъи, Хьатамэ иIоф зытетыр зэхамышIыкIыгъагъэмэ.
А-енасын, джы кIощтыгъэ. Дэгъуба цIыфмэ уахэхьаныр,
нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас зэраIоу, акъыл ахэбгъотэщт.
Джахэмэ ахэгупшысыхьэ ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Хьатамэ ыгу Къэгъэзэжь Къэсэй къилъэдагъ. Уцэу фаригъэхьыгъэм ишIуагъэ екIыгъэн фае, ыцэ мэузы аIоу ащ ыуж
зэхихыжьыгъэп. Ежь Къэсэй а мафэм щегъэжьагъэу IукIэнэу чIыпIэ ифагъэп. ЗыкIэупчIэм кIалэм цэуз рамылъэгъулIагъэу зэхихыгъэти, гушIуагъэ. Дэгъуба цIыфым
уишIуагъэ ебгъэкIыныр. Унэ къаплъэу тхьамыкIагъом
хэтым уебгъукIона, пIапэ фэпщэймэ гуапэ хъущт. Хьатамэ дунаим Къэгъэзэжь Къэсэй зэрэщыгугъырэ щыIэп,
Алахьым илъэс мин регъэгъашI, чылэм дэс кIэлэжъми ар
ахэфэн. Пырамыбжьыр мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ
еожьы зэраIоу, ятэ ишэнхэр къыхэмыфагъэмэ дэгъугъэ.
Ары шъхьакIэ, колхозым хэмыхьэу ятэ зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ зэрэкIуагъэр ыгу рихьрэп. Тыдэ ущыIэми дэгъоу
Iоф пшIэщтмэ, ащ пае къэнэщтэп. Ау умэкъумэщышIэ
зыхъукIэ, амал уиIэу чIыгур убгынэ хъущтэп. Аущтэу
зыпшIырэм, ЖэкIагъом иIуакIэу, къумалыгъэ дызеохьэ.
Къэсэй кIалэба джыри, ахэр къызщыгурыIощтыр ыпэкIэ
къэт.
Шыоу чылэм къыдэкIыгъэр къэлъэгъожьрэп. Ежь
Хьатамэ ымышIахэу трактор макъэм едэIузэ, тхышъхьэм
техьагъ.
Гъэтхэ губгъом иплъэныр Хьатамэ икIас. СыдигъокIи
мыщ уашъор лъагэу шъхьащыт.
ЧIы жъогъамэр тыдэкIи къыщэу. Зэфэдэу тыгъэр
нэбзый фабэхэмкIэ чIылъэм къетэ. Тхъу цIынэм фэдэу
жъогъэ шIуцIабзэу щылъымрэ ошъо шхъуантIэмрэ зэIоплъэх, жьыбгъэ макIэу къыкIэпщрэм гъэтхамэр чIылъэм
тырелъасэ.
Жъогъэ нэзым Хьатамэ кIэрэхьэ.

--- Page 197 ---

- IофшIэнымкIэ, Хьатам, тызэгъэхъожь,- Аскъалэ
къэджэ шъхьакIэ, къыIорэр Хьатамэ зэхихрэп.
- ПIорэр зэхэсхрэп,- Хьатамэ ыIозэ, ытхьакIумэ Iэ
фешIы.
- КъытетIысхь сIуагъэ, хьэсапэм унэзгъэсын.
- Ары шъхьакIэ мэлхэр...- тракторым тетIысхьэ
шIоигъоу Хьатамэ кIэнэцIы.
- Тэ кIонха тыгъужъыжэм блэкIхэу, къытетIысхь, зи
къащышIынэп.
Мэлэхъо бэщыр Хьатамэ зэриIыгъэу Аскъалэ зытес
тетIысхьапIэр пытэу еубыты.
- Тэ щыIа уипхъэIэшэлъэкI?
- ПсэлъыхъуакIо чылэм кIожьыгъэ...- Аскъалэ мэщхы.- Зыкъом фэбэгъонхэр, тэпсэлъыхъо аIозэ, чэщыр
ашIуакIошъ, сыд япIона, пшIэрэба кIалэхэр зыфэдэхэр,
шъхьаукъэу уапашъхьэ къетIысхьэх.
- Тракторым утесэу учъые хъущтэп,- Хьатамэ къыраIорэр ышIошъ хъупагъэу зэрэкуорэм нахь хегъахъо.
- Адэ, арыба сэри сIорэр, чIэсыжъухьанкIэ сыщыни,
мо орзэ шэндж ныбэм изгъэгъолъхьагъэу мэчъые.
- Амэ хъун,- Хьатамэ кIэлэ цIыкIоу апэрэу тракторым тырагъэтIысхьагъэм фэдэу мэгушIо, загъори мэлмэ адэжькIэ маплъэ, къепкIэхыжьы. ЕтIанэ ыгу къэкIыжьы
Аскъалэ тутын къызэрэфимыштагъэр.- Зэ, Аскъал, къэуцу!..
Аскъалэ рулыр IэлъэныкъомкIэ зэриIыгъэу къэтэджышъ, зандэу щытэу къэупчIэ:
- Сыда, Хьатам?..
- Ашъыу, зэ моу къэуцу,- тракторым Хьатамэ готэу
елъэкIонзэ, итутын чысэ къырехы.- Тхьам пае, Аскъал,
мы ситутыныбжъэ гъэсты, мыщ фэдэ тутын уешъогъэн
фаеп о. Зымафэ ЖэкIагъом станицэм сызещэм, тучаным
къыщытщэфыгъагъ.
- Тегъэплъ зэ,- Аскъалэ щхыпцIызэ тракторыр къегъэуцу.- Олахьэ, Хьатам, тутын шIагъом.
- Угу рехьмэ, хэх джыри зы Iэбжыб, сэ хъоеу джыри
сиI. Пчыхьэ горэм укъыкъокIымэ, къыостын. УмыгумэкI
о, сихъой сIуагъи...
Тутыным Аскъалэ къызэрэщытхъугъэр лъэшэу Хьатамэ игуап. Тракторым иIугъо нахь мымакIэу зытIо-зыщэ

--- Page 198 ---

тутыныр зыIуигъэпщи, ышIагъэм кIэгушIужьзэ имэлмэ
ахэхьажьыгъ.
Щэджэгъуапэм дэжь тыгъэр къэплъэу зырегъажьэм,
мэлхэр тхышъхьэм къехыхи, псы нэпкъымкIэ къэсыгъэх.
Псы чъыIэкIэ Хьатамэ ынэгу ытхьакIыгъэ къодыеу
псым хаплъэу щытызэ, Нарынэ Зурет гъунэгъу пшъэшъэжъые горэ кIыгъоу кIэим псыхьэ къыдэхьагъ. Хьатамэ
Нарынэмэ япшъашъэ зелъэгъум, гушIуи еджагъ:
- А сшыпхъу цIыкIу, зэ къэуцуи...
Хьатамэ къызэреджагъэр Зуреты зыфихьыщтыр
ымышIэу щэлъэ нэкIитIур ытамэ тырихи ыгъэуцугъ. Мыщ
фэдэ дэдэу благъэу Хьатамэ нибжьи ылъэгъугъэп. Гу
цIыкIур бгъэгум къитIыгурыгукIыгъ.
- СызыкIыоджагъэр ары, сшыпхъу цIыкIу,- Хьатамэ
мэлэхъо бэщыр ытамэ телъэу къакIэрыхьагъ.- Аскэррэ
Сэфэррэ узэрафэтхэщтыр сшIэмэ сшIоигъу... Ашъыу,
сэри къысфэтхэгъагъэх ахэр. Тутын сызэрешъон тхылъыпIэ сымыгъот зэхъум, сымышIахэу сIэкIэухагъ. Сыд,
тхьам ыIомэ, кIалэмэ якъэбар?
- Тыпсау, тыузынчъ аIо,- Зурет ыгу нахьышIу къэхъужьыгъ.
- КIо, псаухэмэ ары. Сэлам сфяхыжь. Ежьмэ тащэрэмыгъупши тэ тщыгъупшахэхэрэп.
- Джыдэдэм къыпфэсхьын,- Зурет ыIуагъ шъхьакIэ,
Хьатамэ ыдагъэп:
- Сыгузажъорэп сэ. Тэ джыри,- мэлмэ адэжькIэ
плъэзэ,- дэхэкIаерэ мыщ тыIутыщт.
VIII
Мазэм къехъугъэшъ Зурет псыIушъом Хьатамэ
зыIуилъэгъогъагъэр, джы къызнэсыгъэм ынэгу кIэкIрэп.
Тхылъым еджэу пэсми, унэгъо Iофхэр ышIэхэми къыздизыгъэр ымышIэу Хьатамэ ин-инэу, мэлэхъо бэщыр ытамэ телъэу ыпашъхьэ къетаджэ. ЧыжьэкIэ, тхьамыкIэр,
плъэгъумэ лIы дэхэшху. ГъэшIэгъона назэмэ.
МодыкIи-мыдыкIи щымыщэу Зурет сыда Хьатамэ зыкIегупшысэрэр? Ари цIыфы, терэт дунаим. Мо чъыгри
къобэ-бжъабэ, раупкIыжьырэп нахь. СыIай, сыдах ыIоу

--- Page 199 ---

зыми ыгу хигъэкIыгъэп, ыкIуачIэ къызэрихьышъоу дунаим тет. Колхоз тхьаматэм зэриIоу, мэлэхъоным къыфалъфыгъэу мэпсэу. Игугъу ренэу газетым къыщашIы, радиоми къеIо.
Шъхьэм Хьатамэ имызыхэ зэхъум, Зурет унэм
икIыгъ. Гъатхэм ижъобгыпI. ПчъэIупэм Iулъ хатэм натрыфхэр къыхэзэрэхых. Картоф гъэтIысхьагъэри къыхэкIыгъах. Гъунэгъумэ яехэр дэхэкIаеу чIым къышъхьащыплъыгъэх.
Унэм къызэрикIыгъэмкIэ Зурет гушIуагъэ. Экзаменмэ апае зыришIыхьажьыгъэшъ, зырегъэлIыхьэ. Зэ закъу
ныIэп илъэсым мыщ фэдэ уахътэр къызщыхэкIрэр, ащ
зыхэбгъэнмэ дунаим Iаджи щыпшIокIоды. ЦIыфми
ищыIэныгъэ мыщ яхьщырэу зы уахътэ къыхэфэ - ар джыдэдэм Зурет зэрыт ныбжьыкIэгъур ары. ЗытекIрэм,
улъыхъугъэкIи, угуIагъэкIи бгъотыжьыщтэп. ЦIыфыр
дунаим тетыфэ зэфэшъхьаф закIэу гъатхэр ищыIэныгъэ
хэтыщтми, ныбжьыкIэгъур ары къытегъазэ зимыIэжьыр.
Дунаим идэхэгъум Iаем уегупшысэ хъуна? Сыда мыщ
Хьатамэ къызэрэхэхьан фаер? ГъэшIэгъона Аскэрдыхэм
яадрес къыкIэупчIагъэмэ, ыгъэхымэрэпышъ ары. Чылэм
дэсыфэхэкIэ ежьхэми Хьатамэ игугъу амышIэу зы мафи
тырагъашIэщтыгъэп.
Зурет игупшысэхэр Аскэрдыхэм анэсы. Сыдэу щыщыта шъуIуа дунаир а лъэныкъомкIэ? Мыщ фэдэу ащи
щыдаха? Ары, а лъэныкъомрэ мы лъэныкъомрэ сыдым
зэфигъэдэнха, ахэр темыр лъэныкъомкIэ щыIэх. Сыда
шъуIуа ящыIакIэр?.. ДэхэкIае шIагъэ къызымытхагъэхэр.
Ежь письмэ тхынкIэ уцугъо иIэп. Сэфэр фетхы, Аскэр
фетхы, ар имыкъоу Гуци письмэ Аскэр фырегъэтхы. ТIумэ язи тыкъэкIощт ыIорэп. Афэмыуххэрэр ясамолетхэр
арых, мыдэ умышIэмэ, янэмэ къадалъфыгъэхэм фэдэх.
ХэтэрыкIлэжь бзылъфыгъэхэр псыIушъо лъэныкъомкIэ къэлъэгъуагъэх. Ахэмэ Зурет янэрэ Гуцэрэ ахэт.
Щэджэгъуашхэ къэкIожьых. Ныпчэдыжь щегъэжьагъэу
ашъхьэ къамыIэтэу тхьамыкIэмэ Iоф ашIэ. Щэджэгъуашхэри бэшIагъэ Зурет зигъэхьазырыгъэр. Джары зыгорэ
тиунэ исыгъот зыкIаIорэр. Сыда джы Гуцэ унэм ихьажьыкIэ, Iанэ къыфэзыштэн исэп. Упшъыгъэмэ, моу зегъэкIи зыгъэпсэф къезыIон щыIэп. Шъхьэзэкъоныр дэгъугъэмэ, шъхьэзэкъо мыгъу цIыфмэ аIоныгъэп. Ау Гуцэ
зи къызхигъэщрэп, сышъхьэзакъу ыIоу зыми етхьаусхылIэу
зэхихыгъэп. ИмыIэмэ - иIэп, иIэм кIэгушIоу къехьы.
- Тхьам пае, Гуц, некIо щэджэгъуашхэ зэдэтшIын.
Зурет зыгорэ къытфигъэхьазырыгъэпэн.
- Сэри, тхьа, сымыпщэрыхьажьышъущт,- Гуцэ игуапэу къегъазэ.
Гуцэ щэджэгъуашхэ ядэжь къызэрэкIощтыр Зурет
ышIэщтыгъэ пIонэу ищыпс-пIастэ зэрегугъугъэм кIэгушIужьыгъ. Фыгури къабзэу зэхишыпыкIыгъ, машIори
пIэстачIэм къыригъэIагъэп. СэмэркъэукIэ огугъа гуащэ
пфэхъущтыр уимыхьамелэкIэ бгъэрэзэныр. Гуцэ джыдэдэм ащ зи химышIыкIыми, Зурет ешIэба... Аущтэу еIо
шъхьакIэ, яIоф зыгорэ химышIыкIыхэу щытэпщтын. Адэ,
сыда ащыгъум загъорэ нысэ дэгъу ухъущт ыIозэ, къызкIыфидзырэр? Ар Гуцэ шэнэу къызиштагъэр гъэрекIо
бжыхьэ щегъэжьагъ. Аскэрдыхэр дзэм зэкIохэ уж. Алахьым мо Iаер зыгорэм инысэу серэмыгъэлъэгъу яни еIо
шъхьакIэ, ащи зыгорэ химышIыкIэу щытэп. Письмэзехьэм къыритыжьрэ письмэ пчъагъэмэ гуцафэ афимышIыкIэ огугъа, ренэу къычIэплъышъ, мэщхыпцIы.
ШъузитIумэ ягуапэу Зурет ищыпс-пIастэ ашхыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, нынэ, тыбгъэтхъагъ,- Гуцэ пщэрыхьакIом къыщэтхъу,- уипIасти уищыпси дэгъу дэд. Уикъундысыушъ, къесIолIэн сшIэрэп, щэтэ цIынэм фэд.
- Къундысыур Зурет ынапшIэ темылъхь, Гуц,- Фыжь
къыхэгущыIэ,- тэри щытхъу горэ терэI.
- Бысымгуащэр ары нахь, Iанэм пэсыр арэп шхынымкIэ щытхъур зифэшъуашэр,- Гуцэ ыдэрэп.- Тхьа, тигъэтхъагъэм.
- КIо, дэгъу, Гуц, аущтэу щэрэт, амал иIэу Зурет къэуубыщтэп о.
- АщкIэ сауж укъимыхь, ар пфэсшIэнэп,- Гуцэ нэшIукIэ Зурет къызэпиплъыхьагъ.
- А Фыжь! - ардэдэм джэмакъэ къэIугъ.
- Ал, Хьатамэба ар зымакъэр?
- Къеблагъэба, Хьатам,- Фыжь пэгъокIыгъ.
- Пшъэшъэжъыер иса, Фыжь?

--- Page 200 ---

КъызэрэкIэупчIэрэр зызэхехым, Зурет кIыфыбзэ
хъугъэ. Хьакъу-шыкъухэр етхьакIыжьыхэти, псынкIэу
ыIэхэр пэIупхэмкIэ ылъэкIыжьыгъэх.
- Ашъыу, моу псыкIэим тыкъыдэхьагъэти, кIалэмэ
письмэ афэстхын сIуи, сыкъежьагъ шъхьакIэ, зэзгъэтхын
сымыгъотэу сыкъэсыгъ,- Хьатамэ Iошхо пылъэу унэм
къихьагъ. Гуцэ зелъэгъум, сыдигъуи зэрихабзэу, гушIуагъэ.- Ори, Гуц, мыщ ущыIа? Олахьэ дэгъум узэрэслъэгъугъэр. Ашъыу, мэлмэ такъыхэкIын тлъэкIрэп, моу Iэхъо
лIыжъым сыкъелъэIуи, сыкъэкIуагъ.
- Упсауба, Хьатам, уузынчъэба? - Гуцэ тэджи, Хьатамэ къызегъэтIыс уж еупчIыгъ.
- Олахьэ тыпсаум, олахьэ тишIугъом ыкIи,- Хьатамэ
ыгукIэ зэрэхахъорэр къыхэщэу къыIуагъ.- Ары шъхьакIэ,
зы нэмыц мыгъо ышъхьэ къыIэтыгъ аIуагъэшъ, тегъэгумэкIы.
- Къэбар дэйхэр щыIэха? - Гуцэ къыкIэщтэ, Фыжьи
ышъхьэ къепхъуатэ, зэблэплъыхэу нэмыз-Iумыз мэхъух.
ШъузитIур зэригъэщтагъэр Хьатамэ къыгурэIошъ,
псынкIэу игущыIэ къыпедзэжьы:
- КъызэраIорэмкIэ, тэ къытишIэн щыIэп. Сыутэшъуагъ
пIокIэ, тэщ фэдэ къэралышхом сыд епшIэн плъэкIын. Ау
етIани дунаир мымамыр зыхъукIэ, гур загъэрэп. Моу
кIалэмэ сафатхэ сшIоигъу, гущыIэ пытэ заули ясIон сихьисап. Къаштэ, сшыпхъу цIыкIу, къэлэмыр...
- Зэ, Хьатам,- Iанэр къэзыштэрэ Фыжь къэджагъ,-
ухэIахэмэ птхын.
- Олахьэ, Фыжь, сышхагъэм сэ...
- Мыщ фэдэу ушхэкIыгъэ зэпытэу умыIо, Хьатам,-
Гуцэ ыдагъэп.
Ежь ымышIэу нэмыкIыIэ ышIыгъэ шхыныр Хьатамэ
шIокIэщыгъу, игуап. Къундысыу Iэгубжъэр зытырешъухьажьым, щэджэгъуашхэм къыщымытхъун ылъэкIыгъэп,
ыIэшхокIэ зыIулъэкIыхьажьызэ, тхьэ елъэIугъ:
- Рызыкъым шъущымыкIэу алахьэм шъуигъашIэ къышъуегъахь, сыжъугъэтхъагъ.
Хьатамэ къызщытхъугъэ щэджэгъуашхэр зыупщэрыхьагъэм игугъу Гуцэ къышIын ихьисапыгъ шъхьакIэ,
кIо, хъун зэкIэри ымышIэмэ ыIуи, къыIуагъэп. Хьатамэ
Iанэм зэрэпэсэу Зурет зыфигъэзагъ:

--- Page 201 ---

- Ухьазыра, сшыпхъу цIыкIу? Ухьазырмэ, тхы ащыгъум... ТикIэлэ чанхэу, тикIэлэ пIугъэхэу Аскэррэ Сэфэррэ...- письмэм ритхэщтыр хьазырыпсэу Хьатамэ къырегъажьэ.
Гуцэ ядэжь кIожьынэу ыIогъагъ шъхьакIэ, тхэныр заублэм тэджыжьышъугъэп. Хьатамэ игущыIакIэ шIогъэшIэгъонэу едэIу. Сыд фэдиз пIуагъэми, зыфатхэрэр ежь илъфыгъэба.
Фыжь хьакъу-шыкъухэр Iуихыжьхэзэ къыкIэдэIукIы.
ЛIыжъ Iуш цIыкIу горэ пIонэу Хьатамэ игущыIэхэр
къызэкIэлъэкIох, хэпхыни хэплъхьани щыIэп. Зурети
тхылъыпIэм шъхьэр къытыримыхэу, раIорэм зы псалъи
кIимыгъэзэу етхы. Мыдрэри хэблыхьэпагъэшъ, къыжэдэкIырэм тхакIор пырикъурэп.
- Умыгузажъу, Хьатам,- Зурет шъхьэр къымыIэтэу
къеIо.
- УкъыскIахьэрэп, ара?
- КъыпкIэхьана, машинэр зыгъаIорэм уфэд,- Гуци
къыхэгущыIэ.
- Аущтэу шъоIомэ, нахь згъэжъэжъэн... Ы-ы, тара
тыкъызнэсыгъэр?
- "ЧылэмкIэ шъукъэмыгумэкI" пIуагъэ,- Зурет ытхыгъэр къыкIеIотыкIыжьы.
- Ары... ЧылэмкIэ шъукъэмыгумэкI, цIыкIуи ини псаух, яшIугъу. Нысэщэ джэгухэри текIыгъэх. Колхозым
иIофхэр шъуIомэ, ари къышъосIон. Тхьэм ишыкуркIэ,
дэгъух. Хэлъхьаныр тыухыгъэ, натрыфыр ары зыфасIорэр. Бжыхьасэхэри дэхэ дэдэх. ЖэкIагъори къышъукIэупчIэ зэпыт. Сэлам къышъуехыжьы, ицыхьэ къышъутелъ. Шъузфежьэгъэ Iофыр дэгъоу зэжъугъашIэ еIо.
Нэмыц мыгъо горэ утэшъуагъэ аIошъ, зыкъешъумыгъэгъащт... Сэгузажъуа, сшыпхъу цIыкIу? Армэ Iофэп. Тхы
ащыгъум. Симэлхэми, джа зэрэшъушIэу, яшIугъу. ШъынабэкIэ мыгъэ тагъэгушIуагъ... Чылэм унэ дахэхэр дашIыхьагъэх. ШъукъэкIожьмэ шъулъэгъун, колхоз шэщми ишIын аухы. Шъуянэхэри псаух, узынчъэх. Шъушыпхъу
цIыкIуи ишIугъу Iори тхы,- Хьатамэ ыцэхэр къыIупсхэу
мэщхы,- къашIэщт. Шъопсэу, шъотхъэжь. Зэрэчылэуи
сэлам къышъуахыжьы. Шъукъатх, тызщышъумыгъэгъупш. Хьатам Iори, сшыпхъу цIыкIу, кIэтхэжь. Зэ къеджэжьэлъ джы птхыгъэм.
ТхылъыпIэ тхьапэр къышти, ынапIэ къымыIэтэу мэкъэ
шъэбэ дахэкIэ Зурет письмэм къеджэжьыгъ.
- СшIагъэп нахь, Хьатам, боу уIазэм,- Гуцэ къыIуагъ,- письмэ дэгъу шъутхыгъэ.
- Письмэр кIалэмэ ягопэщт,- Хьатамэ ынэгу хъураишхо гушIор кIэмыфэжьэу письмэр къештэшъ, къэтэджыжьы, етIанэ ыгу къызэхэхьагъэба уигъаIоу ымакъэ
шъабэ къэхъу.- Олахьэ кIалэмэ тафэзэщыгъэм.
IX
Мэлыл пщэр трактористмэ афиупщэрыхьанэу Къутасэ губгъом къызэрэдащыгъэр арыщтын, чэфым зэрехьэ. ИмэшIо шIыгъи ебгыжьырэп, ежь ыгу къыдеIэу
зэрэIэчъэ-лъачъэрэм фэдэу мэшIобзыйхэр быбатэхэу
ихьаку машIо мэсты. Лэпс щыуаным икъэжъо орэди шъофым етаджэ. Щэджэгъуашхэ зыщашIырэ стол кIыхьэшхоу чъыг чIэгъым чIэтыр къэбзэ-лъабзэу зэкIелъэкIыхьэ.
ГущыIэгъу фэхъунэу бригадэ уцупIэм зи тетэпышъ,
гущыIэным ычIыпIэ орэд псынкIэ цIыкIоу ыIупэ телъым
ыгъэзэщырэп.
Къутасэ зэриIо хабзэу, ишхэкIо нэкIыгъэхэр шIэхэу
къэсыжьыщтых. Адэ, ушхэн, мыщ фэдэ жьы къабзэ ухэтэу мэфэ реным улажьэмэ. Жъэрымэм зэрэхэт пэтзэ
ыIэрэ ыIурэ зэIуихырэп. ЛIы псаушхохэм мышхэ яIэп. Аскъалэ изакъоми мэл псау къызэдидзэн. Ащ фэдагъэгущэт зыфэпщэрыхьэхэрэ зэкIэ. ГущыIэгъу пшIыми жэ
кIэрыохы. ИIофшIакIи ишъыпкъэIуакIи зи зэрагъэхьрэп.
Ныпчэдыжь тэрэз-тэрэзэу дэгущыIэн ылъэкIыгъэп. Бжьэ
нэкIыгъэхэр шъоупсым зэребэнхэрэм фэдэу, сэмэркъэу
фалIэ Алахьым ыгъэлIэнхэм, къаухъурэигъэшъ, кIэлэ
мыгъори агъашхэрэп, ежьыри ыгу щизэу дагъэгущыIэрэп. Джы щэджэгъуашхэм тIэкIу зыкъигъэгужъонэу
ыIуагъэшъ, тыгъоспчыхьэ Зурет дэжь зэрэщыIагъэхэм
щигъэгъозэщт. Аскъалэ зыфэбгъазэу зэшIуимыхырэ дунаим тет Iоу Къутасэ ышIэрэп. Псэлъыхъон IофымкIэ ицыхьэ телъ. Зурет фэдэхэр ары нэмыIэмэ, ажи къызэтыраригъэхыщтэп. Чылэм дэс анахь пшъэшъэ дахэм ежь тхьамафи епсэлъыхъуагъэп. КъешIэкIыгъэхэр зэкIэ пигъэтэкъуи, зэхэзыхрэм ыгъэшIагъоу ядэжь къыщи ригъэтIысхьагъ. Джары лIымэ лIы зыфаIорэр.
Лэпсым ищыугъэ екъумэ ыIуи хэхъумпIагъ.
Арэущтэу еIо шъхьакIэ, зыми ыкIыб ипхъорэлъф
цIыкIу пфыдэуцощтэп. Хьаулыеу Къэгъэзэжьмэ ятамыгъэ чIэгъ чIэта? Аскъалэ исэмэркъэу цIыфмэ ахищэу
къахищыжьмэ, Къэгъэзэжьмэ яIуи заIо, яшIи зашIэ.
ЖэкIагъор шыоу къэкIо. Къутасэ ар зилъэгъукIэ,
кIэгубжыкIышъ, икъашыкъ етIыргоу IуегъэкIоты. УмышIэмэ колхозыр зыIэ къинэжьыгъэр ежьыр пIонэу тхьаматэм зызэримышIынэу зешIы. ГъэшIэгъэна заом хэтыгъэмэ, мафэ къэс заоба ежьыри зыхэтыр, лъы агъачъэрэп
шъхьакIэ, цIыкIу-шъокIуа мо купыр бгъэшхэныр, ыл къецакъэх. Тэ щишIагъа джы лы тIэкIу къызэрэдащыгъэр?..
Ыгъэунэфыгъэшъ, зыщишIэри, кIо, къаIо, мэлыл зыщыIэрэм зыхигъэнырэп. ЫмышIэ мэхъуа Хьатамыжъыр ишъэогъоу, иджынэхэмкIэ макъэ регъэIун фае... СIэхъомбищ
заом хэслъхьагъ еIошъ, анахь Iоф псынкIэмкIэ колхозым
хэтхъыкIы.
ЖэкIагъор бригадэ уцупIэм къытехьанэу гухэлъ иIэп.
Колхозым икоммунистмэ уряпащэ зыхъукIэ, Iоф макIа
пшIэнэу къыппыщылъыр. Неущпчыхьэ щыIэщт зэIукIэм
егупшысэу блэкIы, пщыпIэмкIэ макIо.
- Адэ, Пщыкъан ублэкIыпэри? - Къутасэ лэпсыр
зэIишIэзэ, лъэджэ.
- Iоф сиI, Къутас. Сыдэу шъухъура? - ЖэкIагъор къэмыуцоу онэгум къеджыкIы.
- ТищыIакIэ пшIэ пшIоигъомэ, къэгъазэри тилэпс шIыгъэ хаI,- Къутасэ къашыкъыр зэриIыгъэу лIым пэгъокIы.- ГъэшIэгъонэп усекретармэ, цIыфмэ уахэхьаныр,
ящыIакIэ зэбгъэшIэныр ары узыфыхадзыгъэр, мыщи
уикIалэхэр тетых.
- Ахэмэ саIукIэгъах,- Пщыкъанэ къегъазэ.
- УаIукIэгъахэмэ, джы ящэджэгъуашхэ зыфэдэм
еплъ, тэри зыгорэ тэшIэ, хьаулыеу машIом зедгъэстырэп,- Къутасэ ынэпцэ кIэчыгъитIу дищаеу мэщхы.
Сыхьатым Пщыкъан еплъыгъ, тIум ежьагъ.
- КIалэмэ якъыхэкIыжьыгъошъ, сяжэщт.

--- Page 202 ---

- Мо Iаемэ "лъып-лъып" къырагъаIоу уадэшхэн
плъэкIына, Чэлмэткъо Аскъалэ изакъоми Алахьым уIуерэмыгъаплъ, ыни, ыжи, ынэкIушъхьи, ынапшIэмэ анэсыжьэу егъашхэх.
- Аскъала? - ЖэкIагъор щхыгъэ.- Аскъалэ кIэлэ
шIагъу, ащ фэдэгъагъот зэкIэри.
- Е-о-ой, сэри ары сIорэр,- Къутасэ къырихьыжьэгъэгъэ Iанэр ыгъэуцужьызэ, дырегъаштэ.- КIэлэ чан,
нахь лэжьакIо щыIэп, уишъэогъужъыр умыIощтмэ.
- Хьатама? - зэхихрэр ЖэкIагъом игуап.
-Ары. Сыдэу щыта а тхьамыкIэжъыр? Мэл пщэр
шIагъо къытфаригъэщагъ. Плъэгъурэба дагъэу мыщ
къытешкошкукIырэр,- лэпсыр зэIешIэ,- ягугъурэп
умыIон.
Мэл гугъу зызэхехым, ЖэкIагъор щхыпцIыгъэ.
ПщэрыхьакIори нэбгъунджыкIэ къычIэплъыгъ.
ТIуми агу къэкIыжьыгъэн фае Къэгъэзэжь Хьаджмосэрэ Хьатамэрэ азыфагу мэлым пае къыдэхъухьэгъагъэр.
Колхоз зэIукIэм пчэгур Къутасэ зэрэщиIыгъыгъэр джы
къызнэсыгъэм чылэм щащыгъупшэжьырэп. ЖэкIагъор
а лъэхъаным кIэлагъэ, фин заом хэфэщтми ышIэщтыгъэп.
Гурыт еджапIэр къыухыгъэу колхозым зыхэхьагъэм илъэс
горэ тешIэгъагъэми ары. Къутаси къабгынэжьыгъакIэу
духымэри къыпилъэсыкIэу зигъэпхъужъ бэлахьыщтыгъэ.
Къутасэ щыIэу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ очыл ищыкIэгъагъэп. "Колхозым имылъку утегущыIэнэу хэпшIыхьагъэ
щыIэп о джыри, зэтелъхь ужэ Iусымытхъ пшIоигъомэ!.."
ыIуи, Къутасэ ынэ къикIэу къызэречъэлIэгъагъэр ЖэкIагъом щыгъупшэжьыхэрэп. Лыфафи "еIи ынэ къитхъ!.."
ыIоти адыкIэ, щысмэ акIыбкIэ, къыкъокуукIыщтыгъэ.
- Сыда, ЖэкIагъор, угу къэкIыжьыгъэу узфэщхыпцIрэр? - зэгупшысэрэр къызэришIагъэр ригъашIэмэ
шIоигъоу Къутасэ къэупчIэ.
- КъыосIопэн. КъэошIэжьа "ужэ Iустхъыщт" пIуи,
зыгъэ укъызэрэзжэхэлъэдэгъагъэр?..
- Сенэгуягъ сэ ащ узэрегупшысагъэм,- Къутасэ
зигъэнэшIошIызэ IущхыпцIыкIыгъ.- Бэлахь зытефэныр, тэ
зэкIэ тщыгъупшэжьыгъэу тыщыс, шъо тIуагъи тымыIуагъи
шъушъхьэ илъ,- етIанэ зеумысыжьы.- Жэ мыгъо къызIукIагъэмэ, Пщыкъан, сащыщ сэ. СижэмIэныгъ лIыми

--- Page 203 ---

сызкIемызэгъыгъэр. Ежь-ежьырэу къызлъызгъэчъэн сIуи
шъхьакIэ, къыслъычъагъэп. Къыслъычъэгъу рамыгъафэу, пшIэрэба гъунэгъу чылэ пшъэшъэжъыехэр зыфэдэхэр, зыпэIуадзи, зэпеохэзэ зырагъэщагъ. Сэры хьэм
ышхыгъэр. КIо, ЖэкIагъор, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, ащ
фэдэлI нэмыIэмэ уимыIэу ущыIэмэ нахьышIу... Сэтхъэжьышъ сыщыI. Сшхын сэгъоты, зыщыслъэн сиI, сыфэрэери лIы закIэба дунаир!..- ыгу къыдеIэу кIэскоскукIы фэдэу Къутасэ зешIы шъхьакIэ, ищхыкIэ къекIурэп.
ЗиныбжьыкIагъэ тезгъэзэжьыгъэ пхъужъ цIыкIум ыл
ыгъэузынэп ыIуи, ЖэкIагъом зэхихыгъэр зэкIэ дищыIагъ.
Ау зы закъу къемыкIугъэр - илIыгъэр пхъэтэпэмыхь
ышIэу ыуж къыриIолIэжьыгъэ тIэкIур ары.
- Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, Къутас, кIэлэ
шIагъу аIо уилIыгъэр,- фэсакъыпэу Пщыкъан къыIуагъ.
- КIо, сыгу мапэшъ сэры гущи сэIо нахь,- Къутасэ
хэщэтыкIыгъ,- боу кIэлэ шIэгъуагъ. ЛIыкIэ, унагъокIэ
фэдэ щыIагъэп... Жэ мыгъо сIут сIуагъи, Пщыкъан...
НэбгыритIум зи зэрамыIоу тIэкIурэ щысыгъэх. Пщыкъан джы зыгорэ къымыIо мыхъунэу чIыпIэ ифагъ. Лэпс
щыуанымкIэ плъи, джау сыдми апэ ылъэгъугъэм игугъу
къышIыгъ:
- Лэпс дэгъу, Къутас, пшIыгъэн фае, дагъэр тефэжьрэп...
- Адэ, осIуагъи,- Къутасэ игупшысэмэ къахэужьыгъ,- мэл пщэр непэ къытфащагъэр. Алахьым ешI
Хьатамэ ынэшIу къытщызгъэфагъэр, мэл сэкъат нэмыкI
аригъэукIрэп.
- Ар шъыпкъэу къэпIуагъ, Хьатамэ мэл пIашъэ
уигъэукIыщтэп,- Пщыкъан щхыгъэ.- ЫIорэр ошIа, Къутас? Псаур ары дунаир зыфыщыIэр, щызгъаIэрэр еIо.
- Адэ тэрэзба еIомэ,- Къутасэ къызIуипхъотыгъ,-
унэ къаплъэу чъыг цIынэр иуупкIыни чъыг гъугъэр къэбгъэнэна...- етIанэ ежь зэреIожьы фэдэу ымакъэ нахь
ыгъэцIыкIузэ,- е-о-ой, ар зыIорэми уIуплъэгъагъэгущэт...- псынкIэу къыпедзэшъ, къэупчIэ.- Адэ, ЖэкIагъо,
егъашIэм аущтэу Хьатамэ тхьамыкIэр изакъоу хэжъугъэтыщта? Шъузабэ горэм хэжъугъэхьажь. ТIумкIи псапэ
шъушIэн.
- Пхъужъ цIыкIу горэмэ хъущтба?

--- Page 204 ---

- Тхьа, сылIэу сыщылъми зыIусымыгъэплъэн а хьадэгъодахэр!..- Къутасэ къыкIэщтагъэу къеIошъ, етIанэ
шIэхэу кIелъэшъужьы.- Ар сэIо шъхьакIэ, сшIэгущэрэп...
Ар зынатIэ хъущтыри къыкъокIынщтын.
Зэрэгъэжъотэу тракторист куп къыIухьажьыгъ.
Къутасэ илэпс лагъэмэ пахъэр къашъхьащехы, ихьалыгъу бзыгъэхэр Iатэу столым щызэтелъых.
- Шъуфэсакъ, лэпсым зежъугъэстыкъон,- къашыкъыр ыIыгъэу Къутасэ ашъхьащыт.
Трактористхэмрэ пхъэIэшэ лъэкIхэмрэ зэшхахэхэм,
яIофмэ ауж ихьажьыгъэх. ЖэкIагъори шэсыжьыгъэ.
Чэлэмэткъо Аскъал ары зизакъоу лы пщэр такъырыр
зыжэ дэткIухьэу щысыгъэр. Къутаси ыблыгучIэ зэчIэлъэу
Аскъалэ къыIорэмэ ядэIу.
- О зэрэпIоу бгъэхъун Iофэп, Къутас, псэлъыхъоныр,- Аскъалэ ыIупшIэмэ дагъэр атизэу къупшъхьэшхо
горэм кIэшъу.- ЖэкIагъом зэриIоу, тактикэ ищыкIагъ ащ.
КъыбгурэIуа, Къутас, тактикэ зыфаIорэр?..
- ЖэкIагъом Iаджи еIо, ащ ыIорэм сыпылъын слъэкIыщтэп сэ,- Къутасэ кIалэм игущыIэмэ къахэо.- Сыд тактика джы хэжъугъэзыхьагъэр?..
- Ар пшIэным пае, Къутас, дзэм ущыIэн, заом ухэтын фае... Псэлъыхъонри заоба, пчыхьэ реным узэдыргъэу ущысыныр мызаокIэ огугъа. Боу ари зэошху. Тэ
джыдэдэм тыгу илъым ышъхьэ къитхыпэрэп, ерэгупшыс.
Тэ тшъхьэ зэрэузрэм фэдэу ежь ышъхьи орэузы. ПчыхьищкIэ зэшIопхын Iофэп зыуж тихьагъэр. А сызхаплъэрэр къызэрэпшIошIэу шъынэ Iэсэ цIыкIоп. Зыпчыхьэ
ерагъэу унэм янэ къытфыригъэзыхьагъ... Джы къангъэбылъ тыдешIэ, къыбгурыIуагъа, джары тактикэ зыфаIорэр.
- Шъо сызхаплъэхэрэр,- Къутасэ къыриIохэрэр
имыгуапэу Аскъалэ къыфырилъхьэрэ лымэ анахь такъырышIур лагъэм редзыжьы,- шъуфэшIэн щыIэп сэ сышъухэмыхьэу...
X
Чылэм къэбарыр зэуи арэп зэрэщыIурэр. Жьыбгъэ
къилъыгъом нахь псынкIэу хэти зэхехы. Сыдэу Къутасэ

--- Page 205 ---

щикIухьагъа Дэгъунэхьаблэ дэлъ къэбарыкIэм? Дзэм
къикIи, гъэпсэфакIо ДэнэшI Аскэр къызэрэкIуагъэр чэщзымафэ хъугъэшъ ышIэрэп.
ЗыраIом цIэцIагъэ:
- Мы тихьэблэ шъузхэр зэрэгъэпсыгъэхэр пшIэнэу
щытэп. Ажэмэ псы адагъэхъуагъэ фэдэу къыоплъых
нахь, зэхахыгъэм игугъу къыпфашIыщтэп. СшIэн сэ ахэмэ сазэрэдэзекIощтыр, сэри зи ясымыIожьымэ сыкъэнэжьыгъ.
- О умышIэрэ щыIа, Къутас,- гъунэгъу шъузым зеухыижьы,- ошIэ сшIошIыгъ.
- Сэ сшIэрэм шъукъемыжэу шъо шъушIэрэ горэми
тыхэжъугъэдаIу,- ыдэрэп Къутасэ.- ЕмыкIу къэсхьыгъ,
хьэблитIу нахь тамызыфагоу гушIуакIо сыкIуагъэп. Гуцэ
тхьамыкIэр гъунэгъукIэ дэгъу дэд, сызэрэмыкIуагъэр ыгу
къеон. КIо, етIани тыкъызэхишIыкIын, чэщи мафи тымыIоу
губгъом тит. Тхьа, симыкIас сэ ауж кIоныр, щашъхьэмрэ
щачIэмрэ сыдым зэфигъэдэна... Ау щытми, джыдэдэм,
унэм симыхьажьэу, сыкIон.
Губгъом зыдихьрэ щалъэм непэ илъ шIагъо щыIэпти,
къэлэпчъэжъые кIыбым ригъэуцокIыгъ. Илъына, мэфэ
заулэ хъугъэшъ, зы лы Iулъхьи тырагъэплъэжьрэп. СыдигъокIи арба зэрэхъурэр, еIо Къутасэ, е жъохэу, е халъхьэу, е Iуахыжьы хъумэ ары тракторист-комбайнер купмэ зяшIугъор. Джы сыд, ашIэщтыр зэкIэ ашIэгъах, лэжьыгъэ Iухыжьыгъом ежэх. Уармэоу хэт лы уигъэшхын. Зэ
къэсыгъот лэжьыгъэ Iухыжьыгъор, джащыгъум ищэлъачIэ зыгорэ имылъэу къэкIожьмэ плъэгъун...
Лъэбэкъу заулэ ыдзыгъэу Къутасэ кIэгъожьыгъ.
Хьайнапэ лэжьакIо зэрыкIорэ джэнэжъыр щыгъэу кIомэ.
Зыгорэм IукIэщтми ышIэрэп. ПIопэнэу хъумэ, ащ фэдизэу джэнэ тIурысэ дэдэп щыгъыр, цIыфмэ уарыхэмыхьанэу. Къутасэ пкIэнакIо губгъом макIо пшIошIа, непэрэзымафэм зегъэчэрэзышъ лIы купмэ ахэт. Шъузхэр яI нахь
мышIэми, къенэцIхэрэр ахэмытыкIэ огугъа, бын-унагъо
хъужьыгъэхэри къыфэлIэх, тхьэм зэтыригъэлIэнхэр. Моу
яшъузыжъмэ ащыщ гори атIупщыжьрэп, яплъыщтыгъэ
зызэрашIрэм.
Мыгузэжъуахэу анахь джэнэ дахэу иIэр Къутасэ зыщилъагъ. Гъунджэшхом екIуалIи, пкъыр зыкIэрыфызэгъэ

--- Page 206 ---

джанэр къызэпиплъыхьагъ. Хьэм уишхыгъэба мощ фэдэ
пкъы дахэ уиIэу лIынчъэу ухэтымэ. Ыгъэшхэрэ купмэ янахьыбэмэ яшъузыжъхэр дзыо ушъагъэх пIонэу пкъи
лъакъуи ямыIэжьэу лIы шIагъохэр зэраубытылIагъэх.
ЕтIани а Iэе купыр, ялIыхэр атырахы пIонэу, нэбгъунджыкIэ къыфычIэплъых.
ЫначIэмэ зачIэплъэм, непэрэзымафэм мэшIоIум
зэрэIутыгъэр арыщтын, тIэкIу чIэутыгъэ фэдэу къышIошIыгъ. Фэсакъыпэу IэхъомбэшхомкIэ ыгъаплIэ фэдэу
ышIызэ зытIо-зыщэ арыкIуагъ. Iэхъомбапэми Iупс щифи
ынапцэмэ ателъэкIыхьагъ. НэтIэ къипш дэкIуаеу зэлъэныр
зимурадми атеIэбагъ, бгъукIэ зэблищыгъэх. Пудрэр
IужъукIаеу ынэгуи ынатIи тырилъхьагъ. Зызэплъыжьым
зэрэщытыгъэм елъытыгъэмэ, дэхэкIае хъужьыгъэ. НэкIушъхьитIу гъэлагъэри, шэплъышъоу пудрэ чIэгъым къычIэщых. Шъхьац шIуцIабзэу фыжь зырызхэр хидзэнэу
езгъэжьагъэри шъхьэпхэтыкум такъырышIоу щызэхэлъ.
БэшIагъэ Къутасэ зыхьазырыр, ау гъунджэм къыкIэрыкIыжьышъурэп, иплъыхьэу арэп. Шъхьаныгъупчъэ
лъэныкъомкIэ мэплъызы. Сыдэу тхъэгъуагъэх иапэрэ
мазэхэр. Ахэмэ джыдэдэм ахэфэжьын Iоу ышIагъэмэ,
зыпэ къымыштэн щыIагъэп. ЛIыр IофышIэ кIомэ къэкIожьыфэ зэгоутэу, къызыкIожьрэм фэмылъэгъукIзэ, пчыхьэр ыгъакIощтыгъэ. Колхоз бухгалтерым зыгорэм
укIигъэхъопсына, къэкIожь къэсми, зыгорэ ыIэмычIэ чIэмылъэу унэм къихьажьыщтыгъэп. А илъэсныкъом щыгъынэу фищэфыгъэр джыри фэухырэп.
ГукъэкIыжьхэу гум къыдэожьыгъэмэ Къутасэ хагъэщэтыкIыгъ нахь, зы гушIуагъуи къыфахьыгъэп. ФэмыIажэу нэпсыцэу къыIэкIэзыгъэм нэкIушъхьэр къыриIагъ.
ИдэхэфашIэ хьаулыеу хъугъэ. Нэпсыцэмэ зыкъырагъэшIэжьи, блэкIыгъэ ощх фэбэ быбым зэрэтегъыхьажьырэмкIэ зыфэгубжыжьыгъ. Къутэсэ закъоп аущтэу дунаим щыщыIэр, ащкIи къежьагъэп, ащкIи ухыжьыгъэ хъущтэп. ЫнэтIэгу итхагъэм ари IукIэн, инасыпи ыгъотын.
Нахьыпэм зэрегугъущтыгъэм нахьи зэгугъужьзэ,
икIэрыкIэу зигъэлэжьыгъ, ынапцэми ахэчыхьагъ.
- СыпфэгушIо, Гуц, сыпфэгушIо,- къэлапчъэр зэрэIуихыгъэм лъыпытэу Къутасэ къырегъажьэ,- кIэлэ дэхэшхо къыпфэкIожьыгъэу аIуагъ, джыры ныIэп зысшIагъэр,- акэцэ чIэгъым къыщытэджыгъэ лIитIум акIэрэхьэ.-
Фэсыжь апщи, Аскэр. Моу зэ сызэгъэплъ, машалахь, сыдэу Къарбэч тхьамыкIэм уфэд, сыдэу улIэхъупхъэу укъычIэкIыгъа, уянэ бгъэгушIуагъэ. Нарынэмэ я Сэфэр
къэкIощтба?
- Сэфэри мазэ-мэзитIу горэкIэ къэкIонэу ары зэрэщытыр,- Аскэр Къутасэ жъы зэрэмыхъурэр шIогъэшIэгъонэу къызэпеплъыхьэ.- О сыдэу ущыт, Къутас?
- Тэри джа тызэрэплъэгъу, уцугъуи тIысыгъуи тымышIэу губгъом тит,- Къутасэ къеIошъ, Хьатамэ ылъэгъужьыгъакIэ фэдэу еупчIы.- Оры, Хьатам, сыд бгъахъэу
дунаим утет?
- Уезэгъыщт, уцыр кIыр къэсми тигушIуагъо хахъо.
ТшынахьыкIэ лъэгъун-лъэгъоу къытфэкIуагъ тэIошъ,
тэгушIо.
- Адэ ари хъяр. КIэлэ дэхэшхо къыпфэкIожьыгъ, Гуц.
Тхьэм гу щыуегъаф, ихъяр олъэгъу.
- Дэхэшхоми сшIэрэп,- Гуцэ ыкъо фэплъэкIрэп,-
сигъэгушIуагъ, сыкъэкIощт ыIуи къызетхым, тхьамыпс,
сшIошъ мыхъугъагъэ.
- Къэсэй сыд икъэбар, Къутас? Ылъакъомэ агъэгумэкIыжьырэба? - Аскэр къэупчIэ.
- Псау, узынчъ. Чэщи мафи мэзым къыхэкIрэп кIэлэ
мыгъор. Тхьа, ылъакъоми агъэгумэкIым. Уз мыгъор кIэлэ
псаушхом къыздырихыгъэр сшIэрэп.
- Ылъакъо мэузми, мыкI нысэщэ джэгумэ къэшъонымкIэ къащигъэнагъэ щымыIэу ары аIощтыгъэр,- Хьатамэ къыIуагъ.
- Адэ, арба сэри зымафэ сызфецIэцIагъэр, зыгорэм
ихъяр феIэты ыIозэ, ылъакъохэр ыгъэузыжьыгъэх. Нахь
гупцIэнэжъ мы чылэм дэбгъотэщтэп... Ылъакъо изакъуа,
щазымитIури ахиухыхьагъ.
- Гур къыдэчъмэ дэгъуба,- Хьатамэ гущыIэр Къутасэ IэкIехы,- щазымитIуми къапэпштэн. Сэ ар зэ къашъоу
слъэгъугъэти, быбыщтыгъэ. Ылъакъо мэузы Iоу нибжьи
пшIэныеп. Адэ, ыцэ ыгъэгумэкIыжьрэба?
- Сыда, ыцэ узыщтыгъа? - Къутасэ егъэшIагъо
къыраIуагъэр.

--- Page 207 ---

- СегъэгумэкIы къысиIогъагъэти, сеIэзэгъагъ. Ылъакъуи згъэхъужьын фэдэу къысщэхъу, Iэзэгъу уцыр мэзым хэзгъотэщтмэ сшIэрэп нахь...
КIэлэ куп къыдэхьагъэти, гущыIэр Хьатамэ зэпигъэужьыгъ.
Къутаси кIэлэкIэ купмэ сыд ахишIыхьан, щысы шIоигъоу ынэ къафизми, сэлам къарихыжьи, къыдэкIыжьыгъ.
Хьаджмосэ емыIуагъэ хъущтэп Iэзэгъу уцым пае
Хьатамэ къыIуагъэр. Дэгъугъэ ишIуагъэ къыригъэкIыгъэмэ. ПшIэхэнэп, цIыфмэ Iэзэгъубэ ашIэ. Армырмэ кIалэр
сэкъатэу къытIэкIэнэщт.
Джащ егупшысэу кIожьзэ, Къутасэ ынэгу Аскэр къыкIэуцуагъ. Гуцэ Iэе цIыкIум кIэлэ дэхэшхо къылъфыгъ...
Ынэпкъ-пэпкъ зэхэтыкIэкIэ дэхэшхо дэдэп шъхьакIэ,
узIэпызыщэ горэ хэлъ. Адэ, инышъ. Щыгъри дахэу къекIушъ, дзэ щыгъыныр тырашIыкIыгъэм фэд. Ар ыгу хэнагъэшъ ары Зурет цIыкIуми Къэсэйдыхэр къызкIыIуигъэзыкIхэрэр. Делэ цIыкIу, кIэлэ закъоп, о пшIэрэп нахь,
пшъашъэмэ гукIэ зыдаIыгъыр. Непэ къыбдэхъурэр неущ
къыбдэмыхъужьэуи мэхъу...
Къэсэй иIофкIэ егупшысэ къэсми, Къутасэ ыгу къэкIоды. Iофым хэхьанэу Аскъалэ риIогъагъ шъхьакIэ, сыдэущтэу хэхьащт джы? Сыд екIолIапIэу мы Iофым иIэр? Апэ
ежь Фыжь дэгущыIэмэ нахьышIуа, хьауми хащэ горэ
фишIмэ нахь зэшIуихына? Къутасэ зэшIуимыхын Iоф къыкъокIыгъа джы! ГъэшIэгъона ДэнашIэмэ якIалэ дзэм хэтмэ, щыгъын дахи щыгъэу къэкIожьыгъэмэ. Щыгъыныр
арэп Iофыр зэлъытыгъэр, псэогъу узфэхъущтыр ары
нахь. Зыщилъэщтыр Къутаси ихъоигъэба, лIыр фэгъэделэныр инасып къыхьыгъэп. Зыми щымыщэу урамыпэм
къытенагъ. Къэсэй фэдэ кIалэ, Хьаджмосэрэ Лыфафэрэ
афэдэ пщы-гуащэ Iум пэм пшIы хъуна. Ежь ышъхьэкIэ
Фыжь дэгущыIэщт. Пшъэшъэжъыем къыгурымыIон
Iаджи а Iофым хэлъ.
Нарынэмэ ячэубгъу Къутасэ зыридзэкIыгъ.
Яхати зэрэдахэр. Янатрыфи къэбзэ-лъабзэу пкIагъэ.
Ячэунэзи зы уц лъакъо кIэрытэп.
Хэтэ гузэгум ыкIыб къэгъэзагъэу Фыжь хэт. Зыригъэлъэгъумэ шIоигъоу Къутасэ бэрэ плъагъэ, икIуи нахь щигъэкIагъ. Къэмыплъахэ зэхъум, джагъэ:

--- Page 208 ---

- А Фыжь, сыдэу ущыта?
- Къеблагъэба, Къутас...
- ДэнашIэмэ адэжь гушIуакIо сыкIогъагъэти, узысэлъэгъум сыкъэджагъ. Алахьэм, Фыжь, о уи Сэфэри
къэкIуагъэу тегъэлъэгъу.
- Сэфэри къэкIонэу тежэ.
- Ары ыIуагъэр Аскэр. КъызэдэкIуагъэхэмэ дэгъугъэ. КIо, сыдэу пшIын, апэ зинасып къыхьыгъэр Гуц ары.
КIэлэ шIагъо иIэ хъугъэ тхьамыкIэм,- къыздизыгъэр
ымышIэу ДэнашIэмэ шыблэр зэрафэмыгъор Къутасэ
ышъхьэ къилъэдагъ,- Гуцэ гущэ гу щифэщтмэ сшIэрэп
нахь...
- Сыда, Къутас, ар озгъаIорэр?
- Шыблэр ДэнашIэмэ зэрафэмышIу гущэр сыгу
къэкIыжьыгъэти ары... КIо, сIуагъэ пIоу игугъу умышIы,
Гуцэ тхьамыкIэм ыгу къеощт... Ащи ымышIэкIэ огугъа,
ыгу цапэкIэ зыдиIыгъын фае...
ШъузитIумэ бэ зэраIуагъэп. Зэхихыгъэм ыгъэмэхъашэу Фыжьи щытыгъ нахь, къэбар гори шIоIофыжьыгъэп.
Нарынэмэ адэжь Къутасэ къызэрэIокIыжьэу шыблэр
ыгу къызэрэкIыгъэмкIэ гушIуагъэ. ПцIы гори къыугупшысыгъэп. Сыда Къутасэ мохэмкIэ ыгу хьарамыгъэ зыкIилъыщтыр? Чылэм щамыIорэр уцоу ыIуагъэп. Ппхъу зэптырэмэ алъэпкъ къырыкIорэр пшIэмэ нахьышIу.
XI
Къэгъэзэжь Къэсэй джыри ибэщ лъэкъуитIу къыштагъ. Мэз уцыр тыралъхьи, лыцIынэ лъакъор рагъэшIыгъэкIэ арэп. КIо, хэт ышIэра, лъэкъоуз Iае зэриIэр цIыфмэ
ащымыгъупшэмэ нахьышIу.
- А Къэсэй, тэ ущыIа, нынэ? - ыIозэ Къутасэ унэм къихьагъэп, къилъэдагъ нахь,- сэ узэрэзгъэгушIощтым фэдэу ори зэгорэм сыгъэгушIожь, плъакъо иIэзэгъу уц Хьатамэ ышIэу ыIуагъ!..
- КIалэм илъэкъоуз зыфэдэр Хьатамыжъым тэ щишIэра? - Лыфафэ къыкIащтэу Хьаджмосэ дэжькIэ плъагъэ.
- ЫмышIэ мэхъуа, рыгущыIэхэу зэхихыгъэщтын,-
Лыфафэ икъэгущыIакIэ Къутасэ егъэшIагъо.
9 Заказ 078

--- Page 209 ---

- Ара?.. Армэ хъун...
Шхом зэрепIэжъэжъырэм Хьаджмосэ игумэкI къыхэмыщми, къэбарэу зэхихыгъэм хигулIагъ пIонэу щыс.
Сыдэу мы Хьатамыжъыр къапыпкIэпагъа. Зэ мэлы, зэ
цэуз еIо. Джыри шIушIэкIэ къафежьагъэп. ЗыгорэкIэ гуцафэ ышIыгъэна кIалэм ылъакъокIэ. Ары шъхьакIэ, нэбгырищым нэмыкI цIыф ышIэрэп. ЗыгорэкIэ кIалэм IэкIэIогъакъомэ шIэ? Ар ышIэнэп. Мы лIым сыда фэмыгъотырэр? ЖэкIагъом къегъэIушынкIи мэхъуба! Ащ ишIэ хэмылъэу Хьатамыжъым зы лъэбэкъу ыдзыщтэп. ТхьагъэпцIы ЖэкIагъор, зыкъыхигъэщы шIоигъоп.
- Адэ, Хьаджмос, зи къапIорэпи? - махъулъэм ищысыкIэ Къутасэ имыгуапэу еупчIы.
- Олахьэ дэгъум Бэркъэт Хьатамэ ащ фэдэ Iэзэгъу
ешIэмэ... Ау Хьатамыжъыр Iэзэгъу тфэхъунэу сыфаепышъ ары. Чылэр къыддэхьащхын...
- ЗишIуагъэ къыозгъэкIыщтыр Iум-пэм пшIыныр ащ
фэIуагъэп. Бэщ лъэкъуитIум кIэтэу моущтэу кIэлэ псаушхор хэбгъэтыщта?.. Сэрыгъэмэ а узэгупшысэрэр
сшъхьэ къизгъэхьащтыгъэп. Хэтми жьы дэкIыгъо озыгъэгъотырэм унэшIу щыпфэн фае...
- Ашъыу, Къутас, о зыфапIорэр къизгъэкIэу сIуагъэп
сэ,- Хьаджмосэ шIэхэу зыкъызэблехъу.- Боу тигопэни
кIалэм ылъакъо ыгъэхъужьыгъэмэ...
- Ыгъэхъужьын! Тхьа, Хьаджмос, ыгъэхъужьыным.
Сэ сIогъагъэ пIожьын зимыгъэхъужьырэм!..
- А ыгъэхъужьыгъагъот,- Лыфафи къыдырегъаштэ,- мо бэщитIур слъэгъу къэсми, спсэ сыхэIэжьы.
Ащ фэдизым Къэсэй зы гущыIи къахиIуагъэп.
Къутасэ ыуж, мафэ горэм Хьатамэ мэлэхъо бэщышхор ытамэ телъэу къызэрэкIогъагъэр Хьаджмосэ зыраIожьым, губжыгъэ:
- Ар дэдэу ыIогъэнэуи?..
- Мэзыр къыокIурэп,- Къэсэй зыкъешIэжьышъ,
мэщхыпцIы,- къыомыкIун уцыбэ хэт къысиIуагъ.
- Мы Хьатамыжъым пыщэгъу зебгъэшIы хъущтэп,-
Лыфафэ мэцIацIэ,- ынитIумэ хьамплъыжь адэчъыгъ пIонэу мыукIытэу тищагу къызэрэдэхьашъугъэр, ылъэкIыгъэмэ зыгъэ чылэм тыдаригъэщыщтыгъэ. Одрэм еплъы,
мыдрэм еплъы, лъыхъуакIо къытфагъэкIуагъэм фэдэу

--- Page 210 ---

тиунэхэр къызэпиплъыхьагъэх, къогъу пакIэу зыкъомыплъагъэ къыгъэнагъэп.
- Назэти, аущтэу къыпшIошIыгъ, нан,- Къэсэй мэщхы.
- Олахьэ шъыпкъэм,- яти къыдырегъаштэ.
- Шъумыщх, шъузфэщхын Iофэп ар. А слъэгъурэр
тауж икIыщтэп... Зыгорэ къыфэугупшысыгъэн фае.
- Олахьэ фэмыхъоу икIыным! - Хьаджмосэ ынитIумэ
лъы къателъадэ.- ОрэгушIо джы нэс зэрэпсаумкIэ!..
Хьатамэ ыгу зы тхьагъэпцIыгъи зы хьарамыгъи Къэгъэзэжьмэ афилъэп. Сымэджэ пстэуми зэрафыщытэу
Къэсэй фэгумэкIы. Шызэкъокум иIулIагъэу кIалэр мэзым
кIоу зилъэгъукIэ, ыгу къемыон ылъэкIрэп. Псым узэпырыкIэу мэзым ущылъыхъомэ, иIэзэгъу хэбгъотэщтым пае
мор зыхэт тхьамыкIагъом хэбгъэты хъуна! Хьэйуанхэ
пэтзэ зэмыIазэрэ имэлмэ къахэкIрэп. Шъынэми е мэлми
тхышъхьэм лъащэ щыхъумэ, ыгу егъушъ, ыпшъэ дэсэу
мэлэщым къехьыжьы. Мыдырэр цIыфы. КIэлэ зишIугъошху. Амал уиIэмэ, хэти уишIуагъэ егъэкI. Сизакъоу дунаим сытерэт зыIорэмэ Хьатамэ ащыщэп.
Хэт щыща ЖэкIагъор ХьатамэкIэ. Ышэп, ятэшэп зэраIоу, зыуи къыфыщытэп. Ау чIылъэм щигъотырэ насыпыр зизакъоу зыкъозыублэгожьырэ цIыфмэ аригъапшэрэп ЖэкIагъор. Ащ инасыпрэ игушIуагъорэ ыIэгу илъэу
къехьы, зищыкIагъэм фещэи. Ащ къыпкъырыкIырэ дэхагъэр Хьатами къынэсы. Ежьми ишIогъэ цыпэ зищыкIагъэ горэм нигъэс шIоигъоу къехьы.
Мо тыгъэр чIым къемышIушIэкIэ огугъа? Ощхри
джащ фэд. Зыкъыридзыхэу зеукIыжьми, дунай гъукIагъэр егъэгушIо, уцмэ ахегъахъо, лэжьыгъэр егъэбагъо.
Псы кIэим дэт пцелмэ мэлхэр зачIэгупсафэм, Къэгъэзэжь Къэсэй пае уц лъыхъо мэзым кIонэу Хьатамэ рихъухьагъ. А уцым джыдэдэм игъу. Къэгъэгъэ тхьапэхэмкIэ
къышIэжьыщт.
Гъэмафэм иапэрэ мазэшъ, мэзыр дахэ. Чъыгмэ атхьапэхэр икъугъахэхэу шхъонтIэрымэр ашъхьащыт.
ТыдэкIи къэгъэгъэ мэIэшIу къыхэу. ЧыжьэкIэ кукуур къэджэ, нэмыкI бзыумэ ажэ зэтыралъхьэрэп.
Гъогу къэгъэзэгъум дэжь чъыгэе дэхэшхо горэ
Iуилъэгъуагъэти, къэуцуи еплъыгъ. Лъагэу чъыг шъхьа9*

--- Page 211 ---

пэр ыIэтэу икъутамэхэмкIэ пчэгур ыIыгъ. Ащ ычIэгъ тетIысхьэпIэ цIыкIуи чIэт.
Къэгъэзэжьхэр тхьагъэпцI лъэпкъых. Амал иIэу къин
зэрагъэлъэгъущтэп. Яфедэ зыдэщыIэм ашъхьэ щыI. Непэрэзымафэм плъэкъуитIу ушхуи мо чъыг чIэгъым чIэлъ
фаеми, зыми зи къыуиIощтэп. Чъыгхэр мэлых пшIошIа,
зыдэщытым егъашIэм щытыщтых. Нибжьи тыгъашх, псы
тегъашъу къыуаIощтэп.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ къэкIо. Шхончри шIохэлъагъ. Сыдигъуи зэрихабзэу, Хьатамэ гушIуагъэ:
- Олахьэ дэгъум, Хьаджмос, тызэрэзэIукIагъэр.
КъыуаIожьыгъэщтын, шъуадэжьи сыкъэкIогъагъ.
- КъысаIожьыгъ.- Зэримыгуапэр Хьаджмосэ къызхигъэщыгъэп.
- КъыуаIожьыгъэмэ, Къэсэй илъэкъоуз ары зыуж
ситыр.
- Тхьауегъэпсэу укъызэрэтфэгумэкIырэмкIэ, тигуапэ... Ащ фэдэ уц Iэзэгъу хэтына мыщ?..
- Хэмытэу мэхъуа, джыдэдэм якъэкIыгъу, орыжъылъэм дэжь къыщыкIын фае. ДэнэшIэ Къарбэч тхьамыкIэм
сигъэлъэгъугъагъэ. НекIо, тIуми тызэдэлъыхъон, къызщыкIырэ чIыпIэри озгъэлъэгъун.
МыкIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, сыд пшIэн, Хьаджмосэ
къезэгъыгъ. ЗэраIорэ шIагъо щымыIэу заулэрэ кIуагъэх.
Хьаджмосэ ыгу къежъэжъыкIы, Хьатамэ ыпшъэ дэсэу ехьы фэдэу къыщэхъу.
КIыбым илъ шхончыр кIом дыхэтэу загъорэ егъэтэрэзыжьы. Ар къэсми Хьатамэ ерэуи херэгъаф Iоу ыгу
мэхъу. Къэзылъэгъугъэ щыIэп, хэт къышIэн. Ащ фэдэ
Iаджи чIэхъухьагъ мыщ, цIыф къышIагъэп нахь...
Заулэрэ кIуагъэхэу шъэожъые куп къябгъукIуагъ.
Хьаджмосэ ахэр зелъэгъум, ыгушъхьэ зэрэшхыгъэ.
- Зыгорэм чъыг реупкIы,- Хьаджмосэ ыIуи ечъэжьагъ.- СыкъыпкIэхьажьыщт сэ...
Орэд макIэ кIиIукIэу Хьатамэ къэгъэзэгъум къокIыгъ.
СэмэгумкIэ ыгъази, орыжъылъэм ихьагъ. Анахьыбэми
лъэбэкъу тIокI-щэкI горэмкIэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ пэчыжьагъэщтын. Зиплъыхьэзэ къыкIухьи, къыгъотыгъэм
зэрэщыгушIукIырэр ыпкъышхо ригъашIэу етхъохыгъ.

--- Page 212 ---

Ардэдэм Хьаджмосэ ыцэлышъхьэ зэригъэшхэу шхончыр
ыIэти, уагъэ.
Хьатамэ чIым зыхидзагъ. ЕтIанэ къызщылъэти, чъыг
зэхэтмэ закъуидзагъ. Зыдэчъэрэ лъэныкъомкIэ омакъэр
джыри къыщыIугъ.
ЛIэу мэзым хэлъэдагъэм Хьаджмосэ пымылъэу пэналъэм хэпши, орыжъылъэм екIурэ гъогум телъэдагъ,
тIэкIу тыригъашIи, джагъэ:
- Хьатам!..
Мычыжьэу Хьатамэ ымакъэ къэIугъ.
- Сыд омакъэха сэIо зэхэсхыгъэхэр? - Хьаджмосэ
гумэкIэу Хьатамэ пэгъокIы.
- Олахьэ сымэшIэрэ, зыгорэ къысэуагъ. Мары
сиупкIэ паIуи щэпхъыр къыхипхъагъ.
- Ашъыу, ар хъунэп!
- Омакъэхэр зэхэпхыгъэхэба?
- Зэхэсхыгъэшъ арба сыкъызфэчъагъэр. О-уи-уиу,
мы къапIорэр сыд гъэшIэгъона!.. Мы уцыжъра зыфэпIуагъэр?.. НекIо, зэ тыкъэгъаплъ...
Хьаджмосэрэ Хьатамэрэ орыжъылъэм Iухьэхи, заплъыхьэу бэрэ щытыгъэх, гуцафэ зыфэпшIын алъэгъугъэп.
ЕтIанэ зыгори Хьатамэ къемыхъулIагъэ пIонэу къыIуагъ:
- Джы мы уцым ылъапсэ, Хьаджмос, зыбгъэгъурэм
пхьаджыжьынышъ, лыцIынэ чIыпIэм тептэкъощт.
- Аущтэу оIомэ теплъын...- Хьаджмосэ игуапэ фэдэу зешIы.
- Ащ уехъырэхъышэжьынэу щытэп,- Хьатамэ псынкIэу къеIошъ, къыпедзэжьы,- кIо, джы сэ сыхэмытыжьми, ошIэ уцыр къызщыкIрэ чIыпIэр... СыуищыкIагъэ хъумэ къаIо, кIалэм ылъакъо пфытеслъхьан,- Хьатамэ ынитIумэ щтагъэм ычIыпIэ гушIор къакIехы.
"Сыд цIыф сэIо мыр..." Къэгъэзэжь Хьаджмосэ еIo.
XII
Нарынэ Зурет гурыт еджапIэр къызэриухыгъэмкIэ
къыратыгъэ аттестатыр фэплъэкIрэп. ТIэкIу шIэ къэсми

--- Page 213 ---

къештэшъ еплъы. Ежь духымэу къыпилъэсыкIрэм пае
аттестатми мэIэшIур къыпихы хъугъэ.
Мэфэ заулэу къэралыгъо экзаменхэр зыщитыгъэхэм
Зурет нахь пшъэшъашъо къытеуагъэ фэдэу Фыжь къыщэхъу. Загъорэ зыкъыримыгъашIэу ыпхъу фычIэплъы.
ИгущыIакIэхэми игъэпсыкIэхэми нахьыпэм хэмылъыгъэ
горэ къахэщы. Пшъашъэм икъэхъу зэуи арэп, зэ ыпкъ
зиуцорэм, тыгъэрэ псырэ зыгъотырэ къэгъагъэм фэдэу
зыкъызэIуихынэу регъажьэ. Пшъашъэм еджапIэр къызэриухыгъэм Фыжь тырелъхьэ шъхьакIэ, ар къызхэкIрэр
нэмыкI. ДэнэшIэ Аскэр гъэпсэфакIо ядэжь къызщыкIогъэ
мэфэ заулэм ыуж ыIорэми ышIэрэми афэсакъэу ышъхьэкIи нахь зыпыплъыхьажьэу къыублагъ.
- Моу къысэт а тхылъэу пIыгъыр,- Фыжь еIo.
- Сыда епшIэщтыр, плъэгъугъи,- Зурет аттестатыр
янэ фещэи.
- О узэреплъырэм фэдэу сэри сеплъымэ сшIоигъу,
нэкIэ бгъэхъокIыгъэ... Мы цIыкIужъыем пая илъэсипшIэ
узфырагъэджагъэр? - янэ тхылъыр къызэпеплъыхьэ.
- ЦIыкIужъые фэIуагъэп, шIэныгъэу къырыуатыгъэр
ары нахь.
- Ащ фэдэу уIазэмэ тлъэгъун узчIэхьанэу зыфапIорэм
учIэхьашъумэ.
- АщкIэ узгъэгугъэрэп, нан,- Зурет мэщхы,- ау сычIэхьашъун фэдэу сыгу къысеIо. Ар сфэмышIэшъущтмэ,
хьаолые хъугъэба сиилъэсипшI. Сигъусэ пшъэшъэжъыехэр зэрэхъухэу сыхъун.
- Дэгъу, нынэ. Сэра зимыгопэщтыр учIахьэмэ, пшынахьыжъи гушIон. Зэхэзыхырэми ягопэн.
ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Зурет кIэлэегъаджэ хъумэ шIоигъу. Апэ дэдэ а гухэлъым ышъхьэ къызырихыгъэр гъэрекIопагъ. Сэнэхьатэу щыIэмэ яхьылIагъэу сочинение зарагъэтхым, кIэлэегъаджэм иIофышIагъ Зурет
къызтегущыIэгъагъэр. Дэгъоу ытхыгъэти, классым
ыпашъхьэ къыщырагъэджэгъагъ, еджэпIэ зэIукIэми
къыщытегущыIэгъагъэх. Ащ ыуж ары кIэлэегъаджэ хъунэу теубытагъэ зишIыгъагъэр.
Къалэм къыщеджэмэ, ячылэ къэкIожьыни щыригъэджэщтых. Зы бзылъфыгъэ кIэлэегъэджэ закъу ныIэп
яеджапIэ чIэтыр. Ари ячылэ щыщэп. Шапсыгъэ лъэныкъомкIэ къикIыгъ. Илъэсрэ Дэгъунэхьаблэ дэсыжьмэ ядэжькIэ
кIожьынэу къареIо зэпыт шъхьакIэ, еджэгъур къызыскIэ
къыдэнэжьы. Псэлъыхъо горэ къыфыкъокIэу ыщэгъагъэмэ, ащ фэдэ ымыIожьынкIи мэхъу. Ары шъхьакIэ, къепсэлъыхъон чылэшхом къыдэкIырэп. Ышъхьац пыупкIыгъ
аIo. Шъхьац пыупкIыгъэм фэмыем сэри сыфаеп ыIозэ,
илъэсхэр шIокIох. Шъхьацыр арэп, иIуплъэ-теплъ къызхэкIрэр. Моу зыпыупхъухьажьын, зигъэдэхэн ышIэрэп.
ИлъэсиплI хъугъэшъ Дэгъунэхьаблэ зыдэсыр, а зы джэнэжъэу щыгъыгъэр ары джыри щыгъыр. ЛIы шэн нахьыбэу къыхафэрэр, фэмыухыжьэу гъэмафи кIымафи
пэIожъ горэ ышъхьэ тес зэпыт. Ащ шIэныгъэу иIэр Зурет
иIэгъагъот. Аущтэу elo шъхьакIэ, боу бзылъфыгъэ дэгъу
ар. Дэгъунэхьэблэ кIэлэжъмэ ар тыдэ щашIэна, залъэгъукIэ мэщхыпцIых нахь, ашIэнэуи фаехэп.
КIэлэегъаджэм егупшысэ ыIозэ хэкIышъ, гукIэ къалэм
Зурет дахьэ. Педагогическэ институтэу зымафэ зыблэкIыгъагъэр ынэгу къыкIэтаджэ. Къэуцуи дэплъэгъагъ
нахь, дэхьашъугъагъэп. НыбжьыкIэу дэтыгъэр багъэ. Адэ
кIэракIэхэшъ, фэпагъэхэшъ. Институтыр зычIэт унэри чъыг
бырабэмэ къахэщы. Щагушхом дэт пхъэнтIэкIумэ кIалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ атесых. Зэрэгъэщхых. Адэ бэшъ
пшъэшъэжъыемэ къаIухъыкIрэр, ящхымакъэ хьаблэр
къегъаджэ...
УнапчъэмкIэ лъэмакъэхэр къэIугъэх.
Нычхьапэ Аскэр ядэжь къэкIонэу щытыти, ары
шIошIыгъ.
ДэнэшIэ Аскэр Зурет къызэрепсэлъыхъорэр джы
шъэфыжьэп. ЕджапIэр къызэриухыгъэм фэгъэхьыгъэу
щыIэгъэ пчыхьэзэхахьэми рагъэблэгъэгъагъ. КIэлэегъаджэмэ ахэсэу щысыгъэми, къызфэкIуагъэр пшъэшъэжъыемэ амышIэу щытыгъэп.
Адырэ унэм къурт-щырт макъэхэр къапыIукIэу ихьагъэмэ Зурет залъехьэм, ыпашъхьэ исхэр нэмыкIых.
ЫнэкIушъхьитIу къэушэплъыгъ. Сыуджэгъугъэх митIур ыIозэ сэлам арихи, пIэкIор бармэкъым кIэрыуцуагъ.
- Адэ джары, гушIуакIо, Зурет, тыкъыпфэкIуагъ,-
Аскъалэ къыIуагъ,- еджэнри зы Iофыгъоу уапэ илъмэ
ащыщыгъ.

--- Page 214 ---

- Тхьашъуегъэпсэу,- кIалэм къыIорэм Зурет пылъыжьыгъэп. Шъхьэм имыкIэу зыгъэгумэкIрэр нычхьапэ
Аскэр къызэрэкIощтыр ары.
- Олахьэ экзамен птынри мыцIыкIу-шъокIу,- Къэсэий
къеIо,- джы къызнэсыгъэм сщыгъупшэн слъэкIрэп сэ
зэрэстыгъагъэхэр. ИлъэсипшIым пкIугъэр сыдым угу
къыгъэкIыжьын?!
- Ар Iофэп, Къэсэй. Ащи псау-таоу укъялыжьыгъ.
ТапэкIэ Iофэу щылъыр ары нахь,- Аскъалэ мэщхы, Зурет дэжькIэ маплъэ.- Адэ, джары, Зурет, сыд уилажьэми гум къитэджэгъэ дэхагъэм уигъэзэгъэщтэп, рэхьатыгъо къыуитыщтэп. Джы мы тызэрэплъэгъоу чылакIэм
нэс тыкъикIи, псым хэлъ такъэри мэшъу, гум дэлъ гуапэри дэшъухьэ, къыотIонэу тыкъэкIуагъ. Уитхьаркъо
цIыкIуи бгъэм дэмыгъэзэщыхь, ыгу фитэу тIупщи, ибыбыкIэ тегъэплъ, тыгу щиз хэтэгъэгъуат. Ошъогури лъагэ, мафэри дахэ, ахэми уахаплъэми плъэгъурэр уапашъхьэ ис.
Зэхихрэм пае Зурет щхыныр къыщыхьагъ, зеIажэ.
ЗэкIэми анахь щхэныжьыр Аскъалэ ищысыкI. Ылъакъохэр зэтедзагъэх. IитIумкIи лъэгуанджэр ыIыгъ. Пкъыри
зандэу ищыгъ. Къэсэий зышIомыдэеу пIэкIор лъапэм дэжь,
пчъэмкIэ нахь пэблагъэу, ащкIэ зэрэпсэлъыхъор къыуигъашIэу, щыс. КъызэрэгущыIэхэу адэгущыIэжьынэу Зурет рихъухьагъ:
- Уашъори лъагэ, мафэри дахэ, зы пщэ гъощагъи
ислъагъорэп, ситхьаркъуи хэстIупщхьэмэ, ыгу щизи хигъотэн. Ау ситхьэркъо цIыкIу рыбыбынэу джырэкIэ тамэ
иIэгоп, зэщыгъо ифэнэу джыри чIыпIэ итэп.
- Бзыу пстэуми тамэ аготэу къэхъу,- Къэсэй къыхэгущыIэ.
- Ары шъхьакIэ, тамэ зыгот пстэури быбышъурэп,
быбыным ыпэкIэ янэ ытэмэ чIэгъ чIэсых.
Аскъали зэриIогъагъэу Къэсэй къеплъыгъ.
- Тамэ бгомытмэ, уинабгъо тыкъыIубыбэщтыгъэп,- Аскъалэ къеIо,- ным ытэмэ чIэгъ сыдыр ифэбагъэми, нэмыкI тэмэ чIэгъи щыI. Ар оркIэ къежьагъэп,
нэмыкIыкIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Гум дэлъыр дэбгъэпыхьэмэ, птами зиIэтынэп, уни зиушхунэп, тIорэм къедэIу.
Уипсыпи зы чIыпIэ имыгъэт.

--- Page 215 ---

Аужырэ псалъэхэр зызэхехым Зурет щхыпцIыгъэти,
псынкIэу зыкъишIэжьыгъ. ЫнэкIушъхьитIуи къахихыгъ.
- Сипс такъэ хэлъми неп зысшIагъэр, сшIэзэ сышъхьащычъми къысфэжъугъэгъу...
Аскъалэ псэлъыхъоным зыщыхэблыхьэщтмэ адэжь,
ЗуреткIэ тхьэм зэриIонэу, унапчъэмкIэ лъэмакъэхэр
къыщыIугъэх. Ныбджэгъу кIалэ горэ игъусэу ДэнэшI Аскэр щысмэ къахэхьагъ.
- Шъуипчыхьэ шIу,- Аскэр сэлам къарихыгъ,-
купышIу шъохъу шъо, тшIагъэмэ, нахьпаIо тыкъэкIони.
- О-уиу, мы слъэгъурэр,- Аскъалэ къэтэджышъ
ыIапэ еубыты,- зымафэ шъуадэжь сыкъэкIогъагъ
шъхьакIэ, уизгъотагъэп, районым ущыIагъ. Гуцэ къыуиIожьыгъа?
- КъысиIожьыгъ. Тхьауегъэпсэу. Сыдэу уиIофхэр
хъухэра, Аскъал?
- Ахэми уязэгъыщт. Нычхьапэ тыдэсыти, зэщтегъэоу
Зурет дэжькIэ тыкъыкъокIыгъ. О тхьам ыIомэ, Аскэр, та
лъэныкъом ущыI?.. Ашъыу, утракторист аIуи, бронь горэ
къытпашIагъэшъ, тышъузэп тылIэп зэраIоу зыми тащэрэп.
Хьаджмосэкъом фэдэу тыщытми Iофа,- Аскъалэ щхызэ
маплъэ Къэсэй дэжькIэ,- тысымаджэу тысымаджэп, угу
къемыгъау, кIэлэжъыр. Мы къасIорэр угу къеонэу щытэп.
- Сыгу къеуахэрэп. Куохьаушхо шъухэтэу зэкIэми
сакъытечъ зэхъум, слъакъо узми-мыузми шъушIэщтыгъэп. Слъакъомэ яIэзэгъу лъапсэ сытеуцогъэн фае. Хьатамэ уц горэ къысфихьыгъэшъ, теплъын етIанэ шъуIорэм.
- Хьатамэ ыIуагъэмэ, плъакъо хъужьыгъэкIэ лъытэ,-
Аскэр игъусэ кIалэм къыIуагъ.
- Ары сэри сIорэр,- Къэсэй ибэщмэ яплъыжьыгъ.
АIорэ шIагъуи щымыIэу заулэрэ щысыгъэхэу Аскъалэ къэтэджыжьыгъ:
- НекIо, Къэсэй, огум ибыбэгъэ тхьаркъор зы нэбгырэп изылъагъорэр,- Аскъалэ мыдырэ кIалэмэ унэм
якъинакIэ къыригъэкIоу къыIуи икIыжьыгъэх.
Фыжьрэ Зуретрэ зыгъолъыжьыгъэхэм бэ темышIагъэу ошIэ-дэмышIэу пчыкIэ нэфыр яшъхьаныгъупчъэ къыридзагъ, шыблэр къэгъогъуагъ. ШыблэмкIэ зымафэ
Къутасэ къыриIогъагъэр Фыжь ыгу къэкIыжьыгъ.
- А дыдыд гущ, сыдэу шыблэ гъогъошхуа къакIорэр... Шыблэр гъуагъо къэс ДэнашIэхэр сыгу къэкIы, алахьэм ынэшIу къащеф...
Шыблэ гъуагъом нахьи ным къыIогъэ псалъэмэ Зурет нахь къыкIагъэщтагъ. Сыда Аскэр псаузэ мыхэмэ
зыкIагъаерэр, ыIупшIэмэ яцэкъэжьыгъ. Апэрэп ар зызэхихырэр. Янэ имызакъоу чылэм зэрэщырыгущыIэхэри
ешIэ, къезыIокIыгъэ пшъэшъэжъыехэр щыIэх. Ошъогум
къизыгъэ ощхыцэм фэдэу, нэпсыцэу къыIэпызыгъэр ынэкIушъхьэ къырычъи, шъхьантэм хэфагъ...

--- Page 216 ---


Ящэнэрэшъхь

--- Page 217 ---

I
Дунаим щыхъурэр амышIэу дэгъунэхьаблэхэр гъэмэфэ нэфылъым къыкIэтэджагъэх.
Зы уц налъи мысысэу мэфэ шIагъу. Къапыщылъ хыныгъор ягушIуагъоу губгъом лэжьакIохэр дэкIых. МэкъумэщышIэр гъэ реным зэжэгъэ уахътэр пчэдыжь дахэм къыдэкIо.
Бэркъэт Хьатамэ имэлхэр тхышъхьэ чапэм пэIулъ коц
хьасэм дэжькIэ хъурыхъоу рекIокIых. Мычыжьэу хьасапэм комбайнэр къыщэлъагъо. Тыгъэр шъоф нэзым
къыкъоплъы къэсми, дунаим ышъо зехъожьы.
Сыда мыхэр зыпэтхэр, Хьатамэ мэлэхъо бэщыр
ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу маплъэ. ЕтIанэ уцым бэщ пакIэр
регъачъэ, джыри осэпсыр текIыгъэп. Коцыр джыри лэбын фае.
Губгъор зэпэзгъаджэу трактор макъэр къыздиIукIыгъэмкIэ Хьатамэ плъагъэ. ГушIуагъом епхъуатэ, зэрыт
чIыпIэм екIоты. Чылэм къыдэнагъэмэ ашIа шъуIуа джыдэдэм хыныгъор зэрэрагъэжьэщтыр еIошъ, макъэ аригъэIунэу тырагъэуцуагъ пIонэу маплъэ, етIанэ псынкIэу

--- Page 218 ---

комбайнэ лъэныкъомкIэ зыкъегъэзэжьы. Ардэдэм мыгузэжъуахэу комбайнэр хьасэм хэкIуатэ.
- Бисымлахь, яалахь, гъогумафэ егъажь,- кIэлъеIо.
Хьатамэ ыгу дэхъыкIырэр риIонэу сыдэу цIыф ыдэжь
щымыта. Олъэгъуа тигушIуагъо риIорэм фэдэу дунаим
къышъхьащыхьэрэ тыгъэ плъыжьышхом фыдэплъые.
ЧыжьэкIэ къэлъэгъорэ колхоз чэмахъом имэлэхъо бэщ
феIэтышъ, хыныгъор зэрэрагъэжьагъэмкIэ фэгушIо.
Адырэми ар къыгурыIуагъэу икIэпсэ гъэщыгъэ къамыщышхо зэлъыпытэу къегъао. Джэрпэджэжьыр тхышъхьэм тырепхъотышъ, губгъом релъасэ, чылэмкIэ ехьы.
Комбайнэм илэжьакIэ Хьатамэ еплъы ыIозэ, тыгъэр
дэхэкIаеу къыдэкIоягъ.
Хьасапэм комбайнэр зэрэнэсыгъэ пчъагъэр щыгъупшэжьыгъэу гум игушIуакIи зыщырэхьатыжьыгъэм плъэмэ шыу горэ бгым къыдэчъы. Бгы зандэм шы тхьамыкIэр
ыгъэпшъыгъэми, тесым зишIэжьырэп. Хэт ишъхьэубата
мо хьэйуаныр ыпсэ хэзгъэIэжьырэр, хъунэп шъыу, ынэ
къаплъэзэ зэгуигъэутыщт. Ащ фэдэ ашIа непэ фэдэ мэфэ
гушIуагъом. Бэщыр ыIэти, шыоу къачъэрэм Хьатамэ пэгъочъыгъ:
- Уцу зэ!.. Быяу!..- бэщыр фегъэсысы.- Шыр зэгобгъэутыщт, ощ фэдэу ащи, шъхьаубат, псэ иI!..
Шыур Хьатамэ къыпымылъэу, тхъурбэпсыр зэритэкъокIэу бгым дэчъи, губгъом илъэдагъ. Комбайнэр зыщыIорэ лъэныкъомкIэ мачъэ. Хьатами губжыгъэу, мэлхэри щыгъупшэжьыгъэхэу шыум ыуж ихьагъ. Хэт икIэлэ
мыгъас сэIо ар, хыныгъом зыхимыгъэны шIоигъуагъэмэ
сыда джы нэс зыфыщысыгъэр! Тыдэ укIоми сыкъэкIощт,
унэпашъо кIесымыгъэхэу уауж сикIынэп.
Губжыгъаеу хьасэбгъум Хьатамэ зыIолъадэм щытмэ ябырсыр зэхэтыкIэ шIомытэрэзэу къызэкIэщтагъ. Апэ
къызэрэшIошIыгъэр шыр къэзыфыгъэ шъэожъыем ецIацIэхэу ары. Ау ахэплъэшъ, ащ фэдэ щыIэп. Шъэожъыем
едэIух, нэшхъэих. Шыум къэбар гомыIу къазэрэфихьыгъэр къыгурэIо.
- Сыд къэбара къышъоIугъэр? - апэ зыфэзыгъэм
Хьатамэ еупчIы.
- Зао къежьагъ...

--- Page 219 ---

- ПIорэр сшIэрэп!..- Хьатамэ ытамэхэр къефэххэу
къызэтеуцошъ, IэпыIэгъу лъыхъоу ЖэкIагъом еплъы.-
Зэхэсхыгъэр шъыпкъа, Пщыкъан?
- Джары аIорэр... Нэмыцмэ зао къыташIылIагъ.
- Адэ, сыда джы тшIэщтыр? - щытмэ ащыщ горэ
къэупчIэ.
Сыхьат зытIущкIэ узэкIэIэбэжьмэ гушIогъошхо зынэгу
кIэлъыгъэ цIыфхэр ары Iоу умышIэжьынхэу нэшхъэигъом зэлъиштагъэх. ЖэкIагъом нэмыкI заор зыфэдэр
зышIэу зы нэбгыри щытмэ ахэтэп. Ары шъхьакIэ, зао
заIокIэ ащ тхьамыкIагъоу къыхьырэр ини цIыкIуи ашIэ.
ЦIыфлъэпкъым чIылъэм щыпэкIэкIыгъэ зэо пчъагъэр
ощхбыбэу шъхьащыкIи, егъашIэм ыгу къэмыкIыжьынэу
щыгъупшэжьыгъэу арэп. Пшысэмэ къахэтаджэх, тхыдэмэ ащэгурымых, тарихъмэ къаIуатэ. ЦIыф кIодыр заом
къыдежьэ. Лажьэ зиIи зимыIи тхьамыкIагъор лъэIэсы.
ЦIыфэу щытмэ къаIорэп шъхьакIэ, зыгорэм къыпкъырыкIэу гущыIэ лъэш зэхахмэ зэрашIоигъор анэгумэ
къакIэщы. ЖэкIагъор ары щытхэр зэплъхэрэр. Колхозым
зэрипартсекретарыр хэмытми, заом хэлэжьагъ, лIыгъи
щызэрихьагъ.
- О куп,- еIo ЖэкIагъом,- тхьамыкIагъор зырызэу
къакIоми зэ факIоу тихэгъэгу къыфэкIуагъ. Шъугу шъумыгъэкIоды, хэгъэгур зэрэхъоу тэри тыхъун. Шъхьадж
иIоф ыуж ерэхьажьи тыжъугъэлажь. Тхьаматэр районым
непэ щыIэшъ, къэкIожьмэ къэбарым ылъапсэ тшIэн.
ЖэкIагъом бэдэдэ къымыIуагъэми, щытмэ зыкъашIэжьэу гупсэфыпIэ горэм ригъэфагъэх.
ЯтIонэрэ мафэм Совет пчъэIупэм дэжь чылэ зэIукIэшхо щашIыгъ. Анэпсхэр афэмыIажэу шъузхэр мэгъых.
ЛIымэ ягухэкI къызхамыгъэщми, нэшхъэигъор ахэолъагъо. Заом кIонхэу къызтефэхэрэм къяджагъэхэшъ, непэ
военкоматым ащэх. ДэнэшI Аскэри заор къежьагъэу зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу зы сыхьати чылэм дэсыжьыгъэп.
Гуци Фыжьи зэушъыижьых шъхьакIэ, ягукъао къашIутекIо. Апэ заом Iухьащтмэ якIалэхэр ащыщых. Ар пшIэу
сыдэущтэу рэхьатэу ущысын плъэкIына? Сыдэу ашIын адэ,
чылэр зэрэхъоу ахэри хъуных.
- Тхьэ ятагъэба Къэгъэзэжьмэ, якIалэ къеджагъэхэп,- Фыжь еIo.

--- Page 220 ---

- Къеджэнха ылъакъо узэу,- Зурети иджэуап кIэкIы.
- Ылъакъо узми, сикIэлэшхо сапашъхьэ исыгъэмэ сезэгъыщтыгъэ,- Фыжь ынэпс кIелъэкIыкIы.
- А Iух адэ, Фыжь,- мэцIацIэ Гуцэ,- пIорэр зэхэсэмыгъэх, сыфаеп Къэгъэзэжьмэ якIалэ фэдэу сикIалэ хъунэу. Ахэмэ фаемэ якIалэ ылъакъо мэузы, фаемэ мэхъужьы. Хьаджмосэжъым итхьагъэпцIыгъэ зэбгъэшIэным
ыуж уимыхь. Зэхэпхыгъэба гущыIэр рамытыгъэу пчэгум
къиуцуи тыгъуасэ къыIуагъэр. Ыгу илъ къыIуагъэкIэ огугъа, къыIуагъэм щыщ зи сшIошъ хъугъэп. Заом кIощт лIы
къэбзэжъыр, ащыгъум ешIэ зэрамыщэщтыр.
- ПшIэхэнэп, Гуц,- Фыжь ыдэрэп,- ащэнкIи мэхъу.
- Ащыгъум сэри сарэщ,- Гуцэ къыкIэгубжыкIы,- сыд
рябгъэшIэщтыр илъэс тIокIищым ит лIыжъым!... Зэхэпхыгъэба Совет тхьаматэм уныбжь икIыгъ къызэрэриIуагъэр...
Зурет шъузитIумэ аIорэм пылъыгъэп. Ахэмэ афэдэу
зэгупшысэни зыгъэгумэкIыни икъун шъхьэм илъ. Тыгъуасэ чылэм дэкIыжьыным ыпэкIэ ядэжь къэчъэгъэгъэ
Аскэр джыри ынэгу зэрэкIэт. НэбгыритIуми зэраIогъэ
шIагъо щыIэп, сыд епIона уянэ уапашъхьэ итэу.
Къэлапчъэм нэс зегъэкIотэжьым Зурет фэшIэщт
закъор арыти, ежэнэу риIуагъ.
Письмэзехьэу къэджагъэм ымакъэ Зурет къыгъэлъэтагъ.
- Письмэ шъуиI,- щыри зыпэгъокIыхэм къариIуагъ,-
Сэфэр къетхы.
- Къедж, Зурет. Сыда шъуIуа къытхырэр?
- А Сэфэрышху, а нынэ,- Гуцэ тхьэм елъэIу,- а сикIэлэ дахэх, шъупсаоу, шъуузынчъэу алахьэм шъукъытфехьыжь.
Зэрэзэтыритхъыгъэм лъыпытэу Зурет псынкIэу письмэм рэчъэ, етIанэ янэрэ Гуцэрэ къафеджэ.
- Заор къежьэгъагъэп письмэр къызетхы гущэм,-
Гуцэ еIошъ, хэщэтыкIы,- зыпарэ гущи хишIыкIырэп.
- Ары гущ...- Фыжьи зи къыфэмыIошъоу ынэпсхэр
кIелъэкIыкIых.

--- Page 221 ---

II
Уахътэ тешIэ къэси коц хьасэмэ ятеплъэ зызэрэзэблахъоу колхозхэтхэми зызэблахъу. Унэмэ арытIысхьэжьыгъэгъэ нэжъ-Iужъхэри лэжьакIо къыдэкIхэу аублагъ.
ЗызгъэнысакIэщтыгъэхэри ялIмэ ачIыпIэ тIэкIу-тIэкIузэ
еуцох.
Хыныгъо мафэхэм хьамэм тетыгъэ чэфыгъори теплъэгъожьырэп, гушIуагъо зэрэщымыIэр бзылъфыгъэмэ
яфэпакIэкIи къэошIэ. Ши цуи амыIоу лэжьыгъэр элеваторым ащэшъ, къэралыгъом раты. Зэошхо хэгъэгум зэрэщыкIорэр колхоз губгъом уикIэу элеваторым лэжьыгъэр
зыпщэкIэ ары къызыпшIэрэр. МэшIоку гъогум цIыфэу
щызэращэрэр бэ. Апэрэ уIагъэхэри элеваторым щыIагъэмэ алъэгъугъ. АIэхэр, ашъхьэхэр пхыгъэхэу вагонмэ
къарэщых, къохьэпIэ лъэныкъоу заор зыщыкIорэмкIэ
къыращхэшъ, къокIыпIэмкIэ ащэх.
ЖэкIэгъо Пщыкъани IофыгъуитIу колхозым щызэрехьэ - тхьамэтэнымрэ секретарынымрэ. Зымафэ партием ирайком ащи, пшъэрылъ къыфашIыгъ тхьамэтэгъэ
кIалэу заом ащагъэм ычIыпIэ ихьанэу. Хыныгъор зырагъэжьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу ядэжь зэ нахь къыдэхьажьыгъэп. Мафэрэ губгъом итэу цIыфмэ ахэтми, пчыхьэрэ шыкуао зешIышъ, лэжьыгъэдэщмэ адэкIо.
Янасып дэгъунэхьаблэмэ мэшIоку гъогур зэрапэмычыжьэр. ГубгъомкIэ уикIмэ, анахьыбэми километритф
фэдиз ичыжьагъэр. Чэщым тIо-щэ макIох.
Ныпчэдыжь ЖэкIагъом ылъэгъугъэр щызымыгъэIэрэ игупшысэмэ къахэмыхьажьыгъэми хъуныгъи. Армырми лIыр шъхьакIом зэрехьэ. Мощ фэдэ цIыф псаушхор
шъузхэмрэ шъэожъыехэмрэ ипаIо къахэпIыикIэу ахэт
нахь, иныбджэгъухэр зыдэщыIэхэм щыIэп. ГъэшIэгъона
ыIэхъомбищ пымытыжьмэ, гъэтырэр къырикъудыин
ылъэкIынэу джыри Iэ джабгъур псау. Джыри зэ кIони райкомми военкоматми ялъэIун нахь, моущтэу къыхьын
ылъэкIынэп.
Чылэ зэIукIэм Къэгъэзэжь Хьаджмосэ къызэрэщыгущыIагъэр ыгу къызэкIыжьым, ЖэкIагъор щхыпцIыгъэ.
Адэ жашIошъ. Гум имылъэу ащ фэдэ гущыIэ щэрыохэр
тыдэ къыриххэра? ЗэкIэми анахь щынагъор имэхъэджагъ.

--- Page 222 ---

Тхьэ нахь зымышIэрэ Хьатамэ къыришIагъэм изакъоми
зы мэфэ закъуи чылэм дэбгъэсы хъунэп. Хьатамэ къыгурыIорэп шъхьакIэ, ащ нэмыкI зи къеуагъэп. ШIу афишIэ
ыIозэ алъэхъуамбэ теуцуагъэти, Хьаджмосэ къызбгырыугъэн фае. Дунаим а лIыр къызэрэоблэн щыIэп, зышIолIыкIыни къэхъугъэп.
ЖэкIагъор гупшысэм хэтэу къэкIожьызэ, мэшIоку зэпырыкIыпIэм къэсыжьыгъэх. Блэчърэ мэшIокум ивагон
шъхьаныгъупчъэ Iут лIыр къэкууагъ:
- Жачагов!..
Пщыкъан къеджагъэр ышIэжьыгъ. Ябатальон комиссарщтыгъэр ары. МэшIокур станцием къыщыуцущт
шIошIи, гъунэгъу шъэожъыеу дисым вожжэр къыIэкIидзи, кум ипкIыгъ. Заулэрэ чъагъэу мэшIокум къэуцун
мурад зэримыIэр къыгурыIуагъ.
Щэч хэлъэп, а эшелоным исыгъэр Пщыкъан къулыкъу зыщишIэгъэ полкыр ары. Баку лъэныкъомкIэ
къекIы. Батальон комиссарым иаужырэ письмэ къызэритхыкIыгъэр а лъэныкъор ары. МэшIокур къэуцугъагъэмэ дэгъугъэба, зы такъикъ нэмыIэми езэгъыщтыгъэ. Комиссарым нэмыкIэу инэIосаби полкым хэт.
ЖэкIагъор хэщэтыкIи, къыгъэзэжьыгъ.
- Хэта къыоджагъэр, Пщыкъан? - шъэожъыер къеупчIыгъ.
Джэуап римытыжьэу заулэрэ къэкIуагъэхэу ЖэкIагъом ыгу къэкIыжьыгъ шъэожъыер къызэреупчIыгъэр.
- Командир зыфаIорэр ошIа? - ЖэкIагъор нэшхъэеу
щхыпцIыгъэ.
- СымышIэ мэхъуа!...- шъэожъыем къыраIорэр
ыгъэшIэгъуагъ.
- ОшIэмэ, джа къэджагъэр ары сикомандирыгъэр...- Пщыкъан джыри хэщэтыкIыгъ, етIанэ имыхэбзахэу къыIуагъ.- Арырэ сэрырэ фин заом орденхэр къыщызэдытатыгъагъэх.
- Джа орденэу къызхаплъхьэрэр ара?
- Ары, джа орден дэдэр ары... Ахэр заом макIох,-
ежь зэриIожьы фэдэу къыпедзэжьы,- тэ тытхьамат, тышыкуау, тысекретарь... Адэ, сыдэу пшIын, гъунэгъур,
ахэр заом макIох, тэри къыттефэрэр дгъэцэкIэн фае.
Армырмэ хэта мощ фэдиз лэжьыгъэр Iузыхыжьыщтыр,

--- Page 223 ---

заом Iутхэр зыгъэшхэщтхэр. Еу, такIэгъэхьажь мо тапэ
ишъыгъэмэ. Тыгъэр къыкъомыкIзэ хьамэм тытехьажьыгъэмэ дэгъугъэ.
ЖэкIагъом мэшIокоу блэчъыгъэр щыгъупшэн ылъэкIыщтыгъэп. Комиссарымрэ ежьыррэ осым зэрэхэщтыхьэ пэтыгъэри гум къэкIыжьы. Километрэ пшIыкIуплIым
ар уIагъэу ыкIыб илъэу къызэрихьыгъагъэри нэгум
кIэкIрэп. ЕгъашIэм щымыгъупшэщтыр финмэ япытапIэ
зэраштэгъагъэр ары. Бэ тэтыехэми щычIанагъэр, ау къызэкIэкIуагъэхэп. Джы радиом къызэриIорэмкIэ, тиIофхэр
шIухэп, тидзэхэр къызэкIэкIох. КъащьшIыгъэр ышIэрэп
нахь, тидзэмэ къызэкIакIо яIагъэп. Адэ, ымышIахэу узытебанэрэр бгъэщтэн. Зэ моу тидзэмэ зыкъягъэшIэжь о,
хьэпэ-сапэ зырамыгъафэхэкIэ плъэгъун. Ары шъхьакIэ,
дэхэкIае шIагъэ зызаохэрэр, зыкъашIэжьыхэрэп нахь.
Тракторнэ бригадэ уцупIэмкIэ цIэцIэ макъэхэр къиIукIыгъэх. Аскъалэ ымакъэ ЖэкIагъом къешIэжьы.
- Сыда къышъухэхъухьагъэр? - Пщыкъанэ яупчIы.
Къэптаныжъ горэ ытамэ телъэу Iалъмэкъри диIыгъэу
Аскъалэ губжыгъаеу щыт. Тракторист зытIущи адыкIэ
щысых. Къутаси, зэрихабзэу, ыблыгу зэчIэлъэу мэшIо
шIыгъакIэм пэIутэу къяплъы.
- Аскъалэ Iоф тфишIэрэп,- бригадирым къеIо.
- Сыда?
- ЕупчI о, синыбджэгъухэр зыдэщыIэхэр ары нахь
сичIыпIэр, мырэп еIo.
- Таущтэу къыосIона, Аскъал, мы пIорэр зэрэмытэрэзыр,- ЖэкIагъом ымакъэ ымыгъэлъэшэу къырегъажьэ.- О пшIэрэп нахь, мы узхэтри зао. Трактористмэ
бронь къазыкIыратырэр анахь лIы дэгъухэу чылэм
дэсхэкIэ арэп, сэнэхьатэу яIэр джыдэдэм колхозым
зэрищыкIагъэм пай.
- Ары шъхьакIэ, емыкIуба уиныбджэгъухэр зыдэщыIэм ущымыIэныр, Пщыкъан... ЗикIалэхэр заом ащэгъэ
шъузхэр къысэплъыхэ хъумэ, сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр
сымышIэу сэукIытэ...
- КъызгурэIо, Аскъал,- ЖэкIагъом ымакъи нэмыкIэу
къэхъу.- Сыдэу пшIын, лэжьыгъэр Iутымыхыжьы хъущтэп. Ар къэралыгъом зыIэкIэтымыгъахьэрэм, тшIагъэр

--- Page 224 ---

зэкIэ хьаолые хъущт. Джырэ фэдэ уахътэм, пшъхьэ
сшъхьэ иIэп, узфагъазэрэр бгъэцэкIэн фае. Сэ сфэхъоу
мыщ сыдэскIэ огугъа?.. Мы Iофым ащ нахьрэ тытемыгъэгущыIэжь...
- Тхьа, Пщыкъан,- Къутасэ къыхэгущыIэ,- Аскъалэ
епIуагъэр зэкIэ тэрэзым. Ащ ышIэрэм фэдэ ашIа, синынэ
гущ... Тыгъуасэ щегъэжьагъэу тыщигъэIэжьрэп.
- Хъугъэ, Къутас, ори ащ укъыхэмыожьымэ,- Аскъалэ икъэптаныжърэ иIалъмэкърэ егъэтIылъыжьых.
етIанэ комбайнэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ ежьэжьыгъэу
мэгъумытIымы.- Шыхэр къызэрэрадзэу тыкъырадзэрэп... Ахэр заом пщэхэми хъущт, тэ тамыщэу...
- Мыдэ мыщ ыIохэрэр,- IукIыжьрэ кIалэм кIэлъыплъэзэ Къутасэ мэщхы,- уишъуз цIыкIу зэхегъэхыри,
ыпсэ Iупхын, бетэмал.
- Ащ ыIорэми шъыпкъэ хэлъ, Къутас,- тракторист
кIалэ горэм къедзы,- ар къыбгурыIоным пае паIo пщыгъын фае.
- Сыкъэшъумыудэгу адэ, шъора заор къезгъэжьагъэр. Ар шъуIоу шъузэбгырыкIыжьмэ, хэта мыщ къытенэжьыщтыр!..
- Умыщын, Къутас, Iофынчъэ ухъунэп.
- Сыхъунэп. УлIынчъэуи уIофынчъэуи дунаим укъытенэныр тхьамыкIагъу... Мыхъу зыщыхъурэм зилIхэр
зышъхьащытыгъэ шъузыжъхэм афэдэу тэри колхозышхом тшIэн хэдгъотэн, непэп аущтэу тызыщыIэр...
III
Заор къызежьагъэм щыублагъэу чылэм дэс-дэмысыжьхэми умышIэнэу Къэгъэзэжьмэ зыкъагъэлъэгъожьрэп. Якъэлапчъи яунапчъи гъэпытэгъэ зэпыт, яшъхьаныгъупчъэхэри зэтешIыхьагъэх. Лыфафи нахьыпэм фэдэу
чэтмэ яджэу-къяджэжьэу зэхахыжьрэп. Шкъуныр къахетакъошъ ехьажьы.
ИщыкIагъэп цIыфмэ анэ укIэуцоныр. Хьаджмосэ
дзэм кIонэу къытемыфэми, къызэджэн кIалэ яI. ДжырэкIэ
игугъу къашIрэп шъхьакIэ, пшIэщтэп ахэмэ агу къэкIыщтыр. Чылэм Къэсэй илэгъу къыдэнагъэп. Аскъалэ фэдэхэу къагъэнагъэхэр умыIощтмэ.

--- Page 225 ---

Ятэрэ ыкъорэ чылэм къызщыдэмыхьажьхэри нахьыб. Гъэмэфэ чэщыр дэгъуба мэзым щипхыныр. Дунаим узгъэгумэкIын щыIэп. ГъэшIэгъоныр заор къызежьэгъэ уж мэзым икъэкIо-накIомэ зэрэщагъэтыгъэр ары.
Дунаим тхьамыкIэгъошхо щымыкIо фэдэу мэзым
щырэхьат. Жьыбгъэ тIэкIоу къилърэр чъыг шъхьапэмэ
къарымычъэщтыгъэмэ, зэкIэ илIыкIыгъэм фэдэу тыдэкIи
щырэхьат. Къэгъэзэжь Къэсэй ипщыпIэ зыхэт чIыпIэм нибжьи цIыф лъакъо нэсыгъэн фаеп. Мыщ ежь-ежьырэу
чъыгхэр къыщэкIхэшъ, щэлIэжьых. ЦIыфыIи анэсыгъэп,
цIыфыни атеплъагъэп. Мэзыр къызыкIыгъэм щегъэжьагъэу тыгъэр чIэмыплъагъэу цIынамэр къычIехы. Чъыгыжъ
укIорэигъэу шъужьхэрэмэ пхъэ лIэгъамэу къапыурэм
шъхьэр къегъэуназэ. БгычIэ зэндэ цIынэм къыкIэчърэ
псынэкIэчъэу Къэсэйрэ ятэрэ нэмыкI джыри цIыф зыхэмыхъумпIагъэм зегъэежьы пIонэу зэкошъоожьызэ, зыдачъэри ымышIэу мэз цуным ицуныжьым хэлъадэ,
ымакъи ащ дэкIоды.
Тыгъэнапэм хэт пщыпIэ цIыкIум исэмэгу натIэ Iулъ
мэкъу гъугъэм Къэсэй хэлъэу ошъогум еплъыхьэ. Пщэ
гъощэгъэ закъоу зыдигъэзэщтыр зихъоеу, ау зыдэкIощтыр зымышIэу итыр елъэгъу.
Пщэфыр ошъогум лъагэу зэритыр арыщтын, Къэсэй
ошIэ-дэмышIэу Аскэррэ Сэфэррэ ыгу къэкIых.
Сыд шъуIуа ахэмэ яIоф зытетыр, тыдырэ ошъо къуапа зычIэтхэр?.. Дзэм тыхэмыхьэмэ хъущтэп, тылIэщт аIуи,
лIыгъэкIэ зарагъэщагъ. Еплъ джы хъурэм, апэ заом Iухьащтмэ ащыщых. IухьэгъэнхэкIи мэхъух, непэ фэдэ мафэ
улетчикэу ущагъэсыщтэп. Ежь-ежьырэу къаигъэ зашIыжьи, лIыгъэкIэ хьадэгъупIэм ашIуихьагъэх. ГъэшIэгъоныр
ДэнэшIэ Аскэр чылэм идэкIыжьыкI ары. Мыдэ умышIэмэ,
дзэр зыIэ илъэу къызфэнэжьыгъэр ежьыр пIонэу, ынэ
лъы къытелъэдагъэу сэламынчъэу дэкIыжьыгъ. Ащ IэшIу
къыщыфагъэтIылъыгъэмэ, зао аIоныепи.
Къэсэй ылъэкъо уз къыхэлъади, ришхыкI-ришхыкIи,
къытIупщыжьыгъ. ЛъэкIапIэр къызэкIэщыныхьэшъ,
мэхъупцIы, загъори къызыбгырыоу мэшIуачэ горэ рэчъэшъ, хэжъукIыжьы.
Пчэдыжьыпэ тыгъэр чIылъэм къышъхьэщымытыпагъэми, ифабэ Къэсэй къынэсы, уахътэр кIуатэ къэсми нахь

--- Page 226 ---

зэхешIэ. Чъыг тхьэпэ шхъуантIэми ашъо зыкъызэблехъу.
Мыщ фэдэ дунай шIагъо зыхэбгъэны хъуна, хэпхырэр
уичарэу ущыIэн фае. Зыгорэ къыгурыIуахэщтыгъэмэ,
Чэлмэткъо Аскъалэ ыIорэр нибжьи ыIоныеп. Заом
сымыкIо хъущтэп еIошъ, утэшъуагъэ. Ар зыIорэр ащыгъум иныбжьыкъу щэщынэжьы. Джы нэс ышIагъэп
шъхьакIэ, Аскъалэ гъакъ горэн фае. Плъэгъурэба зыпчыхьэ ипсэлъыхъокIагъэр ащ...
Чъыг шъхьапэм тыгъэу къыкъоплъыгъэм фигъадэу
Нарынэ Зурет Къэсэй ынэгу къыкIэуцо. Моу зыгорэм
зэхегъэтакъо фэдэу ыгуи къэхъугъ. Лъэкъо узри щыгъупшэжьыгъ. ШIу усэлъэгъу, сыкъыпфай къыриIуагъэп
шъхьакIэ, ежь шIу елъэгъу, ыгукIи ыпсэкIи фай. Джа зыр
ыгъотмэ, мы дунаир иеу ылъытэщт, джар инасыпэу
игъашIэ къыхьыщт. Адэ, узэрэпыхьагъэм лъыпытэу хэтырэ пшъашъи шIу усэлъэгъу, о зыр ары джы нэс сызажэщтыгъэр къыуиIощтэп. Ахэмэ агу илъыр зы цIыфи
ышIагъэп, зышIэн псэлъыхъуи къэхъугъэп. Къэгъэзэжь
Къэсэй пшъэшъабэ къызэпимыгъэчъагъэми, шэн тIэкIушъокIухэу ахэлъхэр ешIэх. Аскъалэ зегъэIазэ шъхьакIэ,
ащ ышIэхэри Къэсэй ымышIэхэу щытэп.
Зымафэ Хьатамэрэ Зуретрэ псыIушъо лъэныкъомкIэ
зэдэгущыIэхэу зэрэщилъэгъугъэр Къэсэй ыгу къызэкIыжьым щхыпцIыгъэ. Гъунэгъу пшъэшъэжъыем зеупчIым, къыриIуагъ. Аущтэу Iофым щыгъуазэ зишIыгъэ пэтзэ, етIани ыгу загъэрэп. ПшIэщтэп, elo, Хьатамыжъым ыгу
илъыр, зигъэназэ ыIозэ зыгорэхэр ышъхьэ къыфихьагъэхэмэ шIэ? Дунаим цIыф цIыкIур зэблэн щыIэп. Iаехэр дэхэ
фалIэ лIэхэзэ дунаим ехыжьых. Ашъыу, хъунэп ар. Къэсэй зыфэгубжыжьы. Олахьэ Хьатамыжъым ыгу зыгорэ
Зурет къыфихьагъэу ерэшIи ышIэрэп ащыгъум ышIэщтыр!.. Ежь-ежьырэу, ыIэшъхьитIукIэ, шIулъэгъоу
фыриIэр ытхьалэжьын. Ащыгъум шIулъэгъу зыфаIорэр
дунаим терэмытыжь. Ащ фэдизыр Хьатамыжъми иделэгъэнэп Зурет рымыгущыIэжьми.
Шылъэмакъэр Къэсэй зызэхехым, къэтэджыгъ.
- Сыд етIанэ, кIал, бгъахъэу ущыI? - Хьаджмосэ къепсыхи, ныбэпхыр зегъэланлэ уж къэупчIагъ.
- Тыгъуасэ сыкъыожагъ.

--- Page 227 ---

- СыкъэкIон слъэкIыгъэп,- Хьаджмосэ ячэтыу щыр
ыбгъэ чIэгъ къычIитIупщыгъ.
- Сыда мыр?
- Уянэ къыпфысигъэхьыгъ уигъэзэщынэп ыIуи.
- Олахьэ дэгъоу ыгу къэкIыгъэм,- Къэсэй игуапэу
чэтыу щырыр зэрихьылIагъ, мыдырэми кIалэр къышIэжьыгъэшъ, шъхьэкIэ ыбгъэ зыщехъо.
- Зы мыхъуми удэгущыIэн, ипырхъэ макъэ уигъэзэщынэп,- гъомылэу Хьаджмосэ къыхьыгъэр къештэ.
- Сыд чылэм, дунаим щыкъэбарыр, тят?
- Тыгъуасэ зы купмэ джыри къяджагъ.
- Аскъали ара?
- Трактористмэ зи къараIорэп.
- Сэ сигугъу къашIырэба?
- ДжырэкIэ рэхьатыгох, тапэкIэ ашIэщтыр сшIэрэп.
Зымафэ ЖэкIагъор къыпкIэупчIэгъагъ, Хьатамыжъым
зыгорэ риIогъэн фае. РерэIу фаеми, къыуаджэхэмэ джа
къыоплъыгъэгъэ врач дэдэхэр ары джыри узIэкIэфэщтхэр... Дунай Iофхэри хъатэхэп, етIупщыгъэу къэкIох
нэмыцхэр. КъызэраIорэмкIэ, кIочIэшхох...
Щагум Хьаджмосэ къыздэхьажьым, шIу зэрэщымыIэр гукIэ къышIагъ.
Шым уанэр тыримыхыжьэу унэм ихьажьыгъ. ЗэшыпхъуитIум ящысыкIэ зелъэгъум, къэхъугъэр къыгурыIуагъэу афэгубжыгъ:
- Сыд хьадагъа сэIо мыщ ишъушIыхьагъэр?..
- ТикIалэ гущэ, лIыжъ, заом ащэнэу къеджагъэх.
- Къеджагъэхэмэ, адырэ къызэджагъэмэ афэдэ
хъун,- Хьаджмосэ столым телъ повесткэр къыштагъ.
- Сэри ары сIорэр, Хьаджмос,- Къутасэ къызэрэдырагъэштагъэр игуап,- кIомэ адырэхэр зэрэхъухэу
хъун, ылъакъуи агъэхъужьын, ащ нэси заори аухын...
ЗэIун, Лыфаф, шIоп мы уигъыкIэ.
ЗэшыпхъуитIум аIорэм Къэгъэзэжь Хьаджмосэ
пылъыгъэп. Ахэр щыс-щымысми къымышIэжьэу повесткэр егъэчэрэгъушъ ыIыгъ. Сыда Хьаджмосэ чылэлIмэ
зэрапылъыр, ахэр зэрэхъоу хъунэу? Сыд хишIыхьан
ылъэкIыщт мыщ? Джыри зэ зыIуерэгъакIа военкоматым
щызыуплъэкIухэрэ врачэу зыIукIэгъагъэм. ГъэрекIо къызеджэхэм, ары Къэсэй къыхэзгъэкIыгъагъэр. Джыдэдэм
мэзым кIонышъ, кIалэр къыщэжьыщт. ЕтIанэ тыридзэнышъ, районым кIощт. ИIэ тIэкIур тыригъэкIуадэми къыхимыщы хъущтэп. Хьаулыеу джы нэс бэлахь телъэу икIэлэ
закъоу ижъышъхьэм ыгъотыжьыгъэр ыпIугъэп. Джыри
зэ къызыхищырэм, охътэ лые тешIэн. Обзэгъум зиIэт
къэсми пхъэм зегъэпсэфы аIo. Ащ нэс зыгорэ хъун...
- Адэ, Къутас, сыдэу пшIын,- Хьаджмосэ еIo,- ари
аущтэу хъунэу тхьам къыттырилъхьагъ. Хэта зикIалэ
машIом пэзыгъахьэмэ зышIоигъор, ар пэхьан нахьи, тэ
тыпэхьагъэмэ нахьышIугъ.
- Ары гущ, лIыжъ, ары гущ,- Лыфафэ мэгъы.
- Зэ быяу, ныо. Тэ зы нэбгырэ тиунэ икIмэ нэбгырищплIыр зиунэ икIыхэрэр сыдэущтэу къэнэжьхэра?.. Олахьэ
сымышIэрэ... Къин ар...
- Къин адэ, Хьаджмос, къин. Мыкъин гущэмэ зао
аIоныгъэпи,- Къутасэ къеIо.- Зэхэшъухыгъэба Хьасталкъомэ якIэлэ нахьыжъкIэ къэбарэу щыIэр, арамыIошъоу
мэфищ хъугъэшъ, Советым чIэлъ.
- АраIогъах,- Хьаджмосэ къеIо,- непэ ядэжь тыдэхьэгъагъ.
- А тхьамыкIэ гущэх,- Лыфафэ игъын джыри къыхедзэ,- якIэлэ нахьыкIи икъэтхэн уцугъэ аIo.
- Тэ укIора, лIыжъ? - Лыфафэ унэм икIынэу ежьагъэм лъэджэ.
- СыздакIорэ щыIэп,- мэзым чэщрэ Къэсэй къызэрэтрэр Къутасэ римыгъашIэ шIоигъоу Хьаджмосэ
къызэреIокIы,- моу кIалэм сыпэгъокIы сшIоигъу.
- ПэгъокI, лIыжъ, пэгъокI. КIалэм икъэсыжьыгъу. Тапэ
зыгорэм макъэ ригъэIун нахьи, тэ едгъэIумэ нахьышIу.
Чэтыу щырыр ыбгъэгу чIэсэу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ мэзым зэрихьыгъэм фэдэу ыкъуи шыкIэм пысэу а пчыхьэ дэдэм ядэжь къыхьыжьыгъ.
IV
Хьамэм тет бзылъфыгъэмэ Нарынэ Зурет ахэт. Пчэдыжьрэ янэ къыдыдэкIышъ, пчыхьэрэ дыдэхьажьы. Чэщрэ хьамэм Iоф щызышIэрэмэ къахэнэнэу енэцIы шъхьакIэ, Фыжь ыдэрэп. Тыгъуасэ лэжьэн езгъэжьэгъэ пшъэшъэжъыер изакъоу къахинэ шIоигъоп. Сыд фэдиз пIyагъэми кIалэ, делэ. Ар къыхэмыхьажьми, мэфэ реным
уцугъорэ тIысыгъорэ иIэп, зыфагъазэрэр IыI ымыIоу
егъэцакIэ.
Зурет къин елъэгъуми, цIыфмэ губгъор къезэгъы
аIо. Гъэмэфэ тыгъэр зыщыплъыгъэ нэкIушъхьэр лыцIагъэу арэп, шхъомчышъо хъугъэ. НэкIушъхьаплъыгъэр
къызыхэхьажьрэм уеплъэу ущысми, уезэщынэп зыфаIорэм фэд. Къэзыщагъи къэзымыщэу паIo зыщыгъэу хьамэм къытенэжьыгъэхэри къыфычIэплъых. Агу Iэягъэ
горэ къыфитаджэкIэ арэп. Дэгъуба мы дунай Iаем угу
къыдэзгъэчъын горэ зэрэтетыр.
Гугъэмрэ дэхагъэмрэ цIыфыр щагъаIэ, Зурет изакъоп ар зыхалъагъорэр, нэмыкI пшъэшъэжъыеу хьамэм
дытетхэри ары. Сыд фэдэ гукъао уиIэми, ныбжьыкIэ купым уахаплъэмэ, угу мышIун плъэкIрэп. Ау етIани
пшъэшъэжъыемэ гужьыдэкIыгъо ахагъуатэ аIозэ, зикIалэ
заом ащэгъэ шъузмэ агу зэхахьэ, анэпсхэр коцэу зэпадзырэм хэфэх.
Хьамэмрэ тракторнэ бригадэ уцупIэмрэ ягъогу Къутасэ IуиубыкIыгъ. КъызыкIорэм, шъузмэ хьанцэр аIeхышъ,
коцэу агъэгъурэр адызэпырегъазэ е щыбзакIэр аIехышъ
адео. ЕтIанэ силэпс къекIмэ сшIэрэп еIошъ, мэчъэжьы.
Ащ фэдизым фэмыплъэкIырэр Нарынэ Зурет.
ГущыIэгъу ымышIыпэми IогушIухьэ. Загъори сэмэркъэу
гущыIэ зытIу федзы. ЗыкIэрымыкIыхэу зикIэпхыныкIэ
къыуджыхьэрэр Фыжь. Гуци къызхигъэщрэп шъхьакIэ,
аущтэу Къутасэ Нарынэмэ зызэрафишIырэр игуапэп.
ХьамэмкIэ къачъэу зилъэгъукIэ, кIэгубжыкIзэ ихьанцэ
кIырэу е ыкIыб къегъазэ. Псашъо сэкIо ыIозэ, ушъхьагъу
лъыхъо зыщыщежьэри нахьыб. ФэмыщыIэу, зэримыгуапэр къыригъашIэу загъорэ Фыжьи къыфидзэу къыхэкIы:
 - КъакIо джы ышхужъ кIэсысыхьэу…
- А Гуц, зыгорэ епIокъон,- Фыжь къеIо Къутасэ
къыздикIырэмкIэ мыплъэу.
- ЖэкIагъор,- Къутасэ коцыр зэпыригъазэзэ, джырэблагъэ тхьаматэ хъугъэм peIo,- етIани Iоф сшIэрэп
пIощт о.
- Ащ фэдэ сшъхьэ къихьахэрэп, Къутас, зыкIапIорэр
сшIэрэп нахь,- Пщыкъанэ щхызэ бзылъфыгъэмэ къахэхьэ,- непэ щегъэжьагъэу трудоденитIу пфаригъэтхынэу
есIуагъ бригадирым. Модэ уилэпс къекIы аIo трактористмэ!..
- КъекIмэ, а тес купмэ къашыкъыр алъэгъу, зэIарэшI,
гъашхэхэри умыгъэлэжьэжьых а Iэе купыр. Мамырхъан, мы уи ЖэкIагъо ыжэ скIэрегъэх, иунэ зыдэщыIэр
щымыгъупшэжьы пшIоигъомэ...
- О укъыхэмыхьажьми, Къутас, бэшIагъэ ЖэкIагъом
иунэ зыщыгъупшэжьыгъэр,- Мамырхъани мэщхы.
- Ары шъхьакIэ, сэ зыщызгъэгъупшэрэм щызгъэгъупшэпэщт, тхьаматэр о уизакъоп зитхьамэтэн фаер, тэри
зыгорэ хэтэрэгъуат ащ…
- Олахьэ, Къутас, упцIапIэм...- ЖэкIагъор щхызэ
IокIыжьы.
- Адэ, ЖэкIагъор, сыд о узэрэгугъагъэр?..
- Хъун, Къутас, щыгъэт,- Фыжь къеIушъашъэ,-
Мамырхъан ыгу къеощтми пшIэрэп, къаплъэ тхьамыкIэр.
- Ары къеон,- Къутасэ маплъэ Мамырхъан дэжькIэ,- ащ нахь етIорэба. Мамырхъан фэдагъот лIы зиIэ
пстэури.
Комбайнэм къыкIащыгъэ коцыр къытыращи, куитIу
зэуж итхэу хьамэм къытехьагъэх. Щыкъэ лIыжъыр зелъэгъум, Къутасэ исэмэркъэу щигъэтыжьыгъ. Ащ ежэщтыгъэ пIонэу Гуци къэупчIагъ:
- Къэсэй сыд икъэбар, Къутас?
- Больницэм зэрэчIагъэгъолъхьагъэу Къэсэй гущи
чIэлъ. Непэ мэфищ хъугъэ.
- ТхьамыкIэ гущ.
- Сшыпхъу зэхихыжьмэ ыгу къеон, ау тхьамыкIагъо
ащ хэслъагъорэп. Лыфафэ мы чылэ шъузыжъмэ афэдэба, ахэр зэрэхъоу ежьыри хъун. КIалэм ылъакъо рамыгъэIазэхэзэ, пагъэшъукIыным IуагъэкIагъ.
Гуцэ плъызэу Къутасэ къыIорэри зэхимыхыжьэу щыт.
Шъузым игупшысэ чыжьэу щыI.
- Уи Аскэр гущэ угу къэкIыгъэщтын, Гуц? - Къутасэ
шъузым еплъышъ хэщэтыкIы.- Къэсэйрэ Аскэррэ зэшъэогъу дэдагъэх. Iулъхьэр тIу зэфашIыщтыгъэ, мафэ къэс
игугъу ешIы. БэшIагъа къызимытхырэр кIалэм?
- ЗэкIожьым къызэритхыгъ.
- Угу умыгъэкIоды, Гуц, фэзырэпышъ ары...

--- Page 228 ---

- Къутас! - тракторнэ бригадэ уцупIэм лIы горэ
къиджыкIыгъ.
Плъэмэ, тракторист купыр къэзэрэугъоигъэу столым
кIэрыс.
- Къысфэзэщыгъэх джы,- Къутасэ ежьэжьыгъ,-
сыдэу мы лIы купмэ сагъалIэра...
Хыныгъом Хьатами зыхигъэнрэп, имэлхэр губгъом
дефхэшъ, гъэужым щегъэхъух. Хьамэм къынэмысыпэми, шэнджышIмэ ахэт. Загъорэ шэнджышъхьэм тетэу
олъэгъу. Къутасэ фэдэу Хьатами колхозым IофитIу щызэдехьы. ИIоф зыщышIу дэдэр тыгъэр къэплъэу мэлхэр
шэндж жьаупIэм зычIэуцохэкIэ ары.
Колхоз Iофыр хыныгъом щыуцунэу щытэп.
Натрыфми тыгъэгъазэми ягъо хедзэ. Ащ яIухыжьыни
зыфэгъэхьазырыгъэн фае. Бжыхьэ ощххэр къемыжьэхэзэ, мэкъури мэлэщым емыгъэолIэжьыгъэ хъущтэп.
Непэ дэгъунэхьэблэ колхозэу "Лабэ" иIофхэр дэхэкIаехэ шъхьакIэ, хэгъэгум щыкIорэ зэошхом иIофхэр
дэих. Ащ фэдэ къэбар дэйхэр радиом къымыIоми, газетхэм къамытххэми, шIу зэрэщымыIэр къэошIэ. Нэбгырищ
чылэм щыщэу хэкIодагъ, тыуIагъ аIуи макъэ бэми къагъэIугъ. Пыир Белоруссием, Украинэм ит.
Зымафи колхозым къыфэнэжьыгъэмэ къахэIабэхи,
шы куп ахащыгъ. Янасыпти мафи чэщи ямыIэу лэжьыгъэр дащыгъ. Джы сыд ашIэщтыгъэр. КуиплIымэ акIашIэщтыр ямыIэу якупэгъухэр кIэгъэзыкIыгъэхэу щытых.
Мазэ - мазэрэ ныкъорэ горэмкIэ натрыфми идэщын рагъэжьэщт. Ащ нэсы къунан такъырыIохэмрэ цу цIыкIухэмрэ ахэхъон. Ахэми ягъэсэн ыуж ихьэгъэн фае.
Бэ джыри ЖэкIагъом Iофэу къыпыщылъыр.
Мыщ фэдиз Iоф хэтыщтыгъэп шхончыр ыIыгъэу
иныбджэгъумэ ахэтыгъэмэ. ЛIыжъ Iуш Iаджи тхьамэтэгъур аIыгъын алъэкIынэу чылэм дэс. Ары шъхьакIэ, ащ
нахьрэ райкомым адэгущыIэжьыщтэп. МыдкIэ Чэлмэткъо Аскъалэ икуп егъасэ, ежь районым къыщагъасэ. А
зыр шъэрэ кIэпIотыкIыжьымэ IэшIу кIэлъыжьрэп. КIэлэцIыкIум зэрэдэмыгущыIэхэу тыгъуасэ Ужыбэ Хьазрэт
къызэрэдэгущыIагъэр икъун.

--- Page 229 ---

ПкIантIэр зэзыкIыхэу шэнджышъхьэр зыIулIэжьрэ
Хьатамэ еплъышъ, ЖэкIагъор мэгушIо.
IофшIэныр зыухыгъэ цIыфхэми шэндж лъапсэм исхэу загъэпсэфы. Шыу горэ къакIоу Хьатамэ елъэгъу:
- Къэгъэзэжь Хьаджмосэба мо къакIорэр?
- Олахьэ дэгъум узэрэзгъотыгъэр, Пщыкъан,- Хьаджмосэ къэгущыIэжьышъурэп,- ори ары, Хьатам. Лъэшэу шъусищыкIагъ.
Сыда шъуIуа мыщ къехъулIагъэр, ЖэкIагъом гукIэ
ыIуагъ. Хьатами ыгъэшIэгъуагъ "шъусищыкIагъ" къызэрариIуагъэр.
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Хьаджмос? - Хьатамэ къэмыупчIэу фэщыIагъэп.
- Олахьэ сегъэгумэкIым... Ашъыу, кIэлэ бетэмалымкIэ тырагъэзыгъ... Симуляцие къыраIо...
ГущыIэм къикIрэр Хьатамэ ымышIэу ЖэкIагъом еплъыгъ, еупчIыгъ:
- Сыд илIэужыгъу ар?..
- ЗэраIуагъэм, Хьатам, дэгъоу къыгурэIо,- Пщыкъанэ къыIуи, Хьаджмосэ дэжькIэ плъагъэ.
- Ащ фэдэ мы Iофым хэлъэп, Пщыкъан. Мыр сшъхьэ,
мыр сипаIо, ар пшъхьэ къимыгъахь. Аущтэу зыкIаIорэр
сэшIэ, Хьатамырэ сэрырэ зилажьэр. КIалэм ылъакъо тэгъэхъужьы тIуи, уцэу тетлъхьагъэм едгъэстыгъ,- Хьаджмосэ зигъэцIыкIупэу Хьатамэ дэжькIэ зигъази, еупчIыгъ.- Шъыпкъэба, Хьатам? Мышъыпкъэмэ, тхьэр сишыхьат...
- ПIорэр шъыпкъэ, уц тетлъхьагъа пIомэ, тетлъхьагъ,
ау уцым ыгъэхъужьыщт нахь, ыстынэу щытэп...
- Адэ арыба сэри сIорэр, Хьатам. СыкъызэхашIыкIынэу фаехэп нахь...
- УкъызэхамышIыкIы мэхъуа, сэ сышыхьат!..
- Адэ ушыхьатмэ джары, а зым нэмыкI сыфаеп сэ.
Тхьауегъэпсэу, Хьатам.
Хьатамэ ишыхьат теуцуакIэ ыгу римыхьэу ЖэкIагъор
къеплъыгъ. Зыфэе дэдэр цIыфмэ зэхаригъэхыгъэу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ шэсыжьи IукIыжьыгъ.

--- Page 230 ---

V
Бжыхьэ ощххэр къежьагъэх.
Тыгъэгъазэр бэшIагъэми зыIуахыжьыгъэр, натрыфым ызыныкъо агъэхъыягъэп. Нарынэ Зурет иинститут
чIэхьан джащ щиухыгъ, къалэм щеджэ зэрэшIоигъогъэ
гухэлъ закъор ыгу IэшIу-IэшIоу къинагъ.
Дунаир зэрэIаем нэмыкIэу Зурет еджакIо зымыгъакIощтыгъэр фэшъхьаф. Янэ изакъоу унэ нэкIым къыринэным фэягъэп. Ащ изакъоп етIани Iофым къыхахьэщтыгъэр - зэкIэми анахь Iофыжьыгъэр янэ игууз ары. Непэп Фыжь зысымаджэр, илъэс заулэ хъугъэ. ГъэрекIопагъэ щегъэжьагъэу ащ фэдизэу ыгъэгумэкIыжьырэпти гушIощтыгъэх. Ары шъхьакIэ, нахьышIу хъугъэми
нахь дэй хъугъэми Фыжь ары зышIэщтыгъэр. ИIоф зытет
шъыпкъэр исабыймэ аригъэшIэным фэягъэп. Ау, сыдэу
пшIын, гуузыр бгъэбылъын, уушъэфын плъэкIыщтэп.
Губгъо кIоныр щигъэтыжьи, джары хатэмкIэ зыкIигъэзэгъагъэр, Iофышхо дэдэ ымышIэми, шъузмэ ахэтын, тхьаматэм зыреIом, къызэхишIыкIыгъагъ.
Мы мэзитIум, губгъо кIоныр зырегъэжьэжьым,
Фыжь иIоф дэй дэдэ хъугъэ. Мафэ къэс ыгу къыщэхьэ.
Натрыф кIэчи кIожьрэп. Нахьыбэрэ кIыхьабзэу пIэм хэушхожьыгъэу хэлъ. Ащ фэдэу гуузым зэлъезгъэшхырэм
Сэфэр икъэмытхакIи хэт.
Заор къызежьагъэм бэ темышIэу псынкIэу училищэр
къарагъэухи, Аскэррэ Сэфэррэ летнэ полк зэфэшъхьафхэм агъэкIуагъэх. КIалэхэр зы полк хафэхэмэ ашIоигъуагъ
шъхьакIэ, къадэхъугъэп. Сэфэр аужрэ письмэр къызегъахьым, заом зэрэIухьэрэм ышъхьэ къыримыхыгъэми,
уеджэмэ къэпшIэнэу щытыгъ.
Зурет губгъом кIо зыхъукIэ, Фыжь зимыгъэсымаджэу Iэолъаоу унэм зэритрэр къыгурэIо. Натрыф кIэч
зыкIокIэ ыгу къэзагъэрэп. Гуцэ къызданэрэ закъор ары
Зурет игушIогъуагъэр. Джащыгъум ыгу рэхьатыщтыгъэ,
ышIэрэ Iофми ыIэ хэлъыгъ. Ау етIани шыу е лъэс горэ
зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ къакIоу зилъэгъукIэ, ыгу цIыкIу
къыIэпызыти, зэрымыр хъущтыгъэ.
Непэ бжыхьэ мэфэ шIагъу.

--- Page 231 ---

Натрыф тхьапэхэри тапэкIэ зэрэщытыгъэм фэдэу
шынэжьхэп. ЕтIэ цIынэми цуакъэхэр пщитхъыжьхэрэп.
Жьыбгъэ макIэу къыкIэпщрэм дунаир къегъэгъушъы.
Зыгорэ къеджагъ къышIошIэу Зурет къызэплъэкIмэ,
чыжьэкIэ Iошъхьэмафэ къэлъагъо. УпкIэ пэIо фыжь зыщыгъым фэдэу осыр ышыгу телъ. БэшIагъэ къушъхьэ
лъагэр зимылъэгъужьыщтыгъэр. Мэфэ дахэхэр джы нэс
къыхэмыфагъэхэу арэп. Гур мыплъэмэ нэр плъэрэп
зэраIоу, нахьыпэм фэдэу ынэмэ къашIофэжьыщтыгъэп.
Джы мары ыпашъхьэ итым фэдэу ошъо чIэгъым къычIэщы. Зэ Iошъхьэмафэ ыгу къебгъэрэм фэдэу Зурет
къышIошIы. Джы нэс сыщыI-сыщымыIэми пшIагъэп ыIозэ
къегыеу къыщэхъу. Хьау, адыгэмэ якъушъхьэ мафэу,
къушъхьэ дышъ, Зурет ыгу цIыкIу ущыгъупшэнэу щытэп,
щэIэфэ ыгу уилъыщт. О уимылъмэ, хэта ащ ыгу илъыщтыр. ПшIэрэп нахь, уилъэгагъэ бэ ебгъэнэцIыгъэр, уидахэ
бэ кIэхъопсыгъэр. Оры Аскэррэ Сэфэррэ быбыныр агу
къизгъэхьагъэр, ошъуачIэм икууагъэ язгъэлъэгъугъэр.
Натрыф хьасэм зэрэхэтэу ыIитIу щэигъэу Iошъхьэмафэ пэрэгъочъ Iоу Зурет ыгу хъугъэ. Мо ошъочапэр
хьэсэ нэзым къызщеуалIэрэм нэсмэ, къэнэжьын щымыIэу къышIошIы. А Iошъхьэмаф, а дэхэ фыжь, сыд
хэпшIыкIырэр Нарынэ Сэфэр зыдэщыIэм, тыдрэ ошъо
къуапа зыщыбыбырэр?.. Джыри зэ зыгъэлъэпэпцIыий, а
уздэплъэрэ лъэныкъомкIэ плъэ, Зурет зэрэплъэгъоу,
ыгу ныкъо зыдэщыIэри плъэгъункIи мэхъу. Уфаемэ мыдырэ къэнэжьыгъэ тIэкIури и Аскэр фахь...
- Бжыхьэрэ Iошъхьэмафэ дэхэ дэд, арба Зурет? - ыуж
ит пшъашъэр къыкIэхьэ.
Зи зэхимыхыгъэ фэдэу заулэрэ Зурет зыщэты уж,
къэупчIэ:
- Сыд фэдиз ичыжьэгъэн Iошъхьэмафэ нэс?
- Чыжьэщтын, сшIэрэп. Сыда ичыжьагъэм епшIэщтыр?
ЗыфыкIэупчIэрэр ышIэщтыгъэмэ къыриIони. Джы
къызнэсыгъэм Зурети къыгурыIорэп мо къушъхьэм ыгу
зыкIыфэщагъэр. ЗилъэгъукIэ быбыным фэдэу мэхъу.
Зэрэлъагэр арыщтын? Хьау, арэп. Зэрэшыгуфыр армэ
шIэ? Хьау, ари къыхахьэрэп. Адэ сыда? Ащ джэуап ритышъун ылъэкIыгъэмэ сыда мо къушъхьэр зыкIищыкIагъэр? Еплъ къэсми хилъагъорэр нэмыкI зэпытэу ынэгу
къыкIэтаджэ. Гухэлъ шъэф мыухыжьмэ ахещэ.
Тыгъэм ошъочапэм зырегъэзыхым, Зуретдыхэр
чылэ хьэсэпэ гъогум къэсыжьыгъагъэх. Мэзахэ къэхъуфэкIэ джыри рыкIонхи, къырыкIожьынхэ аIозэ, элеваторым щыIэгъэ натрыф дэщ кухэм амакъэ къэIугъ. Маплъэхэшъ, алъэгъурэр гъэшIэгъоны. Кумэ цIыфхэр арысых, унэгъо IапIэхэр арылъых.
- Хэт щыщха мо къащэхэрэр? - Зурет маплъэ.
- СшIэ гущэрэп,- щытмэ ащыщ горэм къеIо.
Зымафэ ЖэкIэгъо Пщыкъанэ беженцэ унагъомэ
арыгущыIэу зэрэзэхихыгъагъэр Зурет ыгу къэкIыжьы.
ЖэкIагъор кум къипкIи, чылэ шъузмэ къахэплъагъ.
Кумэ арысыгъэхэри къаплъэщтыгъэх нахь, зи къаIощтыгъэп.
- Джары,- ЖэкIагъом къыIуагъ,- хьакIэхэр къышъуфэсщагъэх.
- Мыхэ гущэр хьакIэ хъуна,- Гуцэ къеIошъ, апэрэ кум
ис пшъэшъэжъые сырыф цIыкIум адыгабзэкIэ дэгущыIэзэ
ышъхьэ Iэ щифэу регъажьэ.- Арба, нынэ, арба, сипшъэшъэжъый, омэлакIэщтын...
ИлъэсипшI горэ зыныбжь шъэожъые зэрыс кум Зурет кIэрыхьи, бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуфэу къикIыгъэм
егъашIэм инэIосагъ пIонэу IаплI рищэкIыгъ. Мэфэ заулэ
гъогу зытетхэм гухэкI-гукъаом дэхагъэр зыщигъэгъупшэжьыгъэ бзылъфыгъэм ыгу къызэхахьи къэгъыгъ. Зурети ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх. Къащэгъэ беженцэмэ
апэгъокIыгъэ бзылъфыгъэхэми анэпсхэр кIалъэкIыкIы.
ЦIыф лъэпкъ зэхэдз зимыIэ гукъаор ары зэкIэми ашъхьащытыгъэр.
Зэо мэшIуаем зышъхьэ къыраригъэхьыжьэжьыгъэ
цIыфмэ моущтэу чылэм къызэращыпэгъокIыщтхэр
ЖэкIагъом ышIэщтыгъэми, мыщ фэдэ дэдэу къычIэкIынхэ
ышIагъэп. Нэрэ-Iэрэ азыфагу цIыфхэр нэIуасэ зэфэхъугъэх. Ядэжь зыщэмэ зышIоигъуагъэу къэнагъэхэри нахьыб. Унэгъуихэу къащагъэр апэ хьасэм къыхэкIыжьыгъэмэ зэбгыращыгъ.
Гъусэхэр иIэхэу Зурет унэм къызехьажьым, къыщагъэхэр Фыжь зыфигъэдэн ышIагъэп.

--- Page 232 ---

- Зыгорэ пIощтми сшIэрэп, нан,- Зурет къыIуагъ,-
мыхэр тадэжь къэсщагъэх. Зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэмэ ащыщых, зэрысын яIэп.
- Дэгъу къэпщагъэхэмэ. Алахьым тиунэ мафэкIэ къырегъахьэх,- Фыжь къапэгъокIи Iэ ащифэзэ, ыгъэтIысыгъэх, шъэожъыер къызэрищалIи, еупчIыгъ.- Сыда пцIэр?
- Владик Петренко,- къыриIуагъ.
- Оры, нынэ? - шъуз къопцIэ нэгуфым Фыжь
еупчIыгъ.
- Ащ ыцIэр,- зэупчIыгъэм къэIогъу римыгъафэу Зурет къызIуипхъотыгъ,- Фаина.
Иадыгабзи иурысыбзи зэхэпхъагъэу Фыжь Iанэр
къыштагъ, нэбгыриплIыри пэтIысхьагъэх. СтыргъакIэ
бэшIагъэу зыIумыфагъэхэр ягуапэу лэпс ешъуагъэх.
ЩыбжьыйкIэ зэрэстырыр апэ къызхагъэщыщтыгъэп.
Щыпсыр къызтехьэм, шъэожъыем фэмыщыIэу джэмышхыр къычIидзи, ыIупшIэмэ ятхъожьыгъ:
- Стыры!..
- Ары гущ, нынэ, стырыщэу сшIыгъэ,- Фыжь къэтэджи, щэ Iэгубжъэ шъэожъыем ритыгъ,- моу ешъуи уистыжьыщтэп. Тэ стыр мыгъор тикIас. КIо, ащ фэдэу щыбжьый хэслъхьажьынэп джы, сшIагъэп шъукъэкIон Iоу. О
дэу укъишIыра, Фаин? - мыдэ умышIэмэ ягъунэгъу шъузэу егъашIэм ышIэщтыгъэ пIонэу Фыжь еупчIы.
- Дэгъу, умыгумэкI,- шъузым къеIошъ, шъэожъыем еплъызэ мэщхы,- стыр ышхэу есагъэпышъ ары
зыкIэшIыкIаерэр, есэмэ ащ фэдэу къыщыхъужьыщтэп.
- Джары, нан, стырыщэ зысIокIэ къысфабдэщтыгъэп,- Зурет итхьаусыхэ къызэрэрамыгъэкIыщтыгъэр
ыгу къэкIыжьышъ, янэ егыи.
- Мыхэмэ задэмышI о, егъашIэм щыбжьый хэмылъэу
Iулъхьэ дэпхьыягъэп,- Фыжь къеIошъ, Фаинэ дэжькIэ
плъэзэ къыпедзэжьы: - Щыбжьыир кIоцIымкIэ Iэзэгъу.
Плъэгъун, Валдик, щыбжьыишъхьэр пшхэу узысымыгъасэрэм.
- Валдикэп, нан, Владик нахь.
- Валдик сэри сIуагъэр,- ар дэдэр къыкIиIотыкIыжьыгъ, ыгъэщхыгъэх.- Шъо шъуIорэм сыпылъын
слъэкIыщтэп сэ. Валдикри цIэ Iaеп, сэ фэсыусыгъэу ерэлъыт. Арба, нынэ? ЦIэ фэсыусыгъэшъ, джанэ пфэсшIыжьыныр къыстефэ. Адэ, армэ дэгъу.
Зэшхахэхэм Iанэр Iуахыжьи, гущыIэхэу пчыхьэ реным
щысыгъэх. Фаинэ Украинэм зэрэщыщыр, дэпIэ ательем
зэрэчIэтыгъэр, илI заом зэрэщыIэр, къызфежьэжьыгъэр зэкIэ къафиIотагъ. ШъузитIу зэкIэрытIысхьэмэ макIэ
зэраIона, Фыжьи бэмэ ахигъэдэIуагъ. Зэо мыгъор ары
пчыхьэ реным афэмыухыгъэр.
Гъолъыжьынхэ зэхъум Фыжь тэджи, адырэ унэм
янэрэ ыкъорэ чIищагъэх:
- Мыр шъуиунэ, шъузэрэфаеу зыщыжъугъэпсэф.
Зыми зешъумыгъэгъэгумэкI, тхьам ыIомэ, тызэрэхъоу
шъори шъухъун, тытхъэмэ шъукъыддэтхъэн, тылIэмэ
шъукъыддэлIэн.
VI
Нычхьапэ Хьатамэ зэрэфаеу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ IукIэнэу хъугъэ. Район гъогумкIэ къикIыжьэу тырилъагъуи, пэгъокIыгъ:
- Адэ зи къэпIожьырэпи, Хьаджмос?
- КъэсIожьынэу Iоф къыбдысиIагъа?
- Сэщ нахьи о нахь пшIэн Iоф къыздыуиIагъэмэ.
- Iогъу-шIэгъу сыкъэмышI,- Хьаджмосэ ежьэжьыгъ.
Шыоу кIэлъэхъукIрэм Хьатамэ лъэплъэшъ, мыщ
къысиIуагъэр еIo. КIэгурымыхьэжь ышIыгъэу кIэгубжыкIыжьы шъхьакIэ, сыд ишIогъэжь джы. РиIон фаер
римыIоу зыкъыригъэушъхьакIугъ.
ЫIонэп eIo шъхьакIэ, гъэшIэгъонэу зыкъыфегъэпсы.
Ыкъо дзэм ащэмэ Хьатама язгъащэрэр, кIон фаеу къытефэшъ ащэ. ШIу афашIэми хъурэп, шъушIэрэр тэрэзэп
япIоми агу къыпфыхэкIы.
Губжыгъэм хэтэу Хьатамэ къегъэзэжьышъ, мэлмэ
къахэхьажьы.
ТIэкIу кIэжъукIыжьыгъэу бгым ехыжьрэ шыум
зыкIэлъыплъэрэм, ыгу емыгъун ылъэкIрэп. Адэ, кIэлэ
закъор бгъакIоу къэбгъэзэжьмэ, къыптемыфапхъэ гори
пIон. Гукъао зиIэм емыкIу фэпшIыкIэ, емыкIу хъущтэп.
Алахьым ешI ыгу щышIэрэр. Ар имыкъоу джыри хэуIагъ,

--- Page 233 ---

нэмыкI риIонэу къытефэщтыгъэ. Сыд фэдиз пIуагъэми зы
чылэхэба, зы къиныгъо гори зэдащэчын фаеба?
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ гукIэгъу фишIыгъэми, къыриIуагъэр щымыгъупшэу гум къыдэоежь зэпытэу мэфэ
заулэ Хьатамэ къыхьыгъ.
IофшIэнэу губгъом илъыр мафэ къэс нахь макIэ
мэхъу. Натрыфгочхэми къафэнэжьыгъэ щыIэп. Тхышъхьэм текIхи, адыкIэ, губгъо псынэм ыкIыбкIэ къолъ гектар заулэм нэсыгъэх. Беженцэ унэгъуихым анэмыкIэу
джыри унэгъуищ Дэгъунэхьаблэ къыдащагъ. Зы мэфэ
лые тырамыгъашIэу колхозым хэхьагъэхэу щэлажьэх.
Шъэогъу цIыкIу Хьатами иIэ хъугъэ. Тхьаумафэр къызэрэсэу Владик ыдэжь къэчъэшъ, мэлхэр дегъэхъу. Хьатамэ иурысыбзи шъэожъыем иадыгабзи къахэхъо. ЗэдэгущыIэхэ зыхъукIэ, зэраIорэр къагурымыIо шIагъоми
зэкIух, мэфэ реным ягуапэу зэкIэгъух.
ЗэкIэми анахьэу шъэожъыем ыгу рихьрэр Хьатамэ
иорэд къэIуакIэрэ къушъхьэ шыгу фыжьэу чыжьэкIэ
къэлъагъохэрэмрэ ары. Мэлмэ ясэжьыгъэшъ ахэми
ягугъу ышIыжьрэп, шъынэ цIыкIухэр ыпшъэ дэсхэу
къырехьакIых.
Орэдыр Хьатамэ къызыхидзэкIэ, Владик ыгу зыгорэу
мэхъу, хэлъхэм къарыкIрэр къыгурымыIоми, мэкъамым
едэIуныр ыгу рехьы. КIэкIо шIуцIэр Хьатамэ ыплIэIу иубгъуагъэу, мэлэхъо бэщым бгъэкIэ тегъэкIагъэу щыт
зыхъукIэ, пшысэмэ ахэт къолэжъышхомэ афэдэу шъэожъыем къыщэхъу.
Ощх шъабэу къещхыгъэр арыщтын, коцыпкъым
уцыр къытекIуагъ. ШхъонтIамэр тыдэкIи зыщытырихырэ
шъофым Хьатамэ имэлхэр итхэу тракторнэ бригадэ
уцупIэмкIэ цIыкIу-цIыкIоу рекIокIых.
Владикрэ Мышъыдрэ зэгъусэхэу адырэ мэлыбгъумкIэ щыIэх. Ошъуапщэмэ къакъоумэ-акъохьажьзэ тыгъэри игъогу тетэу ищэджэгъо уахътэ екIы.
ЧыжьэкIэ трактор макъэхэр къэIух.
Блэгъабзэу бригадэ уцупIэри къэлъагъо.
- УкъэмэлэкIагъа, Владик? - Хьатамэ шъэожъыем
еупчIы.
- Сыкъашхи сыкъэкIуагъ сэ.

--- Page 234 ---

- Ушхагъэмэ гъэшIэгъона,- Хьатамэ кIакIор еубгъу,-
сэри ныпчэдыжь сышхэгъагъэба.
Iалъмэкъым Хьатамэ мэлкъуаерэ хьалыгъурэ къырехы. ТIысынхэ зыщаIорэм бзылъфыгъэ джэмакъэ зэхехы.
Плъэхэмэ, пхъэчаишъхьэм Къутасэ тетэу Iэ къафешIы.
- Мы джынэузым сыда джы тызэрищыкIагъэр?..-
Хьатамэ кIакIоу ыубгъугъагъэр къештэжьы.- НекIо мо
къытаджэрэм дэжь.
- А Хьатам, шъуитIо чыишъхьэ къысфэжъугъэнэжьыгъэп, шъуапэ мо тракторым тесыр къэзгъэплъагъ,-
шъэожъыем ышъхьэ Iэ щифэзэ псынкIэу игущыIэмэ
атекIышъ, Къутасэ къэупчIэ.- Мы цIыкIура Фаинэ ыкъоу
Нарынэмэ адэжь исыр? КъакIо, нынэ, къакIо.
- Мыры,- Хьатамэ шъэожъыем IугушIуагъ,- Фаинэмэ тэ щыпшIэра?
- Сыоплъымэ, Хьатам, уIушыкIай, сэ сымышIэрэ къэбар чылэм щэхъуа?.. О закъор ары зикъэбар сшIэн сымылъэкIрэр. Мэлэщым зытепшIыхьажьыгъэу утес, укъэлъэгъожьыхэрэп.
Зэхихрэр шIогъэшIэгъонэу Хьатамэ къызэтеуцо.
Сыда Къутасэ мыщ фэдэ гущыIэхэр къызкIыриIорэр?..
СэмэркъэушIылэ шъхьакIэ, Хьатамэ сыда къынэзгъэсырэр? ЗыгорэкIэ зымафэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ дысэу
къызэрэдэгущыIагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу ишъуз ышыпхъу
лIыкIо къышIыгъэнкIи пшIэхэнэп. Аущтэу къычIэкIмэ, сыдэущтэу дэзекIомэ нахьышIу?.. Дэгъуба гучъыIэныгъэ
зэфыуимыIэу дунаим утетыныр. Армырми, цIыф гухэкIым чIылъэр зэлъештэ. КъыриIомэ, гухэкI зэрэфыримыIэри риIожьын.
- СшIэрэп тыкъэмылъэгъожьми, мэфэ реным губгъом тикIрэп.
- Губгъом узэритыр сэлъэгъу сэ, мыщ укъызэрэтемыхьажьырэр ары зыфасIорэр,- Къутасэ мэщхыпцIы.-
УздэкIорэ лъэныкъор тымышIэкIэ умыгугъ. Тэ тымышIэрэ, осIуагъи, щыIэп.
Мы бзылъфыгъэм сыда сэIо ихьисапыр?
- Мыхэр зыкIапIорэр сшIэрэп нахь...- Хьатамэ къыригъэжьагъэр къыригъэухрэп.
- КIо, упымылъ сэ зыкIасIорэм,- Къутасэ тхьагъэпцIынэкIэ къычIэплъы,- ащ нахьи нахьышIу моу шъукъэтIысри, мэлакIэ шъулIагъэщтын. КъакIо, нынэ. Сыда мы
шъэожъыем ыцIэр?
- Владик Петренко сцIэр,- шъэожъыем псынкIэу
къеIо.
- Адыгабзэ ошIа сэIо?
- Ащ фэдэ тIэкIу-шъокIухэр нэмыIэмэ къыгурэIох.
- Ащыгъум мы цIыкIум ыпашъхьэ шъэф щыпIо хъущтэп ныIа?..
О-уи-и, сыда шъуIуа мы бзылъфыгъэм къыфэмыIошъурэр?
- Шъэф уиIэмэ ащ пае къэмыгъан,- джы нэс Хьатамэ ынэхэр зэрэщымытыгъэхэу къилыдыкIыгъэх.
- А сшIэ гущэрэп, Хьатам. Непэрэзымафэм сызэщэу
сытести сIуагъэ,- Къутасэ исэмэркъэу чыжьэу зэрэхэхьагъэр зыдишIэжьыгъ.- УлIагъэкIи унэ зыгъэплIэжьын
къытехьащтэп мыщ, бжыхьэ губгъом нахь зэщыгъо
щыIэпщтын...
Хьатами мэщхыпцIы. Адэ, аущтэу Iоба, бетэмал. Зэ
одырэр oIo, зэ мыдырэр oIo. Зыгорэ дэдэ къэпIощт
тшIошIэу тэ мыкIэ ттхьакIумэ тыупэпцIыгъэ. Бжыхьэ губгъор сыдыгъуи арба зэрэхъурэр. Сыда джы мыщ ипшIыхьажьыщтыр. ЗиIоф илъхэр итых, рашIыхьани агъоты. Ори
ипшIыхьан щымыIагъэмэ мыщ утетыщтыгъа?
ОшIэ-дэмышIэу Хьатамэ Хьаджмосэ ыгу къэкIыгъ.
Уимахъулъи бжыхьэ губгъом фэдэба? Къыпфае зыхъукIэ
укъегъоты, къыпфэмыежьмэ зыпщедзые. Къэгъэзэжьыр губгъом зэрэфигъадэрэр Хьатамэ шIоемыкIу
хъугъэ. Губгъом фагъадэрэр ащ фэдэп. Мыщ нэхъоеу
къыхэкIрэм ыцыпэ цIыкIу горэ Хьаджмосэжъым иIагъэмэ, цIыфкIэ плъытэныгъи...
Зымафэ къызэриушъхьакIугъэр Къутасэ риIонэу ыгу
къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, риIуагъэп. Сыда зыкIыриIощтыр, мыдэ умышIэмэ, къыгъэщтагъ пIонэу.
Мэлахъомэ Iанэр Къутасэ къафиштагъ.
Сыдигъуи ышIыгъэ гъомылэм зыгорэ хаIэ хъумэ Къутасэ зэрихабзэу, ыIитIу ыблыгучIэ чIэлъэу, зэрэшхэхэрэр
игуапэу ашъхьащыт.
Зэшхахэхэм, бжыхьасэм мэлхэр техьагъэхэу зелъэгъум, Хьатамэ щэджэгъуашхэм тхьауегъэпсэушхо
риIуалIэзэ тэджыжьыгъэ, Владики ыуж илъэдэжьыгъ.
10 Заказ 078

--- Page 235 ---

- Тхьам пае, Хьатам, загъорэ шъукъытехьэзэ шъушIы. ЦIыф фалIэ тытелIыхьэ,- Къутасэ адэкIуатэзэ акIэлъеIо.- Сыжъугъэтхъэжьыгъ непэ. О уяни, Владик, сэлам сфехыжь, уянэ бзылъфыгъэ шIагъу, бзылъфыгъэ
дэхэшху aIo. Дэгъу дэдэу мадэуи къысаIуагъ.
Сызщыдэс мафэ горэм шъуадэжькIэ сыкъырекIокIынэу
симорад. Мы бэлахь зытефагъэр зэ къещхынба, къемыщхыжьы хъугъэ!..
VII
- Хъугъэ, ныо,- Хьаджмосэ джэмышхыр Iанэм тыредзэ,- кIалэр псаузэ умыгъае осIуагъэба!.. Армырми
тшъхьэ зыдэтхьыжьыщтыр тшIэрэп...
Хьаку лъапсэм ис Лыфафэ нэку-нэпс, къыкIэщтэ,
лIым къеплъы. Зи ымыIоу етIанэ къызщэтэджыкIышъ,
джэхашъом тефэгъэ джэмышхыр къештэжьы. Хьаджмоси игубж кууакIэ емыкIу зыфелъэгъужьы.
- Алахьым бэлахьэр тырелъхь мы нэпс мыгъом,- Лыфафи ынэпсхэр кIелъэкIыкIых.- Гур махэ хъугъэшъ, нэпсыр тфэIэжэжьрэп.
- Зыгъэрэхьат, ныо. Тыдэ кIуагъэми ахэзэгъэщт кIалэр, тхьам ыIомэ, сыгу текIуадэрэп.
- Ар гущэ шъхьакIэ, а зыдэкIуагъэм зэхэдз щашIырэп,- джыри Лыфафэ къыщеутэ.
- ЗыдэкIуагъэри щыIакIэ, узэрахэзэгъэшъу. ЗызэришIыщт тIэкIу-шъокIухэр есIуагъэх кIалэм. Зызгуидзэщтыри ешIэ, зызгуимыдзэщтми щыгъуаз. Мазэ горэм къалэм дэсынэу аIуагъэшъ, джыри сыфыкъокIын, дзэм дыхэтхэри нэIуасэ къэсшIыных... ЗэкIэми анахь дэгъугъэр
гъомылапхъэм пэблагъэу, Iашэм пэчыжьагъэмэ ары.
Гъомылэм дунаим къымыубытын щыIэп.
Хьаджмосэ къыIохэрэм Лыфафэ ядэIоу щыс, ыгуи
нахьышIу хъоу регъажьэ. ЛIым ахэр ышъхьэ илъмэ зэрэзэшIуихыщтым уехъырэхъышэжьынэу щытэп. Джау
сыдми зыгорэ зыIорэ лIымэ Хьаджмосэ ащыщэп. Ар
къыIоным е ышIэным ыпэкIэ бэмэ ягупшысэ. Илъэс
тIокIитIу фэдиз хъугъэшъ, зызэкIыгъухэр, анахь Iоф къин
ыпшъэ къифагъэми зэшIуимыхэу къыхэкIыгъэп. Кадетмэ
язэман изакъоми, егъашIэм гукъэкIыжь пфэхъун. Чэщым

--- Page 236 ---

Дэгъунэхьаблэ къыдэлъадэхи, лIы куп зыщаукIым къаIэкIэкIыжьын ылъэкIыгъ. ХэбзакIэр къызехьэми цIыф зэрэхэмыбаикIэу хэбаикIыгъагъэх. Алахьым бэлахьэ зытыригъэфэн колхоз зэхахьэр къызырагъажьэм лъэпсэ ичы
дишIыгъэх. Нахьыбэр чылэм зыдащым, ежь колхоз лъапсэ зишIи, зи къызэраригъэIуагъэп. Адэ, зи къыуаIонэп уиIэ
тIэкIур зэкIэ яптымэ. А лъэхъаным Лыфафэ цIэцIэгъагъэ
шъхьакIэ, аущтэу Хьаджмосэ мызекIогъагъэмэ хъущтыгъэп. Адырэ кулак унагъох зыфаIуагъэмэ къяхъулIагъэр ежьхэми къяхъулIэщтыгъэ.
- Джащ ыуж уихьэгъагъэмэ дэгъугъэ,- Лыфафэ
гугъэ нэшIукIэ Хьаджмосэ еплъыгъ.
- БэшIагъэ сэ ащ ыуж сызихьагъэр. СадэмыгущыIагъэмэ къалэм кIалэр къыдагъэнэщтыгъа, игъусэхэр джы
нэс заом Iуащэгъэнхэ фае. ЩыIэжьха-щымыIэжьха...-
Хьаджмосэ гопэ машIор ыгу къыдэтэкъуагъ.- Тинасыпти, ЖэкIагъом къаигъэ тишIыгъэп, ащ нахь Iоф тыхафэщтыгъэ. Сынэрэ сыпсэрэ сIозэ, а врач купмэ кIалэр къатесхыжьыгъ. Ащ Iофэу къыпагъэтэджэнэу яхьисапыгъэр
къэсэрэIуи, ныо, пшъхьацышъо тэджын. Сыгу лъыпцIагъэ
дэзгъэуцуагъэр кIалэм ылъакъо eIaзэщтыгъэ врач шъуз
сырыфыжъыр ары. Къолъхьэ тIэкIу фэсшIынэу зыфыхэсэгъэпсым, куо-хьаушхо ышIи, сыгу сыригъэIэжьыгъ. Сэ
скъо зыдэщыIэм сыда о пкъо зыкIэмыкIон фаер ыIуи,
ымыгъэхъагъэ къэнэжьыгъэп. Ау а бзылъфыгъэр ары
етIани зишIуагъэ къэкIожьыгъэр, ыгу къытэгъугъэщтын,
кIалэм ылъакъо зегъэхъужьым зиушъэфыгъ нахь, зи
ыIожьыгъэп. ЗэриIощтыгъэу, суд Iофи ышIыгъэп, бырсыри къыпигъэтэджагъэп.
- Къуалъхьэр шIомэкIагъэмэ шIэ? - Лыфафэ къэупчIэ.- Бзылъфыгъэр хьалъэпкъ, нибжьи зыгъэрэзэн дунаим къытехъуагъэп.
- Хьау, сIихыгъэмэ егъашIэм фикъун естыщтыгъэ,
ситыжьын бгырыпхи ахъщэм телъыгъ.
- А хьабзыжъ!..- Лыфафэ ымышIэрэ бзылъфыгъэм
фэгубжы.- Джащ фэдэхэр ары насып мыгъакIу зыфаIорэр, ежь-ежьырэу янасып паупкIыжьы... Тэ тикIалэ шIу
тымылъэгъу пIонэу ежь икIал фэмыухыщтыгъэр...-
Шъхьаныгъупчъэ Iухыгъэм бэщыпэкIэ зыгорэ къытеуагъ.
Гъунэгъу лIыжъыр ары а шъхьаныгъупчъэ теуакIэр зишэ10*

--- Page 237 ---

ныр. Къиплъыхэмэ, чэу кIыбым дэт. Тэмэшъхьэ лIыжъ
гори игъус. КъикIыгъэх.
- НекIо, Хьаджмос, Нарынэмэ якIалэ щымыIэжьэу
макъэ къытагъэIугъэшъ тыдэхьан,- гъунэгъум къыIуагъ.
- А тхьамыкIэ гущ,- Лыфафэ ынэмэ акIэтхъожьыгъ,-
я Алахь, гукIэгъу къытфэшI, тикIэлэ закъо гущи унэшIу
къыщыгъаф...
Нарынэмэ ящагу хъулъфыгъабэ дэтэп. Тэ къикIына,
паIo зыщыгъ тIэкIур заом къэтэу. ЛIыжъэу къэзэрэугъоигъэр къакъыр лъапсэм ис. ЖэкIагъом, Хьатамэ, Аскъалэ фэдэхэр адыкIэ щызэхэтых. Гъы макъэхэр унэм къеIукIых. Зурет ымакъэ зэкIэми къахэщы. Къэхъугъэр ешIэми,
бзылъфыгъэмэ ягъыкIэ ыгу ыгъэкIодэу Хьатамэ дэжь
Владики щыт.
Щэджэгъуапэмэ адэжь дунаир къызэхеушъуапщэ,
къещхын-къесынышъоу ошъогур къегъолъэхы. Къолэжъ шIуцIэ купэу гъунэгъу акэцэ чъыгмэ апысмэ запхъуатэшъ, зэрэгъэкIыихэу чIым зыхаубгъо.
- Ос благъэ щыI,- Хьаджмосэ къеIо.
- Къерэс фаеми, джы губгъом Iоф илъыжьэп,- щыс
горэми къеIо.
- Дэгъу, былым Iусыр шъуихъоймэ, жьыIоу былымхэр къакъырмэ арытшIыхьажьын фаеу хъущт,- Хьатамэ
къыхэгущыIагъэу Гуцэрэ Фаинэрэ гумэкIхэу унэм къикIыгъэх.
- А Пщыкъан,- къэджагъ Гуцэ,- тхьа къытауи, Фыжь
дэй дэдэ хъугъэ, жьи пси хэтыжьэп...
Шъузым къыIорэр зызэхахым, лIыжъэу щысхэр къэтэджыгъэх.
ЖэкIагъори ауж итэу унэм ихьагъ. Бэрэ къимытэу
пчъэIушъхьэм къытехьи, къэджагъ:
- Аскъал, псынкIэу докторыр къэгъэс.
- Дэсэп ар, райбольницэм кIуагъэ.
- Ащыгъум елбэтэу силинейкэ къызэкIягъашI, мэкъу
из къэшъушI.
Тхьаматэм илинейкэ къагъэсыгъ шъхьакIэ, ящыкIэгъэжьыгъэп.
Нарынэ Фыжь зэрэмэхыгъэу къэнэхъэжьыгъэп...

--- Page 238 ---

Гъолъыжьыгъэ шъхьакIэ, Хьаджмосэ ынапIэ ридзыхын ылъэкIрэп. Шъхьэм къимыхьэрэ щыIэп. ЗыкIи щымыгъупшахэрэр Нарынэмэ ятхьамыкIагъу.
Осышхоми орэосышху, неущ къалэм кIощт. КIалэри
къызэригъэлъэгъун, зыфиIуагъэхэми ауж ихьан. ПIитIу
зэтедзагъэу ущысыкIэ къыбдэхъун щыIэп. КIомэ, шыоу
кIон нахь, жэри фещэжьэшъунэп. Ныор зыдищэнэу ыгъэгугъэгъагъ шъхьакIэ, къелъэшъокIын зыдыримыщажьэми хъун. Ежь изакъоуи ышъхьэ зэрэхихышъу. Адэ,
кIымэфэшхо къэкIуагъэшъ. ЦIыфымэ ятхьамыкIагъо ари
къыхэмыхъожьыгъэмэ хъущтыгъэ.
Жьыбгъэ макъэм кIэдэIукIы. Шъхьэм гупшысабэ къетаджэ.
Ащ нахь мэфэ лые тыригъашIэ хъужьыщтэп. Мыхэмэ яIорэ-яшIэрэ зэп. Агу къызэрэпылъэдагъэм лъыпытэу ращэжьэнышъ, етIанэ къэгъотыжь зыдащагъэр. Сыхьатмыгъоба аущтэу къычIэкIыныр. Ар дэдэр гъэрекIо
бжыхьэ ячылэ кIалэми къарашIэгъагъ.
- Къэтэдж, ныо!
- Сыда, лIыжъ, зыгорэм уегъэгумэкIа?
- КIалэм дэжь сымыкIо хъущтэп.
- ПкIыхьапIэ Iае горэ плъэгъугъа?
- Слъэгъугъэп. ИшIыхь машIор. Тхьачэт горэ къэсыукIыщт сэ...
Остыгъэр Лыфафэ зыхигъанэкIэ, Хьаджмосэ сыхьатым
еплъы. ПшIым ыныкъо нахь хъугъэп. Ятэжъ итыжьын сыхьат мэкъэшхо пыIукIэу зэтырегъэпкIэжьышъ, блэрыпсыр
къыпылэлэу бгъэджыбэ сэмэгум релъхьажьы.
- Тхьачэтым ижъон тыфизэжьына? - апэ зэтхъощтыр
ымышIэу Лыфафи къэупчIэ.
- Уфимызэу, тхьачэтэп, цу псау къыпфэзгъэжъон.
Чэпэ зэхэогъум пIэм зыхэтэогъэдзэжьышъ, тыхэогъэлIыхьэ. Сыхьатыр бгъу нахь хъугъэп.
Сыхьатыр зыфэдиз хъугъэмкIэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ пцIы ыусыгъэп. СыдигъокIи сыхьатныкъокIэ исыхьат ыпэ ригъэшъыныр ишэн. Джа дэдэр ятэжъи ишэныгъ.
Хьаджмосэ изакъоп, а тыжьын сыхьатыр зылъэгъурэм
ар шэны фэмыхъун ылъэкIрэп. Къэсэй иджыбэ тыжьын
сыхьатыр имылъыгъэми, ятэ ишэн ежьыри узы фэхъугъэу
къехьы.

--- Page 239 ---

Зы тхьачэт зыфиIуагъэм ычIыпIэ тхьачэтитIу къыукIи,
унэм къырихьагъ. ТхьачэтитIур а сыхьатым ныом къыгъэжъуагъ. Бжьыныфщыгъур тиз ышIи, лыр столым къытыригъэуцуагъ.
- Ухьазыра о? - Хьаджмосэ къэупчIэ.
- Сымыхьазырэу, сыд сикъэфапа сэ...
- Орэп сэ зыфасIорэр, лыр ары нахь. Мы сыздежьагъэм щыпшIэн щыIэп, къемыгъажь джы, уинэпсмэ сакъыфэтIысыгъэу сыщысэп... ЕтIэнэрэ кIогъум уздэсщэн.
Джы Iофышхохэр къыспыщылъых.
ЛIым къыIуагъэм Лыфафэ зи къыпиIухьагъэп.
Тхышъхьэ гъогумкIэ Хьаджмосэ мыкIоу кIэй лъэгъо
кIэкIым техьагъ. Мэз къуапэм речъэкIрэ псыхъо цIыкIум
икIи, тIуакIэм дэкIыгъ. Нахьыпэм мы тIуакIэм узэрэдэкIэу
зэпэжъыужьэу чэщрэ къалэр къэлъагъощтыгъэ. Джы а
лъэныкъомкIэ зы остыгъэ нэфи къыщыблэжьырэп.
ШIуцIэгъэ гукIодыгъоу къалэр мэзахэм къыхэщы.
Жьыгъэ нахь мышIэми, урамымэ цIыфхэр атетыгъэх. Анахьэу ахэр къызщылъагъощтыгъэхэр бэдзэрыр
зыдэщыIэ лъэныкъор ары.
Тхьэм зэриIонэу Хьаджмосэ зэрэмыгугъэщтыгъэу,
ыкъо зыми рамыщэжьагъэу къычIэкIыгъ. Дзэр зыдэлъ
казармэ къэшIыхьагъэм солдатхэр дизэу дэтыгъэх. Хьаджмосэ изэкъуагъэп чэу кIыбым кIэрытыр. Солдат кIэлэ
пэкъэ цIыкIоу янэ къеушъыйрэм елъэIуи, Къэсэй къыригъэгъотыгъ.
Ятэ зелъэгъум, Къэсэй гушIуагъэ:
- Олахьэ, тят, дэгъоу укъэкIуагъэм, непэ тыращэжьэнэу aIo.
- Ар сыгу ышIагъэти ары сызымыгъэзэгъагъэр,-
Хьаджмосэ Iалъмэкъым илъ тхьачэтыр къышти, кIэпцышхорэ хьалыгъурэ ыкъо ритыгъ,- ецакъ, сикIал, угу нахь
къыкIиубытэн... Тэ шъуащэнэу аIopa?
- Зыми ышIэрэп.
- Сэ ащыгъум джыдэдэм уикомандирмэ ащыщ горэм зыIузгъэкIэн.- Хьаджмосэ къэгузэжъуагъ.- Шъулъапси зэзгъэшIэн. Ма, мы тхьачэтыр штэ о, мыдырэр
сищыкIэгъэщт сэ. Амал иIэмэ щайшъогъу ужмэ адэжь
моу къыщыспаплъ, къэбарэу щыIэр озгъэшIэн... А-янасын, уянэ къыздэсщэн фэягъэ, игонахь къэсхьыгъ...

--- Page 240 ---

Мыдэ, кIалэ, сщыгъупшэжьыгъи, ма мы уцри зыдашт, хэт
ышIэра, уищыкIагъэ хъункIи къэнэнэп... А врач шъузыжъым ыIогъагъэм зыкъемыгъэгъэдел, хэта укъэзышIэщтыр,- Хьаджмосэ зеплъыхьэшъ, ыкъо еIушъашъэ.-
Хьау пIомэ, джа зэрэсIуагъэу заом узэрэIуащагъэм лъыпытэу, амал иIэмэ пIэ Iэти, укъэзышIэн щыIэп, апэрэ щэр
къытегъаф... ЗэкIэмэ анахьышIур, сикIал, еуи сэмэгуIэр
пхырыутыжь... КъыбгурыIуагъа?.. Сщыгъупшэжьыгъи,
Нарынэ Сэфэр щыIэжьэп, яни ыгу фэмыщэчэу лIагъэ...
Тхьэр щыIэу, тэ тыщыIэу угу умыгъэкIоды, сикIал...
VIII
Iахьыл унэгъо чыжьэ зытIу нэмыкI имыIэу Нарынэ
Зурет изакъоу къэнагъ. ЯнэкIэ къыпэблагъэхэр зыдэщыIэхэр къушъхьэ чIэс Шапсыгъэ лъэныкъор ары нахь
Дэгъунэхьаблэп. Щыгъын Iухыжьым нэс янэшыпхъур
ыдэжь щыIагъ. Ащ нахьыбэрэ чылэм дэсыжьын ылъэкIыщтыгъэп, ащи унагъо иI, сабыйхэр къыпаплъэх.
КIожьын зэхъум зыдищэнэу Зурет къелъэIугъ, фэкIуагъэп. Сыд уигукъаоми, укъызщыхъугъэ чылэм удэсмэ
нахьышIу, сыдырэ къини нахь щэчыгъошIу къыпщыхъущт.
ЗиIэтэу янэшыпхъум дэкIуагъэми, дэйми-дэгъуми унэгъо
зэтезыгъэр къызфигъэнэн щыIагъ. Фаинэ бзылъфыгъэ
IэпкIэ-лъапкI, дунаим ыIэ зэмыкIурэ тетэп, ыгу къыфэмыгъоу зэрихьани.
Гуцэрэ Фаинэрэ имыIагъэмэ, Зурет зэрэхъущтыгъэр ышIэрэп. Инасыпти а шъузитIур янэ папкIэу ыпашъхьэ итыгъэх. Зы сыхьати игупшысэ хьылъэмэ изакъоу
къакIарагъэнагъэп. Тхьаегъэпсэу Хьатами, ари икIэгъэкъонышху. Мафэми е пчыхьэми ядэжь къыдэмыхьэу хъурэп. Чэмым Iус реты, козыныр къетхъу. МэлитIоу яIэр
зыпчыхьэ ыфи, колхоз мэлмэ ахигъэзыхьагъэу адиIыгъ.
Зи къащышIынэп колхоз мэлмэ Зурет имэлитIу адигъашхэкIэ.
БлэкIыгъэ мэзитIум елъытыгъэмэ, Зурет ышъокIэ
нахь зыкъишIэжьэу ригъэжьагъ. Аущтэу зэрэщыт пэтзэ,
къупшъхьэзэрыбл зыфаIорэм фэд. НэкIушъхьитIур итыжь
Iоу пшIэнэп, гъожьыбзэу ынэIу фэкIыхьашъоу хъугъэ,

--- Page 241 ---

ыпэ цIыкIуи псыгъуабзэу къыхэпсы, ыIупшIитIуи яжьэ
аIуутагъ пIонэу гъопчабзэх.
Бзылъфыгъэ цIыкIум Фаинэ зеплъырэм, ыгу узэу
къыреIонтIыкIы. Е зэо мыгъу, тыдэ цIыфмэ уакъыфекIи,
сыдэу гукIэгъу уимыIаха. Мо бзылъфыгъэ цIыкIоу
пшхыгъэм сыда къыуишIагъэр? Тхьапша джы мыщ фэдэу
гуIэу дунаим тетыр.
Зурет итхьамыкIагъокIэ Фаинэ къырегъажьэшъ, ежь
итхьамыкIагъокIэ еухыжьы. Янэрэ ышыпхъу нахьыкIэрэ
гъэрекIо бжыхьэ ыпашъхьэ, ынитIукIэ ылъэгъузэ икIодагъэх. Нэмыц самолетым къыдзыгъэ бомбэм ыукIыгъэх.
ЯIэ тIэкIоу къыздырахьыжьэжьыгъагъэри джа чIыпIэм
щычIанагъ. Ахэмэ язакъоп. А мафэм Фаинэ лъырэ нэпсырэ ылъэгъугъэр дунаим тетыфэ щыгъупшэщтэп.
Ау жъалымыгъэ закIэп дунаир зэрэзэхэтыр. Ем сыдигъуи шIур пэIулъ. Анахь жьыбгъэшхор зыдэщыIэми,
жьыбгъэуаджи щыI. ЦIыфышIумэ уаIукIэныр насыпыгъ.
Янасыпти Фаинэдыхэр ошIэ-дэмышIэу ЖэкIагъом мэшIоку станцием щыIукIагъэх. Зыдагъэзэщтыр амышIэу
къызтенэхэм, къыздикIыгъэр амышIэу къахахьи, чъыг
чIэгъыр зиунэшъхьэ унэгъуихыр кумэ къаригъэтIысхьи,
зыщыщыр амышIэрэ цIыф лъэпкъмэ къахищагъ.
ЦIыф лъэпкъыбэ Кавказ зэрисыр Фаинэ ышIэщтыгъ
шъхьакIэ, адыгэкIэ заджэхэрэ цIыф лъэпкъхэр щыIэхэу
ышIэщтыгъэп. Адыгэм ычIыпIэ тычеркес къызыреIор ары
ныIэп зыдакIохэрэр зыфэдэр къызгурыIогъагъэр. Янэ
тхьамыкIэм ыIощтыгъэ гущыIэмэ кIуи, ышъхьэкIэ яолIагъ.
ЦIыф дэй нахь, цIыф лъэпкъ дэй щыIэп ыIощтыгъэ.
Адыгэ мэлэхъо кIэлэжъ дунаим тетми Фаинэ ышIэщтыгъэп. Джащ фэдагъ Хьатами. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу ишъэожъые шIy ылъэгъугъ, зыдихьыщтымрэ
къыфишIэщтымрэ ымышIэу къыфыщыт. Ежь Владики Хьатамэ нахь гугъу иIэп. Фыжь тхьамыкIэр шIэ? Янэ къызэрэфыщымытынэу къыфыщытыгъ, къехьылъэкIэу зэ закъуи
къызхигъэщыгъэп.
ОшIэ-дэмышIэу къыщиути Фаинэ къызэгъым, къэхъугъэр ымышIэу Зурет къыкIэщтагъ. Янэ зэлIэм мыгъыгъэмэ, илъэсныкъо фэдиз хъугъэшъ зы унэ зызэдисхэр, Фаинэ нэпс рилъэгъулIагъэп.
Зурет къызщылъэти, бзылъфыгъэм кIэрытIысхьагъ:

--- Page 242 ---

- Сыда, Фаин, узфэгъырэр?..- IаплI рещэкIы.
ИгухэкI зэхишIэу IаплI фабэ зэрэрищэкIыгъэр арыщтын, Фаинэ игъын нахь къыригъэхъугъ. Зурети игукъао
гъусэ дигъотыгъэти, зыфэIэжэжьыгъэп.
БзылъфыгъитIумэ IаплI зэращэкIыгъэу, анэкIушъхьэхэр зэфызылIагъэхэу мэгъых. Владики ышъхьэ цIыкIу
къыпхъотагъэу яплъы. ГухэкI шъэфэу унэм къитаджэрэм
шъэожъыем ыгу къызэхегъахьэ.
- Хъун, Фаин, зымыухыжь,- Зурет зыкъешIэжьы,-
адэ, сыдэу тшIына тынасыпынчъэмэ. О къыохъулIагъэри
сэ ситхьамыкIагъо фэд, тыгу дгъэцIыкIукIэ ащ хэтшIыхьажьын щыIэп.
- Арэп сэ сызфэгърэр, сянэрэ сшыпхъурэ зэрэзгъэен нэпси сиIэжьэп,- Фаинэ ынэпсхэр кIелъэкIыкIыжьых.-
Мы чылэм тыкъызэрэдэфагъэмрэ шъуадэжь тыкъызэрифагъэмрэ сыкIэгушIужьышъ ары.
УнапчъэмкIэ лъэмакъэ къызэIум, Владик къызщылъэтыгъ.
- Мэзахэм шъухэсмэ сшIэрэп,- Хьатамэ сырнычыр
къыхегъанэ.- Е-е, шъо слъэгъухэрэр шъугу шIоп... Къаштэ, Зурет, остыгъэр. Сэ мокIэ тэ щыIэха сэIошъ, къэлапчъэм сыIут. Шъуиуни чъыIэ. НекIо, Владик, пхъэ тIэкIу къафэткъутэн мыхэмэ.
Пхъэ IаплI зырыз Хьатамэрэ Владикрэ аIыгъэу унэм
къихьажьыгъэх. ПхъэнтIэкIу цIыкIур Хьатамэ къышти, машIо ришIыхьанэу хьакум кIэрытIысхьагъ.
- Къаштэ, Хьатам, машIор сэ исшIыхьащт,- Зурет
къыкIэрыхьагъ.
- Сэ исшIыхьащт,- Хьатамэ къызэрэлъаIорэр ымакъэ
къыхэщы,- сикIас хьаку машIор зэкIэзгъэблэныр.
 - Уезэщыгъэба, Хьатам?
 - Джэныкъом щыбгъэблэрэ машIом уезэщын Iоу
сшIэрэп,- пхъэхэр кIэгъэстын уарзэм регъэкIух, Владики
шъхьащыт,- сихьаку машIо блэ зэпытэу сесагъэщтын,
хьакур учъыIыжьыгъэмэ сыгу загъэрэп. Шъо шъушIэрэп
нахь, джэныкъо машIор щыIэныгъэм ылъапс. Арба, Владик? Армэ, тэрэзэу къэоIо. ЕтIани мыщ фэдэ дунай чъыIэм
уиджэныкъо бгъэокIыжьы хъуна,- мэкъэшхо пыIукIэу пхъэ
гъугъэ машIор къызэкIэнэ, Хьатами дунаир игушIуагъу.

--- Page 243 ---

Хъулъфыгъэ макъэ зэрэзэхахыгъэм ишIуагъэкIэ
бзылъфыгъэми агу цIыкIу-цIыкIоу къэжъужьыгъ.
Унэми чъыIамэр тIэкIу-тIэкIузэ екIыжьы.
Нартмэ зэгорэм машIор зэрашIокIодыгъагъэм икъэбар Хьатами къеIуатэ. МашIо уимыIэжьэу ежьэ кIосэжьыгъэм ухаплъэу ущысмэ бынкIодэу узэрэкIодыщтыр
къэбар лъапсэ ышIызэ къеухы:
- Джы къызнэсыгъэм машIор нартмэ ятхь... Арышъ,
мы шъуитIо, Фаинэрэ Зуретрэ, къышъосIоныр шъошIа,
шъуIэ зэтедзагъэу шъуIофынчъэу шъузэрэщысыр къезгъэкIурэп. Унэм шъуишIыхьагъэу шъуис, тхьагъэбэгъон,
хъуна ар... Губгъор нэкIмэ, ащ нэмыкI колхозышхом
щашIэжьырэба?.. Сыкъыоплъышъ, Зурет, шъуи ли уиIэжьэп. ЦIыфмэ уахахьэмэ уигукъауи птырагъэун. ЕсIон
ЖэкIагъом Iоф горэ шъуигъэшIэнэу... Сщыгъупшэжьыгъи, натрыф чылапхъэр зэхадзынэу зэхэсхыгъэ.
Хьатамэ зыфиIуагъэм Зуретрэ Фаинэрэ къезэгъыгъэх.
Адырэ унэм Фаинэ шэкI щыуахь куплъ къычIихыгъ.
- Моу уаплIэIу сэгъэшы, Хьатам.
- Сыда сплIэIу епшIэщтыр? - Хьатамэу мы аужырэ
илъэс заулэм ыплIэIу ашэу джанэ зыфамыдыжьыгъэм
зэхихыгъэр зыфихьыщтыр ымышIэу къэупчIагъ, фырихьисапыр къызгурэIом къыIуагъ.- Сэ ащ есшIэн щыIэп, Фаин,
джанэ сиI сэ... ЖэкIагъом сыщигъакIэрэп. Модэ Владик
нахь ищыкIагъ.
- Джанэ зэрэуиIэр сэшIэ, Хьатам,- Фаинэ къыфидагъэп,- шIугъэ горэ сэри пфасшIэмэ сшIоигъу, сыгу хэмыгъэкI. Сыд мыщ ишIыр, нычхьапэ сыпылъынэп. Зурети
дакIэ езгъэшIэн, машинэ макъэри зэщытегъэу тфэхъун.
КъакIо, моу уаплIэIу сэгъэшы.
Хьаку мэшIо жъокум нэкIуплъ ышIыгъэ Хьатамэ
ышIэщтыр ымышIэу бзылъфыгъэу къелъэIурэм къеплъыгъ. ЕIэбэхи имыщыкIэгъахэу хьакум пхъэ ридзагъ. Ар
имыкъоу Iадэр къышти, жъокур зэпыригъэзагъ. МэшIобзый нэфэу къыхипхъыкIыгъэмэ Хьатамэ ынапэ къызэлъагъэнэфыгъ, ынэтIашъо пкIантIэу къытрикIагъэри
къытежъыукIыгъ. Зыщыщым щыгъуазэу зыфихьыщтыр
ымышIэрэ гуапэмрэ укIытэмрэ ынитIу зэблагъэплъыгъ.
Бгъэм джы нэс дэшIыхьэгъэгъэ гур зэбгырытэкъу фэдэу

--- Page 244 ---

къыщыхъугъ. Къышъхьэрыуагъэр зышъхьэригъэх шIоигъоу, зыдэкIожьыщтыри ымышIэу чъыIэшхом къыхэкIыгъакIэм фэдэу ыIэгушъошхохэр машIом регъэуми,
IэгучIэр гуапэм къыгъэушынагъ.
- Ущымысба, Хьатам,- Зурети къелъэIу.
Шъхьэр унэзагъэу къеджагъэм дэжькIэ маплъэ.
Ыпашъхьэ исыр Зурет армырэу къыщэхъу. Пхъэм иорэдэу, фабэм имэкъамэу къэIурэр Хьатамэ ыбгъ ары къыздэIукIырэр. "Гу-гу-гу" къэзыIорэр хьакур арэп бзылъфыгъаIэр къызтеIэбэщт Хьатамэ ыбгъэгу ары нахь.
- Сыгу къеон мы зыр къызысфэмышIэкIэ, Хьатам,-
Фаинэ ымакъэ нахь къефэхы.
ЫIэпкъ-лъэпкъмэ къамыIэтыгъэу зыгорэм къызэкIиубыти, къыдиIэтэягъ пIонэу Хьатамэ зэхимышIэрэ кIуачIэ
горэм къызщегъэтэджыкIы. Лъакъоми къызэрахьырэр
ымышIэу пчэгум къекIуатэшъ, ыплIэIушхо Фаинэ фегъазэ. Бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуфыр ыIэпэ шъабэхэмкIэ
ыплIэIу къызэрэтеIабэу къыхэлъэдагъ пIонэу пкъышхор
къызэкIэтхытхэшъ, кIэбгъулъы. Фаинэ Хьатамэ лъытхъозэ, шIотIысыжьы. Хъулъфыгъэм итхытхи бзылъфыгъитIумэ зэхашIэ.
Владик ары къызгурымыIоу нэбгырищымэ азыфагу
къыдэхъухьагъэм ишыхьатыр. Къызщэлъэтышъ, янэ
игъусэу Хьатамэ ыIэшхохэр аIыгъэу къагъэтэджы. Хьатами зыкъешIэжьышъ, къехъулIагъэр хигъэкIокIэжьэу
къеIо:
- Владикрэ сэрырэ зэфэдэу джэнэ зырыз тфэбдыщтмэ сыкъезэгъы,- Хьатам гушIо нэплъэгъу Зурет федзы.
IX
А мафэм Къэгъэзэжь Къэсэйдыхэр ращэжьагъэхэп.
Ащ фэдэ муради ямыIэу пчэдыжьым рагъажьэшъ, пчыхьэ нэс уцур амышIэу агъасэх. КIымэфэ чэщ кIыхьэр
ягушIуагъоу къахьы. Ари гупсэфэу агъэчъыехэмэ Iофа,
чэщым зэ-тIо къыкIамыгъэтаджэхэу хъурэп.
Моущтэу къырафэкIыщтхэмэ, ащ нахь Къэсэй фэлъэкIыжьыщтэп. Шхэгъу имыфэхэу Iанэм къыпащыжьых,
уаий ошIуи къэгъаз-гъэзэжьым хэкIыхэрэп. Мыщ щыпшIэрэр заом къыщыпшъхьапэжьыщт араIозэ, зи къарагъэлырэп. Мыхъу зыщыхъурэм мы щыIакIэр къэпштэн,
зэо машIом ухэхьан нахьи. Непэ упшъымэ, нычэпэ зыогъэпсэфыжьы. МэфитIу-мэфищ тешIэ къэсми, ятэрэ
янэрэ къылъэкIох, кIэщыгъо гори къыздахьы.
Зэо Iофмэ хъатэу ащамыгъэгъуазэми, анэхэр кIэпхагъэхэп, къагурэIо. Газетым, радиом къаIо Донбасс лъыпсыр зэрэщагъачъэрэр. Нэмыцхэр ащ къынэсыгъэхэмэ,
мыщи икъынэс чыжьэжьэп. Анахьыбэми километрэ
шъищрэ шъэныкъо горэ. Чыжьэу къихьагъ. Хэгъэгум
ианахь чIыпIэ дэгъухэр мэзэ заулэкIэ ыубытыгъэх. Москва лъэныкъомкIи зэошхо щэкIо, нэмыцыр къыщызэкIадзагъэу аIo шъхьакIэ, пшIошъ хъущтыри пшIэжьрэп.
Непэ аIуагъэр неущ аIожьрэп. Мафэ къэс уIэгъэ эшелонхэр къокIыпIэмкIэ ащэх.
Зымафэ ятэ къыриIогъагъэхэр Къэсэй ыгу къэкIыжьых. Шхончэу ытамэ телъыр нахь онтэгъу хъоу, натIэм
пкIантIэр къытырипхъэу ыгуи къэучъыIы. Ынэ къаплъэу
ар фэшIэшъунэп. Iэр пIэтэу щэ шъхьарыкIо къытефэмэ
зыгорэм фэд, ежь-ежьырэу тыриубытэни ыIэ еожьышъунэп. Iэри пIэтмэ укъалъэгъущтба? Ар къызэрэуалъэгъулIэу къызэрэоплъынхэ щыIэп. Сержантым зымафэ
ащкIэ къафыхигъэпсыгъ. Ащ фэдэ зышIэрэм иIоф кIэкIы,
трибуналым ратыщт.
Къэсэй ышIэщтыр ешIэ. Тэрэз ятэ къыриIуагъэр. Моу
зэ закъо рягъэщажьэх.
Зыгъолъыжьыгъэхэр сыхьат нахь мыхъугъэу къагъэтэджыжьых. Джау сыдми чэщрэ зэрагъасэхэу Къэсэй
къышIошIыгъ шъхьакIэ, зэрэгугъагъэу къычIэкIыгъэп.
Взвод пэпчъ, солдат пэпчъ мэфэ зытIущым фикъущт гъомылэ гъушъэ арати, зэхэтхэу мэшIоку станцием Iуащагъэх.
Апэ Къэсэй зэригъашIэмэ шIоигъуагъэр мэшIокупэр
зыдэгъэзагъэр ары. Эшелонэу щытыр кIыхьэти, лъэныкъоу зыдэгъэзагъэр пшIэнэу щытыгъэп. Вагоным
итIысхьэхэ зэхъум къыгот кIалэм еупчIыгъ:
- Та лъэныкъора мэшIокупэр зыдэгъэзагъэр?
- ТыдэкIэ орэгъэзагъэ фаеми, а пшIэрэ лъэныкъор
ары тыздащэщтыр.

--- Page 245 ---

БэшIагъэ зэупчIыгъэ солдатым дэгущыIэмэ шIоигъоу
Къэсэй ыгу къызыкIыгъагъэр. Ары шъхьакIэ, рикушъущтыгъэп. Мыщи игухэлъ риIощтэп. Зы цIыфыпси ригъэшIэщтэп. Хэти джы ышъхь нахь, о пшъхьэ зыми ищыкIагъэп. Дэгъугъэр ячылэ кIалэ горэ игъусагъэмэ ары. Ащи
сыда ребгъэшIэщтыр, цыхьэ зыфэпшIын дунаим тетыжьэп джы. НэбгыритIум ашIэрэр ящэнэрэм ешIэ. Инасып
ащ фэдэ гъуси зэримыIэр, тэ укIора тэ ущыIагъа ыIоу ыуж
итынэу.
Вагоным зехьэм чыжьэу мыкIоу пчъэ лъапсэм дэжь
щетIысэхыгъ. Iалъмэкъри ыкIыб рихи, ыпашъхьэ ригъэуцуагъ.
МэшIокур зэрежьагъэм лъыпытэу Къэсэй къыгурыIуагъ къохьэпIэ лъэныкъомкIэ зэрэращэжьагъэхэр.
Щэрэхъмэ рагъэхъу къэсми, ыгу къэузэу, хишIыкIэу нахь
цIыкIу хъоу регъажьз. Джы нэс ыгу къэмыкIыщтыгъэ Нарынэ Сэфэр шъхьэм къелъадэ. Ащ изакъоп, зымафэ янэ
къызэкIом, зигугъу къыфишIыгъэгъэ кIалэу заом хэкIодагъэхэри ары. Зыгорэу ыгу къэхъугъ, щымысышъоу
Iалъмэкъым еIи лъигъэкIотагъ. Ылъакъохэри ыушхугъэх,
етIани зэкIихьажьыгъэх. Ижьи нахь макIэ къэхъугъ.
- Адэ, гъунэгъур, зи къэпIожьырэпи? - вагоным къихьэхэ зэхъум зэупчIыгъэгъэ кIалэр IэнтэгъупэкIэ къетIыргугъ.
- Сыд къэсIона,- Къэсэй щхыпцIыгъэ,- зэ тежьагъэмэ сэIошъ сыщыс. Икъунба мы купым тIэ зэтедзагъэу
тызэрэщагъэсыгъэр, тэ къыттефэри хэгъэгум фэтшIэн
фае.
- Ащыгъум тыздакIорэр къыбгурыIуагъэба?
- Ащ сегъапэти ары сыкIыоупчIыгъагъэр...
Сыда мы Iаем пыщэгъу зыкъыкIыфишIыгъэр, зыгорэкIэ игухэлъ кIишIыкIыгъэмэ шIэ? ГъэшIэгъона мэшIокупэр зыдэгъэзагъэмкIэ еупчIыгъэмэ. Зыдэщысым
къакIуи къэтIысыгъ. ПшIэхэнэп, игухэлъи ежь игухэлъынкIи мэхъу.
Сыхьатныкъо нахьыбэ мэшIокур мыкIуагъэу джэхашъом тетэкъогъэ уарзэм щычъыягъэр щычъыягъ.
ЗынапIэ къемыфэхэу щылъыгъэри нахьыб. Къэсэй IогъушIэгъу къэзышIыгъэ солдатри нэрэ-Iэрэ азыфагу хэчъыягъ.

--- Page 246 ---

ЗыгорэкIэ къыгъэделэмэ ыIуи, ымышIахэ фэдэу IэнтэгъупэкIэ нэсыгъ.
Къэхъыягъэп.
Заулэрэ мэшIокур чъагъэу станцие горэм телъади
къэуцугъ. ТIэкIу тешIагъэу вагоныпчъэм къытеуагъэх.
Взводнэм пчъэр Iуихыгъ. Полковой комиссарыр ары.
ЦIыкIу-цIыкIоу щылъхэр къымыгъэущхэ шIоигъоу къеупчIыгъ:
- Сыдэу шъухъура, лейтенант?
- Дэгъу, товарищ полковой комиссар,- лейтенантыр
вагоным ипкIыгъ.
Шъхьэр ригъэщи Къэсэй зеплъым, лейтенантымрэ
комиссарымрэ зэгъусэхэу адырэ вагон лъэныкъомкIэ
кIохэу ылъэгъугъ.
Ящэнэрэ вагоным блэкIыгъэх.
- Джыдэд, товарищ лейтенант,- ыIуи зи къемыджэгъахэми, къеджагъэхэу къашIуигъэшIэу Къэсэй вагоным
ипкIыгъ.
Чэтыум фэдэу вагон чIэгъым чIэпши, чъыг зэхэтмэ
захидзагъ.
Къэгъэзэжь Къэсэй мэшIокур станцием зэрэIучъырэм пылъыжьыгъэп, ежь зыми къымылъэгъоу псынкIаIoy
къызэрэтекIыжьыщтыр ары игугъугъэр. Джары насып
уиIэмэ, сыдэу дэгъуа нахь чыжьэ Iуамыщызэ, мэшIокум
къызэрикIыгъэр. Мыщ щегъэжьагъэу Дэгъунэхьаблэ нэс
километрэ заул ныIэп илъыр. Ар сыд Къэсэй зэрэщыхъущтыр. Хьаулыеу къэчъэнымкIэ зэгорэм бэлахьыгъа.
Чэщныкъом ядэжь нэмысыжьы хъущтэп.
Чылэм кIожьмэ сыда дишIыхьащтыр? Къэуцу имыIэу
зыдэкIон фаер япсырыкI мэзыр ары. Дунаим хъущтыр
щэхъуфэ чъыгэу хэтмэ ащыщ горэм къофэн. Сыда джы
изакъоу мэзым кIокIэ Iэшэнчъэу, гъомылэнчъэу хишIыхьан ылъэкIыщтыр? А зыдэкIощт мэзым бэрэ хэсына-хэмысына? Нэмыцхэр къызэрэкIохэу къэкIощтхэмэ, нахьыбэми тхьамафэ горэмкIэ къэсынхэ фае... Къэгъэзэжь
Къэсэй Нарынэ Сэфэр фэдэу делэп ынитIу къаплъэзэ
заригъэукIынэу.
ЗыфиIогъэгъэ уахътэм ехъулIэу дэгъунэхьэблэ
тхышъхьэм Къэсэй къытехьажьыгъ. Бгымрэ псыхъо
тIуакIэмрэ чылэм задиушъэфагъ. Зы остыгъэ нэфи къыдэпсырэп. Хьэ хьакъу макъи къыдэIукIрэп. Джы нэс
зэхимышIэщтыгъэ щынэгъо хьылъэ горэ къышъхьащэхьэ. Пэнэлъэ къогъум зыгорэ къосэу къыщэхъу, хьэщтагъэм фэдэу одыкIэ-мыдыкIэ зеплъыхьэ.
Бгы тIуакIэм зыдахьэм, Хьатамэ иостыгъэ нэф къэлъэгъуагъ. Ыпашъхьэ зыгорэ къитэджагъ пIонэу Къэсэй
щтагъэу къызэтеуцо. ЗыкъызешIэжьым, чэщ чъые иIэба
сэIо мы Iаежъым ыIуи хъонагъэ. Джары заом пщэн фаер,
мощ фэдэр дунаим псаоу тебгъэт хъуна! Назэ аIошъ,
щыI-щымыIэми ашIэрэп.
Мэлэщым хьэхэр зэрэтесхэр гум къызэкIыжьым,
къыгъази, лъэмакъэ ымыгъэIоу тIуакIэм дэкIыжьыгъ.
Емынэм къыхьыгъа, мыщкIэ къэмыкIуагъэми хъущтыгъэ. ТхышъхьэмкIэ рекIокIмэ, лъэс лъагъомкIэ чылэм
дэхьажьын.
Хьэ хьакъу макъэу мэлэщымкIэ къиIукIыгъэхэр зызэхехым, чIым зыхидзагъ. Хьэхэр ежь къызэрэпымылъхэр
къызгурэIом, къэтэджыжьыгъ. Дэгъунэхьэблэ тхышъхьэм рымыкIоу губгъо гъогу зишIи рекIокIыжьыгъ.
Бгым къызэрехыгъэм лъыпытэу Къэсэй ячэунэз зыгуидзи, яунэ кIыб къохьагъ.
Шъхьаныгъупчъэ тео макъэ Хьаджмосэ зызэхехым,
къызщылъэтыгъ. Зэ укъэсыжьыгъэмэ ары - гушIуагъэ.
Армырыкъомэ ыIуи, кIэдэIукIыгъ.
Джыри цIыкIу-цIыкIоу теуагъ.
- Тхьэ къытауи, хэта ар? - Лыфафи шъхьэр къыпхъотагъ, остыгъэри хигъэнэнэу ригъэжьагъ.
- ПшIэрэр сыд, хэмыгъан остыгъэр!.. Ар зитеуакIэм
нэфынэ ищыкIагъэп.
Фэсакъыпэу Хьаджмосэ пчъэр зыIуехым, Къэсэй
лъэпэпцIыеу къыдэкIошъыгъ. Янэ зэрылъ унэмкIэ ежьагъэти, ятэ лъытхъуи, адырэ унэмкIэ ригъэгъэзагъ.
- Унэм зыгорэ иса?
ЛIым адырэ унэм чIищагъэр зыфэдэр ымышIэу Лыфафэ гумэкIыгъэ шъхьакIэ, Хьаджмосэ ишэн ешIэти
кIэупчIагъэп. АIорэр зэхимыхыми, кIэдэIукIэу хьаку лъапсэм ит.
Адырэ унэм бэрэ пэмытэу Хьаджмосэ къычIэкIыжьыгъ.

--- Page 247 ---

- Хэта ар? - Лыфафэ чэщ хьэкIэ шъэфыр зыдэщыIэ
лъэныкъомкIэ шъхьэ ышIызэ, лIым еIушъэшъагъ.
- ЩыIэр, ныо, елбэтэу къэгъэхьазыр,- акъо къызэрэкIожьыгъэр Хьаджмосэ ыушъэфыгъ.- СинэIуасэ гор...
Лыфафэ раIуагъэм кIэмыупчIэжьэу Iалъмэкъыр
къыпхъотагъ. Хэт щыщми, хьэкIэ къызэрыкIопщтын
ыIомэ Iэтхъо-лъатхъозэ, гъомылэ гъушъэкIэ ыушъи, шъэфы зыригъэшIэу лIым IэкIилъхьагъ...
X
Лыфафэ Къутасэ дэжь къэчъагъ:
- А синынэ гущ, мы зэхэсхыгъэр шъыпкъа?
- Сыда зэхэпхыгъэр?
- Делэхъурае зыкъысфэмышI, зыуж уихьагъэр
ары!..
- Адэ, хьаулыеу тракторы шIагъохэр щыбгъэтынха,
Лыфаф?
- А Iух адэ, Алахьым егъашIэм щегъэтых, сыд ащ сызэрапылъыр!.. Хъущтэп зыуж уихьагъэр, чылэр къыбдэхьащхэу. УиджэнакIэ дэбдзыеу таущтэу тракторым
утетIысхьащта? Уянэ къылъфыгъэу сэ закъор ары уиIэр,
укъысэупчIыжьыгъэмэ сыд фэIогъагъ... Сэра шIу къыохъулIэмэ зимыгопэщтыр!..
Къутасэ ышыпхъу нахьыжъ къызэрецIэцIагъэр ныпчэдыжь ыгу къызфэкIыжьыгъэр ышIэрэп. ГущыIэ дысэу
къыриIогъагъэхэм джыри ыгу къагъэузыжьыгъ.
Джыри жьыгъэ.
Къутасэ щымылъышъоу къэтэджы. Мэфэ ошIу хъуна шъуIуа? Хъугъэмэ дэгъугъэ. Унэм къиплъмэ, ошъогум пщэ гъощагъи рилъагъорэп. Жъуагъохэри мафэу
къакIорэм дэкIодыжьых. Уахътэр кIуатэ къэсми, Къутасэ
гумэкIым нахь зэлъештэ. Зытыригъэун еIошъ, тыгъоспчыхьэ гъолъыжьын зэхъум, хьакъу-шыкъоу зэкIитхьэкIэгъагъэхэр къештэхэшъ, икIэрыкIэу етхьакIыжьых.
Сыда Къутасэ трактористкэ зыкIэмыхъущтыр? ГъэшIэгъона иджэнакIэ кIыхьэмэ? ЫшIэщтыр ымышIэкIэ арэп ащ
зыфенэцIыгъэр. ЛIы купэу зыфэпщэрыхьэщтыгъэхэр
ешъоры-хьакъоу заом кIуагъэхэп, ащыщхэри щыIэжьхэп.
ЛIы Iоф, шъуз Iоф щыIэжьэп джы. Аущтэу щытыгъэмэ

--- Page 248 ---

хэгъэгур зэечъэхэу ечъэхыныгъи. Трактористхэр заом
къэтыфэхэкIэ, рулыр ыIыгъымэ зи къыщышIынэп. IофшIэным цIыкIу уехъулIэрэп, Iоф мышIэр ары узыухырэр.
ЖэкIагъор тхьаматэкIэ, зэкIэми апырикъун ылъэкIына.
ОкIэ зедзы, мыкIэ зедзы. Ащыщэу зэIэщтыри ышIэжьрэп.
Чэлэмэткъо АскъалэкIэ колхоз губгъор жъуагъэ хъуна.
Армырми чэщи мафи гъэрекIобжыхьэ тракторым къехыгъэп.
Тхьаегъэпсэу Аскъалэ. КIымэфэ реным трактор
Iофым фыригъэджагъэх. Осэу телъыр зэрэтекIэу трактор фыкIэм фигъэсэнхэу къариIуагъэшъ, зэжэгъэ мафэри непэ къэсыгъ.
Трактор зефэным Къутасэ щыщынэрэп. Непа трактор макъэ зызэхихыгъэр? Илъэсиблым къехъугъэшъ, ащ
нахьрэ Iоф иIэп. Ягъогъо макъэ тхьакIумэ къыфагъэнэжьыгъэп. Iаджри тракторкIэ губгъом ащагъ, къащэжьыгъ. Загъорэ Аскъалдыхэм рулыр рагъэубытэу къыхэкIыгъ.
Тыгъэр къыкъокIын римыгъэжьагъэу кIыщ щагум
Къутасэ дэхьагъ. Ежь зэкIэмэ апэ къэкIонэу ихьисапыгъ
шъхьакIэ, игъусэ беженцэ бзылъфыгъэмрэ Аскъалэрэ
тракторым кIэрытхэу ылъэгъугъ:
- Арэп чэщ щишъухыгъа сэIо?
- Iоф уиIэ зыхъукIэ, чэщ мычъые къыхэфагъэу плъэгъун,- Аскъалэ щхыпцIыгъэ.
- Ащ нахьи нахьышIугъ уишъуз цIыкIу ыбгъэ фабэ
укIэлъыгъэмэ, Аскъал,- Къутасэ сэмэркъэум хэтми, къыпыщылъ Iофым зэригъэгумэкIрэр къыхэщы.
- Ащ фэди къыхэкIы, шъоры гонахьыр къэзыхьырэр,- Аскъалэ радиаторым псы регъахъо.- Адэ, Мария,
о зи къапIорэпи?
- ФызэкIэгъэнэшъущтмэ сшIэрэпышъ, сегъэгумэкIы,- Марие бэщым пыпхыхьэгъэ хъэдэныр щалъэм ит
фэтагыным хигъауи, Аскъалэ фищэигъ.
- Олахьэ тыгъуасэ фэдэу зэкIэнэным,- Аскъалэ хъэдэн машIор трактор чIэгъым чIещаешъ, дагъэр егъэфабэ,- зэкIэмынэн фита, тэ къытщымыщынэми, шъо
къышъущыукIытэнба, шъуихьатыри къылъэгъунэу къысшIошIы. Мыщ нахь гукIэгъу хэлъэу трактор тиIэп.

--- Page 249 ---

Трактор щытыгъэм изэкIэгъэнэн пылъхэзэ, тыгъэр
тхышъхьэм къыкъоплъыгъ. КIыщыпчъэри къызэIуахыгъ.
Нэбгырэ зытIущи къэзэрэугъоигъэхэу пчъэIупэм щызэхэтых.
А лъэныкъомкIэ Къутасэ маплъэшъ, къеIо:
- Мо Iэе купыр, Аскъал, къэзэрэмыугъойхэзэ,
псынкIаIоу зэхэгъан.
ЖэкIагъори къыIохьэ.
- Олахьэ, Къутас, сыпфэразэм. КъыосIощтыри
сшIэрэп... Ори ары, Мария.
- О укъытфэразэми, Чэлмэткъо Аскъалэ ишъуз
цIыкIу фэдэхэр къытфэразэхэп, ялIхэр трактормэ сшIэрэп, атетхэу къащэхъу,- Къутасэ мэщхы, Аскъалэ фычIэплъы.
- Ураз-умыразэкIэ ащ зи джы хэпшIыхьажьын щыIэп,-
Аскъалэ къызэкIакIорэп,- хъущтыр хъугъахэ. НахьыпаIу
къызаIон фэягъэр.
Чэлмэткъо Аскъалэ ыIэгушъо кIэужъунтхэжьышъ,
тракторым кIэрэхьэ. TIo-щэ нахь моторыр къыримыщэкIыгъэу къызэкIэнэ. ТIэкIурэ Iоф ригъашIэу зыщегъэт уж
Къутасэрэ Мариерэ къяупчIы:
- Хэта шъуитIо язэу апэ рулыр зыубытыщтыр?
- Къутас ары,- Марие къызIуипхъотыгъ.
Хьамбарым натрыф щызэхэзыдзырэ бзылъфыгъэмэ трактор макъэр зызэхахым, къизэрэтэкъугъэх. Алъэгъурэр агъэшIагъо. Къутасэ рулыр ыIыгъэу Аскъалэрэ
Мариерэ ыбгъукIэ готхэу кIыщымкIэ къыдэкIых.
Загъорэ Аскъалэ матхъошъ, Къутасэ рулыр фегъэтэрэзыжьы. Аущтэу ышIы къэс утэшъуагъэм фэдэу кIорэ
тракторыр зыпкъ еуцожьы.
- А ей, мы Къутасэ зы псы хэдзэжъ гор, мыр зытегушхуагъэр! - бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэм къеIо.
- Хъулъфыгъэгу уиIэу лIы укIыгъун плъэкIына,- нэмыкIми къыдырегъаштэ.
- Адэ, джары насыпынчъэ мыгъох, цу зимыIэм шкIэ
кIешIэ зыкIаIуагъэр,- Гуци ынэпсхэр кIелъэкIыкIых,- хьазаб лъэхъан тызхэтыр.
Зурети Гуцэ гъэу зилъэгъукIэ ыгу къызэхэхьэ, зеIажэ.
Ос жъужьырэ етIэ цIынэрэ тракторым зэритэкъокIэу
чылэ гъунэмкIэ макIо...

--- Page 250 ---

ТхьамафэкIэ тыгъэм осыр чIым рилъэсэхыгъ. Дунаим гъушъамэ теоу еублэ. Къутасэрэ Мариерэ тракторым
изефэн фэкъулайкIае хъугъэх. Аскъали нахьыпэм зэрапылъыгъэм фэдэу иIуи-ишIи ахилъхьажьырэп. Зыгорэ
афэмыгъэпсы хъумэ, сыдэу пшIын. Тракторнэ бригадэм
урибригадирмэ, уитрактористкэмэ унаIэ атебгъэтын фае,
адэIэпыIэ.
Губгъом ихьанхэу загъэхьазыры.
Дагъэ, фэтагын зыфэпIощтхэу ящыкIагъэхэр дащыгъахэх. Къутасэ ычIыпIэкIэ пщэрыхьакIо ашIыщтыми
лъэхъух. ПщэрыхьакIом улъыхъужьынэу ищыкIагъэп.
Апэ Iапэ зыфэпшIырэ шъузыр пщэрыхьэкIо дэгъуба. Ары
шъхьакIэ, зэхэдз зышIырэр Къутас. Ежь зыфаер зы нэбгыр. Фаин ары. Ащ нахь дэгъоу цIыф пщэрыхьэу ылъэгъугъэп. Ащ тыраубытэ.
Дунаир Къутасэ игушIуагъу. Дэгъуба мо бзылъфыгъэ
къэбзэшхом ышIырэр пшхынкIэ. ТхьамыкIэр бэрчэт-бэрчэтэу зыхаIэрэр къебэгъукIы. Гъомылэр зыхэпшIыкIын лы
пщэр уиIэмэ, сыд ащ ишIыр. ПхъэмкIэ джыри Къэгъэзэжьмэ ахэзэгъэн, хьаулыеу имахъулъэ мэзпэса, лымкIэ, Хьатамэ инэIосэ дэд, щигъэкIэнэп. Анахь мэл дэгъури къыфаригъэщэн.
Мафэ горэм, неущ губгъом дэкIынхэу, Къутасэ лъэIу
иIэу Аскъалэ дэжь кIуагъэ:
- Аскъал, зэрэосIощтыри сшIэрэп, лъэIуакIо сыкъэкIуагъ.
- КъаIо, Къутас, къаIо. УмыукIыт, бзылъфыгъэм
Iаджи ищыкIагъ, тэ зыгорэ тымышIэкIэ умыгугъ. Узпыупхъухьажьы пшIоигъомэ, непэ къыосэты.
- Арэп сыкъызфэкIуагъэр, зыгорэ пIo зэпытыщт...
- Адэ сыда?
- Тракторыр непэ хьафэу къысэт.
Зэхихрэр ыгъэшIагъоу щхы шIоигъоу Аскъалэ хъугъэ
шъхьакIэ, Къутасэ джау сыдми лъэIуакIо къызэрэмыкIуагъэр ынэмэ акIилъэгъуагъэти, зиIэжагъ.
- Умыщх, Чэлмэткъор, сишъыпкъэу къыосэIо сэ.
- Сыда епшIэщтыр?
- Трактор зефакIэ зэзгъашIэмэ Лыфафэ ихатэ фэсыжъонэу нэузыр зытеслъхьажьыгъагъэшъ, сымыгъэцэкIэжь хъущтэп.

--- Page 251 ---

- Е зыпхъум фэбэгъон, колхозым хэмыт закъом нэузыр фэмышIы хъущтыгъэба?.. Олахьэ сымышIэрэ,- Аскъалэ ышъхьэ кIэпIэстхъэжьы.- Къэгъэзэжьмэ яхатэ афэужъоу зылъэгъурэ шъузабэмэ сыд къытаIон?.. Олахьэ
чылэм тыдамыгъэсыжьын... Тхьаматэм ешIа?
- Ащ ышIэщтыгъэмэ, уадэжь сыкъэкIоныя.
- ЫшIэн фае, тхьаматэба... КIо, нэузырми орэнэузыр, хъущтыр орэхъу. Сыд къытишIэна ЖэкIагъом,
къытишIэщт закъор заом таригъэщэнэу арышъ, тызфэе
дэд...
Лыфафэ трактор макъэр зызэхехым, зыфигъэдэщтыр ымышIэу унэм къикIыгъ. Маплъэшъ, Къутасэ ышъхьэ гъэкIыжьыгъэу тес. Iугъо гъуапчэр тракторым
къышъхьащэутысыкIы. Ышыпхъу зелъэгъум, газым
теIункIи, гъогъо макъэм хьаблэр къызэпыригъэгъэджэжьыгъ. Лыфафи щтагъэу ышъхьэ рыригъэуфэхыгъ.
- Къэлэпчъэшхор къыIух!
- А Iух адэ, о Iaep, урамыр зэхэптIыхьэу сыд къэлапчъа пфыIусхыщтыр. Тракторыр къыуатыгъэмэ, сызэрэпфэгушIорэмкIэ сишъхьэтехъожъ осэты.
- ГушIуапкIэп, хатэр пфэсыжъонэу, пщыгъупшэжьыгъа, сыкъэкIуагъ.
- Ащ фэдэ гори ыгу къэкIэу колхозым къытфишIэми
дэеп, егъашIэм тыхэтыгъ, тиIэ тIэкIури лъэпсэ кIодэу хэтлъхьагъ,- Лыфафэ зыкъызэблехъу, гуIэзэ къэлапчъэр
къыIуехы.- Мэзым лIыжъыр мыкIогъагъэмэ дэгъугъэба
джы...
ЕгъашIэм унэгъо хатэхэр афижъощтыгъэ пIонэу Къутасэ тIогъогогъо къыкIухьагъ. Лыфафи пхъэIашэм ыуж
итэу картоф ныкъостхэу къычIижъукIыхэрэр иджэнэIэкIапэ редзэх. ЧIы шIуцIэу къызэритэкъокIрэм щыгушIукIзэ, екуо:
- Ежъух кууIоу, ежъух, лIыгъобэжъ, ори о... О пшIагъэм фэдэ шъхьатехъо зытехъогъэ бзылъфыгъэ ышIагъэу слъэгъугъэп... Тхьэр зэуагъэр сэры шъхьакIэ,
хэт гущэр джы шъузкIэ къыонэцIыжьын...

--- Page 252 ---

ЯплIэнэрэшъхь

--- Page 253 ---

I
Ыкъо икъэмытхакIэ Лыфафэ егъэгумэкIы. Зэзакъу
ныIэп заом тыращэжьагъ ыIуи къызитхыгъагъэр. Ар зыхъугъэм мазэ фэдиз тешIагъ, зы къэбари щыIэп. Джэнч
ыдзы къэсми, гъогу благъэ нэмыкI къыридзэрэп. Ежь
иджэнч дзыкIэ фимыкъоу зы мафэ цыган бзылъфыгъэу
япчъэIупэ къыIухьэгъагъэм ригъэдзыгъагъ.
Хьаджмоси загъорэ гъолъыжьакIо къэмыкIожьэу
къыхэкIы.
ЗыдэщыIагъэмкIэ зеупчIырэм, ушъхьагъу Iаджи къегъоты: зэ леспромхозым кIуагъэти, инэIосэ лIыжъым
дэжь къинэгъагъ, зэ гъунэгъу чылэм иунэкъощмэ адэжь
дэхьэгъагъэти, чэщ хъугъэ аIуи, къырагъэжьэжьыгъэп.
ЛIыжъым къыриIохэрэр зэкIэ ышIошъ мэхъу шъхьакIэ,
шъхьэм къибгъахьэмэ макIа къихьащтыр? Нахьыпэм
елъытыгъэмэ, хэпшIыкIэу ынэгукIэ нахь чэф зэрэхъугъэр
ары зыми езымыгъэнэгуерэр. Хэт ышIэра, лIыжъмэ агу
къихьащтыр. Тыдэ бгъэзагъэми шъузэбэ закI дунаир. Угу
къэмыкIыгъахэми, зыкъыпIуашIыхьэзэ узэрагъэнэцIыщт.
ЛIым ишэнхэр Лыфафэ ымышIэхэу щытэп. Зэ дырекIокIэу
къыубли, IэшIу-нэшIу зыфишIызэ ерагъэу хыригъэнэжьыгъагъ, Икъун къинэу ригъэлъэгъугъэр, джащыгъур ары
джэнч дзынкIэ бэлахь зыхъугъагъэр.
Джы лIыжъы хъугъэ, ащ фэдэ ышIэжьынэп. Ары
шъхьакIэ, лIыгъуабэм быныр репхъыхьэ, шъузабэм быныр хещыжьы зэраIоу, дунаим а Iэе купыр къызэрэоплъын щыIэп. Мыщ фэдэ лIыжъ псаушхо аIэкIадзи, узэпкъыратхъын. ГукIэгъу, укIытэ щыIэжьэп джы. Хэти ышъхьэ зэриIыгъыжьышъу. ДжырэкIэ ащ фэдэхэр Хьаджмосэ рилъэгъулIэхэрэп, нахьыпэм иджыбэмэ дух апч цIыкIухэр къарихыщтыгъэх, конфет IэшIухэр къарызыщтыгъэх. Иплатыкуи ымыгъэфедэрэм фэдэу къэбзэ зэпытэу духымэр къыхилъэсыкIыщтыгъэ. Мафэ дао къэсми къэбзэ-лъабзэу зызэкIиупсыхьэщтыгъэ.

--- Page 254 ---

- А лIыжъ, кIалэм икъэмытхакIэ зи къепIуалIэрэпи адэ?
- Лыфафэ мэзым ежьэгъэ Хьаджмосэ еупчIы.- Сегъапэ, гум къимыхьэрэ щыIэп. ПкIыхьыпIэ Iаехэр сэлъэгъух.
Пчъаблэм дэжь Хьаджмосэ къэуцушъ, нэшIукIэ
ныом къеушъыеу къеплъы. Лыфафэ мы тхьамэфэ
зытIущым оды зэрэхъугъэр къыхэщы. Нэгу зэлъагъэхэри нахьыбэ хъугъэ фэдэу къыщэхъу.
- УмыгумэкI, ныо, тхьам тыкъиухъумэн. Къэтхэн
кIалэри. Псау, узынчъэ, сыгу къысеIо,- мэзым Къэсэй
зэрэхэсыр шIуеушъэфы.- О зэрэпIоу яIоф щытыкIэ
огугъа, имыщыкIагъэми уямыгупшыс. Непэ-неущэу
къызымытхэкIэ, якомандир сыфэтхэн.
- Аущтэу оIомэ дэгъу. Псаоу дунаим терэт гущэри
нэмыкI сыфаеп,- Лыфафэ къеIошъ, ошIэ-дэмышIэу
къызэкIащтэ.- ЗыгорэкIэ, лIыжъ, икъэбар ошIэмэ сшIомыушъэф, къысаIу. АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, дунаим
сымыщэчын тетэп. Унэпс къэмыкIоу нэр ригъэгъукIын
нахьи, къакIомэ нахьышIу. Сыдэу тшIын, тхьам къыттырилъхьагъэр тщэчын.
- Сыда аущтэу зыкIапIорэр, ныо? - зыгорэкIэ кIалэр
къызэрэкIожьыгъэр кIэкIишIыкIыгъакъомэ еIошъ, фэсакъэу къеупчIы.
- ЗыкIасIорэр, сэзгъэIон гущэ щыIэшъ ары,- Лыфафэ къызиIокIэ, Хьаджмосэ кIыфы хъоу регъажьэ,- зымафи игугъу къыпфэсшIыгъагъи, Надэмэ ялIыжъ ыкъо
нахьыжъ зэрэщымыIэжьыр ныом зэрэшIуиушъэфырэр
ары...
- Ара зыфапIорэр? - ыгу щизэу Хьаджмосэ жьы къещэжьы.- Ащ фэдэ тхьамыкIагъор, ныо, сизакъоу сфэщэчынэп. Неущ къыуаIощтыр непэ уушъэфкIэ сыд
ишIуагъ.
КIалэмкIэ лIым зыдэгущыIэ уж, Лыфафэ ыгу нахьышIуIо хъугъэ шъхьакIэ, Къэсэй икъэмытхакIэ ымыгъэпэн
фэлъэкIрэп. Иджэнч къолэнхэр столышъхьэм текIыхэрэп.
ТекIхэми иджыбачIэ икIхэрэп. Цыган шъузыжъри къыдэмыхьажьы хъугъэ. Зычэщ хьакIэу къафэкIогъагъэм пае
лIым еупчIынэу заулэрэ фежьэгъагъ шъхьакIэ, зэримыдэщтыр ышIи, риIонкIэ щынагъэ. Ащ фэдэу къызхэкIрэм
Хьаджмосэ ежь къымыIоу уеупчIыныр амал зимыI. Хэта
шъуIуа? Колхозхэр зэхащэхэ зэхъум къыфыкъокIыщтыгъэ нэIуасэмэ ащыщыщтын. ИлъэсипшI блэкIыгъэм

--- Page 255 ---

ащ фэдэ чэщ хьакIэ къафыкъокIыгъэу къышIэжьрэп. Зэ
къыхагъэщыпэхи, Iутыгъэх. ЕтIанэ чэщ горэм къызалъыхъу уж, зы чэщ хьакIи къафэкIожьыгъэп. Загъорэ Хьаджмосэ гъунэгъу чылэм зэрэкIощтыгъэм игугъу умышIыщтмэ.
Чэщ хьакIэхэр къызежьэхэрэр дунаир Iае къызыхъукIэ ары. Лыфафэрэ Хьаджмосэрэ зызэкIыгъухэм
щегъэжьагъэу дунаир щэ Iае хъугъэу къешIэжьышъ, ар
къэс чэщ хьакIэхэр къафыкъокIых.
Щэджэгъо ужмэ адэжь, чэтмэ шкъун аритэу ахэтзэ,
цыган шъузыр къакIоу Лыфафэ ылъэгъугъ. ПэгъокIи,
къыдищагъ.
Унэм римыщэу ыкъо джэнч фыригъэдзэу пчъэIушъхьэм тIэкIурэ тесыгъэхэу цыган бзылъфыгъэм къыIуагъ:
- Джэнч дзыныр дэгъу, ау уфаемэ уикIалэ къыпфэзгъэкIожьын...
- Сыдэущтэу?
- КъыуасIохэрэр бгъэцэкIэщтмэ, ар сэ сиIоф.
- СикIэлэ дахэ гущэ псаоу къысфахьыжьи, дунаим
къыпфэсымышIэн щыIэп, къаIо узфаер.
- Ащыгъум къытелъхь сомэшъитф, джары уасэу
иIэр.
Лыфафэ унэм илъэдэжьи, ахъщэр къырихыгъ.
- Джы псы стэкан, чэтитIу, тхъужъожьыгъэ килограммитIу къехьылI,- цыганым ынитIу къелыдыкIы.- Псы
стаканыр сIэгу къыщыжъоу пкъо ыцIэ къызесIорэм,
уикIалэ къызэрэкIожьыщтым уицыхьэ тегъэлъ. ЗыгорэкIэ
стаканым ит псыр къызымыжъорэм, зи хэсшIыхьан
слъэкIыщтэп, уиахъщи къыпфэнэжьы.
- Псаумэ къэпшIэн плъэкIыщтба? - Лыфафэ чэтмэ
яджэзэ къеIо.
- Мыпсаугъэмэ, ыуж сихьаныя...
ЗыфиIуагъэхэр зэкIэ хьазыр зэхъум, цыган шъузым
псы зэрыт стаканыр ыIэгушъо ригъэуцуи, зыгорэхэр
къыпчъхэу заулэрэ щытыгъ. ЕтIанэ дихьыягъ, къырихьыхыжьыгъ. Лыфафэ зытеплъэхъукIым, Iэгушъом чIэлъ
фыжь такъырыр стаканыпсым хидзагъ. Ынэхэри нахь
къилыдыкIхэу ымакъи нахь шъэфы ышIэу еублэ. Ардэдэми стаканым ит псыри къэжъо. Зыкъыфегъазэшъ, Лыфафэ къыреIо:

--- Page 256 ---

- Пкъо ыцIэр Къэсэй, псау-узынчъэ. СыпфэгушIо.
- Ары, Къэсэй гущ скъо ыцIэр,- Лыфафэ зэхихрэм
къызщегъэтэджыкIы,- къэпшIагъ, къэпшIагъ... Псау,
узынчъэ сикIэлэ закъо!..
- Джы мы чэтитIумрэ тхъумрэ япшIэщтыр ары, цIыф
емыгъэлъэгъоу чэщныкъом пхьынышъ, нычэпэ блэкIы
хъущтэп, чылэ гъунэ тIуакIэм щычIэптIэщт. ЗэрэчIэптIагъэм лъыпытэу пкъо гъогу къытехьажьыщт. Ау къыосэIо, титIо нэмыкI цIыф ышIэ хъущтэп.
- Чэщныкъом чылэгъунэм сфэхьышъунэп. ЛIыжъым
ыхьмэ хъущтба?
- Мы Iофым нэмыкI цIыф хапщэ хъущтэп сIуагъи...
- ЫкъокIэ лIыжъыр хымэна?
- КъыосIуагъи, титIо нэмыкI ышIэ хъущтэп,- цыган
шъузыр ыIорэм фытекIырэп, зыфаери Лыфафэ гуригъэIон фэлъэкIырэп.
Зэ Лыфафэ къытенэнкIэ тIэкIу иIэжьэу еупчIыгъ:
- О пхьэу чIаптIэмэ хъущтба?..
- Сэрми хъун, къыосIуагъи, титIо нэмыкI ышIэнэу
амал зимыI!..
Чэтри тхъури цыганым Iалъмэкъым зырегъэкIум, ахъщэр джыбэм рикозэ, къыIуагъ:
- Мыщ ызныкъо джы пIысхыгъэми хъущтыгъэ, пкъо
къэкIожьмэ, адырэр къысэптыжьыныгъи...
- Хьау, штэ. Ихъяр олъэгъу, зэ сикIалэ къысфэгъэкIожьи, ащ нахь къыпфэсшIэщтба сэ!..
- КъэкIожьыщт, уицыхьэ тегъэлъ. Ащ нахь гуIэрэмэ
афэсшIагъэба сэ...
- Мэфэ тхьапшыкIэ къэсыжьын? - Лыфафэ цыган
шъузэу гузажъозэ щагум дэкIыжьырэм лъэджэ.
- Ар зыдэщыIэм елъытыгъ, о пкъо чыжьэу щыIэпышъ, мэфэ зыщыплI горэмкIэ къэсыжьын.
ИкIалэ фишIагъэм кIэгушIоу, Лыфафэ мэфитIо къыхьыгъ. Цыган шъузым делэ зэрехъулIагъэр зыдимышIэжьэу къыриIуагъэр зэкIэ шъыпкъэ къыщыхъоу хэт. Мафэрэ зажэщтыгъэ письмэми пылъыжьэп. Письмэзехьэ
пшъэшъэжъыери ядэжь блэкIы хъумэ, пэгъокIыжьрэп.
Къэбзэ-лъабзэу унэхэри зэIихыжьыгъэх. Илъри зэкIиугъуаий ыгыкIыгъ.
КIалэр къызэраригъэщэжьырэр Хьаджмосэ римыIо
шIоигъоу джы нэс къыхьыгъ шъхьакIэ, ащ нахь фэщыIэжьыщтэп. РигъашIэмэ нахьышIоу елъытэ. ЕтIани зегупшысэрэм, римыIомэ нахь дэгъоу зыфелъэгъужьы. Ежь
ишъэф зыкIи къыриIорэп. Лыфафи ежь иеу шъэф цIыкIу
горэ ерэI. Лыфафэ, Хьаджмосэ фэдэу, фэушъэфышъущтэп. Шъузым игушIуагъуи лIым игушIуагъуи зын фае.
Мы мафэхэм римыIуагъэми джы риIощт.
- Сыкъыоплъышъ, ныо, чанкIае ухъугъ, къыохъулIагъэр сшIэрэп нахь,- Хьаджмосэ чыхIэн шашыфмэ ут
атезыдзэрэ шъузым еупчIы.
ЛIым къыриIуагъэм джэуап римытыжьэу Лыфафэ
IoгyшIукIы, етIанэ утыр хьаку гъучIым тырегъэуцошъ
къеIо:
- Тхьа, лIыжъ, зи къыпшIосыушъэфын щымыI, непэнычэпэу кIалэр къэсыжьынэу сежэ!..
Ахъщэм нэмыкIэу Лыфафэ зы гущыIи кIимыгъэзэу
цыган шъузым зымафэ къыриIуагъэхэмрэ фишIагъэхэмрэ Хьаджмосэ зыщегъэгъуазэм, къэгубжыгъ:
- Олахьэ, Дударэмэ япхъу, сыоплъыжьыпэшъ, уделэ хъураем!.. Е зыпхъум фэбэгъон, о пшIагъэм фэдэ
цIыф ешIа?.. Ашъыу, тумы тхьа ешI ептыгъэр, ар сшIоIофэп сэ, зыкъызэребгъэгъэделагъэр ары нахь. Ащ нахь
къыбгурымыIоу таущтэу дунаим утета, джы нэс сиуни
уисыгъа!..
Лыфафэ зэхихрэр шIошъхьакIоу, къызэрагъэделагъэр шIоемыкIоу къыщиутагъ:
- Адэ, сэ силажьа кIалэм ыцIэ къыриIуагъэмэ,- Лыфафэ джэнэ IухъомкIэ ынэпсхэр кIелъэкIыкIых,- кIэлэ
мыгъо гущэм сыфэгуIэти ары...
- Хъугъэ, урыгущыIэу цIыф зэхемыгъэх, чылэр къыддэхьащхын... ЗэпIуахэ мыхъущтыри пшыпхъу дэхэжъ...
- СичэтитIу, ситхъу тIэкIу гущи хьэм ышхыгъэба джы,-
Лыфафэ "лъынтI-лъынтI" ригъаIоу мэгъы нахь, ышыпхъукIэ лIым къыриIорэм пылъэп.
II
Зурет нахь зыкъишIэжьы хъугъэ. Шъыгъо шъхьэтехъо шIуцIэр джыри зытыримыхыжьыгъэми, хэпшIыкIэу
нэгуф кIэхъукIэу регъажьэ.

--- Page 257 ---

Зымафэ гъунджэм кIэрыхьагъэу Фаинэ зелъэгъум
гушIуагъэ, IаплI рищэкIыгъ. Зи зэрамыIоу тIури гъунджэм
зэдиплъыхьэхэу тIэкIурэ щытыгъэх. Жьыкореным сыдигъуи тыгъэпс мэфэ гупсэф къыкIэлъэкIо, гукIэ Фаинэ
ыIуагъ. ДакIомэ зэрашIэу, пшъашъэм ыпчанэ ыIитIу ригъачъи, пкъы псыгъо зэкIур джанэм къыхигъэщыгъ. ДэIэбаий
ышъхьэпхэтыку щызэхэлъ шъхьац благъэр фигъэтэрэзыжьыгъ.
ШIулъэгъуныгъэм ымышIэн щыIэп. Анахь уIэгъэ
хьылъэри гум щегъэкIыжьы. Псыхъори огъум егъукIы,
кIымафэри екIы, гъатхэри къэкIо. Сыдэу ышIын, Нарынэмэ язакъоп тхьамыкIагъор зыфыщыIэр, хъущтыр хъугъахэ, ащ зи хэпшIыхьажьын плъэкIыщтэп.
ДэнэшI Аскэр иписьмэ уцурэп. Ащ нахьыбэрэ зикъэбар къэIурэ кIалэ чылэм дэкIыгъэп. МашIом пэт нахь
мышIэми, Зурет игукъао дищэчэу къыкъот. АдыгабзэкIэ
зэрэтхыгъэм фэшI, Фаинэ иписьмэмэ ямыджэшъуми,
Iушэу зэрэзэхэлъыр Зурет къызэрэфиIуатэрэмкIэ ешIэ.
Тыгъуасэ сурэтэу къыфигъэхьыгъэр ары Зурет ыгу
къэзгъэкIэжьыгъэр. КIэлэ пкъышхоу сурэтым къещы.
Бгъэгум хэлъыгъэ орденым фэшъхьафэу джыри зы орденрэ медальрэ хэлъ. Джы нэсы ахэмэ ягугъу къышIыгъэп, сурэтыр зыкIыгъу письмэми къыритхагъэп.
- КъыратыгъакIэхэщтын, ягугъу письмэм къыщишIырэба? - Фаинэ къэупчIэ.
- АхэмкIэ зи къытхырэп. Модырэ орденэу хэлъри
къызратым къытхыгъагъэп. КъызфыратыгъэмкIэ сызкIэупчIэм, сизакъоп, ащ фэдэ бэмэ къаратыгъ ыIуи къытхыжьыгъагъ. АщкIэ амал иIэу зи къыпфиIощтэп. ЕджапIэм
зычIэсми джары зэрэщытыгъэр, шъхьащытхъужьхэр
ылъэгъу хъущтыгъэхэп. Къэгъэзэжь Къэсэй джары дунаим зыфытыримылъагъощтыгъэр. ПшIэн фаеп ар о,
мэзпэсым ыкъу ары. ГъэрекIо бжыхьэ, чылэм джа шъукъыздэхьащт лъэхъаным, дзэм ащагъ.
- Къутасэ ипхъорэлъфэу зигугъу ышIы зэпытрэр ара?
- Джа дэдэр ары, къэпшIагъ.
- Дэгъуба аущтэу Аскэр зэрэщытыр, цIыфым
ымышIагъэр сшIагъэ ыIон нахьи, ышIагъэр пшъхьэкIэ дэплъэгъумэ нахьышIу. Гуцэ мы сурэтым фэдэ къыфимыгъахьыгъэмэ, егъэлъэгъугъэн фае, Iаджи гушIон.

--- Page 258 ---

- Ары, хьэйнапи... Пкъо къысфигъэхьыгъ сIони таущтэу езгъэлъэгъуна?.. Къыфимыгъэхьы хъуна!..
- Къыфигъэхьыгъэмэ, гушIозэ джы нэс къэчъэни.
Хэтырэ цIыф лъэпкъи шIулъэгъум иеплъыкIэ зэфэдэми ишэн гъэуцугъэ зэфэшъхьафы. Е-о-ой, Фаин, ар таущтэу Зурет къыуиIона. НэбгыритIу азыфагу дэлъ шIулъэгъури нэбгыритIу зэдыряе нахь, ящэнэрэмкIэ Iахьмыгощ. Сыдэущтэу сурэтыр Гуцэ къыпхъотэни, Нарынэмэ
адэжь къыхьын! УкIытэр къыхэмыхьэми, ащ фэдэ езымыгъэшIэн ушъхьагъуи щыI.
БлэкIыгъэ илъэсныкъом Гуцэ ыкъокIэ Нарынэмэ зафеIажэ. ЗэмыкIугъэ горэ азыфагу къыдэхьагъэкIэ арэп.
ЕгъашIэм аIэрэ аIурэ зэхэлъэу Нарынэхэмрэ ДэнашIэхэмрэ къызэдахьыгъ. Зым игухэкI адырэм кIиубытэу, зым
ихъяр адырэм игушIуагъоу зэдыщыIэх. Сэфэр зыщымыIэжьым щегъэжьагъэу Гуци ыкъокIэ зеIажэ. КIалэм
игугъу ышIы къэсми, ышнахьыжъ ыгу къэкIын ыIоти зиушъэфыщтыгъэ. Аущтэу зэришIырэм пае Зурети ыгу
къеощтыгъэп. Ащ фэшI нэбгыритIум азыфагу емыкIу
къыдэхьанэу щытэп.
Мафэ къэс гъатхэм дунаир зэлъештэ.
Губгъом зыщыдэкIыгъэхэм щыублагъэу Къутасэ итрактор зэ нахь къэкъутагъэп. Ащ пае бэри щытыгъэхэп.
Къутасэ тракторист зыщыхъугъэм щегъэжьагъэу лIы
шэнхэр иIэбакIэмэ, изекIуакIэмэ къахэщы хъугъэ. Армырми, ежь зыдимышIэжьэу а тIэкIу-шъокIухэр хэлъыгъэх.
Солдат щазымитIумрэ офицер щыухьэ гъончэджымрэ
ары лIышъо къытезгъэуапэрэр.
- Зэ, Фаин, зэ моу заор тэгъэухы,- Къутасэ щэджэгъуашхэм пэсэу къеIо,- лIыхэр къэгъэкIожьых.
Плъэгъуных, сэ ахэр жэкIэ къызысымыгъаплъэхэрэм.
Сэра зыфэпакIэ зымышIэрэр, а джанэу зымафэ сфэбдыгъэм изакъоми, пачъыхьэ шъуз щыплъэми хъун. Джы
сыд тэ тщыгъми тезэгъы. Ари тызщыдэс горэм къызщыслъэщтыгъ шъхьакIэ, чылэмэ зызэрамышIэу зысшIынэу
сыфаеп, сэукIытэ. Тыуджэгъугъэ шъхьэтехъо шIуцIэхэр,
хьэдэгъэ шъузхэм сахэсэу къысщэхъу. Плъэгъурэба Зурет тхьамыкIэр ныожъ цIыкIу зэрэкIэхъукIырэр?
- Зурет шъхьэтехъо шIуцIэр зытырихыжьыгъ,- Фаинэ къеIо.

--- Page 259 ---

- Ара? Сыдэу дэгъуа зэрэсэбгъэшIагъэр, Фаин.
БэшIагъэ сэ ащ сызежэщтыгъэр. ПхъэIэшэлъэкI зыкIысимыIэу пшIошIырэр сыда? ЗэкIэми яI, сэ зыр ары зимыIэр.
КъэкIонба садэжь пхъэIэшэлъэкIэу?.. Зэрипэсыжьына?..
Фаинэ непэ ылъэгъугъакI пIонэу Къутасэ еплъыгъ.
Солдат щазымитIури, офицер гъончэджри, къэптан дытагъэри зыщыгъ бзылъфыгъэр зэрэдахэмрэ зэрэгохьымрэ неп ныIэп къызгурыIуагъэр.
Къутасэ ынитIу зэкIэми анахьэу Фаинэ ыгу рихьрэр.
Нэгъо лэбышъох. Мы бзылъфыгъэр зыщишIэрэм щыублагъэу зы чэфынчъагъэ акIилъэгъуагъэп. Чэщ реным Iоф
ышIагъэу улэугъэми, пшъыгъэр ынэмэ къакIэщрэп.
ГъэшIэгъоны джы нэс лIынчъэу къызэрихьыгъэр. КъэпшIэн плъэкIыщтэп хъулъфыгъэ лъэпкъмэ агу рихьыщтыр.
А-ей гущ, Фаинэ иIэпэIэсагъэ къызэрихьэу Къутасэ щыгъхэр щидзхэу зэрэфаеу ыфэпэгъагъэгущэт. Пачъыхьэ
шъузэп, тхьэ шъуз щыIэми ащигъэгъупшэжьыни.
- Сыда зыкIызэримыпэсыжьыщтыр? Зурет пэгагъэ
хэлъэу дасшIэрэп,- Фаинэ джэуап къытыжьыгъ, джыри
зэ ыпашъхьэ ис бзылъфыгъэр къызэпеплъыхьажьы.
- Зэ сфеIокI, Фаин, сыолъэIу. Зурет лъэшэу сыгу рехьы сэ. Мыры сIонэу а пшъэшъэ цIыкIур шIу зыкIэслъэгъурэр сшIэрэп. ТитIо дэгъоу тызэкIущт. КъэрэкIу садэжь,
кIэгъожьынэп. Ори бригадэм утетышъ, епIомэ къезэгъыщт, ЖэкIагъоми редгъэIон.
- ЖэкIагъом унэмысэу Аскъалэ риIоми хъун,- Фаинэ къыIуагъ.
- А Iух адэ, Аскъалэба хэзгъэгущыIэнэу сызфэмыяхэр... Зэ хащэ сшIи, Iофэу ехьыжьэгъахэр сшIуикъутэгъагъ. A Iaep трактор Iоф къызфалъфыгъэр нахь, нэмыкI
ыпэ хебгъэщае хъущтэп. ЗимыгъэжэшIуагъэмэ, джы нэс
нысэ цIыкIоу сшыпхъу дэжь Зурет исыщтыгъэ. Сыд фэдэ
кIэлэ шIагъу ащ сэ къыфэзгъотыгъагъэр, Фаин. Алахьым
мы зэо мыгъом бэлахьыр тырелъхь, тигъэунэхъугъэмэ.
Адэ пщы кIалэм фэдэу Къэсэй дахэшъ, сшыпхъу нахьыжъ
икIал ары зыфасIорэр...
- Зурети кIэлэ Iaеп иIэр.
- ДэнэшIэ Аскэрба зыфапIорэр, къанджым нэ зыратым напцэ ыIожьыгъ зэраIоу, а Iух адэ, зэхэсэмыгъэх,-
Къутасэ къыкIэкуукIы, етIанэ тIэкIу зытешIэрэм хэщэтыкIышъ, къыпедзэжьы.- Ар сэIо шъхьакIэ, Фаин, лIы Iае
гущи щыIэп. Боу кIэлэ дэхэшху Гуцэ икIали, зи пысIухьэрэп,
алахьым псаоу, узынчъэу къыфехьыжь, ихъяри регъэлъэгъу. КIо, етIани о пщыщым ар фэбгъэдэна, сыдигъуи
гум нахь пэблагъ. Тхьэ етагъ ащ, мафэ къэс къэтхэ аIуагъ,
тэтыер ары зитхэ кIыхьэр. Янэ гущэ Iэхъомбапэм фэдэу
одыбзэ хъугъэ. Яти зымафэ якомандир фэтхагъ, къатхыжьыщтыр тымышIэу тежэ гущ.
Къутасэ зытрактористкэкIэ сыда пхъэIэшэлъэкI
сызкIыфэмыкIощтыр Зурет ыIуи, кIуагъэу мэзэныкъо
фэдиз хъугъэу Iоф зэдашIэ. КIэгъожьрэп Къутасэ гъусэ
зэрэфэхъугъэмкIэ. Непэрэзымафэм ыгъэзэщрэп, тракторым пэкуожьзэ къэбарыбэмэ ахегъэдаIо. Загъори
тракторым тырегъэтIысхьэшъ, рулыр регъэубыты.
 - Зыгъас, Зурет, къызэрэпшъхьапэжьыщтыр пшIэнэп. Хэта зышIагъэр сэ мы Iаем сытетIысхьанэу? Алахьым
ащ нахьрэ къин къытферэмыхьыжь, силIыгъэм ылъэгъугъагъэмэ, зы тIэкIу закъокIэ сыщымыгъупшэжьыгъэу ыгу
пакIэ сыкIэлъми, сыридзыжьпэни,- рулыр Зурет пытэу
зэриIыгъыр Къутасэ зилъэгъукIэ, Аскъалэ къыриIощтыгъэр ыгу къэкIыжьышъ, ыIэмэ ятхъозэ еджэ.- Пытащэу рулыр умыубыт, уигъэпшъыщт. Алахьым бэлахьыр
къызтыримылъхьан Чэлмэткъор моущтэу сIэмэ къазынэсыкIэ сшъхьэ ыгъэуназэзэ, сигъасэ зэхъум сигъэлIэгъагъ... Сыда о сIэ лIэгъэжъхэр къыбнэсыкIэ къызэрэпщыхъущтыр... Е-е Зурет, о джыри пшIэгущэрэп нахь,
хъулъфыгъэIэмэ анахь тхъагъо щыIэп. Ахэ гущэмэ сэ
ахэстхъыкIыгъэр ары нэмыIэмэ, анахь сипый дэдэу ситIуани тесIорэп. Ау етIани, ошIа, сщыгъупшэнхэ слъэкIхэрэп. Сыгу къызыкIыжьрэм хьаку мэшIо жъокушхом
фэдэу плъыр-стырыр къыскIетакъо.
Мы бзылъфыгъэм рамыIолIэпхъэ Iаджи раIуалIэ нахь,
улъыхъугъэкIи фэбгъэдэн умыгъотынэу бзылъфыгъэ
шIагъу, Зурет eIo. IофышIэ дэкIыфэкIэ фыкIэхъопсэу къехьы. Фаинэ къызэрэриIогъагъэу, Къэгъэзэжь Къэсэй
игугъу джырэкIэ къыфишIрэп. Зэ закъуи къыфыхигъэпсыгъэп. АпэкIэ къэхъущтыр тэ щишIэна, сыд къэхъущтми
Зурет пылъэп.

--- Page 260 ---

III
ЧIыунэ тIыгъакIэу Къэсэй зычIэсыр фабэ. Бгъэн
гъугъэу къамылылъэ Iушъом къыщиугъоигъэр итэкъуагъ.
Ышхыщтыр иI. Пхъэр армэ ихъой. Чэщи мафи иIэп, зыщычъыерэр игъолъыжьыгъу, къызщытэджыжьрэр
имаф.
Тхьамафэ горэ тешIэжьмэ чъыг тхьапэмэ зыкъызэIуахыпэщт. Джащыгъум мэкъу кухьэм мастэ хэзыдзагъэм фэдэу къэгъотыжь улIымэ, зыщетIысэхырэр
игъэбылъыпIэщт. Ар Iофэп, Iофыр мэзэныкъо горэмкIэ
нэмыцхэр къэсынхэу шIошIыгъ шъхьакIэ, ятэ къызэриIорэмкIэ, джыри чыжьэу щыIэх.
ЗыгорэкIэ, ежь зэриIоу мыхъоу, нэмыцмэ яIоф
къимыкIмэ? Сыд ащыгъум ышIэщтыр, сыд зэусэщтыр?
Зыми щымыщэу изакъоу пчэгум къинэмэ? Ятэ иIуагъэу,
зэкIэмэ анахь Iофыр упсаоу дунаим утетыныр ары. Псаути, ыгурэ ылъэкъуитIурэ къахьыжьи, мыщ къэкIожьыгъ.
Джыри зыгорэу хъун. ЫшIэрэп ныIа а нэмыцэу зыфиIохэрэми зыкъызэрэфашIыщтыр, сызэуагъэп ыIомэ зыфэдэр къашIэн, зыкъогъу къотыни ахигъотэн.
Мэзэ заулэм Нарынэ Зуретэу ыгу къэмыкIыщтыгъэр
шъхьэм къихьагъ. Пшъашъэм икъэбаркIэ зымафэ ятэ
еупчIынкIэ къыригъэкIугъэп. ДэнэшIэ Аскэр къызэрэтхэрэр, зэрэпсаур къыриIогъагъ. А-енасын, тыдэ янэшыпхъур къырихын? Къутас ары зэкIэ зышIэрэр.
ЩхыпцIыгъэ.
Шъхьэр пIыеу тракторым Къутасэ тесэу къызэрэраIуагъэр шъыпкъэми, ымылъэгъоу ышIошъ хъун
ылъэкIыщтэп. ЛIы Iоф зэримыфэ мыхъунэу сыда, бетэмалэм, къытефагъэр. АщкIэ ятэ ыIорэр тэрэз. Чэлмэткъо Аскъали, джы къызнэсыгъэм чылэм зэрэдэс. Ежьыр
ары трактористэу еджэн фэягъэр. Дзэм ащэщтыгъэп.
Ары шъхьакIэ, ЖэкIагъом фэдэ къотэгъу уиIэн фае. Адэ
ащагъэхи адырэ тракторист кIалэхэр.
Щэджэгъоужхэм адэжь Къэсэй псыхьэ къикIыжьзэ,
яшыгъо чъыг къогъум къотэу ылъэгъугъ. Хьаджмоси
къыкъокIыгъ:
- Пшхын тIэкIу къыпфэсхьыгъ.
- Сыд, тят, къэбарэу щыI? - къыритыгъэ гъомылэм
Къэсэй пымылъэу ятэ еупчIыгъ.

--- Page 261 ---

- Зыгъэрэхьат о, джырэкIэ къэбар шIагъо щыIэп, дзэми якъызэкIакIо нахьыбэ хъугъэ. Чылэм дэсыгъэхэри нычэпэ дэкIыжьыгъэх. Бащэрэ машIо умышIы, укъекIокIэуи
мэзым ухэмыт. О зыр аркIэ умыгугъ зыпсэ зышIоIэшIоу
дунаим тетыр, зыми пыщэгъу зыкъемыгъэшI.
- Хъун, тят, къызгурыIуагъ. Тянэ къэмыгумэкIынэу
eIy.
- Уяни зи щышIынэп, унэ фабэм ис,- мы Iофым Лыфафэ джыри зи зэрэхимышIыкIырэр Хьаджмосэ ыкъо
ригъашIэрэп.
Нычхьапэ жьыкIаеу Хьаджмосэ ядэжь къыдэхьажьыгъ.
Былымымэ Iус ятыгъахэти, къакъырым бэрэ чIэмытэу
шыгъом ифэIо-фашIэхэр зызэрехьэхэм, унэм ихьажьыгъ.
ЗэшыпхъуитIур лIым къыфэтэджыгъэх.
Лыфафэ къубгъан-лэджэныр къышти, Хьаджмосэ
зыригъэтхьакIыгъ. ЗызэкIилъэкIыхьажьи, столыбгъум
зыкIэрэтIысхьэр ары ныIэп къызыгущыIагъэр:
- ЕтIанэ, Къутас, сыд бгъахъэу ущыI, тхьам Iомэ?
БэшIагъэ узытымылъэгъужьырэр, пшыпхъу нахьи о
уишыкъэрэжъ нахьышIу олъэгъукIэ сэгугъэ, пшыпхъу
сыфэрэди, плъапэ унэм къиозгъэдзэнэп.
- Зэ укъызэIэкIыжьыгъэмэ ары, Хьаджмос,- ащ
ежэщтыгъэ пIонэу Къутасэ къыIуагъ,- тыкъихьэми
гущыIапэ къытэмыIожь зэхъум, тызэрэхахьэрэр игуапэпщтын сIуи, сикIо згъэуцугъагъэ.
Хьаджмосэ зэхихрэр имыгуапэу Къутасэ дэжькIэ
плъагъэ.
Лыфафи къызIуипхъотыгъ:
- ПIорэр сшIэрэп, Къутас, таущтэу укъытхэхьащтыгъа чэщи мафи губгъом уитэу? - ЕтIанэ псынкIэу
лIым зыфегъазэ: - Нычхьапэ жьыкIаеу укъыхэкIыжьыгъ,
сыд къэбар, лIыжъ?
- Мыщ ущыхьэкIэ жэ кIэрыпхынэп,- Хьаджмосэ
ыIуагъ,- кIэщыгъор икIи зэрэукIыр къихьагъ ядгъэIонэп.
КъэбарышIу къэсхьыгъ, ныо,- Хьаджмосэ зымафэ мэзым Къэсэй къыщыригъэтхыгъэгъэ письмэр къыштагъ,
дэгъу ышыпхъуи къызэрэтефагъэр, улъыхъугъэкIи нахь
мэкъэгъэIу дэгъуи бгъотынэп,- кIалэм иписьмэ щыI.
- А лIыжъ, а къурмэн сызфэхъун,- Лыфафэ къызщэлъэтышъ, письмэр къыIэкIепхъоты, гъызэ ебэу,- сыдэу джы нэс къэмыIуагъа? Сыда къытхырэр?.. Сыплъэгущэзэ, сынэ дагъэ къытенэжьыгъэп. Ма, Къутас, къедж.
Письмэм итым Къутасэ къеджэ.
Заом зэрэIутыр, бэрэ къэтхэнэу уахътэ зэримыIэрэр,
джы гъэпсэфыгъо тIэкIу къыхэфагъэти, къызэрэтхагъэр,
бэдэдэ къымытхыми, агу къырамыгъэонэу - джахэр ары
итхэр. Сэлам зэкIэми къарехыжьы. Къутаси щыгъупшагъэп... ОрэмыгумэкIых, пыир къагъэкIощтэп.
- Ары гущ, си Къэсэй, окоп цIынэм удэс гущэу къэптхыгъ, алахьым урихьакI, лIы фэдэу лIымэ уахэт, тыкъэбгъэукIытэжьырэп,- Къутасэ ынэпсхэр къышIуечъэхыхэшъ, иIэплъэкI къуапэкIэ кIелъэкIыкIых, Лыфафи мэгъы.-
Тхьаегъэпсэу, сыщыгъупшагъэп. Тэ къыттенэрэр, си Къэсэй, тшIэщт, шъо шъукъызэкIэмыкIо закъори ары, нынэ.
"Къэбарэу" Хьаджмосэ къыхьыгъэм шъузитIур зэлъигъэчэфыгъэ. Ахэмэ яплъэу яделагъэ гукIэ дэхьащхэу
ыIозэ, ымышIахэу чэфыгъо гушIом зыдыхащэ. Ежьыр
армырэу къэбар нэпцIыр къэзыугупшысыгъэр, зыщыгъупшэжьыгъэу щыс. Къутасэ игубгъо къэбармэ ахэдаIо.
- Тхьа, Хьаджмос, о пIощтым уфит, мы ЖэкIагъом
фэдэ цIыф щымыI,- Къутасэ тхьаматэм къыщэтхъу,-
нэмыкIыгъэмэ джы нэс колхозыр ечъэхыни.
- Зи къесIуалIэрэп,- Хьаджмосэ гукIэ кIэгубжыкIы,
сыдэу нычхьапэ мыщ зыкъыспигъэчэрэзэгъап,- убольшевикмэ джары узэрэщытын фаер. МылIы дэгъугъэмэ
тхьаматэ ашIыщтыгъа, цыхьэ фашIыгъ. Сэ ЖэкIэгъо
Пщыкъанэ зысшIэрэр непэп. Ащ идахэ къэсIонэу зезгъажьэрэм, нычэпэрэчэщым тыщысыгъэми тфэухыщтэп.
- Ари тэрэз, Хьаджмос, сыдэу дэгъоу сыгу къэбгъэкIыжьыгъа, сыщысыкIай,- Къутасэ къэтэджыжьы.
- Щысба, Къутас,- Хьаджмосэ къыIуагъэм фыкIэгъожьыгъэ фэдэу зешIы,- ащ пае сIуагъэп сэ.
- ЩыIэба нычэпэ, Къутас,- Лыфафи къэтэджы,-
мощ нэс укIожьына.
- Хьау, мэшIо макIэр Iугъуаб, бын макIэр цIэцIал
зэраIоу, сыкIожьэу сичэтыужъ сецIацIэмэ нахьышIу,-
Къутасэ мэщхы.- Уиунэжъ чъыIэми фабэми укъитэджэжьмэ нахь тхъагъо тыдэ къипхын. Сыдэу дэгъуа чыжьэми шъуадэжь сыкъызэрэкIуагъэр, Къэсэй икъэбар
зэхэсхыгъэ. Сыгуи нахь зэгъэн. Ары сэ губгъом сизымыгъэзагъэу сыкъэзыфыжьыгъэр.

--- Page 262 ---

ЛIымрэ шъузымрэ язакъоу къыззэфэнэжьхэм нычхьапэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ ышIагъэмкIэ кIэгъожьыгъэп. Сыда зыфыкIэгъожьыщтыр, къеупчIы зэпытэу
ыгъэлIэн нахьи, ыкъо псаоу дунаим зэрэтетыр шъузым
ригъэшIагъ. Зы мыхъуми гужьыдэкIыгъо горэ ригъэгъотыгъ. "Письмэ" къызэритхыгъэр чылэм щашIэн, Къутасэ
епIуагъэри къандж чэчалэм ыжэ дэбдзагъэри тIури зы.
Ышыпхъу ары мыхъугъэмэ джы нэс кIалэм икъэбар шъузым ригъэшIэныгъэкIи мэхъу. Ары шъхьакIэ, нэбгыритIум
ашIэрэр ящэнэрэм ымышIэнэу амал зимыI. Хьаджмосэ
ар непэ ищыпашIэу щытэп, бэ къыгъэшIагъэр, бэ къылъэгъугъэр. Ащ нахьырэ къин егъашIэм тхьэм къаферэмыхь.
Зэкошъоожьэу егъашIэм хэтын нахьи, зы гумэкIыгъо
ыщэчмэ, къыщышIын щыIэп.
Чэщныкъо кIасэмэ адэжь пчъэм зыгорэ къытеуагъ.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ унэм къырищагъэхэр шIомытэрэзэу Лыфафэ пчъэр зыIуехым, зэхихыгъэ:
-...изын тимыIагъэмэ, укъэтлъыхъунэу тыкъэкIощтыгъа!..
Нэбгырищ уIэшыгъэу лIым ыпашъхьэ итэу зелъэгъум, еупчIыгъ:
- Тхьэ къытауи, лIыжъ, сыда мыхэр зыфаехэр?..-
Лыфафэ зэплъэм, нэбгырищым язэу адыкIэ, пчъэмкIэ
щытыр ышIэжьыгъ.
ЖэкIэгъо Пщыкъан ары...
IV
- Бжыхьэ уашъорэ сабый пхэкIырэ цыхьэ афэмышI
аIоми, мыгъэрэ гъатхэ ахэмэ анахь Iэежь,- бгъагъэу зычIэсхэм чIэплъызэ, Къутасэ къеIо.- Къещхы тшIоигъоу
тыфэлIагъэми, а тыфэежь гущэп. Мыщ фэдэ "ныгъыныгъы" ыIозэ къепсэпсао хъумэ, сылIэн нахь къэсэштэ,
хъуна мыр, къещхэу-къещхырэп, къесэу-къесырэп, тыгу
зэрэмышIур ылъэгъу пэтми, къыдэIахьы. КъэIуатэба, Аскъал, зы къэбарыжъ горэ, уахътэри нахь псынкIэу кIон,
ощхри теужьын.
- КъышъосIон, мыщ тежэкIэ мэхьанэ иIэп, ошъопщэ
нэгъыфыр оял, зышъуIэти чылэм шъукIожь,- щхыпэ гори
ынэгу кIэмытыжьэу Аскъалэ къеIо.
11 Заказ 078

--- Page 263 ---

- Зэ зыгорэ къэпIуагъэмэ ары,- Къутасэ къэтэджы,-
къэпIуагъэми IэшIу кIэлъыжьэп, хьаолыеу непэрэзымафэм тызэтебгъэсыгъ. Хъугъэ, Чэлмэткъор, зымыухыижь. Сыдэу пшIын, укъытэзэщыгъэщтын. Тхьа, сыомыхъуапс, пшъхьэ къытхэпIыикIэу шъузмэ уахэсыныр
тхъагъо пшIошIа. НекIох, пшъашъэхэр тыжъугъэкIожьых.
Аскъалэ имашинэ къыIуигъэлъэдэфэкIэ тежэнэп. Гъэтхэ
ощхри щхылэ нэгури зэфэдэ, тышъуми тигъэшъугъ, сыд
къытишIэн.
Аскъали, трактористкэхэри, пхъэIэшэлъэкIхэри,
пщэрыхьакIори чылэм къежьэжьыгъэх. Гъогум тетыфэхэкIэ Къутасэ ыжэ зэтырилъхьагъэп, ощхым щыригъажьэу тхьэм щыкIэкIыжьэу зынэмыс къыгъэнагъэп, фэмыухыщтыгъэр Къэгъэзэжь Къэсэй икъэбар ары. Зыпчыхьэ
письмэу зэджагъэм итыгъи-имытыгъи ежь шъыпкъэм
шIошъы хъужьыгъэу игъусэхэм къафиIотагъ.
Къутасэ, ячэу къуапэ къызнэсыжьхэм, Зуретрэ Фаинэрэ ариIуагъ:
- Тхьа къышъотагъ шъо, мыхъуми шъунэбгыритIу,
зэщтегъэу шъузэфэхъужьы, мы сиунэжъ сызихьажьрэм
симэхыхьэ сыхъугъ.
- КъакIоба тадэжь, Къутас, тыщысын, тыгущыIэн,-
Зурет Къутасэ елъэIугъ,- уизакъоу унэм уискIэ сыда
ипшIыхьащтыр, къакIо, тхьэм пае.
Къэгъэзэгъум къызкъокIхэм унэ пэIулъашъом чэт
пIыкIагъэм фэдэу Лыфафэ тесэу ылъэгъугъ.
- Модэ, къысажэу мо тесыр... Тхьэ къысауи, Лыфафэ зезыфэрэр сыда мы ощхышхом?
Лыфафи ышыпхъу къыпэгъокIыгъ:
- А Къутас, къэбар Iае гущэ къыпфэсхьыгъ.
Къэбарэу ышыпхъу къыфихьыгъэр щагум къыщиIо
зэрэмыхъущтыр ригъашIэу Лыфафэ зиплъыхьагъ. Къутаси гуIэзэ, пчъэр къыIуихи, унэм рищагъ.
- Непэрэзымафэм сыкъаплъэу уиунапчъэ сыIус,
Къутас,- гъынагъэу Лыфафэ къырегъажьэ.
- КъаIо псынкIэу, сыд къэбара щыIэр?
- А Къутас, а къурмэн сызфэхъун, нычэпэ гущэ къытэкIухи, тыкъалъыхъугъ.
- Сыда шъукъызкIалъыхъугъэр?
- А сшIэ гущэрэп.

--- Page 264 ---

- Хьаджмоси ышIэрэба?
- Къэгъэзэжьмэ ашъхьэ илъыр цIыф ышIагъэп,
къысиIорэп, ЖэкIагъом еупчI, ынэ къичъэу ягъусагъ... А
мэхъэджэжъмэ тыкъызэралъыхъугъэр, анэ къызэрэтфырагъэкIыгъэр!..
Къэгъэзэжьмэ адэжь къэкIогъагъэмэ ЖэкIагъор
акIыгъугъэмэ, зыгорэ щыIэн фае. Хьаджмосэ зыгорэм
ыпэ хэщэгъэ зэпытыщт. Непэрэзымафэм мэзым хэт, сыдым фэпшIэн мощ ышъхьэ къихьащтыр, пыщэгъу ышIыщтхэр. КIэлэ закъоу иIэр заом Iут, лъыпсыр щегъачъэ.
Ежь лIыжъышхом мыкIэ зыкъарегъэлъыхъу. ЗэхэзыхрэмкIи емыкIу ар, губгъэн, укIытэ зыфаIорэр ышIэрэп,
зыми емыплъми ыжакIэ ерэплъыжьба. Ышыпхъу тхьамыкIэжъым зы мафэ ох-ох ригъэIуагъэп, зы чэщ рэхьат
къыригъэкIугъэп, чIыкъожъым фэдэу нэкIутIэ-нэкIутIэу
егъашIэм зыуж итыр пшIэщтэп.
- Хьаджмосэ зыгорэхэр зэхишIыхьагъэмэ шIэ?
- А сшIэ гущэрэп, сыд зэхишIыхьана, унэм екIы, къехьажьы, чэщи мафи имыIэу хэгъэгум фэпщылIы.
Аужырэ гущыIэхэу ышыпхъу къыпигъэхъожьыгъэхэр Къутасэ къекIугъэхэп. Я Алахь, мы бзылъфыгъэр сыд
цIыфэу Дударэмэ къахэхъуагъа. Мэунэхъу пэт, аупкIагъ
ыIомэ, аупхъуагъ ыIозэ псым зырегъэтхьалэ. Сыдэу мы
хабзэр ажэ дэнэпагъа мыхэмэ, хэмытхъыкIыгъэхэмэ,
хэлIыкIыгъэхэп етIани. Джары укъыздашъорэм удэуджы
зыкIаIорэр. Сыд фэдэу зэпшъашъэм Лыфафэ цIыф
шIагъощтыгъ. ЛIыгъэкIэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зашIудакIом, илIыхьан нахь итхъыхьаны гущэп тянэ тхьамыкIэм
ыIогъагъ. Ашхын яхъойми, насыпыр ямакIэу къахьы.
- Зыгорэ ошIэу Хьаджмосэ дэоушъэфмэ къаIо? -
Къутасэ ыгу мызагъэу джыри ышыпхъу еупчIы.
- А сшIэ гущэрэп...- кIымэфэ кIуагъэм "хьакIэу"
къяолIэгъагъэм игугъу фишIынэу ыгу къехьэ.
Сыда Къутасэ зэрищыкIагъэр яунэгъо-унашъохэр
риIонхэу. Шъэф зимыIэ дунаим тетэп. ЛIым дишIэрэ закъор чылэ Iоф ымышIымэ мыхъунэу бэлахь къытефагъа!.. ФиIуатэмэ ишIуагъэ къякIынэу щытыгъэмэ
риIони.
- Сыдэу мы "сшIэ гущэрэпыр" ужэ дэнагъа! Тхьа,
ошIэм, къэпIонэу уфаеп, сыда ащыгъум сыгу укъыз11*

--- Page 265 ---

фыдэIахьрэр,- ищазымэшхо цIынэмэ "тIыркъ-сыркъ"
рагъаIоу Къутасэ джэхашъор рикIукIыгъ, кIэпхыным
къычIэщырэ офицер щыухьэ гъончэджым Лыфафэ еплъи, ышъхьэ ыгъэсысыгъ, сыдэу бзылъфыгъагъэ гори
хэмылъыжьа, ыIуагъ.- Сыда пшъхьэ зыкIэбгъэсысрэр
джы, сыплъэгъужьыгъакIа? - ЕтIанэ ащ лъыпытэу еупчIыгъ.- Чэщ хьакIэмэ къыжъудаублэжьыгъэмэ шIэ?
- А бэлахьэ зытемыфэн, чэщ хьакIэ къытфэкIогъагъэмэ сыда озгъашIэрэр?..- Лыфафэ зэхихыгъэм къыгъэщтэуIугъ. ЗыгорэкIэ ЖэкIагъом къыриIогъэна шъуIya,
алахьым бэлахьэр тырегъаф ащ, кIопIэ-IуапIэ тыкъишIыгъэмэ. Сшыпхъу тхьамыкIэ закъом шIосыушъэфырэр
чылэм къыраIомэ, тылIэми тынапIи ыгъэплIэжьынэп,
о-уиу гущэр сшыпхъу тхьамыкIэжъ ыIоу сихьэдашъхьи
зыкъытыриуIубэжьынэп. Ныкъылъфыгъэм фэдэ тэ къипхын, лIы гущэр тэIо шъхьакIэ, ащ ыгу илъри фэшъхьаф.
- КъаIо, къаIо. Умыушъэфы. Ащ фэдэ гор нахь, сыд
шъукъолъына шъо...
- Ал, къыосIонэп сIогъагъэ шъхьакIэ, уудыжъ гор о,
тэ щыпшIагъа? - Лыфафэ щтагъэм е щынэм къыхэкIымэ
ышIэрэп, къызкIиIори ымышIэу къеIошъ, зыгорэм,
къыдиIэтэягъэм фэдэу зимышIэжьэу къызщэтэджыкIы.-
Зыми емыIу, Къутас, епIомэ уянэ ибыдзыщэ хьэрам къыпфэхъун, мыкI чэщныкъо кIасэмэ адэжь джа зыфапIорэ
хьакIэм фэдэ горэ тиунэ къихьэгъагъ.
- Хэта?
- А сшIэ гущэрэп.
- Джыри сшIэрэп еIо... Зыгорэ умышIахэу, шъэф
гори къыуамыIоу Къэгъэзэжьмэ яджэныкъо машIо хьаолыеу афэогъабла, тхьэ зэуагъ?!
Лыфафэ къыIорэ щымыIэу, загъори гущыIэхэр къыхидзэхэу пчэгур зыIыгъ Къутасэ едэIу нахь, дунаим зэрэбылымыжь щыIэп.
КъысапIорэр зэкIэ сифэшъуаш къыригъэкIэу Лыфафэ шъхьэр зэригъэсысырэр арыщтын, Къутасэ ипсалъэ
мэлъатэ, ышыпхъу ныо зыхэхъухьажьыгъэ Къэгъэзэжь
лъэпкъыр мэшIо кIэгъэстын ешIых, зи къаригъэлрэп.
ДэIонымрэ гыенымрэ Лыфафэ агъэпшъи, кIожьынэу
къэтэджыжьыгъ:
- КIо, джары гущ сыкъызфэкIогъагъэр, ох-ох гущ,
сыгу жьы дэбгъэкIыгъ. Тыкъалъыхъугъэми, тыкъалъыхъугъ, дунаим къытэбгъотылIэн щыIэп. ЩэкIэ агъэпскIыгъэм фэдэу, тхьэм тырихьакI, тыкъабз.
- Шъукъабзэп! Зэ мы шъхьагъэшIон-шъхьащытхъужьым ыуж шъуикI. Адэ, садэжь лъыхъуакIо зи къэкIуагъэпи!.. СфеIожь джар Къэгъэзэжь Хьаджмосэ.
Унэм Къутасэ чIыпIэ ригъотэжьырэп.
Сыд фэдизыр ямыцIыфыгъэми Къэгъэзэжь Хьаджмосэдыхэр КъутасэкIэ хымэхэп. Iаджри игушIуагъуи
игукъауи арихьылIагъ. Зэпшъэшъэжъыем щегъэжьагъэу
сыдырэ IофкIи къыкIэтых. Янэ лIи ибэу унэ нэкIым къызенэм, зэращэлIэжьи, пхъу гъэшIуагъэм фэдэу унагъо рагъэхьагъ. Ахэмэ сыдкIэ ялэжьэн ежь насыпынчъэ тхьамыкIэу дунаим къытехъуагъэмэ. ЛIы бетэмалми къызщенэжьым, ахэмэ адэжь къызэкIолIэжьыгъагъэр. ЗыкъишIэжьыфэкIэ ахэсыгъ, ашхырэр адишхыгъ, аIорэр адиIуагъ.
Ощхым зэпыу иIэп. Шъхьаныгъупчъэ пынджырыр
ощхыцэмэ къызэлъагъаджэ.
Къэгъэзэжьхэр дэгъу-дэйхэми Къутасэ пчэгум къыринэшъунхэп. Джыдэдэм ЖэкIагъом дэжь кIони еупчIын.
ЦIыфыр бгъэмысэным ыпэкIэ имысагъэ зыфэдэр ышIэмэ
нахьышIу. Махъулъэм иунагъо ыгъэмысэкIэ арэп, кIо,
ыуж зэрифэмэ, къэбарэу щыIэр ышIэмэ ыгу нахь зэгъэн.
Щыгъхэр зыщимыхыжьыгъэхэу Къутасэ ежьи,
ЖэкIагъом дэжь кIуагъэ. ЖэкIагъори унэм исэу къычIэкIыгъ. ЗыфэкIуагъэр римылъэшъухьэу зыреIом, ЖэкIагъор тIэкIурэ егупшысагъ, етIанэ цыхьэшIэгъу къызфигъэхъумэ шIоигъоу къеупчIыгъ:
- УиупчIэ джырэкIэ, Къутас, джэуап къесымытмэ угу
къеонэп ныIа?
- Къеу-къемыоми, сигъапэти, Пщыкъан, уадэжь
сыкъэкIуагъ, сизакъоп, сшыпхъу нахьыжъи елIылIэ. Уишъэф нафэ умышIышъущтмэ, узгъэмысэрэп.
- Адэ, Къутас, мы укъызкIэупчIэрэм Лыфафэ зыгорэ
химышIыкIэу щытына? - ЖэкIагъом зэхихрэр ыгъэшIагъоу, Iофыми ышъхьэ къыфыримыхыпэу къэупчIэ.-
ПшIуеушъэфмэ шIэ?
- Хьау, зи сшIуиушъэфрэп. МыкI чэщ хьакIэ горэ
къазэрэфэкIогъагъэр къысиIуагъ. Ау зи хишIыкIрэп, Хьаджмосэ ригъэлъэгъугъэп.

--- Page 266 ---

- АщкIэ къыбдэсэштэ, Къутас,- джы зэхихрэр зэкIэми анахь шIогъэшIэгъонэу ЖэкIагъор къэтэджы.- Къэгъэзэжьмэ ячэщ хьакIэ пшыпхъу ымылъэгъугъэнкIи мэхъу.
Джа хьакIэр ары зыуж итхэр,- джыри ышъхьэ къыфырихыгъэп.
V
Мафэм хахъорэр апэрэм бзыу щэлъэгъу, нэужым
атэкъэ лъэбэкъуищ зэраIоу, гъэтхэ мафэмэ ахэхъо,
хъохъубжъэр ыIэтэу дунаим щэджэ пIонэу идэхагъэ еIэты
шъхьакIэ, гур мышIоу шIур плъэгъуна, нэм къыубытырэр нэмыкI. Ошъогум дыригъаштэу шхъонтIэ зэикIэу колхоз бжыхьасэхэр мэуалъэх. Дунаим зэошхо щымыкIоу
тыдэрэ лъэныкъуи щырэхьатэу къыпшIошIы. Загъорэ
гырз макъэхэр къохьэпIэ лъэныкъомкIэ къыщымыIущтыгъэмэ, пшысэ дахэ горэм хэтэу Зурет къыщыхъущтыгъэ. Ары шъхьакIэ, а чIыгусыс макъэр зызэхихыкIэ,
къызэкIащтэ. Уашъом къыщымылъагъохэми, самолетхэр чIэсыкIых.
ЧылэкIэ чапэмкIэ Хьатамэ имэлхэр къыщэлъагъох.
Ахэр Зурет зилъэгъукIэ ыгу нахь мэIэсэжьы. Бгы къэгъэзэгъум зэрэкъокIэу ыпашъхьэ итым фэдэу, зандэу
Iошъхьэмафи къыкъоугъ.
Сыдэу дэгъуа непэ губгъом дэкIырэ кумэ Зурет къызэрэщанагъэр. КуплIэм дэсэу зыми икъэбар гомыIу
едэIурэп е ынэгу ныкъокIуасэ кIаплъэрэп.
ЦIыфышIуитIу азыфагу Зурет дэфагъ. Зыр - Iошъхьэмаф, адырэр - Хьатам. Фаинэ шIэ? Инасыпти, Фаинэ тхьэм
къыфихьыгъ. Ары мыхъугъэмэ, Зурет пэкIэкIыгъэ купыр
фэщэчыщтыгъа. ИцIыфышIумэ джы Къутаси къахэхъожьыгъ, мафэ къэс идунай щыIакIэ нахь псынкIэ мэхъу.
Тракторнэ бригадэ уцупIэм Зурет нэсынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу шылъэмакъэу къэIугъэм зэригъэплъэкIыгъ.
ЖэкIагъор къэси, къепсыхыгъ.
- Сыд, Зурет, непэ губгъом укъызфыдэкIрэр, шъушIэн щымыIэу ыIогъагъэба Аскъалэ?
- КъытиIогъагъ шъхьакIэ, унэм сизэгъагъэп.- Зурет
шъхьэтехъо къолэныр егъэтэрэзыжьы.

--- Page 267 ---

- Пшъэшъэгур гъэтхэ мафэм загъэрэпщтын?
Зурет щхыпцIыгъэ нахь, зи къыIуагъэп. Тракторнэ
бригадэ уцупIэм зытехьэхэм, Къутасэ ЖэкIагъом хъатэу
къыпымылъэу Зурет къыпэгъокIыгъ:
- А Зурет, тэ тыкъэкIожьын тIозэ, о сыда укъызфэкIуагъэр? Ары гущ, сыхьати тебгъэшIагъэп, укъытфэзэщыгъ. Сэры шIэ, сэри джащ сыфэд, сыщымыIэмэ ситракторыжъ ылъакъо кIэзынэу къысщэхъу, тхьамыкIагъоба
джаущтэу дунаим утетыныр. СшIэрэп сыгу зэрэщытыр,
тыгухэр зэридзэжьхэу мы гъатхэр къэмысыгъэмэ нахьышIугъ. Ар сэIо шъхьакIэ, моу тхьам пае, зыкъешъумыгъашIэу Фаинэ шъуеплъэлъ, гъатхэр къызэрекIурэр,
къэгъэгъэ къызэIухыгъакIэм фэдэу дэхэшху.
- Фаинэ нахьи нахь Iаеп илIи,- Зурет къеIо.
- Тэ щыпшIэра?
- Исурэт слъэгъугъэ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр. Сыдэу угъэшIэгъона, Зурет,
Хьатамэ тхьамыкIэм сурэт тырягъэхи къикIрэр плъэгъун.
ЦIыфым идэхагъэ сурэткIэ къэпшIэнэу щытэп.
- Зэ мы Хьатамэ ужэ кIэрых,- Фаинэ къэджэ,- нэпэ
зэхэлъыкIэр арэп цIыфым идэхагъэ зэхьылIагъэр...
- ТIорэм укъемыдэIу о, уинасып Хьатамэ фэдэ
зэрэщымыIэр, лIы тхьамыкIэу заом Iутым зэхихыжьмэ
къыпфидэнэп, Фаин, ужэ гъэуцуи нахьышIу,- "къыркъыркъ" ригъаIоу Къутасэ мэщхы.- Ашъыу, Хьатамэ
тызфынэсырэр сыда? Сэ сисурэтмэ шъуяплъи, сэ шъукъысэплъыжьба, иблыц нэгу тыхъужьэу хэт тырищыкIэгъэжь
тэ? Лыфафэ тхьамыкIэм сэщ нахьрэ гугъу имыIэжьэу
шъхьэуз хъугъэ, мы тракторыжъым сытемысыжьмэ,
Чэлмэткъом сищэнэу мэгугъэ.
- Ишъуз? - Марие щхызэ къэупчIэ.
- ЕдгъэтIупщыжьын,- Къутасэ ишъыпкъэ дэдэу Аскъалэ дэжькIэ феплъэкIзэ: - орэмыгумэкI, зи къыщышIынэп, тэ къытэмыхъулIагъи къехъулIэнэп ащ.
- О-уи-уиу,- Аскъалэ Iадэр чIедзы,- сыдэу мы шъхьэ
кIыхьэ купыр сыуджэгъугъа!.. Зэхэоха, ЖэкIагъор? Джары непэрэзымафэм сызхэтыр, тхьар осэгъэлъэIу, мыр
сшъхьэ, мыр сипаIо, зэ сахэщыжь, бригадэм сыIущыжьи,
Пщыкъан, колхозым щысымышIэн щыIэп. Уфаемэ зы цу
лъэныкъом кум сыдыкIэуцон.

--- Page 268 ---

- А пIорэм, Чэлмэткъор, къикIын щыIэп,- Къутасэ
къэджэ,- трактористи цукуауи къызхэкIын тиI тэ.
- Армырми типсыщэку кIэт цужъ тхьамыкIэри уцуагъэ,- Марие къедзы.
- Зэхэоха аIорэр,- Аскъалэ игубж тещхыхьажьы,-
мохэмэ жэ афэзыгъотын дунаим цIыф къытехъуагъэп.
- УкъагъэщтагъэкIэ сэгугъэ, Аскъал? - ЖэкIагъор
мэщхы.
- Ухэми? Олахьэ къэбарэуи къисымыдзэх... Ашъыу,
сыгу хэкIрэр ошIа, тисэмэркъэу тIэкIу зэрэсщагъэгъупшэжьыгъэр ары. КIэщыгъо зимыIэ щыIэп, мохэмэ
якIэщыгъо мыухыжь зэпыт, сышъуз джи, сылI джи зэраIоу, ащыщэу зыдэзгъэзэщтыр сымышIэу сахэт.
- Адэ, Аскъал, сыдэу пшIын. Лъэхъан хьылъ тпшъэ
къыдэфагъэр. Ащ нахьи нахь щыхьылъэжь мо гырз макъэхэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ. Непи нычэпи лъыр
щагъачъэ. Джыдэдэм мы тызщыщхырэ такъикъым, зыгорэ ыбгъэ етхъожьи, чIым бгъашъокIэ хэфэгъэнкIи
мэхъу, е икIэрахъо къихыгъэу дзэр зэлъиIэтыгъэу ежьэгъэнкIи мэхъу. КъызгурэIо, а къызэрэпIо зэпытэу, ахэмэ
уахэтыгъэмэ нахьышIугъэнкIи къэнэнэп. Уисэмэркъэуи
зыщымыгъэгъупшэжь, бзылъфыгъэми агу умыгъэцIыкIу. Хэти ыгу къызэрэпIэтыным, ынэ зэрэбгъэплъэным
пылъ. Гугъэм, амал иIэмэ, хэмыгъэкIых. Мы тхьамыкIэхэр
джары щызгъаIэхэрэр. ПаIо пщыгъышъ, къызщыоплъыхэрэ закъом зыкъашIэжьышъ ары Iогъу-шIэгъу укъызкIашI зэпытрэр. Сэри мафэ къэс джары сызхэтыр. Тыкъалъэгъу къэсми, ялIхэр, акъохэр агу къэкIых. Заом тымыкIоу тикъэнакIи къызгурымыIохэри ахэтых.
- Тэры о пфэмыухырэр,- Къутасэ къызэджэм ЖэкIагъом игупшысэ зэпыугъ,- ащ нахьи нахьышIугъ, Чэлмэткъор, укъытхэтIысхьэу зэо Iофмэ тахэбгъэдэIуагъэмэ.
- Муары газетхэр, загъорэ шъуахэджыхьэзэ шъушIы,- Аскъалэ Iадэу чIидзыгъагъэр къештэжьы.
- О укъытфеджэнэу ары тэ тызфаер,- Марие уцурэп.
- Ары, моу умакъэ тIупщыгъэу, лIы макъи зебгъэшIэу
къытфедж,- Къутаси къыхегъэхъожьы.
- Мы тхьа ыгъэлIэнхэр лIы фалIэ малIэх,- Аскъалэ газетхэр зэкIеуIапIэшъ афехьы, ащыщ горэ къахехышъ,
къызэджэщтым лъыхъоу регъажьэ.

--- Page 269 ---

ЖэкIагъори адырэ тракторист кIэлитIури бзылъфыгъэмэ къякIуалIэх. Фаини лэпс щыуаным пхъэ кIизы
ешIышъ къахэтIысхьэ.
- Моу, ЖэкIагъор, къызэджэщтым Аскъалэ лъэхъуфэкIэ о зыгорэм тыхэгъэдаIу. О умакъи тыфэзэщыгъ. Мы
купмэ Аскъалэ тхьамыкIэм тедыргъмэ-тыкъедыргъыжьызэ, ышъхьэ едгъэуджэгъужьыгъ. О къытфэпIуатэрэр
нахь кIэщыгъо хъункIи мэхъу.
- Олахьэ, Къутас, боу умэхъаджэм,- ЖэкIагъор
мэщхы.
- Адэ, сыда узэрэгугъагъэр о, Чэлмэткъо Аскъалэ
шIу едгъахьэу типащэкIэ огугъа? Тыгу зыгъэшIун нахь, зыгъэузын къэмыIу. Армырми къызэбгырытэкъуным
IукIагъ...
Щысмэ Къутасэ къыдырагъэштагъ.
КъыIощтыр ымышIэу зэ ЖэкIагъор къызэкIэщтагъ.
Гууз хэмылъэу сыда мыхэмэ къафиIонэу ышIэрэр. Ащ
фэдэ къэбар, пшысэ къафимыIотэщтмэ, тыдэ къырихын.
ТыдэкIэ бгъэзагъэми зэо Iоф нэмыкI хэгъэгум илъэп.
Заом ыпэкIэ чылэ клубым орэдыIо кружокэу щызэхащэгъагъэм Iоф ышIэжьрэп. Тэрэзэу бзылъфыгъэмэ
къаIо, шIум уфэкIон фае нахь, сыд ем епшIэщтыр. Мафэ
къэс ащ игугъу зэхахы. Пчыхьашъхьэ, чылэм зэрэкIожьэу, гурыт еджапIэм идиректор зыIуигъэкIэни, а
IофымкIэ дэгущыIэщт. Ахэми еджэным дакIоу къатефэрэр арэшI. ОрэдыIо цIыкIухэр еджапIэм чIэмысхэ мэхъуа,
зэхапщэхэмэ зэрамыгъэшIэн щыIэп. Ар Iоф шъхьаф.
КъызкIэлъэIугъэмкIэ сыда джы афишIэщтыр? ОрэдкIэ
Iэзагъэмэ, къафиIоныгъи. Мы тхьамыкIэмэ афапшIэрэр
зэкIэ атефэ.
Ары шъхьакIэ, а IофымкIэ ЖэкIагъор зэрэамал
щыIэп. Егупшыс-егупшыси, къыздырихыгъэр ымышIэу
къыIуагъ:
- Къутас, ащыгъум къыосIощтыр ошIа, текIоныгъэр
къыдэтхэу заор тыухмэ, джэгушхо тшIынышъ, орырэ сэрырэ чылэм ыпашъхьэ къэшъогъу щызэдитхыщт. Сыда
ащ къепIуалIэрэр?
- Сезэгъы! Ау зыкIэ тызэзэгъын фае, Мамырхъани
Iэгу къытфытеощтмэ ахэрэт.
- Ащ пае укъэнэнэп, сэ нахь бэлахь горэ къэпIон
сшIошIыгъ.

--- Page 270 ---

- КъыосIон, лIы купэу къэзгъэзэжьрэмэ ащыщ горэ
псэлъыхъо къысфэпшIымэ.
Щысхэр щхыгъэх.
- Джар Iофы,- ЖэкIагъор ышъхьэ кIэпIэстхъэжьы.
- Ащ нахьрэ Iоф зэшIомыхэу ущыIа?.. Умыщын,
лIыгъуабэ гори гъощагъэу къахэкIын ахэмэ...
VI
Къэгъэзэжь Хьаджмосэдыхэм адэжь Къутасэ ыгу
плъыгъэу къикIыжьыгъ. Махъулъэмрэ шыпхъумрэ
зыкъызэрэфашIыгъэр къыгурыIорэп. Мыдэ умышIэмэ,
Къутасэ ыпкъ къикIыкIэ къалъыхъугъэх пIонэу, гущыIэ
чIэгъычIэлъхэр къадзыгъэх. ЖэкIэгъо Пщыкъанэ хьэм дагъэджэгугъ. Ар афидагъэп, Пщыкъанэ фэдэлI аубырэп.
Нэшъу зыпшIэу ыпшъэ дэкIырэ купыр зэмыгъэлъэгъоу
гущыIэ Iае епIуалIэкIэ, ЖэкIагъом иIофшIагъэ кIодыщтэп.
Ар Къэгъэзэжьмэ амышIэкIэ арэп - ягухьэ-гужъ тыракъутэ. КъыгурымыIорэр Лыфаф. Нахьыпэм зэрэщымытыгъэу зыгорэу хъугъэ, ынэхэр къырегъэкIых, къызыщэлъэты. Зыгорэ дэдэ тырахы фэдэу къышIошIы нахь,
джау сыдми гушыIэрэп. Мыры пIонэу зытенэгуикIрэр
ышIэрэп. Зэхихыгъэмэ анахь гъэшIэгъоныр "зэ гущэ къэсыщтхэмэ мы нэмыцхэр къэсхэу, тыгу псэфыжьыгъот"
зэриIуагъэр ары.
ОшIэ-дэмышIэу Къутасэ плъыр-стырыр къыжэхэуагъ. Щымысышъоу къэтэджы, джэхашъор къыпхъэнкIэу регъажьэ. Нэмыцмэ апае имахъулъэрэ ышыпхъурэ aIyaгъэр шъхьэм икIрэп. ТIэкIу тешIэ къэсми, нахь
къызэкIэнэ. Сыда ахэр нэмыцмэ зыфяжэнхэ фаер? ЯкIэлэ
закъо дзэм ащагъэу заом Iут. Мафэ къэс нэмыцыщэр
къылъэхъу. Ежь къыгурыIорэп шъхьакIэ, мы Iофым зыгорэ хэлъ. Аущтэу щымытыгъэмэ, къакIохэу къалъыхъущтыгъэхэп. Уае зыщещхырэм шыблэ щэгъуагъо зэраIоу,
зыгорэ щыI. Чэщ хьэкIэ къызэрыкIоп къафэкIогъагъэр.
Зычэщи джыри къалъыхъугъэх. ЖэкIагъом зеупчIым
ышъхьэ къырихыгъагъэп. Ау зымафэ Къэсэй пае къеупчIыгъагъ. Сыда шъуIуа? Къэсэй изакъоп ЖэкIагъор, заом
къэтмэ якъэбар зэригъашIэу, бэмэ къакIэупчIэ.
Шъхьэм къышIуихьанэу ежьэгъэ гупшысэр лIыгъэкIэ
Къутасэ рефы. Тхьэ сегъалI, мыхэмэ зыгорэ амыушъэфмэ. Мыгъатхэ Лыфафэ зэрэщытыгъэмрэ джы зэрэщытымрэ бэ азыфагу. Гум къызкIихьэри ымышIэу цыган шъузыр къехьэ. Къэсэй къаригъэщэжьынэу ышъхьэ къызэрихьэгъэ закъор фимыдэу ащ къырагъэкIи, ышыпхъурэ
ежьырырэ зэщыхьэгъагъэх. Къутаса Къэсэй псаоу щыIэмэ зышIомыигъор, ара ащ ихъяр щымыгушIукIыщтыр! Ау
хьэдагъэм джэгу тезышIыхьэрэмэ Къутасэ ащыщэп. Улажьэмэ - зэдэлажь, узаомэ - зэдэзау. УиджэнакIэ пкъо
теуубгъокIэ, къэуухъумэн плъэкIыщтэп, щэм ымыхьрэр
Iом ехьы.
Унэм имысышъоу къекIы.
Бжьын цIынэмэ ягъошъ, тыдэкIи уплъагъэми, шхъонтIэрымэр теолъагъо. Гъэмафэм иапэрэ мазэми, тыгъэр
шъабэу къепсы. Мыщ фэдэу ошIущтмэ, шIэхэу хыныгъор рагъэжьэщт. Коцмэ хагъо ахидзэн ыублагъ. Хьэр
армэ, чыжьэкIэ игъожьышэ шъхьащэолъагъо. БэшIагъэ
Къутасдыхэм хыныгъом зызфагъэхьазырыгъэр.
Мэфэ шIагъом Къутасэ унэм зыришIыхьажьи, зыригъэпыхьагъ. Хатэм дэт бжьынмэ ахэупхъухьэ. Чэт
дэпшыпIэ хъугъэ чэу гъуанэмэ акэцэ къутамэ аделъэшъу.
Хьатамэ имэлхэр Къутасэ ичэу дэжь щэхъух. Хьатамэ
чыжьэу щыIэн фаеп. Плъэмэ чэу къуапэм Хьатамэ къыкъокIыгъ.
Джэнэ дыгъакIэр шъхьэрытIупщ. Бгырыпхэу телъым
мэлэхъо чаныр къыпэщы. УпкIэ пэIо фыжьыбзэр дахэу
къекIу. Солдат гъончэджым цы лъэпэд фыжьитIу телъ.
Ихъэдэн цуакъи хэдыкIыгъэ дахэхэр иIэх. Тыдэ кIоми
ымытIупщрэ мэлэхъо бэщри ытамэ телъ. Ышъо укъищэу
зэкIэупсыхьагъэ.
- Уимафэ шIу, Къутас. Сыд, тхьам ыIомэ, бгъахъэрэр?
- Къеблагъ, Хьатам, къеблагъ, сыдэу непэ угъэкIэрэкIэгъая?
- ЗызфэзгъэкIэрэкIэн къэбар щыIэшъ ары. Моу еплъэлъ зэ мы сурэтым, пшIэжьына?
- СымышIэжьэу мэхъуа, ДэнэшIэ Аскэрба, Гуцэ тхьамыкIэм икIэлэ дэхэшху, сызэреплъэу къэсшIэжьыгъ.
- Мы сурэтыр Аскэр къысфаригъэхьыгъ.
Къутасэ ыгу Къэсэй къэкIыгъ. Тэ мыщ фэдэ горэ къытфаригъэхьынэу ышIэрэп. Исурэт къытфаримыгъэхьыми

--- Page 271 ---

тезэгъы, письмэ тхьэпэ цIыкIу горэ ыцIэкIэ къысфитхыгъэмэ. Делэшхом ахэр ыгу къэкIынэу ышIэрэп. Хьатамэ
хэта ДэнэшI АскэркIэ? Ятэхэр зэшъэогъугъэх. Джары
къэгъаз-гъэзэжьи азыфагу илъыр. Ау етIани зэрэгъэгъуащэхэрэп. Янэ письмэ къыфитхы къэсми, Хьатамэ хинэрэп. Дунаим Къэсэй сыкъызэрэщыхъурэ щыIэп. Ау
къызгурызгъэIон сымылъэкIрэр Лыфаф ары. Къысфатхэрэп, сыщыгъупшэжьыгъ есIуагъэти, кIалэм иIоф зытетым ущымыгъуазэу пIохэрэр сшIэрэп ыIуи, сешхы сшIошIыгъ.
- Сыд ДэнашIэмэ якIалэ къытхырэр?
- Олахьэ итыр джыри сымышIэ. Маба, къысфеджэба. Ары мы лъэныкъомкIи сыкъызфэкIуагъэр.
Письмэм апэ Къутасэ нэкIэ рэчъэ, етIанэ зэхэугуфыкIыгъэу къеджэ.
Хьатамэ ыIупшIэхэр Iузэгъэжьхэрэп, шъхьэр кIиукъощыкIызэ, зэхихрэм ыгъатхъэу едэIу.
- Плъэгъурэба къытхырэр ащ,- Хьатамэ имэлэхъо
бэщ ытамэ щегъэтэрэзыжьы,- шъукъэмыгумэкI, пыим
тызщытекIощтыр джыри къэт eIo. ЖэкIагъом иIуагъэу,
пыир мыкIэ къакIокIэ тихэгъэгу ащ щыухыгъэу щытэп.
ЦIыфмэ зыкъаIэты, ятыгъуаси непэ фэдэжьэп.
- КIэлэ шIагъо, машалахь, Гуцэ ыпIугъ,- Къутасэ джыри сурэтыр къызэпеплъыхьэ,- орденхэри хэлъых,
лIыхъужъныгъэ зэрехьэ.
- АщкIэ ыпшъэ зи ыгъэкIощтэп. Шъо шъуи Къэсэй
сыд икъэбар? Щтапхэмэ афэдэп ари... Тхьам ишыкуркIэ,
лIы махэ Дэгъунэхьаблэ къыдэкIыгъэп.
Сыда шъуIуа Хьатамэ Къэсэй къызфыкIэупчIэрэр.
Къутасэ къыкIэщтэ.
- Ащи иписьмэ зэрэуцугъ, мыгъатхэ къызэрэтхэгъагъ.
- Шъугу шъумыгъэкIоды, о зэрэпIоу заом щэхъу
пшIошIа, къэтхэн ари. ЩыIэх письмэ IофкIэ бэлэрэгъыхэрэр,- Хьатамэ къеушъыи шъхьакIэ, къызэушъыирэм зи
зэхихырэп, ар зыгъэгумэкIырэр фэшъхьаф.- Дэгъу, Къутас, ащыгъум сэ мэлмэ сахэхьажьын. Чыжьэу сымыгъэкIожьэу письмэм укъысфеджагъ.
- Къеблагъ, тхьам пае, Хьатам, некIо щэджэгъуашхэ
озгъэшIын, къэплъэгъугъэмэ анахь щыпс-пIэстэ дэгъу сиI,

--- Page 272 ---

сызщымытхъужьыми, сипщэрыхьакIэ ошIэ,- Къутасэ
игъомылэ шIыгъэ зэрэщытхъурэр тIэкIуи хигъэкIокIэжьэу
мэщхы.
- СэшIэ, Къутас, шхынкIэ узэрэIазэр, тхьауегъэун.
Моу джыдэдэм щэджэгъуашхэ къэсшIыгъ. Непэ удэс Ioy
сшIагъэмэ, нахьпаIоу уадэжь сыкъырекIокIыни. Хыныгъом шъуежэщтын?
- Ары. Зэ псынкIаIоу къэсыгъот.
- Зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын. Ари къэблагъэ. Хыныгъом мафэкIэ техьащтмэ ащыщ тэхъу. Сэри
сыпаплъэ ащ.
Одырэм зыридзмэ, мыдырэм зыридзызэ, къэнэжьыгъэ мэфэныкъом Къутасэ зигъэзэщыгъэп. Ежьыри ары
зыфэягъэр. Унэм Iоф макIэ илъына, гыкIагъэ, пхъэнкIагъэ. Щагу хьакумкIэ, дзэ ыгъэшхэщт пIонэу, хьалыгъу
ыгъэжъагъ.
Ащ нэс мэзахэ къэхъугъ.
Нарынэмэ афыкъокIынэу имурадыгъ шъхьакIэ,
пшъыгъэти, шъхьахыгъэ.
Зэгъолъыжьым, зэрэмыгугъагъэу, шIэхэу хэчъыягъ.
Къутасэ шъхьаныгъупчъэ тео макъэм къыгъэущыгъ.
Мы илъэс заулэм ишъхьаныгъупчъэ цIыф къытеуагъэу
къышIэжьрэп. Зыми Iоф къыдыриIэп.
- Хэт ар?
- КъыIух, Къутас, сэры,- Iушъэшъэ макъэр пынджыр
гъуанэм къыдихыгъ.
- Ора сэIо, Къэсэй?.. Тхьэ къысауи, Къэсэй!..
- Бырсыр умышIы, сыкъихьащтэп. Куо-хьау умышIы
сIуагъи... Мыдэ гъомылэу уиIэр къаштэ, сэгузажъо,- тыгъужъ нэкIыгъэм фэдэу Къэсэй къыжэхэкIотагъ.
- Псэр ащэ, напэр ащэфы, зыкъэбгъэбылъыжьыгъа
сэIо?!.
- Тянэшыпхъур!..- Къэсэй бгъэкIэ Къутасэ IуигъэзыкIи, хьалыгъумэр къыздиурэ лъэныкъомкIэ чъагъэ,
хьалыгъуитIу ыпхъуати, ичъыжьзэ, къызэриIокIыгъ.- Сызэрэпсаур тибынмэ ягъашI. Уи ЖэкIагъуи джащ щыуцунэу сфеIожь!..
Къутасэ куощтми цIэцIэщтми ымышIэу щтагъэу
пчъаблэм готыгъ...

--- Page 273 ---

VII
Къэсэй ошIэ-дэмышIэу ипчъэ къызтео уж, къэнэжьыгъэ чэщныкъо уахътэр зэригъэкIожьыгъэр Къутасэ
ышIэрэп. Мэзахэти, тэрэзэу ылъэгъугъэп, ылъэгъугъэ
тIэкIуми икIэрыкIэу къагъэщынэжьы. Джыры ныIэп
ыжэкIэ-пакIэхэр зэрэзэхэкIыхьагъэхэр къызгурыIуагъэр.
Ардэдэм Къэсэй зыдэчъэжьыгъэ псыIушъо лъэныкъомкIэ къыщыIугъэ шхончыо макъэхэм Къутасэ къагъэлъэтагъ. Хьэ хьакъу макъэхэри чылапшъэмкIэ къыдэтэджагъэх. Къутасэ къызщылъэти, шъхьаныгъупчъэм
Iумыхьапэу дэIуагъэ. Ау омакъэхэр къэIужьыгъэхэп.
Нычэпэ къехъулIагъэм егупшысэ ыIозэ, гъэмэфэ чэщ
кIаком зыкъызэкIихэу еублэ. КъехъулIагъэмкIэ сыд Къутасэ ышIэщт? Гупсэфыгъо къезымытыжьыхэрэр шхончыо
макъэу зэхихыгъэхэр ары. Ахэмэ апэкIэ Къэсэй ыгу фэмышIущтыгъэмэ, джы фэгъоу еублэ. Армэ шIэ зэуагъэхэр?.. УкIыгъэу е уIагъэу псыIушъом Iулъми ышIэрэп.
Дэйми-дэгъуми, ышыпхъу закъу къэзылъфыгъэр. ТIури
тыдэ мыгъо ыхьыжьыных.
Хэта шъуIуа шхончыо макъэхэр зыфагу къитэджэгъагъэхэр?.. Iо хэлъыжьэп, Къэсэй еуагъэх... А мыгъожъ,
ори о, емынэм узэрифэщтыгъа Iашэр къычIэбдзэу
укъэмыкIожьыгъэмэ? СыдынэкIэ цIыфмэ тяплъыжьына,
чылэм хьайнапэ тыдэхъухьанба джы...
Сапэр джыри шынэзэ, пчъэIупэр спхъэнкIын еIошъ,
Къутасэ пхъэнкIыпхъэр къештэ. Ащ пае къанэрэп гупшысэн. Гур загъэрэп, бгъэм къыреIонтIыкIы. Iэпкъ-лъэпкъхэмкIэ щагум дэтми, ыгукIэ псыIушъо лъэныкъомкIэ щыI.
Ащ Iухъухьагъэр ышIэрэпышъ зэгоуты. ЗэупчIыни е
къеупчIыни урамымкIэ къытехьэрэп.
- А Къутас, уипчэдыжь шIу,- гъунэгъу шъузыр
ядэжь зэрэдэтэу къэджэ, щайхакIэу къыгъэхьазырыгъэри зэриIыгъ.- Сыд омакъэха нычэпэ зэхэтхыгъэхэр?
СыкъыкIигъащти, сычъыежьышъугъэп.
- Сэри сыкъыоупчIын сIогъагъэ, псыIушъо лъэныкъор ары къыздиIукIыгъэхэр.
- Ары, Къутас, а лъэныкъор ары къыздиIукIыгъэхэр,-
гъунэгъу шъузым чэум щайхакIэр къышъхьапырищэигъ.-
Алахьым бэлахьэр атырелъхь ахэр зишхонч омакъэхэм,
заохэмэ ашIоигъомэ, чылэлIыхэр зыдэщыIэм орэкIох.

--- Page 274 ---

- Джа дэдэр ары сэри сIорэр,- бащэ римыIуалIэу
Къутасэ щэ Iэгубжъэр ыIыгъэу къыIокIыжьы.
Унэм зехьажьым, джыри имызагъэу къикIыжьыгъ,
Хьаджмосэдыхэм адэжь ежьагъ.
Къутасэ зыфакIорэр, якIэлэ къэрэбгъэжъ зыкъызэригъэбылъыжьыгъэр ариIонэу ара, хьауми игумызэгъагъэ ехьа? Адэ ахэмэ адэжь мыкIомэ, хэт гущыIэгъу фэхъуна! Ау Iоф лъапсэр зытетыр джыри ышIэрэп. УмышIэн
хэлъыжьэп ащ, зыкъигъэбылъыжьи къэкIожьыгъ. Хьаджмосэдыхэри щымыгъуазэу щытэп. Плъэгъурэба ыIуагъэр, сызэрэпсаумкIэ макъэ ягъашI къысиIуагъ. Тхьа, сыделэм, мо Iаем мэкъэгъэIу сыфэмыкIомэ мыхъунэу сыда
бэлахьэу къыстефагъэр! Къэсэеп сэ сызфакIорэр, алахьым мыкIожьы ешI, лажьэ къыфихьыгъэмэ, ышыпхъу
нахьыжъ ары зыфакIорэр. Хэти икIалэ шIодэгъу, иIоф зытетыр ышIэмэ нахьышIу. ЫмышIэкIэ огугъа, ымышIэщтыгъэмэ сыда мы мэзэ зытIум хишIыкIэу нэмыкIы зыкIэхъугъэр? Хьаджмосэ рыгущыIэжьырэп, ащ ылъачIэ уригъэплъэщтэп. АшIэ, джары ахэмэ зымафэ а къэсыщт нэмыцхэри къэсыхэу тыгу псэфыжьыгъагъот зыкIаIогъагъэр.
Къутасэ ыгу къызэкIэнэ, ынитIумэ зи амылъэгъужьэу
къытырехъо, гопэ онтэгъоу къышъхьарыуагъэм чIым
хигукIэу къыщэхъу. ЖэкIагъом дэжь кIоу ыгу жьы
дигъэкIмэ нахьышIу, аущтэу ышIымэ сыдынэкIэ ежь зэплъыжьын. Угу римыхьрэр пIоныр бзэгухьыгъэп, ау етIани
зытегущыIэщтыр янэ къылъфыгъэм икIэлэ закъу...
Ашъыу нычэпэ гущыIэгъу тэрэзэу зыфигъэхъугъэп,
жьыкорен фэдэу къытемылъэдагъэмэ, иIоф зытет шъыпкъэр зэригъэшIэныгъи. Ары шъхьакIэ, Къэсэй ащ фэягъэп, гуIэщтыгъэ... ЗэкIэри зилажьэр Къутас, тэрэзэу пэгъокIыгъэп...
Плъэмэ, Къэгъэзэжь Хьаджмоси мэIэолъаошъ щагум дэт.
Шъузым ышыпхъу къакIоу зелъэгъум, ыкIыб къыгъэзагъ. Зы гущыIэ римыIоу Къутасэ унэм ихьагъ.
- Тхьа къысауи, сыда нэфмышъэу укъэзыхьыгъэр,
зыгорэм уегъэгумэкIа? - Лыфафэ джэныкъо машIом
къыпэтэджыкIыгъ.
- Джа шъо шъузгъапэрэм сэри сегъапэ.

--- Page 275 ---

- Сыда тызгъапэу къыддапшIэрэр? - кIэкIэу ыуж
къылъихьажьыгъэ Хьаджмосэ къеупчIы.
- Шъощ нахьи сынахь делэу шъукъысэмыплъ,- Къутаси зэхихрэм къегъэгубжы.- Къэсэй нычэпэ садэжь
къыIухьэгъагъ, шъошIа?
- А тшIэ гущэрэп,- Лыфафэ къызIуепхъоты, етIанэ
лIым дэжькIэ плъэзэ къыпегъэхъожьы,- тыдэ щыIэми
псаумэ Iофэп.
- Джары ащыгъум сэ сишIэн сшIэгъахэ, къысэлъэIугъэти фэзгъэцэкIагъ,- Къутасэ кIэкIэу къегъазэ,
зэмыплъэкIэу зэреIокIы.- Мы IофымкIэ джащ нахь
шъукъысщымыгугъыжь.
- Къутас, мо зэ къэуцу,- Хьаджмосэ бзылъфыгъэр
пчъашъхьэм дэжь къыщызэтырегъэуцо,- урыгущыIэнэу
ищыкIагъэп ащ, зэгъашIэ.
- Тхьа ущегъэс ащ сырэгущыIэфэкIэ, сэ сырымыгущыIэми чылэр къышъутегущыIэн, хабзэм къышъуфидэнэп.
- Мы къапIорэмэ сыдкIэ сапылъ,- Хьаджмосэ
ерагъэу зиIажэзэ къеIо,- сэ къыуасIорэр зыщымыгъэгъупш о, къыбгурыIуагъа?! - зимышIэжьэу ынэхэр къыфырегъэкIых.- Джыри къыосэIо!..
Къутасэ пчъэр къыреутэкIышъ, нэку-нэпсэу щагум
къыдэкIыжьы.
VIII
Тыгъуасэ щегъэжьагъэу Фаинэ инэшхъэигъэ Зурет
ыгу рихьырэп. КъыримыгъашIэ шIоигъоу загъорэ орэд
кIеIукIы шъхьакIэ, игумышIугъэ къыхэщы.
Фаинэ зыгъэгумэкIрэр тыгъоснахьыпэ дзэу къызэкIакIорэр чылэм къыдахьи, ащ лъыпытэу зэрэдэкIыжьыгъэр
ары. ЗыдакIохэрэмкIэ хэт еупчIыгъэми, шъумыгумэкI,
тыздакIорэ щыIэп, шIэхэу къэдгъэзэжьыщт къыраIощтыгъэ. Аужырэ гущыIэхэр ары зэкIэми анахьэу бзылъфыгъэм ыгу зыгъэкIодыщтыгъэр. ФаинэкIэ щыпэзэхэхэу
щытыгъэп ахэр. ГъэрекIо Украинэм джа дэдэр ары
щаIощтыгъэр. Шъыпкъэ, гъэрекIо якъызэкIэкIокIагъэмрэ
джырырэ бэ азыфагур, щтагъэ ахэмылъэу зыфызэкIакIохэрэр ашIэ.

--- Page 276 ---

Тыдэ кIохэми, зэрэзэкIакIохэрэр дэгъоп. Сыда Фаинэ зэусэщтыр, джыри зиIэтыни адежьэжьыщта, адежьэжьымэ тыда зыдэкIощтыр? Ащ нахь фэукIочIыжьыщтэп.
Зытещтыхьэрэр ышъхьэп, шъэожъыер ары. Яуни-яджэгуи къызэрэзэхатэкъуагъэр шIоIофыжьэп. Псаухэмэ, ари
агъотыжьын.
Нэмыцмэ заIэкIафэкIэ къыщышIыщтым зегупшысэкIэ,
пкIэнтIэ чъыIэр ыгу къытырекIэ. МэIабэшъ, шъэожъыер
къызэрещалIэ, бгъэгупэм чIифызэу, ышъхьэ шIуцIэ цIыкIу
хэбэухьэ. Нэпсэу къышIуIэпызыхэрэр шъэожъыем римыгъэлъэгъухэу кIелъэкIыкIых. Зы гупшысэм зы гупшысэр къебэныжьы.
Тучаным Зурет къызекIыжьым, зыпчэдыжь зэрилъэгъугъагъэм фэдэу, мэплъызышъ Фаинэ щыс.
- УищысыкIэ, Фаин, сыгу рихьырэп. КъысаIу узгъэгумэкIырэр,- Зурет бзылъфыгъэм кIэрэтIысхьэ.
- Гуцэ дэжь исыгъэхэр зымафэ зежьэжьхэм, тэри
тадежьэжьын фэягъэ,- Фаинэ къэгъыгъ,- нэмыцхэр
къакIохэмэ чылэм тыкъыданэ хъущтэп...
- Умыщын, Фаин. Зи къыуашIэнэп. Тэ тызэрэхъоу
шъухъун,- Зурети ыгу къызэхэхьагъ, ынэпсхэр фэIэжагъэхэп.- Тэ щыIэха а нэмыцэу зыфапIохэрэр, зэхэпхыгъэба тыгъоспчыхьэ радиом къыIогъагъэхэр? Ростов къыблагъэкIыщтхэп ыIуагъи... КIо, етIани къэкIопагъэхэу
сэшIы, къакIохэми, сыд къыуашIэн, чылэр зэрэхъоу
шъухъун сIуагъи.
- Ары шъхьакIэ, нэмыцмэ тызэрэбеженцэр къашIэщт... Сэ зысшIоIофыжьэп, Зурет, сыгу къеорэр шъэожъыер ары нахь.
- Уемыгупшыс ащ,- зэхихрэр Зурет ыдэрэп,- уилI
комиссарми цIыф ышIэрэп, укъыздэхьакIэм уянэшыпхъур ара мыр аIоти, зымышIэхэрэр Iаджри къысэупчIыгъэх. Орырэ сэрырэ тызэшыпхъу. О - унахьыжъ, сэ -
сынахьыкI.
Зурет къыриIорэр Фаинэ игуап. Дэгъунэхьаблэ къызщыдэхьагъэм щегъэжьагъэу непэ нэсыфэ хымэ цIыфмэ
къахэфагъэу къыщагъэхъугъэп. Хэти гущыIэ дахэ къыримыIуагъэмэ, ыгу хигъэкIыгъэп. Ащыщ шъыпкъэм фэдэу алъытэ. Ау етIани псэ мыгъом узэримыгъэгупшысэн
щыIэп, нэмыцхэр къэкIуакъохэмэ зэрэхъущтым емыгупшысэн фэлъэкIырэп. Чылэм сыд фэдиз идэгъугъэми,
бзэгу дэмылъынэу хъурэп. О зыфэмыIон Iаджи Iофым
хэхъухьэщт.
- Аущтэу хъунэу щытыгъэмэ, Зурет, нэмыкI сыфэягъэп, тхьауегъэпсэу, сэри сшыпхъум фэдэу усэлъытэ,
сыпсаущтмэ, дунаим сытетыфэ шъуидэхэ Iуагъэ сщыгъупшэнэп. ШIум тегъэгупшыс нахь, ер тшъхьэ къитэмыгъэгъахь,- ежь-ежьырэу зэгыижьы,- джыри ащ фэдизэу
къэхъугъэ щыIэп, нэмыцхэр Дон къызэпырамыгъэкIынхэкIи мэхъу. О уиIуагъэу, тыкъызхэфагъэхэр зэрэхъоу
тэри тыхъун.
Къэлэпчъэ макъэ къэIугъ.
- О-уи-уиу, шъуитIо сыдэу шъумыукIытэра? - Къутасэ игые ыпэ ит,- сэ сыкъэмыкIоу нибжьи садэжь шъукъэкIощтэп, тилIыхьагъэми шъушIэрэп.
- Ар умыIо, тыгъоспчыхьэ уадэжь тыкъэкIогъагъ,
уисыгъэп,- Зурет къеIо.
- Тэ тэшIэкIэ огугъа узщыхэтыр,- Фаини мэщхы.-
Сыдэуи духымэ IэшIур къыппилъэсыкIыра?
- Адэ арба сIорэр, сыгу зэгоутыпэ зэхъум, сидух апч
гъэшIуагъи къэсштэжьыгъ. Мыр шъошIа, синысэтынмэ
ащыщэу згъэтIылъыгъагъэ.
- Сыдэущтэу джы нэс къэбгъэсышъугъа? - гущыIэр
Зурет Iэпехы.
- Е-о-ой, си Зурет, сыдыр икъэгъэс ащ, синысэщагъэр гум къызыкIрэм къогъу горэм къозгъэбылъхьэзэ
джы нэс къэсхьыгъ. Непэ сыуныкъугъэ, шъори мыщ
щыщ къыжъунэрэс сIуи, къышъуфэсхьыгъ,- ошъогум
къихьащт жъуагъохэр къызехьахэхэм, пчыхьэм инэфи
къыхэхъуагъэти, Къутасэ иджэнэ дахи зэпэжъыужьэу
къыхэщыгъ, дэнэ IэплъэкI цIыкIури зыпшъэ дэфэгъэ
шъхьацри дахэу зэIыхыгъэ, нитIуми гушIопсыр къакIелъэсыкIы.- Ащ нахьи нахь къэбар гъэшIэгъон къышъуфэсхьыгъ,- къяIушъашъэ,- некIох, унэм тижъугъахьэри
къышъосIощт.
Къэбарэу къафихьыгъэр зыфэдэр амышIэу Зуретрэ
Фаинэрэ зэплъыгъэх. Ащыщэу къызыщыуцущтыр ымышIэу Зурет ышъхьэ бэ къилъэдагъ. Къэбар дэин фаеп,
дэигъэмэ мощ фэдэу Къутасэ зигъэкIэрэкIэныеп. Зурет
фэщыIэрэп, еупчIы:

--- Page 277 ---

- Сыд къэбара, Къутас, къаIоба, Къэсэйщтын зикъэбарышIу къэIугъэр?..
- А Iух адэ, а шъхьакъэжъым игугъу къысфэмышI,-
модыкIи-мыдыкIи щымыщэу Къутасэ къыпеупкIы.- Къэбар дэеп къышъуфэсхьыгъэр, дэгъу нахь. Тэ щыIа Владик?
- Хьатамэ дэжь щыI,- тешIэрэр Зурет шIуаб.
- Ара? Шъэожъыем зэхихэу Хьатамэми е нэмыкI горэми риIуакъомэ сэIошъ ары,- ыгужъуакIэ письмэ къыдехы,- ма, Зурет, къеджэри пшIэщт,- ардэдэм етIани
псынкIэу къыпедзэжьы,- силIыгъэр ары къэзытхырэр,
сызеджэм сыгучIэ лъапсэ гущэр рихыгъ,- джы нэс
гушIор зынэгу кIизыгъэ Къутасэ ошIэ-дэмышIэу къэгъыгъ.
Къутасэ илIыгъэ ШэрэлIыкъо къытхырэ шIагъо щыIэп.
Ыгу къызкIыпылъэдагъэр ымышIэу къыпылъэдагъэти
къыфэтхэ. Чылэм щыIакIэу щыриIэм къыкIэупчIэ. Ежьыри псау, узынчъэ. Заом Iутыгъэхэти, тIэкIу зарагъэгъэпсэфынэу къыIуащыгъэгох...
- Умыгъ, Къутас,- Фаинэ еушъыи,- дэгъуба къыпфэтхагъэмэ.
- Дэгъуна шъуз иIэу,- Къутасэ хэщэтыкIы.
- Адэ сыдэу пшIын,- Зурети егъэрэхьаты.
Зи амыIоу бзылъфыгъэхэр тIэкIурэ щысыгъэх.
Апэ рэхьатыр Къутасэ къеукъо:
- КIо, къэтхагъэми, къэрэтх. Тэри зыгорэм ыгу терэлъ, зыгорэм имыукIытэ цIыкIу пае тышъыгъон тлъэкIынэп, емынэрэп зыфыдэкIуагъэр, шIумэ ерэплъ джы. Ащ
нахьи нахьышIу моу дух тIэкIу зыхэсэжъугъакIи,- Къутасэ щхызэ апчышъхьэр Iуехы, Iэгум рикIэн зыщиIорэм
щегъэтыжьы.- Хьау, мы ныо джэнэжъэу шъущыгъымэ
къахаскIэу сидух шIагъо згъэкIодыщтэп, къызыщышъулъ
анахь джэнэ дахэу шъуиIэр.
Фаинэрэ Зуретрэ къедэуагъэх шъхьакIэ, би макIи
Къутасэ ашIокIыгъэп. Джанэу къаштагъэмэ ащытхъузэ
заригъэфэпагъ. Мыдырэхэри гъунджэм зеплъыхьажьыхэм, ашIагъэмкIэ кIэгъожьыгъэхэп.
- Моущтэу тыфэпагъэу зыгорэ къихьэмэ хьэйнапэ,-
Зурет къыIуагъ.
- Фаер къерэхь нычхьапэ,- Къутасэ пшъэшъэ ягъэщэным фэдэу щыс,- арба сэри сызфаер, къашIорэмышI

--- Page 278 ---

зи тхэмылъыжьэу къызщыхъухэрэмэ... Ау джанэхэр
тфэбыхъуIо хъугъэхэу къысшIошIы...
Хьатамэрэ Владикрэ унэм къипкIагъэх. Ыпашъхьэ итхэр ымышIэжьых пIонэу зырызэу Хьатамэ къызэпиплъыхьагъэх:
- Алахьым семыукIи, сыда нычхьапэ шъуищым
къышъохъулIагъэр, сыдэу шъугъэкIэрэкIэгъая? О-уи-уиу,
мы слъэгъурэр сыд гъэшIэгъон шъыу!..
- Тыпсаумэ, Хьатам, нахь гъэшIэгъони къэтлъэгъужьын. Моу дух тIэкIу зыхэсэгъакIэри ащ нахьи нахьышIу,-
Къутасэ ынэкIушъхьэмэ къахихэу исэмэркъэу чэф къырегъажьэ.
IX
Лэжьыгъэр мыгъэ бэгъуагъэ. Комбайнэ закъоу колхозым къыфэгъэзагъэр хыныгъом пырикъурэп. ЛIыжъ
щэмэджаохэми тIысыгъо ашIэрэп. Бзылъфыгъэми ауж
бганэхэр къетаджэх. Хьамэм тет щыбзэхэри зэпыухэрэп,
коц кIэгъэкIыгъэр щылъыгъо рамыгъафэу къэралыгъом
раты.
Заор къызэрэблэгъагъэм хэти ехъырэхъышэжьрэп.
Зэуж итхэу чэщи мафи амыIоу тидзэхэр къушъхьэ чIэгъым
чIэхьэх. Дэгъунэхьаблэ къыдэхьэрэ шIагъо щымыIэми,
мэз кIыб тхышъхьэмкIэ рэкIох. Заор зэрэмычыжьэр топ
гъогъо макъэу къэIухэрэмэ къыуагъашIэ.
Тыгъуасэ губгъом ит цIыфмэ нэмыц самолетыр зыфэдэр апэрэу алъэгъугъ. Къыздизыгъэр амышIэу кIэтIаркъор къашъхьащыхьи, зылъэгъугъэм чIым зыхыригъэдзагъ. Зи къаримыIоу тыригъэзэжьи, топыо макъэхэр
къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ быбыжьыгъэ. Лэжьыгъэр
дэзыщыгъэгъэ кухэр къэлъэгъуагъэх. ЯкъэкIожьыкIэ
ашIомытэрэзэу цIыфхэр апэгъокIыгъэх. ЖэкIагъоми
икушъхьэ Фаинэрэ Владикрэ тесых. Зурети ячъэлIагъ:
- Къэжъугъэзэжьыгъа, Фаин?
- Мы дунэе Iаем тэ бгъэкIощтха мыхэр,- ЖэкIагъор
кум къипкIыгъ,- ащ язакъоп, лэжьыгъэри къэтщэжьыгъ.
- ЦIынащэ аIуагъа?
- Шынэна коц гъушъэр, шъущэжь аIуи, къытагъэщэжьыгъ, зэратэкъон яIэп.

--- Page 279 ---

Бзылъфыгъэмэ Фаинэ къауцухьагъэу къызэригъэзэжьыгъэм щэгушIукIых. Нахьыбэми анэпсхэр кIалъэкIыкIых.
- СышъухэкIэу тэ сыкIона, къэзгъэзэжьыгъ,- Фаини
мэгъы.- МэшIокум Пщыкъанэ тыригъэтIысхьэ пэтзэ, сыгу
зыгорэу къэхъуи, тыкъикIыжьыгъ. СшIагъэр нахьышIуми
нахь дэйми сшIэрэп. Сыгу къызэрэсиIоу сызекIуагъ.
- Дэгъоу пшIагъэ, дэгъу къызэрэбгъэзэжьыгъэр,-
Гуцэ Фаинэ ытамэ Iэ щефэ.- ТIогъагъэ гущ мэшIошхом
зыхэмыдзэжь. Къызэрэбгъэзэжьыгъэм урыкIэмыгъожь.
- Тэ щыIа Владик? Хьатэмэ тхьамыкIэм ныпчэдыжь
кIэхэкIыгъэм изакъоми, псэпэшхо пшIагъэ,- Зурет къеIо.
Тхышъхьэ коцыпкъымкIэ зимэлхэр щызгъэхъурэ Хьатамэ дэжькIэ Владик мачъэ.
Щытхэм агъэшIагъоу шъэожъыем кIэлъэплъэх. Хьатами къыпэгъокIышъ, епхъуатэ. Зандэу ышъхьагъ щеIэтышъ, зыгорэхэр риIохэу щеIыгъы.
ЖэкIэгъо Пщыкъанэ колхоз правлением щыщхэу хьамэм тетхэр къыугъоихи, лэжьыгъэм рашIэщтым егупшысагъэх. Хьамэм телъыр зыфэдизыр къалъытэни, трудодень тефэу агощынэу рахъухьагъ.
Мэл шъитфымрэ чэм шъитIумрэ непэ-неущэу къушъхьэ лъэныкъом зырамыфыжьэкIэ, кIасэ хъущт. Пыир
къэблагъэ хъумэ джаущтэу ашIынэуи райкомыми къыIуагъ. Ахэр зыфыщтхэри агъэнэфэгъагъэх, кухэри афызэтырагъэпсыхьэгъагъэх.
Пчэдыжьым дэгъунэхьаблэхэр къызэущыжьхэм,
Хьатамэ имэл Iэхъогъу тхышъхьэм тыралъэгъожьыгъэп.
А чэщ дэдэм Хьатамэ лIыжъитIу рагъэгъуси, къушъхьэ
гъогум техьагъэх.
Апэрэ чэщымрэ мафэмрэ дэгъоу кIуагъэх, чыжьэкIаеу IукIыгъэх. ЯтIонэрэ мафэм мэлхэр къэпшъыгъэх,
зафэмыхьыжьэу гъогум тегъуалъхьэхэу аублэ.
Дзэу къызэкIакIорэмэ мэл шъитIурэ пшIыкIухрэ Хьатамэ Iахыгъ. Апэ аримытынэу ежьэгъагъ шъхьакIэ, сыд
зыфитыр, ыIорэм щыщ къырагъэкIыгъэп, мэлхэр зэрэIахырэмкIэ тхылъ къыраты зэхъум, ыгу нахь тIысыжьыгъэ.
Мэфэ заулэ кIуагъэхэу мэлэу къыфэнэжьыгъэр Хьатамэ зелъытэжьым, ыгу кIодыгъэ. Иджыбэ илъ тхылъыпIэр нахьыбэ хъузэ, мэлмэ ахэкIыщтыгъэ. Дзэм Iахыгъи
псэхалIэ хъугъи зыхегъэкIыжьым, Iэхъогъум щыщэу мэлишъэрэ пшIыкIузырэ къыфэнэжьыгъагъ.
Мафэ горэм мэлэу мыкIошъурэр ыпшъэ дэсэу Хьатамэ ыхьызэ, машинэ горэ къакIахьи къэуцугъ. ДзэкIолI
щыгъынкIэ фэпагъэу, лIышхо горэ къикIи, Хьатамэ къеупчIыгъ:
- Тэ шъукIора?
- Дзэр зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ тэкIо,- иадыгабзи
урысыбзи зэхэпхъагъэу мэлэу ыпшъэ дэсыр Хьатамэ
къыдихи, гъогу напцэм хигъэтIысхьагъ, псынкIэу колхозым щыфагъэхьазырыгъэ тхылъхэр ригъэлъэгъугъ, адырэ IэмкIэ дзэмэ Iахыгъэ мэлмэ апае къыратыгъэ тхылъыпIэхэри фищэигъэх.
Зи ымыIоу лIыр тхылъыпIэмэ ахаплъи, ышъхьэ ыгъэсысыгъ. Хьатамэ ыпашъхьэ итым ыгу илъыр ешIэ пIонэу
ышъхьи дигъэсысзэ, пшъыгъаеу ынэгу кIэплъагъ.
- Мы къэнэжьыгъэр тэ шъуIытэхыжьы,- лIыр игъусэм еджагъ,- мыхэмэ тхылъ ят колхоз мэлхэр
зэраIытхырэмкIэ.
ТхылъыпIэу къыратыгъэм итыр ымышIэми, къызэпиплъыхьэу Хьатамэ ыIыгъ, етIанэ apeIo:
- Давай печать,- IапэкIэ печатыр зыдэщытын фэе
чIыпIэм тео.
- Сыд печатым епшIэщтыр, ащ итхагъэм нахь печать
дэгъу уфаеп, генералым къысигъэтхыгъи, пыим IэкIэшъумыгъахьэу мыщ нэс къызэрэшъуфыгъэм пае, къышъущэтхъу,- тхылъыр къэзытхыгъэ лейтенантым бэ къеIо
шъхьакIэ, къыIорэм нахьыбэр Хьатамэ къыгурыIорэп, ау
гущыIэу генералыр къызэрэхэфагъэр ешIэ.
- Печать давай,- джа гущыIитIур ары Хьатамэ ыжэ
дэмыкIрэр, етIанэ адыгабзэкIэ пегъэхъожьы.- Мыщ фэдиз мэл хъущэ печать щымыIэу стырэп сэ!..
ШIомыкIыхэ зэхъум лейтенантыр щхызэ къеуцуалIэ.
- Къаштэ моу шитIум яз, частым схьыни, печать къытездзэн.
- Шъулъэгъурэба мыщ ышIэн ихьисапыгъэр,- Хьатамэ игъусэ лIыжъитIумэ apeIo,- джаущтэу мэл хъущэр
сIихын иморадыгъ.- ТIэкIу зытешIэрэм: - Шъулъэгъугъа,
джары генерал зыфаIорэр...

--- Page 280 ---

- Печать-жъочать пIоy, Хьатам, зашIобгъэнэн фэягъэп,- лIыжъитIум яз къеIо,- мэлхэр зэрэтIахыгъэмкIэ
къэзыушыхьатырэ тхылъ къытатыгъэми тезэгъы, зэошхо
макIо, хэта къыппылъыщтыр.
- Хьау, Иляс, ахэр умыIох,- Хьатамэ ыдэрэп,- сыдырэ Iофи тхылъ пылъын фае, тхылъым сыдигъуи печать
игъусэжьмэ нахьышIу. Джары къэшъошIэжьа, тыкъежьэн зэхъум ЖэкIагъом къытиIогъагъэр?
- Тэрэз, тэрэз. ПшIагъэм урыкIэмыгъожь,- адырэ
лIыжъми Хьатамэ къыдырегъаштэ.- ТшъхьэкIэ тимэлхэп
мыхэр, колхоз мэлых нахь. Дунаир зэкъоужьэу мэл
Iэхъогъур тэ шъухьыгъа aIoy чылэр къыкIэупчIэмэ, зыдэтхьыгъэр нафэ - тхылъхэр къэтштэжьыных.
ШIэх дэдэу лейтенантыр къэсыжьыгъ.
Хьатами зыфэе тхылъри къыIэкIэхьагъ.
- Печать давай,- тхылъыр къыIихы пэтзэ, джыри Хьатамэ къыIуагъ, телъэу зелъэгъум гушIуагъэ, фэсакъыпэзэ плIэ зэтыриуплIакIи иджыбэ рилъхьагъ.
Мэлынчъэу къызэрэнагъэр джыдэд ныIэп Хьатамэ
къызыгурыIуагъэр. КъыриIонтIыкIэу гур къэузыгъ. Мэлэхъо бэщыр ытамэ зэрэтелъ хабзэу кIэкIэу къыгъази,
зыдакIори ымылъэгъоу къежьэжьыгъ.
ШыуитIур ыуж итхэу заулэрэ къэкIуагъэхэу Иляс
къыреIо:
- КъекIэс, Хьатам. Чэзыу-чэзыоу утхьыжьын.
X
Дунаим зао темытыжь пIонэу тыдэкIи щырэхьат. Мафэри чэщри къэIущтыгъэ гырз макъэхэри щыIэжьхэп.
Хьатамэ шIогъэшIэгъоныр къохьэпIэ лъэныкъомкIэ, къалэр зыдэщыIэ ошъочапэмкIэ чэщрэ къэлъагъощтыгъэ
гукIодыгъо плъыжьышэр къызэрэмылъэгъожьырэр
ары. БэшIагъэ Хьатамэ лIыжъитIоу игъусагъэр чылэм зыдэхьажьыгъэр. ШIуцIэгъэ шъэфэу Дэгъунэхьаблэ ыпашъхьэ щымэкъэнчъ. Зы хьэхьакъу макъи къыдэIукIрэп.
ЗаIэти, чылэм дэсхэр дэкIыжьыгъэхэу къыщэхъу. Мэлэщым техьажькIэ сыда Хьатамэ тыришIыхьащтыр? Дунаим
щыриIэжь щыIэп. Хэкужъ ихъухьагъ. Мэлмэ афэдэу ихьэ
гъусэ закъоу къыфэнэжьыгъэгъэ Мышъыди гъогум щыхилъхьагъ. Бетэмалым машинэм зыримыдзыгъэмэ хъущтыгъэба! Щэрэхъым зетхъом, машинэр рычъагъ.
Чылэм ирэхьатыкIэ Хьатамэ ыгу рихьрэп. Нибжьи зэмыгупшысэн щынагъохэр ышъхьэ къехьэх. ЗэкIэми апэ
Зуретрэ Владикрэ ыгу къэкIы. Ахэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ маплъэ - яунэ шIункIым къыхэщрэп. Къэхэлъэ
чъыгмэ тыгъурыгъур къахэджыкIы. Язакъоу зэрэщыIэхэр арыщтын, Хьатамэ тыгъурыгъухэр ылъэгъу хъухэрэп.
Къежьэжьы.
Имэлэщ мыкIожьмэ тэ кIона?
Хьатамэ тыгъурыгъур къыздэджыкIырэ лъэныкъомкIэ мыкIоу, къыухьи, мэлэщым техьажьыгъ. Имэл
Iэхъогъу зыдэтыщтыгъэ чэу лъапсэм иуцуи, заулэрэ щытыгъ. ЗэхишIэу ыгу къэузыгъ, хэщэтыкIи, унэм ихьажьыгъ. Мэфэ заулэм зэрымысыгъэ унэм псы чъыIамэр
еу. ПIэкIор къуапэм тетIысхьи, заулэрэ щысыгъэу пIэм
зэрэхэукIорэягъэри ымышIэу зэрэфэпагъэу хэчъыягъ.
Хьатамэ пкIыхьапIэ елъэгъу. Генералым имашинэ ис.
Игъусэгъэ лIыжъитIури шыоу машинэбгъумкIэ готых,
шыхэр чъэхэрэп, мэбыбых. Машинэр гъучI закIэу зэхэлъ
шъхьакIэ, шыхэр хьайуанми, псэ яI, псэкIодых.
Ар Хьатамэ зилъэгъукIэ, лIыжъмэ якуо, шъууцу
apeIo, яцIацIэ. Чъэм дыхэтэу машинапчъэр Iуихынэу
зежьэкIэ генералыр къетхъошъ, ыIэ къеубыты...
Къэхъугъэр ымышIэу Хьатамэ къэлъатэ, ынэмэ акIэIотыхьажьэу пIэкIорыгум къетIысхьэ.
Мэлэщым темыхьажьызэ, ЖэкIагъом дэжь кIон фэягъ. Колхоз мэл хъущэр къыритэкъухьи къэкIожьыгъэу
унэм мэчъыешъ илъ. Хъуна ар, зэхэзыхырэмкIи хьайнапэ. ДжыбачIэм илъ тхылъыпIэ купмэ атеIабэ. КIэкIорыкIзэ,
бгым ехы.
ЖэкIагъомэ ящагу зэгъокIы.
Пчъэм тео. Мамырхъан унэм къеджыкIы.
- Сэры, Мамырхъан. Хьатам ары.
- ШъукъэкIожьыгъа, Хьатам?
- ЖэкIагъор тэ щыIа?
- Тыгъоснахьыпэчэщ ахэри зэрэдэкIыгъэх.
- Тыдэ зыдэкIуагъэхэр?
- Зи хэсшIыкIырэп, Хьатам,- Мамырхъан ынэпсхэр
къышIокIохэшъ, иджэнэ Iухъо къуапэкIэ кIелъэкIыкIых,-

--- Page 281 ---

унэм къилъэдэжьи, укъэмыгумэкI ыIуи, зэрэмышхэу
ичъыжьыгъ.
- Хэта игъусэр?
- Чэлмэткъо Аскъалэ зэригъусэр сэшIэ, ащ нэмыкIэуи
лIитIу игъусагъ. Тичылэхэп ахэр, зыщыщхэр сшIэрэп.
- Олахьэ гъэшIэгъоным хъурэр,- Хьатамэ а сыхьатым ыгу къэкIодэу регъажьэ.- Ащ нэмыкIэу сыд къэбар
чылэмкIэ щыI?
- Мыры сIонэу сшIэрэп, непэ-неущэу нэмыцхэр чылэм къыдэхьанхэу aIo, тхышъхьэмкIэ рыкIохэу алъэгъугъэу ары къэбарэу щыIэр.
- Хэта зыIуагъэр?
- ПлъакIо кIогъагъэхэр ары... Къэгъэзэжь Къэсэй
гъэкIэрэкIэгъаеу тыгъуасэ гъогум тетэу слъэгъугъэ.
- Къэгъэзэжь Хьаджмосэмэ шIэ плъэгъугъэр?
- Хьау, Хьатам. Ыкъу ары - Къэсэй.
- ПIорэр сыд шъыу, сыд икъэкIожьыкIэр?
- СшIэрэп, заом щымыIагъэу мэзым хэсыгъэу ары
зэраIорэр... Сыд сэ сызфыщысыр, омэлакIэщтын, гъогу
утетыгъ,- Мамырхъан гъомылэ къыштэнэу ежьэ шъхьакIэ, Хьатамэ къэтэджыжьы.
- Хьау, Мамырхъан, умыгумэкI. Зыми сыфаеп сэ...
Олахьэ хъурэр гъэшIэгъоным, сыда джы адэ сшIэщтыр?..- ежь-ежьырэу зэупчIыжьы.- Тэ тыгуIэзэ мыкIэ
тыкъэкIожьыгъ... Олахьэ гъэшIэгъоным Къэгъэзэжь
КъэсэйкIэ къысэпIуагъэр. Пщыкъанэ ащ пае зэ къызысфыхегъэпсым, сшIошъ хъугъагъэп. ЗэрэхъурэмкIэ,
улIэнми лIыгъэ ищыкIагъ.
Зыдигъэзэщт лъэныкъор Хьатамэ ымышIэу ЖэкIагъомэ адэжь къыдэкIыжьы. Зыми щымыщэу изакъоу пчэгум къинэгъэна?.. Мыщ фэдэу Iофыр къычIэкIынэу
ышIагъэмэ, зыдэщыIагъэм къикIыжьыныеп. Игъусэгъэ
лIыжъмэ унагъохэр яI шъхьакIэ, сыда къызфэгумэкIынэу
Хьатамэ иIэр. ИупкIэ naIy, имэлэхъо бэщ. Мэлэхъо бэщри сыда джы зэрищыкIэгъэжьыр? ЧылэлIмэ Iашэр аIыгъ,
ежь бэщыжъыр янэ къыдилъфыгъ пIонэу тыдэ кIоми
къыздырехьакIы, зылъэгъури къыдэхьащхы.
Къэлэпчъэжъыем Хьатамэ къызщынэсыщтым Мамырхъан къыкIэлъэджэ, къыкIэхьэ:
- Сщыгъупшэжьыгъи, Хьатам, хьэйнапэ сыхъу пэтыгъ, тIощтыри тшIэщтыри тшIэжьрэп,- къеIушъашъэ,-

--- Page 282 ---

зыгорэкIэ Хьатамэ къыгъэзэжьмэ, чылэм дэмыкIынэу eIy
Пщыкъанэ къысиIуагъ.
- Аущтэу Iоба адэ, бетэмал!..
Чылэм дэкIэу Хьатамэ тэ кIона, зэ закъо цыхьэ къыфашIи, чылэм дэкIыгъэти, колхоз мылъкур къыритэкъухьи къэкIожьыгъ. ЖэкIагъом ыIуагъэмэ, ар фишIэн. Чэщи
мафи ежэнба. ИщыкIагъэшъ ары аущтэу зыкIиIуагъэр,
зигущыIэхэр изытэкъухьэрэмэ ащыщэп Пщыкъан.
МэлэщымкIэ макIо ыIозэ, Хьатамэ чылэпшъэ урамым
техьэ. Жьыми орэжьы, кIони Гуци Зуретдыхэри къызэригъэлъэгъущтых. Сыд фэдиз пIуагъэми, ахэр бзылъфыгъэх. Псаоу, узынчъэу къызэрэкIожьыгъэр арэшI.
Чылэм паIо щыгъэу адыдэсэу зашIэкIэ, агу нахьышIу хъун,
зы къотыгъо гори яIэу ащыхъун. Шъэожъыер зимылъэгъугъэми мэфэ пчъагъэ тешIагъ. Мэз тхышъхьэмкIэ
кIонэу Хьатамэ ыгу къыпылъэдагъ. Нэмыцхэр гъогум
рэкIохэмэ къызэригъэшIэни къэкIожьын. ЦIыфмэ анэ
щтэр къызкIахьэкIэ алъэгъугъи амылъэгъугъи рыгущыIэщтых.
Мэзым хэтэу заулэрэ кIуагъэу пцел чъыг фыжьыжъыр зыдэщыт нэпкъым дэжь дэкIыгъ. ТIэкIу тешIагъэу
машинэ макъэ къэIугъ, кIэим къыдэлъэтыгъ. Бэрэ мычъэу
гъогу напцэм Iут псынэм дэжь къэуцугъ. Машинэм къизэрэтэкъугъэ нэмыцхэр псынэм Iубэнагъэх.
Хьатамэ къыгъази, нэпкъ зандэм къечъэхыжьыгъ.
Джары нэмыц зыфаIохэрэр, ынитIу шъыпкъэмкIэ
блэгъабзэу ылъэгъугъэх. КъызэрэшIошIыщтыгъэ дэдэхэу
щытхэп, ахэри цIыфых, щалъэм зытырауIубагъэу псы
ешъох. Шхончхэр акIыбмэ арылъ. ГъучI паIохэр ащыгъых.
Джыры ныIэп Хьатамэ орден зэриIэр ыгу къызыкIыжьыгъэр. Ардэдэм нэмыцмэ аIыгъ шхончым фэдэ
ыгъотмэ шIоигъоу ыгукIэ хъугъэ.
ЖэкIагъори Чэлмэткъори ыгу къэкIыгъэх.
Алахьым ешI джы ахэр зыдэщыIэхэр. Чыжьэу щыIэнхэ фаеп. Дэгъугъэба ахэмэ акIыгъугъэмэ, аIорэр адиIоныгъи, ашIэрэр адишIэныгъи.
ПсыIушъом къызэрэсыжьыгъэри Хьатамэ ымышIэу
мэзжъыем къыхэкIыгъ. Псым къикIыжьи, ицуакъэхэр
зыщилъэжьыгъэ къодыеу, шылъэмакъэу къэIугъэм
зэригъэплъэкIыгъ.

--- Page 283 ---

Нэпкъым Къэгъэзэжь Къэсэй къыIулъэдагъ. Хьатамэ
къэтэджыгъ, мэлэхъо бэщри ытамэ тырилъхьажьыгъ.
- Хьатамыжъыр, сыда нэфмышъэу зыуж уитыр?
Хьатамэ машIом падзагъэу къыщыхъугъ. Мэлэхъо
бэщымкIэ ерэуи шым къырерэутэх Iоу ыгу хъугъэ.
ШыбгъэмкIэ риутыщт пIонэу къыжэхэт. Къепсыхыгъэу
лIы фэдэу къыдэгущыIэми зыгорэм фэдагъ... Хьатамэ
зыкъешIэжьышъ, делэм уIукIэмэ уипаIо ети блэкI зэpaIoy,
зеIажэ, IущхыпцIыкIэу реIожьы:
- Къэгъэзэжьыр, о уздэщыIагъэм хэт къыкIэупчIэрэр?
- Сэ сыздэщыIагъэм упымылъ, о уздэщыIагъэр ары
къэпIощтыр!..
- Боу къыосIон армэ узхэхьагъэр,- Хьатамэ щхыпцIыгъэ,- джа о уишIыкIэу, нэмыцмэ сапэгъокIыгъагъ.

--- Page 284 ---


Ятфэнэрэшъхь

--- Page 285 ---

I
Дэгъунэхьаблэ гъогушхуитIум азыфагу, къушъхьэ
лъэпэ тIуакIэм зыщызэкIиупкIагъэу зэрэдэсыр арыщтын,
къыдэхьэшхорэ шIагъо щыIэп. Нэмыцмэ ягъуи ар дэдэр
къехъулIэ. Бэ Къэгъэзэжь Хьаджмоси ыгу щышIэрэр.
ЗэрэзекIощтыр ымышIэу, къэхъущтми паплъэу тIэкIурэ
зиIажи, урамым техьагъ.
Унэм къикIы зэхъум, Лыфафэ къылъыджэгъагъ:
- А лIыжъ, апэ зямыгъэлъэгъоу о укъарэлъэгъу.
Хьаджмосэ щхыпцIыгъэ. Тэ щыIэха, ныо бетэмал,
укъэзылъэгъущтхэр? Алахьым мыкIожьы ышIынхэр
блэкIых нахь, къыдэхьан ямурадэп. Хъуна мыщ фэдэ кIэй
тIысыпIэкIэ къыхэпхыныр, кIохи кIэим дэтIысхьагъэх, хэт
уилъэгъуна зыбгъэбылъэу. Хабзэ гори агъэуцун фаеба.
Умыгузажъу, джы нэс пщыIагъэр джыри пщыIэжьын, ащ
фэдизэу къэхъугъэ щыIэп, ежь-ежьырэу зэушъыижьы.
Икъун Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зипIытIэу-зифызэу
къызэрихьыгъэр. Ащи зэгорэм ыбгъэ щизэу жьы къерэщ, ытамэхэри занкIэу ерэIэт. Ар чылэм къыщамылъэгъумэ, хэта къыщалъэгъущтыр? УпкIэ пэIо фыжьыр ышъхьэ тес, илъэс пчъагъэрэ зыщимылъэгъэ щазымитIум
"кIыгъ-сыгъ" рагъаIо. Ятэжъ къыкIэныжьыгъэ бэщэу,
зэгорэм пхъэшъхьакIэм хилъхьэгъагъэр, тыжьын тхыпхъэхэр телъхэу гъэмэфэ тыгъэм пэжъыу. Игалифе гъончэдж бгъуитIу урамыр зэлъаIыгъ. Тыжьын бгырыпхым
иблэрхэр пэсысыхьэх, тыжьын къамэри голъ. Хьаджмосэ щыгъмэ къямыкIурэ закъор иупкIэ naIy. Джа зымкIэ
хэукъуагъ. Адыгэ паIомрэ упкIэ паIомрэ язэу зыщилъэщтыр ымышIэу бэрэ пылъыгъ. Лыфаф ары зилажьэр.
Фабэ, зыщылъ упкIэ naIop къызыреIом, тыригъэнэцIыхьагъ.
ЧылакIэм щегъэжьагъэу чылэгум къэсыфэкIэ, чэу
къопэ тIысыпIэмэ зафиплъыхьагъэми, гущыIэгъу къыфэхъун IукIагъэп. Тэ хъугъэха сэIо мыхэр, уафэмые хъумэ гъогум урамыгъэкIожьэу чэу къуапэмэ атесыщтыгъэх. Хъущтыр ашIэрэпышъ ары чIыхъумбый нэшъумэ
афэдэу заудэгугъэу яунэмэ къазыкIимыкIыхэрэр. Сыда
хъущтыр, ащ укIэупчIэжьынэу щыта, хъущтыр хъугъахэба. Мыщ нэс къэкIон зылъэкIыгъэр, джыри чыжьэу кIощт.
- Къеблагъ, Хьаджмос,- ныо горэ къеджагъ.- Упсауба, тхьам ыIомэ, Лыфафэ сыд ищыIакI, сыд жъугъахъэу шъущыI?
- Тхьауегъэпсэу, уезэгъыщт тищыIакIи,- къэмыуцоу
къеупчIыгъэм джэуап ретыжьы, тыдэ къикIыгъа мы
мыгъо закъоу чылэм дэсыр,- шъо сыдэу шъухъура?
- Шъо чылэм шъудэсмэ, тэри зыгорэу тыхъун.
Мыгъо закъоу чылэм дэсыр сыда къысфэзыхьыгъэр
ыIоми, къыриIуагъэмэ Къэгъэзэжьыр къагъэгушIо. Нахьыпэм ащ фэдэ гущыIэхэр къырамыIоуи щытыгъэп
шъхьакIэ, джы ышъхьэкIэ фаеу пкъырэхьэх. Пытэ-пытэу
ибэщи чIым тырегъэуцо, ышъхьэ еузэнды.
Зыуи арэп цIыфмэ зыкъызэрябгъэштэщтыр, ашIоигъо горэ афапшIэмэ ары. Ащ фэдэ Iофыгъо чылэм
къыщиIэтын ылъэкIыгъэмэ дэгъугъэ. Сыда зыкIимылъэкIыщтыр? АпэрапшIэу зэгупшысэн фаер, цIыфмэ ягуапэу
ащагъэгъупшэжьыгъэр ары. Мэщыт горэ чылэм дэмышIыхьагъэ хъущтэп. Зимыгуапэ чылэми къыдэкIынэп.

--- Page 286 ---

ЧIыгу гощынри ары. МэкъумэщышIэм чIыгур зептыкIэ,
къыпфимышIэн щыIэп.
Тучан пчъэIупэм пэчIынэтIэ пхъэтэкъэжъым лIыжъитIу
тесэу зелъэгъум, Хьаджмосэ гушIуагъэ:
- О-уи-уиу, дунаим шъутетыжьмэ ары!..
- Къэгъэзэжьыр, тэ укъыткIэмынакI, оры зишхылъэ
дэтIысхьажьыгъэу дэсыр,- анахь лIыжъ къогъу цIыкIум
къыдзыгъ,- мы къэкIуагъэмэ уагъэщтагъэмэ сшIэрэп
нахь.
- Сэщ фэдэп ахэр зэраIуалIэхэрэр,- Хьаджмосэ зигъэсэмэркъэугъэми, зэримыгуапэр къыхэщы,- о бжьыр
ппшъэ дэлъэу, ТIатIыхъу, колхоз чIыгур уагъажъо зэхъум, сэ закъор ары шъухэкIыжьынэу зилIыгъэ къыхьыгъэр. Арышъ, къэсэмыгъаIуи нахьышIу,- ыгу къыдеIэу
мэщхы.
- Адэ, Хьаджмос, аущтэу тымышIыгъагъэмэ хъущтыгъэп, зэман дэй тызхэфэгъагъэр,- ТIатIыхъуи зеухыижьы,- тыпсаоу дунаим джы нэс тызэрэтетри гъэшIэгъоны. Сэ сIорэр ары ащыгъум, Хьаджмос, охътэ лые тетымыгъашIэу, бжыхьэ ехъулIэу тичIыгугъэхэр дгъотыжьыгъэмэ дэгъугъэ. Колхозым хэкIодэгъэ мылъкум тыпылъыжьэп, тыпсаумэ ари дгъотыжьын, хэбзакIэу къэкIуагъэм ыIощтыр сшIэрэп нахь.
- Сыд ыIона,- адырэ лIыжъыр къыхэгущыIэ,- ыIощтыр гъэнэфагъэба, хьаолыеу большевикмэ зао къаришIылIагъа, тэ тигукъауи зэхимышIыкIынэу щытэпщтын.
- Ари зыгорэу хъун, тхьэм ишыкуркIэ, ащ пылъын
кIалэхэри тиIэх,- Хьаджмосэ ыкъо зэрэкъогушхукIырэр
къыхимыгъэщми, къыуигъашIэу къыIуагъ.- Тэ тилIыжъ
Iофмэ ауж тихьэмэ нахьышIу. Тэри бэ тшIэнэу къыттефэрэр.
Мэщытым игугъу къышIыщтмэ, къымышIыщтмэ
ымышIэу егупшысагъ. АримыIонэуи тыриубытагъ. Сыда
мыхэмэ анапшIэ зыкIытыраригъэлъхьащтыр? Зыгорэ зэхягъэхи, рахьыжьэн къодыех. ЗэкIэми анахь дэгъур чылэ
зэIукIэ ашIыгъэмэ арыгъэ. Джащыгъум зэкIэми апашъхьэ
къиуцони, игухэлъ къариIон. Къэгъэзэжьым ыцIэкIэ
Iофым лъапсэ фэхъун.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ ыушъэфынэу рихъухьэгъэ
гухэлъыр къыдэхъугъэп. Ежь ыцыпэ къыхигъэщыгъэти,

--- Page 287 ---

зыфиIорэр къыгосмэ къашIагъэу къыщыхъугъ. Хьаджмосэ къызэрэшIошI дэдэу щытхэп лIыжъитIоу игущыIэгъухэр. Плъэгъурэба чIыгумрэ мылъкумрэ зэрягущыIапэр.
- Тэри бэ, шъыпкъэ, тижъышъхьэ тшIэнэу къыттефэрэр,- ТIатIыхъу псынкIэу Хьаджмосэ игущыIэмэ къапедзэ,- шъхьакIоу къытахыгъэр цIыф етымыгъашIэу, тызщыгъыщтми тыщычэфэу тижъышъхьэ тыкъекIолIагъ.
Джы тэ къытфэнэжьыгъэ закъор...
- Адэ арба сэри сIорэр,- Хьаджмосэ къэгузажъо,-
тэ джы тхьэм ыпашъхьэ тимыуцомэ сыдигъо тиуцожьын,
тычIахьэмэ тхьэм тыщыдэгущыIэнэу зы мэщыт горэ чылэм дэмышIыхьагъэ хъущтэп. БэшIагъэ сэ ащ сызегупшысагъэр, тимэщытыщтыгъэу лэжьыгъалъэ ашIыжьыгъагъэм сыблэкIымэ сыгу лъы пцIагъэ дахъощтыгъэ. Я Алахь,
сыда мьшIапхъэу тшIагъэр мыщ фэдэу уакIыб къытфэбгъэзэнэу сIоти, тхьэм сегыеу бэрэ къыхэкIыгъ. Зэ джыри
ыпашъхьэ тыригъэуцожьынэу тыкъызэхихыгъэн фае,
зыкъытфигъэзэжьыгъ.
- Аузбилахьиминэ щэйтIани рэджим,- ТIатIыхъу
къыIуи, ыжакIэмэ IэгушъокIэ арыкIуагъ,- бисмилахьи
рахьмани рахьим, тыкъызэхихыгъ, Хьаджмос, ар шъыпкъэ, тыкъызэхихыгъ. Тхьам ишыкуркIэ сыкIэгушIужьы, зы
мэфэ нэмаз унэм щисымыхыгъэу къэсшIэжьрэп. КъэошIэжьа джа сызагъэтIысми, гукIэ нэмаз Iаджри сшIыгъэ,
ары зэкIэмэ апэ сыкъэзыухъумагъэри, сыкъышъухэзыхьажьыгъэри. Боу къапIорэр зэкIэ тэрэз, къыбдесэгъаштэ, зэрэчылэуи къыбдырагъэштэн. А-янасын, тиефэнд
цIыкIу тыдэ къитхыжьын, тхьамыкIэм дунаир фэхъужьыщтыгъэп.
- Арыгъэ, ефэнд шIагъощтыгъэ,- адырэ лIыжъми
къадырегъаштэ,- Алахьым джэнэт къырет.
- Ар бэшIагъэ джэнэтым зихьагъэр,- ТIатIыхъу
Iупчъапчъэу джыри зыгорэхэр къеIох.
- Джы хэт ефэнд пшIымэ хъунэу чылэм дэсыр? - адырэ лIыжъыр къэупчIэ.
- Ефэнд пIуи? Ефэнд лъыхъо сыда тызфежьэжьыщтыр ТIатIыхъу щыIэу?
- Ары, Хьаджмос, джы сэ ефэнд сыхъужьын,-
ТIатIыхъу зэригуапэр къыхэщэу, ау ынапшIэ тыримылъхьашъу фэдэу зишIызэ къеIо,- сэщ нахь кIэлаIохэри,
къафаIорэп нахь, ефэндыным кIэхъопсыхэу дэсых. Ащ
фэдэ горэми ныпчэдыжь къысиIокIыгъ, ыцIэ къесIонэу
сыфаеп нахь...
- Боу ухъун,- Хьаджмосэ ыIуагъэм текIрэп.
- Ар чылэм зэриIу,- ТIатIыхъу къеуцуалIэми, зыгорэм зэренэгуери къыхегъэщы.
- Чылэм ыIуагъэба тэ тIуагъэр,- Хьаджмосэ игъончэдж быхъу-быхъоу, бгырыпхыпсыхэр зэпэжъыужьхэу
тыжьын бэщыр иIэджабгъоу къэтэджыжьы.
II
Къушъхьэ чIэгъ мэз дэгупIэм, Дэгъунэхьаблэ пэмычыжьэхэу, ЖэкIагъомдыхэр къыщыуцугъэх. МэзитIу горэм афикъун гъомылапхъи зыдаIыгъ. ЗэкIэмкIи къутыр
гъунэгъум щыщхэри зэрягъусэхэу нэбгырэ пшIыкIуз
мэхъух. Районым щызэхащэгъэ партизанскэ отрядым
хэхьажьыфэхэкIэ зырагъэгупсэфылIэнэу чIыпIэр къыхахыгъ. Отрядым ипащэ иунашъо хэмылъэу ащ нахь чыжьэ
IумыкIынхэу ары зэрэщытыгъэр. Нэмыцмэ аIуупIэхэми
зао арамышIылIэнэу, зыдакIохэрэр, къыздикIыжьхэрэр,
гухэлъэу яIэр зэрагъэшIэнэу япшъэрылъ.
ЧIыпIэр бэшIагъэ ЖэкIагъом зишIэщтыгъэр, мэзитIукIэ узэкIэIэбэжьмэ партизан уцупIэм лъыхъухэзэ, леспромхозым иIофышIэ коммунист лIыжъэу Семен Коротенкэмрэ ежьыррэ къыхахыгъагъ. УцупIэм зы бгъу лъэныкъу ныIэп кIэрыхьапIэу иIэр. УисэмэгукIи джабгъукIи
къушъхьэ мыжъо зандэмэ уахэхьани уахэкIыни плъэкIыщтэп. Ар пшIэным фэшI къушъхьэдэкIоякIэм уфэгъэсэгъэн фае. УмышIэрэ гъогур сыдигъокIи гъогупиблэу
зэхэкIы. ЗыгорэкIэ чIыпIэ къин партизанхэр ифэхэмэ
заIэтыни, зэрэхэхьажьын лъагъуи яI.
Бэрэ чIыпIэм имысынхэу щытыгъэми, партизанмэ
ящыкIэгъэн фэе фэIо-фашIэхэр ашIагъэх.
Август мазэр екIы пэт.
Къэбар къызэригъэшIэнэу чылэм агъэкIогъэ Чэлмэтыкъо Аскъалэ джыри къызэрэт. ЖэкIагъор егъэгумэкIы.
Аскъалэ зыщыщ чылэм ар ыгъэкIон фэягъэп. ЗыгорэкIэ
цыхьэ фишIэу зыIумыкIапхъэ горэм зыIуигъакIэмэ,
зыгъэкIуагъэмэ лые арихын, ежьыри зигъэунэхъужьын.

--- Page 288 ---

- Пчыхьэ нэс Аскъалэ къызымыкIожьрэм сэ сылъыкIон,- Коротенкэ Семен ЖэкIагъом къыреIо,- хэгъощагъэу къысшIошIы.
- Ар olya, Семен? Хэгъощагъэмэ Iофэп, тэ щыIэми
тыкъигъотыжьын, сэ сызэнэгуерэр нэмыкI.
- Пшъхьэ зи къимыгъахь, арэу къысшIошIы.
ЗэдашIэрэ бзыу кIый макъэр мычыжьэу къэIугъ.
Ащ ыуж тIэкIу тешIагъэу онэ къуапэм чэм къолэн горэ
пыпхагъэу шкIэ къолэн цIыкIури шыплIэм дэлъэу Чэлмэткъо Аскъали къэлъэгъуагъ. Щысхэр зэкIэ пэгъокIыгъэх.
- Сыд чэма мыр? - ЖэкIагъор еупчIы.
- СигъэлIагъэп умыIо мы чэмыжъым...
- Джы нэс сыда укъызфэтыгъэр?
- Мы чэмыр ары сIуагъи, Къутасэ къышъуфысигъэщагъ...
- Сыкъыбдэсэмэркъэурэп сэ, сыкъызкIэупчIагъэм
иджэуап тэрэзэу къетыжь.
ИлъэситIу блэкIыгъэм ЖэкIагъом ынэхэр мыщ фэдэхэу Чэлмэткъо Аскъалэ ылъэгъугъэхэп. Колхоз Iофым
къикIэу Iаджи зэфэгубжыхэу къыхэкIыгъ.
- Чылэм къэбарэу дэлъыр мары,- Аскъалэ ымакъэ
теубытагъэ къыхэщы,- тыгъуасэ нэмыцитIу полицайхэр
ягъусэхэу къакIохи, Къэгъэзэжь Хьаджмосэ общинэм
итхьаматэу агъэнэфагъ, ыкъо дезертири старостэ ашIыгъ,
ТIатIыхъу зегъэефэнды, мэщыт чылэм дарагъэшIыхьанэу
пылъых. Джары кIэкIэу къэпIонэу хъумэ Хьатамэ къысиIуагъэхэр.
Къэбарэу къыхьыгъэмэ зэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр общинэ тхьаматэу Аскъалэ зыфиIуагъэр ары.
Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зыфэе дэдэр фашIагъ. Къызхимыгъэщэу джары егъашIэм зыкIэхъопсыщтыгъэр, иIэр
зэкIэ ынэ кIэмыфэжьэу, игъунэгъу шIобай зэпытэу къыхьыгъ. А-янасын, Къэгъэзэжь Къэсэй псыIушъом зыIуаубытэм зэраIэкIэкIыжьыгъагъэр, ежь ЖэкIагъор ары зилажьэр. Чылэм къыдахьэмэ зэкIолIэщтыр Къутасэ дэжь
къызыраIом, игъусэмэ афидэгъагъэп. Къэсэй зыкъызэригъэбылъыжьыгъэр янэшыпхъум рагъашIэрэп, ащ дэжь
емыкIолIэнэу фагъэпытагъ ыIуи, аIэкIигъэкIыжьыгъ.
- Къэгъэзэжьмэ якуп аущтэу зызэрашIыщтым
уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп,- Пщыкъанэ къыIуи,
щхыпцIыгъэ.- КъаIо джы Къутасэ ичэм къэбар.

--- Page 289 ---

- Ашъыу, джаущтэу сыжэ къыдэзыгъ нахь, мы чэм
тхьамыкIэм Къутасэ иIоф хэлъэп. Мэзым сыхэтэу нычэпэ
сыкъэкIожьызэ, Iэгъо-благъом цIыф зэрэщыIэр къышIагъэщтын, къысэджэ-къысэмыджашъоу къэбыугъ. Ормэ
Iофэп сIуи сызекIуалIэм, мэщэIу щыс. Шъыпкъэр пIонэу
хъумэ, ылъакъо зэпыкIыгъ сшIошIыгъ, ыужкIэ сыкъакIомэ, шкIэ лъакъор къэлъэгъуагъ. ТхьамыкIэм ихъушъэн къехьылъэкIыщтыгъэ. Нэфшъагъо нэс мамыкоу
сыриIагъ. Мы шкIэ къолэн цIыкIур, шъолъэгъу, къылъфыгъ. Чэм лъфагъэр мэзым къыхэсынэна, джары сыкъэзгъэгужъуагъэр.
- Къин уигъэлъэгъугъэми, дэгъоу пшIагъэ къызэрэпщагъэр,- Семен щэджэгъуашхэр къафигъэхьазырызэ
къеIо.- Лъэшэу щэ тищыкIэгъагъ.
- УищыкIэгъагъэмэ къыпфэсфыгъ. Ихъяр олъэгъу.
- Къэпфыгъэ закъокIэ хъущтэп, ифэIо-фашIэхэри
пшIэн фае,- щытмэ ащыщ горэм къеIо.
- Чэм лъфэгъакIэр умыщмэ къыщышIыщтыр ошIа?
- КъыосIопэн,- Аскъалэ къызэкIакIорэп,- пщыщт.
- Сэрэп къэзыщагъэр.
- Хэт къыщагъэми шъумыгумэкI, а тIэкIур сэ шъуфэсшIэн,- Семен къахэгущыIэшъ, зэнэкъокъуным кIэух
фешIы.
Джаущтэу ЖэкIэгъо Пщыкъан зипэщэ партизанскэ
отрядым "Къутас" ыцIэу зы чэм къолэн дахэрэ "МамыкукIэ" еджэхэу зы партизанрэ ошIэ-дэмышIэу къыхэтэджагъ.
III
Колхозым ианахь шы пцIэгъоплъ дэгъур Къэгъэзэжь
Хьаджмосэ онэшэу ыштагъ. Линейкэу кIыщ къогъум къотыгъэр фызэтырагъэпсыхьажьыгъ шъхьакIэ, афитIысхьагъэп. Сыда "къу-къукъу, кIы-кIыкI" ригъаIoy линейкэм ребгъэшIыхьащтыр, пIорэм, пшIэрэм шыкуаор ишыхьатэу.
Онэшым фэдэ зи щыIэп. Узщыфаем зедзыри уишыпэ зыдэгъэзагъэм кIо, чъэ. ЕтIани къамыщыр пIапшъэ
шIодзагъэу шыоу чылэм удэтмэ нахьышIу, нахь щынагъо
гори уиIэн, зыгорэм икъэлапчъэ уIулъэдэн е чэу кIыбым
зебдзынышъ, къамыщыпэкIэ шъхьаныгъупчъэм утеон.
12 Заказ 078

--- Page 290 ---

ПцIэгъоплъ чъэрыр гъусэгъу зыфишIыным ыпэ Хьаджмосэ бэмэ ягупшысагъ. Сыд егупшысагъэми ышъхьэ
закъу зэкIэ зыфихьыжьырэр. Ар къыдимылъытэу лъэбэкъуи ыдзыгъэп, ыдзынэуи имурадэп. Илъэс пчъагъэм
зыфэмыегъэ хабзэм ылъапсэ чылэм зэрэщыкIаутыгъэр
арыщтын гукIэ зыгъэкIэжьрэр, илъэс шъэныкъо горэм
нахь мыжъ пIонэу нэкIушъхьаплъ-нэкъыплъ хъужьэу зепхъуатэшъ, онэгу зешIы, шъукъеплъ джыри сэ сызэрэкIалэм ыIорэм фэдэу хэти зырегъэлъэгъу.
Хьаджмосэ зэрэфаеу иIофхэр къикIхэрэпышъ, зешхыхьажьы. Къызхимыгъэщы шIоигъоми, фэлъэкIрэп.
Зыфэсакъыжьы ыIоми, губжыгъэм е Iофэу кIэмыкIыгъэм
къыхэкIэу загъорэ Iэе дэдэу къышIухэщы. Къэгъэзэжьым иIуагъэу, дахэм къымыубытырэр бжымым егъасэ. Арынчъэуи хъущтэп, хьэм къупшъхьэкIэ уеуагъи
гущыIэ дахэ пIуагъи зы.
ЦIыфмэ зыфэдэр ашIагъэшъ, амал иIэу Iогъу-шIэгъу
зырагъэшIрэп. Зыдэщытым щаухьэ, къакIоу алъэгъумэ,
цIыкIу-цыкIоу зэбгырэкIошъыжьых.
Губгъом дэкIрэр шIомакIэшъ, икуорэ ихъуанэрэ зэпыурэп.
- КъаIуи-аIожьи мы Къэгъэзэжь Хьаджмосэ фэдэу
зыгу къижъэжъыкIрэ цIыф сигъашIи сырихьылIагъэп,-
Гуцэрэ гъунэгъу ныомрэ зэдэгущыIэхэу якъэлапчъэ дэжь
щытых.- Узэригъэпщынэнымрэ узэригъэцIыкIунымрэ
нэмыкI гущыIэ ыжэ къыдэкIрэп. Ащ зымафэ Раукъомэ
якIэлэ нахьыжъ къамыщышъо зэрэришIыхьагъэр озгъэлъэгъугъагъот. А дыдыды гущ, сыдэу цIыф жъалыма,
губгъом зэрэфыдэмыкIыгъэр ары ащ фэдизэу зыфеуагъэр. Шъубольшевик унагъуи, шъумэхъэджэ унагъуи
дунаим аримыIолIагъэ къыгъэнагъэп.
- Къэгъэзэжьхэр, Гуц, сищыпэлъэгъухэп. Ахэр жъалым лъэпкъых, цуитIу ахъун уц алъэкIмэ къагъэкIыщтэп.
Кадетмэ ялъэхъан изакъоми, сщыгъупшэжьыхэрэп ахэмэ зызэрашIыщтыгъэр... Дунаир моущтэу щыт зэпытына, мы къэкIуагъэхэр егъашIэм щыIэщтхэмэ, ащыгъум
тисабый тхьамыкIэу къэтхэр унэхъугъэхэба, тэ мыкIэ тыщыIэу ежьхэр мокIэ щыIэхэу. Тхьа, сшIошъ мыхъу моущтэу щыт зэпытынэу!

--- Page 291 ---

- Щытынэп!..- Гуцэ ыгу къызэхахьэ, ыIупшIэхэр
хъублаблэхэу зи къыфэмыIошъоу тIэкIурэ щэты.- Тэ
тикIалэхэри тыбгынэжьыгъэу къашIорэмышI ахэмэ!..
Шылъэмакъэ къэIугъ.
- Алахьым бэлахьэ тырегъаф, Къэгъэзэжьым ишылъэмакъ ар,- ныо цIыкIум унэ кIыб зишIи, яхатэ хэхьажьыгъ.
ПцIэгъоплъым тхъурбэр къыпызэу ДэнашIэмэ якъэлапчъэ къыIулъэдагъ. Гуцэ зыгъэбылъыгъо ифагъэп.
Ыгу илъыр къыригъэшIэнэп ыIуи, чэтмэ яджэу щагум
дэуцуагъ. Хьаджмосэ дысэу къеупчIы:
- Арэп, сыда губгъом узкIыдэмыкIырэр?
- Ора, Хьаджмос? - Гуцэ зегъэделэ.- УкъэсшIэжьыгъэп, Хьаджмос, къеблагъ. БэшIагъэ узысымылъэгъугъэр, сыдэу шъущытха? Лыфафи сыдэу щыт, зымафэ
чыжьэкIэ слъэгъугъагъэ?
- Уезэгъын тищыIакIи, тызэрэплъэгъу,- Къэгъэзэжьыр нахь къэIасэ.- Губгъом укъыдэкIырэп, Гуц. Губгъор зыщыгъупшэжьыгъэмэ уащыщ.
- Ары, тщыгъупшэжьын... Мы Хьаджмосэ ышъхьэ
къимыхьан щыIэп, боу тыкъыдэкIын, ащ пае о лIышхор
укъызлъыдгъэкIона...
Сыда къехъулIагъэр сэIо мы шъузыжъым, eIo Къэгъэзэжьым, Iорыдэгъазэу зыкъегъэпсы.
- Джары ащыгъум сыкъызфыIухьагъэр,- IокIыжьы.
Алахьым ущегъэс сыдэкIыфэкIэ, Гуцэ eIo, уишъузыжъ дэгъэкIи гъэлажьэ!..
Шъуз заулэмэ яунэмэ аIулъадэзэ чылакIэмкIэ Хаджмосэ ехыжьыгъэти, щэджэгъуашхэ ышIынэу ядэжь дэхьажьыгъ.
Дэгъу Къэсэй исэу зэрэтефэжьыгъэр. Зымафэ ешъогъэягъэти, дэгущыIэн ылъэкIыгъэп. Аущтэу ыкъо ешъоным пыщагъэу зэрэхъурэр непэп Хьаджмосэ зилъэгъурэр. Бургомистрэм дэжь мафэ къэс Iоф иIэми-имыIэми
макIо, джащ къыщешъошъ уанэм ис къодыеу шым къехьыжьы е линейкэм илъэу къащэжьы.
Апэ Къэсэй бургомистрэм дэжь сыщыIагъэти, тIэкIу
тычэфыгъ ыIоу къызыкIожьырэм, Хьаджмосэ игуапэщтыгъэ. Бургомистрэм урихьакIэнри шъэогъугъэ къыбдыриIэнри Iоф къызэрыкIоп, ащ фэдэ ныбджэгъум игугъу
12*

--- Page 292 ---

шIукIэ ашIы нахь, тегущыIэхэрэп, ыIощтыгъэ. Ары
шъхьакIэ, ешъон мыухыжьым шъэогъуи ныбджэгъуи,
нэIуаси пщигъэгъупшэжьыщт. КъэсэйкIэ зэкIэми анахь
тхьамыкIэгъуагъэр зыщешъогъэ чIыпIэмкIэ ятэ пцIы фиусэу зэрэригъэжьагъэр ары. Нахьыбэм чылэм дэмыкIэу
езгъэблагъэрэм иунэ щешъоу кIишIыкIыгъагъэти, ащ нахь
ыгъэгумэкIэу хъугъэ.
Непэп Къэсэй ешъоныр къызиублагъэр. Зыкъигъэбылъыжьыгъэу мэзым зыхэсми а тIэкIур IэкIилъагъощтыгъэ, изакъоу хэзэщыхьэ ыIоти, пылъыщтыгъэп.
Хьаджмосэ ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: пIэм хэлъ Къэсэй ищазымэ Лыфафэ фыщымыхыжьэу къекъудыи.
Хьаджмосэ зимышIэжьэу Лыфафэ Iуедзы, ащ лъыпытэу
ыкъо шыу къамыщымкIэ заулэрэ ео. Къэсэй къэхъугъэр
ымышIэу икIэрахъо етхъожьызэ къызщэлъэты.
Ятэ къызишIэжьрэм щымытышъоу ышъхьэ IэкIэ
ыIыгъэу пIэкIорым хэтIысхьэ.
- ХьитIум азыфагу къыдэкIыгъ, джары о пфэшъуашэр!.. ЗэIун ори, пшъо зэгосымыутэу. Къэнэжьыгъэ
закъор ори удэтIысыни удешъоныр ары. Мы кIалэр
огъэкIоды сIуи тхьапшырэ къыосIуагъа!.. Тыда зыщешъуагъэр?
- А сшIэ гущэрэп...
Хьаджмосэ ишыу къамыщкIэ ищазымэ тхьаIу еожьзэ, унэ джэхашъор къырекIукIы.
IV
Тыгъэгъазэр амыхыжьэу бэрэ щытыгъэшъ, узэрэнэсэу къетэкъу. Хьаджмосэ хыхэрэмэ шыоу ашъхьэщэлъадэ, цIыкIу-цIыкIоу Iэбэнхэу apeIo.
ГъэшIэгъоныр Зуретрэ Фаинэрэ зыдыхэтхэ хьэсэ
лъэныкъомкIэ Хьаджмосэ зэрэмыкIорэр ары. Аущтэу
зызэришIрэр мыдырэми агу къеоу арэп, нибжьи къярэмыкIуалI фаеми, сыда зэрящыкIагъэр. Фаинэ пай Зурет
Хьаджмосэ лъэгукIэтын зызкIыфишIырэр, амал иIэу къыщигъахьэ шIоигъоп. Армырми ышъхьэ къыримыхыпэу
зыщыщ цIыфлъэпкъыр ыIуи зымафэ къыриIокIыгъагъ.
Гухэлъ бзаджэ горэ къыфишIыгъэмэ еIошъ Фаинэ
мэгумэкIы. Аущтэу щымытымэ сыда укомиссарш ыIуи

--- Page 293 ---

зымафэ къызкIыфидзыгъагъэр? Адэ, адырэ беженцэмэ
зи ариIуагъэпи. Ар ыгу къэкI къэсми, мэшIокум итIысхьажьыгъахэу къызэрикIыжьыгъагъэм рыкIэгъожьы. КъимыкIыжьыгъагъэми тэ кIощтыгъа, хэта зищыкIэгъагъэр?
Къыпыщылъыр ышIэщтыгъэмэ, ыгу къызэриIоу зекIоныгъи. Арэу зекIуагъэти арба мэшIокум къызкIикIыжьыгъагъэр.
Аущтэу Къэгъэзэжьыр къызкIыфыщытыр Фаинэ
ышIэрэп шъхьакIэ, ар дэгъоу Зурет къыгурэIо. Сыд фэдиз имэхъэджагъэми Хьаджмосэ адыгэ шъуз къылъфыгъ, адыгэ зэхэтыкIэр ымышIэу щытэп, адыгэ хабзэ горэми къеубыты. Зурет игугъу Лыфафэ ышIэу Iаджри зэхихыгъэ, ыкъуи зэрепсэлъыхъорэр шъэфэп.
- Хъугъэ, Фаин. Алахьым къаIуегъэз мыр зыфэтылэжьрэмэ.- Зурет гъупчъэр чIедзы,- зытэгъэгъэпсэф,
ощхи къемыщхыжьы хъугъэ. Зы тхьамафэ ощх къещхыгъагъэмэ хэплъэ-хэкIыжь хъущтыгъэх.
- Сыгу илъыр къэпшIагъэм фэд,- Фаинэ пшъыгъэу
тыгъэгъэзэ лъапсэм етIысхьэ,- джары сэри сызэгупшысэщтыгъэр.
Бжыхьэпэ дахэшъ, ошъо шхъонтIэ лъагэм ычIэгъ
къычIэщэу къушъхьэ рекIокIхэр чыжьэкIэ къэлъагъох.
Ахэмэ Iошъхьэмафи закъыхеIэтыкIы. Зурет а лъэныкъомкIэ плъэрэп. Зэ закъо плъагъэти, нахьыпэм зэрэщытыгъэхэм фэдэу къушъхьэхэр щымытыжьхэу къыщэхъу. Ичыжьэрыплъэ гу цIыкIури дэузыгъ. ДэнэшIэ Аскэр джыри ынэгу къыдыкIэуцуагъ. АскэркIэ джы зэрэамалынчъэр зыдишIэжьэу хэщэтыкIыгъ. Жьыбгъэ макIэу
къилъыгъэм фэдэу игупшысэ къышъхьарыуи шъхьащычъыжьыгъ.
- Земыгъэгъап Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зыкъызэришIырэм,- Зурет гъупчъэм кIиутыгъэ Iэгушъом теIэбэжьызэ къеIо.- Джа къыуиIуагъэри фэпIогъагъэри зыщыгъэгъупш. Гукъаор шъхьэм имыкI хъумэ, ечъыхьэ. А
зигугъу пшIырэр къыуерэшIи, чылэм дэмысыжьмэ
нахьышIу.
Тыгъэр ошъочапэм къохьажьыгъэу мэзахэ къэхъуми, цIыфхэр тыгъэгъазэм хэтых. Апэ къыхэкIыщтыр
язэрэгъашIэрэп. Тыгъэгъазэм шъхьащыт тхышъхьэм
шыоу Къэгъэзэжь Хьаджмосэрэ игъусэ гуадзэрэ тетых.

--- Page 294 ---

Зырыз-тIурытIоу цIыфхэр хьасэм къыхэкIыжьхэу аублэ.
Зуретрэ Фаинэрэ гъунэгъу бзылъфыгъищым ауж къихьагъэх.
ГъогубгъуитIум щызэпэчIынатIэхэу Хьаджмосэдыхэр щытхэшъ, алъытэх пIонэу азыфагу датIупщыжьхэзэ,
apaIo:
- Неущ нахь жьыIоу шъукъыдэкI!
ЛIитIумэ Зуретдыхэр къазыблэкIхэм, абгъэ дизэу жьы
къащэжьыгъ.
Мэзахэ хъугъэу чылэм къыдэхьажьыгъэх. Къутасэ
дэжь ихьанхи, икъэбар зэрагъэшIэнэу рахъухьагъ. Бэ къэбар зэтекIэу Къутасэ пылъыр. Ары, имахъулъэ лэжьакIо
ыгъэкIон зым eIo, адырэм сымаджэу игугъу ешIы,
лэжьакIо къафакIорэп аIошъ, нэмыкIхэр рэгущыIэх. Ау
Зуретдыхэр хэт ыIорэми пылъхэп. Къутасэ игубгъо
дэмыкIыкIэ ашIэ.
Унэм зихьэхэрэм, Къутасэ ышъхьэ шIопхыкIыгъэу,
ыIашъхьэхэр хъокIыжьыгъэхэу кофтэ хъэгъэжъ гори
щыгъ. Лыфафэ икъэтэбэ джанэ шъхьатехъо къолэнышхор къытеоу столыбгъум щыс. ЦIыфмэ амыгъотырэ калош щэнджыхэр зэпэцIыужьэу ылъакъомэ къапэщы.
БзылъфыгъитIур Къутасэ къызелъэгъум гушIозэ
къапэгъокIыгъ. Лыфафэ зигъэшIожьэу пхъэнтIэкIум
къафытетэджыкIы фэдэу зишIыгъ.
- Сыдэу дэгъоу шъукъэкIуагъа, моу джыдэдэм шъуигугъу тшIыщтыгъэ,- Лыфафэ зигъэгуащэзэ, кIыцэшхохэр
зыIуиз шъхьатехъо къуапэр зэредзэкIы.- ТхьамыкIэр мысымэджагъэмэ губгъом къыжъудыхэтыни,- Iофышхо
зыригъэшIэу ышыпхъу дэжь къызфэкIуагъэр ыушъэфыгъ.
- А сысымаджэп адэ, Лыфаф, симылажьи къыстемылъхь.
- Ал, тхьа къысауи, ащ фэдэ aIya, умысымаджэ
мэхъуа? Дэгъоу шъушIагъэ, нынэ, шъори шъукъызэрихьагъэр, усымаджэу пIэм ухэлъ зыхъурэм, сыд фэдизэу
зыбгъэгушхуагъэми, унэ нэкIым угу имыкIодыхьан
плъэкIыщтэп. Ары гущ сэри сыкъызфэкIуагъэр... Шъо
сыдэу шъухъура, Зурет?..- къеупчIышъ, джэуап тыжьыгъо римыгъафэу къыпедзэжьы.- Уянэ тхьамыкIэ гущэр
шъуз шIэгъуагъ, сыдэу пшIын, ари аущтэу хъунэу тхьам

--- Page 295 ---

ыухыгъэти хъугъэ. Арба сэ зыкIасIорэр, Къутасэ тхьамыкIэм гууз мыгъо горэ къыпыпкIагъэшъ щигъэIэжьрэп.
- Зы гууз гори, Лыфаф, къысэузрэп, сауж икI. Мырмэ зыфапIорэр,- шъхьэр зэрэшIопхыкIыгъэ чэтэн IэплъэкIыр зытыредзы,- сшъхьэ сфыкIэгъакIэ!..
Фаинэрэ Зуретрэ щхыпцIыгъэх.
Лыфафэ ынэкIушъхьэхэр къэуплъыжьыгъэх, етIанэ
зимышIэжьэу ынэхэр къэушIуцIыгъэх:
- А тхьа къысэуагъ, сыкъыоплъышъ, сыдэу уджынэуз дэда, сыд мыгъор сшIэн, тэ усхьыжьын, сянэ укъилъфыгъ... Сшыпхъу закъо унэ нэкIым ишIыхьагъэу илъ
сэIошъ, сэ мыкIэ сшхырэр сцагэ дахьэрэп, ежь ыжэ къыдахьэрэр eIo. KIo, ащыгъум умысымаджэмэ дэгъу,
сыкIожьын. Аущтэу о оIомэ, усымадж аIоми сшIошъ хъужьынэп. Ау, Къутас, нычхьапэ тызэрыгущыIагъэм егупшыс, къысиIуагъэп, сигъэшIагъэп умыIожьынэу...
Зурет унэм къызэрихьагъэм лъыпытэу зэшыпхъуитIумэ азыфагу гущыIэ мыдэгъу зэрэдэлъым гу лъитагъ.
Лыфафэ аримыгъашIэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, имурад Къутасэ къыдигъэхъугъэп.
- Сызэгупшысэщтым сегупшысэгъах. Джары Къэгъэзэжь Хьаджмосэ сфепIожьыщтыр. Тракторым сыфтетIысхьэфэкIэ тхьа ущегъэс, зэкIэкIэн ыIуагъ Iори
сфеIожь!..
- А Къутас, а нынэ, а сшыпхъу, ужэ къыдахьэрэр
умыIо, укIэгъожьын...
- СыкIэгъожьынэп!
- А укIэгъожьын гущ, етIанэ сэ зи сфыхэшIыхьажьынэп, пIорэм егупшыс,- Лыфафэ унэм екIыжьы.
V
Ощх къещхы.
Пчэдыжьыпэ уашъор Дэгъунэхьаблэ къышъхьащылъ.
Нэкъуаем ощхыцэ чъыIэхэр шъхьаныгъупчъэ пынджырым "пхъы-пхъыпхъ" Iоу къыретэкъулIэх. Чылэ управышъхьэм тенэч ныкъотечыр реутэкIы. Ащ Къэгъэзэжь
Къэсэй ыгу зэрегъэшхы. Тхьапшрэ тенэчыжъым рыгущыIагъ, неп-неущ ыIозэ, джы нэс къыхьыгъ. Ащ изакъоп, бэмэ анэсырэп. Анэсынэу фаеп, мыры пIонэу дунаим Зурет нэмыкI гум къыштэу тетэп.

--- Page 296 ---

Бжыхьэ жьыбгъэр Къэсэй ыбгъэ къыдэтэджыкIэу
къыщэхъу.
Шъхьэм имыкIэу тыгъоспчыхьэ нэс къыздырихьакIырэр Зурет къыриIогъэ гущыIэхэр арых. ДахэкIэ
къыдэгущыIагъ нахь, Iae къыриIуагъэп. Алахьым IаекIэ
къыдигъэгущыIэгъагъот, мыхъуми фэгубжыни, дысэу
дэгущыIэныгъи. ФэмыгъэукIытэми, зыгъэщынэн гущыIэ
горэ риIони. Ашыкъ ехъулIагъэу ыпашъхьэ исэу къыриIуагъэмэ ядэIугъ. Узегупшысэрэм тэрэзмэ иакъыл анэсы.
Зыгорэ риIожьынэу щытыгъэми резымыгъэIожьыгъэр
ынитIурэ ыIупшIэ цIыкIурэ.
Щымысышъоу Къэсэй къэтэджыгъ.
Чэу лъапсэм щызэхэт къурэ гъугъэхэр жьыбгъэм
егъэсысых. Бзыу куашэу чъыгым тесыгъэмэ зызапхъуатэм къыщанэгъэ бзыужъыем фэдэу чъыг шъхьапэм зы
пкIашъэ къыпэщы. Джы къыпимыутмэ джы къыпиутынэу
жьыбгъэм зэредзэ, ощхыпс чъыIэм егъэпIыкIэ.
Щынагъо горэ шъхьаныгъупчъэмкIэ къыщытэджыгъ
пIонэу Къэсэй къыIокIыжьы. Шкафыжъым ышъхьэ делъхьэшъ, зызшIуигъэбылъыри ымышIэу аркъ стакан ныкъор рекIыхы. Шкафым ипчъэ фишIыжьэу столым къекIолIэжьыфэ аркъыр шъхьэм къео. Ынэгуи къэушэплъы,
ыIэпкъ-лъэпкъхэри нахь къызэкIэкIых.
Заригъэгъэделэн фэягъэп Зурет игущыIэмэ. Сыда
ахэр Къэсэй зэрищыкIагъэхэр. ЫнитIуи ыIупшIэми яплъын
фэягъэп. Ахэмэ зяплъыщтыр, защыгушIукIыщтыр къыщэу иунэ зыригъэтIысхьэкIэ ары.
Iом хэкIыжьыни шIэм хэхьаным игъо къэсыгъ.
Сыдэу цIыф гори управым къычIэмыплъэра? Мы дунэе Iаем сыда цIыфмэ урамым тырябгъэшIыхьащтыр?
Аущтэу eIo шъхьакIэ, къешIэжьы нахьыпэм цIыфхэр чылэ
Советым дэжь къызэрэщызэрэугъоищтыгъэхэр. Уае
щыIэу губгъом дэмыкIхэмэ, джары хэти икIопIагъэр. Джы
ощх къещхми-къемыщхыми полицай нэбгырищмэ анэмыкI чIилъагъорэп.
Ежь зэрэгугъэщтыгъэу зэо Iофхэри хъухэрэп. Радиом едэIушъ, нэмыцмэ къаIори нэмыкI, плъыжьымэ
къаIори фэшъхьаф. КъаIо джы бгъуитIумэ язэу шъыпкъэр зыдэщыIэр?

--- Page 297 ---

ГъэшIэгъоны зэгупшысэрэр. Ахэмэ ягупшысэ еIошъ
зыфэгубжыжьы. ШIуагъэ иIэжьэп джы, хъущтыр хъугъахэ. Зыхэфагъэмэ аIорэр адиIон фае. ГъэрекIокI ышIэгъагъэр аущтэу ымышIэгъагъэмэ Алахьым ешI къехъулIэщтыгъэр, икъупшъхьэ-лъашъхьи нибжьи агъотыжьыныеп. ЗыгорэкIэ яIоф къикIэу къушъхьэ чIэгъым
чIэхьажьыгъэмэ къагъэзэжьмэ?.. Джары къыфэIогъапэп
шъхьакIэ, зымафэ бургомистрэм дэжь зэкIом къыфыхигъэпсыгъагъэр.
ЦIыфмэ ахахьэ шIоигъоу Къэгъэзэжь Къэсэй ыгу
хъугъэ. Ары шъхьакIэ, тэ щыIэха зыхэхьащтхэр?
Аркъыр зыдэт шкафым Къэсэй блэкIышъурэп. Икъун
зэшъуагъэр. Арымырми мафэ къэс ятэ ащ нахьрэ гугъу
къыфишIрэп. Джы къызнэсыгъэм ыкIышъо къамыщ
уапIэхэр телъых. Инасып а мафэм зыми къызэримылъэгъугъэхэр, чылэм хьайнапэ дэхъухьаныгъэхи. Ары
шъхьакIэ, о зыфапIохэрэр ятэ ышIэхэрэп, ыгу къэкIрэр
elo, ешIэ. Зыми шIолIыкIрэп. Аущтэу ущыты хъущтэп.
Бжымым нэмыкIэу дахэри щыI.
Джыри зы тIэкIу ешъон. Къэсэй ыбгъэ дэхъыкIрэр ятэ
тэ щишIэна? Ары пакIошъ, усымаджэу пIэм ухэлъми, дэу
ущыта ыIоу пшъхьэ къытеIэбэщтэп.
ОшIэ-дэмышIэу ДэнэшIэ Аскэр ыгу къэкIы. Зэплъэм,
ощхыпсыр къызпычъырэ чэужъыр ынэгу къызэритэджагъэр арыщтын Аскэр ыгу къызкIэкIыжьыгъэр. Алахьым ешI джы ар зыдыхэтыр, псаужьа-мыпсаужьа. Псаумэ, инасып, мыпсаумэ, сыдэу пшIын, ащ фэдэ Iаджи заом
хэкIодагъ, сыдкIэ ар къахэщын. Марыба Нарынэ Сэфэри
апэрэу фэхыгъэмэ ащыщ. Агъэежьи, ащыгъупшэжьыгъ.
Ышыпхъу нэмыкIэу хэта зыгу къэкIыжьырэр, ари къызщыкIыжьрэр ары нахь, гум имыкIэу илъэпщтын.
Джыри Къэсэй аркъ ешъуагъ.
Унэм къызщикIыщтым, шхончыр ыблыпкъ шIохэлъагъэу пчъаблэм гот полицаим IуупIагъ. Старостыр
зелъэгъум, зырищыгъ.
- Сыда джы къэхъугъэр,- Къэсэй щхыпцIи, зыныбэ
изылъэшъогъэ полицаеу щытым IэбжымкIэ етIыргугъ,-
хъугъэ, хьэджашъом фэдэу зыкъысфипщэу.
Ардэдэм Къэгъэзэжь Къэсэй шъэожъыемэ шъхьалым щатыгъугъэгъэ кIэрахъор ыгу къэкIыжьыгъ.

--- Page 298 ---

- КIэрэхъо тыгъумэ сыд арыбгъэкIуагъ?
- Сызтырагъахьэрэп.
- Адэ хэт сытыгъуагъ ыIони еуцолIэна? - кIэкIэу къегъэзэжьы.- Моу къысфащэх!..
- Щыри ара?
- Узэрэфай.
Управэм пэчIынэтIэ хьамбарым полицаир чъагъэ.
Плащыр Къэсэй зыщихи, столыбгъум кIэрытIысхьажьыгъ. Пчъэр къыIукIи, илъэсипшI-пшIыкIуплIхэр аныбжьэу шъэожъыищ къихьагъ.
- Тыгъуасэ шъосIуагъэм шъуегупшысагъа?
Зи къаIорэп.
- Тэ шъухьыгъа кIэрахъор?
Джыри зы гущыIэ къажэдэкIырэп.
- Олахьэ гъэшIэгъоным мыхэмэ якъэмыгущыIакIэ,-
Къэсэй щхыпцIызэ къэтэджы.- Моу столым шъукъекIуалIи, шъуIэхэр къытешъулъхьэх. ШъуIэгушъо къызэпырыжъугъаз.
Чэбарэ псыгъор къогъум къыкъуехышъ, зыIэхэр
столым телъ шъэожъыемэ къакIэрэхьэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъукъэгущыIэн шъуихьисапэп.
Шъэожъыемэ чэбарэ плъыжьыр залъэгъум аIэхэр
Iуапхъотыжьыгъэх, акIыбкIэ щагъэбылъэу къеплъых.
- КIо, къаIо джы мыхэмэ япшIэщтыр, армэ шъузхэхьажьыгъэр ма ащыгъум,- зырызэу къыубытмэ чэбарэмкIэ яозэ унэм рифыгъэх.
- Хьамбарым исыдзэжьынха? - полицаир къэупчIэ.
- Сэмыгъэлъэгъух адэ, якIэрахъуи ежьхэри,- Къэсэй плащыр къештэ, аркъыр зыдэт шкафым екIуалIэ.-
Фэшъуашэу шъхьалтесым рашIагъ. Къытыринэн фэягъэп
Iашэр столым. Модэ сионэш къысфычIэщ.
Лъэрыгъым лъапэр фытемыгъафэу Къэсэй ылъакъо
тIо-щэ диIэтэягъ. Лъапэр зышIуегъанэм, ерагъэу онэгу
зишIыгъ.
ШэщымкIэ ымыгъазэу яурам техьажьыгъ.
ХъулъфыгъитIумэ яз щэджэгъуашхэ къэкIожьрэпти
Лыфафэ гумэкIэу щысыгъ. Шылъэмакъэр зэрэзэхехэу
унэм къикIыгъ.
- А Къэсэй, а нынэ, джыри уешъуагъа сэIо? - ыкъо
ыуж итэу унэм лъехьажьы.

--- Page 299 ---

- Зы гъуаткIуи сIуфагъэп!..
- ПIумыфагъэмэ слъэгъурэба сэ,- Лыфафэ ыкъо
ыкIыб етIыргу,- уятэ ылъэгъумэ ппсэ хихын.
- Иса тятэ? Исмэ ерэсба адэ, лъэшэу сыщэщынэ,
сыкIэлэцIыкIужьэп сэ, шъошIэмэ сшIэрэп нахь!..
- Ал, пIорэр сыд!..
- СIорэр сшIэзэ сэIо, нан. Шъо тэ щышъушIэна сэ сыгу
щышIэрэр.
- Сыда, нынэ, зыгорэм угу хигъэкIыгъа?
- ХигъэкIыгъ.
- Хэта, къысаIу джыдэдэм!..
- КъыосIони сшIэщтыгъэмэ. Зи сшIэрэп, сшIэнэуи
сыфаеп, зэ сауж шъуикI шъуитIо!..
- Гукъао уимыIэу щытэпщтын, сикIал... Аущтэу
умыIо,- Лыфафэ Iанэр къыфештэ. Гур къыдэбэгыкIы
зэриIуагъэм шъхьэм нэмыкIхэр къырегъахьэх. Адэ ары,
тэри джары тикIэлэгъум тызэрэщытыгъэр. О уизакъоп,
ар зэкIэми яуз. Шъуагъо зэрэхъугъэр, хэкIы нахь, хахъорэп. Нарынэмэ япшъэшъэ цIыкIу нахь мыхъурэми мощ
фэдэ кIэлэшхор жэкIэ зэрищэн елъэкIы. Мы Iофым зыгорэ хэшIыхьэгъэн фае, арынчъэу хъущтэп, кIалэм гууз хихын.- Хъун, ащ фэдизэу земыгъэухыжь, нынэ. О уизакъоп а Iэе купмэ зэращэрэр... Нарынэхэр тхьэм дэхэ лъэпкъэу къыгъэхъугъэхэшъ, зыгорэм емыпэгэкIынхэ афэлъэкIрэп.
- ПIохэрэр, нан, гъэшIэгъоных,- Къэсэй джэмышхыр
егъэтIылъыжьы,- ар сыдкIэ Iофым къыхахьэра, сэ
сызгъэгумэкIырэр къыосIуагъи, нэмыкI. Ар таущтэу
къыосIона, къыуасIоми зэхэпшIыкIынэп... Моу сизакъоу
пчэгум сыкъинагъэ фэдэу къысщэхъу... СызIукIэрэм
зыкъысщедзые, къысIущхыпцIэми ыгу шIу къызэрэсфимылъыр къыхэщы, ясшIагъэр сшIэрэп...
VI
- КIалэ, управэм учIэсыщтмэ сыкъэкIон симорад,-
Хьаджмосэ ыкъо кIэлъыджагъ.
- Тэ сыкIона сычIэмысэу, сычIэсыщт,- Къэсэй къыIуи,
къеупчIыжьыгъ.- Сыда?
- Iоф сиI.

--- Page 300 ---

- Джы къапIомэ хъущтыба?
- Хъущтыгъэмэ къыосIоныгъи.
Лыфафэ нэбэ-набэу лIыжъым еплъыгъ.
- Аущтэу оIомэ, узэрэфай...
ЛэныстапэмкIэ зыпакIэмэ яупхъожьрэ Хьаджмосэ
гъунджэм кIэрыт. Нэмыцхэр къызщыкIогъэгъэ мафэхэм
фэмыдэу ынэгукIэ зэхэуагъэ. Ичэщ мычъыерэ имэфэ
гъэпсэфрэ зэращыкIэрэр къэошIэ.
Управэм щыриIонэу зыфиIуагъэр унэм щыриIомэ
хъущтыгъэба? Мы лIыжъым шъэф мыухыжь иIэ зэпытыщт. Сэ зыр армэ сшIэрэп ипыеу унэм дисыр. Iофым
лъапсэу иIэр джыри ымышIэми, зышIуиушъэфрэр Лыфаф
арэу зыфелъэгъужьы. Ежь лIыжъымкIэ шъэф иIахэп, ащ
фэдэ горэ шъхьэм къыфихьагъэу къышIэжьрэп. Ар
хегъэкIыжьышъ, Хьаджмосэ нахьрэ Iоф хэмылъэу ышыпхъу нахьыкIэ закъо хьарам шIуцIэ зыфишIыжьыгъ.
- МэфитIу мэхъушъ укъыхэгущыIэкIыжьрэп, лIыжъ,
гукъао горэ уиIэмэ сшIэрэп.- Лыфафэ ыгу плъыгъэ
теIункIэжьызэ къеIо.
- Гукъао сиIэмэ спакIэ сытеупхъухьажьыщта? - Хьаджмосэ зигъэсэмэркъэузэ джэуап къетыжьы.- Дэгъу
ащыгъум, ныо. Сежьэн сэ, къыскIэупчIэрэ щыIэмэ, губгъом ихьагъ Iори яIу.
Янэ фэдэу Къэсэий шъхьэгугъу хъугъэ. Сыда къыриIощтыр, хэта зыфэгъэхьыгъэр? Тыгъоснахьыпэ бургомистрэм дэжь ащэгъагъ. ГумэкIыгъо горэ щыIагъэмэ
джы нэс къыриIоныгъи. Сыда шъуIуа? КъызэкIожьым
чэфыкIэягъ. Узфащэгъагъэр сыда ыIоу еупчIыгъэп. Сыд
къыриIона шъыу, Къэсэй ымышIэрэ шъэф бургомистрэм
иIэп.
Хьаулыеу мэзэ пчъагъэм мэзым зэдыхэсыгъэха?
Ауж къафызэ чэщ горэм къызауIэм, Къэсэй ары мыхъугъэмэ мэз цуным хэлIыхьажьыщтыгъэ.
Къэсэй ыIэпкъ-лъэпкъыхэр къэкIэзэзыгъэх.
Аркъ ешъо шIоигъоу хъугъэ.
Пчъэр къыIукIи, ТIатIыхъу ышъхьэ къыдигъэщыгъ.
Сыда джыри мыр зыфаер? Сыдэу мэщытымкIэ
Iофышхо хэфагъ. Халъхьащт псэолъапхъэхэр чылэм къыхахынэу аIуи рагъэжьагъ шъхьаем, зыфаер ахагъотагъэп. ЦIыфмэ яIэу къарамыта, хьауми къаратыщтыр зэрамыгъотылIэжьа?
- КъакIо, ТIатIыхъу, къакIо, о слъэгъурэр зыгорэм
уегъэгумэкIы.
- Олахьэ сызгъэгумэкIрэ шIагъуи шымыI,- столыбгъум къетIысылIэ.- Тхьэр щыIэу шъо шъукъытхэтэу
тыщэрэIи тезэгъы,- ыIупшIэ хъублаблэу зыгорэхэр къепчъыхэшъ, Iэгушъор жэкIэ пIуакIэм регъэчъэжьы,-
ашъыу, тенэчыр ары джыри зыуж ситыр, зэ ар дгъотыгъэмэ, мэщытыр хьазырэу тлъытэщтыгъэ.
- Тенэчыр арба Iофыр, мыры Iоу сшIэрэп къыздитхыщтыр,- Къэсэй IэхъомбапэхэмкIэ столым теуIо.
- Бургомистрэм укъигъэгугъагъэу пIогъагъи?
- Къырыми данэ илъ aIo, уимыIэмэ пкIэ иIэп. Арэп,
ТIатIыхъу, уарзэкIэ е къамылкIэ тыбгъэмэ сыд фэIуагъа?
КъыкIэмыщхмэ ары, дэгъуба къамылыр...
- Ащ фэдэхэр, сикIал, тхьалъэIупIэ унэм раIуалIэхэрэп,- ТIатIыхъу кIыфы къэхъушъ, тхьэм елъэIоу регъажьэ, тIэкIу зытешIэрэм къыпедзэжьы.- О пIощтыр
сшIэрэп нахь, тенэчыр щыI.
- Тэ къикIыгъэу?
- Муарба еджапIэм тенэч дэгъу телъ. Зыгъ ныIэп зытыралъхьэгъагъэр.
IэхъомбапэмкIэ столым теоныр Къэсэй щегъэтыжьы.
Мыдэ мыхэр джы зынэсыгъэхэр. ЕджапIэм телъ тенэчыр тыратхъыни мэщытым ышъхьэ тыралъхьанэу агу
къэкIыгъ.
Ардэдэм къужъ чъыгышхори ащ пэмычыжьэу щытыгъэ турникри Къэсэй ынэгу къыкIэтаджэх. Зурети ышъхьац блэгъитIумэ лентэ фыжьыбзэхэр апылъхэу ипшъэшъэгъумэ ахэтэу елъэгъу. ДэнэшI Аскэри загъорэ нэбгъунджыкIэ фычIэплъы... Аущтэу тыгъуасэми зыщытыгъэр, илъэс пчъагъэ тешIагъэ фэдэу къыпшIошIы. ИлъэситIум къыкIоцI бэ дунаими къытехъухьагъэр, чылэми
къыдэхъухьагъэр.
Старостым икъэмыгущыIакIэ ыгъапэу, зэрэщысри
ригъашIэу ТIатIыхъу къыхэпскэуIукIы.
ЫкIыб къызэрэгъэзагъэу Къэсэй щыт.
Зытхьапэхэр пыутыжьыгъэ къурэ куашэр джыри чэу
лъапсэм зэрэкIэрыт.

--- Page 301 ---

- ЕджапIэр, ТIатIыхъу, тищыкIэгъэжьба?
- Сыд етэбгъэшIэн,- а упчIэм ежэу щысыгъ пIонэу
ТIатIыхъу къеIо,- еджэхэ ашIоигъомэ, КъурIаным ерэджэх, тхьар ащагъэгъупшэжьыгъ.
- ЕджапIэм КъурIан щеджэхэ хъущтба?
- Гонахь ар,- ефэндыр къэтэджыжьы,- тхьамкIэ дурыс хъущтэп нэмаз мышIхэр зычIэтыгъэм КъурIан къыщыпштэнкIэ. КIо, аущтэу оIомэ джыри тежэн бургомистрэм къыIорэм, унашъхьэм тынэсыфэкIэ джыри тшIэн
Iаджи щыI.
 - ТIатIыхъу, зыгорэкIэ сыкъыоупчIымэ сшIоигъу.
Шъыпкъа чылэм мэщыт зыдашIыхьэм ефэнд цIыкIум
иунашъхьэ тенэч къытырихи, зэрэтыраригъэлъхьэгъагъэр?
УпчIэу ритыгъэм ефэндыр къызэкIегъащтэ.
- Олахьэ сымышIэ, сэри аущтэу aIoy зэхэсхыгъагъэ,
ишъыпкъапIэ сшIэрэп нахь...
- УмышIэу мэхъуа, мэщытышъхьэр адытезылъхьэгъагъэр орба?
- Ы-ы, ар иунашъхьэп ныIа къызтырихыгъагъэр,
ихьамбарышъхь... Адэ, Къэсэй, аущтэу оIомэ къамылыри дэгъуба,- ТIатIыхъоу къамылыр зымыдэщтыгъэр
къеуцуалIэ,- дахэу ебгъэкIумэ къамылым фэдэ тыдэ
къипхын. Дэгъу, ащи тегупшысэн. Орыжъым хэт къамылыр зэрэчылэу афикъун...- унэм екIыжьы.
Джыри Къэсэй шъхьаныгъупчъэм зэрэIут, ТIатIыхъу
иунэшъхьэ тенэч фыжьи ынэгу кIэт...
Пчъэр къыIуиубгъукIи, Хьаджмосэ унэм къибыбагъ
нахь, къихьагъэп. МытIысэу ыкъо зыIутыгъэ шъхьаныгъупчъэмкIэ кIуагъэ. КъырекIокIыжьыгъ.
- КIалэ, сыкъызфэкIуагъэр ары,- Хьаджмосэ ынэхэр
жъоплъых,- тиобщинэ иIофшIакIэ сигъэразэрэп, цIыфхэр
гъэщынэгъэнхэ фае. Арынчъэу тIорэм зи къедэIущтэп,
зымафи къыосIогъагъ, непи къыосэIо.
- Адэ мыр тадэжь къыщыпIо хъущтыгъэба? - Къэсэй
ыгу къызэрэзэкIанэрэр къызхимыгъэщэу къеупчIы.
- Тадэжьрэ управэмрэ зэфэдэпти ары Iофы зезгъэшIэу сыкъызфэкIуагъэр.
 - СшIэрэп цIыфхэр зэрэбгъэщынэщтхэр, губгъом
дэмыкI къыданэ Iоу сшIэрэп.

--- Page 302 ---

- О пшIэрэп шъхьакIэ, сэ сэшIэ! СIонэп сIуагъэ
шъхьакIэ, сыда о пшIэу щыIэр!.. Общинэм упылъэп, чылэм дэхъухьэрэм ущыгъуазэп. Аужыпкъэм, шъхьалым
щатыгъугъэ кIэрахъом ыуж уикIыжьыгъ, уяшъхьэшъуауи
тыгъуакIохэр птIупщыжьыгъэх.
- Адэ сыда ясэбгъэшIэнэу уихьисапыгъэр?
- КIалэ, джыри къыосэIо, ар IофшIакIэ хъущтэп,-
Хьаджмосэ ымакъэ къымыIэтэу, зызэрэзэтыриIажэрэм
зэкIоцIитхъызэ къеIо, къамыщымкIэ ищазымэ тхьаIу
еожьзэ, джэхашъор рекIукIы.- Iоф умышIэщтмэ, джыдэдэм зызэкIэуIапIи, управэм чIэкIыжь, ощ фэдэ делэп
IэнатIэ зэратырэр!..
Аркъыр зыдэт шкафымкIэ Къэсэй плъагъэ нахь, ятэ
зи риIуагъэп.
Хьаджмосэ зэ къыфэгубжымэ, зэ пчъэмкIэ плъэмэ
къеушъыизэ, ыIэхэр ыкIыбкIэ щагъэхэу джэхэшъогур
рекIукIы.
- Арэп, о кIалэр, ужэ псы дагъэхъуагъа сэIо!..
- СыкъэдаIоба...
- УкъэдаIорэп сIорэп сэ.
- Адэ сшIэрэп сшIэщтыр.
- ПшIэщтыр къыосэIо, къызщыбгъэщынэнхэ фае.
Уянэшыпхъу дахэр апэ зэритэу Гуцэ икуп къэпщэнышъ
уадэгущыIэщт. КъыземыуцуалIэхэрэм, япшIэщтыр гъэнэфагъэ, хьамбарым иудзэнхи, хабзэкIэ уадэзекIощт. Сыда
уянэшыпхъу къабзэр тракторым зыфытемытIысхьэрэр?
Тыгъуасэ хъулъфыгъэм ымышIэн чылэм щишIэу зигъэлэжьакIоу дэсыгъ. Джар зэкIэми апэ зыбгъэтIысрэм, сэ
сIуагъэ пIожьын, зэкIэри къыпщыщынэщт. АщкIэ уищынагъо ехьыжь.
- Ар сфэшIэшъунэп, тят.
- Сыда, уянэшыпхъушъ ара?
- Ар зыми сфешIэшъущтэп,- Къэсэй плъыжьыбзэу
къызэкIанэми, зеIажэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ЖэкIагъом икупмэ уакъотэу чылэм
удэсба ащыгъум!..
- Зыми сыкъотэп, сызкъотыщтыр сэшIэжьа... Зэ, тят,
джыри къэхъугъэ щыIэп. Чылэр уизакъоу ипкIын плъэкIыщтэп, олъэгъу пэт заом щыхъухэрэр... А сэбгъэшIагъэмкIэ сыкъыодэIун фэягъэп...

--- Page 303 ---

- Сыд озгъэшIагъэр? - Хьаджмосэ зэхихырэм реуты
пIонэу къызэтеуцо.- Зи сэ озгъэшIагъэп, пшIагъэр орорэу пшIагъэшъ, Iоф зэрэпшIэщтым ыуж ит. Хьау пIомэ,
бургомистрэм дэжь уязгъэщэн, укъэслъфыгъэ пае къыпфэзгъэгъун щыIэп.
Хьаджмосэ пчъэр къыреутэкIышъ чIэкIыжьы.
Къэсэй къызщэлъэтышъ, аркъыр зыдэт шкафымкIэ
зедзы.
VII
Чэщныкъо кIасэм Хьатамэрэ ЖэкIагъомрэ зэIукIагъэх.
- Ма мыр...
- Ар сищыкIэгъэжьэп, Пщыкъан,- Хьатами иджыбэ
кIэрахъор къырехы,- мары, сэри ащ фэдэ сиI.
- Тэ къипхыгъ?
- Шъэожъые горэм къысфихьыгъ.
- Шъхьалым щыкIодыгъэгъэ кIэрахъора мыр? УрауплъэкIунэу къыпфарагъэхьыгъэми пшIэрэп.
- Ащ фэдэ Iоф хэлъэп, уишъэожъыерэ Владикрэ
къысфэзыхьыгъэхэр.
- Рэмэзанрэ Владикрэ ара? - Пщыкъанэ къызIуепхъоты.- СшIагъэмэ ашъхьашъо исыутыни, джынэкъэуж
ащ фэдэ амышIэжьынэу. МышIапхъэ горэ амышIэнэу,
Хьатам, кIалэмэ унаIэ атегъэт. Армырми чэщи мафи
амыIоу тыкъалъыхъу ыIуи Мамырхъан тхьаусхагъэ. Сыд
чылэм къэбарэу дэлъ?
- Ямашинэ мэз Iапчъэм къыIуяжъугъани кIэзэжъугъэIэжьыгъэгъэ нэмыцитIум ауж зи гъомылэугъой чылэм
къыдэхьажьрэп, жъугъэщтагъэхэщтын.
- Дгъэщтагъэхэр сшIэрэп, тэ тыкъыхагъэщи, тауж
мэфитIу итыгъэх. ТичIыпIэ тикощыкIын фаеу хъугъэ.
- Шъуауж зэритыгъэхэр зэхэтхыгъэ, уаукIыгъэуи
къэбар къэIугъагъ.
- Ащыгъум джыри бэ згъэшIэщтба,- ЖэкIагъор
мэщхы.- Зуретрэ Фаинэрэ сыд якъэбар?
- Ахэри псаух. Фаинэ чэщрэ унэм илъыжьрэп.
- Сыда?

--- Page 304 ---

- Зымафэ джа хэжъугъэхьэжьыгъэгъэ нэмыцитIум
яз щыхьи, бзэгу фэзыхьыгъэр сшIэрэп, ыпсэ хигъэIэжьыгъагъ. Къэгъэзэжь Къэсэй ары мыхъугъэмэ хьэйнапэ горэ чылэм дашIыхьэщтыгъэ...
- Къэбар дэй къэпIуагъэр.
- ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр джы къыосIон. Къэгъэзэжь Хьаджмосэ Фаинэ дэжькIэ къыдырекIокIэу ригъэжьагъ. Зыфаер фимышIэмэ даригъэщынэу еIошъ
къегъэщынэ.
- ЕшъушIэн къыфэжъугъотрэба, Лыфафэ ешъуIуи,
къэкIожьмэ шъулъэгъун.
- Ары лъэшэу. Ащи раIокIыгъ, чапычэуи шъузыр къыридзэрэп. Зыфаер ешIэ. Ащ нахьрэ Iоф хэмылъэу Лыфафэ зыпчыхьэ Фаинэ зыкъыIуигъакIи, апэ нэмыцэу яунэ
къихьэрэм дыригъэщынэу къыриIуагъ.
- ПIорэр гъэшIэгъоны шъыу, сэ сэсэмэркъэу шъхьакIэ, Iофыр зэрэтымыIоу къычIэкIы,- ЖэкIагъор сыхьатым
еплъыгъ, щы мэхъу пэт.- Аущтэу оIомэ, мэфэ лые Фаинэрэ шъэожъыемрэ чылэм дэсыжьхэ хъущтэп.- Хэтмэ
адэжь Фаинэ гъолъыжьакIо кIогъэн?
- Фаинэ чыжьэу щыIэп, мэлэщым къэсщэжьыгъэх.
- ПсынкIэу кIожьи мэз Iапчъэм къыIущэх. Сэ джыдэдэм а лъэныкъомкIэ сырекIокIынышъ, сигъусэмэ ясIон.
Мыр сIыхи, къаштэ уикIэрахъо, ищыкIагъэп ар о пIыгъынэу, зыгорэкIэ пIэкIалъэгъуакъомэ имыщыкIэгъэ Iоф
къикIын.- КIэрахъохэмкIэ зэхъожьых, ыIапэ къыубытыжьызэ къыфегъэпытэ: - осIуагъэр зыщымыгъэгъупш.
Зыфэсакъыжь. ИмыщыкIагъэу къаигъэ зямыгъэшI.
ЖэкIагъомдыхэр мэзым зыхэхьажьхэм, Хьатамэ ыгу
быяужьыгъэ. Ау ащ пае къанэрэп тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу шIуцIэгъэ Iужъур зыщымыхъыерэ мэз лъэныкъомкIэ дэIоныр.
Аущтэу Фаинэ иIоф зэрэзэпыфагъэм Хьатамэ щэгушIукIы. Арэхь джы бзэгу зыбзэгу пызынмэ. Лыфафи ыгу
ерэгъэпсэфыжь, хьайнапэ чылэм зыдерэмышIыхьажь.
Хьатамэ зэрэгъолъыжьэу хэчъыягъ.
Мы аужырэ тхьамэфитIум аущтэу чъыягъэу къышIэжьрэп. Джыри ичъые IэшIу хэтыныгъэкIи мэхъу къамыщыпэкIэ шъхьаныгъупчъэм къытемыогъагъэхэмэ.
Къэгъэзэжь Хьаджмос ары.

--- Page 305 ---

- Модэ кIори кIыщым молотобойцэу чIэуцу, Iофынчъэм узэкIигъэбэгагъ.
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп нахь,- Хьатамэ нычэпэ
ЖэкIагъом къыриIуагъэр ыгу къэкIыжьы, гупсэфэу зызэкIещы,- къыстефэрэр сэгъэцакIэ, кIыщми сыкIон.
Ащ нахь къыримыIоу Къэгъэзэжьыр мэлэщым
текIыжьы. Пчэгъу шъхьапитIур Хьатами ыIыгъэу щхыпцIызэ, кIэлъэплъэ.
Мэфэ реным Хьатамэ кIыщым чIэтыгъ.
IофшIэныр зэраухэу къэбарыр ригъэшIэнэу Зурет
дэжь Хьатамэ кIуагъэ. Къэбарыр фиIотэгъэ къодыеу,
хъугъэмкIэ гушIощтми ыгу хэкIыщтми игъо имыфэу ешъогъаеу Къэсэй къакIуи, унэм къипкIагъ. Шыукъамыщыр
Iапшъэм шIолъ. Ынэхэр жъоплъых, самогонымэр
къыIоу.
- Шъуипчыхьэ шIу, сышъоплъышъ дэхэкIаеу шъуитIо
шъущыс... Тэ щыIа тянэнэпIосыр?..
МэшIо такъырым фэдэу Хьатамэ ыгу къызэкIэнэ,
пкIантIэри ынатIэмэ къатырекIэ. Ыпашъхьэ исыр ерэпхъуати унэм рерэдз Iоу ыгу мэхъу.
- Ащ фэдэхэр аIохэрэп, Къэсэй,- мыгузажъоу Зурет пхъэнтIэкIур къештэ,- ущымытэу тIыс.
- СытIысми хъущт. Джары, Хьатам, тэ тызхэтыр. Дунаир къечэрэгъокIы aIo шъхьакIэ, шъыпкъэп. Дунаир
арэп, тэры къечэрэгъокIрэр. Сешъуагъэу къызшIомыгъэшI, сешъуагъэп. Сыгу уабгъэрэп. УлIы дэгъу, джары сэ сшIэрэр. Ощ сыфэдагъэмэ, ошIа осIоныр, чылэм
сыкъыдэнэныгъэп, ЖэкIагъор зыдэщыIэм сыкIоныгъи.
Зы мафэ къысаIуагъэр ошIа, Хьатамыжъым иорден тэ
щыI аIуи къысэупчIыгъэх. ИIэмэ иI, дэгъоу лэжьагъэти,
къыратыгъ, ыIэбжъэнакIэ уриуасэп сIуи, а хьэм къылъфыгъэр управэм чIэсфыгъ.
Джыри зы гущыIэ Хьатамэ къыжэдэзыгъэп.
- Хэта джы ащ нэсыгъэр? - Зурет ынэкIушъхьэмэ
къахехы.
- Адэ арба сэри сIорэр,- Къэсэй ыIупшIэ гъопцагъэхэр бзэгупэкIэ егъэуцIыных.- Ы-ы, тэ щыIа cIyaгъи Фаинэ? ГъолъыжьакIо зыми орэмыкIожь сIуагъи!.. ГъэшIэгъона комиссарыжъ горэм ишъузмэ!.. Ари цIыфы...
Сэ сыщэIэфэ орэмыщын Фаинэ, ащ нахь сфэмышIэшъущтмэ, хьаолыеу сыришъхьэгъырыта! Чылэм щымыщ
бзылъфыгъэ закъом зыми емыкIу резгъэхыщтэп, ар хэти
ерэшI, зымышIэрэм, сыкъилъфыгъэнкIи фит, фэзгъэгъущтэп. Джары, Хьатам, тэ тищыIакIэр...
- Тэрэз пIорэр,- Хьатамэ къыдырегъаштэ,- бзылъфыгъэ цIыкIум ышъхьэ хырагъэхьажьыгъ. Тыгъоспчыхьэ
щегъэжьагъэу тылъэхъушъ дгъотыжьрэп.
- Чыжьэу кIуагъэп ар, неущ къэдгъотыжьын,- Къэсэй ынапIэхэр къышIуефэхых, тIэкIу зытешIэрэм къэупчIэ:
- Шъэожъыер тэ щыIа?
- Ари игъусэщтын,- Зурет хэщэтыкIы.
- Игъусэмэ, дэгъоу ышIагъ, шIурышIукIэ дагъэсыщтыгъэп,- Къэсэй зэхихыгъэм зыкъырегъэшIэжьба пIонэу
ышъхьэ къеIэты, ынапIэхэр къефэхыжьыхэрэп,- ЖэкIагъом ыIэбжъэнакIэ, Хьатам, ори сэри тыриуасэп. СэшIэ
сэ, чыжьэу щыIэп ар. Ау шъосIоныр шъошIа, сиягъэ
езгъэкIыщтэп. Сэ сызфаер моу рэхьатэу сыщыIэныр ары.
Зэ аущтэу хъужьыгъэмэ, мы сызэшъуагъэм сешъонэу
шъумыгугъ,- къэтэджыжьы.- НекIо, Хьатам. Икъун тызэрэщысыгъэр, ипшIыхьан щыIэп мыщ!..
Зурет къыранэшъ, лIитIур унэм къекIыжьых.
Къэлапчъэм епхыгъэ шым Къэсэй ригъэшэсыжьынэу
Хьатамэ фежьэ шъхьакIэ, къыфидэрэп:
- Хьау, сышэсыжьыщтэп... КъекIэсыри уфаемэ уимэлэщ усхьыжьын.
- ЗэбгъэкIэсрэм уанэр пшIуештэжьы,- Хьатамэ мэщхы,- ар дэдэр тэмыгъашIэ.
- Уанэрэп, зэрэуправэуи къыосэты,- Къэсэй къэуцу.- Хьатам, зыгорэ къыосIон, джа зыр къысфашI, сщыгъупшэнэп. Мы Зурет цIыкIур къэсэгъащ. О пшIэрэп нахь,
ощ нахьи нахьышIу селъэгъу Зурет, кIо, къызхигъэщрэп
нахь...
- ПIохэрэр сшIэрэп, Къэсэй!... УмыукIытэу къызэрэпIошъурэр. Зурет ащ фэдэ Iоф дысиIэп сэ, сшыпхъу
цIыкIум фэдэу сэлъытэ. ЕтIани сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,
уишъэогъущтыгъэ ДэнэшI Аскэр икъэщэни ар...
- Сыда ДэнэшIри ори сызэрэшъупылъыр, Зурет фэдэ
пшъашъэм зы псэлъыхъоп иIэр, тымышIэу щытэп. Ау
къыосIощтыр ошIа, Зурет сиунэ исымыгъэтIысхьэу сыуцунэп, аущтэу мыхъоу сыщыIэшъун Iоу сшIэрэп!..

--- Page 306 ---

- Ар пIоy делагъэ горэ пшIэкъон! - Хьатамэ ошIэдэмышIэу Къэсэй етхъошъ къегъэуцу...
VIII
- Алахьэм бэлахьэр къышъутырелъхь!..- Къутасэ
къызэмыплъэкIэу ыуж ит полицаеу шхончыр зышIохэлъагъэм ебгызэ, хьамбарым ихьагъ, пчъэ Iухыгъэм хипхъотыгъэ нэфынэм джэхэшъогум орзэ тIэкIоу телъыр къыгъэлъэгъуагъ.
- А Къутас, моу къакIо,- пчэгу шIункIым ит бзылъфыгъэм Гуцэ къеджагъ.
- Гуца сэIо? Ори укъырадзагъа мыщ? Алахьым зыкIэмыIэжь шъуешI, чылэм дэмылъыгъэ хабзэ къыдэшъулъхьагъэмэ...
Хьамбар къогъупIэм цIацIэзэ тIэкIурэ Къутасэ зыкъосым, мэзахэм ынэхэр есэжьыгъэх.
Гуцэрэ ежьырырэ нэмыкIэу шъэо такъыритIуи щхыпцIыхэу адыкIэ щысых.
Лэжьыгъэ бгъотэгъамэр хьамбарым еу.
- БэшIагъа, Гуц, мыщ узисыр?
- Пчэдыжь щегъэжьагъ.
- Сыда укъызфырадзагъэр?
- Губгъом натырыф гоч укIорэп aIo... Сыда ащ къысаIуагъэр. Ы-ы, ары, заботаш аIуагъэмэ сшIэрэп.
- Заботашэп ар, саботаж нахь,- ыIуи, шъэуитIум яз
щхыгъэ.
- Шъоры, нынэ, шъо сыд? ЖэкIэгъо Пщыкъанэ икIэлэ
нахьыжъа сэIо? - Къутасэ къэгущыIэрэ кIалэр ешIэжьы.
- Тэри джа дэдэр ары.
- Тхьа, Къутас, угу къеощтми сшIэрэп, мы уимахъулъэ цIыфыгъэ гори хэмылъыжь, тэ къытиIорэр къытерэIу
фаеми, сыда мо шъэожъыемэ зафыщыхьэрэ? ЦIыкIу, ины
ыIорэп.
- Iух адэ, симахъулъэп, игугъу къысфэмышI! Сыд
мыгъор сшIэн, сшыпхъу нахьыжъ гущэ ыгъэлIагъ нахь,
ыгъэтхъагъэп. Джы къызнэсыгъэм мыукIытэу зегъэхакIошъ чылэм дэт. Фаинэ тхьамыкIэм сыфэдагъэмэ ащ
есшIэрэр ылъэгъуни... КIэпхын зыщыгъ лъэпкъыр ылъэгъумэ гущтэ хихэу исшIыхьащтыгъэ.

--- Page 307 ---

- Нэпэнчъэжъ! Фаинэ тхьамыкIэм ышъхьэ хыригъэхьажьыгъ. Зызэхэсэхым сыгу къызэреуагъэр къызэрэосIощтыр сшIэрэп, Къутас. Моу сыл зыгорэм хичыгъэ фэдэу къысщыхъугъ. Шъыпкъэмэ сшIэрэп, загъэбылъи чылэм зыдэкIыжьхэм, нэмыцмэ аIэкIэфагъэхэу аIуагъ. Аущтэу хъугъэмэ, Къэгъэзэжьыр нибжьи зыхэмыкIыжьын
гонахь хэхьагъ. Къэсэй ешъуакIо хъугъэ нахь, ятэ елъытыгъэмэ цIыфба. Сыщытыгъ сэ, сынитIукIэ слъэгъугъэ
Фаинэ нэмыцмэ зырагъэзым Къэсэй лIыгъэу зэрихьагъэр. Бзылъфыгъэ щтагъэм зыпэIуидзи къыгъэнэжьыгъ.
- Тхьэ еуагъ Къэсэй, сыд гущэр истарост ащ. Сшыпхъу щытми къэсIон, кIэлэ тхьамыкIэр ятэрэ янэрэ агъэунэхъугъ. Ежь Къэсэий илажь, згъэхыерэп, шъынэ IэрыпIум фэдэу заригъэпIугъ. Зымафэ садэжь къакIуи, ащ
кIэхэкIыгъэр озгъэлъэгъугъот, Гуц. КIэлэцIыкIур зэрэмыгъынэу сапашъхьэ щыгъыгъ. ЗыкъызэригъэбылъыжьыгъэмкIэ кIэгъожьыгъэшъ кIэхьажьрэп. ЫIэнтэгъу
ецэкъэжьы шъхьакIэ, нэсышъурэп.
- Джар дэдэр ары зэрэчылэуи аIорэр. ТапэкIэ зэрэхъущтыр сшIэрэп нахь, джырэкIэ зыми иягъэ ригъэкIыгъэп. Ау етIани сэ сшъхьэкIэ, угу къеонкIи фит, сигуапэп,
Къутас, къызэрэкIожьыгъэр. Тэ тикIэлэ тхьамыкIэхэр,-
Гуцэ къэгъы,- зыщыхэтхэр тшIэрэп...
- Сыгу къеуахэрэп, пIорэр бэшIагъэ сэ зысIорэр. О
уикIали Алахьым рихьакI, Къэсэй ышIагъэр тэрэзэп. Джары къэрабгъэм пIынэ къехьы зыкIаIорэр.
- Псэр ащэ, напэр ащэфы.
- Е-о-ой, Гуц, лIы фэдэр бэдэд, лIы дэдэр зырыз. Къэсэй гущэ сыдым ахэмэ акIигъахьэра, инасыпмэ делагъэ
горэ джыри IэкIэшIэнэп. Тыгъуасэ, къыраIощтыри ышIэрэп, бургомистрэм зэраригъэщагъэу къызэрэт. Моущтэу хьамбарым тырадзагъэу Къэсэй ышIагъэмэ ыдэныгъэкIэ огугъа!
- ИшIэ хэмылъэу тырадзагъэпщтын.
- СшIошъы хъурэп.
- Умыгъэхъу фаеми, ащ нахьэу къыташIэнэу узфаер
сыда, къыташIэщтыр къыташIэгъах. Ныпчэдыжь нэс тызэтесэу тыщыс, тIощтри тшIэжьрэп, шъэожъыемэ тащэукIытэ.

--- Page 308 ---

- А тхьамыкIэ гущ, сыгу къэкIыгъахэп,- Къутасэ
лэджэнжъыемкIэ маплъэшъ, шъэожъыитIум яджэ,-
модэ, шъо IэитIур, шъуакIыб къэжъугъаз...
- А Къутас, пIорэр сыд, хьэйнапэ тыошIы, ащ джыри
тынэсыгъэгоп, зэ чэщ гъэхъу, ащ нэс зыгорэ къытаIонба
тыкъэзыщагъэмэ...
Чылэм къэбарэу дэлъи-дэмылъи зэрагъафэу зынэмысыгъэхэ къагъэнагъэп. Къэгъэзэжьхэри, ЖэкIагъохэри, Хьатами зэпэкIагъэкIыгъ. ТIатIыхъу иефэндыгъи,
инэмаз шIыкIи, ишъузыгъэу ытIупщыжьыгъагъэм ичэм
щыкIи нэсыгъэх. Гъунэгъу чылэу Къутасэ зыщынысагъэми дэхьагъэх. Ащ дэлъ къэбарыр ары зэкIэми анахь къэбар гъэшIэгъонэу мы сыхьатым щыIагъэр. Къутасэ
итIуанэ зиIэти, дэкIожьыгъэу ары чылэм щызэрахьэрэ къэбарыр.
- Тхьа, Гуц, шъыпкъэм уфаемэ, зызэхэсэхым сымыгушIуагъ. Удел умыгушIуагъэмэ къысэзыIуагъэхэри
щыIэх. Сыдым сыфэгушIона, сэ зысэгъэмысэжьы нахь,
нибжьи лIыр згъэмысагъэп. Хэти ыIорэм уемыдэIу, кIэлэ
шIагъу. ЦIыфыгъэкIэ ыпшъэ ыгъэкIон сырихьылIагъэп. Ащ
фэдэ къыохъулIэныр тхьамыкIагъу, гушIуагъоп. Сэ нибжьи згъэпыигъэп. КIо, сыдэу пшIын къыщэжьыгъэгъэ
кошхожъ цIыкIур шъхьаубатэу къычIэкIыгъэмэ. Тхьа, ущ
фэдэлI сиIэу ышIагъэр сымышIэн, сынапIэ къэсIэтэу паIo
зыщыгъ анахь дахэр сапашъхьэ къерэуцуи семыплъын.
ГъэшIэгъона заом къэтмэ, къэтба зэрэчылэу. Хэта джы
зилI ыбгъэ кIэлъэу зичэщ изыхрэр... Хъун шъуитIо
шъукъэмыдаIу,- Къутасэ кIэлитIоу зищхыпцI макъэ
къэIугъэмэ афэгубж фэдэу зырегъэшIы,- джыри ахэмэ
шъуанэсыгъэгоп шъо,- зеуфэшъ, Гуцэ еIушъашъэ,-
хьабзыжъым лIынчъэу сыщыIэшъущтэп ыIуагъэу зэхэсхыгъэ.
- Е-о-ой, Къутас, нибжьы гущи тшъхьэ къихьагъэп.
Къихьэми тыгу тытеIункIэжьзэ къэтхьыгъ. Боу тызгъэделэнхэри хьазырыпсыхэу щыIагъэх, зядгъэгъэделагъэп
нахь. Мары, сIогъагъэ пIожьын, а лIыр псаоу къыхэкIыжьмэ, ялахь къэухъум, уадэжь зыкъызимыгъэзэжькIэ.
Шъыпкъэмэ сшIэрэп, къэбар тIэкIу-шъокIухэр зэхэсхыгъагъэх...

--- Page 309 ---

- Шъыпкъэ, нэмыцхэр къэкIоным ыпэкIэ,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу Къутасэ къызIуепхъоты,- тIо къысфэтхэгъагъ. МыукIытэ цIыкIоу къыщинагъэм икъэбар зэхимыхыгъэу пшIошIа? Алахьым ешI джы тхьамыкIэр зыщыхэтыр. Зэгорэм сыфэзэжьынэу сэрэшIи, дунаим фэсымышIэн щыIэп, сIэгу исэу къесхьакIын. Джа зымкIэ, Гуц,
тхьэр сэгъэгугъэ, усэгъэгугъэ. А синасып, сизакъоу
сыщыIэу зыщегъэжьагъэм щыублагъэу зыми зызэрэдесымыгъэхьыхыгъэр. Ахэр ымышIэкIэ огугъа, гъунджэкум фэдэу сыкъызэритIупщыжьыгъагъэу сызэрэкъэбзэ
цIыкIур ешIэти ары зыкъыкIысфигъэзэжьыгъэр. Я Алахь,
тыкъэухъум, о уикIали, Гуц, щэр нэшъу тхьэм фешI.
Мафэр пчыхьапэм зэрэриублэгъыгъэр къэпшIэнэу
пчъэ гъуанэм къыдэпсыщтыгъэ нэфынэр хьамбарым
икIодэжьыгъ. Къутасэрэ Гуцэрэ хьамбарым зэрэрадзагъэр ащыгъупшэжьыгъ пIонэу гущыIэшхом хэтых.
ШъэожъыитIури щыс-щымысми къырадзэжьрэп. Загъори зыкъызашIэжьрэм, афэгубжы фэдэу зашIы.
- Тхьа, Къутас, тытхъэжьыгъэм.
- Ары, Гуц, ары. Тыгу жьы дэдгъэкIыгъ, тизакъоу
унэм тилIыхьэщтыгъэ.
- Ары гущэ шъхьакIэ, сичэтхэр зэримышIыхьажьых...
- Сэ сиехэри ары,- Къутаси къеIо, етIанэ ошIэ-дэмышIэу къэгубжышъ къэтэджы, пчъэмкIэ къэкIон зыщиIорэм джэхэшъогум ит лэджэнжъыем елъэпао.- Алахьым бэлахь тырегъаф укъизгъэуцуагъэм, а синынэ гущ,
слъэкIэн тыриутыгъ!..
Лъэкъо узыгъэм Къутасэ етхъожьыгъэу хьамбарыпчъэмкIэ Къэсэй ымакъэ щызэхехы, пчъэри къыIокIы.
- Тхьапшрэ шъосIуагъа сэ сиизын хэмылъэу мыщ зи
ишъумыдзэнэу!..- Къэсэй полицаеу ыпашъхьэ итым фэгубжы.
- ОсIогъагъи, Гуц,- Къутасэ къэгушIо,- Къэсэй иIоф
мыщ зэрэхэмылъыр. Мы Iаехэм упчIэжь амышIэу,- полицаим дэжькIэ маплъэ,- къаIэкIахьэрэр ашIэ.
- Тэ зи тилажьэп,- полицай нэпцэ Iужъум зеухыижьы,- Хьаджмос ары хьамбарым ишъудзэх къытэзыIуагъэр.

--- Page 310 ---

- Хэт ыIуагъэми, Алахьым бэлахь тырелъхь, моу IукI
зэ,- Къутасэ полицаеу ыпашъхьэ итыр IуегъэкIотышъ
къекIыжьы.
- Мыдэ пчыхьэ зэрэхъугъэр?..- Гуци кIэкIэу Къутасэ
ыуж ит.
- ШъуитIо шъузфыщысыр сыда? - хьамбар къогъум
къос шъэуитIум Къэсэй яджэ, тIэкIу тырегъашIэшъ,
кIэлитIур къызикIыжьырэ уж полицаим федзы.- Къэгъэзэжь Хьаджмосэп старостыр, сэры нахь. УмышIэрэмэ,
мохэмэ япшIэгъэ дэдэр къыосшIэжьын.
- ЕсIуагъ сэ Хьаджмосэ, хъунэп шъузым ышыпхъу
аущтэу удэзекIоныр...- полицаир къэгъумытIымыгъ.
- Шыпхъу-къэшыпхъужь фэIуагъэп мыщ!..- Къэсэй
къегъазэшъ, управэм къыдэкIыжьы.
IX
Шъхьэр зыдихьыщтыр ымышIэу дунаим зыфэежь
Къэсэй темытыжьми, зы ащ щыщэу къыхихыжьрэр. Нарынэ Зурет. А пшъэшъэ гохь цIыкIур ыгъотмэ, зыгъэгумэкIыжьын щымыIэу, гупсэфыпIэ ифэжьынэу къышIошIы. ПсэупIэ къезымытэу бгъэм дэлъи-дэмылъи зыгъэбырысырхэрэр зэкIэ ащ репхы. Джа зыр илIыгъэ
рихьылIэу зэшIуихмэ, етIанэ хъущтыр орэхъу. Тумы тхьэ
ешI старостыгъэри, фаеп зыми ыгу хигъэкIынэу. Шызэкъоку цIыкIу горэ зэригъэуIунти, адырэмэ ашIэрэр ышIэу
щыIэни, IофшIапIэкIэ мэзыр хихыжьыщтыгъэп. Уизакъоу
къэплъэнцухьэу мэзым ухэтын нахьи, цIыфмэ уахэтмэ
нахьышIу.
Плъыжьыбзэу ошъочапэр къыриIэу тыгъэр къохьажьы. Къэсэй кIэй ныбэм къырекIокIы, шылъэмакъэм чыжьэу зедзы, псыхъом зэпырэчъышъ, мэзым хэкIуадэ.
Дэгъоу ышIагъ управэм чIэмысэу шэси чылэм зэрэдэкIыгъэр. Мыхъуми ынэгу жьы кIэугъ, еуцуалIэу зыми
дэмыгущыIагъэми, игупшысэрэ ежьырырэ къызэфанэхи зэдэгущыIагъэх. Уикъэрар ыпашъхьэ уифэжьыным
нахь тхьамыкIагъо щыI Iоу ышIэрэп. Джырэп ар зишIагъэр,
тIэкIу шIагъэ. Зыкъигъэбылъыжьи, мэзым зыхэтIысхьэгъэгъэ лъэхъаныр ары. Джащыгъур ары тэрэзэу зэрэмызекIуагъэм апэ егупшысэгъу зыщифэгъагъэр. Ащ

--- Page 311 ---

ыуж мэфищэ зы гъомылакIи Iумыфагъэу Къутасэ дэжь
къызIохьэм, кIэлъыохэзэ хьэм фэдэу зыхэхьажьым зыкъаритынэу гум къызэрилъэдэгъагъэр ышIэн фэягъэ. А
чэщ дэдэм фэмышIэшъугъэми, ятIонэрэ мафэм къыхэкIыжьэу мыр сшъхьэ, мыр сипаIо ыIоу апашъхьэ иуцогъагъэмэ, имысагъэ фагъэгъущтыгъэ.
ФэшIэшъугъэп.
Сыдэущтэу пшIэныя, пшIэщтыр умышIэжьэу. Чъыг
тхьэпэ Iушъашъэмрэ ятэ икIушъ-кIушъ макъэрэ анэмыкI
зэхихыщтыгъэп. Зы къэбарым адырэр нахь laey зэуж итхэу къыфихьыщтыгъэх. Къурэр сысмэ, гур дэсысэу къыхьыгъ. Къутасэ унэм рищэнэу къызыреIом, едэIун фэягъэ. Гъогу пхэнджэу зытехьагъэр джащ уцупIэ щыфэхъуныекIи мэхъу. Ашъыу, Къутаси сыди ымыIоу ЖэкIагъом дэжь екIолIэгъагъэмэ, цIыфыгъэ къырихыщтыгъэ.
Тятэ зэриIоу щытэп ар. Алахьэм ешI, мэзымкIэ маплъэ,
мыхэмэ ащыщэу ахэр зыхэсхэр. Чылэм пэблагъэу къыщыуцунхэп, нахь чыжьэу IукIыных.
Дэгъунэхьэблэ мэзым щыщэу Къэсэй ымышIэрэ
чIыпIэ щыIэп. Семен Коротенкэр ягъус аIуагъэшъ, мэзыр
ищагу чъыг зэхэтмэ анахь дэгъоу ешIэ.
Сыда тыгъуасэ бургомистрэм къыриIогъагъэм Къэсэй зэрэпылъыр. А Iаери хэзгъэукъуагъэмэ ащыщ.
МыгъокIэ мэзым къыщыIукIи, къызэдецохъокIыхэу хэтыгъэх. Джы ЖэкIагъом ыуж ихьэгъэн фае eIo, ыуж ихьэмэ шIу хигъотэнмэ сшIэрэп нахь. Ядэжь исэу лIы бэлахь
хъугъэ. Аущтэу мыскъарэ ешIы шъхьакIэ, зэриIуагъэу
нэмыцхэр къакIохэу мэзыр къауцухьэмэ? Мы Iофым зыгорэ хэмылъэу щытэп. ЛIы къабзэр къысщэгугъы, гъэшIэгъона сымэзпэсыгъэмэ, зигъэбылъэу ежьыри илъэс псао
мэзым хэсыгъэба. А-янасын, ахэр зэкIэ ЖэкIагъомдыхэм
ашIагъэмэ дэгъугъэ. СшIэрэп eIo шъхьакIэ, ахэр зыдэщыIэхэр Хьатамэ ымышIэнэу щытэп.
Мэз къуапэм тыгъэр нахь къуахьэ къэс, псыхъо макъэм нахь зепхъуатэ.
Пчыхьэшъхьэ шэплъым мэфэ ошIухэр къызэрихьыщтым Къэсэй кIэгушIу. ШIулъэгъу гупшысэу гуапэм хэзыгъахъори ащ къадемыжьэн фэлъэкIрэп. Зурет зыгорэ
епэсыгъэн фае нахь, моущтэу ыуж уитыкIэ шIуагъэ иIэп,
арынчъэу мы шIулъэгъу шIыкIэм зи къикIыщтэп. Мыхъухэ зыхъурэм, Къэсэй ышIэщтыр ешIэ. Бзылъфыгъэмэ агу
илъыр тэрэзэу къыуаIощтэп. Гугъэ нэпцIым Къэсэй фаеп.
Нычхьапэ Зурет дэжь кIонышъ, шIулъэгъум ишъыпкъапIэ
зэригъэшIэщт.
Ежь Къэсэй зэрэшIоигъоу Зурет къезэгъыгъагъэмэ
дэгъугъэ. Неп-неущ ымыIоу къыщэни ыуж икIыжьыщтыгъэ. Мары дунаири дэхэщт, мэфибл ошIукIэ къегъэгугъэх. Мэфэ дахэмэ хъярыр къадакIомэ, къекIуалIэрэмэ
агуи шIун, чэфыгъоми нахь зиIэтын.
Нычхьапэ блигъэкIыжьынэп.
Псы кIэим къыдэкIыжьэу мэз къуапэм къызыкъокIырэм, псы нэпкъым тетэу Хьатамэ елъэгъу. Пчыхьэ хъужьыгъэу сыда псыхъом хаплъэу зыфытетыр? ПшIэхэнэп,
зыгорэм паплъэу щытынкIи мэхъу. Ары шъхьакIэ, мыщ
фэдэ дэдэу шъхьэихыгъэу зекIона?.. Сыд ащыгъум джы
нэс ымыIыгъыжьыщтыгъэ мэлэхъо бэщыр къызфиштэжьыгъэр?
- Сыд, Хьатам, уизакъоу мыщ IупшIыхьэрэр? - Къэсэй шым къепсыхы.
- IусшIыхьэрэ щыIэп, тыгъэр зэрэкъохьажьырэм сеплъы,- нэмыцхэр къызэкIохэм дысэу къызэреупчIыгъагъэм фэдэжьэп джы. Тамэм телъ бэщыр къырихьыхыгъ,
IитIумкIэ кIыбым щеубыты,- неущ мэфэ дэгъу хъун фае.
- Ары сэри сIорэр,- Къэсэй шхомлакIэр онэ къуапэм шIуедзэшъ, мыжъошхоу зыкъуапэ чIым къыхэщэикIырэм тетIысхьэ, тIэкIу тешIагъэу къыпегъохыжьы.-
Тыгъэм икъохьажь закъопщтын узпаплъэрэр?..
- Аущтэу къыпшIошIымэ узэрэфай,- Хьатами макIошъ, адыкIэ пэIудзыгъэ мыжъом тетIысхьэ.- Адэ джары, Къэсэй, дунаир зэрэщытыр, зэгорэм псыхъо нэпкъыр зыдэщытыгъэр къэошIэжьа, модэ мо пцелыжъыр
зэрыт чIыпIэм дэжь. ТызэцIыкIум мо чъыгым тыдэкIуаети
псым тыхапкIэщтыгъэ, о чылакIэмкIэ укъыщыхъугъэшъ,
умышIэжьынкIи мэхъу, сэ дэгъоу къэсэшIэжьы.
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа Нарынэ Сэфэрдыхэм
сырягъусэу мы лъэныкъом Iаджри сыкъэкIуагъ,- кIэлэгъур ыгу къызэрэкIыжьыгъэм кIэгушIужьэу пцел чъыгымкIэ Къэсэй маплъэ.- КIэлэ шIагъощтыгъ Сэфэр... КIэлэ
тхьапша чылэм щыщэу зэо мыгъом хэкIодагъэр! Сыда мы
дунаим тызфытетыжьыр cIoy загъорэ мэхъу. О зи мыхъуми, Хьатам, цIыфы фэдэу дунаим утет, нэ IаекIэ зи къыоплърэп...
- Адэ, сэ силажьа, къызкIызэбгъэплъыхэрэр сыда?
Яти ыкъуи чылэр зыIэкIэшъулъхьажьыгъэ.
- Е, Хьатам, мы пIорэм сыд хэпшIыкIыра? - Къэсэй
щымысыжьышъоу къэтэджыжьы,- а укъызэрэсэплъырэм фэдэу сыщытэп сэ. Джа зыр пшIэмэ сшIоигъу. Ар
къысэпIоны нахьи нахьышIу зыфэсакъыжьынхэу ЖэкIагъомдыхэм япIогъагъэмэ... Хьатам, ащ фэдэу укъысэмыплъ, къыуасIорэр шъыпкъэ, сэ мы дунаим сызэрэуищыкIагъи узэрэсищыкIагъи щыIэп. Джа зыр пшIошъы хъунэу сыфай. Нэмыцхэр ягъусэхэу къаухъурэинхэу бургомистрэм икуп загъэхьазыры.
Джахэр Хьатамэ риIохи, Къэсэй къызыIокIыжьым,
зытесыгъэ мыжъом ионтэгъугъэ фэдиз ыплIэIумэ атыридзыжьыгъэу къыщыхъугъ. Сыдэу дэгъуа нычхьапэ
Хьатамэ зэрэIукIагъэр. Джары, гукIэ уфае хъумэ, зэкIэри
къыбдэхъу. Хьаулыеу мы мэфэ заулэм зигъэлIэжьэу
къыздырихьакIыгъ. ЫшIошъ хъугъэна Хьатамэ?.. Сыда
зыкIэмыхъущтыр чIэгъычIэлъ хэлъэу дэгущыIагъэп,
риIуагъэр зэкIэ шъыпкъэ.
Нычхьапэ зы аркъ гъуаткIо зыIуигъэфэщтэп.
Ары шъхьакIэ, шъхьаихыгъэу Зурет таущтэу дэгущыIэна, бэ ешъонэп, нахь гушхогъэ тIэкIу хэлъыным фэшI,
шъэ цIыкIу горэ дидзэн.
Зэшъуагъэм дэхэкIаеу къызэхишIыхьагъ.
Iэ шъхьал цIыкIумкIэ Зурет натрыф ыхьаджэу щысыти, Къэсэй зэрилъэгъоу къэтэджыгъ.
- СыкъызфэкIуагъэр ары, Зурет,- зэрэтIысыгъэм
лъыпытэу Къэсэй къырегъажьэ,- тиIофкIэ угу илъ шъыпкъэр сшIэмэ сшIоигъу. Ащ нахьрэ уауж ситыжьын слъэкIыщтэп. Зэхэзыхрэр къыздэхьащхы хъугъэ.
- КъапIо пшIоигъор къызгурыIорэп, Къэсэй,- кIалэр
зыфаер дэгъоу къыгурэIоми, къыгурымыIо фэдэу Зурет
зешIы.
- Ащ укIэупчIэжьынэу ищыкIагъэп. ПIалъэ къысэт.
Хьау пIомэ, къыосэIо, лIымэ ашIэу хабзэр спшъэ ифэн
слъэкIыщт.
- Къэсэй, сыолъэIу, ащ тыхэмыгъахь. СиIоф къыосIогъагъи, джыри ащ нэсыгъэгоп.

--- Page 312 ---

- БэшIагъэ сэ ар зызэхэсхырэр.
- Зэхэпхыгъэми, джыри къыосэIо,- етIанэ тIэкIу
тырегъашIэшъ, къыпедзэжьы.- Уешъуагъэу укъызэрэкIори, уизакъоу пшъэшъэ шъхьэзакъом дэжь укъызэрихьэри сигуапэп...
- Аущтэу оIомэ,- Къэсэй къызэкIэнэшъ къэтэджыжьы, - сэ сшIэщтым сыфит. СылIэп сIорэр сымыгъэцэкIэжьыщтмэ!..
- ЛIыгъэ фэIуагъэп ащ...- Зурет нэку-нэпс къэхъу,
етIанэ ынэкIушъхьэмэ лъы тIэкIоу къарылъэдагъэр акIэчъыжьышъ, кIыфыбзэу ыIори зыкIиIори ымышIэжьэу
къызIуепхъоты.- Аущтэу умышIэ, пшIэми урыкIэгъожьын!..
Къэсэй унэм икIыжьзэ, аужырэ псалъэр зызэхихыкIэ,
пшъагоу къызэплъэкIы нахь, зи къыIожьрэп.
X
Мэфэ ошIухэр текIыгъэх. Ощх чъыIэмэ аужи мызэумытIоу бжыхьэ чъэпи къехыгъ. ЗуреткIэ ышIэнэу ыгу
къэкIыгъэр неп-неущзэ Къэсэй къехьы. ЗыгъолъыжьыкIэ
тыреубытэ, къэтэджыжьэу пчыхьэр къэблагъэ зыхъукIэ
кIэгъожьы. Шъхьэм имыкIэу илъыр укIэгъожьын зэриIогъагъэр ары. Сыда зыфыкIэгъожьыщтыр, хабзэмкIэ
къикIмэ, чылэм хабзэу дэлъыр Къэсэйба, ащ зэриIу хэти
зэрэзекIорэр. Зи къыришIэн ылъэкIынэп. АдырэмкIэ
ышIэрэп зыфыкIэгъожьыщтыр. КIо, плъыгъэм хэтэу
ыIуагъэщтын. Хэта ащ фэдэу Зурет зыкъогушхукIынэу
иIэр?
Мафэрэ фэмыдэу Къэсэй непэ жьыкIаеу къэтэджыжьыгъ.
Тыгъоспчыхьэ емышъоу зызэриIэжагъэр дэгъоу
ышIагъ. Армырми Къутасдыхэм апае ятэ къыщыхьан
фалIэу зэгоуты, Iо къызэригъэкIын ыгъотрэп. ТхьамэфитIу хъугъэшъ, ыжэ къызэтырихэу къыдэгущыIэрэп.
ЕбгъукIошъ дэкIы, къебгъукIошъ къыдэхьажьы. Ашъыу,
къыдэрэмыгущыI фаеми. Ежь-ежьырэу къызэкIэкIыжьын ар, лъэшэу егъапэ. Ащ ымыгъапэми, зыгъэпэн Къэсэй иI. Хьалэ-балыкъ хэмылъэу Зурет къезэгъыгъэмэ,

--- Page 313 ---

зызэкIиукъутэмэнти, чылэм дэкIыжьыщтыгъэ. Къэбэртэе
лъэныкъомкIэ ятэшыпхъур щэпсэу. Псаушху, Iофы пае
къэнэныеп.
Джыри жьы, нэфылъэр къызэкIехы пэт. Жьыми гъэшIэгъоны къурт-щырт ригъаIоу янэ унэм зэримытыр.
Мыр ихэбзэгъахэп, зэкIэми апэ къэтэджыти, пчэдыжьышхэр хьазырэу къыгъэтэджыжьыщтыгъэх. Джыри
шъхьэм Зурет къыриIогъагъэр къелъадэ. ЕрэIу фаеми,
ежь иIон eIo, сэ сишIэн сэшIэ. Хьатамэщтын зыкъогушхукIрэр. ЯпчъэIупэ IуиубыкIыгъ, пчыхьэ зэрэхъоу ащ
нахьрэ Iоф имыIэу къэкIошъ есы. Ежь уизакъоу укъэмыкIу
къыреIо. Аущтэу ыIомэ шъхьэлъытэжьыгъэкIэ елъытэ. Тэ
къытиIон нахьи, Хьатамыжъым риIуагъэмэ нахьышIугъ.
Хьатамэ укъогушхукIыкIэ сыд къобгъотэн, зи къысамыIоу
сыдагъэсмэ еIошъ, ежьри мэгушIо.
ЛъэпэпцIыеу зэрылъ унэм къызекIым, яти яни унэм
рилъэгъуагъэп. ПIэхэр зэIухыжьыгъэх. Зэрагъэплъыгъэр пшIэнэу хьакум фэбамэр къышъхьащехы.
- Укъэтэджыжьыгъа, Къэсэй? - Лыфафэ натрыфщэпкъ шхэфэ IаплI ыIыгъэу унэм къехьажьы.- Джыри
жьы, ущылъын фэягъэ. УикIэлэгъум птхъырэр ары уижъышъхьэ бгъотыжьыщтыр.
- Iоф сиI.
- Сиуз ехь Iофым. Ар шъуIозэ уятэрэ орырэ хьарам
шIуцIэ шъузэфэхъугъ.
- Зи силажьэп.
- Уимылажьэми, ыгу къыпфыхэкIы. ЕсIорэм щыщ зи
ыгъэцакIэрэп eIo.
- АщкIэ къысщэрэмыгугъ, тятэ ышъхьэкIэ сыпсэурэп
сэ... Джы нэс сыпсэугъэми, икъунэу зыфэсэлъытэжьы, е
нэмыкI хэсхыгъэп...
- Ащ фэдэ, сикIал, умыIо,- Лыфафэ зэхихрэр
шIогъэшIэгъон,- уятэ тхьамыкIэр къыптегуIыхьэзэ игъашIэ къехьы, ащ ыгу шIу нэмыкI къыпфилъэп. Адэ, пшIэ
пшIоигъомэ, сэри къыосIон. Гуцэрэ КъутасэрэкIэ пшIагъэр тэрэзэп. Сэщ нахьи нахьышIу Къутасэ плъэгъуна
джы, сянэ къылъфыгъэ закъоу а зыр ары сиIэр. ГъэшIэгъона хьамбарым радзэгъагъэмэ, чэм лъакъо шкIэ
ыукIрэп зэраIоу, зи къыщышIыныгъэп чэщ-зымафэ хьамбарым исыгъэмэ. Аущтэу ащ ришIагъэмэ, тэ къытэблэжьынэп аIонти, цIыфхэр нахь къыщыщынэщтыгъэх. О
къэотIупщыжьыхэшъ, уятэ хьэйнапэ чылэм дэошIыхьэ.
- Зи къыщышIынэп,- ятэ пае къыриIохэрэр Къэсэй
къыримыдзэу зетхьакIы.
- Еплъ мыщ ыIорэм,- Лыфафэ ыкъо непэ ылъэгъужьыгъакIэм фэдэу еплъы,- мы чылэм дэсхэр, кIэлэ бетэмал, умыгъэщынэхэ хъущтэп, ар къызгурыгъаIоба, аущтэу умышIмэ, къэкIонхи пшъхьэ къытетIысхьащтых.
Плъэгъурэба Гуцэ нахь мыхъурэм ыIохэрэр?..
- ЕзгъэIон щыIэшъ ары зыкIиIорэр. ХьамбаркIэ,
шыукъамыщкIэ цIыфхэр бгъэщынэнхэ плъэкIыщтэп. Гуцэ
чылэм дэс шъхьакIэ, ызкIэлъэныкъо модырабгъукIэ щыI.
Ащ изакъоп, зэрэчылэу джащ фэд. Джары тятэ къыгурымыIорэр. ПIощтым, пшIэщтым ыпэкIэ уегупшысэн фае.
Мы тызгохьагъэмэ яIоф джыри зыпкъ иуцуагъэгоп...
- Сыда, нынэ, къэбар Iае щыIа?
- Къэбар Iай, къэбар дэгъу, тян, ищыкIагъэп ащ,-
Къэсэй къэбзэ-лъабзэу зызэкIелъэкIыхьажьы, нычэпэ
дэгъоу зэрэчъыягъэр пшIэнэу шъом укъещы.- Ащ нахьи
нахьышIу, тян, мэл пщэр тятэ епIoy непэ ебгъэукIыгъэмэ.
- Бургомистрэр тхьакIэщт ара, нынэ? - модыкIимыдыкIи щымыщэу Лыфафэ къызIуепхъоты.
Мыгъэрэ гъэмафэ щыублагъэу мыщ фэдэу ыкъо
чэфыгъэу къышIэжьырэп.
- Ерэж сэхьэкIэфэкIэ,- Къэсэй мэщхы.
- Уятэ ыIогъагъэти ары сэзгъаIорэр... Ар тымыхьакIэщтмэ сыда мэл шIагъор зыкIэтэбгъэукIыщтыр?.. Зымафэ уятэ къедгъэблэгъэщт ыIогъагъэти ары.
- ЗыфэтыукIыщтыр джы къыосымыIоми, пчыхьэшъхьэ дакIоу къэбар къыоIун,- духымэр къыпилъэсыкIэу
адырэ унэм Къэсэй къычIэкIыжьы, тIэкIу зытешIэрэм
гъэкIэрэкIэгъаеу унэм екIы. Лыфафэ кIалэм игущыIэ лъапсэхэр къыгурыIоу кIэлъэджэ:
- А нынэ, сышхэн пIорэпи адэ?
- Джыдэдэм сыфаеп.
Щэджэгъоуж нэс управэм Къэсэй чIэхьагъэп. Iоф
шIагъо имыIэми, иIэ фэдэу чылэм дэтыгъ. Пчэдыжьышхи
щэджэгъуашхи ядэжь кIожьыгъэп. Полицай горэм адэжь
щышхагъ. Джа полицаир ары шъузыщэ зыдищэнэу зэриIуагъэри. Самогоныр хъоигъэ шъхьакIэ, Къэсэй ешъуагъэп. Аущтэу зэрэщытыр бынэу езгъэблэгъагъэм имызакъоу ежьыри шIогъэшIэгъоныгъ. Гур еIущтыгъэп.
Бжыхьэпэ мафэм сыд итекIыр. Пчыхьэшъхьапэр
къэблагъэ зэхъум, управэм чIэхьагъ. Столым зэрэIутIысхьэу джыри Нарынэ Зурет игущыIэхэр шъхьэм
къилъэдэжьыгъэх. ИгумэкIи къэбырысырыжьэу регъажьэ. ТIэкIу шIэ къэсми нахь псынкIэу гури къытео.
Шъхьаныгъупчъэм екIуалIэ.
Джыри чэу лъапсэм кIэрытыгъэ къурэ гъугъэ куашэм
щыщэу къэнэжьыгъитIур жьыбгъэ макIэм егъэсысы.
Аркъ емышъоныр фэщыIагъэп.
Шкафыжъым ышъхьэ дэлъэу заулэрэ щыти, зыIулъэкIыхьажьызэ къыIукIыжьыгъ.
Натрыф гочмэ якъехыжьыгъо къэсы пэт.
НэбгыритIур шыоу губгъо гъогумкIэ ежьагъэх. Апэрэ бзылъфыгъэ купыр къэлъэгъуагъ. Ахэмэ Нарынэ Зурет ахэтэп.
- Непэ губгъом мыкIогъагъэмэ шIэ? - Къэсэй джэнджэшыгъэ ыгу къехьэ.
- ДэмыкIыгъэу мэхъуа, сыкIуи къызэзгъэшIагъэба,-
полицаим ыдэрэп.- Муарба, мо къэкIожьрэр арба?
Шылъэмакъэр Зурет зэрэзэхихэу къызэкIащтэшъ,
къыгот шъузым ыбгъэ зычIедзэ. ШыуитIур бгъэжъым
фэдэу шъхьащэлъадэ. Зурет куогъу имыфэу апхъуатэ,
псыIушъо лъэныкъомкIэ, Къэсэидыхэм адэжькIэ ахьы...
- Шъуинысэ ихъяр олъэгъу, Къутас,- полицаир
зыпэутхыпкIыхьажьы.
- Тхьа къысауи, шъушIагъэр сыда? - Къутасэ Зурет
зэкIеубытэ.- Хъун, Зурет, хъун, нынэ, уагъэщтагъэ гущ.
ШъухьэкIэ-къуакIа сэIо, сыда пшъэшъэжъыем ешъушIагъэр!..
- Мы дунаим етшIагъэ щыIэп, нысэу къышъуфэтщагъ. ЕгъашIэм щысыгъэкIи Къэсэй фэдэ кIалэ ыгъотынэп.
- Сыфаеп!..- Зурет кIигъэпцIыикIи кууагъэ.
- АщкIэ тыоупчIыжьрэп,- Къэсэй къехьэ,- зэгъашIэ
ар.
- Сыда, тхьам симыукIи, къышъухэхъухьагъэр?! -
Лыфафэ цIацIэзэ пчъэм ышъхьэ къыдегъэщы.- О Iэе
цIыкIур, укуоу-укIыеу къыохъулIагъэр сыда!..

--- Page 314 ---

- IукI адэ ори, Лыфаф! - Къутасэ ышыпхъу фэгубжы, адырэми псынкIэ дэдэу пчъэр къырегулIыжьы.
Зурет икIэзэзын текIы, зыкъешIэжьы. Хэмылъыгъэ
к!уачIэ горэ къыхахьэ фэдэу Зурет къыщэхъу. ЯчъэлIэни
къэзыхьыгъэхэр зырызэу зэхерэцунтхъэх Iоу ыгу къэкIы.
Столым лэныстэми шъэжъыеми тырилъагъорэп. Сыдыр
ышIэмэ хъун джы? Нычэпэ унэм зыкъыраригъанэ хъухэщтэп. Ащыгъум къехъулIагъэм еуцолIэн фаеу хъущт.
Аущтэу хъун нахьи, лIэмэ нахьышIу. Сыд зыфэлIэщтыр,
нибжьи шъхьэм къимыхьан гукъэкI ошIэ-дэмышIэу ешIы.
Ащ къыземыуцуалIэкIэ, апэрэ чэщым Къэгъэзэжь Къэсэй зыдихьыни дунаим ехыжьыщт.
- Аущтэу, Къэсэй, оIомэ сеуцуалIэ.- Зурет къызиIорэм, зэхахырэр ашIогъэшIэгъонэу щыми ашъхьэ къапхъуатэ, Къутаси нахь пытэу пшъашъэр еубыты,- арэу
зыхъурэм ори укъеуцолIэн фае.
- Сыд? - полицаир къэупчIэ.
- Орэп сэ шъузкIэ сыкъэзыщагъэр.
- КъаIо...
- Сыд силажьэми нэчыхьэ ужым къысфэбгъэгъунэу
тхьэ Iо.
Зэхихыгъэм Къэсэй къызщегъэлъэты.
- Ал, Зурет, пIорэр сыд?! - Къутаси къызэкIэщтэ.
- Хэта?..- унэр зэтыричэу Къэсэй мэкуо.- Хэта
сIуагъи!.. Хьатамыжъыр ара?!
- ОшIэмэ укъызфыкIэупчIэжьрэр сыда?..- Зурет
чъыIэ-чъыIэу ыIори ышIошъ хъоу Къэсэй ынэмэ акIэплъэ.
- Ай, сволочь!.. Ащ сэ къысишIагъэр!..- Къэсэй
къехъулIэрэ шъхьакIом ыстэу шыукъамыщымкIэ зэкошъоожьы.
- Хьатамыжъыр зыголъыгъэ нысэ сыфаеп сэ!..-
пчъэм Iутэу къядэIущтыгъэ Лыфафи куозэ унэм къелъадэ.- Къыгъэм фэдэу шъузпэтыр сыда, джыдэдэм ишъудз
мы цIэIужь цIыкIур тиунэ!..
- НекIо, Зурет, некIо, шэйтан унагъу мыхэр,- джыри кIэзэзыныр къэзыублэжьыгъэ пшъашъэм еIэсэкIзэ,
Къутасэ щытмэ апашъхьэ къырещыжьы.

--- Page 315 ---

Яхэнэрэшъхь

--- Page 316 ---

I
Къэсэй шъхьакIом есты.
- Икъун, Къэсэй, узэшъуагъэр,- полицаим eIo.
- Сэра ешъуагъэр?! Ухэукъо ащыгъум, зы гъуаткIуи
сIуфагъэп. О-уи-уиу, мы къытэхъулIагъэр хьэжъ къехъулIэнэп.- Къэсэй IитIукIэ ышъхьэ ыIыгъ.- Сымыгъо шъыпкъэу дунаим сыкъытехъуагъ сэ... Сымыделэмэ ежь хьабзыжъ цIыкIум укIэгъожьын къысиIозэ, сызфыкIэгъожьыщтыр зэсымыгъашIэу шъузыщэ тежьагъ.
- Тэрэзэу тэбгъэшIагъэп, Къэсэй.
- Сэри тэрэзэп сэIоба...
- Арэп сэ зыфасIорэр, Нарынэмэ яхьабз цIыкIу
тэбгъэтIупщыжьын фэягъэп. Чэщ заулэ дипхынти, сыфэежьэп пIуагъэмэ иIоф уухыгъагъэ...
- Чэщэп, зы сыхьати Хьатамыжъым ыбгъашъо чIэлъыгъэр санэIу изгъэтынэп!.. Тэ щыIа а хьам къылъфыгъэ
назэр?.. НекIо, сэ ащ джыдэдэм сыфырикъун!..
ЛIы ешъогъитIум агу къижъэжъыкIэу Хьатамэ дэжь
чъагъэх.
Мэлэщыр шIункIы.
- Хьатам, къикI моу зэ, хьам къылъфыгъ!..- къамыщыпэмкIэ шъхьаныгъупчъэ пынджырым Къэсэй тео.-
Хэта къикI зэраIуагъэр!..- Къэсэй кIэрахъор къырипхъотыгъ, шъхьаныгъупчъэм ео, чылэмкIи хьэ хьакъу макъэхэр къыдэтаджэх.
Бырсыр макъэ мэлэщымкIэ къыщыIоу Хьатамэ зэхехышъ, пхъэ IаплIэу къыхьрэр ытамэ редзыхы, мэдаIо.
КIэрэхъо омакъэр зызэхихрэм, шIу зэрэщымыIэр къыгурэIо. Бэ темышIэу бырсырыр мэлэщым къызэрэтетэджагъэм фэдэу текIодыкIыжьы.
ЧылэмкIэ шылъэмакъэу дэлъэдэжьырэмэ хьэхэр
агъэбанэх.
Пчъэ IуубгъукIыгъэмрэ шъхьаныгъупчъэ пынджыр
къутагъэмрэ жьы чъыIэр къарэфафэ. Жьызэпеор унэм
щэджэгу.
13 Заказ 078

--- Page 317 ---

КIэрэхъуащэр хьаку чырбыщым пхырымыкIышъоу,
къефэхыжьыгъэу щылъ. Шъхьаныгъупчъэ хэутыгъэм
шъхьантэр IуекофэкIэ Хьатамэ ышъхьэ бэ къихьагъэр, ау
ащыщ Iофым ишъыпкъапIэ къекIолIагъэп. Гуцафэ ышIыщтыгъэп нычхьапэ чылэм къыдэхъухьагъэм хэщагъэ
хъугъэу. Ежь игупшысэ зыдаощтыгъэр нэмыкIыгъ.
Къалъыхъунэу къекIугъэнхэ фае. Сыда къалъыхъукIэ
рагъотэщтыр? Дунаим зытещыныхьэрэ щыIэп. Ыдэжь
къыIухьэу цIыф къыралъэгъулIагъэп. КIэрэхъо закъоу
ыIыгъыр армэ, тыдэ кIоми иджыбачIэ илъ, хэта джырэ
фэдэ дунаим Iашэ зымыIыгъыр. Мы ЖэкIагъор Iушыжъ,
дэгъоу ышIагъ кIэрахъомкIэ къызэрехъожьыгъэр.
Чэщым Хьатамэ чъыягъэп. Нэфылъыр къызэрэкIичэу
икIэрэхъо ушъагъи джыбэм зэрилъэу кIыщым кIуагъэ.
Хьатамэ залъэгъум, кIыщ пчъэIупэм Iутхэм ягущыIэ щагъэтыжьыгъ, цIыкIу-цIыкIоу зэбгырыкIошъыжьыгъэх.
Язакъоу къызызэфанэхэм, ренэу къыфычIэплъыщтыгъэ
Надэкъо гъукIэ лIыжъыр къеупчIыгъ:
- Къэбарэу чылэм дэлъыр ошIа? Нарынэмэ япшъашъэ тыгъоспчыхьэ Къэгъэзэжь Къэсэй ыхьи, къытIупщыжьыгъ.
- ПIорэр сшIэрэп!.. Е джэгуалъ, ащ фэдэ ашIа, ащыгъум, рыджэгуи, пшъэшъэ цIыкIур ыгъэунэхъугъэба...
Сэ ащ есшIэрэр плъэгъун!..
- Зэ моу къэуцу, тэ уежьагъа?
- СэкIо управэм!..
- Зыми укIонэп!.. Адэ, сэ ошIэ сшIошIыгъи, ори ухэщагъэу aIo...
- Сыдэущтэу?
Зэхихыгъэм нахь гъэшIэгъоныжь джыри Хьатамэ зэхехы. ЫIощтыри ышIэщтыри ымышIэу лIыжъым еплъы.
ТIэкIу тешIэ къэсми, Хьатамэ ытэмэпкъыхэр къетIысэхых.
- Зурета, хьауми Хьаджмосэкъора зыIуагъэр?
- Олахьэ ишъыпкъапIэ сымышIэ. Нарынэмэ япхъу
цIыкIу ыIуагъэу aIoy зэхэсхыгъэ.
Iофым ишъыпкъапIэ зэхимыфэу зи риIолIэщтэп. Зурет делэ хъугъэп ыжэ къыдахьэрэр ыIонэу. ЫIуагъэми,
езыгъэIон чIыпIэ ифэгъэгъэнкIи мэхъу. Пхъахьэ мэзым
кIон фэягъэп. Тхьапшрэ пшъэшъэжъыер къелъэIугъа,

--- Page 318 ---

пчыхьэрэ тадэжькIэ къыкъокIызэ шIы ыIуи. Еплъ джы
къехъулIагъэм, Iэпэ закъокIэ нэмысынэу зыпчыхьэ Хьаджмосэкъом риIогъагъэба, цIыфэп ар, хьэкIэ-къуакI.
- Джы къызгурэIо тыгъоспчыхьэ сиунэ кIэрахъокIэ
къиуагъэр.
- Джары уздежьэгъагъэм умыкIу сэ зыкIасIорэр.
Ахэмэ шъыпкъагъэ ябгъотылIэн плъэкIыщтэп, ешъорэхьакъухэу чылэм дэтых.
Хьатамэ игукъао зыкъеIэты. ЗаIэрэр Iэпэзы, фэубытыжьырэп. Мощ фэдэ къэбар зыпыIукIыгъэ пшъэшъэжъыер сыдэу хъун джы? Шъыпкъэп ар! Джыдэдэм Зурет дэжь мыкIо хъущтэп, ынитIукIэ ылъэгъун, ышъхьэкIэ
зэхихын фае. Къэбарым ишъыпкъапIэ зызэригъашIэкIэ,
Къэгъэзэжь Къэсэй дэгущыIэщт, ифэшъуашэ ригъэгъотыщт.
- О слъэгъурэр, непэ уIофшIэкIожьэп, кIожьи, Хьатам, зыгъэпсэф.
- Олахьэ сыкъэпшIагъэм.- Хьатами икъэптан къызщелъэжьы.
- УмыупчIэжьэу, Къэгъэзэжьым дэжь укIоу мышIапхъэ горэ пшIэкъон...
II
Нэмыцхэр чылэм къыздэхьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зэ закъуи Бэркъэт Хьатамэ
щыгъупшагъэп. Тыдэ кIуагъэми, сыд Iоф ыуж итми ошIэдэмышIэу къыфыкъоущтыгъэ. Адэ джары куцэр теуцогъу-теуцогъу зыкIаIорэр. Теплъын, Хьатамыжъыр,
джы бгъэхъэшъущтым! Сыд ишIуагъ гъэсэку цужъ
зыпшIыгъэкIэ, тэри пэкIэ псы тешъорэп. АщкIэ тыгу пщэфыжьын плъэкIыщтэп.
Хьаджмосэ амдэз ышти нэмазлыкъым зытеуцор ары
ныIэп Хьатамэ фэгъэхьыгъэ гупшысэр IэкIыб зишIыгъэр.
КъекIунэу щытыгъэмэ, тхьэм ыпашъхьи ар щибгынэщтыгъэп, ащкIэ ари гъусэ къыфэхъунэу мэгугъэ.
Пчъэ макъэ къызэIум, Хьаджмосэ ицокъэ лъэныкъо
нэмазлыкъ пашъхьэм ригъэтIысхьагъ. Нэмаз ышIы
зыхъукIэ, къемыжэхэу унэм къызэрихьэхэрэр зэримы13*

--- Page 319 ---

гуапэр икъэтэджыкIи илъэгонджэмышъхьэ тIысыкIи къыхэщыгъ, дэпкъым ин-инэу кIэрыт пхъонташъхьэр зэтезыхырэ Къэсэй фычIэплъыгъ, инэмаз шIыни ыгъэпсынкIагъ.
- УIэо-лъаоу уитын нахьи, кIалэ, укъызгоуцоу тхьэм
ыпашъхьэ тибгъэхьагъэмэ, нахь дурысыгъ,- нэмазлыкъыр дэпкъым пилъэжьзэ, Хьаджмосэ къызэриIокIыгъ.
Къэсэй щхыпцIыгъэ нахь, зи къыпилъхьагъэп.
Ар ятэ ылъэгъугъэти, ымыдэу джыри къыфидзыгъ:
- Умыщх, шъузщыщ щымыIэу дунаим шъукъытенагъ, тхьэм ыпашъхьэ шъуифэмэ, зы дыухьи къэшъухьынэу шъушIэрэп, хъуна ар!..
Джыри Къэсэй зи къыIуагъэп. Лъэпэдэу зылъыхъущтыгъэр къызегъотым щхыпцIызэ къеупчIыгъ:
- Сыда, тят, ТIатIыхъудыхэм нэмазышIэ уазкIыхэмыхьэрэр, хьаулыеу мэщытыр яжъугъэшIыгъа?
- Мэщытыр языгъэшIыгъэмэ ори уащыщыба?
- Сащыщ,- гущыIэ лъапсэр Къэсэй къыгурыIуагъ.
- Армэ хъун... Уизакъоу тхьэм ыпашъхьэ уихьаныр
нахь къабылэу сэлъытэ, щэджэгъо нэмазыр адэсхьымэ
орэгушIох, мышъомыл Iаджи къекIуалIэ ащ...
- Тхьэм хэти изэфэд...
Джэуапым ычIыпIэ Хьаджмосэ щхыпцIыгъэ.
- Сыда, тят?
- Зэ, зэ, ар зыпшIэщтыр тапэкIэ къэт ныIэп... Хьатамыжъымрэ тэрырэ сыдым зэфэдэ тишIына, емыкIу ар!..-
Хьаджмосэ ышъо хэпшIыкIэу зэокIы.- КIалэ, Бэркъэт Хьатамэ зыгорэ епэсыгъэн фае!..
- СшIэрэп еппэсыщтыри, цум фэдэу Iоф ешIэ.
- ГъэшIэгъона цум фэдэмэ, тэри чэщи мафи тыкIэшIагъэба, узишхъогъум шхъогъу къызэрэуидзыщтыр
джыри къыбгурыIуагъэба!..- Хьаджмосэ ымэкъэ Iэтыгъэ унэм къилъэтыгъ.
Хъугъэр зымышIэу унэм къихьажьыгъэ Лыфафэ
ыкъо зыIоплъэм, ятэрэ ежьырырэ зэрыгущыIэщтыгъэ
Iофым шIэхэу кIэух нафэ фэхъугъ.
- Iо ащ къибгъэкIынэу, тят, ищыкIагъэп. МакIа ащ еппэсынэу щыIэр, бэшIагъэ ащ иIоф зыухыгъэр, тэ зэрэтIу
ныIа, икъупшъхьи илъашъхьи бгъотыжьынэп...
- Хэта зикъупшъхьи зилъашъхьи шъумыгъотыжьыщтыр? - Лыфафэ яупчIы.

--- Page 320 ---

- Хьатам ары,- Къэсэй унэм икIызэ къызэреIокIы.
- Ара джыри шъуфэмыухырэр?
Ныом игущыIэ Хьаджмосэ къыримыдзэу унэм
къикIыгъ.
Бжыхьэ тыгъэр чапэм къыкъоплъын ригъэжьэгъагъ
шыоу урамым къызтехьэм. Урамым зи тырилъэгъуагъэп. Чылэм цIыф дэмысыжь пIонэу зэгъокIы. Iофмэ ауж
имыхьэзэ шыр псы ригъэшъонэу псыхъомкIэ ыгъэзагъ.
Мы аужырэ мазэхэм Хьаджмосэ мэзым зэрэIоплъэу
ЖэкIагъомдыхэр гум къэкIых, Хьатамэ шъхьэм къехьэ.
Сыд фэдэ бзэджагъэ ХьатамэкIэ гум къыфихьэми, мэзым щегъэгъупшэ. Чъыг къогъу пэпчъ ЖэкIагъомдыхэр
къотхэу къышIошIы. Джары ХьатамэкIэ ышIэщтыр езымыгъашIэрэр. Ахэр ары мыхъугъэмэ, зы чэщ екIу ныIэп
ащ ищыкIагъэр. Аущтэу ешIэри, ЖэкIэгъожъым дунаим
утыригъэтыжьынэп.
ЗишхомлакIэ тIупщыгъэ шыр псы ешъогъахэу къежэми, Хьаджмосэ щыгъупшэжьыгъэу шъхьэм имыкIыщтыгъэр Хьатам. Щэджэгъоужмэ адэжь Хьаджмосэ
шъофым итэу джыри зэ Хьатамэ ыгу къэкIыжьыгъ. ЖэкIагъомдыхэм язакъоп, джы зэрэхъурэмкIэ, къэзыубытыщтыгъэр чылэри ары. ЖэкIагъом Iашэр илъэшмэ, Iоу
чылэм къыдэуцощтми шIолIыкIы. РалъэгъулIагъэр сшIэрэп мы Хьатамыжъым! Зэрэибэр арыщтын. Ибэмэ, сабыя мыр!.. Ащи уахътэ ищыкIагъ. Бзэджэ гъасэм мысэ
уехъулIэныр дэи, непэ фэдэу Хьатамыжъыр зыфэдэр
ахэми къагурыIон.
Игъогупэ ЖэкIэгъо Пщыкъанэ къытетэджыкIыгъ
пIонэу ошIэ-дэмышIэу Къэгъэзэжь Хьаджмосэ ышъо
къэчъэкIыгъ. Мы кIэлэ делэм зыгорэ Хьатамыжъым
римышIагъот, тэ щишIэра, "бэшIагъэмэ ащи иIоф зыухыгъэр..." Пчэдыжь ыкъо къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ, кIэкIэу чылэмкIэ къегъазэ. КIалэм апэ къыпэкIэфэгъэ нэмыцыр Хьатамэ иIоф щигъэгъуазэмэ, тызхэмыкIыжьын лажьэ тыхэфэн. Ащ кIодыкIэу къыфэугупшысыгъэн фаер нэмыкI!.. Мы къэкIуагъэмэ алъапсэ мыпытэу зи ащ епшIэн плъэкIыщтэп. ЗэкIэми анахьышIугъэр
ежь ЖэкIагъомдыхэм аIэкIэкIодэжьыгъэмэ арыгъэ... Зэ,
кIэлэ бетэмал, зэ, тэр-тэрэу тызтес къутамэр пытэмыгъэупкIыжь, о сыд уилажьэр, лажьэ зыбгъэ ифэныр сэры,
ренэу зыгорэм уфэсэгъэблы...
Хъурышъо паIом пкIэнтIэ гъозыр чIэуцоу Къэгъэзэжь
Хьаджмосэ губгъом къичъыжьи, ыкъо лъыхъоу чылэр
зэпыригъэзэжьыгъэ шъхьакIэ, ыгъотыгъэп. Унэм къэкIожьзэ, чылапшъэмкIэ омакъэхэр къыщыIугъэх.
Чылэм зыдэчъым, ылъэгъугъэр гъэшIэгъоны: шъоф
нэкIым Къэсэй шыоу ит, кIэрэхъо къихыгъэр ыIыгъэу
пчэгъу шъхьапэмэ апылъэгъэ къошынмэ чъэм дыхэтэу
яо, зэхегъэтакъох.
- Е хьитIум азыфагу къикIыгъ, мыщ ышIэрэр!..
Къэсэй зэрешъуагъэр чыжьэкIэ Хьаджмосэ къышIагъэми, Iоф зыримыгъэшIэу, игубжи зэхиIажэу кIэрыхьи
фидзыгъ:
- Адэ кIалэ, Бэркъэтым ыуж шъуит сшIошIи сыкъэчъагъи сэ?..
- СыдкIэ сыпылъ шъыу мы зигугъу пшIырэм!..
"Зыми, ошIа, Хьаджмосэ ыIуагъ, кIуагъэп мыр!"...
ЕтIанэ къошынитIур зыпылъэгъэ пчэгъумэ шыбгъэр афигъази, риутыхэзэ къызэриIокIыгъ:
- Ухьэйнап, о лIышхор!..
III
Зурет фэгъэхьыгъэ къэбарым хагъахъозэ, унэрыхьэунэрыкIэу къекIокIы. Нахьыбэми Къэсэй агъэмысэщтыгъэми, джы Iоф зырагъэшIэу рыгущыIэжьхэрэп. Афэмыухыхэрэр Зуретрэ Хьатамэрэ.
Пшъэшъэ шъхьэзэкъо цIыкIоу тхьэ нахь зымышIэрэр
Хьатамэ хигъэукъуагъ аIошъ, къырагъэкIурэп. Партизанмэ адэжь кIожьыгъэ Фаини агу ебгъэ. Шъузба, Зурет
ымышIэрэ Iаджи ешIэ, мышIапхъэ горэ дилъэгъугъэмэ
риIон фэягъэ, зэшыпхъуитIум фэдэу унэм зэдисыгъэх.
Джары лIы джэгупIэ уиунэ ябгъэшIымэ къыпщышIыщтыр.
Хьатамэ изакъоп Нарынэмэ яунэ ихьагъэр, чылэлIыр
рекIокIыщтыгъэ зыIощтыгъэхэри щыIагъэх. Тхьэ еуагъэба Гуцэ тхьамыкIэми, егъэшъао ыIозэ Хьатамэ къыришIэжьыгъэри. Заом къэт кIалэми къэбарыр лъыIэсмэ сыд
ыIон? Гуцэп тхьамыкIагъо къызэхъулIагъэр, Нарынэ Зурет ары нахь. ДэнэшI Аскэр псаумэ, къыщэн пае къэнэнэп, Iапэ зыфишIрэр къыдэкIон. Тхьэр зэуагъэу егъэшIэрэ
Iо зыпылъэу чылэм къыдэнагъэр хагъэукъогъэ цIыкIур
ары. ЛIы гъэблэ зэманым хэт ищыкIагъ ар? Шъхьагъырыт
уимыIэжь хъумэ джары къыохъулIэщтыр.
ЕкIи шIукIи гущыIэ къызжэдэмыкIрэр Гуц. Ыл фэузы
аIозэ ыпашъхьэ къэбарыр къыщаIэтэу къыхэкIыгъ шъхьакIэ, зэхимыхырэм фэдэу зиудэгущтыгъэ е ошIэ-дэмышIэу
тегущыIыкIыщтыгъэ. Ыл мыузкIэ арэп, зызэхехым риути,
пIэм хигъэлъыгъ. Зурет икIалэ имыкъэщэнми, ятэмэшъхьэ пшъэшъэжъыеба, ари хегъэкIыжьышъ, Фыжь тхьамыкIэр къыпэблэгъэ дэдагъ. Ящыгъу-пIасти егъашIэм зэхэлъыгъэ. Ахэр щымыIагъэхэми, уичылэ ащ фэдэ къыдэхъухьаным ущыкIэрэп. Ау ахэми анахьэу Гуцэ зэгупшысэщтыгъэр ыкъу ары. ЕгъашIэм адыгэмэ хабзэу ахэлъым шIолIыкIзэ, а IофымкIэ Аскэр ыпашъхьэ зи щимыIощтыгъэми, пшъашъэр шIу зэрилъэгъурэр ымышIэу щытыгъэп. БэшIагъэ Фыжьрэ ежьырырэ сэмэркъэукIэ зызэзэгъыгъагъэхэр. Ягупсэгъэ дахэ благъэкIэ агъэпытэжьынэу шъузитIури фэягъэх. Джы еплъ къяхъулIагъэм.
Фыжь тхьамыкIэр щыIагъэмэ фэщэчыныеп.
Джары махъушэм тесыми хьэр ецакъэ зыкIаIорэр.
Гуцэ игукъао Iофыгъуабэу зэхахьэшъ, ащыщэу зэуцолIэщтыр ышIэрэп. Зы цыпэ лъэныкъомкIэ Нарынэмэ ятхьамыкIагъо къылъыIэсыгъэми, зэрэпсаоу ымыштэн фэлъэкIрэп. Фаинэ изакъоп, сыда а тхьамыкIэр зыкIэбгъэмысэщтыр, непэ чылэм шъхьэегъэзыпIэкIэ къыдэхьагъэмэ,
неущ дэкIыжьыщт, зэкIэ зилажьэр ежь Гуц ары. Зи
фэIогъагъэп, ны фэдэу, моущтэу шъузэрэщытыр тэрэзэп ариIогъагъэмэ. Сыда джы пIорэм шIуагъэу иIэжьыр,
пщэу блэсыкIрэм уеджэкIэ укъызэхихына?
- А Гуц, непэ губгъом натрыф гоч укIуагъэпи адэ? -
гъунэгъу ныор яхэтэ чэу къышъхьэпырэджыкIы.
- Хьаджмосэжъым ишъуз шъхьакIыхьэ дэкIмэ сыдэкIын.
- Аущтэу оIомэ, укIон фае, Лыфэфэжъыр губгъом
дэкIэу непэ слъэгъугъэ.
- Джы нэс ымышIагъэу сыда къызхихыгъэр?
- СшIэгущэрэп, Алахьым ешI къыугупшысыгъэр
джы. Инысащэ зэмыхъу уж цIыфмэ нахь ахахьэ хъугъэ.

--- Page 321 ---

Зыпчэдыжь дунаир ыгъахъэу щэкIэщым итыгъ. А дыдыды гущ, жэ Iае Iутышъ, Нарынэмэ япшъэшъэжъые
риIуалIэу зэхэсхыгъэр Алахьым зэхысимыгъэхыгъагъот,
лажьэ къыстефагъэу щэкIэщым сыкIогъагъэп.
- Зурет изакъоп, ышыпхъу нахьыкIи дегъакIо.
- А шъуз къэбзэжъым ащыгъум Къутасэ ыIэбжъэнакIэ зэримыуасэр зыдишIэжьырэп.
- Ары Iай, инасыпти, Къутасэ дэжь Зурет ращэлIэгъагъэу aIo, пшъэшъэжъыер зэхацунтхъэн яхьисапыгъ...
Ащ нахьи нахь гъэшIэгъон непэ зэхэсхыгъэр. Къэгъэзэжь
Къэсэй кIэрэхъо къихыгъэкIэ Хьатамэ ыуж итыгъэу аIуагъ.
Зигъэбылъи, зыримыгъэгъотыгъэу ары. Мэзым хэхьажьыгъэуи aIo, ишъыпкъапIэ сшIэрэп нахь. Тэрэзэу ышIагъ,
хабзэр зыIыгъ лIы ешъуагъэм зыIэкIэбгъафэ хъуна...
Тэ укъекIи лажь джары зыфаIорэр. Ежь-ежьырэу
Хьатамэ машIом зыхидзэжьыгъ. Сыд сыхьатымыгъуа
зыхэфагъэр? Хъунэп моущтэу щысыкIэ. Нарынэмэ адэжь
ихьан, къызхегъэщыпэ аригъэIонэп цIыфмэ. Арымырми
аIощтыр ашIэрэп. ГуцэкIэ хэта Зурет, инысэп, сыдэп зэраIоу. Инысагъэмэ зыхэмыкIыжьын лажьэ хэфэныгъэхи.
Ау щытми, ихьэмэ нахьышIу. Гукъаор гушIуагъом фэдэп,
кIэгъэкъон ищыкIагъ. Гуцэ ар ымышIэмэ, хэт ышIэн.
Унагъо зихьагъэм щыублагъэу Гуцэ зы тэмашъхьэ
Нарынэмэ адытесышъ, икIон мыщ фэдэу къехьылъэкIэу
зы мафи къекIугъэп. Хьэблэ чэу цэпкъым нэсыфэкIэ гъогуишъэ зэпичыгъэу къыщыхъугъ.
Нарынэмэ яшъхьаныгъупчъэхэр зэтегъэпытыхьагъэх.
Щагум зыдахьэм, хэкужъ хъугъэ фэдэу къыщэхъу.
Унапчъэр Iухыгъ. Сыдэу макъи-лъакъи къимыIукIыра?
Джыри зэ Фыжь тхьамыкIэр ыгъэенэу къэкIуагъэу къышIошIы.
Нибжьи цIыфыIэ щымыхъыягъэ пIонэу унэм чъыIамэ
еу. Шъхьаныгъупчъэ къэбэкъ лъэныкъоу Iухыгъэм къипсэрэ нэфынэ тIэкIур кIэлъэныкъорыгъазэу унэр егощы.
Мэзэхэ къогъупIэм къот пIэкIорым чыхIэнышхом чIэухъумагъэу Зурет хэлъ. Ышъхьэ нахь къыхэщрэп. НитIур
щыбэгэжьыгъ.
- А Зурет, а нынэ, сыдэуи унэри шIункIа адэ?

--- Page 322 ---

Зурети къыщиути, гъызэ шъхьантэм нэIукIэ зыхигулIагъ. Шъхьэ шIуцIэ мыжьыгъэм Гуцэ Iэ щефэ. Зурети
игъын регъэхъу нахь, щигъэтырэп.
Зи римыIоу Зурет зыригъэгъыкIыгъ.
Къэбар гомыIур къызщеIугъэ мэфищым Нарынэмэ
адэжь къызэрэмыкIуагъэмкIэ Гуцэ мысэ. Аущтэу ышIэн
фэягъэп. ТхьамыкIагъо къызэхъулIагъэр моущтэу изакъоу унэ нэкIым ибгъэлъ хъуна? Ежь къэмыкIуагъэ
шъхьакIэ, гъунэгъуи ныбджэгъуи щыIэба. Чэщырэ зыгорэ делъыщтын. ПIэкIор бармэкъым пылъагъэр Къутасэ
иIэплъэкI къолэнышхоба? Ары, ие шъыпкъ. Ащыгъум
цIыфмэ зэфаIорэр тэрэз, Къутасэ пшъэшъэжъыер IэкIыб
ышIыгъэп. Тхьаегъэпсэу, цIыфыгъэ къызхигъэфагъ. Къутасэ ычIыпIэ уитмэ аущтэу узекIоныр шIэгъуае...
- Хъун, Зурет, зэIун. УгъкIэ хэпшIыхьажьын щыIэп.-
къызфащэжьыгъэр ымышIэ фэдэу Гуцэ зешIы,- пшъэшъэхьыныр орэп къызщежьагъэр, зиIоф къимыкIырэ
лIымэ ар ахэбгъэзын плъэкIыщтэп. Дэгъоу пшIагъэ, а джэголъэжъмэ пшъхьэ къазэрэхэпхыжьыгъэм кIэгушIужь.
Iаджми ар къяхъулIагъэу сэшIэ, унагъо ихьащтмэ ащ пае
къэнагъэп. Тихабзэ итыгъэмэ а делитIумэ арашIэрэр
плъэгъуныгъи. Къэгъэзэжьмэ якуп чылэр джэгуалъэ
ашIыгъап, зыфаер дашIыхьэ. Непэрэзымафэм ушхагъэпщтын?
- Къутасэ сигъэшхагъ,- Зурет гущыIэ дахэхэу зэхихрэмэ ышъхьэ къырагъэIэты.
- Къэтэдж, Зурет. СыкIони къэбэкъри къыIусхын.
Зурет къэтэджыжь хъумэ ыгъэукIытэнэп еIошъ, Гуцэ унэм екIы. Шъхьаныгъупчъэ къэбэкъхэр Гуцэ къызIуехыхэм, унэр нэфынэшхо къэхъужьыгъ.
Джэнэ зэхэцIыцIагъэр Зурет щыгъэу Гуцэ зыригъэлъэгъунэп ыIуи, псынкIэу зыщидзыгъ. Ышъхьи хэIэбэжьы
фэдэу ышIи, апэ къыIэкIэфэгъэ шъхьэтехъо шхъонтIэ
цIыкIумкIэ кIипхагъ.
Ядэжь чъэжьыгъэгъэ Къутасэ игъусэу, пхъэ IаплIи
ыIыгъэу Гуцэ унэм къехьажьы.
Зурет ехьылIагъэу зы гущыIи къаIуагъэп. Нарынэмэ
зи къямыхъулIагъэ фэдэу чылэ къэбармэ арыгущыIэхэу
шъузитIур щыс. Гуцэ ихьаку машIуи къызэкIэнагъ. Къутасэ пIэстапхъэр ехьаджы.

--- Page 323 ---

- Псыр, Зурет, тегъэуцу,- Къутасэ къеIо,- сихьаджэн къэсэухы пэт.
КъыраIогъэ Iофыр джау сыдми Зурет ешIэ нахь,
шъхьэм илъыр нэмыкI. ХьатамэкIэ зэхилъхьагъэр зэрэмышъыпкъэр ариIонэу гум къелъадэ. Зыми римыгъэшIэщтми, ар Гуцэ шIуиушъэфы хъущтэп. Къутаси риIонэу
тыгъоспчыхьэ ыгу къэкIыгъагъ шъхьакIэ, Къэгъэзэжь
Къэсэй зэхихыжьмэ ыIуи, ышъхьэ фырихыгъэп. Зыгорэм
Зурет къызэхишIыкIыхэнэу дунаим тетмэ, къызэхэзышIыкIыщтыр Аскэр ары. Моу мы къэкIогъэ нэмыцхэр ячылэ
дафыжьхэу шъхьафит зыхъужьхэрэм зы гущыIи химыгъэзэу ежь-ежьырэу фитхыщт. ШIулъэгъум уимыгъэшIэн
щыIэп, ышIагъэми рыкIэгъожьрэп. Аущтэу мызекIогъагъэмэ, ишIулъэгъу зыфигъашIощтыгъэ Аскэр нибжьи
ылъэгъужьыщтыгъэп.
ЗуреткIэ Аскэр риIори Гуцэ риIори тIури зы. Ау етIани
Гуцэ римыIомэ нахьышIу. Хэт ышIэра IэкIэIукIмэ, икIэрыкIэу ибэлахь зыкъыфигъэзэжьын.
Гуцэ римыIонэу тыриубытагъ. Зурет гукIэ къызэкIащтэ. ЗыгорэкIэ Хьатамэ зи хэсшIыкIрэп, пцIы ыIуакъомэ?..
IV
Къэсэй къехъулIагъэр Хьаджмосэ ыгу къеуагъ. Ары
пакIошъ, ыгъэсымэджагъ. Ау къызхигъэщыщтыгъэп.
Бжыхьэ цIынэм хихыгъэу пэтхъуIутхъу горэ къеолIагъ
ыIощтыгъэ нахь, шъузми игукъао шIуиушъэфыщтыгъэ.
Зи къизымыдзахэщтыгъэр Лыфаф. Шъыпкъэ, дахэп
къяхъулIагъэр. Ащ фэдэ уипый Алахьым къырерэмыгъэхъулI. Сыдэу пшIын, ар тхьэм ыухыгъэ Iоф. Iэзэгъу иIэу
щытэп. Къэгъэзэжьмэ алъэныкъокIэ укъикIэу угущыIэн
хъумэ, ахэр щэкIэ гъэпскIыгъэм фэдэх, агукIэ пцIанэхэу,
тхьэ нахь амышIэу гухэлъышIу яIагъ. А мафэм боу бэрэ
ахэр ежагъэх. АшъхьэкIэ къикIэу чылэм хъяр къыдэхъухьэмэ ашIоигъуагъ. Лажьэ зытефагъэу зыпэкIэ къикIыжьыныр Нарынэмэ япхъужъ цIыкIу. Зы лIэкъо мафэу
чылэм дэсыр зэхиуцIэпIагъ. Яджагъохэр ыгъэщхыгъэх,
якIасэхэр ыгъэнэшхъэигъэх.
- А лIыжъ, къытэхъулIагъэр IэбжъэнакIэм фэдэу къисымыдз...

--- Page 324 ---

- Сыда зигугъу пшIырэр? - Хьаджмоси зи ымышIэ
фэдэу зешIы.- Ы-ы, кIалэм иIофа узэрыгущыIэрэр? Ащ
сшъхьэ ыгъэузыхэрэп, арэгъэуз зыпхъу зыфэмыухъумэжьышъугъэмэ. ШIу нэмыкI тэ тыгу илъыгъэп.
- Адэ, арба IэбжъэнакIэм фэдэу къызкIисымыдзэрэр.
Тэ сыд, тызпыутхыпкIыхьажьи, яшIой кIапэ зыпыдгъэтэкъужьыгъ. Ежьхэм щэкIэ загъэпскIыгъэми, егъашIэм
загъэкъэбзэжьын алъэкIыжьынэп. Къэсэя шъузынчъэ
хъущтыр, еплъба ар зэрэкIэлэ къэбзэшхом, лIыжъи лIыкIи
игугъу нэмыкI къысфашIрэп, хэти тигъэблагъэмэ шIоигъу.
Адэ, тэщ фэдэ унэгъо бэрчэт тэ къырахын, амышIэкIэ
огугъа тищагу кIоцIы къыдаплъэрэмэ. Ежь кIэлэ бетэмалым Нарынэмэ япшъэшъэжъ цIыкIу фэшъхьаф чылэм
дэмысыжьэу къыщыхъущтыгъ. Адэ, сыд гущэм тыфит,
ари аущтэу хъунэу тхьэм ыухыгъагъэщтын.
- Хъугъэ, хъугъэ, къемыгъажь,- Хьаджмосэ зэхихырэр игуапэп,- орырэ пшыпхъу дэхэжъырэ зэкIэ зилажьэр.
- А лIыжъ, тхьэм щыщын, сыд пIорэр?..
- Щыщын о! Нарынэмэ япхъу дахэ, Нарынэмэ япхъу
гохьы, Нарынэмэ япхъу хъупхъэ, нысэкIэ фэдэ щыIэп
шъуIозэ кIалэм ышъхьэ жъугъэунази, делэхъурае
шъушIыгъэ. Тэ щыIа джы пшыпхъу дэхэжъ? Нарынэмэ
япхъужъ ынатIэ ыIэ телъэу щыс. КъыбгурэIуа джы, джары сIорэр зэкIэ сэзгъаIощтыгъэр. Ем уIумыкIэу шIур шIэгъуае, ерэплъ кIалэр. Сэ зыгорэ сымышIэу хьамбарым
ахэр рязгъэдзэгъагъэхэп.
ТхьамыкI, джыри щыгъупшэжьыгъэп, гукIэ Лыфафэ
elo. ЕтIуагъэгущ кIалэм, тыкъызэхишIыкIыгъэп нахь. Тэ
тIорэр зы, ежь ыIорэр шъхьафы. Шъыпкъэ, лIыжъ, шъыпкъэ пIорэр зэкIэ, джыри къаIо, сыкъедэIу. Ащ пае нибжьи угу хэзгъэкIынэп. ЗгъэшIэщтыр зэкIэ къыбдэзгъэшIэгъах, тэ сыпхьыжьын, сэри джащ сыфэд. Фаинэжъым пае къытпаIухьэгъэ купри сэшIэ. Алахьэм зэпытырыкIо ешI а Iэежъыр. Тхьэ нахь умышIэу укъиушхъуахьи,
пшъхьэ зэрифэкIы пэтыгъ. Ащ пае зи сыгу къеорэп. А
мыскъарэ узышIыщтыгъэ Надэкъо гъукIэжъ дэгум икуп
пIэ тхьакIэпс ыуасэхэп, лIыгъэ горэ ахэлъыгъэмэ, апакIэмэ
ахэшъушъухьажьыхэу щысыныгъэхэп. Адэ гущэ, а зигугъу къысфэпшIыгъэри сшыпхъу, тыдэ мыгъом схьыжьын. Зым нахьи нахь Iэежьэу а шъхьэ кIыхьажъри
къыддэзекIо. Сыл хэсчыжьына, сыл гущэ щыщ ари...
- Ары гущ, лIыжъ,- Лыфафэ лIым дырегъаштэ,- рябгъэдзэгъагъэгущэх, тэрэзэу узекIуагъэп сIуи кIалэми
есIогъагъ. СыкIони джыдэдэм Нарынэмэ яунэ машIо
кIэсыдзэни згъэстын!..- ошIэ-дэмышIэу къызэкIэнэ,
ынитIу къыригъэкIэу ыпшъэ лъынтфэмэ къахефы.
- Сыда джы къэхъугъэр, пIэбжъэнакIэ фэдэу къимыдзэу пIогъагъэба?
- Е-о-ой, къимыдзэн плъэкIына къытэхъулIагъэр. Ари
сэ сшIоIофыжьэп, сыгу мэшIошхо къыкIэзытакъорэр
Къутас ары. А-янасын, къеплъырэмэ агъэшIагъоу ышъхьацышъо исчыгъагъот. Ащ сэ къысишIагъэм фэдэ цIыф
рашIэрэп. А лIыжъ, ари Iофэп. Алахьыр ары Нарынэмэ
унэIуты афэзышIыныр. НэмыкI сэ сызгъапэрэр. КъыуасIо
сшIоигъуагъэп, ау къыосымыIон сфэлъэкIыщтэп. Ащ
фэдэхэр титIо зэтымIожьмэ, хэт зэтIонэу чылэм дэсыр.
Моу сыгу къызыкIрэм сшIэрэп мыры Iоу сызэрэхъурэр.
Алахьым бэлахь атырелъхь ахэмэ, тызхэмыкIыжьын Iоф
тыхадзагъэмэ...
- КъэпIощтыр имылъэшъухьэу къаIо,- шъузым
къыIощтым Хьаджмосэ ыгъапэу къыфелъы.
- Нарынэмэ ямыукIытэ цIыкIу тигъэпцIагъэу зымафэ
къысаIокIыгъ...
- Сыдэущтэу тыкъигъэпцIагъ?
- Хьатамэ иIоф хэмылъэу ежь-ежьырэу дагъор къыугупшысыгъэу aIo.
- Олахьэ аущтэу къыддэзекIуагъэмэ,- Хьаджмосэ
жъоплъы кIэхъукIы,- къытишIагъэр фэсымыгъэгъун!..
Неущ щегъэжьагъэу Германым ясымыгъащэмэ!..
- СшIэгущэрэп, аущтэу зэхэсхыгъэ... Сыда Германым нэс зыфябгъэщэщтыр, аущтэу щытмэ, ащыгъум,
кIалэм къерэщэжьи хъугъэба...
- Зэхэсхырэр сыда джы?! - джэхэшъогур изыкIукIрэ
Хьаджмосэ ныом зыкъыфегъазэ.- Джыри а къэпIуагъэр
зэ ужэ къыдэкIэу зэхэсэгъэхи, мо хьаку IадэмкIэ IузгъэжъыкIын! Арэп, сыда шъуихьисапыр, зэшыпхъуитIум
Къэгъэзэжьхэр чылэм хьэйнапэ дэшъумышIыхьэ мыхъунэу!..

--- Page 325 ---

- Ары гущ, лIыжъ, ары гущ, пIорэр тэрэз, емынэ зыдэхьан жэм къысшIудэкIыгъ.
- Хэта къыозыIуагъэр?
- ЩэкIэщым щызэхэсхыгъ,- къезыIуагъэм ышъхьэ
къырихыгъэп.
- Ащи сегуцафэщтыгъэ сэ. Тэ мы чылэм къытфае
дэсэп, тигугъу шIукIэ амышIыным фэшI, нибжьи ашъхьэ
къимыхьащтхэр къаугупшысы, мыукIытэхэу Хьатамыжъым нэсых...
Пчъэмакъэ къэIугъ.
- КIалэр къэкIожьы,- Лыфафэ къызщэлъэты, лIыжъми зи ымыIонэу ыIупшIэ Iэ фешIы.
Унэм Къэсэй къихьажьыгъо имыфэу аркъымэр
къаIууагъ. Ары шъхьакIэ, тIури зэрэгугъагъэу Къэсэй ащ
фэдизэу ешъогъагъэп. ШъхьакIор къызехъулIагъэм ыуж
зи раIощтыгъэп.
Щэджэгъуашхэу янэ къыфигъэуцугъэм хаIэ фэдэу
зишIи IуигъэкIотыжьыгъ. Унэм икIынэу фэпэгъахэу яти
щыс. Сыдэу кIэлэ бетэмалэу къыIэкIэнагъа мыр. Сабый
IэнтIрахъом фэдэу ыбгъашъо кIэлъэу къыздырехьакIы.
ЗэкIалэм мыщ фэдэу щытыгъэп. Нэутхагъ, бэмэ игулъытэ анэсыщтыгъэ. Мыр шIэ, мыр къэшIэжь епIоныр ищыкIэгъагъэп. Мыщ фэдэу делэхъураеу чылэм щалъэгъунэу ышIагъэмэ, лъэбэкъу закъуи къыдыригъэдзэжьыныгъэп. ЩыIагъэмэ нахьышIугъ а къыздырищыжьыгъэм.
АлъэпкъкIэ Къэгъэзэжьмэ ешъуакIо къахэкIыгъэп, аркъ
щыIэми амышIэу къахьыгъ. Ежьырышъ, шъуатэ нэмыкI
къыгъэшIагъэм Iуфагъэп. Тыдэ къикIыгъ мыр, сыда мыщ
фэдизэу шъоным хигъуатэрэр? Тхьэр зэуагъэр Къэгъэзэжь Хьаджмос, кIэлэ закъор мэщэо-плIаошъ ынэгу кIэт.
ЛIакъом ытэмапэ рещэхы нахь, къыдищаерэп.
- Адэ, тят, зи къапIорэпи? - кIи пи имыIэу Къэсэй
къэупчIэ.
Лыфафэ шъхьэр къепхъуатэ.
- Сыд къэсIон, сикIал, тIощтыр зэкIэ тIогъахэу тыщыс.
Орырэ сэрырэ тызкIэт кур бгъуитIукIэ зэпэткъудыизэ купэгъур дгъэхъокIыгъэ. Арэп сызэрэпщыгугъыщтыгъэр.
Сэ зэрэсымыIоу укъычIэкIыгъ. Сэ сизакъоп, гугъэм бэ
щигъаIэрэр, къызкIэныжьхэри нахьыб. Сыдэу сшIын, ахэмэ зыкIэ сэри сащыщ. Жъышъхьэ мафэ сыхъун сIозэ къэсхьыгъ шъхьакIэ, оркIэ IэнэкI сыхъугъ. Тыдэ мыгъом, уянэ
иIуагъэу, усхьыжьын... Сыбгъашъо усфыкIэчышъурэп.
- Тят, ахэр умыIох,- Къэсэй унэ фабэм къызэрихьажьыгъэр арыщтын, ришъугъагъэм къызэхешIыхьажьы,-
къатIорэп нахь, о уизакъоп, тэри гукъаохэр тиIэх, арба,
нан?..
- IукI адэ, о Iaep,- Лыфафэ ыкъо икъэгущыIакIэ ыгу
емыIоу федзыжьы.
- Адэ джары, тэрэз, нан, тэрэз,- янэ къыриIуагъэр
ытхьакIумэ къыримыгъахьэу псынкIэу къыпедзэжьы.- Тэ
мы дунаим тызыфытетыр, тят, тыщыIэнэу ары... Тытетба? Тытетэп сIорэп сэ... ОшIэжьа, тят, мыгъэ гъэмафэ
къамыщышъо сызэрипшIыхьэгъагъэр?.. Алахьым пае
джыри зэ моу къысау...
- ИщыкIагъэмэ, хьа-хьай, сыкъыоон,- зигукъао шъэбэ-шъабэу къизыIотыкIы зышIоигъогъэ Хьаджмосэ къэгубжы,- къаIо пшъо мэхъумэ!..
- Олахьэ Iэпэ залэкIэ укъызнэмысын!..- Къэсэй ынэхэр къечэрэгъукIых.
- А хьитIум азыфагу къыдэкIыгъ, мыщ къысиIорэр!..-Хьаджмосэ мачъэшъ пчъаблэм пылъэгъэ шыукъамыщыр къепхъуатэ.
Анэхэр къикIхэу ятэрэ ыкъорэ зэжэхэлъадэх.
- Тхьа къысауи!..- Лыфафэ лIитIум азыфагу зыредзэ.
Нэкъыплъ шIыжьыгъэхэу зэжэхэтитIур зи амыIоу зэплъых. Сыдына мыщ иIэхэр ыIозэ, Хьаджмосэ ыкъо
ыпшъэпIашъо етIупщыжьы. НэкIушъхьэ шэплъхэр фыжьыбзэхэу лъы гъуаткIуи акIэтыжьэп.
- Джары, къыбгурыIуагъа?..- Къэсэий ынитIу къилыдыкIэу ыIэхэр редзыхыжьых.- Джащ узщымыуцурэм,
осшIэн къыпфэзгъотын. УагъэнэIуагъ о!..
- Къэсэй! - джыри зэ Лыфафэ къэкууагъ.- Джащ
къызблэпщырэм сибыдзыщэ хьэрам пфэхъун!..
- Сфэрэхъу! - пчъэр къыреутэкIышъ, Къэсэй унэм
екIы.
V
Мэфэ заулэ хъугъэ Къэсэй ядэжь зыдэмыхьажьрэр.
Аущтэу Iофыр зэрэщытыр ежь нэбгырищмэ анэмыкI

--- Page 326 ---

зыми ышIэрэп. Зэ Хьаджмосэ нахь Iасэ хъугъэ фэдэу чылэм къащышIошIыгъагъ, ау бэ ыкъудыигъэп. ЗэкIэми игухьэгужъ атырикъутэу къеублэ. Ишылъэмакъэ тыдэкIи
зыкъыщеIэты.
ЛIым ыпашъхьэ сыдигъокIи дезгъэштэрэ Лыфафи
изакъоу унэм къызинэкIэ, ынапIэхэр щыбэгэфэхэкIэ
зегъэгъыкIы. МэшIуитIум азыфагу дэфагъэу зыздигъэзэщтыр ымышIэу дэстыхьэ. КIэлэ закъоу апIугъэм ышъхьэ
хихьэжьыгъ. ЗыщетIысэхырэр ичэщихыпI. Сыдэу зэо
мыгъо къежьи, сыд нэмыца мыкIожь хъунэу къафэкIуагъэр! ХэуныкIын ашIошIызэ, хэунэхъуагъэх. Алахьым
зэрэщыIагъэхэу щигъэIагъохэт. Сыда афэмыгъотыщтыгъэр? Чылэ мэзышхоу зыхэунэгъукIыщтыгъэхэр яунаем фэдэу, сыд хашIыхьагъэми къыхэмыщэу щыIагъэх.
Мафэ къэс зэтеуплIэкIагъэу ахъщэр лIыжъым къыхьыщтыгъэ, кIэлэ бетэмалыри арыгъэ. Яошэкур чIэгъ чIэмыфэжьэу чIэлъыгъ. Джы хъоны нэмыкI къахьрэп. Зы общинэ мыгъо горэ къыралъэшъожьагъэшъ, ащ нахьрэ Iоф
унагъом илъыжьэп. Общинэми хэлIыкIхэрэп, хэмытхъыкIхэрэмэ. Коцырэ натрыфрэкIэ заушъагъ, чэтыIусыр
армэ, щыкIэжьхэрэп. Унагъом итIэтIыкIэу гъомылэр илъми, чъыIамэр еу.
Хъунэп ыIэ зэтелъэу Лыфафэ ищысыкIэ. Ятэрэ ыкъорэ зэгъэшIужьыгъэнхэ фае. Аущтэу ижъышъхьэ къылъэгъужьын нахьи, лIагъэмэ нахьышIугъ. Гукъао щыхъоу
сыда кIалэм ыгу риубытагъэр? Ышъхьэ къызэраухъумэным, нахьышIу зэрэхъуным тенэгуикIэу пылъыгъэх. Къызэхъуи бадзэ тырагъэтIысхьагъэп. Зикъупшъхьэ-лъашъхьи щымыIэжьхэ чылэ кIалэмэ афамышIагъэр ынатIэ
пкIантIэр къечъэхэу ятэ тхьамыкIэм фишIагъ. Чъыг къутамэр шъхьаныгъупчъэм къынэсмэ тыгу сысэу чэщ мычъые тхьапша итхыгъэр? Ощхи оси имыIэу лIыжъ тхьамыкIэм лъэс-лъэбыIоу мэз чIэгъыр чIиулъэгукIыгъ. Чэщтео къыташIылIэ къэс, тызлъэгъу мыхъурэмэ апашъхьэ
нэкIэ тыщалIэу къэтхьыгъ. Е-о-ой, сикIал, щэIэгъэ тIэкIу
горэ къызхэбгъэфэн фэягъэ. Оры гущэ зыпшIоин,
зыпшIолI шъхьакIэ, тэркIэ тыбгъашъо узэрэчIэлъыгъэм
уфэд. ЛIыжъ бетэмалыри чылэ Iоф Iори псы ешъожьынэп, иIоф зыхэлъи зыхэмылъи агъэгумэкIы. КъызэрымыкIыпхъэ Iаджми лыгъэр къарегъэкIы. Скъо сшIэрэпкъэсшIэжьрэп ыIуи уцугъэ. Шъо шъузэмыплъыжьми, сэ
шъукъысэплъба, сэ зыр ары шъхьатехъо зытехъуагъэу
шъуазыфагу итыр. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ си Алахь, кIалэм ыгу Iасэ къытфэшI. ЛIыжъри ары.
О укъызэхамыхымэ, ахэмэ зи зэхахынэп.
Джыдэдэм шыоу тхышъхьэм дэкIырэ Хьаджмосэ
игупшысэ нэмыкI.
Натрыфым ызныкъо джыри зэрэIумыхыжь. Тхьэпэ
гъожьхэр чъыIэмрэ ощх цIынэмрэ къагъэлэбыгъэх. Мо
хьасэхэр моутщэу ылъэгъун нахьи, чIым пхырызыгъэмэ
нахьышIугъ. Мыхъуми "ох-ох" ыIонти, гупсэфыжьыщтыгъэ. Шъхьэубат, зиягъэ къэзгъакIорэр кIэлэ шъхьэубатэр ары. Губгъом илъ чIыр джыри къызэрэмыIэт. Трактор закъоу яIагъэр ятIонэрэ мафэм хьэсэбэкъум щакъути, хэплъэ-хэкIыжь хъугъэх. Шырэ цурэкIэ мощ фэдизыр
иужъукIын плъэкIына! Хьаолыеу трактористым щыхьэгъагъэх, зи лажьэ иIагъэп. ЖэкIагъомдыхэр ары зилэжьагъэр. Зи арамыIоу а Iэе купыр мэзым хагъэсыщта сэIо,
зыфаер арагъашIэ. ЗэрэхъурэмкIэ, тракторым къызэрекIугъэхэм фэдэу ежьхэми нычэпэ къякIунхэба? Ары
пакIошъ, пшIэхэнэп мо натрыф хьасэм къыщхэтэджыкIынхи, ыпашъхьэ къиуцонхэкIэ.
Гущтэр чъыIэ-чъыIэу бгъэгупэм къычIэгъуалъхьэ.
Непэ фэдэу ышъхьэ щыщынэжьэу Хьаджмосэ мафэ
къекIугъэп. Емынэм къырифыжьагъа, фэбэ-фабэу сыда
унэм изымыгъэсырэр! КъехьылъэкIэу къыздырихьакIыщтыгъэ кIэрахъоу джыбэм илъым джы щэгушIукIыжьы.
Бургомистрэми иIофшIакIэ ыкъо шъхьэубатэ иIофшIакIи
нахьышIоп. ЖэкIагъомдыхэм ауж ихьэхэ фэдэу зашIышъ,
мэзым къыхэкIыжьых. АщкIэ партизанмэ зи япшIэнэп.
Адэ, хэти ыпсэ шIоIэшIу, зыми ар ыуджэгъужьыгъэп. ГъэшIэгъона зымафэ хьадищ къыхахыжьыгъагъэмэ. Хэт
ышIэра ежьми зыдахьыжьыгъэр...
Шыу горэ къэчъэ. Хэта ар, сыд зыуж итыр?.. Ащ
икъэчъакIэкIэ сымышIэми, къэбарышIу къыхьрэп. ЗыгорэкIэ партизанмэ ащыщыкъомэ?.. Ары губгъом партизан къыпфихьан. ПшIэхэнэп ахэмэ агу къэкIыщтыр. Зымафэ чылэм шыуитIу къыдэлъэдэгъагъ. Зыр урысыгъ,
адырэр адыгэ аIуагъ. Нэмыцхэр дэтхэба аIуи, къяупчIыгъагъэх...

--- Page 327 ---

Къыгъэзэжьмэ шIоигъоу Хьаджмосэ хъугъэ. КIэрахъор къырехышъ, онэ къопэ Iумбырылъэм регъанэ. Гуфаплъэу плъэмэ, къачъэрэр Къэсэй. Тэ щыIагъ мыр? Бургомистрэм дэжь ащэгъэгъэн фае.
ГъэшIэгъоны, ешъуагъэп.
Къэсэй ятэ къешIэжьышъ, шым ичъэ нахь зэтыреIажэ.
- Къэуцу зэ!..- Хьаджмосэ ыкъо лъэджэ. Къэсэй
шыр кIэкIэу къызэтырегъэуцо, азыфагу лъэбэкъуих-блы
горэ дэлъын.
- Тэ ущыIагъа?
- Зымафэ сызфэуубыгъагъэм дэжь сыщыIагъ.
- КIалэ!..- уанэм къыриIэтыкIэу Хьаджмосэ къызэкIанэ шъхьакIэ, ыгу теIункIэ, зеIажэ.- Ащ нахьи нахьышIугъ
уянэ изытет зэбгъэшIагъэмэ,- ымакъэ нахь шъабэ къэхъу...
Сыда янэ къехъулIагъэр, Къэсэй мэгумэкIы. Тадэжь
сигъэкIожь шIоигъошъ ары тянэ игугъу къызкIишIрэр.
Ардэдэм янэ щэгъупшэшъ, бургомистрэр къызэрэдэгущыIагъэр ыгу къэкIыжьы. Сыд къыриIуагъэми, зэкIэ
зыпкъ къикIыгъэр ят. Илажьи-имылажьи тырилъхьагъ,
ишIушхоу щытыгъэ лIыр къыфигъэгубжыгъ. ЗэкIэми
анахь гъэшIэгъоныр Хьатамэ партизанмэ апыщагъэу
къызэрэраIуагъэр ары. Ахэмэ тэ щашIэра, хэта языIуагъэр? Хьатамэ партизанмэ зэрахэтым Къэсэй емыгуцафэу щытэп. Ау рыгущыIэу зыгорэм зэхыригъэхынэу фэягъэп. Джы плъэгъурэба, бургомистрэ Iоф хъугъэ, ятэ
нэмыкI зыми ариIуагъэп. Къегуауи ары аущтэу зыкIишIагъэр. Е-о-ой, Къэсэй сыдым Хьатамэ шIу ригъэлъэгъуна. Партизанхэр къыхэмыхьажьхэми, Iогъу-шIэгъу
зэришIын Iаджи иI. ЗэкIэми апэ чылэм щызэрахьэрэ къэбарыр шъыпкъэмэ зэригъэшIэщт. АщкIэ зыдэгущыIэн
фаер Хьатам. Ащ къыриIорэр ары ЗуреткIэ зэрэзекIощтыр. Загъорэ Зурет дэжь кIони, дэгущыIэнэу гум къыпэлъадэ шъхьакIэ, рикушъурэп. Плъыгъэм къыхэкIыкIэ
зыгорэ IэкIэшIэнкIэ мэщынэ. Джыри зэ чылэм ыжэ зыдигъафэ шIоигъоп. Икъун армырми раIолIагъэр.
Зурет дагъоу зыпилъхьажьыгъэр ышIошъ хъурэп.
Сыд фэIогъагъ куохьаушхо унэм римышIыхьэгъагъэмэ.
КъыкIэрытIысхьэу дэхэ-дахэу къыдэгущыIэгъагъэмэ зи
щышIыныеп. Джащыгъум Къэсэй ышIэщтымкIэ егупшысэщтыгъэ. А-янасын, тIэкIу гузэжъогъащэ. Зымафэ ылъэгъугъэти, джыри шъхьэуназэ ехъулIэжьыгъ. Адэ гохьышъ, дахэшъ. Чылэр къыдэмыхьащхын Iоу ышIагъэмэ,
дунаим къызфигъэнэн щыIагъэп. Ашъыу, амышIахэу лIы
аукIы, гъэшIэгъона пшъэшъэжъыер хагъэукъуагъэмэ...
ЫIохэрэр ышIэрэп джы, зыфэгубжыжьы. Ар мыгъэшIэгъонмэ, сыда гъэшIэгъонэу щыIэжьыр?! ЕгъашIэм уакIыб
ар къыщыуаIуалIэу, ацэлышъо щытыракъэу къэпхьын.
Шъыпкъэп аущтэу хъугъэныр. Хьатамэ зыIуимыгъакIэ
хъущтэп. Пшъэшъэжъыер ащ хигъэукъуагъэу къычIэрэкIи, чылэм ыпашъхьэ иIоф щиIон. Хьатамэ ыпэ Зурет
зыIуерэгъакIа?.. Къыдежьэжьыгъэмэ, зыдырищэжьэни,
зыщамышIэрэ чIыпIэ кIоныгъэхи.
Ащыщэу зыздигъэзэщтыр ымышIэу Къэсэй ыбгъэгу
гупшысабэ щызэрэшхы. ЗэуцолIэщтыр мыры Iоу ышIэрэп. Инасып Къутасэ къызэрэфэнэжьыгъэр. Мыхъу зэхъужьым джа закъор ары ыгъотыжьыгъэр. ЗуреткIэ гухэлъэу иIэр рерэIуа, риIоми къызэхишIыкIын. Ары шъхьакIэ, джа пчыхьэм щегъэжьагъэу къехъулIагъэмкIэ зы
гущыIи къыфыхигъэпсрэп. Ащ фэдэ Iоф щымыIэгъахэу
зешIы. Зызэрэфэсакъыжьыщтым нахьыбэрэ къытегущыIэ нахь, гъэрэ фэдэу пшъэшъэ Iофмэ арыгущыIэжьрэп. А-янасын, Чэлмэткъо Аскъалэ тэ къырихыжьын.
ГъэрекIопэгъэ бжыхьэ, Къэсэй дзэм амыщэзэ, Аскъалэрэ ежьырырэ псэлъыхъо Зурет дэжь зэрэкIощтыгъэхэр ыгу къэкIыжьы. Ар щыIагъэмэ джы нэс Зурет
къытыригъэнэныгъи, мы тхьамыкIагъори къехъулIэныеп.
Мо полицай делэ купмэ хъун горэ уагъэшIэна, зэтхъощтхэр амышIэу чылэм дэтых. Непэ къыхатхъырэр ашIочарэу
къахьы.
Зурет зэриIоу Iофыр къычIэмыкIыным нахь егуцафэ.
Нычхьапэ Хьатамыжъым зыIуимыгъакIэ хъущтэп.
VI
Непэ инеущзэ Къэсэй мэфэ заулэ къыхьыгъ. Хьатамэ зыIуигъэкIэнкIэ щыщынэу е щыукIытэу арыгъэп.
ЗэраIорэ шIагъо щымыIэми сэлам зэрахэу чылэм зытIозыщэ щызэбгъукIуагъэх. ЛIитIум ясэлам зыкIи къыбгурыIонэу щытыгъэп. Агумэ шIу зэрарымылъыр пшIэнэу

--- Page 328 ---

ани апи зэрамыгъэплъыми, цIыфмэ апашъхьэ къызхагъэщыщтыгъэп.
АпэрэмкIэ, Хьатамэрэ ежьырырэ азыфагу хьэлэбалыкъ къимыхьанэу Къэсэй шIоигъуагъ. ДахэкIэ зэдэгущыIэхэмэ Iофым ылъапсэ щыгъуазэ хъунэу гугъэзэ, зэ
фыхигъэпсыгъагъ шъхьакIэ, Хьатамэ зы гущыIэ ащкIэ
къызжэдигъэзыгъэп, зэхимыхыгъэ фэдэу зишIыгъагъ.
Охътэ лые тешIэ къэсми, ежь Къэсэй зэримыIоу Iофыр
хъущтыгъэ. Гуми нэмыкI гупшысэхэр щызэбэнхэу щырегъажьэ. Лажьэм Хьатамэ дэжькIэ зегъазэ нахь, зытыриIэтыкIын имурадэп. Гум иплъырыгъэ зыкъеIэты,
Iасэрэп. Сыдэущтэу Iэсэна, мафэ къэс орзэ хьаку машIор
зэрэкIагъэстэу ыгу къыкIагъэст зэпытмэ. Ежьыри ащ гукIэ
фай, джары сыд къыраIуагъэми, тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу, шъхьэри адигъэсысэу зыкIядэIурэр. Ашъыу, а
купмэ уямыдэIуни пфэлъэкIыщтэп. ХьатамэкIэ гум илъыр
полицаймэ ашIэгъагъэмэ, ахэр нэмыкI фэягъэхэп.
Зурет шIу зэрилъэгъурэр къыдашIагъэшъ, фаемэ
джыдэдэм къыфахьыжьыщт, сыд зэрэпылъхэр, къызэкIауIэпIэни, ядэжь пакIошъ, управэми къыфагъэсын.
ЗешъохэкIэ ащ тырагъэгушIухьэ шъхьакIэ, Къэсэй афидэрэп. Непэриза чылэм зэрэдэсыжьыщтыр?
Ныпчэдыжь фэдэу ыгу онтэгъу хъугъэу Къэсэй къышIэжьрэп. Дунаим зыфэежь темытэу нэфшъэгъо кIасэм
къызэрэдэущыгъэу пIэм хэлъ. Сыда Къэсэй дунаим зыфытетыр, гур зыгъэгушхон гушIуагъоу тырилъагъорэр?..
Мафэ къэс къэбар зэфэшъхьафхэр зэо чIыпIэмэ къарэIукIых. ШъыпкъапIэр къырамыIоми делэп, зэхешIыкIы. Ари
шIоIофыжьэп, хъущтыр хъугъахэ. Ащ джы зи хишIыхьажьын щыIэп. Янэ ылъэгъумэ шIоигъоу ыгу къэкIыгъ. Сыда
Къутасэ дэжь Къэсэй зыфыщыIэр, ынитIу плъызэу сыда
зыгорэм иунэ зыфилъыр?.. Зыгорэм иунэна, янэшыпхъум иунэба? Ары шъхьакIэ укъызэрыхъухьэгъэ унэжъым фэдэ щыIэп...
Дунаим щыхъури ежь ышIэри сыда зэрэбылымыр?
Хэта нэфылъэу къакIорэр зищыкIагъэр? Ари къэкIони
текIыжьыщт. Ащ фэдэкъабзэу чэщри къыкIэлъыкIощт.
ЗэкIэми анахь дэгъур чэщыр ары. ПIэм узэрекIужьэу
нэмыкI дунай ухэфэ. ЗэкIэми анахь тхъагъор зымышIэжьэу уешъуагъэу узыгъолъыжькIэ ары. Яхэтэ чэоу

--- Page 329 ---

жьыбгъэшхоу къилъыгъагъэм ыгъэгъолъыгъагъэр ошIэдэмышIэу ыгу къэкIыжьы. Къыгъэтэджыжьыгъа шъуIуа
ятэ?.. Ежь неп-неущ ыIозэ, ыIэ нэсыгъэп. Ощх къещхы
хъумэ якон лъапсэ чIэсыщтыгъэ чэтхэри ынэгу къыкIэуцуагъэх. КIэлэцIыкIузэ ятэрэ ежьырырэ унэ кIыбым
дагъэтIысхьэгъэгъэ чъыгмэ анэсыгъ. Ыгу зыкIягъурэр
ымышIэу ягъу. Ахэмэ мыгъэ къапыкIэгъэ мыIэрысэмэ
ащыщи Iуфагъэп. Iуфэна ягъо зэхъум, бэлахьри къыдэкIуагъ, хэта мыIэрысэмэ апылъыжьыгъэр, нэмыкI Iофмэ
ауж итэу пчэдыжьрэ дэкIмэ, чэщныкъом къыдэхьажьзэ,
зэрэхъугъэри ымышIэу ахэныгъ. Хьау, Iуфагъ. Пчэдыжь
горэм къызкIэтаджэм, старостэу ащыгъум тырагъэхьэгъэкIагъ, шъхьаныгъупчъэмкIэ зырищэикIи мыIэрысэ
плъыжь заулэ къыпичыгъагъ. Джыри ычый IэшIу-IэшIоу
зэрэтелъ.
Пчъэ макъэ къэIугъ.
Къутасэ къэтэджыжьыгъэщтын.
Сыда пIэ фабэм хэлъэу Къутасэ зызыфимыгъатхъэрэр, кIалэп-гъуалэп зэраIоу. Зыгорэм ыгъэгумэкIэу ыуж
ит зэпытыщт. ТхьамыкIэм сыд тырагъэхъыкIми, ежь
ыIорэр ышIагъ нахь, нэмыкI ыIорэр къэбарэуи къыридзагъэп. Джары узэрэщытын фаер, зыгорэм къыIорэмкIэ упсэуными шъхьэ пшIомытэу ущыIэными зэрагъэхьрэ щыIэп. Акъылэгъу зябгъэшIынрн умышIынхэри
къикIырэп ащ. Дэгъуба узгъэгъозэн уиIэмэ. Ар насыпыгъ.
ТхьамыкIагъор узикIасэмэ уагъэгъуазэу аIозэ, уагъэгъуащэмэ ары...
ГущыIэ макъэхэр къэIугъэх. Янэба?..
- КIалэр щылъа, Къутас?
- Щылъ.
- Слъэгъу гущэ сшIоигъоти, чылэм хэмыхьэзэ сIуи
сыкъэкIуагъ. Тхьа, ащ нахь сфэлъэкIыжьын Iоу сымышIэ.
Нычэпэрэчэщым сынапIэ къефэхыгъэп, сегупшысэзэ,
шэйтануз пIэм сыхэхъухьаным сыIукIагъ. ЛIыжъри унэм
хьашхъурэIу ихъухьагъэшъ, мафэ къэс къысэцэлашхэ.
- Сыда фэмыгъотрэр, зыфаер зэкIэ къыдэхъугъэшъ,
джы ыкъокIэ ышIагъэм егупшысэжьы ара?
- СшIэгущэрэп зэгупшысэрэр, ащ ичъыий къыщыкIагъ. КIалэр арыщтын зыухрэр, нычэпэрэчэщым зызэпырегъазэшъ хэлъ. Сэ сызыухрэр ихэщэтыкIын ары.

--- Page 330 ---

Гукъао зимыIэ лIыр ащ фэдэу хэщэтыкIынэп, зэхэозгъэхыгъагъот, Къутас.
- Лъэшэу сищыкIагъ, емынэм ригъэзыгъагъэп
илIыжъыпIэ имысынэу.
- Ары гущ сэ сIори, сыкIэгъожьыгъэшъ, сыкIэхьажьырэп. КIэлэ закъор дгъэунэхъугъэ, тэри зытэгъэунэхъужьы. КъепIолIэщтыр сшIэрэп нахь мы нэмыцымэ сэ
сицыхьэ ателъэп...
- Къэхъугъэр сыда джы, къыуасIомэ пшIошъ хъущтыгъэпи?..
- Е-о-ой, Къутас, дэгъу Iаджи къысэпIогъагъэгущ,
сшъхьэ къизгъэхьэгъагъэп. Ащыгъум нэмыкI шъэф гори
къыосIон. Мэл горэ укIыгъэу мыгъэгъугъэ хъущтэп лIыжъым eIo.
- ЕIомэ, егъэукIи фэгъэгъу,- къикIырэр ымышIэу
Къутасэ къеIо.- Мэл гъэгъугъа джы ышхымэ шIоигъоу
ыгу къэкIыгъэр?..
- Ары, пшIэхэнэп гъогу гъомылапхъэ зэрэсищыкIэгъэщтыр eIo. Къуаехэри рысигъэхыгъэх. Дунаир
Iаджри зэокIы, пшIэхэнэп неущ къэхъущтыр. Непэ фэдэу
тиежьэжьыкIэ кадетмэ язэман сыгу къэкIыжьы.
Янэ къыIоу зэхихрэм Къэсэй ыгу мышIугъэ щегъэгъупшэ. Ежь ымышIэу зыгорэ щыIэнкIи мэхъу. БэшIагъэ шъэогъум дэжь зыщымыIагъэр. Зэ зэкIоми Iофхэр зэрэмыхъатэхэр къыриIокIыгъагъэх. Тэджыни джыдэдэм управэм кIощт. Уанэм зыридзэу къочъмэ, Iофыр зытетыр
къызэригъэшIэн. Ежьыри зыгорэм еусэн фае нахь, моущтэу щылъы хъущтэп.
- А Лыфаф, зэ шъуитIо Къэсэй ыуж шъуикI,- тинасыпти, а кIалэр старостэу чылэм иI, Хьаджмосэ фэдэ горэ
тетыгъэмэ, тичэу гъуанэ тыкъыдигъэплъыжьыныеп. Мы
кIалэр старостэу зыщашIыгъэ мафэм щыублагъэу зы
цIыф ыгу хигъэкIыгъэп. Ар дахэкIэ фэшъулъэгъун фае
нахь, IаекIэ ешъумыIуалI. Мары ор дэдэм oIo, пшIэнэп
дунаир зэрэхъущтыр.
Къэсэй игуап Къутасэ къыIохэрэр. Ау сыдкIэ ащ
ишIуагъэ къекIыжьын, ытыкъын нэсэу зиуцIэпIыжьыгъ.
Ежь-ежьырэу зытес къутамэр мафэ къэс гуеупкIыжьы.
ЫмышIэрэ закъор мыры Iоу къызщефэхыщт уахътэр ары.
Ау щытми, ышъхьэ иIоф зэрифэжьмэ нахьышIу. Къэтэджын зыщиIорэм янэ къыIоу джыри зэхехы:

--- Page 331 ---

- КIалэ гущэр мэчъыемэ, орэчъые. Мо пчъэ зэпахъэмкIэ сыIуплъэни сыкIожьын.
Чъые фэдэу зишIэу заулэрэ Къэсэй щылъыгъ. Янэ
пчъэм къыдэплъыгъэми ылъэгъугъэп. Унэм икIыжьыгъэу
зешIэм, псынкIэу зифэпэжьыгъ. Столым щэ Iэгубжъэрэ
хьалыгъурэ зытырелъагъом, хьалыгъум децакъэзэ ешъуи
икIыгъ.
Щэджагъо мыхъупэу Къэсэй ешъогъаеу шым темысыжьышъоу, кIыщым Iулъэдагъ:
- Хьатам Iо мыдэ!..
Отэшхор ыгъэтIылъи, гъукIэ лIыжъыр къычIэкIыгъ.
- Орба къылъызыгъакIохи, Хьатамэ управэм языгъэщагъэр? - Нэдэкъо лIыжъыр къеупчIы.
- Сэры шъхьакIэ къэкIуагъэп,- ыгъази Iучъыжьыгъ.
Шылъэмакъэр Хьатамэ зызэхехым, къыIухьагъэр
зэримыгъажэу икъэптан къызтыриубгъуи, унэм къикIыгъ.
- Къеблагъ, Къэсэй, ухьакI о,- Хьатамэ зигъэбысымэу шыум peIo, игумэкIи къызхигъэщырэп,- тадэжькIэ
бэрэ укъакIоу уихабзэп, укъакIоми, унэм укъеошъ
уIокIыжьы нахь, укъихьэрэп...
- Хьатам!.. Хьатамыжъыр!..- Къэсэй ынэхэр къекIых,- управэм уакъыфэмыкIоми, зы упчIэ пфысиIэу сыкъэкIуагъ, къыбгурыIуагъа!..
- КъапIомэ, зыфэдэр сшIэн,- Хьатамэ гугъу емылIэу
къэлапчъэм къыIохьэ.
- Шъыпкъа, мышъыпкъа зымафэ Нарынэмэ япхъукIэ
сыкъызэрэоупчIыгъагъэр?..- кIэрахъор къырехышъ
къыфегъэсысы.- Шъыпкъэр къэпIон е улIэн. ДжитIум яз
ахад, ащ нахьыбэрэ Iогъу-шIэгъу тызэфэхъужьынэп.
КъаIо, узфыщытыр сыда?!
- Хьаджмосэкъор, сауж икI,- Хьатамэ унэм ихьажьын имурадэу кIэкIэу къегъазэ.
- Ара узхэхьагъэр!.. Ма, ащыгъум, дыры мы пцэшIуащэр!..
Хьатамэ икъызэплъэкIыгъорэ Къэсэй икъэогъурэ зэтефи, стыр горэм икъэптан тэмэпкъ пхырилыгъукIыгъ.
Хьатамэ чъыгым зыкъуедзэшъ, кIэрахъор къырепхъоты,
джыри къэон зихьисап Къэсэй ео. Шы щтагъэу кIэбгъулъырэм Къэгъэзэжь Къэсэй ыжь хэтыжь къодыеу къефэхы. КIэрахъори къыIэкIэзы.

--- Page 332 ---

- Хьатам!.. Хьатамыжъыр!..- зыпсэ хэкIрэ Къэсэй
къэджэ: - УлIэу укъычIэкIыгъ, джары къыосIожьын
слъэкIыщт закъор... Дунаим сехыжьыпа адэ джы?..-
шъхьэу къыIэтыгъэр ефэхыжьыгъ.
VII
Чылэм къыдэхъухьагъэм ЖэкIагъомдыхэр щыгъозагъэхэми, Хьатамэ зыдэхъугъэр ашIэщтыгъэп. Тэ щыIэми
къыкъокIыщт ар аIозэ, мэфищэ ежагъэх. А уахътэм
къыкIоцI джыри чылэм кIохи, къэкIожьыгъэх.
Хьатамэ щыIагъэп.
Партизанхэр зэрэлъыхъущтыгъэм фэдэкъабзэу полицайхэри, Къэгъэзэжь Хьаджмосэ япащэу, Хьатамэ
лъыхъущтыгъэх. Унэ ихьэ-икIэу чылэр зэпырагъэзагъ.
Зынэмысыгъэхэ къагъэнагъэп. Мэз хэгъуашъхьэри къалъыхъугъ, губгъо шъофми итыгъэх, орзэ шэнджхэри
къызэпаплъыхьагъэх.
Ежь Хьатамэ зэрэгугъэщтыгъэу иуIагъэ къычIэкIыгъэп. Тэмэпкъ къупшъхьэм щэр нэмысэу лым пхырыкIыгъэти, ащ фэдизэу апэрэ мафэм къехьылъэкIыгъагъэп.
ЗыгъэгумэкIыщтыгъэр нэмыкIыгъ. УIагъэр изакъоу ыпхын ылъэкIыщтыгъэпти, Iэ сэмэгумкIэ къэптаныр тэмэпкъым рифызылIагъэу ыIыгъыгъ. Тыгъоснахьыпэ щегъэжьагъэу мэзым хэтышъ, цIыф хэгъэкIи, зы хьэкIэ-къуакIи
ыпэ къифагъэп. Апэрэ мафэм шхэныр игугъужьыгъэп,
ыуж къызэрихьащтхэр ешIэти, нахь чыжьэу зэрэIукIыщтым пылъыгъ. Хэхьажьын зэхъум Iалъмэкъэу лы
гъугъэ тIэкIурэ хьалыгъу такъырырэ зэрылъэу ыпхъотэгъагъэр ыкIыб зэрилъ. ЩитIу зэрыкIыгъэ кIэрахъоу
Къэгъэзэжь Къэсэй ыпсэ хэзыхыгъэри иджыбачI. ЖэкIагъом пэIо къелъэшъохэу къыритыжьыгъагъэри щыгъ.
Нэфшъэгъо пасэм зэрэпшъыгъэр зэхишIагъэу къэуцуи, мэзым хэдэIуагъ. Мычыжьэу псынэкIэчъ цIыкIум
ымакъэ зэхехы.
Псы чъыIэ гъуаткIо зыIофэм ыгуи нахьышIу къэхъугъ.
Чъыгэе лъапсэм етIысылIи, псы мэкъэ шъабэм кIэдэIукIызэ, игупшысэ зыкъипхъуати, чылэм къэкIожьыгъ. Хьатамэ тэрэза Къэгъэзэжь КъэсэйкIэ ышIагъэр?.. IогъушIэгъу зямыгъэшI ЖэкIагъом къыриIуагъ шъхьакIэ, а зыр

--- Page 333 ---

фэгъэцэкIэшъугъэп. Хьатамэ зыми ыгу хигъэкIынэу фэягъэп. Къыщымыхьагъэмэ, амал иIэу щыхьажьыщтыгъэп. Къэсэй цыхьэ фэшIыгъоягъэми, укI фаоу къеонэу
нибжьи ышIагъэп.
Къэсэй илIакIэ Хьатамэ ынэгу кIэкIрэп. Щымыгъупшахэри икъэплъакIэрэ иаужырэ гущыIэхэмрэ. ЩыIэ шIоигъуагъ.
Хэта щымыIэ шIоигъоу дунаим тетыр? Нарынэ Сэфэри щыIэ шIоигъуагъ, ау зыфэкIодырэр ышIэзэ, лIыгъэ зэрихьэу кIодыгъэ. Джащ фэдэщтын дэгъунэхьэблэлIыхэу
заом щыфэхыгъэми якIодыкIэ. Къэсэй старостэу зашIи,
шкIэ щыс ыгъэтэджыгъэп, зыми иягъэ ригъэкIыгъэп aIo.
Олахьэ гъэшIэгъоным ар, зэрэхъурэмкIэ, ащ пае пIэгу
исэу къепхьакIын фае. Иныбджэгъухэр заом къыIуини,
зыкъызэригъэбылъыжьыгъагъэр зыми хэтэп. Ащ фэдэр
пщыгъупшэ хъущтэп. Къутасэ зи риIуалIэрэп, ащ ыIоми
зыфиIорэр ышыпхъум икIал, тэ ыхьыжьына адэ. ЗэкIэми
анахь гъэшIэгъоныр, зикIалэ е зилI хэкIодагъэхэми аущтэу зэраIохэрэр ары.
Чъыг лъэпсэрысэу гупшысэзэ, ошIэ-дэмышIэу хэчъые.
Бэрэ чъыягъэми макIэрэ чъыягъэми ымышIэу ынэкIушъхьэмэ цIынэ чъыIэу къанэсрэмэ къагъэущы. БгъэшIэгъон зи хэлъэп. БэшIагъэ ос къесын зыфэягъэр. Бжыхьэр икIи, кIымафэм иапэрэ мазэ къихьагъ. Ащи джы нэс
ощхкIэ къыхьыгъ нахь, къесын имурадыгъэп. Тэ кIощта
Хьатамэ? Моущтэу изакъоу мэзым хэтыщта? Партизанмэ ащыщ горэм IокIэфэ мэзым щылъыхъон. Тыгъоснахьыпэ чэщ ЖэкIагъом илIыкIо зыIукIэн фэягъэр...
Зыздигъэзэщтыр ымышIэу заулэрэ щытыгъ. ЕтIанэ
псынэкIэчъым гуиубыти, мэз цуным хэтэу тIэкIурэ кIуагъэу ошIэ-дэмышIэу гъэхъунэ горэм IуупIагъ. Гъэхъунэм
зеплъэм, осышхо къызэресырэр къыгурыIуагъ. Зытет
чIыпIэр еохы фэдэу къыщыхъугъэти, зеплъым чIыунапчъэ
горэ илъэужмэ къычIагъэщыгъ. КъызеIэтым, мэкъу бгъотэрымэр къыIууагъ. Сырнычыр хигъани чIэплъагъ. ЧIыунэ
бгъузэ лъэгум мэкъур итэкъуагъ. ЧIы хэтIыкIыгъэ бгъу
лъэныкъом дэгъэ остыгъэ ныкъост дыижьыгъэр ит.
Хьатамэ гушIуагъэ, осым щегъэтыжьыфэкIэ щырихын.

--- Page 334 ---

Жьы къэбзэ тIэкIу чIыунэм ригъэхьагъ. КъызэрэшIошIыгъэу цIынагъэп. Хэта Iофы зезыгъэшIэу мыр мэзым щызытIыгъэр? Хэтына, дезертирмэ ащыщыщтын.
Плъэмэ, къогъум шIуцIагъэ горэ къолъ. Къэгъэзэжь Къэсэй ипаIоба мыр?.. Ары, олахьэ арым. Хьатамэ зыгорэу
ыгу къэхъу. Зыдэщылъыгъэм ыгъэтIылъыжьыщтмэ
ымышIэу тIэкIурэ паIop еIыгъышъ, чIыунэпчъэ Iухыгъэм
къыредзы. Джыри зэ сырнычыр хегъанэшъ, джэхэшъогур къызэпеплъыхьэ. Зи римылъэгъожьми, чIыунэм
исыжь шIоигъоп.
Щэч хэлъыжьэп, Къэгъэзэжь Къэсэй ичIыунагъ мыр.
Тэмэпкъышъхьэ уIагъэм лъыр къичъыжьрэп шъхьакIэ, къыхаоу регъажьэ. Хъунэп моущтэу чIыунэм искIэ,
партизанмэ алъыхъун фае.
Щэджагъо мыхъупэу осым икъесын зэпэу. Загъорэ
къокIыпIэ лъэныкъомкIэ топыо макъэхэр къеIукIых.
БэшIагъэ ахэр зызэхимыхыжьыщтыгъэр. Илъэсныкъо
фэдиз хъугъэ. Заор а лъэныкъомкIэ къикIэу къакIомэ
Iофыжьэп. Ащыгъум ежь ымышIэу дунаим зыгорэхэр
щэхъух.
ГушIом зэлъиштагъэу икIо регъэхъу.
ЖэкIагъомдыхэм яджэ шIоигъу. Ары шъхьакIэ мэзым ухэтэу уджагъэри уипый уеджагъэри тIури зы. Партизанхэр зыдэщыIэ лъэныкъор зэригъэшIэнэу Аскъалэ
зэремыупчIыгъагъэмкIэ кIэгъожьы. Сыда уяупчIыкIи,
къыуаIощтэп. Щыгъупшэжьыгъ нахь ЖэкIагъом къыриIогъагъи. Цыхьэ къыфамышIыкIэ арэп. Партизанхэмрэ
ежьырырэ зыщызэIукIэрэ чIыпIэр ары ныIэп Хьатамэ
ышIэщтыгъэр. АщкIэ мыкIоу сыда ынэ лъы къытелъэдагъ
пIонэу мы лъэныкъомкIэ къызфэкIуагъэр? ЯIэгъо-благъо
итыгъэмэ ащыщ горэм IукIэни. Тыгъэр игъуазэу, ар
иджабгъукIэ къыгъанэзэ, сыхьатныкъо фэдизэ кIуагъэу
хьэ хьакъу макъэхэр къэIугъэхэ фэдэу къыщыхъугъ.
КъышIошIыгъ нахь, зи щыIэп.
Хьатамэ икIо нахь хьылъэ зэрэхъурэр зэхешIэ. ПкIэнтIэ
стырымрэ пкIэнтIэ чъыIэмрэ чэзыу-чэзыоу ынатIэ къытырекIэ, уIагъэри щыгъупшэжьэу ешъуагъэ фэдэ хъоу регъажьэ.
ПсыфалIэ малIэшъ, кIом дыхэтэу чъыг къутамэмэ
ателъ осыр зыIуедзэ. Ар къэсми, ычыишъхьэ нахь къэукъэпы. Сыда Хьатамэ мэз цуным зыфыхэтыр? Мэзышхом лъагъо горэ хигъотэнба? Тыдэ ыщэми, зыгорэм
рищэлIэн. Хьатамэ джы нэс зэмыгупшысэщтыгъэр ышъхьэ къехьэ. Мэзым хэгъощагъэр Iофэп. Сымаджэ зэрэхэхъухьэрэр ары нахь дэир.
ОшIэ-дэмышIэу ос лъэгу хъугъэ лъэгъо цIыкIу горэ
къегъоты. Iэпкъ-лъэпкъыхэр нахь псынкIэ хъугъэ фэдэу
къыщэхъу.
Мэзахэ къэхъугъэм фэдэу ынитIу къэушIункIы.
Къэуцунэу амал зимыI, модэ мо чъыгыжъэу къэлъагъорэм дэжь нэсын фае. ЕтIанэ зыгорэу хъун. Сыд къехъулIэщтми, мэзым къыщехъулIэнэу фаеп. Арэп дунаим
щыгушIукIэу, нитIум алъэгъурэм щагъаIэу джы нэс
къинмыгъуаекIэ дунаим зыфытетыгъэр, Хьатамэ ыIупшIакIэмэ яцакъэ шъхьакIэ, лыузыр зэхишIэжьырэп. Чъыгмэ ателъ осыр мэл Iэхъогъоу къыщэхъу. ЧыжьэкIэ къэлъэгъорэ чъыг шъхьапэр Iэхъогъум хэкIыгъэ мэлэу щэхъушъ, къыригъэгъэзэжьын ихьисапэу ежьэ.
Хэти ыпсэ шIоIэшIу, Хьатами ыпсэ иджагъоп. Ылъакъомэ атемытыжьышъоу макIо. КIом дыхэтэу ынитIу
ыупIыцIэмэ Зурет ынэгу къыкIэтаджэ. Джэнэ фыжьыбзэ
щыгъ, шъхьац шIуцIэ блэгъитIур къетIупщэхыгъэу шъхьапцIэ. IитIур къыфещэи шъхьакIэ, Хьатамэ къынэсрэп. Зыгорэхэр къыреIох, къыриIори зэхихрэп...
- Хьатам!..- мэз цуным Аскъалэ игъусэу къыхэкIыгъэ
ЖэкIагъор къеджэ.
Хьатамэ къызэтеуцо, напIэр къызэрэзэтырихэу
ыпашъхьэ ит нэбгыритIур чэрэгъузэ мэукIорэи къышIошIы.
ОскIэ зынэтIэ плъыгъэ аIотырэ Хьатамэ къызынэхъэжьрэм, зыIаплI илъ ЖэкIагъор къешIэжьы.
VIII
Къупшъхьэзэрыблэу Лыфафэ зэхэуагъэ. КIалэр
зыщымыIэжьым щыублагъэу ышъо дэкIыгъэр макIэп.
Зыухыгъэр Къэсэй укIыгъэу щагум къыдахьажьи, зыщагъэтIылъыгъэ мафэр арэп. А мафэхэр щыIагъэхэмищымыIагъэхэми къышIэжьырэп, щтагъэмрэ гукъаомрэ

--- Page 335 ---

зэлъахьыгъэ. ТхьаусхэкIо къэкIо-накIохэр текIхи, изакъоу
унэм къызенэр ары игукъэо-тхьамыкIагъо къызызэкIэожьыгъэр.
Унэм щыIэбагъэми, зыщиплъыхьагъэми зэкIэ Къэсэй
ары зэпхыгъэр. Нэпсыр къакIомэ Iофыжьа, ари къэкIожьрэп. НитIур игъукIыгъэм фэдэу гъушъабз. Мэгурымы
нахь, хэщэтыкIыжьышъурэп. Шъхьац пIокIэ тIэкIоу къытенэжьыгъэр зызэIимыхыжьыгъэр къышIэжьрэп. Оды,
шъуагъо.
КIэлэ закъор пшIокIодыным нахь тхьамыкIагъо щыIэп,
ау арэп джыдэдэм Лыфафэ ыгу хэтIысхьагъэр. Къэсэй
зыщапIугъэм губжыгъэ шъхьакIокIэ икIыжьи, укIыгъэу
къызэрахьыжьыгъэр ары. Аущтэу хъун Ioy ышIагъэмэ,
Лыфафэ ыкъо ащ фэдэу нибжьи фыщытыныеп. Ным
фэмышIэн дунаим тетэп, къыщэжьыни, ятэрэ ыкъорэ
зэригъэшIужьыныгъи. ТхьамыкIагъоба къэплъфыгъэ
закъор уихьарамэу дунаим ебгъэхыжьыныр? КъытэхъулIагъэр хъунэп, зэхэзыхырэмкIэ хьэйнапэ, тхьапшрэ Хьаджмосэ риIуагъа? Сыд ыIуагъэми, къыридзагъэп, ежьежьырэу къэкIожьын ар ыIоу хэтыгъ. Алахьэм нэмыци
общини зэпхыгъэу регъэчъэхых, ахэр мыIофыгъэхэмэ.
А зэпстэури Лыфафэ ыгу къызыкIрэм, Хьаджмосэ
теплъэн ылъэкIрэп. Хьаджмос ары зэкIэ зилажьэр, мощ
фэдиз илъэс пчъагъэм кIыгъугъэми, гоу кIоцIылъыр зыфэдэр джы къызнэсыгъэм ышIэрэп.
- Мыщ фэдизэу, Лыфаф, ухэщэтыкIэу угу умыгъэузыжь,- тхьамыкIагъор Къэгъэзэжьмэ къызяхъулIэгъэ
мафэм щегъэжьагъэу ышыпхъу кIэрыс Къутасэ къеIо,-
сыдэу пшIын, къытэхъулIагъэм зегъэзэгъ. ЗыуухыжькIэ,
пкIэ зимыIэжьым къебгъэгъэзэжьын плъэкIыщтэп, аущтэу хъунэу тынатIэ итхэгъагъ.
- А сшIагъэгущэмэ сихьадишъэ рязгъэхыни,- Лыфафэ мыгъыжьышъуми, IэплъэкI къуапэмкIэ ынэмэ
акIэIэбэжьы,- сыхьатмыгъуи къытэхъулIагъэр. Ялахь,
мыкIожьлъэданэ тхьэ регъан тызгъэунэхъугъэ Хьатамыжъыр!.. Ялахь, ихьадашъхьэ сыкъыщыгъэшъожь!..
- ЦIыфмэ Хьатамэ лажьэ иIэп aIo.
- КъэмыIу!.. КъэмыIу!..- Лыфафэ ынэ гъукIагъэхэр
къыригъэкIхэу къэкуо.- Хьатамыжъыр ары сикIэлэ закъо
гущэ игъонэмысыр къыфэзыхьыгъэр!.. Хэт къысиIуагъэкIи сшIошъ хъущтэп!..

--- Page 336 ---

Сыд Лыфафэ раIуагъэкIи, зы гущыIи зэрэпкъырымыхьащтыр Къутасэ къыгурэIо. Хьатамэ изакъоп бгыбзэр
зыхьырэр, гущыIитIу къыIо къэсми, Нарынэ Зурети щыгъупшэрэп.
Лажьэр зыми ыштэ шIоигъоп. Гукъаоу иIэр ыгъэцIыкIуным пае хэти лэжьэ лъыхъокIэ зыгорэм ебэныжьы.
Зурет тхьэ нахь ымышIэу иунэ исыгъ. КъакIоу Къэгъэзэжьмэ къябэныгъэп...
- Къаштэ моу, пшъхьэ зэIэсэгъэх,- Къутасэ ышыпхъу
ибгыбзэмэ ахищы шIоигъу,- къэсшIэжьрэп узхэмыIэбэжьыгъэр. Чылэр тэ зэдгъэфэн тлъэкIыщтэп.
- Емынэ Iохь,- Лыфафэ шъхьатехъор зытырехы,- а
чылэ мыгъор ары тызтеунэхъуагъэр... Сыдыр тистаростыгъ, хэти ичэу гъуанэ къыдэплъызэ, тэ тичэужъ теуцуалIи
дгъэстыжьыгъэ... Ох-ох гущ, Къутас, сыгу жьы дэогъахьэ, зэ джыри сшъхьэпхэтыку къырыкIожь... Ары, джа
дэдэр ары...
- Пшъхьэ фыжьыбзэ хъугъэ.- Къутасэ цыгъуакIэ
пIонэу ышыпхъу къыфэнэжьыгъэ шъхьац тIэкIур феблэ.
- Хъун адэ, фыжьы зыгъэхъун нэмыкI темыуалIэмэ,
Хьатамыжъым изакъоми ткIэхихыгъэр икъун, сшIошъ
хъурэп а Iэежъыр хьэ лIакIэу мэзым хэлIыхьэжьыгъэнэу,
сигъэрэхьатын ыIуи лIыжъым къысиIуагъ. Управэр зэкIэ
зылъежьэм, къафэубытышъугъэп. А-янасын, Хьатамыжъыр къаубытынэу ары сэ сызфэягъэр, лы цIынэу
чылэм ыпашъхьэ щязгъэупIэIуныгъи!..
Пчэдыжь горэм нэкъое жьыбгъэ чъыIэр къыкIэпщэу
Къэгъэзэжь Хьаджмосэдыхэр къэтэджыжьыгъэх.
БэшIагъэ осэу къесыгъэр зытемылъыжьыгъэр. ЧIыгу
пцIанэм жьыбгъэр тешъуикIы. Чъыг шъхьапэхэр зэредзэх. Тыгъэр къепсми, псэр Iуехы зыфаIорэм фэдэу дунаир чъыIэ.
ГузэжъогъукIэ Къэгъэзэжь Хьаджмосэ управэм
ащагъ. Мы аужыпкъэрэ мазэм щегъэжьагъэу Хьаджмосэ управэри дехьы. Унэм зикIыгъэр бэ дэдэ мышIагъэу
чылэгъунэмкIэ бырсыр макъэхэр къыщыIугъэх. ТIэкIу
тешIагъэу кухэр, цIыфхэр зэуж итхэу чылэм къыдахьэхэу,
дэкIхэу алъэгъугъ.

--- Page 337 ---

- Тхьа къытауи, сыда къэхъугъэр? - Лыфафэ ылъэгъурэм ыгу къегъэкIоды.
Ардэдэм шыоу Хьаджмосэ къэкIожьэу алъэгъу.
ЗэшыпхъуитIур лIым емыжэхэу унэм ехьажьых.
Хьаджмосэ лъы гъуаткIуи кIэмытыжьэу кIыфыбз.
- Iофхэр хъатэхэп... Къэгъэхьазыр, ныо, уиIэ щыIэмэ... сшъхьэ Iусхыжьын.. Алахьым ыIуагъэр хъун, мо
купыр зэрэхъоу сыхъун...

--- Page 338 ---


Яблэнэрэшъхь

--- Page 339 ---

I
Тидзэхэм къызэрагъэзэжьыгъэм гушIуагъоу Дэгъунэхьаблэ къыдихьагъэм джыри цIыфхэр зэрехьэхэми,
апэрэ гукъаохэр къыдэтаджэхэу еублэ. Почтэм иIофшIэн
зыригъэжьэжьыгъэм щыублагъэу зикIалэ щымыIэжь
унэгъуитIумэ макъэ къарагъэIугъ.
ЦIыфмэ апашъхьэ Нарынэ Зурет къызхимыгъэщыми,
джащ нахь письмэ ежэрэ цIыф Дэгъунэхьаблэ дэсыгъэпщтын. Уахътэр письмэнчъэу кIо къэсми, къехъулIагъэм
нахь еухы. Инасып Фаинэрэ Владикрэ къызэрагъэзэжьыгъэр. Гуци нахь гучъыIэ къыфишIыгъэ фэдэу къыщэхъу.
ИкъакIуи нахь макIэ хъугъэ. Аскэр къызэрэмытхэрэм ари
егъэнэшхъэищтын. Аущтэу eIo шъхьакIэ, къыфэтхагъэу
къыримыIуакъомэ? Гуцэ ар ышIэнэп. Къэбар горэ щыIахэмэ, письмэзехьэ пшъэшъэжъыеми шIуиушъэфынэп,
сыда хигъуатэрэр.
1943-рэ илъэсым игъэтхапэ Нарынэмэ яшъхьаныгъупчъэ къеплъыхьэ. Зурет шъхьаныгъупчъэм зеплъым,
гъэрекIо гъэмафэ щегъэжьагъэу щыIэжьми ымышIэщтыгъэ Iошъхьэмафэ ошIэ-дэмышIэу ынэгу къыкIэтэджагъ. Къушъхьэ шыгуфитIур чыжэкIэ къэлъагъо. Мафэ
фэгъэхъу Iошъхьэмафэ иIуплъэ. ДэнэшIым икъэбар
къэIущтышъ ары зыкIилъэгъурэр. Зурет ыгъэунэфыгъэшъ, къушъхьэм ичыжьэ Iуплъэ гушIуагъо горэ къыздимыхьыгъэу къышIэжьырэп.

--- Page 340 ---

КIыщымкIэ гъукIэм итео макъэ къеIукIы.
Хьатамэ мэлэхъоныр гъукIэнымкIэ зэблихъугъ. Сыд
ышIэн, бгъэхъун мэл колхозым имыIэжьмэ. Унэгъо мэлхэр ыгъэхъунэу къелъэIугъагъэх шъхьакIэ, афидагъэп.
Колхозым иIофхэр зэхэтэкъуагъэхэу кIони, ышъхьэ ишIу
пае мэлмэ Хьатамэ апэуцона? Мэлхэр колхозым зэригъэуIужьыфэ гъукIэу лэжьэн. Зурет инасып Хьатамэ зэриIагъэр, ары мыхъугъэмэ непэ шъхьаныгъупчъэм
Iутыжьыныеп, икъушъхьэ кIаси ылъэгъужьыныеп. Хьатамэ фигъэIугъэр зэрэпцIым джы Къутасдыхэм ышъхьэ
къафихыгъэн фае. Гуци щигъэгъуазэмэ нахьышIу. ЦIыфмэ абзэгухэр Iaex...
Чылэм къэбарэу хэлъыр Аскэр фатхыгъэмэ шIэ?
ПисьмитIу зыфетхым ежь ащ игугъу фишIыгъэп.
Письмэмэ якъехьакIыгъо уахътэ къэсы хъумэ, Зурет
унэм исыжьышъурэп. Къэлапчъэм къыдэкIы, пхъанкIэ
фэдэу зишIэу Iоуцо. Зурет ылъэгъурэр гъэшIэгъоны.
КъыфиузэнкIыгъэу письмэзехьэр ядэжькIэ къэкIо. Гу
цIыкIур къытео, пхъэнкIыпхъэр фэIыгъыжьрэп.
- Фаинэ иса? - письмэзехьэр къеупчIы.- ИлIын фае
къэзытхырэр.
Ащ нахь къыримыIоу письмэзехьэр IокIыжьы. ТIэкIурэ кIуагъэу къызэплъэкIы:
- КъызэрэосIуагъэм игугъу умышIы, тыгъоснахьыпэ
Аскэр иписьмэ Гуцэ къыфэкIуагъ.
- Аскэр иписьмэ пIуи?! - Зурет зэхихрэм ыгъэгушIоным ычIыпIэ къыкIэщтагъэу еупчIы.- Шъэф хэлъа ащ?
- КъыосымыIонэу Гуцэ къысэлъэIугъ... Иадрес зэблэхъугъэ хъугъэ, письмэм сыкъыригъэджэгъагъ. Уфаемэ къыпфэзгъотын.
- Хьау, ищыкIагъэп. Гуцэ къыфитхыгъэмэ, сэри непэнеущэу иписьмэ къысIэкIэхьан...- письмэзехьэр Зурет
ымылъэгъужьэу зэхихыгъэм ышъхьэ къегъэуназэ.
Зурет зэнэгуещтыгъэр къехъулIэ. Джы нэс тыримыгъашIэу иIоф зытетыр зэкIэ Гуцэ риIон фэягъэ. Ары
шъхьакIэ сыдэущтэу риIощта? Хэт къыпфидэн ыкъо икъэщэн цIэ Iае пыIукIмэ.
Нэку-нэпсэу Зурет унэм ехьажьы.
ПIэкIорым зыхедзэшъ мэгъы. Сыдэу зы тхъагъо гори
имыIэу дунаим къытехъуагъа! Янэшыпхъум тадэжь усщэн къызыреIом фэкIогъагъэп. ЗиIэтэу кIогъагъэмэ,
мыщ фэдэ хьазаб хэфэщтыгъэп. Алахьым лъэпсэкIодэу
ыгъэкIодынхэ Къэгъэзэжьхэм игъогупэ зэпачыщтыгъэп.
Хэт джы зищыкIагъэр?
- Сыда, Зурет, къыохъулIагъэр? - Фаинэ къыкIащтэ.
- Зи къысэхъулIагъэп, сыгу къызэхэхьагъэти ары,-
Зурет зыкъешIэжьы.- Письмэ къыпфэкIуагъ, Фаин,
сыпфэгушIо.
Фаинэ илI ары письмэр къэзытхыгъэр. УIагъэу госпиталым чIэлъ. КъызэриIорэмкIэ, ащ фэдэу уIэгъэ хьылъэп,
непэ-неущэу госпиталым къычIатхыкIыжьынэу ары. Письмэр къызышъуIэкIахьэрэм дзэм сыкIожьыгъэу шъулъытэ еIошъ, икIэухи къыпетхэжьы.
Зурет игукъао Фаинэ римыIоу джыри тхьамэфитIо
фэдиз тыригъэшIагъ. Аскэр иписьмэу зажэщтыгъэри
щыIагъэп.
Мафэ горэм Къутас, Фаин, Зурет аIoy коц чылапхъэр элеваторым къырахызэ, чъыг зэхэтмэ адэжь зыщагъэпсэфынэу тIысыгъэх. ТIэкIурэ щысыгъэхэу ошIэдэмышIэу Зурет къэгъыгъ.
- А Зурет, а нынэ, упшъыгъэщтын,- Къутасэ Зурет
едэхашIэ,- зэ моу заор ягъэух, кIыбырыхькIэ мыщ
тыкъэкIожьымэ плъэгъун, зыщыI, тыкъэсыжьы пэт.
- Арэп сэ,- Зурет джыри игъын нахь къыретIупщы,-
хьаолыеу Гуцэ сегъэхьарамы, зи силажьэп. Сыгужъыягъэти, Хьатамэ пае сIогъагъэр къэсыугупшысыгъагъ...
ЗышIошъ мыхъурэр орэкIуи ерэупчI...
- Е-о-ой, Зурет, а пчыхьэм гуцафэ сымышIыгъагъэкIэ
огугъа, къызхэзгъэщыгъэп нахь. Аущтэу умышIыгъагъэми хъущтыгъэп, ащкIэ узгъэмысэрэп. Гуци уерэмыгъэмыс. Сэщ нахьи ащ нахь лъэшэу ыгу къыобгъэн ылъэкIына, сшыпхъу икIэлэ закъо гущэ игъонэмыс хъугъэ. Сыгу
узыгъэми цIыф езгъэшIагъэп, къехъулIагъэр зэкIэ ежьыр
ары зилажьэр. Ащ паий Хьатами згъэпыирэп, орышъ,
нэмыплъ пфысиIахэп. Тхьапшрэ есIогъагъ уауж икIынэу!
Сыд узфэзгъэпцIэщтыр, апэ аущтэу хъумэ сшIоигъуагъ,
ау уфэмыеу къызыбдэсэшIэм, сыд есIуагъэкIи гурызгъэIожьын слъэкIыгъэп...
Фаинэрэ Къутасэрэ а пчыхьэ дэдэм Гуцэ дэжь кIуагъэх. ЧыжьэкIэ къыфырагъажьи, зытет шъыпкъэм

--- Page 341 ---

игугъу зыфашIым, зэримыгуапэр къызхимыгъэщэу
къыIуагъ:
- Тхьа, Зурет сыгу емыбгъ сэ... Ау етIани мощ фэдиз
зыпыхъыкIыгъэр... хэти имыгопэн...
II
Колхоз зэтезыгъэр зыпкъ ибгъэуцожьыным бэ
ищыкIагъэр, колхозхэтмэ ашIэщтымкIэ къогъанэ яIэп.
Нэфылъым къыдыкIэтаджэхэшъ, мэзахэм губгъом къыдыдехыжьых. ЖэкIэгъо Пщыкъани тIысыгъо ышIэрэп. Зэ
районым, зэ къалэм, зэ лэжьыгъащэ макIо. Тыдэ кIуагъэми колхозым къышъхьапэнэу сыд щыщми зыгорэ къахеутышъ къэкIожьы. Трактор къутагъэмэ ахалъхьащт
пкъыгъохэр зэрамыгъотырэм фэдэкъабзэу кущэрэхъхэри лъэпIае хъугъэх. Ахэмэ язакъоп, уимыIэр сыдигъуи
шъоупсы мэхъу. ПхъэIэшэ цобзэ заулэ пае шыоу Мыекъуапэ кIуи, къэкIожьыгъ. УкIощтыр Iофэп, IэнэкIэу къэмыгъэзэжьмэ.
Тыгъуасэ районым щыIагъэ пэтзэ непи къэкIуагъ. Райкомым исекретарь дэжь зашIучIахьэм ышъхьэ къыIэтэу
къеплъыгъэп. ТхылъыпIэ купэу ыпашъхьэ илъмэ ахэплъэ,
загъори ахэIэзыхьэ. Зи къыримыIоу ежьыри зи римыIонэу
ЖэкIагъом рихъухьагъ. Кабинетыр къызэпеплъыхьэ.
Узэхъопсэнэу ит щыIэп. Тебзэр хъокIыжьыгъэу диваныжъ горэ щыт. Секретарым ышъхьагъ Лениным исурэт
пылъагъ, диванымрэ пхъэнтIэкIу заулэу щытымрэ ялъытыгъэмэ секретарыр зыкIэрыс столыр дэгъу. Столыбгъу
лъакъоми хъырахъишъэр ахэшIыкIыгъ.
Зи къырерэмыIу фаеми. Ужыбэ Хьазрэт ыгу ебгъэрэп. БэшIагъэ ЖэкIагъом зишIэрэр. Заом ыпэкIи секретарэу тетыгъ. Партизанхэр мэзым зыхэхьажьыхэм, районым ипартизанхэм япэщагъ. Илъэс шъэныкъо джыри
мыхъугъэми, итеплъэкIэ жъышъо тео. Шъхьацыр къэраб, нэкIушъхьэм зэлъэгъабэ щызэбгырэкIы. Зэрэпшъыгъэр ищысыкIэ къыхэщы.
- Зи къэмыIоу ущысынэу укъэкIуагъа? - Ужыбэ Хьазрэт шъхьэр къымыIэтэу къеупчIы.
- Сыда къасIокIэ, щыIэп къысэпIощт.

--- Page 342 ---

- Ар ошIэмэ сыда зыуж уитыр? - тхылъыпIэхэр Ужыбэм IуегъэкIотых.- О-уи-уиу, сыдэу о лIым тыщымыгъэIэжьыхэра?.. Тыгъуасэ къапIо хъущтыгъэба?
- Джы непэ сыкъызфэкIуагъэр фэшъхьаф, сихьатыр
къызэрэплъэгъу,- ЖэкIагъом къыIощтыр чыжьэкIэ къеухьэ.
- Хьатыр зимыIэ щыIэп, къапIорэм елъытыгъ ар.
- Райком Iоф хэмылъэу запискэ цIыкIу горэ сищыкIагъ. Гъунэгъу райкомым исекретарь уишъэогъу aIyaгъэшъ, шъынэ заулэ къысаригъэщэнэу сфелъэIу.
- Ара джы узнэсыгъэр,- секретарыр мэщхыпцIы,-
тэ щыпшIагъа сишъэогъуми?
- ЩымыIэм уимыгъэшIэн щыIэп.
- Тэрэзэу ошIэ мэлмэ ауж узэрихьагъэр,- Ужыбэ
Хьазрэт къэтэджышъ, джэхэшъогур рекIукIы,- зэхэсхыгъэ колхозникхэм мэл шъэныкъо къызэрэуатыгъэр.
ИлъэситIу горэм зыпхъурэм зэхэзыхрэм ыгъэшIагъоу
уимэлышъхьэ пчъагъэ ибгъэкъужьын. Хьатамэ сыд икъэбар, сыд ищыIакI?
- Арба тыщызымыгъэIэжьрэр, мэлхэр зэгъэуIужьыгъэнхэ фае еIошъ, тауж икIрэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ гъукIэныр къекIурэп. Сыда запискэ
Иван Андреевичым зыкIыфэстхыщтыр, джыдэдэм сыфытеон.
- Хьау, уфытемыу, запискэр къэптхымэ нахьышIу.
Ары нахь, щыгъупшэжьыни хэхьажьыщт. Мыдырэр
сIэмычIэ чIэлъэу ыдэжь сычIахьэмэ, нэмыкI Iоф цIыкIухэри
дысиIэх,- мэщхы.
ЖэкIагъом зэриIоу запискэр къыфитхыгъ.
- Сыд джыри узфаер?
- Сызфэе шIагъо щыIэп, тыгъосэрэ хамотитIоу сызфэягъэм нэмыкIэу,- ЖэкIагъор къэтэджыжьы.
- О-уи-уиу, къыосIуагъи, пшIошъ хъурэба, тиIэп,-
джыри Ужыбэр къэтэджы.- Ар сшIэрэп, уфаемэ зы трактор радиатор къыуязгъэтын.
- ТищыкIэгъэ дэд!..- ЖэкIагъор мэгушIо.- Радиатор
згъотымэ, сыда хамотмэ ясэбгъэшIэжьыщтыр!
- Ар умыIо, ахэри уищыкIэгъэных... Ау къызгурыгъаIу, ЖэкIагъор, шъхьалымкIэ лIыгъэу зешъухьагъэм пай
14 Заказ 078

--- Page 343 ---

радиаторыр къызкIыуязгъэтырэр,- секретарым пытэу
ЖэкIагъом ыIапэ къыубытыжьызэ мэщхы.
- Лъэмыджыр?
- Хъугъэ, хъугъэ лъэмыджым пае Iаджи пфэсшIагъ,
тэри чIыфэ, шъо шъуизакъоп, ттерэлъ...
ТхылъыпIэ мафэ къызфатхыгъагъэр ЖэкIэгъо Пщыкъан.
Колхоз тхьаматэр зыфэмылъэIон щыIа, зыфелъэIугъэм щыщ къыфимышIэу зыдэкIогъагъэм къычIигъэкIыжьыгъэп. Шъынэмэ язэкъуагъэп, мэлхэри тфырытфпшIырыпшIэу колхозмэ къащищэфыгъэх. Тхьамэтаби
Иван Андреевичым ихьатыркIэ нэIуасэ къыщишIыгъ. Хамот пчъагъи аригъотылIагъ. Ежьыри тхьамыкIэ дэдэу
зыкъаригъэлъэгъугъэп, къызэрэтефэгъэ тIэкIу-шъокIухэр афишIагъ.
ГушIуагъом Хьатам зэрихьэрэр. Май уц кIырым
ехъулIэу цIыкIуи ини зэкIыгъухэу мэл шъитIу фэдиз тхышъхьэм щегъэхъу. Къэгъэзэжь Къэсэй ыукIи, зыхэхьажьым,
мэзым щыфэмыхьышъоу чъыг къутамэ горэм пилъэгъэгъэ мэлэхъо бэщыр Iофы зыригъэшIи, къыхьыжьыгъ.
Ар ымыгъотыжьыгъэмэ хъущтыгъэп. Ятэ къыкIэныгъэ
мэлэхъо бэщыр ХьатамэкIэ бэщ мэфагъ, шIоу къехъулIэрэр зэкIэ джары зыфихьыщтыгъэр.
- Сыпфэраз, ЖэкIагъор, мэлхэмкIэ,- Хьатамэ eIo,-
мэл умыхъоу таущтэу ущыIэн плъэкIына.
- ГъукIэнымрэ умэлэхъонымрэ зэфэдэп.- ЖэкIагъор мэщхы,- кIыщ Iугъом унэ решъу, жьы къабзэм угу
хегъахъо.
- Арэп, Пщыкъан, Iофыр зэрэщытыр, пшIэ пшIоигъомэ, мэлэхъоныр нахь IэшIэхэп гъукIэным нахьи. Мэлмэ амакъэ зэхэсымыхэу сыщыIэн слъэкIыщтэп, гъучIми
псэ хэлъ aIo шъхьакIэ, шъыпкъэр пIощтмэ, ащ фэдэ зи
хэслъэгъуагъэп. Плъэгъурэба мо шъынэ цIыкIур дэхэцIыкIоу къызэрэплъэрэр, модырэр къызэрэкIэпкIырэр. Псапэ пшIагъэ, Пщыкъан, укIэмыгъожь. Сыд фэдизрэ
сыгъукIагъэми, нарт Лъэпшъ фэдэ сыхъущтэп.
Мафэр зэрэдахэм фэдэу Хьатами ыгу дэхагъэ нэмыкI
илъэп. Тхышъхьэм тетэу чылэм дэплъэ, мыщ зэрэщыIэу
хэт ищагуи гукIэ дэхьэ. Къэгъэзэжь Хьаджмоси ищагу

--- Page 344 ---

щиухьэрэп. Ежь-ежьырэу лые зэрахыжьыгъэ. Хьаджмосэжъыр делэ пIон плъэкIыщтэп, ар зэхэзыхырэми ышIошъы хъунэп. Ау нэмыцмэ делэхъурае яхъулIи заригъэунэхъулIэжьыгъ. Ежь Хьаджмосэ ышъхьэкIэ къыщышIыгъэр къэбарэуи Хьатамэ къыридзэрэп. НэIуагъэу, ынэ
бэшIагъэу зыгорэ кIэлъыгъэти, кIуи шIопкIэжьыгъ.
Ыкъу?.. Ащ иIоф шъхьафы. Джы къызнэсыгъэми къыгурыIорэп Къэсэй нэмыцым игъом чылэм зэрэщызекIощтыгъэр. Нарынэ Зуретдыхэм адэжь ешъуагъэу къызырещыжьым къыриIогъагъэр щыгъупшэжьрэп. ЗешъокIэ сагъэунэхъугъэр ыжэ дэкIыщтыгъэп. Джары уапэкIэ
удзырэ мыжъом уIокIэжьы зыкIаIорэр. Унэхъугъэр ежь
Къэсэй изакъомэ Iофыгъа, тхьэ нахь зымышIэрэ Зурети
ыгъэунэхъугъ.
Сыда джы ахэр Хьатамэ ыгу къызкIэкIхэрэр? Икъунба шъхьацыф яхъулIэу зэрягупшысагъэр. Хъугъэр зыфэдэр Фаинэрэ Къутасэрэ раIуагъэ пэтэу Гуци зыкъызэрэфишIырэр шIогъэшIэгъон. Аущтэу зыбгъэпсы хъуна, къыригъэкIурэп. Зурети тэрэзэу ышIагъэп Хьатамэ
ыцIэ къызэрэриIуагъэр, ежь къынэмысэу нэмыкI горэм
фигъэIугъэми хъущтыгъэ. Ашъыу, чыжьэу мыIэбэжьэу
ДэнэшI Аскэр ыIогъагъэмэ, ежьхэр зыгорэкIэ зэгурыIожьыныгъэхи. Аущтэу eIo шъхьакIэ, ари Гуцэ ыдэщтыгъэп.
Хьатамэ ЗуреткIэ зэрэцIыф къабзэр ашIэзэ, етIани
цIыфхэр рэгущыIэх. Нибжьи ащ фэдэ ыгу къыфэкIыгъэп,
ышыпхъу цIыкIум фэдэу зэрищагъ. Ядэжь зэщ факIо кIоу
зэрихьэщтыгъэр арымэ, джы хэти ыгу ерэгъэпсэфыжь,
кIожьрэп. Армэ зыхэхьагъэхэр, aIo ашIоигъор арэIу фаеми, Зурет узтеукIытыхьан бзылъфыгъэмэ ащыщэп. Игохьыгъэрэ идэхагъэрэ пеIэн чылэшхом дилъагъорэп. Теплъын Аскэр а Iофым зэрэхаплъэрэм: Зурети фитхыгъ,
ежьыри бгъукIэ мыуцоу гум илъыр зэкIэ фыраригъэIотыкIыгъ. Аскэр узэхэзымышIыкIын кIалэп. Ау, Iо
хэлъыжьэп, аущтэу мыхъугъэмэ нахьышIугъ. ЦIыфмэ
ажэ IаекIэ удэфэным хэти фаеп. Плъэгъурэба пхъужъ
цIыкIухэр Зурет ыкIыбыкIэ зэрэщыщхыпцIхэрэр. Ахэр
пшъэшъэжъыем зэхимыхыжьыкIэ огугъа. ЛъымыIэсыжьыхэми, ашъыу, къыоуцолIэнхэшъ, шIу къыпфашIэ
14*

--- Page 345 ---

аIозэ, зэкIэри къыуаIощт, ашъхьэ къимыхьащтхэри хагъэхъощт.
Зыпчыхьэ шэщымкIэ зэкIом, Нарынэ Зурет рыгущыIэхэу ахэхьагъэти, зэрэзэхихыгъэр аригъашIэу зэрафэгубжыгъэр Хьатамэ ыгу къэкIыжьы. ЛIыжъ куп чылэм
дэсышъ, яшъузыжъмэ анахьи нахь Iaex. ЯIо зынэмысрэ
къагъанэрэп. Олахьэ емыкIум хъугъэр аIозэ, ажэ дэфагъэр щыбзэм кIагъэкIы. Хьатамэ фитыгъэмэ, Зурет
гущыIэ Iае езыIуалIэрэмэ ариIощтыр къафигъотыни. Ары
шъхьакIэ, ежьыри а Iоф мыгъом хэщагъ. Зыуи щыхъуныгъэпи аущтэу Хьатамэ къехъулIэнэу ышIагъэмэ. Зэрэчылэу зэралъэгъоу ыIаплI исэу ядэжь ыхьыни, егъашIэм
псы чъыIэ химыгъаIэу зэрищэныгъи...
Джа гущыIэмэ зягупшысэрэм, Хьатамэ къызэкIащтэ.
Мэлэхъо бэщэу ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэр ытамэ тырелъхьажьышъ, зыфэгубжыжьызэ, къыщызынэгъэ мэлмэ
ауж ехьажьы.
III
Чылэм къэбарэу дэлъыр Зурет пае Гуцэ ыIуагъэр
ары. Зэпырагъазэмэ-къызэпырагъэзэжьэу губгъоми
икIрэп. Хэти ишIошI хегъахъо. Къутасэдыхэм анэмыкIэу
Гуци дезымыгъаштэхэрэр щыIэх. Сыда пшъэшъэжъыер
пыдзы ышIынэу зыкIыфежьагъэр, инысэп, итIуанэп
зэpaIoy зыгорэ риIолIэныр тефэрэп. Зыжэ зымыгъэуцухэрэр Лыфаф. Тыдэ кIуагъэми, тыдэ щетIысэхыгъэми ащ
нахьрэ гугъу иIэп. Зым нахьи зыр нахь гъэшIэгъоныжьэу
къэбар цIыкIухэр къызкIэкIетIупщы. Ащ нахьрэ Iоф хэмылъэу макIэрэ зэшыпхъуитIур зэфилъыгъэп, зэхьэрамхэуи къахьыгъ.
Зыгорэм ипшъэшъэ цIэIужь цIыкIу пае Лыфафэ
ышыпхъу закъо ыгъэхьарамынэп, ащ пае ыпашъхьэ зи
щимыIомэ зыми ригъэзрэп. Къутэсэ закъу къэгъаз-гъэзэжьи къыфэнэжьыгъэр.
- Мы зымкIэ къысфэгъэгъу, Къутас, угу хэкIыми,
хэрэкI,- Лыфафэ зыпчыхьэ ышыпхъу риIуагъ,- Гуцэ
къышъуиIуагъэмкIэ згъэмысэрэп. Iофы зебгъэшIэу ащ
пае лIыкIо уфэкIон фэягъэп. Адырэ пIуагъэ-пшIагъэхэр
къыпфэсэгъэгъухэми, мы зымкIэ сыпфэразэп. Сэ укъысэмыплъэу зыми уемыплъми, тхьамыкIагъоу къытэхъулIагъэм еплъыба. Къысфэмытхьаусхагъэ цIыф чылэм
къыдэкIыгъэп. Ор шъыпкъэм уинэрылъэгъугъ.
- Джары, джары, аущтэу Iозэ ор-орэу зыгъэхыежь,-
Къутасэ ышыпхъу къыIорэр фидэрэп.- Чылэр къыпфэкIуагъэуи умыIо, уищагу дэтын фэягъэмэ ащыщ Iаджи
дэслъэгъуагъэп. Ащ паий ахэр згъэмысэхэрэп.
- Дэмытыгъэхэмэ, тэри тхьамыкIагъо къяхъулIэмэ
тафэмыкIожьымэ хъугъэ.
- Ар о уиIоф, ау къыуасIомэ сшIоигъу сэ сыздэмылъытэнэу. ОшIэ орырэ сэрырэ мы зымкIэ тызэрэзэмыкIурэр. Хьаолыеу къетэмыгъэгъажь, тыгухэри тэмыгъэгъэузыжьых. Къыптефэрэп, Лыфаф, Нарынэмэ
япшъэшъэжъые утегущыIэнэу. Я Алахь зыгори къысямыгъаIу пIони, ущысын фае о.
- Сыда синынэ гущ, сытыгъуагъэп, сыкуигъэп зэpaIoy...- Лыфафэ къэгубжынэу ежьэ шъхьакIэ, ошIэдэмышIэу игущыIэ ныкъокъаIо щыкIелъэшъужьы.- КIо,
хъугъэ, Алахьым хэти бэлахьэ тырелъхь... Адэ, зи къапIорэпи, Къутас, письмэ къетха?
- Тхьаегъэпсэу, письмэ тхынымкIэ сызпигъаплъэрэп,- Къутасэ хэщэтыкIы.- Зымафи ышнахьыкIэ, сипщыкъо сыIукIэгъагъэти, лъэшэу къысфэнэгушIуагъ, сагъэхымахэрэп. Нахьыпэми къысфэдэигъэхэу сIорэп,
сыгуи ябгъэрэп.
Унэ нэкIиплIыр Лыфафэ къызэпиплъыхьагъ. Адэ джары, тэры зэкIэми ащыгъупшэжьыгъэр. Письмэ пакIопышъ, чэу цэпкъым зи къырекIокIыжьрэп. ТипчъэIупэ блэ
Iус пIонэу хэти зыкъытщедзые. ЩыIэп лIыжъ мыгъоми
икъэбари. Iуащын зэхъум къызэреплъыжьыгъагъэр нибжьи щыгъупшэщтэп. ЫнитIу нэку-нэпс хъугъэ фэдэу
къышIошIыгъагъ. Е-о-ой, кIэлэ закъо гущэр щыIагъэмэ,
фай-фэмыеми письмэзехьэр япчъэIупэ къыIухьаныгъи,
дзэм зэрэхэтыгъэ тIэкIум иписьмэ тхыгъэ щигъакIэщтыгъэхэп. Моущтэу хъун Iоу хэт гущэм ышIагъ. ЕгъашIэм
лIыжъым ыIорэм, ышIэрэм блэмыIэбыкIыжьыхэу къахьыгъ.
- Ары гущ,- ошIэ-дэмышIэу Лыфафэ къэгъыгъ,
игукъэкIыжьмэ ыгу къызэрэзэхагъэхьагъэр ыушъэфэу
къыIуагъ,- ощ фэдэ нысэ тыдэ ахэмэ къырахыжьын.
Къутасэ зы гущыIи къыIуагъэп.

--- Page 346 ---

Нарынэ Зурети Аскэр иписьмэу къыIукIэгъагъэм джы
нэс щигъэIагъ. Письмэзехьэ пшъэжъэжъыем зэрэриIогъагъэу, Гуцэ къэбар къызеIугъэр тхьэмафэ хъугъэу
ДэнэшI Аскэр къыфэтхагъ. Гуцэ хьаолыеу гуцафэ
фишIыгъагъ, гукIэ зиумысыжьэу хэтыгъ. Ау Къутасдыхэм къариIогъагъэр зызэхехыжьым, Зурети ыгу къеуагъ.
ЫIощтыри ышIэщтыри ымышIэу джы нэс къыхьыгъ.
Аскэр фитхыжьыгъэ письмэм иджэуап зыщымыIэр
мазэм къехъугъ. Джы Гуци нахь гуцафэ фишIэу регъажьэ. Зурет изакъоп, Хьатами къыфэтхэжьыгъэп. Сыд
джы ышIэмэ хъун?
Коцыр зэпидзэу хьамэм тетми, щыбзэм ымакъэ Зурет зэхихыжьрэп. Аскэр иадрес ешIэ, ерэжьэри ыдэжь
орэкIуа? Таущтэу уфэкIона къыпфэмытхэжьрэм? Сыда
риIощтыри?
Гуцэ бзылъфыгъэмэ ахэтэу зилъэгъукIэ, мэшIо тэпым
фэдэу ыгу къызэкIэнэ. Ары зэкIэ зилажьэр, тхьэ нахь
зымышIэрэ кIалэм фэтхагъ. Янэ ыIорэр ары нахь, сыда
Зурет зыхэтыр. Неущ ежьэнышъ, Аскэр дэжь кIощт.
Ахъщэ тIэкIуи зэригъэуIугъэу иI, ар имыкъумэ иджанэрэ
итуфлэрэ бэдзэрым щищэн. Зыми ригъэшIэщтэп зэрэкIощтыр, Фаинэ риIонкIи мэхъу. Ащ римыIоу таущтэу гъогу
техьана? Янэшыпхъум дэжь макIо ыIони ЖэкIагъом
зыригъэтIупщын. Мыхъу зыщыхъурэм ащи шIуиушъэфынэп. Адырэхэр зэкIэ ЖэкIэгъо Пщыкъанэ фэдагъохэт.
Неущ пчэдыжь кIэтэджэни, гъогу техьанэу Зурет тыреубытэ. Аущтэу умышIэу шIулъэгъур къэуухъумэн
плъэкIыщтэп. ФызэшIокIмэ, Аскэр зыдэщыIэм къэнэщт.
ИIоф зытетыр ариIоу ялъэIумэ, дзэм аштэныба. Ежь фэдэ
пшъэшъэ Iаджи дзэм хэт. Ахэмэ ашIэрэр Зурети фэшIэн.
ЗыфэкIуагъэмкIэ Аскэр къызэхимышIыкIми, къыгъэзэжьэу чылэм къэкIожьыщтэп. Икъун Нарынэ Зурет нэмыцмэ къырашIагъэр. Ышнахьыжъи, яни, ежьыри зэо мыгъо
къафырагъажьи, хагъэунэхъуагъэх. Нарынэмэ язакъоп,
бэ ахэмэ якIодылIагъэхэр. Зэрэхэгъэгоу тхьамыкIагъор
къыфахьыгъ. Янэ мысымэджагъэмэ джы нэс Зурет дзэм
хэтыщтыгъэ. Джы хэта къэзыубытрэр, пэрыохъу къыфэхъун зи иIэп.
Джыри Зурет Гуцэ зыдэщытымкIэ плъагъэ, янэплъэгъу зэтефагъ. Гуци загъорэ Зурет къыфычIэплъы.

--- Page 347 ---

Гупшысабэр шъхьэм къыфетаджэ. ИкIалэ къызэрэфэмытхэрэм егъапэ. НэбгыритIум зэрэмышIэу ягупшысэ
зэтефэ. ТIуми цыхьэ зэфашIрэп. ЗыгорэкIэ уянэ къыпфитхыгъэхэр пцIы, уямыдэIу ыIоу фитхыжьыгъэу кIалэм
ыгу къысабгъэмэ? Аущтэу Зурет ышIагъэу къычIэрэкIи,
нибжьи фигъэгъунэп. Е-о-ой, си Фыжь тхьамыкI, уихьадашъхьэ гущэ щыуджыжьыгъапэх...
Хьамэм къытехьэгъэ купмэ Гуцэ игупшысэхэр зэпагъэугъ. Ау хьанцэм коцыр зэрэзэпыригъазэрэм фэдэу
ыгу зыкъызэрехъокIы. Аущтэу eIo шъхьакIэ, пшъэшъэжъыем имыхьакъ тырелъхьэми ышIэрэп, муары ежьыри
ыIупшIэ цIыкIу зэгоутыжьыгъэу гопаем зэрехьэ. Темылъ
тырилъхьэмэ игунахь нибжьи хэкIыжьынэп. Псаоу, узынчъэу зэо машIом кIалэр къыхэкIыжьмэ, Зуретэпышъ,
зыфаер къерэщ. Ежь ыгу рихьрэр тэри тыгу рихьын.
Джы нэс зыгу ЗуреткIэ шъабэ мыхъущтыгъэ Гуцэ
къэушъэбы, Аскэр икъэмытхакIэ бэмэ арегъэгупшысэ.
Зыпчыхьэ ичэу къуапэ дэжь Лыфафэ гущыIэгъу зэрэщыфэхъугъагъэр къыригъэкIурэп. ЫгъэхьэрамкIэ арэп,
сыда зыфигъэхьэрамыщтыр, зы ныожъ тхьамыкIэу чылэм дэсмэ ащыщ, ятэ ыукIыгъэп, янэ ыукIыгъэп зэраIоу.
НэIогъагъэхэти, тхьэм ыгъэкIуагъэхэп, яфэшъуашэ къяхъулIагъ. Зурет къытыригъэгущыIэн фэягъэп. Сыд фэдиз пIуагъэми ар къэзыубырэм ыкъо къыушъхьакIугъэу
мэхъу. Делэ хъужьыгъагъэмэ ышIэрэп. Чэу пакIэм щызэраIуагъэхэр джы чылэм хэхьагъэхэу къеолIэжьыгъэх.
Гуцэ Зурет зилъэгъукIэ, ыкъо ылъэгъугъэ фэдэу щыхъути арыщтын, ыгу нахь шъабэ зыкIэхъущтыгъэр. Ары
шъхьакIэ, нахьыпэм ащ фэдагъэп. Мы мэфэ зытIущыр
ары аущтэу зиублагъэр. Сыда шъуIуа, я Алахь шIу шIы...
Гуцэ хэщэтыкIы.
- А Гуц, хъун, мыщ фэдизэу угу умыгъэкIоды, мары
плъэгъун къызымытхэрэм,- шъуз горэм къыреIо.
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI.
- Уфаемэ джэнч пфэсыдзын.
АдыкIэ щызэхэлъ самэмкIэ шъузитIур рекIокIыхэшъ,
коц лъапсэм етIысылIэх. Коцыцэ заулэ хьанцэм тырелъхьэшъ федзы.
- СIуагъэ пIожьын, уикIалэ къызымытхэкIэ.

--- Page 348 ---

- Аущтэу орэхъуи узгъэшIожьын,- Гуцэ ынэпсхэр
кIелъэкIыкIых. ШъузитIумэ джэнч зэрадзырэм егуцафэу
Зурети ахэр зыдэщыс лъэныкъомкIэ загъорэ маплъэ.
Адэ, шъыпкъэна яни къызэрэфэмытхэрэр. Письмэзехьэ
пшъэшъэжъыем, зэрэхъурэмкIэ, ыгъэпцIагъэп, къыриIогъагъэр ышIошъ хъугъагъэп шъхьакIэ. Тумы тхьа ешI мы
щыбзэжъыр, чIерэдзи джэнч зыдзырэ шъузитIум адэжь
орэкIомэ ышIэрэп. Хьамэм цIыфхэр темытыгъэхэмэ
тIысыни, бгъэм дэлъ гукъаор диухыхьэфэкIэ зигъэгъыкIыщтыгъэ...
...Ау ар неущ зыпкъ къикIыщт тхьамыкIагъор чылэ
Советым къэсыгъэу зэрэчIэлъыгъэр джэнчыдзы шъузми,
Гуци, Зурети ашIэщтыгъэп...
IV
ДэнэшIэ Аскэр щымыIэжьэу тхылъ къызагъахь уж
чъыгшъхьапэм къизыгъэм фэдэу Нарынэ Зурет изакъоу
пчэгум къинагъ. ЗилIхэр заом IукIодэгъэ нысэмэ яIоф
зытетым фэдагъэп джыдэдэм Зурет зэрыт чIыпIэр.
Мэзэ зытIущэу блэкIыгъэм Зурет кIэхэкIыгъэр зышIэщтыгъэр Фаинэрэ Къутасэрэ. Апэрэ мафэхэм щтагъэм
къыхэкIэу ащ фэдизэу ыIони ышIэни шъхьэм къимыхьэу
хэтыгъ. Хьэдагъэр текIи, хъугъэм уахътэ тешIи, хэгупшысыхьэу зырегъажьэр ары игукъэо-гупшысэ хьылъэхэр
къызызэкIэрыожьыгъэхэр. Мощ фэдизыр зыхэхъухьагъэ ищыIэныгъэ екIолIапIи хэкIыпIи имыIэу хэгупшысыхьэ. ГухэкIыр чылэм ыпашъхьэ къыщигъэлъэгъоным
щыукIытэу изакъоу зыригъэубытыгъэу зырегъэшхы.
Гъунэгъу станицэ бэдзэрым чэбэч зыхьрэ Зурети
джыдэдэм Аскэр егупшысэ. Фаини гущыIэнчъагъэми,
гупшысэнчъагъэп.
Аскэр щымыIэжьэу къатхыгъэми, Зурет ышIошъ
хъурэп. ЫнитIу шъыпкъэкIэ тхылъыпIэр ылъэгъугъэ пэтзэ, аущтэу егупшысэнэу фаеп. Аскэр икъэбар тхьамыкIагъо къызэIум, мазэ фэдиз тешIагъэу ежьырырэ Фаинэрэ частэу зыхэтыгъэм тхэгъагъэх. Бэ тыримыгъашIэу
командирым джэуап къытхыжьыгъ, ащ ыуж итэу ишъэогъу кIалэ горэми Аскэр икIодыкIэ, Берлин быбыхэзэ къызэрэраутэхыгъэр, экипажыр зэрэпсаоу самолетым зэрэхэстыхьагъэр итэу письмэ къафигъахьыгъ. Ежьыр, Аскэр,
етIани нэмыкI кIэлитIу ягъусэу атырахыгъэгъэ сурэт гори
письмэм къыдэкIыгъ.
Ащ фэдиз къэбар Аскэр ищымыIэжь пылъыгъэми,
гукIэ Зурет ыIорэр фэшъхьаф. Сыд къехъулIагъэми, сыд
къин ыщэчыгъэми, мы зыр ыштэрэп, егъашIэми ыштэщтэп. Нарынэ Зуретэп гукъаоу дунаим тетыр зэкIэ зыфыхахыгъэр, тхьэ щыIахэу щытмэ, ылъэгъурэба зэрэмытэрэзыр. А гупшысэ гугъэр шъхьэм ригъэкIыщтэп. Ежь
щэIэфэ Аскэри щыIэщт. Икъун шъыгъо гъогум зэрэтетыгъэр. КъегъэжьапIи ухыпIи зимыIэ щыIэп. ЗыкъуитIурэ
зилIрэ хэкIодагъэхэр таущтэу къэнэжьхэра?..
Ежь-ежьырэу Нарынэ Зурет зэушъыижьы шъхьакIэ,
бгъэм дэлъыгум игупшысэ нэмыкI, кIочIэгъу зыфэхъужьрэп, чэбэч дзыо ныкъоу ытамэ телъыр пцэшIо гъэчъыгъэу
къыщэхъу.
- ТIэкIу зытэгъэгъэпсэф,- Фаинэ гъогунапцэм щетIысэхы,- джыри жьы.
Загъорэ жъогъо хэчъхэр ошъогум хэстыхьэх.
- Муары джыри зы жъуагъо хэчъыгъ,- джы нэс зи
къэзымыIоу щысыгъэ Зурет ошъогум еплъыхьэ.-
СшIошъ хъурэп цIыф лIэмэ жъуагъор хэчъэу, ащыгъум
ошъогум жъуагъо къинэжьынэп.
- Жъогъохэчъыр лIэныгъэм епхыгъэпщтын,- Фаинэ къыIуи, АскэркIэ ыгу риубытагъэм Зурет зэрэтемыкIрэр шIогъэшIэгъонэу къыпигъэхъожьыгъ.- НекIо,
дэхэкIаеу зыдгъэпсэфыгъ, мо бэдзэрыкIохэр къыткIэмыхьэхэу тегъэжьэжь.
Гъунэгъу станицэ дэхьагъум дэжь къыздизыгъэр
ымышIэу Зурет ошIэ-дэмышIэу Хьатамэ ыгу къыщыкIыгъ.
БэшIагъэ зимылъэгъугъэр. КIымэфэ кIуагъэм мэзым
къызхэкIыжьхэм, зэ-тIо фэдиз яунэ къызэрихьэгъагъ. Ащ
ыуж икъакIо зэпигъэужьыгъ. Владик ары ыдэжь чъэ зэпытырэр. Шъэожъыем къыхьырэ къэбарыр ары ищыIакIэ зэрашIэрэр. Тэрэзэп Хьатамэ изекIуакIэ. Чылэм зыгорэ aIo оIокIэ аущтэу зыпшIы хъуна? Зурет Хьатамэ къыкъомытымэ, хэта къыкъотыщтыр? Дэгъоу ышIагъ зымафэ
Хьатамэ пае ЖэкIагъом зэрегыигъагъэр. А закъор ары
янэ къылъфыгъэ шым фэдэу чылэм щыриIагъэр. А зыр
зышIокIодырэм, ащыгъум изэкъо шъыпкъэу къэнэба.

--- Page 349 ---

Хьатамэ ыгу къызэкIым, ытамэ телъ хьыныр нахь
псынкIэ къыщыхъугъ. ИкIуи регъэхъу, бгъэм щизэу жьы
къыщэу регъажьэ. ТхьамыкIэр изэкъуабзэу мэлэщым
тес. Мыр сищыкIагъ нибжьи къыуиIощтэп. Зыгорэм иIаий
пфиIощтэп, е тхьаусхагъэу зэхэпхыщтэп. Ахэри зэкIэ
пщызгъэгъупшэжьрэр икъэбзэ-шынкIыгъэ хэтыкI. Щыгъхэр мыдэгъу дэдэхэми, IэпкIэ-лъапкI, мэлахъо Iоу нибжьи
уегуцэфэщтэп. Мэстанэм зэрэпычыгъэу Фаинэ фидыгъэгъэ джанэр, Къутасэба зэкIэри зышIэрэр, щыгъ eIo.
ШIу горэ ыгу къызэрэкIыгъэр пшIэнэу Зурет макIэу
IощхыкIы. Iэпкъ-лъэпкъ тэмэшхоу зэкIэупсыхьажьыгъэу
Зурет ыпашъхьэ джыри Хьатамэ къетаджэ. Назэ умыIощтмэ, тхьамыкIэр лIы дэхэшху. Назэмэ гъэшIэгъона,
Iащэп, лъащэп зэраIоу. Зыгорэм пыхьан, къыщэн зэримыIорэр. Ари зэгорэм еIокIыгъэн фае. МэукIытэшъ ары
зи зыкIимыIорэр. Фаинэ джанэ Хьатамэ зэрэфидыгъагъэр Зурет ыгу къэкIыжьы, мэщхы.
Зурет мэгъы шIошIышъ, Фаинэ къызэплъэкIы.
- Сыда, Зурет, узфэщхырэр?
- Хьатамэ джанэ зэрэфэбдыгъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ.
- Ы-ы, ара?
- КъэошIэжьа, ытэмашъхьэ узнэсым, зэрэкIэпкIыгъагъэр?
- БзылъфыгъаIэ нибжьи нэсыгъагъэпышъ ары,- Фаинэ мэщхы,- ащ зи хэлъэп. Сэр дэдэм силI иписьмэ
къызысIэкIахьэрэм сшъхьэ мэуназэ. О ахэр, Зурет, джыри пшIэхэрэп, пшIэнэуи уищыкIагъэгохэп...
V
Бжыхьэ пчыхьэпэ шъаб.
Изакъоу унэм изэщыхьэ зэхъум, Гуцэ къыдэкIи, якъэлапчъэ дэжь щыт тетIысхьапIэм тетIысхьагъ. Тыгъэр джыри къохьэгъагъэп. Чылэм ипчыхьэшъхьэ щыIакIэ тыдэкIи
къыщыдэтаджэ. Былымхэми якъыдэхьажьыгъу, чэтхэри
зэлъэтIысыжьых. БэшIагъэ Гуцэ Iахъом къикIыжьын чэм
зимыIэжьыр. Аскэр дзэм зыкIогъэгъэ гъэм ыщэжьыгъагъ, шъуз шъхьэзакъокIэ чэм пIыгъын плъэкIыщтэп,
Iусым, козыным язакъоми фырикъущтыгъэп. Чэтмэ сыд

--- Page 350 ---

яIыгъын, псы тIэкIу афибгъахъоу шкъун тIэкIу ахэптакъомэ непэрэзымафэм къакъэхэу щагум дэтыщтых. Былым
зищагу дэмытыр унагъокIэ плъытэ хъущтэп ренэу ятэ
ыIощтыгъэми, фэгъэцэкIагъэп. КIалэр къэкIожьмэ, тщэфыжьын ыIоу джы нэс къыхьыгъ.
ТетIысхьэпIэ пхъэмбгъум Гуцэ зынэсым джыри ыкъо
ыгу къэкIыжьыгъ. КIалэр ары мы тетIысхьапIэр зышIыгъагъэр. Iэ щефэ. Урамыбгъур зыIыгъэу рекIокIырэ чэури къызэпеплъыхьэ. Нарынэ Сэфэри, Къэгъэзэжь Къэсэий, Аскэри яIэшIагъэ зыхэлъыр. Мыгъэ чэур зашIыхьагъэр илъэсищ мэхъуми, псаубз. Нэбгырищым ащыщи щыIэжьэп. Ежь Гуцэрэ чэумрэ псаух. ЦIыфым
икъэхъукIэ фэд икIодыкIи зэрэзэфэмыдэр. Сыда чыжьэу
узкIэIэбэщтыр, Къэгъэзэжь Къэсэеу хьэ кIодыкIэу
кIодыгъэри къыздэхъухьэгъэ чылэ дэдэм дэкIодэжьыгъ,
ыцIэ IаекIэ раримыгъэIуагъэмэ, дахэкIэ раригъэIуагъэп.
Иныбджэгъухэр зэо машIом пэIулъхэу ежь ешъоу чылэм дэсыгъ, старостыгъор зэрихьагъэ.
Зыгорэм игугъу IаекIэ Гуцэ ышIынэу фэягъэп шъхьакIэ, фэмыяхэми къышIуежьэ. Сыда ар Къэгъэзэжьмэ зэрапылъыр. Инасып ежь икIалэ аущтэу зэрэмыхъугъэр,
фэхыгъэми, нэмыкIылIыхэу къэзымыгъэзэжьыщтмэ афэдэу лIыгъэ ээрихьагъэ. Къэрэбгъагъэ къызхигъафэу
къыгъэукIытэжьыгъэхэп. Сыдэу пшIын, чылэм дэс шъузабэхэр зэрэхъухэу ежьыри хъун.
ГубгъокIо шъузхэр къэкIожьых.
ЖьыкIаеу ЖэкIагъом къытIупщыжьыгъэх, ыгу ягъугъэщтын. Шъыпкъэ, джыдэдэм ащ фэдизэу узгъэгумэкIын Iофышхо губгъом илъыжьэп. Хьазырэу яIофшIэнхэр зэкIафагъэх. ГъэшIэгъоныр, нэмыцмэ ялъэхъан
фэмыдэу, цIыкIуи ини къыдэмынэу губгъом зэрэдэкIхэрэр ары. Къэгъэзэжь Хьаджмосэ зэришIыщтыгъэм фэдэу шыу къамыщыр ыIэдакъэу хъонакIо зыми ипчъэIупэ
Iулъадэхэрэп. Хэти къытефэу фэукIочIыщтыр колхозым
щешIэ.
Адырэ хьэблэ къэгъэзэгъум Зуретрэ Фаинэрэ къыкъокIыжьхи, ящагупчъэ дэхьажьыгъэх. Гуцэ ыгу Зурет
къыгъэбырсырыжьыгъ. Ыкъо чэмфыжь кIуагъэу е зыгорэм ыIофтагъэу джыдэдэм къэкIожьыщт фэд.
Гуцэ бэшIагъэ Зурет зимылъэгъугъэр. Хьатами ары.

--- Page 351 ---

Ахэр ылъэгъухэмэ, ыкъо ылъэгъугъэ фэдэу Гуцэ
къыщэхъу. Къутасэрэ Фаинэрэ мыкI къызфэкIохэм,
ариIогъагъэр ариIон фэягъэп. Дунаим темыхъухьэрэ
щыIэп. Зурети делэ хъугъагъэпщтын аущтэу зареIом,
инасып къеухъумэ ыIозэ, тхьамыкIэ цIыкIур зыми щымыщэу пчэгум къинагъ. Ар имыкъоу ежьыри ащ хэхьажьы,
ымыгъэпыигъэми, ыгу зэрэпэмыблагъэр зытIо-зыщэ
ригъэшIагъ. Ащ къикIыкIэ гучъыIи зэфашIыгъэ. ЕмыкIоу
зыфилъэгъужьыпэрэр Зурет ыпашъхьэ къызегъыхьэм
риIогъэгъэ гущыIэхэр арых. Хъот зехьэм нэм къыкIиупцIэрэм нэмыкI хэмылъэгъонри тэрэзэп. Осэу тынчыжьыгъэми зэгорэм тыгъэр къытепсэжьы. Зыгу къыпфэзыхьрэм фэшъошэ пэгъокIыкIи ищыкIагъ. "ГъэшIэгъона адырэ пшъашъэмэ аримыIогъэ гущыIэ фэбэ зытIу кIалэм
къыуиIогъагъэмэ" ыIоу риIоныр къытефэщтыгъэп.
Е дунэе мыгъу, сыдэу ужъалыма, Гуцэ хэщэтыкIы.
Адэ, сыдэу пшIына, джары хэти ежь ышъхь зыкIаIорэр.
КIэлэ закъор къеухъумэ ыIозэ, зыхэмыкIыжьын гунахь
къыхьыгъ. Зурет шъхьакIэ, сыда Хьатамэ икъэмыкIуакIэр?
Дунаим ыгу зэребгъэрэ щыIэп. Идахэ ымыIуагъэмэ, иIае
ыIуагъэп. Уищагу паIo зыщыгъ горэ къыдэмыхьаныр
тхьамыкIагъоба. Гъунэгъу лIыжъми ыгу ябгъэрэп, ыкъо
зыщымыIэжьым щегъэжьагъэу дэдзых ашIырэп, япчъэIупэ Iуалъагъоми, гъогум тыралъагъоми, ипсэукIэ къыкIэмыупчIэхэу блэкIхэрэп. ЖэкIагъор арымэ, ащ игугъу
ышIыжьыхэрэп, ищыкIэгъэ тIэкIу-шъокIухэмкIэ ынаIэ къытырегъэты. Зымафэ займэр ытыным пае, ку зэкIэшIэгъэшхо къырити, къэб кухьэ бэдзэрым фаригъэщэгъагъ.
Уикъакъырышъхьи жьыбгъэм тыридзыгъ ыIуи, орзэ кухьэ къыфIуаригъэтакъуи, лIыжъмэ фаригъэупIыцIэжьыгъ.
Хьатамэ ыдэжь къызэрэдэмыхьэрэр Гуцэ шIоигъуадж. Гуцэ изакъоп, Зуретдыхэм адэжькIэ къафырекIокIыжьэу ылъэгъурэп. Псыхьэ зыщыкIо горэм псыIушъом Iуилъагъомэ егыин нахь, хъунэп. Къерэхь тадэжь,
зерэгъэгушху.
- Уипчыхьэ шIу, Гуц,- Лыфафэ къыIохьэ.
- Ора сэIо сымышIэжьыгъэр?
- ГъолъыжьакIо Къутасэ дэжь сэкIожьы,- Лыфафэ
къетIысэхы,- губгъом къикIыжьыгъэмэ сшIэрэп нахь.

--- Page 352 ---

- БэшIагъэ ахэр къызыкIожьыгъэхэр.
Зи зэрамыIоу тIэкIурэ нэбгыритIур щэсы.
- Адэ джары, Гуц,- Лыфафэ апэ къырегъажьэ,- хэта
моущтэу тизэкъо дэдэу дунаим тыкъытенэн Iоу зышIагъэр? Загъорэ сыгу огъу.
- Сыда?
- Адэ тикIэлэ закъо гущэхэр кIодыгъэх...
- Мыр ренэу, Лыфаф, къысэоIо зэпыт шъхьакIэ, ухэукъо,- Гуцэ зэхихырэм мэшIошхор къыкIетакъо,- о пкъорэ сэ скъорэ якIодыкIэ зэп.
- Сыда, синынэ гущ?
- О уикIалэрэ сэ сикIалэрэ зэгозгъэуцон слъэкIыщтэп,- Гуцэ, римылъэшъухьэу, занкIэу къеIо,- зи сIонэп
сIуагъэ шъхьакIэ, мыщ фэдэхэр джынэкъэуж къысэмыIожьых! Шъуихабзэ икIи тихабзэ къихьагъ шъуIоу тыгъуас чылэм шъуздэтыгъэр, шIумэ шъуеплъ джы...
- КIо, дэгъу ащ фэдэу шъо шъукъабзэмэ,- гущыIэным зыфытезгъэпсыхьэгъэгъэ Лыфафэ къэтэджыжьы,-
щымыIэжьмэ ащ фэдэ араIуалIэрэп.
- ЩымыIэжь пстэури зэфэдэп.
- Адэ, о уикIалэ ынатIэ дышъэ жъуагъо исыгъа?
- О пкъо елъытыгъэмэ, исыгъ!..
Лыфафэ гъумтIымызэ, къызэрэIухьагъэм фэдэу чэу
лъэгъо мэзахэкIэ IукIыжьыгъ.
Таущтэу зигъэпсра сэIо мыщ, мыдэ умышIэмэ тыфэгъэтIысыгъэу тыщыс пIонэу? ТщыгъупшэжьыгъэкIэ орэмыгугъэ нэмыцмэ язэман зызэрагъэпсыщтыгъэр. Аущтэу тщыгъупшэжьыщтмэ, ащыгъум тикIэлэ тхьамыкIэхэр хьаолыеу заом хэкIодагъэхэба. Еплъэлъ, ащ имурад. ЫкъокIэ зыкъытфигъэзэн ихьисап! Хъущтэп ащ фэдэ
нибжьи! А кIэлэ къабзэу зигугъу пфэмыухрэм зыкъимыгъэбылъыжьыгъагъэмэ, тикIалэхэр псауныгъэхэкIи
мэхъу, мощ фэдизэу пыир къэкIоныеп. Ащ фэдизэу ушъуз
дэгъоу зыолъытэжьымэ, ышъхьэ ыблыгучIэ чIэлъэу къызыпфэчъэжьым пшIагъэр тэрэзэп пIони, ебгъэгъэзэжьын фэягъэ. Зыми игуапэу икIалэ заом Iуигъэхьагъэп...
Шъхьаныгъупчъэр Зурет зыIуехым, псыхьэ ежьэгъэ
Гуцэ ищэлъэ макъэ зэхихыгъэти, унэм къичъыгъ:
- Къаштэ, сэ псыхьэ сыкIон.

--- Page 353 ---

- Шъо губгъом шъудэкIын фае, сэ цIыкIу-цIыкIоу
сыкIон,- зэригуапэр ынэгу къыкIэщэу Гуцэ къеIо.
- Губгъо дэкIыным тыфифэжьын, усымаджэу укъежьагъ,- Зурет мэIабэшъ, псыхьабэщыр Гуцэ ытамэ тырехы.
Фаинэ щагум къыдэкIыгъ.
- Сыдэу ущыта, Гуц?
- Псыхьэ сежьэгъагъ шъхьакIэ, Зурет сигъакIорэп.
Мы бэлахьыр зытемыфэн лъэкъуитIур ары сызыухыпэрэр, ясшIэщтыр сшIэрэп, сахьын мурад яIахэп.
Гукъаом нахь цIыфух щыIэп. Гуцэ жъыгъэр мы илъэсым къыхэIэгъап. Ынэгу зэлъагъи фэшIуцIэшъо-фэгъожьышъоу хъугъэ. Ежь къымыIожьми зэрэсымаджэр
ошIэ. Шъуз псаушхощтыгъэр кIалэм къызэхигъэтIысхьагъ. Мафэр фабэми, упкIэлъэе Iужъушхохэр щыгъых.
Гуцэ еплъы ыIозэ, Фаинэ Хьаджмосэ ыгу къэкIы. Сыд
къыриIуагъэми, сыд къыришIагъэми IофышIэ губгъом
фыдэкIыгъэп, ежь зэриIощтыгъэу зы къурэ цIыкIу
нэмыIэми афиIэтыгъэп. Уджурт ыIуи, нэмыцым Фаинэ
къызырегъэзым, Гуцэ зыкъызэрэпэIуидзэгъагъэр нибжьи щыгъупшэщтэп. Ары мыхъугъэмэ, Къэгъэзэжь Къэсэй, къагъэсыфэ, бэлахь горэ къыришIэныгъэкIи мэхъу.
- Ревматизмэ уиIэшъ ары плъакъохэр зыкIэузхэрэр,-
игукъэкIыжьмэ Фаинэ къахэкIыжьзэ къыреIо.- Пшэхъо
плъырым плъакъо хэбгъэлъызэ пшIымэ дэгъу.
- Пшахъуи зымафэ Хьатамэ къысфищагъ, мэфэ реным хэсэгъэлъы шъхьакIэ, ишIуагъэ къакIорэп. Джы мэфэ
фабэхэм уезэгъын, бжыхьэ цIынэр ары хьалэч сызышIыпэрэр. О сыдэу ухъура, Фаин? Владик зымафэ садэжь
къилъэдагъэти, сигъэгушIогъагъ. Ихъяр олъэгъу, кIэлэшхо хъугъэ.
- КIэлэшхо хъугъэми, бзаджэ,- икIалэ къыраIуалIэрэр
Фаинэ игуап.
- Нэутхэр бзаджэп, боу кIэлэ дышъ. Сыхьаджэу
ылъэгъугъэти, шъхьалыкIэр сIихи, сыхьатыпэм сипIэстапхъэ къыдигъэтэкъугъ. Зымафэ, Фаин, зыгорэ Зурет
къысиIуагъ, шъыпкъэмэ сшIэрэп нахь. Шъуадэжь угу
бдзыжьыгъэу гуцафэ къыпфешIы. Аущтэу хъу пшIоигъомэ, зи хэлъэп ащ.

--- Page 354 ---

Зурет тэ щишIагъа, ащ фэдэ IофыкIэ дэгущыIагъэп.
Ядэжь кIожьынэу шъхьэм къилъадэми, гуцафэ зэрэримыгъэшIыщтым пае ригъэлърэп. Гуцэ иIуагъэу, хэти
иджэныкъо машIо ифаб, игупсэфыпI. ЕгъашIэм Фаинэ
Дэгъунэхьаблэ дэсына, бэшIагъэ якъалэ нэмыцхэр зыдафыжьыгъэр. Джа къэбарыр зызэхехым зэрэгушIогъагъэм паещтын аущтэу Зурет зыкIиIорэр. Чылэдэсмэ
зыпарэкIи ыгу ябгъагъэп. Ашыпхъум фэдэу щызэращагъ.
Икъини игушIуагъуи щыдащэчыгъ.
КъыздикIыгъэ лъэныкъом кIожьы шIоигъоми, Гуци
ыгу хигъэкIынэп ыIуи, ышъхьэ къыфырихыгъэп:
- СшIэрэп ныIа зэрэхъущтыри, ащ джыри сегупшысагъэгоп.
- Ара? ПшIэщтымкIэ о узэрэфай, нынэ. Хэт гущэ
иджэгужъ иджэгъона. Тыдэ ущыIэми тыгу уикIынэп, тыосагъэшъ, мыры Iоу отIощтыри тшIэрэп.
Гуцэ IукIыжьыгъ.
КъэбарыкIэхэр радиом къыIонхэу регъажьэ. Фаинэ
гуIэзэ унэм ехьажьы. Гуцэ къыриIуагъэр шъхьэм икIырэп.
ТIэкIу шIэ къэсми гукIэ ядэжь зедзыжьы. Владик ары мыхъугъэмэ, мыгъатхэ гъогу техьажьыныгъэкIи мэхъу. Зэ
зыреIокIым зэхимыхыгъэ фэдэу зишIи, шъэожъыер
къыфеплъэкIыгъагъэп. Джы зымафэ ежь-ежьырэу
къыIуагъ, якъалэ игугъу нахь ышIэу регъажьэ.
Зымафэ губгъом щыIэхэу мэшIоку шъуй макъэу
чыжьэкIэ къэIугъэм Фаинэ ыгу зыгорэу къышIыгъ.
ЗыкIыгъу бзылъфыгъэмэ янэрылъэгъоу къэнэшхъэигъ.
КIыфыбзэ хъуи, зыгу узыгъэр Зурет.
Зи къыIуагъэп, ымылъэгъугъэ фэдэу зишIыгъ.
Фаинэ икIожьын гугъу ыгу къызыкIыкIэ моущтэу
зимышIынэу пчъагъэрэ зэриIожьыгъэми, Зурет фэщыIэрэп. Зыгорэ тырахэу, шIокIодырэм фэд. Тырахба адэ, ащ
уегупшысэжьынэу щытэп. Фаинэ зиIэтэу зыкIожьрэм,
сыдэущтэу къэнэн? Шыпхъу иIагъэми мы бзылъфыгъэр
шIу зэрилъэгъоу ылъэгъуныеп. Сыда шъуIуа аущтэу зыфыщытыр?
ШIу нэмыкI емыгупшысэнэу Зурет фай. Ары шъхьакIэ, о зэрэпIоу дунаим щыщытэп. Ащ ежь иеу хэбзэ гъэнэфагъэ хэлъ. Узэрэфаеу ари IубгъэзыкIын пфэлъэкIыщтэп. Ахэри къыгурымыIохэу Зурет щытыгъэп. Ау
етIани зэгупшысэрэм фэдэ къыгъэхъунэу фаеп.

--- Page 355 ---

Ежь зыфигъэуцужьыгъэ пIалъэр къэблагъэти ары
Фаини игухэлъ нахь къыхэщэу зыкIэхъущтыгъэр. Бжыхьэ
колхоз Iофхэр заухыкIэ ары ышIэщтымкIэ зытыриубытэнэу рихъухьэгъагъэр. Ар къэблагъэ къэсми, Фаини ыгухэр къэбырысырых.
- Зурет, моу къэтIыс, зыгорэ къыуасIомэ сшIоигъу,-
Фаинэ шъэожъыер зегъэгъолъыжь уж къеIо, игумэкIи
ынэгу къыкIэщы.
- СэшIэ, Фаин, къысэпIощтыр,- ащ ежэщтыгъэ
пIонэу Зурет къэгъы,- адэ сыдэу тшIын аущтэу хъун фаемэ...
- Угу къемыгъау...- Фаини зи къыфэIожьрэп.
Амакъэ мыIоу нэбгыритIум агу дэлъ хьылъэр дэкIыфэкIэ загъэгъыкIыгъ.
Мэфэ заулэ тешIагъэу Зуретдыхэм адэжь къыIухьэгъэ
кум Фаинэдыхэр мэшIоку станцэмкIэ рищэжьагъэх. Тэмашъхьэм имызакъоу зыгъэкIотэжьынэу къэкIогъагъэр
бэ. ЧылакIэм нэс къикIыгъагъэхэри ахэтыгъэх.
ЖэкIагъори щыIагъ.
Кум Фаинэрэ Владикрэ анэмыкIэу Зурет, Къутас, Хьатам aIoy исых. Ощх къещхыгъакIэу дунаир цIынагъэ. Пщэ
зэе-тIуаехэри ошъогум рэпшэх. Губгъо тхышъхьэмкIэ
зыдэкIхэм, Дэгъунэхьаблэ кIэим дэпхъагъэу къыщылъэгъуагъ. Зи къымыIоу Фаинэ ынэпс кIилъэкIыкIыгъ. Аужырэ чъыгшъхьапэхэр тхышъхьэм чIигъэбылъхьэфэкIэ ынэ
тыримыхэу плъагъэ.
- Джары, чылэри къэлъэгъожьырэп...- Фаинэ хэщэтыкIыгъ.
- КъэошIэжьа, Фаин, джа дэдэр пIогъагъэ нэмыцхэр
къэкIоным ыпэкIэ шъузежьэжьым,- Зурет къеIо.
- Тыпсаумэ а чылэр джыри плъэгъун,- куплIэм дэс
Хьатами къахэгущыIэ.
- Сыдигъу ар зыхъущтыр? - Фаинэ джыри ыгу къызэхахьэ.
- Непэ фэдэу ари къэплъэгъужьын,- Къутасэ IаплI
Фаинэ рещэкIы,- заор тыухэу хэгъэгур зыпкъ иуцожьмэ, хьакIэу укъытфэкIон. Хьау пIомэ, тэ къытетыубытэнышъ, уадэжь зыкъедгъахьын,- плъэмэ, шыу горэ къакIэлъычъэу елъэгъу.- Хэта мо шыур? ЖэкIагъора сэIо?..
- ЖэкIагъор ары,- Хьатамэ ешIэжьы,- Сыда шъуIуа
зыгъэгумэкIрэр?..

--- Page 356 ---

Шыур къакIахьэ:
- Губгъом сыкъихьагъэти, шъузысэлъэгъум сыкъышъукIэхьагъ... Адэ, тыкъыщыунэу окIожьмэ сшIэрэп,
Владик? - ЖэкIагъор шъэожъыер зыдэщыс кубгъумкIэ
екIуалIэ.- Тызщымгъэгъупш, хъунба? - ышъхьэ Iэ щефэ.
ЖэкIэгъо Пщыкъан къеплъызэ, ынэ цIыкIухэр къилыдыкIхэу шъэожъыер мэгушIо.

--- Page 357 ---


Яенэрэшъхь

--- Page 358 ---

I
Чылэм цIыф дэмысыжьэу, изакъоу къыдэнагъэ фэдэу Хьатамэ бжыхьэр къыхьыгъ. Инасыпти изэщ гупшысэ тезыгъэун иI, колхоз мэлхэм яфэIо-фашIэмэ апылъ.
Чылэм икъыдахьи нахь макIэ мэхъу. Къыдахьэми шэщымкIэ къэмыкIоу чылэ гъунэ рекIокIэу Гуцэ дэжь сымэджаплъэ макIо. ТхьамыкIэр ылъакъомэ хаубытэпагъэу пIэм
хэлъ.
Бжыхьэ ощхыцэ чъыIэхэр шъхьаныгъупчъэ пынджырым жьыбгъэм къырепхъых. Дунаим ышъо шхъонтIабз.
ЦIыфмэ ощхыр ауджэгъугъ, къесэу къесрэп. Загъорэ
къеублэшъ щегъэтыжьы.
Тыгъоспчыхьэ зэгъолъыжьым, жьыбгъэ макъэм кIэдэIукIызэ хэчъыежьыгъ, джы ощх макъи жьыбгъэ макъи
дунаим къытеIукIыжьрэп. Зыгъэ Гуцэ къыфишIыгъэгъэ
къазыц шъхьэнтэ шъабэр мыжъо гъэчъыгъэм фэдэу къыщэхъу. Шъхьантэр зэрэпытэу шъхьэри гупшысабэмэ
агъэонтэгъу.
Зурет зимылъэгъугъэр бэшIагъэ. Фаинэдыхэр загъэкIотэжьыгъэгъэ мафэм щыублагъ. Гуцэ дэжьы
зыкIокIэ моу джыдэдэм, укъихьаным ыпэкIэ икIыжьыгъ
къыреIо нахь, исэу тефэрэп. Ащ нахьрэ Iоф хэмылъэу,
зытыригъафэмэ шIоигъоу заулэрэ кIуагъэ. Ау зыфаер
къыдэхъугъэп. Пшъэшъэжъыем уигугъу ешI зэпыт,
ыдэжь укIорэп, дэдзых пшIыгъэ, зэбгъэлъэгъурэп, Гуцэ
къыреIо. Таущтэу Хьатамэ джы Зурет дэжь кIона. Фаинэ

--- Page 359 ---

дис зэхъум загъорэ кIощтыгъэ шъхьакIэ, джы пшъэшъэ
шъхьэзакъом дэжь уизакъоу кIогъуае. Армырми бащэ
къараIолIагъ. Зурет ишIугъо хъугъэу aIo. Сыда ишIугъо
зыкIэмыхъущтыр? Еплъмэ, чылэм нахь пшъэшъэ дахэ
дэсэп...
Бгъу лъэныкъом Хьатамэ темылъышъоу джыри зызэпыригъэзагъ. Сыда удахэкIэ ишIуагъэр. АхьыгъацIэр
къыптенэным нахь тхьамыкIагъо сыд къэхъун. НэмыкIынэкIэ хэти къыоплъэу регъажьэ. А мышъомыл купыр
зыгъэIурэмэ ашIэрэп Зурет изэфагъэ зыфэдэр! Хьатамэ
зэришIэу ар зыми ышIэрэп. Сыда Гуцэ ренэу Зурет игугъу
къызкIыфишIырэр?.. Нахьыпэм ащ фэдэу щытыгъэп. Зыгорэ дэдэ азыфагу дэлъэу къышIошIымэ шIэ? Аущтэу
огугъэмэ, Гуц, ошэхъу. О уизакъоп арэу къызшIошIрэр,
зытIо-зыщэ нэмыкIми къыраIокIыгъ, хэлъ щыIэп аущтэу
Iофыр щытмэ аIозэ. Ар дэдэр Гуцэ риIолIэн ылъэкIыщтэп,
сыда имыхьакъ зыкIытырилъхьащтыр. Мыдырэ къэбар
кIэхъопсхэр арымэ, орэмыгумэкIых. Зурет фэдагъот ахэмэ апхъухэр, мыхъу-зыщыхъурэм лIынчъэу къэнэнэп.
Моу заор аухэу кIалэхэм къагъэзэжьмэ, ари къэтлъэгъужьын.
Хьатамэ щымылъышъоу къэтэджы.
ЗэкIэми анахь гущыIэгъу гъусэгъур мэшIо фабэр
ары. Хьакум орзэ мэшIо быбэтэшхо решIыхьэ.
Джэхэшъогум тесыгъэ шъынэ цIыкIухэми ашъхьэ
къаIэты. Шъузфэмычъыерэр сыда еIошъ, хьакум кIигъэстызэ Хьатамэ гъэшIуабзэкIэ адэгущыIэ.
- Джыри нэф къэшъыгъэгоп,- шъынэ фыжь цIыкIур
Iупэ цIынэкIэ Хьатамэ ыIэшхо къынэсы,- сэ сычъыен
слъэкIрэп шъхьакIэ, о сыда узфэмычъыерэр. Уянэ угу
къэкIыгъ, умыгумэкI ари бгъотыжьын.
Хэти изакъоу щыIэнэу фаеп.
Хьатамэ хэщэтыкIы. Адэ, тэ таущтэу къэтхьыра,
шъощ нэмыкI дунаим щысиIэп. МэшIо шIынми сезэщыгъ.
Уиджэхашъуи умыпхъэнкIэу, мэкъу шхафэр итэкъуагъэу
уигъашIэ къэпхьынри тхьамыкIагъу. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр Фаинэ мы бжыхьапэ къыриIогъагъэр ары, шъуз
цIыкIу горэ уиунэ исыныр игъу. БгъэшIэгъон ащ зи хэлъэп. Ар къыбдэхъунэу ошIэмэ. Зыгорэм тыкъыпфегупшысэн ыIуи, ащ ыуж игугъуи ипшыси къыфишIыжьыгъэп.

--- Page 360 ---

АщкIэ ыгу ебгъэрэп, Фаини кIожьын гугъур ышъхьэ илъыгъэти, щыгъупшэжьыгъэу къычIэкIын.
МэшIо фабэм пэсэу Хьатамэ шъхьаукъэн регъажьэ.
Хьакупчъэр ыгъэпытэжьи, гъолъыжьыгъэ.
Пчэдыжьым къызкIэтаджэм, осышхо къесыгъэу дунаир фыжьыбз. Гум имышIугъуи тыгъосэрэ ощх цIынэм
дэкIодыгъэу мэлмэ ахэхьагъ.
Мэлэщ кIыхьэм къычIитIупщхи, Iэщым къыдигъэхьагъэх. Ос къесыгъакIэм мэлхэр щыгушIукIыфэхэкIэ, шхынлъэмэ мэкъур адиз ышIыгъ. Щайшъогъумэ адэжь хьакъошъо бгъузэ заулэмэ псы афыригъахъуи, ригъэшъуагъэх.
Тхьэмэфэ псаум къэмылъагъощтыгъэ тыгъэр осым
ежэщтыгъэ пIонэу нэгушIоу ошъогум ит. Чылэм зыдаплъэкIэ кIымэфэ Iугъор унэгъуашъхьэ пэпчъ шъхьащыт.
Гуцэ иунашъхь ары, плъэмэ, зи къызшъхьащымыурэр,
кIуагъэу машIо фишIыхьэгъэн фае. Хьатамэ зэхимых фэдэу зешIы шъхьакIэ, джары садэжь къэкIожь загъорэ
къызкIыриIорэр. Джырэп, заом ыпэкIи къыриIощтыгъэ.
Нэмыцмэ язэмани ары. Нэмыцмэ язэман Хьатамэ ар
ышIэн фитыгъэп. Мэлэщым тесынэу ЖэкIагъом къыфигъэпытэгъагъ. Джыри мэлхэр къыщинэхэу таущтэу
чылэм кIони, дэтIысхьажьыщта?
ЫIэхэр ыпчанэу Хьатамэ мэлэщыр къызэпеплъыхьэ.
Олахьэ ымышI мы купыр къызэрэзэринэкIыщт шIыкIэр,
къызэримынэкIми, унагъо пшIэн фаеба! Унагъо ышIэщтмэ, унэба зэрысыр?.. Ары шъхьакIэ, чылэм къыдэкIэу
хэт къыпфэкIон мыщ. Бзылъфыгъэхэр пшIэрэба зыфэдэхэр, гъунэгъу-джэгогъу тиIэп аIонышъ, ушъхьагъубэ
къагъотыщт...
Къэлапчъэм дэжь щыт чъыгым икъутамэмэ осыр
атиз. А лъэныкъомкIэ зэрэплъэу, Къэгъэзэжь Къэсэй ыгу
къэкIы. КIэрэхъо омакъэхэри ытхьакIумэ итхэ фэдэу къыщэхъу. Ар зыхъугъэм илъэситIу фэдиз тешIагъэми, тыгъуасэу ынэгу къыкIэтэджэжьы. Щэмэ тыраутыгъэ чъыгышъор кIыжьыгъэми, ежь ытэмэпкъышъхьэ тыркъор
къытещы. Къэсэй ыпсэ хэкIы зэхъум икъэплъакIи къыриIогъагъэри щыгъупшэжьрэп. Ахэмэ язакъоми, мэлэщым
текIыжьми хъущт. Ащыгъум, зэрэхъурэмкIэ, Хьатамэба
зэкIэ зилажьэр, ышIагъэм ышъхьэ хыригъэхьажьмэ. Тэрэзэп ар, ежь укI факIоу зыми фэкIогъагъэп, хымэ
техакIомэ адэIофышIагъэп.
Шъхьэм къихьэхэрэмкIэ ежь-ежьырэу Хьатамэ зыфэгубжыжьы. Гуцэ тэрэзэу eIo, шIэх дэдэу зэкIэри зыщыдгъэгъупшэжьын етэгъажьэ. ГукIэгъу зыщыпшIыщтри зыфэпшIыщтри пшIэн фае.
Чылэм зыдаплъэкIэ, Гуцэ иунашъхьэ джы Iугъо къышъхьарихэу елъэгъу. Къэтэджыгъа сэIо, хьаку машIор
ришIыхьашъуным ащ иIоф тетэп. Гъунэгъумэ ащыщ горэ
къылъихьагъэщтын. Тэмашъхьэм гъунэгъу шIагъохэр
дытесых. Гъомылэу ашIырэм ханрэп. Ежь ыIу-ымыIоми,
джары гъунэгъур гъончэдж зыкIаIорэр. Гъунэгъу дэгъум фэдэр тыдэ къипхын. Бзылъфыгъэхэр тэ зэрэтымыIоу Iушых. Тэ сыда, зы джэмышх, зы шъэжъый, зы
щыуан, зы лагъэ тиIэмэ тезэгъы, ахэмкIэ бзылъфыгъэм
унагъо сшIагъэ пфиIощтэп. АщкIэ емыкIу фэплъэгъуми
узафэп.
КIымэфэ къихьэгъакIэм къыщыхъопскIыгъэ пчыкI
пIонэу Хьатамэ ыгу Зурет къыпылъэдагъ. Гуцэ машIо
фэзышIыгъэр арынкIи мэхъу...
Унэм Хьатамэ ихьажьи, иджэнэ куплъэу Фаинэ фидыгъагъэмрэ игъончэдж хьафыбгэмрэ зыщилъагъэх.
Дэгъоу ышIагъ къызэтэджыжьым, етIан ымыIожьэу,
къэбзэ-лъабзэу зызэрэзэкIиупсыхьэгъагъэр. Гъунджэм
кIэрыхьи, джыри зэ иплъыхьагъ. Жъогъо къопитф
плъыжь цIыкIур зыхэлъ пэIо къелъэшъохэу партизанмэ
къыратыгъагъэр зыщилъагъ.
Гум сыдэу лъэшэу зыриутэкIыжьыра, бгъэм къыдэлъэтыщтым фэдэу къытеуагъэу Хьатамэ къышIэжьырэп. Псышъхьалышхом ЖэкIагъомдыхэм ягъусэу чэщым
екIухи, нэмыцмэ арамыгъэкъутэу къазтырахыжьми мыщ
фэдэу хъугъагъэп. Къэгъэзэжь Къэсэй управэм аригъащи, ешъогъаеу кIэрахъор столым къызыфытырелъхьэм,
къэбарэуи къыридзэгъагъэп. Сыда Хьатамэ непэ къехъулIагъэр. Джыдэдэм Зурет дэжь мыкIомэ хъущтба?..
Хьау, джыдэдэм кIощт.
Хьатамэ, гузажъозэ, къэлапчъэм дэкIы.

--- Page 361 ---

II

--- Page 362 ---

КIымэфэ пчыхьэр къэблагъэ зыхъукIэ ары Зурет,
зыфимытыжьэу, инэшхъэигъо къызышъхьарыорэр.
Шъхьэзэкъо псэуным есэшъурэп. Мэзахэ къэхъумэ, чэщ
хьылъэ шъэфымрэ гупшысэ сапэмрэ рэхьатыгъо къыратрэп. Гъунэгъу пшъэшъэжъые горэ гъолъыжьакIо къыфэкIожьыщтыгъэ шъхьакIэ, ятэ дзэм къызекIыжь уж
къэмыкIожьэу хъугъэ. ЩишIэн щыIэп Нарынэмэ адэжь,
мыIуапхъэ горэ къыпаIухьажьыщт ыIуагъэу Зурет зэхихыжьыгъэти, унэм итIысхьи гъыгъэ нахь, ыгу зэрэхэкIыгъэр аригъэшIагъэп.
Ащ хэпшIыхьажьын щыIэп. ЦIыфмэ къыраIолIэщтыр
зэкIэ къыраIолIэгъах, фэIунэу щыIэр къэнагъэп. ГъунэгъулIым аущтэу ымыIуагъэми, ежь Зурет бэшIагъэ ащ
фэдэмэ зягуцафэщтыгъэр. ЫкIыбкIэ зыгорэ зэрэщаIорэр, зэхимыхми, умышIэнэу щытыгъэп. Анахьэу ащ
ыгъапэщтыгъэхэр кIэлэ зикъэщэгъу зиIэ шъузхэр арых.
Хэт ышIэра, заом къикIыжьхэу ехъопсакъохэмэ аIощтыгъэ.
Чылэ шъузыжъхэр а зымкIэ хэукъощтыгъэхэп. Нарынэ Зурет идэхагъэрэ игохьыгъэрэ анахь шъуз дахэ уиIэми
узэримыгъэплъэкIын плъэкIыщтэп. ЦIыфмэ агъэшIагъоу
илъэс къэсми зыкъызэIуехы. Адэ, къыфыхахыгъэм фэдэу нэшхъэигъэри къекIушъ, моу хэмылъ пэгашъуи
ынитIоу фэлэбышъохэми уазыкIаплъэрэм ухъулъфыгъэми убзылъфыгъэми угу зыгорэу къашIы. Пшъэшъэ зищэгъу зиIэхэми Зурет бэ паIухьэрэр. Сыды гущ удахэкIэ,
мыгъо лъэпкъэу укъэхъун нахьи, Алахьым ylaey дунаим
утырегъэт aIo. Тхьэм Нарынэ лъэпкъыхэр ыуджэгъугъэнхэ фае. Дахэу къыгъэхъухи, къябгыжьыгъ.
Хэти ыIо шIоигъор ерэIу, сыдкIэ Зурет апылъ ахэмэ.
Iогъу-шIэгъу ышIыхэрэп, ежь къыщэрэмыхьахи езэгъы.
Аущтэу eIo шъхьакIэ, гукъаор бгъэгум фыдэгъэлъышъурэп. Сыда Зурет мы цIыфмэ аришIагъэр? Ежьхэр ары
Къэгъэзэжь Къэсэй апэ ышIагъэхэр зымыдэгъагъэхэр.
Хъущтыр хъугъахэ, сыда яIо зыкIыщамыгъэтыжьрэр, ащ
нахьрэ Iоф мы чылэшхом дэлъыжьба!..
Тыгъосчэщ тучаным шэкI чэзыум щыхэтхэу ежь
ехьылIагъэу шъузитIу горэм aIoy зэхихыгъагъэр шъхьэм
икIрэп. Сыда яIофэу хэлъыр къырыгущыIэнхэу. Хьатам

--- Page 363 ---

ары хэти фэмыухрэр. Ышым фэдэу Хьатамэ елъытэ нахь,
зэхихыгъэм щыщ егъашIи ышъхьэ къихьагъэп. ЫIонэп eIo
шъхьакIэ, Хьатамэ ицIыфыгъэ фэдэ ахэмэ тыдэ къырахын.
Джахэр aIoy зэхехышъ ары Хьатамэ ядэжь къызфэмыкIожьрэр. Сэ сызымыщынэкIэ ахэмэ аIорэм упымылъ,
о тадэжь укъимыхьэмэ хэта къихьащтыр. Хьатамэ къакIуа
еIошъ, Фаинэ къыкIэупчIэ зэпыт. Е-о-ой, Фаин, а пшIэщтыгъэ Хьатамэп джы мэлэщым зытезышIыхьажьыгъэу
чэщи мафи тесыр. Чылэм икъыдахьи зэгъорэ дэд. Оры
пакIошъ, тэри тшIэжьрэп. ДымыIу шъыпкъэ тхышъхьэ
тIуакIэм дэхъухьэгъап. Заом ыпэкIэ зэрэщытыгъэу джыри зигъэпсыжьыгъ, сшIэрэп имурадыр нахь. УздэкIыжьыгъэ мафэм щегъэжьагъэу зэ закъу ныIэп зыслъэгъугъэр.
Гуцэ дэжь Хьатамэрэ ежьырырэ зэрэщызэIукIэгъагъэхэр Зурет ыгу къызыкIыжькIэ ынэкIушъхьэмэ къахехы. Щымысышъоу къэтэджышъ, Iэбэ-лъабэу унэм
еуцо. Сыдырэ Iоф пыхьагъэми, апэрэ кIымэфэ ос пчэдыжьыпэр щыгъупшэжьрэп. Нэплъэгъу къыфидзыгъэп eIo
шъхьакIэ, ащ фэдэу ыгу цIыкIу тэкъуагъэу Зурет къышIэжьрэп. Пхъэ къыкъутэнэу Хьатамэ унэм зекIым,
зытIо-зыщэ шъхьаныгъупчъэмкIэ фиплъыгъагъ. Ащ елъытыгъэмэ боу Зурет бзылъфыгъэ цIыкIу дэд. Инасып мощ
фэдэ хъулъфыгъэшхом ыкIыб Гуци ежьри мы дунэе Iаем
зэрэдэтхэр. Ар щыIэу зыуи арэп мо осри, жьыбгъэ фыртынэри, щымыIэ мыгъоу дунаим тет пстэури.
Хьатамэ зыгорэ къемыгъэщагъэ хъущтэп. Фаинэрэ
ежьырырэ ар aIo зэпытзэ джы нэс къахьыгъ. Хэта шъуIуа
Хьатамэ фэбгъэшъошэнэу чылэм дэсыр. Яхьэблашъхьэ
щырегъажьэшъ, гукIэ чылакIэм нэсы, къытырегъэзэжьышъ къэкIожьы. Мыры ыIоу зыми къыщыуцурэп,
мыдэ умышIэмэ, Хьатамэ къытелIэх пIонэу, зэкIэми дагъо
горэ къафегъоты. Мы Iофым нахь егупшысэгъэн фае.
УтелъадэкIэ хъущтэп.
Чылэ пшъашъэмэ ахэтыфэкIэ, цIэрэ шъхьэрэ афешIыфэкIэ Зурет зэ закъо Хьатамэ идагъо ыгу къэкIыгъэп. Нахь
кIэлэ дахэ дунаим темытэу къышIошIы. Сыда Хьатамэ къыримыгъащэ мыхъунэу Зурет къаигъэ зыфэхъугъэр? Тэ
щишIэна ащ ыгу рихьыщтыр, фаемэ ежь-ежьырэу ахэрэд. Ащ фэдэ Iофмэ уахэмыхьэмэ нахышIу, умышIахэу
емыкIур уадэжькIэ къэкIожьыщт.

--- Page 364 ---

ГыкIыгъэхэр ут ышIыжьхи, ыгъэтIылъыжьыгъэхэ къодыеу Зурет ыгу джыри Хьатамэ къыпылъэдэжьыгъ. Сыда
шъуIуа аущтэу къызфеплъыгъагъэр? Хьатамэ къызэреплъыгъагъэр Iофэп, ежь зэреплъыжьыгъагъэр ары нахь.
ЗыгорэкIэ Гуцэ къылъэгъугъэхэми ышIэрэп. Ащыгъум хьэйнапэ хъугъэ. СыдынэкIэ еплъыжьын. Таущтэу
къылъэгъуна - Гуцэ пIэм хэлъыгъ, мыдырэр декIо-рекIокIэу шъхьаныгъупчъэм иплъыгъагъ.
Сыд Зурет зэриIожьыгъэми, Хьатамэ инэплъэгъу
щыгъупшэрэп.
Пчъэм зыгорэ къытео.
Хэта чэщ хъужьыгъэу къыфэкIуагъэр? Хьатамэмэ
шIэ?.. Сыда Зурет дэжь Хьатамэ къызкIэкIон фаер? Армырэу къычIэкIмэ?..
- Хэт ар?
- Сэры, Зурет, къыIух,- Къутасэ пчъэ кIыбым къыщэджэ.
Сыда шъуIуа Къутасэ зыгъэгумэкIрэр, джырэблагъэ
ыдэжь исыгъ.
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Къутас?
- Сиделагъэ сегъэгумэкIы,- Къутасэ шъхьатехъор
пIэкIор бармэкъым редзэкIы,- сыкIожьыгъэшъ, къыкъокIыкъомэ сэIошъ, сыпаплъэшъ сыщыс. Мы хъулъфыгъэ
лъэпкъхэр хьэм фэдэх, Алахьым ешI, ешхэ-ешъохэу зэхэсых.
- А Къутас, ар умыIо,- Зурет мэщхы,- тыгъуасэ
заом къикIыжьыгъэ лIыр къэкIожьыгъо имыфэу уадэжь
къэчъэна? ЗибэшIагъэм имакIэ шIэжьын. Ащ фэдэу
къыкъокIын горэ сиIагъот сызэрежэнэу, зы мафэп,
илъэсипшIи сежэни...
- Хъугъэ, пIy Iугъожьэу узэрежагъэр! Зыгорэм
ышъхьэ къэоухъумэ пIозэ, сыоплъымэ ощ нахь дахэ мы
хэгъуашъхьэм исэп, ор-орэу зыоухыжьы.
- Адэ, уежагъи о...
- Сежагъ сызажэрэр сшIэщтыгъэти,- Къутасэ
хэщэтыкIы, тIэкIу тырегъашIэшъ къыпедзэжьы,- нычхьапэ къыкъомыкIын Iоу сшIагъэмэ, джы нэс сежэщтыгъэп.
СэшIэ сэ хъулъфыгъэхэр зыфэдэхэр. ЗэхэтIысхьанхэшъ,
гъакъ рагъаIоу зэхэсыщтых. ЕтIанэ Iо цIыкIу горэ къахэхьани IошхокIэ аухыжьыщт. Ашъыу, aIo шIоигъор арэIу

--- Page 365 ---

фаеми, къытпаIухьан агъотынэп, щэкIэ тыгъэпскIыгъ...
Шъыпкъэ, Зурет, слъэгъу сшIоигъу. Орденхэри ыбгъэ
хэфэжьхэрэп аIуагъ. Сезэгъы ылъэгонджэ зэрыт фэмыуфэжьми, лIы Iае щыIэп, шъуз Iай нахь. ДэхэцIыкIоу конторэм чIэтIысхьажьынышъ, иIофшIэн пыхьажьын.
- Джыри дух ущигъэкIэнэп,- Зурет ыгу къэкIыжьы
Къутасэ идух гъэтIылъыгъэу зыхакIэщтыгъэр.
- А сыфае гущэп, сиунэ ежь къихьажьэу серэIи, ащ
нэмыкI сыфаеп,- Къутасэ ышыпхъу нахьыжъ ишIыкIэу
хьаку лъэпсэ фабэм етIысхьэ.- Тэ щыIа къэкIожьыщтри,
сыкъэкIожьы ыIуи письмэ къызэритхыгъагъ, ячылэ къызэрэкIожьыгъэр сымышIахэу зэхэсхыгъэ...
- А Къутас, зэба, лIыр къэкIожьыгъо игъафэба!..
- Тэрэз, Зурет, тэрэз. КIо, пшIэрэба... Тумы тхьа ешI
мы гуцэфэшIын мыгъор, тызымыгъапэрэ щыIэп.
БзылъфыгъитIур чэщныкъо кIахэ нэс щысыгъэх.
Джыри зэрэщысыгъэхэм фэдизэ щысыгъэхэми аIон
икъун агъотыщтыгъэ.
- Къин плъэгъугъэми шIэхэу пIотэжьыщт, Къутас,-
пIэхэр ышIыжьхэзэ Зурет къыIуагъ.
- Зэ, Зурет, зэ. Мо зэ слъапэ иунэ исэгъэдзэжь...
ОшIа, тIэкIу сэщынэ тырагъэшэхъукIынкIэ. Бзылъфыгъэр
джы мацIэм фэд, Iапэ зыфэпшIрэр уауж къилъэдэщт.
Заор амыухэу шъузкъэщэжь сыхэхьажьыщтэп зыгорэкIэ
ыIуакъомэ сыкъэпшIагъ... Джащи сыщэщынэ, уахътэ
тешIэ къэсми узфэмые Iаджи къыздехьы.
Хэти игупшысэ шъхьэнтэ хэлъэу бзылъфыгъитIум
ячэщ зыхаушъафэ.
- Очъыя, Зурет? - тIэкIу зытешIэрэм Къутасэ къэупчIэ.
- Хьау.
- Ары гущ... Хъун, чъые, бащэмэ уямыгупшыс. Тыгъолъыжьмэ имыщыкIагъэмэ тшъхьэ ядгъэгъэузыжьзэ,
жъы тяхъулIагъ. Джы нахь зызэрэдгъэдэхэным тыпылъын фае, ар зыщымыгъэгъупш. А-ей гущ, Фаинэ тэ къитхыжьын джы, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, сызиджагъом
ынэ къыригъэзэу джэнэ цIыкIу горэ езгъэдыщтыгъэ. Мы
бзылъфыгъэр чылэм зыдэкIыжьыгъэм азыфагу сшъхьэ
икIрэп. Моу заор зэраухэу апэ чылэм тыдэкIынэу зыщыхъурэм, джа зэрэтIогъагъэу, ыдэжь хьэкIапIэ къэкIожьыгъэм зедгъэщэщт. Ащ нэсы ори, Зурэт, зыцIэ рамыIуагъэ гори къыпфыкъокIынкIи мэхъу, тызэдежьэни
тыкIоныгъи. Сыд ащ къепIуалIэрэр?..
Зи къыIуагъэп.
- Адэ Зурет, зи къапIорэпи?..- Къутасэ джыри
къэупчIагъ, зэупчIыгъэр къэмыхъыяхэ зэхъум, ежьежьырэу зэриIожьыгъ.- ТхьамыкIэр, чъыежьыгъэщтын.
Джыри зи къэзымыIоу щылъыгъэ Зурет игупшысэ
нэмыкIыгъ...
III
- Тхьа, КъутасэкIэ сэгушIом,- Гуцэ зызэхехым
ыIуагъ,- къин макIа, тхьамыкIэм, ыщэчыгъэр. Боу шъуз
шIагъу, боу бзылъфыгъэ дышъ.
- Зэрыхьажьыгъэ унагъори фэчэфэу къыпэгъокIыгъ
аIуагъ,- гъунэгъу ныом аущтэу зэрэхъугъэр зэригуапэр
къыхэщы.- СыIукIэ пае Къутасэ гушIубзыоу къыспэмыгъокIэу къыхэкIыгъэп, цIыфышIу. ЛыфафэкIэ ар осIон
слъэкIыщтэп, ыбзэгу пакIэ зыгорэ щигъэджэгу зэпытыщт.
Адэ джары гур бгъэкIоды хъущтэп зыкIаIорэр, хэта зышIагъэр КъутасэкIэ Iофыр зэпыфэжьынэу. ПшIэхэнэп о
уикIали къызщыкъокIыжьыщтыр.
- Е-о-ой, Аскэр гущэкIэ хъущтыр хъугъахэ.
- Ар умыIо, тхьам игукIэгъу ины.
- Джы нэс зикъэбар къэмыIугъэм пкIэ иIэжьэп, тызэрежагъэри хьаолый. Мыхъунэу зыхъукIэ, сыд фэдизэу
уежагъэкIи хъущтэп...
- Адэ, сыдэу пшIын...
Аскэр зыщэIи, щымыIэжьэу икъэбар къызэIуи,
илъэситIурэ ныкъорэу зыщежэгъэ пIалъэми непэ фэдэу
Гуцэ ыгу кIодэу зыпарэкIи къыхэкIыгъэп. Гъунэгъу ныомрэ ежьырырэ ягущыIэ лъапсэкIэ къежьагъэ хъугъагъэп.
Ащ нахьи нахьыбэрэ рыгущыIэхэу чIыпIабэ ифагъэх.
Гъунэгъу ныом дэгущыIэ зэхъуми, изакъоу къани
гъатхэу къихьагъэм ичъыг къутэмэ шхъуантIэу шъхьаныгъупчъэм къыIуищаерэм еплъы зэхъуми, ынэгу
кIэмыкIыщтыгъэр Зурет ары. Пчъаблэм къызэрэдэкIэу
апэу духымэ IэшIур пIэм хэлъэу къыкIэуагъ, мыкIэпс дэдэми ышъо джыри пымыутыгъэу джэнэ къолэн цIыкIу
щыгъыгъ...

--- Page 366 ---

Духымэу унэм итымкIэ гъунэгъу ныор къызеупчIым,
Зурет къызэрихьэгъагъэр Гуцэ ыушъэфыгъагъ.
"Сыпэ зэхъум, дух тIэкIу горэ къысфэнэжьыгъагъэти зыхэскIэжьыгъагъ" риIогъагъ...
Гуцэ ыгу къызэхахьэ.
Нахьыпэм нэпсэу ынэмэ арымытыжьыр кIилъэкIыкIы
фэдэу ышIыщтыгъэми, джы къыздикIыгъэр ымышIэу
къечъагъэх, IэплъэкIыжъыер ыгъэшъокIыфэкIэ ыгу жьы
дигъэкIыгъ. Ардэдэми ыгуи нахьышIу хъугъэ. Адэ, сыдэу
ышIын, щтыргъукIым ыуж гъатхэр къыкIэлъэкIо, егъашIэм
зигъатхэ къимыхьажьыщтыр икIэлэ закъоу зикъашъхьэ
зыдэщыIэр ымышIэрэр ары. Чъыг гъугъэми къыдэчъэхыжьы. ЗыкIи Зурет ыгу ебгъэрэп. Ари щыIэн фае. Ишъузыгъэми зэремыжэнэу ежагъ. Ащи зэ горэм чэфыгъо
гори къыфыкъорэкI. ТхьамыкIэм пшъэшъэжъыеу ригъажьи, ытэмэпкъ цIыкIухэр къин мыухыжьмэ зэхакIыкIагъэ.
Ащ ыщэчыгъэм фэдиз зыщэчыгъэр зырыз дэд. Хэта
шъуIуа зызфигъэкIэрэкIагъэр?.. Гуцэ чылэр гукIэ къызэлъекIухьэ, заом къикIыжьыгъи къикIыжьынэу къэти
алъэIэсы. Мыры ыIонэу зыми тыриубытэшъурэп.
Письмэзехьэ пшъэшъэжъыер ыдэжь къыIухьажьырэп, джары чылэм къэбарэу дэлъыр зышIэрэр. Хэт къыгъахьрэ письми ащ IэкIэкIы. Нахьыпэм щагум дэкIыти къэлапчъэм дэжь Iусыщтыгъ шъхьакIэ, ари ылъакъомэ
афэшIэжьрэп. Урамым рыкIуи къырыкIожьи инэплъэгъу
кIэтыгъэх. Письмэзехьэ пшъэшъэжъыер блэкIыщтыгъэп
изытет къыкIэмыупчIэу. Зи фэIогъагъэп письмэ къыфимыхьми зэ нэмыIэми ыдэжь къилъэдагъэмэ.
Сыда сэIо къэхъугъэр Зурет ищыIэныгъэ ащ фэдизэу
ымыуплъэкIумэ мыхъунэу. Шъхьэм къихьэгъэ цыхьэмышIыныгъэмкIэ зыфэгубжыжьы. Зурет сыда Гуцэ къызэрэфыщытыр, ыпхъоп, инысэп зэраIоу. Аущтэу зэрэщыт
пэтзэ ыпхъу шъыпкъэ къызэрэфыщымытынэу къыфыщыт. Зы шхын шIыгъэ хинрэп, къэкIошъ унэр къэбзэ-лъабзэу фызэIехыжьы. ФэгыкIэ. Ар имыкъоу сабыим фэдэу
лэджэным регъэтIысхьэшъ егъэпскIы. Зы гущыIи римыIуахэу ежь ыгу къэкIи, зымафэ унэр къыфыкIиижьыгъ. Хэт
иунэ ихьэми боу нысэ хъупхъэ хъун, ежь гущэм инасып
къыхьыгъэп. Ащи шъхьэ зэкъо къурэу игъашIэ къыхьын

--- Page 367 ---

ылъэкIынэп. ЦIыфы фэдэу зыгорэ ыпэ къифэгъагъэмэ
ыIотэжьыни.
Зигугъу ашIырэр пчъэшъхьаIу тес зэраIоу, письмэзехьэ пшъэшъэжъыер унэм къихьагъ. Зэрилъэгъугъэм
лъыпытэу Гуцэ ышъхьэ къыпхъотагъ:
- Сыд, нынэ, къэбар гушIуагъоу къысфэпхьыгъэр?
- Джыри зи щыIэп АскэркIэ...
- СэшIэ гущ, сыд щыIэн...
- Фаинэ письмэ къыпфигъахьыгъ.
- Ара, сыда шъуIуа ищыIакIэр, къедж, нынэ.
Гуцэ ипсауныгъэ Фаинэ къыкIэупчIэ, ылъакъомэ
къяхьылъэкIэу пIэм хэгъолъхьагъ ыIуи Зурет фэтхэгъагъэти, зэригъэгумэкIырэр къыщеIо. ЧылэмкIэ бэмэ ягугъу
къыщешIы.
Зурет зыгорэм письмэ къыфетхымэ ыIони еупчIынэу
ыгу къыпылъадэщтыгъэ шъхьакIэ, еупчIынэу рикушъущтыгъэп.
Пшъэшъэжъыер зэтэджыжьыр ары фэмыщыIэу къызыгузэжъуагъэр, ау зыфаем ышъхьэ къыримыхышъоу
лъыджагъ:
- Адэ Фаинэ Зурет письмэ къыфитхыгъэба?
- Ащ иер тыгъуасэ къыIукIагъ.
- Ара, ащыгъум апэ ащ къыфэтхэгъагъэщтын... Адэ
ар къыфэмытхэмэ хэт къыфэтхэн, тхьамыкIэ цIыкIур изакъоу унэм къинагъ.
- Фаинэ изакъоп, нэмыкIхэри къыфатхэх.
- Хэта?!
- Янэшыпхъум иписьмэ зэпыурэп.
- Янэшыпхъура зигугъу пшIырэр?.. Адэ сэ нэмыкI гор
сшIошIыгъ...
Унэм письмэзехьэр зекIыжьым, Гуцэ зыфэгубжыжьыгъ, Iофы зыригъэшIэу аущтэу еупчIын фэягъэп.
Зымафэ Хьатамэ ыдэжь къызэрихьэгъагъэр ыгу къэкIыжьы, Мы дунаим темытыжь конфет джыбэшхо къыфихьыгъагъ. Гопэтегъэу хъун ыIуи, ыжэ дидзагъ. Письмэзехьэ пшъэшъэжъыем конфетым щыщ зэрэримытыгъэр ыгу къеожьыгъ. Щыгъупшэжьыгъ нахь, зи хэлъэу
ышIагъэп. Ымыухзэ хихыни, заулэ фигъэтIылъын.
Конфетэу жэм дэлъым кIэшъузэ Гуцэ игупшысэ нахь
шъабэ мэхъу. Гъунэгъу ныор къызехьэм, цылъэпэдэу

--- Page 368 ---

Хьатамэ фишIыщтыгъэу зэпигъэужьыгъагъэр къештэжьы. Цынэ зытIущ риугъэу Зурет идухымэ джыри
къыкIахьэ фэдэу къыщыхъузэ, игупшысэ зыпещэжьы.
IV
Мафэ къэс чылэмкIэ Хьатамэ ыгу нахь къэщагъэу
хъущтыгъэ. Шъхьэзэкъо щыIэныр егъашIэм фыхахыгъа
мыщ! Адырэ цIыфхэр зэрэщыIэхэм фэдэу ежьыри
щыIэмэ шIоигъу. Заори ыкIэм факIошъ, мазэ къыхэкIрэп
лIы горэм къымыгъэзэжьэу, уIагъэу къэкIожьы е лъэгъун-лъэгъоу къыдахьэ. Гъэрэ фэмыдэу цIыфмэ ячэфыгъи анэгумэ акIэолъагъо.
Дунаим идэхэгъуми, Хьатамэ хьылъэ-хьылъэу имафэхэр къехьых. Гъэтхэ уцэу къыхэзэрэхыгъэхэми ащыгушIукIыжьрэп, имэлхэри джау шъхьэфэкIо къэкIухьэхэу
тхышъхьэм тетых. Ахэри ынэмэ къапэIухьажьрэп. Орэд
цIыкIоу ыбзэгупэ телъыщтыгъэри щыгъупшэжьыгъ. Сыда
Хьатамэ зажэу дунаим зыфытетыр? ЕгъашIэм мэлэщыжъыр ичэткъуртэ набгъоу къыхьыщта? ИкIымафи
игъатхи зэфэдэ. ЖэкIагъом зыIугъэкIэгъэн фае. Колхоз
мэлхэми къахэхъо, изакъоу Iыгъыгъуае къыфэхъух. Мэлэхъо гуадзэ горэ иIагъэмэ дэгъугъэ. Зы мыхъуми гущыIэгъу фэхъуныгъи. Чылэр губгъом ит, ежь тхышъхьэм изакъоу тет. Адэ аущтэу ущыIэмэ, уизэкъо шъыпкъэу егъашIэм къэпхьын!..
Хэта мо къакIорэр?.. Бзылъфыгъэ горэ чылэм къыдэкIыгъэу губгъо гъогум къекIу. Хэтми сыдэу зигъэкIэсагъа, бэшIагъэ губгъо шъузхэр зыдэкIыгъэхэр. Зурета
сэIо? Ары, Хьатамэ ыгу къэIэлы, Iэшъо цокъэ бетэмалхэри непэ къызщилъэнхэ фэягъэп. Зыгорэм шъхьас зэпытэу къехьы. Хъуна ар, зыфэгубжыжьы, фэшъуаш. Мы
цокъитIур зыщимылъэнэу тхьапшрэ Гуцэ къыриIуагъ.
ШъхьаскIэ арэп, ылъакъохэр хъоо-пщаоу зэритхэр ары...
- Непэ зыбгъэкIэсагъ, Зурет?
- СшIэрэп непэ къысэхъулIагъэр, сыгужъуагъ,- Зурет шъхьатехъом зыфеIэри ымышIэу еIэ, чылэмкIэ зыплъэрэм бзылъфыгъэ горэ къыдэкIыгъэу елъэгъу,- хьау,
сизакъоп, муары сэщ фэдэ горэ джыри къэкIо.

--- Page 369 ---

- Гуцэ сыдэу хъура? - Хьатамэ ыIощтыр ымьшIэу
еупчIы, ынэкIушъхьэхэр къэушэплъы фэдэу къыщэхъу.
- Джа зэрэпшI, моу джыдэдэм сыкъикIыжьыгъ.
ТхьамыкIэр изакъоу унэм илъ, сыгу егъу. СыщытыкIай,
тыкъэзылъэгъурэмкIи хьэйнапэ, армырми аIон агъоты,-
бзылъфыгъэу къылъыкIорэм пымылъэу Зурет ежьэжьы.
Зурет къыIуагъэмэ Хьатамэ апылъэп, шъхьэм имыкIэу зэгупшысэрэр игушIо нэгу. БэшIагъэ аущтэу зимылъэгъугъэр, гъатхэм къыдэкIэжьрэм фэд. НэкIушъхьэ
цIыкIухэми лъыр къакIэхъожьы, икIуакIи хэмылъыгъэ горэ
къыхэхьагъэ фэдэу къыщэхъу.
ГубгъокIо бзылъфыгъэу къакIорэр ары мыхъугъэмэ къэгъэзэгъум Зурет къохьэфэкIэ Хьатамэ кIэлъыплъэщтыгъэ. Сыхьатныкъо горэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ыгоу
мышIугъэр бгъэгупэм къыщычэфыжьыгъ. Мо уц шхъуантIэхэми нэмыкIынэкIэ яплъыжьыгъ. ЕIэбэхи, шъынэ
цIыкIоу къыкIэрыхьагъэри къыштагъ. ТIэкIурэ Iэ щифи
ытIупщыжьыгъ. Къушъхьэ лъэныкъомкIэ зэплъэм, ошъогум пщэ псынкIэ фыжьитIу рилъэгъуагъ. ЗэкIэмыхьэзэкIэхьашъоу зэлъэкIох. Ыуж итыр нахь псынкIэу огум
щесы. Бэ шIэн, макIэ шIэн а пщэфитIур зэкIэхьажьын. Дэгъугъэ мо къушъхьэ зандэм нэмысхэу зы хъугъэхэмэ,
ары нахь ышыгукIэ заридзыни ыгощыщтых.
Тутыныбжъэр Хьатамэ ыщыхьагъ.
ЖэкIагъом зымафэ Зурет цIыф дэмыгущыIэу хэти
зыщедзые ыIогъагъ шъхьакIэ, уIукIагъэми умышIэжьынэу
гъэкIэрэкIагъэ. Хэта ащ фэдизэу зызфигъэкIэракIэрэр?
Плъэгъурэба мэшIо тэпэу ынэкIушъхьэхэри къызэрэхихыхэрэр. Хьатамэ ыгу къэбырсырыжьы. Мэлхэр тхышъхьэм къытырерэнэхи губгъом орэкIо Iоу ыгу мэхъу. Зыгорэм зыфигъэкIэракIэу къычIэрэкIи, ащыгъум Хьатамэба хьэм ышхыгъэр. Хэта Зурет икъэбар щыгъозэщтыр?..
Чэлмэткъо Аскъалэ зыIуерэгъакIа? Тэ щишIэна, ар тракторнэ бригадэм тес, мыдырэр пкIэнакIо щыI. Ау щытми,
зыIуигъэкIэни, цIыкIу-цIыкIоу еупчIын...
ЗэкIэми Хьатам афэмыухырэр... Олахьэ аущтэу
ешIэмэ шIэхышIоу Аскэр щыгъупшэжьыгъэм. Тэ тыIофыжьэп шъыу, сыд къытаIуалIэми къыттезагъэ...
Аскъалэ зыIуимыгъакIэ хъущтэп...

--- Page 370 ---

- Тэ укIора упэшъушъоу, къуижъ!..- лажьэ зимыIэ
мэл Iасэм Хьатамэ екуо.
Джыдэдэм мэлхэр ыпэ ригъэзыхьани губгъо хьасэмкIэ ыфыщтых. А лъэныкъом тракторыр щэжъо, Аскъалэ
арынкIи пшIэхэнэп. Мэлыхь бгъэжъым фэдэу затыреубгъошъ, рефыжьэх. Мыдэ умышIэмэ, ащ ежэщтыгъэх
пIонэу мэлхэри IорышIэх.
Мэлхэр чIыпIэ римыгъэтхэу сыд емыкIуа шъхьэм къитэджагъэр? Ашъыу, джы нэс зэрэщыIагъэу джыри къыхьын, гъэшIэгъона модэ пшъэшъэжъые горэм зигъэкIэрэкIагъэмэ.
Гуцэ тхьамыкIэр ары зыми щымыщэу къэнагъэр. Хьаулыеу Зурет къехъулIэгъагъэм зыригъэукIыжьыгъагъ.
Ежь Хьатами ары. Плъэгъурэба джы духымэр къыпилъэсыкIэу гъэтхэ шъофым зэрихьажьыгъэр? Тшъхьэ
ыуж тфыжьын нахь, ащ шIуагъэ иIэжьэп. Делэ нахь къыгурыIогъагъэп, шъуз цIыкIу горэ къэпщэн фае ыIозэ, Зурети мызэу-мытIоу къыриIокIыгъагъ, къесэмэркъэу
шIошIыгъ. Адэ дэгъуба, зи хэлъ щыIэп аущтэу пIоным,
ащ нахь Iаий къытаIолIагъ...
Сыдэу дэгъоу ышIагъа дэнэ шъхьатехъо цIыкIоу къыфищэфыгъагъэр зэрэримытыгъэр. Ритына духымэр
къызпихэу гъэкIэрэкIэгъаем. Хьатамэ сыдэуи ащ къыридзэн. Мы пшIэрэр сыда зыщыщыр къыриIогъагъэмэ?..
Ащыгъум зыдэщытым щытэу къыукIыни... Ащ ынаIэ зыгорэм тыримыдзагъэу щытэп.
Хьатамэ ыгу нахьи нахь Iaey къэбырсырыгъ.
Сыд фэдэу Зурет зыфишIыми, дэнэ шъхьатехъо
цIыкIур Хьатамэ иджыбачIэ икIрэп. Ащ щигъаIэрэм фэдэу тыдэ кIуагъэми къыздырехьакIы.
Зымафэ ащ хьэйнапэ рыхъу пэтыгъ. Гуцэ дэжь ихьагъэу къеупчIыгъагъ:
- А Хьатам, сыда мо уиджыбэ къищырэр?
- Мыра?..- Хьатамэ етхъуи шъхьатехъо къуапэр
джыбэм рикожьыгъ.- IэплъэкIжъый мыр...
Аущтэу къехъулIагъэ пэтми джыри рихрэп.
Ашъыу, Зурет римытми, ритыгъэп. Iофыр ащ нэсыжьыгъэмэ зэритын чылэшхом къыдэкIын. Нахьыпэм фэдэжьэп джы. Пхъужъ цIыкIумэ зыкъIуашIыхьэу аублэ.

--- Page 371 ---

Къытыраубытэшъ къыраIуапэ. Илъэс зыщыплIыкIэ пхъэтэпэмыхь утшIыщтыгъэ шъхьакIэ, джы ощ фэдэ тэ къитхыжьын. Апэ къесэмэркъэухэу Хьатамэ къышIошIыщтыгъэ. Сэмэркъэум шъыпкъэ зэрэхэлъыр ымышIэуи
арыгъэп, ау ардэдэр ышIошъ ыгъэхъунэу фэягъэп.
Хъущтэп Хьатамэ ищыIакIэ!..
V
ГушIогъошхо къыздихьэу 1945-рэ май мэфэкIыр
къэблагъэ. Дэгъунэхьаблэ изакъоп, зэрэхэгъэгоу а
гушIуафэм зыдиIыгъ. Ау мыры Iоу къызыщысыщтыр
зыми ышIэрэп. Радиоми икъэбар Iуати зэпыурэп. Газетхэри губгъо пщыпIэм, тракторнэ бригадэм щызэIэпахых.
Заор ыкIэ факIо къэсми, Зурет ыгу бгъэм къыдэбэгыкIы. Адэ, сыдэу пшIын, текIоныгъэр гушIогъо закъокIэ
къакIорэп, ащыгъум текIоныгъ аIоныеп. Ар огъушхо
уахътэм зэжэгъэхэ шыблэ гъогъошхом фэд. ЧIылъэ
гъукIагъэр зыфэлIэрэ ощхышхом псэ зыпымытыжь Iаджи
ипсыдзэ быби реуты, ошъу зыхэтыжьрэм гуауи къыздехьы.
Хьатамэ ышIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, Зурет ицIыф
щыдзыякIэ пае ЖэкIагъом къыриIогъагъэр шъыпкъэ.
Загъэпсэфынэу бзылъфыгъэхэр зытIысхэкIэ, ежь изакъоу хьасэм пкIэу хэты, къызтэджыхэрэм зыдынэсыгъэ
чIыпIэм щетIысэхы. Щэджэгъуашхэр къэсэу пщыпIэм
къызыкIожьхэрэм, зы гущыIи къыжэдэмызэу шхэти,
къыздикIыгъэм кIожьыщтыгъэ. Аущтэу ищыIэныгъэ
къыхьми, гъэкIэрэкIэгъаеу губгъом къыдэкIы, непэ щыгъыр неущ къызщилъэжьрэп, идухыми шъхьэр къегъэуназэ aIo.
- Тэ къырихыра сэIо мыщ дух щымыIэжьыр? -
пхъужъхэр егъапэх.
- Хьатамэ идух фабрикэ къыдегъэкIыщтын...- кIэнэкIалъэкIэ аухыжьы.
Зурет дымыIу зызыфишIыщтыгъэр анахьэу зылъ
къижъукIыщтыгъэ пхъужъ жэмыIанхэр арых. Ахэм защедзые ыIозэ, зы гущыIэ Iаий ыкIыб щызымыIощтыгъэхэр
егъэнэгъуаджэх. Зытеплъэн ымылъэкIэу ылъэгъу мыхъухэрэр сэмэркъэу мышъо-мылхэр къыдэзышIынэу

--- Page 372 ---

ежьэщтыгъэ шыкуаохэр арых. Ащ пае яку имытIысхьэу
ябгъукIо, лъэсэу губгъом макIо, къэкIожьы.
ЖэкIэгъо Пщыкъанэ бэшIагъэ Зурет дэгущыIэмэ
зышIоигъор, фимызэзэ неп-неущэу къехьы. Мафэ кIорэп
районым амыщэу.
Непэ ЖэкIагъор тIоунае районым ащагъ.
Ащ фэдэ IофкIэ мафэ къэс арэщэри езэгъы, шыоуи
лъэсэуи кIони къэкIожьын. Райкомым къыщыраIогъэ зэо
Iоф гушIуагъохэр шъхьэм икIыхэрэп. Къэсы пэт текIоныгъэр.
Гъэтхэ тыгъэм ригъэзыхыгъэу игъогу екIу.
Сыхьат зытIущ горэмкIэ губгъуакIохэри чылэм
кIожьыщтых. Арми зы нэбгырэ бэлэрэгъырэп, къытефэрэр ышIэу губгъо шъофым ит. Шъхьатехъо зытехъогъэ
закI рилъагъорэр. Гъунэгъу колхозым ишъофи бзылъфыгъэ нэмыкI итэп. Ахэр ары мыхъугъэмэ колхозхэр
итIысхьапэныгъэхи.
Мы Ужыбэ Хьазрэт Iушыжъ. Дунаим ыгу къэмыкIын
щыIэп. Бзылъфыгъэмэ афэгъэхьыгъэу непэрэ зэIукIэм
къыщиIуагъэр, зи атемыфэ къыIуагъэп, ежь фитыгъэмэ
дунаим афимышIэн щыIагъэп. Адэ, заом къикIыжьхэрэ
хъулъфыгъэмэ бзылъфыгъэхэри афэдгъэдэных, ащкIэ
умыгумэкI, хъулъфыгъэ Iофи бзылъфыгъэ Iофи зэрахьагъэ, зы мэфэ закъуи тыкъагъэукIытэжьыгъэп. Мары,
джыри лэжьыгъэ бэгъуагъэ къагъэкIы.
Зырыз-зырызэу губгъокIо бзылъфыгъэхэр ЖэкIагъом ынэгу кIэкIых. Ыгу ебгъэу зы нэбгыри ахэтэп. Яколхоз хэмытыжьми дэгъу, лъэшэу игуап Къутасэ илI зэрищэжьыгъэр. ЛIыр згъотыжьыгъэшъ ыIоу ыIэ зэтедзагъэу
щысэп, апэ итэу колхозым Iоф щешIэ, итрактори уцу иIэп.
Хьаулыеу лIым къыфидэнэп шIошIи гумэкIыгъагъэ. Джырэблагъэ гъунэгъу чылэ губгъом ихьэгъагъэти, итрактор
быракъ плъыжь цIыкIур пышIагъэу апэрэ чIыпIэр ыIыгъ.
ДэнэшIэ Гуци ылъакъомэ амыхьыжьы охъуфэ Iоф ышIагъ.
Ахэмэ афэдэу зыцIэ къепIон закI гум къэкIхэрэр. Хьатамэ шIэ, ащ изакъоу Iофыгъуищ колхозым щызэрехьэ -
мэлахъо, былымгъашх, къэрэгъул. Зымафэ къызэрелъэIугъагъэмкIэ зыгорэм фегупшысэгъэн фае. Тэрэзба
адэ, егъашIэм мэлэщым тесын ылъэкIына. Гуцэ ышъхьэ
ригъэзылIэжьмэ унагъо зэришIэщтым пылъын, къыIуапэрэп шъхьакIэ, зыгорэм ынаIэ тыримыдзагъэу щытэп.
Арэу щымытыгъэмэ мэлэхъо зэIукIэм зэкIохэм шъхьатехъо къолэн цIыкIур къыщэфыщтгъэп. Гуцэ пай ыIогъагъ
шъхьакIэ, сыд пIэм хэлъ ныом ришIэн ащ?
ЗэкIэри дэгъу, зы ныIэп ЖэкIагъом ыгу къеорэр. Зурет изэкъо щыIакI ары. Мы бзылъфыгъэ цIыкIур моущтэу щымытын Iоу ышIагъэмэ, фимышIэн щыIагъэп. Колхозым имылъкукIэ бухгалтер курс ыгъэкIонэу зыреIом,
фэкIогъагъэп. Тракторнэ бригадэм учетчицэу афишIын
зеIом, къедэIугъэп. Сыд фиIуагъэми, сыд фишIагъэми
гъатхэм шIонакIэр, гъэмэфэ хыныгъом щыбзакIэр
афитIупщрэп. ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъор инэшхъэигъэ
щыIакI. Тхьапшрэ узажэрэм хьаулыеу уемыж риIуагъа,
ащ паий къымыгъанэу илъэс пчъагъэм паплъэ. Аскэр бетэмалыр псаоу щыIагъэмэ, джы нэс икъэбар къэIуныгъи.
Мары тидзэхэр нэмыцым зехьэхэм, гъэры хъугъагъэхэм
якъэбархэр къэIугъэх. Ары шъхьакIэ, аукIыгъ aIoy тхылъ
къафатхыгъагъэп.
Бзылъфыгъэ купыр зыдэкIожьырэ лъэныкъомкIэ
къикIэу Зурет хьасапэм къекIу.
- Мо купмэ укъыщанагъа, Зурет?
- Сыкъыщанэн моу джыри рыкIохэу къырыкIожьхэмэ.- Зурет ЖэкIагъом къеплъы.
Заор къызежьэгъэ илъэсым колхозым къыхэхьэгъэгъэ Зурет ары Iоу пшIэжьынэп ыпашъхьэ итыр. Шъоф
тыгъэм ынэкIушъхьэхэу ылыцIагъэмэ зы чэфыгъакIи
къакIэщырэп. ЫнитIоу зэгорэм къилыдыкIыщтыгъэхэр
ныкъокIуасэхэу ынэпцэ дэхитIу закъоу къыхэнэжьыгъэмэ къачIэщы.
- Уеджэ пшIоигъуа, Зурет? - ыгу къыIэты шIоигъоу
ЖэкIагъор ошIэ-дэмышIэу Зурет еупчIы.- КъэошIэжьа,
заом ыпэкIэ еджакIо укIо пшIоигъуагъэшъ ары.
- Е-о-ой, Пщыкъан, джы сыд сэ сиеджэжь...
- Ар умыIо шъыу, уемыджэмэ, хэта еджэщтыр!..
Сыд риIуагъэкIи, сыдым тыригъэгушIухьагъэкIи ЖэкIагъом Зурет "хъун" къыригъэIон фэлъэкIыгъэп.
- Ащ нахьи нахьышIу, Пщыкъан, районым къэбарэу
къипхыгъэр къаIори.
- Къэбар дэгъу нахь, къэбар дэй къэсхьрэп. Заом
икIэух непэ-неущэу къытэIунэу мэгугъэх.
15 Заказ 078

--- Page 373 ---

- Зэ аухыгъот,- хьылъэу джыри Зурет хэщэтыкIи,
ипкIэн ыуж ихьажьыгъ.
VI
ЖэкIагъомрэ Зуретрэ зызэдэгущыIагъэхэм мэфэ
зыщыплI тешIагъэу щайшъогъу ужмэ адэжь губгъом
гушIогъошхо къитэджагъ. Зурет плъэмэ, бзылъфыгъэмэ IаплI зэращэкIэу елъэгъу.
Къекуох, Iи къыфашIы.
Зурет къызэкIащтэ, ежьыр арэу зыфэгушIохэрэр
къышIошIы. Сыда Нарынэ Зурет пае ахэмэ IаплI зыкIызэращэкIын фаер? КъыгурэIо джы, заор аухыгъ. ШIуанэхэр
чIадзыхэшъ, бзылъфыгъэ пкIэнакIохэр пщыпIэмкIэ мачъэх. Апэмычыжьэу жъощтыгъэ Аскъали къэджэ:
- Заор аухыгъ, Зурет!..
ПщыпIэм екIурэ гъогум ку гори тет, шыкуаор зандэу
шымэ ашъхьащытэу мэбыбы нахь, чъэрэп. Сыда Зурет
къыгъэ пIонэу хьасэм зыфыхэтыр? Гур лъэпэрапэу къытео. ЦIыфмэ ягушIуагъо зыдахьырэ лъэныкъомкIэ ежьыри кIонэу ежьэ шъхьакIэ, пцэшIо чъыгъитIу пIонэу ылъакъохэр чIыпIэ фихыхэрэп. Ышнахьыжъи, яни, Аскэри ынэгу
къыкIэуцох. Ахэри къеджэхэ фэдэу къыщэхъу. Гум
ихьылъэ ытамэхэр къефызых, нэпсым ытхьалэу зыдэщыт
чIыпIэм щетIысэхы. Е-о-ой, сыд сиамал ыIорэм фэдэу
жьыбгъэ макIэу къыкIэпщрэр ышъхьаци ишъхьатехъо
къуапи къедэхашIэ. Ошъогум ит пщэф псынкIэм "зыгъэпыт нынэ" къыреIо. О уизакъоп, сшыпхъу цIыкIу, гукъауи
гушIуагъуи зыбгъэ дизыр, къыреIо пIонэу тыгъэр къыIоплъэ.
Зурет ытэмэпкъитIу ыпхъуатэу шъхьэтехъо къуапэр
ыцапэ дэлъэу мэгъы. Гъы, Зурет, гъы. Угъэу бгъэм дэлъ
гуапэр дэбгъэкIмэ уигукъао нахь псынкIэ хъун. ЕмыкIу
умышIы, джыркIэ орыкIэ тыамалынчъ. О пшIэрэп нахь
гукъаоми гушIуагъуи хэлъ, непэ фэдэу ари къыплъыIэсын.
Узщымыгугъырэ Iаджи дунаим къытехъухьэ, уигугъэ
паплъэ бгъэгум дэрэлъ, къеушъыи.
Сыд къыраIуагъэми ЗуреткIэ дунай нэфыр шIункIы.
Уашъуи, чIылъи, жьыбгъи, пщэфи, натрыф хьасэм щыкIэкIыжьэу зи щыIагъэп. Ахэр фэдэгух, фэнэшъух. Зы

--- Page 374 ---

гушIуагъуи зы гукъауи ЗуреткIэ щымыIэмэ нахьышIу.
Сыда ахэр джы зэрищыкIагъэхэр, джы нэс къызэрихьыгъэу джыри дунаим тетын.
Тыгъэу ыубытыгъэр къытIупщыжьыгъэ пIонэу тIэкIу
зытешIэрэм ошIэ-дэмышIэу игупшысэ хьылъэмэ Зурет
къахэужьы. ЗыплъэкIэ, губгъо пщыпIэм цIыфыр тиз. Сыда Зурет мыщ дэжь зыфыщысыр, изакъуа тхьамыкIагъо
зиIэр? Тхьапша мо бзылъфыгъэу зишIуанэхэр чIэзыдзхи
гушIуагъом пэгъочъыгъэхэм ежь фэдэу ахэтыр? Чылэм
игукъауи уигукъэон фае, чIылъэм игушIуагъо уигухэкI
закъокIэ бгъэнэшхъэи хъущтэп.
Къэтэджыжьын зыщиIорэм, чыжьэкIэ Iошъхьэмафэ
елъэгъу. Зурет ыгу нахь псынкIэ къэхъу. Сикъушъхьэ
дышъ, джыри укъысфэкIуагъа ыIорэм фэдэу маплъэ. О
закъор ары джы къысфэнэжьыгъэр еIошъ, джыри къыщеутэ. Къиныгъуи гушIуагъуи садэжь укъакIо, зыкIи
IэкIыб сыпшIрэп.
- НекIо, Зурет, уизакъоу ущымыт,- пщыпIэмкIэ
кIохэу къекIолIэгъэ бзылъфыгъитIумэ язым къыреIо,-
зым илI хэкIодагъ, адырэм ышнахьыжъ,- тэгъыкIэ пкIэ
иIэп.
ЦIыфхэр гушIуагъом зэрищэлIэжьыгъэхэу хьамэм
тизых. Гъырэр мэгъы, гушIорэр мэгушIо.
ЖэкIагъор пчэгум ит. ТекIоныгъэ гушIуагъом зэхихьэгъэ зэIукIэм къыщэгущыIэ:
- ...Къин тлъэгъугъэ, гугъэр тIэкIэмызэу тежагъ, тызэжагъэм непэ тыкIэгушIужьы. Бэ гукъаоу зэдэтщэчыгъэр, бэ тынэгу кIэкIыгъэр, сыд къыташIагъэми тихэгъэгу
афиутыгъэп, тизэкъош псэукIэ зэкIэми атекIуагъ. Къэт зиIи
зимыIи, фэхыгъэ зиIи зимыIи текIоныгъэм шъудэгушIу,
шIукIэ зитекIоныгъэ гъогу техьащтмэ ащыщ тхьэм тешI.
ЖэкIагъом ыуж къэгущыIагъэхэми ягущыIэ дэхагъэ,
лъэпIагъэ. ЦIыфмэ ягушIуафэ ошъо чIэгъым чIэфэжьыщтыгъэп. Дэгъунэхьэблэ пщыпIэм изэкъуагъэп ар зыщыхъущтыгъэр. Ащ щымыгушIукIыщтыгъэ чIылъэкъуапэ
дунаим тетыжьыгъэпщтын.
Губгъом Зурет къызекIыжьым, ядэжь дэхьажьыгъ
шъхьакIэ, изакъоу унэм изэгъэшъугъэп. Нибжьи къызэрэхэмыфагъэу унэ дэпкъхэри джэхэшъогури хымэ фэдэу къыщыхъущтыгъэх. Сурэтэу пылъагъэхэм зяплъыр
15*

--- Page 375 ---

ары икIэрыкIэу гур къызыузыжьыгъэр. Сэфэрырэ Аскэрырэ заIоплъэм, къыгъази унэм къикIыгъ. Гуцэ дэжь кIони
къыщысын, ащи изэкъо шъыпкъ.
Пщынэ макъэ ягъунэгъу хьаблэмкIэ къеIукIы. БэшIагъэ Зурет пщынэ макъэ зызэхимыхыжьыгъэр. Чэфыгъом хьаблэр къеIэты. Бэгъмэ яун къызэрыIукIырэр.
Тыгъуасэ якIэлэ нахьыжъ къэкIожьыгъ.
Дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Зым игушIуагъу, адырэм игухэкI. Зым зы нэбгырэу ыгъэкIуагъэр къыфэкIожьы, нэбгырищ зиунэ икIыгъэм къэгъэзэжь яIахэп.
Таущтэу хъура, зы гукIэгъу гори щыIэжьыхэба? Шъыпкъэ заом гукIэгъу щыIэп зэраIорэр. Аущтэу eIo шъхьакIэ,
непэрэ гушIуагъор фэхыгъэ зиIи зимыIи зэдырягушIуагъу.
Гукъэо-гухэкI закIэкIэ дунаир зэхэтыгъэмэ чэщ мэзахэу
чIылъэм къыхьыныгъи. Чэщым сыдигъуи мафэр къыкIэлъэкIо. ТхьамыкIагъор изакъоу къэмыкIоми, ащ гушIогъо
цыпэр хэщэягъэу къызыдехьы.
Пчыхьэ тэмашъхьэм телъэтырэ орэдым зепхъуатэ.
ЦIыфмэ ягушIуагъуи хегъахъо. Зурет урамыпэр зэпичи,
ДэнашIэмэ ячэу лъагъо зытехьэм, ошIэ-дэмышIэу непэрэзымафэм ыгу къэмыкIыгъэ Хьатамэ ынэгу къыкIэуцуагъ. Сыда шъуIуа ыгъахъэрэр, дунаир игушIуагъощтын?.. Гуцэ дэжь къэкIогъэна, ылъэгъу шIоигъоу
мэхъу... КъыIукIэ къэсми зыгорэ къыриIо шIоигъо зэпыт,
къыфеIошъурэп нахь. Зымафэ псыкIэим зыщыIокIэм,
нэгушIоу къыпэгъокIыгъагъ. ЗытIо-зыщэ иджыбэ иIэбэжьыгъ шъхьакIэ, къыримыхышъоу илъыгъэр ышIэрэп.
Мэлэхъо гуадзэ горэ къызэрэфашIэу Гуцэ дэжь къэкIожьынэу зэрэрихъухьагъэр къыриIуагъ, имэлэщ тесыкIи
щыIакIэ зэрэмыхъущтыр, ышъхьэ зэрегупшысэжьрэр
къыфыхигъэпсыгъагъ.
Ащ нахь тэрэз нибжьи Хьатамэ ышIэжьынэп. ЦIыфы
фэдэу ари щэрэI.
Аущтэу зэришIырэр Гуци игопэ дэд. "А гуащэ"
къезыIон нысэ цIыкIу гори ыгъотыжьын.
Ардэдэм Зурет ыгу зыгорэм къыпеIонтIыкIы. Адэ,
джы игугъэ ащ щыухыгъэ хъугъэпэна? Хьаулыеу зыгорэм щыгугъэу джы нэс къыхьыгъэна? ЫшIошъ хъурэп зы
дэхагъэ цIыкIуми инми къыпыщымылъэу. Сыд ишIогъэжь
ащ, хъущтыр хъугъахэ.

--- Page 376 ---

Нарынэ Зурет чылэм дэсми, дэмысы фэдэу хэти къыщэхъу. Заом къикIыжьрэ кIалэхэр къыфычIэплъых нахь,
зыкъыфагъазэу зы гущыIэ шIукIи екIи къыраIорэп. Зымафэ ягъунэгъумэ янысащэ зыхэтым, тIурытIу къашъом
зынэсхэм, блэIэбыкIыщтыгъэх нахь, ыIапэ ыубытэу зыми
пчэгум рищагъэп. ШъушIэрэр тэрэзэп бысымым ащыщ
горэм цIыкIу-цIыкIоу зареIокIым, анахь кIэлэ ешъуакIоу
шъуз зэблэхъум хэмыкIрэр ары пчэгум дытехьагъэр.
- УкъэкIуагъа, нынэ,- Гуцэ нэгушIоу Зурет къыпэгъокIы,- къакIори моу къэтIыс, джыдэдэм сыгу укъэкIыгъагъ.
Гуцэ Iэ къызфишIыгъэ пIэкIорэу зыхэлъымкIэ кIуи,
Зурет тIысыгъэ. ЗэкIэми апэ шIогъэшIэгъонэу зэплъыщтыгъэр Гуцэ ирэхьат щылъыкI. Заор зэраухыгъэр
ышIэрэба сэIо, ымышIэ мэхъуа, хэта джы ащ щымыгъуазэр, рымыгушIоу дунаим тетыр! ЕупчIын зыщиIорэм Гуцэ
къэIаби, Зурет ыIэ ыубытыгъ. ТIэкIу зытешIэм, Iэ къыщифэу регъажьэ.
ЕшIэ, ымышIэу хъущтэп. Зурет ыгу къызэхахьэ, ау
Гуцэ зыIуплъэкIэ зиIэжэн фаеу елъытэ. Зы нэпсыци
къыIэпызыгъэу ригъэлъэгъущтэп.
ЧыжьэкIэ пщынэ макъэр джыри къэIу. Зигъэсысынэу
амал зимыI, нэкум изыбзэ нэпсыр къыIэкIэтэкъущт.
- Адэ джары, Зурет, гугъэнчъэу титIо тыкъэнагъ...
- Тыкъэнагъэп,- ащ нахь Гуцэ къыримыгъаIо шIоигъоу Зурет къызIуепхъоты, ынэпсхэр "пхъыпхъыпхъ" Iоу
къьшIуетэкъохых.
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI, нынэ... СшIэгущэрэп, аущтэу оIомэ...
VII
- А Зурет, зэ моу къэуцу, сыкъызэхэпхырэба сэIо?..
Шъуадэжь укъыздэкIыгъэм щегъэжьагъэу уауж сит.
Сыкъыплъычъагъэми сыкIэгъожьрэп, машалахь, хэт уауж
итми ышъхьэ бгъэунэзэн, удэхэ дэд... Мы джэнэ къолэн
цIыкIур къыокIу, пщымыщ уакIыбкIи пхэслъагъорэп...
Илъэс пчъагъэрэ зэрэмылъэгъугъэхэ пIонэу бзылъфыгъитIумэ IаплI зэращэкIы, зэщэгушIукIых. Къутасэ

--- Page 377 ---

къыпчъыгъэ гущыIэмэ Зурет ынэкIушъхьитIу къагъэушэплъыгъ.
- Дэу ущыта, Къутас? - псынкIэу Зурет зыкъешIэжьышъ, ежь фэгъэхьыгъэу Къутасэ къыжэдэтэкъурэр
зэпигъэу шIоигъоу еупчIы.
- Сэ сыIофэп, тэ зыгорэу тыщыI, оры нахь Iофыр,-
Къутасэ ынэ нэгъуитIумэ гушIопсыр къакIэнэфыкIы.- О
Iай, бэшIагъэ, Зурет, узысымылъэгъугъэр, сыпщыгъупшэжьыгъэми сшIэрэп. Сэ зы мэфэ закъуи сыгу уикIыгъэп,
уикIэуи къыхэкIрэп. Дэгъунэхьаблэхэр пагэх, ащыщ тичылэ къыдахьэми, Къутасэ зэдгъэлъэгъун aIoy aгy къэкIыщтэп... Ар гущэ сэIо шъхьакIэ, зыми сыгу ебгъэрэп, лIым
къыIукIэхэмэ сащыгъупшэрэп, мыдырэми щиз хахъоу
къысеIожьы. Джыры нэмыIэмэ, лэжьэгъу маф, чэщи
мафи губгъом итых. Сыда шъуIуа Аскъалдыхэм агъахъэрэр?.. А-ей гущ, а Iэе купмэ Хьатамэ имэл гъэшхагъэ горэм сIэ хэлъэу зэ сафэпщэрыхьэгъагъот, сипщэрыхьакIи
сишхын шIыгъи ащыгъупшэжьыгъэщтын... Адэ унэ
кIэтымрэ ппэIапчъэмрэ зэфэдэна... Сишхын шIыгъ сэIо...
Ары пакIошъ, тэри бэшIагъэ къашыкъышъхьэр зытымыIэтыжьыгъэр, чэщи мафи губгъом тит, тракторым тыкъехрэп, тинасыпышъ лIы шIагъо дгъотыжьыгъэ,- Къутасэ
гушыIэным хэблыхьагъэу Зурет зыфеупчIыгъэри щыгъупшэжьыгъ, тIэкIу зытешIэрэм, ыгу къэкIыжьыгъэщтын, ошIэ-дэмышIэу къеупчIы.- Адэ, Зурет, о зи къапIорэпи?.. Сэ сыIофа, оры нахь Iофыр!..
- Джа зэрэпшIэу тэри тыщыI, Къутас,- ышъхьэ къыримыхыпэу Зурет къеIошъ къыIогушIо,- губгъом тэкIо,
тыкъэкIожьы. Унэм тисмэ, щыбзакIэм тыфэзэщы, хьамэм
тытетмэ, тэуджэгъу.
- Адэ джары тэ бзылъфыгъэ лъэпкъым тызэрэщытыр,- Къутасэ Зурет дыригъаштэу, етIанэ ыIэ сэмэгу
кIидзыкIзэ,- о Iай, арэп сэ сыкъызкIэупчIэрэр, танэIу икIэу
ар зыдэкIожьын щыIэп, сшIэмэ сшIоигъор нэмыкI. Сыдэу
зыкъыпфашIыра гын гъозымэр къызпихэу къэкIожьыхэрэмэ?..
- Хэта ахэмэ апылъыр?..- а упчIэм Зурет ежэщтыгъэ
пIонэу IощхыпцIыкIы шъхьакIэ, ынэкIушъхьэмэ арычъэгъэ
щхыпэр къекIурэп, шыблэ гъуагъо зыдэщымыIэ пчыкIэ

--- Page 378 ---

хъопскIэу мэкIодыжьы, ежьми зыдишIэжьэу гумэкI
кIыфым зэлъештэ.
- Тхьа, ахэмэ сафэдэу зы мэфэ закъуи ущысымыгъэсын!..
- Ахэмэ анэ къыпэIухьэрэр, Къутас, нэмыкI...
Ардэдэм гъунэгъумэ янысащэ Зурет ынэгу къыкIэтаджэ. КIон фэягъэп, сыда кIуагъэкIэ, ыгу къыщыузыгъ
нахь, къыщышIугъэп. Шъыпкъэ, сыдигъуи джэгумэ зэращыхабзэу, ичэзыу къэсмэ къашъозэ, тIурытIу къэшъогъу нэс къыхьыгъ. Ау джа тIурытIу къашъор къызэсыр ары къыблэIэбыкIхэу кIалэмэ зырагъэжьагъэр. Ежь
къэбарэуи къыридзэщтыгъэп, щытхэм ащыщхэр зэмыIушъашъэщтыгъэхэмэ. Болэмэ я Болэт ары мыхъугъэмэ,
игукъауи къызхигъэщыщтыгъэп. КъекIуалIи аркъымэр
къыIуилъэсыкIэу, рагъажэщтыгъэ пIонэу, пчэгум рищагъ.
Адэ бэлахьэу къэшъошъ, къыфалъфыгъэм фэд. Къашъоу-ешъоу хэтын нахьи шъузэу зэблищрэмэ яз горэм
зыригъэзэгъыгъэмэ нахьышIугъ. Шъо горэ тыраштэни,
Iо горэ тырахыни. ГъэгущыIи дышъэ Iуашъхьэ пфигъэчъын, тыжьын чъыги къытыригъэкIэн. Джа нысэщэ джэгум щыублагъэу тыдэ щыIэми кIуапIэ къыритыжьрэп,
зыкъыIуимыгъакIэу мафэ къыхэкIрэп, псыщэкум исышъ,
псы пхъэчаир аухыфэ хьамэм текIрэп.
- Тичылэ кIалэхэр умышIэрэм фэд, Зурет,- пшъашъэм ичIэгъ-чIэлъ гукъао Къутасэ къыгурыIоу къедзы.
ТIэкIу зытешIэрэм къыпегъэхъожьы.- Хэти чъыг шъхьапэр елъэгъу нахь, чъыг лъапсэм ишIуагъэ къыгурыIорэп.
Зямыгъэгъап, Алахьыр ары а Iэе купыр шъхьэкIэ зыгъэуцуныр!..
- Сэри ары сIорэр,- Зурет мэщхы, ынэ лэбышъо дахэмэ акIэлъыгъэ гухэкI-гукъаор акIэкIодыкIы. Пчэдыжьыпэ тыгъэу чапэм къыкъоплъырэм инэбзый фабэхэр
ынэкIушъхьэмэ арычъагъэх, губгъокIо бзылъфыгъэхэри
урамыпшъэмкIэ къыщылъэгъуагъэх, Iи къыфашIыгъ.-
НекIо, Къутас, губгъом уздэсщэн...
- А-ей гущ, чылэм сымыкIожьынэу щытыгъэмэ
сыкъыжъудэкIонти, адыкIэ тиколхоз губгъо сихьажьыщтыгъэ, армырми Совет тхьаматэр къэсэгъэтэджы сIозэ
сыгужъуагъ.

--- Page 379 ---

- Сыда титхьаматэ нэф мышъэу Iофэу дыуиIагъэр?
- Ашъыу, сихэпIэжъ ары зыуж ситыр, къэрэу набгъу
пIонэу зэхэожьы, хэкужъ мэхъужьы. Дунаим зэрэсищыкIэгъэжьи щыIэп, врач унагъо горэ къагъэкIуагъ аIуагъэшъ, ащ рязгъэтыжьынэу исхъухьагъ. Совет тхьаматэр гушIуагъэ. Дэгъуба сиунэжъ ишIуагъэ зыгорэм екIмэ.
Моу джыдэдэм ащ нахьрэ Iоф хэмылъэу Лыфафэрэ сэрырэ тызэфэгубжыгъ. АIу-амыIоми мы Лыфафэ гузэпыкI, тесый, былымыпс. Сятэ ихэпIэжъ ипхъахь-итэкъу
озгъэшIыщтэп, ащ джыри сиIахь хэлъ eIo...
- Адэ таущтэу хъущта джы?..
- Сыдэу хъун, цIэцIэн-цIэцIэни щигъэтыжьын... Моу
IэшIу-IэшIоу пшIэрэр, къыптыримыушъогъожьэу, уигъэшIэщтэп.
Зурет екIи шIукIи Лыфафэ фэгъэхьыгъэу зы гущыIэ
къыIуагъэп.
ГубгъокIо шъузмэ ауж итхэу чылэм зыдэкIхэм,
псыIушъо нэпкъымкIэ Болэ Болэт ипсыщэку щалъэгъугъ.
- Мощи, тхьазэуагъ, сылI къысфеIо,- Къутасэ щхыпцIи, Зурет фычIэплъыгъ,- ащыгъум шъуз зэблэхъупсэлъыхъоным хэмыкIзэ игъончэдж пхэкI хъокIыгъэ.
Е-о-ой, Болэмэ я Болэт, сыдэу пцIи пшъхьи зэфэда!..-
етIани Зурет дэжькIэ маплъэ, псыщэкулIым фэгъэхьыгъэу
зыгорэ къыригъаIомэ шIоигъу шъхьакIэ, зи зэхимыхыгъэ
фэдэу зешIы.- ЗэрэхъурэмкIэ, Зурет, цыхьэшIыгъо сыпшIыжьрэп?..
- Сыда, Къутас, аущтэу зыкIапIорэр?
- СэзгъэIон щыIэшъ ары.
- СшIэрэп, Къутас...
- УмышIэми, ныпчэдыжь нэс Болэ Болэт ипсэлъыхъуакIэ игугъу къысфэпшIын сэIошъ сыожэ... СымышIэкIэ
умыгугъ. Къэбар мыIу щыIэп, етIани сэ ахэмэ сызщакIухьэрэп. Къысэпсэлъыхъо пIокIэ фэсакъ, тхьагъэпцIыжъ
ар, ипсалъэ шъоупс текIэгъэ зэпыт.
- А Iух адэ, Къутас, тызтебгъэгущыIэрэр хэта!..
Къутасэ Зурет къеплъы. Илъэс фыртынэ блэкIыгъэмэ
якуупIэ щегъэжьагъэу мы пшъэшъэжъыер ешIэшъ, непэ
фэдэу ытэмэпкъыхэр Iэтыгъэхэу, зы гущыIэкIэ пиупкIэу
ылъэгъугъэп. Къэгъэзэжь Къэсэй шъхьафитынчъэ IофкIэ

--- Page 380 ---

иунэ къызрещэми мыщ фэдэ рилъэгъулIагъэп. Зэ шъхьам
Къутасэ къызэкIащтэ. Джырэ фэдэ хъулъфыгъэ гъэблэ
лъэхъаным ахэмкIэ гущыIэ пыупкIыгъэ пшIы хъущтэп.
Уфэмыеми угу илъыр ямыгъашIэмэ нахьышIу. Армырми Iум-пэм уашIынэу ежьхэри хьазырыпсых, зэхягъэх
къодыери ары. Зуретэп, ежьыр ары зэкIэри зилажьэр.
Къырипхъоти, одыкIи-мыдыкIи щымыщэу, Iaey щыIэр
Болэ Болэт риIолIагъ.
- Бзылъфыгъэ лъэпкъыр зэрэщытыр, Зурет, сэ
къыосымыIожьми ори ошIэ,- Къутасэ чыжьэкIэ къырегъажьэ.- ПаIо зыщыгъым тыфалIэу тхьам тыкъегъэхъу...
Арышъ, тэ пэIо хьаплъи, гъуапчи, сэрмай паIуи бэ къытфыкъокIынэу щыIэр, зэкIэри угу рихьыщтэп, римыхьынри нахьыб. Нэм шIодахэр псэм шIоIэшIу аIошъ, зы ныIэп
бгъачIэм чIэлъыщтыр, ау ащ паий къагъанэрэп адырэ купыри къыздыращэкIыныр...
Къутасэ къыIо шIоигъор Зурет къыгурыIуагъ.
- Хьау, Къутас, о зыфапIорэр сшъхьэ къизгъахьэрэп... ГущыIэ IаекIэ зыми сыпэгъокIыгъэп...
- Армэ хъун.
- УзпэгъокIыщтыр хэта?..- Зурет щхыгъэ.
- ПшIэхэнэп, Зурет, аущтэу умыIо...
Къутасэрэ ежьырырэ зызэIукIагъэхэм мэфэ заулэ
тешIэгъагъ нахь мышIэми, Зурет ар ыгу къэмыкIыжьэу
къыхэкIыгъэп. Непи, блэкIыгъэ мафэхэм афэдэу, ошIэдэмышIэу къыфыкъоужьыгъ. ЩыбзакIэу къырищэкIырэм игупшысэ дэчэрэгъущтыгъэ. Сыда Къутасэ зытещыныхьэрэр, къыфаемэ къыгъотын, къыфэмыер IукIотын. Икъун апэрэ мафэхэм Зурет ыгу дэхъыкIыгъэр,
зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи зипIытIмэ-зифызызэ
къыхьыгъ. Икъун гущыIэ гуао къыфадз къэсми, шъхьакIом зыригъэстэу къызэрихьыгъэр! Зыми зыфигъэцIыкIужьыщтэп. Iащэп, лъащэп, нэшъоп зэраIоу, сыда
чылэ пшъэшъэжъыемэ зэранахь Iaep. Ежь-ежьырэу онэ
мыгъо зытырилъхьажьыгъ зэраIоу, сыда илэгъумэ
ахэкIэу пхъужъхэр уцогъу зыкIишIыхэрэр. АщкIэ тэрэзэу
ягъунэгъу шъузми къыриIогъагъ: "А нынэ, а Зурет, укъэмыхъу рапшIэзэ пхъужъ цIыкIумэ захэмылъытэжь..."

--- Page 381 ---

Аущтэу сыда къызкIыриIогъагъэр, Къутасэ зэрэрилъэгъулIэрэр ара?.. Шъхьэм къихьэрэр сшIэрэп!.. Зурет
къызэкIащтэшъ, емыкIу зыфилъэгъужьэу зыфэгубжыжьы. Къутасэрэ Фаинэрэ мыхъугъагъэмэ бэшIагъэ Зурет игукъао зыфэмыщэчыщтыгъэр, ылъакъо теуцожьыфэкIэ къыкIэтыгъэх. Джы къызнэсыгъэми ышъхьэ къызэраухъумэщтым пылъых. Фаинэ иписьмэ къызIэкIахьэкIэ,
дэхагъэу, Iушыгъэу ригъуатэрэм щегъаIэ.
- Хъугъэ, Зурет, мы щыбзэжъыр тыуджэгъугъэ,
жьы тIэкIу зыIутэжъугъэгъахь,- щыбзакIэр дэзыIыгъ
бзылъфыгъэ нэшхо цIыкIум къызеIор ары ныIэп Зурет
игупшысэ зызэпыугъэр.
Зэжэжьыщтыгъэх пIонэу адырэ щыбзэри агъэуцугъ.
ТIэкIу шIэ къэсми гъэмэфэ тыгъэм ошъогум зыриузандэу мэшIо жъокум фэдэу зыретэкъухьэ. Щыбзэхэр зэрэуцугъэм лъыпытэу губгъо хьамэр самбырыгъэ. Бзылъфыгъэ пшъыгъэми загъэпсэфынэу коц сэмэ зэтелъ
жьаупIэ лъэныкъомкIэ щетIысэхыгъэх. Щыбзаохэр тIысыгъо имыфэхэзэ, фаIопщыгъэм фэдэу, тутыныр зыIуигъэпщэу Болэ Болэти къэсыгъ, Зурет ыIэнтэгъупэ нэсэу
зыгуидзагъ. Зыгорэм къыстыгъ пIонэу Зурети къызщылъэтыгъ.
- Сыда, Нарынэмэ япхъу, къыохъулIагъэр?..- Болэ
Болэти къыхихыгъ.
- Уитутын духымэ пэушъ ары,- Зурет пкъы зэкIу
ищыгъэмкIэ зыфэсакъыжьзэ кIуи, адырабгъукIэ тIысыгъэ.
- Ащ нахьрэ дагъо тимыIэмэ Iофэп, тезэгъы...- Болэр щхыпцIыгъэ, тутын Iугъор зыIуигъэпщи, къыпидзэжьыгъ.- Сэщ нахьи нахь тутын хафэ ешъохэри тичылэ дэсых, Бэркъэт Хьатамэ фэдэхэу, зыдэтIысрэм щытэджыжьхэрэп нахь...
Зурет ышъо етIэфым фэдэу чъэкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп. Щысыгъэхэми зи зэхамыхыгъэ фэдэу зашIи,
чылэ къэбар горэ къызхагъэтэджагъ.
VIII
Зэоуж гъэмэфэ мэзищыр текIыгъэми ным игугъэ
дахэ щымыIэжьри къегъэтэджыжьы зэраIоу, Гуцэ ар дэдэу гугъэ IэнэкIыгъэп. Зыгорэм къэлапчъэр къыIуихы
къэсми, ыкъо къышIошIэу къехьы. Дунаим зы жьыщэгъу
закъо нэмыIэми, щигъотыфэ пэплъэщт. Е-о-ой, Зурет,
арыгущэу къыпшIошIа адэ. Сыд тIоми тэзгъаIорэр оры,
узэтегъожьэу моущтэу ущысына, ори зы гушIуагъо угу
ерэлъ. Хэт ыIорэми уемыдэIу, къыуаIорэ пстэури пшIошъ
умыгъэхъу. ЦIыфмэ ажэ зынэмысын щыIэп. Боу мы
къыуасIохэрэр, о пшIэрэп нахь, сыл къыхэсэчых.
Гъэмэфэ мэфэ фабэхэм Гуцэ къаIэтыгъэу якъэлапчъэ дэжь Iус. Мафэр жъоркъми, упкIэлъэе IужъуитIур
щыгъ. Урамым икIыхьэкIэ зы нэбгыри тырилъагъорэп.
Губгъо Iоф шIэгъум чылэм хэт дэсын. Аущтэу щытми,
Гуцэ зэщырэп. БэшIагъэ моущтэу якъэлапчъэ зыIумысыжьыгъэр.
Уцми ахэгъо, чъыг пкIашъэхэми бжыхьэу къэблагъэрэм ылъэмакъэ зэхахы. Гъэмэфэ ошъогу пкIыжьыгъэми
зихъожьы шIоигъоу зэрэщытыр олъэгъу.
Атэкъэ плъыжьыжъэу зытэмапэхэр пыхъокIыкIыгъэр
шылъэмакъэ зыригъэшIэу ылъэбжъэ гъожьхэмкIэ Гуцэ
ыпашъхьэ щэулъэбабэ. Есагъ ыпашъхьэ шкъун тIэкIу ритакъозэ, ащ къогушхукIых пIонэу чэт фыжьитIури адыкIэ
щытых.
- IукI адэ о Iaep, узэрэшIу щымыIэу,- Гуцэ атэкъэжъым фэгубжы, чэтитIумэ апашъхьэ зэрэфэгубжыгъэм
пае шъхьакIо ешIы пIонэу IокIоты.- Хъугъэ, зэкIэми шъугу
хэкIын къодыеу шъухьазырыпс, ма, зыIудз,- натрыфыцэ заулэ фетэкъу.
Шкъуным чэтхэр римыщалIэхэу зы натрыфыци атэкъэжъым зыIуигъафэрэп. ЛъабжъэкIэ къычIеупхъукIы
пIонэу чэтмэ яджэ. Ихьалэлыгъэ джыри Гуцэ натрыф
Iэбжыб къыIэкIехы. Дэеп узкъогушхукIын горэ уашъхьагъ итмэ. Плъэгъурэба укъэежьэу мо плъыжьыжъым
зызэригъэпсрэр.
Зегъэлъаешъ атэкъэжъыр чэум тепкIэ. Тамэр зэкIещышъ, унапчъэмкIэ гъэзагъэу маIо. ШIу ар, Алахьым шIу
ешI, Гуцэ мэгушIо. БэшIагъэ аущтэу яатэкъэжъ зымыIожьыгъэр. Ау ардэдэм зыкъызэрегъэзэкIышъ, урамымкIэ
щэIо.

--- Page 382 ---

- Щыу, Алахьым бэлахьэр къыптырелъхь, уижъышъхьэм ухэIорыжъорыхьажьыгъэмэ, тIэкIу тебгъашIэ хъуныеба...
ПсыIушъо лъэныкъомкIэ Гуцэ маплъэ шъхьакIэ, Хьатамэ щэджэгъуашхэ къэкIожьрэп.
Тыгъоспчыхьэ ягъунэгъумэ къое цIынэ къыфахьыгъэти, къояжъэ фишIынэу къелъэIугъагъ. Инасып Гуцэ
чъыг шъхьапэ къизыгъ пIонэу изакъоу къызэрэмынагъэр.
Плъэмэ ин-инэу Хьатамэ къэкIожьы.
Бжыхьэм шIодгъэкIыжьынэп, амал иIэмэ, зыгорэ
къедгъэщэн. Хэт ышIэра тынатIэ итхагъэри, моущтэу
тлъакъо тлъэшъоу дунаим тытет зэпытына? Тэри хъяр горэм тыхэрэплъ...
Аущтэу Гуцэ eIo шъхьакIэ, хэта ныо IэнтIрэхъо зехьаныр зищыкIагъэр? Хьатамэ ар къыпэзыубытынхэр къыкъокIынхэкIи мэхъу. Гуцэ фаеп зыми иягъэ ригъэкIынэу.
Амал иIэмэ зыгорэкIэ захигъэзэгъэн. Дэу ышIына зыми
щымыщэу пчэгум къинагъэмэ. Зыми лые фэхъунэп, гъэмэфэ фабэхэр къэсыхэу къызытэджрэм афэпщэрыхьан,
бжыхьэ цIынэм пIэм хигожьмэ, ыIитIу псау, цылъэпэд горэ
афихъын, унагъом дыжьын имылъэу мэхъуа, афэдэжьын, цIыкIу гори къакIахъомэ ыбгъашъо кIигъэлъын,
афипIун.
Гур къызэхахьэ.
Мыхъу зыщыхъужьрэм Хьатамэ ицыхьэ телъ, изакъоу гум къыринэнэп. Мэлэщым щыIакIэ щыримыIэкIэ
арэп къызкIигъэзэжьыгъэр, зыми риIуагъэп, ежь-ежьырэу ыгу къэкIыгъ. Тхьаегъэпсэу, Гуцэ ишIушIэ кIодыгъэп.
- Олахьэ непэ фабэм,- Хьатамэ упкIэ паIop зыщехышъ, ынатIэ пкIантIэр тырелъэкIыкIы.
- Фабэми, мыры сэ къысэкIурэр,- Гуцэ мэIабэшъ,
бэщ дахэу Хьатамэ къыфищэфыгъэр чэум къыпехы,-
некIо, Хьатам, щэджэгъуашхэр мэучъыIыжьы.
Хьатамэ Гуцэ ыблыпкъ ыIыгъэу фэсакъызэ щагум
дещэжьы.
Щэджэгъуашхэм сыд ишх, Хьатамэ мэлмэ адэжь
ежьэжьыгъ.
Зурет иунэ ебгъукIо зэхъум, щагум дэмыплъыхьан
фэлъэкIыгъэп. Шъхьаныгъупчъэхэр зэтегъэпытыхьагъэх.

--- Page 383 ---

Къужъ чъыгышхом зэндэ-зандэу зеIэты, къужъ бэгъуагъэ къыпэщы.
Губгъом Зурет щыI, зы мафи хинэрэп. Бжыхьэр къэсмэ зыдгъэпсэфыжьын eIo. АщкIэ Хьатамэ Зурет фэразэми, нэмыкIыкIэ фэразэп.
Сыд риIуагъэми, зэхимых фэдэу зешIы. КъыгурымыIоу щыта, хьауми аущтэу зегъэпса? Плъэгъурэба
дэнэ шъхьатехъо къолэн цIыкIумкIэ къехъулIэрэр. Бгъэгум дэлъыр зэкIэ диIотыкIыным ычIыпIэкIэ джыбэм
риушIоихьажьэу къыздырехьакIы. Ритмэ ышхынэп. Аущтэу зишIыщтыгъэр моу нэмыкIынэкIэ къеплъыщтыгъэмэ ары. Сыда мыгъатхэ тхышъхьэ гъогум зыщыIокIэм
"тыкъэзылъэгъурэмкIэ хьэйнапэ" зыкIиIогъагъэр. Ащ ыгу
зыгорэ къыфимылъыгъэмэ аущтэу ыIоныеп. Ари, ежь
фэдэкъабзэу, зыгорэм еукIы. Нахьыпэм фэдэу ынапIэ
къыIэтэу тэрэз-тэрэзэу къеплъыжьрэп. Ежь Хьатами ары.
ЖэкIагъом ягощэ Мамырхъан а IофымкIэ моу
зыбгъэчанIон фае тэрэзэу къыреIо. Чылэми ажэ дэфагъэхэшъ, дэкIхэрэп. Хъущтыр ХьатамэкIэ хъугъахэу цIыфмэ
къашIошIмэ, къашIорэшI. Ахэмэ язакъоп, ежьыри аущтэу къыщыхъоу регъажьэ... ЫIохэрэр ышIэрэп джы,
Хьатамэ зыфэгубжыжьы. Делэ хъугъэ пIонэу имыщыкIагъэмэ ягупшысэ... Е-о-ой, псым уфаблэмэ IэшIу, шIу
плъэгъурэр дахэ.
Зэ закъо нэмыIэми ынитIукIэ Зурет къеплъыгъагъот...
Зурет зызэрэIуигъэкIэщтыр ымышIэу заулэрэ Хьатамэ хэтыгъ.
ЗэIумыкIэхэу арыгъэп, зытIо-зыщи зэфэзыгъэх, ау
шъхьатехъор зыщыритыщт чIыпIэ гупсэф зылъыхъущтыгъэр. ПшIэхэнэп, шъхьатехъом къикIыкIэ гущыIэ дахи
зэраIонкIи мэхъу. Ежь нэбгыритIум анэмыкI ар зыми
ищыкIагъэп.
Джаущтэу Хьатамэ ыIощтыгъ шъхьакIэ, арэп ушъхьагъоу иIагъэр. Зэрэритыщт шIыкIэр ышIэрэпышъ, зырегъэукIыхьэ. Джы римытмэ, гъэмафэр екIы пэт, сыда
шъхьатехъом ришIэжьыщтыр.
Неущ пчэдыжь Зурет зыIуигъэкIэнэу рихъухьагъ.
Ау ащ фэдэ пчэдыжь Iаджи къэгъэзэжьынчъэу
кIуагъэ.

--- Page 384 ---

Мафэ горэм Гуцэ Iофы зыригъэшIэу Хьатамэ риIуагъ:
- А Хьатам, ублэкIы хъумэ плъэгъурэба, Нарынэмэ
якъужъ тIэкIу чъыгым пэкIодэжьи...
Тыдэ ащ нахь ушъхьагъу дэгъу къырихын, кIуагъэ.
ГушIубзыоу Зурет къыпэгъокIыгъ, зэдеIэхэзэ пчэдыжьыпэм къужъыр чъыгым къызэдыпачыжьыгъ.
Нарынэмэ ящагу Хьатамэ дэтыфэкIэ къужъыр игугъужьыгъэп. Ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэр фэшъхьаф.
Къызежьэжьым ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуи, зыгорэм
зэригъэгумэкIрэр пшIэнэу улъэбабэу чъыг тхьэпэ пыутыгъэхэри къыугъоижь фэдэу заулэрэ щытыжьыгъ.
ЕтIанэ гу къызIэпишIыхьажьи, джыбэм иIэбэжьыгъ:
- Ма, Зурет,- тыгъугъэ пIонэу зиплъыхьэзэ шъхьатехъор фищэигъ.
- Сыда мыр?..- зыфихьыщтыр ымышIэу Зурет къеупчIыгъ.
- Къыпфэсщэфыгъ...- Хьатамэ шъхьатехъор Зурет
IэкIикуи, къужъ щалъэу къыздихьын фаери щыгъупшэжьыгъэу Нарынэмэ ящагу къыдэкIыжьыгъ.
IX
Хьатамэ игухэлъ зыфэдэм Зурет емыгуцафэу щытыгъэп. БэшIагъэ ащ зенэгуещтыгъэр, гъэрекIо гъатхэ
щегъэжьагъ. Ащ фэдиз дэдэу къызхимыгъэщми, зыгорэ ыгу къызэрэфихьэрэр къыгурыIонэу инэплъэгъу хилъагъощтыгъэ. Джары Хьатами нахь зыщидзыеу, бащэрэ зыIуимыгъакIэу Зурет зыкIэхъугъагъэр.
Фэягъэп ащ фэдэ горэ азыфагу къихьаным. Аущтэу
ыIощтыгъ шъхьакIэ, ежь зыми фитыгъэп. ПшIэрэр тэрэзэп риIонэу еуцуалIэу дэгущыIагъэп. Зыфаем ышъхьэ
къыримыхэу джы нэс Хьатамэ къыхьыгъ.
Шъхьатехъо цIыкIуми зи хэлъыгъэп, сыгу рихьыгъэти къыпфэсщэфыгъ ыIоу къыритыгъагъэмэ. Ащ фэдэ
Iаджи зэфашIэу къыхэкIы. КъыIэкIидзэу дэмычъыжьыгъагъэмэ, къыфишIагъэр Аскэрми Сэфэрми яхьатырэу
къышIошIыныгъи. Джы сыдэущтэу хъун, IукIэмэ сыдынэкIэ еплъын?

--- Page 385 ---

Iэм чIэлъыр машIоу Зурет къыщэхъу. Сыда зыригъэстэу зыфиIыгъыр, ехьышъ Хьатамэ къужъ щалъэу къыщинагъэм ыкIыIу тырелъхьэ. Зы псалъи пимылъхьэу, къызэрэритыгъэм фэдэкъабзэу, ритыжьын.
Фэшъуаш къехъулIагъэр зэкIэ, зыкъызэрэфигъэпсырэр ышIэ пэтзэ, зиудэгоу къыхьыгъ. Сыда фэIогъагъэр,
аущтэу зызешIым, мыукIытэу риIон фэягъэ. Зурет джы
нэс Хьатамэ ышым фэдэу ылъытэщтыгъэ, а закъор къыфэнэжьыгъэ дунаим зэрэтетым къогушхукIыщтыгъэ.
Джы еплъ азыфагу къыдэтаджэрэм.
IофшIэн бэ дэди унэм щыримыIэми зыщигъэгъупшэн
еIошъ, къызэкIелъакIэ. Зэ шIэхэу губгъо кIогъур къэсыгъот, тыгъэри сыдэу жъажъэу къыкъокIра, ежь фэмые
зыхъурэм къыIугушIухьэу ошъогум къесыхьэ. Зурет
сыда тыгъэм зэрэпылъыр, губгъом нахьыжьэу удэкIы
къэсми, ЖэкIагъомдыхэм ягуап, ерэжьи орэкIоба. Ары
шъхьакIэ, къужъэу къыпачыжьыгъэм щыщ Гуцэ фимыхьмэ хъуна, ащ Iуфэри янэ Iуфагъэри тIури зы. Фихьын.
Къымыгъэзэжьынэу губгъом зэрэдэкIынэуи ежьэн.
Хьатамэ IукIэмэ сыда риIощтыр? IукIэмэ гъэшIэгъона,
зи къызхигъэщынэп. ЕрэшI зи къызэрэмыхъугъэр.
БэшIагъэ аущтэу зыфыщытын фэягъэр. ОшIэ-дэмышIэу
зымафэ Болэ Болэт къыфидзыгъагъэр Зурет ыгу къэкIыжьы.
Сыда а кIэлэжъым ришIагъэр нэпэнчъэгъэ гущыIэхэр
къыфидзынхэу? Ащ фэдэ плъышъо къытеоу зегъэпса,
хьауми нэмыкI плъышъо къыраха? Джащ фэдэхэр
ыкIыбкIэ щаIошъ ары, дзэм къикIыжьрэ кIалэхэр къызфычIэплъыхэрэр. Дунаим зэрапылъи щыIэп, къыфычIэрэмыплъых, къыдэрэмыгущыIэх фаеми.
Лъэшэу егъапэ, гупсэфэу игугъэ бгъэгум щигъэшIон.
Гуцэ дэжь Хьатамэ пымылъэу кIонэу Зурет eIo
шъхьакIэ, рикушъурэп. Шъхьэм бэ къихьэрэр. Хъущтэп
аущтэу дзэм къикIыжьрэ кIалэмэ уадэзекIоныр. Зурет ыгу
шIоп шъхьакIэ, ахэри цIыфых. Ежь къызэрэщыхъоу ахэри щытхэп. Ышъхьэ зы риубытэгъагъэшъ, хъу-мыхъуми
ащ рыпсэунэу мэуцу. Зы дэхагъи ынэ къыIуихьажьрэп,
зыми цыхьэ фишIырэп. ЗэкIэри къыкIэнакIэу къышIошIы.
Щалъэр Зурет епхъуатэшъ, зыфэгубжыжьызэ
ДэнашIэмэ адэжь макIо. Къэлэпчъэ дэхьагъум нэмысыпэу шъхьатехъо цIыкIур къужъышъхьэм зэрэтелъыр ыгу
къэкIыжьыгъ. Гуцэ ылъэгъумэ сыд риIон, хьэйнапэ
ыпашъхьэ ихъухьан, шъхьатехъор ыгужъуакIэ делъхьэ.
- Хьатамэ къэкIожьыгъэп, зэрэмышхэу уадэжь
къужъ пыч къэкIогъагъ, зыгорэ зыIуебгъэлъхьагъа, Зурет? - Гуцэ къэупчIэ.
Джэуапэу ритыжьыщтыр ымышIэу Зурет щэты,
етIанэ къеIо:
- Згъэшхэн сIогъагъэ шъхьакIэ, сэгузажъо ыIуи, мэлмэ адэжь кIуагъэ,- Зурет ыгужъуакIэ дэлъ шъхьатехъор
армырыгъэмэ, пчэдыжьышхэ дэгъу ригъэшIыныгъи.
- А-янасын, мы Хьатами, сIорэм щыщ ышъхьэ ригъахьэрэп,- Гуцэ мэцIацIэ,- пчэдыжь мышхэ мыгъом
есагъэшъ, сшIырэр зэкIэ хьаолые мэхъу. Къужъ тIэкIу ышхыгъа адэ?..
- Ышхыгъэ шIагъо щыIэп.
- А-янасын, ари...- Гуцэ къэтэджышъ, къужъ хъугъэхэр къыхехых, хъэдэн горэм кIоцIещыхьэшъ къыфещэи,-
Ма, Зурет, мэлэщым ублэкIы зыхъукIэ, фытехь, игъуси
хигъэIэн.
Iофыр аущтэу хъун Iоу Зурет ышIагъэмэ, къужъ
ышхыгъа ыIуи къызеупчIым, ышхыгъ, зыдиштагъ риIоныгъи. ЫмышIахэу сыдэу Iофышхо къызфихьыжьыгъа!
Фэмыеми къызхимыгъэщэу къужъ зэкIоцIыпхагъэр
къештэшъ, Гуцэ дэжь Зурет къекIыжьы.
Осэпсыр текIыгъэпышъ, джыри мэлхэр Iэщым зэрэдэтых. Зы цIыфи щымыхъыеу зэгъокIы.
Зурет пчъэр зыIуихкIэ, столым кIэрыс Хьатамэ къызщэлъэты.
- Мыр Гуцэ къыпфысигъэхьыгъ,- Зурет elo, етIанэ
укIытэм къыхэкIыми ымышIэу, къызкIиIорэми пымылъэу
Хьатамэ егыеу фежьэ.- Пчэдыжьышхэ умышIэу сыда
унэм укъызфикIырэр?.. Гуцэ мэцIацIэ...
- Нэфмышъэу ушхэн плъэкIына, сыгу еIурэп...- Зурет икъэкIуакIэ шъхьэм Iаджи къыригъахьэу Хьатамэ ыгу
къытеоу регъажьэ.- КъакIо, Зурет, къэтIыс,- унэм къихьэрэм paIo хабзэр джау сыдми пигъохыгъ.
Зурет тIысыгъэп.
Шъхьатехъоу ритыжьын зыфиIощтыгъэри щыгъупшэжьыгъэу унэм къикIыжьыгъ.

--- Page 386 ---

Ар зыхъугъэм мазэ фэдиз тешIагъэми, Зурет а пчэдыжьыпэр щыгъупшэжьрэп. Гум къызэрэкIэу зыгорэу
къэхъу. Загъори шъхьатехъор къыштэти, еплъыщтыгъэ
нахь, зытырихъощтыгъэп. Ащ фэдизэу шъхьатехъор
мыдэхагъэми, гохьыгъэ.
Непэ къызхихыгъэр ымышIэу зытырихъонэу Зурет
ыгу къэкIыгъ. Гъунджэм кIэрыуцуи, зэплъыжьыгъ.
КъекIу, фыжьыбзэ дахэ кIэхъукIы. Гъэмэфэ губгъо тыгъэр зытекIрэм ащ нахь нэгуфи хъущт. Бжыхьэ-кIымафэхэм чылэм нысащэхэри къыдэтаджэхэу аублэщт. Зурет ыгу нахьышIуIо мэхъу.
Зигъэдахэмэ, къахэщмэ шIоигъоу Аскэр къэкIожьмэ
зыщилъэнэу ыIощтыгъэ джанэр къештэшъ къызэпеплъыхьэ. Нахьыпэм зэришIыщтыгъэм фэдэу зыпэIуихъоу зэригъэпшагъэп, хэщэтыкIи, шкафым дилъхьажьыгъ.
Сыд фэдизэу ыгу хьылъагъэми, игугъи мафэ къэс
нахь цIыкIу хъущтыгъэми, ДэнашIэмэ адэжь мыкIоу
къыхэкIыщтыгъэп. КIоми, Хьатамэ зыщимысым зытырегъафэ. Нахьыпэрэм фэмыдэу щыукIытэу еублэ, исэу
къызщыхэкIрэм ищыси нахь макIэ ешIы, ушъхьагъу къегъотышъ, ядэжь къэкIожьы. Зурет къызыкIорэми Хьатами унэм изэгъэжьрэп.
- А Зурет,- мафэ горэм Гуцэ ыIуагъ,- Хьатамэ зыщимысрэм ренэу укъытефэ, зыгорэкIэ угу ебгъа?..
Зэхихырэр шIогъэшIэгъонэу Зурет нэбэ-набэу Гуцэ
еплъыгъ. Сыда моущтэу зыкIиIорэр, ымышIэу ара, хьауми гуцафэ къыфешIа?
- Хьау, сыда сыгу зыфебгъэщтыр...
КъыгурэIо джы Хьатамэ игугъу Гуцэ къызкIишI зэпытырэр.
Зурет ыгу къызэхахьэ. Мы чылэшхом Хьатама джы
къызфэнэжьыгъэр?.. ЫшIошъ хъурэп инасып пыупкIыгъэнэу. Джыри къихьащт бжыхьэр насып гугъэкIэ рихын,
етIанэ ышIэ шIоигъор ерэшI. Джа зыр иаужрэ гугъ. Мыхъу
зыщыхъурэм зиIэтыни, янэшыпхъум дэжь Шапсыгъэ
кIожьын. Джа зыр ары хэкIыпIэу къыфэнэжьыгъэр.
Гухэлъэу ышIыгъэр зымафэ Къутасэ зыреIом, къыфидэгъагъэп.

--- Page 387 ---

- Упхъужъэп, ушъузабэп зэраIоу, пIохэрэр сшIэрэп,
Зурет... Зэ моу бжыхьэ нысащэхэр къегъажьэх, оры
пчэгур зыIыгъыщтыр, къысэпIогъагъ пIожьын. Ахэми
уахамыгъэплъэнкIи енэгуягъо, апэ IукIыщтмэ уащыщ.
Плъэгъурэба орденхэр абгъэмэ къахэжъыукIхэу кIэлэ
шIагъоу чылэм къыдэхьажьхэрэр...
Зурет хэщэтыкIыгъагъ нахь, зи къыIогъагъэп.
Къутасэ зэриIогъагъэу, Дэгъунэхьаблэ нысащэми
щяжъобгыпIагъэми, Нарынэ ЗуреткIэ хэти нэшъугъэ, дэгугъэ. Къепсэлъыхъонхэр хэгъэкIи, зыми къылъигъакIоу
джэгу хигъэтынэу аригъащэщтыгъэп.
Джащыгъур ары Зурет игугъэу джы нэс щызгъаIэщтыгъэр IэкIэзынэу зыщиублагъэр, гъэрэ фэмыдэу ыгуи
зыкIодыгъапэр...
Ау тыдэ Зурет щишIэныя, хэти къыриIоныгъи ДэнэшI
Аскэр Германием къикIыжьэу Дэгъунэхьаблэ къызэрэкIожьрэр...
X
Бжыхьэ ошIу мафэхэм ЖэкIагъомдыхэм къин алъэгъугъэми, джы кIэгушIужьых. Тыгъоснахьыпэ аужырэ
семчык кухьэ заулэр хьамэм тыращыжьи, хьамбармэ
аратэкъожьыгъ, бжыхьэ жъон-хэлъхьанхэри аухыгъэх.
Губгъо Iофхэр зэкIафагъэхэми, колхозым Iофынчъэ
ущыхъущтэп. Тхьаматэр арымэ, илъэс псаум иIофшIэн
зэпыурэп, лъыкIуатэ къэсми къыхэхъо.
Ощх цIынэ чъыIэу Нэкъуаем къыпхъырэр арыщтын,
колхоз конторэм непэ къычIэхьэрэ шIагъо щыIэп. ЖэкIагъом изакъу, счетым икIэнхэм язэутэкI макъэ егъатхъэ,
тхылъыпIэ тхьапэм зыгорэхэр тыретхэх, къыредзэ.
Шъхьэр къыIэтэу шъхьаныгъупчъэм зиплъырэм, осыцэхэр ощхым къыздихьэу елъэгъу. КIымафэр пчъэшъхьаIум зэрэIутыр пщигъэгъупшэрэп. Хьакум илъ пхъэм
исты макъи рэхьат фабэр унэм регъэуцо.
КлубымкIэ пщынэо макъэ къырелъэсыкIы. ЖэкIагъом къэлэмыр егъэтIылъышъ, а лъэныкъомкIэ мэдаIо,
жьыбгъэм орэдышъор зэпимытхъыжьыщтыгъэмэ, къэтэджыни къэшъонэу ыгу щыт, конторэм къакIо зэхъум,

--- Page 388 ---

клубым къыблэкIыти, чIэхьэгъагъ. Колхозым иныбжьыкIэхэм илъэсыкIэ пчыхьэм зыфагъэхьазыры. Мыбжыхьэ
щегъэжьагъэу Нарынэ Зурет къашъоу тIо ылъэгъугъэми, ЖэкIагъом къышIэжьыгъэп. Ошъогур зышъо шарыф
псынкIэр къеутысэхэу адыгэ пэIо хьаплъыр зыщыгъ кIалэм
къыдашъощтыгъэ, пщынаоми пхъэкIычаоми ашIэрэ
тIэкIур къыраIотыкIыщтыгъ. Зурет ЖэкIагъор къызелъэгъум, укIыти, сценэ къогъум къолэдэжьыгъагъ...
ЖэкIагъом игуап къэшъо кружокым Зурет зэрэхэлажьэрэр, ащ изакъоп, орэди къеIо, концертри зэрещэ.
Зымафэ район зэIукIэшхоу щыIагъэм ыуж концертэу къатыгъэм хэлэжьагъэти, агу рихьыгъ, Iэгу теошхокIэ джыри зэ къытыращэжьи, къагъэшъожьыгъагъ. Къутас ары
Iэгу теонкIэ зи къэзымыгъэнагъэр. ГушIом щимыгъэсыжьышъоу адкIэ Хьатами къычIэплъыщтыгъэ.
ОшIэ-дэмышIэу пчъэр къыIуаубгъукIыгъ, ардэдэм
Бэркъэт Хьатамэ иджэдыгу пчъэм диз къэхъугъ. Жъогъо
плъыжьыр къызэрэхэлыдыкIэу партизан паIop джыри зэрэщыгъ.
- ЧIэс ошIа...- ежь-ежьырэу зэреIожьы, етIанэ бырсырышхо къыпыхъыкIэу къызэриуагъэр шIоемыкIоу
пчъаблэм къыщызэтеуцо.
- КъакIо, Хьатам, къакIо,- мэлахъом къехъулIагъэм
гу лъетэшъ, мэщхы,- гъэшIэгъона къыIуубгъукIыгъэмэ,
къыIуаутэуи, къыраутэкIыжьэуи къыхэкIы, бэ а пчъэжъым ыщыIэрэр. Сыд етIанэ бгъахъэрэр? Олъэгъуа,
кIымафэм сыкъэкIо eIo, ухьазырмэ сшIэрэп нахь.
- КъакIоми, игъу,- хьаку машIор ары пIонэу къызфихьагъэр макIошъ, хьакупчъэр Iуехы.- Адэ машIо илъыжьэпи мыщ?..- Мыгузажъоу, егугъупэзэ пхъэхэр релъхьэх, джэдыгукIэм джэхэшъогур зэлъиубытэу лъэгонджэмышъхьэкIэ мэтIысышъ, кIэпщэ. ТIэкIу зытешIэрэм
пхъэ гъугъэ машIор "бы-бы-б" Iоу къызэкIанэ.- Ыхьы,
джы хъун,- зыпыутхыпкIыхьажьзэ къэтэджыжьы.
- КъэтIыс, Хьатам.
- Усэгъэохъуми сшIэрэп, сэ джау сыдми, мэлэщым
сэкIоти, сыкъычIэхьагъ. Хьау, Пщыкъан, непэ сызгъэгумэкIрэ щыIэп,- Хьатамэ ичысэ къолэн къештэ, тутыныбжъэ къыхехышъ, блэпсы кIыцэхэр къыпыблэблыхэу,

--- Page 389 ---

Пщыкъанэ къыфещэи.- Гъэсты, Пщыкъан, тутыныбжъэ
горэ,- сыдигъуи зэришIы хабзэу, итутыни щэтхъужьы.
- Клубым джэгушхо чIэт...- УчIэмыхьэу укъыблэкIышъугъа?..- Пщыкъан мэлахъом Iоплъэ.
- ТычIэхьана, къытщыукIытэхэ фэдэу зашIы... Ау
щытми, сыблэкIышъугъэп, пчъэ гъуанэм сыдэплъыгъ,
зыгорэм сыкъилъэгъугъэмэ сшIэрэп...
- Сыд фэIуагъ шъыу укъилъэгъугъэмэ?..
- KIo пшIэрэба тэ лIышхом...- къырищэжьэгъагъэр
къыухыгъэп.- Мэлэщым сыкIон сэ амэ, дэгъоуи узэзгъэлъэгъугъ,- къызэрихьэгъагъэм фэдэу джэдыгукIэр
зэлъиубгъоу икIыжьыгъ.
Хьатамэ ипсынкIэ икIыжьыкIэ ЖэкIагъом гу лъимытагъэу щытыгъэп. Зурет игугъу къызырегъажьэр ары
щызымыгъэсыгъэр. Мы аужырэ мэзэ зытIущым Хьатамрэ Зуретрэ зэфыряIэ зэфыщытыкIэм зегупшысэм,
Пщыкъанэ IугушIукIыгъ. Дэгъу ыгукIэ зыпэблэгъэ нэбгыритIур аущтэу зэрэзэфыщытыр. ЦIыфитIур зэфэдэгъу
къэсми, гукъаоу щыIэр нахь макIэ мэхъу, шIугъэм инэхъой чIылъэм къытетаджэ. Ау джы къызнэсыгъэм
ЖэкIагъом къыгурымыIорэр нэмыкI: Хьатамэ римыпэсыкIэ арэп Зурет, ышнахьыкIэм фэдэу елъытэ, шIу горэ
щыIахэмэ къыригъэхъулIэщт нахь, IэкIыб фишIыщтэп.
МыкIы елъытыгъэмэ Нарынэ Зурет джы псэлъыхъончъэп, чылэ кIалэмэ анэмыкIэу гъунэгъу чылэм къыфикIыхэуи рыгущыIэщтыгъэх. Уахътэм чIыпIэ римыгъэуцожьын щыIэпщтын.Теплъэр хэмытыжьми, яцIыфыгъэкIи
яIофшIагъэкIи Хьатамэ нахьи нахь мыдэйхэу Зурет къепсэлъыхъуагъэхэм яIоф къадэхъугъэп. Мы Iофыр ЖэкIэгъо Пщыкъанэ изакъоп, бэми къагурыIорэп.
Сыдигъуи зэрихабзэу, гупшысэм нэмыкI гупшысэ
къыкIэлъэкIо. Зымафэ Фаинэ Зурет къыфигъэхьыгъэ
посылкэри ЖэкIагъом ыгу къэкIыгъ. Лъэдэкъэ лъэгэ
туфлитIурэ ыпкъ тешIыкIыгъэу джэнэ шIыгъэ дахэрэ
къыдэкIыгъэх. Ахэр зэкIэ ЖэкIагъом тэ щишIэныя Мамырхъан ары мыхъугъэмэ, пчыхьэ реным къыфиIуатэ
икъугъ. Тхьаегъэпсэу Фаинэ, пшъэшъэжъыер щыгъупшэрэп, шыпхъум фамышIэщтыр къыфешIэ. Джары шIу
шIэри псым хадз зыкIаIорэр. Джыры ныIэп а туфлэ

--- Page 390 ---

дэхитIур Пщыкъанэ ыгу къызыкIыжьыгъэр. Концертыр
зэрищэ зэхъум чылэ шъузхэр Зурет езэрэгъэплъыщтыгъэх. Ежьыри шъукъеплъ ыIорэм фэдэу итIыркъ макъэ
сценэр къызэлъигъаджэщтыгъэ. Джанэр шIэ, ыпкъ тегъэчъыкIыгъэу дыгъагъэ. ПшъэпIэ зандэр пшъэ ищыгъэм чIэт,
Iэгъопэ кIыхьитIур Iапшъэм дахэу екIужьы. Адэ аущтэу
уфэпагъэмэ кIалэхэр къыптелIэных, ЖэкIагъор щхыпцIыгъэ. А закъор арэпщтын Iофыр зэкIэ зэкIужьырэр, гукIэ
ыIуагъ...
Мэфэ заулэ тешIагъэу, пчыхьэпэ фэгъэзэгъумэ адэжь
Ужыбэ Хьазрэт имашинэ колхоз конторэм къыIулъэдагъ.
Секретарыр ошIэ-дэмышIэу унэм къызехьэм, щысыгъэхэр цIыкIу-цIыкIоу икIыжьыхэу аублагъ.
- Адэ сыда джы къэхъугъэр, шъузэбгырычъыжьхэу? -
Ужыбэм аIапэхэр ыубытыхэзэ, apeIo.
Хэти ушъхьагъу къыгъотмэ икIыжьзэ, ЖэкIагъомрэ
Ужыбэмрэ язакъоу унэм къинагъэх. Тутын Iугъори нахь
макIэ хъугъэ.
- Олахьэ, Хьазрэт, мызгъогум тыомыжэгъах,- Пщыкъанэ гущыIапэм лъыхъоу къырегъажьэ.- Гъогудж,
укъызэрэхэкIышъугъэр сшIэрэп нахь...
- СыкъыхэкIыгъ. Шъуигъунэгъумэ адэжь сыщыIагъэти, сыкъыдэхьагъ. Сыда, уигуапэба? - мэщхы.
- Ащ фэдэ aIya, тимыгуапэ мэхъуа!..- игущыIэмэ
афыкIэгъожьэу ЖэкIагъом къеIо.
БлэкIти, джау сыдми къыдэхьагъэу Ужыбэ Хьазрэт
ыIуагъэми, секретарымрэ тхьаматэмрэ бэмэ арыгущыIагъэх. КъэкIощт илъэсэу зипчъэшъхьаIу тетхэми нэсыгъэх, былымхъунэу джыдэдэм афэмыгъэхъурэми
тегущыIагъэх. Колхозникэу ышIэрэмэ ащыщхэми япсауныгъэ Ужыбэр къакIэупчIагъ. Хьатами щыгъупшагъэп,
Гуцэ дэжь зэрекIолIэжьыгъэри зэригъэшIагъэ.
ЖэкIэгъо ПщыкъанэкIэ анахь Iоф гушIуагъомрэ анахь
Iоф къинымрэ Ужыбэм ауж къыригъэнагъ.
- Джы, Пщыкъан,- ыIуагъ Ужыбэм,- орден зифэшъуашэ нэбгырищ шъуиколхозкIэ къэжъугъэлъэгъон
фае. Парторганизацием исекретарь неущ къэсыжьынэу
пIуагъэшъ, шъузэдеплъри райкомым шъукъакIу.

--- Page 391 ---

- Олахьэ сымышIэрэ, орден зэптын закIэба тэ тиIэхэр...- нэбгырищыр зэрэшIомакIэр къыIо шIоигъуагъ
шъхьакIэ, ЖэкIагъом къыригъэкIугъэп.
- Бзылъфыгъэхэр арых шъунаIэ зытежъугъэтын фаехэр.
- Ар тэрэз, а тхьамыкIэхэр арых тыхэзыщыжьыгъэхэр, ахэмэ яптынэу атемыфэрэ щыIэп... КъокIэсэ Аминэти тефэ, лэжьэкIожъ, тхьамыкIэм илI заом хэкIодагъ,
Мамыр Гощсыми фэшъуаш... Бзылъфыгъэхэп шъхьакIэ,
Чэлмэткъо Аскъали, Бэркъэт Хьатами,- ыIапэ чIиуплIакIэзэ къепчъых,- атефэ... Сщыгъупшэжьыгъи Хьатамэ
орден иI. Нарынэ Зурет шIэ!.. Ащ нахь зифэшъуашэ
бзылъфыгъэ тэ къипхын!..
- Зымафэ концертым къыщышъогъагъэр ара Нарынэ Зурет?
- Джа дэдэр ары,- ЖэкIагъом игуап, IогушIукIы,-
Iаджри игугъу къыпфэсшIыгъ... Джа къызэрэшъорэм
фэдэкъабзэу лэжьэкIо цIыкIу, чан, хъупхъэ...
Орден къызэратыщт нэбгырищмэ Нарынэ Зурет ахэфагъ. ИщыкIэгъэ тхылъхэр агъэхьазырхи, бэ тырамыгъашIэу районым арагъэхьыгъ.
ДэнэшIэ Аскэр иIоф зэхэлъэшъуагъэу кIыхьэ-лыхьэ
хъущтыгъэп Америкэм идзэмэ аIэкIэмыфэгъагъэмэ. Гъэрэу зыщаIыгъыгъэ къалэр заор аухынкIэ зы мафэ нахь
имыIэжьэу аштэгъагъэти, джаущтэу а лъэныкъомкIэ фэнэу хъугъагъэ.
Зэхафыщтыр зэкIэ зэхафи тэтыемэ Аскэр къазыIэкIэфэжьым, джыри уплъэкIуным хэтзэ, мэзитIу фэдиз къырагъэкъудыижьыгъ.
Джы ахэр зэкIэ пкIыхьэ нафэ хъужьхэу, IэкIыби ышIыжьыгъэхэу Дэгъунэхьаблэ къэкIожьы. Илъэсищ гъэрэу
хымэ чIыгум щихьыгъэм Аскэр зегупшысэкIэ емыкIу
хьэкIэ-къокIагъэу къыщыдызэрахьагъэр зэкIэ ынэгу
къыкIэтэджэжьы. Сыд къырашIэу, сыдэущтэу къыдэзекIуагъэхэми, кIэгушIужьы къыраIуагъэм щыщ зэрафимышIагъэм. Укъумалын нахьи пшъхьэ Iэтыгъэу улIэмэ

--- Page 392 ---

нахьышIу. Сыд икъинэу къыхьми джа зыр шъхьэм икIыщтыгъэп. ЗэкIэми апэ лIэныгъэр къыштэщтыгъэми, ащ
къыщикIухьэщтыгъэ нахь, къекIоу моу псынкIаIоу ыпсэ
хихыщтыгъэп. Джыхьнэм щыIэу аIошъ, зыгорэ щыIахэмэ,
ар зыфэдэр ылъэгъугъ.
Ащ фэдизым хэгъэгоу зыщапIугъэр щызымыгъэгъупшэщтыгъэмэ Зурет ишIулъэгъу къабзэу зыкIи бгъэгум дэмызыгъэр ащыщыгъ. Щымыгъупшахэщтыгъэхэр
якъэлэпчъэ дэхьагъу дэжь пцел чъыгышхоу ятэрэ ежьырырэ агъэтIысхьэгъагъэмрэ Нарынэмэ ящагу дэт къужъ
чъыгышхомрэ. Джахэмэ ягупшысэ къэсми, ишIошъхъуныгъэ зиIэтыщтыгъэ, непэ имыIэгъэ къарыур зэхишIэу
неущ къыхахъощтыгъэ, игугъи IэкIэзыщтыгъэп.
МэшIокур ДэнэшI Аскэр жъажъэу мачъэ къышIошIы.
Ежь фитыгъэмэ тамэ къыгуигъэкIэни ыгъэбыбыщтыгъэ.
Аущтэу джыдэдэм иIоф темытми, гукIэ Дэгъунэхьаблэ
къэбыбыжьы. ИIахьылхэр, хьаблэр, чылэр къызэрэпэгъокIыщтым егупшысэ. Щымыгъуазэми ешIэ кIодыгъэ
аIуи, зэрагъэежьыгъэр. Сыдэу пшIын, агъэежьыгъэми
мары ядэжь къэкIожьы. Ащ фэдэ Iаджи заом хэхъухьэ,
ежьырэпщтын къежьапIэ зыщыфэхъугъэр. Илъэс заулэм
ымылъэгъугъэ Зурет сыдэущтэу къыпэгъокIыщт?
Шъхьэм къышIуихьэрэ ехъырэхъышэныр джыри
къышIуебанэ. Дзэм къикIыжьрэмэ Зурет щагъэсынэу
уиIагъот... Плъэгъурэба мохэмэ зэряшIугъор, Аскэр вагон шъхьаныгъупчъэм зиплъыкIэ орденхэр абгъэмэ ахизэу дзэкIо кIалэхэр елъэгъух.
Ежь ахэмэ ялъытыгъэмэ, тхьамыкI. ДэнэшI Аскэри
инасып къыхьыгъэп нахь, ахэмэ зэраухыгъэу ежьыри
заор ыухыныгъи... Сыда шъуIуа Хьатами ыгъахъэрэр?
ТхышъхьэмкIэ чылэм дэхьажьмэ IукIэнкIи мэхъу, мэлэщым текIыхэрэп. ТхышъхьэмкIэ кIомэ къыухьан фае,
кIэимкIэ гъогур нахь благъ, куми е машинэми нахь щыбгъотыщт. ОшIоу къыхэкIыгъэмэ, Гуцэ къэлэпчъэ Iусыныр
ихабзэшъ, апэ ылъэгъуныгъи. Аскэр янэ ыгу къызэрэкIэу
мэшIокоу къэуцугъэр нахь шIэхэу ригъэжьэжьмэ шIоигъоу мэхъу. ТхьамыкIэм ыгу кIодыгъапэу игъашIэ къехьыщтын...

--- Page 393 ---

XI
Гуцэ игугъэ IэкIэзэу регъажьэ. ЕжьыркIэ арэп -
чылэмкIэ, ЗуреткIэ. Хьатамэ иджыбэ къищэу ылъэгъугъэгъэ шъхьатехъор зымафэ Зурет ышъхьэ тырилъэгъуагъ...
АщкIэ Гуцэ Зурет ыгу ебгъэрэп. Дэгъу къызэрэщыхъоу Хьатамэ иIоф хъугъагъэмэ. Зи хэлъ щыIэп ащ.
Делэ горэм IэкIэфэн нахьи, иунэ Зурет къифэмэ нахьышIу.
Азыфагу "нысэ" "гуащэ" дэмылъыгъэми бэшIагъэ зызэсэгъагъэхэр.
Аущтэу eIo шъхьакIэ, ащ фэдэ IофкIэ Зурет гуцафэ
фишIырэп. Хьатам ары нахь къызхэщрэр. ЫмышIэ
шIошIыми, зэкIэри елъэгъу. Зурет къэмыкIо зыхъукIэ,
гуапэм зэрехьэ, къызэрэкIоу гъэбылъыгъэ тыгъугъэкIэ
фычIэплъызэ унэм екIышъ, Iоф ышIэ фэдэу щагум дэуцо
е чылэм хэхьэ.
Зи къызхэзымыгъэщрэр Зурет ары.
Лъэплъэшъ, ынапIэ къыIэтэу къеплъыгъэу къышIэжьрэп. Сыда ащыгъум шъхьатехъо къолэн цIыкIур зыкIыIихыгъэр? КъысщэукIытэщтын, тхьамыкIэ цIыкIур.
Е-о-ой, Зурет, укъысщэукIытэ гущэкIэ шIуагъэ иIэжьэп.
Тхьауегъэпсэу, нынэ, зы шъуз зэримышIэнэу пфэшIэшъущтыр зэкIэ пшIагъэ...
Iофым лъапсэу иIэр зэригъэшIэнышъ, нэбгыритIум яз
дэгущыIэн. Апэ Зурет риIомэ нахьышIуна, сыд фэдиз
пIуагъэми, бзылъфыгъэхэба, азыфагу укIытэу къыдахьэрэм зыгорэ рашIэн алъэкIын. ЗыгорэкIэ риIощтым шIолIыкIэу къызхимыгъэщмэ шIэ?.. Икъунба, делэ цIыкIу,
къысшIоуушъэфзэ уигукъао зызэребгъэшхыжьыгъэр, ли
шъуи птелъыжьэп. Сэ къыуасIорэр пшIэмэ гунахьэп,
ащкIэ емыкIу зыми къытфилъэгъунэп. Къыпфэразэу зы
нэбгырэ дунаим тетыхэмэ, сшъхьэкIэ сыпфэраз, Алахь
зизакъор разэ къыпфэхъу. Узэрыхьащт унэр ошIэшъ,
оркIэ нахь псынкIэ къыпфэхъун. ЗигъэшIэ хьылъэ сэры
лъэгукIэтынэу къэзыхьыщтыр. Сыдэу сшIын, ащкIэ угу
къысэмыгъабгъ, къызхэзгъэщынэп.
НитIур щэбэгэфэкIэ Гуцэ зигъэгъыкIыгъ.

--- Page 394 ---

Гум дэхъогъэ гуапэр зыдегъэкIым, ылъакъохэри нахь
псынкIэ хъугъэхэ фэдэу къыщыхъугъ, унэм щытезекIухьэу еублэ.
Шъхьаныгъупчъэм Iууцуи, заулэрэ псыIушъо лъэныкъомкIэ плъагъэ.
Бжыхьэ ощх чIэгъым чъыг пцIанэхэр чIэтых. Жьыбгъэу къыкIэпщырэм къутэмэ цIынэхэр егъэсысых. Чъыг
шъхьапэм пкIэшъэ гъожьышэ заулэу къыпынагъэхэр зэредзэх. Муары ащыщ горэ къыпиути, хьылъэ-хьылъэу
чъыг чIэгъым чIидзагъ. Аскэр ичэрэз чъыг ары жьыбгъэм
гупсэф зэримытырэр.
Заор къежьэным ыпэкIэ Аскэр чылэм гъэпсэфакIо
къызэрэкIогъагъэр Гуцэ ыгу къэкIыжьы. Тыдэ кIоми,
хатэмкIэ къыдэхьажьыныр икIэсагъ. Мы бжыхьэ цIынэм
фэмыдагъэми, а мафэр къешIэжьы. Шъхьаныгъупчъэм
Iухьагъэу иплъызэ, къэкIожьэу ылъэгъугъагъ.
Мэфэ тхьапш хъугъа моущтэу Гуцэ шъхьаныгъупчъэм Iутэу зыплъэрэр? Зы къэбар гушIуагъуи а лъэныкъомкIэ къикIынэу щымыгугъми, сыдэу пшIын, маплъэ.
Джа зыр ары IэшIу-IэшIоу къыфэнэжьыгъэр.
Зурет ыдэжь къызэрихьагъэм лъыпытэу дэгущыIэнэу
зэриIогъагъэр Гуцэ нычхьапэ фэгъэцэкIэжьышъугъэп.
Къыригъэжьэн зеIом, ычыишъхьэ такъыр горэ къычIэгъуалъхьи, шIуитхьалыкIэу къыхыригъэдзагъэп. Зурети
чылэ къэбармэ арыгущыIэщтыгъ нахь, Гуцэ гухэлъэу
къыфыриIэм егуцафэщтыгъэп.
ТIэкIу тешIэу гури рэхьатыжьмэ риIонэу ыIощтыгъэр
резымыгъэIуагъэр Хьатам ары. Имыхэбзахэу жьыкIаеу
къыхэкIыжьыгъ. Ащ ыужи Зурет унэм исыжьынэу фэягъэп, ядэжь ыгу ыдзыжьыгъ.
Язакъоу унэм къызенэхэм, Хьатамэ хэщэтыкIыгъ.
Остыгъэ хэгъэнэгъур блэкIыгъагъэми, остыгъэр хагъэнэнэу тIури фэягъэхэп.
Джыри зыдимышIэжьэу Хьатамэ хэщэтыкIы.
- А Хьатам, зыгорэм уегъэгумэкIа? - тIэкIу тырегъашIэшъ, Гуцэ къэупчIэ.
- Хьау... Сыда?
- Зыгорэм уегъэгумэкIы сшIошIыгъэти ары...- джыри Гуцэ ычыишъхьэ такъыр горэм зыкъычIедзэ шъхьакIэ,

--- Page 395 ---

ыгу теIункIэжьызэ чIегъэкIодыкIы, Зурет римыIошъугъэр
Хьатамэ джы риIомэ шIоигъу.- БэшIагъэ, Хьатам, зыгорэ къыуасIомэ сызыфэягъэр... Моущтэу тизакъоу унэм
тызэплъэу тисына?.. Зымафэ ЖэкIагъоми есIокIыгъагъ,
къыуиIожьыгъэмэ сшIэрэп нахь...
Гуцэ къыIо шIоигъом Хьатамэ егуцэфагъэми, зы
гущыIи къыжэдэкIыгъэп.
- КъыуиIогъагъэмэ,- тIэкIурэ ежэшъ, Гуцэ къыпедзэжьы,- джары зигугъу сшIырэр, къыуимыIуагъэми
къасIо сшIоигъор зыфэдэр къыбгурыIуагъэу къысщэхъу.
ШIуагъэ иIэп орырэ сэрырэ тызэщэукIытэкIэ. Сигуапэ гухэлъэу пшIыгъэр, емыкIу хэлъэп ащ... Сэщ пае къэшъумыгъан, тIуми сышъуфэраз...
Зэхихыгъэм къыдеIэтае фэдэу Хьатамэ пхъэнтIэкIум
къытетэджыкIи, унэ мэзахэм къыхэтэджагъ. Бгъэгум
къелъэты пIонэу гур къытео. ЗыкIиIэбэжьрэр ымышIэу
иджыбэ еIэбэжьы. ЕтIанэ зыгорэ щагум къыдинагъэ фэдэу пчъэмкIэ зепхъуатэ...
Къесын мурад иIэу къыззэхиушъуапщэрэр мэфэ заулэ хъугъэ. Зурет имэшIо хьакушхо къызэкIэблагъэшъ,
мэшIоку макъэ зыригъэшIэу мэсты. Хьакупчъэм зиплъэрэм Хьатамэ имэшIо шIыкIэ ыгу къэкIы, ардэдэм ыгуи зыгорэу къэхъу, дунэе цIынэр щыгъупшэу дэхэгъэ IэшIу
шъэфыр ыIэпкъы-лъэпкъымэ къахэтаджэ. Изакъоу зэрыс
унэр джыдэдэм хъуау-пщаушхоми, Хьатамэ къызихьэкIэ,
иинагъэ емылъытыгъэми, нэхъой бэрчэтыгъэу ынэгу
кIэлъыр арыщтын, нахь нэфынэ хъоу Зурет къыщэхъу.
Зурет бэшIагъэ Хьатамэ зимылъэгъугъэр, тхьамафэ
горэ тешIэгъэн. ПIалъэ зызэратыгъэм ыуж нахьыпэм фэдэу зэIукIэжьхэрэп. Гуцэ дэжь икIуи нахь макIэ ышIыгъ,
кIоми бэрэ къыщысрэп, ищыкIагъэ горэ къыфешIэшъ,
Iофхэр иIэхэу ыIозэ къэкIожьы. Хьатами зэ нахь къыдэхьажьырэп, мэфэ реным мэлмэ ауж ит, къэкIожьми джацэм адэжь унэм къызихьажьрэр.
Тучан Iухыгъор къэсы зэхъум, Зурет зифапи унэм
икIыгъ, басмэ метрэ заулэу тучантесым фигъэтIылъыгъэр
къыхьыжьыщт.
Джырэ фэдэ дунай цIынэм чылэлIхэр чэупакIэм
ычIыпIэкIэ тучаным къыщызэрэугъоити, укIытапэзэ Зурет

--- Page 396 ---

чIэхьагъ. Тхьэм зэриIожьынэу чIэтыгъэ шIагъо щыIэп.
ЗыкIыб къэгъэзагъэу щыт лIитIумэ языр Хьатамэти
къышIэжьыгъ. Ащ ежэщтыгъэ пIонэу ардэдэм, сэлам
хыгъо бзылъфыгъэ цIыкIур имыфэзэ, Хьатами зыкъызэригъэзэкIыгъ, яплъэгъуи зэтефагъэ. Тучаным бэрэ
чIэтыгъэми, макIэрэ чIэтыгъэми Зурет къышIэжьрэп. Урамым къызытехьажьыр ары ныIэп ышъхьэ иеу зыкъызишIэжьыгъэр. Аущтэу укIытэм ыхьми игопагъ Хьатамэ
ыплIэIу шъуамбгъо зэрилъэгъугъэр, сэлам хыным
нэмыкIэу зэраIуагъэ щымыIэми, ымакъэ зэхихыгъэ. НэрэIэрэ азыфагу укIытэ дахэм зэкIиубытэгъэгъэ Iэпкъ-лъэпкъы-хэр къызэкIэкIыжьыгъэх, ынэкIушъхьэмэ гопэ фабэр
къызэрякIурэр зэхишIэу къэушэплъыгъэх, чIым шъхьэщылъ ошъопщэ хьылъэмэ ачIыпIэкIэ тыгъэпсышъо къыщыхъоу, зиIэтымэ быбын гушIуагъор ытамэу ядэжь
къэкIожьыгъ...
XII
ЩыIакIэр гушIогъо закIэу зэхэлъэп.
Ар Нарынэ Зурет фэмыIотэжьми къыгурэIо. Нычхьапэ лъэбэкъоу ыдзыщтыр тхьамыкIагъоми гушIуагъоми
ышIэрэп. Сыда зыкIэтхьамыкIэгъощтыр? Хъярым упэгъокIын фае нахь, зыдэбдзыхы хъущтэп. Икъунба ежькIэ ар
зэрэнэгъоджагъэр. Ыпкъ къикIэу гушIуагъо горэ Дэгъунэхьаблэ къыдэрэтадж, ежьырэп еу щыIэр зэкIэ зыфыхахыгъэр.
Непэризэ ынэпс къыримыгъэхынэу зытыреIожьы
шъхьакIэ, кIочIэгъу фырикъурэп. КъышIуечъэхы зыхъукIэ, гушIогъо нэпс нахь, гукъэо нэпсэп ар ыIозэ зэушъыижьы. Зыми ыIэ емыкIуми, унэу зэрыкIыщтыр къэбзэлъэбзэн фае. Джэнэ зытIущэу иIэм щыщэу зыщилъэщтыри ышIэрэп.
ЗэрэкIуагъэри ымышIэу мафэр щэджагъом риублэгъугъ. Ащ фэдизым апэрэ унэм Iэбэ-лъабэу итыгъ
нахь, адырэ унэу Аскэррэ Сэфэррэ ясурэтхэр зэрытхэм
ихьэщтыгъэп. ШъхьащыкIукIызэ зыщегъэгъупшэу ыIозэ,
хьылъэ-хьылъэу къыздырехьакIы.
Янэшыпхъуми макъэ ригъэIугъэп. КъысиIуагъэп ыIон,
ыгу къеон. Сыд ахэмэ ашI-амышIэкIэ, хъущтыр зыхъухэкIэ

--- Page 397 ---

ашIэжьын, мо зичыжьагъэм къикIынхи таущтэу мыщ нэс
къэкIонха? Ащ фэдизэу одыджын урытеонэу ышIэрэр
тхъэгъошхоп. Пчэгъу шъхьапэ къыпызыгъэ пIонэу
ариIомэ нахьышIуба?.. Сыдигъо джы ариIожьыщт, ащ
зегупшысэн фэягъэр джырэп. Ежьыри моущтэу хъун Iоу
ышIагъэп. ПIалъэу ытыгъэмкIэ гузэжъощэгъэна?.. Сыд
неп-неущ пIокIэ ишIогъэжьыр... Нычхьапэ Зурет ышIэщтымкIэ кIэгъожьырэп...
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Зурет? - унэм Къутасэ къызэрихьагъэм лъыпытэу къеупчIыгъ.- Зурет уилъэгъумэ
шIоигъу къызысаIом, апэ къыспэкIэфэгъэ кум зыкъисыдзи, сыкъэкIуагъ. ЗыгорэкIэ джыри Лыфафэ угу хигъэкIыгъэмэ шIэ?
- Хьау, Къутас, чылэм Лыфафэ дэсыжьми сшIэрэп.
- Армэ Iофэп. Сэ сшъхьэ къимыхьагъэ щыIэп, Лыфафэ тхьамыкIэм пае зыфэмыуцужьрэр сыда сIозэ сыкъэкIуагъ.
Ардэдэм Лыфафэ зэрэбгэщтыгъэр Зурет ыгу къэкIыжьы. Ежь зэхимыхыгъэми, щэкIэщым щиIощтыгъэхэр
къынагъэсыжьыщтыгъэх. Натрыфгоч щыIэхэу ежь
ытхьакIумитIукIэ мыбжыхьапэ зэхихыгъагъэр? "А мыгъор зиунэ ихьэрэр унэхъун, яджэныкъо ежьэ закIэу
бынкIодэу хэкужъ хъун!.." ыIоти зэрэкуощтыгъэр ары.
Ащ фэдизыр зыфигъахъэщтыгъэр Зурет зэхыригъэхын
ыIоти ары. Ащ къыщыуцущтыгъэмэ уезэгъыни, нысащэ
зиIэщтхэри къеджэнхэ шIошIыти, мыгъогъэ IофкIэ ыгъэщынэхэу бэ ариIощтыгъэр. Адэ джары, хэт цIыфы
ушIомышIэу цIыфыгъэ къыуихына, laey щыIэр зэкIэ
къыуаIуалIэу. ЖэкIагъор зыдэгущыIэ уж ары Лыфафэ
ыжэ зигъэуцужьыгъагъэр...
- Сыдэу шъущыта, Къутас?
- Тэ тыIофэп, уезэгъыщт. О сыда узгъэгумэкIрэр?
Джэуапэу ритыжьыщтыр къызэрэригъэжьэщтыр
ымышIэу Зурет ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ.
ШIу горэ зэрэщыIэм Къутаси егуцэфагъ. Ылъакъо
щыригъажьи, ышъхьэ щыкIэкIыжьэу ыпашъхьэ ит пшъашъэр зэпиплъыхьагъ.
- КъызэрэосIощтыр сшIэрэп, Къутас...- Зурет къырегъажьэшъ, щегъэтыжьы, джыри апэрэм нахьи нахь
плъыжьэу ынэкIушъхьэмэ къахехы.

--- Page 398 ---

- Сыдигъуа пIалъэр? - ошIэ-дэмышIэу Къутасэ
къэупчIэ.- Тэрэзэу пшIагъэ Зурет, аIу-къэIожьым упымылъэу зэрэтеуубытагъэр. Къэгъэзэжьмэ ралъэгъулIэгъагъэр сшIэрэп нахь, Хьатамэ кIэлэ дэеп. ЛэжьэкIожъ,
унэгъо дэгъу уигъэшIэн. Ащ шIу узэрилъэгъурэр пшIагъэемэ, Зурет... Умыгъ, делэ цIыкIу, ыIэгу уисэу укъырихьакIыщти, плъэгъун а лъэкIэпIэщэ купмэ анэ къизэу
къызыомыхъуапсэхэкIэ... Тхьа, нычхьапэ уизакъоу унэм
укъисынэу сыздэкIожьын щымыI, фаемэ лIым сыкъигъотыжьын, сыкъэт хъумэ къыслъыкIонэуи есIогъагъ.
Илъэс пчъагъэм Нарынэмэ адэжь имытыгъэ чэф
гушIуагъор Къутасэ щызэритэкъокIэу Зурет шъузыщэ
къэкIощтмэ афигъэхьазырыгъ. ЗыщапIугъэ унэм апэрэ
лъэбэкъур изыдзырэ пшъашъэмэ сыдигъуи нэшхъэигъо
къызэрякIоу, Зурети ащ зыщикIухьагъэп. ЫшIэрэр тэрэза, джыри къэкIорэ гъатхэ нэс щысыжьмэ нахьышIуба?
Зы гупшысэм адырэ гупшысэр къытекIо, уахътэр кIуатэу
пIалъэр къэблагъэ къэсми, гур нахь хьылъэ мэхъу.
Ахэмэ ягупшысэ хъущтэп. Джыдэдэм шъхьэм имылъыпхъэр къерэмыхь. Зымафэ Гуцэ къыриIогъагъэхэр
гум къызыкIхэрэм нахь нэгушIо къэхъужьы.
Мэзэхэ шIункI горэм къыхэкIыжьыгъэу Къутаси
ыпашъхьэ рилъагъоу къыщэхъу. Шъузыщэхэр къызэрэсыгъэхэр алъэмакъэкIэ зешIэм, Зурет адырэ унэм
чIэлъэдэжьы шIоигъоу ыгу теоу къызщэлъэты. Ялахь,
сыгу къэмыгъэкI непэрэзымафэм шъэф-шъэфэу ыIощтыгъэми, къэкIошъ ДэнэшI Аскэр ынэгу къыкIэтаджэ,
унэм къихьэхэу зымакъэ къэIухэрэмэ ахэт къышIошIы.
Шъхьэр уназэу, гур зэхэтакъоу пIэкIор натIэм кIэрыт...
Бжыхьэ кIэсэ пчыхьашъхьэм нысэщэ орэдым Дэгъунэхьаблэ зызыщепхъуатэм, хэт ыпкъ къикIми чылэм хъяр
къызэрэдэтаджэрэр цIыфмэ ашIагъ...
"Сыд джэгуа, бэшIагъэба ахэмэ джэгу зяIагъэр..."
зыIощтыгъэхэр Дэгъунэхьаблэ дэсыгъэхэми, Бэркъэт
Хьатамэ ихъяр зэрэчылэу фаIэтыгъ. Гуци бэщыр кIэгъэкъуагъэу гушIоу унэм итыгъ. Загъори ыкъо ыгу къэкIмэ,
емыгупшысэгъахэ фэдэу зишIызэ, зызэрэщигъэгъупшэщтым пылъыгъ.

--- Page 399 ---

Нысащэри текIи, мэфищ фэдиз тешIагъэу, ДэнэшI Аскэр кIэимкIэ къырикIуи, ощх мафэти, цIыф IумыкIэу хэтэ
чэумкIэ ядэжь къыдэхьажьыгъ. Ыкъо къызэрэкIожьырэм, хэт ышIэра, къызщигъэтэджыкIыгъэщтын, ерагъэу
хьаку лъэпсэ фабэм Гуцэ къипши, бэщым зытыригъакIэзэ,
шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
Джыри чэрэз чъыг шъхьапэм пкIэшъэ гъожьищэу
къыпынагъэр зэрэпыт. Нэкъоежьэу къилъырэм зэредзэ, ащыщи фыпыутрэп. Ахэмэ япытагъэ Гуцэ щэгушIукIми, ыгу ягъу.
Шъхьаныгъупчъэм зыIухьэкIэ, сыдигъуи шэны зэрэфэхъугъэу, хьылъэу хэщэтыкIы. Плъэмэ, ощхым хэтэу
чыжьэкIэ зыгорэ къакIоу елъэгъу. Хэтми, мо къакIорэм
икIуакIэ сыдэу ыкъо икIуакIэ фэда, тэмитIур ыгъэсысрэп.
Ары, мо къакIорэр лIыжъы нахь, сыдым Аскэр фигъэдэн... Надэкъомэ ялIыжъа сэIо, ерагъэу, тхьамыкIэм
ылъакъохэр зэблехых...
- А нысэ, хэта мо тихатэкIэ къыдэкIрэр? - Гуцэ къакIорэм ынэ тыримыхэу Зурет еджэ.- Тхьа къысауи, си
Аскэрба мор!..- етIанэ кIигъэпцIыикIэу мэкуо.
- Къэхъугъэр сыда?..- Хьатами куо макъэм ыгъэщтагъэу адырэ унэм ин-инэу къычIэчъыгъ.
Зурет зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ ыгу агъэучъыIы, лъынэгъакIи ынэгу кIэтыжьэп...

--- Page 400 ---

НЭФШЪЭГЪО ЛЪАГЪОХЭР
Роман

--- Page 401 ---

1
- Модэ мощ ышIэрэр! - псыхьабэщым щэлъэ къопсыр бзылъфыгъэм пигъанэзэ, игъусэ ыгъэплъагъ.- А
Iиманцыз, ари, сыдэу кIэлэ мыгъу!..
- Тхьа къысауи, ыукIын!..- лъэмыдж бгъузэм къытехьэгъэ шыум мыдрэри екууагъ.- ПшIэрэр сыда, гъазэ
джыдэдэм, гъазэ сIуагъэба!..
КIэщыщыкIызэ лъэмыдж гузэгум зандэу щыкIэпкIыгъэ шыр псынкIэу ыпэрэ лъэкъуитIумэ атеуцожьыгъ. Чэсэй джэнэ гъопчагъэр зыщыгъ шъэожъыер шы сэкум
хэгъэнэгъагъэми шхомлакIэр ыгъэланли, къыкъудыижьы
фэдэзэ зэхыригъашIэу лъэдакъэкIэ шы ныбэм еуагъ.
- Хэт икIэлэ бетэмала ар?!
- Хэтына, Хьабраукъомэ яшъхьэпэежъ ары, плъэгъурэба... А Iиманцыз, ори о! Зэ моу къикI амэ!..
Псы кIэй лъэныкъомкIэ бзылъфыгъэ куо макъэхэр
къиIукIыхэу Хъаджэт зызэхехым, къэтэджышъугъэп.
Iэджабгъу лъэныкъомкIэ зыкIаIэзэ къызщыпши, ылъакъомэ затеуцом, ыбг кIиукъуащэмэ-елъэщаозэ къэлэпчъэжъыемкIэ ежьагъ. ПсыIушъо нэпкъымкIэ цIыфыбэ щызэхэтыгъ. "А тхьа къысауи, армэ сшIэрэп мо купыр зыкIызэхэтыр, мо чъэхэри зыфачъэхэрэри..." Шъэожъые
закъоу нэпс-IупсыкIэ ерагъэу ыпIурэр гум чъыIэ-чъыIэу
къилъэдагъ. Яхэтэ пакIэ зынэсым, лъэмыджым тет шыур
ылъэгъугъ, ишъэожъые шъхьапыраци къышIэжьыгъ.
Зэ шъхьаем ылъэгъурэм къызэкIигъэщтагъ, шъхьэр
уназэу ынэхэр къэушIункIыгъэх, ылъакъохэри кIэмыкIыжьхэу къызэтеуцуагъэх. ЦIыфхэм яцIэцIэ макъи зэхихыжьрэп. Шъэожъыем зи къызэрэщымышIыгъэм гу зылъетэм, зыкъишIэжьыгъ. ЗэкIэсысыхьэрэ лъэмыджым
хьабхъохъоу тетэу шы пцIэгъоплъыр къекIы, ышIэрэм
зэрэрыпагэрэр уигъашIэу шъэожъыери зэндэ шъыпкъэу
шытхым тес, ышъхьэ къыIэтэу нэпкъым къыщызэрэугъои16 Заказ 078

--- Page 402 ---

гъэмэ къяплъырэп, шыу шъхьэ закъоу ошъогум щэзекIо
фэдэу къышIошIы. Къушъхьэпс ормэ амакъэ шылъэмакъэр хэкIуадэ. Шыр шхоIум еоу ышъхьэ зигъэсыскIэ
ыIупс тхъурбэ псым хедзэ. Нэ шхъонтIэ минкIэ гъэмэфэ
мэзыр шыум къылъэплъэ, адыгэ чылэ мыин-мыцIыкIум
ибгъэнышъхьэ унэхэу псыIушъом Iутхэм бжыхьэ къолэжъэу чIыбгъэм зыхаубгъо. Игъорыгъоу ипчэдыжь онджэкъымэ Iугъо гъуапчэр къарэу, хэдзэ-хадзэу хьэ
хьакъу макъэхэри къыдэIукIых.
"Хэт иша зытесыр?.." Джы нэс Хъаджэт ыгу къэмыкIэу, зэмыжэгъэ упчIэр ыбгъэгупэ чъыIэ-чъыIэу къыдэлъэтыгъ. Ыкъо лъэс лъэмыджым псаоу къызэрикIыщтым
пымылъыжьэу, шым къехъулIэщтымрэ ар зыем ыIощтымрэ агъапэ. ФэлъэкIыгъэмэ, ышъхьацышъо ричынэу
ыгу мэхъу, а-енасын ари, сыдэу бэлэхьабэ къыфихьыра
кIэлэ мыгъом мы чылэ кIалэмэ афэмыдэу...
Ардэдэм шыр зыем ицIэцIэ макъэ псыныдж лъэныкъомкIэ Хъаджэт щызэхихыгъ, ымылъэгъугъэми ар зымакъэр ыпашъхьэ итым фэдэу къышIэжьыгъ. "Шыр зыер
армэ, Iофэп" ыгукIэ Хъаджэт зыщиIуагъэм псалъэу къеIугъэр шъэжъые папцIэу ыбгъэгупэ къынэсыгъ.
- А хьэм къылъфыгъ, куирылъф, шыр еогъэукIы!..-
Дамыкъор лъэс лъэмыджым Iулъадэу Хъаджэт ылъэгъугъ.
Жьыбгъэ чъыIэр бжыхьэ къурэ гъугъэмэ зэрафилъэу зэхихрэм рекIыкIы пIонэу кIэзэзэу Хъаджэт зы тIэкIурэ щыти, "уиши, ори, шым тесри тумы тхьэ шъуешI"
ыIуи, нэку-нэпсэу, ышхужъ ридзэкIэу къыIукIыжьыгъ.
Чылэм хэдзыгъэ бгъэнышъхьэ унэ цIыкIум изакъоу
исэу хъушъэным зефи, бжыхьэ чэщныкъо шIункIым шъэожъыер къызфэхъум Хъаджэт ыгу зэрэмыкIодыгъагъэу
непэ кIодыгъэ. Хъаджэт ышъо сабый зыщыхэфагъэм
щыублагъэу ышIэщтыр ымышIэу, упчIэжьыгъо зэригъотылIэщтри, джэнджэш къызIихыщтми щыукIытэу, хэзгъэукъуагъэми зэрэриIощтым шIолIыкIэу, ашIэмэ мыскъарэ
зэрашIыщтым ыухэу, шъом хэлъ сабыим зи епшIэжьын
умылъэкIынэу мэзэ заулэ зытешIэм, хъущтыр орэхъу,
къысфэхъумэ, псы тас къыситыжьын, сылIэмэ сигъэежьын,
сянэ тхьамыкIэр ыIони, зэгорэм ыгу сыкъэкIыжьын ыIуи,
къехъулIагъэр шIошъхьакIоу рэхьатыжьыгъагъэ. Зэрэзэпкъаджэр сэдакъэ къыфэзыхьрэмэ аримыгъэшIэным
пае, ныбэкIапхэкIэ зызэкIикъузэзэ, мэзэ заулэ текIыгъ,
хэзгъэукъогъэ лIым къехъулIагъэр риIонэуи ыгу къыфэкIыгъэп, адырэми, зы гъэмэфэ ощх фэдэу, ышIагъэри
псынкIэу щыгъупшэжьыгъ. Зэгорэм ежь зыфимыIуагъэ
Iофым къыхахьэу бзылъфыгъэм гуцафэ фишIыгъагъ
шъхьакIэ, ныбжьи ымылъэгъугъэ фэдэу бзылъфыгъэм
ебгъукIощтыгъэ.
Бзылъфыгъэ сэкъатыр Iумпэм ымышIэу зэрекIолIэшъугъэмкIэ зиумысыжьэу, ыгу къызыкIыкIэ тIэкIуи зэдысыжьэу зы заулэрэ зыхэт нэуж, дунаим тет-темытми
ымышIэу лIэу хэзгъэукъогъагъэми щыгъупшэжьыгъагъ.
Шъыпкъэ, загъорэ бэрэскэшхо пчыхьэрэ сэдакъэ фахьы
зыхъукIэ, гъэбылъыгъэкIэ абасэ горэ зэрэфытырилъхьэщтыгъэр ары ныIэп а бзылъфыгъэр ыгу къызэрэкIыжьыщтыгъэр. Ари шъузым гуцафэ ышIыкъомэ ыIоти, фишIэ
шIоигъом ызыныкъуи фишIэщтыгъэп. Хъаджэт ахъщэр
къыздикIырэр ышIэзэ ыштэти, ятэ къыкIэныжьыгъэ чысэжъ цIыкIум рилъхьэщтыгъэ. Тыдэ кIоми къыздырихьакIэу, загъори ахъщэ жъгъэй макъэхэр иджэнэжъ куплъ
джыбачIэ къычIэIукIыхэу зэхахыщтыгъэх. Ащ нахь мылъку
имыIэу, тIэкIуи къогушхукIэу, хэт къыфэхъуми ар мылъкучIэ фэхъунэу, а мафэр къызысыщтым паплъэу, щыщынэуи, щыгушIукIэуи ежэщтыгъэ. Ащ гугъапIэ горэ къыдэкIонэу зыкIыщыгугъыщтыгъэри ежьми ышIэщтыгъэп,
егупшысэнэуи фэягъэп.
Шъэожъыер къызыфэхъу бжыхьэ чэщым Хъаджэт
кIэхэкIыгъэр, ыгу дэхъыкIыгъэр зыфэдэр ежь нэмыкI
ышIэрэп. А мафэм паплъэу ежэщтыгъэ нахь мышIэми,
хъущтыр зэкIэ зэхъум, къызхэкIыгъэри ымышIэу бзэджэгъэ Iае ыгу къэкIыгъагъ. Жьы къэщэгъу сабыир имыфэзэ, шъхьантэ чIэгъым чIигъэмэхыхьанэу фежьэгъагъ
шъхьакIэ, игунахьыгъэ ыгъэмэхъэшэжьи, шъэожъые
цIыкIур ыбгъэ кIиубыти, къыщиути зыфэмыIэжэжьэу
гъыгъэ. Ащ фэдэ джэманыгъэ ыгу къызэрихьагъэмкIэ
зиумысыжьэу бэрэ хэтыгъ. Джы къызнэсыгъэми щыгъупшэн ылъэкIрэп. Чылэм щаIуагъэри къыридзагъэп, ызныкъомэ агъэмысэщтыгъэ, анахьыбэми къылъфыгъэмэ,
тхьамыкIэр шъуз сэкъатыжъ, зыдэгущыIэн унэм исын,
сымаджэ хъумэ псы тас ритын, нан ыIони ынатIэ теIэбэн,
16*

--- Page 403 ---

емыкIу ышIагъэп, аIощтыгъэ. Ау зэкIэри зыгъэгумэкIыщтыгъэр зы: ятэ ашIэщтыгъэп, зытралъхьащтыри агъотыщтыгъэп, къылъыкIоуи лъикIэуи Хъаджэт зы хъулъфыгъэ ралъэгъулIагъэп, изэкъуабзэу, гъунэгъуми ахэмыхьэу, ахахьэми ыIорэ шIагъо щымыIэу, чэт Iэсэ IэрыпIу
цIыкIум фэдэу щагум къыдэмыкIыхэу, пчэдыжьрэ жьэу
Дамыкъомэ тхьачэтахъо афыдэкIэу, пчыхьэри лъэубабэу
къыдэхьажьэу, зи лъимыхьэу щыIагъ. Сыд фэдизэу шъэожъыер бзэджагъэми, мышIапхъэ горэ ышIагъэу къыраIожьыгъэми, ар ыгу къызыкIыжькIэ фегъэгъу. Анахь
къиным хэтэу ыпIуми, ыгу зынэсырэм ыIэ лъымыIэсыжьми, синасып аущтэу сызэрэмызекIуагъэр еIошъ, ежьежьырэу тхьэ зыфелъэIужьы. Мафэ къэс исабый шIулъэгъоу фыриIэр мэпытэ.
Ахэмэ ягупшысэу щысзэ, шъэожъыер къэкIожьэу
Хъаджэт ылъэгъугъ. Нахьыпэм фэмыдэу гушIопсым зэримыхьэу, епэгъогъохэу къэкIожьы. Ышъхьац бзыу бын
хэбыбыкIыжьыгъакI пIонэу пырац, ытэмэпкъ джабгъуи
кIапсэм хэшIыкIыгъэ шхор едзэкIыгъ, Iэсэмэгу Iапшъэми
шъо къамыщыр пышIагъ. ТIуалэ фэдиз хъурэ нэтIэ чIэгъым нэ шIуцIэшхуитIур, гушIуагъо акIэмылъми, къачIэщы.
Асыхьатым, шъэожъыер зелъэгъум Хъаджэт игукъао щыгъупшэжьыгъ. Къэтэджыни пэгъокIынэу ежьагъ
шъхьакIэ, мэстапэ фэдэу зыгорэ ыгу къыхауи, хьылъэу
пиIонтIыкIыгъ, ыжь ыубытыгъэу къыщыхъугъ. Хьылъэхьылъэу, загъори къэуцу шIошIэу бгъэм къыщытеорэ гум
кIэдэIукIызэ, шъэожъыем еджагъ шъхьакIэ, заджэрэр
къихьэщтыгъэп, къихьан муради иIагъэп. Зы заулэ зытешIэм фэмыщыIэу джыри ныр джагъэ:
- Джамболэт, а Джамболэт.- Ным иджэмакъэ шъэожъыем зэхимыхэу арыгъэп, унапчъэр Iухыгъагъ.- А-енасын мыри, сыдэу кIэлэ мыгъуа мыр,- цIацIэзэ ерагъэу
Хъаджэт къэтэджыгъ, пхъэ пIэкIорыжъ хьакъ-сакъэу Дамыкъомэ къыратыжьыгъагъэм ибармэкъ ыIыгъэу хьакум нэсыгъ, ащи кIэрыкIи, пчъэблыпкъыр къыздигъэIэпыIэзэ, унэм икIыгъ.
Щагум зи дэтыгъэп. Джыри зэ-тIо джагъэ. ДэIуагъэ.
Щагу хьакужъэу бэшIагъэу Iугъо зэрымыужьыщтыгъэ
лъэныкъомкIэ зыгорэ къыщыIоу ытхьакIумэ къыридзагъ.
Хьаку къогъум зыкъуахьэм, Джамболэт мэгъышъ къос.

--- Page 404 ---

- А синынэгущ, сыда мыщ угъэу узфыкъосыр? -
Хъаджэт ымакъэ губжыгъэ хэмылъэу ыIуагъ, лъэс лъэмыджым щишIагъэри ымышIэ фэдэу зишIыгъ.- НекIо,
кIэнкIэ щылбыр фэсшIыни, озгъэшхыщт.
- Сыфаеп уикIэнкIэ щылбыри ори! - Джамболэт нахь
къыщиутагъ.
- А синынэгущ, сыда къыохъулIагъэр, ащ фэдэ аIуа!..
- Адэ сыда куирылъф къызыкIысаIорэр!..- шъэожъыем ышъхьэ къыпхъуати, ынэ шIуцIабзэхэмкIэ янэ
къеплъыгъ.- Ори сшIооушъэфы, къысапIорэп. СыогъапцIэ, ары, ары, сэ сшIэрэба ар, сэшIэ сэ, сэшIэ!..
- Хэта, синынэгущ, ащ фэдэхэр къыозыIохэрэр! -
непэ ытхьакIумэ шъыпкъэхэмкIэ зи зэхимыхыгъэ фэдэу
Хъаджэт цIэцIагъэ, шъэожъыер зыщыIэ илъэс пшIыкIущым къыкIоцI апэрэ гущыIэу ыжэ къыдэкIыгъэм чъыIэчъыIэу ыгу зэлъичъыхьагъэ.
- Дамыкъор ары зыIуагъэр!..- Джамболэт ышъхьэ
блашъхьэ фэдэу къыпхъотагъ.- Делагъэхэр ыIорэп
пIогъагъэба ащ, къэошIэжьа!
- Алахьэм симыукIи Дамыкъо Шъалихьэ да о къыбнэзгъэсыгъэр?..
- ИпцIэгъоплъыкIэ лъэмыджым сыкъикIыгъэти ары.
- Адэ, синынэгущ, ащ фэдэ ашIа! - Хъаджэт ымакъэ
нахь ыгъэлъэшыгъ.
- АшIэрэп шъхьакIэ, сшIагъэ кIалэхэр къаигъэ къысфэхъугъэхэти,- Джамболэт ынэхэр къилыдыкIыгъэх,
ыпкъ цIыкIуи нахь зызэкIищы фэдэу хъугъэ.- СыкъимыкIышъунэу ары зэрэгугъагъэхэр. СыкъикIыгъ!.. Олахьэ
сыкъикIыгъэм!..
- Адэ ар Дамыкъо Шъалихьэ къыфидэна... Ащ фэдэхэр джынэкъэуж пшIагъэу сэмыгъэлъэгъу! - Хъаджэт
шъэожъыем фэгубжыгъ.- Шыр ебгъэукIыгъэмэ сыд
тшIэжьыщтыгъа, ащ фэдэ ашIа, синынэгущ!..
- Фикъун ащ шэу иIэр, чылэ гъунэр зэкIэ зэлъиIыгъ.
Зэ о, зэ, фэзгъэгъумэ плъэгъун къысиIуагъэр!..
- Ащ иIэм унэмыс о,- кIэлэ шъхьапаем зыгорэ Дамыкъом ришIакъомэ щынэу,- ащ фэдэхэр тхьам ыдэщтхэп.- Шъэожъыер нэмыкI гущыIэ хищэн ихьисапэу Хъаджэт къеупчIыгъ: - А шхор тэ къипхыгъа?

--- Page 405 ---

- Сэ сшIыгъэ,- етIанэ ошIэ-дэмышIэу къыIуагъ.- Тхьа
етагъ зятэ зиIэм, сэ сыер кIапсэм, адырэхэм яехэр шъом
хэшIыкIыгъэх...
- Ори уиIэни уятэ мылIэгъагъэмэ...- къызкIиIори
ымышIэу Хъаджэт къыIуагъ.- НекIо, непэрэзымафэм
ушхагъэп, псышъо ухъужьэу...
- ЛIагъэмэ, а къысаIорэр сыда къызыкIысаIорэр?
- Ащ аIорэм упымылъ, уянэ ыIорэм едэIу нахь...
ЦIыф Iэе Iаджи щыI, зэкIэми ажэ ппхын плъэкIына? ПшIошъ
мыхъумэ, Унэрыт Къымчэрые еупчI...- Хъаджэт къыщиути, ыгу IэкIэ зэриIыгъэу, ерагъэу унэмкIэ ежьэжьыгъ.
ОшIэ-дэмышIэу янэ зэрэгъыгъэм ыгъэщтагъэу Джамболэт янэ кIэлъыплъагъ, риIощтыри ышIагъэп. Хъаджэти
ытх уфагъэу пчъэ дэкIояпIэм зыщынэсыным дэмыкIоешъоу щецохъохыгъ. Джыры ныIэп янэ зэрэузгъэлыжъ
тхьамыкIэр Джамболэт къызыгурыIуагъэр, зыгорэм
къыримыIоу ынитIу шъыпкъэкIэ елъэгъу. Нахьыпэм "сыгу
мэузы" янэ зиIокIэ къыримыдзэу джэгуакIо зэрэхэхьажьыщтыгъэм рыкIэгъожьэу гумэкIыгъо шъэф щынагъо
горэ шъэожъыем ыбгъэ цIыкIу апэрэу къетаджэ, янэ тырахы фэдэу къыщыхъугъ.
- А нан, нанай, сыда уилажьэр? - Джамболэт янэ
ечъалIэшъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ ыпашъхьэ етIысхьэ.-
Сыда къыпщышIыгъэр, нан? - ыIозэ, мэгъы.
- Хьау, нынэ, хьау, зи къысщышIыгъэп,- шъэожъыер зэригъэщтагъэр Хъаджэт зыдешIэжьышъ, Джамболэт ышъхьэ шIуцIэ цIыкIу ыбгъэгупэ кIеубытэ.- Зи къысщышIыгъэп, нынэ, моу сыбгъэгупэ тIэкIу къэузыгъэти
ары,- иIоф зытет шъыпкъэр кIалэм шIуиушъэфыгъ,-
мары хэжъукIыжьы.
- Къысфэгъэгъу, нан, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп
сэ... Сэри сыгу хагъэкIышъ ары. Сыда сэ ахэмэ ясшIагъэр,
сятэ симыIэмэ гъэшIэгъона, зятэ зимыIэжь Iаджи дэси
мыщ... Ащ нахьэуи сыбзэджэжьыщтэп, нан, къысфэгъэгъу. Шыми сытетIысхьэжьыщтэп, мыIэрысэ тыгъуи
садэкIожьыщтэп...
- Хъун, нынэ, зэIун, хъун,- шъэожъыем ынэпсхэр
Хъаджэт кIелъэкIыкIых, еубзэ.- НекIо, нынэ. Тумы тхьа

--- Page 406 ---

ешIых Дамыкъохэр. Шыхэр яIэмэ гъэшIэгъона, ори ины
ухъумэ, шы дэгъу къыпфэсщэфыщт. Мары, зэхэоха? -
Хъаджэт иджэнэ джыбачIэ чысэр къырехышъ, егъэсысы, ахъщэ жъгъэй макъэу къиIукIрэм шъэожъыер регъэдэIу.- Зэхэоха, оры сэ мыхэр зыфэсыугъоихэрэр. ДжумахьышIхэр джыри зэ къытфатэхэмэ шыуасэр икъущт.
Дамыкъо Шъалихьэ иIае умыIо, ежьми цIыфми зэхямыгъэх. Ясэдакъэ зэпыурэп, тхьаегъэпсэух, ахэкIрэм фэдабэ алахьэм къахегъэхъожь. Ыгу плъыгъэти къыуиIуагъ
нахь, ащ фэдэлIэп ар. Аущтэу зэкIэми ариIоныр ишэн.
- ЕтIани ежьыр ары шэхъогъур къысфэфыжь ыIуи,
шым сытезгъэтIысхьагъэр...- Джамболэт гущыIэр псынкIэу янэ Iэпехы.- СэшIэ сэ Дамыкъо Шъалихьэ гу Iае къызэрэсфыримыIэр, загъори "сыда бгъахъэрэр" еIошъ,
сшъхьэ къытеIабэ...
- КъытеIэбэн адэ, ар къытемыIабэмэ, хэт къытеIэбэн,
чылэм зы лIэу дэсыр ары, мылъкукIи бай, иIушыгъ пIонышъ, чыжьэу нэсы, зымышIэрэ мы Iэгъо-благъом къикIынэп. А зыр ары алахь закъом илIыкIоу тэ тиIэр, арэу
щымытмэ, тэ къырихыщтыгъа а иIэ кортыр. Дамыкъо
Шъалихьэ идахэ Iо, нынэ, ащ идахэ пIомэ джэнэтым уихьащт, ар зыщымыгъэгъупш, зыщымыгъэгъупшэхэщтри
ащ фэдиз мылъкур къезытыгъэу, цIыфыбэр зэлъэIоу,
зыми емылъэIужьрэ алахьталэр ары. НекIо, нынэ, некIо,
узгъэшхэн.
Джамболэт кIэнкIэ щылбырыр зыIуилъакIэу зэрэшхэрэм Хъаджэт щэгушIукIми, ыгу илъыр нэмыкI. Шъхьэм
имыкIрэр шъэожъыем иятэкIэхъопс. Гъэрэ фэмыдэу мыгъэ Джамболэт ар хелъэгъуапэ, шъхьэихыгъэу яни
къыреIо. Зыгорэм къегъэуIушы ыIонти, хэта ахэр зищыкIагъэхэр, шъхьэзэкъо-къурэу, пчэгъу шъхьапэм къыпызыгъэх пIонэу Iахьылынчъэу чылэм дэсых. Пшъэшъэжъые
такъырэу ятэ ыIапэ ыIыгъэу Адыгэхьаблэ къызэрэдэхьэгъагъэхэр непэ фэдэу Хъаджэт къешIэжьы. А лъэхъаным
адыгэ шъолъырым гъэблэшхо щекIокIыщтыгъэ. Адыгэмэ язэкъуагъэп а тхьамыкIагъор зылъыIасыгъагъэр,
цIыфхэр зэритэкъокIэу урыс къутырми адэтыгъ. Бжъэдыгъу чылэ цIыкIоу зыдэсыгъэхэм къыдэнэгъэ шIагъо
щымыIэу дэлIыхьэгъагъэх. Янэ загъэтIылъ мафэм ежьхэми чылэр къабгынэгъагъ. ГъогурыкIо шъхьарыкIоу къакIохэзэ, мы чылэм къыщыуцугъэх. РымылIэнхэу, рымытхъэнхэу, хьалыгъу такъыр къыщилэжьынэу ятэ лэжьапIэ
щигъотыгъэти ары къызфыдэнэгъагъэхэр. Дамыкъомэ
афэчырэщтыгъэ. Дамыкъо Шъалихьэу джы уай-уай
зыфаIоу чылэм щыцIэрыIом икIэлэгъугъэ дэгъоу къешIэжьы. Щымыгъупшахэу ынэгу кIэт зэпытыр Шъалихьэ къырагъащи, нысэщэ джэгушхо зэрэфашIыгъагъэр ары.
Бжъэдыгъуи, КIэмгуий, Шапсыгъи, Къэбэртаий къикIыгъэ
хьакIэхэр иджэгу хэтыгъэх.
Щымыгъупшэжьэу Дамыкъом инысащэ Хъаджэт
ыгу къызкIэкIыжьрэр гушIуагъо горэ хилъэгъогъагъэкIэ
арэп, ныбжьи щымыгъупшэжьын тхьамыкIэгъошхо а
нысащэм къыкIэлъыкIогъагъэшъ ары. Дамыкъомэ ябыгъу
тIупщыгъэ ятэ тхьамыкIэр бжъэкъо тIо огъукIэ ылIыгъ...
Ахэр ыгу къэкIыжьхэу Хъаджэт щысзэ, Джамболэт
зипхъуати джэгуакIо зэрежьагъэр ышIагъэп. Чэт анэкIэ
фыжь цIыкIур Iанэм къызыдэпкIаер ары ныIэп Хъаджэт
игупшысэ зызэпыугъэр.
- Щыу, бэлахьэ зытефэн, лэгъэ закъор окъутэри! -
анэкIэ цIыкIур унэм рифи, пчъэр фишIыжьынэу къэтэджыгъ шъхьакIэ, ыгу зыгорэу къэхъуи, ышъхьэ къэунэзагъ. Пчъэр зэрэIухыгъэу хьылъэу хэщэIукIзэ, пIэкIорым
хэгъолъхьагъ.
Зыхэлъри, зыдэщыIэри, зыгъэгумэкIри къымышIэжьэу Хъаджэт заулэрэ щылъыгъ. ЕтIанэ нахьышIуIо
къэхъугъэ фэдэу къышIошIыгъ, ынапIэ къызеIэтым, ышъхьагъ дэдэ бэджэхъыпсым пысэу бэджыр ылъэгъугъ.
Хъаджэт "бэджыр шIу аIо" ыIуи, къыпихынэу лъыIэбагъ
шъхьакIэ, нэсыгъэп. ЕтIани, лъыIэбэнэу зежьэм, бгъэгупэм зыгорэ щызэпычыгъэ фэдэу къыщыхъуи, мыжъо
онтэгъоу ыIэ къефэхыжьыгъ, джагъэ:
- А Джамболэт, а нынэ...
Чылэм лIагъэ дэлъ зыхъукIэ адыгэмэ зэряхабзэу, лIы
куп Хьабраукъомэ ящагу къыщызэрэугъоигъ. Унэм
шъузхэр исых, укIыташъо зырагъэшIэу, ау хьэдагъэм
къэкIуагъэхэр зэрагъашIэмэ ашIоигъоу загъорэ унэм
къекIых, нэпс къутамэ рамыгъэхыми къумгъан-лэджэныр зэрахьэ, е цIыкIу-цIыкIоу шъхьаныгъупчъэ Iухъор
IуащэикIышъ, къыдэплъых. Хэт гущэ Хъаджэт тхьамыкIэр

--- Page 407 ---

ыгъэена, хэт ищыкIагъ, арыба тхьаетагъ Iахьыл-лыщыщ
зиIэм зыкIаIорэр, лIэкъошхом зыкIехъуапсэхэрэр. ЛIэмэ
ихьадашъхьэ зэрамыгъэцIыкIущтыр ышIэщтыгъэми, ар
зэрэхъущтым Хъаджэт ымыгъэгумэкIын ылъэкIыщтыгъэп, тхьамыкIэм зышIоIофыжьыгъэп, Джамболэт
изакъоу унэ нэкIым къинэмэ зэрэхъущтым ыгъапэщтыгъэ. Тыгъоспчэдыжь а гупшысэ мыгъор Хъаджэт ышъхьэ къызехьэм зэушъыижьзэ моущтэу ыIогъагъ: "Тхьам
ишыкуркIэ Iофэп джы, шъэожъыер такъыркIае хъугъэ,
ыIони ышIэни ыгъотыщт, къанэми, къызхэнэщтхэр цIыфых, мыхъу зыщыхъужьрэм ятэ чылэм дэс, гъэбылъыгъэми нафэми зыгорэ къыфигъэкIотэн ылъэкIыщт"...
Тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ нахь зыричыгъ къыпшIошIэу тыгъоспчыхьэ зызгъэгъыкIыгъэ Джамболэт мафэрэ янэ фызыщимылъэщтыгъэ упкIэ паIор щыгъэу щагум дэт. Шъхьэр еуфэхыгъэп, Iэтыгъэп. Лъэкъо уцуагъэр зызэблидзрэм, нэпсыр нэбзыцмэ къапэтэкъушъ, нэкIушъхьэ плъырым къытелъадэ, тегъушъыкIы. ЕтIанэ
напIэр ыгъэупIапIэзэ, адырэ къежьэгъэ нэпсхэр зэтыреIажэх. ИсэмэгукIэ щыт шъэожъые Iэм-лъэмыр Джамболэт ыгу егъоу еплъы, шъэогъум ынэпс ымылъэгъун Iоу
ышIэгъагъэмэ фимышIэн щыIагъэп.
БэшIагъэ Темботрэ Джамболэтрэ зызэшъэогъухэр.
УкIалэ зыхъукIэ, Iаджи къыохъулIэщт, пани, гъучIыIуни,
апчи плъакъо къыхэощт, къоджэкIэ кIалэхэр къыозэонхи, пшъхьэ къызэгуаутэуи къыхэкIыщт. Дамыкъомэ ятI
бжъэкъошхуи укъырифыжьэни шъхьэкIутIырымгъасэ
уригъашIэу къыотIыргущт, хьэ гори къыоцэкъэщт, шыми
укъыридзыхэу, е лъабжъэкIэ къыуаоуи хъущт. Ащ фэдизым Джамболэт зэгорэм ынэпс къыгъэкIуагъэу шъэогъум къышIэжьырэп. Джары чылэшъхьэ шъэожъыемэ
Джамболэт япащэу, ащ ыIорэр пыупкIыгъахэу зыкIалъытэрэр. Чылэ кIэлэ цIыкIумэ Хьабраукъо Джамболэт нэпс
иIэп аIощтыгъэ шъхьакIэ, муары фэмыIажэу ынэпсхэр
къыкIэтэкъух.
- Машалахь, мо Джамболэт къыгот цIыкIур хэт ишъэожъыя? - Дамыкъо Шъалихьэ къэупчIагъ.- ЛIы фэдэу щыт.
- Мора? - лIымэ ащыщ горэ кIалэмэ адэжькIэ плъагъэ.- Ар Унэрыт Къымчэрые ыкъоба, плъэгъурэба ятэ
зэрэфэдэр.

--- Page 408 ---

- Сэри сегуцэфагъ ащ,- Шъалихьэ къыIуи, пидзэжьыгъ,- алахьэм къегъэхъу, къэхъумэ, лIы хъущт. Дэгъуба шъэожъыенчъэ чылэр тхьам зэримышIыри. Уичылэ хъулъфыгъэ дэсыныр зымыуасэ щыIа, хъулъфыгъэ
Iашъхьэм фэдэ щыIэп, улэжьэн пIомэ, улэжьыщтыр хъои
умышъхьах къодыери. Мо цIыкIум ятэжъ тхьамыкIэ
Хьабраукъо Абдулахь, тхьам джэнэт къырет, лъэшэу тятэ
фэрэзагъ, лэжьэкIожъ ыIоти, щытхъущтыгъэ. Сэри иIофшIакIэ дэгъоу къэсэшIэжьы, ышIэрэр ууплъэкIужьынэу
щытыгъэп. Мо Джамболэт инэутхагъэ загъори а тхьамыкIэжъыр сыгу къегъэкIы, лIы лэжьэкIожъыгъ, а-енасын...
Купэу щытым лIы заулэ хэкIи, унэм ихьагъэх, хьадэр
къырахи, къэмыуцухэу щагум дахыгъ. ЛIыхэр хьадэм
ыуж ихьагъэх, Джамболэти Темботи акIэлъыкIуагъэх.
Тембот шъэогъум риIуагъ:
- Угу умыгъэкIоды, Джамболэт, тятэ есIони, чэщрэ
шъуадэжь сыкъэкIожьзэ сшIыщт...
Джамболэт зи къыIуагъэп, зэгупшысэщтыгъэр нэмыкI. Щагум дэтыфэкIи ар шъхьэм икIыщтыгъэп, кIапсэм
хэшIыкIыгъэ шхоу хьаку гъуанэм къищыщтыгъэр арыщтын тыгъоспчэдыжь янэ риIогъагъэр ыгу къызкIэкIыжьыгъэр, е ящагу къыщызэрэугъоигъэхэ чылэлIмэ захаплъэра шъуIуа? Сыдэу щытми янэ игущыIэхэр шъхьэм
икIыщтыгъэхэп. "Шъом хэшIыкIыгъэ шхор ори уиIэни,
уятэ мылIэгъагъэмэ. Ащ аIорэм упымылъ о, уянэ ыIорэм
едэIу нахь. ЗэкIэми ажэ ппхын плъэкIына?.. ПшIошъ мыхъумэ, Унэрыт Къымчэрые еупчI... Ащ къыуиIощт..."
А-енасын, янэ ыгу химыгъэкIын Iоу ышIэгъагъэмэ...
АрынкIи мэхъуба, еIо, ыгу зэгозгъэутыгъэр. Сыдэу мыгъокIэ лъэмыджым сыкъикIыя. Аущтэу хъун Iоу сшIагъэмэ Дамыкъо Шъалихьэ зезгъэIофтэныепи. СиIофтагъэри
Iофэп, къысиIуагъэр ары нахь... ЛIы купэу зыуж итмэ захаплъэкIэ исэрмай паIо къахэщэу Шъалихьэ елъэгъу,
пытэ-пытэу чIым теуцозэ макIо, зэришIугъор къыхэщы.
Ежь янэ тхьамыкIэр муары лIымэ ашъхьагъ илъэу ахьы.
Мыхэмэ ашIэщтыр зашIахэкIэ изэкъопцIыраунэу унэ нэкIыжъым къинэщт. "Дамыкъо Шъалихьэ изакъоп, хэти
джы ышIэрэр къысихъоныщт... Хьау, хьау, игугъу IаекIэ
сшIырэп, умышIы ыIогъагъэба нанэ... Сыдым Дамыкъо
Шъалихьэ IаекIэ сынигъэсыра сэ... Муары тянэ тхьамыкIэр

--- Page 409 ---

зыгъэтIылъырэмэ ахэт, къытфэулэу, тянэ ышIэзэ игугъу
дахэкIэ ышIыщтыгъэ, цIыф дэгъун фае... Адэ хэт къыпфидэна иш лъэс лъэмыджым къипфыныр, узыгубжыкIэ
Iаджи пIощт, а гущыIэр арыба, тянэ тхьамыкIэм зэриIогъагъэу, хэти риIорэр..."
ТIэкIу фэбытышъо лIы плIэIу шъуамбгъор зэреплъэу
Джамболэт къешIэжьы - Къымчэрый. Хьадэр зыхьрэмэ
ахэт. Дунаим зы цIыфышIу тетмэ, а лIыр ащыщ. Ятэ
иIагъэмэ, шIу зэрилъэгъунэу Джамболэт Къымчэрые
елъэгъу. КъышIэжьрэп зы гущыIэ Iае ыжэ къыдэкIыгъэу,
цIыф ыгу хигъэкIыгъэу, гъэ къэс чылэ чэмхэр егъэхъух.
Дамыкъомэ яIэхъуагъ шъхьакIэ, Шъалихьэрэ Къымчэрыерэ зэмызэгъхэу къыIукIыжьыгъ. КъызэраIорэмкIэ,
къызэрагъэкIыгъэр зыуи арэп. Былым бащэ уиI Къымчэрые Дамыкъо Шъалихьэ зэрэриIуагъэр ыдагъэп. "Сэ
сиIэр зыфэдизыр сэ сшIэн, тхьам къыситыгъэшъ сиI, зыгорэм иIэр шIуабэу, ащ енэцIызэ тхьамыкIэ лъэпкъым
къехьы..." - Шъалихьэ ыIуагъэти, Къымчэрые "тынацIэрэп тэ, зым ипкIэнтIэпскIэ зэрэшъуиIэр къышъуфэтыдэрэп... УлIымэ, пэуцори гъэхъу..." ыIуи, джар икъыхэкIыжьэу Дамыкъомэ къахэкIыжьыгъ.
Ащ щегъэжьагъэу Дамыкъо Шъалихьэрэ Унэрыт
Къымчэрыерэ зэфэшIухэп. Шъалихьэ сыд епшIэшъун,
мылъкушхо зэрегъакIо, чылэм изакъоп, Iэгъо-благъом
нахь баиIоу исмэ ащыщ, дэпкъым шъхьэкIэ уеонри ащ
зыгорэ епIонри тIури зы.
Неп ныIэп апэрэу Джамболэт къэхалъэм зэрэдахьэрэр. ЕгъашIэм къэхалъэм щыщынэхэзэ адыгэмэ къахьы.
Бэ раIуалIэри: зэ хьадэджадэхэр чэщрэ къыдэтаджэх, зэ
чэщныкъорэ хьэдэ гурым макъэхэр къыдэIукIых, зэ къэмэ загъэсысэу алъэгъугъэу аIо. Хьадэхэр зэрэщагъэтIылъырэм нэмыкIэу илъэс псаум зэ-тIо нахь дэмыхьэхэу
къыхэкIы, ари диным имэфэкI мафэхэу щыIэхэр арых. А
мафэхэми хъулъфыгъэхэр ары нахь якъэмэ къурIан атырагъэджэнэу дахьэхэрэр, бзылъфыгъи, пшъэшъэжъыий
дэплъэгъощтэп, амал иIэу блэкIыщтхэп, ягъогупэ къаухьани зыдакIорэм кIощтых.
Бэрэ пэмылъхэу хьадэр бэным далъхьи, ятIэ тыратакъоу рагъэжьагъ. Джамболэт ыгу къыпиIонтIыкIэу янэ
зэримыIэжь шъыпкъэр къыгурыIуагъ. Ау щытми, хъурэр

--- Page 410 ---

джыри ышIошъы хъущтыгъэп. Джамболэт анахь шIогъэшIэгъоныр мыжъосын инхэу къэмэ ашъхьащытхэр арых.
Блэгъэ дэдэу джыры ныIэп ахэр зилъэгъухэрэр, зэкIэри
къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъагъэх, къурIаныбзэкIэ зыгорэхэр атетхэгъагъэх. Къэхэмэ зэкIэ мыжъосынхэр
ашъхьащытыгъэхэп, пхъэ къэнэтIэхэсхэри къябэкIыщтыгъэх. ЕтIани мыжъосынхэри зэфэдагъэхэп, зым зыр нахь
дэгъужьыгъ. Модэ мо къужъ чъыг чIэгъым чIэт мыжъосыниплIыр сыдэу дахэха, инха, сыдэуи ба атетхагъэри
ыIуи, Джамболэт плъагъэ. Ятфэнэрэ мыжъосын пIонэу
зэндабзэу Дамыкъо Шъалихьэ ахэтэу ылъэгъугъ. Джыры ныIэп мыжъосынхэри зыкIызэфэмыдэхэри, пхъэ
къэнэтIэхэсхэри зыкIэнахьыбэр Джамболэт къыгурыIоу
зыщыригъэжьагъэр. Ардэдэми янэ ипхъэ къэнэтIэхэс
агъэтэрэзэу ылъэгъугъ. КъыздикIыгъэри ымышIэу хэти
илъэрыхьыгъэ къызэрихь гукIэ зэриIожьыгъ.
Мыжъосынхэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ащ нахьэу
Джамболэт плъэжьыщтыгъэп. Ятэ икъэ ахэмэ зэрахэмылъыр нэфагъэ. Хэт мыщ фэдэ мыжъосын фишIын ащ
еIо. Пхъэ къэнэтIэхэсхэр зыщыхъой лъэныкъомкIэ маплъэ, а зы шапхъэм техыгъэх пIонэу къэхэр модыкIэмыдыкIэ чIым къытещых, уахътэу тешIагъэм елъытыгъэу
чIым щыщы хъужьыгъэри нахьыб, зикъэнэтIэхэсхэр къыхэзыжьыгъэхэри, ебагъэхэри къэлъагъох. Хэти иунэгъо
тамыгъэ тедзагъ. Сыд фэда тэ титамыгъэ? ыIуи, янэ икъэнэтIэхэс зеплъым, зи тырилъэгъуагъэп. Ар шIошъхьакIоу
Унэрыт Къымчэрые дэжькIэ плъагъэ, зи феIошъугъэп.
Къымчэрые къашъхьэр зэрегъэзафэ, Шъарыбэ Азмэт
дэгуи пшъэго-пшъагоу дэIэпыIэ. ЕтIани зы тIэкIурэ зыщэтым, сэ сымышIэу тэ титамыгъэ хэт ышIэна ыIуи, ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ. Тятэ икъэнэтIэхэс тетынкIи мэхъу, Къымчэрые сеупчIэу икъэ зысигъэлъэгъукIэ, сяни сяти мыжъосын дахэхэр афязгъэшIыных. Ащ пае Дамыкъомэ акIахэ
сыкIоу сыуцунэп...
Ардэдэм ошIэ-дэмышIэу дышъэ сомэныкъо заулэр
зэрылъ чысэм ижъгъыу макъэ янэ тыгъуасэ зэраригъэдэIугъагъэр Джамболэт ытхьакIумэ къыридзагъ. ЕтIанэ
кIыфыбзэ хъуи, чысэр тэ щыIа ыIуи, зэупчIыжьыгъ. Ахъщэ жъгъыу макъэр зэтеожьэу тхьакIумэм итыгъ.
Такъикъ закъо къэхалъэм дэтыжьынэу Джамболэт
фэежьыгъэп.

--- Page 411 ---

2
Къымчэрые ыIитIу ыкIыбыкIэ щагъэу, зытеуцорэм
фыригъашIэу макIо. КъызэмыплъэкIми, шъэожъыитIур
ыуж зэритыр ешIэ. Мыдрэхэми акIэхьанхи агохьаныр
къырагъэкIурэп, сыд фэдиз пIуагъэми лIыжъышхох,
къэзлъэгъухэрэмкIи емыкIу. А-енасын, ахэр апэ имытыгъэмэ, Джамболэт икIо хигъэхъощтыгъэ. "Тэ щылъына чысэр? Джамболэт еIо. Мырэущтэу хъун Iоу сшIэгъагъэмэ, тыгъуасэ нанэ къыIысхыни, ежьми къехъулIэщтыр
ышIагъэмэ, ежь-ежьырэу къыситыныгъи. Джы тэ къисхыжьыщт ар? Иджэнэ куплъэу къызэрихыгъагъэм джыри илъынкIи мэхъуба. Ары шъхьакIэ, зыгорэкIэ шъузмэ
аIэкIэфагъэмэ?.." Джамболэт ыгу нахь къытеоу регъажьэ...
Сыхьат зытIу горэмкIэ узэкIэIэбэжьмэ, цIыфхэр зыдэтыгъэ щагур зэгъокIы. Унапчъэр Iухыгъ. Чэт заули мэупхъошъ дэт. Къымчэрые зи ымыIоу щагур икIыхьэкIэ
къызэпиплъыхьагъ. Джыры ныIэп унашъхьэм ызкIэлъэныкъо бгъэн темылъыжьэу зилъэгъугъэр. Чэмыжъ одэу
зыцэгэналъэхэр къыхэпIыикIырэм фэдагъ чыиф унэжъ
цIыкIоу бгъэнышъхьэ пытхъафэмэ зишъхьэIатхэр къахэщрэр. Жьыбгъэу къыкIэпщырэр бгъэнышъхьэм хэпхъо,
кIыгъ-сыгъ макъэр шъхьэIатмэ къахэIукIы. Мыгъэрэ атэкъэ цIыкIоу хьакум тетми Iон регъажьэ шъхьакIэ, мыIошъоу, ычый къыритхъэу ымакъэ теIункIэ, етIанэ ошIэдэмышIэу анэкIэ макъэмрэ атэкъэ макъэмрэ азыфагу
дэкIуадэу зыр фимыкъоу, къыдэхъурэр шIогъэшIэгъон
пIонэу тIо зэлъыпытэу маIо. Къымчэрые атэкъэ цIыкIум
еплъышъ, мэщхыпцIы. Джыри зызэшIуитхъэу Iон ригъэжьагъ шъхьакIэ, зызэришIырэр Джамболэт ыгу темыфэу
фэгубжыгъ:
- Щыу, о Iаер.
Ары шъхьакIэ, зыфэгубжыгъэм къыридзагъэп, ыпшъи зэкIищэу, ытамэхэри ыпхъуатэхэу зызэшIуитхъ-зызэшIуитхъи, джыри Iуагъэ.
- Зи емыIу,- Къымчэрые джыри щхыпцIыгъэ.- Аущтэу ущымытэу, Джамболэт, джырэ дунай утетын
плъэкIыщтэп.
Къымчэрые хьаку лъапсэм кIэрытIысхьагъ. Джыбэм
тутын чысэр къырихыгъ, егугъупэзэ лулэм тутыныр риубагъ, машIо кIигъани, зыщэ-зыплIэ кIэшъугъ. ЛIыжъым
чысэр къызештэм, Джамболэт тыригъэгушIуагъэщтын,
ахъщэм лъыхъунэу унэм ихьагъ. Ардэдэм янэ дэи зыхъукIэ, Джамболэт зылъычъэщтыгъэ ягъунэгъу ныор
унэм къикIыгъ. Зи къыримыIоу шъэожъыем ышъхьэ
къытеIаби, "угу умыгъэкIоды, нынэ" ыIорэм фэдэу упкIэ
пэIо фэиныIор шъхьэщигъэкIотыгъ. Джамболэт янэ ыгу
къэкIи, зыгорэу ыгу къэхъугъ. Ау Джамболэт янэ
мылIагъэу, джыдэдэм амыгъэтIылъыгъэ фэдэу къызыкIыщыхъущтыгъэр ышIэрэп. Гъунэгъу ныом ыуж итэу къылъикIынэу пчъэмкIэ плъэщтыгъэ.
- Адэ джары, Къымчэрый, мы дунай мыгъор зэрэщытыр, непэ упсаумэ, неущ къыохъулIэщтыр пшIэрэп,-
ныор лIыжъым кIэрыхьагъ.
- ЦIыфым игъашIэ кIэкIы, Хьаниф, игъогууанэ хьылъэ,- Къымчэрые ныом къыфэтэджызэ, къыIуагъ.
- Щыс, щыс, Къымчэрый. Адэ сыдэу тшIына, тхьэм
къыттырилъхьагъэр тихьылъэ. Хъаджэт тхьамыкIэм
ыIотэжьыгъ, мо Джамболэт цIыкIур ары нахь...
- Джамболэти инасып ыгъотын, лIы хъугъэ, чылэшхом дэфэнба, угуи текIодэнэу щытэп, шъэожъые чан.
Ащ сыфэдизыгъ ныIэп сэ Дамыкъомэ сафэчырэнэу зесэгъажьэм.
Джамболэт унэм зэрихьагъэм лъыпытэу къызэтеуцуагъ. ЧъыIамэр рехы. Зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьэу заулэрэ щыти, пIэкIор лъапэм чIэплъагъ. ЕтIанэ хъэдэн шIуцIэ
къызэхъухыгъэ гъунджэ чагъэм ыкъогъу къоплъагъ.
Хьаку гъурби, пIэкIор чIэгъи, щэлъэжъэу къогъум къотым нэс къыгъэнагъэп. ПIэкIорым тес шъхьантэм хэIэбылъэбыхьэу регъажьэ, пытэ-пытэу ыIэ зыгорэ къычIэфэ,
зылъыхъурэ чысэр ары. ПчъэмкIэ маплъэ, иджыбэ релъхьэ. Къыгопшымэ ыIуи, теIэбагъ. Гур тIэкIу зэрэхьатыжьым, пIэкIорым тетIысхьагъ. Шъхьаныгъупчъэ бгъузэ
цIыкIуитIум ерагъэу гъэмэфэ нэфыр къарэпсэ. КIэшъо
пIыркIу-сыркIум бадзэхэр тизых, ощх къещхы хъумэ
къызкIэщхыщтыгъэ лъэныкъом шIой гъопчэ бжьыгъэшхо телъ.
Унэм имысышъоу (зыкIисын фаери ышIэщтыгъэп,
мокIэ щагум къыдэнагъэхэри зэрэдэтых) къызекIым,
Къымчэрыерэ Хьанифэрэ джа зыдэщытыгъэм гущыIэхэу

--- Page 412 ---

джыри щытых. Темботи ышIэщтыр ымышIэу пхъапэ горэм епIэжъэжъэу акэцэ лъапсэм кIэрыс.
- Тинасыпти Дамыкъохэр тиIагъэх,- Хьанифэ къыIоу
Джамболэт зэхехы,- ахэр тимыIагъэхэмэ, тшIэщтыгъэр
сшIэрэп, пстэумэ апэр тхьэр ары, тхьэм къынэуж ахэр
ары, чылэм нэхъой къыдалъхьэ, ябылым жъугъэ мо
тхышъхьэм тизэу зыслъэгъукIэ сэгушIо, сынэкIыгъэу
зызгъэшхэкIыжьыгъэ фэдэу къысщэхъу. Шъалихь пIонышъ, фэдэр зырыз. Исэрмай паIо щыгъэу, ишхъуантIэ
тесмэ, щынэгъо тегъэкI горэ ыкъогъу къозгъуатэу сырэгушхо. Сисурэшъ, чылэм зы шъуз шIагъоу дэс. Алахьэм ыпс, Къымчэрый, умыщх.
- Сыщхырэп, Хьаниф,- Къымчэрые ыпэкIэ шIуцIэ
теIэбэжьыгъ,- сызгъэщхын къэпIуагъэмэ, сыщхыни.
- Адэ шъыпкъэба, Къымчэрый? - Хьанифэ нахь
къызэкIэкIэу еублэ,- Дамыкъохэр ары мыхъугъэмэ, тылэжьыщтыр тэ къитхыщтыгъа? Тинасыпи тигукъауи ятэгъотылIэ.
- Насыпыр сшIэрэп, гукъаомкIэ къыбдесэгъаштэ.
- ХьакушIэ Макыжъыр сыгу къэогъэкIы, Къымчэрый,
зэрэуишъэогъугъэр бгъэгъуащэрэп. Ащи ары ренэу ыIощтыгъэр, IэпэIэсагъ тхьамыкIэр, хьаку шIэгъуабэ чылэм
дишIыхьагъ.
- Максима?..- игугъу къызэришIырэр игуапэу Къымчэрые къэупчIагъ.- А-енасын, лIы дэгъугъ ар.
- Алахьэм ешI,- Хьанифэ псынкIэу къыпидзагъ,- а
тхьамыкIэжъыр зыкъолIыхьажьыгъэр. ЗэкIоцIапхи дащы
зэхъум слъэгъугъагъэ, алахьэм симыгъэлъэгъугъэмэ
нахьышIугъ, джыри сынэгу кIэт.
- Зыгорэм къолIыхьажьрэ лIымэ ар ащыщэп, Хьаниф,- Къымчэрые лулэм кIэшъугъ, хэплъызыкIзэ гупшыси,- лIы шIагъор чылэм дагъэсыгъэп.
- Адэ дагъэсына большевик аIощтыгъэмэ сшIэрэп,-
а гущыIэм щыщынэу Хьанифэ къыIуагъ.- Зыгъэ ахэмэ
гъэшIэгъонхэр къалэм дашIыхьагъэу къаIожьы, лъыпсыр
щагъэчъагъэу ары...
Къымчэрые лулэм тутын стафэу илъыр ритэкъугъ.
Чысэр зэIуищи, лулашъхьэр егъэзыхыгъэу рилъхьагъ,
чысэ шъхьапсри ыпхыжьыгъ. Ащ фэдизми ыпэкIэ шIуцIэ
чIэгъ щхэныр чIэкIыгъэп, ынэ къэргъуитIуи ар акIэлъ, дэхьэщхафэм къыхэхъо нахь, хэкIрэп.

--- Page 413 ---

- О-уиу, джыри ощхыри!..
- Олахьэ, Хьаниф, загъори гъэшIэгъонхэр шъоIохэм.
ГущыIэ мышъо-мылхэу Дамыкъомэ къызкIэкIатIупщыхэрэр шъушIошъ зэрэхъурэр. А зигугъу пшIырэр бэдзэрым натрыф тIэкIу щысщэу сытетзэ сынитIукIэ Ермэлхьаблэ щыслъэгъугъ. Ау ахэмэ, о къызэрэпIоу, бзэджагъэ
горэ зэрахьагъэу слъэгъугъэп. АIэхэр зэрэIыгъхэу, хъэдэн плъыжьхэр абгъэмэ ахэшIагъэу урамым рыкIощтыгъэх. Джау мэшIоку зэпырыкIыпIэм дэжь зыщынэсыщтхэм, жандармэхэр апэгъокIхи, шхончкIэ ахэуагъэх. КъыбгурыIуагъа, Хьаниф?..
- Ал, Къымчэрый, мы пIохэрэр сыда!..
- УкIыгъэхэмрэ уIагъэхэмрэ урамым телъхэу сынитIукIэ слъэгъугъэ. Шъыпкъэр, пIощтмэ, къыосIон, сырыукIытэрэп, джащ нахь зэжъупIэ сифагъэу къэсшIэжьрэп,
бэдзэрми сыпымылъыжьэу, сыгу-сыбгъэ сIозэ, чылэм
сыкъэсыжьыгъ. Джары Унэрыт Къымчэрые большевикмэ ахэт аIуи, чылэм зыкIыщырыгущыIэгъагъэхэр, старшинами сызкIаригъэщэгъагъэр. Сыд сибольшевикына сэ,
бжъакъо атетми сшIэрэп. Шъыпкъэ, сыд пае пцIы сыусын, зытIо-зыщэ Максим ягугъу ышIэу зэхэсхыгъагъэ.
Ежьри ахэтыгъэмэ сшIэрэп, ахэтыгъэн фаеп, ухьакушIэу
узхагъэхьана, къызэраIорэмкIэ, ахэр боу цIыф гъэсагъэх,
аущтэу ущымытэу пачъыхьэм уебэнышъущта? СызэрэгугъэрэмкIэ, хьаулыеу Максимэ зэкIоцIапхи дащыгъ. А-енасын, лIы шIэгъуагъ, хьаку шIагъохэр чылэм дишIыхьэщтыгъэх, муары шъуигъунэгъумэ яхьаку ныкъошIэу зэрэщыт...
- Азмэт дэгу ышIыжьыгъ аIуагъ.
- Ара, фэшIыжьышъугъа? - Къымчэрый къыIуи.-
Сыда зыкIимышIыжьышъущтыр, IэпэIэсэкIай, Максимэ
дэхэкIаерэ кIырыплъыгъ. Азмэт тхьамыкIэри старшинам
ыщэмэ-къыщэжьзэ Максим зыдащым ыуж Iоф хэтыгъ...
Ы-ы, джары къалэм сэ щыслъэгъугъагъэр. Боу тхьамыкIэгъуагъ, Хьаниф, ар. ТхьамыкIэгъо къодыеп, гукIодыгъошхуагъ нахь. ЦIыфхэр лъэпаомэ, тефэмэ, къэтэджыжьхэзэ зэбгырычъыщтыгъэх, уIагъэхэр гъогыщтыгъэх,
бзылъфыгъэхэр куощтыгъэх. Сэ джы нэс ахэмэ афэсымыдэрэр ошIа, Хьаниф, цIыф щтагъэу зэбгырычъыжьхэрэм акIыб шхончыр раубытэти, зэряощтыгъэхэр ары. Ащ
фэдизэу ужъалым хъуна!.. Мыжъо къэсэрэшти, жандармэхэм сярэу Iоу сыгу хъугъагъэ.

--- Page 414 ---

- А дыдыд гущ, Къымчэрый, сыд тхьамыкIагъуа узхэтыгъэр. Уинасып упсаоу укъызэрэнагъэр, къурмэн зыфашIыжьырэм уфэд.
- Шъо шъумышIэрэм, Хьаниф, шъурэгущыIэ.
- Арыгущ, Къымчэрый, арыгущ, тшIэми тымышIэми
тыжэ дгъэуцухэщтэп тэ...- Хьанифэ ыIозэ, къэупчIагъ.-
ХьакушIэ Макыжъри къызэуагъэмэ ахэтыгъа, Къымчэрый?
- УмышIэрэм сыд пае урыгущыIэн, сшIэрэп. СшIэрэ
закъор гъэрекIо тичылэ а лIы шIагъор къызэрэдэхьэгъагъэр ары. СызэрэгугъэрэмкIэ, мы Iэгъо-блэгъо къэзэкъмэ ащыщэп ар, бэрэ Урысыем игугъу ышIыщтыгъэ, ау
зыщыщ шъыпкъэр къыIощтыгъэп. Ленин ыIоти, цIыф гъэсагъэ горэм игугъу ренэу къышIыщтыгъэ, ащ фэдэ гъэсэгъэшхом нэIуасэ зэрэфэхъугъэри сшIэрэп.
- Хьаку фишIыгъэщтын...
- Арыщтын сэри сэIо, тхьамыкIэм ихьалэл, сищыгъу
пIасти ышхыгъ, игущыIэ дахи седэIугъ,- Къымчэрые шъэожъыем дэжькIэ плъагъэ.- Моры иблэгъэ дэдагъэр.
Джамболэтрэ Темботрэ Iуи, нычэпэрэ чэщым псы чъыIэм
фыхэтыщтыгъэ. О пшIэрэп нахь, Къымчэрый, мыхэр
арых насыпышIо хъущтхэр, плъэгъун непэ фэдэу тэри
къызытымылъэгъужьырэм тхьамыкIэм ыIоти, гушIощтыгъэ. ЛIы дэгъугъ Максимэ...
Къымчэрыерэ Хьанифэрэ аIон амыгъот фэдэу заулэрэ щытыгъэх. Къымчэрые гукъэкIыжь горэм зыхищагъэу тутын чысэр къырехы.
- СыкIожьын амэ сэри. Хъаджэт тхьамыкIэм алахьэм
джэнэт къырет, сыдэу пшIын, хъущтыр хъугъахэ. А нынэ,
а Джамболэт, садэжь къакIозэ шIы. Сызщымыгъэгъупш.
Орырэ сэрырэ тихьаблэ къытенэжьыгъэр. Ялахь, сIорэр
къысфэгъэгъу. ГъолъыжьакIо чэщрэ укъэкIожьми,
нахьышIужь. Джыри, нынэ, сыкъэкIощт сэ,- Хьанифэ
ыIозэ, унэ кIыбымкIэ рекIокIи, яхатэ дэхьажьыгъ.
Тутын чысэр къымытIатэзэ, Къымчэрые джыбэм
рилъхьажьыгъ. ЗыкIыдэплъыери ымышIэу унашъхьэм
дэплъыягъ. Хьазырэу гъэмэфэ тыгъэм ригъэзыхыгъэу
Дамыкъомэ яонджэкъышхо шъхьащыт. Ыжэ зэтыримылъхьэу а лъэныкъомкIэ хьэ хьакъу макъэ къеIукIы.
"Курэ, курэ" ыIозэ, ныо горэ тхьачэтымэ яджэ. КIэн ешIэрэ шъэожъыехэм ябырсыр макъэ хьэблэ пакIэм къыщэIу.

--- Page 415 ---

- НекIо тадэжь, зыгорэ щыIэмэ, къэтшхын,- Къымчэрые шъэожъыем къыриIуи, щагум дэкIыгъ.- НекIо,
Джамболэт, некIо,- Къымчэрые къэуцугъ.- Ащ фэдэ
ашIа? Темботрэ орырэ джы зы Iулъхьэр тIу зэфэшъушIызэ, шъущыIэн фае. Ар хъуна? Арба Максими къышъуиIощтыгъэр. НекIо, некIо сэIо.
- Ары шъхьакIэ, Къымчэрый,- къыригъэжьагъэр
къыфэмыухышъоу ошIэ-дэмышIэу Джамболэт къыщиути, къэгъыгъ.
Къымчэрые зэшхэхэ уж, Джамболэтрэ Темботрэ
Iанэм пагъэтIысхьагъэх. Щыпс лагъэу апашъхьэ къырагъэуцуагъэр тыралъакIэу ашхыгъ. Зы пIэстакIи Iанэм къытыранагъэп. Щыпс-пIастэм къундысыу хафэ тырашъухьажьи, къэтэджыжьыгъэх.
Ащ фэдизым Къымчэрые зи ымыIоу хатэм дэхьэрэ
шъхьаныгъупчъэм иплъыщтыгъэ. Шъхьэм бэ къилъадэрэр. Хьанифэрэ ежьырырэ зэрыгущыIагъэхэри, Джамболэти, хьакушIэ Максимэу чылэр МакыжъкIэ заджэщтыгъэри, Дамыкъо Шъалихьи, Хъаджэт тхьамыкIэу
агъэтIылъыгъэм нэси шъхьэм илъ. ЗэкIэми анахьэу Джамболэт ары зыгъэгумэкIрэр. Сыд фишIэнэу иамал? А-енасын, Хъаджэт илъэситIу горэм джыри псаугъэмэ, шъэожъыер лIы хъущтыгъэ, етIанэ Iофыжьыгъэп, ежь иIоф
зэрихьашъущтгъагъэ. Джыри зэримыхьэшъунэу арэп,
тхьам ишыкуркIэ шъэожъые нэутх. Джамболэт зэрищэлIэжьын ыIонти, плъэгъурэба "некIо тадэжь" зыреIом зызэришIыгъэр. Янэ псау зэхъум, тиунэ чэщи мафи исыгъ.
Тыгу егъу шIошIыщтын аущтэу зызкIишIрэр. ИукIыти,
ишъхьакIуи зэхэты. Адэ тыгу егъун, таущтэу изакъоу унэ
нэкIым исына, хэта зыгъэшхэщтри, хэта фэдэжьыщтри.
Хъущтэп, зыгорэм егупшысэгъэн фае. Сыда шъузым
зыкIимыдэщтыр, ымыдэн нахь хэлъба!.. Адэ ари узгъэлышъ, тэри ерагъэу теIыгъы, пшъэшъэ мыгъори зищэгъушхо хъугъэ. ПцIэнэ хъурай. Сыд мыгъор сиамал, сизакъу.
Къэзлэжьрэ тIэкIур ерагъэу тфекъу, зытфимыкъури нахьыб. Адырэ шъэуитIур шъорэкIым ымыхьыгъэмэ, пкъэум фэдэу къыскIэтынхи, бынышхо тыхъоу тызэхэсыщтыгъэ. Адэ джары мыхъунэу зыхъурэм. Ар сэIо
шъхьакIэ, джырэ дунай боу дунэе хьылъ... Ау етIани нахьыбэ ухъу къэсми нахьышIу, мыхъу зыщыхъурэм къыпкIэIэжьыщтых.
Тыгъэр плъыжьыбзэу ошъочапэм ехы. Инэбзый
плъыжьышэ нэгъыфмэ ерагъэу ибгъэнышъхьэ унэ къагъэнэфы. Къымчэрые нэмыкI унэм имыс фэдэу бэщыр
ыжэпкъыпэ кIэгъэкъуагъэу шъхьаныгъупчъэрыплъ. Кулаци Iанэр Iуихыжьыгъ. Джамболэти Темботи къэтэджыжьыгъэх. Унэм икIхэрэп, Къымчэрые къыIощтым ежэх.
- Татай, тат,- Тембот ятэ еджагъ,- нычэпэ Джамболэт дэжь гъолъыжьакIо сыкIожьыщт.
- Джамболэт зыдэкIон щыIэп,- Къымчэрые къэтэджыгъ,- нычэпэ тадэжь щэрэI. Пыу-алаурсын, сыд
щысыкIая мыр, чэмымэ якъыдэхьажьыгъу, сигъуси
изакъу, сыпэгъокIын.
- Хьау, Джамболэт, ар умыIо, нычэпэ уздэкIон
щыIэп,- джы нэс зи къэзымыIоу хьаку лъапсэм исыгъэ
Кулацэ къахэгущыIагъ.- Темботрэ орырэ зэлъыпэгъу
шъуилъын. Чэтхэр ихьажьыгъэмэ шъукIуи, шъукъаплъ.
БэкIи макIэкIи раIуагъэм Джамболэт къафытеуцуагъэп. Ядэжь мыкIожьымэ мыхъунэу уцугъэ.
- КIо ащыгъум, Тембот, гъолъыжьакIо дэкIожь,-
Къымчэрые къеуцолIагъ.
- Ары, щынэнхэба?..- Кулацэ къэгумэкIыгъ.
- Щынэнхэу, лIыба мыхэр!..- Къымчэрые къызэриIокIыгъ, етIанэ къызэтеуцуи.- Неущ щэджагъом Iэхъогъур
псы кIэим къыдэдгъэзыхьэмэ щэмэджыр къыздашти
къакIо, Джамболэт. ПсырыкIым бгъэн тIэкIу щытыупкIэн.
Шъуиунашъхьэ зи телъыжьэп. Ори къыдакIу, Тембот.
Икъун чылэхьэхэр зэрэжъугъэхьакъугъэхэр.
3
Бгышъхьэ Iэхъогъум готэу Къымчэрые тет, мыдыкIэ
игъусэ Исмахьилэ кIэпсэ къамыщышхор ытамэ телъэу
Дамыкъомэ якоц хьэсэбгъу гот. Мафэр щэджэгъуапэм
реублэгъы. Чылэ Iэхъогъур хъурыхъоу чапэм зэрэрекIокIырэм фэдэу Къымчэрые игупшысэхэр зэкIэлъэкIох.
Тхышъхьэм къеплъыхымэ, къушъхьэпс чъэр бгъузэр
тырку сэшхо IонтIагъ пIонэу чылэм дэжь къыщэлъагъо.
А лъэныкъор ары Iэхъогъури игъорыгъоу зыдакIорэр.

--- Page 416 ---

Сэ сызгъапэрэр имыкъоу,- еIо Къымчэрые,- Джамболэти къакIуи, къахэхъуагъ. Сэ сиIо ныоми иIу шъхьакIэ,
къытхэзэгъэшъуна?.. Сыд фэдиз пIуагъэми, о уер уеу
къанэ, уешъхьэшъуаоми мэхъу, зыгорэм щыбгъакIэми
езэгъы, чъэ пIоми мачъэ, мычъэми пфыщт. Джамболэт
шъэожъые дэеп шъхьакIэ, ицIыкIугъэ емылъытыгъэу
инмэ запешIы, ежь-ежьырэу щыIэмэ шIоигъу. Ашъыу,
дэгъу щыIэшъумэ. ДэкIодэнэп чылэм. ГукIэгъу зыхэлъ
горэ къыдэкIынба, къыдэмыкIэу мэхъуа!.. Джары уибэ
зыхъукIэ. ЕтIани Джамболэт бетэмалэр ибэ къодыеп,
куйрылъф нахь. Арыба пIощтри озымыгъаIори, пшIэщтри
озымыгъашIэри. ЦIыфмэ Iэябэ ахэт, ныбжьи угу къэмыкIыгъэу, пкIыхьапIэкIи умылъэгъунэу агу къыпфэкIыщт. Сыд аIона Джамболэт зэсщэлIэжьмэ? Сэ къысаIолIэщтыр сшIоIофэп, ныом раIолIэщтыр ары нахь.
Ахэр ныо тхьамыкIэм фэщэчынха? Олахьэ сымышIэ.
Шъыпкъэ, нычэпэ ащ тырыгущыIэгъагъэп, аущтэу Джамболэт бетэмалэр зэрэщытыр тIуми тыгу къэкIыжьыгъэп.
КъызэтщэлIэжьмэ, шъэохъу цIыкIу, ишIуагъэ къытигъэкIын, ичIыгу Iахьи лыеп тIуи, тыхэкIыжьыгъ. Ары шъхьакIэ,
нэмыкIэу Iофыр къыкъокIы. Ащ егупшысэмэ, ныом ымыдэнкIи мэхъу. Ымыдэми, емыкIу иIэп. Адэ, дунэе мыгъу,
хэти ышъхьэ къыухъумэжь шIоигъу. Ежь иети, ыгъотыжьыгъ къыуаIощт. Джамболэт зие гущэр сэ дэгъоу сэшIэ,
фытеуцожьыщтэп нахь. Сыжэ къыдэкIэу зыми джы нэс
зэхезгъэхыгъэп. Сыдэущтэу теуцожьына шыхьат щымыIэу. Заулэрэ а къэбарыр чылэм щыхаIукI фэдэу ашIи,
зэпагъэужьыгъагъ. Ащ дэгъоу ешIэ сэ зэрэсшIэрэр, ау
мышъэ дэгум фэдэу зеушъэфы. Хъаджэт тхьамыкIэми
ышIэщтыгъэ а шъэфыр сэри зэрэсшIэщтыгъэр. ТхьамыкIэм ныбжьи къызхигъэщыгъэп. ПшIэхэнэп, аущтэу сэIо
шъхьакIэ, Джамболэт ышIэнкIи мэхъу. Ятэ зыфэдэр
къыримыIоу Хъаджэт ехыжьыгъэна адэ?.. Ежь къыримыIуагъэми, зыгорэм риIожьынэу къелъэIугъэнкIи мэхъуба? ПшIэхэщтэп, бзылъфыгъэмэ яшъэф мыухыжь.
ЗыгорэкIэ тиныо къыриIуагъэмэ?.. Е Хьанифэ риIогъэна
шъуIуа?.. ТIури зэфэдэ, къыуаIонэп уялъэIугъэкIи. Ахэмэ
ашIэри типхъотэжъ дэлъри тIури зы.
Игупшысэмэ ахэтэу кIозэ, Къымчэрые Iэхъогъу уж
хъугъэ. Чэмхэр зэ псыхъомкIэ зэрэфых. Тыгъэри зэндабзэу ошъогум мэшIо куашэу ит. Зынэсрэр пелыбжьы.
Къымчэрые иупкIэ паIо зыщехышъ, ышъхьэшъо упсыгъакIэ пкIантIэр IэгушъокIэ тырелъэкIыкIы. Джэнэ пшъапIэр
къетIатэ. УпкIэ паIомкIэ жьы зыфеожьы.
- Сыда, Унэрытыр, узэбэдзэожьэу къыпщышIыгъэр? - Исмахьилэ къыфедзы.- Фабэ непэ, фабэ. Плъэгъухэрэба мохэр зэрелъэкIонхэрэр, ащ блэкIхэмэ, акIэ
аIэтыни, кIаIэщт. Непэ фэдэу мэфэ фабэ къыхэкIыгъэу
къэсшIэжьрэп.
- Ащ нахь фаби къыхэкIыгъ, Исмахьил,- Къымчэрые
упкIэ паIор зыщилъэжьыгъ.- Псы ныбэм тыдэсэу блэкIыгъэ мазэр къызэрэтхьыгъэр угу къэгъэкIыжь. Чэмыжъхэри ныбаджэ хъугъэх. Джы мыщ фэдэ мэфэ жъоркъэу
къыхэкIыжьыщтыр макIэ, уцыми хагъоу ригъэжьагъ. Гъэмафэри екIышъ, зыреутэкIыжьы. Мо чэмыжъмэ абжъакъо тыдэплъыныр тыухынкIэ джыри мэзэ зытIущ къытфэнагъ, апэрэ осым тыдэтIысыжьыщт, тхьам ыIомэ.
- ОшIэмэ апэрэ осыр къызщесыщтыр утIысыжьын.
Мыгъэ кIэсаIоу кIымафэр къэкIонкIэ сенэгуе, гъатхэм
зыкъигъэгужъоIуагъ.
- Апэрэ кIымэфэ мафэм зэрэблэмыкIыжьыщтыр
ащыгъум къыосэIо.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Къымчэрый, илъэс псау уIахъомэ пшIоигъу. Тэ укIора, бжъэкъощэжъ, гъазэ джыдэдэм!..- Исмахьилэ чэм шъхьэзакъоу Iэхъогъум къыхэкIыгъэм екууагъ.
Iахъом ымакъэ зэрэзэхехэу чэм плъыжьыжъым зыритIагъ, кIэкIэу ыгъази, Iэхъогъум хэхьажьыгъ.
- Сенэгуе сэщ нахьи о нахь къыпщэщынэкIэ а чэмыжъыр, Исмахьил?
- Ытхышъо къамыщыр зэрэрычъэщтыр ешIэшъ,
къысщэщынэ, о уибэщ удзымэ, тефэна темыфэна, чэмхэри цIыфхэм афэдэу Iушы хъугъэх. Хэта мохэр? Зым
ытамэ щэмэдж телъмэ сшIэрэп?
- Джамболэтрэ тэ тыемрэ.
- Мэкъуао макIоха, сэIо?.. Джырэ фэдэ мафэм
мэкъу тэ къипхыжьыщт?
- КъыдэкIынхэу ясIогъагъ.
- О пыуупкIын мэкъу бгъотынэу узщэгугъыжьа?..
- Хьау, мо псырыкIым бгъэн тIэкIу щыпязгъэупкIын
сихьисап.

--- Page 417 ---

- Армэ хъун,- гъусэм ыIуи, етIанэ кIэгупшысыхьажьи, къеупчIыгъ.- Сыда епшIэщтыр бгъэным, сеплъымэ
уиуни, уикъакъыри гъэрекIо дэгъоу тыбгъагъэ.
- Сэрэп, Хьабраукъомэ яунашъхьэ пай, гу лъыптагъэба, зи телъыжьэп.
- Адэ дэгъуба,- Исмахьилэ ыIуи, непэ ылъэгъужьыгъакI пIонэу Къымчэрые къеплъыгъ.
- Сыда, Исмахьил, сыплъэгъужьыгъакIа, сынэбзыцхэр плъытэхэу?
- Хьау, джау сыдми сыкъыоплъы...- лIыжъым
итхьагъэпцIыгъэ чIэгъчIэлъ плъакIэ псынкIэу кIилъэшъужьыгъ, мыгъатхэ щегъэжьагъэу къыриIо шIоигъуагъэр
щигъэтыжьыгъ, аущтэу зэрэзекIуагъэми рыгушIожьыгъ.
- Зыгорэ къапIомэ пшIоигъу... КъаIо, къаIо.
- Хьау шъыу, Къымчэрый, сыдэу себгъэзыгъа!..
КъасIо сшIоигъомэ, непэрэзымафэм зэтIожьын тымыгъотэу тыщэсы, ащи зэгорэм тыкIэхьажьын...
- Ары, ары, дэгъоу ухэкIыжьыгъ.
Чэм Iэхъогъур псы кIэим дэзэрэтэкъуагъ. Нэпкъым
зэреххэу лIыжъитIумэ агу къэучъыIэтэгъагъ. Iэхъогъум ищэджэгъо уцупIэ зегъотыжьым, гупсэфыжьыгъэ. Пцэжъыешэ цIыкIухэри Iэхъогъум къежэщтыгъэ пIонэу къэсыгъэх.
- Пцэжъые уешэщтмэ, зэкIэмэ анахь дэгъур пчыхьэшъхьапэр ары,- еIо Тембот.- Джы пцэжъыемэ загъэпсэфы, ахэри фабэ мапэх.
- Псым хэсхэу фабэ пэнха? - Джамболэт егъэшIагъо.- Амэ, Тембот, къыосIон пцэжъыер хъоеу къызщыхэбдзыщтыр, згъэунэфыгъэ сэ.
- Таущтэу?
- Дамыкъомэ япсыщэку къыдахьэу псым зыхэуцорэм, кIэрыуцуи пцэжъые еш, къыхэмыгъэтэкъумэ плъэгъун.
- Къеогъапщэ джы, къеогъапщэ,- Тембот ышIошъы
хъурэп.
- Джамболэт ыIорэр тэрэз,- Къымчэрые шъэожъыемэ къабгъодэхьагъ,- едэIу, Тембот, едэIу. Адэ
ошIа аущтэу зыкIэхъурэр?
- Хьау.
- Оры, Джамболэт?
- ЗыкIэхъурэр аущтэу пцэжъыемэ аIуфэн Iус тIэкIу
псыщэкум къыкIэтэкъущтын, сшIэрэп.

--- Page 418 ---

- Тэрэз, ары сэри сIорэр.
- Арэп сэ сызэрэгугъагъэр,- Тембот "хьау" зэриIуагъэр шIоемыкIоу зыкъигъэтэрэзыжь фэдэу зишIыгъ.
- Адэ Дамыкъомэ янасып къызпещэхэкIэ угугъагъа?..- Къымчэрые исэмэркъэу щытмэ зызэхахым, щхыгъэх, пцэжъыешэ цIыкIухэри, а сэмэркъэум хэлъ чIэгъчIэлъыр къагурыIуагъ пIонэу, зыфэгушIори амышIэу гушIуагъэх, игъусэ Iэхъо лIыжъри ышъхьэ кIэпIэстхъэжьзэ,
"Къымчэрые бетэмалыр Дамыкъомэ ауж имыкIызэ, зэгорэм атекIодэжьыщт" ыIуагъ.
- Еу, модэ мо икIыпIэмкIэ шъузэпырыкI шъо, щэмэджым зи ешъумыIу, сэ къыздисхыщт.
Мэзым къыхэчъырэ псы къочъ цIыкIум пэчIынатIэу
бгъэн гъэхъунэ щыт. Жьыбгъэ макIэр къызыкIэпщырэм
шышыш макъэр бгъэн кIырым хэIукIы, чыжьэкIэ кукумяури мэзым къыхэджыкIы. Пцэжъыешэ кIэлэ цIыкIумэ
амакъи къэIужьрэп, псыхъоми мыжъо нэпкъышхом зыдеушъафэ, жьыбгъэ макIэр арыщтын псыхъом ымакъэ
IузылъэсыкIрэр, нэмыкI дунае хэфагъэхэ фэдэу заплъыхьэу нэбгырищри щытых.
- ТфыпыупкIынба, Джамболэт, непэ мы купыр? -
Къымчэрые щэмэджыкIыр ылъэгонджитIу адиубыти, ыгъэлъынэу мыжъуахъор иджыбэ къырихыгъ.
- ПытыупкIын, ау...- Джамболэт къыригъэжьагъэр
къымыухэу щигъэтыжьыгъ.
- Сыда "аур" адэ, Джамболэт, укъигъэщтагъа сэIо?
- Гунахь хъунба мо дэхабэр иуупкIыныр, Къымчэрый,- ыгу зыкIегъурэр джыри къыгурымыIопагъэу
Джамболэт къыIуи, шхъонтIамэр зытырихырэ бгъэным
хэплъагъ, уашъоми дэплъыягъ.
- Ащ нахьи нахь гунахь пытымыупкIэу чIым хэдгъэшъухьажьмэ. Мыхэр тхьэм къызкIигъэкIыгъэхэр ошIа,
Джамболэт? ЯшIуагъэ цIыфмэ арагъэкIынэу ары. Тиунашъхьэмэ сыд атетлъхьащтыгъэр? Мыхэр шъошIа Дамыкъо Шъалихьэ иягъэмэ, зы нэбгырэ хигъэхьащтыгъэп,
зы бзыуи тыригъэбыбэщтыгъэп, зыдэщытым зэрэщытэу
зэхигъэшъухьащтыгъэх.
- Мо мэзыр ий аIуагъи адэ,- зи къэзымыIощтыгъэ
Тембот къахэгущыIагъ.
- А мэзыр ий шъхьакIэ, мыр иеп. Шъолъэгъуа мо псы
къочъ цIыкIур? Мыгъатхэ ар мы чIыпIэм итыгъ, ары

--- Page 419 ---

шъхьакIэ, къушъхьэмкIэ ощх къыщещхырэпти, игъукIыгъ.
Тэ тызыфаем фэдизэу бгъэнри къикIагъ, улIымэ пыупкI,
укъэмыпшъ. Сыда Iэхъоныр зилIэужыгъор, мэкъу
уеоным нахь тхъагъо щыIэп. Моу шъуIукIотэлъ зэ, е зэман, зэман, зэгорэм мыхъэр дгъахъэщтыгъэ, джы сшIэрэп нахь.
Жьыбгъэ макIэр къызкIэпщырэ лъэныкъомкIэ Къымчэрые кIуи, бгъэн цыпэм пыуцуагъ. Iэгушъошхомэ зэ
акIэужъунтхи, щэмэджыр ыIэтыгъ, зы лъэбэкъу, лъэбэкъуитIу, лъэбэкъуищ... ПлIэIу шъомбгъо фэбытышъор
мысысыхэу щэмэдж макъэм дыхэкIуатэ, сатырэ занкIэу
бгъэн кIырыр ыкIыбкIэ къыщзэхэгъуалъхьэ. КъызэплъэкIырэп, ыпэ регъэхъу, ытыкъын нэсэу бгъэным
хэкIуатэ. Темботрэ Джамболэтрэ ашIогъэшIэгъонэу
лъэплъэх. Зы аргъэным ыуж адырэ аргъэныр кIырегъэлъэсыкIы, щэмэдж лъыгъэр къызиIэтыкIэ ыцэ къыIопсы пIонэу тыгъэм пэжъыу. Бгъэн гъэхъунэ гузэгум
Къымчэрые зынэсыкIэ къызэтеуцо, къызэплъэкIымэ,
иIоф шIагъэ кIэгушIу, етIани, ыIэгушъомэ акIэужъунтхэшъ, щэмэджыр егъэIорышIэ. Тембот зэрыт чIыпIэм
щыкъыгъэ фэдэу ятэ кIэлъэплъэ. БэшIагъэ ащ фэдэу ятэ
чэфэу, зиIэтыни быбыщт пIонэу ытэмэпкъыхэр гъэкIыгъэхэу зимылъэгъугъэр. ГъэшIэгъоныр, кIуатэ къэсми
ыкIуачIэ къыхэхъо, нахь пытэу чIым теуцо. Щэмэджым
орэд къыIорэм фэд. КъыIорэп, орэд зэхелъхьэ нахь.
Щэмэдж макъэр бгъэн гъэхъунэм тебыбыкIышъ, мэз
чIэгъым чIэбыбэ, иджэрпэджэжь чъыг тхьапэхэр зэлъигъэсысхэу зепхъуатэшъ, ошъо чIэгъым чIэкIодэжьы. Ежь
ыIэшъхьитIукIэ щэмэджыр ыIыгъ фэдэу къыщэхъу, ыпкъыхэри зыгорэу ешIых.
Къымчэрые ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцо:
- Хэта шъуитIу язэу щэмэджыр сIызыхыщтыр?
Зи амыIоу Джамболэтрэ Темботрэ маплъэх, етIанэ
тIуми запхъуатэшъ, мачъэх.
- Тембот имэкъу еуакIэ сэшIэ сэ. Джамболэт ары
тымылъэгъугъэр.- Къымчэрые щэмэджыр Джамболэт
фещэи.- Ма, Джамболэт, лIы фэдэу пыупкI.
- Сеплъын, Къымчэрый...
Джамболэт зигъэлIэу Къымчэрые зэришIыгъэм фэдэу ыIэгушъомэ акIэужъунтхэ, ылъакъохэр тIэкIу зэкIегъэуцукIышъ, хьабкъохъоу мэуцу. Къымчэрые мэщхыпцIы, реIо:
- Умыгузажъу, Джамболэт, умыгузажъу. Щэмэджыпэр занкIэу бгъэн лъапсэм кIэгъабз. Ыхьы, джар
хъущт. Джыри зэ, джыри зэ, ыхьы, джыри зэ, плъакъо
цIыкIу-цIыкIоу лъыгъэкIуат, Джамболэт. Мы слъэгъурэр,
Тембот, къыптекIощт. Джыри ары. Джыри зэ, Джамболэт, джыри зэ,- щэмэдж макъэм дыригъаштэзэ, Къымчэрыий лъэкIуатэ.
КIэлитIум адэIэпыIэзэ, тыригъэгушIухьэхэмэ ащытхъузэ, дэхэкIаерэ бгъэныр паупкIыгъ, ызыныкъо нахьыбэ пIоми хъунэу чIыгум телъ. Къымчэрые ытхыцIэ гъушъыжьыгъэшъ, щыгъу тыратэкъуагъ пIонэу бжьыгъэ
фыжьышхо къытещы. Темботи ятэ иIэбакIэкIэ Iабэу зы аргъэным ыуж зы аргъэныр регъэлъэты. Джамболэти
IофшIэным ижъобгыпIэ зыпищагъэу шъэогъум ыуж ит,
щэмэджым ынэ тырихрэп, загъори щэмэджыкIыр зэриIыгъыщтыр реIо. Къымчэрые щэджэгъошхэ тIэкIоу кIалэмэ
къыфахьыгъэр зеухым, къарыукIэ зэригъотыгъэр зыдишIэжьэу къэтэджыжьыгъ.
Щхыур ыпакIэмэ атырелъэкIыкIы ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Исмахьилэ непэ къызэреплъыгъагъэр Къымчэрые
ыгу къэкIыжьыгъ. Алахьэм симыукIи, сыда непэ Исмахьилэ къыфэмыIошъугъэр, къыригъажьи, кIилъэшъужьыгъ.
Ащ фэдэ ихэбзагъэп. КъыIо шIоигъуагъэр Хьабраукъомэ яхьылIагъэкIэ сэгугъэ, бгъэн тIэкIу сафеощт зысэIор
ары аущтэу къызыщысэплъыгъэри. Сыда хэлъыр тхьамыкIэм удэIэпыIэным, тэ тызэдэмыIэпыIэмэ, хэта къыддэIэпыIэщтыр, Дамыкъохэра? Олахьэ зы IэбжъэнакIэ фэдизкIэ
яшIуагъэ къыуамыгъэкIын. Ащ зызэрашIрэм уемыплъ. А
хьэ лъэпкъмэ боу бэ агъэделагъэр, урящыкIагъэ зыхъукIэ, чэтыу хьаджэуи зыкъыпфашIыщт. Олахьэ сымышIэ мы
Исмахьилэ къыIо шIоигъуагъэр, къезгъэIон фэягъэ...
Къымчэрые ыгу къэбырысырыгъ, тIэкIу шIэ къэсми, игупшысэ нахь куу мэхъу, егъапэ. КIалэмэ щэмэджыр къаIихэу бгъэныр пиупкIы пэтми, шъхьэм икIрэп. Сыхьатныкъо
горэ зытешIэм, аужырэ аргъэныр кIигъэлъэти, чIыгум
къытыридзагъ.
- Джары ащ иежьапIи икIэухи,- Къымчэрые пкIантIэр
ынатIэ тырилъэкIыкIыгъ.- МэфитIу горэм зыщылъыкIэ
дэгъоу гъущт.

--- Page 420 ---

- Зэпырыбгъэзэн ищыкIагъэба? - Джамболэт ылъэгъурэм ыгъэгушIоу, ежь зэриер игуапэу къызIуипхъотыгъ.
- ИмыщыкIагъэу мэхъуа! - Тембот ыгъэшIагъоу ятэ
ычIыпIэкIэ псынкIэу джэуап къыритыгъ.
- Неущ ощх къемыщхымэ,- Къымчэрые уашъом
дэплъые,- къещхын гухэлъ иIэп, щэджэгъоужым шъукъакIомэ хъущт, ар джы шъо шъуиIоф.
- Тиунашъхьэ фэхъу пакIошъ, къехъун а заулэр,-
Джамболэт зэплъэкIыжьи, бгъэн упкIагъэм нэшIукIэ хэплъагъ.
- Къехъумэ, кIодынэп, шъузабэ горэм фыдэттэкъон,- Къымчэрые къызэриIокIыгъ.
- Ары шъхьакIэ, Къымчэрый, сэ сыфэягъ...- Джамболэт къэгузэжъуагъ.
- Сыда епшIэщтыр? - Тембот ыгъэшIагъоу шъэогъум еупчIыгъ.
Къымчэрыий къэмыуцоу къызэплъэкIи, зэхихырэр
шIогъэшIэгъонэу, Джамболэт къеплъыгъ.
- ЕпшIэн макIа, къакъыр сшIымэ, теслъхьащтба!..
- Сыда къакъырыр зэрэуищыкIагъэр? - шъэогъум
джыри егъэшIагъо.
- СищыкIагъ.
- СшIэрэп зэрэуищыкIагъэр,- Тембот уцурэп.
- ИщыкIэгъэнкIи мэхъуба,- Къымчэрые къахэгущыIагъ. Ащи шIомыгъэшIэгъонэу щытыгъэп Джамболэт
къакъырым ришIэщтыр.- Арэп, Тембот, унагъо ебгъэшIэщтба сэIо Джамболэт. Дэгъуба пшъхьэ иIоф зепфэжьын плъэкIымэ.
- Ары шъыу,- Джамболэт ишъыпкъ.
- ЫшIэщтмэ, тат, зишIыхэкIэ,бгъэным рэрэгущыIэба,- яти зэрэдыригъаштэрэр имыгуапэу Тембот къеIо.-
Сыда бгъэным еплъэу зэхигъэшъухьажьэу зыкIыщысыщтыр, ащ нахьи нахьышIуба зыгорэм иунэшъхьэ гъуанэ
ыкудэмэ.
- Сыда зыкIэшъущтыр?..- Джамболэт къыхехы.
- ЗыкIэшъущтыр а къакъырэу зыфапIорэр мыгъэ
пшIыщтэпышъ ары. КъыбгурыIуагъа?..
- СымышIымэ, зыгорэм есщэжьымэ хъугъэба,-
Джамболэт игухэлъ шъыпкъэ фэмыхъоу къыIуагъ.

--- Page 421 ---

- Мыдэ мыщ ыIохэрэр, тат!..
Къымчэрые ышъхьэ къыпхъотагъ, ар зэримыгуапэр
зэхыригъэшIыкIэу Джамболэт къеплъыгъ. ЕтIанэ зы тIэкIу
тыригъашIи, псы Iушъом къызщыIухьажьыщтхэм адэжь
къыIуагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, Джамболэт, бгъэныр зыпщэкIэ
IахьищкIэ угощэн фаеу мэхъу.
- Сыда зыкIэIахьищыр, Къымчэрый?
- Адэ нэбгырищ тэхъуба. ЕтIани хъурэр ошIа? Сэ нахь
баIоу къыстефэнэу сэгугъэ. Сыда зыпIокIэ, бгъэныр сэры
къыхэзгъэщыгъэр, ар зы. Сэры игугъу къышъуфэзышIыгъэр, ар тIу. Сэры шъукъэзыщагъэр, ар щы. Сэры
нахьыбэр пызыупкIыгъэр, ар плIы. Олъэгъуа джы хъурэр... Е, сикIал, сикIал, а пIохэрэр хъущтэп, сэ къысэмызэгъыхэщтыр ары ахэр... УиIэм укIэгушIун фае нахь, зыгорэм ибохъщэжъ дэлъым уенэцIыныр зэрэбылым
щыIэп. Ар мылъку хэгъэкIыпIэп. ЗэкIэри о уипкIэнтIэпсыкIэ зыфапшIэмэ, нахь къабыл. Аущтэу щымытмэ, хьалэл хъущтэп. Шъуямыплъ Дамыкъомэ, ахэр зэрэбаим
чылэр еунэхъулIэ. Ахэри аущтэу щыт зэпытынхэп. Зэгорэм къэшъулъэгъужьын ахэмэ ямылъку ачыишъхьэ тенагъэу. Джары, къэшъошIэжьмэ, Максимэ тхьамыкIэм
ыIощтыгъэр. Ащи изакъоп. Зэрэчылэуи аIо, сэри сэIо.
Арышъ, Джамболэт, шIу зэрэпшIэщтыр ары нахь узпылъыщтыр, хьилагъэм упымылъ. Мылъкум зешъумыгъэгъэдел, ащ нахь шIэхэу унапэ тезыхын щыIэп. Зэрэчылэу
тхьамыкIэу сыда о уизакъоу убаикIэ. Ар зыфэдэр шъошIа,
гъунэгъушъхьэмэ ячэмхэр зэкIэ бгъэхэу ясабыйхэр щэ
фалIэ лIэхэу о уичэм щэр къыкIэшкошкоу... Джащ фэдэх
Дамыкъохэри...
Псыхъом мыщ ыпэкIэ зэрикIыгъэхэм фэдэу зэбгъодэкIхи, къикIыжьыгъэх. КIэлитIум Къымчэрые къызякIолIэжьым, щэмэджыр къафищэизэ, къариIуагъ:
- Неущ щэджэгъоужым, дунаир гъушъэзэ, бгъэныр
зэпырыжъугъаз. МыжъуакIэр шъуулъэгоу псы кIэим
шъудэмыт, щагум шъущыупхъу, шъушIэн къыдэкIыщт.
- ДэхэкIаерэ шъукъэтыгъ. БаIуа пышъуупкIыгъэр? -
Исмахьилэ къэупчIагъ.
- Олахьэ дэхэкIае пытыупкIыгъэм, унэшъхьитIуи
афикъун.

--- Page 422 ---

- Хэт, Къымчэрый, зыр зэптыщтыр? - ащ фэдэкIэ
ишъэогъу зыфэдэр ешIэти, еупчIыгъ.
- Олахьэ сымышIэ, Хьанифэ еттыми хъущт, иунашъхьэ къыкIэщхы аIуагъ. О хэт пIорэ?
- Зэптын закIэба... Хьанифэми хъущт, гушIон тхьамыкIэр, зымафэ Дамыкъом орзэ кухьэкIэ елъэIоу зэхэсхыгъагъэ.
- Адэ?
- ПшIэрэба Дамыкъор зыфэдэр, неп-неущ ыIозэ
уфигъэлIэжьыщт, хэта "хьау" зэриIуагъэр ащ, къыгъэгугъэ фэдэу къышIыгъ, моу зы тхьамафэ горэ текIымэ
къыриIуагъ.
- Дамыкъом итхьамафэ - илъэс. Бэрэскэжъые мафэм, Исмахьил, псым тыкъыздахьэрэм тедгъэфэнышъ,
Хьабраукъомэ яунашъхьэ афэтыбгъэн, сыд едгъэIон ащ.
ОшIузэ ари зэшIотхын. Сыд пыпIухьэрэ?
- Зи пысIухьэрэп, дэгъуба...- джыри непэ къызэреплъыгъэм фэдэу Исмахьилэ къэплъагъ.- Ау ошIа, Къымчэрый, мы Iофым хэлъыр...- къыригъажьи, къымыухэу
лажьэ зимыIэхэ чэмыжъэу адыкIэ щытым екууагъ.- Ы-ы,
джэголъэжъ, сыда джы уимурадыр? - къамыщышхор
шкуау Iоу фигъэуагъ.
- Арэп сIонэп сIуагъэ шъхьаем, Исмахьил, сыда непэ
къыохъулIагъэр? Къеогъажьэшъ, кIэолъэшъужьы. КъаIо
угу илъыр джыдэдэм!
- Олахьэ къыосIон шIагъуи сымышIэрэ сэ, къызэрэосIощтыри сшIэрэп ныIа...- Исмахьилэ зипIытIыгъ, зифызыгъ.
- Джа зэрыпшIэу къэпIощт.
- КъыосIон амэ, бащэрэ Хьабраукъомэ уафэулэоу
аIо цIыфмэ.
- Сыда ащкIэ къаIомэ ашIоигъор?
- Сэ сыдым фэсшIэна, о нахь пшIэн... Джамболэт
уикIалэу зэе-тIуаехэр рэгущыIэх...
Зэхихыгъэм Къымчэрые рекIыкIы фэдэу къыщыхъугъ. Лъы стырыр зэхишIэу ынэтIэбгъу къеуагъ. ГумэкI
бырсырым зэредзэ. ЕтIанэ раIуалIэрэм егъэукIытэба
пIонэу плъыжьы къэхъузэ, цIыкIу-цIыкIоу къеIо:
- ПIорэр сыд шъыу!..

--- Page 423 ---

4
Мэфэ заулэ хъугъэшъ, Къымчэрые ышъо дэхъыкIрэр
ежь нэмыкI цIыф ышIэрэп. Исмахьилэ къыриIогъагъэр
щыгъупшэн ылъэкIрэп. Ар ыгу къызыкIыкIэ пчыхьэрэ чылэм хэхьащтми, къегъэзэжьы. Зэрэчылэу къытегущыIэ
фэдэу къыщэхъу. ГумэкIыгъо зэрэхэтыр игъусэ шIуиушъэфми, къыхэщы. Ащ пае ушъхьагъу къыгъотэу Исмахьилэ зыдэщымыт Iэхъо пакIэм макIо, е гущыIэгъу
ымышIыным фэшI, орэд мэкъамэ горэ кIеIукIы.
Ар Исмахьилэ къыгурымыIоу щытэп, мыгъокIэ
риIуагъэм рыкIэгъожьы. Сыда сымыделагъэмэ, еIо,
зишъыпкъапIэ сымышIэрэм сыкIырыгущыIагъэр. Ыгу
сыхэуIуагъ, хъуна ар!.. Адэ ежьыри Хьабраукъомэ апыгъэнагъэу апылъышъ, умыIощт Iаджи угу къегъэкIы. Ау
Къымчэрые ащ фэдэ дэдэ ышIэнэп. Шъыпкъэ, Хъаджэт
шъэожъыер къызфэхъум, бэ рыгущыIагъэр, лIы Iаджми
атыралъхьагъ. Дамыкъо Шъалихьи нэсыгъэх ахэр. СэIо
оIо шъхьакIэ, ащ фэдэхэр фишIэна? Таущтэу Хъаджэт
тхьамыкIэжъыр зэкIэсысыхьэу Шъалихьэ лIы къэбзэшхом
зэрипэсыныя?.. КIо сшIэрэп, дунаим Iаджи техъухьэ
сымыIощтмэ. Ау, шъыпкъэр пIощтмэ, псынкIэ дэдэу Дамыкъом игугъу щагъэтыжьыгъ. Джы мощ фэдиз илъэс
пчъагъэр тешIагъэу, Джамболэт бетэмалри лIы зэрэхъунэу хъугъахэу, джыри ар къызкIырахьыжьэжьыгъэр
сшIэрэп. Адэ шъэожъыем шъхьэегъэзыпIэ имыIэжь
зыхъукIэ, Iаджи угу къэкIыжьыщт. Ау Къымчэрые сыда
ахэр къынэзгъэсхэри. ГумэкIылэжъышъ, зэкIэми тхьамыкIэм затыреубгъо. Джары, шIу пшIи, е пшIи хъущтэп.
Сыдэу дунэе тхьамыкIагъуа мы тызытетыр. Сэ сIэшъхьитIукIэ схьи, Къымчэрые бэлахьым хэсыдзагъ. Мазэм
къехъугъ бгъэн кухьэри Хьабраукъомэ адэжь зыдитэкъуагъэр, ау яунашъхьэ тэгъабгъэ къыIожьрэп. Адэ
унитIу къаплъэу шIоир къызкIэрыбгъэпкIэна! Зы лIыжъ
мафэу чылэм дэсмэ ащыщ, зымышIэрэ мы хэгъуашъхьэм исэп, иунагъу пIонышъ унэгъо шIагъу. АлъэпкъкIэ
дэй араIолIагъэу къэсшIэжьырэп. ЛэжьэкIожъых. ЕсIон
фэягъэп, жэ мыгъо зыIутми сащыщ сэ! А къысэзыIуагъэми сыфэгубжи, къыхезгъэдзагъэп. Ау етIани есымыIоныр сфэлъэкIыгъэп. ЕжьыркIи нахьышIункIи мэхъуба

--- Page 424 ---

зэресIуагъэр, ымышIэу хэтын нахьи. Iаджи ыгу къысабгъэу къычIэкIын.
Орэд цIыкIум хэлъ гущыIэхэр зымышIэу мэкъамэкIэ
кIэзыIукIырэ Унэрыт Къымчэрые ышъхьэ илъыр нэмыкI.
Исмахьилэ изэкъуагъэп а къэбар гомыIур зышIэщтыгъэр,
Кулаци бэшIагъэ къызнэсыгъагъэр, зиушъэфыщтыгъ
нахь. ЛIым риIоныр къыримыгъэкIоу гопэ шъэфым зыригъэшхыщтыгъэ. Джары Джамболэти ядэжь къымыгъэкIонэу блэкIыгъэ мафэхэм зыкIыфэягъэр, ыгуи фэчъыIэ
зыкIэхъугъэр.
- А ныу, аущтэу умыIо,- зычэщ Къымчэрые ыIуагъ.
- Джамболэт о ошIэ шъхьакIэ, чылэм ашIэрэп. Iаджи
къытпаIухьан, сыфаеп тижъышъхьэ цIыфмэ ажэ тыдэфэнэу.
- УмыгумэкI, ныо, умыгумэкI, сэ ащ ылъапсэ сфыщт,
плъэгъун къытпаIухьэмэ... Сэ ар зые шъыпкъэр къычIэзгъэщыщт непэ фэдэу, зэ моу игъо сигъаф.
- ОшIэмэ, къысапIо хъущтыба, сыда хэлъыр ащ.
- Амэ, ныо, о пшIэу сыгугъагъ, Хъаджэт къыуиIуагъ
сшIошIыщтыгъэ.
- Ары къыуиIон, ащ фэдэ аIуата! - Кулацэ ежь ишъэф
къыкIэупчIэх пIонэу егъэшIагъо, етIанэ цIыкIу-цIыкIоу педзэжьы.- Зымафэ Хьанифэрэ сэрырэ фыхэдгъэпсыгъагъ шъхьакIэ, зэхимых фэдэу зишIыгъагъ. ЗэретIогъагъэмкIи тыкIэгъожьыгъэшъ, тыкIэхьажьырэп, ар зыхъугъэм бэ темышIэу тхьамыкIэр лIагъэ.
- Ары Iолъ... Адэ Хьанифи сыщыгугъыщтыгъ сэ...
- А лIыжъ, Джамболэт зыер ошIэмэ, сыда узфыкIэупчIэрэр?
- Сэ сшIэрэ шъэфым, ныо, шыхьат гозгъэуцо сшIоигъуагъ. Ау къикIын щыIэу сшIэрэп.
- А лIыжъ, хъугъэ, чылэ Iофмэ зямыгъэгъап. Сыда
бэлахьэу къыптефагъэр Хьабраукъомэ яIоф зэхэмыф
мыхъунэу. Ахэмэ тшъхьэ ятымыгъэузыжьми, зыгъэузын
Iаджи тэ тиI.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- Къымчэрые зигъэбыяужьыгъагъ шъхьакIэ, тIэкIурэ егупшысэу зыхэлъ нэуж
кIэгурымыхьажь ышIыжьэу ошIэ-дэмышIэу пIэм къыхэтIысхьагъ.- Арэп, ныо, тэбгъаIохэрэр сыд илIэужыгъуа?!

--- Page 425 ---

Джамболэт зыгорэ епэсыгъэн фаеба, гукIэгъу гори
щыIэжьба, шъэожъыер унэ нэкIым идгъэсыщта?
- Сэ зи сIорэп,- псынкIэу Кулацэ кIилъэшъужьыгъ.-
Адэ, лIыжъ, узфэе дэдэр къаIоба, хьау сиIэп.
- Сэ сызыфаер къыосIопэн, Джамболэт къызэтщэлIэжьынэу ары, зымафи укъезэгъыгъагъ, ау уигукъаохэр къысэпIогъагъэхэп.
- КъыосIогъагъэхэп, цыхьэ къыфэсымышIэуи арэп,
сэ пшIосыушъэфыни щыIэп, лIыжъ. Сыфэягъэп угу
хэзгъэкIынэу зыгорэм ыIуагъ сIони. ПшIэрэба о уиIуагъэ
сэ зэрэсиIуагъэр. Ашъыу, аIощтыр арэIу фаеми, лIыжъ,
уямыдэIу ахэмэ. Джамболэт къэщэжьи, тэгъэпIу, тэгъэлэжьы тисабыймэ афэдэу, шъэо дышъэ цIыкIу.
- Ар оIомэ, дэгъу, ныу. Тхьауегъэпсэу цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ.
- КъыпфэсымышIэу!..- гузажъуи, лIыжъым гущыIэр
Iэпихэу Кулацэ егъэшIагъо.- Мы къапIорэр сыд емыкIу.
- Ау ар сшIэным ыпэкIэ, Кулац,- апэрэу а пчыхьэм
шъузым ыцIэ Къымчэрые къыIуи,- Джамболэт ятэ шъыпкъэр озгъэшIэнкIэ усэгъэгугъэ.
- Ыуж икI, Къымчэрый, емыкIу хэпхын...
Джа заулэр Къымчэрые ыгу къэкIыжьыгъ. Ащ нэмыкIхэми ахэгупшысыхьэщтыгъэ. Ныомрэ ежьырырэ
ДжамболэткIэ теубытагъэ зэряIэм ымыгъэгушIоу щытэп.
Ау Джамболэт ядэжь зэрэрищэлIэжьыщтыр джырэкIэ
шъэожъыем феIошъурэп. Бгъэным къелыжьрэр сщэщт
зэриIогъагъэм къыгъанэу арэп. Адэ джары чыр цIынэзэ
ауфэ зыкIаIорэр. А мафэм Къымчэрые риIогъагъэм
нэмыкI гущыIэ Джамболэт зи фишIыжьыгъэп. АщкIэ ыгу
ебгъэуи фыхигъэпсыгъэп, нэмыкIынэкIи еплъыгъэп, гуцафи зыфыригъэшIыгъэп. Ныбжьи ащ фэдэ гущыIэ
щымыIагъэ фэдэу Къымчэрые зишIыгъ. Джамболэти
къызхигъэщыгъахэп.
Хъунэп аущтэу бгъэн тIэкIур зэтелъэу, зы ощх къещхыгъо зыхэщхэжьырэм кIодыщт. Рихьыжьэгъэ Iофри
фэухыжьыгъэп аригъаIоу, зыгорэ унашъхьэм ешIэгъэн
фае. ЕтIани, а зыжэ дэлъ пстэуми зыфаер афешIэба,
щтагъэ аригъаIоу. Хэта шъуIуа а бзэгур фэзытIупщыгъэр?
Дамыкъом ипыхъо-пыщэхэр арынкIи мэхъу. Ежь ащ фэдэхэр пфиIощтхэп. Сыда шъыу зыкIэпIощтыр пфэзыIощтхэр уиIэмэ. Э-э, а добэдэшхэжъхэр... Непэ унашъхьэр
абгъагъэмэ дэгъугъэ.
Къымчэрые ошъогум дэплъыягъ, ащ фэдизэу мыжъоркъ дэдэми, щэджэгъо псы дэхьагъури къэблагъэ.
Нахь жьыIоу тыдахьэми зи щышIынэп, Iэхъогъупэм къырегъэгъазэ.
- ЖьыIоба джыри? - Исмахьилэ къэупчIэ.
- Зи щышIынэп, Исмахьил, зы сыхьат горэмкIэ ыпэ
тишъмэ. Унашъхьэр тыупIыцIэнба, сыд пIорэ?
- Сыд едгъэIон, Къымчэрый, сиупкIэ пэIожъ фэдиз
унашъхьэм,- Исмахьилэ дэгъу шъыу къэIо-Iожьмэ зэратекIуагъэр еIошъ, мэгушIо, ежь иягъэкIэ пцэшIо онтэгъоу
ытамэ тырилъхьажьыгъэр зыредзыхыжьы.- Ухьазырмэ,
сыхьазыр!..
- Сэ сыхьазыр, кIэлэ бетэмалхэр дгъотыщтхэмэ
сшIэрэп нахь.
- Сыд ятэбгъэшIэщт тялъэпаоу. Орэджэгух, кIэлэгъур кIэкIы, бзыужъыем фэд, пырхъ Iоу быбыжьыни,
бгъотыжьыщтэп,- Исмахьилэ къыIуи, етIанэ Iэхъогъум
изакъоу псы кIэим зэрэдэтыщтыр гум къызэкIым, къеупчIыгъ.- Iэхъогъум пэбгъэплъэщтыгъэх ара?
- Зи щышIынэп Iэхъогъум, пцэжъыяшэхэр апаплъэхэми хъущт. КъыздэдгъэIэпыIэхэ сшIоигъуагъ, джы ямыгъашIэрэр сыдигъо ашIэжьыщта?
- Ари ары.
- Сэ илъэс пшIыкIущ-пшIыкIуплI сыныбжьэу зыщэтым,
Дамыкъомэ яшэхъогъу гъэм иIусыщт мэкъу хьанжъор
тятэ дэзгъэуцущтыгъэ, якозыни стхъущтыгъэ.
- Ари зы зэманыгъ, Къымчэрый.
- Олахьэ, Исмахьил, а зэманымрэ джырэ зэманымрэ зэрагъэхьырэ щымыI. Чылэжъыр армэ, ичIыпIэ икощыкIыгъэп, нэжъ-Iужъхэр ехыжьхэмэ, тхьам Iомэ, сабыйхэр къытфэхъух. Джа уиблэгъэ Дамыкъохэр арымэ,
ячIыгумэ къахэхъо нахь, ахэкIрэп.
- Дамыкъохэм ужэ акIэрых, Къымчэрый, тхьамыкIагъо горэ къыуашIылIэщт.
- КъысашIылIэнэп. Ахэр, Исмахьил, сэ сшъо фыкъуадэм фэдэу хэсых, рэхьатэу сыщагъэIэн афэлъэкIыщтэп.
ЗыгорэкIэ сэ сщыгъупшэхэмэ, сисабыймэ ашъо хэсэу къэтэджыщтых, икъун тэ ахэмэ тызэрэрашъугъэр. Дамыкъо

--- Page 426 ---

Шъалихьэ исэрмай паIо щыгъэу зыслъэгъукIэ, сшъхьацышъо тырачи, ащ паIо фашIыгъэ фэдэу къысщэхъу.
- Жъалымых, жъалымых... Ау осIоныр ошIа, Къымчэрый, Дамыкъо лIакъом Шъалихьэ нахь тхьагъэпцI къахэкIыгъэу къэсшIэжьрэп, аIоуи зэхэсхыгъэп. Жъым зыдегъэжъы, кIэм зыдегъакIэ, гъэшIэгъоныр, зызэришIэу
мэхъу.
- ТхьагъэпцIы, шъоехъужъым фэд. Бзылъфыгъэхэр
арых ар зыфэмыуххэрэр, зыкъарегъаштэ. Зымафэ Хьанифэ тхьамыкIэм ащ игугъу ышIэу уезгъэдэIугъагъот.
- Адэ, Къымчэрый, унацIэ зыхъукIэ, зыбгъэцIыкIущт,
зыгорэми уеубзэщт, идахи уигъэIощт, сыдэу пшIын, шIу
алъэгъукIэ арэп.
Iэхъогъур псы кIэим зыдагъэзыхьэм, Джамболэтрэ
Темботрэ къагъотхи, сыд рагъэIон унэшъхьэ цIыкIум,
къыздагъэIэпыIэхэзэ абгъагъ.
- Джары, Исмахьил, Iоф мыублэм блэ хэс зыкIаIорэр,
олахьэ къэдгъэчъыгъэм.
- Телъыщт ар Джамболэт лIы охъуфэ.
- Хъугъахэ, плъэгъугъэба иIэбакIэ?
Ардэдэм, иджэнэ шIуцIэ кIыхьэ дэдэу, къэгъэзэгъум
Хьанифэ къыкъокIыгъ:
- Ал, сыдэу дэгъоу шъо лIыжъ IэитIум сышъуIукIагъ.
- Оры чэзыур, Хьаниф, оры, угу умыгъэкIоды,-
псынкIэу ныор зыфаер къышIи, Исмахьилэ къыIуагъ,-
анэкIэ цIыкIу горэ тфэуукIми тезэгъыщт.
- Шъо шъущыIэу, Исмахьил, сыгу кIодынэп. Шъо
шъуфэдэ лIымэ яIуи яшIи зы, тхьашъуегъэпсэу, къысфэшъушIэгъахэм фэдэу сэлъытэ, анакIэп, нахь баIуи къыттенэнэп.
5
Мы мэзэ зытIущым ыпкъыкIи ыгукIи зыричыгъэ фэдэу Джамболэт къыщэхъу. Сыд фэдэу ежь къышIошIми,
бжыхьэ жьыбгъэ чъыIэр зыкIэфэфыкIрэ къурэ зизакъом
фэдэу зыми щымыщэу къэнагъ. Чылэм гукIэгъу къыфешIы шъхьакIэ, гуфэбэныгъэ зыхилъагъоу ыгукIи ыпсэкIи
зыфэщагъэр зы унагъу. Непэ зытIо-зыщэ ядэжь имыхьэу
къыхэкIырэп. ЫнаIэ къытырагъэты, гъунэ къылъафы.
17 Заказ 078

--- Page 427 ---

Тембот зэрэфыщытхэм фэдэу ежьыми къыфыщытых.
Муары, зымафэ Къымчэрые ыкъо къыфищэфыгъэ гъончэджым щыщ къабзэ Джамболэти къыфищэфыгъ.
Аущтэу щытми, Джамболэт шъхьэзакъоу дунаим
зэрэтетыр изакъо зыхъукIэ ежь зышIуиушъэфыжьрэп.
Ныбжьым емылъытыгъэу бэмэ ягупшысэ. Янэ опсауфэ
фыхемыгъэнэгъэ шIыкIэу ыIитIу ыжэпкъ кIигъэкъонышъ,
мысысыхэу шъхьаныгъупчъэм иплъызыкIэу щысыщт. Ащ
фэдизым игупшысэ зэолIэжьрэр зы. Ят ары. Щымыгъупшэу, мафэ тешIэ къэсми ятэкIэ янэ къыриIогъагъэр
бгъэм къыдэтаджэ. "ПшIошъ мыхъумэ, Къымчэрые
еупчIи, къыуиIощт". Къымчэрые еупчIыщт шъхьакIэ, янэ
тхьамыкIэм къыриIуагъэр шIошъ мыхъу пIонэу къыригъэкIурэп, аущтэу зишIкIэ, игунахь хэхьанэу къышIошIы. Нэм
кIэмыкIыхэу кIэтхэр джа мыжъосын купхэу къэхалъэм
дилъэгъуагъэхэр арых. Джыри елъэгъу Дамыкъо Шъалихьэ ахэмэ ахэтэу. Адырэ пхъэ къэнэтIэхэсхэр? Джахэмэ ахэтын фае ятэ икъэнэтIэхэси. Тара ащыщэу? Ар
зышIэщтыр Къымчэрый.
Бжыхьэпэ ощхыр цэ жъгъэй минкIэ шъхьаныгъупчъэ
апчымэ къатырепхъэ. Джамболэт ыгу фэдэу дунаири зэхэхьагъэ. Уашъор къегъолъэхы нахь, зызэIихын мурад
иIэп. ЦIыргъ-щыргъ Джамболэт ыбгъэ щырегъаIо пIонэу
шъхьаныгъупчъэ къэбэкъыр жьыбгъэм егъэсысы. Хъаджэт тхьамыкIэм мыгъатхэ къыраригъэщыгъэ чэтжъыехэр инкIае хъугъэхэу щагу хьаку гъушъапIэм заутIыIоу
чIэсых. Ахэри хы нахь хъужьрэп, яблэнэрэр япсынэ ифи,
тыгъуасэ къыхихыжьыгъ. Апч пIуакIэм ощхыцэ нэпсхэр
ечъэххэшъ, шъхьаныгъупчъэ нэзым дэлъадэх. Ахэр
чъыIэ-чъыIэу Джамболэт ыгу пхырэчъыхэ фэд. Мафэри
зынэсыгъэр ышIэрэп. Мэзахэп, нэфынэп.
Гум къызкIилъэдагъэр ымышIэу Къымчэрые ыгу
къэкIы. Джыры ныIэп къызишIэрэр ар бжыхьэ ощхым
хэтэу зэригъэшъурэр. УIэхъонри тхьамыкIагъу, ощхыр
ощхэу, фабэр фабэу, нэфшъагъом укъыдэтэджэу пчыхьэшъхьапэм укъыдэхьажьэу. Iэхъоныр дэгъугъэмэ,
Къымчэрые тхьамыкIэм къынагъэсыщтыгъэп. ЛIыжъ
дэгъу Къымчэрые. Инасыпти ар иIагъ, ыгъэнэтIупцIэрэп.
Бжыхьэ ощхыр къызэрэсыщтыр ешIэ пIонэу унашъхьэхэр зэрибгъагъэхэр. Сыда шъуIуа Хьанифэ икъэбар?

--- Page 428 ---

Мэфэ зытIущ хъугъэ зыкъомыкIыгъэр. Зыпчыхьэ зехьэм
тхьамыкIэр щылъыгъ...
Сыда ащ фэдэу Джамболэт нэшIукIэ Къымчэрые
зыкIеплърэр? Дэгъоу къызэрэфыщытыр арыщтын. Ары
шъхьакIэ, зи Iаеу чылэмкIэ къыфыщытэу ышIэрэп, хэти
ишIуагъэ къыригъэкIымэ шIоигъу. МылъкукIэ къемытэхэми, ягущыIэ дахэ фекъу. ЗэкIэмэ анахь шIогъэшIэгъоныр Джамболэт нахьыпэм къызэреджэщтыгъэхэ цIэ Iаер
къызэрэрамыIожьырэр ары. КIэлэцIыкIухэр армэ, ханэпагъ. Ахэмэ Тембот афырикъугъэп умыIо. ЕтIани гукIэгъум къыхэкIыщтын, ежь-ежьырэу щагъэтыжьэу аублагъ. Шъыпкъэ, чылэкIэ шъэожъыемэ джыри къыраIо,
ау ежь щытэу амал иIэмэ къаIощтэп.
Аущтэу къызэрэраIорэр нахьыжъми амыдэу къырагъажьэ. Мафэ горэм шыхэр псым щагъэпскIыхэзэ
шъэожъыемэ ащыщ горэмрэ Джамболэтрэ шыр зэтырахзэ, куйрылъф къызыреIом Дамыкъо Шъалихьэ зэримыдагъэр ыбгъэ IэшIу-IэшIоу дэлъ.
- Уятэ хьам еубыт, ащ фэдэхэр амыIомэ! - Шъалихьэ шъэожъыем фэгубжыгъагъ.- Моу къакIори, Джамболэт, сионэш сфыхэгъэсыхь,- уанэр фытырихи, шхомлакIэр Джамболэт фищэигъ.- КъэIэт плъакъо, къэмыкъудыищ шхомлакIэр, ыхьы джы, еу хэгъэсыхь.
Шъалихьэ цIыф дэеп янэ зэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Къызэрехъоныгъагъэри щыгъупшагъэп. Ау ар
ыгу къымыгъэкIы шIоигъу. Сыда зэрищыкIагъэр? Дамыкъо Шъалихьэ ежь зэрэшIошIыгъэу, дэеу къыфыщытэп. Янэ къыриIогъагъэр шъыпкъэу къычIэкIы. Дэй ыгу
къыфилъэп. Къыфилъыгъэмэ, а кIэлэжъым зэрэфэгубжыгъэу фэгубжыныя. Дамыкъо Шъалихьэ хэта Хьабраукъо ДжамболэткIэ? Ятэп, янэп, иIахьылэп зэраIоу. Iэгъоблагъом анахь баеу исмэ ащыщ. Былымэу ащ зэригъакIорэр! Ишхэр армэ, зэкIэми щащэфы. Къэбэртае нэс
къыфекIхэшъ, щэфакIохэр къыфэкIох. Ахэр къызыкIохэкIэ ары Джамболэтдыхэр шыкIэ зытхъэжьхэрэр. ТырагъэтIысхьэх, къарагъэгъачъэ. Шъыпкъэ, хэтрэ шъэожъыий ахэмэ атетIысхьан ылъэкIыщт. Ау Джамболэт е
Тембот фэдэ зырызхэр ары тырагъэтIысхьэрэр. Шымэ
зэрафытесхэрэ закъоп ягушIуагъор, абасэ горэ, сомэныкъо горэ къакIакIо. Ар щэфакIом елъытыгъ ныIэп. Ана17*

--- Page 429 ---

хьэу ащ фэдэ щэфакIохэр бжыхьэ ошIухэр ары къызыкIохэрэр. Джащыгъур ары Шъалихьи зимэфэкIышхор. ИIэ
тIэкIур зэкIэ къызщелъэшъ къапэгъокIы. Зы ныIэп Джамболэт зэхъуапсэу Дамыкъо Шъалихьэ иIэр. Идышъэ бгырыпх. Бгырыпхыпсхэр бгъуитIумкIэ къытетакъохэу,
дышъэпс егъэшъогъэ къэмэ къуапцIэри ахэмэ дахэу адекIоу, тыгъэпсри атежъыукIэу Джамболэт зилъэгъукIэ,
зыгорэ мэхъу, зыхэтмэ анахь мыинми, зэкIэми къахэщы,
зэкIэри ыкъогъу къокIуадэ.
Къымчэрые Дамыкъо Шъалихьэ ылъэгъу зыкIэмыхъурэр Джамболэт ышIэрэп. ЗэкIэми лIы дэгъу аIо. Дэеп
ныIа ащ фэдэу, зыкъогъу укъотын чылэм зэрэдэсыр. Баймэ, ежь илажьэп, тхьам къыфишIагъ, ежь зыфишIыжьыгъ, тхьами джаущтэу хъунэу ыухыгъ. КъэкIорэгъым
псаумэ Джамболэти шы горэ, мыдэгъу дэдэми къыщищэфыщт. ЗэкIэми анахьышIугъэр шыбзыгъэмэ арыгъэ.
Ары шъхьакIэ, ахэр нахь лъапIэх. ЛъапIэми орэлъапIэ,
джыри гъэр ыпэ илъ, угъоенба. ЩэфакIомэ якъэсыгъу.
Тхьэ етагъ зятэ зиIэм, Тембот зыми ыгъэгумэкIрэп. А-енасын, зы мафэ нахь мышIэми ятэ иIагъэгущэт. Ятэ иIэшIугъэ
зыфэдэр джыри Тембот къыгурыIорэп. Тыдэ щыпшIэна
уяни уяти къыпшъхьащытэу? Ятэ икъэ зэримыгъэлъэгъу
хъущтэп. Сыда джы нэс зыпэсыгъэр? А тIэкIур ятэ тхьамыкIэ фимышIэжьыщтмэ, сыда фишIэжьыщтыр? Алахьэм
ешI ащ ищыIэкIагъэр, мы плъэгъурэр ары къыкIэныжьыгъэр. Зы шы горэ зэримыIагъэр. ИIагъэми, янэ фэIыгъыщтыгъагъэп, ерагъэу ежь ышъхьи зэрихьажьыщтыгъэ.
ЛIагъэхэми псаухэми Iахьылхэр бгъэгъуащэхэ хъущтэп.
ОшIу зэрэхъужьэу къэм кIони, ащкIэ мычыжьэу Iэхъогъур Къымчэрые щегъэхъу, еупчIыни, ятэ икъэ къыригъэгъотын. Янэ тхьамыкIэм икъи къызэригъэлъэгъун.
Бжыхьэ оялэхэр текIхи, мэфэ ошIухэр къэкIуагъэх.
Ащ ежэщтыгъэх пIонэу Дамыкъо Шъалихьэ иш щэфхэри
къэсыгъэх. Джамболэтрэ Темботрэ IофшIэныр яхъой.
ЗыIофтэхэрэм аIофтэщтыгъэ, шым тезгъэтIысхьэхэрэм
тырагъэтIысхьэщтыгъэ, шэу аIэпыкIыгъэм къежъугъэгъаз заIокIэ, зы лъэбэкъу рамыгъэдзынэу хьазырыпсых.
ЗэкIэми анахь ашIогъэшIэгъонэу зэплъыщтыгъэхэр шыхэр аркъэнкIэ къызэраубытыщтыгъэхэр ары.
- Дунаим анахьэу, Тембот, сызфаер ошIа? - Джамболэт еIо.- Шыгъасэ сыхъуныр ары. А-ейгущ, Дамыкъомэ яш емылычэу къафэмыубытырэм ытх зисыдзэгъагъогущэт!..
- Жьым укъырилъэсэхын.
- Уфаемэ, тегъэплъ зэгорэм.
- Таущтэу?
- Псым зыхагъэзыхьэрэм, нэпкъым сыкъепкIэхыни,
зыкъытесыдзэщт.
- Псым хэсыхьэ хъумэ, сэри уфаемэ ыкIэ фэсыубытынба, сыда ащ хэлъыр?
- Адэ ары нахь къызэребгъэжьэщтыр, о сыда узэрэгугъагъэр? КъыстетIысхь ыIони ытх къыпфиуфэщта, ежьежьырэу къебгъэуцолIэн фае. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIощт утетIысхьагъэу зыслъэгъукIэ.
- Къемыгъажь, джыри зыгорэ сэбгъэшIэщт...
Джары Джамболэтрэ Темботрэ зэлъыпэгъу зигъолъхьажьхэкIэ зэрыгущыIэщтыгъэхэр. Жэми дэмыкIэу,
шъхьэми имыкIэу илъыгъэхэр шыхэр арых. Пчыхьэшъхьапэрэ тыгъэр шъхьапэм шъхьарысыкIэу дунаир плъыжьышэ нэгъыф зыщыхъурэм, чылэгъунэм дэкIхэти, псыхъо
нэпкъым пэмычыжьэу щыт тхышъхьэ Iэтыгъэм тетIысхьанхэр якIас. Тхышъхьэм утеуцомэ, хэIэтыкIыгъэкIаешъ,
чылэм ушъхьащытэу охъу. Адыгэхьаблэ имызакъоу хэгъуашъхьэхэр бгъу пстэумкIи къэлъагъо. Хэгъуашъхьэр,
чылэр, псыхъо кIэир, ащ инэпкъымэ пшъэшъэ напцэ
пIонэу атет мэз дахэр арэп къызкIакIощтыгъэхэр. Мыщ
дэжь пчыхьэрэ Дамыкъомэ яшэхъогъу къыIуагъэзыхьажьы. Дагъэ ащыфагъэм фэдэу шы тхы пщэрмэ тыгъэу
къохьажьрэм инэбзый шэплъхэр атеджэгукIы зыхъурэм,
Тембот къызыщэлъэтышъ Джамболэт егъаплъэ:
- Модэ, мощ ытхыцIэ тыгъэр зэрэщыджэгурэр!..
ХэкIо шъхьарытIупщым ысэкухэр зэритэкъокIхэу
ошIэ-дэмышIэу зилъкIэ, Джамболэт лъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу мэкуо:
- Еплъ, Тембот, зандэу зыкъызэриIэтыщтым!..
Нычхьапи, пчыхьэрэ зэряхабзэу, Темботрэ Джамболэтрэ тхышъхьэм тетых. Хъурыхъоу шэхъогъури а лъэныкъом къырекIокIы. Пщэ фыжь зырызхэу ошъогум итхэм фэмыф-фэмыфэу къыблэ лъэныкъомкIэ зыщагъазэ. АшъокIэ ахэр тIэкIу-тIэкIузэ плъыжьышэ къэхъух, тыгъэнэбзыйхэу псыхъом теджэгукIхэрэм къыраIэх. Пщэф

--- Page 430 ---

горэм зызэпищмэ зиукъощзэ, шы теплъэ иIэу мэхъу. Шы
плъыжьыбзэ фэдэу макъи-лъакъи пымыIукIэу ошъогу
хышхом хэсыхьэ.
Ар апэ къэзылъэгъурэр Тембот:
- Джары шыр нахь, Джамболэт!..- ошъогумкIэ Iапэ
ышIызэ егъаплъэ.- Олъэгъуа?..
- Сыдыша ошъогум иплъэгъуагъэр, делэ ухъугъа?..
- Плъэгъурэба, Джамболэт, муары ышъхьи ысэкухэри къэлъагъох, еплъ ащ ытх зэрищыгъэм, плъэгъурэба джыри?
- Сэлъэгъу, сэлъэгъу, муары ылъакъохэри... Е зянэ,
сыдэу шы даха!.. Нартышым фэд. Таущтэу, плъэгъугъа
ар, Тембот, ныбжьи ащ фэдэ сытеплъагъэп. Пщэфми шы
зашIын алъэкIы, олахьэ гъэшIэгъоным! Е зянэ, Тембот,
ащ фэдэ шы сиIагъэмэ, плъэгъуни дунаир къызэпэсымычъыхьэмэ, ар зэрэкIорэр.
Шы щыщ макъэу къэIугъэм Джамболэт ышъхьэ къыригъэпхъотагъ. АдыкIэ мычыжьэу шылъэмакъи къэIугъ.
Дамыкъо Шъалихьэ ионэш къашIэжьыгъ. ПцIэгъоплъыр
шхоIум ео, жьым хэцэкъыкIэу ышъхьэ кIещэикIы, кIэджэгукIы. Дамыкъом Iэ сэмэгумкIэ шхомлакIэр ыIыгъ, Iэ
джабгъум шъо къамыщ цIыкIу шIохэлъагъ, тIэкIу макIэуи
ытх уфагъэ, шыр илъмэ фэхьазырыпсэу уанэм ис. Лъэрыгъым ит лъакъор шы ныбэм нигъэс зыхъукIэ, пцIэгъоплъым ылъ къэплъэу кIэхъушIыкIы. ЧыжьэкIэ шэхъогъум
Дамыкъом иш къашIэжьы. Апэ зымакъэ къэзгъэIурэр
хакIор ары, мэщыщы. Сакъэу шэхъогъур къеплъыхьэ.
- ЕтIанэ, кIалэхэр, сыд жъугъахъэрэ? - Дамыкъор
тхышъхьэм къызебгъукIокIэ, шыр зэтыриIажэзэ къяупчIы.- Оры, Джамболэт?
- Шэхъогъум теплъы, Шъалихь...
- Дэгъуба шъуеплъымэ,- Дамыкъо Шъалихьэ Джамболэт къызэпеплъыхьэ, етIанэ къеупчIы.- Шъушахъо
шъушIоигъомэ шIэ?
- Тыбгъэшахъомэ, Шъалихь, хьау тиIэп.
- Оры, Къымчэрыекъор?
- Сэри ары.
- Ушэхъон, уятэ къыпфидэмэ.
- Къыфидэщт, сыда къызкIыфимыдэщтыр? - Джамболэт къэгуIагъ.

--- Page 431 ---

- СшIэрэп ныIа, Унэрытхэр пэгэ лъэпкъ аIо,- зигъэсэмэркъэузэ Дамыкъор щхыгъэ, етIанэ зежьэжьым,
къызэриIокIыгъ.- МыкIы шыцуер къишъудзымэ, гъатхэм
шыIэхъогъу къышъостын. Шъуезэгъа?
- Тезэгъы,- джыри Джамболэт къызIуипхъотыгъ.
- Шъуезэгъмэ, джары,- Дамыкъор къызэплъэкIыжьи, Тембот къыриIуагъ: - О уятэ джыри зэ еупчIыжь.
Дамыкъо Шъалихьэ шым елъэдэкъауи, лъэхъу цIыкIукIэ ежьагъ. Шыр илъын фалI шъхьакIэ, шхомлакIэр ытIупщырэп, ылъэкъо псыгъохэр жьым хэтых нахь, чIым
тетхэп.
- Джары шыр нахь, Тембот,- зэрехъуапсэрэр уигъашIэу Джамболэт лъэплъэ.- Быбыщтым фэд.
- Адэ Дамыкъор шы дэй тесына...
- А шым, Тембот, сытетIысхьагъ сэ... Сыда, пшIошъ
хъурэба? Зымафэ псым хысигъэгъэсыхьэгъагъ... Джары,
къыосIуагъи сэ тызэриштэщтыр!..- Джамболэт шъэогъум ытамэ теуагъ.- Адэ мэущтэу тIэ зэтелъэу тыщысына!.. ЕтIани Шъалихьэ цIыф дэй аIо...
- Тиштэн, ау татэ ыдэнэп нахь.
- Умыщын, Тембот, сэ Къымчэрые сыфэгъэзагъ.
- Ары шъхьакIэ къэкIорэгъым шъукъыздэзгъэIэхъощт татэ ыIуагъи.
- Учэмахъо пшIоигъомэ, чэмахъо. Чэмахъомрэ
шахъомрэ сыдым зэфэдэ ышIына?..
- ПшIэрэба татэ зыфэдэр, ыIуагъэм щыпеупкIы. Сэ
къызгурымыIокIэ огугъа ахэр зэрэзэфэмыдэхэр?
- Дамыкъо Шъалихьэ сыда къышъуишIагъэр?..-
Джамболэт къэупчIагъ, етIанэ педзэжьы.- СшIэрэп
Къымчэрыерэ Дамыкъомрэ зэтырахрэр?
- Зэтырахрэр гъэнэфагъэба, ащ укIэупчIэжьа?..
- Фэмыемэ, ежь фэрэмычырэба, тэ тыфэчырэщт.
Непэрэзымафэм улэугъэ тыгъэм къохьэпIэ чапэр
къыгъэлагъ. Чэпэзэхэогъур къэсыгъэшъ, къушъхьэпсым
ымакъи нахь зепхъуатэ. Къаз кIый макъэхэри чылапшъэмкIэ къыщэIух. МуIазинри азэнэджапIэм къытеджыкIы. Ащ иджэмакъэ Адыгэхьаблэ зычIеутIыIоу къыпшIошIы. Тхышъхьэ лъагэм мэкIэ-макIэу къепшыхзэ, мэзахэр
чылэ шъхьагъым къытецуахъо.

--- Page 432 ---

6
- Непэ мэфэ шIагъо хъущт,- зикъудыйзэ Джамболэт ыIуагъ,- чъэп къехыгъ.
Унэм кIэлитIур къызэрикIыгъэм лъыпытэу хатэм
дэкIхи, псыIушъо нэпкъым дэпкIагъэх. Къушъхьэпсыр
зыгорэу ныпчэдыжь щыт. ТыжьыныпскIэ зиутхэу мачъэ,
ижъгъыу макъи нэпкъым реутэкIы. Чъыг тхьэпэ зэмышъогъубэу псышъхьэм тещэягъэмэ загъэсысрэп.
Джамболэтрэ Темботрэ къушъхьэпс чъыIэмкIэ дэгъоу зыкъатхьакIи, къыдэкIыжьыгъэх.
- Тэ укIора адэ? - Тембот Джамболэт еупчIыгъ.
- Тэ сыкIона, сэкIожьыба.
- Пчэдыжьышхэ пшIыщтба, нанэ къытэжэщт.
- Хьау, Тембот. Непэ шъуадэжь сыкъэкIощтэп.
- Сыда, зыгорэ угу къеуа?
- Хьау, Хьанифэ пхъэ фэскъутэнэу згъэгугъагъэ.
- Адэ фэткъутэнба тышхахэмэ.
- Хьау, Тембот, кIожь о, щэджагъом шъуадэжь сыкъэкIощт.
- КIо, узэрэфай ащыгъум. УкъэмыкIоу пшIыкъон.
- СыкъэмыкIо мэхъуа, сыкъэкIощт.
Пхъи фикъутэнэу Джамболэт Хьанифэ ыгъэгугъагъэп. Мафэ къэс Къымчэрыедыхэм адэжь зэрэкIорэм бэшIагъэ Джамболэт егупшысэу зыригъэжьагъэр. Джары
а ушъхьагъури къызкIигупшысыгъэр. Егъэзыгъэп мафэ
къэс атегъэкIагъэу Къымчэрыедыхэм ахэсыныр, кIэщыгъо зимыIэ щыIэп. Аущтэу ренэу щыIэ зэпытыщта, унэри
щагури IыгъэкI хъугъэ. КъэзылъэгъурэмкIи емыкIу. Чэужъыри ебэджыгъ. ЕлъэIумэ, Дамыкъо Шъалихьэ чы
тIэкIу рыригъэупкIынба? РыригъэупкIын шъыу, Iаджыми
афешIэ. Анахьыбэми чэужъым чы IаплI заул ыштэщтыр.
Мо шIой купыри зэкIэпхъэнкIагъэу гъэстыжьыгъэн фае.
Натрыфышъхьэ заулэ къышти, пчъэ дэкIояпIэм тесэу
Джамболэт ыгъэтэкъуагъ, чэтмэ ахитакъуи, аригъэшхыгъ. Хъаджэт зыщылIагъэм щегъэжьагъэу джы нэс
яунэ псы гъуаткIо зэримытыгъэм джыры ныIэп Джамболэт гу зылъитагъэр. Щалъэр ышти, псыхьэ ежьагъ. Псы
къызэрихьыщтым Джамболэт рыукIытэжьынэу щытыгъэп, ищыпашIэп. Псы щэлъэ ныкъо къыIэтышъу зыхъугъэм щегъэжьагъэу Хъаджэт тхьамыкIэр зы мафи псы
щигъэкIагъэп. Джы ежь къызфимыхьыжьмэ хэта къыфэзыхьыщтыр?
Псыхъо нэпкъым зыIохьэм, адыкIэ пшъэшъэжъые
горэ Iуилъэгъуагъ. Псым хаплъэзэ къырекIокIы. ПкIэшъэ
тхьапэхэр нэпкъым регъэбыбэхы, псым хегъафэх. Дарихъан!.. Дамыкъо Шъалихьэ ипшъэшъэжъый. Шъхьац
шIуцIэ блэгъитIур псыкъочъ цIыкIуитIоу дэнэ шарыф пIокIэ
фыжьым къычIэлъэтхэшъ, ытх щечъэхых. Нэгуф къопцIэ
зэкIужь. Нэпцэ шIуцIабзэмэ нэ къэргъо цIыкIухэр къачIэлыдыкIых. Бгы псыгъуабзэри тыжьын бгырыпхкIэ пхыгъэ.
Джэнэ фыжь кIыхьэу дышъэпс егъэшъогъэ тхыпхъэхэр
зытедагъэм ыныбжь емылъытыгъэу пшъэшъэжъыер ины
къешIы.
- Сыда, Дарый, мыщ IупшIыхьэрэр? - пшъэшъэжъыем янэжъ гъэшIуабзэкIэ зэреджэу Джамболэт упчIагъэ.
- Дарыеп сэ сцIэр, Дарихъан нахь, о Iаер,- къемыплъэу пшъэшъэжъыем къыпиупкIыгъ.
- Адэ дэгъуба Дарихъан пцIэмэ, цIэ дах, нэпкъым
удэфэн сэIошъ ары,- пагэу къызэрэдэгущыIэжьыгъэмкIэ
Джамболэт шъхьакIо ымышIэу джэуап ритыжьзэ, пшъэшъэжъыем ыбгъэ чэтыу фыжь цIыкIу зэрэчIэсым гу лъитагъ, ащ лъыпытэу есэмэркъэугъ.- А чэтыу щырым сыда
епшIэщтыр, ебгъэтхьалэщта?
- Уетхьал о, ар есэгъэтхьалэфэкIэ,- Дарихъан ыгъази, IукIыжьыгъ.
- Адэ сыдэу шIэхэу угубжыра, Дарихъан? - кIэлъиIожьыгъ шъхьакIэ, зэриIуагъэр къызэплъэкIыжьыгъэп, дэнэ
шарыф къуапэхэр жьым хиутысэу яурамыпэ техьажьыгъ.
Сыдэу зышIошIыжьра мыщ! ГъэшIэгъона Дамыкъо
Шъалихьэ урипхъумэ. Пшъэшъэжъыем шъхьакIоу къырихыгъэм егупшысэзэ, псы щалъэр къыхьи, Джамболэт
къэкIожьыгъ.
КIэнкIэ щылбыр ышIынэу Джамболэт ыгу къэкIыгъ.
Пхъэжъые тIэкIу къыхьи, кIэнкIэхэр табэмкIэ ыгъэжъагъэх. Лагъэм имыз дэдэу щхыу ригъахъуи, кIэнкIэ жъагъэр хилъхьагъ. Ошхэфэ Джамболэт зэгупшысагъэр Дарихъан къызэрепэбжъэуагъэр ары. Еплъи ащ, а Iэе цIыкIуми чэтыу щырым тыфигъадэрэп, етIани Къымчэрые

--- Page 433 ---

сэгъэмысэ сэ. Моу зэ уятэ шы горэ къыщысэгъэщэф,
теплъын етIанэ... Джамболэт Iанэр Iуихыжьзэ мэцIацIэ.
Унэри къэбзэ-лъабзэу къызэкIипхъэнкIагъ, ахъщэ тIэкIур
зэрылъ чысэр шъхьантэм илъыжьмэ ыIуи еплъыгъ. Зымафэ Дамыкъом ищэфакIохэмэ къыратыгъэ абасэри
хилъхьагъ.
КIэнкIэ щылбырыр арыщтын ыгу къэзгъэкIыгъэр,
непэ фэдэу янэ ыгу къэкIыгъэу Джамболэт мы мазэм
къышIэжьрэп. Унэм имысыжьышъу хъугъэ. Щагум щыупхъо фэдэу ышIыгъ шъхьакIэ, ащи дэтышъугъэп. Къэлэпчъэжъыем Iууцуи, зиплъыхьагъ. Урамым зы цIыфи
тетэп. Ягъунэгъу ныо горэм ицIэцIэ макъэ къэIу. Джамболэт ащ есэжьыгъ. Алахьэм ешI, шъэожъые бзаджэм
ышIэгъэщтыр. Къыгъэзэжьи, щагум щиугъоигъэ хьажъбыжъмэ машIо акIидзи, ыгъэстыгъ.
Тыгъэр ошъочапэм къыдэкIоягъ, хьазырэу къегъэплъы. Тыгъуасэ пхъэ гъугъэ IаплIэу мэзым къыщишыпыгъэр зэпиупкIыгъ, унэм рихьажьыгъ. Ахэмэ апылъ ыIозэ,
щэджагъо хъугъэ. Темботдыхэм адэжь кIонэу зэригъэгугъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Ау Джамболэт непэ зыми
кIонэу фаеп. Зыфэмыегъахэр щэджэгъуашхэ щишIынэу
зыгорэм дэжь зэрэкIощтыр ары. Уахътэр къэсы пэтми,
Тембот къэмыкIогъагъот еIо. ЕтIанэ Хьанифэ дэжь кIонэу
рихъухьагъ. Исына шъуIуа? Имысмэ, къэкIожьмэ хъугъэ.
Урамым темыхьэу щагу дэкIыкIэ кIонэу ежьагъ. Плъэмэ,
яхьаблэ лIы горэм ыкъо игъусэу яхэтэ чэу къешIыхьэ.
Джамболэт уцуи, заулэрэ яплъыгъ. Ятэрэ ыкъорэ зэуж
итхэу чэур афы. Чэоу ашIыхьэрэр арэп Джамболэт зэхъуапсэрэр, кIалэм ят ары. Тхьа етагъэба мощ, ыIуагъ.
Джары уятэ уиIэмэ...
Хьанифэ исэу къычIэкIыгъ.
- КъакIо, нынэ, къакIо. Сыдэу дэгъуа, Джамболэт,
укъызэрэкIуагъэр. Хьалыжъожъые сшIыгъэ, къэтIыс
моу.
- Сыдэу ущыта, Хьаниф?
- Джа сызэрэщыт, Джамболэт, тыкъэтэджы тэукIорэижьы, уезэгъыщт, нынэ.
- Зыпчыхьэ сыкъызехьэм, усымэджагъэти ары сыкъызфэкIуагъэр.
- Ары, нынэ, сысымэджагъ. Непэ уезэгъыщт, сыкъызщыпшыгъ. Сэ сыIофэп, о дэу ухъура, Джамболэт?

--- Page 434 ---

- Сэри уезэгъыщт, мыбжыхьэ чыракIо сыкIонэу исхъухьагъ,- ныом къыриIуалIэрэм еплъынэу ари пигъэхъуагъ.
- Дэгъу, Джамболэт, дэгъу. Тхьам ишыкуркIэ, лIы
ухъугъ, пшъхьэ зыгорэ фэпшIэжьын фае. Хэт узфэчырэщтыр, нынэ?
- Дамыкъом сыкъигъэгугъагъ.
- Адэ мыгъо тэ укIона ащ ублэкIэу? Шъалихьэ лIы хьарам нахь. Неп-неущ ыIозэ орзэ кухьэ къыIысхын слъэкIыгъэп. Бгъэн тIэкIур къысфэшъущагъэу зелъэгъум, алахьэм нэшъу ышIыныр, джынэуз хъуи, сыздигъэгущыIэжьыгъэп. Хъарзынагъэба орзэ кухьэ сиIагъэмэ, мыгъэ
кIымафэ згъэсты икъущтыгъэ.
- Къымчэрые бгъэныр къыпфищагъэти арыщтын...
- Сэрыгущи аущтэу къысшIошIы... Ау лIитIуми яз ыгу
хэзгъэкI сшIоигъоп. Хэт ышIэра, мылIэжьын мы дунэежъ
мыгъом къытехъорэп, тыIахьылэп, тылыщыщэп зэраIоу.
О закъор ары, сикIал, паIо зыщыгъэу тиIэр, сыдыгущэр
ори уиамал, Джамболэт.
Джамболэт зыпари ащ пиIухьагъэп. Ащ фэдэу ышъхьэ зэригъэцIыкIурэр имыгуапэми къызхигъэщыгъэп.
Хьалыжъожъые лагъэу къыфытыригъэуцуагъэр игуапэу
ышхыгъ.
- Сыдэу дэгъуа, Джамболэт, укъызэрэкIуагъэр. Моу
сыкъыплъыкIон сихьисапэу сыщысыгъ. УкъэмыкIогъагъэмэ, мы сшIыгъэ тIэкIур сцагэ дахьэщтыгъэп.
- ПхъэкIэ дэу ущыта, Хьаниф?
- Тхьам ишыкуркIэ пхъэ тIэкIуи сиI, ау сыдкIэ уигъэтхъэн кIыбырыхькIэ къэпхьырэм. Ари зэпымыупкIыжь.
Орзэ кухьэ сиIэжьыгъэмэ, мыгъэрэ кIымафэ сырихыни.
Щэджэгъоужымэ адэжь Джамболэт пхъэ зэпыупкIыныр зиухыгъэр. КъэкIожьынэу къызежьэжьым, хьалыгъу мыкIумыпшэ ныкъо Хьанифэ къыфищэигъ:
- Ма мыр зыдашт, Джамболэт. Пчыхьашъхьэ щай
удешъон. КъакIозэ шIы, тызщымыгъэгъупш. Хъаджэт
тхьамыкIэр щыгъу-пIастэкIэ хьалэлыгъ.
Унэм Джамболэт изэгъагъэп. ЗыдакIори ымышIэу
бгычIэм екIурэ урамым техьагъ. Урам зытIущкIэ чылэ
гъунэм Iухьагъ. Къэхалъэри мычыжьэу къэлъагъо.
Тхышъхьэми хъурыхъоу Къымчэрые иIэхъогъу рекIокIы.

--- Page 435 ---

Дамыкъо Шъалихьэ ыпхъу цIыкIу ныпчэдыжь къыриIуагъэр ыгу къызкIэкIыжьыри ышIэрэп. Идэнэ шарыф жьым
щыутысэу нэм къыкIэтаджэ. Чэтыу щыр цIыкIуми ынэхэр
къичъыхэу ыбгъэгу чIэс. Шъхьац блэгъитIур армэ, шIуцIабз.
Зэрэнэсыгъэр ымышIэу, Джамболэт къэхалъэм нэсыгъ. Нахьыпэм зэрэщынэщтыгъэм фэдэу щынэжьырэп:
янэ икъэ зэрэдэлъым пае шъуIуа, хьауми нэмыкI еплъыкIэ
фыриIэ хъугъа? Къэ горэм кIэрэхьэ. Хьау, арэп. Ащ тамыгъэ телъ. Хьабраукъохэм тамыгъэ яIэп. Тара ащыщэу?
ЯтеплъэкIэ къэхэр зэфэдэх. Сыдэуи бэ мыщ къакIэу дэлъыр, ары янэ икъэ зыкIимыгъотыжьрэр. Ащ фэдэу бэу
чылэм щэлIэ Iоу ышIэщтыгъэп. Джы муары инэрылъэгъу.
Къэмэ аготэу кIозэ, янэ икъэ екIолIагъ. Тамыгъэ зытемыт
къэнэтIэхэсри къышIэжьыгъ. Къымчэрые ыIэшъхьитIукIэ
хигъэуцуагъ.
Янэ икъэ хьампIэIоу кIэрытIысхьи, къэмытэджэу бэрэ
щысыгъ. Дунаим тет-темытми зыдишIэжьрэп. Шъхьэм
илъэу зэгупшысэрэр мыры Iоу гъэнэфагъэп. Ощхымрэ
огъумрэ аукъэпыгъэ къэм зы уц налъи тетэп. ГукIодыгъо
ухидзэу тыдэкIи щырэхьат. Джамболэт шъхьэр къызеIэтым, ынэпс къыкIэтэкъугъ...
- Джамболэта сэIо? - кIалэм нэпсэу кIилъэкIыкIыгъэр
ымылъэгъугъэ фэдэу Къымчэрые къэупчIагъ.- Сыда
уизакъоу къэхалъэм дэпшIыхьэрэр?
- СыкъэкIуагъ сянэ икъэ зэзгъэлъэгъунэу...
- Ари дэгъу, Джамболэт, угу къызэрэкIыгъэр. Зыщымыгъэгъупш уянэ, зыщыпфэлъэкIыщтым тхьэ фелъэIу. ЛIыхэр къэм кIохэ хъумэ, уакъыдакIозэ пшIымэ,
псапэ пшIэщт. Сэ укъыздакIозэ пшIыми хъущт, тызэгъусэу тыкъэкIонба!..- ащ нахь димыгъэтэу Джамболэт къыдищыжьмэ шIоигъоу Къымчэрые къэм цIыкIу-цIыкIоу
къыдэкIыжьы.
Къызэтеуцуи, мыжъосынхэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ
Джамболэт плъагъэ. Джа зэ зэрэщытыгъэхэу мысысхэу
мыжъосынмэ абгъукIэ хэдзыгъэ чъыгышхом ипкIашъэхэр
ныкъо пытэкъух, къэмэ тхьэпэ гъожь-шэплъыр атиз. Къэмэ ярэхьат зэщигъэкъонэп ыIо фэдэу тхьэпэ зырызхэр
чэрэгъухэзэ, къыпэзхэшъ, чIым мэкъэнчъэу тефэх.
Джамболэт ащ нахь фэщэчыжьыщтэп. Ятэ икъэ зыдэщылъымкIэ Къымчэрые еупчIыщт.

--- Page 436 ---

- Тянэ псаузэ сызеупчIым, Къымчэрые еупчIи уятэ
икъэ уигъэлъэгъущт къысиIогъагъ...
Мы аужырэ илъэс заулэм Къымчэрые мыщ фэдэ
чIыпIэ зэжъу ифагъэу къышIэжьрэп. Бэн зэжъу горэм
дэтэу къыщэхъу. Мыры уятэ икъэ ыIони таущтэу риIощт?
Хьау, игунахь хэхьэшъунэп. Зытет шъыпкъэри тыриубытэуи феIошъунэп, ащ иеIогъу къэсыгъэгоп. ЦIыкIу-цIыкIоу
ежьми къыгурыIощт ар, зэхишIыкIэуи ригъэжьагъ. Ары
шъхьакIэ, ишъыпкъапIэ емыIомэ, пцIы ыусыгъэу мэхъуба! Мо къэмэ ащыщ гор ыIоу хэкIыжьымэ хъущт шъхьакIэ, непэ бгъэуцужьын Iофэп ар. Зэгорэм къежьэжьыщт.
- О сыдэущтэу уеплъыра, Джамболэт, ащ?
- Сыда сызэплъыщтыр, Къымчэрый?
- Джа уянэ къыуиIуагъэу зыфэпIуагъэр ары.
Джамболэт плъыжьыбзэ къэхъоу регъажьэ. ГущыIэм лъапсэу иIэр къыгурэIо. Дамыкъо Шъалихьэ
гущыIэ Iаеу лъэс лъэмыджым дэжь къыщыриIогъагъэр
шъхьэм къелъадэ, риутыщтым фэдэу гум зыреутэкIы. А
сыхьатым плъыжьы зэрэхъугъэм фэдэу лъы гъуаткIуи
кIэмытыжьэу кIыфыбзэ къэхъугъ.
- Ащыгъум, Къымчэрый, чылэм къыщысаIорэр
шъыпкъэба?..
Унэрыт Къымчэрые зи къымыIоу ышъхьэ риуфэхыгъ. Джамболэт кIэкIэу къыгъази, къэхалъэм къыдэчъыжьыгъ. Къымчэрыий чIым хэтIагъэ фэдэу щытыгъ.
7
- Джамболэт тадэжь къэкIожьрэп,- Кулацэ еIо лIыжъым Iанэ къыфиштэзэ.
- Тэ кIона къэмыкIоу... Джамболэт джыри кIалэба,
игурыIогъу къэсы пэт.
- А лIыжъ, зыгорэ епIуагъэмэ шIэ кIалэм?
- Сыд есIона, зи есIуагъэп,- зи зымышIэрэм фэдэу
Къымчэрые зешIы.- Зымафэ чы IаплI къыхьэу слъэгъугъэти, сыгушIуагъ.
- Джамболэтрэ Темботрэ зы чэу ашIыхьагъэшъ,
лIыжъ, озгъэлъэгъугъот, уехъопсэн.
- Пчэгъухэр IонтIагъэу чIасагъэх нахь.
- Ал, тэ щыплъэгъугъа?

--- Page 437 ---

- Зычэщы сымычъые зэхъум, кIалэмэ сыкъяплъын
сIуи, сырекIокIыгъагъ.
- IонтIагъэп, чэщныкъом къэпкIухьэу, джаущтэу
къыпшIошIыгъэщтын. Укъэтэджы зэхъум къэсымышIагъэкIэ умыгугъ, кIалэмэ адэжь узэрэкIуагъэми сегуцэфагъ.
- Хъущт, дэхэкIаеу аIэ екIу. Щагури къэбзэ-лъабзэу
къызэкIапхъэнкIагъ, пчъэIупэми плъакъо рыплъэкIынэу
бгъэн тIэкIу Iулъ. Къэлэпчъэжъыери ыгъэцэкIэжьыгъ. А
слъэгъурэм, ныо, унагъо ышIэщт.
- Джамболэт зыгорэу хъун, тэтыер ары нахь. Зыми
ыIэ екIу Iоу сшIэрэп, а чэур сымылъэгъугъэмэ, сшIошъ
хъуныеп. Ар сэIо шъхьакIэ, сыда игунахь узыкIыхэхьащтыр, мафэрэ дэхэкIаеу щагум щэупхъо. Къыфэогъэпытэщтын.
- Тембот емыIожьми, къыгурэIо. Зымафэ, ныо, ахэмэ къысаIуагъэр ошIа? Дамыкъом чыракIо тыфэкIощт
къысаIуагъ.
- Дэгъуба, ашъхьэ аIыгъыжьын.
- Афэсыдагъэп.
- Сыда? Алахьэм ешI, Дамыкъом къафиугупшысыгъэр, пшIэрэм ныбжьи укIигъэгушIущтэп, плъэкIапIэ хичзэ, хьэр псашъо уигъэщэщт.
- Хьау, къызэраIорэмкIэ, мыхъун дэди къариIуагъэп.
Шыцуетхъухэу ары.
- Адэ зыкIафэмыдагъэр?
- Исмахьилэ тIысыжьынэу еIошъ, къэкIорэгъым зыдэзгъэIэхъощтых. Ар нахьышIу. Зыгорэм уипкIэнтIэпс
ребгъэшъун нахьи, чылэм уфэулэумэ нахьышIу. Икъунба мыхэр зэрэдгъэунэшIугъэхэр.
- Ар оIомэ, о нахь пшIэн, лIыжъ,- ныом зи къыпиIухьажьыгъэп.
Къымчэрые унэм икIи, уашъом дэплъыягъ, нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъоу шIункIыбз. Адыгэхьаблэ хъотэ
шIункIыжъ горэм дэфагъэу къыщэхъу. Чылэм цIыф зэрэдэсыр уагъашIэу загъорэ хьэхэри хьакъущтыгъэх
шъхьакIэ, къяхъулIагъэр сшIэрэп, хьакъужьхэрэп. Атакъэмэ яIогъуи къэсыгъэгоп. Псыхъом ишышыш макъэ
нахь лъэш къэхъу, бжыхьэ оялэм ар бэрэ къиоу къыхэкIы,
нэпкъыр фимыкъоу чылэм къыдэлъадэ, янасыпышъ

--- Page 438 ---

Къымчэрыедыхэм адэжькIэ къачъэрэп, псыIушъо урамищыр ыIыгъэу, зыми иегъэшхо римыгъэкIэу чылакIэм дэжь
псыхъом щыхэлъэдэжьы. А лъэныкъомкIэ унагъоу
Iусыгъэхэри бэшIагъэ IукIыжьхи, бгычIэ лъапсэм зыкIэрытIысхьажьыгъэхэр.
- ТыгъокIо чэщ шъыпкъ, ныо, нэм къыкIэIабэрэр
плъэгъурэп. Чэщ онтэгъу.
- ОрэшIункI фаеми, тиш дащынэу, тибылым дафынэу дэтэп, Дамыкъом ышъхьэ орэузы,- Кулацэ пIэхэр
ышIыжьыгъэх.
- Дамыкъом ышъхьэ сыд зыкIэузыщтыр, зышъхьэ
узын иIэу. Шахъомэ сыда ашIэщтыр мыплъырыщтхэмэ,
зы шы хэгъэкIодыкIи, пшъхьэ пичын. Джамболэтдыхэм
етIани тышэхъощт аIо.
- Алахьэм ерэмыд, къэошIэжьа зыгъэ тыгъуакIомэ
БэрэтIарэмэ якIэлэ гурыт къызэраукIыгъагъэр.
Къымчэрые ипIэ екIужьы. Шъхьантэм ышъхьэ зэрэтырилъхьэу тхьэ елъэIунэу регъажьэ:
- Я си Алахь, чэщ рэхьат къытэт, нэфылъэ дахэ къикIыщт быслъымэнмэ ащыщ тышI.
- Амин сиалахь,- Кулаци лIыжъым дырегъаштэ,-
дгъотырэ тIэкIуми тыщыгушIукIэу тыщыгъаI, тисабыйхэри насыпышIо шIых. МылIэжьын щыIэп, си Алахь, тылIэми
джэнэтынчъэ тымышI. Я Алахь, нычэпэ ос къегъэс...
- Сыда, Хьаджумарыпхъур, къыохъулIагъэр, осым
унэзгъэсыгъэр?
- Адэ, лIыжъ мыгъу, чылэ Iэхъоным уигъэуцуагъи,
зэ уиунэ къинэжьба...
- Джыри тиIэхъон мэфэ заулэ ыкъудыинкIэ сэгугъэ,-
Къымчэрые хэщэтыкIы.- Сэ сыIофэп, Исмахьил ары нахь,
зыщыуцурэм щепшыхэу тхьамыкIэр хъугъэ, ылъакъомэ
ахьыжьрэп.
- Арыгущ, ныо мыгъор лIи, изакъоу унэжъ нэкIым
ари къинагъ.
ЛIыжъымрэ ныомрэ яIофи, чылэ Iофи афэмыухзэ,
хэчъыягъэх. Сэбэхь кIасэм, зэрихабзэу, Къымчэрый ары
апэ къэущыгъэр. НапIэр къызеIэтым, пчэдыжьрэ фэмыдэу нэфынэр унэм къызэрипсэрэр шIогъэшIэгъонэу
шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ. МыIэрысэ чъыгыжъым
икъутамэмэ осыр атизэу елъэгъу. ЕтIанэ цIыкIу-цIыкIоу
ныом IэнтэгъупэкIэ еуIу:

--- Page 439 ---

- Плъэ, ныо, уилъэIу тхьэм зэхихыгъ. НэмыкI горэмкIэ уелъэIу хъущтыгъэба, ос къесыгъ.
- Ара! А ситхьэу ситхьэ дышъ, сыдэу угукIэгъушIа!..
Сыкъызэхэпхыгъи, ситхьэ дах!.. Джары, лIыжъ, олъэгъуа,
Мэкэжъым тхьэ щыIэп ыIо зыхъукIэ, сигъэмэхъашэщтыгъэ, ау зыми есIощтыгъэп. Хъуна ащ фэдэ пIоу!..
- Шъыпкъэ, ныу, Максимэрэ сэрырэ а зымкIэ тызэзэгъыщтыгъэп. Урысми тхьэ яI, тэ титхьэ изакъоп ымыдэщтыгъэр, ежь яери ары. КIо, сыда ащ тиIоф зэрэхэлъыр, ежьыр ары гунахьыр зыхьрэр. Джары, ныо, къесыгъ. Олахьэ къесыгъэм!.. Мыгъэрэ Iэхъоныр джащ
щытэухы.
- Щылъ, лIыжъ, щылъ,- Кулацэ гушIозэ къэтэджыгъ,- зыгъэпсэф, ныпчэдыжь о уипчэдыжь. Сэ зыгорэ
къэсшIын. Сыда узфаер пшхынэу? Щэлэмэ фабэ джыдэдэм къыпфэзгъэжъэн, сшIэжьрэп зызгъэжъэгъагъэри.
- Сыщылъына, нэмаз шIыгъо блэзгъэкIэу,- Къымчэрые чэфкIаеу къэтэджыгъ.- Алахьэм ешI, Исмахьилэ
тхьамыкIэм зыкъыфэмыIэтыжьэу непэ зэрэщылъыщтыр.
Нэмаз сшIыхэмэ, сыкIони къэсщэн, щэлэмэ фабэ едгъэшхын. О-уи-уиу, ныо, сыдэу осышхо къытфесыгъ!..
Дунаир пшъэшъэжъые нэгуф пIонэу шъхьэтехъо
фыжь техъуагъэу фыжьыбз. Ошъогум фэшIэщт закъор
зешIэм, рэхьатыжьыгъэ, нэгушIо дахэкIэ чIылъэм къытеплъэ. Унашъхьи, чъыг къутами, тыгъосэрэ лъагъуи, пчэгъу
шъхьапэмэ анэс осыр ателъ. Къымчэрые плъэмэ, ылъэгъурэр анахь гъэшIэгъоныжь. Исмахьилэ апэрэ ос лъагъор къафефы.
- Къеблагъ, къеблагъ, Исмахьил,- Къымчэрые лIыжъым пэгъокIы,- ухьэкIэ маф о, пчэдыжь хьакIэр щэтэшхы аIо. СыпфэгушIо, тхьам ыIомэ апэрэ осым тытырихьагъ.
- Сэри ары сIорэр, Къымчэрый. ГушIуакIо сыкъакIо.
Тичэмыжъмэ загъэпсэфыжьын, тэри ох-ох тIожьын, ежьхэри улэугъэх, тэри тыулэугъ. Шыкур, ари зы илъэсэу
кIуагъэ, мафэ тфэхъу.
Щэлэмэ стырым пахъэр къыпихэу Кулацэ Iанэм къытырегъэуцо, лIыжъитIур хегъаIэ. Зы щэламэм зы щэламэр ыужэу щыуаным хедзэ, тхъур пычъэу къыхехыжьы:
- Мыхэр нахь фабэх,- лIыжъитIур егъашхэ.
- Адэ джары, Унэрытыр, улажьэмэ, лыжъ пшхын
зыкIаIорэр. Тышъхьахыгъэп, уае тIуагъэп, ошIу тIуагъэп.

--- Page 440 ---

Джы тилэжьапкIэ тымыбэлэрэгъэу дгъотыжьыгъэмэ
дэгъугъэ.
- Ари дгъотыжьын. Умыгузажъоу хаI щэламэм.
- СыхаIэ, сыхаIэ,- зыгорэ къыIомэ шIоигъоу Исмахьилэ щэламэр къышти, ыгъэтIылъыжьыгъ.- Амэ, Къымчэрый, мыбжыхьэ щегъэжьагъэу зыгорэм сегъэгумэкIышъ, къыосIон. Тхьам ишыкуркIэ мыгъи сшхын тIэкIуи
къэсылэжьыгъ, сыд ащ фэдизэу сищыкIэгъэщтыр сэ...
- Зэ, зэ, Исмахьил, къэтылэжьыгъэр зытыугъоижьыкIэ тырыгущыIэн а Iофым,- Къымчэрые лIыжъыр
къымыгъэгущыIэу IэкIэо.- УитIысыжьыгъо непэп тызырыгущыIэщтыр, ащи игъо къэсын.
- Арэп, Къымчэрый, зигугъу къэсшIыщтыр, ащ иIоф
мыгъатхэ Iэхъоныр зесэгъажьэм щысыухыгъ. Сэ нэмыкI
сигухэлъыр.
- КъаIо, къаIо, Исмахьил, сыд фэдэрэ IофкIи сыхьазыр сэ...- "къыщэн мурад иIэмэ сшIэрэп" ыгукIэ ыIозэ,
Къымчэрые ныом дэжькIэ тхьагъэпцIэу плъагъэ, Кулаци
ищэлэмэ хэдзэн зэпигъэуи, ынапшIэ дищэягъ.
- Мы зигугъу къэсшIыщтым бэрэ сегупшысагъ, теубытагъи фысиI. Сэ джы шъузыщэ сыхэхьажьын слъэкIыщтэп. Сыфаеп. СфэшIэжьышъущтэп. Хьабраукъо Джамболэт къысэкIолIэжьыгъэмэ сигопэни, шъэожъый, лIы
хъумэ, къезгъэщэн, садыщыIэн...
Зэхихырэр Къымчэрые ыгъэшIэгъуагъ. Илъэс заулэ
хъугъэшъ зызэдэIахъохэрэр, мы къыIорэм фэгъэхьыгъэу зы гущыIи къыжэдэкIыгъэу къышIэжьрэп. Сыда
зытыришIыхьагъэр? Кулаци нэбэ-набэу къеплъы.
- Олахьэ сымышIэ, Исмахьил, мы къэпIуагъэмкIэ
къыосIощтри. НэмыкI Iофыгъэмэ, зыгорэ хэпшIыхьани
шъхьакIэ, мы Iофыр Iоф псынкIагъоп. Тэ тIорэр арэп, ежь
кIалэм ыIорэр ары.
- КъызгурымыIоу щытэп, Къымчэрый, пIорэр шъыпкъэ. Къытфидэмэ, боу сигопэни. КIэлэ шIагъо хъоу ригъэжьагъ. ОшIа, Къымчэрый, зэкIэми сягупшысагъ сэ.
ЦIыфмэ аIощтыри сэшIэ. Джамболэт закъомкIи гуцафэ
фэсымышIэу арэп. Сыда сэ ар зэрэсищыкIагъэр? Хэти ерэй
фаеми, цIыфыгъэ хэлъэу къэтэджмэ. Зыер фэмыежьми,
сэ сыфай.
- Мы бжыхьапэ, Исмахьил, ныомрэ сэрырэ шъэожъыем тыгу егъуи, тадэжь къэтщэжьынэу тыдэгущыIэгъагъ. БэкIи макIэкIи къедгъэуцолIэн тлъэкIыгъэп. СшIэрэп, ощ пае тыдэгущыIэмэ, къеуцолIэнкIи мэхъу. ПшIэхэнэп. Арба, ныо?
- Адэ ары, аущтэу о оIомэ, лIыжъ,- Кулацэ къызэкIащтэ, хьакум кIэрэуцожьы.
- Олахьэ дэгъугъэм къеуцолIэгъагъэмэ. Зы шъуашэрэ зы шырэ рыпщэфынэу лъэчIэ тIэкIуи симыIэу щытэп,
згъэнэтIупцIэныеп.
Исмахьилэ къыригъэжьагъэр къымыухзэ Темботрэ
Джамболэтрэ унэм къилъэдагъэх. Ос къесыгъакIэм зэрэщыджэгугъэхэр пшIэнэу анэкIушъхьэхэр плъыжьыбзэх. Исмахьилэ цIыкIу-цIыкIоу шъэожъыитIур къызэпиплъыхьагъ. Къымчэрыерэ Исмахьилэрэ зэплъ-къызэплъыжьхи, лIыжъым шIоигъор Джамболэт фыхагъэпсынэу зэзэгъыгъэх. ЕпIорэр пкъырыхьанэу Джамболэти
ныпчэдыжь щытыгъ. Ари лIыжъитIумэ къыдалъытагъ. ЧыжьэкIэ къыухьэзэ, фэсакъэу Къымчэрые къырищэжьагъ,
Джамболэт ышъхьэ псынкIэу къыпхъуати, Исмахьилэ
къеплъыгъ. ЕтIанэ щысмэ зэхахэу мэкъэ гъум къежьэгъакIэкIэ къыIуагъ:
- Хьау, Къымчэрый, зыми ыдэжь сыкIощтэп. СыкIощтыгъэмэ, джа къызысэоIом шъуадэжь сыкъэкIожьыни...
Джамболэт къыIуагъэр Исмахьилэ ыгу мэшIуащэу
пхырычъыгъэми, зи зэхимыхыгъэ фэдэу заулэрэ щыси,
къэтэджыжьыгъ:
- Тхьашъуегъэун, сыкIожьын сэ. Джа зэрэтIуагъэу,
Къымчэрый, къэтылэжьыгъэ тIэкIуми ыуж тихьан амэ.
8
Хьаку мэшIо жъокум плъыжьыбзэ зэхишIыхьагъэу
Джамболэт натрыф гъэтIыпIагъэ ешхышъ щыс. Жъокур
зэIишIэ зыхъукIэ, хьакум телъ гъучI чагъэм мэшIобзыир
къыдехы. ЧъыIэм шъхьаныгъупчъэ апчымэ тхыпхъэу
атыришIыхьагъэхэр мэжъух. Джамболэт джэнэ пIонэкI.
ЧъыIэ къызэхъум, чэт заулэу пышIыкIым къырищэжьыгъагъэмэ якъурт-щырт макъи къэIу.
Щэджэгъо тыгъэр шъхьаныгъупчъэм къыIоуцо. Непнеущ ыIозэ, Дамыкъо Шъалихьэ дэжь Джамболэт зэрэмыкIорэм егъапэ. Бэлэрэгъыгъэм хэтзэ, кIыр ригъэкIыщт.

--- Page 441 ---

ИлъэсыкIэу къихьагъэм иапэрэ мазэ екIы пэт. Непэ блигъэкIыжь хъущтэп. Мы мэзэ зыщыплIым фэчырэмэ, етIанэ
зыгорэу хъун. Ыгу римыхьмэ, гъатхэм Къымчэрые Iахъо
дежьэн. А Исмахьилэу ылъэгъугъэр гъатхэ техьажьына
темыхьажьына.
ЛIыжъыр ыгу къызэрэкIыгъэр арыщтын, Исмахьилэрэ Къымчэрыерэ зыпчэдыжь къызэрэдэгущыIэгъагъэхэр
ыгу къэкIыжьыгъ. Щэлэмэ фабэу ыжэ фищэигъэр Исмахьилэ зэригъэтIылъыжьыгъагъэр, ыIэрэ ыIупшIакIэрэ
зэрэкIэзэзыщтыгъэхэр Джамболэт къешIэжьы. Ыгу егъу
нахь мышIэми, дэгъоу ышIагъэу елъытэ къаIуагъэм зэремызэгъыгъэр. Сыда ышъхьэ фэмыIыгъыжь пIонэу мо
лIыжъым дэжь зыкIисыщтыр?.. ЗекIыжьым, лъэчIэ дэхэкIае иI Кулацэ ыIогъагъ. Ежьми шы уасэ хъун иI, ащ да къикIрэр, шъхьантэм щэукIорэишъ илъ. ЕтIани узэмысэгъэ
цIыфым таущтэу удисыщт? Къымчэрыедыхэм афэдэу
ясэгъагъэмэ, зыгорэм фэдагъ. Мы унэри Темботдыхэм
яуни изэфэд. Исмахьилэ лIыжъ дэгъу. Яунашъхьэ бгъэн
Къымчэрые къыдытырилъхьагъ. Хьанифи иунашъхьэ абгъэ зэхъум, щыIагъ. Ащыгъум ышIэгъэ шIагъуи щыIэп.
Темботрэ ежьырырэ Къымчэрые нахь дэIэпыIагъэх, хьылъэшхо кIагъэIагъэп, бгъэн итэкъухьагъэхэр къафиугъоижьыщтыгъэх. Хьау, хьау, тэрэзэу ышIагъ ыдэжь зэрэмыкIуагъэр... Ыгу хэкIыгъэнкIи мэхъу, ащ фэдэ дэдэу
кIэкIэу пиупкIын фэягъэп.
Бэ а чIыпIэм Джамболэт ыгу къыщыкIыгъэр. Дамыкъо
Дарихъан цIыкIуи псыIушъом къыщыриIогъагъэр джыри
ытхьакIумэ зэрит. Дэнэ шарыфыр зэритэкъокIэу елъэкIонзэ зэрэIукIыжьыщтыгъэр гум къызыкIыжьырэм,
Джамболэт фэмыхъоу IощхыпцIыкIы. Зымафэ шы щэфхэр Шъалихьэ къызыфэкIом шыгъачъэ зэрашIыгъагъэри
джыри нэм кIэт. Шыхэр къэзгъэчъагъэхэм Джамболэти
ахэтыгъ. Ари Дамыкъо Шъалихьэ ихьатыркIэ хъугъэ нахь,
рамыгъэкIолIэныекIи мэхъу. Адэ Тембот ахэтыгъэпи. Ащ
фэдэу Джамболэти хъущтыгъэ, Шъалихьэ шыхэр къязгъэгъэчъэрэ лIым ылъэгъузэ емыIушъэшъагъэмэ. А сыхьатым анахь шы дэгъум тырагъэтIысхьагъ. ЗэкIэмэ апэ
итэуи къэсыжьыгъ. Джащыгъум Дарихъан цIыкIу зышIошIыжьэу ятэчанкэ итыгъ, умышIэмэ ежьыр ары мы шыгъачъэр зыфашIыгъэр пIонэу, Джамболэт зэкIэми апэ

--- Page 442 ---

итэу къэчъэжь зэхъум, феплъэкIыгъагъэти, Дарихъан
икуо макъэ зэхихыгъэ, ыцIи къыриIощтыгъэ фэдэу къышIошIыгъ. Непэ Дамыкъомэ адэжь сыкIомэ, Дарихъан
къэслъэгъуна шъуIуа?..
Джахэмэ ягупшысэ ыIозэ, джыри ошIэ-дэмышIэу Исмахьилэ ынэгу къыкIэтэджагъ. Гум къэкIыжьыгъ нэчапэкIэ
къызэрэфычIэплъыщтыгъэр. А пчэдыжь закъор арэп
аущтэу а лIыжъыр Джамболэт къызеплъыщтыгъэр. Ар
дэгъу дэдэу къызыщишIэжьрэр Хьанифэ иунашъхьэ абгъэ зэхъур ары. Ардэдэм Джамболэт шъэф чыжьэ горэ
ыбгъэ къыщежьэ. ТIэкIу тешIэ къэсми, кIэлэцIыкIумэ ос
IашкIэр афэмыгъэчэрэгъужь зэрэхъурэм фэдэу онтэгъоу гучIэм такъыр горэ къычIэуцо.
Сыда Исмахьилэ ащ фэдэу ынаIэ къыкIытыригъэтырэр? Мы бжыхьапэ цIыф римыгъэлъэгъоу псы кIэим абасэ зытIо-зыщэ ыIэмычIэ къыщычIилъхьагъ. Янэ тхьамыкIэри щыукIытэ зэпытыщтыгъэ, зилъэгъукIэ, щагум псынкIэу къызэрэдэхьажьыщтым пылъыгъ. Игугъуи бэрэ
ышIыщтыгъэ. Сыда шъуIуа?..
Унэм Джамболэт ыгу илъэп. Тэ кIощта? Джыры ныIэп
Темботдыхэм адэжь къызикIыжьыгъэр. ЧынэшIэ шъэожъыехэу яхьаблэ щыджэгурэмэ ахэхьан еIошъ, къыригъэкIурэп. ЕкIышъ, ос щалъэ къырехьэ. Хьакум тырегъэуцо, егъэжъу. Сыд ышIагъэми къыдекIокIрэр Исмахьилэ
инэплъэгъу. Рэхьатыгъо къыритрэп.
Джамболэт унэм екIы. Дунэе фыжьыр тыгъэпсым
егъэпкIы шъхьакIэ, ежь зи ылъэгъурэп. Урам заулэ зэпечышъ, зэрэIухьагъэри ымышIэу Дамыкъомэ ячырбыщ унэ
Iохьэ. Шъалихь ыIони зыщыджэным якъэлапчъэ зыгорэм
къыIуехы. Плъэмэ исэрмай пэIошхо щыгъэу Шъалихьэ
къыдэкIы. Джамболэт ыдэжь къызэрэкIуагъэр шIогъэшIэгъонэу къеплъы, щыщтагъ пIонэу ыIощтыри ышIэщтыри
ымышIэу зэ-тIо ищазымэшхохэр зэблегъэуцукIы.
- Уадэжь сыкъэкIуагъ сэ, Шъалихь,- Джамболэт
ымакъэ зэхимыхыжьэу къеIо.
- Джамболэта сымышIэжьырэр?.. Сыда мы чъыIэшхом узгъэгумэкIырэр?
- Лъэгъун пфысиI. Чырэу сыпштэгъагъэмэ, Шъалихь,
пIорэр сшIэни...
- НекIо, унэм къихь, чъыIэм ухэмытэу,- бысымым
къэлапчъэр IуигъэкIоти, хьакIэр дищагъ.

--- Page 443 ---

Хьабраукъо Джамболэт зэрэмыгугъагъэу Дамыкъо
Шъалихьэ къыпэгъокIыгъ. Джамболэт зиутIыIоу зэплъыщтыр ымышIэу щыс. Дэпкъхэри джэхашъори алырэгъу.
Шхончи, къами, кIэрахъуи, зэблэдзыгъэхэу дэпкъ алырэгъум пылъагъэх. Пхъонтэшхоу къогъум къотым телъ
гъучIыч пIуакIэхэр тыжьыныпс егъэшъуагъэ фэдэхэу мэлыдых. Тыжьын тхыпхъэ хъырахъишъэхэр зытегъэлъэдэгъэ бэщ дахэри адырэ алырэгъум пылъагъ. Тэхътэ
плъыжьыбзэри пчэгум къекIуатэ. Джамболэт фэдиз хъунэу гъунджэшхо шъхьаныгъупчъэшхуитIум азыфагу къыдэфэрэ дэпкъым пылъагъ. Джамболэт зэрэцIыкIум нахь
цIыкIу унэм ехъухьэ, пхъэнтIэкIум пкъыр екIуадэ. Гу
цIыкIури къытео. Зыми фэежьэп.
- Сэ сиIо зы, Джамболэт. Мыбжыхьэ шъосIогъагъэ.
- Ары, Шъалихь, къытэпIогъагъ,- Джамболэт зифызэу-зипIытIэу Дамыкъом дырегъаштэ.
- КъышъосIогъагъэмэ, неущми хьау сиIэп. Ау Унэрыт Къымчэрые ыкъо, Тембота сэIо ащ ыцIэр?
- Тембот ыцIэр, Шъалихь.
- КIэлэ дэгъуба?.. О нахь пшIэщт ар.
- Фэдэ бгъотыщтэп.
- Адэ ар уигъусагъэмэ, дэгъугъэ.
- Ары шъхьакIэ, ятэ Iахъо зыдищэ шIоигъу.
- Игъусэ Исмахьил шIэ?
- Исмахьилэ тхьамыкIэжъыр зэрэбылымыжь щыIэп,
ылъакъохэр фэхьыжьхэрэп.
- Адэ джары жъы узыхъукIэ къыохъулIэщтыр. Зыми
урищыкIэгъэжьыщтэп. Е дунай, дунай, дунаижъ мыгъу...
- Олахьэ арым, Шъалихь. Зи къыпфэежьыщтэп,-
шIодаушэу къыIомэ шIоигъоу къызкIиIо дэдэри ымышIэу
къыригъэжьагъ.- СызэрищэлIэжьынэу Исмахьилэ зымафэ къысигъэлъэIугъагъэх шъхьакIэ, афэсыдагъэп.
Дамыкъо Шъалихьэ зэхихырэр шIогъэшIэгъонэу ынапшIэ дищэягъ:
- КъапIорэр гъэшIэгъоны, Джамболэт... КъыолъэIугъэмэ укIожьын фэягъэ.
- КъысэлъэIугъ, Шъалихь. Къымчэрые сишыхьат.
- Исмахьилэ тхьамыкIэр лIыжъ дэгъу, лэжьэкIожъ.
УигъэукIытэжьыныеп, Джамболэт. ЕтIани уянэ тхьамыкIэми ыгу лъэшэу фэщэгъагъэу къаIожьы...

--- Page 444 ---

- Ар оIуа ори, Шъалихь? - Джамболэт ыгу къыхэщтэуIукIы.
- Адэ зы чылэ хьаулыеу тызэдыдэса... КIо ар о уиIофы, Джамболэт, пшIэщтыр о нахь пшIэн. Сэ уилъэIукIэ
джары къыосIощтыр. Къымчэрыекъор ятэ Iахъо дежьэщтмэ гъэшIэгъона, джыри кIыр тапэ илъ. А лIы абраушхор
щигъэсыщта, зыгорэ къылэжьынба!..
Дамыкъо Шъалихьэ къыIощтыр къызеIуахэм, Джамболэт хъун ыIуи къежьэжьыгъ. Ардэдэм адыкIэ зипчъэ
фэшIыгъэ унэмкIэ мэкъэ IэтыгъэкIэ джагъэ. Бзылъфыгъэ
нэгуф дахэу къычIэкIыгъэр Сисур. КIалэу ыпашъхьэ итыр
ымылъэгъу фэдэу илI къеплъыгъ.
- Мы кIалэр жъугъашхи, гъончэджыпхъэ горэ фыпышъучи, шъутIупщыжь. ТичырэкIощт, тыкъимыгъэукIытэжьынэу еIо.
ДэхэкIаеу тыгъэм ригъэзыхыгъагъ гъончэджыпхъэри ыблыгучIэ чIэлъэу Джамболэт гушIозэ ядэжь къызехьажьым, пчъэр къызэрэIуихыгъэм лъыпытэу жантIэм
дэс лIыжъыр ылъэгъугъ. Унэрыт Къымчэрые бэщ пакIэм
ыжэпкъ тегъэкъуагъ.
- Ора, Джамболэт? Мэу сыблэкIыти, сыкъыдэхьагъ.
Тэ ущыIагъа?
- Урамым сытехьагъэти...- зэ зыдэщыIагъэр ыушъэф
шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыблыгучIэ чIэлъ зэкIоцIыщыхьагъэм
лIыжъыр къеплъыпэ зэхъум, ишъыпкъапIэ риIонэу пидзэжьыгъ,- Дамыкъомэ адэжь сыIухьэгъагъ.
- Сыд пшIэнэу?
- Адэ, Къымчэрый, моущтэу мыкI сыщысына?
- Ари шъыпкъэ, Джамболэт. Дэгъуба, сылэжьэщт
оIомэ. Лэжьэным уигъэцIыкIущтэп, уигъэдэхэщт нахь. Ау
Дамыкъомэ узэрафэчырэщтыр сыгу рихьрэп. Пшъо тырихын, Джамболэт. Сэ укъысэдэIугъэмэ, узгъэкIощтыгъэп. А ублыгучIэ чIэлъыр сыда адэ?
- Мыр гъончэджыпхъ, Дамыкъо Шъалихьэ къысаригъэтыгъ.
- Ары Iолъ...- Къымчэрые къэтэджыгъ, ыIэхэр
ыкIыбыкIэ ыщэхи, джэхашъор къырикIукIыгъ, рикIукIыжьыгъ. ЕтIанэ пIэкIор къуапэм еусэигъэ ибэщ къыштэжьи,
пчъэм нэсыжьыгъэу къызэриIокIыгъ:

--- Page 445 ---

- Къыуитын адэ,- зи ымыIоу пчъэ къопсыр ыIыгъэу
щыт-щыти,- сеплъымэ бай дэд. СлъэкIыгъэмэ, Джамболэт, Дамыкъо Шъалихьэ дэжь узгъэкIощтыгъэп.
9
- Олахьэ, Къымчэрый, ныпчэдыжь гъэшIэгъоным
къысэхъулIагъэр,- лIыжъыр унэм ригъэблагъэзэ, Исмахьилэ къыIуагъ.
- Сыд къыохъулIагъэр?
- Ныпчэдыжь жьыкIаеу хьакIэ цIыкIу горэ къысфэкIогъагъ, олахьэ гъэшIэгъоным.
- Сыдэу зебгъэукIыхьэра, хэта?
- Хьабраукъомэ я Джамболэт ары.
- Къезэгъыгъа? - Къымчэрые къэгушIо.- Олахьэ
дэгъум ежь-ежьырэу къыгурыIоу къызэрэкIуагъэр.
- КъедэIу, къедэIу къэсIощтым,- Исмахьилэ щхыпцIыгъэ.- "Уадэжь сыкъэкIожь пшIоигъомэ, зы къысаIу"
къысиIуагъ. Сыд зысэIом, "зыгорэхэр аIоу зэхэсхыгъэшъ,
орырэ сэрырэ тызэIахьылмэ, сшIомыушъэф" къызысеIом, слъэкIапIэ кIиутыгъ, Къымчэрый.
- О-уиу, Исмахьил, мы къапIорэр гъэшIэгъоны шъыу!..
- Ары, Къымчэрый, ары,- Исмахьили егъэшIагъо.-
ОшIа, Къымчэрый, аIомэ, тэрэзэу аIо, сэры уятэр есэрэIу
Iоу сыгу хъугъагъэ. СфеIошъугъэп. Сыда шъэожъыер
згъапцIэкIэ... Ятэ зэримыгъэгъотэу а слъэгъурэр уцущтэп. Армырыгъэмэ, сэ сыда, силIэжьыгъо къэсыгъ, мо
сиIэ тIэкIури зыдэсхьыжьыщтэп ныIа а сыздакIорэм. Ары
нахь, Хьабраукъомэ я Джамболэт жъышъхьэ мафэ
сызэремыхъулIэжьыщтыр къызгурымыIоу щытэп. Унагъо езгъашIэмэ сшIоигъуагъ. А кIалэм, Къымчэрый, ушIокIынэу щытэп. Ар сынэмэ къазэрэкIаплъэщтыгъэр озгъэлъэгъугъот, Къымчэрый. Сыуят есIогъагъэмэ, зыкъысидзынэу хьазырыпсыгъ. Ты гугъу хъугъэ кIал а слъэгъурэр, зэпщэлIэжьыгъэкIи, уигъэтхъэщтэп. Сыгуи егъугъ.
- Ар сэ бэшIагъэ зысшIэрэр, Исмахьил,- Къымчэрые
хьылъэу хэщэтыкIи,- яти дэгъоу сэшIэ, кIэлэ ибэу къэнагъэм пае зыгорэ къыIонба сэIошъ, сежэ. Ар зышIэщтыр,
Исмахьил, мэкIэ дэд. Ау ар сэ зэгорэм езгъэуцолIагъэу
плъэгъун!..

--- Page 446 ---

Щымысыжьышъоу Къымчэрые къэтэджыжьыгъ.
Тырку Исмахьили зигугъу къышIыгъэ лIымкIэ еупчIынэу
къыригъэкIугъэп.
- Адэ, Къымчэрый, емыкIу хэлъэп Джамболэт
ышIагъэмкIэ. Егъапэти, къэкIуагъ, нэмыкI шIыкIэ фигъотышъугъэп. КIалэба, делэба джыри,- Исмахьилэ ыIозэ,
Къымчэрые къэлэпчъэжъыем нэс къыгъэкIотэжьыгъ.
Мэфэ заулэ хъугъэшъ, Исмахьилэ къыриIуагъэм
щыщэу Къымчэрые зы гущыIэ Джамболэт фыхигъэпсыгъэп, гуцафи ригъэшIыгъэп. Зэ ныом риIонэу фежьэгъагъ шъхьакIэ, риIуагъэп, имыщыкIэгъэ гущыIэ лые къыхэхьащт ыIуи. Ежь Къымчэрые ышIэмэ шIоигъуагъэр,
Джамболэт зымафэ Дамыкъом дэжь зэкIом, къыриIогъагъэр ары. "Зыгорэхэр аIоу зэхэсхыгъэ" Джамболэт
зэриIуагъэм цыхьэ фишIыщтыгъэп. Дамыкъо Шъалихьэ
хьэ шъэфырытхъом фэд, къызщыоцэкъэщтри пшIэщтэп.
Зыгорэ къыримыIуагъэмэ, сыда Исмахьилэ дэжь Джамболэт зыкIэкIощтыгъэр. Ар зыхъугъэр етIани Дамыкъом
ыуж. Олахьэ кIэлэ бетэмалым мы Джамболэт. Зыгорэ
Дамыкъом къыриIогъэна шъуIуа?..
Зиушъэф-зыкъиушъэфыжьми, Iофым лъапсэу фэхъугъэр зэригъэшIэнэу Къымчэрые тыриубытагъ.
Тхьамафэ фэдиз тешIагъэу пчэдыжь горэм Къымчэрые чыжьэкIэ къыригъажьи, Джамболэт еупчIыгъ:
- Адэ, Джамболэт, уичырэкIон зеогъэукIыхьи?
- СыкIона сизакъоу, Тембот къыздэмыкIоу.
- Ащ Тембот сыда зэрэхэтыр?
- Шъалихьэ къысфидэрэп Тембот симыгъусэу,-
Джамболэт ыIуи, етIанэ кIэгъожьыгъ.- СыкIожьыщтэп
зыми, о зэрэпIуагъэу, Iахъо тыкъыбдежьэщт. Арба, Тембот?
- Ары тIуагъэр, джыри укIэмыгъожьыщтмэ,- Тембот къэгъумытIымыгъ.
- КIэгъожь Iоф щыIэп.
- Шъо теубытагъэ шъуиIэмэ, сэ сыхьазыр. Ау къышъосэIо, Iоф цIыкIу-шъокIоп ар. Чылэм цыхьэ къыпфишIэу ибылым пIэ къызырилъхьэкIэ, бэлэрэгъыныгъэ хэлъы
хъущтэп.
- Къыпфадэна, тат? - Тембот къэупчIэ.
- Iофыр зытетыр ясIомэ, чылэм сызэхишIыкIынэу сэгугъэ,- Къымчэрые къыIуи, Джамболэт еупчIыгъ.- Зымафэ Дамыкъо Шъалихьэ дэжь, Джамболэт, узэкIом,
Тырку ИсмахьилэкIэ зыгорэ къыуиIогъагъа?
УпчIэр зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу Джамболэт къэщтэуIугъ. Тембот дэжькIэ плъагъэ. Кулацэ фычIэплъыгъ.
- КъаIо, Джамболэт, зи хэлъэп.
- Тырку Исмахьилэ сызэрищэлIэжьынэу зэриIогъагъэр сэры апэ езыIуагъэр,- ежь-ежьырэу Джамболэт
къыригъэжьагъ.
- Дамыкъом сыд къыриIолIагъэр?
- СыфэкIожьыгъэп зысэIом, укIожьын фэягъэ, уяни
ыгу фэщэгъагъ къысиIуагъ...
- А хьитIум азыфагу къикIыгъэ Дамыкъом езгъэлъэгъущт сэ уянэ ыгу фэщэгъагъэмэ...
- А лIыжъ!..
- Хъугъэ ори, шхомлакIэр пIыгъ зэпытэу, укъызжэдэмыу!..
Ащ фэдэу Унэрыт Къымчэрые губжыгъэу Кулацэ
къышIэжьырэп. Джамболэти Темботи заутIыIоу пIэкIор
къуапэм дэжь щытых. Кулаци кIыбыкIэ хьакум кIэрыт.
- КIо, нынэ, шъукIори шъуджэгу,- Кулацэ цIыкIуцIыкIоу кIалэмэ ареIо.
- Джамболэт,- унэм икIыхэрэ кIалэмэ Къымчэрые
акIэлъэджэ,- джынэкъэуж сэ сымышIэу зы лъэбэкъу
бдзыгъэу сэмыгъэлъэгъу! КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, тат,- Джамболэт апэрэу Къымчэрые зыкIыриIори ымышIэу "тат" реIо.
Ар зыхъугъэр бэ темышIэу бэрэскэшхо мафэр тыгъэпс пчэдыжькIэ Адыгэхьаблэ къыдэхьагъ. ЛIы тIэкIоу дэсыр гъэкIэрэкIагъэу, хэти иIэ тIэкIури щыгъэу Дамыкъо
Шъалихьэ ятэжъ имылъкукIэ чылэм даригъэшIыхьэгъэгъэ
мэщытым къекIуалIэх. ЯпаIохэр иных, дахэх. Зым щыгъыр адырэм ием енэкъокъу. ШхъуантIэр шхъуантIэ,
шIуцIэр шIуцIэ, хьаплъыр хьаплъы. ЗэкIэмэ анахь дэгъур
Дамыкъо Шъалихьэ исэрмай паIу. Ащ тыгъэр теджэгукI
зыхъукIэ, Дамыкъом ынэкIушъхьэ плъыжьышэхэр нахь
плъыжьэу къызэкIэнэхэшъ, къэнэфыхэ фэдэу къыпщэхъу. Адэ цэ дахэхэр Iутхэшъ. ЗыщхыкIэ фыжьыбзэу
къыIолыдыкIых. Дышъэцэ закъоу сэмэгу хьацэм къыготыр мэжъыу. КъыIорэм едэIухэу жэдэплъэхэшъ, зэкIэри
щыт. Унэрыт Къымчэрыерэ Тырку Исмахьилэрэ а купмэ

--- Page 447 ---

ахэт. Адырэ лIыхэм афэдэу Къымчэрые непэ нэгушIоп.
Ынахэ зэхэгъэхьагъэу ахэдаIо. Исмахьили зи ыIорэп.
Щытхэр зыфэщхыхэрэр ымышIэми, мэщхы фэдэу зыкъарегъэлъэгъу. Дамыкъо Шъалихьэ къыIорэр ыгу зэрэтемыфэрэр къызхигъэщрэп.
ЛIы мэщытым къызчIэкIыжьыхэм Къымчэрые къяджагъ:
- О куп, о джэмэхьат! УпчIэ горэ Дамыкъо Шъалихьэ фысиIэшъ, зэхэшъухэу джэуап къыритыжьы сшIоигъу. Хьабраукъомэ я Джамболэт уя уимыя, Шъалихь?
Дамыкъо Шъалихьэ ытхьакIумакIэхэр фыжьыбзэ
хъугъэх. ОшIэ-дэмышIэу Сисурэ къопцIэ нэгуфы ынэгу
къыкIэтэджагъ. НэтIэбгъуитIур зыгорэм ефызы пIонэу
къэузыгъ. Исэрмай пэIошхо ыгъэтэрэз фэдэу ышIыгъ.
Чэщныкъо кIасэ горэм Хъаджэт дэжь къыдэкIыжьзэ, Унэрыт Къымчэрые зэрэIукIэгъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэ, Къымчэрый, мыр зыкIапIорэр,-
Дамыкъо Шъалихьэ щхыпцIышъо зыригъэшIэу гум
теIункIэжьзэ, тхьагъэпцIэу къырегъажьэ.
- Зыгорэ сымышIэу сыкIэупчIэрэп сэ!..
Осыцэ шъабэмэ макъэ яIагъэмэ зэхэпхынэу лIы купыр быяугъэ.
ЗэрэшIомыкIыщт шъыпкъэр Дамыкъом къызгурэIом,
ынэхэр мыущакохэу купым къахаплъэзэ, къыIуагъ:
- Мыдэ къашъуштэ къурIаныр! - МуIазиным мэщтым къурIанэу къычIилъэсыкIыгъэр ефэндым къыритыгъ,
бэрэ зэримыгъажэхэу Шъалихьэ къурIаным теIэбагъ.-
Тхьэр сишыхьат, чылэр сишыхьат Хьабраукъомэ я Джамболэт симыкIалэкIэ.
Бжьэ пчIыгъэм фэдэу щытхэр къэзэрэгъэбырысырыгъэх. КъыхэкуукIрэр къыхэкуукIы, цIацIэрэр мэцIацIэ.
Къымчэрые зынэ къыфизгъэкIрэм къыфырегъэкIы. Анахьыбэу бырсырщтыгъэхэр Шъалихьэ пэмычыжьэу щытыгъэхэр ары. Сыд аIуагъэми, сыд ашIагъэми, Къымчэрые зи зэхихыщтыгъэп, зи ылъэгъущтыгъэп. Жьыбгъэ
коренышхом хэт чъыгыжъым фэдэу ибэщи кIэгъэкъуагъ.
Тырку Исмахьили зэрэбытым нахь быт хъужьыгъэу къэхъущтыр ымышIэу адыкIэ щыт. Купым ибырсыр макъэ
Къымчэрые къыжэхэхьэ, жэхэкIоты. Ефэндым ыIэ
къеIэты:

--- Page 448 ---

- О джэмэхьат, зэ шъубыяу, емыкIу шъумышIэ.
Шъалихьэ зыгорэ къыIомэ шIоигъошъ, тежъугъэдэIу.
- О джэмэхьат, сэ къасIомэ сшIоигъор ары,- Дамыкъо Шъалихьэ Унэрыт Къымчэрые зэрэтекIуагъэм
шIошъхъуныгъэ фыриIэу,- шъэо ибэу уичылэ къыдэнагъэм игугъу пшIыным емыкIу хэлъэп, ау шIыкIи IуакIи иI.
Сэри бэшIагъэ кIэлэ ибэм сызигъэгумэкIыщтыгъэр. Зы
джумахь горэм къышъухэслъхьан сихьисапэу неп-неущ
сIозэ къэсхьыгъ. Iофыр къежьэгъахэмэ, ащи зыгорэ
етэжъугъэпэс. Тызычыл. Узычылэ зыхъукIэ, зыч-зыпчэгъоу узэкIэтын фае. Ащ фэдэ дунай джы тызтетыр. Хэт
щыщми, хэт къыхэкIыгъэми шъэожъыер ибэ, пцIанэ,
тхьамыкI, ул фэмыузын плъэкIыщтэп. Ау зыхъурэм, зыем
зэриубытылIэжьыми, фэIуагъэ щыIэп, Iаджи дунаим техъухьэ, зэсщэлIэжьын зыгорэм ыIоми, къаигъэ зи фэхъунэп, гущыIэ Iаий риIонэп, псапэ ышIагъэу фэтлъэгъун. Ар
сэзгъаIорэр ащ фэдэ мурадхэр зиIэхэр чылэм дэсхэшъ
ары. Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, мары ежьыри зэрэщыт, Тырку Исмахьилэ зэрищэлIэжьынэу аIоу зэхэсхыгъэ. Дэгъуба ащ фэдэ мурад иIэмэ, бэрчэт босын, тэри
тынаIэ тедгъэтын, тадэпIон, тадэлэжьэн. ЗынаIэ къыптезгъэтын чыл тэ тичылэ.
Щытмэ анахьыбэмэ ашъхьэ агъэсысэу Шъалихьэ дырагъаштэ. Исмахьилэ ыIощтыр ымышIэу нэбэ-набэу зэ
Дамыкъом еплъы, зэ Къымчэрые къеплъы, шъхьэр
къеIэтышъ, щтэгъэгур иIэу купым хэплъэ. Унэрыт Къымчэрые ымакъэ джыри къегъэлъатэ:
- О куп, о джэмэхьат, Хьабраукъомэ я Джамболэт
сикIалэп Дамыкъо Шъалихьэ еIошъ, шъушыхьат. Имыемэ, непэ щегъэжьагъэу куйрылъфкIэ зи къерэмыджэжь.
Сиунэ мэлакIэ илIыхьанэп, сшхырэр къыздишхын,- Унэрыт Къымчэрые кIэкIэу къыгъази, къыIукIыжьыгъ.
А мэфэ дэдэм старшинам Унэрыт Къымчэрые къылъигъакIохи, аригъэщагъ, бэри къыдэгущыIагъэп, хьамбарым раригъэдзагъ. ЗыфагъэтIысырэр Къымчэрые
ымышIэу щытыгъэпти, ыIогъэ шIагъуи щыIэп. Ыгу егъу
фэдэу старшинам къыкIэлъиIуагъ:
- Адэ джары, Къымчэрый, умыуцумэ, къиуцукI
уIукIэн зыкIаIорэр. УитхьамыкIапIэ узфимысрэр сыд?!

--- Page 449 ---

- Тэ титхьамыкIапIэ зыми ттырихыщтэп,- Къымчэрые
къызэриIокIыжьыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм хьамбарым зэрисэу цIэцIэ макъэхэр
Къымчэрые зэхиххэ фэдэу къыщыхъугъ. Хьау, къыщыхъугъэп. ЗэдаIом, Дамыкъо Шъалихьэ старшинам
ецIацIэ:
- Ащ фэдэхэр ашIа, хэта къыкIэдэугъэр Унэрыт Къымчэрые бгъэтIысынэу?..
- МыIуапхъэхэр пфиIуагъэшъ ары, Шъалихь,- старшинам зеухыижьы.
- ЫIуагъэмэ, орэп зэриIуагъэр, сэры. СыкъакIоу
уадэжь сыкъыотхьаусхылIагъэп. Джыдэдэм къэтIупщыжь, уихьамбари ори узэтесымыутзэ. Еплъи, мыщ
ашIэрэм!..
Хьамбарыпчъэр къыIуахыгъ. Шъалихьэ исэрмай
паIуи къэлъэгъуагъ. Старшинэр Къымчэрые къеджагъ:
- Унэрытыр, къикI. КIо, шъуадэжь кIожь...
- Мыщ къысишIагъэр!.. Ащ фэдэхэр джынэкъэуж
къысэмышIэжь, джэгуалъ! - Шъалихьэ джыри старшинам ецIацIэ.
Хьамбарым Къымчэрые къикIыжьи, Дамыкъом
пэчIынатIэ къызэхъум, ынэмэ акIаплъэу фидзыгъ:
- Мызгъэгум джыри, Дамыкъор, укъыстекIуагъ.
Шъалихьэ щхыпцIыгъэ нахь, зи риIожьыгъэп. Къымчэрые ыплIэIу шъуамбгъо ымыгъэсысэу, пытэ-пытэу
чIым теуцозэ, урамым техьажьыгъ.
10
Хэти ышъхь, игупшыс дунаим зэрэщыщыIэр. Зыгорэм дэжь укIони, къэплъэIуфэнэу щытэп. ПаIоп, щазымэп, шы онэ зэтелъэп хьакIапIэ урыкIонэу, ахъщэп, уиджыбэ иплъхьэмэ, урыщэфэнэу. Ащыгъум зы куп дунаим щытхъэжьыныгъи. Тинасып аущтэу зэрэщымытыр.
ЦIыфыр ным къызэрилъфыгъэу ыгу къабзэу чIылъэм
къытехьэ. Ау джа дэдэр ары дэхагъэм, шIугъэм дакIоу
тIэкIу-тIэкIузэ бзэджагъэри къыкIэрыпкIэнэу зыщыригъажьэрэр. Дамыкъо Шъалихьэ ипыхъо-пыщэхэм ягъэпсыкIэ, язекIокIэ-шIыкIэ тхьагъэпцI закIэкIэпшIыкIыкIэ, бзэджэгъэ гухьэ-гужъыр зыми ымылъэгъунэу акIоцIыгъэчъыхьагъэу къэхъугъэх къыпшIошIы. УямыутэкIэу ащ
фэдэх Iоу пшIэщтхэп. ЦIыфыгъэшхор яапэрэ псалъэу,
ягущыIэ дахэ благъор гъуанэм къырищыщт, лIагъэр
къыгъэтэджыжьыщт, псаум иджэнэтыпчъэ фызэIуихыщт.
Унэрыт Къымчэрые джахэмэ хьамбарым есыфэ
ягупшысагъ. Джэмэхьатыр нэгум кIэкIыщтыгъэп. А
пэIошхо купмэ анэхэр къызэрэрагъэкIыщтыгъэр зилъэгъужьрэм, икIэрыкIэу мэщынэжьы. Зибэщышъхьэхэр
жьым щызгъэсысыщтыгъэхэр? Ахэр ары къыжэхэхьапэщтыгъэхэр. Нэгум бэкIи макIэкIи кIэмыкIыщтыгъэр Айтэчыкъо ефэндыр ары. ЦIыфхэр шIугъэм фищэнхэу, агу
цIэпIагъэ къыримыгъэхьанэу тхьэм илIыкIоу зелъытэ. Ау
Iофым лъапсэу иIэм щымыгъуазэзэ, лъэрыхьым гоуцуагъ. Зы псалъи Къымчэрые къыригъэшIыгъэп, "зэ
шъубыяу шъыу" ыIогъагъэмэ, а купыр ара къемыдэIущтыгъэр? Адэ Дамыкъо Шъалихьэ къэгущыIэнэу зеIом,
зэкIэри къедэIугъи. КъемыдэIоу мэхъуа, сыдигъуа адыгэ
цIыкIур яефэнд емыдэIоу зыхъугъэр? ШIоп Айтэчыкъор,
еIо Къымчэрые. Алахьэм къысферэгъэгъу мыIуапхъэ
сэIомэ. Ащ зызэришIэу мыдырэ купми зашIы.
ЗэкIэми анахьэу ефэндым фэмыдэу Къымчэрые
ыгъэшIагъорэр Дамыкъо Шъалихь. Олахьэ цIапIэм, ащ
уебэнын плъэкIынэп. Шъалихьэ уебэнынри къушъхьэм
лъапэкIэ уеоныри тIури зы. ТхьагъэпцIы. ТхьагъэпцI къодыеп, Iуш. ХэкIыжьыпIэ зыфимыгъотын щыIэп. Плъэгъурэба ащ ышIагъэр, къурIаныр арышъ адыгэр апэ зэрэбгъэдэIощтыр, теIаби, тхьэ ыIуагъ. УкIытэр Iофыжьэп, зэрэмыщынагъэр тхьэм ыпашъхьэ пцIы щиIоныр. ТхьамыкIагъор, ашIэ пэтзэ, лIыжъмэ зырагъэгъапцIэ. ЛIыжъ зэфэжъ тхьамыкIэ Iаджи Адыгэхьаблэ дэс, цIыфыгъэкIэ,
лIыгъэкIэ апшъэ уагъэкIощтэп, ахэми ажэ къыIуигъэзыгъ.
Хьанифэ тхьамыкIэр шIэ, ащ къыриIуагъэр. "ЦIыфым
имыхьакъ теплъхьэмэ, тхьам ыдэнэп, Къымчэрый". Хьанифэ ыгу фыхэкIрэп, ебгъэрэп. Алахьэм ешI, ар къыIо
зэхъум, Дамыкъор е ипыхъо-пыщэ горэ мычыжьэу
щытыгъэнкIи мэхъу, е къурIаным теIаби, тхьэ зэриIуагъэр
ышIошъ хъугъэ. Максимэ тхьамыкIэм тэрэзэу ыIогъагъ:
"ЦIыфхэр джыри лъэрыхьым дехьыхых, мылъкум шъхьащэ фамышIын алъэкIрэп". Шъыпкъэу пIуагъэ, Максим.

--- Page 450 ---

Ар тыгъуасэ Къымчэрые инэрылъэгъугъ. Уизакъоу мы
дунаим зи тепшIыхьан плъэкIыщтэп. Тэ, адыгэмэ, шыушъхьэзакъокIэ тыщыIэу тигъашIэ къэтэхьы. Узынэбгырэн
нахьи, утIумэ нахьышIу. Максимэ лIы Iушыгъ, къыриIуашъо-къыримыIуашъоу къыриIокIыщтыгъэхэр гум хэпкIагъэх. Ежь иакъыл къыхьыщтыгъэп нахь, а лIыр зыгорэу
щытыгъ. Большевик зыфаIорэмэ ащыщыгъэна шъуIуа?
А-енасын, баIорэ чылэм зэрэдамыгъэсыгъэр. Темботрэ
Джамболэтрэ дэхэкIаеу нэIуасэ фэхъухэу рагъэжьэгъагъ. ЕгъашIэм лъэкъуацIэр тхылъыпIэм тыратхэщтыгъэми къышIэжьрэп. Тембот ежь-ежьырэу ылъэкъуацIэ
ытхыжьынэу ригъэсагъ. Тэ щыI шъуIуа Максимэ? Дамыкъожъыр ары зылъэгъу мыхъущтыгъэр, чылэм дэзымыгъэсыгъэр. Къэуцоу зы гущыIэ Iаий къыриIуагъэп, къесэмэркъэущтыгъэ нахь. Максими цыхьэ фимышIэу къызэрэфыщытым фэдэу фыщытыжьыгъ.
Урамыбгъур зыIыгъ Унэрыт Къымчэрыеу зимытIырыгъэ чылэм щагъэлъагъорэм джыдэдэм цIыкIужъыеу
зыщэхъужьы. Джа ыплIэIу шъомбгъо тэмэпкъыхэри нахь
къефэхыгъэхэ фэд. Лъакъохэри къемыдэIухэу ежьхэр
зыфаем макIохэ къышIошIы. Ахэри пцашIом фэдэу сыдэу онтэгъуха, дым-дым Iоу чIым теуцох. НапIэр ары зэкIэми анахь онтэгъужьыр. КъыIэтынкIэ мэукIытэ. Зэрэурамэу, зэрэчылэу къыкIэлъыплъэхэу мэгугъэ. ШъхьакIоу
къырахыгъэр иными, ядэжь кIожьын фае. ЗыплъэкIэ, чэу
пакIэм дэжь щызэхэт лIыхэр елъэгъух. А лъэныкъомкIэ
кIощтэп. Джыдэдэм зыми IукIэ шIоигъоп. Мэзэхагъэмэ,
зыми къымылъэгъоу яунэжъ ихьажьыщтыгъэ. Ары Дамыкъо Шъалихьэ итхьагъэпцIылъэ уиIэбэн плъэкIын. Чылэр урамым зыщытетым тыригъафи, къаригъэтIупщыжьыгъ. Ыгу къыфэгъоуи арэп. Сыдигъуа Дамыкъом ыгу
зыгорэм зыфэгъугъэр? Ичарэ хэмылъэу зи къыпфишIэщтэп. Ядэжь къыщыригъажьи къыIукIэрэм зэхыригъэхэу,
старшинам дэжь цIацIэзэ къэкIуагъ. Чылэм щаIонба джы
Дамыкъор цIыф дэгъу, къэзыуцIэпIынэу ежьэгъэгъэ лIыжъыр къаригъэтIупщыжьыгъ.
Ахэмэ алъапсэ зыдакIорэр Къымчэрые къыгурымыIоу пэкIэ псы ешъорэп. Джары шъхьакIор, зыстырэр,
зыухырэр. Чылэм игугъу зэрэщашIырэми ымыгъапэуи
щытэп. Илъэс тIокIищрэ тфырэ мэхъушъ, чылэм иIае

--- Page 451 ---

щаригъэIуагъэп. ЦIыфмэ ахахьэмэ, ичIыпIэ нафэ, апшъэкIэ амыгъэуцумэ, ахэкIэ агъэуцурэп. Шъалихьэ кIэмыхьапэми, илэгъухэмкIэ, ежь фэдэ лэжьакIохэмкIэ апэрэлI.
Джы сыдынэкIэ чылэр къеплъыщт? Дамыкъо Шъалихьэ
фэгубжи, ичырапIэ къызекIыжьым, зэкIэми тэрэз аIогъагъ
нахь, зыми ыгъэмысагъэп. Адэ чылэ псаум къыдезымыгъэштэнхэри къыдэкIыных. Ежь нэбгыритIур зызэIокIэм,
шыхьат щытыгъэп. Къымчэрые къызэрэIукIыжьыгъэр
ары зэрашIагъэр. ЛэжьэпкIэ уасэу Дамыкъом къыфаригъэщэжьыгъэ коц дзыохэри алахьэм пчый тырегъан
ыIуи, Iимыхэу Къымчэрые икъэлапчъэ зэрэIуаригъэщыжьыгъагъэми чылэр рыгущыIагъ. Зым ар лIыгъэкIэ ылъытагъ, адырэм коц шIагъор илъэс псаум унагъом Iусы
фэхъущтыгъ, нэи-псэижъым ритыжьи, гушIозэ ихьамбар
раригъэтэкъожьыгъ ыIуагъ. Сыда аущтэу зыфэпшIыгъэр
аIоу Къымчэрые зеупчIыхэкIэ, а зыфязгъэщэжьыгъэр
хэбаикIынэп ыIоти, щхыщтыгъэ нахь, зи къыпилъхьажьыщтыгъэп. Джы ыгу илъ дэдэу мощ фэдиз илъэсым зыгъапэщтыгъэр чылэм ыпашъхьэ щыриIуагъ. РиIуагъэми рыкIэгъожьрэп. Шъыпкъэр пIомэ, уигъэцIыкIущтэп. Дамыкъом къэрар иIахэпти, тхьэр шыхьатэу зыкъуигъэуцуагъ.
Шъыпкъэр бгъэкIодыни, бгъэстыни плъэкIыщтэп. Ар
рашIэнэу бэ ащ ыуж итыгъэр. Къыфамыугупшысыгъэ
щыIэп. ЕтIани зи афешIагъэп. Дышъэу чIатIэгъагъэм фэдэу, шIуцIагъэу техъуагъэр зытепхкIэ, зэрэжъыурэм тетэу зэгорэм шъыпкъэр къычIэщыжьы. Унэрыт Къымчэрые дезгъэштэнхэри къыдэкIыных чылэм.
Къымчэрые зэрагъэтIысыгъэм фэдэу къызэратIупщыжьыгъэри асыхьатым чылэм щызэхахыгъ. ЛIыжъыр
унэм нэмысыжьзэ ныом макъэ рагъэIугъ. А чэщ-зымафэм Кулэцэ тхьамыкIэм кIэхэкIыгъэр. Гъынымрэ цIэцIэнымрэ нэр рагъэгъушъыкIыгъ, чыир рагъэукъэпыкIыгъ.
ЛIыжъыр къэкIожьмэ къыпэгъокIын еIошъ, тIэкIу шIэ къэс
унэм къелъэты. Ары шъхьакIэ, чылэгумкIэ къикIрэ урамым зи тырилъагъорэп. Темботрэ Джамболэтрэ старшинам дэжькIэ къыгъэкIуагъэх шъхьакIэ, щыIэп аIуи,
къэкIожьыгъэх.
Кулацэ плъэмэ, бгычIэ лъэныкъомкIэ къикIыжьэу
Къымчэрые елъэгъу. Сыда а лъэныкъомкIэ зыхьыгъэр
еIо шъхьакIэ, шIэхэу гу лъетэ:

--- Page 452 ---

- Арыгущ, гъогу нэшъукIэ къэкIожьы,- пэгъочъынэу ежьэ. Къэлэпчъэжъыер зыIуипхъоткIэ, Къымчэрыеу
ячэу пакIэ къыкъокIыжьыгъэр къыфэгубжы:
- Сыда къыохъулIагъэр уIэчъэ-лъачъэу, хьайнапэ
тымышI.
- А лIыжъ... упсауа!..- къызэрэфэгубжыгъэм пае
къымыгъанэу Къымчэрые пэгъочъы.- Къысфэгубж,
къысфэгубж, сыгу къеощтэп, упсаоу укъытфэкIожьыгъэмэ ары.
- Ашъыу, зэ сауж икI, чылэр къэплъэ,- Къымчэрые
зэригуапэр къыхэщэу ныор зыпидз фэдэу ешIы.
- УзэкIоцIапхи ударагъэщыгъ сшIошIыгъи сэ...- Кулацэ пчъэу регъажьэ.- Мэкэжъ тхьамыкIэри джары зэрэдащыгъагъэр...
- Ашъыу, зэ быяу, ныо. Максимэ сыдым сыфигъэдэна сэ!.. Сэ къысэлъытыгъэмэ, ар лIыба, ар зыфэдэр сэ
къызгурыIуагъэкIэ сэгугъэ. ХьакушIэ къодыягъэп ар,
зэгъашIэ, ныо. Угу иубыт.
Темботрэ Джамболэтрэ унэм къилъэтхи, Къымчэрые къыпэгъочъыгъэх. Пшъэшъэжъыеми ятэ ыбгъэгу
зыкъыкIидзагъ. Къыщиутагъ.
- Хъун, ФатIимэт, хъун. Адэ ори сыдэу уянэ уфэда...
Унэм ылъапэ зэрэридзэжьыгъэм лъыпытэу зимытIэкI
рапшIэу Къымчэрые кIуи, итIысыпIэ пшъыгъэ-пшъыгъэу
тетIысхьагъ. Зи ымыIоу заулэрэ щысыгъэу пIэкIор натIэм
кIэрыт Джамболэт инэплъэгъу тефагъ. Джамболэти
къызIуипхъотыгъ:
- Тыгъоспчыхьэ щегъэжьагъэу, тат, шъуадэжь
сыкъэкIожьыгъ сэ.
- УкъэкIожьыгъэмэ, дэгъу, Джамболэт, тшхырэр
къыддэпшхын, тымэлакIэмэ, умэлэкIэн,- тыгъуасэ щегъэжьагъэу къин зыфилъэгъугъэр а шъэожъыер ары умыIонэу, къызхимыгъэщэу, гуцафи римыгъэшIэу Къымчэрые
къыIуагъ.- Адэ сыда пчъэмкIэ узкIыщытыр, къакIо мыкIэ
къыдахь. Непэ щыублагъэу ФатIимэтрэ Темботрэ фэдэу
ныомрэ сэрырэ утэлъытэ. Арба, ныо?
- Адэ ары, лIыжъ, ары.
- Шъори ары,- ФатIимэтрэ Темботрэ зафигъази,
Къымчэрые ариIуагъ.- Зы Iулъхьэр тIу шъушIэу, зэш-зэшыпхъоу шъузэдыщыIэщт. Шъуащыщ сIорэр зимыгъэцакIэрэм, сшIэрэп-къэсшIэжьрэп. Ар зыщышъумыгъэгъупш. Алахьэм мафэкIэ укъытхехь, Джамболэт.
- Амин, си Алахь,- Кулацэ тхьэ елъэIугъ.
Темботрэ ФатIимэтрэ зи къамыIоу Джамболэт
дэжькIэ нэгушIоу плъагъэх.
11
Унэрыт Къымчэрые зэрэгугъэгъэ дэдэу чылэр къычIэкIыгъэп. А зымкIэ хэукъуагъ. Мыдэ умышIэмэ зэошхо
горэм къикIыжьыгъ пIонэу пчыхьэ заулэ хъугъэшъ, ядэжь
цIыфыбэ щызэблэкIы.
Апэ лIыжъ куп якъэлэпчъэжъые къыIухьэу зелъэгъум, къызфакIохэрэр ымышIэу щтэгъагъэ. Къэбар
гомыIу горэм пае къыфэкIох ыIонти, иунагъо исхэр псаух, узынчъэх. ЗыфэгумэкIын Iахьыл шIагъуи чылэм
щыриIэп, ежьыр ары Унэрыт лIакъом анахьыжъэу чылэм
къыдэнэжьыгъэр. Ышыпхъу нахьыжъ закъоу иIагъэр
армэ, гъэрекIо ыгъэтIылъыжьыгъ. Темботрэ Джамболэтрэ ябзэджагъ ыIонти, ахэри мэл Iасэх пIонэу мы мафэхэм унэм исых. Асыхьатым лIыжъмэ ягухэлъ нафэ хъугъагъэ. ЩызымыгъэIэжьыщтыгъэхэр ныохэр арых. Ащ фэдэ
ныо блэгъабэ чылэм щыриI Iоу Къымчэрые ышIагъэп.
Сэлам арихымэ, арихыгъ нахь, е хъяр горэ, е гукъао горэ
иIэмэ, афэкIуагъ нахь, ащыщи гущыIэгъу ышIыгъэп, ныбджэгъугъэ зыдыриIагъэр макIэ. Джэнэтым ифагъэм фэдэу тхъэжьыщтыгъэр Кулац. Ныомэ апэгъокIыщтыгъэ,
ыгъэкIотэжьыщтыгъэх. ЗыкIариIори ымышIэу ыгъэкIотэжьхэ хъумэ, "шъукъакIозэ шъушIы, алахьэм пае" ариIощтыгъэ. КъэмыкIохэрэми ыгу афыхэкIэу еублэ. Кулацэ
къыгурыIощтыгъэп нахь, а ныохэр зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр, Унэрыт Къымчэрые псаоу, узынчъэу, зы цыгъуи
къемыцакъэу, зы шъуаий къытемыбанэу хьамбарэу зэрадзагъэм къызэрикIыжьыгъэр арэп, илIыжъ чылэм къыхилъхьэгъэ Iофым ишъыпкъапI ары. "Къымчэрые лIыжъ
делэп, зыгорэ ымышIэу къыIощтэп", яшIошIхэр цIыфмэ
зэфадзыжьыщтыгъэх. ЕтIани аIощтри ашIэщтри язымыгъашIэщтыгъэр Дамыкъор тхьам ыпашъхьэ къурIаным
зэрэщытеIэбагъэр ары. Ар агу къызыкIрэм, "а дыдыд
гущ" аIоти, тхьэ елъэIущтыгъэх гуцэфэ цIыкIу горэ агу
18 Заказ 078

--- Page 453 ---

къызэрихьагъэм пае къафигъэгъунэу. ЕтIани джау щыт
пэтзэ, мы цIыф цIыкIум нахь гъэшIэгъон псэ зыпыт дунаим къытехъуагъэпщтын, сыда ялIыжъмэ къаIожьыгъэр
зэрэбылымыр, ежь Унэрыт Къымчэрые Iофыр зытет
шъыпкъэр къырагъэIони, атхьакIумэкIэ зэхахымэ ашIоигъуагъ. Къымчэрыий тхьагъэпцI, икъун хьамбарыжъым
зэрисыгъэр, мэщхы, телъэшъуагъэу къеIо:
- Олахьэ сымышIэ къышъосIощтри, зэкIэми амышIэу
а мафэм зашIыгъ шъхьакIэ, сэ сиIуагъэ зэблэсхъужьрэп,
сыхэукъонкIи мэхъу... Шъулъэгъугъэба Дамыкъом тхьэ
зэриIуагъэр. Шъо зышъумышIэкIэ, сэри зи сшIэрэп. Ау
хъурэм теплъын.
А IофымкIэ Къымчэрые лIыжъэу къыфэкIуагъэхэмэ
нахь афэрэзагъ. Ахэр Къымчэрые къырашIагъэм рыгущыIэщтыгъэхэп, гущыIэ хадзэм фэдэу къыхагъафэти,
блэкIыщтыгъэх. Хъугъэр агу къемыоу арыгъэп. Аущтэу
щымытыгъэмэ, ыдэжь къыфэкIоныгъэхэп. Анахьэу
зэрыгущыIэщтыгъэхэр дунаим зэфэныгъэ зэрэтемытыр
ары. Ышъхьэ къырахэу къамыIуапэуи, джау къэбар
зэфэшъхьафхэмкIэ къыхагъэщыщтыгъэ.
- Адэ благъоми сылъэш еIо, псыIум Iогъуалъхьэшъ,
чылэм япс решъу, анахь пшъэшъэ дахэ зыраткIэ, псыпэр
къетIупщыжьы,- еIо лIыжъмэ ащыщ горэм.- Хьаулыеу
а пшысэр цIыфмэ зэхалъхьагъэкIэ шъогугъа? Ащи купкI
горэ имыIэу щытэп.
- Е дунай, дунай, дунаижъ мыгъу,- адэ нэмыкI горэми къыхедзэ,- а благъом ебэныщтыр тыдэ къикIыщт? Ащ
цIыф цIыкIур кIэхъопсызэ къехьы.
- Тыпсаумэ, ащ фэдэ гори щыIэу къэтлъэгъужьын,-
пшысэ гугъур къезыхьыжьагъэм еухыжьы.- ТызыпщылIыгъэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы сэ, ащ елъытыгъэмэ,
джы тшъхьэ тыфитэу тэпсэу. Бэ джыри тапэкIэ къикIыщтыр, зыфэдэр тшIэрэп нахь.
Мы мэфэ зытIущым елъытыгъэмэ, непэ Къымчэрыедыхэм яунэ зэгъокI. Хьакум Къымчэрые кIэрыс. Кулаци
цы еупIэIу. ФатIимэт исэп, нысэищыжь горэ чылэм дэтыти, къылъыкIохи ащагъ. Темботрэ Джамболэтрэ чэмым
Iус раты.
МэшIо жъокум упэс зыхъукIэ, уигупшысэхэр къызэрежьэхэрэр умышIэу къежьэх. Кулацэ иц упIэIукIэ яхьщыр. Зы цы налъэм адырэ цы налъэр къызэрэдакIорэм
фэдэу Къымчэрые игупшысэхэр мэшIо жъокум пэхьэх,
къыпэкIыжьых. Чылэм къыщакIухьэ. Ащ дэкIэу ахэр
зыдэкIонхэ щыIэп. Мощ фэдиз илъэс пчъагъэ Къымчэрые
къыгъэшIагъэшъ, ишыпэ Ермэлхьэблэ бэдзэрым блэкIыгъэп. Ари илъэсым зэ-тIо зэрэкIорэр. МыкIуахэу къызхэкIри нахьыб. ГъэрекIопагъэ зэрэщыIагъ, ари сыгу-сыбгъэ ыIозэ, ерагъэу ышъхьэ чылэм къыхьыжьыгъагъ.
- Адэ джары, лIыжъ, тылIэмэ, къытфэкIощтри
къытфэмыкIощтри къэнэфагъ,- Кулацэ Къымчэрые игупшысэмэ къахэо.- Дэгъу аущтэу зэрэхъугъэр, джы
сылIэжьми сезэгъы, сырыраз.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ныо, бэшIагъэ сябгъэгъэтIыс зыпшIоигъуагъэр?
- Сыда, синынэгущ! Ащ фэдэ аIуа, лIыжъ!..
- АмыIоми, аущтэу зэрэхъугъэр дэгъу оIоба,- Къымчэрые исэмэркъэу къызхигъэщырэп.
- Ы-ы, ара,- Кулацэ гу зылъитэкIэ, мэгушIо,- арэп сэ
ащ къизгъэкIыгъэр. О къуанцэ горэ, лIыжъ, плъэшъу зэпытыщт. ЛIыжъ-ныожъ шIагъохэу тиунэ зылъапэ къизыдзагъэхэр!.. Алахь зизакъом мафэ тфешIых, ежьхэми
шIукIэ алахьэм тафегъэкIожь. Хьанифэдыхэр ары нэмыIэмэ, алахьэм серэмыгъэлъэгъух, а тхьачэт лъэкъо кIыхьажъхэр, аныбэ нэмыкI напэ яIэп.
- Зэ, зэ, Хьаджумарыпхъур, сыда джы Хьанифэ
унэзгъэсыгъэр?
- А IукI адэ, лIыжъ, умышIэ фэдэу зыкъысфэмышI.
Сэ зэхэсымыхыжьыгъэкIэ умыгугъ Хьанифэжъым къыуиIуагъэр. КъызэрэмыIорэр ар? "А Къымчэрый, а лIыжъ
маф, ощ фэдэлI чылэм дэсыгъа?" ыIоу ори уигъалIэу сэри
сиудэгоу джумахьым зыгорэ фэоIофэ тауж итыгъ. КъэкIона ишхъухьэшIагъэ ышIэжьэу. Зэ амэ къыдэрэхь тадэжь, ыбзэгу истхъын сэ а лъэкъо кIыхьажъ добэдашхэм.
- Сэщ пае Iае горэ Хьанифэ ыIуагъа? - Къымчэрые зи
ымышIэ фэдэу, ныом еупчIы.- Ар сшIэгъахэп. О-уи-уиу,
мы дунаим щыхъурэр сыда!..
- Тхьам пае пшIэрэба, лIыжъ? - Кулацэ ынэхэр къэлыдхи, кIосэжьыгъэх.
- Зи хэсшIыкIрэп.
18*

--- Page 454 ---

- Е лIыжъ, лIыжъ, а мафэм ар зэрэцIэцIагъэу аIуагъэр,
хьайнапэ къэпIожьынкIи, унитIу ритхъынэу къыбжэхэбэнэнэу ежьэгъагъ аIуагъ, лIыжъ, къэпшIэжьырэба?
- Олахьэ къэсымышIэжьрэ.
- Ары къэпшIэжьын, мо заулэр къызыптебанэрэм...
Алахьэм къозэу регъэшъых. А хьалъэкъо кIыхьажъ, ори
о, лIыжъым уемыплъыми, сэ укъысэплъы хъущтыгъэба,
сищыгъу-пIастэ пшхыгъи?!
- Олахьэ, ныо, ащ фэдэу щытмэ,- Къымчэрые ыIогъэ къодыеу шъхьаныгъупчъэм зеплъым, Хьанифэ яунэ
кIыбыкIэ къырекIокIэу ылъэгъугъ, псынкIэу зызэблихъугъ.- Муары, къэкIо Хьанифэ, армэ зыхэхьажьыгъэр
ыпшъэб сыубытыни, унэм зисымыдзрэм!..- тэджы фэдэу зишIыгъ.
- Тхьа къысауи, тэ щыIа? - Кулацэ къызщылъэтыгъ.-
А лIыжъ, сыолъэIу, тхьари осэгъэлъэIу, бэлахь горэм тыхэбдзэкъон... Ащыгъум узэкIоцIапхэни, удащын!.. Хьанифа сэIо, къеблагъ, къеблагъ, Хьаниф,- ыIозэ пэгъочъышъ, къырещэ.
Къымчэрыий мэщхыпцIы.
КIымэфэгу пчэдыжь горэм жьыкIаеу Къымчэрыерэ
Шъалихьэрэ урамым щызэIукIагъэх. Джумахьым ыуж
зэIумыкIагъэхэуи щытэп. ЛIыжъ купэу мафэ къэс тучаным дэжь къыщызэрэугъойхэрэм ахэтхэу тIо-щэ фэдиз
щызэIукIэхэу къыхэкIыгъ. ЗэраIорэ шIагъо щымыIагъэми,
сэлам зэрахыщтыгъ. Непэ фэдэу Къымчэрые къешIэжьы:
апэ дэдэ щытмэ агъэшIагъоу сэлам къэзыхыгъэр Шъалихь. Ащ фэдэкIэ Къымчэрые ыпшъэ уигъэкIощтэпти, зы
гуцафи римыгъэшIэу сэлам рихыжьи, нахьыпэм зэIукIэхэмэ зызэрашIыщтыгъэу, сэмэркъэухэр зэфадзыжьыгъагъ.
Джы непэ апэрэу, язакъоу зэIокIэх. Ошъогур,
чIыгур, урам бгъузэр яшыхьат. Дамыкъом иджэдыгу
псынкIэ ымыгъэсысэу къызэрэсыгъэм лъыпытэу сэлам
къыхыгъ:
- Олахьэ, Къымчэрый, дэгъум сызэрэпIукIагъэр.
Сыпфэягъ.
- Сыд лъэгъун уиIэр?
- КIэлитIур ары зигугъу къэсшIымэ сшIоигъуагъэр.
Темботрэ Джамболэтрэ. Ежьхэри мыбжыхьэ къысэлъэIугъагъэх, къысфэбгъэкIуагъэхэмэ, ори яшIуагъэ
къыокIыни, сэри къысэкIыни. Моущтэу Iофынчъэу мыкI
щысынха? Сэ чырэ сымыгъотэу арэп, Къымчэрый, мыр
зыфасшIэрэр... Ори къыбгурэIо ар.
- Сэ ар къызызгурыIуагъэр бэшIагъэ. Джы укъызэрэгущыIэрэм фэдэу джумахьым укъыщыгущыIэн фэягъэ, къурIаным утемыIабэ рапшIэзэ.
- Ар Iоф чыжь, Къымчэрый. Тыхэхьащтэп. Тхьэр зишыхьатэу ар зишъэфыр орырэ сэрырэ.
- Сэ сшIэрэр чылэм ыпашъхьэ къыщысIуагъ.
- О уишIэн ошIэти, пшIагъэ, Къымчэрый. Сэ сиIон
сэшIэти, сIуагъэ. Ащ сэ сызэрэхэкIыжьышъу.
- Ащыгъум, Дамыкъор, джы нэс нэмазэу пшIыгъэр
хьаулыеба?
- Ар тхьэр ары зышIэрэр, Къымчэрый. КъыосIуагъэм
егупшыси, кIыхьэ-лыхьэ земыгъэшIэу кIалэхэр къэгъакIох. АфэмышIэн Iофи сиIэп. Сэри сынаIи атезгъэтын.
Къэхъухэмэ шахъо хъуных.
- Къэхъухэмэ, адэ лIы хъуных,- еIошъ, Унэрытыр
Дамыкъом бгъодэкIыжьы.
ЗыгукIэ зэфэмышIу лIитIур ашъхьэпхэтыкухэр зэфэгъэзагъэхэу а зы урамыми тетхэу кIымэфэ щтыргъукIым пхырэкIых. Зыр чылапшъэмкIэ, адырэр чылакIэмкIэ
макIо. ТIэкIу шIэ къэсми, ягъогупэхэр нахь зэпэчыжьэ
мэхъу.
12
ЧыракIо Дамыкъом дэжь кIэлитIур ымыгъэкIонэу
Къымчэрые зэриIогъагъэр зы илъэс нахь къыдэхъугъэп.
Гъэм Темботрэ Джамболэтрэ дэIэхъуагъэх. Ежь Къымчэрые къызэрэшIошIыщтыгъэр чырэ Iофыр ащ щыухыгъэу ары шъхьакIэ, кIалэмэ ягухэлъхэр нэмыкIыгъэх.
УIэхъоныр лIыжъ IофкIэ алъытэщтыгъэ нахь, зэрапэсыжьыщтыгъэп. УкIытэнри къатекIоу хъугъэ. Сыд фэдиз
пIуагъэми, илъэс пшIыкIубл-пшIыкIуим уит зыхъукIэ, Iаджи
пшъхьэ къехьэ, чылэми пшъэшъэ дэхэкIаехэр къыдэтаджэх, ахэри цIыкIу-цIыкIоу зэхамышIэн алъэкIрэп. Джамболэт нэмыIэмэ, хэпхын хэмылъэу дахэ, кIэлэ ищыгъэ
лъэпэлъаг, ынэ шIуцIабзэмэ шъыгъо зэщ тIэкIур акIэлъ

--- Page 455 ---

зэпыт, зыгорэм фыIугушIукIымэ, идахэм нахь дахэ хэхъожьы. Нэгу фэкIыхьашъор сыдигъокIи зыгорэм фэхьазырэу къыпшIошIы. Джащ фэдэу ыIэпкъ-лъэпкъыхэри
псынкIэх, уанэр ары пIонэу къызфалъфыгъэр уеплъымэ,
шыу зэкIужьыр угу къегъэкIы.
Тембот нэмыкI шъыпкъ. Къымчэрые икIэлэгъу умылъэгъугъэми, яти ыкъуи япкъ зэхэлъыкIи, яшIыкIэ-гъэпсыкIи, якIуакIи зэфэдэх. Ыныбжь емылъытыгъэу Тембот
Iэпкъ-лъэпкъышху. ЫплIэIу шъуамбгъо къоуцуи, зыми
укъилъэгъунэп. Мышъэм фэдэу кIочIэшху. Зымафэ шкIэу
хъуатэм дафи зылъакъо зэпыкIыгъэр ыкIыб къырилъхьи,
ятэрэ Джамболэтрэ янэрылъэгъоу къыдихыжьыгъ. Тембот ынэгу узэрэкIаплъэу пщымыгъупшэжьэу нэмэ къапэшIуафэрэр ынэпцэ шIуцIэ кIырхэр ары. Нэхэягъэ напцэмэ къырамытми, лIышъо къытырагъао. ЫIупшIэ, ынэ,
ынэгу зэхэлъмэ узяплъыкIэ, ябэрчэтыгъэ укъегъэшхэкIы.
Егъэлыягъэу мыдахэу кIэлэ гохь зэкIужь зыфаIорэм фэд.
- Тат, плъэгъун непэ ос къыземыскIэ,- Джамболэт
ыIуагъ.
- Зэ къесыщтми, къесыгъагъот,- Тембот ымэкъэхъукIэ гъумтIымыгъэ нахь, зи къыпиIухьажьыгъэп.
- ШъуезэщыгъэкIэ сэгугъэ, кIалэхэр? - Къымчэрые
щхыпцIыгъэ.- Осыцэ къызэрэхипхъыгъэм лъыпытэу чылэм тыдэхьажьыщт. Шъо шъуизакъоп, сэри сыхэпшъыхьагъ, ащ нахь сфэукIочIыжьыщтэп.
- Непэ укъыдэкIын фэягъэп, тат. КIожь, тэ непэ
тыIэхъон.
- Хьау, Джамболэт, непэ сыкъыздэкIыгъахэкIэ, згъэзэжьынэп. Дунаири Iае.
КIалэхэр Iэхъонхэм зэрэфэмыежьхэр непэп Къымчэрые къызгурыIуагъэр. Апэрэ мафэми ышIэщтыгъэ
шъхьакIэ, къызхигъэщыщтыгъэп. Темботи Джамболэти
бэ илъэситIум Iушыгъэу кIэрахыгъэр. Ащ пшысэу, къэбарэу, тхыдэу къафиIотагъэм изакъоми, уезэгъыни удэIэхъонкIэ. Аущтэу щыт нахь мышIэми, кIалэхэр шахъомэ
ашIоигъуагъ. Агу хэпкIагъэу хэсыгъэр Дамыкъо Шъалихьэ ишэхъогъу. Ежь Къымчэрыий тIысыжьын гухэлъыр
ышъхьэ къызихьагъэр мыгъатхэ щегъэжьагъ. КIалэхэр
ины хъугъэх, ащыгугъыщтыгъэ ныомрэ ежьырырэ аIыгъыжьынхэу. ГъэрекIо кIымафэ ФатIимэти унагъо ихьагъ,
ягъунэгъу чылэ щыщ кIэлэ чыракIо горэм дэкIуагъ. Зыхэхьагъэмэ ахэзагъэ, ыгуи фэгъужьрэп. Гъатхэр къэсыфэ
тшIэщтымкIэ зыгорэу тыхъун ыIощтыгъэ Къымчэрые.
КIалэхэр арымэ, пэрыохъу афэхъущтэп. АшIэ ашIоигъор
арэшI, джэрыохэу урамым терэмытхи. ДэхэкIаеу ыIорэм
къедэIугъэх, зы лъэбэкъуи бладзыгъэп.
Непэ пчэдыжь хьылъ. Уашъор къегъолъэхыгъэу
чIыгум телъ. Къэупсапсэу къыригъажьи, шIэх дэдэу щигъэтыжьыгъ. УапэкIэ уплъэмэ, чэмхэр умылъэгъужьэу
пщэгъо нэгъыф шхъуантIэр чIым щэцуахъо, пшызэ зыкъыпеутIэрахъэ. Чэмыжъ тхьамыкIэми ахъун уц чапэм
тетыжьэп, мэхъупэ-шыпэхэшъ чылэ гъунэм Iутых. Чэмымэ ахъун амыгъот зыхъукIэ, къэкIухьалэ мэхъух, Iахъомэ
къин арагъэлъэгъу. Нэбгырищми зырызэу загощыгъэу
Iэхъогъум пэтых. Зикуо макъэ къахэщрэр Джамболэт.
Исмахьилэ къыритыжьыгъэ къамыщышхор пщагъом
къыщыхэукI зэпыт. Джамболэт ымакъэ е икъамыщ зэригъаорэр зэхих къэсми, Къымчэрые мэщхы. Олахьэ мы
Джамболэт мыпшъыжьым еIо, непэрэзымафэм куохьаум хэкIрэп. Иплъырыгъи чэммэ дашIагъэшъ, машIом
фэдэу щэщынэх. КIэлэ бетэмалыр стырыщ. ЗыгубжыкIэ,
зыгорэм ичэм бжъакъо тыриутынышъ, хьайнапэ тишIыщт.
Тинасып гущыIэ Iае чылэм къызэрэщырамыIожьрэр...
Джамболэт иIофкIэ чылэр зырэхьатыжьыгъэр бэшIагъэ. Къымчэрые ихьамбар исыкIэ фэдэу ари псынкIэ
дэдэу цIыфмэ ащыгъупшэжьыгъ. Хэт ышIэра, ащымыгъупшэжьыныгъэкIи мэхъу, кIалэр Къымчэрые зэримыщэлIэжьыгъагъэмэ. "Иети, ыгъотыжьыгъ" зыIогъагъэхэри
къыдэкIыгъэх. Хьанифэ икуп аIуагъэр Iо зэфэшъхьафкIэ
къанамыгъэсыжьыгъэу щытыгъэп шъхьакIэ, "аIо ашIоигъор арэIу" мыдырэхэми аIуи, чылэм ыжэ уубытын плъэкIына, къурэуи къырадзагъэп. Iае къыуаIуалIэмэ, угу
хэмыкIын плъэкIыщтэп, агу къеуагъ, ау етIани зэхамыхыгъэ фэдэу зашIыгъ, ежьми зыщагъэгъупшагъ, цIыфми
Iогъу зарагъэшIыгъэп. Джамболэти егъашIэм Къымчэрые иунэ къихъухьагъэ фэдэу мы илъэситIум къыщыхъущтыгъэ. Зы гуцафи аригъэшIыгъэп, ежьми ахилъэгъуагъэп.
Хъаджэт ыгу къызэрэкIыщтыгъэр мэкIэ дэд, ари
Iэхъогъур хъурыхъукIэ къэхалъэм рекIокI зыхъукIэ ары.

--- Page 456 ---

Ащ пае амал иIэу къэхалъэмкIэ Iэхъогъур ыфыщтыгъэп,
етIанэ ащи есэжьыгъ. Ахъщэ гъэтIылъыгъэ тIэкIоу чысэм
илъым игугъу зыми фишIыщтыгъэп. Зэ-тIо фэдиз Къымчэрые ритынэу ыIогъагъ шъхьакIэ, феIошъугъэп, фетышъугъэп. Гум пымыкIэу арыгъэп, ар шIокIодымэ,
зэкIэри мы дунаим щышIокIодыгъэу ары Джамболэт зэрэгугъэрэр. А закъор ары нэпэеплъэуи мылъкоуи янэ
тхьамыкIэм къыкIэныжьыгъэр. Ар ыгу къызыкIыкIэ, гушхо-гушхоу ыбгъэгупэ чIэлъы. ЕтIани Къымчэрые ыдэжь
исэу ахъщэр зэрэримытырэр гум къызыкIыкIэ, емыкIу
ышъхьэ фелъэгъужьы, рагъэшхыри щалъэри ыцагэ дахьэрэп. Сыд фэдизэу игупшысэхэр а IофымкIэ зэмыутэкIхэми, ящагу хьакужъ лъапсэу ахъщэр зыщычIитIагъэм
чIигъэлъымэ, нахь шIоигъу.
Щэджагъо мыхъупэу осыцэ зырызхэр къыхипхъэу
регъажьэ, етIанэ дунаир щэкIэ агъэпскIы пIонэу фыжьыбзэу осыр зэрихьэу мэхъу.
Iэхъогъур чылэм къафыжьыгъ. Унэм къызэрихьажьыгъэхэм лъыпытэу Къымчэрые кIалэмэ ареIо:
- Джы, кIалэхэр, шъосIощтыр ары, тхьашъуегъэпсэу,
ащ нахьыбэкIэ шъуезгъэзыжьрэп. ЛIы шъухъугъ, шъушIэщтым шъуфит. Сэри ащ сиIэхъон щысэухкIэ сэгугъэ.
Тхьам ыIомэ, тыпсаумэ, гъатхэм хъурэм теплъын. Адэ
шымрэ чэмымрэ зэфэдэ сыдым ышIына, шымэ шъуафыреплъэкIызэ, нащэ шъухъугъ. Тэрэзба, ныо, сIорэр?
- Адэ, лIыжъ, аущтэу оIомэ, тэрэз пIорэр,- Кулацэ,
зэрихабзэу, къыдыригъэштагъ нахь, зи къыпиIожьыгъэп.
Темботрэ Джамболэтрэ зэхахрэр ягуап. Анэхэр
къилыдыкIыгъэх, аIупшIэхэр къэхъублэблагъэх.
- Ныо, гъэрэ зэрэуихабзэу, непи шхын IэшIу горэ
къытфэшI. Исмахьили апэрэ осым къыдакIоу ихабзэшъ,
икъэсыгъу. Мыхъу зыхъукIэ, джары Iэхъо гуадзэу згъотыжьыщтыр, тхьамыкIэм зызегъэпсэфым, иIофхэр
нахьышIу хъужьыгъэх.
- Сыда, лIыжъ, къышъуфэсшIыщтыр? Чэт горэ тымыукIыщтмэ, сшIэрэп.
- Чэти къытфэукI, щэлами къытфэгъажъ, непэ Iахъомэ ямэфэкI,- гъэрэ фэмыдэу Къымчэрые игушIуагъо
къыхэщы.
- НекIо, лIыжъ, чэт горэ къысфышIобз,- Кулацэ игузажъо унэм из мэхъу.

--- Page 457 ---

- ШIуягъэбз кIалэмэ, икъун тэ зигунахь къэтхьыгъэр.
- НекIо, нан,- унэм Джамболэт екIы.
- Ыбзэгу къибдзыныр зыщымыгъэгъупш,- Тембот
кIэлъэджэ Джамболэт.
- Нэпкъым тетыр къошъофыкIэ Iаз зэраIоу, ащ нахьи
улъикIыгъэмэ нахьышIугъ,- Къымчэрые зиIокIэ, мышъэм
фэдэу къызщэпшышъ, Темботи унэм екIы.
Iэхъоныр заухыгъэр бэмышIэу Темботрэ Джамболэтрэ Дамыкъо Шъалихьэ зыIуагъэкIагъ. Нахьыпэм къазэрэпэгъокIыщтыгъэм фэдэу кIалэмэ Дамыкъор къапэгъокIыжьыгъэп. ЧъыIэ-чъыIэу, къяплъ-къямыплъышъоу къяупчIыгъ:
- Сыд етIанэ талъэныкъокIэ шъукъэзыхьыгъэр?
- Тыпфэчырэ тшIоигъу, Шъалихь,- Дамыкъор зилъэгъукIэ къехъулIэрэр ымышIэу Джамболэт къызIуипхъотыгъ.
- Унэрыт Къымчэрые шъупэ псы къырифыгъахэщтын, ы-ы, Тембот,- Дамыкъом зыкъыфигъази, зигъэсэмэркъэоу Тембот къыриIуагъ.
- Татэ фит тыкъишIыгъ, фэмыеу арэп,- гупсэф-гупсэфэу Тембот къыIуи, етIанэ пидзэжьыгъ.- Уфаемэ,
тышт, тымыштэ пшIоигъомэ, тыкъызэрэкIуагъэу тыкIожьын. Чылэ чэмхэр зыми ттырихыщтэп тэ.
- ПIорэр сшIэрэп, Тембот,- джыри Джамболэт къэпсынкIагъ.- Шъалихьэ хьау къытиIуагъэпи!..
- Шъыпкъэр шъушIэнэу шъуфаемэ, кIалэхэр, шъусштэ сшIоигъуагъэп. Сэ сылъаIо сихабзэп, ау къысэлъэIухэмэ, ялъэIу афэсэгъэцакIэ. Ори, Къымчэрыекъор, укъысэмылъэIущтыгъэмэ, ащ фэдэ къэпIощтыгъэп. Ау имыщыкIагъэхэр къэзыIохэрэр сикIасэп сэ, зэгъашIэ.
- Ары, Шъалихь, ары,- Джамболэт лIым игущыIэ
къыхэо.- Тэ ар тымышIэу щытэп.
- Зэ ужэ зэтелъхьэба сэIо, Джамболэт, сыдэу бащэ
къапIора, Шъалихьэ къэбгъэгущыIэрэп,- Темботи Джамболэт фидзыгъ.
- Неущпчэдыжь жьэу, къыжъугурыIуагъа, жьэу,
ящэнэрэ атакъэхэр къызыIохэрэм шэщым шъукъакIу,
шъушIэщтыр къышъуаIощт. Ащ ехъулIэу шъукъызымыкIокIэ, сышъушIэрэп, шъукъэсшIэжьрэп.

--- Page 458 ---

Чэщ реным Темботрэ Джамболэтрэ анапIэ зэтыралъхьагъэп. Зэлъыпэгъу илъхэти, хэчъыерэм адырэр етIыргузэ, ятIонэрэ атэкъэ Iогъу нэс мычъыехэу хэлъыгъэх,
етIанэ зэрэхъугъэри амышIэу хэчъыягъэх. Ащ ежэщтыгъэ
пIонэу Къымчэрые кIалэмэ къашъхьащыхьагъ:
- Шъутэдж, кIалэхэр, Дамыкъом иIо заIо...
13
Ящэнэрэ атакъэмэ яIо къыхадзэн рагъэжьэгъагъ Темботрэ Джамболэтрэ Шъалихьэ ишэщ кIыхьашхоу псыхъо
нэпкъым пэмычыжьэу щытым зынэсхэм. Шэщ щагум зы
цIыфи далъэгъуагъэп. Мэкъу хьандзо зэбгъутхэр шIуцIэшIуцIэхэу, кIымэфэ чэщри нахь къагъэушIункIыжьэу ошъо
чIэгъым чIэтых.
Зи замылъэгъум, зыдагъэзэщтыр амышIэу Темботрэ Джамболэтрэ зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Хьандзо къогъумкIэ щыт унэжъ цIыкIум остыгъэ нэф къепсыти, ащкIэ агъэзагъ. Зэрыхьагъэхэми зи ралъэгъуагъэп.
Хьаку цIыкIоу къогъум къотыр зэрэгъэплъыгъакIэр
пшIэнэу фэбамэр къышъхьарехы. Къэптан дыжьыгъэ
гори етIэбаим телъ. Дэпкъым шхохэр, хамотитIу, зы
онэжъ аIоу пылъагъэх. Шахъохэр унэм исхэп. КъикIыжьынхэ аIогъэ къодыеу пкIантIэр ынатIэ тырилъэкIыкIэу
псычэт лъэкур пIонэу ушъуашъоу Шъарыбэ Азмэт дэгу
къихьагъ. КIалэхэр щыт-щымытми ымылъэгъоу, зи къаримыIоу дэпкъым пылъэгъэ уанэр къыпихыгъ, къэптан
дыжьыгъэри ыIаблэ ридзэкIыгъ. Къызэрихьагъэм фэдэу
хьапщэзэ, пчъаблэм зынэсым къызэплъэкIи, кIалэмэ къяплъыгъ:
- Арэп, шъуитIо пчэгъу чIэсэгъитIу пIонэу шъущытыщта? - мэкъэ икIыгъэкIэ къариIуагъ.- Моу сауж шъукъихь.
Шэщ кIыхьашхом пчъищэу хэлъым язырэм зынэсхэм, Азмэт къэуцуи, уанэр пчэгъу шъхьапэм пилъагъ.
Джыри зи ымыIоу кIалэмэ къяплъыгъ. Джамболэт зыфэIэжагъэп:
- Шъалихьэ шъукъакIу ыIуагъэти, тыкъэкIуагъ.
Азмэт дэгу зи къымыIоу уанэм епIэжъэжъышъ щыт.
Загъори ежь-ежьырэу зыгорэхэр зэреIожьы. НэчапэкIэ
кIалэмэ къафычIэплъы:

--- Page 459 ---

- ШъукъэкIуагъэмэ, мо куахъохэр шъушти, шыцуер
къишъутхъу. Къабзэу, къыжъугурыIуагъа? - къяупчIи,
шаIом икъэлэпчъэжъые ыгъэпытэжьыгъ.- Шъукъыдэмыхь, шыхэр къистIупщыщтых.
Шэщым шыхэр къычIэзэрэххи, шаIом дэлъэдагъэх.
Лъэкъуаорэр мэлъэкъуао, щыщрэр мэщыщы, хэцэкъыкIырэр хэцэкъыкIы. Псыдзэм фэдэу зэуж-зэрыхьэу шымэ
къачъыхьэ. Гургургу рагъаIоу чIыныбэр къагъаджэ. Азмэт дэгуи икъамыщ пчыкIэ хъупскIэу ашъхьагъ щэджэгу.
Шы щытыгъэмэ алъ егъэплъы. Ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу Джамболэт шы шъхьарытIупщымэ яплъы, зэхигъэзыхьагъэу къырифэкIэу къыщэхъу. Шымэ ячъэ рагъэхъу зыхъукIэ, ежьми ынэхэр нахь къелыдыкIых, ыIэпкълъэпкъыхэр нахь псынкIэ мэхъух, ауж итэу къадечъыхьэ
пIонэу фабэ пэу регъажьэ. Тембот шылъэмакъэмэ акIэдэIукIы. Зэ хагъахъо, зэ щагъакIэ. Ар зэлъытыгъэр Азмэт икъамыщ.
- Шъужэ укъыгъэу шъущымыт шъосIуагъэба!..-
Азмэт дэгу къамыщыр шымэ ашъхьащигъэшъуезэ, кIалэмэ къафедзы.
Темботрэ Джамболэтрэ шэщым зычIахьэхэм, мэкъу
Iэгошхо лIы горэм аблихи, шхынлъэм дитэкъуагъ. ЛIым
пымылъэу кIалэхэр яIоф ыуж ихьагъэх. Адырэми зи къаримыIоу мэкъур шымэ афыдилъхьэщтыгъэ. Темботрэ
Джамболэтрэ зи зэрамыIоу ашIэрэ Iофыр ашIокIэщыгъоу
заулэрэ шыцуер атхъугъ. Шылъэмакъэхэри Азмэт икъамыщи зэхахыжьыщтыгъэп.
Нэф къэшъэу регъажьэ.
- Олахьэ, Тембот, мыри Iофы мыхъун,- куахъор
чIиси, Джамболэт къыIуагъ.- Мо слъэгъурэ Азмэт дэгу
шIу уигъэхьынкIэ огугъа? Плъэгъурэба пшъэго-пшъагоу
къызэрэтэплъыщтыгъэр.
- Адэ сыдэу шIэхэу къыхэбдзагъа? - Тембот ышъхьэ
къымыIэтэу шыцуер зэкIеугъуае.- Мыщ фэдэу псынкIэу
пIощтми пшIэщтми утемылъад.
- Ары, Къымчэрыекъор, сэри сIорэр,- мэкъур аблэзыхрэ лIым къыIуагъ.
ЛIым ымакъэ зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу Джамболэт
щтагъэу ышъхьэ къыпхъотагъ. Адырэми мэкъур шхынлъэм зыделъхьэм, куахъор ытамэ телъэу Дамыкъо Шъалихьэ къакIэрыхьагъ.

--- Page 460 ---

- Шъалихь, мыIуапхъэ сIуагъэкIэ сэгугъэ, къысфэгъэгъу,- Джамболэт ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Сыд пай, ар зымыIогъэ шахъо сиIэп сэ,- Дамыкъом
ащ нахь Джамболэт ыIуагъэм къыриIолIагъэп.- ЗыжъугъэпсынкI, шымэ якъычIэхьажьыгъо къэсы пэт. Непэ щегъэжьагъэу Азмэт шъуригъусэщт. ШъорыкIэ ащ ыIуагъэри сэ сIуагъэри тIури зы.
Унэрыт Темботрэ Хьабраукъо Джамболэтрэ яапэрэ чырэ пчэдыжь ащ щырагъэжьагъ.
Джащ фэдагъ Шъарыбэ Азмэт дэгу ичыракIэ ипэублагъэри. Джы муары лIыку хьазыр хъугъэми, иIэ шIагъо
щымыIэу дунаим тет. ЦIыфхэр Азмэт дэгукIэ зыкIеджэхэрэр сшIэрэп нахь, пIорэр зэкIэ дэгъоу зэхехы. Зыгорэ
зыраIокIэ, зэхимых фэдэу зызэришIырэр арэу къычIэкIын
зыфеджэхэрэр. ЗэраIоу дэгоу щытыгъэмэ, Дамыкъо
Шъалихьэ ныбжьи шымэ аригъэкIолIэныеп. Ау джы къызнэсыгъэм зы нэбгырэ ыпашъхьэ Азмэт дэгукIэ щеджагъэп, дахэу фыкIагъэтхъызэ ыцIэ раIо. Шъалихьи ар зыщигъэгъупшэрэп.
Шъарыбэ Азмэт илъэс тIокIитIу фэдиз ыныбжь. КъызыщишIэжьрэм щегъэжьагъэу изакъоу къехьы. Гъэблэшхо блэкIыгъэм ятэрэ янэрэ хэлIыхьэхи изакъоу къызэнэм, Дамыкъо Шъалихьэ ятэ чырэ фэхъуи, джы Шъалихьэ къыIэкIэнэжьыгъ, ыIорэм лъэбэкъу блидзрэп. Дамыкъоми ар игуапэшъ, амал иIэу ыгу хигъэкIыщтэп.
КIымэфэ реным шымэ къахэмыкIэу чэщи мафи шэщым
чIэт, шаIом дэт. Джа унэжъ цIыкIоу хьандзо къогъум къотыр игъолъыжьыпI. Гъатхэм щыублагъэу бжыхьэ нэс
уашъор ичыхIэн, чIыгур икIэлъын, уанэр ишъхьант. Зы
пшъашъэ епсэлъыхъуагъэу, е нэкIэ еплъыгъэу зыми
къышIэжьрэп, зы чылэ джэгуи хэхьагъэп. Мазэм зэ зеупсы. Загъо дэдэрэ тучан къуапэм щызэхэт чылэлIмэ
къазыхахьэкIэ, зы гущыIэ ыжэ къыдэмыкIыгъэу ахэкIыжьы. Зыгорэм къэбарэу къыIуатэрэм едэIу зыхъукIэ,
ищыкIагъ-имыщыкIагъэми ыцэлышъо тырикъызэ кIэщхыкIы. Тутыныр ешхыпэ нахь, ешъорэп. Тутыныбжъэ иджыбэ къырихыгъэу зыми ылъэгъугъэп, ежь бгъэжъым фэдэу хьарзэ-уарзэу зыгорэм ичысэ хэс зэпытыщт. Ар дашIагъэшъ, зыми зи ыIожьрэп, чысэ шъхьаIур фызэIуащы.
Ахэр Джамболэт ыгу къызыфэкIыхэрэр ышIэрэп.
Непэрэзымафэм гущыIитIу ныIэп ыжэ къыдэкIыгъэр.

--- Page 461 ---

Уарзэу зыхэсыр зыкIэкIихзэ, хьакур егъэплъы, ышъхьэ
къыIэтэу кIалэмэ къяплърэп. ЖэкIэ зэхэкIыхьагъэр нэ
шIуцIитIур аIоу мэшIобзыймэ къыхапхъотыкIы. Орзэ
IамычIэ хьакум рико къэсми, натрыф гъэтIыпIагъэм хэIабэшъ, Iэбжыб из къыхехы, ыжэ детакъо. Темботрэ Джамболэтрэ аIощтри ашIэщтри амышIэу щысых. БэшIагъэ
шымэ япчыхьэ фэIо-фашIэхэр загъэцэкIэгъахэхэр. Натрыфрэ псырэкIэ упсэун пфэлъэкIына, зыгорэ зыIумылъхьэу. Азмэт дэгуи шъукIожь къариIорэп. Ашъыу, къаримыIоми, къэгущыIэгъагъот.
- ТыкIожьымэ хъущта, Азмэт? - Тембот еупчIыгъ.
- ТыкIожьымэ пIуи? - зи къымыIоу зыщэ-зыплIэ хьакум уарзэ зыкIегъэстым ыуж къэупчIагъ Азмэт.- ШъукIожьын шъуIомэ, зыми шъуиIыгъэп,- джыри тIэкIу
зытешIэкIэ къеIо. КIалэхэр пчъаблэм зынэсхэкIэ, зэмыплъэкIэу алъэджэ:
- Пчэдыжь зыкъэшъумыгъэгужъу. Натрыфышъхьэ
зырызи къыздэшъухь, натрыф гъэтIыпIагъэ шъуикIасэмэ.
- Ащ пае укъэдгъэнэна, Азмэт, къэтхьын,- Тембот
еIо.
- Сэщ паеп, шъощ пай нахь, сэ сиIэр сфикъущт,-
пшъаго шIыжьыгъэу Азмэт дэгу хьакум уарзэр реко.-
Къымчэрыекъор, сыгу урехьы о, уятэ фэдэ ухъущтмэ
сшIэрэп нахь.
Сэры ыIо Джамболэт шIоигъуагъ шъхьакIэ, ты Iофыр
къызыхахьэм, зиIэжагъ.
Темботрэ Джамболэтрэ алъапэ унэм зэрэрадзэжьыгъэм лъыпытэу ашIогъэшIэгъонэу, афэмыухыжьэу
къаIуатэрэр апэрэ чырэ мафэр зэрэкIуагъэр арэп. Азмэт
дэгу игугъуи къашIрэп. Дамыкъо Шъалихьэ иIофышIакI
афэмыухырэр. Ахэмэ яшIуагъэкIи ашIошъ хъущтыгъэп,
къагурыIощтыгъэп анитIу шъыпкъэкIэ амылъэгъоу.
КIалэмэ Шъалихьэ исэрмай пэIошхорэ ицые зэпылъ дахэрэ щыгъэу урамым зытыралъагъокIэ, имэфэкI зэпытэу
ары къызэращыхъущтыгъэр.
- Дамыкъо Шъалихьэ иIофышIакIэ зешъумыгъэгъэдел, кIалэхэр,- Къымчэрые щхыгъэ.- Шъхьахырэп
шъуIомэ, къыжъудесэгъаштэ. Азмэт тхьамыкIэм фэдэу
лажьэщтыгъэмэ, шъулъэгъуни ащ ыпэплъышхо зыдынэсыщтыгъэр. Шъарыбэ Азмэт сыдэу зыкъышъуфишIыгъ
адэ?

--- Page 462 ---

- ЛIы гъэшIэгъон ар,- Джамболэт къэпсынкIэ.- Имыгуапэмэ сшIэрэп гъусэ тызэрэфашIыгъэр, ыни ыпи къытигъэплъыгъэп.
- Щыхьагъу шъумышIы,- ащ нэмыкI Къымчэрые къыпилъхьагъэп.
14
Чэщныкъом къыкIэтаджэхэмэ, пчыхьэшъхьэ мэзахэм къэкIожьхэзэ Темботрэ Джамболэтрэ кIымэфэ мэзищыр рахыгъ. Ащ фэдизым загъэгужъоу зы мафи
къыхэкIыгъэп. Дамыкъо Шъалихьи икъакIо щигъэтыгъэп,
къэмыгущыIэу ышIэщтыр зишIэкIэ, кIалэмэ гущыIэ зытIу
къафидзти, непэ ашIэщтымкIэ Азмэт дэгу унашъо къыфишIыти, кIожьыщтыгъэ. Джащыгъур ары гукIэ зызагъэпсэфыщтыгъэр, ашIэрэ Iофыри нахь зызэкIэкIыщтыгъэр.
Сыд фэдиз пIуагъэми, Дамыкъо Шъалихьэ къыпшъхьащыт зыхъукIэ, умыгумэкIын плъэкIыщтэп, пшIэрэм нахь
уегугъу оIоми, пфэгъэтэрэзрэп. Зыгорэ къыуиIона
шъуIуа пIозэ ощынэ, оукIытэ. Азмэт дэгу нэмыIэмэ, иIофи
ишIи къахилъхьэрэп. ПкIэнтIэпсыр къечъэхэу, пахъэр
къышъхьащихэу шэщыр къадетхъу, шыхэр тырегъэзекIухьэх, псы регъашъох. Мэфэ Iофыр ешIэфэкIэ, кIалэмэ
афэгъэхьыгъэу зы гущыIэ къыжэдэкIрэп. ЦIэ зырыз афишIыгъэу шымэ адэгущыIэ.
Гъатхэр зэрэмычыжьэжьыр непэ къэлъэгъопагъ.
Тыгъосэрэ тыгъэм ос тIэкIоу жьаупIэмэ закъозгъэбылъхьэхэрэр зэлъигъэжъужьыгъэх. Псыкъочъ цIыкIухэу
ураммэ къателъэдагъэхэм ячъэ нахь макIэ хъугъэ. ТыгъэопIэ чIыпIэхэр къэгъушъых. Зикъутамэхэр джэшъобзэ чъыгхэри дэхагъэ горэ къызэрэкIощтым пэплъэхэшъ
щытых. Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи емылъытыгъэу бгышъхьэми зызэрихъожьрэр къэлъагъо, чыжьэкIэ джыри нэм
ымылъэгъурэ шхъонтIэгъакIэр къышъхьащэхьэ. Чэмыжъхэр гъуашхэхэу щагумэ адэт. Ахэмэ ябыу макъэ
мокIэ-мыкIэ чылэм къыхэIукIы.
Гъатхэм фызэгоутыпэхэрэр Темботрэ Джамболэтрэ. Ау зыгъэпэн яI. АшIэрэп шэхъогъуищым язэу Дамыкъом къаритыщтыр. Ежьхэр зыфаехэр Азмэт дэгу
зэримыгъэкIуалIэхэрэ шыхэр ары шъхьакIэ, ныбжьи къанэсынэп.

--- Page 463 ---

- Мо шыжъхэр шъуагъэгъэхъуми шъуезэгъын,-
зымафэ Азмэт къазыреIом, агъэшIэгъуагъ шъхьакIэ,
Iофыр ащ нэсыжьыгъ.
Бэ темышIэу джаущтэу Дамыкъо Шъалихьи къариIуагъ. Бжыхьэ нэс къаIыгъынхэу Темботрэ Джамболэтрэ шы тIокIырэ плIырэ шыкIэхэр зэракIэсхэу къаратыгъэти, Гобэн кIэй афыгъэх. Джа кIэир ары кумэ, пхъэIашэмэ,
лъашъомэ, нэмыкIхэмэ, акIашIэрэ шыхэр зыхэт шэхъогъур Дамыкъом гъэрэ зыщаригъэхъущтыгъэр. Гобэн кIэй
чылэм пэчыжьэп, пэблагъэп. Бгышхом удэкIмэ, шъофым
уитэу шы чъэгъу дэгъукIэ унэсыщт. БгъуитIумкIи къушъхьэ шыгуфхэр рекIокIых, псыхъо чъэр къэбзэ цIыкIум
хъупIэр тIо зэлъегощы. ТхышъхьитIуми уц кIыр нэмыкI
къатекIэрэп. Пцел чъыг зыхы-зыблэу тетмэ гъэмэфэ фабэм яшIуагъэ къэмыкIомэ, яягъэ къякIрэп. Къушъхьэжь
къабзэр уц цIынэм фэдэу щыхъой. Лъэбэкъу заулэкIэ
псыхъожъыем пэчыжьэу шаIори щыт. Шахъомэ япщыпIэ
ащ къыгот. Iэгъо-благъом зы чыли, зы уцупIи иплъагъорэп.
УгузэжъуагъэкIи, чылэм умыкIощтмэ, уздэкIон щыIэп.
Гобэн кIэй щышахъорэмэ къин зэралъэгъурэр нэмыкI. Ари апэрэ мафэхэр арых. УзесэжькIэ, щынагъо
къыпщыхъужьрэп. Ау сыд фэдиз ашIагъэми, анахь шэхъо
бэлахьыр апагъэуцуагъэми, пчыкIэ хъупскIэмрэ шыблэ
гъуагъомрэ шэхъогъур егъэсэгъуай. МашIом фэдэу
шыхэр шыблэм щэщынэх. Шыблэ гъуагъор къызежьэрэр май мазэм ыгузэгумэ адэжь. Чэщныкъор ары нахьыбэрэ къызыхъурэр. КIэим мэшIошхо кIэнагъэу уцхэри,
чъыгхэри, псыхъожъыери, къушъхьэ шыгуфхэм анэсыжьэу мэстых къыпшIошIы. ШаIор къэзычъыхьэрэ шыхэм
ящыщ макъэрэ шыблэ гъуагъомрэ зызэхэхъожьхэкIэ,
дунаир кIодыжьыгъо чIыпIэ ефэ. Уашъор къеохы, дэуае.
ЧIыгури дэгырзы, дэхьапщэ.
Шэхъогъур Гобэн кIэй Темботрэ Джамболэтрэ
язакъоп къэзыфыгъэр. Азмэт дэгуи къадэкIогъагъ. Зыщагъэхъущт чIыпIэхэр, хэтэ тIэкIу зыщашIэщтыр къаригъэлъэгъуи зэшэсыжьым, сыдигъуи джа зэрихабзэу, къямыплъэу къариIуагъ:
- Шъузыхьыни шъузышхыни дэсэп мыщ, тыгъужъхэр армэ, ахэри шъощ фэдэу мэщынэх. Шъузфэсакъыщтыр шыблэ гъогъо чэщхэр ары. ШъуилIыгъэ зыфэдэр

--- Page 464 ---

шъушIэ шъушIоигъомэ, джащ къыщышъушIэщт. Шыхэри IэкIыб шъумышIых, язакъоу шаIом дэшIыхьагъэ зыхъукIэ, шыблэ гъуагъом джынэуз ешIых. Зыщышъумыгъэгъупш.
Мазэм къехъугъэшъ ар къазыриIуагъэр, зы шыблэ
гъуагъуи зэхахыгъэп, зы пщэ шIуцIи къашъхьащыхьагъэп. Гупсэфэу шэхъоныр макIо. Май мазэр шхъонтIабзэу екIы. ТIо фэдизэ шы уцуагъэхэр къащэхи, зызгъэпсэфыгъэхэр хащыгъэх. Чылэм зэрызэ кIалэхэр кIожьыгъэх. ГумэкIыгъо щыIэп. КъызэраIощтыгъэу, зы тыгъужъ
быу макъи зэхахыгъэп. Шыблэ гъуагъом ищынагъо ежэхэзэ есэжьыгъэхэшъ, пылъыжьхэп, Азмэт къариIуагъэр
агу къызыкIыжьыкIэ мэщхых:
- Олахьэ, Джамболэт, мы Азмэт дэгу бзаджэм, тигъэщыни дэкIыжьыгъ шъхьакIэ, ишыблэ гъуагъо зыдэщыIэр сшIэрэп.
- Ащ ыгу хэлъыгъэр сэшIэ сэ, тигъэщынэни, шэхъогъур чIытигъэдзыни, чылэм тигъэкIожьынэу ары. Ащ фэдэ
делагъэ щыIэп. Ежь щтэгъахэу ащыгъум дунаим тет.
Къысфабдэрэп шъхьакIэ, Тембот, ащ ыгу шIу къытфилъэп, плъэгъун пIогъагъэ зымыIожьырэм. Сызэреплъэу
къэсэшIэ сэ...
Мафэр дахэ. Лъэгуанджэм къэсырэ уц кIырмэ уашъом ишхъонтIагъэ хагъахъо. Зы пщэ гъощагъи итэп.
Щэджэгъоуж тыгъэм цIыкIу-цIыкIоу къохьапIэмкIэ зегъазэ. Шыхэри хэпырхъыкIхэу чапэм рекIокIых. КIэим дэчъырэ псыхъожъыем ымакъэ тхышъхьэм къынэсы. Ащ щэгушIукIы пIонэу осыр зытелъ къушъхьэ шыгуфхэр лъэпэпцIыеу къэплъэх. Жьы мэкIэ тIэкIоу къыкIэпщрэм къэгъагъ зэмышъогъухэр зыхиз хъупIэр Iушъашъэу зэлъегъэуалъэ. Джамболэт ошъогу къабзэм дэплъыеу зыбг
псыгъо изыщрэ псыхъом зыкIэлъыплъэрэм, Дамыкъо
Дарихъан ынэгу къыкIэуцо. Зыгъэ зэрилъэгъугъагъэм
фэдэу пшъэшъэжъыежьэп Дарихъан, умышIэжьынэу
зыричыгъ.
Зымафэ чылэм зэкIожьым, Дарихъан янэжъ Гощсымэ игъусэу къыпэкIэфагъэти, зыдэкIожьыщтыр ымышIэу
Джамболэт хъугъагъэ. ЗябгъукIом, Дарихъан идэнэ шарыфэу мафэ къэс нэмыкIышъокIэ зэблихъурэр псынкIэу
ыгъэтэрэз фэдэу ышIи, укIыташъоу ышъхьэ риуфэхыгъ.

--- Page 465 ---

Джамболэт лъэбэкъу заулэ къыкIугъэу зыфэмыIажэу
зэплъэкIыжьыгъ, ардэдэм Дарихъани къэплъагъэти,
IэнтэгъукIэ янэжъ къетIыргугъ, къыфэгубжыгъэн фае.
- А сызхаплъэрэр ныо пхъашэкIэ сэгугъэ,- Джамболэт джыри къыригъэжьэжьыгъ Дарихъандыхэм зэраIукIэгъагъэр.
- "А си Джамболэт дах" къыуиIонкIэ угугъагъа? -
Тембот мэщхы.- ЫнитIу язэу Дарихъан ныом къыщэхъу,
уригъэплъыни, нэ тырыуигъэгъэфэна! Узалъэгъум зэрамыгъэзэжьыгъэмкIи гушIо.
- Агъэзэжьынэу сыхьа?
- Ухьэп, ау хьэу уакъыщэхъу.
- Тембот, загъорэ имыщыкIагъэхэр къэоIох! - Джамболэт къэгубжы, плъыжьыбзэу къызэкIэнэ.- АщкIэ
къапIомэ пшIоигъор къызгурымыIокIэ умыгугъ. УмышIэмэ сшIэрэп нахь, къыосIоныр ошIа, Дамыкъо Шъалихьэ
сятэп сэ!
- Уят къыосIуагъэп,- Тембот нэбэ-набэу Джамболэт къеплъы.
- Сэ сятэр Тырку Имахьил!.. Сэ сымышIэу щытэп ар.
Чылэм зымафэ сызэкIожьым, Хьанифэ зыкъысIуигъэкIэгъагъ.
- Сыд ыIуи?
- Сыд ыIона, укъытэкIолIэжьыгъэмэ, дэгъугъэ, сэри
Исмахьилэ сшъхьэ есхьылIэжьыгъ, ори ар пшIагъэмэ къысиIуагъ.
- Исмахьил адэ?
- Ащи къысиIошъурэп нахь, ынэкIэ къэсэшIэ. Плъэгъурэба тызэрэзэфэдэр? Ынэмэ яплъи, сэ сыни къеплъыжь.
- АщкIэ къэпшIэщтэп ар.
- КъэмышIэщтмэ, шъузахьщыр къызыкIысаIорэр
сыда?..
- СшIэрэп къыозыIорэр нахь...
- Зымафэ Азмэт дэгуи къысиIуагъ,- гущыIэр Тембот римыгъэухэу Джамболэт къыхэо.- Ахэмэ къамыIоми, сэ гукIэ сэшIэ. Къымчэрыерэ нанэрэ аIощтыр сшIэрэп
нахь, сыкIожьыщтыгъэ.
- СшIэрэп, узэрэфай. Сыд аIона, аущтэу о оIомэ?
Егупшыс.
- Сегупшысэгъах.

--- Page 466 ---

15
Шэхъогъур шаIом зыдагъэзыхьажьым, Джамболэт
шхэн ымыдэу гъолъыжьыгъэ. Тембот фэгубжыгъэу
арэп. Ащ ыуж Iаджыми арыгущыIагъэх. ЗэдакIохи, орыжъым псычэт Iали къыщаукIыгъ. Хьачыеми пцэжъые заулэ къырахыгъ. Ежь Темботи ышхыгъэ шIагъо щымыIэу
шаIом къыдаплъи, пщыпIэм къычIэхьажьыгъ. Зи зэрамыIоу тIури мычъыехэу щылъыгъэх. Бэрэ пэмылъэу, зэрэхэчъыягъэхэри амышIэу, Iуичыгъэх.
Чэщныкъо ужхэм адэжь тIуакIэм шъхьэщыт къушъхьэ шыгуфхэр къызэбгырытэкъугъэх пIонэу шыблэр
ошIэ-дэмышIэу къэгъогъуагъ, иджэрпэджэжь тIуакIэм
дэбыбыкIын зыщиIорэм тхышъхьэм еутэкIи, пхъэчай
нэкIым фэдэу мыхъэр пыхъыкIэу къечъэхыжьыгъ. ПчыкIэр къэхъупскIи, джыри шыблэр къэгъогъуагъ. Къэхъугъэр ымышIэу Джамболэт къызщылъэтыгъ, мэшIошхо
ынэмэ къакIэфагъ шIошIи, пчыкIэу къэхъупскIыгъэм зырыригъэдзыхыжьыгъ.
Шы щыщ макъэхэр къэIугъэх.
Джыры ныIэп Азмэт дэгу ишыблэ гъуагъо зыфэдэр
къызгурыIуагъэр.
- Къэтэдж, Тембот! Шыблэ гъуагъор къежьагъ!..
ГъэшIэгъоныр, шыблэ гъуагъом елъытыгъэу ощхышхо къещхрэп. Мастэ пIэпызыгъэми къэпштэжьынэу
пчыкIэм тIуакIэр къегъэнэфы. ТIэкIу шIэ къэсми, шы щтагъэмэ ашъхьэ гъэкIыгъэу мэзахэм къыхапхъоты, ящыщ
макъэ пчыкIэ хъупскIым къыдежьэ, шыблэ гъуагъом
дэкIоды. Шыхэр зэхэлъадэх, бгъэкIэ зэутэкIых, зандэу
мэуцух. Асэкухэр жьыбгъэм зэбгыретэкъух. Мыжъо
чэур агъэсысы. Ощхми къырегъэхъу.
- МодырабгъукIэ кIо, Джамболэт,- мэкуо Тембот,-
умакъэ зэхягъэх.
- Къэлапчъэр, къэлапчъэр!..- Джамболэти пэкуожьы.- ДэбгъэкIхэ хъущтэп!..
Темботрэ Джамболэтрэ амакъэ шымэ зызэхахым,
тIэкIу Iэсагъэх. Ау ащ пае къагъанэщтыгъэп шаIор хъураибзэу къачъыхьаныр. Гупсэфыгъорэ гъэпсэфыгъорэ
имыфэхэу ашъхьагъ мэшIо къамыщыр щэджэгу, "гъургъургъу" ригъаIоу шыблэри къежьэшъ, зимышIэжьэу

--- Page 467 ---

къатео. Сыхьатныкъом къехъугъ шыхэр заIыгъхэр. Шыблэм уцужьын имурадэп, ощхым зэ щегъакIэ, зэ къырегъэхъу. Жьыбгъэри бгъэкIэ къелъы. Тембот зызымышIэжьрэ шымэ яплъы. ШыкIэхэр бгъэкIэ зэрадзэх. Сыд
иамал? Ардэдэм шыблэ гъуагъом орэд къыщыпIомэ
шэхъогъур гупсэфыпIэ еуцо аIоу пшысэ горэм щызэхихыгъэти, мыжъо чэум дэпкIае, "ОщнэIу заом иорэд"
къыхедзэ: "Тыдэплъые гущэмэ, о жъогъошхо закъуи.
Тыкъеплъыхы гущэмэ, о лъэсзэкъо лъагъуи. Ай-ей, тыкъэмыщтэн гущэкIэ..."
Джамболэт шъхьэр къепхъуатэ, шыхэми ячъэ щагъакIэ фэдэу къыщэхъу. Темботи ымэкъэхъу зэ шыблэм
зыдепхъуатэ, зэ пчыкIэм къыдэнэфы, тIуакIэр зэлъигъаджэу шаIом шъхьащэтэджыкIы. Шыхэр кIэзэзхэу зэ къызэтеуцох. Зы чэубгъу зашIы. АтхьакIумэхэр кIапхъотыкIызэ мэдаIох. ПчыкIэу къэхъупскIыгъэм егъэтхытхых.
Шыблэу къаорэм зэхегъэзыхьэх. Зэхэтхэу къакIухьэ.
ПчыкIэр къэнэфыми, шыблэр гъуагъоми ымышIэ пIонэу
Тембот етIупщыгъэу орэдыр къеIо.
Джамболэт шыблэ гъуагъор нахь IокIоты фэдэу къыщэхъу. ПчыкIэм къушъхьэмэ абгъэ зычIедзэ нахь, мыщкIэ
зыкъыригъэхьыжьрэп. Ощхыри мэуцу. Жьыбгъэр зэ
быяугъэу къышIошIыгъ. Ау ошIэ-дэмышIэу адырэ бгы
чэпэ лъэныкъомкIэ шыблэр джыри къыщежьэ. ПчыкIэм
псыхъожъыер мэзахэм къыхипхъотыгъ. Къебзэбзэхэу
ощхым къырегъэжьэжьы. Джамболэт Тембот иорэд
дыригъэштэнэу еIо шъхьакIэ, хэлъхэр тэрэзэу ышIэхэрэп:
"ЯгъучIыхэр пчыкIэм пэшIэтых, Ячатэмэ къупшъхьэр памын. Ай-ей, тыкъэмыщтэнкIэ..."
Шыблэ гъуагъоу зэ тIуакIэм дэкIодагъэм Джамболэт ымакъэ шаIом шъхьащепхъоты: "Ай-ей, тыкъэмыщтэнкIэ..."
Тембот орэд къыIожьрэп. Орэдым хэлъ гущыIэхэр
ыухыгъэх. Ымакъи къикIыжьрэп. Ылъакъомэ атетыжьышъурэп. МэкIэзэзых. Шыблэ гъуагъом хэкIырэп, хахъорэп. Ынэ къикIэу тIуакIэм щэджэгу. Шымэ ящыщы макъи
агъэуцурэп.
- КъаIоба, узпэтыр сыда! - Джамболэт къэкуо.
- КъэсэбгъэIощтыр сыда, хэлъхэр сыухыгъэх!..
- Къегъэжьэжь джыри!..

--- Page 468 ---

Ардэдэм дунаир зыIуидзэу пчыкIэр къэнэфыгъ, шыблэр къэгъогъуагъ. МашIом фэдэу шымэ запхъуатэ. ШэIо
къэлапчъэр Iуаути, зэуж итхэу дэзэрэхыгъэх. Къызэнэфым, тхышъхьэм готэу шэхъогъур чъэу Тембот ылъэгъугъ, ауж ихьэгъэ къодыеу шыхэр зыдэмычъэрэ лъэныкъомкIэ щыIэ нэпкъ зэндэшхор шъхьэм къилъэдагъ,
"тинасып ащкIэ зэрэмыкIуагъэхэр" ыIуагъ, псынкIэу
Джамболэт еджагъ:
- ШIэх, нэпкъым Iууцу!..
Бэрэ мычъэу пчыкIэ хъупскIым шэхъогъур къызэтригъэуцуагъ, етIанэ шыблэу къэгъогъуагъэм нэпкъышхор зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ къаригъэгъэзагъ. Жьыбгъэ
коренэу тхышъхьэм речъэкIхи, шаIор къаухьи, нэпкъ зандэм фаузэнкIыгъ.
Тембот ыпсэ Iузыгъ.
ПчыкIэр къызэнэфым, чылэ гъогумкIэ шылъэмакъэ
къиIукI фэдэу Джамболэт къыщыхъугъ. Ау шэхъогъоу
ыдэжькIэ къачъэрэр зелъэгъум, зэхихыгъэри къышIошIыгъэри щыгъупшагъ, нэпкъым кIэрытэу шымэ якуозэ, икъамыщ егъао. Къэмыуцоу къэсыпэхэ зэхъум, шымэ нэпкъым дадзэнкIэ щыни, Iухъушъутынэу ежьагъ шъхьакIэ,
къыздизыгъэр ымышIэу шыу горэ шэхъогъум ыпэкIэ
къекIышъ, ыуж рещэ. Ащ ежэщтыгъэх пIонэу шэхъогъури къолэбзыу куп фэдэу шыум ыуж ебыбэ. Апэ Джамболэт къызэрэшIошIыгъэр а шыур Темботэу ары, Темботи хьапщэу къыIолъадэ:
- Хэта а шыур?
- СшIэрэп, оры сшIошIыгъ.
- Сэрына?
- Уашъом къемыхыгъэмэ, сшIэрэп къыздизыгъэр...-
Джамболэт ерагъэу зыкъешIэжьы.
- Хэтми, шэхъогъур къызэтыригъэнагъ. Армырмэ,
хъущтыгъэр ошIа?..
Мысэр Джамболэт пIонэу зи къыпилъхьагъэп.
Къызэрежьагъэм фэдэу шыблэ гъуагъом щигъэтыжьыгъ. Загъорэ къокIыпIэ къушъхьэ лъэныкъомкIэ пчыкIэр къыкъобэныкIы. Нычэпэ тIуакIэм зи къыдэмыхъухьагъэ фэдэу нэфылъыр тхышъхьэм къытехьэ, тIуакIэм
къыдэхьэ. Плъэхэмэ, шэхъогъури лъэхъу цIыкIукIэ чапэм

--- Page 469 ---

къыкъокIыжьы. Ардэдэм шэхъогъур къэзыфыжьрэ Азмэт дэгу къашIэжьы. КъазыкIэрэхьэм, къямыплъэу шыми
къемыхэу къареIо:
- Жьи пси шъухэтыжьэпи адэ, кIалэхэр? Къэхъугъэ
щыIэп, гукIодыгъуи щыIэп. Сэри къысэхъулIагъ ар. Ащ
сенэгуягъэти ары шыблэ гъуагъор зызэхэсэхым сыкъызкIэкIуагъэр. Мыщ фэдэ зыхъукIэ, шъхьафитыныр шэхъогъумкIэ дэеп, шъосIогъагъи. Онэшри хьазырэу уиIэмэ,
иягъэ къыокIыщтэп, узфаем рыпщэщт. СыкIожьын амэ
сэ, Адами изакъоу шымэ къапэсынагъ.
Бзыум фэдэу Азмэт иш чIыпIэм зырипхъоти, зэ илъыгъокIэ тхышъхьэ кIыб хъугъэ. Темботрэ Джамболэтрэ
нычэпэ къяхъулIагъэр пкIыхьэ фэдэу къащыхъоу пшъыгъэ-пшъыгъэу зэIущхыпцIэхэзэ зэплъыжьыгъэх.
16
Гъэмэфэ мэфэ жъоркъхэр текIхи, бжыхьэ мэфэ
ошIухэр къихьагъэх. Пчыхьапэрэ пчэдыжьыпэрэ зэхапшIэу чъыIэ къэхъоу ригъэжьагъ. Уцми ахэгъуагъ. Шыблэ
гъуагъохэри щыIэжьыхэп. Ахэмэ Темботрэ Джамболэтрэ ясэжьыгъэхэти, сыдигъуи фэхьазырыгъэх. Азмэт къазэрэриIуагъэу, шыблэ гъуагъор къызэрежьагъэм лъыпытэу шэхъогъур ращажьэти, тхышъхьэ кIыб шъофым
афыщтыгъэ. Ащ фэдэу, апэрэ шыблэ гъогъо чэщыр хэмытэу, къыхэфагъэр чэщ зыщыплI ныIэп. МэфитIу горэми шыблэр гъогъуагъэ шъхьакIэ, чэщым фэдагъэп.
Жьы къабзэм зэрэхэтхэр арыщтын, Темботрэ Джамболэтрэ шъуашIох. АIэпкъ-лъэпкъыхэмкIи зырачыгъ,
лIышъо атеуагъ. Джамболэтышъ, пшъэшъэ ягъэщэным
фэдэу дахэ, тыгъэмрэ жьы къабзэмрэ къушъхьэпс
чъыIэмрэ зэлъагъэчъыгъэ нэкIушъхьэмэ уакъырэщы.
Гъэтхэпэ уцыпэх пIонэу ыпакIи зыкъытырипхъагъ, къыхэмыщэу шъэф гумэкIыр ынэмэ акIэлъ. ЫIупшIэ мыинхэр
напцэмэ адекIу. УпкIэ паIор зызщихыкIэ, цундым фэдэу
шIуцIабзэу шъхьац тIыргъо дахэр къычIэщы.
Тыгъуасэ ечэндхэм адэжь Дамыкъо Шъалихьэ къалэм къикIыжьызэ Гобэн кIэй къыдэхьэгъагъ. Шъалихьэ
изэкъуагъэп, тачанкэм Дарихъан дисыгъ. Духымэ IашIоу
къыпихрэр жьыбгъэ тIэкIоу къыкIэпщрэм кIэлитIум ашъхьэ ыгъэуназэу тхышъхьэм тырилъасэщтыгъэ. Къэтэбэ
джэнэ шIуцIэу щыгъым дышъэпс егъэшъогъэ бгырыпх
шъуамбгъо телъ. Ащ ыбг зэрэпсыгъом нахь псыгъо
къешIы. Дэнэ шарыф фыжьыбзэу къехъухыгъэр жьыбгъэм зэрихьэ зыхъукIэ, шъхьац шIуцIэ Iужъур къычIэтэкъу. Ар Iэхъомбэ псыгъо фыжьхэмкIэ егъэтэрэзыжьы.
- Сыд, Къымчэрыекъор, тхьам ыIомэ, жъугъахъэхэрэр? - Дамыкъор тачанкэм къимыкIэу къеупчIыгъ.
- Дгъэхъэрэ шIагъуи щыIэп. Тэшахъо.
- Сэри сэлъэгъу шъузэрэшахъорэр, сышъоплъышъ,
шъуишIугъо, шыхэр сшIэрэп нахь...
- Тягугъу, Шъалихь, тягугъу,- Джамболэт къэгузажъо, Дарихъани фычIэплъы.
- Мо шыхэр зымафэ ныIэп къызафыгъэхэр.
- СэшIэ, сэшIэ къысэмыIожьыми, Къымчэрыекъор.
Шъуягугъу, шъуягугъу. Мыхэр шы лэжьакIох, уямыгугъумэ, къыогугъужьыщтхэп.
- ТлъэкI къэдгъанэрэп, Шъалихь,- Джамболэт чIыпIэм изэгъэжьышъурэп, зэ плъыжьы, зэ кIыфы къэхъу,
гу цIыкIур къытео. ХэпшIыкIэу Дарихъани ынэкIушъхьэмэ
къахехы.- Мэфэ зытIущыкIэ а шыхэми зыкъядгъэшIэжьыщт.
- Тэ уежьагъа, Дарихъан? - Шъалихьэ ыпхъу тачанкэм икIэу зилъэгъукIэ, еджэ.
- Къэгъагъэхэр къэсыугъоищтых.
Джамболэти ылъакъохэр фэмыIэжэжьхэу псыхъо
нэпкъым Iут къэгъэгъэ заулэмэ ахапхъо, къыричрэп, къырецунтхъыкIы нахь. Ар Шъалихьэ зилъэгъукIэ:
- Ыуж икI, Джамболэт, ахэр Дарихъан ищыкIагъэхэп.
Зэхихырэм реуты пIонэу Джамболэт зыкъеIэтыжьышъ, Шъалихьэ дэжьыкIэ къэплъэ. Къэгъагъ Iэрамри
Iэпытэкъу фэдэу къыщэхъу. Дарихъани мыгузэжъуахэу
гушIом зэрихьэу тачанкэм къекIолIэжьы. Тыгъэу езгъэзыхыгъэм идышъэ нэбзыйхэм яшъэбагъэр зишъэбэгъэ
пшъашъэр пшысэ дахэу тIуакIэм къыдэтэджыкIы. Къэгъагъ зэмышъогъу заулэ ыбгъэгупэ чIэлъ, идэнэ шарыф
ыкъопитIу тэмэ фыжьитIоу жьыбгъэм зыдепхъуатэ.
Пкъыр ымыгъэсысыхэу шы стыритIур зыкIэшIэгъэ тачанкэм етIысхьажьы. "Сыд къэгъагъа къысфэпхьыгъэр,
Джамболэт?" еIо пIонэу нэплъэгъу шъабэ Джамболэт

--- Page 470 ---

къыфедзы шъхьакIэ, шитIум чIыпIэм зырапхъоты. Дарихъан идэнэ шарыфыкIэ Iэ къышIырэм фэдэу жьым хелъасэ.
Тыгъоспчыхьэ хигъэуцогъэ хьачыир къыхихыжьи,
нэпкъым къызытырелъашъом, къэгъагъ ныкъогъухэу
щылъхэм Джамболэт ыгу зыгорэу къашIыгъ. Пцэжъые
цIыкIуищ заукIыжьэу хьачыим исыти, къырихыхи, псым хидзэжьыгъэх. Хьачыири хигъэуцожьи, къэгъагъэу тыгъуасэ чIитэкъужьыгъагъэхэр къыугъоижьыхи, пщыпIэм
къэкIожьыгъ.
- Сыд а къэгъагъэмэ афыуихьисап? - Тембот шъэогъум еупчIыгъ.
- Тимуради тылъыкIигъэхьагъэп Дамыкъом,- Джамболэт зитхьапэхэр гъонлэжьыгъэ къэгъагъэмэ яплъыгъ.-
Ыпхъу тшхыщт шIошIыгъ. Джары, Тембот, утхьамыкIэ
зыхъукIэ, къыуашIэщтыр.
- ШIу плъэгъуным тхьамыкIагъэ фэIуагъэп.
- ФэмыIуагъэмэ, шIу лъэгъуба Дамыкъом ыпхъу.
- Слъэгъуни, нэмыкI ыгу римыхьыщтыгъэмэ.
- Хэта? КъысаIу, Тембот.
- Тичылэ кIал.
- Ащ фэдэу хэт дэсыр?
- Орымэ хъущтыба?
- Сэри?.. ПIорэр сшIэрэп, Тембот. Сэ ар сыдым къызнигъэсра? Плъэгъугъэба Дамыкъом зызэришIыгъэр?
- Адэ плъэгъугъэба Дарихъан къызэрэоплъыгъэр?
- Къысэплъыгъ шъхьакIэ...- Джамболэт кIыфыбзэ
къэхъугъ, етIанэ чэфынчъэ хьылъэр къышъхьарыуагъ. Зи
къымыIоу пщыпIэм чIэкIыгъ. Тыгъуасэ Дарихъан къэгъагъэ къызщиугъоищтыгъэ лъэныкъомкIэ маплъэ. Тыгъэр
плъыжьыбзэу тхышъхьэм къохьэ. Ащ инэбзыйхэр къушъхьэ осмэ атепсэшъ, машIо кIэнагъэу къыпщэхъу. Бжыхьэ
гъогу бгъузэу тхышъхьэм дэкIрэм зи тетэп. Ошъогум
чIэхьажьы пIонэу пкIэгъолитIур зыкIэшIэгъэгъэ тачанкэр
а лъэныкъор ары зыдэкIожьыгъэр. Гъогур зэпистыкIэу
пчыхьэшъхьэ тыгъэ плъыжьышхор шъхьащыс. ТIэкIу шIэ
къэсми тхышъхьэм хэкIуатэ.
Джамболэт гъогупэм шъхьащыс тыгъэм шыу горэ
къыхэбыбыкIыгъэ фэдэу зэ къышIошIыгъ. Хэукъуагъэп,
бжыхьэ сэпэ макIэу шы лъабжъэмэ агъэутысэрэм зеIатышъ, гъопчэ-гъуапчэу тыгъэм зыпэIуехъо. Ау ащ пае
къанэрэп тыгъэм игушIопс дунаим ритыныр. Къохьажьы
пэтзэ, идэхагъэ шыоу къачъэрэм исэку утысэмэ ахегуащэ, ишхоIу тежъыукIы.
- Шыу горэ къэчъэ...
- Хэт шъуIуа? - пщыпIэм Тембот къычIэпшы.
- ЗичъакIэр Азмэт дэгукIэ сэгугъэ.
- Еплъэлъ, Джамболэт, ащ ыпкъ зэриIыгъыр.
Азмэт къызэрэсэу пцIэгъоплъэу зытесыр щыщыгъэ,
шэхъогъум хэтмэ ащыщ гори къыпэщыщыжьыгъ, нахьыбэми ашъхьэ къапхъотагъ. Азмэт шым къепсыхзэ,
къяупчIыгъ:
- ЕтIанэ, кIалэхэр, сыд жъугъахъэхэрэр?
- Тызэрэплъэгъу,- къэбар дэй горэ зэрэщымыIэр
Тембот зешIэм, ыгукIэ рэхьатыжьзэ.- Оры, Азмэт?
- Тэри уезэгъыщт, цIыкIу-цIыкIу. Тыгъуасэ Бжъэдыгъу къикIхи, шы щэфхэр къэкIогъагъэх, шищ ясщагъ,-
мыдэ умышIэмэ арищагъэхэр ежь иех пIонэу мэгушIо.
- ТэрэзыIуагъэха щэфакIохэр? - Джамболэт къэупчIэ.
- Уезэгъыщт, яджыбачIэ урагъаплъэрэп нахь.
Асыхьатым Джамболэт щыуанжъыер машIом къыпилъагъ. Тыгъоспчыхьэ къаукIыгъэ тхьакIумкIыхьэр хилъхьагъ. Тыгъэр зэрэкъохьагъэм лъыпытэу Гобэн кIэй мэзахэр къышъхьэщыхьэу еублэ. МэшIобзыймэ яплъыжьышагъэ хахъоу мэзахэм зыкъыхепхъоты, щыуанжъыер
шIуцIэ-шIуцIэу къагъэнэфы. Бэдзэ нэшъу цIыкIухэу къэзэрэугъоигъэхэр машIом пэбанэх.
Джамболэт тхьакIумкIыхьэ лэпсыр зэIешIэ, машIом
кIегъэсты:
- Зычэщ пае тхьауегъэпсэуи къыотIожьыгъэп, Азмэт.
- Сыд ащ хэлъыр. Ащ нахь зэфэтымышIэжьыщтмэ,
сыда тызэрэбылымыр. Дунаим утетмэ Iаджи къыохъулIэщт, пIэ зэкIэдзагъэу джырэ дунай ущыпсэун фае, арымырымэ, пфэщэчыщтэп.
- Олахьэ шъыпкъэм, Азмэт,- Тембот къыдырегъаштэ.
- Адэ ары,- Азмэт пеупкIы, етIанэ ыгу къэкIыжьэу.-
Сщыгъупшэжьыгъи, Шъалихьэ къышъущытхъугъ, шыхэр дэгъоу шъуIыгъ ыIуи.

--- Page 471 ---

- Къытщытхъугъэми, шымэ анахьи шъо шъунахь
шъуашIу къытиIуагъ,- Тембот щхыгъэ, ынэкIушъхьэ
пщэрхэр мэшIобзыймэ къагъэнэфыгъ.
- Уодыхэп, Къымчэрыекъор, тхьам урихьакI, умытхьаусх,- Азмэти щхыгъэ,- уятэ ныбжьи тхьаусхагъэу
цIыф зэхыригъэхыгъэп.
- Сытхьаусхахэрэп.
- Дамыкъо Шъалихьэ шы ылъэгъумэ, зишIэжьрэп,
анахь пщэрыри оды ыIощт,- Азмэт къыIублыхьагъ.- ЛIы
дэеп ар, ыIорэм шъупымылъ. Шъо зыщышъумыгъэгъупшэщтыр шымэ шъузэрягугъущтыр ары. Шыр хьайуан
шъхьакIэ, ари цIыфым фэд. Ащ нахь узэхэзышIыкIын зи
щыIэп. Ар бэшIагъэ сэ зысшIагъэр. Ахэр симыгъусагъэмэ, топ ригъаIоу джы нэс сызэгоутыни. Сыда Дамыкъор?.. Дамыкъо Шъалихьэ ахэмэ зэряплърэр шъосIона?
Ахъщ зэряплърэр. Ар зыфаем фэдиз егъэгъоти, ионэши
къыуищэщт, ари имыкъоу икъамыщи къытырилъхьажьыщт. Джары Iофыр зэрэщытыр, кIалэхэр. Сэ сымышIэу щытэп ар. Шъо шыхэр шIу шъулъэгъух. Шъулъэгъумэ, ежьми шъуалъэгъужьын.
ТхьакIумкIыхьэр хьазыр къызэхъум, Джамболэт
къыштагъ. Пахъэр зышъхьэщихрэ лыр щыри щытхъузэ
ашхыгъ. Зэшхахэм, Азмэт уц гъугъэ щыхьагъэкIэ ыIэхэр
къэбзэ-лъабзэу ылъэкIыжьыгъэх, ыIупшIэмэ аIулъэкIыхьажьыгъ.
- Мы тхьакIумкIыхьэ шIагъор таущтэу къэшъуукIыгъа?
- Ащ фэIазэр Джамболэт. Псэрыгъао зыщыхъугъэр
сшIэрэп, бзыоу быбырэр зэ огъукIэ къыреутэхы.
- Ары Iолъ, Джамболэт. Ащ фэдэу упсэрыгъау Iоу
сшIагъэп.
- Джы укъызыкIокIэ, Азмэт, плъыжьыбзэу псычэт
гъэжъагъэ одгъэшхыщт. Уфаемэ, пцэжъые къыхэдзыгъакI.
- Хьау сиIэп,- Азмэт хэщхыкIы.- Дамыкъо Шъалихьэ ышIэрэп нахь, джары шъузкIэшъуашIор!..
ЗэраIорэ шIагъо щымыIэу нэбгырищыр машIом дэжь
джыри заулэрэ щысыгъ. Апэрэ жъуагъохэр уашъом къихьан зырагъажьэм, Азмэт къэтэджыжьыгъ. Шым ыныбэпх кIикъузэжьыгъ. ЕтIанэ шым ынатIэ Iэ щифагъ:
- СыкIожьын амэ сэ. Шъори шъузэрэдэсыжьын
шIагъо щыIэп мыщ, бжыхьэ ощххэр шIэхэу къежьэщтых.

--- Page 472 ---

- Огузажъуа, Азмэт? - зыкIеупчIыри ымышIэу Джамболэт лIым еупчIыгъ.- Тыбгъэтхъэжьыгъ, загъорэ къытфыкъокIызэ шIы.
- Сыгузажъорэп, сыкIожьынба.
- Чылэ къэбаркIэ тыкъыоупчIыгъэп,- Тембот шхомрэ лъэрыгъымрэ ыIыгъэу къыIуагъ.- БэшIагъэ тызымыкIожьыгъэр.
- Къэбар шIагъуи дэлъэп,- Азмэт шэсыжьыгъэ.- Тыгъуасэ Дамыкъо Шъалихьэ янэ ылъакъорэ ыIэ джабгъурэ пылIыкIыгъэх, зэхэшъухыгъэмэ сшIэрэп.
- Хьау, зэхэтхыгъэп,- Джамболэт къэгузэжъуагъ.
- Ныо шIагъу аIощтыгъэ,- Тембот зэхихрэр шIогъэшIэгъон.- Сыда шъуIуа къызхэкIыгъэр? ИшIугъошхуагъ.
- Адэ ущыIэ зэпытына, уилIэжьыгъо къэсыгъэу?..-
Азмэт шым лъэдакъэкIэ макIэу зынэсым, чIыпIэм зырипхъотыгъ.
17
Хьабраукъо Джамболэт зымафэ Тырку Исмахьилэ
дэжь зэрэкIожьыгъэм Дамыкъо Шъалихьэ янэ ылъакъохэмрэ ыIэрэ зэрэпылIыкIыгъэр чылэм щаригъэгъупшагъ.
Исмахьилэ дэжь Джамболэт зэрэкIожьыщтыр Къымчэрые ымышIэу щытыгъэп. КIалэм имурад зызэхехым, Кулацэ къыхидзи гъыгъэ. Къымчэрые, зэрихабзэу, ибэщ
пакIэ ыжэпкъ кIигъакъуи, зыгори къымыIоу плъызэу тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ джэхашъор рикIукIэу ыублагъ.
Ныом щимыгъэтыжьыхэ зэхъум, риIуагъ:
- Быяу, ныо. Сыдэу тшIын адэ аущтэу Джамболэт
рихъухьагъэмэ, ежьыркIэ нахьышIур ышIэн. Тэ тфэшIэшъущтыр тшIагъэ.
- Хьаниф ары зэкIэ зыпкъ къикIыгъэр, унэ имыхьэзэ,
тызэIишIэу ригъэжьагъ,- Кулацэ иIэплъэкI къуапэкIэ ынэпс
кIелъэкIыкIы.
- Хьау, нан, Хьанифэп. Сэры зыпкъ къикIыгъэр. Зыгъэ Исмахьилэ "хьау" зэресIогъагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъ.
- Джы сыд ыIорэр? - Къымчэрые къызэтеуцуагъ.
- ЗесэIом, ор-орэу угу къэкIыгъэмэ, дэгъу къысиIуагъ.
Къымчэрые пхъэнтIэкIум тетIысхьажьыгъ. Джыри
ыжэпкъ бэщ пакIэм тырелъхьэ. Унэм зи имыс фэдэу,

--- Page 473 ---

ыпашъхьэ итхэр ымылъэгъоу, мэплъызы. Гум бэ къихьэрэр, шъхьэм бэ щызэблэкIрэр. Джумахьри нэгум
къыкIэуцожьы. Дамыкъо Шъалихьи ищх макъэ тхьакIумэм икIрэп. Айтэчыкъо ефэнд цIыкIум ыжэкIэ пIуакIи елъэгъу. Купышхом Тырку Исмахьили щтэгъэ-щтагъэу къахэщы. ТхьамыкIэм зиутIыIузэ, нахь цIыкIу зешIы. Къымчэрые зыдэщыт лъэныкъомкIэ шъэф-шъэфэу IокIыжьы.
ЗэрэхъурэмкIэ, тэ тызхэтыжь щыIэп. Ежьхэр зэзэгъыгъэх. Сыд ишIогъэжь уахэгущыIэжькIэ. ГъэшIэгъоныр Исмахьил ары. ЦIыфмэ аIощтым щыщынэзэ, чылэм ажэ
зыдегъафэ. Ныомрэ сэрырэ къытаIолIагъэр зэхихыгъэба!.. Олахьэ гъэшIэгъоным хъурэр. Ащыгъум Дамыкъо
Шъалихьэ зыфэе дэдэр къыдэхъугъ.
- Шъугу къешъумыгъау, нан,- Джамболэт къызеIом, Къымчэрые игупшысэхэр зэпигъэугъэх.- СэкIожьы, тат, сэ ащыгъум.
- Тыгу къеуахэрэп, Джамболэт,- Кулацэ джыри гъыныр къыригъэжьэжьыгъ.- ТыпфэгушIо, нынэ. Дэгъуба
угу къыбдеIэу аущтэу узыкIэхъопсрэр зэрэбгъотыжьыгъэр. Исмахьилэ лIыжъ тынч. Хьанифэшъ, уянэм фэд,
дэхэ Iаджи къыуаIуагъ, ищыгъу-пIасти пшхыгъэ, агу хэмыгъэкI. Тэри тызщымыгъэгъупш.
- КъакIозэ шIы, Джамболэт,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Къымчэрые ышъхьэ къыIэтыгъ.- ОкIожьымэ,
гъогумаф. Исмахьилэ ыIорэм ублэмыкI. ТхьамыкIэм
ижъышъхьэ гъашIо. Ау къыосIощтыр ары,- Къымчэрые
ычыишъхьэ зыгорэ тенагъэу зэшIуитхьалыкIэу къыщыхъугъ,- зыгъэ джумахьым щысIогъагъэр зыщыгъэгъупш, сыхэукъогъагъэкIэ сенэгуе...
Унэм Джамболэт зекIыжьым, лIыжъымрэ ныомрэ
зэдэмыгущыIэхэу бэрэ щысыгъэх. Бжыхьэ ощхыр Кулацэ ынэпсмэ афэдэу зэпымыоу къещхы, жьыбгъэм шъхьаныгъупчъэ апчым къытырырегъапхъэ.
- Джары, лIыжъ, мыхъунэу зыхъурэм къыохъулIэщтыр. ШIу ошIэ пIозэ, хьайнапэ чылэм зыдэпшIыхьажьыгъ. Армырми Дамыкъор къыпфэшIугъэп.
- Ныо, ащ сигъапэрэп сэ. Унэрыт Къымчэрые зэрэмыделэр чылэм ешIэ. Ежь Дамыкъоми зэхешIыкIы. Сэ
сызгъэгумэкIырэр Джамболэт. Ахэзэгъэна шъуIуа?
- ГукIэ ыштагъэшъ, ахэзэгъэщт.

--- Page 474 ---

- Олахьэ дэгъугъэм,- Къымчэрые джыри къэтэджыгъ, джэхэшъогур рикIукIэу регъэжьэжьы.- МодыкIэ
зидзэу, мыдыкIэ зидзэу хэтына, лIы хъугъэ. ТыкIэ къаигъэу
ащ фэдэ кIалэ слъэгъугъэп сэ. Ау, ныо, сIогъагъэ пIожьын, макIэ шIэн, бэ шIэн джумахьым щысIогъагъэм
ишъыпкъапIэ къызычIэмыщыжьрэм.
- А лIыжъ, хъугъэ, ыуж икIыжь, емыкIу нэмыкI хэпхыгъэп, уисабыймэ яплъ, ори зэплъыжь.
- Сэ сIощтыр сIогъахэ, ныо. СырыкIэгъожьрэп. Исмахьилэ тхьамыкIэм ихьэ сыкъешхы, ыгу сфыхэгъэкIыщтэп. ЕтIани Джамболэт гукIэ рэхьатыжьыгъэмэ, сыда
сыкIыхэуIожьыщтыр. ЩэрэIэх зэщыгушIукIыхэу. Ащ паий
Дамыкъор тхьамыкIэ хъущтэп. Ау ицIэпIагъэ ыгъэкIощтэп, Iулъ тIэкIури къыIуигъэзыщт.
Сыд фэдизэу Унэрыт Къымчэрые къызхимыгъэщыгъэми, Джамболэт тэджи, Тырку Исмахьилэ дэжь зэрэкIожьыгъэр ыгу къео. Мафэ кIорэп игугъу ымышIэу. Анахьэу ащ зегупшысэрэр бжыхьэ чэщ кIыхьэхэр ары.
КъэбарыкIэм чылэр рыгущыIи уцужьыгъэ шъхьакIэ, ежь
щыгъупшэрэп. ЗэкIэми янэрылъэгъоу Дамыкъо Шъалихьэ къызэрэтекIуагъэм кIуапIэ къыритрэп. А Iофым
зэрэхэхьагъэмкIэ кIэгъожьэу къызыщыхэкIрэм, зыфимыдэжьэу зыфэгубжыжьы, гум теIункIэшъ, ышIагъэр
тэрэзэу елъытэ.
Зыпчэдыжь гуапэм зэрихьэу Къымчэрые щагум
дэкIи, урамым техьагъ. Ячэунэз кIэрытэу кIозэ, ымышIахэу Исмахьилэдыхэм адэжькIэ рекIокIыгъ. Щагур зэгъокIы. Дэт шIагъо щымыIэми, къэбзэ-лъабзэу зэIыхыгъэ.
Пхъэ зэпыупкIыгъэ шIукIаий гъушъапIэм чIэлъ, тезэч Iатэм
ышъхьэ зэрэижьыгъэу къыгот, джыри хэIагъэгохэп. Бгъэнышъхьэ конэу унэм пэмычыжьэу щытым ичыи фыгъэ
натрыфышъхьэ гъожьыхэр къыдэщых. Унэпчъэ ихьагъу
дэпкъым натрыфышъхьэ заулэрэ щыбжьый блэрырэ
пылъагъ. Зэрыджэ Iэрам плъыжьыбзи къахэщы. Чэт огу
заули гъушъапIэм чIэс. "ТымышIахэзэ, Исмахьилэ унэгъо
шIагъо хъужьыгъэ" Къымчэрые ыIозэ, пчъэр Iуихыгъ.
Унэм зэрихьагъэм лъыпытэу лы жъэрымэ къеугъэти, щхыпцIыгъэ. Зымафэ Тембот Дамыкъо Шъалихьэ
риIуагъэу зыфиIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
- Къеблагъ, Къымчэрый, къеблагъ,- Исмахьилэ зэкIэупсыхьажьыгъэу къэтэджыгъ.- Моу джыдэдэм ныомрэ сэрырэ уигугъу тшIыгъагъэ. Джары зигугъу ашIырэр
пчъэшъхьаIу тес зыкIаIорэр. Къаштэ, ныо, къаштэ, хьазырмэ. Олахьэ, Къымчэрый, дэгъоу укъырихьылIагъэм.
Джамболэт исыгъэмэ, къэзгъэчъэщтыгъэ.
- ЕтIанэ, Хьаниф, сыдэу шъухъура? - Къымчэрые
пхъэнтIэкIум зытегупсафэкIэ, къэупчIэ.- Сышъоплъышъ,
шъуишIугъо.
- Тхьам ишыкуркIэ, уезэгъыщт,- Хьанифэ Iанэр къыштэзэ.- Шъоры? Шъо сыдэу шъущыта?
- Тэри джа тызэрэшъулъэгъу, ныомрэ сэрырэ тызэдыргъышъ тис.- Лы гъэжъагъэм пахъэр къытырихэу Хьанифэ къышти, Iанэм пIастэу къытырилъхьагъэмэ къахиIугъ. ЗыщыхэIанхэм, Исмахьилэ къеIо:
- Дамыкъо Шъалихьэ шкIэ горэ ыукIыгъэти, зытIэкIу
кIалэмэ къаритыгъагъ, тигъэтхъагъ.
- Олахьэ дэгъум,- Къымчэрые зытIо-зыщэ зыхаIэм,
къыщытхъугъ.- ЛыкIэ дэд.
- Тембот мыщ щыщба къыхьыгъэр? - Хьанифэ къэупчIагъ.
- Мыщ щыщи щымыщи къыхьыгъэп.
- Сыда, къыритыгъэба Дамыкъом?
- Къыритыгъ, ау тиделэ пшIэрэба зэрэщытыр,-
Къымчэрые щхы фэдэу зишIыгъ,- шыл тшхырэп тэ ыIуи,
къыIихыгъэп.
- Ащ фэдэ ашIа, синынэгущ,- Хьанифэ ыгъэшIэгъуагъ.-
АщкIэ Джамболэт пыпIухьан щыIэп. Сыд ыгъотыгъэми,
шIобылым, тыфэраз. Ащ фэдэу къычIэкIын Iоу тшIагъэп.
КIэлэ чан, арба, лIыжъ?
- Ары,- Исмахьили игуап.- Ащ фэдэу ущымытэу
ущыIэн плъэкIыщтэп джы. Къымчэрый, къыосIоныр ошIа
ТемботкIэ, имыщыкIагъэу кIалэм пэоубытыщэ. Узэфэныр дэгъу, ау зыщищыкIагъи щыI, зыщимыщыкIагъи щыI.
КIырэрэплъба тэтыем!.. Тембот кIэлэ дэй сIорэп сэ,-
ошIэ-дэмышIэу куоу зэрэхэхьагъэр зыдишIэжьзэ, кIелъэшъужьы,- боу кIэлэ бэрчэт, къыпфалъэгъункIэ ялый
зыфаIорэм фэд. Ау унэгъо IофкIэ къызщыогъэгугъыщэ.
ЩыIэри щымыIэри зэхишIыкIынэу, тхьам ыIомэ лIы хъугъэ, ужэкIэ-пакIэ къыхаплъэу щэрэмыс.
Зэхихырэр зэригъэшIагъорэр къызхимыгъэщэу
Къымчэрые Исмахьилэ къыIорэмэ ядэIу. А лIыжъыр

--- Page 475 ---

ицIыкIугъом щегъэжьагъэу ешIэшъ, ащ фэдэхэр ыжэ
къыдэкIхэу зэхихыгъэп. Ныбжьи былымыпсэкIэ еплъыгъэп. ЛэжьэкIожъ тхьамыкIэу игъашIэ къехьы. Ылъакъохэр фэмыхьыжьми, джыри мэIахъо. Сыда къэхъугъэр ащ
фэдизэу лы такъырэу къыфахьыгъэм кIэгушIунэу, иIоф
ащ нэсыпагъа джы? Хьаниф, Хьаниф шIэ?.. Сыдэу шIэхэу
ныом къыдэуджэу ригъэжьагъа Исмахьилэ? Хъунэп ар,
хъунэп...
- Олахьэ, Исмахьил, сымышIэрэ кIалэм пэсыубытырэр, сыда сэ къысщыгугъынэу фэсшIэщтыр, шыку
фызэкIэсшIэнэу сиIэп сыдэп? Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ,
ышъхьэ фэлэжьэжьы, зеIыгъыжьы. Сыд анахьэу узэрэщыгугъыщтыр?
- Сэ сызыфаер, моу тIэкIу нахь згъэIэо-лъаомэ сшIоигъу. Мыхъуми, ишъэогъуба, Джамболэти кIырыплъын.
- Адэ ары, лIыжъ,- Хьанифи къыхэгущыIэ,- учырэкIо
къодыекIэ ущыIэн плъэкIыщтэп, умыIэо-лъаоу. Моу гъунэгъу къэзэкъмэ уахахьэмэ, былымыр яхъой. Мыгъэрэ
кIымафэ лы тыщыкIэщтыгъэп, къэгъотыжь о, гум икIодагъэр.
- Е-е, Хьаниф, Хьаниф, а къебгъэжьагъэр хъухэщтэп,- Къымчэрые ымыдэу ынахэ зэхигъэхьагъэ.
- Ащ фэдэ делагъэхэр, ныо,- Къымчэрые зэримыдэщтыр Исмахьилэ псынкIэу къыгурыIуи, ныом фэгубжыгъ,- къапIоу джынэкъэуж зэхэсэмыгъэх, сыд емыкIуа
ар!..
А Iофыр джащ щаухыгъ. ЛIыжъитIур щэсыфэхэкIэ,
кIалэмэ арыгущыIэжьыгъэхэп. Къымчэрые ыбгъэгучIэ
Хьанифэ игущыIэхэр чIэлъых. Исмахьили къыIуагъэхэри
щыгъупшэхэрэп. ИгумэкI джыри зы гумэкI къыхэхъо.
Къэтэджыжь шIоигъу шъхьакIэ, зыкъаригъэшIэнэу фаеп.
НэкIмазэу къэблагъэрэр къызщихьащт мафэр къалъытэу
заулэрэ щысыгъэх. Дамыкъо Шъалихьэ янэу зылъакъохэр пылIыкIыгъэр зэрэмыхъужьыщтыр Iэзэ лIыжъэу къалэм къыращыгъэм къызэрариIуагъэми рыгущыIагъэх.
НэмыкI къэбархэми анэсыгъэх. Къэбар мыухыжьыр зышIэрэр Хьаниф. Непэрэзымафэм узэригъэдэIун иI.
Унэрыт Къымчэрые ащ нахьыбэрэ щысыжьышъущтыгъэп. Гъэрэ фэмыдэу Тырку Исмахьилэ иунэу фэкIэщыгъоу зэрыхьэщтыгъэр джы моу хымэ дэдэу къыщэхъу. ЛIыжъэу ыпашъхьэ исыри илъэсым щыщэу мэзихмэзиблэ шъофым зыдитыщтыгъэр арэп. ЗыIэ кIыхьэхэр
зыбгъэгупэ зэблэдзыгъэу хьаку фабэм кIэрыт Хьаниф
нэмыIэмэ, ащ зи пиIухьажьрэп. Лы жъэрымэр унэм итми,
чъыIамэр рехэу къышIошIы. Шъхьэм имыкIрэр Джамболэт. ТIэкIу шIэ къэсми, къелъадэ. Джамболэти нахьыпэм
зэрэщытыгъэм фэмыдэу къызыкIыщыхъурэр ышIэрэп.
Щымыщэу химылъагъощтыгъэхэр къыхэхьагъэмэ еIо
шъхьакIэ, ащ фэдэ джырэкIэ хилъагъорэп. Зы пчыхьэ
блэкIрэп чыракIо къикIыжь зыхъукIэ, ядэжь къимылъадэу. Хьау шъыу, зэрэщытыгъэ къабз... ЗэхъокIыныгъэу
фэхъугъэр зы: нахь чэф, нахь нэгушIу...
Къымчэрые къэтэджыжьыгъ.
- Щысба, Къымчэрый. Сыда укIожьыми пшIэщтыр? -
Исмахьили зыкъиIэтыгъ.
- Икъунба сызэрэщысыгъэр.
- Боу, Къымчэрый, тыбгъэтхъэжьыгъэм,- Хьанифи
хьакум къыкIэрэкIы,- къэбар Iаджи зэхэтхыгъэ,- етIанэ
псынкIэу Исмахьилэ зыфегъазэшъ,- Къымчэрые оркIэ
огугъа, лIыжъ. О уздэтIысрэм тэджыжьыкIэ щыпшIэрэп
шъхьакIэ, мыщ унагъо иI, ныо цIыкIу гори иунэ ис. Тыбгъэтхъэжьыгъ, Къымчэрый, тыбгъэтхъэжьыгъ.
- Оры, Хьаниф, тызгъэтхъэжьыгъэр, уил гъэжъагъэ
IэшIу-IэшIоу счыишъхьэ телъ.
- Укъыщымытхъу, укъыщымытхъу, Къымчэрый,
джыри илэпс шIыгъэ уешъуагъэгоп,- Исмахьилэ ынэкIу
зэлъагъэхэр нахь зэхигъахьэзэ мэщхы.
- Зи, лIыжъ, мэл пщэр горэ лIы фэдэу къысфэукIи,
лэпс къышъуфэсымышIымэ шъулъэгъун,- джыри Хьанифэ лы Iофыр ыжэ дэкIрэп.
Шъэогъум Исмахьилэ къэлэпчъэжъыем нэс дэкIотагъ. Бгъэнышъхьэ унэмэ, чъыг къутамэмэ ателъ ос псышъо пIокIэ тIэкIум яплъызэ, къыIуагъ:
- Олахьэ дунэе цIынэ Iаем.
Зи ащ къыпимылъхьэу Къымчэрые къэлэпчъэжъыем зыдэкIыжьым:
- Тхьашъуегъэун,- ыIуагъ.
- Къымчэрый,- Исмахьилэ лъыджагъ,- ныом къыIуагъэхэмкIэ емыкIу фэмышI. ПшIэрэба ахэр зыфэдэхэр,
Iаджи аIо. Ахэмэ аIорэм уядэIущтымэ, емыкIубэ къэпхьын.
Бзылъфыгъэм иджэнакIэ икIыхьагъэм фэдиз иделагъ.

--- Page 476 ---

- Ары аIорэр,- Къымчэрые чэунэзым дэжь къыщыуцуи,- ау ар зэкIэми афэгъэхьыгъэкIэ сыгугъэрэп,-
етIанэ тIэкIу щыт-щыти.- АIомэ адэмыIори хъугъэба.
КIалэхэр плъырых, делэх, гъогу пхэндж зэрэтехьащтхэр
пшIэщтэп. Зыгорэм иш шэхъогъум, ичэм Iэхъогъум къыпаутыныр пшIэрэба адыгэмэ зэрашIолIыгъэр. Сэ сшъхьэкIэ ар лIыгъэу слъытэрэп.
- Шъыпкъэ, Къымчэрый, шъыпкъэ,- чэунэз лъагъор
зэлъызыIыгъэу IукIыжьрэ ныбджэгъум Тырку Исмахьилэ кIэлъеIо, къэгъэзэгъум къохьажьыфэ кIэлъэплъэ,
етIанэ мыгузэжъуахэу къэлэпчъэжъыер регъэтыжьышъ,
хьылъэ-хьылъэу зихьызэ, къегъэзэжьы.- ЛIы гъэшIэгъон
мы Унэрытыр, зыгорэм тенэгуикI зэпытызэ къехьы.
Бэщыр ыкIыбыкIэ щагъэу Унэрыт Къымчэрые зыгорэм зэрегупшысэрэр пшIэнэу ядэжь мэкIожьы. Ежь нэмыкI урамым цIыф тетэп. Уашъор къегъолъэхыгъэу Адыгэхьаблэ шъхьащылъ.
18
ЦIыфмэ зэлъагъэшIагъоу, тIэкIуи ыгъащтэхэу чэщым
осышхо къесыгъ. Адыгэхьаблэ дэт унэ фыжь цIыкIумэ
узяплъыкIэ, къычIэмыщыжьхэу чIигъэсэягъэхэу къыпшIошIы. Пчэдыжь рэхьат. Тыгъэ нэгуфыр бгы чапэм къыкъоплъы, инэгушIуагъэ дунаир зэлъегъэнэфы. Къутэмэ
фыжькIэ аIэ щэигъэу чъыгхэр жьым хэтых. Чылэр Iугъо
псыгъо рэхьатыбэкIэ ос чIэгъым къычIэущыжьы.
Нычэпэ осым апэрэ лъагъор хэзыщыгъэр Темботрэ
Джамболэтрэ. БгырыпхыпIэм къэсэу ос шъэбэ псынкIэр
пхыратхъузэ, чыракIо кIуагъэх. Дамыкъо Шъалихьи зыпыутхыпкIыхьажьэу шэщым чIэт. Азмэти мэкъу хьынхэр
зэрехьэ. ШаIом датIупщхьэгъэ шымэ осыр аулъэгоу хэцэкъыкIых, пэхъэ шхъуантIэр къашъхьащехы.
IофшIэныр заухым, Дамыкъом къариIуагъ:
- ТипчъэIупэ ос ттхъугъэмэ дэгъугъэ.
Джамболэт ар зызэхехым, ынэхэр къилыдыкIыгъэх,
Дамыкъомэ адэжь гукIэ зидзыгъ. Нэм кIизыбзэу зидэнэ
шарыф быбатэу къычIэуцорэр Дарихъан. БэшIагъэ зимылъэгъугъэр. Янэжъ сымаджэ зыхъугъэм щегъэжьагъэу зыдэкIожьырэ шIагъо щыIэп. Ныом кIэрысэу мафэхэр егъакIох. Загъорэ янэшмэ адэжь кIоу алъэгъу, ау
Джамболэт зыкIи IэкIэлъагъорэп. ПчъэIупэм изакъоп,
яурам осри фитхъунба, Дарихъан нэ закъокIэ теплъэнэу
ерэшIи.
Сыд рагъэIона нэбгырищым, загощи, пчъэIупэ осыр
зэлъатхъоу рагъажьэ. Чырбыщ унэшхом зи къикIрэп.
Загъорэ Джамболэт шъхьаныгъупчъэмэ афычIэплъы
шъхьакIэ, зи Iуилъагъорэп. Азмэтрэ Темботрэ ашъхьэ
къамыIэтэу етIупщыгъэу осыр атхъу.
- Арэп, шъуитIо шъуихьисапыр сыда, жьы зыIужъугъэхьащтба сэIо? - ареIо.
- Ей, къэф, къэф,- Азмэт шъхьэр къымыIэтэу,- тыпылъын тлъэкIыщтэп. Алахьэм ащ нахьрэ къин къытферэмыхь.
Унэпчъэшхоу Джамболэт зыгъапэщтыгъэр къызэIокIышъ, Дамыкъо Шъалихьэ пхъэнтIэкIу шъабэр ыIыгъэу
къекIы, пчъэ ихьагъум исэмэгубгъукIэ егъэуцу, егъэзэжьышъ, бэ темышIэу янэ ыIаплI илъэу къырехы, пхъэнтIэкIум тырегъэтIысхьэ. Лъакъом щегъэжьагъэу бгъэгупэм нэс джэдыгушхокIэ еуцухьэ. Шъхьэтехъо къолэнышхо техъуагъэу Дарихъани унэм къикIи, осытхъумэ къахэплъагъ, етIанэ янэжъ готIысхьэшъ, зыгорэхэр риIохэу
тIэкIурэ щэсы. Дамыкъом хьанцэшхомкIэ осыр бгъуитIукIэ зэретэкъокIы. Ос сапэр щагум щэутысэ, ос тIуакIэм
къыдэщыжьхэрэп. Къакъыр кIыхьэу урамым пэIулъэшъуагъэм лъагъор фыхафы.
Дарихъан къызыщэлъэтышъ, шъхьэтехъо къолэн
кIыцэхэм зыратэкъухьэу ос Iэбжыб къештэ, янэжъ фехьы, ригъэлъэгъузэ, мэщхы. Ныоми, IэлъэныкъокIэ осыр
Iехы, щэгушIукIы. Джамболэт зыкъаримыгъашIэу афычIэплъы. Дарихъан инэплъэгъуи мыдырэм инэплъэгъуи
ошIэ-дэмышIэу зэтефэх. Ау псынкIэу Дарихъан ятэ дэжь
Iолъадэшъ, реIо:
- Тат, сэри тIэкIу сэгъэтхъу, нанэ хъун ыIуагъ.
- КъыIых Азмэт, пшъыгъэкIэ сэгугъэ.
- Сэрэп пшъыгъэр, Джамболэт тауж къенэ.
- Пшъэшъэ Iофэп мыр,- Джамболэт хьанцэр къыритыгъэп. Дарихъан ынитIу зыфэдэр джыры ныIэп блэгъэ
дэдэу Джамболэт зилъэгъугъэр. Нэ шIуцIэ нагъомэ гушIофэ фабэр ачIэфэжьрэп. IупшIэ пщэр хъураехэр нэ19 Заказ 078

--- Page 477 ---

кIушъхьаплъым декIух, ахэмэ нитIур захэплъэгъожьрэм,
зыфэдэ къэмыхъугъэ пшъэшъэ дахэ уапашъхьэ къеуцо.
Зэ хьанцэр фищэи шIоигъуагъ шъхьакIэ, ныом дэжькIэ
плъи, гъэрекIо гъогу урамым зэрэщыIукIэгъагъэр гум
къэкIыжьыгъ. Ары шъхьакIэ, ныом ымыдэ Iоф хэлъыгъэп. Ыкъо иос тхъукIэ еплъышъ, тэтэркон пIонэу щыс.
- Уа, сыдэу хьарамха мыхэр,- Дарихъан ыIуи, къыIукIыжьы фэдэу зыригъэшIыгъ. Ардэдэм Джамболэт зычIэт
къужъэе чъыгым ечъалIи, зэрэфэлъэкIэу ыгъэсысыгъ.
Осэу къыпытэкъурэр Джамболэт зелъэгъум, кIэбгъулъыгъ, хьанцэри осым къыхинагъ.- Джары шъуифэшъуашэр, Джамболэт,- апэрэу ыцIэ къыриIуи, хьанцэр ыпхъотагъ.
- Дарихъан, къаштэ хьанцэр,- Джамболэт пшъашъэм ыпашъхьэ иуцуагъ.
- Остыщтэп.
- Шъалихь, мыдэ Дарихъан ышIэрэр, хьанцэр къыситыжьрэп.
- А Iиманцыз, ори,- ныор Дарихъан къеджагъ,- ет
джыдэдэм!
Хэт ыIорэми пымылъэу Дарихъан осыр ытхъунэу регъажьэ. Ос хьанцэ ыIэт къэсми, нахь зэкIаплъэ, ынэкIушъхьэмэ къахехы. Ос тIуакIэм ишъхьэтехъо къолэн дахэ
къыдэщы.
- Зи емыIу, Джамболэт,- Дамыкъом еIо,- модэ къакъырым чIэлъын фае, къычIэх.
Къакъырым кIонэу Джамболэт зежьэкIэ, Дарихъан
хьанцэр къыретыжьы:
- Ма, ма, осэтыжьы,- Дарихъан хьанцэр осым къыхини, янэжъ дэжь чъэжьыгъэ.
IофшIэныр зыщаухыщтым, Шъалихьэ янэ зыдэщыс
лъэныкъомкIэ плъагъэ, Iэ къызэришIыгъэр ылъэгъугъ.
- А сикIал, сихьажь унэм, сыбгъэтхъэжьыгъ,- етIанэ
осытхъумэ адэжькIэ Гощсымэ плъэзэ,- кIалэхэр щай
емыгъашъоу дэмыгъэкIыжьых. НекIо, Дарый, къихьажь.
Азмэтдыхэр унэм ращэхи, Iэнэшхо горэм пагъэтIысхьагъэх. Къалмыкъ щаир, шыхьар щыбжьыир хизэу, къытырагъэуцуагъ. Iанэм темыфэжьэу хьалыгъури къытыралъхьагъ. Джамболэт зэрэгугъэщтыгъэр джыри зэ Дарихъан
ылъэгъужьынэу ары. Унэм есыфэхи, щагум къыдэкIыжьыфэхи гугъэщтыгъэ шъхьакIэ, IэкIэлъэгъожьыгъэп. Зыгорэ
шIокIодыгъэ фэдэу ыгу щытыгъ.
- Ащыгъум, кIалэхэр, щэджагъом ехъулIэу шэщым
шъукъекIолIэжь,- урамым къытехьажьхи, шэщым къызнэсыжьхэм, Азмэт кIалэмэ ариIуагъ,- сэ шымэ сахэхьаныгу. Шыгъожъым тымышIахэу кIымэфэгум къытишIагъэр гъэшIэгъоны - непэ-неущэу шыкIэ къытфилъфынэу
сежэ. Iаджи агъэшIэгъон кIымафэм хэлъфыхьагъ аIони...
Зэлъ! - дэIуагъэ, шэщ лъэныкъомкIэ лъэбэкъу заулэ
ыдзи, къызэтеуцуагъ.- Зыгорэ щыIэкIэ сэгугъэ. Зи зэхэшъухырэба?
- Шы щыщ макъэ стхьакIумэ къиIуагъэ фэд,- Джамболэт Азмэт ыуж ихьагъ.
- Джары, джары, Джамболэт, сэри къысэIугъэр,-
Азмэт елъэкIоны.
Шыгъор зычIэт шэщым ипчъэ зыIохьэхэм, Азмэт къызэтеуцуи, гушIоу кIалэмэ къяплъыгъ:
- КIалэхэр, шыкIэ тиI,- шэщыпчъэр къыIуихызэ,- моу
шъущытыгу шъо, армырмэ дгъэщтэщтых.
Джамболэт пчъэ гъуанэмкIэ зыдэплъым, шыгъом
зыгорэхэр риIомэ Iэ щифэзэ Азмэт дэгущыIэ. ШыкIэ цIыкIур кIэзэзэу янэ ыпашъхьэ ит.
- ТыкъакIо хъущта, Азмэт? - Джамболэт цIыкIу-цIыкIоу еупчIы.
- ШъукъакIу, шъукъакIу, кIалэхэр,- Азмэт шыкIэу
кIэзэзырэм ыпшъэ Iэ щефэ,- шъукъимыбэнащэу шъукъихь. Мыдэ мыщ шыкIэу къытфилъфыгъэр, мы шыгъожъри, мы шыгъожъым нахь мафэ Дамыкъом шы
иIэп. Шы къодыеп мыр, шы дышъ нахь. Мыщ къылъфыхэрэр зэкIэ Шъалихьэ зэрищэрэр шъошIа? Къырым хъаныр ары. Мыри шъулъэгъун зыримыщэкIэ.
ШыкIэ ныбэджэ лъэкъо кIыхьэ цIыкIоу щытым Темботрэ Джамболэтрэ еплъых. ЗэкIэми анахьэу агъэшIагъорэр шыкIэрэп, ар къэзылъфыгъэ шыгъорэп, Азмэт игушIуакI. Шыгъомрэ шыкIэмрэ яз зэплъыщтыр, Iэ зыщифэщтыр ышIэрэп. ЫIэхъомбэшхохэр чIигъэбзэ шы сэкур ежьы.
- Шъалихьэ ышIэгъагъэмэ, гушIони,- Джамболэт еIо,
шыкIэр къызэпеплъыхьэ.
- ГушIощт къодыеп, гушIуапкIи ытыщт нахь.
- НекIо, Тембот, гушIуапкIэр къэтэгъэхь, абасэ къытитми, лыеп.
19*

--- Page 478 ---

- Олахьэ сымыкIон уиш лъфагъэ сIоу...
- Сыд хэлъыр ащ, боу сыкIон!
- Зыми уиIыгъэп,- Тембот шхылъэм дэлъ мэкъум
хэплъэ, Азмэти зи къыIожьрэп, куахъор къештэ, кIэутэныр зэрегъэзафэ.
Джамболэт шэщым чIэкIынэу лъэбэкъу зэридзыгъэм лъыпытэу къыгъэм фэдэу къызэтеуцо:
- Муарыба Шъалихьи къэкIо,- пэгъочъышъ, реIо.-
Шъалихь, шыкIэ уиI, усэгъэгушIо, шыгъожъым къылъфыгъ.
- Алахьэм егъэпсэуи, алахьэм егъэпсэуи, бэшIагъэ тызежэщтыгъэр,- Шъалихьэ гушIом зэрихьэу шыгъожъым
екIуалIэ, ынатIэ Iэ щефэ.- Мы шыгъожъым сэ сызэригъэгушIуагъэм фэдизэу сигъэгушIуагъэу дунаим зи тетэп.
- Къырым хъаныр гушIон,- Дамыкъо Шъалихьэ ыгу
ыщэфымэ шIоигъоу Джамболэт къыхэгущыIагъ.
- Сыд Къырым хъан, мыщ фэдэ шыбз ащэу плъэгъугъа о? - Дамыкъом ыдагъэп.- Мыр хъубгапхъ. Сыдэу
уеплъыра, Азмэт?
- СшIэрэп, хъун фэдэу сеплъы. Къэхъумэ, теплъын.
- Теплъыщтэп, Азмэт, теплъыщтэп. Ар оIо зэпыт о,
къэбгъэхъущт. НекIох, шыгъор тэгъэгумэкIы. Егугъу,
Азмэт, IускIэ егугъу.
Шэщым къызчIэкIыжьхэм, Дамыкъо Шъалихьэ зыгорэ щыгъупшагъэу къызэтеуцуи, джыбэм иIэбэжьыгъ:
- Мыдэ, ма мы сомэр зэфэдэ шъушIы,- Азмэт къыфищэигъ,- гушIуапкIэ.
Дамыкъор зыIокIыжьым, сомэм зынэ тезымыхыщтыгъэ Джамболэт ритыгъ:
- Ма, къягъэукъу.
- ЧапчипшI зырыза, хьаумэ чапыч зырызэу ара? -
Джамболэт ынэхэр къилыдыкIыгъэх, ыIупшIакIэхэр
кIэзэзыгъэх.
- Моу къаштэ! - Азмэт къэгубжыгъ, сомэр Iехыжьы,
етIанэ нахь кIэжъукIыжьызэ.- Мыщ фэдэу ущымыт,
Джамболэт,- тIэкIу тырегъашIэшъ, Тембот реIо.- Ма, о
къягъэукъо нахь ар...
НэбгыритIур язакъоу къызэнэм, Джамболэт зиухыижьэу е зигъэмысэу зыгорэ къыIон Азмэт шIошIыгъ
шъхьакIэ, зи къыIуагъэп.

--- Page 479 ---

19
Псыхъом жэкIэ уикIышъунэу зэхъум, Дамыкъо Шъалихьэ мафэ горэм Темботрэ Джамболэтрэ мэзым пхъащэ кIонхэу ариIуагъ. Ежьхэр зыфэе шыхэр кIашIэхи, ягопэ дэдэу ежьагъэх.
Щэджагъо нэс мэзым къыхэтыгъэх.
Пчэдыжьыпэм фэмыдэу мафэр фэбэкIае къэхъугъ.
Чъыг къутамэмэ ателъ осмэ псы гъуаткIохэр къапэткIух.
Мэз чIэгъым чIэлъ осри нахь цIынэ къэхъу. Ос IашкIэкIэ,
угу къыбдеIэмэ, уджэгун фэд зыщаIорэ маф, къызэрэпштэу осыр зэхэчъыхьэ.
- Арэп, Тембот, сыкъыоупчIын сэIо шъхьакIэ, сщэгъупшэжьы,- жэм пхъэ рашIыхьэзэ Джамболэт къэупчIэ,-
шъыпкъа Максим Ермэлхьаблэ щалъэгъугъ зыфаIорэр?
- Сэри зэхэсхыгъэ, ишъыпкъапIэ сшIэрэп.
- О хэт къыозыIуагъэр?
- Татэ ыIоу зэхэсхыгъэ.
- Къымчэрые нахь ышIэщт.
- Ари щыгъозэ дэдэп, зылъэгъугъэм еупчIынэу гъунэгъу чылэм кIогъагъэ шъхьакIэ, цIыфмэ ахэтэу бэдзэрым
щыслъэгъугъ къыриIуагъ нахь, ышъхьэкIэ IукIагъэп.
- Къызэрэдэмыхьэрэр чылэм?
- КъатIупщыжьыгъэу ышъхьэ фитмэ къыдэхьан.
- Къымчэрые Iаджи гушIуагъэщтын?
- МыгушIоу, ащ нахьрэ Iоф имыIэу Ермэлхьаблэ тIо
кIуагъэ. ИнэIуасэ горэм дэжь Iухьэгъагъэти, ащи ымышIэу
къычIэкIыгъ. Къалэр инба, чылэм фэдэп.
- Ары аIуагъ,- Джамболэти къыдырегъаштэ, етIанэ
къеIо.- Макыжъым фэдэ горэ ылъэгъугъэщтын а зылъэгъугъэу зыIуагъэми. Азмэт дэгу Максимэ зыщишIэрэр
сшIэрэп, игугъу ешIы зэпыт.
- ЫмышIэу, кIымэфэ реным зы унэ зэдисыгъэх.
- Ащыгъум Азмэт дэгуба бзэгу зыхьыгъэр?
- Ащ фэдэхэр Азмэт емыIуалIэх.
- ЕсIуалI-есымыIуалIэми, уанэIу кIэтыр ары уишъэф
зышIэрэр,- Джамболэт кIэпсэшхор пхъэ кухьэм шъхьапыредзы.- КъызгурыIон слъэкIрэп Азмэт дэгу зыфэдэр.
Зэ гущыIэрые зыкъытфешIы, зэ ынэжгъ зэIегъахьэшъ,
дымыIу къэхъу, зэ Дамыкъо Шъалихьэ къытфеубы, зэ
къытфыщэтхъу.

--- Page 480 ---

- Азмэт сэ Iае сфеIолIэщтэп,- Тембот еIо жэ чIэгъым
чIэлъ кIапсэр къычIилъэшъузэ,- лIы дэеп, хьалэлыжъ.
- КъепIолIэнэп, шъузэфэдэгъумэ.
- О къызэрэпфыщытым фэдэу сэри къысфыщыт,-
Тембот Iужъу-Iужъоу мэщхы,- сшIэрэп ар зыкIапIорэр
нахь.
- Умыщх, умыщх, сэ сымышIэу щытэп ар. ШъузэфэмышIумэ, шъузэIушъэшъэщтэп мафэрэ.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр.
- СIорэр сшIэзэ сэIо, сыделэп сэ.
- Мыщ фэдэу, Джамболэт, гуцэфэшIылэу ущымыт.
- Сэрэп щытыр, оры нахь.- Джамболэт ошIэ-дэмышIэу къэгубжы.- ЗэкIэми сагъэцIыкIумэ ашIоигъу, ау
хэти ыкIыб сыкIоу сыдэуцощтэп, ар зэгъашIэ! - ынэхэр
къырегъэкIых, ыIупшIакIэ мэкIэзэзы, кIапсэр ныкъопхэу
зэпегъэу.- Ащ фэдэу улI дэгъумэ, Къымчэрыекъор, зымафэ сомэм пае Азмэт дэгу къызысфэгубжым, зыуудэгоу укIыщытыгъэр? Ари имыкъоу сомэр IэкIэппхъоти,
учъагъ къябгъэукъонэу.
- Сыд сIоныя, Азмэт къыуиIуагъэр пфэшъуашэу
къыуиIуагъэмэ.
- Ара ори къысапIорэр? - Джамболэт нэ IаекIэ шъэогъум еплъы.- СшIагъэп, Тембот, ащ фэдэу укъычIэкIын Iоу.
- Зытетыр къыосэIо.
- Сыд къыздапшIэрэр?! - Джамболэт обзэгъур ыIэдакъэу Тембот ыпашъхьэ къелъадэ.- КъаIо джыдэдэм!
- Арэп, сIонэп сIуагъэ, таущтэу зыкъысфэпшIыра?! -
Темботи мыгузэжъуахэу зыкъызэрегъэзэкIы.
КIэлитIур зэплъых, къызэплъыжьых. Зи зэраIорэп.
Джамболэт губжыгъаешъ, ынэхэр къелыдыкIых. Зэ нахь
ины, зэ нахь цIыкIу мэхъух. Къыздизыгъэр ымышIэу мэзым къыхэтэджыкIыгъ пIонэу джэгъогъунэкIэ къеплъы.
ЫлъэкIмэ, обзэгъумкIэ къеонэу къышIошIы. Ныбжьи
Джамболэт ащ фэдэу кIэзэзэу ылъэгъугъэп. ЗыгубжыкIэ
е зыгорэм кIэлъэIу зыхъукIэ, ыIупшIакIэхэр зэрэкIэзэзыщтыгъэхэм фэмыдэу джыдэдэм ыIэпкъ-лъэпкъыхэр мэкIэзэзых. ТIэкIу шIэ къэсми, зимышIэжьэу зэрэхъурэр
ынэмэ къакIэщы.
- ПшIэрэ щыIэмэ, къаIо джыдэдэм! - Джамболэт
шъэогъум жэхэкIуатэ.

--- Page 481 ---

- Хъугъэ, шъхьэр умыубатэ,- Тембот пхъэ кухьэмкIэ зигъэзэжьрэм, Джамболэт ыкIыб къебанэ.- КъэпIощтэп ара?..- Джамболэт ыцэлышъхьэ зэрэшхы.
- Зэ сауж икI,- Тембот къыпымылъэу Джамболэт
къызпедзы.
- Олахьэ обзэгъушъхьэ уисымышIыхьэмэ!..
Тембот псынкIэу зыкъызэрегъэзэкIышъ, обзэгъур
IэкIеуты. Ащ пае къымыгъанэу Джамболэт шъэогъум
зыжэхедзэ, Тембот IитIукIэ зыкIэретхъышъ, Джамболэт
осым хедзэ, къызщэлъэтыжьышъ, зыкъыжэхидзэжьынэу
зежьэрэм, зэкIеубытэшъ, ылъакъохэр пIэтIэраохэу ос
кIыIум щеIыгъы.
- Хъугъэ, Джамболэт, ащ щыуцу,- зетIупщыжьым,
шъхьэкIэ къеуагъ.- Арэп, узэкIокIыгъа шъхьэкIэ уоу! -
Тембот Iаби, пхъэ IаплI псынкIэ пIонэу Джамболэт къыпхъуати, чъыг лъапсэм ридзагъ.
Тембот ыпэ лъэу къичърэр Джамболэт зелъэгъум,
къызщылъэтэу зыкъыжэхидзэжьыгъэп. Зэ къызэкIэщтагъ. Къызэтэджыжьым, зыпыутхыпкIыхьажь фэдэу
зишIыгъ. Зышъхьэ дэзгъэзыий, зыпэ ос чъыIэ тезылъхьэгъэ Тембот еплъ-еплъи, чылэ гъогум техьажьыгъ.
- Тэ укIора? - Тембот ышъхьэ дэгъэзыягъэу лъыджагъ.
- Тэ сыкIора, сэкIожьыба,- Тембот къызэрэлъыджагъэр Джамболэт игуапэу къызэтеуцуагъ.
- Къэгъази, пхъэр итэгъэпхыхь.
- Къэзгъэзэщтэп.
- Къаигъэ умыхъоу къэгъаз.
Джамболэт имысагъэ зыдешIэжьышъ, ыгу къызэхэхьэ. Ау нахьыпэм фэдэу ынэпс къэкIожьрэп, зызэтыреIажэ. Зи ымышIэгъахэ фэдэу къегъазэшъ, зы гущыIи
къыжэдэмыкIэу Тембот пхъэр дырепхыхьэ. АшIэщтыр
зашIахэкIэ, пхъашъхьэм тетIысхьажьхэшъ, къежьэжьых.
Щэджэгъо тыгъэм ижъобгыпI. ТыдэкIи къыщегъэжъу. Осыр зытежъукIыгъэ чIыпцIэм жэ лъэгур зынэсрэм, акIуачIэ зэрэрахьылIэрэр къырыпшIэнэу шымэ атхыхэр къырагъэпшых, алъакъохэр рагъанэх. Тембот жаплIэм дэс, Джамболэт жакIэм пыс.
Псыхъо нэпкъым къызнэсхэм, Тембот пхъэ кухьэм
къепкIэхыгъ. Пхъэ кухьэм готэу Тембот ямылъэшэкIэу,

--- Page 482 ---

шыхэр ыгъэгузажъохэзэ, нэпкъ чIапцIэм жэр тыраригъэлъэшъугъ.
КIэим дэтыгъэ щыIэп. КIэлэцIыкIу заулэ псы дэчъэх
щэнджым чынэ щешIэх, лъэрычъэм щытетых. Ахэмэ
алъэныкъокIэ Тембот плъэзэ, Джамболэт икуо макъэ
къэIугъ:
- Тыпхырэзы, Тембот!
Плъэмэ, псыхъом икуупIэ, мыл гузэгур ушъуашъоу
елъэгъу, шыхэри пхъэ кухьэри пхырэзых.
- Шыхэр чIехьэх! - Тембот щтагъэу къызэтеуцо.
Джамболэт икъэптан зыщедзышъ, псы чъыIэм зыхедзэ. Апэ сэмэгу шым ипостромкэхэр къыпехых, шыбгъэпхыри къетIатэ, адырэ шыри къыкIетIупщы.
- ШIэх, Джамболэт, шэщым чъэ! - Псыныбэм къыдэлъэдэгъэ Азмэт къеджэ.- Унэр гъэплъыгъакIэ,- ятIонэрэ шыр къеубытышъ, ащи псыр къыпычъыми, ытх зыредзэшъ, Тембот къыпымылъэу Джамболэт ыуж елъадэ.
Пхъэ кухьэр мылым зыщыпхырызыгъэм дэжь лIы куп
къыщызэрэугъоигъ. ШиплI къыIуагъэзыхьагъ. ХьакъурэжымкIэ хэIабэхэзэ, жэ лъэгу къэгъэщыгъэмэ гъучIычыр ашIуадзагъ. Шыхэр пашIэхи, пхъэ кухьэм псыр пыжъожъоу къыхалъэшъужьыгъ.
- Къымчэрыекъор, мэзыр къэжъугъэкощынэу шъугу
хэлъыгъэмэ сшIэрэп, дэхэкIаеу къишъулъхьагъ,- лIымэ
ащыщ горэ къэсэмэркъэугъ.
- Адэ узыIабэкIэ, пытэ-пытэу уIэбэн фае, армырмэ,
сыд пхъащэ узыфэкIощтыр,- Азмэт шыхэр жэм кIишIэхэзэ, Тембот ычIыпIэ джэуап къытыжьыгъ.
- Мыщ фэдиз пхъэр шитIум къызэрэхащыгъэр,- Дамыкъо Шъалихьэ пхъэ кухьэм щэгушIукIы, етIанэ Тембот
зыфегъазэшъ, еушъыи.- Хъун, ащ фэдизэу къэхъугъэ
щыIэп. ЛIитIу амышIэн шъушIагъэ, шыхэри псау, шъори
шъупсау. Модырэ икIыпIэмкIэ шъукъикIыжьын фэягъэ,
ар нахь щэндж.
- Ары тимурадыгъэр шъхьакIэ, шымэ тыгу ягъуи, ащ
нэс тымыкIоу мыдыкIэ тыкъэкIуагъ.
- Олахьэ кIэлэ чанэу къычIэкIыгъэм Джамболэт,-
пхъэ кухьэм иинагъэ зыгъэшIэгъогъэ лIыр къыщытхъугъ.
- Тырку Исмахьилэ ижъышъхьэм кIэлэ шIагъо ыгъотыжьыгъ,- Шъалихьи къыIуагъ.- Уеплъыми, къэошIэ

--- Page 483 ---

лIыгъэ зэрэхэлъыр. Шы Iори, ыпсэ фигъэтIылъыщт. Ащ
фэдэу шыкIэ бзаджэу Азмэт ыуж сэ цIыф сырихьылIагъэп.
- Тэ щыI ар? - джыри лIыр къыкIэупчIагъ.
20
Джамболэт зэрихьэгъэ лIыгъэр а мэфэ дэдэм чылэм
хиз хъугъэ. ЦIыкIуи ини рыгущыIэщтыгъэ. Гъунэгъу чылэми нэсыгъ. Мылым пхырызхи, ытхьэлагъэх зыIуагъэхэри къыхэкIыгъэх.
Къэбар лъапсэр зымышIэу, шъыпкъапIэм щымыгъозагъэр Дарихъан. Мыл чIэгъым чIихьэхи, ытхьэлагъэх
заIом, ыIощтыри ышIэщтыри ымышIэу кIыфыбзэ зэрэхъугъагъэр янэжъ зышIэрэр. Псаух аIуи нэмыкI къэбар къызяIум, Дарихъан ынэгушъхьэхэр мэшIо тэпым фэдэу
къызэкIанэхи, ынэ дахэхэр къызэрилыдыкIыгъагъэхэм а
ныо дэдэр щыгъозагъ.
Джамболэт сымэджэшхоу пIэм зэрэхэлъыр Дарихъан янэжъ шIоIофэп, зыгъэщтэн Iоф къыкъокIыгъэу егуцафэ. Армырми бэшIагъэ пшъэшъэжъыем зыдишIэщтыгъэр, шIошъ хъущтыгъэп.
Мэфэ заулэ хъугъэ Джамболэт зысымаджэр. Нахь
дэй мыхъумэ, нахьышIу хъурэп. Сымэджаплъэхэр фызэблэкIых. Непэ зыкъимышIэжьэу, плъыр-стырышхом
ыхьэу дэй дэд. Дамыкъо Шъалихьэ джыдэд ныIэп сымэджаплъэ къызикIыжьыгъэр. ПкIантIэр къызэчъэхэу, удэгущыIэми укъэзымышIэу пIэм хэлъ Джамболэтыр ынэгу
кIэкIрэп. ТIэкIу шIэми, ыгу къэкIы.
Унэм къихьажь къэси, янэ дэжь чIэмыхьэу Шъалихьэ
ихэбзагъэп. Тэхътэ шъабэм непи, дэнэ чыхIэн техъуагъэу,
янэ хэлъ. Шъхьаныгъупчъэм пэчIынатIэу, зыгорэхэр
хидыкIхэу, Дарихъани щыс.
- Сыдэу ущыта, нан? - Шъалихьэ янэ кIэрыхьи, ыIэ
ынатIэ тырилъхьагъ.
- Нычэпэ гущэ ренэу сшъхьэ узыгъэ, джыдэдэ сынахьышIуIу. О уиIофхэр сыдэу хъухэра? - Гощсымэ ынэ
гъожь цIыкIухэмкIэ ыкъо ынэмэ акIэплъагъ.
- Уязэгъыщт, джыри шыкIищ тиI.- Дамыкъор янэ
ылъыпэгъу итIысхьагъ.
- Алахьэм мафэ пфешIых, уятэ шыкIэ къызыфэхъукIэ, дунаир игушIуагъощтыгъэ, о ар пхэслъагъорэп, былымым укIэгушIун фае, орэмэстапэ фаеми...- янэ къеплъыгъ, етIанэ,- слъакъомэ Iэ къащыф,- къыриIуагъ.
Псэ зыхэмытыжь лъакъомэ ащифэрэ Iэр янэ зэхимышIэщтыгъэми, Дамыкъом ыгу къыдеIэу, игуапэу къызыкIэлъэIугъэр фешIэ. Мысымаджэу зыщэтми ылъакъомэ Iэ ащифэныр, лэджэныпс къаригъэхьынти, фитхьакIыныр янэ икIэсагъ. Джы ыкъо нэмыкI ылъакъомэ зы нэбгыри анигъэсрэп.
- Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, нан, шыкIэ къыпфалъфмэ, умыгушIо хъуна? - тIэкIу зытешIэрэм, Дамыкъом зеухыижьы.
- КIэлэ шъхьэпаемэ къяхъулIагъэр армэ, зямыгъэгъэгумэкI. Ащ фэдэ Iаджи мэхъу. Емына икуупIэм зыфыгъэхэр, мыкIон аIомэ алъэгъущтыгъэ.
Янэжъ ыIохэрэр зызэхеххэм, Дарихъан ышъхьэ хэдыкIыным къытыриIэтыкIыгъ. Зи ымыIоу плъагъэ. Гу цIыкIур
фэмыIэжэжьэу къытеоу регъажьэ. ЗыкъаримыгъашIэ
шIоигъоу иIоф ыуж ехьажьы.
- Сэри ары сIуагъэр,- Шъалихьэ янэ дырегъаштэ.
- ОрэгушIох шитIур зэрэрамыгъэтхьалагъэмкIэ,-
ныом Iэ псау лъэныкъомкIэ шъхьэнтэ фыжьышхуитIоу
кIэлъым яз диIэтэенэу зыIабэкIэ, Дамыкъом псынкIэу гу
лъетэшъ, фегъэтэрэзы.
- ШитIум зи къащышIыгъэп, Джамболэт ары нахь...
- Сымэджаплъэ уафэкIуагъа?
- Джыдэдэм сыкъикIыжьыгъ.
Мастэр ныкъохэщэу къыгъани, ятэ дэжькIэ нэплъэгъу
гумэкIыр Дарихъан ыдзыгъ, етIанэ къэбарэу къыIощтым
ежэу хэдыкIыным пыхьажьыгъ.
- Загъорэ къокIзэ шIы, чылэм игопэщт, IэшIу-IушIу
тIэкIуи фягъэхь,- ныор зэгупшысэ уж къыIуагъ.
- Олахьэ сымышIэ, тян, а сызхэплъагъэр сымэджэ дэй.
Къалэм Iазэ горэ къыфырясымыгъэщыщтымэ сшIэрэп.
- Сыд Iаз?.. ЛIэнэп ар, Алахьэм къозэу регъэшъ!..
- Нан, ащ фэдэхэр аIоха?..- Дарихъан ихэдыкI щигъэтыгъ.
Ныом шъхьэр къыIэти, Дарихъан еплъыгъ, ынэ
фигъэIэягъ, нэплъэгъу шъэф ыкъо фидзыгъ. Зи ымыIоу
щыри такъикъ заулэ щысыгъэх, етIанэ ныом къыIуагъ:
- А Дарый, псы тIэкIу сегъашъу.

--- Page 484 ---

Дарихъан унэм икIыгъ.
Янэрэ ыкъорэ зы гущыIи зэраIуагъэп. Агу илъыр зэтефэу нэкIэ зэплъыгъэх. Псы Iэгубжъэр Дарихъан ыIыгъэу къызехьажьым, ныор ыкъо еупчIыгъ:
- Ащ фэдэу дэй дэда?
- Мэфищ хъугъэу зыкъимышIэжьэу щылъ.
Дарихъан ыIэ кIэзэзи, ныом къыфихьыгъэ Iэгубжъэм
псы гъоткIо заулэ кIигъэткIугъ. Нэпс стырых пIонэу ахэр
джэхашъом тефагъэх.
- Алахьэм бэлахь зытырилъхьаным чылэм емыкIу къыщытигъахьыщт, ятэжъи тибыгъу ылIыгъэу, ежьри лIэмэ...
- Адэ арыба сэри сIорэр,- Дамыкъо Шъалихьэ гу
нахь къызIэпишIыхьажьыгъ,- Iазэ пае емыкIу къэтхьына,
Унэрытым изакъоми аIон агъотыщт.
- Ары, сикIал, ары, нынэ, тэрэз пIорэр,- ныом ынэ
цIыкIухэр къицIыукIыхэу псынкIэу зыкъызэблехъу.- Уяти
ары зэришIыщтыгъэр, амал иIэу цIыфмэ ажэ зыдигъахьэщтыгъэп. ПшIэ пшIоигъор шIэ, ау сыд пшIагъэми, пшъхьэ
лъытэжь.
Гу цIыкIур къыдэлъэтыщтым фэдэу Дарихъан къышIошIы, итео макъэ янэжъ зэхихынкIэ мэщынэ пIонэу псы
Iэгубжъэр къыIехышъ, къыкIэрэкIоты. Ятэ нахь псынкIаIоу
Iазэм лъигъакIохэмэ шIоигъу. Дарихъан шъхьаныгъупчъэм кIэрытIысхьажьыгъ шъхьакIэ, щысышъурэп. Iэр
хэдыкIыным екIужьрэп. Гобэн кIэй зыхьыгъэр ымышIэу
гукIэ нэсы. Джамболэт ыпашъхьэ ит. Плъэмэ, къэгъэгъэ
тIэкIоу къыугъоигъэр IэкIэтэкъоу елъэгъу. Джащыгъум
зыгорэ, сыд щэрэщ фаеми, риIонэу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. КIэим къыдэкIыжьхи, чылэм къэсыжьыфэхэкIэ, Джамболэт ынэгу кIэкIыгъэп. Бжыхьэ ренми гум хэкIыжьыгъэп, ылъэгъу шIоигъо зэпытэу къыхьыгъ. Янэжъ зэрэсымаджэми щигъэгъупшагъэп.
Апэ дэдэ Дарихъан ыгу илъ дахэр Джамболэт къызыфихьагъэр янэжъ игъусэу гъэрекIо урамым зыщыIокIэр
ары. Гум къыщызэIукIыгъэ дэхагъэм ишъыпкъагъэ зыфэдэр джыры анахьэу къызгурыIуагъэр.
Е-о-ой, Дарихъан сыд фэшIэшъун? Къамылъэгъунэу
ышIагъэмэ, бзыу зишIыни, Джамболэт зэрылъ унэ шъхьаныгъупчъэм Iубыбэни, чъыг къутамэ горэм тетIысхьани, ыгу
фимыгъэфэжьэу филъыр орэд шъэбэ дахэкIэ къыфыриIотыкIыни. Е къушъхьэпс зишIыни зигъэщтынти, ынатIэ тыралъхьэрэ мыл гугъатхъэ зишIыни. Сыд мыгъор иамал? Ежь
Джамболэт ешIа-емышIа гъэтхэ ошъогу къабзэм фэдэ гоу
пшъашъэм иIэм къыфилъыр? Тыгъэ нэгуфэу Дарихъан
къичъыгъагъэмэ, инэбзый фабэхэмкIэ Джамболэт ыгу фипсыхьани, ынэбзыцымэ ахэплъэни, ынапцэмэ, ышъхьац
Iужъу дахэ хэIэбэни, идунай къызэлъигъэнэфыни.
Ахэмэ ягупшысэ ыIозэ Дарихъан, ятэ унэм зэрикIыгъэм гу лъитагъэп. Ныо гъугъэ цIыкIоу тахътэм къыхэмыщрэм игупшысэ унэм ифэжьрэп. Ари зыгъэгумэкIын
къыфыкъокIыгъ. Чыр цIынэзэ къауфэ зэраIоу, бэ тыригъашIэ хъущтэп. Iофым къикIыщтыр джыри ащ фэдэ дэдэу ыкъо къыгурымыIогъапэми, ежь ныомкIэ щыпэрылъэгъоу щытэп. Дамыкъо лъэпкъхэм шIулъэгъуныгъэм псынкIэу ашъхьэ егъэуназэ. ЕтIанэ зэхэфыжь о...
А мэфэ дэдэм Дамыкъо Шъалихьэ иблэгъэ Iазэ Азмэт лъигъакIуи, къаригъэщагъ. Ежь Шъалихьэ Тырку Исмахьилэ дэжь Iазэм дэкIуагъэп. ЗэрэчыракIор зешIэм,
мыдырэми ынапшIэ дищэягъ нахь, укъыздакIорэп ыIоу
ыгу къеуагъэп. КъыриIогъэ закъор мыры:
- УзэрэцIыф хьалэлыр, гукIэгъушхо зэрэпхэлъыр
джыри мыщкIэ къырысшIагъ, Шъалихь. УцIыфымэ, джары узэрэщытын фаер.
Урыс лIы Iазэр Джамболэт зырагъэплъым, зымафэ
къехъулIагъэр рамыIозэ, иуз чъыIэм зэрэхихыгъэр
къышIагъ. Ар щытмэ ашIогъэшIэгъонэу зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. ЗэкIэмэ анахьэу зыгъэшIагъощтыгъэр
Хьаниф ары. Ынэхэр къытыримыхэу лIыжъ Iазэм еплъышъ,
Кулацэ реIо:
- А Кулац, удым фэд мы лIыжъыр, мылым зэрэпхырызыгъэр къышIагъ.
- Адэ джары, тхьа етагъ мыщ фэдэ горэ зиIэм,- Кулаци ыгъэшIагъоу ышъхьэ егъэсысы.
Унэм исмэ, Азмэти зэрахэтэу, тэлмащэу яIагъэр Унэрыт Къымчэрый. Урыс лIыжъым къыIорэр арэп зэкIэ зыпылъыгъэр. Унэрыт Къымчэрые къыIощтым ежэщтыгъэх. Ащ иурысыбзэ пстэумэ афекъу.
- Мыщ къыIорэр ошIа, Исмахьил? - Къымчэрые ышъхьэ ыгъэсысзэ, загъорэ иныо фыреплъэкIызэ, лIыжъым
къыIуагъэм зедэIухэм ыуж,- угу зытекIодэн узэп еIо.

--- Page 485 ---

- Амин я Алахь,- Исмахьилэ тхьэ елъэIу.
- Алахьэм жэ мафэ урегъэгущыIыкI,- Хьанифи дырегъаштэ.
- Мы уцыхэу къэзгъанэрэмэ зяшъокIэ,- Къымчэрые
зэпырагъэгъэугъэ гущыIэм къыпедзэжьы,- тхьамафэкIэ
къэтэджыжьыщт, ыжъагъэмэ чъыIэр ахэIагъэп, кIэлэ
псаушху.
- Адэ кIэлэ псаушху,- Хьанифэ ынэпсхэр кIилъэкIыкIхэ фэдэу зешIы.
Урыс лIыжъыр унэм икIыжьынэу къызтэджыжьыкIэ,
Исмахьилэ къызщэлъэты, Къымчэрые еупчIы:
- Бисымлахь горэ етымыгъаIоу, Къымчэрый, идгъэкIыжьына мы лIы шIагъор? Къаштэ, ныо, уиIэ щыIэмэ,-
ахъщэ къыштэнэу Тырку Исмахьилэ иджыбэ итхъожь зыхъукIэ, Азмэт къеIо:
- Исмахьил, ащ ыуж икI, зыпари рарэмыт Шъалихьэ
ыIуагъ, ежь фишIэщтыр фишIэгъах.
- Ара? - Хьанифэ игушIо къыхэщэу.- Тхьауегъэпсэу
тфеIожь, Азмэт, тщыгъупшэнэп. Мы Шъалихьи, мы Шъалихьэ фэдэр зырыз. Игупшысэ зынэмысырэ щыIэп. Тхьаегъэпсэу, Алахьэм жъышъхьэ мафэ къырет.
Сыд раIуагъэми, елъэIугъэхэми, Iазэр къафэуцугъэп.
Джамболэтэу къяплъырэм екIуалIи, ынэкIушъо теозэ:
- Ухъужьыщт, кIал, ухъужьыщт,- етIанэ щытмэ закъыфегъазэшъ.- Сэ адыгэмэ ящыгъу-пIастэ сымышхыгъэу арэп, хьакIэкIэ зыфэдэхэри сымышIэхэу щытэп,
тхьашъуегъэун, сэгузажъо сэ.
21
Джамболэт тхьамафэкIэ ылъакъо къытеуцожьыгъ.
Унэм къимыкIэу мэфэ заулэ иси, чыракIо къыдэкIыгъ.
ЗекIо кIогъагъэу илъэс горэм къэтыгъ пIонэу Азмэт
Джамболэт пэгъокIыгъ:
- КъакIо, Джамболэт, къеблагъ, сыдэу ущыт?
- Дэгъу, Азмэт, зэкIэри дэгъу.
- УзэрэщытыгъэмкIэ, уезэгъын,- Азмэт кIалэр къызэпеплъыхьэ.- Олахьэ боу усымэджэшхуагъэм, Джамболэт. Тыбгъэщтэжьыгъагъ. Сщыгъупшэжьыгъи, зымафэ Дамыкъор къыпкIэупчIэгъагъ, уизытет зэригъэшIэнэу.

--- Page 486 ---

- IэшIу-IушIухэр къаригъахьи, тадэжь къыгъэкIогъагъэх,- Джамболэт джэуап къытыжьыгъ.
- Ащ нэмыкIи къыпкIэупчIагъ,- Азмэт шъэф горэ ешIэ
пIонэу джыри къыIуагъ.
- Хэт? - Джамболэт псынкIэу къэупчIагъ.
- Урыс Iазэр.
- Ара? - ежь зэжагъэм игугъу къызэримышIыгъэм
кIигъэгъожьэу,етIанэ зыкъишIэжьыгъ.- Тхьаегъэпсэу а
лIыжъыр, ишIогъэшхо къысэкIыгъ.
- Къалэм анахь Iазэу дэсмэ ащыщ, Дамыкъомэ блэгъэ дэй ашIрэп. А лIыжъыр ятэ иблэгъагъ. "ЧырэкIо кIэлэ
дах" Шъалихьэ къыриIуагъэти,- "чырэкIо Iае сштэрэп сэ"
риIожьыгъ. "Ащыгъум Дарихъан фэсакъ" ыIуи, къызесэмэркъэум, Шъалихьэ къыр-къыркъ Iоу щхыгъэ нахь,
зи пиIухьажьыгъэп.
- Адэ мыщхымэ сыд ыIон? - Джамболэт ащ нахь а
Iофым рыгущыIэжь шIомыигъоу щигъэтыжьыгъ.
Ежь Джамболэт зэхихымэ шIоигъуагъэр нэмыкI.
Мазэ фэдиз зыщэлъым, зыгорэкIи ышъхьэ ар икIыгъэп,
игугъу ышIынкIэ мафэрэ къыримыгъэкIоу чэщрэ зэфэшъхьафэу епкIыхьакIыщтыгъэ. Темботи ышъхьэ фырихыщтыгъэп. ЩыукIытэу, е ишъэф чылэм хизы ышIынэу щыщынэщтыгъэу арэп, хъущтыр ышIэрэпти, ыгъапэщтыгъэ.
Зэ-тIо Джамболэт гупшысэ шъэфэу щызымыгъэIэжьырэм Тембот ышъхьэ фырихынэу фежьагъ шъхьакIэ,
феIошъугъэп. Ежь ышъхьэкIэ Дарихъан зыIуигъакIэмэ,
ышIэщтыр зыфэдэр, зэрэзекIощтыр къыгурыIонэу гугъэщтыгъэ. Джащыгъур ары ыIощтыри ышIэщтыри нафэ
зыхъущтыр.
Ары шъхьакIэ, Джамболэт зыгъэгумэкIын икъун
мыкIы ошIэ-дэмышIэу къыкъокIыгъ. Псэлъыхъохэр Дарихъан фызэблэкIыхэу рагъажьэ. Ахэмэ ялъытыгъэмэ,
Джамболэт сыд зыхэтыр? ЧырэкIо кIэлэжъ, тхьамыкI,
куигъитIу азыфагу къыдэкIыгъ. ЗыкъогушхукIын мылъкуи
иIэп. ЫIэрэ ылъакъорэ нэмыкI насып дунэешхоу къызтехъухьагъэм тыригъотагъэгоп. Зыгорэ тыригъотэхэщтмэ,
ыпэкIэ къэмытмэ, иилъэс блэкIыгъэхэр шъойцыех, уахэлъыхъухьэми, узщыгушIукIын гушIуагъо хэбгъотэщтэп.
Тырку Исмахьилэ зэригъотыжьыгъэ закъор ары умыIощтмэ. Джа зыр ары ежьми насыпыгъэу зыфилъэгъужьрэр. Илъэс къэсми, ыпакIэхэм нахь лъапсэ агъот къэсми,
идунай къытехьакIэ Джамболэт егупшысэ, ау ащ пае яни
Исмахьили зы мафэкIэ ыгу ябгъагъэп. ЦIыф римыгъашIэу
ыIощтыгъэ закъор - аущтэу мыхъугъэмэ, нахьышIугъ.
Ащыгъум зыми щымыукIытэу, аIощтми щымыщынэу
пчыхьэ горэм кIэлэ куп зэригъэгъусэни, Дарихъан фыкъокIыныгъи. ГъэшIэгъона Дарихъан бай лъэпкъмэ къахэкIыгъэмэ, къыдэхъухьагъэба Адыгэхьаблэ? Ытамэ паупкIыни, бзыужъые IэрыпIоу яунэ набгъо рагъэсыщта?
Аущтэу Джамболэт еIо шъхьакIэ, Дамыкъомэ ащ
фэдэ гухэлъ яIэп. Дарихъан ашIосабыеу алъытэ, арэу зэрэщытыр мызэу-мытIоу псэлъыхъомэ араIуагъ, ау ащ пае
къагъанэщтыгъэп, ыдэжь кIощтхэмэ. КIалэмэ Дарихъан
къафычIамыгъэкIыми, Iор-жъорхэу щысыхэти, зы мыхъуми Дамыкъомэ яунэ тихьагъ аIозэ, къэкIожьыщтыгъэх.
Дамыкъомэ адыгэ шэныр ащыгъупшэжьыгъэу арэп, япшъашъэ псэлъыхъомэ адэжь къызфычIамыгъэкIыщтыгъэр. Сыд фэдиз ябаигъэми, адыгэ шъолъырым исых,
ахэмэ ахэкIыжьыхэу зыдэкIонхэ зэрэщымыIэр къагурэIо.
ЕтIанэ шIулъэгъуныгъэм тхьамыкI, бай иIэп. Ащ иеплъыкIэ
зэкIэмэ афэшъхьаф. Псэлъыхъомэ адэжь къафычIэмыхьащтыгъэр ежь Дарихъан. Къыфэгубжыхэу, фэмыеу
къычIагъахьэуи бэрэ къыхэкIыгъ. Ащ фэдэ зыхъукIэ,
янэжъ гъугъэ цIыкIоу пIэм хэлъыр ары зэхэзыщэщтыгъэхэри зэхэзыщыжьыщтыгъэхэри.
- А Дарый, а сыпсэм фэд, кIо, чIахь, Iум-пэм пшIыхэу
зямыгъэлъэгъу. Сыд къыуаIуагъэми, о угу илъым ышъхьэ къимых. Адырэм сэ сыфэгъэзагъ.
Янэжъ зэриIуагъэу Дарихъан зекIощтыгъэ. Сыд къыраIуагъэми, IущхыпцIыкIэу, ынитIоу гушIубзыур зыкIизым
псэлъыхъомэ ашъхьэ ыгъэуназэу пIэкIор бармэкъым
пчыхьэ реным зандэу кIэрытыщтыгъэ. Ащ фэдизым ыпкъ
ыIуантIэщтыгъэп, ылъакъохэр зэтыригъэуцукIыщтыгъэхэп. Пкъы псыгъуабзэ ищыжьыгъэу, ыIэхэр дахэу едзыхыгъэхэу щытыщтыгъэ. Псэлъыхъохэр хэзэрэгъэхьагъэхэу икIыжьын мурад джыри ямыIэ зыхъукIэ, янэжъ адырэ унэм къычIэджыкIыщтыгъэ:
- А Дарый, тихьакIэмэ пIэр афэшIыжь, пшъыгъэх,
улэугъэх...
Ныом ымакъэ зэрэзэхахэу, кIалэхэр унэм изэрэтэкъужьыщтыгъэх.

--- Page 487 ---

Дарихъан дэжь псэлъыхъо мыкIуагъэми, ахэмэ анэсыжьэу Джамболэт ешIэ. Адыгэхьаблэ кIалэмэ ащ фэдизэу ар ащыщынэрэп. Бжъэдыгъу кIэлэ баеу зыпчыхьэ
къыфэкIогъагъэр ары нахь Iофыр. Аущтэу еIо шъхьакIэ,
Джамболэт джэнджэш шъэф ыгу къехьэ, ежь Дарихъан
ыIощтри ышIэрэп ныIа, о уфаекIэ мэхъуа, Iаджи фаеба,
къадэхъурэп нахь. ГъэшIэгъона зэ-тIо нэплъэгъу зэфадзыгъэмэ, упшъашъэ зыхъукIэ, Iаджи къыоплъыщт, уяплъыщт.
Пшъашъэхэр тхьагъэпцIых. Псэлъыхъуишъэ зэдаIыгъ,
ау ахэIабэмэ, къахахырэр зы ныIэп. Ежьри ахэмэ афэдэнкIи мэхъуба. Хьау, афэдэп. Зыгорэ щымыIэмэ, ыгу ыгъэпэщтэп. Гобэн кIэй Дарихъан къызэрэщеплъыщтыгъэм
изакъоми, цыхьэмышIыгъо угу къибгъахьэ хъущтэп.
Осыр япчъэIупэ щитхъу зэхъум? Дарихъан зыIуигъэкIэн
фае, хъущтыр орэхъу, ышхына мыщ? Ядэжь хъущтэп,
янэшымэ адэжь кIо зыхъукIэ зыIуимыгъэкIэщтмэ. Гъогуми къыщыбгъэуцоу цIыфхэр къаплъэхэу таущтэу ущыдэгущыIэна? Къэуцу шIоигъоми, укIытэни, къыпфэуцунэп. ДэмыгущыIэми, ынэмэ акIаплъэмэ, къышIэщт.
Мэфэ заулэ Дарихъан лъыплъагъ шъхьакIэ, IукIэн
ылъэкIыгъэп. Бедэхьаоу чъыIэм зыригъэстэу урамым тетыщтыгъэ. Дарихъан зэрэлъыплъэрэм Темботи егуцафэ,
ау шъэогъум зи риIорэп, ригъашIэрэп.
БлэкIыгъэмэ афэдэу мыгъэрэ кIымафэ чъыIагъэп. ЗэтIо ос къесыгъ. Ари псынкIэ дэдэу жъужьыгъэ. Чэщырэ
къыгъэщтымэ мафэрэ къыгъэжъужьызэ, мафэхэр
зэкIэлъэкIох. Гъэтхапэ пIонэу тыгъэр дунаим шъхьащыт.
Мыфабэми, чъыIэп, мычъыIэми, фабэп. Темботдыхэми
яIофышIэн къяхьылъэкIыжьрэп. Нахьыпэм фэдэу мафэрэ шэщым шыхэр чIагъэтыжьхэрэп. Щагум дэтIупщхьагъэх.
Непэ Темботрэ Джамболэтрэ язакъу, Азмэт ныпчэдыжь жьэу къалэм Дамыкъо Шъалихьэ ыщагъ. Шыхэр
рэхьатэу шаIом дэтых. Мэфэ дахэм емылъытыгъэу Джамболэт чэфынчъ. Ныпчэдыжь щегъэжьагъэу къыIогъэ
шIагъуи щыIэп. Iоф ашIэти, ащ фэдизэу къыхэщыщтыгъэп. Джы загъэпсэфы, пIон щыIэмэ, зыщыпIощт уахът.
Тембот цIыкIу-цIыкIоу Джамболэт зыфычIэплъкIэ,
зыгорэм зэригъэгумэкIрэр хелъагъо.
- УкъэгущыIэжьыхэрэпи, Джамболэт, сыда къыохъулIагъэр?

--- Page 488 ---

- Зи къысэхъулIагъэп,- Джамболэт къызэреупчIыгъэр ыгъэшIагъозэ.- Сыда ар озгъаIорэр, Тембот?
- УигупшысакI. Гукъао горэ уиIа?
- Хьау, сиIэп.
Мэзым къыщехъулIагъэр армэ, а мэфэ дэдэм
кIэлитIум зэращыгъупшэжьыгъагъ.
Тембот ыгу кIэмытIасэу джыри ныбджэгъум еупчIы:
- Гукъао уимыIэмэ, сыдэу учэфынчъ?
- Хьау шъыу, Тембот.
- Хьаоп, Джамболэт. КъаIо.
- Зыми сигъэгумэкIырэп сIуагъи.
- Адэ ара тиIуагъэ зэрэдгъэцакIэрэр? ЗэшIотыушъэфын щымыIэу тIогъагъэба?
- Ары тIогъагъэр...- Джамболэт шъэф зэриIэр пшIэнэу къырегъажьэ.- КъыуасIомэ, укъыздэхьащхыщт...
- Сыбдэхьащхыщтэп. Сэ сымышIэу щытэп ар. Сэры
апэ дэди игугъу къыпфэзышIыгъэр. КъэошIэжьа Гобэн
кIэй?..
- Сыда сшIэщтыр, Тембот?
- ПшIэщтыр уилэгъу Iаджыми ашIэрэр ары. Насыпым
уфэмыбанэмэ, ежь-ежьырэу къыпфэкIощтэп. Сэ сыдигъуи сыхьазыр. Сизакъоп, Азмэти ары.
- Азмэт пIуагъи?
- Ары сIуагъэр. О пшIэрэп нахь, о узэригъэгумэкIырэм фэдэу Азмэти егъэгумэкIы. Тыгъуасэ къысиIуагъ.
Дарихъан къызэрэпфаери ешIэ.
- Тэ щишIэра?
- ЫмышIэщтыгъэмэ, ыIощтыгъэп. Ащ нэмыкI яунэ
ихьэрэ щыIэп...- Тембот зыгорэ зэришIэрэр Джамболэт
фыхигъэпсызэ реIо.- Азмэт къэкIожьымэ, къыпIукIэ
шIоигъуагъ.
- Дарихъан сызэрэIукIэщтыр сшIэрэп, сыIукIэ сшIоигъуагъ,- ошIэ-дэмышIэу Джамболэт къыIуи, Тембот къыриIолIэщтым ежэу еплъыгъ.
- Джар сшIэрэп, Джамболэт.
- Сыда?
- Дарихъан дэсэпышъ ары.
- Тэ кIуагъа дэмысэу?
- Псэлъыхъо мышъо-мыл бащэ къылъэкIо аIуи, яблэгъэ дэгъу горэм дэжь къалэм ащагъ.

--- Page 489 ---

- Ащыгъум хьаулыеу янэшмэ яурам IусыубыкIыгъэба?!
- ЕтIани уфаемэ, нэмыкI къыосIон, янэшмэ япчэгъу
шъхьапэ ушъхьапырыплъэу алъэгъугъэмэ, пшъашъэ яIэп
сыдэп, а псэлъыхъо мышъо-мылымэ уахалъытагъэкIэ
сенэгуе.
Ыгу зэрэхэкIрэр пшIэнэу Джамболэт кIыфыбзэ
мэхъу, ыIупшIакIэхэр мэхъублаблэх. Зечъэхэу нитIум
рагъажьэ. ЗыфэмыIажэу къызщэлъэты. Джыдэдэм
зиIэтыни, зидзыщтым фэдэу ыIэпкъ-лъэпкъымэ сакъ
гумэкIыр къахэтаджэ, псыгъуабзэу ытх зырещы. Гъончэдж лъапэхэр зыдэупкIэгъэ лъэпэд фыжьитIур ос зытемылъ чIыпцIэм къыхэщы, уарзэр зэрыз Iэшъо цокъитIоу
щыгъыхэм къошъуапэ пIонэу апэ къэгъэщыгъэу кIэпсэжъыекIэ пхыгъэх.
- Дарихъан зыдащагъэр Азмэт ешIа?
- Ащ нэмыкI цIыф рагъашIэкIэ сыгугъэрэп. Дамыкъом зыдищагъэти, фэмыяхэхэу ари рагъэшIэнэу хъугъэ.
22
Зыгорэм уигъэгуIэ зыхъукIэ, гуцэфэшIыным уеукIы.
Уфай-уфэмыеми, анахь къыппэблэгъэ цIыфэу плъытэрэми, гуцафэ горэ угу къыфимыхьан плъэкIрэп. Тембот
къыриIуагъэм бащэрэ егупшысэ зыхъукIэ Джамболэт ыгу
джэнджэш къихьэу еублэ. Мы Iофым зэкIэми анахьэу
Азмэт икъыхэхьакIэ ары цыхьэ зыфимышIрэр. МэшIошхор къыкIэзыдзагъэр.
ЗыкъыIуигъакIэмэ, Азмэт дэгу къыриIонэу сыда ышIэрэр? ЗыгорэкIэ Дамыкъо Шъалихьэ къыгъэуIушыгъэмэ шIэ?
Шъыпкъэ Тембот ыIорэр, Азмэт дэгу Дамыкъомэ яунэ
икIрэп, мычырагъэмэ, ащыщ пшIошIыни. ПшIэхэщтэп цIыфым итхьагъэпцIыгъэ зыдынэсыщтыр, уригъэлъэпэонэу
къымыугупшысын щыIэп. Ыгъэлъэпэонэу сыда Дамыкъом
къыдишIэрэр? Мылым зэрэпхырызыгъагъэр армэ, яшыхэр
псаух, яжэ псыхьалъашъо хъугъэп. Ежьырмэ, дэхэкIае
кIэхэкIыгъ. Тхьаегъэпсэу Дамыкъор. Сыда цIыфым имыхьакъ зыфытеплъхьащтыр, къылъыплъагъ, къыкIэупчIагъ,
къылъыкIуагъ, ари мыхъоу лIыжъ Iазэ къалэм къыфыраригъэщыгъ. Ащ нахьэу сыд къыфишIэщтыр? ИчыракIу. АщкIэ

--- Page 490 ---

емыкIу фыриIэп. ДарихъанкIэ?.. Ар ышIэрэп. Адэ хэти ипшъэшъэ гъэшIуагъэ чырэкIо кIалэм филъэгъуна?.. ЧыракIомэ, гъэшIэгъона, гу гъукIагъэм псышхо, псы цIыкIу иIэп...
Джамболэт игукъао губж къышъхьэщэхьэ. Ежьхэр бай лъэпкъыхэу дунаим къытехъуагъэхэмэ гъэшIэгъона!.. Ежьыри
щыIэмэ, ышъхьэ фэлэжьэжьымэ, мы дунэе мылъкум зыгорэ хихын. Ощхышхор къызэрежьэрэр ощхыцэ зырыз.
Пчыхьэшъхьэ Iусыр шымэ афыдалъхьэзэ, Джамболэт куахъор чIиси, шэщыпчъэ чIэхьагъум дэжь къыщыуцугъ, пкIантIэр ынатIэ тырилъэкIыкIыгъ.
- Зыгъэпсэф, Джамболэт, зыгъэпсэф,- Тембот къыриIуагъ.
- Сыпшъыгъэп, Тембот...
- Умыпшъыгъэу мэхъуа, пкIантIэр зэпкIыхэу?
 Куахъор къыхичыжьи, Джамболэт зи ымыIоу Тембот ыуж ихьагъ. Зэуж-зэлъыкIоу мэкъу хьын заулэ къахьыгъ. Шэщым чIахьэми къычIэкIыжьыми, къэлэпчъэ лъэныкъом Джамболэт джыри маплъэ. Игупшысэ анахьэу
къызышъхьащыорэр мэкъу хьыным кIэт зыхъукIэ ары.
Хьыным фэдэу онтэгъоу, Iужъу-Iужъоу, игумэкI хьандзомрэ шэщымрэ азыфагу дэт гъогу лъагъом къыдытетаджэ. Кохъуацэмэ апылъ мэкъу зэхэгуагъэмэ афэдэу
ари зэхэлъ.
- Тембот, хъугъэ зэ, моу зытэгъэгъэпсэф,- Джамболэт джыри шэщ пчъэIупэм къыщэуцу.
- ОсIуагъэба зыгъэпсэф.
- Хьау, Тембот, сыпшъыгъэу арэп сэ...
- Адэ?
- Азмэт икъэтыкIэ сегъэгумэкIы.
- Ара? КъэкIожьы-ын,- Iужъу-Iужъоу Тембот джыри мэщхы.- Мыщ блэкIэу ар зыдэкIон щыIэп.
Пчыхьэ фэкIожьэу Дамыкъо Шъалихьэ къыщэжьи, Азмэт къэкIожьыгъ. КIэлитIур шымэ ябэнхи, тачанкэм кIатIупщыгъэх. Хамотхэри шхохэри ячIыпIэ рагъэкIужьыгъэх.
Мафэрэ зычIэтырэ гъушъапIэм зэдеIэхэзэ, тачанкэр чIагъэлъэдэжьыгъ. Ащ фэдизым Азмэт къыIощтым ежэщтыгъэ
Джамболэт. Адырэми иIо нэмыкI. Шымэ яфэIо-фашI зыгъэгумэкIрэр. Тачанкэр зэрагъэуцужьэу шаIом Iууцуи, шыхэм ахэплъагъ. Азмэт къызашIэжьым, шымэ ашъхьэ къапхъотагъ, щыщыгъэхэри къахэкIыгъэх. ИпцIэгъоплъ къахэкIи,

--- Page 491 ---

къыкIэрыхьагъ. Чэум ышъхьэ къыздегъэзыкIым, ыпшъэ
теуIуи, Азмэт къыкIэрыкIыжьыгъ.
- Фабэба, дэгъоу шъушIагъэ шыхэр шаIом зэрэдэжъугъэтыгъэхэр, кIалэмэ агу къэкIынба Шъалихьи
ыIогъагъ.
Азмэт къыIорэм Джамболэт едэIущтыгъэп. "СыIукIэмэ сшIоигъуагъ" зэриIуагъэр ары джыдэдэм ышъхьэ илъыр.
"УкъысIукIэ пшIоигъуагъэмэ, мары, Азмэт, уапашъхьэ
сит" еIо пIонэу Джамболэт лIым ыпашъхьэ икIрэп. ТIэкIу
тешIэ къэсми игумэкI къыхэхъо, АзмэткIэ гуебгъэ шъэфыр ыгу къыфитаджэу регъажьэ. Ари имыкъоу Тембот
сигъэпцIэгъакъомэ еIошъ, игуцафэ шъэогъум епкIы.
КIымафэрэ зэрэхабзэу, асыхьатым шIункIы къэхъугъ.
МодыкIэ-мыдыкIэ остыгъэхэр чылэм къыщыхагъанэх.
Джэцэ нэмазыр къэсышъ, муIазиным иджэмакъэ къэIу.
Шыхэр шэщым зычIагъэзыхьажьхэм, Азмэт къыIуагъ:
- НекIо, кIалэхэр, унэм. ТIэкIу тыгущыIэн...
МашIо ришIыхьанэу Азмэт хьакупчъэм IутIысхьагъ.
ЛIым ирэхьат хьаку IутIысхьакIэ зелъэгъум, Джамболэт
къэгузэжъуагъ:
- НекIо, ащыгъум, Тембот, тыгъэкIожь.
- Сыда къэхъугъэр, Джамболэт? - пшъэго-пшъагоу
Азмэт зыкъызэригъэзэкIыгъ.
- Къэхъугъэ щыIэп, упшъыгъэмэ сэIошъ ары.
- Ащ нахь хэмылъэу тыпшъына, Джамболэт,- хьакупчъэ лыцIагъэр уарзэу зыкIэнагъэм къызэригъэнэфыгъэм фэдэу Азмэт иIуплъэ гушIом къегъэнэфы.-
ШъукъэтIыс, кIалэхэр, лы гъэгъугъэ тIэкIу сиI. ШъукIожьын, кIэлэ-гъуалэ шъуиIэп сыдэп. Сэ къышъосIощтыр
гъэшIэгъоны.
Темботрэ Джамболэтрэ Азмэт къыIощтым ежэхэу
тIысыгъэх. Iанэм къытырилъхьэгъэ лы гъэгъугъэм нэсыхэрэп. Мыдырэри хьаку машIом хэпIэжъэжъыхьэ нахь,
кIалэмэ къапылъэп. Уарзэр хьакум зэрэрикуагъэм лъыпытэу бы-быб Iоу къызэкIэнэшъ, Азмэт ыпэкIэ шIуцIэ
Iужъу къегъэнэфы, ытхьакIумэ шъуамбгъохэр къэлъагъох, пэтхыщэ макIэр пэкIэ зэкIужьым хэплъыхьэ.
- ШъухаIэба, кIалэхэр, лым. Сэ къышъосIощтыр
гъэшIэгъоны. КъэшъушIэнэп ныбжьи къалэм къыщыслъэгъугъэр.

--- Page 492 ---

- Хэта къыщыплъэгъугъэр? - Джамболэт зыфэIажэрэп.
- КъашъушIэ, ныбжьи къэшъушIэнэп.
- Олахьэ сымышIэрэ, хэт къыщыплъэгъунэу дэс ащ? -
Тембот егупшысэ.
- Хьаулыеу, Тембот, зымыгъэлIэжь, къэпшIэщтэп.
- Дарихъанщтын къэплъэгъугъэр,- Джамболэт непэрэзымафэм зыгъэгумэкIыщтыгъэр къеIо.
- Хьау, Джамболэт, етIан ар, етIан.
- КъыосIон амэ, Азмэт, къыщыплъэгъугъэр,- Тембот ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Максим ары.
- Ашъыу хъунэп!..- Азмэт къыхэкуукIы.- Хэта къыозыIуагъэр?
- Зыми къысиIуагъэп, къалэм щалъэгъугъ аIоу зэхэсхыгъагъэ.
- Олахьэ арым. Ежь-ежьырэу сыкъишIэжьыгъ. Шымэ сакIэрытэу сыщытызэ, лIы горэ сакIыбыкIэ къыдахьи,
къысэупчIыгъ "сымыгъуащэмэ, мы тачанкэр Дамыкъо
Шъалихьэ ий" ыIуи. СыкъызэплъэкIымэ, щытыр Максим.
ЗэкIэупсыхьагъ. Дахэу фэпагъэ. Тичылэ дэсыгъэ Макыжъыр ары Iоу ныбжьи пшIэжьынэп.
- КъыткIэупчIагъэба? - Джамболэт къыхэошъ, Азмэт
игущыIэ зэпегъэу.
- КъышъукIэмыупчIэу! Къымчэрыий, зэкIэми къакIэупчIагъ. Кулаци, Хьанифи, Исмахьили щыгъупшагъэхэп.
- Чылэм къэкIонэу ыIуагъэба? - Темботи къеупчIы.
- Хьапсэм къычIэкIыжьыгъакIэшъ, иIофхэр ыгъэтэрэзмэ, къэкIонэу ыIуагъ. Сихьаку ныкъошIхэр афэсшIыжьыщтых ыIуи щхыгъэ.
- Дамыкъом ылъэгъугъа Максимэ? - Тембот игушIо
фэмыухэу.
- Ымылъэгъоу, тызэдэгущыIэу тыщытзэ къэкIожьыгъэти, ыпсэ Iузыгъ, ау тIуми къызхагъэщыгъэп, IаплIышхо
зэращэкIыгъ. Джары, кIалэхэр, непэ къалэм щыслъэгъугъэр. Олахьэ сыгушIуагъэм. ЛIы шIагъор Сыбыр ащи, илъэсихэ къагъэтыгъ.
- Сыда шъуIуа зыкIащэгъагъэр, уеупчIыгъэба? -
Джамболэт егъэшIагъо.
- ЦIыфмэ шIу афишIэ шIоигъуагъэти ары.
- Ы-ы,- зыгорэ дэдэ хешIыкIы пIонэу, Джамболэт
ышъхьэ егъэсысы.

--- Page 493 ---

- Адэ оры, Джамболэт? - Азмэт игущыIэ текIы
шIоигъоу, къэупчIэ.
- Сыдын сэ, джа зэрэплъэгъу...
- Дарихъан плъэгъу пшIоигъуа?
- Таущтэу плъэгъущт къалэм щыIэр?
- Плъэгъунэу уфаемэ, зыгъэхьазыр.
- Ежь фаемэ сымышIэуи?
- Сэ сIорэр сымышIэу къасIорэп, Джамболэт,- Азмэт лы гъэгъугъэр зэриупкIэтэгъэ чаныр зэдигъэпкIэжьызэ.- Шымэ анахь дэгъум уедгъэшэсыни, мафэ горэм къалэм укъодгъэкIын. Арба, Тембот?
- О зэрэпIу, Азмэт.
- Ар цIыф ышIэ хъущтэп, кIалэхэр. КъыжъугурыIуагъа?
23
Чэщ реным Азмэт къыIуагъэм хэгупшысыхьэзэ,
Джамболэт ынапIэ ридзыхыгъэп. Чылэр арэп ыгу зыдэщыIагъэр, къалэр ары. Дарихъан дэжь агъэшэсынэу
аIуагъ шъхьакIэ, кIомэ, сыда риIощтыр?
Пчэдыжьым жьэу Темботрэ Джамболэтрэ шэщым
къэкIуагъэх. Шыхэр шаIом дэтых, шыцуе къидзыгъакIэу
зэтелъым пахъэр шъхьащехы. Нэфылъым къыкIидзын
регъэжьэ къодый. Алъэгъурэр кIалэмэ агъэшIагъо. Шэщыр къэбзэ-лъабз, мэкъур шхынлъэмэ адиз. Азмэт уанэр
къехьы.
- Адэ, Джамболэт, зыкъэбгъэкIэрэкIагъэпи?
- СиIэр мы сщыгъыр ары. Сыда, Азмэт?
- Къалэм укIощтба?
- Непа, мафэ горэм пIогъагъэба?
- СIогъагъэ шъхьакIэ, непэ дэгъу дэд, тыгъоспчыхьэ
шъуауж Дамыкъомэ адэжь сыкIогъагъэти, Шъалихьэ
гъойщаеу къычIэкIыгъ, уцыхьэ къалэм сэкIо.
- Джыдэди?
- Ары, Джамболэт. Еу, шIэх. Шымэ яфэIо-фашIэхэр
шIэгъахэх. ШыкIэхэр арых къэнагъэхэр.
- УкъэмыгумэкI, Азмэт. ШъукIу шъо,- Тембот тIэкIу
тыригъашIи, къеупчIыгъ.- ЗыгорэкIэ Максим уIукIэщта?
- СшIэрэп, зэрэхъурэм теплъын.
- УIукIэмэ, зэрэтщымыгъупшагъэр тфеIожь, тятэ
зесэIом, гушIуагъэ.

--- Page 494 ---

Адыгэхьаблэ къалэм пэчыжьэп. Анахьыбэми верстипшI горэ азыфагу илъын. Псыхъом уикIэу тхышъхьэм
узыдэкIыкIэ, зы шы чъэгъукIэ, къэлэ унэхэр къэлъагъох.
Азмэтрэ Джамболэтрэ тхышъхьэмкIэ мыкIохэу, анахь
гъогу кIэкIымкIэ, кIэимкIэ кIуагъэх. Щайшъогъум къалэм
зынэсыхэм, Дарихъан дэжь Iумыхьэхэу, Iэзэ благъэм
уцыр Азмэт къыIихыгъ. Джамболэт апэрэу къалэм дэхьагъэти, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъоныгъ. Зы урамым
текIыхэмэ, адырэ урамым техьэхэзэ, унэшхо горэм
ебгъукIохэ зэхъум, Азмэт къыIуагъ:
- Джары Дарихъан зыдэщыIэр.
КIымэфэ тыгъэр къыдэкIуаеу регъажьэ. Къэлэдэсхэр
урамым тизых. Джамболэт шIогъэшIэгъоныгъэр бзылъфыгъэ гъэкIэрэкIагъэмэ пшъэхъу цIыкIухэр апшъэмэ арышIагъэу хьэ фыжь цIыкIухэр къызэрэращэкIыщтыгъэхэр
ары. Ахэр нахьыбэу чъыг джэшъуабэр зыдиз чэу лъэхъчэ
цIыкIукIэ къэшIыхьагъэм делъагъох. Сабыймэ зэрадэгущыIэхэрэм фэдэу хьэмэ адэгущыIэх, гъэшIуабзэкIэ яджэх.
- Моу мыщ дэжьым щытыгу, Джамболэт, сыкIони
Дарихъан къисщыщт,- Азмэт ыIогъэ къодыеу бзылъфыгъэ джэмакъэ къэIугъ. Плъэхэмэ урамым адырабгъу
Дарихъан къяжэщтыгъэ пIонэу изэкъуабзэу тет.
Джамболэт иукIытэ къытекIоу ныбжьи мыщ фэдэ
чIыпIэ ифагъэп. Шым тесми-темысми зыкъимышIэжьэу
ыгу къытео. Азмэт шым елъэдэкъаоу цIыфхэр кIигъэбгъулъыхэу урамым зызэпырычъыкIэ, Джамболэти ыуж
елъадэ.
- ШъукъакIо зэхъум, чыжьэкIэ шъукъэслъэгъугъ.
- Уимафэ шIу, Дарихъан,- Джамболэт ымакъэ зэхихыжьрэп.
- Тхьауегъэпсэу, Джамболэт,- Дарихъани зэрэукIытэрэр пшIэнэу ынэкIушъхьэмэ къахехы.
- Чылэм укъыфэзэщырэба, Дарихъан? - Азмэт къеупчIы.
- Уфэзэщына мыхэр плъэгъухэу? - Дарихъан шъэбэ-шъабэу Джамболэт дэжькIэ фыреплъэкIызэ, хьэ цIыкIухэр тезгъэкIухьэрэ бзылъфыгъэмэ адэжькIэ Iэ ешIы.-
Непэрэзымафэм джары ахэр зыхэтхэр.
- Уфаемэ, Дарихъан, хьэ цIыкIу горэ ори къыпфэтщэфын,- Азмэт мэщхы.

--- Page 495 ---

- Iух адэ, Азмэт,- плъыжьыбзэ Дарихъан мэхъу.
- Ащыгъум моу шъущытыгу шъо, джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт,- еIошъ, Азмэт шым зыредзы.
Джамболэтрэ Дарихъанрэ зи зэрамыIоу зэплъыхэу,
къызэплъыжьыхэу тIэкIурэ щэтых. Зи нэбгыритIум
зэрамыIоми, агу тео макъэ зэфэдэ, бгъэм дэлъ дэхагъэу
агъашIорэр зы. Шыр Iэдэжьэу зыIыгъ кIэлэ шъойцыем
блэкIхэрэр къеплъхэти, Дарихъанэу зидухымэ изытэкъухьэрэм еплъыжьыщтыгъэх.
- Мыщ тIэкIурэ ущыIэщта, Дарихъан? - Джамболэт
иукIытэ нахь макIэ зэрэхъурэр зэхишIэу къэупчIагъ.
- СшIэрэп, татэ зэриIу,- Дарихъан ышъхьэ реуфэхы.
- Гъатхэр къэсы пэт, тэри Гобэн кIэй тыдэкIынэу зытэгъэхьазыры.
Шылъэмакъэу ардэдэм къэIугъэм Джамболэт иш
ытхьакIумэ къырегъэпхъуатэ. Плъэхэмэ, къэгъэзэгъум
Азмэт къыкъолъэтыжьыгъ.
- ХъяркIэ амэ, Дарихъан, джыри тызэрэлъэгъун.
- ХъяркIэ, Джамболэт.
Жьыбгъэм фэдэу шы плъыритIоу зызыпхъотагъэмэ
алъэмакъэ акIэдэIукIэу зэхимыхыжь охъуфэ Дарихъан
щытыгъ. ЕтIанэ хьылъэу хэщэтыкIи, къыздэкIыгъэ унэшхомкIэ плъагъэ. Урамым зэпырыкIыни дэхьажьынэу
ежьагъ шъхьакIэ, мыкIожь шIоигъоу ыгу хъугъэ. Дунаим
зыфае тетыгъэп. КIалэр ыпашъхьэ етыфэ ащ фэдэу Дарихъан зэхэшIэгъу фифагъэп. Джы хъущтыр зэхъухэм,
пкIыхьэу къыщыхъущтыгъэр щыгъупши, ащ фэдизэу зэгупшысэщтыгъэ Джамболэт ынэгу къыкIэуцожьыгъ, шы
нэтIэфыр иIэдэжь. Ымакъи шъхьэм икIрэп, ынитIурэ ынэпцэ шIуцIитIурэ гум хэпкIэ, ыпакIэрэ ыIупшIэ шэплъхэмрэ
ынэкIу псыгъо декIух.
Мыщ фэдэ дэдэу благъэу Дарихъан зыгорэкIи Джамболэт къызэпиплъыхьагъэп. ЗэкIэри ежь къызэрэшIошIыщтыгъэу къычIэкIыгъ. ЫнитIу ары ыгу рихьыпэщтыгъэр.
УакIаплъэмэ, лIыгъэр къебэкIэу гугъэпIэ пытэ акIэолъагъо.
ШыуитIур зыIокIыжьым, зэщ онтэгъоу къытеуагъэр
ошIэ-дэмышIэу Дарихъан шъхьащыкIыжьыгъ. Унэм
мыкIожьэу урам къуапэм нэси, зыщиплъыхьагъ. Мэзэныкъом къехъугъэшъ къалэм зыдэсыр, урамэу зытесыр
янэшмэ яурам зэришIэрэм фэдэу ешIэ. КъэзымышIэрэ
бзылъфыгъэ зырызэу хьэ цIыкIухэр зыгъэджэгухэрэмэ

--- Page 496 ---

адыгэ шъошэ дахэкIэ фэпагъэ пшъашъэм сэлам къырахэу хъугъэ, ежьыми арехыжьы.
Мо тыгъэ нэгуфэу чъыгмэ къашъхьапырыплъырэм
Джамболэт ынэгу фегъадэ. Нэр ыупIыцIэу ынэпэпкъ зэхэлъхэр къышIэжь зыхъукIэ, Дарихъан ышъхьэ тIэкIу мэуназэ. Щыщтэрэп, щэгушIукIы нахь. Зыщыщтэрэ закъор
Джамболэт ымылъэгъоу къалэм зэрэдэсышъущтыр
ары. Джыдэдэм зыщыгушIукIэу ынэгу кIэтыгъэхэр
пэIумыхьажьэу мэхъу, зэщ шъэфыр къытекIо. Шылъэмакъэхэр бэшIагъэми къызымыIужьыхэрэр, джыри
ытхьакIумэ итхэу къыщэхъу.
Джыри Азмэтрэ Джамболэтрэ Адыгэхьэблэ чIыгум
къихьажьыгъагъэхэп. Мафэр зэрэдахэм фэдэу Джамболэти ыгу непэ дэхагъэ. Бжыхьасэхэр шхъонтIабзэх. Зы
тхьапи зыпымыт мэзэу кIэим дэтым узышъхьапырыплъыкIэ, къушъхьэпс чъэрым зиIонтIэ-щантIэу къэлъагъо, ащ
ыпшъаIокIэ къушъхьэ шыгухэри ошъогу чIэгъым чIэтых.
- Олахьэ непэ мэфэ дахэм, Азмэт!..
- Дэхэн адэ, Джамболэт, сыд зыкIэмыдэхэщтыр угу
пэблагъэр плъэгъугъэу.- Азмэт ипцIэгъоплъ къызэтыригъэуцозэ,- къыбгурыIуагъа джы?
- КъызгурыIуагъ, Дамыкъом тыкъимышIэмэ...
- ШIу плъэгъущтымкIэ Дамыкъом еупчIыжьхэрэп!..
Ащ фитыр шъуитIу - Дарихъанрэ орырэ.
- СыкъыIуифмэ сызыIутым?..
- Е-е, Джамболэт, джы къебгъэжьагъэр сшIэрэп.
Нахь лIышъо къыптесштэгъагъ сэ. Ощынэмэ, сипаIо зыщылъ. УкъыIуифымэ, дунаир ины, сыоплъымэ укIэлэ псаушху, Дарихъан шыплIэм дэбгъэтIысхьанышъ, уинасып
улъыхъущт. Дамыкъори зэрэщыIэу егъашIэм щыIэнэп, ар
угу иубыт. Ащыгъум хьаулыеу Максимэ фэдэмэ Сыбыр
зарарагъэфыба, жъэгъэузым зырырагъэгъалIэба!..-
апэрэу Азмэт ышъхьэ къырихэу МаксимэкIэ регъажьэ,
етIанэ кIелъэшъужьышъ, гущыIапэм техьажьы.- Арышъ,
Джамболэт, ащкIэ укъэмыщын. Дарихъанэу слъэгъурэр
ышъхьэкIи ыпсэкIи къыпфай, уздакIорэм къыбдэкIощт.
- Максимэ дэжь тыIубгъэхьан фэягъэ, Азмэт. ГушIощтыгъэ,- ошIэ-дэмышIэу Джамболэт ышъхьэ къилъэдагъэр къыIуагъ.

--- Page 497 ---

- Максими? - зэрэрыгушхорэр хэпшIыкIэу Азмэт
къэупчIэ.- Iофыбэ зэшIуихынэу Максим ыпшъэ илъ, дэсэп, чыжьэу кIуагъэ.
Чылэ тхышъхьэм шыуитIур къызытехьажьым, мафэр
щэджагъом риублэгъыгъагъ. Псыхъо нэпкъым кIэрытэкъогъэ Адыгэхьаблэ Iэгушъом ис пIонэу кIэим къыщэлъагъо. Мэщтым иазэнэджапIэ бгъэнышъхьэ унэмэ ашъхьэпырэплъы. Дамыкъомэ ячырбыщ унэшхуи псыIушъомкIэ
зыщеIэты.
- Джамболэт, модырэ гъогумкIэ ехыжь о, сэ чылэкIэ
гъогумкIэ сыдэхьажьыщт,- Азмэт сэмэгумкIэ ишыпэ
ригъэгъэзагъ.
24
Нахьыпэрэм фэмыдэу, Дамыкъомэ афишIэрэм ыгу
нахь фэщагъэу, пкIэнтIэпсэу хилъхьэри шIомыхьаулыеу
Джамболэт хъоу фежьэ. Шымэ акIагъэзырэ мэкъум ыл
фэузы, шэщым е щагум нахьыбэрэ щыIэолъаомэ шIоигъу. Апэрэ мафэхэм Шъалихьэ къышIэныкIэ щынэзэ
къыхьыгъэмэ, джы щыукIытэу еублэ, IукIэ къэсми зыгорэ къыриIонкIэ зыкIэгугъэрэр ышIэрэп. Ащ пае амал иIэу
зыIуигъакIэрэп, зегупшысэкIэ, ышIэрэр емыкIу зыфелъэгъужьы. Пчэдыжьрэ Шъалихьэ къызыкIокIэ, гъэпсэфыгъо имыIэу Iоф ешIэ, ар зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ зигъазэрэп. IофшIэныр аухэу непэ ашIэщтымкIэ унашъо къафишIэу къызахэуцорэм мэкъу щыхьэкIэ шымэ яцIэнтхъу
фэдэу зегъэпсы. Аущтэу зызэришIрэр Тембот делъэгъушъ, есэмэркъэу:
- Арэп, Джамболэт, зыбгъэбылъэу, Дамыкъом уримахъулъа?
- Сыда ар озгъаIорэр, Тембот?
- Дамыкъор зыплъэгъукIэ шыныбэм укъычIэкIрэп,
шымэ акуашъохэр тепхъокIыкIыгъ, зыем къыпфидэнэп.
- ПшIэрэба, Тембот, мыхэр зэкIэ Джамболэт иеу зэрэхъущтыр,- Азмэт шаIом дэт шымэ яплъы.- Аущтэу
хъугъагъэмэ, Джамболэт, шы зырыз къытэптыныя?
- Азмэт , шъуIорэр сшIэрэп джы,- Джамболэт мэукIытэ ыIон ымышIэу.
- УмыукIыт, умыукIыт, къаIо,- Азмэт щигъэтрэп.

--- Page 498 ---

- Олахьэ, Азмэт, къыуимытын, тигъэчырэми тезэгъы.
- Шъосэмэркъэу шъо. А-ей, мо кортыр сиIагъэгущэт, зы шэп, шы тIурытIуи шъостыни.- Джамболэтэу
укIытэщтыгъэр шэщ дэпкъ тыгъэнапэу зыдэщысыгъэм
къыкIэрэтэджыкIы.
- Сыд епшIэни, Джамболэт? - Азмэт цIыкIу-цIыкIоу
Тембот енэкIао.
- Дамыкъом сыд ришIэрэр?
- Ещэх.
- Сэри арыба сшIэщтыгъэр.
- Ащ фэдиз ахъщэм сыда епшIэщтыр? - Азмэт джы
Джамболэт къыIощтым нахь къежэ.
- Дамыкъо Шъалихьэ фэдэу сиупкIэ лъэежъ ислъхьащтыгъэп. Псы шъхьалышхо язгъэшIыщтыгъэ.
- Мыщ ыгу къэкIыгъэр!..- Тембот егъэшIагъо.
- Адэ мощ фэдэ псы шIагъор бедэхьаоу бгъэкIодына, ыпкIэ хэлъэп сыдэп? Чылэ гъунэм, джау нэпкъышхом дэжь тегъэуцуи, мафи чэщи умыIоу гъэхьаджэ,
хьаджыгъэр къыдэтэкъущт, Торэскъомэ якъухьэ цIыкIу
фэдэ дыуиIэжьмэ, къэлэ бэдзэрыр пIэмычIэ илъыщт.
Джамболэт къыIорэр шIогъэшIэгъонэу Азмэт едэIу.
Алахьэм симыукIи мыщ ышъхьэ илъхэр тэ къырихыгъэха?
ЕгъашIи Адыгэхьаблэ дэкIыгъэп. Зэ закъу ныIэп къалэм
зэрэщыIагъэр, ари псэлъыхъу зыдэкIогъагъэр. Илъэс
тIокIрэ зырэм къехъугъэшъ дунаим зытетыр, Торэскъомэ якъухьэ цIыкIу нэмыкI ылъэгъугъэп. Тырку Исмахьил
пIонти, зыгорэм фэчырэзэ дунаир къехьы. Хьанифэшъ,
шъузабэу чылэм дэсмэ ащыщыгъ. Мыщ ыгу къэкIхэрэр,
ащ нахьрэ Iоф уимыIэу утIысэу уегупшысагъэкIи къыпфэугупшысынэп. Мы Джамболэт цIыф гъэшIэгъон, тшIэрэп нахь, игухэлъхэр чыжьэу маох.
- ЗэрэпIорэмкIэ, шIоу зызэтебгъэпсыхьани, тыбгъэчырэщт,- зэхихрэр шIогъэшIэгъонэу Тембот къеIо.
- Шъо шъусымыгъэчырэмэ, мы дунэешхом тедгъотэн. Уфаемэ, шъхьалтесэу уязгъэгъэсэнба, Тембот, хьаджыгъэ фыжьыбзэ къыдябгъэгъэтэкъоу.
- Ащ уезэгъын, Тембот. Сэры? - Азмэт къэупчIэ.
- Азмэт, о къапIорэр зэкIэ къыпфэсшIэщт. Уфаемэ,
шыхэр уикIасэхэшъ, озгъэIыгъын.

--- Page 499 ---

- Армырми, Дамыкъом ишыхэр ыIэмычIэ илъба,-
Тембот ыдэрэп,- ар хъущтэп.
- Олахьэ арым.
- Уфаемэ, къухьэзефэным уфязгъэгъэсэн.
- Джар хъуныгъэкIи мэхъу, ау сэркIэ типсыхъо къекIущтэп, щэнджыщэ. Сэ сызыфаер моу нахь кууIу, ычIэ
унэмысэу.
- СшIэрэп ащыгъум,- Джамболэт егупшысэ, етIанэ
ынэхэр къилыдыкIыхэу,- сиIофхэр зепфэшъунхэба?
- Боу зесфэн, Джамболэт. Узфаер зэкIэ къыпфэзгъотын, пфызезгъэкIон, темыджагъэми, дунаим зыгорэ
хэтэшIыкIы.
- Мыщ иIофхэр, Азмэт, Дамыкъо Шъалихьэ иIофмэ
анахь къиныщта?
- Нахь къиныIонкIи мэхъу... Ау Дамыкъор зэрэпсэоу
Джамболэт мыпсэунэу ары ыIорэр.
- Ащыгъум тхьэ зэтагъэр Дарихъанба...- Тембот
мэщхы.
- Адэ сыда о узэрэгугъагъэр,- Джамболэти къэсэмэркъэужьы.
- КъыосIон ащыгъум, Джамболэт,- Азмэт кIалэм еплъы,- ащкIэ Максимэ ыIорэр нэмыкI.
- Сыд къыриIуалIэрэр?
- ЦIыфхэр зэпкъ-зэлэу зэдэпсэунхэ фае еIо.
- Дамыкъохэри щымыIэжьынхэуи?
- ЩыIэжьыщтхэп.
- Дамыкъохэр щымыIэжьхэмэ, таущтэу тшъхьэ тIыгъыжьыщт, сыд ащыгъум типсэукIэн?
- УегупшысаIомэ, аущтэу къыпшIошIыщтэп. Дамыкъохэр зыщэмыIэхэми, цIыфхэр щыIагъэх. ЦIыфыр
шъхьафитэу щыIэнэу ары къызкIэхъугъэр, еIо Максимэ,
зым ытх адырэм фимыуфэнэу. Олахьэ тыщыIэным, тызэхэтэу тылажьэмэ, длэжьрэр зы нэбгырэм иещтэп, зэдытыещт.
- Олахьэ сымышIэ, Азмэт, мы къапIохэрэр,- Джамболэт зэхихрэр ыгъэшIагъоуи, щыщынэуи ынэхэр мэкIуасэх.
- УмышIэми, джары узэрэщыIэн фаер, Дамыкъом
ибаигъэ сыда чылэм шIуагъэу къыфихьрэр, о уиIуагъэу,
иупкIэлъэежъ реко.
Шы щыщ макъэу къэIугъэм Азмэт ипсалъэ зэпигъэугъ.
Зэндабзэу зызэраусэизэ, шитIур зэрэшхы, асэкухэр утысэхэу зэжэхэтхъох. Адырэ шыхэр щтагъэхэу чэунэзым
езэрэфылIэх. Азмэт къызщылъэти, шаIом ечъэлIагъ,
кIалэхэри ары.
- КъышъохъулIагъэр сыда!..- ыIуи затекуом, зэ
шитIум зэпагъэу фэдэу ашIыгъ, ау зэрэзэпыкIыжьыгъэхэм лъыпытэу апхэкIыхэр зэфагъазэшъ, лъакъокIэ зэзаохэу аублэ, алъабжъэмэ ебзыр бзыу щтагъэх пIонэу
къакIэлъэты. Уцу зымышIэжьрэ шыгъо къаигъэм ытхыцIашъо къамыщкIэ Азмэт зеокIэ, зыдэщытым зырепхъотышъ, шымэ ахэлъэдэжьы, мыдырэ шэу къогъум къуиубышъыхьэщтыгъэм гу къызIэпишIыхьажьыгъэшъ, кIэлъежьэ, ыпхэкI ецакъэ фэдэу зишIзэ, нэмыкI бгъукIэ Iочъыжьы.
КIымэфэ мэфэ кIакор псынкIэу кIуагъэ. ЯIофхэр заухыхэм, Азмэт дэжь имыхьажьхэу Темботрэ Джамболэтрэ шэщым къыIукIыжьыгъэх. Зэ ригъэблэгъэнхэу Азмэт
ыгу къэкIыгъ, ау пшъыгъэти, зи ариIошъугъэп.
Мэзахэ зыхъукIэ, Адыгэхьаблэ щынэгъо шъэф горэ
къышъхьэщыхьэу къыпщэхъу. Остыгъэ нэфыхэу шъхьаныгъупчъэ бгъузэмэ къарыпсыхэрэр арымырыгъэмэ,
мэз шIункIым ухэхьагъэу къыпшIошIын. Чэщым екIужьырэ чылэм зеушъэфы. Хьэ хьакъу мэкъэ зырызхэу модыкIэмыдыкIэ къыхэбэныкIрэмэ уакIэдэIукIы зыхъукIэ, шъэф
щынагъом ыфызрэ гур нахь мэрэхьатыжьы, нэмыкI дунае утемыфагъэу уичылэ цIыкIу узэрэдэтыр зыдэошIэжьы.
НэбгыритIум зэраIорэ шIагъуи щымыIэу Темботдыхэм адэжь къэсыжьыгъэх. Пчыхьэрэ зэрихабзэу, къихьан шIошIи, зи Джамболэт римыIоу къэлэпчъэжъыер
Тембот IуигъэкIотыгъ, къызызэплъэкIым, шъэогъур ыуж
итэп. Унэм ихьащтми-имыхьащтми ымышIэу адырэ урамыбгъум дэжь щыт.
- Укъихьащтба?
- КIэсаIоба, Тембот?
- НекIо, татэ ыгу къеощт, тыгъоспчыхьи укъихьагъэп.
- О тадэжь укъихьахэрэп.
- НекIо, ушъхьагъу улъымыхъу.
Фэмыяхэу Джамболэт унэм ихьагъ. Бэрэ щысыгъэп.
Iанэ къыштэнэу Кулацэ фежьагъэу къэтэджыжьыгъ.
- Зэ, Джамболэт, шъузгъэшхэщт.
- Хьау, нан, сыфаеп.
- Сыда, Джамболэт, Дамыкъом шъукъигъэтхъагъа? -
Къымчэрые къахэгущыIэ.

--- Page 500 ---

- Шъуадэжь сыщышхэу сыкIожьымэ, Хьанифэ мэцIацIэ.
- Сыда, синынэгущ! - Кулацэ шIэх дэдэу Хьанифэ
филъэу регъажьэ.- Ущышхэмэ гъэшIэгъона, тыхыма тэ!..
Мы Хьанифэ пшъэ кIыхьажъ зэгорэм, лIыжъ, сызщигъэхьащт.
- Арэп, нан, зыкIасIорэр, сыфэшхэжьрэпышъ ары.
- Амэ хъун,- къызэрэригъэжьагъэм фэдэу Кулацэ
псынкIэу кIэжъукIыжьы.
Урамым къызэрэтехьажьэу непэрэзымафэм зыгъэгумэкIыщтыгъэ гупшысэм Джамболэт джыри зэкIеIулIэжьы. Джы нэс ащ фэдэ шъхьэм къихьэщтыгъэп. Неп
ары къызежьагъэр. Ари Дамыкъо Шъалихьэ имылъку
тегущыIэн къызыхэкIыгъэр. Дарихъан зы унэгъо бай ипшъэшъэ гъэшIуагъ. Гум щизэу, ышъхьэ бгъэдахэу пIыгъын фаеба ар? Джыдэдэм пIуагъэкIи дунаим зыфытегъэпсыхьагъэ щыIэп. Зы шъошэ дэгъу горэ имыIэ хъущтэп.
Уигъончэдж лъапэ уилъэпэд дэупкIэгъэ зэпытэу ущыIэн
плъэкIына? Исмахьили зыгорэхэр къыфишIэнэу ыIогъагъ
шъхьакIэ, игугъуи ипшыси къышIыжьрэп. ЗэрэриIощтыри
ышIэрэп. Хьанифи зеушъэфы нахь, лъачIэ гори имыIэу
щытэп. Неп ыIоми, ахъщэ тIэкIоу иIэм зыфаер къырищэфын ылъэкIыщт. Ау ащ сыдигъокIи фэзэжьыщт. Ари
зычIэлъыгъэм чIэмылъыжьмэ, сыкъэпшIагъ.
КIэкIэу Джамболэт къыгъази, ябгъэнышъхьэ унэжъ
цIыкIу Iухьагъ. БэшIагъэ мыщ зыщымыIагъэр. Къэлэпчъэжъыем зеIункIым, кIыргъ ригъаIозэ, IукIыгъ. Щагу пчъэIупэм зыIохьэм, хэщэтыкIи, унапчъэмкIэ плъагъэ. ЕтIанэ зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, щагу хьакужъым екIолIагъ, иIэбэлъэбахьи, къазгъырэу зыкIэ ныкъо пыкIыкIыгъэр къырихыгъ. Хьаку лъапсэм унэ къуапэмкIэ гъэзагъэм къазгъырыжэ зыхетIыкIым, ахъщэ чысэр къычIэзыгъ. ПсынкIэу чысэр
джыбэм ригъэкIуи, къазгъырыжэу къыхигъэзыгъэри ритэкъожьи, зэщиз ышIыжьыгъ.
Джамболэт ищагу бэрэ дэтыжьыгъэп. Хатэр зэпичи
псыIушъо нэпкъымкIэ кIуи, ядэжь къэкIожьыгъ. Унэм
имыхьажьэу кон чIэгъым чысэр чIигъэбылъхьагъ. Зыгорэм сыкъилъэгъугъэмэ ыIозэ, даIоу кон къогъум тIэкIурэ
къотыгъ. Мэзэ закъоу пщэмэ ахэсыкIрэр ары шыхьатэу
иIагъэр. Ари пщэ къогъу хъумэ, къыкъосыкIыжьэу Iоф хэт.

--- Page 501 ---

Зыпчыхьэ Джамболэт жьыкIаеу къызэкIожьым, Хьанифэ изакъоу къычIэкIыгъ. Исмахьилэ пчыхьэ нэмазым
щыIагъ. Джамболэт зэрэфэе дэдэу хъугъэ, игухэлъхэр
зэрэриIощтхэмкIэ Исмахьилэ зэрэщыукIытэу Хьанифэ
щыукIытэщтыгъэп, ягъунэгъу ныоу зэрэщытыгъэр армэ
ышIэрэп. Шъошэ дэгъу горэ иIэ зэрэшIоигъор къызэрэригъэжьэщтыр ымышIэу тIэкIурэ щыси, къыIуагъ:
- Олахьэ сымышIэ мы сицуакъэхэм ясшIэжьыщтыр,
мэстэ хэщыпIэ ямыIэжьэу хъугъэ.
- Ары гущ, Джамболэт,- Хьанифэ къыдырегъаштэ.-
ЛIыжъ бетэмалэм есэIо зэпыт мо шъошэ дэгъу горэ фызэригъэгъотынэу. Ащи угу ебгъэ хъущтэп, ынэ къыфезы шъхьакIэ, фызэшIокI гущэрэп.
- Шыонэзэтелъ къысфищэфынэу татэ ыIогъагъ,- гуебгъэ хэмылъэу Джамболэт къеIо.
- Уятэ гущэ, Джамболэт, фэлъэкIмэ, къыпфимышIэн
щыIэп. Ощ пай ыIуагъ мыгъэ Iахъо зыфежьэщтыр, къыхьрэр зэкIэ къыппилъхьан ыгу хэлъ. Ори ошIэ уятэ тхьамыкIэм зэрэфэмыукIочIыжьрэр. Зымафи къыосIогъагъ,
Джамболэт, чырапкIэм ущымыгугъэу ущыIэнэу. Моу
тIэкIу чэщрэ уIэо-лъаомэ, зыгорэхэр уугъоин плъэкIыщт.
О пшIэрэп нахь, джары лIыхэр зэрэщыIэхэр. Дамыкъомэ
ямылъку джарыба къызэрежьагъэу къаIожьрэр...
- Сыдэущтэу? - кIалэм зэхихрэр шIогъэшIэгъон.
- Зэхэпхыгъэба?.. Дамыкъо Шъалихьэ ятэжъ Алэджыкъо тыгъокIо бэлахьыщтыгъ. Къэзэкъмэ шыбз мафэ
къашIуитыгъуи, ишэхъогъухэр текIыгъэхэу аIо. КъызэраIорэмкIэ, ощ фэдэ чыракIоу Торэскъом дэжь Iутыгъ.
- Адэ сэ къызэрэсшIошIыщтыгъэр Дамыкъо Шъалихьэ иIэр зэкIэ ежь ыугъоигъэу ары.
- Хьау, Джамболэт, хьау,- Хьанифэ ишъыпкъ,-
пшIошъ умыгъэхъу. Дамыкъо лъэпкъымэ Шъалихьэ нахь
фэмыф къахэмыкIыгъэу аIо, инасыпти, янэ гъугъэжъ
цIыкIур уды пIонэу иI. Джары, пшIэ пшIоигъомэ, зезгъакIорэр зэкIэ.
- Ар Шъалихьэ епIолIэн плъэкIыщтэп, тэщ фэдэкъабзэу Iоф къыддешIэ, Хьаниф. ПкIантIэр зэрикIыхэу, озгъэлъэгъугъот ар шымэ зэрахэтыр!..
- СшIэрэп, сшIэрэп, Джамболэт, аIорэр къыосэIожьы,- Хьанифэ ынапшIэхэр дищаехэу къеIошъ, педзэжьы.- Адэ ары, аущтэу пшъхьэ уфэмыулэужьэу джы

--- Page 502 ---

ущыIэн плъэкIыщтэп. Плъэгъурэба а заулэр иIэзэ, къыжъудэчырэ. ЫIэ зэтырилъхьэу тысыжьрэп. УтIысыжьми,
къыпфидэщта янэ удыжъ цIыкIу. Тхьа етагъ ащ фэдэу
даIоу къо зиIэм, янэ ыIорэм зы Iэпэ залэкIи блэкIрэп. Сыда
джырэ кIалэхэр, Темботи ори шъузэрахэтэу, шъузэрэбылымхэр?..
Исмахьилэ къэкIожьэу ылъэмакъэ зызэхехым, Хьанифэ игущыIэ зэпигъэужьыгъ.
25
Джамболэт щымыгъупшахэу ыгъэшIагъорэр Дамыкъомэ ямылъку къежьакIэу Хьанифэ зыфиIуагъэр
ары. Дарихъан егупшысэ къэсми, ар ыгу къэкIы. Ахъщэ
тIэкIоу янэ тхьамыкIэм фиугъоигъагъэмкIэ лъачIэ зэримышIышъущтыр къыгурыIоу регъажьэ. Шы заулэ иIэ хъумэ, Дамыкъор нэмыкIынэкIэ къеплъынэу мэгугъэ. Псаумэ, шы заулэмэ джыри шы заулэ къакIэлъыкIощт,
щэфакIохэри ыгъотыных. Дамыкъо Шъалихьэ енэкъокъушъунэп, ау мыхъуми чырэкIуацIэр иIэжьынэп. ЫшIэщтымкIи ыIощтымкIи Дарихъани нахь теубытагъэ къыфыриIэн. Хъущтыр зыхъухэкIэ, Дамыкъомэ япшъэшъэ
гъэшIогъэ закъо къагъанэу зыдэкIожьынхэ щыIэп. Файфэмыехэми, шы емылычыр къызэреуцуалIэу къеуцолIэщтых.
ЗэриIоу мыхъумэ, зэрэхъоу ышIынэу Джамболэт
пытэу тыреубытэ. Хьанифэ зэриIуагъэу, къэзэкъ шэхъогъу горэм шы горэ къыпиутмэ, къежьэпIэ дэгъу хъущт.
А чэщ дэдэм Бжъэдыгъу, е Шапсыгъэ ыфымэ, ыжэ зы
гущыIи къыдамыгъэкIэу щащэфыщт, егъэзыгъа лъэпIаеу
аримыщэмэ. Ащ фэдэу чэщ заулэрэ мышъхьахмэ, игухэлъ кIэхьащт. Еплъмэ, илъэс горэмкIэ шы дэхэкIае иIэ
хъущт. Ау ащ ыуж ихьаным ыпэкIэ шы дэгъу дэдэ зэригъэгъотын фае. Джа шэу зэригъэгъотыщтыр ары иехъулIэныгъэ зэкIэ зэхьылIэгъэщтыр. Шы тыгъу укIоныр цIыкIушъокIоп. Узэтыгъощтыр шы дэй тесэп.
Шъуашэ къымыщэфынэу Джамболэт рехъухьэ. Ащ
нахьи нахьышIу ар къызэрищэфыщтым иахъщэ тIэкIу хигъахъоу Шъалихьэ инэтIэф къыщищэфмэ, къырищэщтмэ ышIэрэп нахь. Сыда къызыфыримыщэщтыр? Джамболэт иахъщэ адырэ ахъщэмэ афэдэба! Дэгъоу елъэIумэ,

--- Page 503 ---

сыд фэдиз ыIуагъэми, ичырэ кIалэба, къыфишIэщт. Къыщэфышъумэ, мыгъатхэ блэмыкIэу къыщэфыгъэмэ дэгъугъэ. Гъэмафэр къэсыфэкIэ, иш зэрэфаеу ыгъэсэни,
игухэлъ ыуж ихьащтыгъэ. Гобэн кIэй удэсымэ, зыми укъишIэщтэп, а чэщым шапсыгъэмэ адэжь укIоми, укъэкIожьыщт. Гухэлъэу ышIыгъэм Тембот къыдыригъэштэщтмэ ышIэрэп нахь. Сыда къызфыдыримыгъэштэщтыр, ари
щыIэ шIоигъу, чырэкIоныр янэ къыдилъфыгъа? Ашъыу,
чэщырэ шымэ язакъоу апэтынэу къерэзэгъи, адырэм ежь
фэгъэзагъ. Дэгощэнба ызыныкъокIэ. Олахьэ гушIоным
ызыныкъо дэдэ римытми.
Гухэлъэу ышIыгъэр Тембот зэрэриIощтыр ымышIэу
мэфэ заулэ хэтыгъ, къыщыригъажьэ хъунэу чIыпIэ тэрэз
дифэщтыгъэп. КIымафэр екIы пэт. Гъэтхамэр къэу. Осыр
зыжъужьыгъэ мафэри къашIэжьрэп. Непэ фэдэу мафэхэр фэбэщтхэмэ, мазэ горэмкIэ шэхъогъур чылэ гъунэм
дафын, етIанэ Гобэн кIэй кIоных.
БлэкIыгъэ мэфэ заулэмэ афэмыдэу Унэрыт Тембот
непэ чэфы, сэмэркъэу шIыным хэкIрэп. ДарихъанкIэ сыд
фэдэ къыриIуагъэми, Джамболэт шъхьакIо ышIрэп. Къызэресэмэркъэоу дэсэмэркъэужьы. IофшIэныр аухыни
къызщежьэжьыщтхэм чыжьэкIэ къыухьэу Дамыкъомэ
ямылъку къежьакIэ къыфыхегъэпсы.
- Адэ, Джамболэт, мылъкур зыгорэм къыхэкIы нахь,
уашъом къефэхрэп.
Зи ащ Джамболэт риIолIэжьыгъэп.
Сыхьат горэ тешIагъэу джыри Джамболэт къыIуагъ:
- Олахьэ гъэшIэгъоным Дамыкъомэ ябай хъукIи...
Апэ зызэхэсэхым сшIошъ хъугъагъэп, цIыфмэ уипаIо къахэщы зыхъукIэ, къыуамыIолIэн щыIэп сIуи.
- Дамыкъо Шъалихьэ ыушъэфрэп ар, сыцIыкIузэ
къыIожьэу зэхэсхыгъагъэ.
- Джары насып уиIэмэ, Тембот, къыохъулIэщтыр.
- Насыпым фэIуагъа ар?
- Сыд адэ зыфэIуагъэр? - Джамболэт зыфэе дэдэм
Тембот техьэ.
- Ичаныгъ, джары сэ ащ сызэреплърэр.
- Сыгу илъ дэдэм къытебгъэфагъ, Тембот. УтIысэу
уежэкIэ, мы дунаим къыхэкIэу зи къыпфэкIон щыIэп.
Шъалихьэ иIофшIакIэ бэшIагъэ къызыдгурыIуагъэр. ЕтIани, Тембот, ащ нахь фэмыф Дамыкъо лъэпкъым къахэмыкIыгъэу аIо.
20 Заказ 078

--- Page 504 ---

- Уятэпс ар?
Урам къэгъэзэгъум къуахьэхи, тIэкIу кIуагъэхэу лы
жъэрымэ IэшIу Тембот къеугъ. Жьым хэпамэу къызэтеуцо фэдэу ышIыгъ:
- Лы жъэрымэ къыоурэба?
- Къысэмыоу, сIупс къырегъачъэ.
- Хьаджислъамыжъым зегъэтхъэжьы ынэхэр чэтыунэх пIонэу.
- Дэгъоу ешIэ, оуй, сэсый ыIорэп, къыIэкIахьэрэр
екъузы,- Джамболэт еIо.- Сщэгъупшэжь зэпыт къыосIон сэIошъ, къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь. Тэри зыгорэм
ыуж тимыхьэ хъущтэп. Лымэ зыгъэурэм тенэцIэу моущтэу тыщысына? ТидэкIыгъуи къэсы пэт, щыугъакIэ кIэлъэу лы гъэгъугъэ тIэкIу горэмкIэ Гобэн кIэй зыфытедгъэпсыхьэгъагъэмэ, тытхъэжьыщтыгъэ. ТилIыжъхэри гушIощтыгъэх, лIы хъугъэх аIонти.
Тембот зэхихыгъэм зы псалъи къыримыIолIэжьэу
тIэкIурэ кIуагъэ. Зэ къыдыримыгъэштэнкIэ гугъи, Джамболэт къэщтэжьыгъ. "Зыгорэ къызиIокIэ, сысэмэркъэугъ сIомэ хъугъэба" ыIуи, къыIощтым ежэу зигъэрэхьатыжьыгъ. Хьаджисламдыхэм яхьэжъэу чэу кIыбым дэтэу
къыдэцэкъыкIрэм ибанэ зыщегъэтыжьым, Тембот
къыIуагъ:
- Олахьэ сымышIэ, Джамболэт, мы къэпIуагъэм
къесIолIэщтыр.
- Узэрэфай, Тембот. Егъэзыгъэ Iоф хэлъэп ащ.
- СэшIэ зэрэхэмылъыр, ау етIани сшIэрэп лIыжъмэ
къытфадэщтмэ?
- АщкIэ угу гъэрэхьат, тыфэмыф аIоу зымафэ рыгущыIэхэу зэхэсхыгъэ.
Неущпчыхьэ джау псыхъом адырабгъурэ тхышъхьэм тес къэзэкъ станицэм кIонхэу рахъухьагъ. Джамболэт шIогъэшIэгъоныгъэр тыгъуакIо зэрэкIощтхэр арэп,
Тембот шIэхэу къызэрезэгъыгъэр ары. Аущтэу псынкIэу
зышъхьэ къыфыримыхышъущтыгъэ Iофыр зэрэхъугъэм
теубытагъэ къыхелъхьэ, нахь тырегъэгушIухьэ. Тембот
къызезэгъ уж къэупчIагъ:
- Зыдэжь укIонэу хэта ащ фэдэу тесыр?
- Къэзэкъхэр былым пIашъэкIэ баих, апэ Iапэ зыфэпшIрэм дэжь уIухьэмэ, ухэукъощтэп.

--- Page 505 ---

- Ар хъущтэп. Iапэ фэпшIыкIэ, зыгорэм ичэмыжъ
закъо къыдэпщына!.. УIабэмэ, узыхэIэбэщтыр байхэр
арых, Iэхъогъум зы чэм химыгъотэжькIэ, тхьамыкIэ
хъунэп.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, тыкIонба Табенкэ Василэжъым дэжь, иIэм ычIэ ышIэжьрэп, чылэ гъунэми Iус, джау
тхышъхьэм узэрэдэкI.
- Дамыкъом инэIуасэ дэжьи?
- ШIагъуа инэIуасэмэ?
- ТыкъашIэмэ?
- ТыкъашIэнэп, Шъалихьэ тыричыракIоу ныбжьи
цIыф гуцафэ къытфишIынэп.
ЯтIонэрэ пчыхьэм Джамболэтрэ Темботрэ ядэжь
мыкIожьыхэу псым зэпырыкIхи, къэзэкъ баим дэжь
кIуагъэх. Мэзым хэкIыфэхэкIэ джацэ уж хъугъэ. Станицэмрэ мэзымрэ азыфагу дэкIрэ гъогум зызэпырэкIхэм,
урыс баим икъакъыр кIыхьэшхо екIолIагъэх. Къакъырым
пыутыгъэ унэм нэфынэу къипсрэм зыщадзыезэ кIэрыхьагъэх. АдыкIэ щыт унэшхом шъхьаныгъупчъэ зэтегъэпытыхьагъэмэ зы нэфыни къадэпсрэп. ЗэгъокIы. Ошъогум
ит пщэмэ загъо дэдэрэ мазэр къакъосыкIы, инэфыпс чIым
къытекIэгъу имыфэзэ, пщэ къогъу мэхъужьы.
Къакъыр кIыхьэм къыгот унэ цIыкIум ишъхьаныгъупчъэ зиплъэхэрэм, дэпкъым пылъэгъэ шхончыр алъэгъу.
Шъоныр апашъхьэ итэу зыгорэхэр зэфаIуатэшъ лIитIу
щыс, Джамболэтрэ Темботрэ зыфэе дэдэх.
- Моу щытыгу о,- Джамболэт лъэпэпцIый зешIы,-
чэмыр къычIэсщэу мэзым хэсэщэфэ, тауж зыгорэ къимыхьанэу къыскIэлъыплъ.
Джамболэт зэриIуагъэу, Iофыр псынкIэкIаеу зэшIокIыгъэ. Чэмыр ыуж ригъэуцуи, къакъыр кIыб зишIыгъ. Ащ
фэдизым Тембот плъырыгъэ. Гуцафэ зыфэпшIын щыIагъэп. ЧыжьэкIэ хьэ хьакъу макъэу Адыгэхьаблэ къыдэIукIыщтыгъэхэр зэхехых. Станицэ гузэгу лъэныкъомкIэ
къаз кIый макъэмэ зыкъыщаIэты. Тхышъхьэм Джамболэт ехыжьыгъэнба зыщиIорэм, Тембот къыIукIошъыжьыгъ.
Бэрэ пэмылъэу чэмыр къэзыщэрэм къыкIэхьажьыгъ.
Джамболэти къэуцуи, дэIуагъэ:
- Зи щыIэп. Олахьэ, Тембот, сеплъыжьыгъапэшъ,
чэмыкIэ шIагъо къэтэщэм.
- ЗыгорэкIэ быукъомэ,- Джамболэт къыIорэм Тембот пымылъэу,- тыкъаригъэшIэни, тауж къыригъэхьаных.
20*

--- Page 506 ---

- Ащи сегупшысагъ, моу еплъ чэмым телъ жэпхым.
- Таущтэу угу къэкIыгъа мыр?
- Уегупшысэмэ, шъхьэм къимыхьан щыIэп.
- Мыдэ мыщ ыгу къэкIыгъэр...
Чылэ гъогумкIэ Джамболэт чэмыр къымыщэу нэмыкI
гъогу зытырещэм, игухэлъ зыфэдэр Тембот къышIагъэти, щхыпцIыгъэ. Бэрэ а гъогум тетыгъэхэп, ащи текIыхи,
мэзцуным хэтхэу заулэрэ къэкIуагъэх, етIанэ а зытетыгъэхэ лъагъом къытехьажьыгъэх.
- Тинасып ос зэрэтемылъыр,- Тембот мэгушIо.
- Ос телъэу тыгъуакIо кIохэрэп, хьакIапIэ макIох
нахь,- Джамболэти игушIо къыхэщы, тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу чыжьэкIэ мэдаIо.
Чэщныкъо мыхъупэу чэмыр къафи, Джамболэтдыхэм адэжь къэсыжьыгъэх. Яунэ остыгъэ зэ кIалэхэр къызэтригъэуцуагъэх. Тембот екIошъылIи, иплъыхьагъ
шъхьакIэ, остыгъэр ещэхыгъагъ, Исмахьили Хьанифи
чъыещтыгъэх.
Чэмыр къакъырым чIащагъ.
- Мыр, Тембот, нычэпэ нэф къидгъэкIы хъущтэп,
Iофыр ыкIэм нэдгъэсымэ нахьышIу.
- ТитIо тыфырикъушъуна?
- Сыда зыкIэтитIур, татэ етIонба,- Джамболэт ышъхьэ кIэпIэстхъэжьы.- А зэтIощтри зы хьакъ-сакъыжъ гор,
Къымчэрые къэтщэгъагъэмэ, дэгъугъэ. ЛъыкIоба.
Тембот ящагу зэрэдэхьажьыгъэм лъыпытэу Къымчэрые ылъэгъугъ. Ардэдэм къызэкIащти, къызэтеуцуагъ.
ЫIощтыр ымышIэу ятэ ыпашъхьэ ит.
- Чэщныкъом тэ ущыIагъа?
- Азмэт дэжь тисыгъ.
- УщыIагъэп!..- Къымчэрые ащ нахь къымыIоу унэм
ехьажьы, Тембот шъэф-шъэфэу ятэ ыуж ит. Плъэмэ, яни
мыгъолъыжьыгъэу хьаку лъапсэм ит:
- Нычэпэрэчэщым тыдэ ущыхэта, синынэгущ?!
Зи Тембот ымыIоу пIэкIор бармэкъым кIэрыуцуагъ.
- КъызыоупчIыхэкIэ, сыда уздэщыIагъэр къызыкIямыIорэр? - Къымчэрые щагум зыдэтым фэмыдэу унэм
нахь пхъашэу къыщеупчIы.
- ПсырыкI станицэм Джамболэтрэ сэрырэ тыщыIагъ.

--- Page 507 ---

- Сыд къыщышъушIэнэу?
- Табенкэ Василэжъым ичэмыкIэ горэ къэтщагъ.
- Тхьасигъэунэхъуи! - Кулацэ щтагъэ.
- А хьитIум азыфагу къикIыгъ, сыд емыкIуа къысфэпхьыгъэр, ащ фэдэ ашIа?..- Къымчэрые къыIогъэ къодыеу пчъэ тео макъэ къэIугъ.- Джары, шъуауж итэу чэмыр зыер къэкIуагъ!.. Чылэм хьайнапэ сыдэпшIыхьагъ,
Iиманцыз!..- пчъэр Iуихынэу макIо, къызигъэзэжьырэм,
Исмахьилэ Iупчъапчъэу ыуж ит:
- Мыхэмэ къыташIагъэр! Мыхэмэ къыташIагъэр!..
Унэрыт Къымчэрые кIалэм ыпшъэб дауи, асыхьатым
щыри зэгъусэхэу чэмыкIэ тыгъугъэм дэжь къэкIуагъэх.
ЛIыжъитIур зэрэгъэуIушыжьыгъэх пIонэу чэмыкIэм
пэчIынэтIэ къогъум Темботрэ Джамболэтрэ къуагъэзыхьэхи, бэщышъхьэ рашIыхьагъэх. Сыд фэдизэу бэщыр
апшъэ дэфагъэми, кIэлитIум зи къаIощтыгъэп.
Къэхъугъэр ымышIэу къатыгъугъэ чэмыкIэр тхыцIэрыо макъэхэр къыздиIукIрэ къогъумкIэ маплъэ, мэщынэшъ, быунэу ежьэ шъхьакIэ, жэпхым ыгъэбыурэп.
- А лIыжъ, а лIыжъ! - Хьанифэ ыIоу, зыздигъэзэщт
лъэныкъор ымышIэу чэмымрэ кIалэхэмрэ азыфагу дэт.
А чэщ дэдэм зы цIыф рамыгъашIэу лIыжъитIум Джамболэтрэ Темботрэ апэ рагъэзыхьэхи, чэмыкIэр зыем
афарагъэфыжьыгъ.
Джыри нэфылъэр къыкIидзын ригъэжьэгъагъэп чылэм къызагъэзэжьым. Ащ фэдизым нэбгыриплIыми зы
гущыIэ зэраIуагъэп. Псыхъо лъэс лъэмыджым къызекIыжьхэм, ядэжькIэ лIыжъитIум агъэзэжьыгъ. Темботрэ
Джамболэтрэ чыракIо кIуагъэх.
26
КIымафэм иаужырэ чэщ Темботрэ Джамболэтрэ
къяхъулIагъэм зы цIыф игугъу фашIыгъэп. Ежь нэбгыритIури рыгущыIэжьыгъэп. Зэ закъу ныIэп Хьанифэ игугъу
къызафишIыгъагъэр, ари Исмахьилэ унэм зыщикIыгъэм
тыригъафи къариIуагъ:
- Чэщ реным зызышъогъэлIэжьым анахь ныбэджэ
закъор къахэшъущыгъ.

--- Page 508 ---

- Ныбаджэщтыгъэмэ тэ щыпшIэра? - Джамболэт
къеупчIыгъ.
- СымышIэу, делэ, былымым идэгъугъэ чэщым
къызэрэпшIэщтыр ыкIэрэ ыбжъакъорэ, ар шъугу ишъуубыт.
- Итыубытагъ бэщышъхьэр,- Тембот къызеIом,
щыри щхыгъэ.
- Сыд фэдиз иныбэджагъэми, чэмыкIэ шIэгъуагъ,-
ыгу къызэреорэр Джамболэт пшIэнэу къыIуи, ыкIышъо
зэрагъэплъыгъэр къыдэоежьы пIонэу хэщэтыкIыгъ.
- Арыгущ,- Хьанифи ыIуагъ.
Зи зымыIуахэщтыгъэр Тембот. Гум къызыкIыжьыкIэ,
ашIагъэм рыукIытэу Къымчэрые икъэптан ыплIэIу идзагъэу япчъэIушъхьэ зэрэтетыгъэр нэгум къыкIэуцо. Янэ
ищтакIи, Исмахьилэ ихьэпщакIи щыгъупшэхэрэп. Хьанифэ гуIэу лIыжъитIум запэIуидзэ зыхъукIэ, къеIэхэти,
къызэрэIуагъэчъыщтыгъэр джыри нэгум кIэкIрэп. ТхьакIумэм имыкIрэр икуо макъ.
Ахэр зэкIэ кIалэмэ агу къэмыкIыжьыныгъэкIи мэхъу
Тембот ытхьакIумэ пэкIэ гъопс армырыгъэмэ. Азмэти
тхьакIумэ пакIэм къеплъи, щхыгъэ нахь зи ыIуагъэп. Язакъоу шэщым къызычIэнэхэм, Джамболэт къэупчIагъ:
- Зычэщырэм Азмэт щыгъуаза?
- ЕпIокъон!..
- СыделэкIэ огугъа сишъэф сIуатэу, тыкъамышIэгъагъот тIоу тыщысын фае.
ЗэкIэми анахьэу Джамболэт зыщыщынэщтыгъэр
къехъулIагъэр цIыфымэ къахахьэу Дарихъан нэсыжьынкIэ ары. Ащ фэдизэу зэрэтыгъуагъэм щыукIытыхьэщтыгъэп, хэта джы мытыгъоу щыIэр. Хьайнапэба улIышхоу
лIыжъмэ апэ урагъэзыхьани, къэпфыгъэ чэмыр къыздипщыгъэм уагъэфыжьыныр? Чылэм ар зэхерэхи, орэд
къыпфаусын, зы кIапщи укIожьын плъэкIынэп.
- Тинасып, Тембот, Василэжъым икъэрэгъулэ тыкъимышIэу чэмыр къакъырэм зэрэчIэттIупщхьажьыгъэр,
хьалэ-балыкъ тыхэфэщтыгъэ.
- Ныбжьи джа чIыпIэм нахь сыщынэу къыхэкIыгъэп,
слъэкIапIэхэр кIэсысыхьэщтыъэх.
- А лIыжъитIоу тауж итыгъэмэ,- Джамболэт еIо,-
тагъэтIысыщтми, тарагъэгъэтIысыщтыгъэ, зэплъын щыIагъэхэп.

--- Page 509 ---

- Ащ Iо хэлъыжьыгъэп, нан ары мыхъугъэмэ, татэ
гъэшIэгъон къытишIэщтыгъэ, старшинам дэжь сыкIощт
ыIуи, елъэIумэ-къелъэIужьызэ, ерагъэу ыгъэIэсэжьыгъ.
Джы къызнэсыгъэм къыздэгущыIэрэп.
- Старшинар мытыгъо пIонэу,- Джамболэт щхыпцIыгъэ. - Уигъэщтэн ыIуагъэти ары, Тембот. ЗыдэкIон щыIагъэп.
- Ары зыдэкIон щыIагъэп, татэ умышIэ фэдэу.
Гъатхэу къихьагъэм иапэрэ мафэхэм шэхъогъур чылэгъунэм дафэу Темботдыхэм аублагъ. Азмэт шэщым
къычIанэщтыгъэ. Пчыхьэрэ шэхъогъур къызыкIожькIэ е
пчэдыжьрэ ары зызэрэлъэгъущтыгъэхэр. Мэфэ фабэхэм тхышъхьэ уцыр къафы. Пчэдыжь къэс шхъонтIамэу
чапэмэ атырихрэр нахь дахэ мэхъу.
Дамыкъо Шъалихьэ ащ фэдизрэ къяолIэжьрэп. Гъатхэм Iофыбэ къыдэкIо, кIым шымэ ашхыщт зэнтхъым
ихэлъхьан ыуж ит. IофшIэгъу мафэхэшъ, ищыкIэгъэ чырэхэри ыгъотхэрэп. Уасэми нахь зыкъеIэты. Зымафэ Василэ дэжь кIуи, къэзэкъ чырэкIуищ къыфигъотыгъ. Ахэмэ акIыгъоу губгъом ит. Дарихъани ятэ щыгъупшэжьыгъэ
фэдэу Джамболэт къышIошIы шъхьакIэ, зэрэгугъэу щытэп. Ежьыр ары гум изынэжьыгъапэр. МэзитIурэ ныкъорэм къыкIоцI тIо нахь фыкъокIыгъэп. ЯтIонэрэ кIогъум
изакъоти, къалэм дэгъощыхьи, ерагъэу унэр къыгъотыгъ. ДэхьанкIэ къыримыгъэкIоу Дарихъан къыдэкIымэ
ыIоу мэфэ ныкъор ригъэхьыгъ. Инасыпти ежь пшъашъэм
къылъэгъуи, зыкъыIуигъэкIагъ. Нахьыпэм фэдэу тIуми
зэраIогъэ шIагъо щыIэп. ЗэраIорэм нахьи зэрэзэплъыщтыгъэхэр нахьыб. Джамболэт къежьэжьын зэхъум, Дарихъан риIуагъ:
- Гобэн кIэй шIэхэу шэхъогъур къэтфыщтышъ, нахьыбэрэ сыкъыкъокIызэ сшIыщт, ащ фэдизэу чыжьэп. Пчыхьэрэ тхышъхьэм тытетэу къэлэ остыгъэхэр тэлъэгъух.
СыкъэкIощт сэ, Дарихъан.
- КъакIо, Джамболэт. Сыкъыожэщт. Бэрэскэшхо
пчэдыжьрэ модэ мо чъыгышхом чIэт пхъэнтIэкIум дэжь
къыIухьэзэ шIы.
Уц кIырыр къызэсым, Темботрэ Джамболэтрэ Гобэн кIэй шыхэр афыгъэх. Шэхъогъур хъупIэм зэригупсэфагъэм лъыпытэу кIалэхэр яфэIо-фашIэмэ ауж ехьэх. Уц

--- Page 510 ---

цIынэр къаупкIи, зэгъужьым, пщыпIэм чIиз ашIыгъ, ышъхьэ тыралъхьагъ. ХэтэрыкIхэр зыщашIэщт чIыгур атIыгъ.
Ахэмэ апылъхэзэ, мэфэ зыщыплI блэкIыгъэу Джамболэт
къызэрэущыжьыгъэм лъыпытэу къэупчIагъ:
- Непэ сыд мафа?
- Бэрэскэшху.
- Къалэм сыбгъэкIона, Тембот?
- Сыд къыщыпшIэнэу?
- Пщыгъупшэжьыгъа сызфэкIощтыр?
- Сщыгъупшэжьыгъэп, Дарихъан къащэжьыгъэу
чылэм дэс. ПшIэрэба?
- Джы зэхэсэх къодый.
- Мыщ тыкъызщыкIощтым Азмэт лъыкIогъагъ.
Джамболэт ышIэщтыр ымышIэу заулэрэ щысыгъ.
Тембот шаIом шэхъогъур дитIупщи, къыгъэзэжьыгъ.
Джамболэт джыри щыс, уцыпэ гъугъэу ыжэ дэлъыр къегъашъо:
- СыогъапцIэмэ шIэ, Тембот?
- УсэгъапцIэмэ, Азмэт дэжь чъэри, къызэгъашI.
Тембот къыриIогъэ къэбарыр шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Чэфынчъэу Азмэт дэжь Джамболэт къикIыжьыгъ.
Мэфэ заулэ хъугъэ Дарихъан чылэм къащэжьыгъэу зыдэсыр. Дарихъан къызэращэжьыгъэм изакъоп Джамболэт гукъаоу иIэр, Темботи Азмэти къызэрэшIуаушъэфыгъэр ары. Ащи зыгорэ хилъагъощтыгъ нахь, аущтэу
ащыгъупшэжьыгъэкIэ хъугъэу ылъытэщтыгъэп. Бэмэ
Джамболэт ягупшысэ. Ыгу зыфыхэкIыпэрэр Азмэт. Сыда
фэIогъагъэр къыриIогъагъэмэ, игъусэу дэкIоныгъэкIи
мэхъуба. Азмэт шъхьакIэ, Тембот? Ащи къышIуиушъэфыгъ. "Зыгорэ хэлъмэ шIэ?.." - цыхьэ мышIыныр Джамболэт къышIудэкIуае.
- Сыд къэбар? - Тембот къыIухьажьыгъэм еупчIы.
- Сыдына, къащэжьыгъ,- зыгорэ ыгу къызэреорэр
Джамболэт къыхэщэу.- ШъушIэзэ, тхьэмафэ псау
къысэшъуIуагъэп.
- Ашъыу зэ мы уицыхьэ мышIыныгъэ санэIу их,- Тембот пщыпIэм чIэкIыгъ.
Джамболэт ышъо къыхихыгъ нахь, зи къыIуагъэп.
КIэлитIур зэфэмыгубжыгъэхэу, ау хъатэу зэдэмыгущыIэхэу мэфэ заулэ къахьыгъ. Джамболэт ары Тембот
зыщызыдзыещтыгъэр. Пчыхьэрэ гъолъыжьыхэми е шэхъогъум пэтхэми, зи зэфаIотэжьыщтыгъэп. Мафэрэ
Джамболэт ушъхьагъухэр къыгъотыхэти, изакъо зишIыщтыгъэ. Зыгорэм зэрегупшысэрэр нэфагъэ. Ар Темботи дишIагъэти, ащ фэдизэу зышIуигъанэщтыгъэп.
Джамболэт игупшысэ мыухыжь къызыхэкIыщтыгъэр
Дарихъан. Ау гухэлъ дахэу ышIыгъэр къыдэхъунэу зилъытэщтыгъэр джыдэдэм пшъашъэр арэп зэпхыгъэр, ежьыр
ары. Ар къыгурыIуагъэти, шъхьэм икIыщтыгъэп. Дамыкъо
Шъалихьэ инэтIэф зэримыгъэгъотэу уцущтэп. Ащыгъум
зыфаер къыIэкIэхьагъ. Гъэмэфэ мэзищым мышъхьахымэ, игухэлъ къыдэхъущт. ЛIыжъмэ аIощтым пылъыщтэп.
АрэIу фаеми, аримыгъашIэмэ хъугъэ. Тембот шъэфэгъу
къыдэхъущтмэ ышIэрэп нахь.
Мафэ горэм Дамыкъо Шъалихьэ кIалэмэ адэжь шыоу
къыIухьагъ. ЯIофхэр зэрэхъурэр зэригъашIи, IукIыжьын
зыщиIорэм, Джамболэт къелъэIугъ:
- Шъалихь, уинэтIэф къысащ.
- СинэтIэф пIуагъи? - Дамыкъом ыгъэшIагъоу ынэпцэшхохэр дищэягъэх,- сыд епшIэщт?
- СиIэмэ сшIоигъу...
- Шы уиIэныр дэеп, зиIэхэми уафэд,- Шъалихьэ
къыриIощтым егупшысэу, шым зыкIыфаер ымышIэу
игущыIэхэр зэкIещых, гупшысэгъу уахътэ зыфегъоты,-
о джы уимыIэмэ, сыдигъуа зыуиIэщтыр? Ау, Джамболэт,
синэтIэф фэщэфышъунэп.
- Сфэщэфыщт, Шъалихь!..
Зэхихрэр ыгъэшIагъоу Тембот нэбэ-набэу зэ Дамыкъом еплъы, зэ ылъакъо щырегъажьэшъ, ышъхьэ
щыкIэкIыжьэу Джамболэт зэпеплъыхьэ.
- СинэтIэф уасэ иIэп, Джамболэт, ащ фэдиз уасэ тэ
къипхыщт?
- Шыр сэсый, къепIуалIэрэр оуй! - Джамболэт кIэкIэу къыпеупкIы.
Ащ фэдэу Джамболэт теубытагъэ зэрэхэлъым пае
зыгорэ ыгу къэкIыжьы пIонэу мэщхыпцIы. Шэсыжьызэ,
къызэреIокIы:
- НэтIэфым уасэ иIэп сIуагъи, таущтэу къесIуалIэрэр
сэсыен?..
Дамыкъом кIэлъыплъэрэ Джамболэт ицэлъышъхьэ
зэрэгъэшх Тембот зэхехы.

--- Page 511 ---

27
Мафэхэр къушъхьэпс ормэ афэдэхэу мачъэх.
Тембот щымыгъупшэжьрэр Дамыкъор мыгузэжъуахэу лъэхъу цIыкIукIэ зыIокIыжьым, Джамболэт шым
зыридзи, кIэим зэрэдэлъэдагъэр ары. Апэ Джамболэт
губжыгъэу Шъалихьэ кIэлъежьагъ шIошIыгъ, делагъэ
горэ IэкIэшIакъомэ ыIуи лъыкууагъ. Тембот гуIэзэ шэсыгъэ шъхьакIэ, кIэимкIэ шыпэр ыгъэзагъэу зелъэгъум,
къепсыхыжьыгъ.
Апэрэ шыблэ гъогъо чэщыр къэсыгъ, гумэкIыгъошхо
хэмыфэхэу ятIонэри текIыгъ. Гъэмэфэ фабэр къихьагъ.
Зэрызэ-тIорытIо чылэм чэзыу-чэзыоу кIожьыгъэх. Азмэти пчыхьэрэ загъорэ къыкъолъэтэу къыхэкIыщтыгъэ. Ащ
фэдизым Джамболэт шы гугъу къыхигъэпсыщтыгъэп.
Темботи зи зэхимыхыгъэ фэдэу зешIы. Ыгу къызыкIыкIэ,
"ащ фэдиз ахъщэ Джамболэт тэ къырихыгъа" еIошъ,
егъэшIагъо. ЕтIанэ уимыIэр сиI сыда зыкIэпIощтыр еIошъ,
фэгубжы, шъхьэубэтагъэу фелъэгъу.
Азмэт ары мыхъугъэмэ, ныбжьи шы гугъу фимышIыжьынэу Тембот ыIогъагъ.
Зыпчыхьапэ, гъэмэфэ гузэгу шъыпкъэм, Азмэт пэблагъэу шэхъогъур афи, фыкъокIыгъэх. Мафэрэ зэрихабзэу, лIыр нэгушIоу кIалэмэ къапэгъокIыгъ. Мэфэ фэбэ
жъоркъ ужым пчыхьэ чъыIэтагъэм хэтхэу шыхэр хъущтыгъэхэти, ежьхэри зыми ымыгъэгумэкIыхэу рэхьатэу
уцым хэсыгъэх. Чылэ къэбарми нэмыкI къэбарми, ашIэрэ
тIэкIур зызэраIуахэм: "Зымафэ Дамыкъом иш щыпщэфынэу епIуагъэу къысаIуагъ, шъыпкъа, Джамболэт?" -
Азмэт къеупчIыгъ.
- Сыдыша? - зи зымышIэрэм фэдэу Тембот дэжькIэ
"сыда зыкIепIуагъэр?" къыригъэкIэу плъэзэ, къеупчIыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэрэ, о нахь пшIэн, Шъалихь къысэзыIуагъэр.
- Ары, Дамыкъом инэтIэф къэбэртэе щэфакIомэ
афэщэфрэп, сэ сфэщэфына?..
- КIо сшIэрэп, сагъэпцIагъэмэ, усэгъэпцIэжьы,- Азмэти щигъэтыжьыгъ.- Ау къыосIон, нэтIэфым фэдэш мы
Iэгъо-благъом ит Iоу сшIэрэп. Ащ утесри жьыбгъэ тамэм
утетри тIури зы.

--- Page 512 ---

Шэхъогъур шаIом дамыгъэзыхьажьэу чэщыбг нэс
пщыпIэ хъупIэм дэжь щагъэхъунэу рахъухьагъ.
Мэзэгъо чэщ. ПкIаумэ дунаир зэлъагъаджэ. Шэхъогъум иуц пыч макъи зэхэохы. Загъорэ дэдэ жъогъохэчъмэ мэшIо тхъобзэ лъэмыджхэр ошъогум тырашIыхьэ.
Дунаир дахэми, гум илъыр Джамболэт римыIоу ащ нахьыбэ Тембот фэщыIэжьыщтэп. Зыгори римыIоныгъэкIэ къэнэныеп, Азмэт ымыгъэпцIагъэмэ. Ышнахьыжъ
фэдэу къыфыщыт лIым сыда аущтэу зыкIыришIагъэр? НитIур
мыущакоу нэрэ-Iэрэ азыфагу пцIы фиусыгъ. Хъуна ар?
- Зыгорэм уегъэгумэкIы, Джамболэт,- цIыкIуцIыкIоу ыгу хэмыуIо шIоигъоу Тембот гущыIапэр къыригъэжьагъ.
- Дунаим сызгъапэрэ щыIэп,- Джамболэт уц кIырым
кIыбыкIэ хэлъэу жъогъохэчъым еплъы.- Модэ, Тембот,
мэшIо тхъуабзэр зэрэпыустхъукIрэр, джыри зы тхьамыкIэжъ горэ дунаим ехыжьыгъ.
НэмыкI гущыIэ шъэогъур тырищэн Джамболэт игухэлъ шъхьакIэ, къыдэхъурэп. Жъогъохэчъым зеплъыхэкIэ, Тембот къыпедзэжьы:
- Уегъапэ, Джамболэт, уегъапэ. Уимыгъапэмэ, сшIэрэба сэ, Азмэт къызыоупчIым, сыда шъыпкъэр зыкIемыIуагъэр?
- Сыфэягъэпти ары зыми езгъэшIэнэу.
- Дамыкъом зэримыушъэфыщтыр пшIагъэба?
- Нахь лIыIу сшIошIыгъ.
- Дамыкъом нэтIэфыр къыуищагъэмэ, щыпщэфыщтыгъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ.
- Ашъыу ар умыIо.
- СымыIоми ары,- Джамболэт зыкъызэпыригъази,
бгъэгупэкIэ уцым хэгъолъхьагъ.
Къамылмэ акIыбыкIэ, тхышъхьэ лъэныкъом, тыгъурыгъу джэмакъэ къеIукIы. "Тэ къырихыгъа ащ фэдиз
ахъщэ? - Тембот джыри еIо.- Ахъщэ сэугъои ыIоу ныбжьи зэхэсхыгъэп. ТыцIыкIу зэхъум, шы щэфмэ абасэу,
сомэныкъоу къытатыщтыгъэмкIэ щэфакIуи уежьэн плъэкIынэп. Сыд, анахьыбэми сомитIу горэ ыугъоигъэми ары.
Ар сэIо шъхьакIэ, Исмахьилэ къыфищэфынэу къыриIогъэнкIи мэхъу. Ащи тэ къырихыщта? Ахъщэшхо горэ
Джамболэт къыIэкIэхьагъэкIэ сенэгуе, къыздырихыгъэр

--- Page 513 ---

сшIэрэп. ЗыгорэкIэ Дарихъан къыIэкIигъэхьагъэмэ шIэ?
ПшIэхэнэп ышIэщтыр. ЯтIонэрэ къэлэ кIогъум чэфэу
Джамболэт къикIыжьыгъагъ. Ахъщэшхо имыIагъэмэ, ащ
фэдэу Дамыкъом дэгущыIэщтыгъэп. Мы Iофыр зыгорэу
щытын фае, ишъыпкъапIэ сшIэрэп нахь..." Ныбжьи Тембот ышъхьэ къимыхьащтгъагъэхэр къехьэх. Шъэогъум
цыхьэ фимышIэу регъажьэ.
- УзэрэцIыф пытэр... Джамболэт. Ащ фэдэ гухэлъ
уиIэмэ, джы нэс къызэрэсэмыIуагъэр?
- ЦIыф пытэ фэIуагъа ащ?
- Сэрымэ, сфэушъэфыныеп... КъаIо, Джамболэт,
шъыпкъа зэрэпщэфыщтыр? - джыри ыгъэшIагъоу Тембот къеупчIыжьы.
- Сщэфыныгъи, къысищэнэп нахь, зэхэпхыгъэба
къысиIуагъэр, инэтIэф дышъэпс пычъэу еIо.
- О слъэгъурэр убай, тэ тшIэрэп нахь.
Джамболэт хьылъэу хэщэтыкIыгъ, ахъщэр зэриIэр
риIощтмэ-римыIощтмэ ымышIэу щылъи, къыIуагъ:
- Сыбаеп, Тембот... Сянэ ахъщэ тIэкIу къыкIэныгъэу
сиI. Дамыкъом инэтIэф къыхьышъунэп, ау сыфаемэ,
нэмыкIыш къырысщэфын слъэкIыщт.
- Ащыгъум сыда зызфэбгъэцIыкIугъэр? - Тембот ыгу
къэкIыжьы Дамыкъом зэрелъэIущтыгъэр.- НэмыкIыш
къэщэфи, ыуж икIыжь.
- Шы зэгорэм сиIэщтмэ, сиIэнэу сызыфэягъэр Дамыкъом инэтIэф,- Джамболэт зэрэкIэхъопсрэр пшIэнэу
ымакъэ къыхэщы.- Хьам къылъфыгъэм къыуищэщтэп
нахь. СелъэIун фэягъэп, чылэм хиз тишIыщт.
- УелъэIущт-уемылъэIущтыр сшIэрэп, Джамболэт,
ау уигухэлъ Азмэт епIон фэягъэ, ишIуагъэ къэмыкIомэ,
изэрар къэкIощтэп.
- Сэри ащ сегупшысэжьыгъ, кIо джы сыд пшIэн,
хъущтыр хъугъахэ.
- Аущтэу умыIо, Джамболэт. Шъхьэзэкъо-лъэкъуитIоу дунаим утетын плъэкIыщтэп. Пшъхьапэ мысысэу,
плъапсэ пытэ пшIоигъомэ, ныбджэгъухэр пыдзы умышIы.
Гукъао уиIэмэ, угу хэбгъэтIысхьэу земыгъэшх. Зэхэпхыгъэба нысакIэ горэм къехъулIагъэу къаIожьырэр?
- Хьау.
- КъедэIу ащыгъум, ори къыохъулIагъ ар. Зы нысакIэ
горэм гощэ ябгэ иIагъэу къаIожьы. Сыд ышIэми, сыд

--- Page 514 ---

ыIоми шIодэй, шIоIай. Сыд фэдиз гощэ бзаджэм нысэм
къыришIагъэми, къыриIуагъэми, ыгу риушъафэщтыгъэ
нахь, зыпэблагъэ горэм кIэрытIысхьэу игухэкI риIощтыгъэп, лIыми шIуиушъэфыщтыгъэ. Аузэ илъэса, илъэситIуа
текIыгъэр, нэпс тхьапша изакъоу ригъэчъэхыгъэр, фэмыщэчыжьыхэ зэхъум, шъхьантэр ыпашъхьэ ригъэтIысхьи,
гум дэлъ гукъаор зэкIэ зыфыреIотыкIым, фэмыщыIэу
шъхьантэ тебзэр зэIыутыгъ, дэлъыр зэкIэ шIуцIабзэу къыдэугъ, ыгуи нахь псынкIэ хъугъэ. Ащ нахьыеу уигукъэо
шъэф шъхьантэм фэдэу зызэкIоцIебгъэтхъыщтыгъа?..
Дарихъан пае зыгорэ Дамыкъом къыуиIогъакъомэ шIэ?
- Ащ фэдэ Iоф джыри щыIэп.
- Арымэ хъун. Сыд къыуиIуагъэми, зыкъемыгъэгъащт тэ тыщыIэу. Мыхъу зыщыхъурэм Дарихъан зыдэпщэнышъ, Къэбэртае укIожьын, а лъэныкъоми тлъэпкъыхэр щэпсэух. МэлакIэ ущылIэнэп.
- Сэри сенэгуе аущтэу Iофыр хъунэу,- Джамболэт
ыбзэ тIэкIу-тIэкIузэ зыкъетIатэ,- Дарихъан ыдэщтымэ
сшIэрэп нахь. Аущтэу мыхъузэ, апэрэ мафэхэм тшъхьэ
рытIыгъыжьын тлъэкIынэу лъэчIэ тIэкIу горэ сиIэмэ сшIоигъуагъ.
- ШIэба, хэта озымыгъашIэрэр?
- СшIэщт шъхьакIэ, сшIэщтыр сэзымыгъашIэрэмэ ори
уащыщ, Тембот.
- Сыд ащ сэ сыкъызэрэхахьэрэр?.. Уугъоещтмэ, сэра
узымыгъэугъуаерэр? Тхьам ыIомэ, шы уасэ уиI, мыгъи,
бжыхьэ нэс улажьэмэ, зыгорэ къэблэжьыщт.
- Арэп, Тембот, сэ къасIомэ сшIоигъор. Зи умыIощтмэ, шыгъом чэщ зыщыплIы горэм Пшызэ сыригъэкI.
Арынчъэу зи къикIыщтэп,- Джамболэт къэлъаIо.- О
шэхъогъум пэт къодыери ары. Къэсхьырэм ызыныкъо уе.
- Шъхьэр умыубатэ, ызыныкъуи ори!..- Тембот
псынкIэу къызэшIотIысхьагъ, зыIупшIэ IузышхыкIыжьырэ
Джамболэт еплъы, етIанэ ыгу нахь шъабэ къэхъоу еублэ, бгъэкIэ зыхэлъыгъэ уцым хэгъолъхьажьы.- Къэпщэщтмэ, дзыо из ахъщэ ищыкIагъэп,- зи зэрамыIоу зы
заулэ зытешIэ уж къэгъумтIымы.- Уиахъщэ сыфаеп, зи
къысэпIуагъэп, зи осIожьыгъэп. Ау, Джамболэт, гъогу
тэрэзэп ар.
- Сэри ар къызгурэIо... Ау ащ нахь хэкIыпIэ сиIэп.

--- Page 515 ---

Тембот зигугъу фашIыгъэ шыгъом ищыщ макъэ зэхехышъ, къызщэлъэты. КIэлитIур маплъэ шъхьакIэ, шэхъогъур рэхьатэу хъупIэм ит. Бырсыр къязышIылIэгъэ шыгъори шы горэм ыпшъэ етIэхъу. Дунаир мэзэгъо дах.
28
Джамболэт зэжэгъэ чэщыр къэсыгъ. Нэкъоежъыр
къыкIэпщи, уц шхъонтIэ кIырмэ шъхьащэ аригъэшIэу пщэ
фыжьхэр пчыхьэпэ ошъогум къыригъэзыхьагъэх. Къыхидзы фэдэу ригъэжьагъ шъхьакIэ, шIэх дэдэу щигъэтыжьыгъэп. Лъэпэрапэу мачъэ пIонэу нэкъоежъыр тIэкIу
шIэ къэсми къыкIэпщы. Псыхъо цIыкIум иорхэр шъхьэчъэлъачъэхэу зэрефэх.
Уплъэмэ, уапэкIэ итыр умылъэгъужь зэхъум, Джамболэт шыгъом ешэсыгъ:
- Ащыгъум сежьагъ сэ, Тембот.
- Уежьагъэмэ, гъогумаф. Мы уздежьагъэр гъэнэфагъэу щыта?
- Гъэнэфэгъэ дэдэп, зымафэ къалэм сыкъикIыжьызэ,
Пшызэ ыкIыб шэхъо пщыпIэхэр щыслъэгъугъагъэх.
- Ащ нахь шъыпкъапIэ умышIэу уежьа?
- КъызэзгъэшIэныба, итIэсхъапIи сыкъеплъын.
- ЗэхэбгъэкIуакIэу Дамыкъом ишы гъэшIуагъэхэмкIэ
удекIокIыкъон.
ТIэкIу зытешIэм, шылъэмакъэу къэIугъэр Гобэн кIэй
къыдэмытэджагъэм фэдэу дэкIодэжьыгъ.
Азмэт зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ Джамболэт кIуагъэп.
Ау ащ зегупшысэм, зыкIи ышъхьэ къимыхьэщтыгъэ горэ
къыригъэхьагъ. Ари къимыхьаныгъэкIи мэхъу Тембот
къыриIуагъэр мыхъугъэмэ. Дамыкъо Шъалихьэ ишмэ
ащыщмэ хъущтба?.. Чыжьэуи мыкIожьэу, Iофи зыхимыдзэжьэу дэгъугъэ. Азмэт зыщымыIэ горэм зышы-шитIу
хищымэ, зэрищэн пае къэнэщтэп. ЗэрыхищыгъэмкIэ ныбжьи Азмэт гуцафэ къыфишIыщтэп. А-енасын, Дамыкъом ар епшIэнкIэ сыдым фэд. Ары шъхьакIэ, Азмэт ихьэ
къешхы. Узтес къутамэр таущтэу чъыгым гоуупкIына? -
Джамболэт еIо.- Адэ, мыхъу зыхъукIэ ари аущтэу
пшIыщт. СыдигъокIи сиIэрылъхь...
Тхышъхьэм зытехьэм, къалэм иостыгъэ нэфхэу
чыжьэкIэ къэлъэгъуагъэхэм игупшысэ зэпагъэу, Дарихъанэу щымыгъупшахэрэр джыри нэгум нахь зэхэугуфыкIыгъэу къыкIэуцо. Ащ инасыпрэ ежь инасыпрэ сыд
ышIэми зыфишIэрэр. Арышъ, къызэкIакIо иIэп. Рихьыжьэгъэ Iофыр ыкIэм нигъэсыщт. Джамболэт зэренэгуеу
а Iофыр хъущт. Дарихъан зыфыхегъэпсым, ари аущтэу
егупшысэу къычIэкIыгъ. Сыд ышIэми тезгъэгушIухьэрэмэ
ари ащыщ. Джы къызнэсыгъэм Дарихъан ымэкъэ шъабэ
бгъэгум дэкIрэп:
- Тибынмэ сыда зыкIамыдэщтыр...- Дарихъан ежь
ыдэрэп.- Арэмыд фаеми. Амыдэмэ, о уишIэн пшIэрэба?..
Сэ сыдигъокIи сыхьазыр.
- О ар зыпIорэм, Дарихъан, сэ зыгорэм ыкъогъу сыкIоу сыкъоуцожьыщтэп...
Джа гущыIэхэр Джамболэт ыгу къызыкIыжьыхэрэм,
бгъэм дэмыфэжьэу дэхагъэмрэ гушхуагъэмрэ дизы
мэхъух. Шъхьэри тIэкIу мэуназэ. Шыгъом елъэдэкъэони
мо шъоф мэзахэу къыпыщылъым пхырычъымэ шIоигъу
шъхьакIэ, ежь нахьи шым нахь шъхьасы. Сыдрэ гушIуагъуи, къиныгъуи уифэмэ, джары ныбджэгъу шъыпкъэу
къыпфэнэжьыщтыр. ЕтIани Джамболэт зыдэкIорэ къэзэкъмэ шы дэйхэр яIэхэп. Сыдэущтэу иIоф къызэшIокIыщта? Джамболэт ащ егупшысэ шъхьакIэ, джыдэдэм,
гъэшIэгъоны, арэп зыгъэгумэкIрэр, шэхъогъум къыпиутырэ шыр зыдищэщтыр ары. Нычэпэ сыд фэдизэу благъэми, Шапсыгъэ кIоу фэщэжьынэп. Зэпщэщтыр хьазырэу
уиIэмэ, зи емыгъаIоу пщэни. Мыщ сыкъежьэным ыпэкIэ
ошъуапщэу къэхъущтым зесымыгъэгъапэу ащ ыуж зесфэн фэягъэ, еIо. Ары нахь шыр мастэп, узыщыфаем
щыбгъэбылъынэу. Сегупшысагъэп. Нычэпэ сфэмыщэмэ,
мафэм къамылым щысIыгъын... Тхьам ыIомэ, ари зыгорэу хъун.
Пшызэ нэпкъ зытехьэм, Джамболэт шыгъом къепсыхыгъ. ЫIэ шым ыIупашъо тырилъхьи, дэIуагъэ. Iэгъоблагъор къыплъыхьагъ. Гуцафэ зыфэпшIын щыIагъэп.
Загъорэ мазэр ошIэ-дэмышIэу пщэ къогъумэ къакъоу.
Жьыбгъэм фэукIочIыщтыр дунаим щызэлъегъэIушъашъэ, ежь Джамболэти зыфэе дэд. Джыбэм иIэбэжьи, шы
пэпхыр къырихыгъ. Шым ыпэ ар тырилъхьэгъэ къодыеу
Пшызэ адырабгъукIэ шы щыщ макъэ къыщыIугъ, хьэ
хьакъу макъи зэхихыгъ. Шыгъом ытхьакIумэ къыпхъотагъэти, едэхашIэу ыпшъэ Джамболэт Iэ щифагъ.

--- Page 516 ---

Джамболэт шыгъомкIэ псым зэпырыкIыгъэп. Нэпкъым тет мэз цIыкIум хипхагъ. Ежь Пшызэ икIыгъ. Къыгъэзэжьыгъ, псым къызщыхэхьажьыщт чIыпIэр зэригъашIи,
къэзэкъ шэхъогъур зыдэщыт лъэныкъомкIэ ежьагъ. ТIыси
шъофым зеплъыхьэм, шыхэр мокIэ-мыкIэ хэтэкъуагъэхэу елъэгъу. Мэзахэм шым уепшылIэмэ зэрэмыхъущтыр
Джамболэт ешIэ. Зандэу щытэу кIэрыхьэмэ шахъомэ
къалъэгъунэу мэщынэ. Ежь фэдэу шахъох ахэри, щымыщ
шэхъогъум къызэрэхэтаджэу къашIэ. Заулэрэ пшыгъэ,
анахь дэгъур къахихынэу, уахэплъыхьажьынэу Iофыр
щытыгъэпти, тэджи, анахь шы пкъышхоу псыIушъом пэблагъэу щытым екIолIагъ. Зэ шым ытхьакIумэ къыпхъотагъ, адырэ къыгот шыри сакъыгъэ. Ау зи мыхъун ашIагъэп, Iэсэ-Iасэхэу щытыгъэх.
Шхор псынкIэу шым тырилъхьи, пэпхэу хэлъымкIэ
ыпхыжьыгъ. Шыр къызрещажьэм, адырэ шыри къыдежьагъ. Джамболэт къызэуцум, къыдежьэгъэ шыри къызэтеуцуагъ. Къызежьэжьми, къыдежьэжьыгъ. Нэпкъым
къызыIохьэхэм, шым ыбг Джамболэт зыридзи, псым
къыхэхьагъ. Ардэдэм зэнэгуягъэр ыуж итыгъэ шым
къыришIагъ. Iэгъо-благъор зэлъигъаджэу щыщи, псым
къыхапкIи, ауж къихьагъ.
Хьэ хьакъу макъэу къэIугъэм дыхэтэу шхончэо макъэм ныджыр зэлъигъэджагъ. Апэрэ шым Джамболэт
тесэу ятIонэрэр ыуж итэу псыхъо гузэгум къынэсыгъэхэ
къодыеу нэпкъым къыIулъэдэгъэ шыум икуо макъэ зэхихыгъэ:
- Стой! - шхонч омакъэр псышъхьэм щэлыджышъ,
кIэим дэгъуагъо.
Джамболэт ыIэ сэмэгу зыгорэ къебжьыбжь фэдэу
къыщыхъугъ. Ау ыуж къылъихьэгъэ шыуитIоу псым
къылъикIрэм Iэ уIагъэм еплъыжьыгъо ригъафэрэп. Шэу
зытесыр ежь зэрэгугъагъэу къычIэкIыгъэп, фэмыф-фэмыфэу нэпкъым къыдэкIы зэхъум, къепкIэхи, шыгъор
зыхэт мэз цIыкIум хэлъэдагъ. Бэ темышIэу ишылъэмакъэ
тхышъхьэ лъэныкъомкIэ къыщыIоу къылъежьагъэмэ зэхахы. Яшхэр агъотыжьыгъэхэти, мыдырэхэри тыгъуакIом
ыуж къихьагъэхэп.
Нэфшъэгъо шIункIым Джамболэт къызэкIожьым,
тыгъурыгъу пIонэу мысысыхэу шэIо мыжъо чэум Тембот тесэу ылъэгъугъ.

--- Page 517 ---

Iэ уIагъэр шIуигъэбылъзэ, шыгъор шаIом дитIупщхьажьыгъ. Къэлэпчъэжъыер зыфешIыжьым Тембот еупчIыгъ:
- Ущыс ара, Тембот?
- Сыщыс,- Тембот мыжъо чэум къепкIэхи, пщыпIэм
Iухьажьыгъ. Джамболэт зи римыIожьэу ыуж ихьагъ.
ПщыпIэ пчъэIупэм Iутэкъогъэ мэкъум тIури хэгъолъхьагъэх, зи зэраIорэп, хэти игупшысэ хэт.
- Адэ укъэупчIэрэпи, Тембот? - шъэогъум фыреплъэкIы Джамболэт.
- СыкъызкIэупчIэн лIыгъэ зепхьагъэпышъ ары.
- Сыкъэмысыжьызэ, хэта къэбарыр къэзгъэсыжьыгъэр?
- Сыд къэбара? Уж къэбгъэнагъа?
- Къэзгъэнагъэми сшIэрэп, сыкъауIагъ.
- ПIорэр сшIэрэп!..- Тембот къызщэлъэты.
- СIэ сэмэгу ары...
Щалъэр епхъуатэшъ, Тембот псыхьэ мачъэ. Псыр
къегъэсышъ шъэогъум ецIацIэзэ иуIагъэ зэкIетхьакIэ.
- УкъаукIи, бетэмал, хъуна! Сыда джы тIощтыр? Уауж
къафыгъэба?
- КъафыгъэкIэ сыгугъэрэп, яшхэр загъотыжьым,
агъэзэжьыгъ.
- Шэхъогъур къепфыжьэгъагъа, дел?
- Хьау, шы мыгъо горэ сауж къихьи, ищыщ макъэ
сыкъаригъэшIагъ.
- Къунанын фае, ахэр янэмэ ягъусэ зэпыт.
- Сенэгуе арыкIэ.
- ОсIуагъэба, Джамболэт, зэрэмыхъущтыр... Хъугъэ, ащ фэдизэу уIэгъэшхо птелъэп, Iэшъхьэ лыухъом
тIэкIу тыритхъыгъ. Уинасып ащ нахь уIэгъэшхо къызэрэптырамыщагъэр,- уIагъэр Тембот ыпхызэ, шъэогъум
еушъыи.
- СIэ зэрауIагъэр къашIэна, Тембот? - Джамболэт ыгу
чылэм едзыжьышъ, чэмыкIэу къатыгъугъагъэр зафыжьым ыуж зынэпсхэр къыкIэтэкъоу щысыгъэ Исмахьилэ
ыгу къэкIы.
- Охъужьыфэ чылэм умыкIожьри хъугъэ, тхьамафэкIэ кIыжьыщт.
- Азмэт? Дамыкъор? - ежь-ежьырэу Джамболэт
зэупчIыжьы, етIанэ ушъхьагъоу ышIыщтыр къегъоты.-
Шыкъэрэжъыр къецэкъагъ ясIон.

--- Page 518 ---

29
ЖьыкIай нахь мышIэми, дунаир фабэ. КъокIыпIэ ошъочапэр Тембот ищыуанжъые зыпэт машIом нахь плъыжь.
Ос фыжьыбзэу къушъхьэмэ ателъымрэ хъырбыдз хъугъэкIэ купкIым фэдэ чэпэплъымрэ зызэхахьэрэм, уеплъы
къэсми, а дунай лъэныкъом нэр щызэщрэп. Ахэмэ ачIэгъ
къушъхьэпс щхылэмрэ хъупIэ шхъуантIэмрэ захэхъожькIэ умышIахэу гум тамэ къыгокIэ, зыпIэтымэ убыб пшIоигъоу псынкIагъэм узэлъештэ.
Тембот къохьапIэм нахьи къокIыпIэр нахь икIас. Гобэн кIэй мэзихэ дэсыфэхэкIэ зы нэфылъ блигъэкIыгъэу
къышIэжьрэп. МэфакIэм ынэгупэ кIэплъэныр къештэ,
уцоу кIэлъыплъэжьын нахьи. Ащ идэхагъэ гум имыкIэу
мэфэ реным илъ. Ежьми загъорэ зэреIожьы: "Бзыумэ
сафэд сэ, нэфылъым сыгу иорэд къыдежьэ".
Джамболэт ишIулъэгъу емыхъуапсэщтыгъэми, мы
мафэхэм ехъуапсэу Тембот еублэ. Аущтэу зыкIэхъурэр
джыри къыгурыIорэп. Дарихъан игугъу къышIы зыхъукIэ,
щхыпцIыщтыгъэ нахь, риIолIэрэ шIагъо щыIагъэп, нахьыбэрэ кIэнакIэу къыхьыщтыгъэ. Джы къыщышIыгъэр ежь
Темботи ышIэрэп. Моу Джамболэт нахьыбэрэ Дарихъан
игугъу ышIы шIоигъу шъхьакIэ, ащ фэдиз дэдэу ащкIэ
гущыIэгъу къышIыжьрэп. Аущтэу Тембот ыгукIэ щымытыгъэмэ, Джамболэт зи римыгъэшIэныгъэкIи мэхъу. Зыгорэм къыубытыгъэмэ, джары къэзыубытыгъэр. "ГъэшIэным ори аущтэу ущыIэна зыми унаIэ темыдзэу" Джамболэт мыгъатхэ къызыреIом, фидэгъагъэп шъхьакIэ, джы
а гущыIэхэр нахьыбэрэ ыгу къэкIыжьэу регъажьэ.
Нэфылъ дахэу дунаим къытеплъэрэр арыщтын джыри шъхьэзэкъо щыIакIэм Тембот хэзыгъэгупшысыхьэрэр,
чылэм гукIэ зезгъэдзыжьрэр. Ядэжь дэмыхьажьэу, адэ
бгычIэ лъапсэм кIэрыс бгъэнышъхьэ унэм кIэрэхьэ, бгъэгупэм дэмыкIырэ пшъэшъэ нэгуфым гукIэ дэгущыIэ. Ащ
инэгушIуагъэ мо тыгъэу къыкъокIрэм фегъадэ.
Шылъэмакъэр арымырыгъэмэ, Тембот игупшысэ
бэмэ анэсыщтыгъэ.
Къачъэрэр Азмэт. Джамболэт къыгъэущынэу ыIуи
шъхьакIэ, ыгу егъугъ.
- Пчэдыжьышхэм сыкъытефагъэмэ сшIэрэп, Тембот?

--- Page 519 ---

- Пчэдыжьышхэми сшIэрэп, картоф згъэжъуагъэ.
- Боу хъун, сыда зыкIэмыхъущтыр, ари бгъотмэ? -
Азмэт зыIэ пхыгъэу щылъ Джамболэт еплъы.- Сыд мыщ
къыщышIыгъэр, Япон заом щыIагъа?
Нычэпэ къяхъулIагъэр риIощтми-римыIощтми ымышIэу Тембот заулэрэ щысыгъ. Шыкъэрэжъыр къецэкъагъ ыIонти, Азмэт ыгъэпцIэнкIэ зэришIыщтыр ышIэрэп.
ШIуиушъэфми, хьайнапэ, лIыр къеупчIы. Азмэт къакIоу
зелъэгъум, Джамболэт къыгъэущын фэягъ. Мо Iаем
зэхишIыхьагъэр зэхимыфыжь мыхъунэу сыда бэлахьэу
къытефагъэр?
- Япон заор сшIэрэп, Азмэт. Ар заухыгъэр илъэс заулэ хъугъэ. Ежь къедгъаIомэ, нахьышIукIэ сэгугъэ.- Къэтэдж, Джамболэт, къэтэдж сIуагъи, Азмэт къэкIуагъ.
- Хэта къэкIуагъэр? - Джамболэт щтагъэу къызэшIотIысхьи, фэсакъыпэу Iэ уIагъэр ыкокI рилъхьагъ.- Ора,
Азмэт? - ынэмэ акIэIотыхьэ.
- Сэры, сыда пIэ къыщышIыгъэр?
- Мыра? - Iэ уIагъэм Джамболэт еплъы.- Тембот зи
къыуиIуагъэба?.. Шыкъэрэжъыр къецэкъагъ къыосIон
сIуагъэ шъхьакIэ, пшIосыушъэфыщтэп, Азмэт. СыолъэIу
зыгорэми емыIу. Нычэпэ псырыкI къэзэкъымэ сыкъауIагъ. Ащ фэдизэу уIэгъэшхоп. Арба, Тембот?
Темботи зи къыIуагъэп.
- Ащ сенэгуягъ сэ,- Азмэт ымакъэ нахь къетIысэхэу,
зэрэгубжыри хэошIыкIы.- Зышъо агъэплъырэм уфэд,
Джамболэт. Моу сегъэплъ. Уинасыпти, къупшъхьэмкIэ
мыкIоу бгъунджэу пхырыкIыгъ, зэхигъэшъхъэшъхъэщтыгъэ. Чылэр, бетэмал, кIэпщэнчъэу къэбгъэнагъ,
Iаджи бгъэтхъэжьыщтыгъэ...
- Мыщ ынэ, Азмэт, зыгорэ кIэлъ,- уIагъэм джы нахь
тэрэзыIоу Тембот еплъыгъ.- Хъуна ар пшIэу!.. Сэ силажьи хэлъ, укъэзгъэуцушъугъэп.
- Шахъомэ шахъо ятыгъожьрэп,- Азмэт къэтэджышъ, хъупIэм хэхьэ, уцы горэм зэрэлъыхъурэр пшIэнэу зеплъыхьэ. Бэрэ къыхэмытэу зыфаер къегъоты. Джамболэт ыIэ уц тхьапэр регъэкIу, хъэдэнри тырепхэжьы. Ащ
фэдизым кIэлитIум зы гущыIэ къаIуагъэп. Азмэти ары.
- Тыжъугъашх, сипчэдыжьышхэ хьазыр,- Тембот
Iанэр къегъэхьазыры.- КIори, Джамболэт, нэшэбэгу заулэ къыкIэч.

--- Page 520 ---

ПщыпIэм бгъодэт мэкъу Iатэмэ нычэпэ къатехэгъэ
осэпсыри тегъушъыкIэу еублэ. Жьы фабэм бэрэ узэримыгъажэу кIэим къыдэкIуашъэ.
- Торэскъомэ якъутыр дэжь щыт шэхъогъур ара нычэпэ уздэкIогъагъэр? - Азмэт къэупчIэ.
- Арми сшIэрэп, джау къутырым ыпшъаIокIэ псым
узэрикIэу ары...
- Мыщ ышIагъэр!..- Азмэт зыкъызэрегъэзэкIы, картофэу ыукъэбзрэр егъэтIылъыжьы.- А шахъомэ анахь
лIы дэгъу мы Iэгъоблагъом улъыхъуагъэкIи ибгъотэщтэп,
етIани ахэр адыгэхэм сыдэу къафыщытыхэу пшIэра?
Уятыгъон нахьи, уялъэIугъэмэ, узфэешыр къыуатыни.
Ашъыу, ащ нэс умыкIоу сэ къысэпIуагъэмэ, зыгорэм тегупшысэни. ХьанцэкIэ тыкъахьи, мы дунаим тыкъытырадзагъэп. Мыхъу хъумэ, ащ фэдэу Дамыкъом инэтIэф
уфалIэу щытмэ, сыхэхьани къыуезгъэщэн.
- Сиахъщэ икъущтыгъэп,- Джамболэт зеухыижьы.
- ГъэшIэгъона имыкъумэ, уигъусэхэр цIыфыхэба,
зэхатлъхьэ тIоми зыгорэ къыфэтшIэни, джумахьым
телъэIугъэми, тыжэ къыдигъэкIыщтыгъэп. Сыд ащ джы
тырыгущыIэжькIэ, умыупчIэжьэу пшIэщтыр пшIэгъахэ.
Уинасып уиуж къамыфмэ. Ащ фэдэ къэзэкъ кIалэмэ зыми
фагъэгъурэп.
- Сиуж къафына, сызыщыщыр амышIэу,- Джамболэт къазэрэIэкIэкIыжьыгъэм рэгушхо пIонэу къеIо.
- Зэ Iэбагъэр тIо мэIабэ,- Азмэт тхышъхьэмкIэ маплъэ.
- Ар джы зэ зишIэжьрэм, сшIэрэп ащыгъум, Азмэт,-
Темботи нэплъэгъур тхышъхьэмкIэ ыдзыгъ.
- Мо шыуитIур хэта? - Азмэт къэтэджы.- Къэзэкъ
шыух...
- Джамболэт, орыкIэ сэгугъэ зыуж къафырэр!..-
Тембот къызщэпшы.- ШIэх, псырыкI къамылым чъэ.
Джамболэт кIыфыбзэ хъугъэу къызщэлъэты:
- Сыда сшIэщтыр, Азмэт?.. Сынэ къаплъэу зязгъэубытына?!
- Ащ нахь лIыгъэ пхэмылъэу таущтэу шытыгъу уежьэра?..
- Аущтэу оIомэ, Азмэт, сыкIонэп,- къамыл лъэныкъомкIэ чъэн зихьисапыгъэ Джамболэт къызэтеуцо.
Азмэт щхыгъэ нахь, зи къыпигъэхъожьыгъэп.

--- Page 521 ---

ПщыпIэм къыIухьэгъэ шыуитIур къэзэкъ шахъохэп -
дзэкIо шыух. Сэлам къахи, Дамыкъо Шъалихьэ зэрэлъыхъухэрэр къараIуагъ. Джамболэт шыухэм ягухэлъ зешIэм, ыгу къэжъужьыгъ. Азмэтрэ Темботрэ акъогъу зимышIыжьэу, апэ къикIуатэу еублэ, Iэ уIагъэр пшъэм къедзыхыгъэ хъэдэным шIохэлъ, гъэшIэгъона шъудзакIомэ,
сэ сыкъауIагъ, шъо шъукъауIагъэп зыIорэм фэд.
Джамболэт зэплърэр зитэмэтелъхэр дышъэпс егъэшъуагъэ фэдэ нахь кIэлаIор ары. Пчэдыжь тыгъэр къатепсэшъ, нэгум къыкIэлыдэу зэпэжъыужьых. Шы дэгъуми атесых. Адырэ лIэу зыныбжьыкIэ нахь хэкIотэгъаIом
мыдырэм телъ тэмэтелъхэм фэдэ темылъми, щыгъыр
къекIу, иши шхоIум ео.
- ШъукъэтIыс, бисымлахь шъуIон,- Азмэт бысымымэ анахьыжъти, хьакIэмэ ариIуагъ.
- Тэгузажъо,- дышъэ тэмэтелъ зытелъым ыIуи,
къяупчIыгъ.- Тэ къыщыдгъотына Дамыкъо Шъалихьэ?
МыщкIэ къэкIуагъэу чылэм къыщытаIуагъ.
- Модрэ лъэныкъом кIогъэнкIэ сенэгуе,- Азмэт
тхышъхьэмкIэ Iэ ешIы.- НекIо, шъусщэн, шъуищыкIагъэмэ.
- Тымыгъоты хъущтэп,- ыIуи, дышъэ тэмэтелъыр
Джамболэт дэжькIэ къэплъагъ.- О сыда заор къемыжьэзэ пIэ къэзыуIагъэр?
- Сыд зауа къежьагъэр? - Азмэт псынкIэу къэупчIэ.
- Зао зэрэщыIэр шъушIэрэба? Нэмыцмэ зао къыташIылIагъ.
- Сыдигъуа?
- Мэзэныкъо фэдиз хъугъэ.
- Адэ сыдэу хъущта джы?
- Тызэощт!..
Азмэт шыуитIур пщыпIэм зыIуещыхэм, Джамболэт
зи ымыIоу тIэкIурэ алъыплъагъ. ЕтIанэ хэщэтыкIи, Тембот
риIуагъ:
- Джахэр арых тхъэжьхэрэр, плъэгъурэба идышъэ
тэмэтелъ зэрэжъыурэр, иши щыт пэтзэ, ылъабжъэмэ
машIор къакIехы.
- А узэхъуапсэрэр офи-цар,- Тембот псалъэр зэпищызэ, зэришIэрэм зэрэкъогушхукIрэр къыхэщыгъ.
- Орэ офи-и-цар фаеми, игъусэм сыфэдагъэмэ, сезэгъыщтыгъэ,- Джамболэт гупшысэу тIэкIу щэсы, етIанэ

--- Page 522 ---

гумэкI щынагъор ынэгу къыкIэтаджэу къэупчIэ.- Арэп,
Тембот, сыд зауа ахэмэ зигугъу къашIыгъэр?
- Зэо гугъу къашIыгъ, ау тэрэзэу къызгурыIуагъэп.
Азмэт къэкIожьмэ, ишъыпкъапIэ къытиIон.
- ЗэрэгумэкIыхэрэмкIэ, бэлахь горэ къежьагъэкIэ
сэгугъэ. Плъэгъурэба Дамыкъори ящыкIагъ.
- ЦIыкIу-шъокIугъэмэ, зао аIоныеп.
- Е-е, къэпшIэжьрэба, япон зау аIоу зышъхьэ тымылъэгъоу зигугъу тигъалIэщтыгъэр?.. Ащ фэд мы зигугъу
ашIри.
- Заори машIори тIури зы, Джамболэт.
ТыгъэкъокIыпIэмкIэ Гобэн кIэй щышахъохэу къохьэпIэ чыжьэм 1914-рэ илъэсым къыщызэкIэнэгъэ апэрэ дунэе зэошхор Темботрэ Джамболэтрэ тыдэ щашIэныя?..
30
Хэтырэ цIыфи машIо зыкIэнэгъэ унэм рэхьатэу зэремыплъэу адыгэхэр заом еплъхэрэп. Ахэми, адырэ цIыф
лъэпкъхэу дунаим зылъэпкъ тезгъэпытыхьэрэмэ афэдэу
уни, джэныкъуи яI, яшIулъэгъуи къабзэ, ячIыгуи лэжьыгъэр щашIэ, щаIожьы, ясабыйхэри къыщызэлъэхъух, ощх
къещхыми мэгушIох, огъу хъуми къещхынэу тхьэм
елъэIух, лIэрэр зэдагъае, къэзыщэрэм джэгу фашIы,
якIалэхэр дэхагъэм фапIух, янэжъ-Iужъхэр агъашIох.
Заом икъежьакIи, машIом икIэблакIи тIури зы, къызхэкIрэр пшIэщтэп. ТIуми цIыф лъэпкъыр ахэунахъо, зигухэлъ кIэмыхьэгъэ Iаджми, япкIэнтIэпс зыхиз ашIыгъэ
чIыгум егъэшIэрэ ухъумапIэ щагъоты. НэмыкIхэр зэо
мэшIуаем хэбаикIых, зыщымыгугъыгъэ Iаджи хагъуатэ.
Аужрэмэ Дамыкъо Шъалихьэ ащыщ. Мэзэ заулэ
хъугъэшъ, щэфакIохэр фызэблэкIых, нахьыпэм иIэгъэ
щэфакIохэрэп, ахэр благъэу къызэригъэкIолIэжьхэрэп.
Шэу ыщэрэм нахьыбэр къыщэфэу еублэ. Ахэр мазэ горэм зыкъаригъэшIэжьэу зиIыгъыхэкIэ къалэм къыфикIрэ
дзэ лIыкIомэ арещэжьы. Алахьэм ешI шы тыгъугъэу арищэжьрэм ибагъэри.
Чэщ къэс шы уцогъэ кортхэр Гобэн кIэй къафых.
ШаIом дэбгъэзыхьагъэхэкIи дэфэщтхэп, шъофым итэкъуагъэхэу итых. Мафэ къэс бжыхьэ мафэхэр нахь чъыIэ
мэхъух, ау кIалэхэр кIэим къыдищыжьын Iоф Дамыкъом

--- Page 523 ---

иIэп. Шымэ ахъун щыI-щымыIэм пылъэп, къакъырым чIэтынхэ нахьи, жьы къабзэм хэтхэу зыми къымылъэгъухэу
тIуакIэм дэтхэмэ, нахьышIу еIо.
ЧъыIэр Iофэп, къерэмыщхи. Тхьамафэм къехъугъэшъ, къэупсапсэ. Уашъор Гобэн кIэй къышъхьащыгъолъхьэпагъ. Мафи чэщи ямэшIо шIыгъэ мэсты. Дамыкъом шыхэр къарегъэфых нахь, кIалэмэ яIоф зытетыр
зэригъэшIэнэу пылъэп, къызымыкIуагъэр тхьамэфитIу
хъугъэ - ощх чъыIэр къыпхъын къызщежьэгъэ мафэр
ары. Азмэти дэхэкIае шIагъэ къызымылъэгъожьрэр, шэу
ащэщтхэр мафэрэ чылэ гъунэм щегъэхъух.
- Дамыкъор чылэм дэскIэ сыгугъэрэп,- еIо Джамболэт.
- Сыда озгъашIэрэр?
- Дэсыгъэмэ, джы нэс къэкIоныгъэба... Чэщ блэкIрэп
шыхэр къамыфыхэу, зыгорэм щэщафэщтын.
- Ащ сыфэдэмэ, сыкъэкIонэп. Ишхэр арымэ, зи ахэмызэу аIыгъ, ощхыр арымэ, къытещхэрэп, иахъщэмэ,
зэнкIабзэу иджыбэ ехьэ... Хэт ыл зыфэузыщтыр, тэра?
Сыда Дамыкъом тэ тызэрищыкIагъэр, тинасыпти, лъэкъуиплI ткIэтэп, къалэм аригъэфрэмэ тахигъэзыхьани, таригъэщэныгъи.
- Олахьэ арым, Тембот. Мы Дамыкъо лъэпкъмэ
анахь гукIэгъунчъэ щыI Iоу сшIэрэп.
- Зы нэбгырэ ахэмытымэ.
- Хэта? - зигугъу ашIырэр Джамболэт ымышIэу къэупчIэ, етIанэ мэщхы.- Дарихъана?.. Ахэмэ Дарихъан ахэслъытэрэп. Ар сэIо шъхьакIэ, Тембот, пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж ылъэпкъ еожьы, пшIэхэнэп ащи зыкъызэришIыщтыр.
- Сыда джы тхьэ нахь зымышIэрэ пшъашъэм узкIыщыхьагъэр? ГъэшIэгъона ятэ Дамыкъо Шъалихьэмэ? Аущтэу щытыгъэмэ, шIу ылъэгъущтыгъэр орэп, нэмыкIыгъ.
- Ари шъыпкъэ. Сэ зэрэсIу ныIа Дарихъани зэрэхъущтыр.
Мафэр сыдым нэсыгъ? Сыхьатэу яIэгъэ тыгъэри
ошъогум итыжьэп. Тембот сыхьатыжъ горэ Къымчэрые
къыритыжьыгъэу иджыбэ илъышъ, зыщежьэри зыщыуцужьри ышIэрэп. Щэджагъо хъугъэнба ыIуи, уашъом дэплъыий, сыхьатэу зыщыуцугъэр ымышIэрэр ригъэжьэжьыгъ. А-енасын, Гобэн кIэй мыгъэ гъэмафэм зыстыщтыгъэ тыгъэр зэ къыдэплъэжьына шъуIуа, сыдэу мы
кIалэхэр зыфигъэлIэжьыгъэх!..
- Тембот, къэсыугупшысыгъэр ошIа? - Джамболэт
машIом къыпэтэджыкIы. Дамыкъом дэжь сыкIони, тиIоф
зытетыр есIощт. Пхъэ къытфарерэгъащ, икъунба чъыIэм
тызэрэдистыхьагъэр!..
- Ушъхьагъу дэгъу.
- Гъэмафэм Дарихъан зэрэслъэгъугъ, сыIукIэнкIи
къэнэнэп.
- УзфакIорэр къэмыгъэцакIэми, Дарихъан къэплъэгъумэ, сезэгъы. Дамыкъор дэмысынкIи мэхъу.
- Дэмысыми, нахьышIужь.
Джамболэт инасып къыхьыгъэп. Дамыкъо Шъалихьэ
мэфихэ фэдиз чылэм дэсыгъэп. Тыгъуас ныIэп къызыкIожьыгъэр. Ау щытми, Джамболэт зэрэгугъагъэу Дамыкъохэр къычIэкIыгъэхэп. Зэрэджагъэм лъыпытэу хьакIэшхо горэм фэдэу унэм ращагъ. ПчъэIушъхьэм зыщытехьагъэм щыублагъэу Дарихъан зыфиплъыхьагъ шъхьакIэ,
IэкIэлъэгъуагъэп. Ар имыкъоу зыкъыригъашIэмэ шIоигъоу зытIо-зыщэ ычый ылъэкI фэдэу ышIыгъ.
- КъакIо, Джамболэт,- Шъалихьэ тхылъыпIэ кортэу
ыпашъхьэ илъыр IуигъэкIотыгъ,- сыд, зыгорэм шъуегъэгумэкIа?
- ТызгъэгумэкIрэ шIагъуи щыIэп, Шъалихь, Гобэн кIэй
чъыIэкIае щыхъугъ, тэ тыIофэп, шы тхьамыкIэхэр ары
нахь, чъыIэм ли-шъуи аригъэшIыжьрэп... Ори укъэлъэгъожьрэпти, удэсэпщтын сIозэ, сыкъэкIуагъ.
- Сэри ащ сигъэгумэкIыщтыгъ, непэ сыкъэкIон симурадыгъ. Шыхэр Iофхэп, ахэмэ ашъо Iужъу, шъоры
нахь, сыгу къышъуфэгъущтыгъэ.
- Тэ зыгорэу тыхъун, Шъалихь, тхьауегъэпсэу, машIо
сыд тIозэ тыхэкIыжьы, шэхъогъур ары нахь. ТхьамыкIэхэм тэри тыгу ягъу, сыд фэдиз пIуагъэми, шыхэба, псэ апыт.
- Дэгъоу пшIагъэ макъэ къызэрэсэбгъэIугъэр. Непэ
щэджэгъоужым сыкъэмысымэ, неущ блэзгъэкIыжьыщтэп. ПIэ сыдэу хъужьыгъа?
- Хъужьыгъэ, Шъалихь, тхьауегъэпсэу.
- Шыкъэрэжъым фэшъуашэр езгъэгъотыгъэба?..
Джары ужэ птIупщымэ, къыпщышIыщтыр.
- Япщэн фэягъэп, Шъалихь, шыкъэрэжъыр...
- Ясымыщэу шъузэхезгъэшхыхьаныя?

--- Page 524 ---

- Шыкъэрэжъым зи илэжьагъэп, адэ ыжэ ор-орэу
пIэ даплъхьэмэ, къыоцэкъэн.
- СыкIэгъожьырэп, шахъом ецэкъагъэр тэ неущ къытэцэкъэжьыщт...
- Тат, а тат,- ыIозэ, ардэдэм Дарихъан къычIэлъэтыгъ,
пчъаблэм тет Джамболэтыр зелъэгъум, хэщтэуIукIэу
къызэтеуцуагъ, ынэкIушъхьэ хъурэе шъуашIомэ плъыжьыбзэу къахихыгъ. Джамболэти мы чIыпIэм зыщемыжэгъэ зэIукIэгъум къызэкIегъащтэ пIонэу щымытыжьышъоу ылъакъохэр зэблигъэуцукIыгъэх. Шъалихьэ ыIощтыри ышIэщтыри ымышIэу нэбгыритIум яплъыгъ. Джамболэти, хишIыкIэу, хэмылъыгъэ горэ хелъагъо.
- КIо, Дарихъан, модырэ унэм, тэ Iоф тиI,- гум къитэджыкIырэ бырсырыр зэтыриIажэу шъэбэ-шъабэу ыпхъу
реIо.
Ятэ риIуагъэм зи къыпимылъхьажьэу Дарихъан унэм
чIэкIыжьы.
Дамыкъо Шъалихьэрэ Тырку Джамболэтрэ ягущыIэ
ныкъоух падзэжьынэу фежьагъэхэ шъхьакIэ, зэрэхъущтыгъэу хъужьрэп. ЗэрэмышIэхэу къашIошIыми, тIуми
ягукъао зэкIолIэжьырэр зы нэбгыр. Хэти къызхимыгъэщ
шIоигъоми, гум зыгорэ епIожьынэу щытэп.
- СэкIожьы сэ ащыгъум, Шъалихь.
- Джа зэрэсIуагъэу сыкъэкIощт сэ.
- Непэ-неущэу тыкъыдэмыкIыжьыщтмэ,- Джамболэт къызэтеуцо,- пхъэ тIэкIу тищыкIэгъагъ, Шъалихь, къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь.
- Гобэн кIэй жъугъэстын дэжъугъуатэрэба джы? -
зэхихрэр имыгуапэу Дамыкъор къэгубжынэу ежьэ
шъхьакIэ, Джамболэт ылъэкъо цIынэхэм зяплъым, ыгу
шъабэ къэхъугъ, унэм еджыкIы.- Шэщым сызэрыкIорэ
щазымитIур мыдэ Тырку Джамболэт къешъут.
- УгумэкIын фэягъэп, Шъалихь... Гобэн кIэй мэз дэтыгъэмэ, удгъэгумэкIыныеп. Iофышхо зэрэзепхьэрэр, тэ
тыкъыхэмыхьажьыми, тэшIэ, тхьауегъэпсэу.
Ядэжь нэсыжьыфэ Джамболэт шIуабэ дашIэ. ЫблыгучIэ чIэлъ щазымитIум агъэзэгъэжьрэп. Зыщилъэмэ
шIоигъу. Чылэм дэмытыгъэмэ, шым зэрэтесым пае къымыгъанэу къогъупэ горэм къыщигъэуцуни, зыщилъашъощтыгъэх.
Хьанифэ изакъоу унэм ис. Исмахьилэ Iахъо щыI. КIалэр зелъэгъум, ныор гушIоу къыпэгъокIыгъ:

--- Page 525 ---

- Джамболэта сэIо, шъукъэкIожьыгъа, нынэ?
- Хьау, сыкъэкIуагъэгу.
- Алахьэм симыукIи, Гобэн кIэижъ шъудагъэлIыхьащта сэIо Дамыкъомэ? Ащ фэдэ ашIа, синынэгущ!.. ЛIыжъми ыгу къышъуфэгъушъ, нычэпэрэ чэщым чъыежьрэп.
Тыгъоспчыхьэ Къымчэрые тадэжь къэкIогъагъэти, Дамыкъом дэжь кIонхэу ежьэгъагъэх, згъэкIуагъэхэп, мытэрэзми сшIэрэп.
- Дэгъоу пшIагъэ зэрэмыгъэкIуагъэхэр.
- Ар оIуа, Джамболэт? - Хьанифэ къэупчIэшъ, етIанэ
ицIэцIэн педзэжьы.- А лIыжъитIур зэппхынышъ, псым
хэбдзэнхэкIэ дэгъу. Сэ а пчыхьэм къинэу сагъэлъэгъугъэр, тыкIонышъ, Дамыкъор хъонцIэны итшъыщт аIуи,
ахэмэ сэ скIэхахыгъэр!..
- Джыдэдэм Дамыкъомэ адэжь сыщыIагъ сэ,-
щазымитIур хьаку лъапсэм кIэригъэуцуагъэх.- Лъэпэд
гъушъэ горэ щыIэна, Хьаниф?
- ЩыI, Джамболэт, щыI,- макIошъ, хьакушъхьэм
къытырехы,- плъакъохэр, тхьамыкI, пышъукIыгъэх. Алахьэм къозэу регъэшъ а Дамыкъожъыр!.. ЦIыфыгъэ горэ
хэлъыжьэп.
- Зэгорэм хэлъыгъа?
- Зэгорэми хэлъыгъэп, джыри хэлъэп,- Хьанифэ хьаку
лъапсэм зеплъыхым, щазымитIур ылъэгъугъ.- Сыда
мыхэр?.. Тэ къипхыгъэха, Джамболэт, мы щазымэ дэхитIур?
- Дамыкъом къыситыгъэх.
- Ара? - Хьанифэ щазымэхэр къызэпеплъыхьэх.-
ПIорэр гъэшIэгъоны, Джамболэт. Ядэжь ущыIагъ, ара?..-
Хьанифэ ымакъэ къызэблехъу.- Щазымэхэри къыуитыгъэх... Адэ, Джамболэт, Дарихъан къэплъэгъугъэба?..- джы зыгорэ зэришIэрэр къыхэщыпэу къэупчIэ.
Щазымэ лъэныкъор ныкъощылъэу Джамболэт зэхихрэм къызэтырегъэуцо. Хьанифэ зеплъыкIэ, тхьагъэпцIышъо щхыпцI тIэкIу ынэгу кIелъагъо. Зи къэзымыIогъахэм фэдэу зешIышъ, кIалэм къызщихыгъэ лъэпэд
цIынэр хьакушъхьэм тырелъхьэ, етIанэ Iанэр къыштэу
регъажьэ.
Джамболэт ныом пылъэп. Шъхьэм имыкIрэр икъэупчIакI. Дарихъан игугъу къызэрэхигъэпсыгъэмкIэ, зыгорэ зэришIэрэм гуцафэ фешIы. Хэта къезыIуагъэр? УкIытэзэ, иупчIэ щэщтэжьы. КIалэм гуцафэ къызэрэфишIрэм
Хьанифэ гу къылъити, зыкъызэблихъужьыгъ:
- Къызыует-къызыуетым а щазымэмэ анахь тэрэзыIо
къыуит хъущтыгъагъэба, а тхьагъэпцIыжъым...
- Джыдэдэм уакъыщытхъугъи? - Джамболэт мэщхыпцIы.
- Сынэмэ алъэгъужьрэпти, сызяплъым, сшIодэхагъ,
зыгорэкIэ о къэпщэфыгъэмэ сIуи, сшIагъа сэ Дамыкъожъым къыуитыгъэу, Алахьэм мытэжь ышIыныр, тэ зыхъукIэ, ыIэ мэсысы...
31
Щэджэгъоужми, ятIонэрэ мафэми Дамыкъо Шъалихьэ Гобэн кIэй къэкIуагъэп. Бжыхьэ ощхым щигъэтыжьрэп. Джамболэт иIуагъэу, игухьэгужъ мафэ къэс къатырекъутэ. Ощхым пае къэмынэу зыщыщ амышIэрэ
цIыфмэ шыхэр къафащэ. Тыгъосчэщи кIэкIошхохэр атеубгъуагъэу шыуищмэ шибгъу къафафыгъ, зы гущыIэ
нэмыкI къажэдэкIыгъэп, ари урысыбз:
- Считай.
Шыхэр шаIом зыдагъэзыхьэхэкIэ, къызэрэIухьагъэхэм фэдэу IокIыжьых. Ахэр сыдигъокIи зэрэшыуищым
Тембот гу лъитэу регъажьэ. ЗэкIэми анахьэу шIогъэшIэгъоныр зы шыум игъэпсыкI. Ар кIалэхэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ къекIокIрэп, хэдзыгъаIоу щэты. БашлыкъыкIэ
ынэгу кIэлъэныкъуи кIэпхагъ. Иш тесыкIэкIэ инэIосэлI фэдэу къыщэхъу. ШыуитIур пщыпIэм зыIукIыжьхэрэм, зэуж
итхэу тхышъхьэмкIэ макIохэшъ, гъогу къэгъэзэгъум зынэсхэкIэ, зэбгъодэкIыжьых. ТIум, къалэмкIэ мыкIохэу,
мэшIоку гъогум емыкIуалIэхэу, Къэбэртэе лъэныкъомкIэ
агъазэ, адырэр чылэ гъогум техьажьы. Тембот аущтэу
къышIошIы шъхьакIэ, щыгъозэ дэдэп. Шылъэмакъэу
бжыхьэ оелэ чэщ дэгум къыхэIукIрэм ишъыпкъапIэ къэшIэгъуай.
Зымафэ Тембот мырэущтэу Джамболэт риIуагъ:
- ТишэхъуакIэ сыгу рихьыжьрэп.
- Сэри ащ сегупшысэщтыгъэ.
- Дамыкъом зыгорэ тшIуеушъэфы.
- Уушъэфын хэлъэп, шы тыгъугъэхэр дзэм рещэх.

--- Page 526 ---

- Ар бэшIагъэ сэ зысшIэрэр. ЗэрэхъурэмкIэ, Джамболэт, тэри Дамыкъом тыдэтыгъо.
- КъыбгурыIуагъа джы, сэ зэ закъо псырыкIым сызекIым, дунаир къутэжьыгъэу Азмэтрэ орырэ шъуIогъагъэ,
къысэшъумыIожьыгъэ щыIэп. Дамыкъом еплъ ышIэрэм,
зыIабэкIэ, IэбэкIаеу мэIабэ. Олахьэ шыхэр зэкIэри зэхэсэрэгъэзыхьэхэри, зыгорэм есэрэщэх Iоу сыгу мэхъум,
къызэрэкIуагъэу кIожьыгъэ пIони, утIысыжьыщт. Зи ащ
фэдэм къыпфыхэкIыщтэп.
- Аущтэу шIэри, ишэхъогъу пщагъэ ыIощт нахь, шы
тыгъугъэмэ ягугъу ышIыщтэп. Ар зыщымыгъэгъупш.
- ЕрэIу сигъотыжьмэ.
- Хьаджрэт Iаджи дунаим тет, IэшIу бащэ ашхыкIэ
сыгугъэрэп нахь,- Тембот къыIуи, етIанэ шъэогъум еупчIыгъ.- Ар сшIэрэп, Джамболэт, чэщрэ шыуищэу къытфакIорэм яз зыкIи уегуцафэрэба?
- Уягуцэфэна, узэрамыгъэкIуалIэу. ЯшыкIэ машIо
пыгъэнэгъэ зэпыт.
- Сэ амэ сыгу рихьрэп шыуищым яз. Иш тесыкIэкIэ
синэIуасэ фэд.
- Уятэпс ар! - Джамболэт ыIупшIакIэхэр мэхъублаблэх.
- Мыры Iоу сыгу къэкIыжьрэп. ЕтIани сезгъэгуцафэрэр зы шыум, тадэжь зыIукIыжьыкIэ, чылэ гъогумкIэ зэригъэзэжьырэр ары.
- КъэсшIагъ, Тембот, а шыур!..- Джамболэт ынэхэр
зыгорэу къэхъухи къилыдыкIыгъэх.
- Хэт уегуцафэра?
- Азмэт ары!.. КъэсшIагъэба?
- СшIэрэп, умышIэрэм рыгущыIэгъуай.
- Ащ сыд икъызэгъашIэр, лъэбэкъу есымыгъэдзэу
къызэзгъэшIэнба,- Дамыкъо Шъалихьэ къыритыжьыгъэ
щазымитIоу чэзыу-чэзыоу зыщалъэрэм ытхьаIу къамыщкIэ Джамболэт еожьыгъ.- Нычэпэ якъэкIогъу. Тыгъоснахьыпэ чэщ щыIагъэх, зы чэщ тешIэ къэс къэкIох.
- Хэт щыщми, сэ ар къызэзгъэшIэщт,- Тембот ипаIо
зыкIеIэри ымышIэу зышъхьащилъэшъожьыгъ.
Бжыхьэ пчыхьэр къэси, джацэ уж хъугъэ. Темботрэ
Джамболэтрэ зажэхэрэр щыIэхэп. МашIори бэшIагъэ
зыкIосэжьыгъэр, мэшIожь фэбэ тIэкIу яжьэм къыхехы.
Къемыщхыжьыми, чъыIэкIай. Тыгъуасэ ощх къещхызэ

--- Page 527 ---

къаугъоигъэ гъэстыныпхъэр нычэпэ аухыгъ. Ари Тембот
армырыгъэмэ, къаугъоищтыгъэп. Шым тесэу пэналъэм
зыхахьэм, чъыг гъугъэ заулэ хилъэгъуагъэти, тIури кIохи,
хэупкIыхьагъэх. ЧъыIэ лIапэхэ зэхъум, пщыпIэм чIэтэкъогъэ мэкъу гъугъэм щыщ къахьи, джыри машIо ашIыгъ.
Ащ тIэкIу зырагъэфэбэгъэ къодыеу тхышъхьэмкIэ шылъэмакъэхэр къыщыIугъэх.
Шыуищмэ джыри шы заулэ къафыгъ. Шыхэр къаратхи загъэзэжьым, Тембот шаIом дахьи, шыгъор къыдищыгъ.
- Сеплъыгъ шъхьакIэ, Тембот, зычэщрэ шыухэр арыхэп,- шъэогъум Джамболэт къеIушъэшъагъ.- НэмыкIыши тесыгъ нэмыкI кIакIуи техъогъагъ.
- Моу шхончыр къысэт, плъэгъун армырмэ, кIэкIо
пхэпс фыжьхэмкIэ къэсшIэжьыгъ.
Шылъэмакъэмэ акIэдэIукIэу тIури тхышъхьэмкIэ маплъэ. Ощхыр къызэремыщхыжьрэр арыщтын, тыгъосчэщ
нахьи нычэпэ нахь нэфынэ фэдэу къазыкIыщыхъурэр.
Шылъэмакъэмэ нахь чыжьаIоуи задзы. Джырмэ гъогу
къэгъэзэгъум нэсыгъэнхэба зыщаIорэм, Тембот шым
елъэдэкъауи, лъэмэкъэшхо ымыгъэIуным фэшI, гъогур
ыбгыни шъофым ихьагъ. Шылъэмакъэр зэрэмыIущтым
изакъоп аущтэу Тембот зыкIишIыгъэр, тхышъхьэмкIэ
мыкIоу, речъэкIыгъ. Джа губгъо лъагъор бэкIэ чылэмкIэ
нахь кIэкI. Шыур мыбыбыщтмэ, ежь хъуатэм зэрэдэкIэу
чылэ гъогум ыпэ нэсыщт. ЕтIанэ ыпэкIэ къикIыщт нахь,
ыужэп. ЗэрэмышIэхэ фэдэу зэIукIэщтых.
Гобэн кIэйкIэ шыур къекIы. Тембот мыгузэжъуахэу
пэгъокIы, шыур къызэтеуцо. Тембот иши зэтыреIажэ.
Заулэрэ зи зэрамыIоу щытхи, Тембот фэмыщыIэу джагъэ:
- Хэт ар?
Ардэдэм шыум сэмэгумкIэ кIэкIэу ыгъэзагъ, чъэм
зэрэхэтэу къызэокIыгъ. Темботи ащ ежэщтыгъэ пIонэу
тыриубыти, лъыуагъ. Шэу ыпэ итыр зыкIэбгъулъым,
шыум ипаIо къыщызыгъэ фэдэу къышIошIыгъ. Ащ ыуж
ыпэ итыр къэожьыгъэп. Заулэрэ зэчъэхэм, шыум зэрэкIэмыхьащтыр Тембот къыгурыIуи, бжыхьэ чэщыр зэлъигъаджэу джыри зэ кIэлъыожьыгъ.
Тембот зэгупшысэщтыгъэр шыум ыуж зэрифыщтыр
арэп, къыщызыгъэу къыщыхъугъэр ары. Ары шъхьакIэ,
таущтэу а чIыпIэр мэзахэм къыщигъотыжьыщт?

--- Page 528 ---

Джамболэт иджэмакъи къэIугъ, къыIулъэдагъ:
- Сыд о макъа, Тембот?.. Упсауа?
- Сыпсау, сыпсау, Джамболэт.
- Сыда узлъыхъурэр?
- Сызеом, ипаIо къыщысыутыгъэу къысщыхъугъ...
Зы хьаджрэт укIэкIожъ горэн фай... Хэт зысэIом, къыстыриубыти, хьам къылъфыгъэр къысэуагъ. Ары укIэхьан,
бзыум фэдэу санэIу ибыбыкIыжьыгъ.
- Адэ джары сэ Дамыкъом инэтIэф сызыкIехъуапсэрэр,- Джамболэти шыр иIэдэжьэу лъыхъозэ,- ащ сытерэси, зы шыуи къызкIэзгъэхьанэп... Сэ зыгорэ зысIокIэ
сыделэу сIорэп.- ОшIэ-дэмышIэу Джамболэт шъабэ горэм теуцо, еIэбэхышъ, къэкуо.- Къэзгъотыгъ!..
- Тара? - Тембот къекIуалIэ.- Нэгу кIэпхэ шъхьэрыхъоныр ары. Джы къызгурэIо зыгорэ быбатэу къызыкIысщыхъугъагъэр.
- ИпаIо къышъхьащысыутыгъ пIони, къысфебгъэпщэн уихьисапыгъ, къыбдэхъугъэп, сибэлахьыжъ,-
Джамболэт, къесэмэркъэузэ, шыбгым зыредзыжьы.
- Мы мэзахэм ипаIо тезгъэфэгъагъэмэ, ышъхьи
къыхезгъэнэгъэнкIи мэхъу, тылъыгъэхъу,- Темботи къесэмэркъэужьы.
- Ощхы шъхьакIэ, хьаджрэтыжъ горэми пшIэрэп, о
уиIуагъэу, узлъежьэгъагъэр уинасыпти, зэ къызэокIыжьыгъэп. Хъуна, умышIэрэм улъежьэныр!.. УкъиуIагъэми сшIэрэп?..
- Хъугъэ, хъугъэ, Джамболэт, къемыгъажь, сыкъиуIагъэп. СыкъиуIэнэу оркIэ огугъа, зэ закъо узежьэм,
сыгу-сыбгъэ пIозэ ерагъэу пшъхьэ къэпхьыжьыгъ, етIанэ
шы къэрэжъ тхьамыкIэм тIокIыр тефагъ.
- Шыкъэрэжъ тхьамыкIэм игонахь къыстефагъэп
умыIо, алахьэм ешI цыганмэ ащ кIэхахрэр.
- Чэщ горэм шыкъэрэжъыр Дамыкъом къырамыщэжьынэу уиIагъот.
- Ащыгъум, гъэшIэгъон плъэгъуни, Тембот.
32
- Теплъын джы неущмыкIэ чэщ шъхьэрыхъоныр
зыем зызэришIыщтым,- Джамболэт Тембот игупшысэмэ къахэгущыIэ.- Сегупшысэжьыгъ шъхьакIэ, Тембот,

--- Page 529 ---

боу умыщынэжъым, гу зэрэтепшIыхьагъэр. Азмэтэу
къычIэкIмэ, сыкъэпшIагъ, арэуи сыгу къысеIо. Узыфаер
къысаIу фаеми, мы Азмэт дэгу ицIыф гъэпсыкIэ къызгурыIорэп, ныбжьыкъу шъэф пIонэу мэкIуашъэшъ, дунаим тет. Арэп, Тембот, къызфимыщэрэр сыда ащ?
- СшIэрэп.
- ПшIэрэп, къыуиIорэпышъ,- Джамболэт нахь къызэкIоцIэкIы,- ыгу илъыр ныбжьи уигъэшIэщтэп. Ынэмэ
акIаплъэлъ зэ ащ... Олахьэ уакIимыгъэплъэн, ынэ къыIэтэу
тэрэз-тэрэзэу джы нэс къытэплъыгъэп. СIэ зауIэм къысиIуагъэмэ зямыгъэгъэдел, есIон фэягъэп псырыкIым
сызэрикIыгъагъэр, къыосIонба сэри укъытэупчIыжь хъущтыгъагъэба, ушъхьаса пIощтым, шыкIи узгъэгугъэнба.
Дамыкъом ишъэфзехьэкIэ сэгугъэ Азмэт дэгу, сIуагъэ
пIожьын шъыпкъэу къызычIэмыкIыжькIэ.
- Ащыгъум Максимэ тэ щишIэра?
- Олахьэ, Тембот, сыоплъыжьыпэ шъхьакIэ уделэм,
аIорэр зэкIэ пшIошъ мэхъу. Максимэ джа зэрилъэгъугъэу
щытмэ, джы нэс чылэм къэкIони. Ар ыIозэ, тегъапцIэ,
зыгорэхэр тигъэIон ихьисап. СэшIэ сэ ар зыфэдэ цIыфыр,
къэмыIу, къэмыIу...
- Мыр зынэсыгъэр джы!.. ШIу нэмыкI къыпфимышIэу сыда аущтэу Азмэт узыкIыфыщытыр?
- КIо ащыгъум сшIэрэп,- Джамболэт хэщэтыкIы.
Тембот къэтэджышъ, шаIом къэплъэ. Шыхэр пырхъэхэу дэтых, дунаими нахь зыкъызэIихыжь фэдэу къыщэхъу. МэшIоку гъогу лъэныкъомкIэ мэшIоку быу макъэ
къыщэIу. Заор къызщежьагъэм щыублагъэу ахэр нахьыбэ хъугъэх. Тхышъхьэм тетхэу мафэрэ плъэхэмэ, Iугъор
ошъогум чIаутысэу заор зыдэщыIэ къохьапIэмкIэ мэшIокухэр зэрэфых. Мафи чэщи аIорэп.
МэшIоку быу макъэмэ щамыгъэIэжьыхэрэр Джамболэт. Ахэр къыздиIукIхэрэ лъэныкъомкIэ ыIу гъэзагъэу
мафэр егъакIо, чэщрэ акIэдэIукIзэ, хэчъыежьы. Зымафэ
фэмыщыIэжьэу мэшIоку гъогум кIогъагъэ. КIэрымыхьапэу, джау мычыжьащэу уцуи, апэрэ мэшIокум еплъыгъ,
"пыф-сыф" ыIоу ынэ къичъэу блэлъэтыгъ. ТIэкIу тешIагъэу ятIонэрэри къачъэ зэхъум, нахь блэгъаIоу екIолIагъ,
дзэкIолIыхэу исхэм ащыщмэ Iэ къыфашIы зэхъум, зыфихьын ышIагъэп. Зыблэчъыхэр ары ныIэп къызгурыIуагъэр.
Къыгъэзэжьын ихьисапэу плъэмэ, ящэнэрэри къэчъэти,

--- Page 530 ---

мэшIоку гъогум блэгъабзэу кIэрыхьагъ, мэшIокур къэси
къызэбыум, шыр кIэбгъулъи, къыридзыхы пэтыгъ, шыр
кIэзэзы зэхъум ыгу егъуи, къылъэгъугъэр Тембот зэрэриIожьыщтым кIэхъопсэу къэчъэжьыгъ.
Ащ щегъэжьагъэу Темботи мэшIоку гугъу хэкIрэп,
Джамболэт ылъэгъугъэр къыIотэжь къэсми, зыгорэ
хегъахъо. ТIэкIу зытешIэрэм шыоу кIэлъежьи, мэшIокур
зыфырэм сэлам рихыгъэу къыIощт, е къыгъэуцуи, дэгущыIагъэу къычIэкIынкIи мэхъу.
Ащ фэдэ егъэлыегъэ тIэкIу-шъокIухэр Джамболэт
къыIохэ зыхъукIэ, игъэпсыкIэ зыфэдэр ешIэшъ, Тембот
ыгу фыхэкIрэп. Сыд къыIуагъэми, хьарамыгъэ хэмылъэу
хэти шIу горэ фишIэ зэрэшIоигъом пае, фимыгъэгъупхъэхэри фигъэгъоу къыхэкIы. Тембот зы закъу ДжамболэткIэ
къыгурымыIорэр. Азмэт зэрэфыщытыр ары. Сыд фэдиз
риIуагъэми, Джамболэт зытетым фытекIрэп. Нычэпи Азмэт пае зэфэгубжынхэкIэ тIэкIу дэдэ иIэжьыгъ.
Нэфшъагъомэ адэжь Тембот зыгорэм къыгъэущыгъ.
Къаплъэмэ, Джамболэт къышъхьащыт:
- Къэтэдж, гъэшIэгъон озгъэлъэгъущт.
ШаIом зыдэплъэм, ылъэгъурэр гъэшIэгъоны.
- Олъэгъуа ыкIэнтIыIу къыпыпшэу? - Джамболэт
мэщхы.
Шыкъэрэжъым шахъохэр къызешIэжьым, нычэпэ
къафыгъэ шымэ къахэкIи, чэум къыкIэрыхьагъ. Къягыирэм фэдэу къяплъы зэхъум, ынатIэ Iэ щифэзэ, Тембот
къыIуагъ:
- Зи лажьэ сиIэп, шыкъэрэжъ.
- Сэры, сэры, шыкъэрэжъ, тхьамыкIагъо къыпфэзыхьыгъэр,- Джамболэт мэIабэшъ, Тембот ыIэ шым ынатIэ
къытырехы,- джэгум паго къекIы зэраIоу, сшIагъэп аущтэу
хъун Iоу, джы укъэкIожьыгъэмэ дэгъу, зыми урядгъэщэжьынэп. ПшIошъ хъурэба? Гъэхъу пшIошъ, Тембот сишыхьат. Къысфэгъэгъу, шыкъэрэжъ, къысфэгъэгъу... Е зянэ,
ащ фэдэу укъысэмыплъыба... Ма, убыслъымэнмэ, шыкъэрэжъ, сIэнтэгъупэ къецакъ, зи осIощтэп...
- Уемыцакъ, шыкъэрэжъ, уемыцакъ, джыри зыгорэ къыуаригъэшIэн ихьисап а Iаем,- Тембот щхызэ, къэлапчъэр Iуехышъ, шыхэр детIупщых.
Шэхъогъур пэшъушъоу ощхым зэхиутэгъэ шъофым
ехьэ. ТекIыгъэ мафэмэ ялъытыгъэмэ, непэ ошъогур

--- Page 531 ---

къабзэ. Ошъопщэ нэгъыф шхъуантIэхэр, чъыIамэр къапихэу, къыблэ лъэныкъомкIэ репшэкIых. Ахэмэ пчэдыжь
тыгъэр къазыкъоурэм, кIэири, тхышъхьэри къызэлъагъэнэфы. Загъорэ Темботдыхэр зыдэщымыт чэпэ лъэныкъом
тепсэу къызыхэкIрэм, тыгъэм ехъуапсэхэу маплъэх.
- Непэ, Тембот, къыосэIо, Дамыкъор къызымыкIокIэ
зызэкIэсэуIапIэшъ, сэкIожьы.
- Шъхьэрыхъоныр зыер зэмыгъашIэуи?
- Ар зыер сэркIэ нафэ...- Джамболэт хэгубжыкIы,
къыригъэжьагъэр щигъэтыжьыгъэу къыгъэм фэдэу
тхышъхьэмкIэ маплъэ.- Модэ, Тембот, слъэгъурэр?..
Мэкъу кухьашхор цуитIумэ зэрафащэу тхышъхьэм
къытехьэ. Мысысыхэу къэкIо. Темботи маплъэ, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъон.
- Мэкъу къытфащэ, Джамболэт, усэгъэгушIо.
- Модэ Дамыкъом игухэлъыр!..- Джамболэт къэгубжыпэ.- Дэс амэ мыгъэрэ кIымафэ Гобэн кIэй, сэ сэкIожьы,- пщыпIэм чIэлъэдэжьышъ, ихьапщыпхэр къыугъоижьыхэу регъажьэ.
Мэкъу кухьэу къыIуащагъэм ыкIыIу Азмэт тес. КIалэмэ къяплъышъ, мэщхы, мэкъу кухьэм зыкъырегъэцохъохы.
- Мэкъур тэ щиттэкъущт, кIалэхэр?
- Сыд мэкъуа мы къытфэпщагъэр, Азмэт? - Джамболэт къэупчIэ.
- Мэкъу къытфегъащ пIуи Дамыкъом укъелъэIугъэти, къысигъэщагъ.
- Мэкъоп сэ сIуагъэр, пхъэ нахь.
- Ари мэкъу чIэгъым чIэлъ.
Нэбгырищыр зэдеIункIхи, мэкъур кум рагъэугъ. Ардэдэми пхъэ мэшIошхо ашIынэу рагъажьэ. Ау Азмэт бэрэ
щысын ыдагъэп:
- СыкIожьын фае сэ, Шъалихьи икъэсыгъу. Сыда сэ
шъуигукъао къысашъуIокIэ сызхэтыр?.. ЕшъуIу Дамыкъом. Шъоры ос къесыфэ Гобэн кIэй дэсынхэу зыIуагъэр,
шъоры кIэгъожьхэри...
- Азмэт, зэ моу къэуцу,- Тембот пщыпIэм чIахьи,
шъхьэрыхъоныр къычIихыгъ.- Хэта мыр зыеу пшIэрэр?
- Мыр Дамыкъо Шъалихьэ иеба? Тэ къишъухыгъа?
- Сыда озгъашIэрэр, Азмэт, Дамыкъом иемэ?
21 Заказ 078

--- Page 532 ---

- Исэмэгу цыпэ лъэныкъо еплъи, хэчыгъэ иIэн фае...
СымышIэ мэхъуа, тхьапшрэ а башлыкъымкIэ Дамыкъом
ыпшъэ кIымэфэ чъыIэхэм рыпыспхыкIыгъа. Хэчыгъэ иIа?
- ИIэ дэд.
Зычэщ Тембот къехъулIагъэр Азмэт зыраIом, ымыгъэшIагъоуи емыгупшысэуи джэуап къыритыжьыгъ:
- ШъхьакIо къыозыхыгъэ чэщ шыум укIэлъежьэныр,
Тембот, лIыгъэ. Ау зыфэдэр пшIэзэ, узэрэкIэлъежьагъэр
лIыгъэу пфэслъэгъурэп. ЗэкIэми анахь емыкIур шы тыгъугъэхэр жъугъэбылъхэу Гобэн кIэй шъузэрэдэсыр ары.
Джары сэ ащ къесIолIэн слъэкIыщтыр. АдырэмкIэ шъо
шъузэрэфай. ШъуцIыкIужьэп къышъуаIорэр зэкIэ Iордэгъазэу жъугъэцэкIэнэу. Дамыкъом непэ мо нэпкъышхом
сепкIэхыщт ыIомэ, шъори ыуж шъуихьани, мэл къыгъэмэ афэдэу, шъудепкIэхыщта? Шъо шъушIэрэп нахь, боу
джыри Iофыгъуабэ шъуапэ илъ, Iаджи къышъупаплъэ.
Шъутхы уфэгъэ зэпытэу шъущыIэныр шъуиморада?..
Дунаижъым фэдэу зику щэрэхъыжъхэр цIацIэзэ
пщыпIэм IукIыжьи тхышъхьэм дэкIоежьыгъэ Азмэт бэрэ
Темботрэ Джамболэтрэ кIэлъыплъагъэх. Мафэрэ къызыкIокIэ пцIэгъоплъым тесэу машIор зэритэкъокIэу зэрэIучъыжьыщтыгъэмрэ непэ ибг дэкIыжьрэ зыкIи зэфэдагъэхэп.
- КъыбгурыIуагъа джы? - цукур къэмылъэгъожь
зыхъукIэ, Тембот зегъазэшъ, Джамболэт еупчIы.
- КъызгурыIуагъ,- еIошъ, Джамболэт машIом кIегъэсты, тIэкIурэ зыщысырэм, ежь-ежьырэу зэреIожьы.- Ау етIани зыгорэ Азмэт къытшIуеушъэфы.
Азмэт зыIукIыжьыгъэр бэмышIэу Дамыкъо Шъалихьэ IуфэфыкIэу къэсыгъ. ПщыпIэм къыIумыхьэзэ, гъогум
дэхи, лъэпэпцIыеу лъэрыгъым итэу нычэпэ къафыгъэ
шымэ яплъыгъ. Джамболэт пэгъокIыгъ.
- Джары, укъызкIэлъэIугъэ гъэстыныпхъэри, Джамболэт, къыпфязгъэщагъ.
Джамболэт джэуап ымытыжьэу Дамыкъом еупчIыгъ:
- ПшIэжьрэба, Шъалихь, шыкъэрэжъыр?
- Сыд шыкъэрэжъа? - зигугъу ашIрэр Дамыкъом
ымышIэ фэдэу зишIыгъ, етIанэ Джамболэт къызэрэшIомыкIыщтыр зешIэм,- Ы-ы, сыгу егъужьи, цыганмэ къащысщэфыжьыгъ... Шэхъогъум хэрэт тхьамыкIэжъыр...
Хэт ишъхьэрыхъона мы пылъагъэр? - къызхимыгъэщэу
шым къепсыхышъ, шхомлакIэр шышIоIум пелъэ.

--- Page 533 ---

- Мыр,- Тембот шъхьэрыхъоныр къыпихызэ,- шыхэр къэзыфыгъэгъэ шыуищым яз къыщинагъ.
- Къыщинагъэмэ, шъуихьалэл, шъосэты.
- Сыд етшIэн мыщ, о зыем IэкIэбгъэхьажьын...
- Ари шъыпкъэ, моу къаштэ,- Iехышъ, онэ къуапэм
шIуедзэ.
- Пхъэр шъуиI, джы чъыIэ шъулIэнэп арба, Къымчэрыекъор?
- Джыри баIорэ, Шъалихь, мыщ тыдэсыщта?
- Мэфэ пшIыкIутф горэм шъудэсыгъэмэ, сыжъугъэрэзэныгъи.
- Ащ нахьыбэрэ тыдэсыжьын тлъэкIыщтэп,- Тембот
къыпеупкIы.
- Сыд, Къымчэрыекъор?
- Сэ къэсымыIоми, о нахь ошIэ.
- ЧырапкIэм пэмыкIэу мафэ къэс сомэ зырыз шъостымэ?.. Сомэ тIурытIумэ?
- Ащ фэдэ ахъщэ тыфаеп тэ...
- Арэп, Къымчэрыекъор, Iоф пшIэн уимыхьысапымэ, къаIо!..
- Iоф тшIэрэп тэ, тэтыгъо нахь!..- джы нэс зи къэзымыIоу щытыгъэ Джамболэт къахэгущыIэ.
- Сыд тыгъуа зигугъу пшIырэр?!.
- Укъэмыгубж о, зытемыт тIорэп,- Темботи псынкIэу шъэогъум дырегъаштэ.
- Арэп, шъуитIо хэт ихьа къышъоцэкъагъэр? Шъумычырэщтмэ, чырэ пае сыкъэнэщтэп сэ,- Дамыкъор пагэу кIэлитIум къяплъыгъ шъхьакIэ, ащи къыгъэуцугъэхэп.
ГущыIэ лъэшыкIэ зи зэраримышIэшъущтым зегупшысэм,
кIилъэшъужьэу регъажьэ.- Мэфищ горэм шымэ сфапэтын сымыгъотынэу арэп, шъори ар къыжъугурымыIоу
щытэп, ау сэри зыгорэм сышIолIыкIы, Унэрыт Къымчэрыий Тырку Исмахьили зы лIэу тичылэ дэсмэ ащыщых,
емыкIуба Дамыкъо Шъалихьэ ишэхъогъу мэфищэ фаIыгъыжьышъугъэп чылэм щябгъэIонри. Сыда цIыфхэри
нэмыкIынэкIэ къызкIызэжъугъэплъыщтхэр, сэри сыгу
зыкIыхэжъугъэкIыщтыр, джы нэс Iорыдэгъазэу тызэдэпсэугъ, сышъуфэраз. Мэфищ закъом шъукъезэгъыжь,
зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын. Неущ чэщ аужырэ
шыхэу къафхэрэр заIышъухыжькIэ, ащ нахь шъузэрэзгъэулэужьын щыIэп. Гобэн кIэй удэсынри зэрэкъиныр
сэшIэ, зэрэсIуагъэу, сомэ тIурытIоп, мэфищэу къэна21*

--- Page 534 ---

гъэм сомэ щырыщ шъостын. СышъолъэIу. СышъолъэIумэ, сихьатыр къэшъулъэгъунба?..
- Мэфищым блэмыкIыжьыщтмэ, къэтлъэгъун адэ
уихьатыр,- Джамболэт къэгузажъуи, Тембот дэжькIэ
плъагъэ.
33
Мафэ горэм Шъалихьэ унэм къихьажьыгъэу, янэ
къынэзгъэсыжьыгъэр ышIэрэп, къэбар къыриIуагъ:
- А сикIал, Хьабраукъомэ якуирылъф кIуапIэ тыкъызэришIыгъэр сигуапэп. Ащ нахь чыжьэ тыхэмыхьэу, чылэми хьайнапэ тыдэмыхъухьэу зыгорэ къэугупшысыгъэн
фае. А зыуж уитым нахьи мыр джы нахь IофкIэ сэгугъэ,
ащ сыдыгъуи укIэхьажьыщт, мыдырэр ары нахь. Дарые
джыри сабый, джыри делэ, епIорэр къыгурыIощтэп. А
уиш щэфыкIи тIэкIу егупшыс, ухэхьэгъащэкIэ сенэгуе.
Ахъщэр нэцIабгэ, фэсакъ, утебанэу пшъхьэ хэмылъэшъухьажь. Зиш атыгъури, ыIэ зэтедзагъэу щысыщтэп. ДжитIур IокIэ чылэм хэмыхьэзэ, егупшыс. О пшIэн афыуихьисапыщтыр.
Шъалихьэ янэ къыздэгущыIэм ыуж, дунаим рэхьатыгъо тыримыгъотэжь хъугъэ. Зыщигъэгъупшэнэу фежьагъэкIи амал фигъотрэп, зыщызгъэгъупшэн пIокIи,
щыгъупшэн Iофэу щытэп. Шы щэн, щэфыным фэдэп ар.
Ныбжьи хэмытыгъэ пIонэу шы тыгъугъэ щэфыныр щигъэтыгъэгу. Сыдигъоми, зэрэщигъэтыгъэм фэдэу къыригъэжьэжьын ылъэкIыщт. Зэрэамалынчъэр Дарихъан.
ШIулъэгъуныгъэм тхьамыкI бай иIэп, а зыр ары зэкIэри
зизэфэдэу мы дунаижъ мыгъом тетыр. Дарихъанрэ
Джамболэтрэ азыфагу зэрэдэхьащтыр ышIэрэп. Пшъэшъэжъыер ыгъэтIысыни, дэгущыIэн ыIогъагъ шъхьакIэ,
адыгэмэ ахэмылъ хабзэр ахилъхьана, ащ фэдэ дэдэу узтещыныхьан щымыIэнкIи мэхъуба ыIуи, къыригъэкIугъэп.
Ари ыгу къэзыгъэкIыгъэр Сисур:
- Гуащэр гуцэфэшIылэ хъугъэ, ори ошIэ, пшъэшъэжъыем етIоу ышъхьэ имылъ къидгъахьэмэ,- лIым къыфидагъэп.- Ащ тынэмыгъэсэу о зыгорэ къыфэугупшыс.
Сэри а Iаер бащэрэ тадэжь къызэрэкIорэр сыгу рихьырэп, ори зи пIорэп.

--- Page 535 ---

- Сыд сIон адэ, уичырэ уищагу къыдэмыгъэхьан плъэкIына?
- Щагум къыдэрэмыхь сIорэп сэ, унэм къиощэ нахь...
Мыдэ умышIэмэ Iофышхо горэ дыуиIэ пIонэу удэгущыIэ,
зэ гъончэджыпхъэр фыпяогъэчы, зэ щазымитIур зыщыохышъ еоты, сшIэрэп Хьабраукъомэ якIэлэжъыкIэ уигухэлъыр...
- Ащ нахьыбэрэ а Iофым тырымыгущыIэжьынэу
тIогъагъэба!.. БэшIагъи кIэ ащ зыфэхъугъэр, уинэрылъэгъу пэтызэ, къеогъэжьэжьы. Тыркумэ якуйрылъф щазымитIу естыгъэмэ, зыфестыгъэр ошIэ. Щазымэ мин пчъагъэ ауасэ а кIэлитIум Гобэн кIэй къыщысагъэлэжьыгъ, зыгорэ къызэрэбгурымыIорэр. Уишъэф зышIэрэмэ уяубзэщт нахь, къызэрагъэубзэхэрэп. Шъощ пае мафи чэщи,
тIыси тэджи сшIэрэп,- Дамыкъор губжыгъэу джэхашъом къызытехьэкIэ Сисурэ псынкIэу кIелъэшъужьы:
- Къысфэгъэгъу, Шъалихь, ащ нахь сIожьынэп.
Къызыхигъэщырэп нахь, зэкIэми анахьэу а Iофым
ыгъэгумэкIырэр Шъалихь. Бэ шъхьэм къихьэрэр, ау сыд
къыфихьагъэми, хэкIыпIэ тэрэз хилъагъорэп. Бжыхьэри
икIи, кIымафэри текIыгъ. Джамболэтрэ Дарихъанрэ
яшIулъэгъуныгъэ шъэфи мэпытэ, игугъуи чылэм къыхэхьэ. Нахь чыжьэу хэмыкIуатэзэ, Iофым кIэ фэшIыгъэн
фае. Хъущтыр зыхъухэкIэ зи хэпшIыхьажьын щыIэп. ЫшIэщтыр зишIэн фаер блигъэкIыгъ, джы ар тэ къырихыжьын. Сыд ышIагъэми, цIыф къышIэщтыгъэп. Мэзыр
инба, сыд шъэожъыем ригъэIони, зэ еогъукIэ ыпсэ
Iуиутыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, щымэхъэшагъ, фэшIэшъугъэп. Джы хъурэр зэ хъунэу ышIэгъагъэмэ, зэблэн
къыгъэнэщтыгъэп. Зыгорэ ышIэщтымэ джыри ащ
фэдиз дэдэу Iофыр хэужъыныхьагъэп. Зыдэхъугъэр
амышIэу чылэм дэкIодыкIыхэуи къыхэкIы.
Мафэ горэм Шъалихьэ гъэтхэ лэжьэгъу Iофмэ апае
чырэ зэригъэгъотынэу псырыкI станицэм зекIым, Табенко Василэ дэжь дэхьагъ. ЯIофымэ агъапэхэти, зыдынэмысыхэ къамыгъанэу бэмэ арыгущыIагъэх. Заоми зэригъэгумэкIыщтыгъэ шIагъо щымыIагъэми, игугъу амышIын
алъэкIыгъэп, ари агу къэзгъэкIыгъэр апэрэ лIы уIагъэу станицэм къэкIожьыгъэр ары.
- Мо зылъэкъо лъэныкъо пымытыжь лIыр олъэгъуа,
Шъалихь,- Табенкэм шъхьаныгъупчъэм Дамыкъор ригъэплъыгъ,- сичырагъ ар, ылъакъо заом къыхилъхьи,
къэкIожьыгъ. КIэлэ шIагъо горэ игъусагъэти, къаукIыгъ. Сэ
сызэрегупшысэщтыгъэу мы заор къычIэкIын Iоу сшIэрэп.
- О сыда узэрэгугъэщтыгъэр, Василь?
- ШIэхэу аухынэу ары. Мэзиблым ехъугъэшъ, кIосэн
мурад иIэп, мафэ къэс къызэкIаблэ.
Табенко Василэ дэжь Шъалихьэ къикIыжьызэ ары
ДжамболэткIэ игухэлъ къызыкIыгъэр. Ащ нэс Дарихъан
ыгу зыгорэ къыфитэджагъэу щытмэ, щыгъупшэжьын.
Мыхъу зыщыхъурэм зэратын пае къэнэнхэп. Заор джэгоп, къэзымыгъэзэжьыщтри нахьыб. Апэрэ щэм IуихынкIи къэнэнэп...
Джаущтэу ДжамболэткIэ зекIонэу теубытагъэ иIэу
ыуж ихьагъ. Фэсакъыпэу пчэдыжь горэм кIалэм фыхигъэпсыгъ:
- Зымафэ къалэм сыщыIагъэти, слъэгъугъэр гъэшIэгъоны. Адыгэ шъошэ дахэхэр ащыгъхэу шы бэлахьмэ
атесхэу къэбэртэе кIэлищ саIукIэгъагъ, сызяупчIым, дзэм
хэтхэу къычIэкIыгъэх.
- Офицерхэщтын? - Джамболэт къэупчIагъ.
- Хьау, шъощ фэдэ адыгэ кIэлэжъых. Сэри згъэшIэгъуагъэ ар. КъызэраIуагъэмкIэ, чылэм къызхагъэкIи, шъуаши шыонэзэтелъи афызэрагъэпэши, дзэм агъэкIуагъэх.
Сызяплъым, сяхъопсагъ, кIэлэ шIагъох.
- Шъуашэрэ шыонэзэтелъырэ къысатынэу сэрэшIи,
олахьэ сэри сыкIоным,- Дамыкъор зыщымыгугъыгъэр
ошIэ-дэмышIэу Джамболэт къыIуагъ.
- Боу укIон, уагъакIомэ.
- Сыда сызкIамыгъэкIощтыр, Шъалихь?
- УагъэкIощтэп сIорэп сэ, чылэм зызхигъэкIыхэкIэ,
сыд фэдиз пIуагъэми, заоба зыдагъакIохэрэр, къэзымыгъэукIытэжьыщтхэр ары агъэкIощтхэр.
- Олахьэ сыкъызэкIэмыкIон,- Джамболэт ынэхэр
къилыдыкIыгъэх, етIанэ сыхябгъэгъэфагъэмэ дэгъугъэ
ыIорэм фэдэу Дамыкъом еплъыгъ.
- Шыонэзэтелъым изакъоп, ахъщэ шIукIаий афаугъоищт дзакIомэ.
- Ахъщи, шъуаши, шыонэзэтелъи серэIи...- Джамболэт зыфалIэрэ нэтIэфым еплъы, тIэкIу зытешIэрэм: -
Заом баIорэ джыри ыкъудыищта?
- Ыкъудыина, аухы пэтэу аIуагъ.

--- Page 536 ---

- КъызыкIожьыхэкIэ, шыхэр аIахыжьыщта?
- Янэ къаритыгъэ быдзыщ.
- УинэтIэф пщащэфмэ, япщэна, Шъалихь?
- Ощ фэдэ горэ тесынэу сшIэмэ, боу ясщэн.
- Ащыгъум, Шъалихь, сэкIо, дунаим сыкъэзгъэуцун
щыIэп.
- Чылэм цыхьэ къыпфишIынэу зыолъытэжьымэ, сиягъэ къыозгъэкIынэп.
Шъалихьэрэ Джамболэтрэ шэщ нэтIэ тыгъапIэм дэжь
зыщызэдэгущыIэхэм ыуж, шыуитIу чылэм зыхигъэкIынэу
джумахьым унашъо ышIыгъэти, зыцIэ къыраIуагъэ нэбгырихмэ Джамболэти ащыщыгъ. КъатегущыIэмэ-атегущыIэжьхэзэ, адырэхэр пызыхи, нэбгырищ къэнагъ.
- О джэмэхьат, шъусамбырэлъ зэ,- Айтэчыкъо
ефэндыр щытмэ къахэджагъ,- чылэм цыхьэ къыпфишIыныр зыфэдэр къэсымыIожьми хэти ешIэ. Ау джыри ащ
шъунаIэ тешъозгъэдзэжьы сшIоигъу, сыда зышъуIокIэ,
чылэм ынапэ нахь лъапIэ зи щыIэп, ар къэзыухъумэнылIых
непэ зигугъу тшIыхэрэр. Модырищэу щыдгъэзыягъэхэми лIыгъэ ахэмылъэу арэп, тхьам ихьакIэх, псаухэмэ,
ялIыгъи къэтлъэгъун, непэп мы дунаим тыкъызытехьагъэр, неущэп тызытекIыжьыщтыр. Нэбгырищыри тэжъугъэгъакIо зыIохэри къышъухэтых шъхьакIэ, ахэмэ сэ адезгъаштэрэп. Непэ шыуитIур тичылэкIэ икъуныгу.
- Аущтэу оIомэ, ефэнды, Джамболэт ыцIэ къетэшъумыгъаIу,- адэ купым ыкIэкIэ щыт лIы горэм къеIо,-
шъолъэгъу Исмахьилэ иIоф зытетыр, хьакъ-сакъыжъ,
иныуи ащ фэд.
- Тэрэз! - къыхэкуукIыгъ зы куп.
- Ежь Тырку Джамболэт фая-фэмыя? - зыгорэ
къыхэупчIыкIы.
- Сыфай! - Джамболэт зыхэтмэ къахэкIоты.
- Тырку Исмахьилэ сыд ыIорэр?
- Олахьэ сымышIэ къышъосIощтыр,- Тырку Исмахьилэ бэщыр зыкIигъакъозэ, купым къахэкIотыгъ,- ащ
фитыр шъоры, чылэм ыIорэр сиIо.
Ащ ыуж бэрэ джумахьыр зэхэтыжьыгъэп. ШыуитIум
языр Тырку Джамболэт тыраубытагъ.
Ящэнэрэ мафэм Дамыкъом инэтIэф Джамболэт тесэу, игъусэ лIым исэмэгукIэ щытэу шыуитIур чылэм
дагъэкIи, къалэм щаугъоирэ шыудзэм агъэкIуагъ.

--- Page 537 ---

34
Бзылъфыгъэгум нахь гумэкIылэ щыIэп. Нэрымылъэгъу
щынагъоу ренэу ашъхьарытыгъэр джы ашъхьарыкIыгъэу Гощсымэрэ Сисурэрэ къащэхъу. Ащ Iофы зырагъэшIэу рымыгущыIэхэми, хэти ыгукIэ тынчыпIэу ыгъотыжьыгъэм кIэгушIу. Яунэхэр нахь хъоо-пщао хъужьыгъэхэу
къашIошIы.
Джамболэт дзэм защэ уж, яунагъо нэмыкIышъо
къызэрэтеожьыгъэм апэ дэдэ егуцэфагъэр, етIанэ тIэкIу
зытешIэм нэрылъэгъу зыфэхъугъэр Дарихъан. Апэрэ
мафэхэм къэхъугъэр зыфэдэр Дарихъан къызэрэгурыIощтыгъэр нэмыкIыгъ. Чылэм цыхьэ фишIи зыхигъэкIыгъэ шыуитIум языр Джамболэтэу зешIэм, Дарихъан
гушIогъагъэ, адырэ иныбджэгъу купымэ ялыягъэу ыцIэ
къызэрэраIуагъэм къогушхукIыщтыгъэ. Ащ егупшысэ
зыхъукIэ, дэхагъэу бгъэгум дэлъым зиIэтыщтыгъэ, нэшIукIэ чылэми Джамболэти яплъыщтыгъэ. Чылэм зэригъэкIотагъэм фэдэу къэкIожьми пэгъокIынэу ежэ. Непэ фэдэу
ар къызэрэсыщтым ицыхьэ телъ. ЕтIани Дарихъан зэрэгугъэщтыгъэр зэрэдэкIыгъэм фэдэу непэ-неущэу къыгъэзэжьынэу ары. Чылэми джары щаIощтыгъэр. Аущтэу
зыкIаIорэм лъапсэ горэ имыIэу щытыгъэп. Ащ фэдэу
зыхагъэкIи, япон заом агъэкIогъэгъэ шыуищыр, зыдэкIыгъэхэр мази мыхъоу, заор аухи, къагъэзэжьыгъагъ.
Дарихъан ынэгу кIэт зэпытыр Джамболэт. ШыуитIур
агъэкIуатэ зэхъум, чылэр урамым къытезэрэтэкъогъагъ.
Гъэтхэпэ мафэри ащ ежэщтыгъэ пIонэу дэхагъэ.
Тырку Джамболэт ары Iоу умышIэжьынэу шъошэ
дахэкIэ фэпэгъагъэ. Тыжьыныпс зэгъэшъогъэ къэмапшъэм тыгъэр теджэгукIы, нэтIэфэу зытесыр чIыпIэ изагъэрэпышъ, бгырыпх блэпсхэр зэутэкIых. Загъорэ Джамболэт шъэфэу чIэплъышъ, Дамыкъомэ ящагу лъэныкъокIэ
зыплъэкIэ, мыблэгъэ дэдэми чэу натIэм кIэрыт бзылъфыгъэмэ Дарихъан ахелъагъо. Ежь Дарихъани нахь пэблагъэу къыIухьэмэ ыгукIэ шIоигъу шъхьакIэ, лIымэ ахэхьана, а зыдэщытым зэрэщытэу къэплъэ. Джамболэт нэплъэгъоу къыфидзырэр зыми римыгъэлъэгъоу егъэбылъы. Гу цIыкIоу бгъэм дэлъыр къыдэлъэтыщт пIонэу
къытео.

--- Page 538 ---

Ахэр зэкIэ IэшIу-IэшIоу Дарихъан ыгу илъыщтыгъэх
зымафэ янэжъ ыIогъэгъэ гущыIэхэр зэхимыхыгъагъэхэмэ.
А пчэдыжьым, сыдыгъуи зэрихабзэу, Шъалихьэ янэ
дэжь, ичэщ зэрэрихыгъэр зэригъэшIэнэу, чIэхьагъ.
ЗыкIэупчIэм, нахьыпэрэм фэмыдэу, дэгъоу чъыягъэу
къыриIуагъ, тIэкIу зытешIэм, къыпигъэхъожьыгъ:
- Учъыен адэ, узгъэгумэкIын пшъхьэ имылъыжьмэ,
Хьабраукъомэ якIэлэжъ зэ танэIу икIыжьыгъэмэ ары.
Укъыхэмыщэу, сикIал, дэгъоу зэшIопхыгъэ.
Зэхихыгъэм Дарихъан къыгъэлъэтагъ.
- Тыкъыхэщыгъэп шъхьакIэ, къыздимыкIыжьыщтым
цIыфыр пшIэзэ ябгъэщэныр тхьамыкIагъу, игонахь тызэрэхэкIыжьыщтыр сшIэрэп нахь.
- УкIэмыгъожь, аущтэу умышIагъэмэ, узыхэмыкIыжьын гонахь къэпхьыни. Хъун, земыгъэух ащ, сэ тхьэ
сыпфелъэIун, къурIани пфэзгъэзэн.
Дарихъан ышъхьэ къэунази, зыдигъэзэщтыр ымышIэу хъугъэ. ЗэхишIэу ынатIэ пкIэнтIэ чъыIэр къытырекIэ,
ыIощтыр ымышIэу щыт, ятэрэ янэжъырэ аIори зэхихыжьрэп. Ардэдэм янэжъ дэжь ерэлъади, "шъуIорэ зэкIэ пцIы,
Джамболэт псаоу къэкIожьыщт!.." арерэIу Iоу ыгу мэхъу. Ау ар фэмышIэшъоу ынэпсыхэр къыкIэтэкъухэу заулэрэ щэты, етIанэ зыкъешIэжьышъ, ынэкIу кIэлъэкIыхьажьы. Ыгу онтэгъоу, аIорэр зэрэзэхихырэр аригъэшIэнэу,
пчъэ зэпахъэр фешIыжьы.
- Дарые тыкъызэхихыгъэми сшIэрэп,- ныор ыкъо
еплъы, Шъалихьи зи ымыIоу унэм къычIэкIыжьы, ащ ыуж
тIэкIу зытешIэрэм, Гощсымэ маджэ.- А Дарый, сыдэу
непэ улъэгъугъуай, уянэжъ закъо мыпсаужьми умышIэу...
Шъалихьэ игупшысэ Джамболэт хэкIрэп. Янэ къыриIуагъэм дыригъэштагъ шъхьакIэ, цIыф пстэури агукIэ
зэфэдэп. Зыгорэ шIокIодыгъэу мэгумэкIы. ДжамболэткIэ
гузэжъон фэягъэп. Ежь римыIозэ, хасэм къыриIогъагъэмэ нахьышIугъ, игонахь ыдэжькIэ къэкIощтыгъэп. Джы
ежь-ежьырэу ыхьи, лажьэ зимыIэ кIалэр джэхьнэм машIом пидзагъ.
Шэщ къэлапчъэм зынэсым, мафэрэ зэрямыхабзэу,
лIы куп тыгъэ напэм щызэхэсэу Дамыкъом елъэгъу. НэбгыритIур - Азмэтрэ Темботрэ, адырэри къешIэжьы, Тырку
Исмахьил. ЯплIэнэрэр итеплъэкIэ адыгэп. Хэта ар? Максима сэIо?.. ГъэрекIо къалэм зыщызэIокIэхэм, зэрэщызэпэгъокIыгъагъэхэм фэдэу лIитIум сэлам зэрахы.

--- Page 539 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, Азмэт, хьакIэ тиI,- Дамыкъом
гушIо зыригъэшIы фэдэзэ, Максимэ къызэпеплъыхьэ.-
Адэ ебгъэблагъэрэпи!
- Тхьауегъэпсэу, Шъалихь,- еIо Максимэ,- бысым
сиI, узэзгъэлъэгъун сIуи, сыкъыдэхьагъ, орырэ сэрырэ
бэрэ тызэрэлъэгъоу щытэп.
- Олахьэ шъыпкъэм, Максим,- Дамыкъом джыри
лIыр къызэпеплъыхьэ,- сыкъыоплъышъ, Максим, хьакушIашъо къыптеорэп, нэмыкI шъыпкъэ ухъугъ.
- Зи фэIуагъэп нэмыкI тыхъуным, Шъалихь. Дунаими зызэблихъоу регъажьэ.Плъэгъурэба Къымчэрыекъор лIы зэрэхъугъэр, сэ мыр моу мыщ фэдизэу,- Iэр
чIыгум тыриIэтыкIызэ,- къэсэшIэжьы, джы еплъ, сэ
сфэдитIу иинагъ.
- Унэрытхэр ин лъэпкъых, нартмэ къахэкIыгъэхэми
зэраIу, ахэмэ уапеIэн плъэкIыщтэп,- еIошъ, Тырку Исмахьилэ дэжькIэ Шъалихьэ маплъэ.- Тембот фэдэу зы джыгыт гори тиIагъ, ы-ы, Исмахьил, сыдэу ущыт, тхьам ыIомэ?
- Уезэгъыщт, тыгъэм зетэгъэушъ тыщыс.
- Джамболэт ары зигугъу сшIырэр. Къыщыплъэгъурэба къалэм?
- Тызэрэлъэгъу, зымафи тадэжь къэкIогъагъ. Джамболэт джыгыт шъыпкъ, адэ кIэлэ дахэ хъугъэшъ, инэтIэф
тесэу урамым къызытехьэкIэ, пшъашъэхэр зэрегъэкIокIых.
- Зэхэоха, Исмахьил, къыIорэр Максимэ? - Дамыкъор мэщхы.
- Псаоу къэрэкIожьи...- Исмахьилэ хэщэтыкIы.-
ТIэкIу тыхэукъуагъэкIэ сэгугъэ, чылэм сышIомылIыкIыгъэмэ, згъэкIощтыгъагъэп.
- УкIэгъожьыгъэмэ сшIэрэп,- Дамыкъор шэщ натIэм
кIэрэтIысхьэ.
- Джы укIэгъожьыкIэ, шIуагъэ иIэжьэп, шышъхьэр
блэкIмэ, шыкIэм улъымыбэнэжь.- Тырку Исмахьилэ ибэщыпэкIэ тыгъэм къыгъэжъыурэ чIым хэпыджэзэ.- КIэлэ
закъом ар есшIэн фэягъэп. ГъэшIэгъона ежь фэягъэмэ,
адэ сыфаеп ыIони заригъэушъхьакIуныя, сэрми ащ ышIагъэр сшIэныгъи... Дунаим чIыпIэ тезгъотэжьырэп. Тинасыпти непэ Максими къытфэкIуагъ. КIалэм игугъушIу
къытфишIи, тыгу жьы дигъэкIыгъ. КIодынэп ар, игъусэхэр зэрэхъоу хъун, ау етIани зыдежьагъэр заоба!..

--- Page 540 ---

- Угу умыгъэкIоды, Исмахьил,- Максимэ къыхэгущыIэ,- лIы хъугъэу къэкIожьыгъэу Джамболэти плъэгъужьын, инысащи тыхэтын.
- Къэтлъэгъужьына, Максим?
- Ащ нахь гъэшIэгъонхэри къэтлъэгъужьыных,- Максимэ къэтэджы.- Илъэсих-илъэсибл горэмкIэ узэкIэIэбэжьымэ, дунаир зэрэщытыгъэу джы щытыжьэп,- Дамыкъом дэжькIэ маплъэ.- Тэрэзба, Шъалихь?
- Шъыпкъэ, Максим. Ар нафэ къызщыпфэхъурэр
къалэм узыдахьэкIэ ары. НыбжьыкIэхэр ары шъыу зынэ
къикIыпэхэрэр, къыоуцуалIэхэшъ, къыуаIуапэ, мыдэ,
умышIэмэ, уятыгъуагъэ пIонэу. Шъори шъуилэжьэ тIэкIу
хэлъ ащ, Максим. Шъо шъуфэмыухырэр тэры, ы-ы, Максим?.. Тимылажьэри тилажьэу шъоIо.
- Хьау, Шъалихь, ащкIэ мызыгъэгум ухэукъо. О зыфапIорэмэ бэшIагъэ сазыхэмытыжьыр. Сэ джы хэгъэгум
сыфэлажьэ, джырэ фэдэ мафэ уихэгъэгу чIыпIэ къин зыщифэгъэ уахътэм пIэ зэтедзагъэу ущысыныр къезгъэкIурэп, пфэшIэшъущтыр фэпшIэн фае.
- Олахьэ сигуапэм ащ фэдэу ухъужьыгъэмэ, Максим,- къызкIиIори ымышIэу Тырку Исмахьилэ къеIо.
- Адэ зыбгъэбылъзэ ухэтын плъэкIына,- фэсакъызэ
Дамыкъом къырегъажьэ,- куандэр сысымэ, угуи сысэу.
Пачъыхьэм упырикъуна? Сыд епшIэн плъэкIын?
- Уизакъоу зи пфешIэшъунэп,- Максим Тембот еплъыгъ.
- О сыд адэ, Максим, джы ппшъэ илъыр? - лIым
къыIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу Дамыкъор къэупчIагъ.
- Сэ джы дзэм сыфэлажьэ, шыхэр фэсэщэфых.
- ПIорэр гъэшIэгъоны!..- Дамыкъор къэгушIо, Азмэтрэ Темботрэ яплъы.
- Уадэжь сыкъызыфэкIуагъэри ары, уиIэ щыIэмэ
къаIо,- Максими мэщхы.- Ау зэгъашIэ, шы дэй ыуж сфырэп.
- Дэгъур ары зэкIэри зыуж итыр, къыздитхыщтыр
тшIэрэп нахь. Ау къыосIон, дэй тхъурэп тэ,- Шъалихьэ
шаIомкIэ маплъэ, зышъохэр жъыухэрэ шымэ ахэплъэ.-
Шъыпкъэр пIощтмэ, джыдэдэм зи тхэбгъотэн плъэкIыщтэп. ГъорекIо бжыхьэ укъэкIон фэягъэ, шы шIагъохэр
дзэм есщагъэх. Мо плъэгъухэрэр кIымафэм къыкIэзыжьыгъакIэх, шъуи ли яIэгоп, зямыгъэгъэдел ахэмэ яжъыутэхыкIэ. Моу мэзэ зытIущ горэкIэ Азмэтрэ Темботрэ
яшIушIэхэмэ, къакIо садэжь зыми умыкIоу. Сэри шымэ
сарыукIытэжьынэп, ори уасэу къылъыптырэм урыкIэгъожьынэп. ТызэрэшIэу тызэрэгъэпцIэна!..
- Ари тэрэз, тызэрэмыгъапцIэмэ нахьышIу.
- О слъэгъурэр, Максим, утхьагъэпцIын фае,- нэкIушъхьаплъитIум джыри нахь къахихэу, ынэпцэшхохэр мэсысых пIонэу Шъалихьэ мэщхы, ыIупшIэ Iужъу фэплъыжьышъохэр ин-инэу ынэпэпкъ зэхэт къыхэщых.- НекIо,
ау щытми къеблагъ, умытхьагъэпцIэу джырэ дунай тетыгъуай. Сишъыпкъэ, Максим, некIо, бисмылахь зэдэтшIын. Сыд фэдизэу утхьагъэпцIми, Максим, ухьакI о, ы-ы,
Максим? - ыгу къыдеIэу джыри мэщхы.- Унэрыт Къымчэрые чылэм дэкIыжьэу зыдэкIожьын щыIэп, бгъотыжьын уишъэогъужъи, некIо, олахьэ сыпшIомыкIын тадэжь укъимыхьэу.
Максим зыригъанэ фэдэу зишIызэ, къызэрегъэлъэIу
шъхьакIэ, Дамыкъо Шъалихьэ иунэ зэрихьащтыр игуап.
Амал иIэу ащ фэдэлI блигъэкIы хъущтэп.
35
Iалъмэкъыжъыр зыкIыб идзагъэ лIыр Азмэт къеджагъ:
- Эй, черкес, зэ моу къэуцу.
Хэт къеджагъэкIи Азмэт гъогум къыщыуцурэп.
Аущтэу зыкIишIыщтыгъэр дымыIужъэу, цIыф ылъэгъумэ зыщидзыеу щытыгъэкIэ арэп. Зэгорэм къалэм къикIыжьзэ, къехъулIэгъагъэм Iушы ышIыгъ. Ежь иIуагъэу,
ем уIумыкIэу шIур зыфэдэр пшIэщтэп. Къэзэкъ станицэм
пчыхьэшъхьэ хьазырэу къыдэкIыжьыгъэу бзылъфыгъэ
горэ куозэ къызыпэгъочъым, шыр къыгъэуцугъ. Сыд
къыохъулIагъэр ыIоу еупчIыфэкIэ, лIы джэдитIу пэналъэм къыхэчъхи, шхоIур къаубыти, къех аIуи, къыфилъыгъэх. Бзылъфыгъэр мэщхыпцIы. Азмэт Iофыр зытетыр
псынкIэу къыгурыIуагъэти, яупчI-къяупчIыжьым пымылъэу шым зелъэдэкъаом зэндабзэу уцуи, шхоIур
зыIыгъмэ аIэкIиути, илъыгъ. ЛIитIум яз къеуагъэ фэдэу
къышIошIыгъ шъхьакIэ, къынэсыгъэп. Заулэрэ къэчъагъэу шыр къэпшъэу регъажьэ, хэлъэщыкIы, зызэплъэкIым, шым ыкопкъыр уIагъэ. Инасыпти, шъэжъыер ежь
къытефагъэп, е шы ныбэм кIуагъэп.
Ар къызехъулIагъэм щегъэжьагъэу "эй, черкес",
аIоу къызеджэхэкIэ, зыми еплърэп, зэрэригъэлъыщтым
тегъэпсыхьагъэу иши хьазырэу ыIыгъ...
Зэримыхабзэу къеджагъэ урысылIым шыр къызкIыфигъэуцугъэр Азмэт ышIэрэп. КъекIолIагъэр лIы сырыф
нэгу фэкIыхьашъоу илъэс тIокIитIу горэ ыныбжьыгъэн, е
нахь мэкIэнкIи мэхъу, зэрэпшъыгъэр пшIэнэу ыIупэ яжьэ
Iуутагъэм фэд. Азмэт ыгъэшIагъоу зэплъыгъэр лIым
ынитIу. Загъорэ гъэтхэпэ къихьэгъакIэм пчэдыжь горэ
къыхэфэ уеплъ къэсми узэригъэгупсэфылIэу. Ащ фэдагъ
Азмэт зыкIаплъэщтыгъэ урысылIым ынитIу. Зэрэдэхэ
къодыерэп зыIэпызыщэщтыгъэр, Iуш-Iушэу нэпцэ мыинмэ къызэрачIэплъыщтыгъэр ары.
- Сыд узфаер? - Азмэт ишхомлакIэ хьазырыпс.
- Тутыныбжъэ горэ сэгъэгъэсты.
- Тутын сешъорэп.
- Тэ укIора адэ?
- Сишыпэ зыдэгъэзагъэмкIэ сэкIо.
- Тэрэз дэдэу къысэпIуагъ,- IупшIэ гъопцагъэм цэ
фыжьхэр къадэщхэу лIыр щхыгъэ.- Тутын уимыIэмэ, тхьауегъэпсэу, ащ нэмыкIыкIэ уишIуагъэ къызэрэсэбгъэкIын
щыIэп. ХъяркIэ. Шъыпкъэм уфаемэ, укъэуцун Iоу
сшIагъэп, тыгъуасэ щегъэжьагъэу гъогу сытетышъ, зы
нэбгыри къысфэуцугъэп. Модэ мо коу кIорэр олъэгъуа,
нэкIы пэтзэ, сыригъэтIысхьагъэп.
- ЦIыфхэр мэщынэх,- Азмэт еIошъ, еупчIы.- О
уишыпэ тыдэ гъэзагъа адэ? - цыхьэ нахь зыкIыфишIри
ымышIэу лIым готэу макIо.
- Сэри слъэкъуитIу сыздахьырэм сэкIо. Сыфаемэ,
джабгъумкIэ згъэзэщт, сыфаемэ - сисэмэгу. Сэ зэрэсIоу
сэпсэу.
- ЗэрэпIорэмкIэ, модэ мо пщэ фыжьым уфэд,- Азмэт къамыщыпэр ошъогум фещэи.
- Ар зыгорэм зэримыфэкIэ огугъа?
- Хэт зэрифэна, зыфаем зегъазэ, зыфаем зещэи.
- УмышIэрэм аущтэу уеплъы хъущтэп. Еу, черкес,
моу илъри, уиш лъабжъэмэ сакъыкIэгъаплъ. Тыгъэм земыгъэстыжь, орырэ сэрырэ тызэдэхъущтэп.

--- Page 541 ---

Шым елъэдэкъэон Азмэт зыщиIорэм, зызэтыриIажи,
еупчIыгъ:
- ПцIэр сыд?
- Максим. Оры?
- Азмэт. Адэ сыд уисэнэхьат о?
- СыхьакушI.
- СыхьакушI пIуагъа?
- УищыкIагъэмэ, пфэсшIын, осэ ин дэди хэмылъэу.
- СищыкIагъ.
- Чылэм сыкъакIомэ, таущтэу укъэзгъотын?
- Азмэт Iори, сыкъэбгъотыгъахэкIэ лъытэ.
- Дэгъу ащ фэдэу ущыцIэрыIомэ,- Максимэ ынэ
шхъуантIэхэмкIэ Азмэт еплъыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу
къеупчIыгъ.- Дамыкъо Шъалихьэ уришахъощтын?
- Тэ щыпшIэра Дамыкъо Шъалихьэ?
- Хэт Дамыкъор зымышIэрэр!.. Къалэм къызэрэдахьэу итачанкэкIэ къашIэжьы.
- Ащыгъум сэри Iэджрэ сыплъэгъугъэнкIи мэхъу. Сэры
Шъалихьэ къалэм ренэу къэзыщэрэр,- етIанэ реIо.- КъекIэс
моу, чылэм усхьын. Хьаку щыпшIын пае укъэнэщтэп.
Ар икъыдэхьакIэу Максим Алексеевич Токаревыр
апэрэу Адыгэхьаблэ къыдэхьагъ. Апэрэ хьакур Азмэт
зыфешIы уж, нэмыкI хьакухэри къыкIэлъыкIуагъэх. Хьаку
шIыным къыхэкIыкIэ Унэрыт Къымчэрыерэ Максимэрэ
нэIуасэ зэфэхъугъэх. Чылэ ныохэми "Максимэм" ычIыпIэ
"МаккIэ" еджэхэу рагъажьэ, етIанэ "Макыжъыр" цIэу
тырагъанэ. ЦIэ зыфаусрэм джанэ фашIыжьэу хабзэшъ,
джанэ Максим фишIыжьынэу зытефэрэр Хьаниф. Ежь
Максими аущтэу зэреджэхэрэр ыгу къеощтыгъэп, щхызэ адыгэбзэ гущыIэ зырызэу ышIэхэрэмкIэ ныомэ адэгущыIэзэ, хьакухэр афишIыщтыгъэх. ЗэрэлэжьэкIожъым
пае шъхьэкIэфэныгъэ фашIэу чылэм дэсыфэ зы мэфэ нэкI
къырагъэкIугъэу къышIэжьрэп.
Адыгэмэ захигъэзагъэзэ, Максим Токаревыр Адыгэхьаблэ илъэсым къехъу дэсыгъэу, жандармищ чылэм
къакIуи, зэкIоцIапхи дащыгъ. Ащ ыуж Унэрыт Къымчэрыий приставым дэжь защэгъагъэр, МаксимэкIэ къызеупчIыгъагъэхэр. Дамыкъо Шъалихьэ ищынагъо ихьатыркIэ
Азмэт зи къыраIогъагъэп. Приставым ащэнэу бэрэ ежэу
щысыгъ шъхьакIэ, некIо ыIоу зи къылъыкIуагъэп. Чылэм
къэбарыр къызэрэхэхьэгъагъэмкIэ, Максим агъэтIысыныр зыпкъ къикIыгъэр Дамыкъо Шъалихь. Максим Токаревыр зэрэбольшевикыр Дамыкъом IэкIэшIагъэу арэп,
джау сыдми жандармерием иIофышIэ нэIуасэмрэ ежьырырэ большевикмэ арыгущыIэхэзэ, къызэрэхэфагъэр
ымышIэу урысылI хьакушIэу гъэрекIо чылэм къыдэхьагъэм игугъу зешIым, бэ тырамыгъашIэу, ятIонэрэ мафэм
къылъыкIуагъэх. ХьакушIэр илъэсрэ ныкъорэ хъугъэу
зылъыхъухэрэ большевик дэдэр арэу къычIэкIыгъ. Арыти, Дамыкъо Шъалихьэ ар ынапшIэ тырилъхьажьыгъ, ау
зы цIыф чылэм щыриIуагъэп. Адыгэхэр ащ фэдэ IофкIэ
зэрэщытхэр ешIэти, фэягъэп бзэгу ыхьыгъ аригъэIонкIэ.
Джыдэдэм Дамыкъо Шъалихьэ лIыгъэкIэ ригъэблэгъагъэу иунэ щихьэкIэрэ Максим Токаревыр джа бжыхьапэ мафэхэм Азмэт чылэм къызыдищагъэр минырэ шъибгъурэ тфырэ илъэсым революциеу щыIагъэм ыуж. Максимэдыхэм къалэм зи къазыщыдэмыхъум, гъэбылъыгъэкIэ ашъхьэ къаухъумэн фаеу унашъо щыIагъэти, къиным
уимыгъэшIэн щыIэп, ежь рабочэти, хьакушIэ зишIыгъэу
Адыгэхьаблэ дэсыгъ. ЗагъэтIысым, Сыбыр илъэс пчъагъэрэ къыщаIыгъыгъ. Апэрэ империалистическэ заор къызщежьэщт илъэсым къатIупщыжьыгъ.
КъызатIупщыжьыгъэм илъэситIу фэдиз тешIагъэми,
джыры ныIэп Максим чылэм къызыкIуагъэр. Ау чылэм
дэлъ къэбарым щымыгъуазэу щытыгъэп. Азмэт къалэм
кIо пае IумыкIэу къыхэкIыгъэп. ЕтIани Адыгэхьаблэ
укъызфэкIон шIагъо щыIагъэп. Азмэт чылэм къыфэгъэзагъэти, гумэкIыщтыгъэхэп. ФэшIэшъущтыр, зыкъыхимыгъэщэу, Азмэт ышIэщтыгъэ.
Щэджэгъоуж мыхъупэу Максим нэгушIоу Къымчэрыедыхэм адэжь къыIухьажьыгъ.
- Къэт ябгъэIуагъ, Максим? - Къымчэрые къыпэгъокIы.- Тэ мыкIэ тыуажэшъ тыщыс. Ара хьакIэмэ ашIэрэр?
- Къысфэгъэгъу, Къымчэрый, ядэжь симыщэу Шъалихьэ къысшIокIыгъэп.
- Сыда шъуIуа къыппилъэгъуагъэр?
- ЛъэIуапэ зэхъум, ыгу хэзгъэкIышъугъэп.
- Олахьэ гъэшIэгъоным, Максим, къапIорэр. КъыолъэIугъэуи Дамыкъор? Ащыгъум зыфэсакъыжь, зыгорэ
пкIэкIишъу шIоигъу. Дамыкъо Шъалихьэ хэти хьаулыеу
ыхьакIэрэп. Изы мафэ мэфитIу къырегъэлъфы.

--- Page 542 ---

Дамыкъо Шъалихьэ дэжь къикIыжь зэхъум, зэгупшысэщтыгъэмрэ Къымчэрые къыIорэмрэ зэрэзэтефэрэр
Максимэ егъэшIагъо. Мо лIыжъ бэрчэтышхор ыгу къигущыIыкIырэм фэд. КъыIорэр зэкIэ щэрыу. Апэ нэIуасэ
зыщыфэхъугъагъэм елъытыгъэмэ, умышIэжьынэу Дамыкъом зызэблихъугъ, ыIорэм фэдэу ышIэрэми фэсакъы. Амал иIэу нахьыпэм фэдэу зы бгъу лъэныкъор
кIигъэтхъыщэрэп. Ылъэгъу мыхъущтыгъэ большевикмэ
нахь къакIэупчIэ, непэрэ неущырэ къэхъущтым нахьи,
илъэс зытIущкIэ къэхъущтым нахь хэгупшысыхьэ. ЧыжьэкIэ къыухьэзэ зэошхом хэт пачъыхьэм ылъапсэ ипытагъэ
зэригъашIэ шIоигъу. Ау игущыIапи, игущыIакIи зэкIужьырэр зы - сыд большевикмэ ягухэлъ, хабзэр къаIэкIахьэмэ,
сыдэущтэу зэрагъэзекIощт.
Максим зэгъолъыжьым, очъыежьыфэ Шъалихьэ
ынэгу кIэкIыгъэп. Уипый зыдэкIожьыщтыр ымышIэу
шъхьачъэ-псачъэу ипшIыхьанри цIыкIу-шъокIоп, джы нэс
къинэу ылъэгъугъэри хьаулые хъущтэп.
Максимэ къалэм ыгъэзэжьынэу зеIом, зэрэкIожьыщт шIыкIэмкIэ Къымчэрые къеупчIыгъ. Тыгъуасэ Дамыкъом аригъэщэжьынэу къызэрэриIуагъэм игугъу
зыфешIым, Къымчэрые щхыгъэ:
- Джыри узэкIоцIаригъэпхэни, уаригъэщэжьын
имурадмэ шIэ?
- А Дамыкъоу слъэгъурэм джы ар ышIэжьын Iоу
сшIэрэп,- Максимэ ыгу къыдеIэу мэщхы.
- Ар оIуа о?..- Къымчэрыий къэупчIэ.
36
БлэкIыгъэ илъэситIум фэмыдэу мыгъэ цIыфмэ заор
нахь зэхашIэ хъугъэ.Тыдэ укIуагъэми, игугъу щызэхэохы, кIэухэу фэхъущтым пымылъхэу зэ аухыгъот аIо. Ары
шъхьакIэ, заор мафэ къэсми зэкIэблэ, имэшIо лыгъэ
зыкIэмыорэ къанэрэп.
Апэрэ къэбар гомыIур чылэм къыдэхьагъ: Джамболэт игъусэ кIалэр къаукIыгъ. Исмахьилэ къэбарыр зэрэзэхехэу Къымчэрые дэжь чъагъэ:
- Къэбарэу щыIэр ошIа, Къымчэрый?
- СэшIэ, Исмахьил, сэшIэ...- шъэогъур зэригъэрэхьатыщтыр Къымчэрые ышIэрэп.- Адэ сыдэу пшIын,тхьам

--- Page 543 ---

къыуиIолIагъэм ублэкIыщтэп. Джамболэти зыгорэу хъун,
ари тхьам къыухъумэн. Заом Iухьэрэр зэкIэ IокIуадэкIэ
огугъа, непэ фэдэу Джамболэти псаоу къэкIожьын.
Хъун, ащ фэдизэу земыгъэухыжь, гукIодыгъо щыIэп.
- Моу къэбар горэ къызэраримыгъахьырэр кIэлэ
мыгъом, тыгу жьы дигъэкIыни. Джамболэт кIалэба, адырэ тхьамыкIэр кIыгъугъэмэ, мыхъуми ынаIэ тыригъэтыни.
- Адэ, Исмахьил, сыдэу пшIын, тхьамыкIэр махъшэм
тесми хьэр ецакъэ, мыхъу зымыхъурэм зи хэпшIыхьажьын щыIэп,- Къымчэрые ибэщ пакIэ ыжэпкъ кIэгъакъоу
тIэкIурэ зыщысырэм къеIо.- Къэбар горэ къызэримыгъэIурэр оIо, таущтэу къебгъэгъэIущта тхакIи еджакIи
зымышIэрэм? Максимэ тхакIэ аригъэшIэнэу ауж зехьэм,
шъхьэубатэхэм тIорэр ашIагъэп. Сыд ахэми ямыхьакъ
зыкIатеплъхьащтыр, лIым игухэлъ кIамыгъахьэу арарэгъэтIыси, мыдырэхэр зыми щымыщыхэу къэнагъэх. КъурIаныбзэри тэрэзэу ашIэщтыгъэмэ зыгорэм фэдагъэба, дунаим зыфэгъэсагъэхэ щыIэхэп. Хъуна ар дунайтетыкIэ.
- Тэ зыгорэ тэшIа?
- Тэ къытэрэмыплъых ахэр, тэ дгъэшIэщтыр къэдгъэшIэгъах. Ежьхэр апэкIэ тIэкIу плъэIонхэ фаех, къэхъу пэтых. Джырэ дунай, е-е, Исмахьил, дунай гъэшIэгъон.
Джары, умылIэжьыхэмэ, чэтыу хьаджи плъэгъун зыфаIорэр. ЕмыкIуба Дамыкъом щэхъу еджагъэ чылэм дэмысыныр. КъурIаным шъуедж, ар тхьэм ыбз къытаIозэ,
ежьхэр къалэм щеджагъэх, Iиманцыз лъэпкъых!..
- ЛаIилахьэ Iилалахь, Къымчэрый, пIохэрэр сшIэрэп
джы. Нэмаз шIыгъо къыптефэжьы, гонахь пIорэр.
КъурIаным ащ фэдэ раIуалIэрэп.
- КъурIанырэп сэ зэсIуалIэрэр, Дамыкъохэр ары
нахь... Къысфэгъэгъу, си Алахь, лые сIуагъэмэ. ЩымыIэ
мыгъор ары тымыIуапхъэхэри тэзгъаIохэрэр, зафэри
мызафэри о нахь пшIэн. ПцIыкIэ Дамыкъомэ зядгъэгъэделэ тшIоигъопышъ ары.
ЯгъэшIэ кIыхьэ щыщэу мыгъэриз Къымчэрыерэ Исмахьилэрэ Iоф амышIэу къызхэкIыгъэр. Унэгъо щагу
IофшIэнхэу яIагъэхэр мэфэ заулэкIэ аухыхи, ашIэщтыр
амышIэу къыдэнагъэх. Апэрэ мафэхэм ныомэ ягопагъ,
зыми мыкIохэу лIыжъитIур анэгу зэрэкIэтыгъэхэр, етIанэ
анэIу тIэкIу кIагъэкIмэ ашIоигъоу аублэ, Iахъо зэрамыгъэкIожьыгъэхэм мэзитIу горэ зытешIэм, кIэгъожьых. Аущтэу аIоми, чылэм зыхахьэхэу къэмыкIожьыхэ хъумэ,
урамымкIэ анэIу гъэзагъэу яуахътэ агъакIо.
ЛIы укIыгъэр загъэежьыгъэр мэзищ фэдиз хъугъэу
ечэндхэм адэжь чылэм лIы горэ къыдахьи, Тырку Исмахьилэ къыкIэупчIагъ.
Тырку Исмахьилэ зэкIэупсыхьажьыгъэу щыс. Хьанифи машIом пэт, жъэрымэ IэшIум Iупсыр къырегъачъэ.
Кулаци гушIуагъом зэрихьэу пIастэу къэпIонкIрэр зэIешIэ.
Къымчэрый нэмыIэмэ, хьакIэм риIон пае къанэрэп, ыгъэзэщрэп.
Iэ сэмэгу лъэныкъор зыпымытыжь хьакIэу щысыр
Джамболэт дэзэогъэ лIэу Къэбэртае мэкIожьы. НэбгыритIури а зы шыудзэм хэтыгъ, къаукIыгъэ лIыри дэгъоу
ышIэщтыгъэ, ау зэраукIыгъэм щыгъозагъэп. Ежьыр
мыгъатхэ къауIи, сымэджэщым мэзитIо чIэлъыгъ.
- Олахьэ Щэбан тхьамыкIэр сыгу къеом,- хьакIэм
ыIуагъ,- сэ зэрэпсаумкIэ къэбар язгъэIун симорадэу
сыкъэкIуагъ. ЛIы Iушыщтыгъ тхьамыкIэр, тхьэр сакъы,
щэм нэхашэ ышIэрэп, сыкъышъутефэщт зыми риIорэп,
шъузфэсакъыжь къытиIощтыгъэ. Тэ тыкъеухъумэ ыIозэ,
ежь игъонэмысыр къехъулIагъ. Ащ фэдэу Iофыр щытымэ, сыкIони, иунагъо сыфэтхьаусхэн. Хэт иI тхьамыкIэм?
- Ишъузырэ сабыиплIырэ къыкIэныгъэх,- Исмахьилэ хэщэтыкIыгъ.
- Алахьэм ихьакI, бынышIу мэхъу.
Къымчэрые щысмэ ячэфынчъагъэ къыукъуагъ:
- Заом нахь тхьамыкIагъо щыIэп, тинасыпмэ аухын.
- А сызхэплъагъэр шIэхэу ухыгъэ хъункIэ сыгугъэрэп. БгъуитIумкIи гукIэгъу къызхагъафэрэп. Зэрэхьаджыжьых. ДзэкIолI тхьамыкIэмэ хэта апылъыр, алъэкIымэ,
ахэмэ зы щэ рагъэкIыщтэп, хэта тызыфэзаорэр аIоу бэрэ
къыхэкIы. Зызгъэбылъыжьри нахьыб.
- Загъэбылъыжъмэ, тэ кIохэра? - Исмахьилэ зэхихрэр шIогъэшIэгъон.
- Тэ кIонха, ядэжь мэкIожьых.
- Тэ тыери зэгорэм къыкъокIыжьын шъуIуа...- етIанэ
Исмахьилэ псынкIэу къэупчIэ.- Зи араIорэба къэкIожьхэрэмэ?..- тIэкIу зытешIэрэм ежь-ежьырэу зигъэтэрэзыжьызэ.- Iашэр чIэбдзэу укъэкIожьын нахь хэлъба!..

--- Page 544 ---

- Хэт ыпсэ ыуджэгъужьыгъэкIэ угугъэра, фитыгъэмэ зэкIэри къэкIожьыныгъи,- Къымчэрыий къеIо,- ар
пшIэ хъущтэп, къумалыгъ ар.
- Къумалыгъэ зепхьан нахьи, укъаукIмэ нахьышIу,-
Тырку Исмахьили къыIуагъэм рыкIэгъожьы.
- Адэ, хьакIэ, дэу зишIыра Джамболэт? - къежьэгъэ
гущыIэр зэпигъэуни, нэмыкI гущыIэ тыригъахьэхэ шIоигъоу Къымчэрые къэупчIэ.- ЛIыгъэ тIэкIу хэлъэу ухаплъа?
- Олахьэ лIыгъэ хэлъ Iоуи сымышIэ ащ...- Исмахьилэ
къеIошъ, мэукIытэ пIонэу ышъхьэ регъэзыхы, джэуапэу
къатыщтым ежэ.
- Джамболэт лIыгъэ хэмылъымэ, сшIэрэп ащыгъум
зыхэлъыр,- хьакIэм ыдэрэп.- Зыхэтхэми шIу алъэгъу,
шъэогъу дэгъухэри иIэх, къалэм тыдамыщызэ, зы урыс
лIы шIагъо горэм нэIуасэ къыфишIыгъагъэх. Зы шы тесышъ, течъын шыудзэм хэтэп. Сэ сынитIукIэ слъэгъоу
ышIагъэр ары: а лъэхъаным Харьков верст тIокIищ фэдизкIэ тыпэчыжьагъ. ЫпэкIи тыкIощтыгъэп, тыкъызэкIакIощтыгъэп. Арыти, офицерым Джамболэт аригъащи,
пыилI горэ къыхьынэу ыпшъэ къырилъхьагъ. Узфэе
нэбгыритIур зэгъэгъус къыриIуагъэти, сэри сакъыхихыгъ.
Чэпэзэхэогъумэ адэжь тежьи, пыйхэр зыдэс зыфаIогъэ
чылэ цIыкIум тыкIуагъ. Шыр къытити, ежь Джамболэт
чылэм дахьи, бэ дэдэрэ къыдэмытэу пый офицер зэкIоцIыпхагъэ къыдихи, къэкIожьыгъ. ТызфэкIуагъэр Джамболэт илIыгъэкIэ къэдгъэцакIи тыкъызэкIожьым, тэтыехэр
зыфэе дэдэ офицер къэтхьыгъэу къычIэкIыгъ. Шыудзэм
ыпашъхьэ нэбгырищыми тырагъэуцуи, къытщытхъугъэх.
Джамболэт гъучI къащ къыратынэу къыраIуагъ, къыратыгъ-къырамытыгъэм сыщыгъуазэп, сэ ащ ыуж шIэхэу
сыкъауIагъ. Ар къэсэзгъаIорэр лIыгъэ хэлъа пIуи, укъыкIэупчIагъэшъ ары.
- Адэ, хьакIэ, кIэлэ бетэмалым къащыр зыхилъхьащта? Тхьэм ыдэна ар?
- Къыратына-къырамытына, Исмахьил,- Къымчэрые
шъэогъум игущыIэ Iэпихыгъ,- узэрэгущыIэрэр сшIэрэп
джы, рыгущыIэхи ащыгъупшэжьыгъ, пшIэрэба ащ фэдэхэр зэрэхъухэрэр.
- Хьау, къыратыщт. АщкIэ дзэм хэтмэ яIо шъыпкъэ.
Зыхилъхьащт-зыхимылъхьащтыр сшIэрэп. Егъэзыгъэ
Iофэп ар, зыхимылъхьан ыIоми фит.

--- Page 545 ---

- Къыпфагъэшъуашэмэ, зыхэмылъхьэ мэхъуа!..-
Ари Тырку Исмахьилэ ыдэрэп.
КъэбэртэелIым чэщ-зымафэ зырагъэгъэпсэфи,
тхьауегъэпсэушхокIэ дагъэкIыжьыгъ. А тхьэмафэм Тырку
Исмахьилэдыхэм гушIокIуабэ къафэкIуагъ. Гъунэгъу чылэм нэс къафикIыгъэх. ЦIыфхэр фызэблэкIыфэхэкIэ, Исмахьилэ икIэлэгъур къичъыжьыгъэ фэдэу хэтыгъ. КъэкIонакIохэр щымыIэжьыхэу Хьанифэрэ ежьырырэ зэутэкIхэу унэм къызызэфенэжьхэм, Джамболэт нахь фэзэщхэ хъугъэх. ЕтIани Исмахьилэ щымыгъупшэжьыхэу
ыгу илъыр "зызгъэбылъыжьри нахьыб" хьакIэм къызэрэриIогъагъэр ары. Гъэмэфэ бэдзэ къаигъ пIонэу ар
игупшысэ къыпэбанэ. Чэщрэ шъхьаныгъупчъэм "кIыргъсыргъ" жьыбгъэм къыригъаIомэ, кIалэр армэ еIошъ,
щтагъэу къэлъатэ. Зэгуцэфагъэ фэдэ горэ щымыIэмэ,
алахьэм егъэпсэуи ыIозэ, зегъэрэхьатыжьы.
Мафэрэ фэдэп, пчыхьэрэ ары а гумэкIыгъом хэфэн
зыщыригъажьэрэр. Заор аухэу Джамболэт къыгъэзэжьыми, чэщ хъугъэу чылэм къэкIожьыным Исмахьилэ
фаеп. ЗэкIэми алъэгъоу хьакIэр къызщытхъугъэ нэтIэфым
тесэу мэфэ щэджагъом къыдэхьажьымэ, зыпэ къымыштэн щыIэп. Къащри хэлъми езэгъы, хьау, хэмылъмэ
нахьышIу, сыд фэдиз пIуагъэми, къыздэхьажьыщтыр быслъымэн чыл, къызэрыхьажьыщтыри быслъымэн унагъу. Ар
зашIэкIэ, джаур хъугъэ аIони, гушIуакIо къэкIощтхэми
зызэтраIэжэнкIи мэхъу. Тэ мы чылэжъым тыдэкIэу тыздэкIожьыни щыIэп, тыкъыдэхъухьагъ, тыдэлIыхьажьыщт.
Сыд пае гъучI къащыжъ горэм фэшI цIыфмэ зядгъэуджэгъун!.. А-енасын, апэ Джамболэт IукIэщтмэ Исмахьилэ ащыщыгъэмэ дэгъугъэ. Чылэм иш тесэу ылъапэ
къыдидзэным ыпэкIэ зызэригъэпсыщтхэр зэкIэ риIощтыгъэ. Шыудзэм сыхэтыгъ пIокIэ, шым тесыкIэ Iаджи иI.
Исмахьилэ зыфаер моу лIы фэдэу ыкъо чылэм щаригъэлъэгъунэу ары. Ар зилъэгъужьыкIэ, орэлIэжь фаеми.
Ашъыу, лIы фэдэу къэрэкIожьи, Исмахьилэ еIо, ащ
нэмыкI зыми сыфаеп. Икъащи сыпылъэп. КIэлэ бетэмалыр агъэделэу къыхэхьажьмэ, чылэм хьайнапэ тыдэхъухьан. Щыгугъыпэхэзэ агъэкIуагъ. Игъусэгъэ ЩэбанэкIи
ар емыкIу хъун. ГъучI къащ зэриIэр чылэм хизы мыхъугъот. Къымчэрыерэ сэрырэ нэмыкI щысыгъэп игугъу къызешIым. Къымчэрые сицыхьэ телъ, зыми ригъэшIэщтэп.

--- Page 546 ---

ХьэкIэ бетэмалым шIодаушэу къыIуагъ шъхьакIэ, тэ ар
тшIодаушэп. Дэгъоу сшIагъэ ныоми зэресымыIуагъэр,
ыушъэфзэ, къыIэкIэIонышъ, чылэм хизы ышIыщт, бетэмалым чылэр ишъэфэгъу...
Сыд фэдизэу Исмахьилэ гумэкIыщтыгъэми, игупшысэ лъапсэхэр зэкIужьыщтыгъэхэр Джамболэт ипсауныгъ.
Къэбарыр къафэзыхьыгъэ лIым Джамболэт зилъэгъугъэр илъэсныкъо тешIагъ. Заом Iут цIыфымкIэ ар макIа,
аджалыщэр зы такъикъ ныIэп жьым хэтэу зэрэбыбрэр.
Тефэу зыщыриутырэр ипIалъ.
Дарихъан къызщишIэжьрэм янэжъ иунэ дилъэу къыхьыгъ. ЫпкъыкIэ зыричи, пшъэшъэбг иIэу зыщыхъугъэм
Гощсымэ зэрылъым къыпыт унэм зы пчъэ зэфагоу гъэрекIо гъатхэ щегъэжьагъэу ичэщ щырехы. Унапчъэ IухыгъэмкIэ янэжъ къыдэгущыIэзэ хэчъыежьыщтыгъэ шъхьакIэ, джы пшъэшъэжъыем ичъые кIако зэрэхъугъэм Гощсымэ гу лъетэ. Дарихъан зэгупшысэнэу иIэр Джамболэт.
Сыда а зыщыщ амышIэрэ кIэлэжъ цIыкIур Гощсымэ
къызэрэридзэщтыр. Ащ ымыгъэгумэкIыми, зыгъэгумэкIыщтыр ихъой. ИкIэлэ закъо, Шъалихьэ, Iофыр зэкIэ
тегъэкIагъэшъ, непи нычэпи уцу ышIэрэп. Джырэ фэдэ
мылъку хэкIыпIэ дэгъу Дамыкъомэ ныбжьи къафыкъокIыгъэу къышIэжьрэп. Узэрэбэлэрэгъэу хъэцыкор
пIэкIэзыни, цыр зэрэзэпычынэу Iофэу зыуж итыр хэплъэхэкIыжь хъущт. ЕтIанэ ыцыпэ къэубытыжьыгъуай. Ар
Iофа, зыгорэ къэтхъонышъ пIэкIитхъыщт. Джы хэти
ышъхь, цIыфхэр къызэрэоплъын щыIэп. Пшъэшъэжъые
бетэмалри ащ къыхахьи, къинмыгъуае ригъэлъэгъугъ.
КIо джы Iофыжьэп. Ари зэшIуигъэкIыгъ. КIэлэ шъхьэпэежъым укIыти щыни ымышIэу нэпч тырифыгъагъ. Тхьэ
нахь зымышIэрэ пшъэшъэжъыери зэригъэкIокIы пэтыгъ.
Джы алахьэм ешI, зыгорэм къокIодэжьыгъэнкIи мэхъу.
КъомыкIодэжьыгъэми, къокIодэщт. Алахьэм бэлахьэр
тырегъаф, ари тызгъалIэрэмэ къахэмыхьаныгъэмэ.
- А Дарый, очъыя, нынэ? - хэщэIукIызэ ныор маджэ,
кIэдэIукIы.- Чъыегъэн фае, чъые, нынэ, чъые.
Дарихъан чъыерэп. Шъхьаныгъупчъэ лъэныкъомкIэ
маплъэ. Дарихъан ыгу зыкIодыпагъэр Щэбан къаукIыгъэу макъэ къызагъэIугъэ уж, ичъыий нахь макIэ хъугъэ.
Зэрэмычъыери янэжъ шIуеушъэфы, очъыя ыIоу къызеджэкIэ зеудэгу. Мафэ къэс игумэкI хэхъо. Псаоу къыгъэзэжьыми, зыгорэм тырихын фэдэу тенэгуикIы. Яти
янэжъи гучъыIэ афешIы. ЗэкIэри зыпкъ къикIыгъэр а
нэбгыритIур ары. Зэкъуахьэхи, заом арагъэщагъ. Ахэмэ
ашIагъэм пае къэнэщтэп, тхьэм гукIэгъу Джамболэт къыфишIыни, псаоу къыгъэкIожьыщт. Зыгорэ Джамболэт
къехъулIэмэ, сыда мы дунаир зэрищыкIэгъэжьыр, зытэмитIу гуаутыгъэ бзыум фэдэу тетыщт. Хьау, Джамболэт
щэр фэнэшъу, фэдэгу хъущт, шIулъэгъуныгъэ дахэм
къыгъэнэщт...
Дарихъан хэчъыягъ. ТIэкIу тешIагъэу Джамболэт
пкIэгъолэ дахэм тесэу ошъогум итэу, иши тэмитIу готэу
быбэу елъэгъу. Мафэр фабэшъ, тыгъэнэстырым шъхьэр
зыдыуигъэхьыжьыщтыр уигъашIэрэп. МэшIо куашэу
мэплъы. Ащ фиузэнкIыгъэшъ, Джамболэт ипкIэгъуалэ
мэбыбы. Тыгъэм зэрэхэбыбэу мэшIобзыим ыстыщт. Дарихъан зепхъуатэшъ, Джамболэт кIэлъежьэ. Лъэджэ...
Дарихъан пкIыхьэкIэ Джамболэт ыцIэ къыIозэ зэрэджэрэр ныом зэрэзэхихэу мащтэшъ, ышъхьэ гъугъэ
цIыкIу къепхъуатэ, етIанэ зыкъешIэжьы:
- Тумы тхьа ешI Хьабраукъомэ якIэлэжъ!.. А Дарый,
къэущ, нынэ, къэущ... ПкIыхьыпI ныIэп, нынэ, ар пкIыхьыпI...- Гощсымэ къэтэджын еIо шъхьакIэ, ыIэпкъ-лъэпкъыхэр фэгъэхъыехэрэп.- А Дарый, сыкъызэхэпхырэба
сэIо? - ымакъэ нахь Iэтыгъэу маджэ.
Ардэдэм Дарихъан икуо макъэ къегъэлъатэ. ЗыдэщыIэр ымышIэу унэ шIункIым зыщеплъыхьэ, янэжъ
ымакъэ зызэхихыкIэ, зыкъешIэжьы.
- Сыда, нан, зыгорэм уегъэгумэкIа? - Дарихъан
гуIэзэ, янэжъ дэжь къэкIо, ынатIэ теIабэ.
- Моу зыгорэ сыкъэхъугъэмэ сшIэрэп,- Гощсымэ
еушъэфы Дарихъан иджэ макъэ зэрэзэхихыгъэр,- салъыпэгъу къигъуалъхьи, слъакъомэ Iэ къащыф.
Янэжъ ылъэпэгъу Дарихъан егъуалъхьэшъ, лъы зыкIэмытыжь лъакъоу чъыIэмылым Iэ щифэзэ, пкIыхьэу
ылъэгъугъэм егупшысэ. Сыда шъуIуа фэIуагъэр, ыгу тео
макъэ зэхехыжьы. ЧъыIалIэ къытехьагъэм фэдэу ыIэпкълъэпкъыхэр зэрэкIэзэзхэрэр янэжъ зэхешIэми, зи къыриIорэп. Сыда имыщыкIагъэу Хьабраукъомэ якIэлэжъ
пае пшъэшъэжъыер гущыIэгъу зыкIишIыщтыр? Гощсымэ
игупшысэ нэмыкI.

--- Page 547 ---

37
Тхышъхьэм утеуцоу чылэм узыдаплъэкIэ, зыгъэгумэкIырэ шIагъо щымыIэу къыпщэхъу. Бгъэнышъхьэ унэжъ
цIыкIухэр чэтжъые ибэ шъхьарыкIомэ афэдэу хэти зэрэшIоигъоу мокIэ-мыкIэ хэтэкъуагъэхэу заутIыIухэу пчъэIупэ чъыг
чIэгъмэ къачIэщых. НэплъэгъукIэ урытехьанэу урам тэрэз
дэмылъагъоми, щагу дэхьэ-дэкIыкIэ укIозэ, Дамыкъомэ
ячырбыщ унэшхо узынэсрэм, пхъэмбгъу чэу лъагэм укъегъэуцу. Ащ исэмэгубгъукIэ щыт шэщ кIыхьэшхуитIур псыхъо
нэпкъым рекIокIы. АдыкIэ псырыкIым ит мэзым дышъашъо
бжыхьапэм тырикIагъэу ошъогу чIэгъым чIэт.
ГъэшIэгъонэу е угу къеонэу гъэтхэ мэзищым Адыгэхьаблэ зи къыдэхъухьагъэп. Ащ нахьи нахь рэхьатыжьэу
гъэмафэри текIыгъ. Хэти иIоф зэрифэу идунай къехьы.
Гъэмэ афэмыдэу мыгъэ лэжьыгъэ дэхэкIае чылэм
щыIуахыжьыгъ. Сыда шъуIуа къэкIорэгъым мэкъумэщышIэм къыфихьыщтыр? ЧIыгоу иIэм хэмыкIыщтмэ,
ылъэгу чIэгъ фэдиз зэрэхэмыхъощтыр ешIэ, тырарэмыхыжьыпэри, езэгъы. Уемызэгъми, сыд пшIэщт... ЕтIани
Адыгэхьаблэ тIуакIэм гъатхэрэ жьыбгъэ мыухыжь къыщежьэ. Тыгъэр зэлъиупIыцIэу уашъор зэлъигъаIоу ыпэ
къифэрэр зэлъипхъуатэу къежьэшъ, тхьэмэфэ псау къепщэ. Джа къокIыпIэ жьыбгъэм икъепщакIэ елъытыгъ гъэу
къэкIощтми инэхъоигъэ.
Къэлэпчъэжъыем Къымчэрые изакъоу Iус. Къумбыл
чъыгыжъэу ятэжъ ыгъэтIысыгъагъэм гъожьышэ-шэплъышъоу тыгъэ нэIу шъабэм зыIуешIыхьэ. Шъэф цIыкIу
горэ раIуатэ пIонэу жьыбгъэ мэкIэ тIэкIоу загъорэ къыкIэпщрэм ытхьапэмэ зыдагъэсысы. Зиуахътэ икIыгъэ тхьапэу жьым щычэрэзрэр гъогунапцэм фэсакъыпэу Iуелъасэ. Шъэожъые лъэпцIэ заулэ гъэтхэ шкIакIэх пIонэу зэхэтхэу пцэжъыяшэ макIох. КъаIухъыкIрэри бэ. Шъхьадж
къыIорэм ежь-ежьырэу едэIужьы нахь, нэмыкI къыIорэр
ищыкIагъэп. Къымчэрые ахэмэ яплъышъ мэщхыпцIы.
Непэ фэдэу къешIэжьы ахэмэ афэдэу зэгорэм зэрэщытыгъэр. Сыдэуи охътабэ тешIагъа ащ! Щыгъупшэжьыгъэ
пшысэу сабыигъо лъэпцIэгъур ыгу къэкIыжьы.
Мо зикъутамэхэр изытэкъухьэрэ къумбылыр дэгъоу
къешIэжьы ятэжъ дигъэтIысы зэхъум чъыг псыгъо цIыкIоу
зэриIыгъыгъэр. Жьыбгъэ тхьапша пэкIэкIыгъэр, ощх макIа

--- Page 548 ---

жэхэщхагъэр, ос фыжьыба жэхэсагъэр, огъуи-гъуий къялыжьыгъ. Ащ пае къанэрэп гъэтхапэм дэкIэрэкIэныр, гъэмэфэ фабэм хьалэлэу тэныр, бжыхьэм идэхагъэ зыдигъэдэхэныр. Къумбылыжъым ылъэпсэшхохэмкIэ чIыгум хэпытыхьагъ. Унэрыт Къымчэрые сыда мы дунаим ипытапIэу тезгъэтырэр, икъини игушIуагъуи езгъэщэчрэр? Мо чъыгышхом зи мыхъуми жьыбгъэу къилъырэр зэрэфэлъэкIэу
зэтыреIажэ, тыгъэнэстырым цIыфым ыгу жьы дэкIыгъо
регъэгъоты, ощхышхо зытыришIыхьэрэм зытыреубгъо,
къолэбзыоу пшъырэм зырегъэгъэпсэфы. Мыхъужь зыщыхъурэм мэшIошхо цIыфым зыфешIы. Унэрыт Къымчэрые сыда мы дунаим ишIуагъэу къыщыкIорэр? Ихьалыгъу
такъыр зыфилэжьыжьзэ ешхыжьымэ, сыда ащ фэдизэу...
ар хэти ешIэба. Сыд гухэлъ иIэу дунаим тета?
ЦIыфыр дунаим зытетыкIэ, Iофыгъуищ щишIэнэу
къытефэ: чъыг ыгъэтIысын, унэ ышIын, сабый ыпIун.
Арымэ Iофыр зэолIэжьырэр, Къымчэрые зи къытенагъэп, ышIэн фаеу къытефэрэр ышIагъ. Ара цIыф щыIэныгъэм ылъапсэр? А Iофыгъуищыр ышIэн фаешъ, ышъхьэ фешIэжьы. Дунаим цIыфхэр зэфэдэу къызэрэтемыхъорэм фэд язэшIокIи зэрэзэфэмыдэр. А пкъыгъуищым ащыщ зышъхьэ фэзымышIэжьышъун Iаджи къытехъо, фишIэжьышъущтми, фырамыгъэшIэжьэу бэрэ
къыхэкIы. Сыда чыжьэу узыкIэкIожьыщтыр? Азмэта чъыг
зыфэмыгъэтIысхьащтыр, унагъо зымышIэщтыр, сабый
зымыпIущтыр?.. Аущтэу Азмэт зишIэкIэ, Дамыкъо Шъалихьэ фэдэу къэнэщтыр бэ. Ежь кIэмытыгъэмэ, ащ фэдэ
хъущтыгъэ ыкъо закъоу Темботи, лъыпсыр зыфагъачъэрэр ымышIэу даушыгъэ лIыхъужъыгъэ заом щызезыхьэрэ Джамболэти. Хэт имылъкуа ащ къыухъумэрэр?..
ЧэупакIэм къыкъоIукIрэ шылъэмакъэр зыер Темботэу
шIошIи  Къымчэрые плъагъэ, къыкъокIыгъэр Дамыкъо Шъалихь. Шыр къыгъэуцуи, къепсыхыгъ. Сэлам къыхи, къэтIысыгъ.
- Олахьэ, Къымчэрый, загъорэ къытфэодзы шъхьакIэ, мылъку уиIэныри шъхьэгъэузым,- Шъалихьэ зэрэпшъыгъэр ынэчIэ чIэутыгъэмэ къаIо,- сыуджэгъугъэ онэгу
исынри, щэфакIомэ сядэонри. Хэти укъызэригъэпцIэщтым пылъ, ылъэкIмэ, плъэгъузэ уишыкIэ питхъыщт.
- Мылъку уиIэнри шъхьэуз уиIэнри тIури зы джары
зыкIаIорэр,- Къымчэрые шы пшъыгъэ чъыерэм еплъы,
гущыIэгъу къыфэхъугъэми ащкIэ игухэлъ зэрегъашIэ.

--- Page 549 ---

- Зи уимыIахэмэ нахьышIукIэ сэгугъэ,- Шъалихьэ мэщхы,- узгъэгумэкIрэ щымыIэу уигъашIэ къэпхьыщт. Дунаим узехыжьыкIэ, а зы къэхалъэр ары уздахьыжьыщтыр.
- Шъалихь, непэ угу кIодыгъапэ.
- Сыгу зыгъэкIодын, тхьам ыIомэ, джырэкIэ щыIэгоп.
Ау дунай гъэшIэгъонэу тызытетым узыхаплъэкIэ, шъхьэм
къимыхьан Iаджи къырегъахьэ. Мы заом игъэпсыкIэ
къызгурыIорэп. ИлъэситIу хъугъэшъ, къезэрэлъэшъухьезэрэлъэшъухьажьы хэтых. Зэ хъущтыр хъугъагъот.
- ГъэрекIо фэдэу мыгъэ уишхэр IукIыжьхэкIэ сыгугъэрэп. Зы корт Максимэ зэрэдищыгъагъ, ащ ыуж зи
къыпфэкIожьыгъэу сшIэрэп.
- Джы дзэм ищыкIагъэу аIорэр топыщ, сэ топыщэ
згъэчъын слъэкIына, шхонч фаех, япщэмэ, пчыпыджын
фаех. ШыкIэ заузэндыгъахэу аIо шъхьакIэ, сшIошъ хъурэп.
Шыудзэр гъэрекIопагъэ къалэм дэт зэхъум, сыщагъэIэжьыщтыгъэп. Максими сыфэраз. Зэдао-къызэдэожь тимыIэу
тызэдэпсэугъ. ЛIы шIагъоу а уишъэогъур къычIэкIыгъ.
ТапэкIэ ащ фэд Iоу сшIагъэп. Зыгорэ мы дунай зэхэлъэшъуагъэм щашIэщтымэ, ахэр аркIэ сэгугъэ щызышIэщтхэр. А
сызхэплъагъэм ушIокIыщтэп,- Дамыкъор мэщхы.
- А зыхэтыгъэмэ Максимэ ахэмытыжьэу ыIогъагъ,-
къыриIуалIэрэм еплъынэу Къымчэрые къыIуагъ.
- Ары сэри къысиIуагъэр, пшIошъ хъущтымэ. Ар
зыгорэм хэт, мыры Iоу зыхэтыр сшIэрэп нахь. Джы зыми
хэмыт щыIа? Хэти фэмыухрэр пачъыхьэр ары, кIо къаIо
ащ аришIагъэр?
- Пачъыхьэ уимыIэу упсэушъуна?..- Къымчэрые зэгорэм Максимэ риIогъагъэр Дамыкъом реIо.
- Олахьэ сымыгугъэрэ. А зиунагъо бэгъон, пачъыхьэ уимыIэу ущыIэн плъэкIына, тидунайкIэ тхьэм илIыкIу
ар, урыс нахь мышIэми, сшIэрэп ягухэлъыр. Сэ пачъыхьэм къысфишIагъэ щыIэп, зыфэдэри сшIэрэп, ныбжьи
сытеплъагъэп. Ау пачъыхьэ зэрымыс хэгъэгур сшIэрэп
зэрэхъущтыр. Ашъыу, тэрэзэу зыми ышIэрэп, ашIэми,
ягухэлъ къыуаIорэп.
Шъалихьэ къыIорэмэ зи ахимышIыкIэу арэп. Аужырэ гущыIэу къыIуагъэм къикIрэр ымышIэ фэдэу зишIыгъ
шъхьакIэ, бэшIагъэ большевикмэ ягухэлъ зыфэдэр зишIэрэр. Ар ымышIэщтыгъэмэ, Унэрыт Къымчэрые кIэрытIысхьанти, зэгозгъэутырэм игугъу къыфыхигъэпсыщтыгъэп. Мы аужырэ илъэситIум Дамыкъом зэхъокIыныгъэ гъэшIэгъонхэр къыхафэхэу зэрэригъэжьагъэр Къымчэрые имызакъоуи чылэдэсхэми зэхашIыкIэу хъугъэ.
КъяпэгэкIыныр сыдыгъуи имыхэбзагъэми, нахь заригъэзылIэу, нахь зафищэеу еублэ, ыгу илъэу зыгъэгумэкIхэри ариIо фэдэу зешIы. Мыхъэр зыпыхъыкIыщтыгъэ
тачанкэм нахь макIэрэ етIысхьэ. Амал имыIэу зитIысхьэкIэ
нахьыпэм зэришIыщтыгъэм фэдэу чылэ урам гупчэм
телъэдэжьрэп. Урам нэшъу цIыкIукIэ дэкIышъ, илъэгъун
къегъэцакIэ. Чылэм изакъоп къэлэ шъыпкъэми а шэныр
щиштагъ. Сыд пае имыщыкIагъэу цIыфмэ анэ зыкIигъэон?
Узхэтымэ уипаIо къахэщ къэсми, къынэсышъущти къынэмысышъущти пщаутмэ ашIоигъоу къыдэбэнаеу рагъажьэ. Ащ фэдэкIэ Дамыкъор бгъэделэнэу щытэп. ЕтIани,
ежь иIуагъэу, джырэ дунай зэхэлъэшъуагъэм къызыщыкъоукIыщтхэр пшIэрэп.
Мы аужырэ мазэхэм, шъыпкъэ, Дамыкъор бэмэ
ягупшысэу хъугъэ. Ыгу нахь шъабэ хъугъэкIэ арэп. Зытехьащтыр ымышIэу гъогу зэхэкIибл ыпэкIэ къызэрикIыщтым щыгъуазэшъ, тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу мэдаIо,
мэсакъы. Сыд фэдизэу зишIыгъэми, зытес шым къепсыхынэу фаеп.
Зышъхьапэ сыс къэсми, зылъапсэ пытэрэ къумбыл
чъыгыжъми иорэд еусэу ипкIэшъэ гъожьхэр дунаим тыретакъох. Къымчэрые инэплъэгъу фэдэу игупшыси чIым
тетаджэ.
- А лIыжъ, сыдэу Дамыкъом непэ гущыIэгъушхо
укъишIыгъа? - Кулацэ къэупчIэ.
- Дамыкъо Шъалихьа?..- Къымчэрые ибэщышъхьэ
ыжэпкъ къытыримыхэу къэупчIэ, етIанэ ышъхьэ къытыреIэтыкIышъ, пкIэшъэ плъыжьышэу ыпашъхьэ къифагъэм еплъызэ мэщхыпцIы,- Дамыкъо Шъалихьэ сехъуапсэрэп. Ар джы, гъудэм шъхьэчъэ-псачъэу рифыжьэгъэ
быгъум фэд къызхигъэщрэп шъхьакIэ, кIэтхыукIы.
38
Минырэ шъибгъурэ пшIыкIублырэ илъэсыр къызихьагъэм мэзэ заулэ тешIагъэу Хьанифэ IуфэфыкIэу Унэрыт Къымчэрыедыхэм адэжь къэсыгъ.

--- Page 550 ---

- КъакIо, къакIо, Хьаниф, сыда узыфыщытыр? - ныом
игъэпсыкIэ зыфихьыщтыр ымышIэу Кулацэ къэтэджыгъ,-
зытех уишалышхуи.
- Хьау, зытесхыщтэп, тумы тхьа ешI мы осри, чэтжъые тэмэ цIынэу тыуджэгъугъэ. Къесэуи къесрэп, къещхэуи къещхрэп,- Хьанифэ афэтIысрэп.
- НысэкIэ къэщэгъакI пIонэу ущытыщта? - Къымчэрые машIом пхъэ пилъхьэзэ къеплъыгъ,- зыпыгъэтэкъу
осри. Сыд ыгъахъэрэ Тыркумэ ялIыжъ?
- Сауж итэу къэкIо ари, сыхьатым зэ ылъакъо ыIэтэу.
СшIэрэп, Къымчэрый, узэрэдэIэхъошъугъэр, ощ нэмыкIыгъэмэ, бэшIагъэ къызызыпидзыщтыгъэр. БгъэгущыIэмэ, дунаир зэлъигъэIагъэу еIо,- Хьанифэ пчъэр
Iуехышъ, ос ныкъожъужьыр зытелъ шалыр щеутхыпкIы,
къехьажьышъ, хьаку лъапсэм зэндэ-зандэу кIэрэуцо.
- Сыда непэ шъуитIо къышъухэхъухьагъэр сэIо? -
Къымчэрые ынэпцэшхохэм къачIэплъэу къэупчIэ.-
ЛIыжъ тхьамыкIэр осым къыхэунагъэ пэтызэ, уецIэцIэжьы. Джары мыхъу зыщыхъурэм шъо шъуилъэпкъымэ
къыуашIэжьыщтыр, уинасыпмэ, пкуцI илъэу улIэжьын.
Сыд пшIэна, Хьаниф, чэу лъапсэм Исмахьилэ кIэрыукIораеу осым чIигъэсэежьмэ...
- ЧIигъэсэежьмэ, ежьыри зигъэпсэфыжьын, сIотэжьын сэри. Ыуж ситэу сыкъэкIон сIогъагъэти, къысфидагъэп хьайнапэ сыошIы ыIуи, сапэ ишъи, Хьаджислъамдыхэм яурамкIэ кIо зеIом, сегуауи, ыпэ ситэу сыкъелъэкIонзэ, сыкъэкIуагъ. Муары, ежьри къэсыгъ,- ышъхьэ
кIыхьэ ыщэий, шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ,- хьау, Бырджмэ ялIыжъ ары. Тхьэ етагъ мощ фэдэ лIыжъ чан зиунэ
исым. Шъо IэнтIрэхъо цыхъурае унэм шъуихъухьажьыгъэу шъуис.
- ШъуитIо зыгорэ къышъухэхъухьэгъап, къапIорэп
нахь,- ныом ицIацIэ Кулацэ къыхэошъ, зэпегъэу.
- Къытхэхъухьагъи щыIэп,- Хьанифэ игумэкI еушъэфы,- дунаим тэ тызфит щыIэжьэп, тыжэ пхыгъэу унэм тис...
- Арэп, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- Къымчэрые ымакъэ тIэкIу къыгъэлъэшыгъ,- сыда шъузгъэгумэкIрэр?
КъапIо хъущтба?..
- КъэсIощтэп, Къымчэрый. Шъэф уиIэп еIошъ, уишъэогъум унэм тырешхыхьэ. Ащ сэ непэ къысиIуагъэр, а
дыдыгущ!.. Сыда Iолъ, Кулац, ащ фэдиз зыфигъэхъагъэр?.. Хьау, хьау, къэсIощтэп, къышъосIуагъэу зишIэкIэ,
дунаим сытыригъэтыжьыщтэп, сэри тхьэ сIуагъэ ащ фэдэу сыщымытыжьынэу. ЛIыжъым зэкIэ къысиIуагъэр
сфэшъуаш. Шъэф горэ сиIэн слъэкIырэп, сэIотэфэкIэ сызэгоуты. А Къымчэрый, ар сэIо шъхьакIэ, таущтэу уушъэфына, уушъэфын плъэкIынэп ар, къызэрэсIощтри сшIэрэп. Тхьам пае къышъосIощтышъ, сыкъыхэшъумыгъэщ,
цIыф есIуагъэу лIыжъым зишIэкIэ спсэ Iуихынэу ыIуагъ.
ДжамболэткIэ къикIэу къэбар гушIуагъо щыIэкIэ сэгугъэ.
- Е-е, бетэмал, сыда джы нэс узыпэсыгъэр? - Къымчэрые ышъхьэ къепхъуатэ.- Сыд ыIорэр?
- Сызыпэсыгъэр умышIэ фэдэу ори, Къымчэрый,- Хьанифэ ыгу хэкIэу егъэшIагъо,- къыосIуагъи, цIыф удэмыгущыI еIо сIуи. ЫIо гущэри сшIэрэп, моу джыдэдэм тхылъыпIэ плIэмые зэтегъэпкIагъэ лIыжъыр имысэу, хьалакъо зышхыгъэм фэд ар, къахьи, къысатыжьыгъэти, алахьэм мы
сIитIу гущэр пигъэзыгъагъот, зэтесчын фэягъэп, зызэтесэчым, Къымчэрый, Кулац, шъулъэгъугъагъот зы сурэт дахэ
къыдэкIыгъэшъ, шым тес, сызэреплъэу къэсшIэжьыгъ, Дамыкъо Шъалихьэ иш нэтIэф ары, тесыр Джамболэт. СыгушIуащи, сыкууагъ. Гуфаплъэу сызеплъыпэм, ыбгъэ хэслъэгъуагъэр шъошIа?.. Ныбжьи шъуегуцэфэнэп, урыс
къащ. Ары, ары, Кулац, урыс къащ шъыпкъ. Чылысмэ ашъхьагъ тет къащыр ары пIонэу фэдэ къабз. А кIэлэ мыгъу,
пшIагъэр сыда сIоу сыщысызэ, лIыжъыр къихьажьыгъ.
ЛIыжъ тхьамыкIэм къащыр Джамболэт хэлъэу зелъэгъум,
сынитIукIэ слъэгъузэ, джынэуз хъугъэ. Ухъун адэ, уижъышъхьэ ащ фэдэ къыуалъэгъулIэжьымэ...
- Зи тхыгъэ дэлъба? - Къымчэрые ныом къыпчъырэмэ апылъэп.
- Дэмылъ мэхъуа? ТхылъыпIэ тхьэпэшхор зэкIэ зэхэтхыхьагъэ. Адэ дахэу тхэ хъугъэшъ Джамболэт. Зи старшинам ычIыпIэ ибгъахьэми хъун. Зы сэшхо голъышъ,
Къымчэрый, Шамы щамыгъэчъыгъэу сшIошъ хъунэп.
СшIэрэп ар къызэрэсIощтыр, моу тыжьыным хэшIыкIыгъэм фэд. Тыжьын сэшхонкIи мэхъуба, пшIэхэнэп. Ащ
фэдэ кIалэба ар зифэшъуашэр!..
- Къытхрэр, Хьаниф, къытхрэр?
- СшIэрэп, сыпсау еIощтын. Старшинар къезгъэджэн
зысэIом, мыхъун итми пшIэрэп ыIуи, лIыжъым къысфидагъэп, шъэф уиIэп ыIуи, ащ къыригъэкIи, къысимыIуагъэ

--- Page 551 ---

къыгъэнагъэп. Мыдэ умышIэмэ Джамболэт зэзаорэр
сэры пIонэу ынэхэр къысфыригъэкIы зэхъум, зи сымыIожьынэу тхьэ сIуагъэ. Гонахь сшIагъэмэ, Къымчэрый, шъори къышъутефэ, ау рагъэзрэм рагъаIорэр къабылэп
аIошъ, тинасыпмэ Алахьталэу зэкIэ зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм Джамболэти къыухъумэн, сэри къысфигъэгъун. Къащыр зэрэхэлъым пае, Къымчэрый, къыгъэнэнэп ныIа Алахьталэм?.. Муары лIыжъыр къэсыгъ. Тхьар
шъосэгъэлъэIу, сэри сышъолъэIужьы, сыкъешъумыгъашI. Ащ фэдэу лIыжъыр ышъэ икIыгъэу ныбжьи слъэгъугъэп. ТхьамыкIэр лIыжъ Iэсэ шIагъу, тэ загъорэ зэщытэфы нахь, зэкIалэми ары зэрэщытыгъэр. НэкIу шъхьаплъшъхьаплъэу джэгум ахэт зыхъукIэ, пшъэшъэ Iаджи ехъуапсэщтыгъэ... Укъэсыгъа, лIыжъ? - Хьанифэ хьакум кIэрэчъышъ, Исмахьилэ пэгъочъы.- Ос мэIу ухъугъ, моу
сызтегъэутхыпкIыхь, чъыIи улIагъэ гущ...
- Сапэ укъэмысынэу къыосIогъагъэба, лъэкъо кIыхьажъ?..- Исмахьилэ къедзышъ, мэтIысы.
- ПIогъагъэ шъхьакIэ, лIыжъ, сыкъызэрэнэсыгъэри
сымышIэу сыкъынэсыгъ,- Хьанифэ зиухыижь фэдэу
зешIы.- Ау уицыхьэ къыстегъэлъ, уиIуагъэ сиIуагъэ, сэ
сигущыIэ сэгъэцэкIэжьы, пшIошъ мыхъумэ, мы машIор
сишыхьат.
- КIо хъугъэ адэ, мышъомылыбэ къэпIощт о...
Къымчэрыерэ Кулацэрэ зи амышIэрэм фэдэу къызхагъэщрэп. Тырку Исмахьилэ къыIощтым ежэх. Шъэогъум
ишэн зыфэдэр Къымчэрые ешIэшъ, дэгузажъорэп. Осэу
къесрэм игугъу ашIы. Ягъунэгъумэ ячэм зэрэлъфагъэм
рэгущыIэх. ТIэкIурэ зыщэсхэм, Исмахьилэ къыхидзагъ:
- О ахэри зыгорэу хъун, зичэм мылъфагъэми ичэм
лъфэн, сэ къэбарэу къэсхьыгъэр гъэшIэгъоны. ЗэкIэми
анахь гъэшIэгъоныжьыр мо ныом ыжэ зэрэфэIыгъышъугъэр ары. Сызэнэгуягъэр, Къымчэрый, къытэхъулIагъ. Моу шъуеплъэлъ мыщ зэ,- Джамболэт исурэт къафещэи.- КIэлэ шIагъоба?
- Хэпхын зи хэлъэп,- Къымчэрые зи ымылъэгъу фэдэу зегъэпсы.
- ЩыкIэрэр хэхъожьымэ. Ыбгъэ хэлъым еплъыба...
- Мы гъучI къащра? Дахэу къекIу. Арба, ныо?
- Джамболэт кIэлэ дахэ зэрэхъугъэр,- Кулацэ сурэтым еплъы,- шъуашэу щыгъыри, къыдалъфыгъэ фэдэу
къызэрекIурэр.

--- Page 552 ---

- Къащыр, къащыр...- Хьанифэ еIо.
- Сыд къаща? Къащ хэлъэу слъэгъурэп сэ...- Ы-ы?
мыра? Къащми сшIэрэп, зы гъучI цIыкIу горэ хэлъ. Ма,
шъо зэрэшъулъэгъоу сынэмэ алъэгъужьрэп сэ,- сурэтыр илIыжъ ретыжьы.
- Мы гъучI къащыр Iофэп, Исмахьил, къытхырэр ары
нахь.
- Олахьэ арым сэри сIорэр, Къымчэрый,- тхылъыпIэ
тхьапэр къыфещэи,- къащыми орэкъащ, кIалэр псаумэ
ары. Бэ итхагъэр мыщ. КIэлэ бетэмалым ащ фэдиз къытхын Iоу сшIагъэп.
- Дахэу тхыгъэба, Къымчэрый? - Хьанифэ цIыкIуцIыкIоу илIыжъ фычIэплъи, Кулаци еплъыжьыгъ.
- КъыосIуагъи, ныо, мыр Джамболэт къызэримытхыгъэр, тхьар къытэуагъ шъхьакIэ, сыдэу уделэ дэда!..
- Адэ хэта къэзытхыгъэр?
- Зыгорэм къыригъэтхыгъэщтын,- тхылъыпIэ тхыгъэм, зэпырыгъэзагъэу, Къымчэрые хэплъыхьэ.
НэбгыритIу Адыгэхьаблэ урыс еджакIэ ышIэу дэсыгъэр. Зыр Дамыкъо Шъалихь, адырэр старшинар ары. Апэрэм фэдагъэп ятIонэрэр. Пычыгъо-пычыгъоу зэхигъахъозэ къеджэщтыгъэ. Ари хэутыгъэр ары нахь, IэкIэ тхыгъэр
арэп. Ау ащ иIоф Исмахьилэ гущыIэ закъокIэ хигъэкIыгъ:
- Зыгъэ узгъэтIысыгъэгъэ старшинам, Къымчэрый,
сицыхьэ телъэп.
Къэнэжьыгъэр Дамыкъо Шъалихь. Ары шъхьакIэ, ащ
дэжь кIонхэри ракущтыгъэп. Сыд фэдизэу мы аужырэ
лъэхъаным зишIыгъэми ари гукIэ къафэшIоп. ТхылъыпIэ
нэкIубгъуитIур егугъупэзэ къэзытхыгъэм шъэф горэ
ымышIахэу къыIэкIэтхыхьагъэнкIи мэхъу. Уиджэгъогъу
уишъэф ышIэныр ищыкIагъэп. Сыд джы ышIэщтыр, зы
гузэжъогъу горэ итыми ашIэрэп, зэрадзэу-къызэрадзэжьэу аIыгъ тхылъыпIэ тхьапэр.
- ИмыщыкIэгъэ шъэф горэ къикIымэ, игугъу умышIы
тIоу телъэIумэ, тыкъызэхишIыкIынба,- Исмахьилэ еIо.-
Цыхьэ къыпфашIэу къызыолъэIухэкIэ, сыд ащ нахь цIыфыгъэ щыI. Сэрымэ, цыхьэ къысфэзышIыгъэм тхьауегъэпсэу есIощт.
- СфыкIэрысыгу зыIуи, тыгъужъым ыпашъхьэ шъынэ изгъэтIысхьагъэм фэдэу ухъун,- Къымчэрые мэщхы.-
Ари хъунэп, Исмахьил.

--- Page 553 ---

- СшIэрэп цыхьэ зыкIыфэшъумышIырэр нахь, Дамыкъо Шъалихьэ исэрмай пэIошъо изакъоми, цыхьэ зыфашIрэм фэд...- Хьанифэ къыригъэжьэгъэ къодыеу Исмахьилэ къепэбжъао:
- Зэхэсэмыгъэх сIуагъэба мы Дамыкъом исэрмай
пэIожъ!.. Адэ сыдэущтэу амал тыфэхъущт мыщ? Табенкэ Уасилэ дэжь тыкIомэ?.. Ари нахьыкIэжь, Дамыкъом
ишъэогъумэ ащыщ, сэ сшIуагъэбылъи ащ дэжь кIуагъэх
ыIони, нэпч тырифыщт. ЗэкIэми анахь дэгъугъэр Максим
арыгъэ...
- Ал, сэри сегупшысагъ ащ,- Хьанифэ щымытышъоу
джыри ахэгущыIэ.
- Джар дэгъугъэ,- Къымчэрые къэтэджы.- НекIо
Азмэт дэжь. Нычэпэ Максимэ ферэхьи, къырерэгъадж.
Дамыкъо Шъалихьэ чэпэзэхэогъумэ адэжь шэщым
зыIокIыжьым, Азмэт ипцIэгъоплъ къычIищи, къалэм чъагъэ. Бэдэдэри къэмытэу, джацэ ужмэ адэжь къэсыжьыгъ.
Максимэ фихьыгъэ тхылъыпIэм узщыщынэн итыгъэп. НэкIубгъуитIум итыгъэр зэкIэ, аужырэ гущыIитIумэ
апэмыкIрэр, зэхьылIэгъагъэр а гъучI къащыр къызэрихьыгъэгъэ шIыкIэу къэбэртэелIым къафиIотэжьыгъагъэр
ары. Ахэр зэкIэ Исмахьилэдыхэм Азмэт къызареIотэжьым, зэплъыгъэх-къызэплъыжьыгъэх, етIанэ Къымчэрые щхыпцIи, къыIуагъ:
- Олахьэ къыттекIуагъэм Джамболэт, сыфэраз.
- Тэ тшIэрэ закъор къыримытхэжьы хъущтгъагъэба,-
Исмахьилэ илулэ хигъани, фэзэщыпагъэу тутын Iугъо
зыIуищагъ.
- ИкIэух ары зэкIэми анахь гъэшIэгъоныр Максимэ
ыIуагъ,- Азмэти тIэкIу зыщэсым къахэгущыIагъ.- "ШIэхэу
гъэшIэгъон горэ зэхэшъухыщт" ыIуи, къыпитхэжьыгъ.
39
Щылэ мазэм осхъотыкIэ зиутхыпкIэу регъажьэ.
Мыщ фэдэ кIымэфэшхо Адыгэхьаблэ зыщымыIэжьыгъэр бэшIагъэ. Унапчъэр зэрэIупхэу жьыбгъэм пIэкIеутышъ, осыр къырехьэ. ШъхьаныгъупчъитIум языр
ары ныIэп Iухыгъэр. Хьакум мэшIошхо икIрэп, чыиф унэм
чъыIэр фэубытырэпышъ, зэрэкIосэжьыгъэм лъыпытэу
мэокIыжьы. Ащ пае Къымчэрые пхъэм шъхьасрэп.

--- Page 554 ---

- Хъугъэ хьакум иплъхьагъэр, лIыжъ, гъучIыр плъыжьыбзэу пшIыгъэ. Мы чъыIаем сыдэущтэу Тембот къыхэкIыжьына? Щыгъ щыIэп, пцIанэ.
- А ей-гущ, Тембот фэдэу, ныо, непэ сыкъичъыжьыгъагъот. Мы хьаку машIом фэдэу ахэмэ алъ къэплъы, о
чъыIэ оIо. КъэошIэжьа Тембот тызыфэдэм нэкIушъхьаплъ
тыхъужьыгъэу осыр лъапэкIэ ттхъузэ, псэлъыхъо уадэжь
тыкъызэрэкIощтыгъэр? Сыд фэдизрэ етIани тыкъызлъыбгъэкIуагъ, зэгорэм убэлахьыгъ ори ппэ цIыкIу дэбгъэзыеу,- хьаку машIом нэкIушъхьаплъ ышIыгъэ Къымчэрые мэщхы,- ау сыделагъ нахь, мыщ фэдэу ныо Iае
цIыкIу ухъужьыщт Iоу сшIагъэмэ, зы лъэбэкъуи къыплъысыдзыныеп, ы-ы, ныо.
- Ори пкъолъыгъэ щыIэп, узэрэин закъор ары умыIощтыгъэмэ. Плъакъохэр къызэтебдзэхэу упакIэ ухэгушIукIэу укъызытIысыкIэ, псэлъыхъо тIэкIоу сиIэхэр сщыбгъэгъупшэжьыщтыгъэх.
- КъокIаскъори зэрахэтэуи?
- А IукI адэ, лIыжъ, мы КъокIаскъожъыр къыздипхыгъэр сшIэрэп, ныбжьи зы пчэгу сыкъыдытехьэу сыкъыдэшъуагъэп, къысэмыпсэлъыхъуагъэр хэгъэкIи,- Кулацэ дэжьыныр зэпегъэу.
- Хъугъэ, хъугъэ, ныо, ащ фэдизэу, къызхемыгъэх.
КъокIаскъори зэгорэм къыопсэлъыхъощтыгъэ. Адэ а
тхьамыкIэжъри щыIэ шIоигъуагъ...
Жьыбгъэ шъуй макъэмрэ хьаку мэшIо быбымрэ акIэдэIукIышъ, Къымчэрые щыс. Ныомрэ ежьырырэ джыдэдэм зэрыгущыIэгъэхэ псэлъыхъо Iофхэр, шъуз къэщэнхэр лъапсэ имыIэу джау сыдыми къегъэжьагъэ хъугъэп.
ГъэрекIо бжыхьэ щыублагъэу Тембот ишъхьэзэкъуагъэ
лIыжъымрэ ныомрэ нахь агъэгумэкIэу аублэ. Джыри ащ
фэдизэу Къымчэрыий Iофы зыригъэшIэу ымыгъэгумэкIыныекIи мэхъу ныор ары мыхъугъэмэ. Ежь къызещэм илъэс
щэкIырэ щырэм итыгъ. Тембот ащ елъытыгъэмэ, джыри
кIалэба. Илъэс тIокIрэ тфырэм уитыныр ащ фэдизэу бэп,
етIани адыгэмэ якъэщэгъукIэ ар зэуи арэп. Ары шъхьакIэ,
мафэ къэс ныом къыхигъэпсэу ижъышъхьэ нысэ иIэным
зэрэкIэхъопсрэр зыдешIапэм, Къымчэрыий егупшысэу
регъажьэ, пшъэшъэ ягъэщэнхэр зиIэ унагъохэр ядэжь
зэрисэу гукIэ къызэлъекIухьэ.
КулацэкIэ нысэ хъущтыр бэшIагъэ ежь къызхихыгъагъэр.

--- Page 555 ---

Щыми - Кулаци, Къымчэрыий, Темботи - яIуи ягухэлъи зэтефэрэп. Сыдэу пшIын, гум къахихрэр зы нэбгыр. Ныомрэ лIыжъымрэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыр
ежь Тембот бэшIагъэ зызэшIуихыгъагъэр.
Осхъот борэным къыхэмыкIыжьышъункIэ щынэщтыгъэ Тембот джыдэдэм Азмэт игъусэу псэлъыхъо къекIыжьы. IугушIукIэу, укIытэри къызтекIоу ыпашъхьэ
итыгъэ Асыети ынэгу кIэт. Азмэти мыгузэжъуахэу пшъаго шIыжьыгъэу Тембот ыпэ ит.
Уизэкъоным нахь тхьамыкIагъо щыIэп. Унэм укъихьажьымэ, дэпкъиплIмэ уяплъэу, узэIэщтыр умышIэу джэхэшъогум укъызытенэкIэ ары шъхьэзэкъоныгъэр зэрэмыгъуагъэр къызщыпшIэрэр. Сыда шъуIуа Азмэт аущтэу
шъхьэзакъоу къызкIихьрэр?
Джа упчIэр ренэу Тембот ышъхьэ къетаджэ шъхьакIэ, риIонэу рикушъурэп. ИлъэсипшI фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, шIу ылъэгъугъэ пшъашъэмкIэ Азмэт къырахыгъэ шъхьакIор джыри зэ ыгу къыгъэкIыжь шIоигъоп.
Тембот ар ищыкIагъэп. ЗимыщыкIэгъахэри Азмэт. Тембот ыгъэшIагъорэр, илъэс пчъагъэ мэхъушъ зызэкIыгъухэр, игукъао ехьылIагъэу зыпари Азмэт къыхигъэпсыгъэп.
- Тембот,- Азмэт къызэджэкIы,- ухэукъуагъэп
АсыеткIэ. Пшъэшъэ гохь цIыкIу, сыгу рихьыгъ. А сызхэплъагъэр къыпфай, плъэгъугъэба ынэкIушъхьэхэр къызэрэхихыщтыгъэхэр.
Мышъэм фэдэу Тембот лъэубабэу Азмэт ыуж ит.
Нахь гущыIэ дэхабэ Асыет къыраригъэIуалIэмэ шIоигъу.
Зэуж итхэу чэу пакIэм зыкъуахьэхэкIэ, джыри къызэупчIэкIы:
- Адэ зи къапIорэпи?
- СшIэрэп ныIа къэсIощтыри...
- УмыукIыт, Тембот,- Азмэт зыкъызэрегъэзэкIышъ,
кIыбыкIэ жьыбгъэм пекIозэ,- шIу плъэгъуныр насыпыгъ.
Ар зэкIэми къадэхъурэп,- етIанэ ошIэ-дэмышIэу къеIо.-
Сэ сызэгупшысэрэр ошIа? Джамболэтрэ Дарихъанрэ ары.
Ахэр шIу дэдэ зэрэлъэгъух. Зэгорэм шIу плъэгъунэу
щытыхэмэ, ахэмэ афэдэу шIу узэрэлъэгъун фае.
- Сэри ары сIорэр. Зыпчыхьэ Бжъэдыгъу къикIыхи,
псэлъыхъохэр Дарихъан къызэрэфэкIогъагъэхэр шъыпкъа?
- КъыфэкIогъагъэхэр шъыпкъэ, Дамыкъори фай. Ау
зи къикIынкIэ сыгугъэрэп. СидэкIогъу къэсыгъэп ыIуи,
Дарихъан зыпигъэчэрэзыкIыгъ. Хъущтыр сшIэрэп нахь.
22 Заказ 078

--- Page 556 ---

- Ащыгъум Дарихъан Iоф хэфагъ. Олахьэ мыхъугъэ,
Дамыкъохэр зыфэдэхэр пшIэрэба, зэхахьэхэу делагъэ
горэ амышIагъот... Зэ мы заори аухэу Джамболэт къэкIожьыгъэмэ, аригъэлъэгъущтыгъэ Дамыкъом ибжъэдыгъу
псэлъыхъохэр зыфэдэхэр.
- КъыригъэкIрэр сшIэрэп нахь, шIэхэу гъэшIэгъон
зэхэшъухыщт ыIуи, Джамболэт къытхыгъ. СызэрэгугъэрэмкIэ, зыгорэхэр къэхъущт шъыпкъэх. Къалэм мафэ
къэсми зыгорэхэр къыдэхъухьэ зэпыт.
- Тэ тичыл ары зыпари къыздэмыхъухьэрэр, хъотборэным чIегъэсае,- Тембот мэгъумтIымы.
- Плъэгъун мыщи зыгорэхэр къызыдэмыхъухьэхэкIэ,- жьыбгъэу къилъыгъэм Азмэт бгъэкIэ пекIозэ, дунай кIодыжьым лъагъор пхырещы.
40
Джамболэт къызэрэтхагъэри, исурэт къызэраригъэхьыгъэри а мэфэ дэдэм чылэм щызэлъашIагъ. ГушIуакIо
къакIохэрэм тхылъыпIэ тхьапэр Хьанифэ аригъэлъэгъузэ, уеджэжьын умылъэкIэу агъэхъокIыгъ. Аригъэлъэгъунэу зыфызэгоутыщтыгъэр кIалэм исурэт шъхьакIэ, Исмахьилэ ыIыгъыгъ. Мыры ыIонэу зыдихьыгъэр ымышIэу
унэм щылъыхъуагъ, ригъотагъэп. Ар имыкъоу къакъыр
пхъэшъхьакIэм, лIыжъмэ зэрашI хабзэу, чIилъхьагъэмэ
ыIуи, зынэмыс къыгъэнагъэп. Ныбжьи зэмыгуцэфэн къызегъотым, щтагъэ. Чысэ шъхьапсыр зызэIуещым, ахъщэ
дэхэкIае илъ. Мыдэ, мыдэ мыщ ышIэрэр, Хьанифэ ыIуагъ.
Ахъщэр сэ къысшIуегъэбылъы. Сэра джы цыхьэ зыфимышIрэр? Тхьэ къысауи, мы заулэр тэ къырихыгъа?.. Ахъщэм ришIэщтыр ымышIэу Хьанифэ зиплъыхьагъ-зыкъиплъыхьажьыгъ. Къыштэни къыIукIыжьын ыIуагъ шъхьакIэ,
чысэр зыдэщылъыгъэ чIыпIэм кIэрахъоу рилъэгъуагъэр
ыгу къызэкIыжьым, фэсакъыпэу ахъщэр ыгъэтIылъыжьи,
ыгу сысэу къыIукIыжьыгъ.
Мэфэ реным унэм чIыпIэ римыгъотэжьэу Хьанифэ
исыгъ, ахъщэмрэ кIэрахъомрэ агъэзагъэщтыгъэп.
Ашъыу, кIэрахъоми пылъыжьыгъэп, хэта джы зимыIэу
дунаим тетыжьыр? Ахъщэр ары кIуапIэ Хьанифэ къезымытыжьрэр, зыфихьын ышIэрэп. Зызэхэхьажьхэм, зы
чапыч гъэтIылъыгъи имыIэу къыриIогъагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, къыгъэпцIагъ. Ежь тхьэ нахь ымышIэу илъэпэдыжъхэр еIулIэжьыхэшъ, зы унэ дис. Зы шъэф дыриIэп. Хьанифа ащ фэдэхэр зэрашIэхэрэр?
Унэм имысышъоу ягъунэгъумэ адэжь имыщыкIэгъахэу мэшIуахьэ кIуагъэ. Исмахьилэ чылэм къыхэмыкIыжьыхэ зэхъум, хъэцыкор джыри афихьыжьыгъ. Къэбар
заулэ ежьырырэ гъунэгъу ныомрэ зэраIуи, щымысышъоу ушъхьагъу къыгъотыгъ:
- СипIэстэлъэпс ижъукIыжьыгъэщтын,- машIоу къыхьыгъэр хьаку яжьэм зэрэчIиухъумагъэ пэтзэ, Хьанифэ
ыIуагъ.- ЛIыжъыри непэрэзымафэм зыдыхэтри сшIэрэп.
Шъо шъуери слъэгъурэп, чылэм зэдыхэхьагъэхэщтын.
- Хьау, непэ Исмахьилэ къэлъэгъогъахэп,- гъунэгъу
ныом къегъэкIотэжьы,- тэтыер мэшIуахьэ укъэкIоным
ыпэкIэ зэрикIыгъ, цокъашIэм дэжь сыкIощт ыIуи.
- Тэ тилIыжъ ныбжьи къыуиIощтэп зыдакIорэр...
Гъунэгъумэ адэжь къызекIыжьым, фэмыщыIэу Хьанифэ джыри къакъыр пхъэшъхьакIэм чIэплъагъ. КIэрэхъуапэм чъыIэ-чъыIэу зынэсым, ыIэ псынкIэу къызэкIихьажьыгъ. Чысэм цIыф нэмысыгъэу зешIэм, ыгу нахь рэхьатыжьыгъ. Ау етIани ахъщэр къакъыр пхъэшъхьакIэм
зэрэчIэлъыр къыригъэкIурэп. Сыд фэдиз пIуагъэми, гъучIым е тхылъыпIэм хэшIыкIыгъэми, ахъщэр ахъщэу къэнэ. ГъучIына, дышъэ сомэхэри хэлъых. Мы лIыжъыр сыдэу пытэжъа, зэрэфэщыIагъэр джы нэс къымыIоу. Мы
хъулъфыгъэхэри... хьэ лъэпкъых. Агу илъыр ныбжьи
уагъэшIэщтэп, о угу къызэрэдэхьащтхэм щэхъурэ гугъу
яIэп. Шъхьафэу ежьхэм зы къуанцэ алъэшъу. Аущтэу
унагъо пшIэн плъэкIына? Мощ фэдиз ахъщэ иIэу кIэлэ закъом шы фищэфрэп, чэм тыгъу къэзэкъмэ адэжь егъакIо.
КъаукIыгъагъэмэ, сыд ышIэжьыныгъа, хьадрыхэ зыдихьыжьыщта чысэжъыр? Моу зэ къэкIожь амэ о. Сэра цыхьэ зыфэмышIыжьрэр, хьанцэкIэ сыкъырахьагъэу сиса сэ
мыщ? Пчыхьэрэ садэжькIэ къысфырекIокI зэхъум, боу
цIыфышIоу, хьалэлыжъэу зыкъысфишIыщтыгъэ. Дунаим
сэщ фэдэ темытэу ыIощтыгъэ. Пшъэшъэ зищэгъу зэремыубзэнэу къысэубзэщтыъэ. Армырыгъэмэ, слъапэ
иунэ къисыдзэщтыгъа? СигъэпцIагъ. УкIэупчIэжьынэу
щытэп, сигъэпцIагъ. Емынэм сызэрифэщтыгъэп, сифэшъуаш къысщышIыгъэр, сижъышъхьэм чылэм сагъашIоу, сисын фэягъэ сиунэжъ, уасэ гори сиIэщтыгъэ. А
джаур дымыIужъ, ори о, зэ плъапэ къидзэжь амэ о!..
22*

--- Page 557 ---

Хьанифэ зажэщтыгъэ Исмахьилэ щагум къыдэхьажьи, къэлэпчъэжъыер зэрэридзылIэжьыгъэр ныом зелъэгъум, лIыжъым ыгу зэрэмышIур къышIагъ. "Тхьа къытауи, сыда джы къехъулIагъэр?" Унэм щыIэчъэ-лъачъэу
регъажьэ.
- УкъэкIожьыгъа, лIыжъ?.. КъакIо, къакIо, щэджэгъуашхэри хьазыр, тигъунэгъумэ адэжь уихьагъ сшIошIи
мо джыдэдэм сыкъыплъыкIогъагъ. ОмэлакIэщтын, адэ
умэлэкIэн, пшхырэм хьалыгъу дэмышхыхэмэ.
Хьанифэ зэрэмыгугъагъэу Исмахьилэ къычIэкIыгъ.
НэгушIо-нэгушIоу шхынэу къыфиштагъэм бисмылахькIэ
хэIагъ. ИгопэкIаеу къэбгын лэгъэ ныкъор зешхыхэм,
ышъхьэ Iанэм къытыриIэтыкIи, ныом къыриIуагъ:
- СыоцIэцIэн сIогъагъэ шъхьакIэ, ныо, сыоцIэцIэжьыщтэп.
- Сыда, лIыжъ, къысэцIацIэба, сыгу къеощтэп, бэшIагъэ укъызысэмыцIэцIэжьыгъэр, тхьамыпс сыгу къемыонкIэ. Джамболэт исурэт пай ара?.. Сэ жэ мыгъо сIут
тхьам къысIуигъэкIагъэу, узгъапцIэрэп, лIыжъ, сфэушъэфыгъэп, гушIуакIо къэкIуагъэхэм ясIуагъ. Адэ цIыфы
уашIошIэу гушIуакIо къыпфакIохэрэм зыгорэ ашIоуушъэфыжьы хъуна?..
- СыоцIацIэкIи хьаулый нэбгыритIу ашIэрэр шъэфы
хъужьрэп.
- Ары, лIыжъ, ары. Тэ къэбарыр къытIэкIэмыхьэзэ,
нэбгыриплIым зэтIогъагъэ. Къымчэрыий Кулаци сицыхьэ
атемылъэу щытэп, етIани пшIэрэба, ахэри тэщ фэдэ къабзэхэу цIыфых, тхьам бэрэ щегъаIэх, яIаий сIонэу сыфаеп...
- Амэ, ныо, сурэтыр тучаным дэжь щызэхэтыгъэ
купмэ ясымыгъэлъэгъоу сфэщыIагъэп. Сыда къащ Джамболэт хэлъмэ гъэшIэгъона, заом къыщихьыгъэба?.. Ар
зэкIэми къаратыкIэ огугъа, еж, ныо, ащыгъум. Ар къыуатын зыхъукIэ, лIыгъэ зепхьан фае. Джамболэт чылэр къыгъэукIытэжьыгъэп. Аферым, сыфэраз.
- Ара аIуагъэр тучаным дэжь щытыгъэхэм?
- Ахэмэ аIорэм сыда сызэрэпылъыр, сэры зыIуагъэр,
ныо, сэры. Тэ тшIэрэр зэкIэ о пшIоIай шъхьакIэ, тэри зыгорэ тIон тэлъэкIы. Зыгорэми телъытэ, цIыфмэ тазыхахьэкIэ, ахэкIэ тагъакIорэп, апшъэ тагъэуцу нахь.
- Адэ тэрэзба, лIыжъ. О уамыгъэуцумэ, Къымчэрые
фэдэхэм шъхьакIафэ афамышIмэ, хэта ащыгъум шъхьакIафэ зыфэпшIынэу чылэм къыдэнэжьыгъэр? Дамыкъо
Шъалихьэ армырми зэкIэми апшъэ зэпыт.
- Щегъэты исэрмай пэIошхо.
- Дамыкъо Шъалихьэ щытыгъа Джамболэт исурэт
зяогъэлъэгъум, лIыжъ?
- Щытыгъэ къодыеп, иш нэтIэфи къышIэжьыгъ. Ар
зэрэщыгушIукIыгъэр, ныо, къызэрэсIощтыр сшIэрэп.
ЛIыхъужъыныгъэ зезыхьагъэр мы Джамболэтэу инэтIэфыщтыгъэр арэу къыщыхъугъ.
- А джаур хьанэкIуплъыжъ, чылэм шыр къарищагъэшъ, джы ынэ къыфезыжьы. Алахьэм ынэ къырегъэз
ащ къемыхъопсэжьынмэ.
- КъехъопсэжькIэ, ащ хигъотэжьын щыIэп, шыр джы
тэтые хъугъахэ. Тхьа елъэIу, ныо, тIуми псаоу къагъэзэжьынэу.
- Зэгорэм Алахьэу зизакъоу, цIыфыбэр зэлъэIоу,
зыми емылъэIужьырэм сыкъызэхихыгъэмэ, селъэIугъэп
умыIо, уашъоми сыдэкIоягъ, сыкъехыжьыгъ. О пшIэрэп
нахь, лIыжъ, щэтемыфэ дыуахь Джамболэт зэрыфязгъэтхыгъэм фэдэуи шыми фязгъэтхи, нэ Iае тесымыгъаплъэу сIэшъхьитIукIэ ысэку хэсшIагъ. Озгъэлъэгъугъагъот
хасшIэ зэхъум, игуапэу ар къызэрэсэплъыгъагъэр, шIу
фапшIэмэ шыми укъешIэ. Адэ ари щыIэ шIоигъу, тэри
псаоу къытфэкIожьмэ, нахьышIужь.
- Тэрэзэу пшIагъэ, джы нэс дэу къысэмыIуагъа?
- Тэри, лIыжъ, шъэф горэ терэI. Икъунба чау-чау тIоу
чылэм тызэрэхэтыгъэр,- Хьанифэ къакъыр пхъэшъхьакIэм чIэлъ ахъщэ гъэбылъыгъэм игугъу къыфишIын имурадэу къыфыхегъэпсы,- тигупцIэнагъэ пае непэ тичэт
къакъэ къыхьыгъэми, чылэм хиз тэшIы.
- Дэгъуба, бетэмал, ар къыбгурыIо ухъугъэмэ,-
къэбгыным къундысыу хафэ Исмахьилэ тырешъухьажьы.
- КъызгурыIуагъ непэ щегъэжьагъэу.
- Сыда непэ зыкIыщегъэжьагъэр?
- ЗыкIыщегъэжьагъэр къакъырэм нахьыбэрэ пхъахьэ сычIахьэзэ сшIын фэягъэ о усымыIофытэу.
ГущыIэ лъапсэр къыфэмыубытышъоу Исмахьилэ зи
къымыIоу, заулэрэ щысыгъ. ЕтIанэ къеупчIы:
- Арэп, ныо, непэ узэкIокIыгъа сэIо, сыд къакъыра,
сыды пхъа зигугъу пшIырэр?

--- Page 558 ---

- Зи умышIэ фэдэу зыкъысфэмышI джы,- Хьанифэ
тIэкIу-тIэкIузэ ымакъэ къегъэлъэшы.
- КъаIо чIэмыукъуащэу къапIо пшIоигъор.
- КъысшIооушъэфы ара? КъысшIоушъэф амэ, джары шъо хъулъфыгъэ лъэпкъыр шъузэрэщытыр. Шъо
шъэф шъуиIэ зэпытэу, адырэмэ яшъэф афэшъумыдэу,
сыцIыфыба сэ цыхьэ къысфэмышIынэу, таущтэу тыгъужъым фэдэу тызэфычIэплъэу титIо унэм тисыщта? Хьау,
лIыжъ, сэщ фэдэп ар зэрашIэрэр. СыкIожьыщт джыдэдэм. Хьау, хьау, зэхэсэмыгъэх, титIо нахь зафэр зэхашIыкIын чылэм.- Хьанифэ Iэбэ-лъабэу къыIэкIахьэрэр мэтэжъ
горэм риугъуаеу регъажьэ, ынэпс къэмыкIоу хэгъыкI
фэдэу зешIы.- Синасыпти, загъорэ сиунэжъкIэ сыкъокIыщтыгъэ, дэдзых сшIыгъэп. ТIо гъэплъыгъу, щэ гъэплъыгъокIэ зэкIэзгъэфэбыхьажьын ар!..
- Сыкъыоплъышъ, узэкIокIыгъап о слъэгъурэр,-
Исмахьилэ губжыгъэу Iанэм къыпэтэджыкIы,- къаIо, хэт
ихьа къыоцэкъагъэр?
- Къакъыр пхъэшъхьакIэм чIэбгъэбылъхьэгъэ чысэр
ары, лIыжъ, къысэцэкъагъэр,- Хьанифэ джы ынэпсхэр
къыкIэтэкъух,- сыдигъуа сэ цыхьэмышI сызыхъугъэр,
къэошIэжьа къысапIощтыгъэхэр?.. Сыдэу, лIыжъ, ахэр шIэхэу пщыгъупшэжьыгъэха? Сэ зы масти пшIосыушъэфрэп.
- О-уи-уиу, джы нэс, ныо бетэмал, къысапIо хъущтыгъэба,- Исмахьилэ щхын фалIэу, ау щхыщтмэ ымышIэу
къеIо.- Сыгу пкIыхьапIэуи къэкIыжьыгъэп.
- КъэкIыжьыгъэп, уфаепти,- Хьанифэ матэм шъхьэр
къытыреIэтыкIы.- СенэцIырэп уизы чапычи, сенэцIынэуи
къызшIомыгъэшI.
- Ашъыу мы зигугъу пшIырэм, ныо, сичапычи хэлъэп. Джамболэт иахъщ. Дзэм зыщыкIощт мафэм сфэгъэтIылъ ыIуи, кIэрахъори игъусэу къыситыгъагъ.
- Чылэм щыфыхахыгъэм нэмыкIэуи? - Хьанифэ матэр IуегъэкIоты, ынэпси кIилъэкIыкIы фэдэу ешIы.- А
лIыжъ, пIорэр гъэшIэгъоны. Тэ къырихыгъа ащ фэдиз
ахъщэ?
- Янэрэ ежьырырэ зэдаугъоигъэу ыIуагъ.
- Арымэ хъун, сэ зыгорэ зэкъуабдзи, зэбгъэгъотыгъэу къысшIоогъэбылъы сшIошIыгъ. Къысфэгъэгъу,
лIыжъ, сыпсынкIагъ. Уизакъоу унэ нэкIым укъисынэу тэ
сыкIожьына, ощ фэдэ лIыжъэп ахэр зэрашIэхэрэр. Тумы

--- Page 559 ---

тхьа ешI мы мэтэжъри, тыгубж къэсми тынэ къыкIаоу,
хьакум идзи гъэсты, чэтжъые цуяфэ хъужьыгъэу,- рилъхьажыгъагъэхэр къыретэкъужьыхэшъ, хьаку пчъэIупэм
Iуедзэ.- Зыгорэм чIихыкъомэ пхъэшъхьакIэм, лIыжъ?
- Ар оIуа, ныо? Къэсхьыжьын ащыгъум.
- Къахьыжь, къахьыжь, мыдырэ ахъщэ тIэкIум етэгъэгъуси зы цIыфыпсэ темыплъэнэу тэгъэгъэтIылъы.
Джамболэт къызыкIожьыкIэ, лIыжъ, плъэгъун унагъо
зыримышIэкIэ, тэри тыдэтхъэжьын. Дамыкъохэм ябаигъо
къызежьэным ащ фэдиз ахъщэ ямыIагъэу къаIотэжьы.
ЦIыф ышIэ хъущтэп. Уицыхьэ ащкIэ къыстегъэлъ. Чылэм
къыратыгъагъэмкIэ къыкIэупчIэхэ зэхъум, дзэм зыдихьыгъ сIуи, ясIуагъ.- Хьанифэ зэпыу имыIэу лIыжъым
ишIошIхэр феIуатэх, етIанэ чысэм лъыкIонэу зызыIатыгъэм шъэбэ-шъабэу кIэлъеIо.- А лIыжъ, адырэ кIэрэхъожъэу игъусэм зи емыIу. А дыды гущ, сыщэмэхъашэ. Ащ
зи щышIынэп.
41
Дамыкъо Шъалихьэ чэум бгъэкIэ тегъэкIагъэу бэрэ
шымэ ахэплъыхьагъ.
- Сыда непэ мыщ къехъулIагъэр? - Тембот цIыкIуцIыкIоу Азмэт еупчIыгъ.
- СшIэрэп, зыгорэм егъэгумэкIыкIэ сэгугъэ.- Азмэт
къэтэджи, Дамыкъом кIэрыхьагъ.- Шыхэр тIэкIу тедгъэзэкIухьаных тэIо, Шъалихь...
Азмэт къыIорэм Шъалихьэ едэIущтыгъэп. Ащ игупшысэ шымэ ашъхьэпырыкIыти, ядэжь занкIэу кIожьыщтыгъэ. Гъойщаеу Дарихъан зэрэщылъым егъэгумэкIы. Къеузрэ шIагъо зэрэщымыIэри ешIэ, доктор благъэм къариIуагъ. Шъхьауз уц къарити, кIожьын зэхъум Дамыкъом
къеIушъэшъэгъагъ: "Сыд къыоузрэр шъуIоу къаигъэ
шъумышIы, ыгу зэрэжъугъэшIущтым шъупылъ. Дарихъан игупшысэгъу къэсыгъ..."
Бжъэдыгъу кIалэмкIэ емыкIу пшIагъэ ыIуи, Дарихъаны зэрецIэцIэгъагъэмкIэ Шъалихьэ кIэхьажьрэп. ИмыщыкIэгъабэ риIуагъ. Янэ Гощсым мыхъугъэмэ, ахэр римыIоныгъэхэкIи мэхъу. Сыдыгъуа тыр пшъэшъэ Iофмэ
ахахьэу зыхъугъэр. Фаемэ дэкIон, фэмыемэ щысын. Зэрысыр иун. Ежь пшъашъэм иIуагъэу, идэкIогъу къызыскIэ, тэджыни икIын. ЗэкIагъабли, имыщыкIагъэу ыгу
хигъэкIыгъ.
Ащ фэдэ дэдэу Дарихъан фэмыгубжыныгъэкIи
мэхъу Шъалихьэ, ышъхьэ имыкIыщтыгъэ Джамболэт
армырыгъэмэ. Зымафэ Тырку Исмахьилэ къыригъэлъэгъугъэгъэ сурэтыр ары зимышIэжьэу зэзгъэкIокIыгъапэр.
Джамболэт псау, зыщи къытефагъэп. Шыгъачъэ горэм
хэт пIонэу нэтIэфым Iэ щефэшъ щыт. Сыдэу ыпэ къинагъа
мы кIэлэ мыгъор!.. Джары убэлэрэгъмэ къыпщышIыщтыр. Неп-неущ ыIозэ къыхьыгъ, зыдигъэкIуагъэм щымызаохэмэ ышIэрэп... Ежь Iофа, Дарихъан Iофышхо хэфагъэр, Джамболэт икъэбар къэIугъэу зэхихыгъэшъ,
дунаим чIыпIэ щигъотыжьрэп...
ШаIом даплъэу щыт Шъалихьэ ахэр ары игупшысагъэхэр. Мы аужырэ илъэсым, къехъулIагъэр ышIэрэп, нахь
губжыпхэ хъугъэ. Унэм щыдэгущыIэжьынхэ алъэкIрэп.
ГуцэфэшIылэ зэрэхъугъэр арымэ ышIэрэп, нахьыпэм
къызэрэфыщытыгъэхэу цIыфхэр къыфыщымытыжьыхэу
тIэкIу агъэцIыкIу фэдэу къышIошIы. Ащ пае нахьыбэрэ
къахахьэу еублэ. Чылэдэсхэри делэхэп, ари шIэхэу къыдашIагъ. Аущтэу щыт нахь мышIэми, агу Дамыкъом филъыр зыми къызхигъэщрэп.
- Зыгорэ къэпIуагъа? - Дамыкъор игупшысэ зытыриIэтыкIи, Азмэт къеупчIыгъ.
- Чылэ гъунэм шыхэр дэтфынхи, тIэкIу къэдгъэшъхьарыон сIуагъэ.
- Адэ дэгъуба,- Шъалихьэ къыIукIыжьынэу ежьагъэу
къызэтеуцожьыгъ.- Шэхъогъур дэшъуфыхэмэ, къалэм
къолъэтри хьалжъыерэ мыIэрысэрэ къытфащэба,- ахъщэ къырити, къызэрэдэхьагъэм фэдэу шэщ щагум дэкIыжьыгъ.
- Дамыкъом сыгу илъыр къышIагъэм фэд,- Азмэт
ыIуагъ,- къалэм сымыкIо хъущтыгъэп. Нычэпэ сыкъочъын сихьисапыгъ.
Тыгъэр тхышъхьэм къыкъоплъын ригъэжьэгъагъ
Азмэт ишылъэмакъэ къэлэ гъогум зыщытеIукIым.
Непэ фэдэу Азмэт ыгукIэ чэфэу мы илъэсыкIэм къыхэкIыгъэп. Шэу зытесыр быбырэм фэдэми, ыгуи ащ нахь
псынкIэжь. Тамэ къыгокIагъэу кIымафэм иаужрэ мазэ
ошъогум чIэбыбэ. Орэд къыIомэ шIоигъу. Къыхедзэ. Зэ
илъыгъо зычъэкIэ, пцIэгъоплъыр зэтыреIажэшъ, мэзыбгъоу джыри джэшъуабзэм готэу цIыкIу-цIыкIоу макIо.
Ежь Азмэт фэдэу шэу зытесыри чэфы, шхоIум егъузэ
кIэкIорыкIы. ЧыжьэкIэ зэбгъурытхэу къушъхьэ шыгуфхэр
ошъогу нэзым щырекIокIых. Дунаир чъыIэп, фабэп,
жьыбгъи щыIэп.
Азмэт ыгу къалэм быбыгъахэу къечъыхьэшъ дэт. МэфипшIым къехъугъ къалэм зыщымыIагъэр. КIоми, чэщырэ ары нахьыбэрэ зыкIорэр.
Дамыкъо Шъалихьэ шэн гъэшIэгъон къыублагъ. Тачанкэм гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу итIысхьажьрэп.
ГъушъапIэм зэрэчIэгъэуцожьыгъ.
Къалэм къикIыжь къэсми, Дамыкъор нахь чэфынчъэ
мэхъу. Нахьыбэрэ хэщэтыкIэу Азмэт зэхехы. ИнэкIушъхьаплъыгъи мэкIуасэ. КъыгурэIо иIофхэр хьэрэ-къурэ зэрэхъухэрэр, еIо Азмэт. Мыделэмэ, къыгурыIон фае. Зыгорэм емыгуцафэрэмэ, гъэрекIо бжыхьэ тыжьын джэмышххэу пхъонтэжъые дизэу къыщэфыгъагъэхэм сыд
ребгъэшIэщтыр? МэIэтхъо-лъатхъо. КъышIуиушъэфыщтыгъэми, дышъэ бгырыпх къумыкъулIым зэрэригъэшIыгъагъэри кIэкIишIыкIыгъ. Ежь Дамыкъом ныбжьи
къыриIощтыгъэп, бгырыпхыр фэзышIырэ лIым дэжь
тачанкэмкIэ Iутхэу яшъэожъыеу ригъэтIысхьэгъагъэм
къыримыIогъагъэмэ. Ари ышIошъ мыхъуныгъэкIи мэхъу
дышъэ бгырыпхыпсыр хъэдэнэу зыкIоцIылъым къыкIоцIыщэу ынитIукIэ ымылъэгъугъагъэмэ. Джы изакъоу
макIошъ, алахьэм ешI, къалэм дэлъым анахьышIухэр
зэреугъоилIэх.
Ащи къыщыуцурэп Дамыкъор. Ар къезыIуагъэр
Максим. ЫшъхьэкIэ къызэригъэгъоти, Максимэ ахъщэ
чIыфэ уфаемэ остын, хэт ышIэрэ шъуишIуагъэ горэ
къысэкIыжьынкIи мэхъу риIуагъэти, мыдырэхэри зэхэупчIыхьажьхи, Iашэ къыращэфынэу къыIахыгъ.
Къалэм нэсынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу Дамыкъом
иIофхэм ахэкIи, къыздизыгъэр Азмэт ымышIэу Асыет
ынэгу къыкIэуцуагъ. Тембот шIу ылъэгъугъэ пшъашъэр
Азмэти ыгу зыкIырихьрэр ышIэрэп. Гум къызыкIрэм,
нэшIукIэ еплъы. Ыгу зыкIырихьрэр ымышIэ фэдэу зишIыщтыгъэми, АзмэткIэ нэфагъэ ащ фэдэу Асыет зыкIыфыщытыгъэр. Ау игугъу Тембот фишIыщтыгъэп. Фэягъэп
джыри ыгу зэ къыгъэбырысырыжьынэу. Асыет зэрэбзылъфыгъэ лъэпэлъагэр ары умыIощтыгъэмэ, ынэпкъ

--- Page 560 ---

зэхэлъыкIэ, игущыIакIэ, зэрэщхыщтыгъэм нэс шIу ылъэгъущтыгъэ пшъашъэу ныбжьи щымыгъупшэжьыщтым
фэдабэ хелъагъо. ЗэрэIоплъэу ыгу къегъэкIы. Зын къымылъфыгъэ Iоу пшIэщтхэп. Гъунэгъу чылэм джы ар зыщынысэр илъэсипшI хъугъэ. Ащ фэдизым зыгорэкIи теплъагъэп. КIэлэжъхэм зыщахьыщт пчыхьэм зэрилъэгъугъагъ ныIэп.
Къалэм зэрэдахьэу Азмэт хьалжъыий мыIэрыси пымылъэу Максимэ къызэригъотыщтым ыуж ихьагъ шъхьакIэ, ылъэгъурэр зэкIэ шIогъэшIэгъон. БэшIагъэ моущтэу
къалэм цIыфхэр щыжъотэу къызыхэмыкIыжьыгъэр.
Гъогу урамыгъэкIожьэу урамымэ цIыфхэр атиз. ЦIыкIуи
ини мэгушIо. Орэдхэр къызфаIори ышIэрэп. Сыда мыщ
къыдэхъухьагъэр? Урысмэ ямэфэкI ыIонышъ, джыри
Пасхэр чыжьэ. Загъэпсэфынэу урамымэ къатехьагъэх
ыIонти, непэ тхьаумафэп. ЕтIани тхьаумафэрэ мыщ фэдиз къытехьэуи ылъэгъугъэп. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр цIыфхэр зэфэдэу зэрэчэфхэрэр ары. Азмэт закъу
зышъхьэ къахэцэцэу гъогубгъум рыкIорэр. Хъунэп,
сяупчIын мыхэмэ зиIорэм, зы бзылъфыгъэ горэ къеджэ:
- Ей, черкес, сыда узфэмычэфыр, Николашэ уфэшъыгъуа?
Азмэт зэхихырэр шIогъэшIэгъонэу шхомлакIэр къыкъудыий ымышIахэу ылъэдакъэхэр шы ныбэм зынэсхэм,
кIэщыщыкIызэ пцIэгъоплъым зандэу зиIэтыгъ.
Непэ фэдэ мафэм Максим унэм ибгъотэна, зи исэп.
Ишъузырэ ежьырырэ пчэдыжь зэрэдэкIыгъэх къызыраIом, зыфаIофытагъэр къымыгъэцакIэу хэгъэгум игушIуагъо къэбар къыхьи, Адыгэхьаблэ къэкIожьыгъ.
Азмэт чылэм къызэрэдэхьажьэу Дамыкъомэ адэжь
мыкIоу тучанымкIэ ыгъэзагъ. Зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу
мачъэ.
Шылъэмакъэр апэ дэдэ зэхэзыхрэр Дамыкъо Шъалихьэу чэу пакIэм дэжь щытыр ары:
- ЗэкIокIыгъа сэIо мы делэр!
Шъэрыбэ Азмэт щытмэ къареIо:
- Пачъыхьэр тырадзыгъ!..
Щытхэр зэрэгъэбырысырых. АIори зэхэпхыжьырэп.
- Субхьан Алахь!..- зы лIыжъ цIыкIу горэм зиутIыIуи,
ахэкIошъыжьыгъ.

--- Page 561 ---

- Ащ нахьрэ лъапсэ пачъыхьэм имыIэу щыта? -
лIыжъэу IукIыжьыгъэм нэмыкI гори ыуж ихьагъ.
- ИIагъэмэ тырадзыныеп,- Унэрыт Къымчэрые
бэщыпэкIэ еIункIи, мыжъоу щылъыр чэу лъапсэм кIэридзагъ.- Азмэт зыгорэ ымышIэу щытэпщтын, баIомэ ащыщэп. Моу къаштэ, Исмахьил, тутын. О уиер нахь хэфэIон
фае.
- Тырадзыгъэмэ, тырадзыгъ. Сыд фэтшIэн, пачъыхьанчъэу тыкъэнэнэп,- Дамыкъом къыIуи, щымытыжьышъоу ядэжь кIожьмэ шIоигъоу хъугъэ. Къымчэрые лулэм тутын зэрэриубэрэр ыгу тефэщтыгъэп.
Заулэ зытешIэм, щытыгъэха-щымытыгъэха пIонэу чэу
пакIэм дэжь лIы купыр щызэхэтыжьыгъэп. Хэти кIэушъыкIзэ, ядэжь мэкIожьы. Ахэмэ Унэрыт Къымчэрыий Тырку
Исмахьили ахэт. Дамыкъор ары Iоу умышIэжьынэу адырэ урамыбгъум рэкIожьы.
Къэбарыр зэритэкъокIэу Шъарыбэ Азмэт ишылъэмакъэ чылапшъэмкIэ къыщэIу.
Къэбарыр а сыхьатым чылэм щызэлъашIагъ. Унэрыхьэ-унэрыкIэу чылэм къыщекIокIызэ, ечэндхэм адэжь тучан пчъэIоу зыIукIыгъагъэм къыIухьажьыгъ. Нахьыбэу
къыщызэрэугъоищтыгъэхэр къэбарым ишъыпкъапIэ
зымышIэщтыгъэхэу Iор-IотэжькIэ зэхэзыхыгъэхэр арых.
КъекIолIагъэмэ анахьыбэм пачъыхьагъур зэрэщымыIэжьыр ашIошъ хъущтыгъэп. Уахътэр кIо къэсми, цIыфхэр
нахьыбэу къэзэрэугъоих. Пачъыхьэм игугъу нэмыкI ажэ
дэлъэп. Шъхьадж ихьаблэкIэ куп-купэу зэхэтых.
- Ары пачъыхьэм зыгорэ епшIэн плъэкIын,- ыжакIэ
хэIэбэжьызэ, Хьанэшъу ялIыжъ щытхэм афидэрэп.- Ащ
дзэу иIэр зыфэдизыр шъошIа? ШъушIэрэп. ШъумышIэмэ,
шъосIон, мацIэм фэдиз. Ары ахэмэ уатекIон!..
- МацIэм фэдизмэ тэ щыпшIэра, плъапэ чылэм ныбжьи дэмыдзыгъэу? - щытымэ ащыщ горэ къэупчIэ.
- Слъапэ дэсымыдзыгъэмэ, тхьакIумэ сиIэба?
- Олахьэ сымышIэ пачъыхьэ тимыIэу тызэрэщыIэщтыр,- нэмыкI гори хьылъэу хэщэтыкIы.
- ТыщыIэн тызэрэщыIагъэу, нахьышIоу тыщымыIэмэ,- Хьаджислъам тыгъокIожъыр илулэ кIэшъоу чэу
лъапсэм кIэрыс,- пачъыхьэ зимыIэ къэралыгъо Iаджи дунаим тет, тэ тшIэрэп нахь.

--- Page 562 ---

- Ары шъыу! - зи къэзымыIуахэу щытыгъэ Мэраукъоми закъыхесэ.
Тучан пчъэIупэм дэжь къыщызэрэугъоигъэмэ Дамыкъо Шъалихьэ ахэтыгъэп. Къэбарыр зэрэзэхихыгъэм
лъыпытэу шэси, къалэм зэрэкIуагъэу къэт. Къэбарыр къэзыхьыгъэ Шъарыбэ Азмэти къэлъагъощтыгъэп. Джыры
ныIэп къызэрэугъоигъэмэ ар къызашIагъэр.
- Тэ щыIа Азмэт дэгу?
- Модэ кIалэ горэ орэкIуи, къерэщ.
- КъытерэIу ышъхьэкIэ зэхихыгъэр.
- ПцIы еусымэ шIэ?
- Азмэт пцIы ыусыщтэп.
- Сыда къызкIытхэмыхьэрэр?
- Дамыкъом щэщынэмэ шIэ?..
Джаущтэу зэфадз-къызэфадзыжьи, лъагъакIуи,
Шъарыбэ Азмэт къарагъэщагъ. ЛIымэ апашъхьэ къиуцуи, непэ къалэм щилъэгъугъи щызэхихыгъи, зи химыгъэзэу, къариIуагъ. ИгущыIэ къыух зэхъум, джыри зэ къыкIиIотыкIыжьыгъ:
- О куп, шъушIошъ жъугъэхъу пачъыхьэр зэрэтемытыжьыр. Апэрэ бжьэу ар тпшъэ дэтыдзыгъ, шъугушIох!..
Чылэ старшинам ыIощтыри ышIэщтыри ымышIэжьэу
Азмэт къыIорэм едэIу. Загъорэ цIыфымэ яплъы шъхьакIэ,
ахэри ягуапэу мэдаIох. Сыдэу Дамыкъо Шъалихьэ бэрэ
къалэм къэтыра еIо. КъэкIожьымэ еIошъ, псырыкI урамымкIэ маплъэ. Азмэт къыIорэми зыхигъэнрэп.
- Дунаим зыкъызэблихъоу регъажьэ, джащ фэдэу
шъуищыIакIи шIукIэ зыкъызэблихъущт,- Азмэт мыгумэкIыхэу купым ыпашъхьэ ит, уеплъыгъэкIи Дамыкъо Шъалихьэ ичыр Iоу пшIэжьынэп къэгущыIэрэр.- Сэ сшъхьэкIэ
сэгушIо пачъыхьэр зэрэтырадзыгъэмкIэ, чырэкIо-лэжьакIомэ ягушIуагъуи ащ къыкIэлъыкIощт. Икъун шъутхы зыгорэм фэшъууфэзэ къызэрэшъухьырэр!
- Шъарыбэр, зэ зыгъэбыяу. Бащэ къэоIо,- старшинар пчэгум къекIуатэ,- имыщыкIагъэмэ уанэсы. Хэта
пачъыхьэм укъытегущыIэнэу Iизын къыозытыгъэр? - ымакъэ ыгъэлъэшызэ, исэшхо ыбгъукIэ редзэкIы.- Ащ фэдэ
къэбар тэ джыри тшIэгорэп.
- УмышIэмэ, пшIагъэба,- Хьаджислъам къыхэджыкIы,- тэщ нахьи унахь Iуша о? Икъунба цIыфмэ апшъэ удаозэ къызэрэпхьыгъэр?

--- Page 563 ---

- Ужэ зэтелъхь, ощ фэдэп къагъэгущыIэрэр,- старшинар къилъыгъ,- Сыбыр узэрясымыгъэфыгъэмкIэ
гушIо!..
- Сэра ябгъэфыщтыгъэр? - Хьаджислъам тутын стафэу илулэ илъыр мыгумэкIыхэу ритэкъузэ, старшинам
дэжькIэ ежьэ.- Зэ къэIожьэлъ а къэпIуагъэр, пачъыхьэ
Iумэт, олахьэ уи Дамыкъуи, ори шъуипачъыхьажъи
къышъукIыгъужьэу сапэу шъукIэзгъэкIыным! - Игъончэдж джыбэшхо лулэр релъхьажьэу ыIозэ, кIэрахъор
къырилъэшъугъ.
Ар зилъэгъукIэ, старшинар мащтэшъ, Азмэт ыкъогъу
зыкъуедзэ:
- Нэхашэ ышIэрэп мы делэжъым!..
- Ыуж икI, Хьаджислъам...- Азмэт лIым ыпэкIэ къэуцу.
Ардэдэм Хьаджислъам зыкъешIэжьышъ, къызэтеуцо. Къызэрэрихыгъэм фэдэу кIэрахъор джыбэм релъхьажьышъ, лулэр къырехыжьы. Зи ымыIоу тутыныр реубэ. ЗыхигъанэкIэ, зэ-тIо екъудыишъ, Iугъор къыжэдэутысыкIэу мэкIожьышъ, къызкIэрыпшыгъэ чэу лъапсэм
кIэрэтIысхьажьы.
Хьаджислъамрэ старшинамрэ зэрэзэфилъыгъэхэм
пае къамыгъанэу ечэнд нэмазыр къэблэгъэфэ тучаным
дэжь лIыхэр щызэхэтыгъэх. БэшIагъэ Азмэти ахэкIыжьи,
шымэ Iус аритынэу шэщым зыкIожьыгъэр.
Ошъочапэр къызэрэзэхэуагъэм лъыпытэу азэнаджэр Адагэхьаблэ къышъхьащытэджагъ. Зырызэу,
тIурытIоу лIыхэр мэщытым екIух. Дэгъэ остыгъэ нэшъухэр мокIэ-мыкIэ къыщыхагъанэх.
Унэрыт Къымчэрые амдэз ыштэгъахэу ежэ шъхьакIэ,
къэмылъэгъуахэрэр Тырку Исмахьил.
- Нычхьапэ сыда мыщ къехъулIагъэр,- еIошъ, Къымчэрые мэцIацIэ,- тучанымкIи щыIагъэп.
- Гъойщаеми пшIэрэп, лIыжъ? - Кулаци егъапэ Исмахьилэ икъемыжьакIэ.
- Ныпчэдыжь псау-таоу тызэбгъодэкIыжьыгъ, сшIэрэп пачъыхьэр зэрэтырадзыгъэм ымыгъэсымэджагъэмэ,- Къымчэрые тIысыжьи, дэхэкIаерэ ежагъ, ау къакIощтыгъэп. ТIэкIу тыригъашIи, етIанэ къыIуагъ.- Сизакъоу
мэщытым, ныо, сэри сымыкIошъущт, нэмаз унэм щысшIын.

--- Page 564 ---

- Дэгъу, лIыжъ, дэгъу, нычхьапэризэ умыкIоми хъун.
- СыкIогъагъэмэ къэбар Iаджи къыщызэхэсхыщтыгъэ.- Къымчэрые къэтэджы,- кIо хъун, о уиIуагъэу,
нычхьапэризэ сымыкIоми. Неущ, неущмыкI къэбарыкIэхэр къызежьэщтхэр. Сэ сызфэягъэр Дамыкъом ынэгу
сыкIэплъэнэу арыгъэ. Непэ къалэм чъагъэ аIуагъ.
Нэмаз ышIи, Къымчэрые нэмазлыкъыр дэпкъым
пилъэжьыгъэ къодыеу къукъукъу-щыкъукъу рагъаIоу
Исмахьилэрэ Хьанифэрэ унэм къихьагъэх. Шъо бгырыпхыкIэ Исмахьилэ ыбг зэпыпхыкIыгъ, кIэрахъоу гошIагъэр
къыгопIыикIы, тэмэпкъым шхончыжъ горэ едзэкIыгъ.
Илъэсым зэ-тIо зыщилъэрэ пэIошхори щыгъ, ищазымитIури шIуцIэ-шIуцIэхэу къыщэщы. Хьанифи ышъхьэ кIыхьэкIэ
лIыжъым къышъхьэпырэплъышъ, ишалышхо къехъухыгъэу ыкIыб дэт.
- Тхьа къысауи, Тырку ялIыжъ, сыда мы бголъыхэр? -
Кулацэ щтагъэу къэупчIэ.
- Адэ, Унэрытыр, ущыси о? - Исмахьилэ пчъаблэм
къыгомыкIэу Кулацэ къызэрэупчIагъэми пымылъэу
Къымчэрые къыфедзы.
- Сыд тшIэн тыщымысэу,- щхыщтмэ ымышIэу ишъэогъу Къымчэрые къызэпеплъыхьэ.
- ПIэ зэтедзагъэу ныом ыкъогъу укъосэу джырэ фэдэ
дунае ущыс хъуна, тыкIощтба Дамыкъомэ адэжь?
- Сыд пIони?
- Дамыкъом имылъку уипкIэнтIэпс хэлъба?
- Хэлъ къодыеп, хэлъыщэ нахь.
- Хэлъмэ, некIо. Пщыгъупшэжьыгъа Максимэ къыIогъагъэр, лэжьакIомэ хабзэр къызыдахыкIэ, баймэ ямылъку
къафанэ ыIогъагъи. НекIо, ары нахь, зэрапхъони, тыхэныщт.
- О сыда, Хьаниф, узыпылъыр адэ?
- Сизакъоу мы дунай Iаем унэм сибгъэсыщта. Пачъыхьэ тиIэжьэп сыдэп,- лIыжъым ыкъогъу Хьанифэ къыкъокIоты.- Шъо мыкIэ шъущыс шъуIозэ, Дамыкъом шыхэр
рифыжьэнэу зегъэхьазыры. Шъунэ къаплъэу чылэм дежъугъэфыщтха?
- Тыдэ зыдифыщтыр? - Къымчэрые къэтэджы.
- СшIэрэп,- псынкIэу Хьанифэ къеIо,- плъэгъугъэу
пIуагъэба.

--- Page 565 ---

- Олахьэ зы лъэбэкъу чылэм димыдзын! - Къымчэрые къэгубжы.- Къаштэ, ныо, сикъами, сикIэрахъуи,-
ежьыр мэIабэшъ, дэпкъым пылъэгъэ шхончыжъэу бжыхьэрэ Iахъо зыдихьыщтыгъэр къыпехы.- НекIо, Исмахьил.
- А лIыжъ, тхьар осэгъэлъэIу, шъузфэсакъыжь,-
Кулацэ мэгуIэ,- Темботи унаIэ тегъэт.
- ШъукъэмыгумэкI шъо,- Исмахьилэ къызэреIокIы.
- Шъудыижьэу шъущымыт, лIыжъ,- Хьанифэ
акIэлъэджэ.- А Кулац, тэри тыгъакIоба, шыкIэ гъощагъэ
горэ къытэолIэщтыми пшIэрэп.
- А Iух адэ, Хьаниф. Ащ сымыкIуагъэри, унэм сисышъугъот.
- А делэ, уашхыщта? Мы кIогъитIум сицыхьэ ателъэпышъ ары. А-енасын, Дамыкъом исэрмай пэIошхо
силIыжъ щыгъэу слъэгъугъагъот. Икъун Дамыкъожъыр
зэрэкIэдэхыкIыгъэр, ащ егъашIэм техъуапсэзэ къэтэхьы.
УкIонышъ, яныожъ гъугъэ зыхэлъ тахътэм къыхэбдзынкIэ фэдэ щыIэп.
- Тхьэм щыщын, Хьаниф, ныо сымэджэжъым ар
епшIэ хъуна? - Кулацэ зэхихрэм ыгучIэ рехы.
- Зи езгъэIонэп, ышъхьацышъо сыубытыни къыхэсыдзын. Сыпшъэшъэжъыеу сыряIофтабгэ зэхъум, а
джынэузыжъым шъхьац къыстыринэгъагъэп, къызэмыпIэскIугъэ чIыпIэ скIышъо иIэжьыгъэп.
- Боу жъалымыгъэу къаIотэжьы...
- КъаIожьрэм сыда узэрэпылъыр о, сэ сIорэр пшIошъ
гъэхъу. Сыгу лъыпцIагъэ дигъэуцуагъэп умыIо!..
- Тхьэм ыгъэкIуагъэп,- Кулацэ ыIэхэр ыбгъэ щызэблэдзыгъэхэу хьакум кIэрыт.
- Себгыгъэти, тефагъ,- Хьанифэ ынэкIу кIыхьэ нахь
кIыхьэ хъугъэ фэдэу Кулацэ къышIошIы.- ЛIыжъыр ары
мыхъугъэмэ, сычъэн сихьисапыгъ. Сэ сизакъоп, Кулац,
умыгумэкI, къыфэчъэн Iаджи чылэм къыдэкIыщт. Мы
лIыжъитIоу кIуагъэмэ зыгорэ къафэшIэшъуна шъуIуа?
Къымчэрыерэ Исмахьилэрэ лъэубабэхэу псыIушъомкIэ рекIокIыхи, чэу къэгъэзэгъум зыкъокIыхэм,
пчыхьэрэ фэмыдэу Дамыкъо Шъалихьэ ишэщ щагу нэфынаеу алъэгъугъ.
- ОсIуагъэба сэ зыгорэ зэрэщыIэр,- Исмахьилэ икIо
ригъэхъугъ.
Шэщым зынэсыхэм, зэрэгугъагъэхэу цIыфыбэ дэтэу
къычIэкIыгъэп. Фонархэр аIыгъыхэу нэбгырэ заулэ шэщ

--- Page 566 ---

пчъэIум Iутыгъэх. ЗэкIэми атэмэпкъымэ шхончхэр ядзэкIыгъагъэх. Къымчэрые зэрэплъэу Шъалихьэ къышIэжьыгъ. Адырэ щытыгъэхэри Азмэт,Тембот, Адам, старшинар арыгъэх. АшIэщтыр амышIэу лIыжъитIур къызэтеуцо фэдэу ашIыгъ шъхьакIэ, къызхамыгъэщэу якIолIагъэх. Къымчэрыерэ Исмахьилэрэ яIашэхэр къызэпиплъыхьэзэ, Шъалихьэ къяупчIыгъ:
- Сыд, Унэрытыр, шъууIэшыгъаеу, зыгорэм шъуегъэгумэкIа?
- Шъо шъузгъэгумэкIрэм тимыгъэгумэкIмэ, тызгъэгумэкIрэ шIагъуи щыIэп,- Къымчэрые телъэшъуагъэу
къыIуи, Азмэт дэжькIэ плъагъэ, етIанэ Iофыр зытет шъыпкъэр къызыгурэIом.- ТыкъэкIуагъ Исмахьилэрэ сэрырэ
Азмэтдыхэм тадэкъэрэгъулэнэу, пшIэрэба бзэджэ Iаджи
дунаим тет, нычэпэ къэхъущтыр пшIэщтыгъэмэ...
- Тхьашъуегъэпсэу, Къымчэрый, Исмахьил, мыщ
фэдэу шъукъысфычIэкIыжьын Iоу ныбжьи сшIагъэп, ныбжьи сщыгъупшэнэп. Тэри мыщ тызыфыщытыр джа
къэшъуIогъэ дэдэр ары. Дунэе Iай тызтетыр, дунэе Iай.
Непэ къалэм сыщыIагъэти, гукIодыгъо щыIэп къысаIуагъ.
КъызэраIорэмкIэ, пачъыхьэм ычIыпIэ ихьагъэхэри лIы
шIагъох, зыгорэу тыхъун.
Ащ фэдизым Тырку Исмахьилэ зы гущыIи къыжэдэзыгъэп, ылъакъохэр зэблегъэуцукIхэшъ, щыт. Загъорэ
Къымчэрые фычIэплъы. Хьанифэ ыгу фежъэжъыкIы.
42
Чэщ реным Дамыкъо Шъалихьэ ишхэр къаухъумэхэу лIыжъитIум зэрэрахыгъэм кIэмыкIыжьхэу гъатхэр
кIуи, гъэмафэр къихьагъ. КъяхъулIагъэр ашIошъхьакIоми,
къызхагъэщыщтыгъэп. ЗыгъапцIэхи, зыгъэкIогъагъэхэ
Хьанифэ зи раIуагъэп. Сыд епIоныя? Ежьхэр зэрэхэукъуагъэхэм фэдэу ари хэукъуагъ. Ау а чэщым зэрамыгъэушъхьакIуным фэшI, чъыIэ зэрэлIэгъагъэхэр агу къызыкIыжькIэ, ныоми тIэкIу фыхэцIэцIыкIыщтыгъэх.
Дамыкъо Шъалихьэ а чэщым щегъэжьагъэу лIыжъитIум нэшIукIэ яплъэу регъажьэ. Мыдырэхэмэ зи аIорэп,
къэхъущтым пэплъэх. Хэгъэгур къежъукIы. Мафэ къэс
зы хъугъэ-шIагъэ горэ къалэм къыдэмыхъухьэу къыхэкIрэп. Пачъыхьэр темытыжьми, Дамыкъом иIоф а зытетым тет. Старшинау яIэри зэряI. Зэошхори макIо. Джамболэт икъэбар джыри зэ мыгъатхэ къызэрэIугъ. Гъэмэфэ мэзищыр екIышъ, зы къэбари щыIэп.
Мафэм Азмэт изакъоу шэщ пчъэIупэм щыупхъоу
Iутыгъ. Тембот шэхъогъур тIэкIу тыригъэзекIухьанэу чылэ
гъунэм ыфыгъагъ. Дамыкъо Шъалихьэ ыIэхэр иджыбэ
илъэу шэщыр, шаIор, мэкъу хьандзор къыплъыхьэхи, Азмэт къекIолIэжьыгъ. Зи къыримыIоу заулэрэ щыти,
къеупчIыгъ:
- Азмэт, сыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэжь зэпыт,
сыда тучан пчъэIупэм цIыфмэ апашъхьэ уиуцуагъэу япIощтыгъэр?
- Сыдыгъуа?
- Пачъыхьэм икъэбар къызыохь мафэр ары.
- Ара зыфапIорэр? Къэбарым къыкIэупчIагъэхэти,
ясIотагъ. Ори уахэтыгъэба ащ?
- Сахэтыгъэми, убзэ зыкъитIэтэгъагъ. Сэ сшIэрэп
нахь, сызэрэпщыгугъэу ущытэп о.
- СшIэрэп ныIа укъызэрэсщыгугърэр?
- Делэ зыкъысфэмышI!..- Дамыкъор къэгубжы,
етIанэ ымакъэ нахь фэсакъзэ.- Ащ фэдэхэр пIоу джынэкъэужы зэхэсэмыгъэхыжь.
- Сыд пшIэн, Шъалихь?
Шъалихьэ ынэхэр къыригъэкIотыгъэх, ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхыгъэх. ЕтIанэ зыкъешIэжьышъ, зиIажэзэ,
къыреIо:
- Удэсыгъа-удэмысагъа Iоу удязгъэлъэсыкIын. Джар
сшIэн слъэкIыщт.
- Ыуж икI ащ, Дамыкъор... ЩыIэжьэп а делагъэр,-
тIэкIу тыригъашIи, Азмэт щхыгъэ.- Шэхъогъум сыбгъодэкIэу сыздэкIон щыIэп. Джар зэгъашIэ, Шъалихь,- Азмэт мыгузэжъуахэу хамотыр едыжьы, ышъхьэ къымыIэтэу къыфедзы.- Джырэ дунай ащ фэдэхэр щашIэжьхэрэп, пIорэми фэсакъ, Шъалихь.
- Сэ мыщ тIо-щэ къалэм къикIхи къызылъэкIохэм,
чэткъуртэ тамэу зытесыубгъуагъ. Еплъ джы къызэрэчIэкIыжьыгъэм, ылъэкIымэ, сырикIыкIыщт.
- Ащ укIэупчIэжьа, плъапси дистхъыщт...
- ЦIыфы уашIыгъэшъ ара, шIои лъэпкъ!..- кIэкIэу
къыгъази, Дамыкъор къыIукIыжьыгъ.

--- Page 567 ---

- ТитIо нахь шIоим сыд изэхэф, ари тапэкIэ къэт, Дамыкъор! - лъыджэжьыгъ Азмэти.
Шъалихьэ ытх ифэгъэ гущыIэмэ къызэтырагъэуцо.
Зыгорэ къыIонэу ежьэ шъхьакIэ, къымыIоу ежьэжьы.
Пчыхьэм Шъарыбэ Азмэтрэ Дамыкъо Шъалихьэрэ
зэIукIагъэх. Ау зэфимылъыгъэхэ фэдэу тIуми зашIыгъ. Бэ
зэрамыIоу шымэ яфэIо-фашIэ ехьылIагъэу гущыIэ заулэ
зэфадзи, зэбгъодэкIыжьыгъэх. ЗыIукIыжьыгъэм тIэкIу
тешIагъэу Дамыкъор шэщым къыIухьажьи, Азмэт къеупчIыгъ:
- Максим зэрэзгъотыщтыр сшIэрэп нахь, сыфэягъ.
ЗыгорэкIэ уIукIэмэ, зэрэсилъэгъуныр сфеIу.
- ГъэрекIо бжыхьэ сызэрэтеплъагъ,- сыда шъуIуа
ришIэщтыр ыIуи, Азмэт гукIэ зэупчIыжьыгъ.
- КIо хъугъэ амэ,- Дамыкъом псынкIэу кIилъэшъужьыгъ,- неущ къалэм сыкIощтышъ, зыIузгъэкIэн.
Бжыхьэ жьыбгъэм ымакъэ кIэдэIукIэу Азмэт игукъэкIыжьмэ ахэтэу щылъызэ чэщныкъо хьазыр хъугъэу лъэмакъэ къэIоу зызэхехым, къызыщылъэти, къикIыгъ.
ПчъэIушъхьэм Дамыкъо Шъалихьэ щыIуупIагъ.
- Сэры, Азмэт, сэры,- Дамыкъор зыпыутхыпкIыхьажьызэ къихьагъ.- Чэщыр хэкIотагъэми, сыкъэкIуагъ... Чэщмычъыем сеукIы.
Хьакум орзэ мэшIошхо Азмэт ришIыхьагъ. Дамыкъо
Шъалихьэ пхъэнтIэкIу цIыкIуитIоу унэм итым языр ыгъэкIуати, хьаку лъапсэм кIыбыкIэ кIэрытIысхьагъ. МэшIобыбымрэ жьыбгъэ макъэхэмрэ акIэдэIукIэу Шъалихьэ
щыс. Азмэти ихьаку орзэико щигъэтырэп. Чэщныкъо
хьакIэу къыфэкIуагъэм къыIощтым ежэ.
- Зы мафэ хэгъэкIи, зы сыхьатыкIи,- ошIэ-дэмышIэу
Дамыкъом къыхедзэ,- сыгу уабгъэу къыхэкIыгъэп, Азмэт. Мы бжыхьапэ зэтIогъагъэр арымэ, зыщыгъэгъупшэжь. Угу плъыгъэ зыхъукIэ, Iаджи пIощт.
- Сыда, Шъалихь, ар угу къызкIэбгъэкIыжьрэр, сэри
бэшIагъэ зысщыгъупшэжьыгъэр,- машIом нэкIушъхьаплъ ышIыгъэ Азмэт къэупчIагъ, блэкIыгъэ Iофым
игугъу къызэрэригъэжьэжьыгъэр шIогъэшIэгъонэу.
- Ащ фэдэхэр ащыгъупшэжьхэрэп, къызгурэIо сэ.
Ау мы уищыIакIэ сыкъеплъышъ, пIуагъэмкIэ узгъэмысэрэп. Мы илъэс пшIыкIутфым о къысфэпшIагъэр къысфэпшIагъэу моущтэу узэрэщыIэр емыкIу сшъхьэ фэсэлъэгъужьы. КъасIорэр пшIошъ гъэхъу, зы нэшIошIыгъэ хэлъэп. Сыда узгъапцIэкIэ хэзгъотэщтыр? СIонэп сIуагъэ
шъхьакIэ, зы шы цIыкIу зыфагъэшъуашэрэм уфэдэба о?
Сэугъуае, сызфэугъуаерэр сшIэрэп нахь. Хэта зищыкIагъэр мы къыскIэуугъуаерэр зэкIэ, Азмэт? Дарихъан
сIонышъ, сыд ар, бзыужъыем фэд. Сэры нэмыIэмэ сиIэр
сэлIэжьыфэ сфэхъущт. Сыкъызэхъум, тятэ тхьамыкIэр
зэрэгушIогъагъэр къафэIотэжьрэп, слъапсэ лъызгъэкIотэн сиI ыIуи. Сэ хэта сиIэр? Чъыгыжъ закъоу дунаим сытет. Тыгъэжьра нэкъоежъра, тара тIумэ язэу сизыкIыкIыщтыр? Сэ дунаим сиягъэ зэзгъэкIыгъэ тетэп, цу щыс ныбжьи згъэтэджыгъэп, ори амал иIэмэ, уиягъэ зыми емыгъэкI.
Къызэрэригъэжьагъэм фэдэу Дамыкъо Шъалихьэ
щигъэтыжьыгъ. Хьаку ныбэ плъырым ыкIыб къыгъэфэбагъэти, ынэIу фигъэзагъ. Натрыф гъэтIыпIэгъакIэу Азмэт хьаку гъучIым къытырихыжьыгъэм хэIаби, бжым
имыз дэдэ къыхихыгъ. Зырызэу ыжэ дидзэзэ, зешхыхэм
къэтэджыжьыгъ.
- СыкIожьын сэ амэ...
- Щысба, Шъалихь, джыри чэщыр кIыхьэ.
- Хьау, моу сыгу нахьышIуIо хъугъэ джы...- къыIогъэ
кортым рэукIытэжьы пIонэу Дамыкъор щхыпцIыгъэ.-
Хъун, укъимыкI.
- Шымэ адэжь сыкъэплъэщт,- Азмэт фонарыр
ышти, Шъалихьэ ыуж ихьагъ.
Зэуж итхэу унэм зэрикIыгъэхэм лъыпытэу жьыбгъэ
макIэу къыкIэпщыгъэм бжыхьэ ощхыцэ жъгъэйхэр анэIу
къыкIипхъагъ. Нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъоу шIункIыбз.
ФонарымкIэ фигъэнэфызэ, ыгъэкIотэжьынэу Азмэт дежьагъэти, къыфидагъэп:
- ЦIыкIу-цIыкIоу сыкIожьыщт, шымэ адэжь кIо о.
Лъэбэкъу зытIущ Дамыкъо Шъалихьэ зедзым, шIункIым щыщы хъужьыгъэ. Азмэт фонарым къыпыкIрэ нэфыпсым хэтэу шэщ лъагъом техьагъ.
43
Оелэ мафэхэр текIыхи, ошIушхо хъужьыгъагъэ Адыгэхьаблэ шыуищ къызыдэлъадэм. Бжыхьэ пчэдыжь дахэти, урамым тетыр тетыгъ, яхатэ щыупхъори щыупхъощтыгъэ. ЛIыжъ куп тучан пчъэIупэ тыгъэнапэм щызэхэсыгъэх. Шыуищыр лIыжъмэ къызябгъукIом, тIур блэчъи,
ящэнэрэр къэуцугъ. Ардэдэм лIыжъхэр къэтэджыгъэх.
Шым къепсыхыгъэ лIыр зыщыщымкIэ укIэупчIэжьынэу
щытыгъэп. Максим Токаревыр арыгъэ. Щыт къымыгъанэу аIапэ ыубытызэ, рекIокIыгъ. ЕтIанэ лIыжъ горэм къыIуагъ:
- Къеблагъ, Максим, ухьэкIэ лъапI о.
- Тхьашъуегъэун, сыд жъугъахъэу, шъущыI етIанэ,-
яупчIы, адыгэмэ яшэн ешIэти, къызфэкIуагъэм игугъу шIэх
дэдэу къыригъэжьагъэп.
- Тызэрэплъэгъу, о сыд къэбарэу къытфэпхьыгъ,
уигъусэхэри зыгорэм ыуж итынхэ фае, гузажъохэу блэчъыгъэх?
- Ахэр Шъарыбэ Азмэт дэжь чъагъэх, джыдэдэм
къэкIожьыщтых.
- ГумэкIыгъо щыIа?
- Къэбар гушIуагъо къышъуфэтхьыгъ,- Максимэ
IугушIукIыгъ,- лэжьэкIо-псэуакIомэ хабзэр къыдахыгъ,
гъэпщылIакIохэр щыIэжьхэп, тырадзыгъэх.
Чэу лъапсэм зезгъэгупсэфылIэжьыгъэ лIыжъхэр зы
кIочIэ нэрымылъэгъу горэм къызщиIэтыкIыгъэх пIонэу
къэтэджыгъэх. Купым ибырсыр макъэ адыкIэ апэIудзыгъэ
кIэлакIэхэр къызэрищэлIагъэх. Зыр зым пеоу Максимэ
еупчIых.
- Зэ шъумыгузажъогу,- еIо Максимэ,- цIыфхэр
къызызэрэугъоихэкIэ, зэкIэмэ зэхахэу къышъосIощт.
- Тэ щыIа гъоур? Къыхерэщ чылэр.
Ичылэ дэс цIыф уфагъэхэу зычэщ Шъарыбэ Азмэт
зэгупшысэщтыгъэхэр арых Iоу умышIэнэу къэбар гушIуагъоу зэхахыгъэм зэлъиIэтыгъэхэу зэхэтых. Атамэхэу ренэу рауфэх зэпытыщтыгъэхэр къаIэтыжьхэу рагъажьэ.
НэшIо-гушIоу зэIоплъэх. Хэти игушIуагъо къыготым регъашIэ. Къэхъугъэр ашIэрэпышъ, шъузхэр ячэу кIыбымэ
къадэплъы.
- Гъоур сыда чылэм зыкIыщымыджэрэр?
- ЛъыкIуагъэх раIонэу.
- Ащ изакъокIэ хъущтэп, чылапшъэми чылакIэми
щыджэн фае.
Ардэдэм чылэгу лъэныкъомкIэ гъоум ымакъэ къыщыIугъ.

--- Page 568 ---

- О чыл, сIорэм шъукъедэIу, къэбар гушIуагъо щыI,
лэжьэкIо-псэуакIомэ хабзэр къыдахыгъ, байхэм язэман
икIыгъ. ИшъыпкъапIэ шъушIэ шъушIоигъомэ, джыдэдэм
тучан пчъэIупэм шъукъекIуалI!..
БэмышIэу чылапшъэмкIи, чылакIэмкIи гъоур щыджэу
еублэ. Ар имыкъоу шыу заулэ чылэм хэлъэдагъ. Шылъэмакъэхэр тыдэкIи къыщэIух. Лъэсыр лъэсэу, шыур шыоу
чылэм къызэлъыхэкIых. Гъоум ымакъэ Адыгэхьаблэ
зыщеIэтышъ, бжыхьэ ошъогум чIэбыбэ.
Зэгорэм чылэм гъооу иIагъэ Бырдж ялIыжъыр къызэрэугъоирэмэ ахэплъыхьи, Дамыкъо Шъалихьэ захемылъагъом, ибэщ ышти, зи ымыIоу ахэкIыгъ. Сыдыгъуи
зэрихабзэу, лъэпэрапэмэ елъэкIонзэ, псыIушъо лъэныкъомкIэ, Дамыкъомэ адэжькIэ ыгъэзагъ. Чырбыщ унэшхом нэмысыпэу, чэу къуапэм къыщэуцушъ, бэщыпэм
тесэу джэу регъажьэ:
- О чылэ мафэу, зимафэ мэфишъэ хъун, зиехъулIэныгъэ бэгъонэу, зинасып щымыкIэнэу тхьамыкIэ лъэпкъэу зыIэпкъ-лъэпкъхэр фызыгъэу пIытIыгъэу щыIагъэмэ яхабзэ къихьагъ, бай лъэпкъмэ ятетыгъо икIыгъ. Къэбар гушIуагъор апэ чылэм къыдэзыхьагъэр, зэгорэм
тихьакушIэщтыгъэу Максим. Алахьэм ащ изымафэ мэфишъэ ешI, жэмафэ регъэгущыIыкI. ХэкIрэр хэхъожьэу,
жьым фэдэу къабзэу, псым фэдэу IэшIоу зыфэулэухэрэм ахэт зэпытэу егъашIэм тхьэм щегъаI. ШъукъекIуалI
тучан пчъэIупэм, шъукъекIуалI! О зигъашIэ кIыхьэ хъунэу,
зинэхъой щымыкIэнэу Адыгэхьаблэу чылэ бэрчэт, непэ
уизыурамыпэ тетэу Iупэ мафэкIэ къыпхаджэрэр Бырджмэ ялIыжъэу жъы зэхъум тIысыжьыгъагъэр ары шъхьакIэ,
егъашIэм зыкIэхъопсэу зэжэгъэ къэбарыр къызэIум,
щысыжьышъугъэп. Шъо шъуигъашIи Алахьэм кIыхьэ ешI,
шъукъекIуалI!..
Дамыкъо Шъалихьэ къалмэкъ щай ешъоу щысыти,
гъоум къыIохэрэр зызэхехым, къызщылъэтыгъ. КIом
дыхэтэу исэрмай пэIошхоу егъашIэм Хьанифэ зыкIэхъопсыщтыгъэр къыпхъуати, унэм къикIыгъ.
- Сыд хабз, Бырдж, зигугъу пшIырэр? - Шъалихьэ
якъэлапчъэ къыIумыкIэу адырабгъу урам къуапэм тесым
еджэ.
Бырджым игущыIэ зэпегъэушъ, Дамыкъом къыIорэм едэIу, етIанэ педзэжьышъ, зэкIэми зэхахэу къэупчIагъэм иджэуап ретыжьы:

--- Page 569 ---

- ...Хабзэу зигугъу тшIырэр пшIэ пшIоигъомэ, Дамыкъор, шъуитучан пчъэIупэ екIуалI джыдэдэм,- зэпищымэ чылэр къыгъаджэзэ, Бырджмэ ялIыжъ маджэ,- о
чылэ мафэу зитыгъэ нэф ренэу къепсын, зиIанэ нэхъоир
темыкIын, къэбар гушIуагъор къыозгъэIурэр Бырджмэ
ялIыжъ...
Ибэщ пакIэ зыкIихыжьи, гъоур зыIукIыжьыгъэр дэхэкIае шIагъэми, Дамыкъо Шъалихьэ хэтIагъэ пIонэу якъэлапчъэ дэжь щыт. Ядэжь дэхьажьыщтми, тучанымкIэ кIощтми ышIэрэп. ТIэкIу тешIэ къэсми, ытэмэпкъыхэр пцIэшIо
онтэгъухэу къегъолъэхых. НэтIэбгъумэ лъы стырыр къызэряорэр зэхешIэ. Гъоу макъэр тхьакIумэм икIрэп. Ащ
ымакъэ изакъоп зэхихрэр. Зыр зым пэджэжьэу чылапшъэми чылакIэми гъоумэ амакъэхэр къыщэIух. Шыухэр
одыкIэ-мыдыкIэ къолъадэх, къыкъолъэтыжьых. Зырыз,
тIурытIоу лIыхэр тучанымкIэ макIох. Шъузхэри сыда зыуж
итхэр? Чэунэзмэ закIарадзэзэ, рекIокIых. Сыд бэлахьа мы
чылэм къыдэтэджагъэр, Шъалихьэ еIо. Сыдэу сэ макъэ
къысамыгъэIура? Уфэмые зыхъукIэ, сшъхьэщымыкIыжьыхэу тадэжь мафи чэщи исыщтыгъэ старшинари тэ
хъугъа? КъэбарышIоп ар...
- Сыд куо-хьаушхуа типчъэIупэ Бырджмэ ялIыжъ
къыIуишIыхьагъэр? - къэлэпчъэжъыем къыдэмыкIэу, ныкъоIух ышIи, Сисурэ къэупчIагъ.
- Сэри къызгурыIон слъэкIрэп, зыгорэ мы чылэм
къыдэхъухьэ.
- Дэу зыгорэ къыуамыIора?
- Адэ арыба сэри сIорэр,- Дамыкъом егъэшIагъо.-
Апэ шэщымкIэ сыкIони, сыкъэплъэн. ЗыгорэкIэ къысфаехэ хъумэ, къэгъакIу.
Шэщым шахъомэ ащыщ зи Iуилъэгъуагъэп. Гъоу макъэхэри кIодыжьыгъэх. Зэ чылэр ипчэдыжь рэхьат иуцожьыгъэу къыщэхъу. Ау чылэгумкIэ зыдаIокIэ, ятучан зыдэщыт лъэныкъомкIэ бырсыр макъэхэр къыщэIу. Хъунэп моущтэу сыщэтыкIэ, сахэхьан, еIо. Сашхына мыщ?
Шэщ щагум къыздэкIыжьым, къызкIэуцури ымышIэу къэуцушъ, мыгъэрэ мэкъу хьандзуитIоу джырэблагъэ шъофым
къыращыжьыгъэхэр къызэпеплъыхьэ. ШэIо нэкIышхоу
къэлъагъорэм дэплъэ. Ерэгъэзэжьи, шыхэр шаIом дерэтIупщхь Iоу ыгу мэхъу. Сыда шэщым анэхэр цIыухэу
зыкIычIигъэтыщтхэр? Гум къихьагъэр ышIэнэу ежьэ шъхьакIэ, лъэбэкъуищ ымыдзэу къызэтеуцо. Шэщым чIэрэтых,
зыми ылъэгъунэп, шаIор нэцIабгэ, къегъэзэжьы. ТIэкIу
шIэ къэсми, икIо нахь ригъэхъоу чылэгумкIэ елъэкIоны.
Мы илъэситIум Дамыкъо Шъалихьэ зэнэгуягъэм
IукIагъ. Ыгу имыежь фэдэу зыгорэу къэхъу, ынэхэр къэушIункIы, ылъакъохэр кIэкIыжьхэрэп. Ау щытми зэушъыижьызэ, купышхом ахэхьагъ, зэнкIабзэу Максимэ екIуалIи, Iэпэубыт сэламышхо рихыгъ:
- Сыд къэбар гушIуагъу, Максим, къытфэпхьыгъэр?
- ОркIэ, Шъалихь, къэбар гушIуагъо къэсхьыгъэп.
- Ащ сенэгуягъ сэ,- Дамыкъор щхыпцIыгъэ.- Адэ
сыдэу пшIын, чылэр зэрэхъоу тэри тыхъун... ЗэрэпIорэмкIэ, хэбзакIэ щыI?
- Ухэукъорэп,- Максимэ къыIуи, Шъарыбэ Азмэт
зыфигъэзагъ.- КъызэIух, Азмэт, хэбзакIэ зиIэ лэжьэкIопсэуакIомэ яапэрэ зэIукIэ. УмыукIыт, узщыукIытэн зи
слъэгъурэп. Ощ фэд, Тембот, Адам фэдэх, мо тхьамыкIэ
лэжьэкIо купэу уапашъхьэ итым фэдэх хэбзакIэр зезгъэкIон фаехэр.
Азмэт зыхэтхэм ахэкIоти, тучан дэкIояпIэм теуцуагъ.
ЦIыфэу къызэрэугъоигъэхэр урамым тефэжьхэрэп.
ЛIымэ акIыбкIэ, адыкIэ ахэдзыгъэхэу нахь ныбжьыкIаIохэр
щытых. Адыгэхьаблэ мыщ фэдиз паIо зыщыгъ дэс Iоу
Азмэт джы нэс ышIэщтыгъэп.
- О чыл,- Шъарыбэ Азмэт захаджэм щытхэр къэзэрэгъэплъагъэх,- непэ лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ
яапэрэ зэIукIэ къызэIутэхы. ТхьамыкIэ лъэпкъмэ япащэу
бай лъапсэр кIэзыутыгъэ Лениным ыцIэкIэ Максим Токаревыр къэгущыIэщтышъ, Iизын есэты.
- Сыда Азмэт дэгу шIушIагъэу къолъыр чылэ зэIукIэр
къызэIуихынэу? - къыготы лIым Мэраукъор етIыргугъ.
- Къомылъы мэхъуа, Дамыкъом зэричырэкIуагъэр
арыщтын,- лIы пэ псыгъо нэкIу кIыхьэ цIыкIоу зэриIуагъэр
щхыпцIыгъэ.- Сыд япшIэн, хабзэр яй, плъэгъурэба ар
пшъаго хъужьэу...
- Зэ тыжъугъэдаIу шъыу!..- лIитIум зыгорэ къафэгубжыгъ.
- Мы дэгур большевикын фае,- пэ псыгъо лIы цIыкIум
къызэрэфэгубжырэр къэбарэу римыдзэу ыцэлышъо
тырикъи, джыри щхыпцIыгъэ, етIанэ ежь нэмыкI щымыгъуазэу ыцэлышъхьэ зэригъэшхыгъэ.- ЕмыкIуба Дамыкъо Шъалихьэ щытэу мощ фэдэр чылэм ыпашъхьэ
къыщыбгъэгущыIэныр?
- Тэрэз,- Азмэт дыригъаштэу Къымчэрые къыIуагъ.
- Сэ упчIэ сиI,- Бырджмэ ялIыжъ купмэ къахэкIоты.-
СшIэмэ сшIоигъор мыры: тиапэрэ зэIукIэ сыда Дамыкъом фэдэхэр зыкIыхэтын фаехэр?
- Непэрэ зэIукIэкIэ егъэзыгъэ Iоф зыми фытиIэп,-
Максим Токаревыр тучан дэкIояпIэм къытеуцо,- Дамыкъо Шъалихьэ фэдэхэм яIоф тихабзэ ыIогъах. Непэ
щегъэжьагъэу ари шъощ фэдэу мэхъу, зыгорэм ипкIэнтIэпсыкIэ ыугъоигъэ мылъкур хабзэм Iехы, лэжьэкIопсэуакIомэ аритынэу. Мылъку зыфасIорэм ишэхъогъухэри чIыгоу ыIыгъыхэри хахьэх. Ау ащ къикIрэп шъуечъэнышъ, хэбзэнчъэкIэ тешъухынэу. Ар Дамыкъо Шъалихьи къыгурэрэIу, шъори къызгурыжъугъаIу. Лениныр
зипэщэ большевикхэр зэмыблэжьэу джары зыфэбэнагъэр. ЧIыгум пэмыкI унашъуи щыI, заом ехьылIагъ. Хэгъэгум къезаорэмэ яшIунэу Лениныр яджагъ, ащ нахьыбэ лъыгъэчъэ зао щыIэжьыщтэп.
Максим Токаревыр гущыIэ къызэрыкIохэмкIэ нахь
зэрэзэхашIыкIыщтым пылъэу къэгущыIэ. Загъорэ адыгэ
гущыIэ зырызхэр къыхигъафэхэ зыхъукIэ, къедэIухэрэр
мэщхых. Иурысыбзэ къагурымыIоу къызышIошIыкIэ,
Азмэт ышIэрэмкIэ къафызэредзэкIы. ХэбзакIэу къыдахыгъэм шъхьафитныгъэр лэжьакIомэ къазэрэфихьыгъэр
къыIуи, ипсалъэ къыухыжьыгъ:
- ЛэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэм ылъапсэ зэригъэпытэу шъори шъуихэбзакIэ чылэм щыжъугъэпыт.
А мафэм Адыгэхьаблэ иапэрэ ревком щыхадзыгъ.
Шъарыбэ Азмэт тхьэматэу фашIыгъэр.
Къэбарыр ыхьыжьи Исмахьилэ ядэжь зэкIожьым,
лIыжъыр гущыIэгъу римыгъафэу Хьанифэ къыIуагъ:
- Адэ джары, лIыжъ, Джамболэт дэсыгъэмэ, тхьамэтэгъур Азмэт нагъэсыщтыгъэп.
Исмахьилэ щхыпцIыгъэ.
- А пшIэщтыгъэ Азмэтыр арэу умыгугъ, ныо, непэ
слъэгъугъэр. Къыфалъфыгъэ фэдэу чылэ зэIукIэр зэригъэзекIуагъэ.
- Къыфалъфыгъэмэ, шыуищыр чылэм зыхигъэкIи
заом зегъакIом, сыда ыцIэ зыкIырамыIуагъэр?.. Азмэт

--- Page 570 ---

дэгу ышIэрэр тэтыеми ышIэни... КIэлэ мыгъом икъэбар
щыIэп.
Исмахьилэ зи къымыIоу хэщэтыкIыгъ.
44
Адыгэхьаблэ щагъэуцугъэ хэбзакIэр къыдэзыхыгъэмэ Тырку Джамболэти ащыщ. ТхьамыкIэ лъэпкъмэ пащэ
афэхъугъэ большевикмэ такъоуцощт зыхэтыгъэ дзэм
щаIуи, ясэшхохэр заIэтым, емыхъырэхъышэжьэу ежьми
адиIэтыгъ. Байхэр тырадзыхэу хэбзакIэр загъэуцухэрэм
ядэжь къэкIожьынэу кIэгушIузэ, зэмыжэгъэ Iофыгъохэр
къыкъокIыгъэх. ХэбзакIэм ипыйхэм тыдэкIи ашъхьэ
къыщаIэтэу рагъажьэ. Ахэм IэкIыб хэгъэгухэри къадэIэпыIэх. Аущтэу хэт уитIупщыжьын? Зы заом нэмыкI зао
пэхъожьы. Нахьыпэм нэмыцмэ язаощтыгъэхэмэ, джы
ежь хэгъэгум исхэр зэзэожьых.
Зэ къалэм Максимэ нэIуасэ къыщыфишIыгъагъэмэ
ащыщи игъусэжьэп. Зэо мэшIуаемэ ахэкIодагъэх. Дзэм
ныбджэгъу щыримыIэу щытэп шъхьакIэ, адырэхэр ыгу
къэмыкIын ылъэкIрэп. Ахэр арых большевик дэдагъэхэр,
мэшIокоу чъэрэм ищэрэхъ макъэмэ акIэдэIукIызэ Джамболэт мэгупшысэ, уиныбджэгъунхэкIи афэдэ щыIагъэп.
Ахэр сигъусагъэмэ, тикапитан цIэплъыжъ нэпч сырифыщтыгъэп. ЕсшIагъэр мыры Iоу сшIэрэп, къысщымыхьэу
зы мафэ блэкIрэп. Ашъыу, зыфаер къысерэIу, нэтIэфым
къерэмынэцIи. Сынэ къаплъэу ар зыми сфетышъущтэп.
Ащыгъум сылIэмэ нахьышIу... Сыда Харченко Петрэ
уишъэогъукIэ, цIэплъыр къызшIомыгъанэу ет къысеIо...
Джамболэт ыгу къэкIыжьы инэтIэф зымафэ ынэмэ
къазэрэкIэплъэгъагъэр, зыми семыт къыриIорэм фэдагъ.
Хьалыгъу такъырыр Петро къыфищэий шинелыжъыр зышъхьарыхъогъэ Джамболэт къетIыргугъ:
- Ма, шхы, зы къолыци нэзгъэсыгъэп,- мэщхы къэзэкъ кIалэр.- Сыда къыохъулIагъэр, узчIэлъым учIэпыхьэрэба, ныпчэдыжь нэс укъэгущыIэжьрэп? Зубаров цIэплъыр арымэ, земыгъэгъап,- зыкъыфещэишъ, къеIушъашъэ,- плъэгъун заом тызэрэIухьэу апэрэ щэм зыIуимыхрэм. Ащ фэдэ делэхэр щэмэ якIасэх. КъэпшIэжьрэба Таракановым рашIэгъагъэр?

--- Page 571 ---

ГъэрекIопагъ ар зыхъугъагъэр. Фэдэ цIыф ымылъэгъугъэу Таракановыр дзэкIолIмэ афэжъалымыгъ. Ежь
тхьабылыц зыфаIорэм фэдэу тутынэу ыIэхъомбитIу дэгъэнэгъэ зэпытым гъожьыбзэ ышIыжьыгъэу лIы гъугъэ
цIыкIоу щытыгъ. Зы дзэкIолI цыхьэ фимышIэу, зэряхъонырэм имызакъоу къамыщышъо ришIыхьэщтыгъэх. Къамыщыр къыпхъуатэ къэсми, икIэрэхъожъи къыдырипхъотыщтыгъэ. КъызыпфэгубжыкIэ, ушхэу ущысыми,
лъакъокIэ къеонти, пшхырэр рикIутыщтыгъэ. Джаущтэу
дзэкIолIхэр егъэщынэ ыIозэ, заом иапэрэ Iухьагъу сэшхо
къихыгъо имыфэзэ, зэрэхъугъэри амышIэу, къаукIыгъ.
Зылъэгъугъэмэ къызэраIожьрэмкIэ, ыуж итхэу чъэхэрэмэ ащыщ еуагъэу ары. Щэр ытх зефэм зыкъызэригъэзэкIи, къызэплъэкIыжьыгъэу аIо. Ау зи пылъыгъэп. Лъэрыгъым ылъэкъо лъэныкъо илъэу шы щтагъэм къырилъэшъокIи, умышIэжьынэу ышъхьэ зэхикъутагъэу агъэтIылъыжьыгъ.
- Зубаровымрэ Таракановымрэ сыдым зэфихьыхэра? - Джамболэт хьалыгъум ецакъэзэ къыIуагъ.- Зубаровыр цIыфыба, Таракановым елъытыгъэмэ.
- ЦIыфмэ пшIэщт сиш зэрэстырихыгъэм фэдэу оуери
птырихымэ.
- Оуер белэ офицерэу зышъхьэ пыбгъэлъэтыгъэм
иягъ. Сэ синэтIэф тичылэ къыщысатыгъэу илъэсищ хъугъэшъ, сырэзао. ОшIа ащ укIыпIэ Iаджми сыкъызэрахихыжьыгъэр, сыкъызауIэм, ары мыхъугъэмэ шъофым сикIодэжьыни. Ащ тадэжь сырыкIожьын фае сэ. Армырымэ, тичылэмэ сыд къысаIощтыр?..
- Упсаоу укIожьымэ, къыпфэгушIощтых.
- Шыр къябгъэукIи, лъэсэу укъэкIожьыгъ къызэрязгъэIощтэп. А делэ, къызгурыгъаIоба, мы чысэр зэрэуем
фэдэу нэтIэфыри сые... Таущтэу сIихын ылъэкIына?.. Стырихынэп, стырерэх амэ зэ!..
Щэрэхъыхэр зэригъэшхыхэу ошIэ-дэмышIэу мэшIокур къэуцугъ, шхончыо макъэхэр къэIухэу аублэ. Къэхъугъэр амышIэу красноармейцэхэр вагонмэ къарэпкIых, щэрэхъ лъапсэмэ закIэрадзэшъ, гъогунэпцэ къогъум къыкъоукIхэрэ пыйхэм яох. Вагонмэ арышIыхьагъэ
шыхэм омакъэхэр зызэхахыкIэ, щыщын рагъажьэ. Шыхэр красноармейцэхэр зэмыжэгъэхэ гумэкIым хэтхэзэ,

--- Page 572 ---

омакъэхэр нахь макIэ зыщыхъурэм, Зубаровым ымакъэ
Джамболэт зэхехы:
- ПсынкIэу шыхэр вагонмэ къарышъущых, мэзым хашъущэх!.. Ащ нахьэу мэшIокур кIон ылъэкIыщтэп, гъогур зэпкъырахыгъ.
Красноармейцэхэр мэшIокум ебэнхи, нэрэ-Iэрэ азыфагу къаунэкIыгъ. МэшIокур рельсэ къутагъэм къытырани, дзэр мэзым хэхьагъ. Зыдыхэт чIыпIэр зыми ышIэщтыгъэп, Iэгъо-благъом зы чыли ралъагъорэп. ЗэкIэмэ
анахь гъэшIэгъоныр пыеу къапэгъокIыгъэр зыдэхъугъэр
зэрамышIэрэр ары. Лыешхо къаримыхэу къазэрэпэгъокIыгъэм нахьи нахь псынкIэу кIодыжьыгъэ. Зы красноармейцэ закъу ныIэп къауIагъэр. Ари уIэгъэшхуагъэп. ТхьакIумакIэр щэм пилыгъукIыгъэти, ежь красноармейцэхэри щхыщтыгъэх, зылъэгъухэрэми агъэшIагъощтыгъэ.
- Iофыр тыздэщыIэр зэрэтымышIэрэр ары,- Джамболэт гумэкIэу Петро риIуагъ.- Мэзым нахьи, шъофым
титыгъэмэ, нахьышIугъ.
- Ащ сэ сигъапэрэп, ерэгъап Зубаров цIэплъыр.
Мэзыр дэгъу, мыхъуми узыкъосын чъыг хэбгъотэщт.
- Шыхэр? - Джамболэт иш Iэ щифэу.- Мыхэри чъыг
къогъум акъобгъэсыщтха?..
ШыуипшIэу разведкэ агъэкIощтым Джамболэти Петроуи ахэфагъэх. ЗыдэкIощтхэр амышIэу щынэгъуапIэ зэритхэ пэтхэзэ, плъакIо зэрагъакIохэрэр Джамболэт нахь
игопагъ. Шъофым зифэрэм, мыхъу зыщыхъужьрэм,
ицыхьэ нэтIэфым телъ. Боу чIыпэ къин Iаджми къарихыжьыгъ. КъыфишIагъэм джыри щигъэкIэжьынэп.
Гъэмэфэ тыгъэр ошъогум къихьэщтыгъэ къодый
шыуипшIыр гъогум зытехьэм. Мэзым хэкIынхэ зэхъум,
шыу тIурытIу-щырыщэу загощи, мэшIоку гъогум зэпырыкIыхэмэ зэIукIэжьынхэу зэзэгъыгъэх. ШыуипшIыр
зызэIокIэжьхэм, тхышъхьэ ох горэм дэуцохи, даIохэу
сыхьатныкъо фэдиз дэтыгъэх. Гуцафэ зыфэпшIын зэхахыщтыгъэп.
Дунаим зао темыт фэдэу тыдэкIи щырэхьат. Бгъэжъ
закъоу зытэмитIу ушхугъэу ошъогум итыр гупсэфэу мэхьарзэ, тэмитIур зэтыридзэнышъ, зыкъызыфыридзыхын
зи чIылъэм тырилъагъорэп. Уахътэр кIо къэсми, фабэ
мэхъу. Зы пщэ закъуи огум зэримытым фэдэу губгъор
нэкIы. ЧIыгумрэ ошъогу нэзымрэ зыщызэолIэжьрэр олъэгъу. Сыд шъуIуа ащ ыкIыбкIэ щыIэр? Джащ егупшысэу
Джамболэт кIозэ, шыухэр къызэтеуцуагъэх. ЗытIэкIурэ
щытхи, джыри шыу тфырытфэу загощыгъ. Джамболэт
зыхэфэгъэ шыуитфыр тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъомкIэ
кIуагъэх.
Шылъэмакъэ къэIугъ. Адырэ тхышъхьэ лъэныкъом
шыу горэ къыкъолъэтыгъ. Щытхэр зелъэгъум, къызэтеуцуи, къэплъагъ. Зигъэчэрэгъуи зыкIеIэжьым, шыуитфри лъежьагъ. Яшхончыо макъэхэр ыуж лъитэджагъэх.
Зэуж итхэу тхышъхьэм зыкъолъэтхэм, чыжьэкIэ къэлъэгъорэ чъыг зэхэтхэм адэжькIэ шыур мэчъэжьы. Джамболэт шым елъэдэкъауи, шхомлакIэр ытIупщыгъ. Жьым
нахьи нахь псынкIэу игъусэмэ апэ ишъыгъ. Чъэм дыхэтэу
къызэреIокIы:
- Шым шъуемыу, сэ сыкIэхьащт!
Къаубытыгъэ шыур фыжьмэ ащыщэу къычIэкIыгъ.
Дэгъоу фэпагъэ. Джамболэт зэкIэмэ анахьэу зэхъуапсэщтыгъэр къаубытыгъэм ыбг шъо бгырыпхэу илъымрэ
кIэрахъоу голъымрэ. Белэ офицерым псынкIэу бгырыпхыр къырихи, кIэрахъори зэрэпылъэу Джамболэт къыфищэигъ. КъыIихи, ежь ымыштэу япащэ ритыгъ.
- Ма, штэ о,- зэритыгъэм къыретыжьы,- оры къэзыубытыгъэр.
Гъэрыр къафи къызэкIожьхэм, шъо бгырыпх шъуамбгъомрэ кIэрахъомрэ игугъу Джамболэт зыми фимышIэу а мэфэ дэдэм ыгъэбылъыгъэх.
Амал иIэу Джамболэт Зубаровым ыпэ зыкъыригъафэрэп. Ары шъхьакIэ, уикомандир дзэм зыщышIобгъэбылъын плъэкIына? Ежь зыхэтхэм закъыхигъэщрэп, шыр
тэ ыхьыщта, ыгъэбылъынэу мастэп, шъо бгырыпхэп.
Шъхьэм бэ къихьэрэр, ащыщэу зэусэщтыр ышIэрэп. Шым
егупшысэ къэсми, чылэм гукIэ къынэсыжьы. Нэгум кIэмыкIырэр Дарихъан. Анахь чIыпIэ къин ифагъэми, игушIуагъу.
ХэбзакIэр къыздахым ыуж щыIакIэу Дарихъан чылэм
щыриIагъэр ышIэщтыгъэп. Дамыкъо Шъалихьэ ичIыгухэри
ишыхэри чылэм ие зэрэхъугъэ шIыкIэр хэт къыриIоныя, ащкIэ
къикIэу зы къэбар щыгъуазэп. Зымафэ ылъэгъугъ мэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэр чIыгу зиIэ баймэ зэрадэзекIохэрэр.
ЛIэшIэгъум къахьыгъэ зэфэмыдэныгъэм агу диубытэгъэ
гухьагужъыр атыракъутэ. Мылъкур зэраIахырэм имызакъоу абзэ тIэтагъэу агу илъыр араIо. Унэм къыращыгъэ

--- Page 573 ---

лIыр кIэзэзэу зелъэгъум Джамболэт гукIэ чылэм зидзыжьи,
Дамыкъо Шъалихьэ егупшысагъ. Мы лIым мэкъумэщышIэхэр зэрыпэгъокIэу Дамыкъоми Адыгэхьаблэ щыпэгъокIынха? Ащыгъум сыдэущтэу Дарихъан хъущт? Муары мыщи
Дарихъан фэдэу, итеплъэкIэ нахьыжъыIу, пхъу иI. ЕтIэфым
нахьи нахь кIыфэу ышъо чъэкIыгъэ. Куахъуи, пхъэIэбжъани,
шхончи, кIэрахъуи зыIыгъ цIыф гуплъыгъэхэу япчъэIупэ щызэхэтхэм агъэщтагъ. Хьау шъыу, мыр дэдэу Дамыкъом
дэзекIонхэп. Зыгорэм шIомылIыкIхэми, чылэу зыдэсым
шIолIыкIыных. Джамболэт цIыкIу-цIыкIоу цIыф къижъукIрэм
апхырыкIоти, хэт ышIэра мохэм ашIэщтыр, ищыкIагъэ хъумэ бзылъфыгъэм нэмыплъ раримыгъэхынэу екIотылIагъ.
Ау шыудзэу зыхэтым ипащэ къызыIохьэм хэбзэнчъэу зи ашIэ
зэрэмыхъущтыр къариIуи, зэбгыригъэкIыжьыгъэх.
Ащ щегъэжьагъ чылэм щыхъурэм Джамболэт ыгъапэу зыхъугъэр. Ежьми макъэ зимыгъэIугъэр мыгъэ кIымафэ щегъэжьагъ. Непэ-неущэу ядэжь кIожьынэу ыIозэ,
зы тхылъыпIэ тхьапи афитхыгъэп. Ежь зыфэягъэр зыми
ымышIэу чылэм дэхьажьынэу арти, ащ ренэу кIэхъопсыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, зэрэгугъагъэу иIофхэр къычIэкIыщтыгъэхэп. Мафэ къэсми заом имашIо зеIэты, нахь цIыфыбэ хэщагъэу мэхъу. Анахьыбэу къязаохэрэр пачъыхьэм фэшъыпкъэу идзэ хэтыгъэ офицерхэр, къэзэкъхэр,
Iэшэ-шъуашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэх. Зыфаер къафашIэу
IэкIыб хэгъэгу пчъагъэхэр къакъотыгъэх.
Зымафэ белогвардейцэхэр зыдафыгъэхэ къутырым
дэтхэу къыздизыгъэр ымышIэу Зубаровыр къыкIэрыхьагъ Джамболэт.
Зубаровыр зэрилъэгъугъэм лъыпытэу Джамболэт
къызщылъэтыгъ шъхьакIэ, къекIолIагъэр къыпымылъэу
чъыг лъапсэм щетIысэхыгъ.
- КъэтIыс, черкес.
- Шымэ адэжь сыкъэплъэщт сэ,- Джамболэт мытIысынэу ушъхьагъу къыгъотыгъ.
- Зи къяхъулIэнэп шымэ, къэтIыс моу.
Джамболэт зи ымыIоу командирым ишIоигъоныгъэ
фишIагъ. Чъыг лъапсэм кIэрымытIысхьэу тIэкIу IукIоти,
Зубаровым пэчIынатIэу тIысыгъэ, плъэмэ шыхэр ылъэгъухэу. Сыда мыщ имурадыр, ыIуагъ Джамболэт. Командирыр тIэкIу ешъуагъэ фэдэу Джамболэт къыщыхъугъ.

--- Page 574 ---

- Сыд бгъахъэхэрэр, черкес? - къеупчIыгъ.
- Згъахъэрэ щыIэп, товарищ командир, шымэ сапэс,- Джамболэт къэтэджынэу ежьагъ.
- Щыс сIуагъэба,- Зубаровым егъэтIысыжьы Джамболэт.- Къэщэн уиIа, черкес?
- Къэщэн шIыгъо симыфэу дзэм сыкъэкIуагъ...
- СшIошъ хъурэп ощ фэдэ кIалэм пшъэшъэ дахэ шIу
ымылъэгъугъэныр. О сыпфэдагъот, черкес. Сыохъуапсэ, мы дунэе пшъашъэр къызэпэзгъачъэщтыгъэ. Тхьэ
щыIэп, щыIагъэмэ, цIыфхэр зэфэмыдэхэу къыгъэхъуныеп. О зэплъи, сэ къысэплъыжь. Хэт сырищыкIагъ сэ, тхьачэт кIэнкIэ нэгу сыхъужьэу? Джары, черкес, услъэгъу
зыкIэмыхъурэр, зэгъашIэ. Сэ схэлъын фэе дэхагъэр о
къыпхэхьагъ.
- УIаеп о... ЗыдэпшIэжьрэп нахь, угохь.
- СымыIаемэ, сиIэягъэ къыосэты,- ошIэ-дэмышIэу
мэщхышъ, къеупчIы.- Мыдэ ар Iофэп, черкешенкэхэр
дахэхэмэ къаIо. А-енасын, джыдэдэм шъуалъэныкъо титыгъот, язгъэлъэгъущтыгъ шъуипшъашъэмэ сидэхагъэ
зыфэдэр. КъыбгурыIуагъа, черкес?
Шым игугъу къызэрэфимышIрэм фэшI, сыд къыриIуагъэми, Джамболэт дунаир иунэягъ. Пылъыгъэп ежь
идэхагъи, мыдырэм иIэягъи. Зубаровыр щэсыфэкIэ,
ришъугъэ тIэкIур кIэкIыжьыгъэщтын, къыIощтымкIэ нахь
зыфэсакъыжьэу еублэ. ТIэкIу зытешIэрэм къэтэджыжьышъ, зыпыутхыпкIыхьажьзэ къеIо:
- О шымэ апэс, черкес. Тэри зыгорэм ыуж зетфэн.
- Товарищ командир, мы бгырыпхыр бэшIагъэ къыостымэ зысшIоигъуагъэр,- кIэрахъор зыпымылъыжь
бгырыпх шъуамбгъор фещэи.
Шъыпкъэр пIощтмэ, апэрэ мафи игухэлъыгъ бгырыпхымрэ кIэрахъомрэ Зубаров цIэплъым ритынэу.
АщкIэ нахь пэблагъэ къызфишIын Джамболэт ыгу хэлъыгъ.
Сыд фэдиз пIуагъэми, былымым къымыубытын щыIэп.
Тырку Джамболэт псэумэ, ащ фэдэ Iаджи ыгъотыжьыщт.
КIэрахъор ригъэгъусэнэу имурадыгъ шъхьакIэ, мызыгъэгум кIэгъожьыгъ. Сыда тIури джыдэдэм римытымэ
мыхъунэу къэхъугъэр. Джыри мэфэ Iаджи къэкIощт. Бгырыпхым ыуж еплъынба зыкъызэрэфишIыщтым.
- Мы бгырыпх дахэр тэ къипхыгъа? - Iихыгъэр зытырилъхьэзэ, Зубаровыр къэупчIагъ.

--- Page 575 ---

- БэшIагъэу сиIагъ.
- УиIагъэмэ, джы сэсые хъугъэ,- ащ нахьи къыримыIоу IукIыжьыгъ.
Джамболэт бгырыпхыр зэрэритыгъэм рыкIэгъожьэу, кIэрахъор зэрэримыгъэгъусагъэм кIэгушIужьэу
IукIыжьрэ лIым кIэлъыплъэу заулэрэ щытыгъ. "Тхьэуегъэпсэу" къызэрэримыIуагъэр арэп, гущыIэ дысыхэу къыдзыгъэхэми апаеп Зубаровыр зэрэцIыф хьадэгъодахэр
Джамболэт къызишIагъэр. Ежь ыIу-ымыIоми, Iаешъ Iае.
ЗэрэцIэплъэу, зэрэтхьачэт кIэнкIэ нэгури Iофыжьэп,
ыIупшIэрэ ыпэрэ изакъоми уагъэщтэн, ынэшхуитIуи хэмытыжьэу. Ащ фэдизыми Джамболэт ыгу Зубаровым егъущтыгъэ нахь фэплъыщтыгъэп.
ТIэкIу зытешIэм зыми пымылъыжьэу Джамболэт
чъыг лъапсэм зыригъэгупсэфыхьажьыгъ. Зубаровыр
зыдэхьэгъэ щагумкIэ ыгу къызэкIыжьым, шъхьэр къыпхъуати, плъагъэ. Урамым зэпырыдзыгъэ унэшхом
бзылъфыгъэ куо макъэ къиIукIэу зэхехы. Бзылъфыгъэ
макъэр къызэрыIукIырэ унэм чъагъэ. Зелъадэм ылъэгъурэр тхьамыкIагъу, Зубаровым икIэрэхъо къихыгъэ ыIыгъэу илъэс тIокI горэ зыныбжь пшъашъэр къогъум къуигъэзыхьагъэу ригъэзыгъ.
Зубаровым ыкIыб зыридзэни, кIэрахъор къыIэкIиутынэу ыгу къилъэдагъ шъхьакIэ, ошIэ-дэмышIэу нэмыкI
хэкIыпIэ Джамболэт къыгъотыгъ:
- Товарищ командир, командармэр къыоджэ!
Чэщ реным Джамболэт ынапIэ ридзыхыгъэп. Тыгъоспчыхьэрэ пшъашъэм егупшысэ. Командирми зи къызэрэримыIуагъэми егъапэ. КъысишIэ шIоигъор къысерэшI,
Джамболэт еIо, сынэ къаплъэу хьакIэ-къокIагъэ пшъашъэм дызэрезгъэхьаныя!.. Мы Iофым зыгорэ хэхъухьагъ, ары нахь есшIагъэр къысфигъэгъущтыгъа?..
Пчэдыжьым къызэтэджыжьыхэм, Джамболэт инэтIэф шымэ ахэмытыжьэу къычIэкIыгъ. Иш зыдэщытыгъэ
чIыпIэм шыгъо горэ ит мэгъуашхэшъ. Джамболэт ышъхьэ къэунэзагъ, ылъакъохэр кIэмыкIыжьэу къэхъугъ.
Нычэпэ шымэ якъэрэгъулэгъэ дзэкIолIыр къыгъоти зеупчIым, адрэр щхыгъэ:
- Улъымыхъужь уиш, командирым аригъэщагъ.
- Аригъэщэн щэхъу хэлъба, сэ сиш шъыпкъ ар!..

--- Page 576 ---

- О уиш, сэ сиш щыIэжьэп джы,- красноармейцэ горэм къыIуи, щхыгъэ.
Ахэмэ апымылъэу Зубаровым дэжь Джамболэт
ежьагъ. Плъэмэ, инэтIэф тесэу Зубаровыр къэкIо. Зы
гущыIи римыIоу шхоIум епхъуи, шыр къыгъэуцугъ:
- Къех джыдэдэм! - Джамболэт ынэхэр къилыдыкIыхэу шым тесым еплъыгъ.
- ТIупщ шхоIур! - Зубаровыр шым елъэдэкъауи, зэндабзэу ыпэрэ лъакъохэр къыригъэIэтыгъэх. Джамболэт
зигъэлъати, Зубаровым зыкIэкIидзагъ, еIункIи, уанэм ридзыгъ. Джамболэт шыр тезыхыгъэр тIо-щэ къамыщышъо
ришIыхьи, кIиIэжьыгъ.
ЗыдакIори ымышIэу Джамболэт чылэм дэлъэтыгъ.
Онэгум исыр къышIэжьыгъэти, нэтIэфыр чъэщтыгъэп,
быбыщтыгъэ нахь. Джамболэт къызэплъэкIын унашъо
иIагъэп. Къылъычъэхэу ары зэрэгугъэщтыгъэр. Ары
шъхьакIэ, зи къылъычъэщтыгъэп, къылъыощтыгъэп.
Дзэу зыхэтыгъэм ымыгъэзэжьынэу нэмыкIыдзэ лъыхъунэу Тырку Джамболэт рихъухьагъ. Къыблэ лъэныкъомкIэ кIомэ, тидзэхэр зэрэщыIэхэр ешIэти, ащкIэ ишыпэ ыгъэзэнэу тыриубытагъэу:
- КъэIэт пIэ! - къекууагъэх.
Джамболэт зэнэгуещтыгъэр къехъулIагъ. Шхончыпэхэр къытезыщэегъэ нэбгырищыр белогвардейцагъэх.
Бэрэ амыфэу белогвардейцэхэр зыдэс чылэм дагъэзыхьи, зы унэшхо горэм ращэлIагъ.
ЛIы нэгуф дэхэшхоу зыфащагъэр зэгорэм ылъэгъугъэ фэдэу Джамболэт къышIошIыгъ. Джэнэ чIэгъычIэлъ
пIонэкIэу щысыти, Iаби, икъэптан зыщилъэжьыгъ. Зи
къыримыIоу къеплъ-къеплъи, щхыгъэ:
- СыкъэпшIэжьырэба, черкес?
- Узыщыслъэгъугъэр сшIэрэп, господин полковник,
зэгорэм услъэгъугъэ фэдэу къысщэхъу,- Джамболэт
лIэу ыпашъхьэ исыр зыщилъэгъугъэм егупшысэ, етIанэ
ыгу къэкIыжьы.- Кавказскэ шыудзэр ары, господин полковник.
- Тэ щыI гъучI къащэу къыуязгъэтыгъагъэр?
- Пачъыхьэм дэкIодыгъ, господин полковник.
- ЗэрэхъурэмкIэ, убольшевик?
- СшIэрэп сыбольшевикми, пачъыхьэр адытетыдзыгъ.

--- Page 577 ---

- О уизакъоп, тэри пачъыхьэр адытетыдзыгъагъ,
къикIыгъэ щыIэп нахь. Джы тэ укIора?
- Тадэжь сэкIожьы,- дзэм къыщехъулIагъэр Джамболэт ыушъэфыгъ,- икъунба тызэрэзэуагъэр.
- Шъуадэжь узыкIожьыщтыр, черкес, зы большевик хэгъэгум къызитымынэжькIэ ары. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, господин полковник,- Джамболэт
полковникым ыпашъхьэ зыщырещы.
- Зэгорэм зэрэслъэгъугъагъэу джыри ущэрыуа?
- Джыри тынэмэ къащыкIагъэгоп, господин полковник.
46
Джамболэт полковникым дэжь къызэрикIыжьэу иши,
ишхончи къыратыжьыгъ. Эскадронэу зыхэтыщтым
ащагъ. Щыгъынхэр къыфахьыгъэх. Мы илъэс зытIущым
ащ фэдэ щыгъын къабзэ Джамболэт ылъэгъугъэпти,
ыгъэшIэгъуагъ. Къыфэзыхьыгъэ лIы Iужъушхом риIуагъ:
- Мыхэр офицер щыгъыных, сыофицерэп сэ.
- Офицер, дзэкIолI тIоу зэхэтфырэп тэ, Россиеу-тянэр большевик чэтэ чIэгъым къычIэзыщыжьхэрэр офицерых. Ар зыщымыгъэгъупш. Полковникым иунашъу.
Мы пщыгъхэр машIом падзэхи, гъэстых.
Щыгъыныр къызэрекIурэр зыдишIэжьэу, Джамболэт лIы купмэ къябгъукIуагъ, ащыщ горэм къыфидзыгъ:
- Тхьауегъэпсэу къытаIу, черкес, укъызэрэтфыгъэмкIэ, цIахъо ухъужьэу зы къогъу горэм укъотыукIыхьажьыщтыгъэ. КъакIори, моу нэIуасэ зафэшI. КIалэхэр,-
къеджагъэм щытмэ зафегъазэ,- мы черкесыр типолковник пачъыхьэм изэман дзэм дыхэтыгъ. Джы Россием
иухъумакIомэ ащыщ. Шъуеплъ, шIу шъулъэгъу, ыгу хэшъумыгъэкI.
Щытмэ чэзыу-чэзыоу ашъхьэ рауфэхзэ, алъэкъуацIэхэмкIэ зыкъырагъэшIагъ.
Джамболэт зэплъэм лIы плIэIушхо горэ полковникыр
зэрыс унэм къыращыгъэу ылъэгъугъ. ШъхьапцIэ. Джэнэ чIэгъычIэлъ пIонэкI. ЛъапцIэ. ЫIэпкъ-лъэпкъ зэхэлъыкIэкIэ къафырэр инэIуасэ фэдэу къышIошIыгъ.
- Джары, Джамболэт,- кIэлэ нэгу псыгъо пэ кIыхьэу
Ивановым, умышIэмэ ишъэогъу дэд пIонэу, ыцIэ къыхэ23 Заказ 078

--- Page 578 ---

мыукъоу къыIуагъ,- уинасыпти, полковникым уишIэу
къычIэкIыгъ. Плъэгъугъа мо блафыгъэр, ащ фэдэу укъырафэкIынти, уIурагъэлъэсыкIыщтыгъэ. Большевик, къафэгущыIэрэп, урысыбзэ ымышIэу зешIы.
- ЫмышIэмэ, сыдэущтэу большевикмэ адэзэошъура? - нэмыкI горэм ыдэрэп.
- Черкесми шъушIэрэп,- зи къэзымыIуахэщтыгъэ лIэу
зынэкIушъхьэ сэмэгу тыркъо телъым къеIо.
- Черкесмэ, сэ ар къэзгъэгущыIэщт,- Джамболэт
зиIокIэ, большевик зыфаIуагъэм лъэкIох. Джамболэт
ылъэгъурэр гъэшIэгъоны - Унэрыт Тембот. УмышIэжьынэу зэхэцунтхъагъэ, зэхэукIагъэ. ЫначIэхэр чIэутыгъэх,
ытэмэпкъмэ лъы пцIагъэр ателъ. ЫIупшIакIэ зэгоутыгъ.
Джамболэт ыпашъхьэ зэритыр ылъэгъурэп.
Джамболэт игъусэмэ къызэхаригъэхэу еупчIы:
- Учеркеса? - етIанэ етIыргу фэдэу ышIызэ адыгабзэкIэ реIо: - Зи къэмыIу, пчыхьашъхьэ сыкъэкIощт, зыгъэхьазыр... КъаIоба, учеркесмэ, къызкIэмыIорэ сыда? -
Тембот иджэнэбгъэ зэрыдзыгъэ Джамболэт еубытышъ,
егъэсысы.
Тембот Джамболэт зелъэгъум, нэбэ-набэу къеплъыгъэ нахь, зи къыриIуагъэп. КъымышIэ фэдэу зишIи,
ышъхьэ зырегъэзэкIым Джамболэт ыгу нахьышIуIо хъугъэ.
Зэрэгугъагъэхэу къызычIэмыкIым, унэм къикIыжьыгъэх.
- ШъосIуагъэба къызэрэмыгущыIэщтыр,- Ивановым къыIуагъ.- Сыд рашIагъэми зы гущыIэ ыжэ къыдэкIрэп, бзаком фэд.
- А сызIуплъагъэм черкесышъо тетэп, къэгущыIэнкIи
сыгугъэрэп.- Джамболэт джэнабгъэр зэриубытыгъэ Iэм
пылъэкIыхьажьы фэдэу зишIыгъ.
- КъэмыгущыIэмэ, неущ иаужырэ маф,- лIышхом
къеIо.- Ышъо иIужъуагъэр зыфэдэри къэтшIэн.
Пчыхьэ охъуфэ Тембот зэрыс унэм ынэ тырихыгъэп.
Нычэпэ зыхэмыхьажьхэкIэ, неущ ынэ къаплъэу ыпашъхьэ раукIыхьащт. Ежь дэкIодыми мурадэу ышIыгъэр
ыгъэцэкIэщт.
Чэпэзэхэогъу зэхъум, нэбгырэ зырыз-тIурытIоу непэ
игъусагъэхэр зэбгырыкIошъыгъэх. Зынэгу тыркъо телъ
лIышхом зыми кIон гухэлъ иIэп. Чъыг чIэгъым чIэсэу тыгъэу
къуахьэрэм еплъы.

--- Page 579 ---

- Ежьагъэх джы, ежьагъэх,- зи щагум дэмытыжь
зэхъум, лIышхор мэцIацIэ,- мо бзылъфыгъэ гугъухэм
къафэнагъэр Россие хъужьына!..- ТIэкIу тешIагъэу
уашъом дэплъые: - Неущ джыри фабэ хъущт.
- Дэгъуба фабэ хъумэ,- фабэм зыми ышъхьэ ыгъэузырэп,- джау сыдыми Джамболэт къеIо, етIанэ гущыIэн
фалI мы слъэгъурэр еIошъ, мэтэджы.- ЧъыIэтагъэм шыхэр дэгъоу машхэх, сыкIони сыкъэплъэн.
- Зэнтхъ тIэкIу афыдэтакъу,- лIыр Джамболэт лъэджэ,- дзыор хьэкъошъо лъапсэм кIэрылъ.
Шымэ адэжь къаплъи къызегъэзэжьым, орэд цIыкIу
кIеIукIышъ, игъусэ щыс. Джамболэт кIэрэхъо лъэдакъэмкIэ лIым ышъхьапхэтыку зеом, дзыо шъхьэпхыгъ пIонэу
хэщэIукIи, пхъэнтIэкIум еукIорэехыгъ, ардэдэм къызэкIиуIапIи, псынэм шъхьэкIэ ридзыхыгъ. Унэ кIыбымкIэ
речъэкIи, Тембот икъэрэгъули лIышхом зэреуагъэм фэдэу хигъэфагъ. Джамболэтрэ Темботрэ шымэ зарадзи,
цIыф къымышIэхэу чылэм дэлъэтыгъэх. Чылэ гъунэм
къызыIолъадэхэм, къякууагъэх:
- Хэта ахэр?
Зы гущыIи арамыIожьэу къапэгъокIыгъэ шыуитIумэ
ясэмэгукIэ агъэкIэрахъуи, псы кIэим дэлъэдагъэх. Ардэдэм омакъэхэр къэIугъэх. Псы чэндж цIыкIум зэпырылъэтхи, гъуй горэм хэлъэдагъэх. Ащи шIэх дэдэу хэчъхи,
тхышъхьэм дэкIоягъэх. Ары ныIэп шыуитIур къызыуцугъэр. ЧыжьэкIэ чылэм иостыгъэ нэфхэр къэлъагъох. Зы
шыуи ауж итэп.
- Мыхэмэ сыдэущтэу уакъыIэкIэфагъа, Тембот? Сыдигъо щегъэжьагъа дзэм узхэтыр?
- Оры, о сыда белэмэ ахэпшIыхьэрэр?
Джаущтэу гущыIэ зырыз-тIурытIухэр зэфадзымэкъызэфадзыжьызэ, зыдакIори амышIапэу шыуитIур шъофым итэу елъэкIоных. Чэщныкъом шыхэри пшъыгъэхэу,
ежьхэри улэугъэхэу кIэй горэм дэхьагъэх, псым зэпырыкIыгъэх. Мэзым зыхахьэхэм ашъхьэ зыщаухъумэн чIыпIэ
зэрэщагъотыгъэр арыщтын, Джамболэтрэ Темботрэ
агухэр нахь рэхьатыжьыхэу аублагъ. Чыжьэ дэдэу хэмыхьэхэу уцупIэ щашIыгъ.
ШъэогъуитIур чIыпIэ тынч зефэхэм, якъэбархэр нахь
тэрэзэу зэфаIотагъэх. ТIуми ягъэр хъукIэ тегущыIэхэзэ,
Тембот къыIуагъ:
23*

--- Page 580 ---

- Аущтэу пшIэн фэягъэп, Джамболэт, дзэми хабзэ
хэлъ. Комбригым дэжь укIонти, уиIоф зытетыр епIотэн
фэягъэ. Ары нахь, зы делэ бгъэкъэжъ пае пшъхьэ епхьыжьэжьи, уипыймэ уахэхьан фаеу хъугъэ.
- Зы мафи сахэтыщтыгъэп ахэмэ сэ,- Джамболэт
зеухыижьы.
- Уахэмытыщтыгъэми, уахэфэн фаеу хъугъэба.
Уинасып полковникым укъызэришIэжьыгъэр, пшIэрэба
белэмэ гъэр зэрамыIыгъырэр?
- Орырэ сэрырэ тызэIукIэн фаети, ары сшъхьэ
къызкIесхьыжьэжьыгъэр,- Джамболэт ихэукъоныгъэ
тырицIалэзэ, мэщхы.
- Щхэнэп ар, пшIэщтым загъорэ егупшыс.
- Тэрэз пIорэр, Тембот, тэрэз. Белэмэ сазыIэкIафэм,
сэри сегупшысэжьыгъ ащ. Плъырыгъэмрэ щтагъэмрэ
сыкъырахьыжьи сыкъызежьэжьым, дунаим цIыф тетыжьыми сшIагъэп. Зубаровым нэпч сызэрэрифыпагъэр
комбригым есIогъагъэмэ, къыфырикъущтыгъэ шъхьакIэ, шы мыгъом сытенэгуикIы сIозэ, ошIэ-дэмышIэу хъущтыр хъугъэ. Шъыпкъэр пIощтмэ, сэри ар дэдэу хъунэу
сыгугъагъэп. Ем уIумыкIэу шIур зыфэдэр пшIэщтэп.
Нэфылъым къызэкIичын ригъэжьэгъэ къодыягъ,
къызэтэджыжьхэм. Ежьхэми шыхэми загъэпсэфыгъэу
мэзым хэмыхьэхэу псыIушъом къекIолIэжьыхи, псым
къызэпырыкIыжьыгъэх. Iэгъо-благъом зыщаплъыхьагъ,
зи ралъэгъуагъэп. Чылэ горэм дэхьэгъагъэхэмэ, къэбарэу щыIэр къызэрагъашIэщтыгъэ. ТIуакIэм дэтхэу сыхьат
фэдизэ кIуагъэхэу цуку горэ алъэгъугъ. ЗеупчIыхэм, чылэу зыдэкIожьырэм ежьхэр зыфэе шыудзэр тыгъосчэщ
къыдэхьагъэу зэрэдэлъыр къариIуагъ.
Лъэхъу цIыкIукIэ шыуитIур мачъэ. Джамболэт ышъхьэ имыкIрэр чылэ къэбарэу Тембот къыриIотэгъэ купыр
ары. Сыд фэдэ къэбарым егупшысэми, хэт-хэмытыми,
Дарихъан къыхэтэджыкIы:
- ЗэрэхъурэмкIэ, Дамыкъор тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ. Ежь-ежьырэу имылъку хабзэм ритыгъ.
- Армырыми, тхьагъэпцIыба ар, тэ тшIэщтыгъэп нахь,
дунаир къызэIыхьэ зэхъум щыублагъэу Дамыкъор
ахъщэкIэ большевикмэ ятэщтыгъэ. Максимэ къыIотэжьыгъ. Ащ ихьатыркIэ зы онэшырэ шыку зэкIэтырэ къыфагъэнэгъагъ, иуни Iахыгъэп. Озгъэлъэгъугъот, Джамболэт, чылэ зэIукIэм ыпашъхьэ большевикмэ апае ар
къызэрэщыгущыIагъэр, умышIэмэ егъашIэм тхьамыкIэмэ
афэбанэу къыхьыгъ пшIошIыни.
- Джы сыд адэ белэмэ ариIорэр шъуIуа?
- Ащ зи хэсшIыкIрэп.
- Большевикмэ слъапсэ рачыгъ ыIозэ, зырызэу ишыхэр къеугъоижьыхэщтын,- ежь-ежьырэу Джамболэт
зэреIожьы пIонэу мэгъумтIымы.
- Ащ ыгу къэкIыщтыр ныбжьи пшIэнэп, ау ыIощтымкIэ
мыгуIэнкIэ сэгугъэ. Мо уцыпэу жьыбгъэм ыгъэсысырэм
фэдэу дунаир мэкIэзэзышъ, зыздиуфэщтым ежэщт.
КIодыпэнэу зишIэкIэ, зэблэжьын щыIэп.
Чъыгмэ къахэщэу зыдакIохэрэ чылэр чыжьэкIэ къэлъэгъуагъ. Тембот къеIо:
- Мо чылэм дэлъыр сызыхэтыгъэ дзэр арымэ, узIукIэщтыр ошIа, Джамболэт? Комбригэу Максим Токаревыр ары.
- ПIорэр сшIэрэп, Тембот! Сыдэу джы нэс къэмыIуагъ ар?
47
Темботрэ Джамболэтрэ Максим Токаревым ишыудзэ бэрэ зэдыхэтынхэу хъугъэп.
Мазэрэ ныкъорэм къыкIоцI зэошхо къаримышIылIэу
белэхэр хы ШIуцIэ лъэныкъомкIэ къэзэрэфых. Мафэ къэси хагъэкIрэр Джамболэт шIомакI. ЫлъэкIыгъэмэ чэщи
мафи ымыIоу онэгум къемыхэу пыидзэм къылъыкIощт.
Нахьыпэм фэмыдэу нахь зыфэсакъыжьэу еублэ, амал
иIэу зыкъаригъэукIыщтэп. ИщыIэныгъэ зыфихьыжьынэу
чылэм къыщежэрэ Дарихъан къеухъумэ. Пыир зэрафырэм фэдэу джыри мэфэ заулэкIэ афыщтымэ, Ростов нэсыщтых. Дон зэпырыкIыхэмэ Темыр Кавказым ихьащтых.
Арэу зыхъурэм Адыгэ шъолъырым ихьажьыгъэх пIоми
хъущт. Джары тIысми тэджми шъхьэм имыкIрэр. Ары
шъхьакIэ КавказымкIэ мыкIохэу Къырым лъэныкъомкIэ
агъазэмэ? ПшIэхэнэп аущтэу хъункIи. Пый щтагъэм зытехьэрэр игъогу. Ашъыу, тыдэрэ лъэныкъокIи орэкIо фаеми, моу зэ анэIу икIыжьыгъэмэ ары. Илъэс заулэ хъугъэшъ онэгум къикIрэп, хьадэгъум ыпашъхьэ ит.
Максим Джамболэт къыбгъодэхьагъ:

--- Page 581 ---

- Сыд, Джамболэт, узэгупшысэрэр?
- ХэдгъэкIрэр сшIомакI, товарищ комбриг!
- Мы зыуж титмэ ягупсэфыкIэ земыгъэгъэдел, ахэр
къызэцэкъэкIынхэу къэт. Моу зэ Дон Iушъо тыIугъахь.
- Ащ тынэсымэ Iофыжьэп. Ахэр зыдэкIорэ лъэныкъоми IашIу щагъотыщтэп.
Пыир "къызэцэкъэкIынэу къэт" комбригым зыфиIуагъэм Джамболэт пылъыгъэп, непэ къызэмыцэкъэкIмэ,
неущ къызэцэкъэкIыщт. Ар ащ есэжьыгъ. ЗэхишIэу
зыщыгушIукIрэр ежьыркIэ нафэ - зыфэе лъэныкъомкIэ,
Дон IушъомкIэ шыудзэр макIо.
Зи пэрыохъу къафэмыхъоу зычэщ-зымафэ къызэкIохэм, Ростов ыпшъаIокIэ Дон Iушъо къыIухьагъэх. Пыим
зы зауи къаришIылIэщтыгъэп. Чэщ тырагъашIи, шыудзэр
чIыпIэгъуищкIэ Дон къыращыгъ, километрибл фэдиз
къакIугъэу пыир къазэрэпэгъокIрэм икъэбар разведкэм
къыхьыгъ.
Тыгъэр ошъочапэм къыкъокIыгъэ къодыеу нэм къыпэшIуафэрэр зэдаIыгъэу пыидзэ лъэсыр къэлъэгъуагъ.
Джамболэт ыгу зыгорэу къэхъугъ. Тембот риIуагъ:
- Къежьагъэх!..
Тембот зи ыIуагъэп. ЗыкIеIэрэр ымышIэу ибгырыпх
къыгъэланли, ыпхыжьыгъ. Ищазмэ тхьаIу дищэягъ.
- Талъэныкъора шъуIуа яшыудзэ къызкъолъэтыщтыр? - Джамболэт джыри къыIуагъ.
Тутыныбжъэр хигъани чIидзыжьыгъ нахь, зи Тембот
къыжэдэкIыгъэп.
НэтIэфэу тыгъэнэбзыйхэр зисэку щыджэгурэм
Джамболэт екIуалIи, ишхоIу ыубытыгъ, ыпшъи Iэ щифэу
регъажьэ.
- Псым тыхатэкъонэу гухэлъ шIагъо яI,- инэтIэф дэгущыIэрэм фэдэу Джамболэт Тембот дэжькIэ плъагъэ.
Джыри зи Тембот къыIуагъэп.
Джамболэт ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхыжьыгъэх:
- Сыдэу къагъэкIуапэхэра сэIо...
- Джыдэд, джыдэд, Джамболэт,- Тембот ытэмэкъупшъхьэ ыгъэсысыгъ.
Пыидзэу къакIорэм пэIулъ лъэсыдзэм шъофыр зэпигъаджэу иомакъэхэр къэIугъэх, пыими шъофым зыхиубгъуагъ. Джамболэтдыхэм ясэмэгубгъукIэ топы омакъэхэр къызэлъыIугъэх. Топыщэхэр пый гузэгум мокIэмыкIэ къыщызэбгырэух. Омакъэхэр нахь макIэ хъугъэба зыщаIощтым пыим зыкъиIэтыжьыгъ, тэтыехэми запхъуати, япчыпыджынхэр апэкIэ щэигъэхэу пежьагъэх.
Ащ къежэщтыгъэх пIонэу пыим ишыудзи тхышъхьэм
къыкъолъэтыгъ, тэ тишыудзи зипхъотагъ.
Ясэшхохэр къихыгъэх.
Джамболэт инэтIэф зыхэтмэ ахэлъэти, апэ зэришъыгъэр Тембот къылъэгъугъ.
Шы щыщ макъэмрэ сэшхо жъынч макъэмрэ шъофыр зэлъагъаджэ. Хьадэгъу уIагъэр зытелъхэу зинэплъэгъу кIосэжьхэрэм ящэIуи зыми зэхихрэп, зыпсэ хэкIхэрэ
шыхэм зыраутэкIыжьы. КIэрэхъо омакъэхэри къэIух.
Шыхэр зандэу мэуцух.
ЗыкIэкуори ымышIэу ымакъэ зэхимыхыжьэу исэшхо
ыIэт къэсми Джамболэт мэкуо. Пый зыщы-зыплIи онэгум
ригъэфэхыгъэ шъхьаекIэ, зы лIы нэхэежъ горэм шIокIын
ылъэкIрэп. Яшыбгъэхэр зэжэхэтхэу сэшхомкIэ зэзаох.
НэбгыритIум фыжьмэ ащыщ шыу горэ къабгъодэлъэдагъ. Джамболэт кIэрахъомкIэ къеуагъ шъхьакIэ,
къытемыфэу шитIури зэкIэлъыкIоу шыбгъэм кIуагъэх.
ИнэтIэф зэндабзэу зыдидзыий лъэгонджэмышъхьэкIэ зэхэфагъэ. Ардэдэм Джамболэт ытэмэкъупшъхьи зыгорэм пхыристыкIыгъэу къыщыхъугъ, иуIагъэ етхъожьи,
зэхэфагъэ.
Джамболэт амалынчъагъ. "Сыщылъэу серэмыукI
мыщ..." ыIуи къызэшIотIысхьагъ, сэшхор къеорэм пипхъотыгъ. СэшхуитIу зэшIохэфагъэм мэшIуачэр къахихыгъ. Фыжьым иш щыщзэ, тхъурбэпсыр къыIуткIоу зандэу уцугъэ.
- На, сволочь!..- фыжьыр къеон зищыIорэм Максим къыбгъодэлъади, пыим ышъхьэ къышIуигъэлъэтыгъ.
Максим Джамболэт къекууагъ шъхьакIэ, зэхихыгъэп. Ынэхэр къэушIункIыхи, зэхэфэжьыгъэ.
Джамболэтрэ инэтIэфрэ зэпэчIынатIэу щылъыгъэх.
- ...Джары, Къымчэрый, сикъэуIакIэу хъугъэр,-
Джамболэт гушIуакIо къыфэкIуагъэмэ къариIуагъ.- Темботи псау, узынчъ, эскадроным ипащ. Тикомбриги ары.
Максим ары зыфасIорэр.
- Тхьам щэр нэшъу, дэгу ферэшI Максимэ, ары мыхъугъэмэ укъиукIыпэщтыгъи а белэжъэу зыфэпIуагъэм,-

--- Page 582 ---

Исмахьилэ къыIуагъ.- Шыр Iофа сэIо, упсаумэ, сикIал,
ащ фэдэ Iаджи бгъотыжьыщт.
- Олахьэ сымышIэ згъотыжьыщтыми, боу шы дэгъугъ ар,- Джамболэт инэтIэфкIэ кIэхэкIыгъэр ыгу къэкIыжьи, къэнэшхъэигъ.
Зи зэрамыIоу тIэкIурэ щысыгъэх.
- Адэ джы сыд, Джамболэт, уиморадыр? - Къымчэрые къэупчIэ.- Мэфэ тхьапшыкIэ укъатIупщыгъ?
- СиуIагъэ зэрэхъужь сипIалъэр. Шъо сыд шъуикъэбар?
- Тэри дэгъоу тыпсэун тIуи едгъажьи, мы къэкIогъагъэмэ лъэшэу яягъэ къытагъэкIыгъ.
- Ахэр джы ныбжьи къэкIожьыщтхэп, шъузэрэпсэушъоу шъупсэун фае.
- Тымыпсэунэу амал зимыI, мыщ нахь хэбзэ дэгъу тэ
дгъотыщтэп,- Исмахьилэ къыхэгущыIэ,- егъашIэм тызыкIэхъопсыщтыгъэр дгъотыгъэ. Мы хьалэч хъунхэм чылэм
шы къызэрэдамынагъэр ары Iофыр.
- Ар умыIо, Исмахьил, шы тIэкIу-шъокIухэр къыдэнагъэх.
- Дамыкъом ишхэр арыщтын зигугъу пшIыхэрэр? -
лIыжъым къыригъэжьэгъэ гущыIэр къыримыгъэухэу
Джамболэт къэупчIэ.
- Хьау, Дамыкъом иIэжь щыIэп джы. Ащи шы горэ
ищагу къыфыданэгъэнкIи мэхъу, сшIэрэп. Полковникыжъ
горэ фэтэрэу ядэжь исыгъ. Арэп сэ зигугъу сшIырэр,
шымэ алъабжъэ гъучIыIунэ ахэзыIуи, къыдэзгъэнагъэхэр
арых зигугъу сшIырэр. Ащ фэдэу тэ тикъакъыр шитIу чIэт,
Хьаджислъам ищагуи дэтэу сэшIэ. Бырджхэри, Тыркухэри Iахьынчъэ хэхъукIыгъэхэпщтын ащ. Шы уцогъэ Iаджи
мэзым къыханагъэуи аIо.
- Зыгорэ къыханэгъахэмэ, шъо шъущысызэ, Хьаджислъам шъутыригъэплъэжьынэп,- еIошъ, Хьанифэ
фыгур ыубызэ, адырэ унэм къычIэджыкIы.
- Хъун, Хьаниф, уиIо ахэмылъхь лIымэ,- Кулаци еIо,-
гупсэфэу гъэгущыIэх.
- Ары, мохэмэ зыгорэ ямыIуи, зэбэдзэожьэу щысхэзэ, гъэр агъэкIони,- Хьанифэ ымыдэу мыжъобгъум
ышъхьэ къытыримыхэу мэцIацIэ.- Алахьэм ахэмэ уакъыферэмыгъан, цIыфмэ ахэмыхьажь бэлэрэгъыныгъэм тэ

--- Page 583 ---

тилIыжъхэр егъалIэх,- ныор цIацIэ пэтзэ, ытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу пчъэ зэпагъомкIэ лIымэ аIорэм кIэдэIукIы.
Фыгу убыныр Хьанифэ зыщигъэтрэр Джамболэт
зыгорэ къыIо зыхъукIэ ары. Зыдэщытыр фимыкъоу пчъэ
зэпагъом екIотылIэшъ, мэдаIо. ЗэрэщыгушIукIрэр ышъхьэ кIыхьэ зэригъэсысрэмкIэ къэошIэ.
- Джамболэт ары лIы хъущтыр, едэIолъ, Кулац, ар
зэрэгущыIэрэм, моу сыгу къигущыIыкIрэм фэд мы кIалэр. Тхьам пае моу едэIуи.
- Адэ, Хьаниф, ащ фэдизыр къэзылъэгъуи, зынэгу
кIэкIыгъэр лIы хъун, хьадэгъум ыпашъхьэ макIэрэ ифагъа?
Сыда мо лIыжъ тхьамыкIэмэ алъэгъугъэу пшIэрэр, чэм
бжъэкъуитIумэ адэплъэу ягъашIэ къахьыгъ.
- Дамыкъом исэрмай паIо ехъуапсэхэзэ, лIэжьыщтых
Iоба,- пIастэу къэпIонкIырэр Хьанифэ зэIешIэ.- Джамболэт фэдэ къабзэу, плъэгъун, Кулац, уи Темботышхуи,
бэрчэт-бэрчэтэу, лIы Iушышхо хъугъэу къызыпфэмыкIожьыкIэ.
- Армырыми, Хьаниф, ахэр кIэлэ делахэхэп...
- Зэ, Кулац, моу Джамболэт къыIорэм тегъэдэIу...
Джамболэт къыIотагъэмэ анахь гъэшIэгъоныр Темботрэ ежьырырэ гъэрыпIэм зэрэщызэIукIагъэхэр ары.
Кулацэ ынэпсыхэр къыкIэтэкъух, Хьанифи ыгу къызэхэхьэ. Къымчэрыий пхъэнтIэкIум темысыжьышъоу Джамболэт къыIорэм едэIу. Къэбарыр къызеухым, Исмахьилэ къыIуагъ:
- Е-е дунаижъ, дунаижъ, сыдэу цIыф цIыкIур гугъу
хэбгъэтра? Джары уинасып къыздикIыщтыр пшIэрэп
зыкIаIорэр. Тембот инасыпти, Джамболэт IукIэгъагъ.
- СыримыхьылIэгъагъэмэ, ТемботкIэ лые къытахыщтыгъэ,- Джамболэти хьазырыпс,- ахэмэ, шъошIа, гъэр
аIыгъэу яхабзэп, алахьэм уаIэкIерэмыгъаф.
Унапчъэр ардэдэм къызыIуахым, Дамыкъо Шъалихьэ исэрмай пэIошхо къыдэщыгъ. ЛIыр залъэгъум, адыгэ
шэным къызэриIоу, щысхэр къызэлъытэджыгъэх. Дамыкъоми сэлам къарихи, щхыпцIызэ, Джамболэт ыIапэ
къыубытыгъ:
- ЛIыхъужъ горэ къытфэкIожьыгъ аIуагъэти, сыкъэкIуагъ. Сыд етIанэ, Джамболэт, къэбгъэхъагъэхэр? Къэт
ябгъэIуагъ.

--- Page 584 ---

- Сыд къэдгъэхъэн, Шъалихь, тэ тызэрэгугъагъэу
псынкIэ Iоф заор хъугъэп,- Джамболэт зышIомыдэеу
къеIо,- о зыфэмыIорэ Iаджи заом къыхэхъухьэ.
- Олахьэ арым,- Дамыкъом унэм исхэм псынкIэу
нэплъэгъу афедзышъ, Джамболэт зыкъыфегъэзэжьы.-
УкъауIагъэмэ сшIэрэп, Джамболэт?
УIагъэу телъыр къыримыдзэ фэдэу Джамболэт щхыгъэ, етIанэ къеупчIыгъ:
- Шъо сыдэу шъухъура, Шъалихь?
- ДжырэкIэ уезэгъыщт, чылэр зэрэхъоу тэри тэхъу.
Олахьэ, Джамболэт, большевикмэ сыгу ямыбгъ. Таущтэу угу ябгъэна цIыфыр тэрэзэу зекIоу, псэоу зыхъукIэ.
Зэфэдэу цIыф пстэумэ афашIэнэу ягухэлъ алахьэм кIегъахьэх. Икъунба тэри тшъхьэ къахэпIыикIэу пчэгум тызэритыгъэр. Джы, шъыпкъэр пIощтмэ, сызгъапэщтыгъэ
Iаджми сапылъыжьэп. СишыкузэкIэт зэкIасшIэмэ, сшхын
къырысэлэжьыжьы. ЧIыгум шынэгъакIэ хэлъымэ, джыры ныIэп къызысшIагъэр. Сыдым фэд пхъэIэшакIэр пIыгъэу ужъоныр!.. Хьау, хьау, Унэрытыр, нэшIошIыгъэ хэлъэу къасIорэп. ЕгъашIэм Дамыкъохэр лъэрыхьыгъэхэкIэ
огугъа? Джыдэдэм зэдытиIэ чIыгум нахь макIэ яIэу къахьыгъэу къаIожьы. Джы зэрэзекIоу большевикхэр зекIощтхэмэ, цIыфмэ заужьыжьыщт. Хэбзэ дэгъоп пIон плъэкIыщтэп.
- Тэ тшIэщтыгъэп нахь, Джамболэт, большевикмэ
Шъалихьэ адэIэпыIэщтыгъэ,- Исмахьилэ къеIошъ, Къымчэрые дэжькIэ деплъэкIы.
- Сэри ар зэхэсхыгъэ,- Джамболэт гушIо нэплъэгъур Дамыкъом федзы.
- Укъэмысыжьызэ, хэт къыозыIуагъэр?
- Мырэп, Шъалихь, дзэр ары зыщызэхэсхыгъэр.
- Темботыщтын къыозыIуагъэр? Тхьаегъэпсэу сишIушIагъэ зэрэщымыгъупшагъэр,- Шъалихьэ ынэхэр къилыдыкIыгъэх, хэпшIыкIэу ынэкIушъхьэ къэушэплъыгъ.- Олахьэ, Макыжъ зыфатIощтыгъэр ащ фэдэу лIы Iушэу къычIэкIыжьын Iоу сымышIагъэ.
Шъалихьэ къыIорэр зэкIэ хабзэм дештэми, Къымчэрые ыгу тефэрэп. Непэ изакъоп ар. Апэрэ мафэм мылъкоу иIэр хабзэм къырит зэхъум, къыIогъагъэхэр
ышIошъ зыкIэмыхъущтыгъэр ышIэрэп. Мощ фэдизэу
ыIэбжъанэхэр хэгъэнагъэхэу егъашIэм зэкIиугъоегъэ

--- Page 585 ---

мылъкур лыуз хэмылъэу къазэрэтыритакъорэр шIогъэшIэгъоныгъ. ШIошъмыхъуныгъэр джары зэкIэми апэу
ыгу къизгъахьэщтыгъэр. ЕтIани тIэкIу зегупшысэкIэ, къаримытымэ, сыд ышIэн ылъэкIын, зи ащ еупчIыжьыщтыгъэп. Ахэри Къымчэрые шIоIофыжьыгъэп, зэкIэмэ анахьэу ыгъэшIэгъуагъэр большевикмэ зэрадэIэпыIэщтыгъэр
апэрэ зэIукIэм Максим къызэрэщиIуагъэр ары. Арэущтэу зэрэщыт пэтзэ, етIани ицыхьэ телъыгъэп, ифыщытыкIэ зэблихъун мурад иIагъэп. Ахэр Максим зэ зыреIохэм, "ащ фэдэ Iаджи революцием къыхэхъухьэ, теплъын
зызэришIырэм" къыриIогъагъ.
- Шъущыс амэ, сыкIожьын сэ,- Къымчэрые къэтэджыжьыгъ.
- Щысба, Къымчэрый,- Исмахьилэ къыIуи, щысхэри
къэтэджыгъэх.
- ЩазымашIэм дэжь сыкъомыкI хъущтэп, Iоф цIыкIу
горэ дысиI,- псынкIэу Къымчэрые ушъхьагъу къыгъотыгъ.- Пчыхьашъхьэ сэ джыри сыкъыкъокIыщт.
- Сэри а лъэныкъомкIэ сымыкIо хъущтэп,- Дамыкъори къэтэджыгъ.
ЛIитIур ыгъэкIотэжьи, Исмахьилэ къызехьажьым,
щхыгъэ:
- Къымчэрые зэмынэгуягъэр къехъулIагъ, шъхьащэкIыжьы ыIозэ, ыкIэ зыпишIагъ.
- Джыри зэрэзэфыщытыгъэхэу Къымчэрыерэ Дамыкъомрэ зэфыщытха? - Джамболэт ыгъэшIагъоу
къэупчIэ.
- МашIомрэ псымрэ зэбгъэкIун плъэкIына?
Щысхэр Исмахьилэ игущыIэ лъапсэ егупшысэх. Зи
къаIорэп. Адырэ унэу къыпытым лы жъэрымэ IэшIу
къычIелъэсыкIы. Бырджмэ ялIыжъ гъоузэ зэресагъэу,
ыIупшIэ IужъуитIу ыгъэхъублабл-къыгъэхъублэблэжьи,
къыIуагъ:
- Олахьэ, Исмахьил, ДжамболэткIэ емыкIу къэтхьыгъэкIэ сэгугъэм. Е зиунагъо бэгъон, титIо делэ тыхъужьыгъэмэ сшIэрэп, Шъалихьэ янэ зэрэщымыIэжьыр кIалэм
етIуагъэп, фэдгъэтхьаусхагъэп.
- Сыгу къэкIыжьыгъэп,- Исмахьили зеумысыжьы.-
ГушIом тыхэт тIозэ, лIым игукъао тщыгъупшагъ.
- Ащыгъум Гощсымэ тхьамыкIэм зигъэпсэфыжьыгъэба,- Джамболэт ыгу къео фэдэу зишIыгъ.

--- Page 586 ---

Хьанифэ лIымэ ягущыIэ зызэхехым, пчъэ зэпагъор
зэIуищэикIи, дэджыкIыгъ:
- Гощсымэ ыIотэжьыгъэми сшIэрэп, Шъалихьэ тхьамыкIэм ыIотэжьыгъэр шъыпкъэ. Сабыир зэрамыIыгъынэу
ежьыр шъыпкъэм ыIыгъыгъ. Джары уянэ зэрэпIыгъыжьын
фаер. Шъыпкъэба, Кулац? Адэ шъыпкъэ,- зэупчIыгъэм
ычIыпIэкIэ ежь джэуапыр къетыжьы.- Гощсымэ тхьамыкIэр,
алахьэм джэнэтыр къырет, тхъагъэ, ыкъо гу щифагъ, ихъяри ылъэгъугъ. Мыхъугъэ закъор алъэпсэ ичыгъо ынитIу
шъыпкъэкIэ къызэрилъэгъужьыгъэр ары.
- Сыдыгъуа зылIагъэр?
- Ямылъку заIах мафэм фэмыщэчэу...- Хьанифэ
пчъэр къыIуехыпэ.- Шъалихьэ уфэтхьаусхэн фае, Джамболэт. Чылэм зы ныоу дэсыгъэмэ Гощсымэ тхьамыкIэр
ащыщыгъ.
48
Дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы. Сыд фэдиз къэбгъэшIагъэкIи къыбгурыIощтэп. ГушIуагъуи гухэкIи щызэдытет.
Дамыкъо Шъалихьэдыхэм адэжь тхьаусхакIо укIон
фае Хьанифэ къызыреIом, Джамболэт а сыхьатым ыгу
къэкIыгъэр Дарихъан нахь, ягукъаоп. Сыдэу ар ушъхьагъу дэгъу ДжамболэткIэ! ИлъэсиплIым зыкIэхъопсыщтыгъэр джы ылъэгъущт. Ныор мылIэгъагъэмэ, нэбгыритIу горэ зэригъэгъусэнти, зыми щымыщынэу, щымыукIытэу зэрэкIощтыгъэм укIэупчIэжьынэу щытыгъэп. КIо,
къызэрэсыжьыгъэм лъыпытэу чъэныр къыригъэкIущтыгъэп, сыд фэдиз пIуагъэми, зыдэсыр чылэ, хабзэ гори
дэлъ, зыгорэми шIолIыкIы, зыгорэми щэукIытэ.
ЯтIонэрэ мафэм Адам лъащэ зэригъэгъуси, Джамболэт тхьаусхакIо Дамыкъо Шъалихьэ дэжь кIуагъэ.
Нахьыпэм япхъэмбгъу чэушхо ылъэгъумэ ыгу зэрэсысыщтыгъэм фэдэжьэп. Ащ нахь гушIогъо шъабэрэ
гушIогъо гумэкIрэ мы илъэсы къинхэм къыфыкъокIыгъэп.
Сыдэущтэу Дарихъан къыпэгъокIыщта? Апэрэ гущыIэу
сыда къыриIощтыр? Ахэмэ ягупшысэщтыгъэ Дамыкъомэ ящагу Джамболэт зыдахьэм.
НэбгыритIум яунэ къихьакIэкIэ Шъалихьэ къышIагъ
тхьаусхакIо къызэрэкIуагъэхэр. Арыти, хьакIэ унэм къихьэмэ, зэрапэгъокI хабзэу чэфэу апэгъокIыгъэп. Джамболэт фэтхьаусхи, тIысыгъэх.

--- Page 587 ---

БэшIагъэ Джамболэт мы унэм къызимыхьажьыгъэр.
Ащыгъум мы унэр нахь инэу, нахь дахэу Джамболэт къыщыхъущтыгъэ. Пчэгум къикIуатэу дэпкъым кIэрытыгъэ
тэхътэшхор ары ренэу щымыгъупшэу ынэгу кIэтыгъэр.
Дэпкъым пылъэгъэгъэ алырэгъушхом Iэшэ зэфэшъхьафхэу хэлъыгъэхэр хилъэгъожьхэрэп. Джэхашъом телъыгъэ алырэгъу ин дахэри телъыжьэп.
- Адэ, сыдэу пшIын, Джамболэт, мылIэжьын дунаим
тетэп,- Дамыкъом нахьыжъыгъэкIэ апэ гущыIэныр къызэрэтефэрэр зыдишIэжьзэ, къырегъажьэ,- ау щытми
джыри тянэ щыдгъаIэмэ тшIоигъуагъ. Iэрызехьэу зэрэщыт пэтзэ, къытэхьылъэкIыщтыгъэп, тхьамыкIэм ащ фэдизым иакъыл щыоу зы мафи къыхэкIыгъэп.
- Тхьапш Гощсымэ ыныбжьыгъ, Шъалихь,- зи къызэримыIорэр шIоемыкIоу, апэ ышъхьэ къихьагъэмкIэ
Джамболэт къэупчIагъ.
- Ныбжь шIукIае иIагъ, сэ шъэныкъорэ бгъурэм сит,
тянэ тIокIиплIрэ щырэ фэдиз ыныбжьыгъэн. Тэрэз дэдэу
тшIэрэп, нахьыпэм, пшIэрэба, къызщыхъугъэ мафэр адыгэхэм атхыщтыгъэп. Сыд ыныбжьыгъэми, щыIэ шIоигъуагъ
тхьамыкIэм. ХэбзакIэу къихьагъэм игухэлъ дахэ къэслъэгъужьына шъуIуа ыIозэ, лIагъэ. Олахьэ шъыпкъэм,
слъэкIыгъэмэ щызгъэIэщтыгъэ, зыкIэхъопсыри езгъэлъэгъужьыщтыгъэ...
- Адэ, хэт янэ ыуджэгъужьыгъ,- Адами къыхэгущыIэ.
Ыгу илъ-имылъыми, Шъалихьэ къыIощтыгъэмэ
Джамболэт апылъыгъэп. Ащ ыгуи ыпси мы унэрэп джыдэдэм зэрылъыгъэр, ежь дэдэри пштэмэ, нэбгыритIум
апашъхьэп зэрысыгъэр, адырэ унэу зэ Дарихъан зэрилъэгъуагъэр ары. Уахътэр кIо къэсми, тхьаусхакIо узыкIокIэ
бэрэ узэрэщымысын фаер ешIэшъ, мэгумэкIы. "НекIожь" ыIоу Адамэ къэмытэджыгъот еIошъ, фычIэплъынкIэ мэщынэ. Къэбар горэ къыригъэжьэн фалIэ
шъхьакIэ, къэбарыIоп къыздэкIуагъэр. Боу къыIони иI,
тхьэмэфэ псау ущысыгъэми, узхигъэдэIон ешIэ. Дамыкъом инэтIэфыгъэм изакъоми къэпIуатэ икъунэу къэбарыбэ пылъ. Ащ игугъу зэхихыгъэмэ, Шъалихьэ зэригопэщтыгъэм укIэупчIэжьынэу щытэп. Адэ сыдэу Дарихъан ымакъи-ылъакъи къимыIукIыра, ышIэрэба Джамболэт ядэжь къызэрэкIуагъэр?

--- Page 588 ---

Ащ нахьыбэрэ щысыгъэкIи, Дарихъан зэримылъэгъущтыр Джамболэт къыгурыIуагъ. Адами къэтэджыжьыгъ.
Зэрэтэджыжьыгъэхэм Шъалихьи зи къыпилъхьагъэп.
- Дарихъан имысыгъэмэ сшIэрэп нахь, ыми ыпси къэугъэп,- Дамыкъомэ адэжь къызыдэкIыжьхэм, Адам
къыIуагъ.
- Янэшымэ адэжь щыIэщтын,- зэримылъэгъугъэр
Джамболэт ыгу къео.- Олахьэ бэшIагъэм зысымылъэгъугъэр...
Илъэс заулэу зыщыдэмысыгъэм зы урами чылэм
къыхэмыхъуагъэми, зы унэ тэрэзи дамышIыхьагъэми,
Адыгэхьаблэ нахьыпэм зэрэщымытыгъэу хъугъэ фэдэу
Джамболэт къыщэхъу. А зы уашъоу зэгорэм шъхьащытыгъэр ары джыри ылъэгъурэр, а тыгъэ дэдэри къыдэпсэ. Бжыхьи, кIымафи, гъатхи, гъэмафи теплъэу яIэр зэблахъузэ, джа мэзыри, джа къушъхьэхэри къыдэплъэх.
Ехьыжьэгъаеу къушъхьэпсри блэчъы. ЦIыфэу къыIукIэхэрэмэ а зы шъуашэр ащыгъми, нэмыкIышъо атырештэ.
Зылъэгъурэр зэкIэ нэгушIоу, ягуапэу Джамболэт къыпэгъокIых. Iэпэубытышхом урамым ригъэкIожьрэп. Адами елъэщаоу, мыдэ умышIэмэ ежьыр ары хабзэр къыдэзыхи, дзэм къикIыжьыгъэр пIонэу, Джамболэт игъус.
- Олахьэ, Адам, дунаир гъэшIэгъоным,- Джамболэт еIо,- цIыфмэ анэгумэ уазыкIаплъэкIэ, гушIуагъо горэ
къыпхалъхьэ. ОшIа, ащ сегъэгушIо сэ, нахьыпэм фэдэу
сыщымытыжьмэ сшIэрэп нахь. Ори ащ фэдэу къыпщэхъуа?
- МэкъумэщышIэм ыгу зэрэпщэфыщтыр зэуи арэп.
ЧIыгу тIэкIу егъэгъоти, дунаим къыпфимышIэн щыIэп.
- ЧIыгур ары щыIэныгъэр къызхэкIрэр.
- Ар бэшIагъэ мэкъумэщышIэм къызыгурыIуагъэр.
АщкIэ большевикхэр Iушыхэу къычIэкIыгъэх. Агу илъ дэдэу егъашIэм зыкIэхъопсыщтыгъэхэм тырагъэфагъ. ЦIыфым IитIу зыкIыпытыр рышхэн къодыеу арэп, рылэжьэн
фае. ПIэхъомбипшIыкIэ узхэIэбэн чIыгу уимыIэмэ, ущэсэхъукIыжьы, фэдэгу охъу. КъэошIэжьа ХьакIмэфэ цIыкIу?
- Сыд икъэбар а тхьамыкIэжъым?
- Арыба зигугъу къэсшIыщтыр. Мыгъатхэ Дамыкъо
Шъалихьэ ичIыгугъэмэ ащыщэу анахь дэгъур къыфыпаути зыратым, хьасэ гузэгум иуцуи, гъыгъэ.

--- Page 589 ---

Тучан пчъэIупэм лIы куп Iутыти, Джамболэт сэлам
арихыгъ. Быбатэу быракъ плъыжьыр тучанышъхьэм зэрэпылъагъэри ылъэгъугъ.
Щытхэр бэмэ къакIэупчIагъэх. Джамболэти ышIэрэмкIэ джэуап аритыжьыгъ. Адамрэ ежьырырэ къыIукIыжьынхэ зэхъум, зилулэ кIэшъурэ Хьаджислъам къэупчIагъ:
- Арэп, Джамболэт, сшIэмэ сшIоигъу, мо быракъым
сеплъышъ, ышъо плъыжьы. Сыда большевикмэ плъыжьыр къызыкIыхахыгъэр?
- Хьаджислъам, къыосIопэн, тхьамыкIэмэ афэбанэхэзэ, большевикмэ алъэу чъагъэм риIагъ. Джары тибыракъ зыкIэплъыжьыр. КъыбгурыIуагъа джы?
- Олахьэ арым сэри сызэнэгуягъэр.- Хьаджислъами
зышIомыдэеу къеIо.
Джамболэт къыIуагъэр щытмэ агъэшIэгъуагъ. Джыри зэ быракъым еплъыжьыгъэх.
- Мы быракъым къэбарэу пылъыр ошIа, Джамболэт? - джыри Хьаджислъам ыпакIэ хэIэбэжьызэ, къэупчIагъ.
- Тэ щишIэн тыгъуасэ чылэм къыдэхьажьыгъэм? -
Адами къедзы.
- Хабзэр чылэм зыщагъэуцугъэ мафэм Макыжъым
къыздихьыгъагъ мыр, Шъарыбэ Азмэт ыIэшъхьитIукIэ
зэрэпилъагъэу белэхэр къэкIофэхэкIэ пылъыгъ. Ежь Азмэти пыхыжьыгъо имыфэзэ, гуIэн IофыкIэ чылэм дэкIынэу
хъугъэти, пызыхыжьыгъэр амышIэу чэщым нэф тыкъикIыгъ. Белэхэм ауж мыр пызылъэжьыгъэр ошIа? Унэрыт
Къымчэрый. КъызэраIожьыгъэмкIэ, Дамыкъо Шъалихьэ
ишэщ бгъэнышъхьэ чIигъэбылъхьэгъагъ. ЕтIани а шэщым
белэ офицерхэм яшхэр чIэтыгъэх. Олахьэ мы Унэрытыр
мыщынэм, аущтэу ышIэнэу зэрэрикушъугъэр. Тэрми
ерагъ.
- Унэрыт Къымчэрые большевикмэ ахэтыкIэ сэгугъэ,
хэта, зымафэ зыгорэм къыIогъагъ,- ыIуи Хьанэшъу къахэгущыIагъ.
- Ары ахэтын, сыдым большевикмэ ахигъахьэра
Къымчэрые,- Мэраукъор мэщхыпцIы, Джамболэт еплъы.
- ПшIэхэнэп,- Хьаджислъам тутыныр джыри лулэм
реубэ.- Хэт ышIагъа Азмэт большевикмэ ахэтмэ? ЗэкIэми
шъузэреплъыщтыгъэр Дамыкъо Шъалихьэ иIумэтэу ары.
Большевикмэ сахэт сэрэIуи, ныбжьи шъушIошъ хъущтэп.

--- Page 590 ---

- Адэ уахэта? - Хьанэшъу тхьагъэпцIэу фычIэплъыгъ.
- Ар чылэ Iофэп,- Хьаджислъам тутыным хигъанэзэ, нэбгъунджыкIэ къыфычIэплъы.- О кадетмэ уахэтэу
ары зэрэзэхэсхыгъэр. Шъыпкъа ар?
- Сыд кадета? Олахьэ гъэшIэгъоным мыхэр... Хэта
ащ фэдэ делагъэхэр зыIохэрэр? - Хьанэшъу зэрэцIыкIум
нахь цIыкIу хъугъэу къэушхъонтIыгъ.
- ЗыIохэрэр зышIэхэрэр ары, зымышIэрэмэ аIона!..
- Ащыгъум ахэмэ, Хьаджислъам, ори уахэтэу сикадетыгъо ясэтыжьы,- Хьанэшъу чIыпIэм зырепхъотышъ,
ытх цIыкIу къыригъэпшэу IокIыжьы, урам зэпычыгъо
имыфэзэ къегъэзэжьышъ, къыIохьажьы.- ОсэмэркъэукIэ сэгугъэ, Хьаджислъам?
- Адэ, Хьанэшъу, сымысэмэркъэумэ, хэта о узищыкIагъэр, улэп ушъоп зэраIоу?
- Ары шъыу,- Хьанэшъу гухэкI ымышIэу мэщхы.-
Оры, Джамболэт? О уахэта большевикмэ? - щхы шIошIызэ, зыкъыфегъазэшъ, къеупчIы, етIанэ псынкIэ дэдэу
къыпеIухьажьы.- Адэ о уахэмытмэ, хэт ахэтын, хабзэр
къытфыдэпхыгъ.
Джамболэт щхыпцIыгъэ, къыIуагъ:
- Большевикмэ тахэмытыщтмэ, хьаулыеу лъыр дгъэчъагъа? - быракъэу быбатэрэм еплъы, тэмэ уIагъэр зэрэузырэр зэхаригъэшIыкIэу фэсакъыпэзэ, ыгъэхъыягъ.
ЛIымэ Джамболэтрэ Адамэрэ къахэкIыжьыгъэх. Хьанэшъу Хьаджислъам къеплъи, щхыгъэ:
- Олахьэ, Хьаджислъамыжъыр, ощ нахьылI чылэм
дэмыс тIозэ, нахь бэлахьхэри къыкъокIыгъэх. Джамболэт изы мафэ ыуасэ ппэкIэжъ улъыижьэу, уегъашIи къэплъэгъугъэп. Къэплъэгъугъэна, мэзахэр уимафэу къэпхьыгъэмэ?
- Къытебгъэфагъ, Хьанэшъу,- Хьаджислъам чэу
лъапсэм итIысхьэзэ,- силулэжъ Iугъуи джары зэгупшысэрэр.
Щытхэр щхыгъэх.
 - Шъо шъосэмэркъэу шъхьакIэ,- щытмэ ащыщ горэм къеIо,- Тырку Джамболэт бэ къылъэгъугъэри, бэ
пэкIэкIыгъэри. Зэрэхэгъэгоу къыкIухьагъ, пачъыхьажъыри адытыридзыгъ, хэбзакIэри къадыдихыгъ, ыкIышъуи
уIэгъищ телъэу аIуагъ, лъы макIэп кIэкIыгъэри. Ащ фэдэлI
уичылэ къыфыдэхьажьынкIэ дэеп. Сэ сшъхьэкIэ сэгушIо.

--- Page 591 ---

Зы нэбгыри гукIэ къемызэгъ къахэмыкIэу зэкIэ щытымэ лIым къыIуагъэм дырагъэштагъ...
Джамболэт чылэм къызыкIожьыгъэр тхьамафэ фэдиз хъугъэу, Тырку Исмахьилэ IуфэфыкIэу ядэжь къихьажьыгъ. Ынэпцэ укъэягъэмэ ынэ гъопчэжьыгъэхэр къачIэлыдыкIых, жьы къыфэщэжьрэп:
- Хъугъэр ошIа, ныо?
- Тхьа къысауи, лIыжъ, сыда къэхъугъэр?..
- Щынагъо щыIэп, ныо, тхьам ишыкуркIэ... Джамболэт тхьаматэу ревкомым фашIыгъ.
- Джамболэт тхьаматэ зэрашIыщтыр сэ бэшIагъэ зысшIэщтыгъэр, Азмэт зыхадзыгъэм щегъэжьагъ. Джамболэт фэдэр тхьаматэу умышIыщтмэ, хэта пшIынэу Адыгэхьаблэ дэсыр, синынэгущ!..
Чылэм урипащэ зыхъукIэ амыIо гори пIон, амышIэ
гори пшIэн фае. Ревкомым тезгъэхьагъэ дзэр чылэм
дэсыфэкIэ Джамболэт ыIони ышIэни ыгъотыщтыгъэ.
Шыудзэм ипащэмэ ахэтэу залъэгъукIэ ащ фэдэ кIалэ ячылэ къызэрэдэкIыгъэр ягуапэу цIыфхэр къеплъыщтыгъэх.
"Модэ, модэ мо куйрылъфым зызэришIырэр..." агукIэ
зыIохэу зыцэлышъхьэхэр къыфызэрэзгъэшхыщтыгъэхэри янэ къыдалъфыгъэм фэдэу къыIущхыпцIэщтыгъэх,
шым къепсыхы е ешэсы зыхъукIэ, зэкIэми апэ ишыIупIэ
фаубытыщтыгъэ.
Пчэдыжьыпэ горэм жьы дэдэу Джамболэт ревкомым кIонэу унэм къызщикIыщтым, щэ щэлъэшхор ыIыгъэу Хьанифэ къыIуупIагъ:
- Нэфмышъэу, Джамболэт, тэ уежьагъа?
- РевкомымкIэ сыкъокIы сшIоигъу.
- Къэгъаз, умышхэу узгъэкIощтэп. ПшIэрэба мы чылэр зыфэдэр, нахьыбэ афапшIэ къэсми, афапшIэрэр
ашIомакI. Мыхэр зыгъэрэзэнхэ къэхъущтэп.
Джамболэт щхыпцIыгъэ нахь, зи къыIуагъэп.
- Умыщх, умыщх, Джамболэт,- Хьанифэ пидзэжьыгъ,- зэрэщымыт къыуасIорэп. Старшинами джары
зэрэфыщытыгъэхэр... Ауми, сыд пцIы теплъхьан, щынэгъошхо иIагъ, зы цIутI къаригъаIощтыгъэп. Ышъхьэ зэригъэтхъэжьыщтым пылъыгъ. Ори джар пшъхьэ имыгъэкI.

--- Page 592 ---

- Ахэр умыIох, старшинам ихабзэрэ тэ тихабзэрэ зэфэдэхэп. Хабзэр къызыфыдэтхыгъэр цIыф къызэрыкIохэр арых. Щайшъогъумэ адэжь сыкъэкIожьыщт сэ.
Шыу горэ къакIоу Джамболэт ылъэгъугъ - Къэбэхь
Умар. Шэу зытесыр пкIэнтIэпсы, уцуагъэ. Тесы лIыми
ынэхэр зэхэгъэхьажьыгъаеу зыгорэм зэригъэгумэкIырэмрэ зэрэпшъыгъэмрэ гъуащэрэп.
- Сэлаумын алейкум, Умар,- Джамболэт сэлам
ыхыгъ "нэфмышъэу тэ щыIагъа мыр" ыIуагъ.
- Алейкум сэлам,- къемыплъэу лIым къыриIожьи,
къэгъэзэгъум кIэкIэу къохьагъ.
ЛIыр зыгъэгумэкIырэмкIэ еупчIын зихьисапыгъэ
Джамболэти шыум лъыплъэу къэуцугъ.
- Сыд, Джамболэт, Къэбэхьым ишыкIэ пыплъэгъуагъэр? - Хьаджислъам илулэ кIэшъоу ящагу къыдэкIыгъ.
- Умар зыгъэгумэкIрэр сшIэрэп, зыгорэм зэрефэ.
- Уипшъашъэ нычэпэ пшIуахьымэ узэрифэн адэ.
- Сыд пIорэр шъыу!.. Хэт зыхьыгъэр?
- Зэхэпхыгъэба? - Хьаджислъам ыгъэшIагъоу тутын
Iугъор къызIуигъэпщыгъ.- ГъэшIэгъоны хъурэр, уревкомба чылэм къыдэхъухьэрэр умышIэу. Тыгъуасэ уипщынэ къыпфязгъэшIыжьыщт янэшым ыIуи, станицэм
ыщи, дышъэ сыхьаткIэ зэзэгъыгъэхэти, Чэримэкъом рищагъ.
- ШIуахьыгъэп ныIа ащыгъум, мылъкукIэ ащагъ нахь.
Хъунэп ар, хъунэп!..
- ШIуахьыгъэми шIуамыхьыгъэми, джары къэбарэу
щыIэр. Зыхьыгъэхэр кIэлэ чанхэу къычIэкIыгъэх,- Хьаджислъам щхыпцIыгъэ.
- Тхьэ сигъэунэхъуи! - ыIуи Къэбэхь Умар зыдэкIожьыгъэ лъэныкъомкIэ бзылъфыгъэ куо макъэ къиIукIыгъ.
- КIожьыгъэшъ шъузыр реубышъыхьэ,- джыри
щхыпцIызэ, Хьаджислъам пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ.
Къэбэхьмэ ящагу шъуз горэ къыдэчъыгъ, Умарэ къэмэ ихыгъэр ыIыгъэу ыуж ит.
- Хъунэп шъыу ар! - Джамболэт ечъэжьагъ, гъунэгъухэри Къэбэхьмэ ячъэу ылъэгъугъ.
Къэбэхьым ынэ къикIэу икъамэ ыгъэсысызэ Адэм
IэкIэкIи, шъузыр зыдэкIогъэ унэ къогъум къолъэдагъ.
Гъунэгъу бзылъфыгъэу къячъагъэхэр куощтыгъэх. МыдыритIури зэуж итхэу унэкIыбыр къачъыхьэ.

--- Page 593 ---

- Пшы нэмытIи ори шъузэдэзгъэкIощт!..- Умар
быгъу губжыгъэм фэдагъ.
Джамболэт унэмрэ чэумрэ азыфагу дэлъади, Къэбэхьым пэуцугъ:
- Къэбэхь, самбыр зэ!.. Сыд емыкIуа пшIэрэр?!
- ЕмыкIу сиIэп сэ... СанэIу икI!..- Умар зимышIэжьэу
къыжэхэхьагъ шъхьакIэ, Джамболэт фызэкIэкIуагъэп.
Къэбэхь Умар загъэIасэм, Джамболэт бэрэ щагум
дэтыжьыгъэп. Ревкомым кIожьыгъэ. ЧIэхьагъэп. Зы чIыпIэ
изэгъэн ылъэкIрэп. Умар ынэгу кIэкIрэп. Шъузым игуIакIи
щыгъупшэрэп. Сыд бэлахь мо унэгъо цIыкIур зыхэфагъэр еIо. Япшъэшъэжъые закъо лIымрэ шъузымрэ щыгушIукIхэу ячэщмычъыий тырагуащэзэ къахьыгъ. Хэта дахэкIэ хъяр къызэмыхъулIэ зышIоигъор? Арэущтэу мыхъугъэмэ дэгъугъэ, ежьхэмкIи чылэмкIи насыпыгъ. ШIу
умылъэгъурэм сыдэущтэу зы унэ удисыщта? Ащ нахь
тхьамыкIагъо щыIэпщтын. Мы Iофым зыгорэ хэшIыхьэгъэн фае. Тынэ къаплъэу бгъэжъым едгъэхьына?
Тыдэ кIуагъэми, сыд Iоф зэрифагъэми ары щымыгъупшэу Джамболэт зэгупшысэщтыгъэр. Зыгорэ мы Iофым
химышIыхьэ хъущтэп. Хьаулыеу чылэм пащэ фашIыгъа,
лэжьакIомэ ягукъао имыгукъэощтымэ. Ары шъхьакIэ,
сыд ыIони хэгущыIэщт. Ащ фэдэ Iоф ныбжьи пэкIэфагъэп.
Хабзэр къыдахы зэхъум, ышIэрэр зыкIишIэрэр гъэнэфэгъагъэ. Пыир сыдигъокIи пыи. Ылъапсэ ипчыщт, е плъапсэ ричыщт. Адэ джы Лениным ышIэщтхэр зэкIэ хьазырэу
щылъха? Мыщ фэдэ чылэ тхьапша, къэлэ тхьапша ащ
еолIэжьрэр. Ахэмэ Iоф макIа къадэтаджэхэрэр? Къэбэхь
Умар ревкомым къыщэни, дэгущыIэщт. Пшъашъэр зыхьыгъэхэри ары. Ахьыгъэм дэжьи къокIыщт.
Щэджэгъоужым Къэбэхьыр къаригъэщагъ.
- Олахьэ, Умар, ащ фэдэу уишъуз удэзекIон Iоу осымыпэсыгъэ, чылэми къыуамыпэсыгъ,- Джамболэт лIым
егыизэ къыригъэжьагъ,- умышIахэу пIэкIэукIагъэмэ сыд
пшIэжьыни? Хъущтэп арэущтэу узекIоныр.
- Сэ къысашIагъэр о къыуашIагъэмэ сыдэущтэу зыпшIыни, Джамболэт?
- ЦIыфымэ къямыхъулIэ зи къыохъулIагъэп, Умар.
- КъысэмыхъулIагъэмэ хэт къызэхъулIагъэр? - Умарэ ынэхэр къыригъэкIыгъэх.
Зи ымыIоу тIэкIурэ зыщэс уж Джамболэт къыIуагъ:

--- Page 594 ---

- Мо джыдэдэм уипшъэшъэжъые дэжь тыкъикIыжьыгъ, сыфаеу сыдэкIуагъ къытиIуагъ.
- Ы-ы! - Къэбэхьыр къызщылъэтыгъ.- Арэу къышъуиIуагъэуи?.. Iиманцыз, ари!..- зэхихрэр ыгъэшIагъоу
мэкIэ-макIэу зыдэщысыгъэм тIысыжьыгъэ. Ышъхьэ еуфэхыгъэу щыс-щыси къэтэджыжьыгъ.- СыкIожьын сэ амэ,
аущтэу къышъуиIуагъэмэ, сэ сызхэтыжь щыIэп. Зыхэхьагъэмэ яхъяр елъэгъу.
- Iашэр дзэм фэтыугъои зэхъум адэ, Умар, къамэр
къэптыгъагъэпи? - Джамболэт лIэу ежьэжьыгъэм кIэлъиIуагъ.
Умар къызэтеуцуи, ыIощтыр ымышIэу заулэрэ къеплъи, джыбэм кIэрахъор къырихи къыфищэигъ:
- Ма, мыр шъостын, зэрэушъагъ. Къамэр къышъостышъущтэп, тятэ къыкIэныгъ,- етIанэ щхыпцIи, къыдзыгъ.- Умыщын, Джамболэт, ащ нахь ар къисхыжьыгъэу плъэгъунэп.
Пчъэр къыфишIыжьи Умар ревкомым зычIэкIыжьым,
щысмэ Джамболэт ариIуагъ:
- Чылэм джыри Iэшэ дэхэкIае дэлъ, зэ угъоигъо хэмыхьагъэ хъущтэп, дзэм ищыкIагъ.
49
Джыдэдэм зыгорэ ревкомым къычIэмыхьэмэ, ДжамболэткIэ нахьышIу. ПкIашъэмэ яIушъэшъэ макъэ кIэдэIукIызэ, зыпчыхьэ Дарихъан дэжь Адам игъусэу зэрэкъокIыгъагъэм егупшысэ. ИлъэсиплIым къыкIоцI Дарихъан
зэрэдахэм нахь дахэ хъугъэ. ЫIэпкъ-лъэпкъымэ зырачыгъ, зэкIэри джы дахэу зэдештэ, зэкIужьы. Зызакъу хэмылъыгъэу Джамболэт хилъагъорэр - нэшхъэигъэ тIэкIу
ынэгу кIэлъ, ащи къегъэшъуагъо фэдэу къыщэхъу. КъыгъэIаерэп, къегъэдахэ умыIощтмэ. Аущтэу щыт нахь
мышIэми, инэшхъэигъэ егъэлыягъэу къыхэщырэп. Мо
къумбыл чъыг тхьэпэ шэплъхэм яIушъэшъэ макъэ фэдэу
Дарихъан ымэкъэ шъабэ ыгу икIрэп. Зыми щымыщынэу,
щымыукIытэу ыгу пэш охъуфэ къыщысыгъэх. Дарихъан
нэшхъэин адэ, ятэ игукъао ащи игукъэон. Къин къащэхъу
непэ яIагъэр неущ ямыIэжьыныр. Алахьэм ешI, мылъкум
нахьрэ Iоф яунэ гущыIэ имылъыжьынкIи мэхъу. Земыгъэгъап ащ, Дарихъан, тыпсаумэ, тызэрэщыIэн мы дунаишхом тедгъотэн. Зэ моу заор тэгъэухы о, етIанэ тыпсэун
едгъэжьэщт. Тэ зэрэтIоу Iофыр хъущтмэ, чIылъэм джэнэт тетшIыхьащт, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу...
Джамболэт ышъхьэ къызеIэтым, Хьанэшъу пчъэ зэпагъом къыдэплъы.
- УкъызкIимыхьэрэр сыда, Хьанэшъу? - Джамболэт
исэшхорэ икIэрахъорэ IуегъэкIоты.
- Узгъэохъущтыми сшIэрэп.
- КъакIо, къакIо, тэ етхьыжьэгъэ IофымкIэ, Хьанэшъу, зыми тигъэохъун ылъэкIыщтэп. Тэ тапэ етэгъэхъу
нахь, къызэкIакIо тиIэп. Шыудзэр пыеу кIэзыIэжьыгъэм
лъычъэу плъэгъугъа? Сэ слъэгъугъэ, сахэтыгъ. Шыудзэ
илъыгъэри псыдзэ къиугъэри тIури зы. Большевикхэр ахэмэ афэдэх. Iофышхо зэшIуахынэу апшъэ ралъхьажьыгъ.
Коммунэр тымыгъэпсэу тэ тыкъызщыуцун щыIэп. Сызэгупшысэщтыгъэр ошIа, тичIылъэ джэнэт зэрэщыдгъэпсыщтыр ары.
- ТIэкIу баIорэ шъупылъыщта ащ? - Хьанэшъу пхъэнтIэкIум къимыщыхэу къэупчIагъ.- Тхьам къышъуфидэщта етIанэ?
- Сыда зыкIимыдэщтыр, цIыфмэ джэнэт чIылъэм
афытетшIыхьэмэ? ЕтIани тэ тиIоф сыда тхьэр къызэрэхахьэрэр? Большевикмэ ятхьэ ошIа? Ягухэлъ ары ахэмэ ятхьэр, ар зэгъашIэ. Плъэгъун, Хьанэшъу, фыжьмэ яIоф
зытыухыкIэ, а Iофым ыуж тызимыхьэкIэ. Сыд едгъэIон ащ,
зы шIыхьаф шIыгъокIэ чылэм унэ щагъэпсы. ПсэокIолэжьэкIо тхьамыкIэмэ аIэшъхьэ-лъашъхьэхэр дащаехэу
къызежьэхэкIэ, зэрэкIочIэшхохэр ошIа? Джары зыщымыгъэгъупшэщтыр.
- Олахьэ дэгъум джэнэтитIу тиIэщтымэ,- Хьанэшъу
егупшысэ.- Зыр большевикмэ яещт, адырэр тхьам ий.
Шъо шъуер тхьам иджэнэт фэдэщтмэ, сымышIэ ащыгъум, ихьэгъуае хъун.
- Хьау, тэрэзэу къыбгурыIорэп, ихьэгъуае хъуна
шъощ пае ашIэу,- джэхэшъогур къизыкIухьакIыщтыгъэ
Джамболэт истол кIэрэтIысхьажьы.- Шъощ фэдэх большевикхэр зыфыщыIэхэр.
- Тхьэшъуегъэпсэу, алахьэм джэнэтым шъуегъакIу,
ахэмэ къытфашIагъэр, шъо къытфэшъушIагъэр, Джамболэт, ныбжьи тщыгъупшэжьынэп. Джа зыфэпIорэ джэнэтыр дгъотыжьыгъэмэ ащ нэмыкI тыфэежьыгъэп.

--- Page 595 ---

- Ащ Iо хэлъыжьэп, къышъуфэдгъэпсыщт. Тэ тиIо
заIо. ТIуагъэ - дгъэцэкIэщт. Пачъыхьэр тетыдзыщт тIуагъэти, тетыдзыгъ, хэбзакIэр тIуагъэти, къышъуфэдгъэпсыгъ,- Джамболэт джыри къэтэджыжьышъ, джэхашъор рикIукIзэ, кIэрахъор зыгуелъхьажьы,- чIыгур
шъуIуагъэти, ари къышъоттыгъ, шъукъызкIэлъэIоу къышъуфэтымышIэн щыIэп, хьаулыеу пачъыхьэр тедгъэукIорэикIыгъа, тэ зэшIокI тимыIэщтымэ?..
- Лъэгъун цIыкIу горэ сиIагъ сэ, Джамболэт...- Хьанэшъу къэтэджы. Джамболэт зэкIэплъыхьагъэу макъэр
ыIэт къэсми, Хьанэшъу пчъэмкIэ рекIокIы.
- ОшIа, Хьанэшъу, мы пцIэ сыгу рихьырэп сэ. Хъуна
ар цIэ? Джы тисабыйхэу къэхъухэрэмэ ащ фэдэ цIэ Iаехэр
афэтыусыжьыщтэп, афаусыми, афэтыдэщтэп. ЦIыфым
декIоу цIэ дахи иIэн фае. КъыбгурыIуагъа? Адэ джары
къыбгурыIуагъэмэ. Большевикхэр ахэми ягупшысэх. Шъо
ныбжьи шъугу къэмыкIыгъэ Iаджи агу къэкIы, шъоры,
къэсIуагъи, ахэр зыфыщыIэхэр. КъэшъуIо къодыери,
къэхъущт... Сыд лъэгъуна зыфэпIуагъэр?
- Щыгъу чылэм дэлъэп.
- ТэшIэ, Хьанэшъу. Ахэми тямыгупшысэкIэ огугъа?
- Сырныки дэлъэп, чылэр мэшIуахьэм хэт.
- Ари тэшIэ.
- Олахьэ дэгъум ащыгъум.
- Адэ сыда узэрэгугъагъэр о, зыгорэм темыгупшысэу мыщ тычIагъэтIысхьагъэу ара?..
- Ары сэри сIорэр, Джамболэт. Ревкомым итхьаматэу ухадзыгъ заIом, сыгушIуагъ. Тинасып сIуагъэ ощ фэдэ
кIалэ тичылэ къызэрэдэхьажьыгъэр. СэкIожьы сэ ащыгъум, сэкIожьы...
- УкIожьымэ, джары къыоупчIырэмэ япIощтыр. ЗэкIэ къэхъущт Iо. Алахьэм ащ нахьрэ къин къытферэмыхь,
боу Iаджми тыкъялыжьыгъ. ОрэмыгумэкI чылэр. Ар
афэсымышIэщтмэ, сыда апэ сызыкIитыр!..
Джамболэт ыIэхэр ыкIыбыкIэ щагъэхэу джыри джэхэшъогур къырекIукIы, рекIукIыжьы. Бжьэ пчIыгъэм фэдэу гущыIэ лъэшхэр шъхьэм щэбырысырых, ахэкIыжьын
ылъэкIрэп. Моу джыри зыгорэм ыпашъхьэ иуцоу риIуагъэхэмэ, ыгу жьы дэкIыщтыгъэ. Сыда Хьанэшъу епIокIэ,
тхьамыкIэр купмэ зыхамыгъахьэу, къадеушъэкIэу егъашIэм къехьы. Сыд раIуагъэми, тезагъэ, ежь зыми ыгу

--- Page 596 ---

хигъэкIынэу фаеп. Адэ куп уазыхафэкIэ, угу рихьын закIэп
зэхэпхыщтыр ыIомэ зэушъыижьызэ, зытх зандэм ехъуапсэу ищыIэныгъэ макIо. Аущтэу щытми, Хьанэшъу лIыжъ
делэп, иакъыл бэмэ анэсы. Плъэгъурэба, чылэр зыгъэгумэкIрэр къыгурэIо, ежьыри егъэгумэкIы. А-енасын,
Джамболэт зы эскадрон горэм ипэщагъот джы. Дзэм
хэтыфэкIэ Зубаров бгъакъэм зыригъэгъэщынэу къыхьыгъ. Ары мыхъугъэмэ, джы нэс чыжьэу дэкIоен ылъэкIыщтыгъэ. Комбригым ышIэрэр Джамболэт фэшIэшъуныеба. Еплъ амэ Тембот комбригэу чылэм къызымыкIожьыкIэ. А слъэгъурэр дэкIоещт, къызэкIакIо иIэп. Шыудзэ горэ зэхиугъоягъэу Джамболэт адэгущыIэрэм фэд.
ТIэкIу шIэ къэсми исэшхо теIабэ, икIэрахъо зыпылъыр егъэтэрэзыжьы. Шыудзэба зыпэ рагъэуцуагъэр. Чылэр зепщэныр цIыкIу-шъокIуа? Мафэ къэс зыгорэ къыдэхъухьэ
зэпытыщт, зыгорэ имыщыкIагъэ хъурэп. Щыгъуи, сырныки, сабыни, мыдэ умышIэмэ сытучан пIонэу. Олахьэ
Iофым мы щымыIэныгъэр. ЦIыфмэ зыр афэтэшIэ тIозэ,
адырэр атетэхы...
Ку макъэу къэIугъэм Джамболэт шъхьаныгъупчъэм
ригъэплъыгъ. Ревком пчъэIупэм куищ зэуж итхэу къыIухьагъэх. "Къэсыгъэх джы" ыIуи Джамболэт къэтэджыгъ.
"Къэсыгъэх" зыфиIохэрэр къалэм къикIыхэти, лэжьыгъащэ чылэм къакIощтыгъэхэр ары. Ревкомым Джамболэт
зытехьагъэм щегъэжьагъэу мыр ящэу ахэр къэкIох. Хэгъэгум зэошхо щэкIо, къэлэдэсмэ гъомылэр афикъурэп,
дзэри гъэшхэгъэн фае. Совет хабзэм епыйрэ кулакмэ
лэжьыгъэр агъэбылъы, ар Джамболэт дэгъоу ешIэ, унагъом гъэм фикъущтыр къыгъэнэни, адырэ къехъурэр
къэралыгъом ритынэу щыт. Ар бэмэ агъэцакIэрэп. Ежьежьырэу зэхэшIыкI фыримыIэу лэжьыгъэр къезымыхьылIэрэм унагъом исым елъытыгъэу ышхыщтыр къыфагъанэшъ, адырэр Iахы, къаримыт зыхъукIэ, лIыгъэкIэ тырахы.
Шхончхэр атэмэпкъымэ ашIохэлъагъэхэу нэбгырищ
унэм къихьагъ. Зыр инэIуас, адыритIур ышIэрэп. Куищыми нэбгырэ заулэ уIэшыгъэхэу арыс. ЛIы къопцIэ нэхаеу
ышIэрэм ушIокIынэу щытэп. Ащ щыIэп зыфапIорэр
ышIэрэп. Ынэпцэ кIырхэм ачIэгъ къычIэщырэ нитIур зыгорэм лъыхъу зэпытхэу есагъэх.
- ТыкъэкIуагъ лэжьыгъащэ.

--- Page 597 ---

- ШъукъэкIуагъэмэ, дэгъу,- Джамболэт ыIэхъомбапэхэр столым тыригъаохэзэ,- шъукъакIо къэс шъузфаер чылэм дэжъугъотэщтмэ.
- Тэгъотыфэ тыкъэкIощт.
- Мыщ дэсхэри шхэнхэ фаеба?
- Къэлэдэсхэр?..
- Чылэм ышхын имыIэжь зыхъукIэ, къэлэдэсмэ
къытфашIэжьын щыIэп,- Джамболэт къэтэджышъ, столыбгъум кIэрэуцо.- Чылэм щыгъу зэрэдэмылъыр шъошIа? Джащ фэд сабынри, гъучIыIунэри, сырныкри. Щыгъынмэ ягъугъу къэсшIыжьрэп. Хэта ахэр къытфэзыщэщтхэр? Къэлэдэсхэр ащ ыгъапэхэрэп. Къаштэ, къаштэ зэкIэми къытэшъоIо, тэ зыми махь къытиIорэп. Тэрэза ар? Тэрэзэп. Шъо сышъуфэдагъэмэ, сшIэщтыгъэр ошIа?
Щыгъу, сабын, фэтагын къыздэсщэни, лэжьыгъащэ
сыкъэкIощтыгъэ. МэкъумэщышIэхэри делэхэп, къалэм
дэсмэ афэдэ къабзэу ахэри щыIэхэ ашIоигъу, шъощ пае
гъаблэ чылэм къыдэслъхьащтэп сэ!..
- Сыкъыоплъышъ, Тыркур, нэмыкI хэгъэгу тыкъэкIуагъэ фэдэу къытшIошIы. Сыда зилIэужыгъор тэтый
шъошъуй зыфапIохэрэр. Унашъоу щыIэр зыфэдэр пшIэрэба? УмышIэмэ, ма, едж,- тхылъыпIэ тхьапэр къыфещэи.- ЗэкIэ мыщ итхагъ.
- Сынэ къыкIэмыIу, ащ итыр сэ бэшIагъэ зысшIэрэр,-
Джамболэт тхылъыпIэ тхьапэр IуегъэзыкIы, столыбгъум
къыдэкIын зыщиIорэм шъхьаныгъупчъэм зеплъым, чэу
пакIэм лIы куп къыщыдаIоу ылъэгъугъэти, ахэмэ зэхаригъэх шIоигъоу ымакъэ нахь ыгъэлъэшыгъ.- Джыри къыосэIо, шъощ пае чылэм гъаблэ къыдэслъхьащтэп. Ащ фэдэу шIу талъэгъумэ, къэлэдэсмэ къалмэкъ щаим хэттэкъон щыгъу тIэкIу къытфарэщ.
- Арымэ, Тыркур, узыхэхьажьыгъэр,- лIы нэхаер
къэгубжыгъ,- мандатэу тиIэм елъытыгъэу тызекIощт.
Орырэ тэрырэ тызэгурыIощтэп. Мы къэпIорэ дэдэр ары
кулакми къытаIорэр,- унэм икIыжьынэу ежьагъ.
- Сэра кулакыр?! - Джамболэт ыIупшIакIэ кIэсысыхьэу кIэрахъор къырипхъоти ыуж илъэдагъ.
- Сэ зэ сIорэр тIо кIэсIотыкIыжьэу сихабзэп! - къызэтеуцуи, мыгумэкIыхэу къызэплъэкIыгъ, кIэрэхъо къихыгъэу фагъэсысрэм къыпылъэп.

--- Page 598 ---

- Лъыр дгъачъэзэ хабзэр къызыдэтэхым, о тэ ущыIагъа?.. Ощ фэдэп сэ кулак къысэзыIон фаер!..
- Хабзэр къызыдэпхыкIэ, зэрэбгъэпытэн фаер зыщымыгъэгъупш! - нэбгырищри унэм икIыжьыгъэх.
Ревкомым кухэр зыIокIыжьхэм, зэнкIабзэу кIохи, лэжьыгъэ гъэбылъыгъэр зыдэщыIэр ашIэ пIонэу, Хьаджислъам дэжь Iухьагъэх.
Шъхьаныгъупчъэм Джамболэт зеплъым, лIы купэу
чэу пакIэм дэжь щытыгъэхэр Iуилъэгъожьыгъэхэп. Ардэдэм пчъэр зыгорэм къыIуихыгъ, къызызэплъэкIым,
Дамыкъо Шъалихьэ ыпашъхьэ ит.
- Сыд, Шъалихь, узгъэгумэкIрэр?
- УзгъэгумэкIын закIэба мы дунаир, аущтэу щытми
джырэкIэ тырэхьат, уезэгъыщтыгу. ПхъэIашэ горэ къысябгъэтыгъэмэ, сигуапэ хъущтыгъэ. Бжыхьэ ошIухэр
темыкIыхэзэ, сичIыгу тIэкIу язгъэжъощтыгъэ. Мэфэ заулэ хъугъэшъ, ауж сит. Сызхагъэзагъэрэп. ПхъэIашэхэр
Iофынчъэхэу щытыхэ пэтзэ, неп-неущ аIошъ, сызэращэ.
Ори ошIэ, Джамболэт, Iофынчъэу мыщ фэдэ мэфэ
шIагъохэм сыщысын слъэкIыщтэп.
- ПхъэIашэ пае укъэдгъэнэна, боу къыуязгъэтын,-
Джамболэт Дамыкъор къызэрелъэIурэр игуап.
- Тхьауегъэпсэу, джары силъэгъуныгъэр сэ,- Дамыкъор къэтэджыжьы, етIанэ къеIо.- Олахьэ сыоплъыжьыгъапэшъ, Джамболэт, упхъашэм.
- Сыд ар озгъаIорэр?
- Адэ хабзэм илIыкIохэм уащымыщынэу, ащ фэдэу
уазэрэдэгущыIэшъугъэр, епIуагъэр зэкIэ чэу пакIэм щытыгъэмэ зэхахыгъэ, агукIи къыбдырагъэштагъ.
- Хабзэм илIыкIомэ гъэшIэгъона, тэри тыхабзэба.
Джы хэбзэнчъэ зыми уигъэшIэщтэп.
- ЯпIощтыр зыфэдэр о нахь пшIэн, шъо мы дунаим
нахь зэхэшIыкI фышъуиI. Шъыпкъэр пIощтмэ, епIуагъэм
шъыпкъэ хэлъэп сIорэп, ау етIани пхъэшащэу уадэгущыIэти, сыкъэбгъэщынэщтыгъэ.
- Ахэмэ джары уазэрэдэгущыIэн фаер, армырмэ
пшъхьэ къытетIысхьэпэщтых.
Дамыкъо Шъалихьэ къыIуагъэм ащ нахьыбэ хигъэхъожьыгъэп. ПхъэIашэмкIэ къызэригъэгугъагъэр зэригуапэр къыхэщэу унэм къикIыжьыгъ.

--- Page 599 ---

50
Мыгъэ лэжьыгъэ бэгъуагъэ мэкъумэщышIэмэ Адыгэхьаблэ къыдахьажьыгъ. Къэлэ гъогум ар дэгъоу къыщыошIэ. Нычэпэ куитф-куих чылэм дэкIы. Нахьыбэм лэжьыгъэр бэдзэрым щащэрэп, пщэнэу пIуагъэми, унашъоу щыIэмкIэ уагъащэрэп, пIахы. Дунаим хэкIыпIэ зимыIэ щыIэпышъ, а хэкIыпIэри фаем шIэхэу къегъоты.
ЯнэIуасэхэм адэжь зекIуалIэхэкIэ, асыхьатым лэжьыгъэр
къахъожьы, ахъщэ къаIахрэп, сыд рябгъэшIэщт. ШэкIы,
сабын, шъоущыгъу, щыгъын, фэтагын, мэкъумэщышIэм
макIа ищыкIагъэр, нэмыкIыхэмкIэ къахъожьы.
Къэлэ дэхьагъум дэжь хабзэм илIыкIохэр къащыпэгъокIыхэу зырагъажьэм, ащи екIолIапIэ фагъотыгъ, ари
мыхъужьыхэ зэхъум, нахь тхьагъэпцIымэ лэжьыгъэр агъэбылъэу рагъажьэ. Лэжьыгъэр тэрэзэу бгъэтIылъмэ, узщыфэе мафэм къэпштэжьыщт, а унашъор щыIэ зэпытына, ари непэ фэдэу текIын.
Аущтэу зигупшысэ чыжьэу мыощтыгъэмэ аIо, мэкъумэщышIэ хьарамыгъэр къатекIозэ. Хабзэу чIыгур къязытыгъэм гужъы фыряIэуи щытэп. Ащ пае зыми иIае фиIорэп. Хабзэм унашъоу къыдигъэкIыгъэр амыгъэцакIэу,
щакIухьэу арэп. Ау етIани гъатхэм емыгупшысэн алъэкIрэп. Хэт ышIэра зэрэхъущтыр? А упчIэр илэжьыгъэ зэтехьажьыгъо нэс шъхьэм икIрэп, гукIэ разэу ышIэн щыIэми,
ары езымыгъашIэу къэзыубытырэр.
Ар зы лъэныкъуагъ.
Адырэр ары хабзэмкIэ нахь щынагъор. ЛъэчIэ тIэкIу
зиIэгъэ мэкъумэщышIэхэу хэбзакIэм тырихьагъэмэ акуцI
псынкIэу ихъоу регъажьэ, нахь зэшIокI яIэ мэхъух. ЯтхьагъэпцIыгъэрэ ячаныгъэрэ къыхэкIыкIэ, мэIэо-лъаох, зыгорэхэр зыIэкIагъахьэх. ТIэкIу-тIэкIузэ, фэшIыгъэ цIыфхэр чылэм къыдэтаджэх, хэбзакIэм Iофыгъохэу зэрихьэхэрэр агу римыхьыхэу, къыхамыIукIыми, къахэщы.
ИлъэситIурэ ныкъорэм бэ ахэмэ афэдэу Адыгэхьаблэ къыдэтэджагъэр. ХэбзакIэм ыкъогъу зашIы, фэгущыIэ
аIозэ, ежьхэр къобаикIых. Ахэмэ амал яIэу лэжьыгъэр
якIашъо къырахьыхыни, шIурышIукIэ къыуатына. Ушъхьагъуишъэ къагъоты. Унашъоу къыдэкIыгъэм зэрэщакIухьащтым ыуж ехьэх. Ащ фэдэхэба пыеу тетыгъор зыещтыгъэм джыдэдэм ищыкIагъэхэр. ШIэхэу бзэ зэдагъотыныр рагъажьэ, шъэфкIэ зэкъоуцох.
Ащ фэдэхэр арых хабзэм лэжьыгъэхэщ уIэшыгъэхэр
къызыкIыригъэжьагъэхэр. Джыри ахэмэ тэрэзэу революциер анэсыгъэп. Бгъу пстэумкIи Совет хабзэр къадзыхьагъэу пыйхэр къебэных. ЗэкIэмэ анахь Iофэу ар большевикмэ алъытэ. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ зэо Iофхэр
бэкIэ нахьышIух, ау ащ пае щынагъор текIыгъэу арэп.
Джамболэт ахэр ары икъоу къыгурымыIощтыгъэр.
Ревкомым тхьамыкIашъо зытезгъаорэ фэшIыгъэ цIыфхэр
нахьыбэу хэтыгъэх. Джамболэт ылъапсэ щегъэжьагъэу
ышъхьэшыгу щыкIэкIыжьэу мэкъумэщышI. ИгъэшIэ тIэкIу
чIыгур итхьэу къехьы. ИлъэсиплIым бэ къылъэгъугъэр,
бэ ынэгу кIэкIыгъэр шъхьакIэ, ащ фэдизэуи бэ дунаикIэм
щызэхимышIыкIрэр. Заом Iотыфэ зы ышIэщтыгъэр - уисэшхо къызыфипхыщтыр уипыеу къыбжэхэлъэдагъэр, е
унитIукIэ плъэгъузэ узыкIэлъежьагъэр. Ащыгъум ДжамболэткIэ зэкIэ нэрылъэгъугъэ, ипыири ишIури зэхэшIыкIыгъоягъэп. Джы зыхэтыр нэмыкI Iоф. ЛэжьэкIо-псэуакIомэ
япыеу Адыгэхьаблэ щилъытэщтыгъэр Дамыкъо Шъалихьэти, ежь зэрэшIошIыгъэу къычIэкIыгъэп. Загъорэ егупшысэ
зыхъукIэ, пыи хъуна ар ыIощтыгъэ. ЕтIани ар езгъэIон
щыIагъ. Сыд ыIощтыми, ышIэщтыми Дарихъан къыхэуцукIы.
Ащ пае Джамболэт фэягъэп Дамыкъор ыгъэпыинкIи, пыимэ ахилъытэнкIи, сыд фэдиз пIуагъэми, Iахьыл пфэхъущтыр тIэкIу-тIэкIузэ гум щыщ мэхъу.
ЗэкIэмэ анахь щыкIагъэу Тырку Джамболэт хэлъыгъэр: сыдырэ Iофыгъуи мэкъумэщышIэ еплъыкIэ бгъузэу
зэреплъыщтыгъэмрэ щытхъур зикIэсэ игупсынкIэ плъырыгъэмрэ ары. Ежь зипэщэ чылэм щырэхьатмэ, сыда адырэхэр зэрищыкIагъэхэр, хэти ежь ышъхьэ зэриIыгъыжьышъу. Ревком тхьаматэу зытехьэм, зыфаер зэкIэ
афишIэнэу хьаулыеу чылэдэсхэр ыгъэгугъагъэхэп. ПсэокIолэжьакIомэ хабзэр къызыкIыдахыгъэр гупсэфэу, зыми
ымыгъэгумэкIыхэу щыIэнхэр ары. Джары егъашIэм зыкIэхъопсыщтыгъэхэ чIыгури къызкIаратыгъэр, жъо, халъхь,
хэхыжь. Ори щыI, уигъунэгъуи зэрэщыIэшъу. Олажьэмэ,
узфэлажьэрэр о пшъхьэ, уипкIэнтIэпскIэ бгъэшъокIрэр уие
шъыпкъэу уичIыгу. МэкъумэщышIэр фэшIыгъэ зыхъукIэ,
хэгъэгури щыкIэгъэнчъэу щыIэщт. Зыми ыгъэгумэкIыщтэп,
чIыгоу аратыгъэм къытырахрэм агу щамыфэщтымэ, бедэхьаоу бэнагъэу мэхъуба. Хьау, сыд фэдиз арэIу фаеми,
Джамболэт ыгу къэкIыжьы чылэм лэжьыгъэр зэрэдаримыгъэщырэм пае къыдэгущыIэнхэу зымафэ къалэм зэращэгъагъэр, адезгъэштэн слъэкIыщтэп. Шъоттыщтэп лэжьыгъэр сIорэп сэ, икъунба зэ дащыгъэмэ, тIо дащыгъэмэ,
нэмыкI чылэ орэкIохэба, егъэзыгъа тэ тичылэ... Ахэр зэкIэ
бзэгу афэзыхьыгъэр сэшIэ. Зэ къыдэрэхь амэ а нэхэежъыр, лъаеу дэсымыфымэ. Сыдэу сыкъыхигъэщыгъап
сэIо! Джары пыир нахь, сэрэп, шъуIорэр шъумышIэжьэу
къалэм шъудэсэу тыкъэшъогъэсэжьы. Ахэр шъуIоным ыпэ
сэ зэрэсшIэу мэкъумэщышIэм ыгу зэжъугъашIэ.
ЕгъашIэм лIы куп уцупIэу тучан пчъэIупэу щытыгъэр
тIэкIу-тIэкIузэ хани, ревком пчъэIупэр кIуапIэу хахыгъ.
IофшIэнхэр заухыкIэ пчыхьэрэ ревкомым цIыфыбэ къыIохьэ. Чэу лъапсэм исыр исэу, кIэрытыр кIэрытэу чылэ къэбарыр афимыкъоу дунай къэбарыр щызэрахьэ. Мы чIыпIэм щызэхэмыхын щыIэп. Чылэ къэбарыр къекIуалIэшъ,
щызэбгырахыжьы. Ревкомыр цIыф кIуапIэ зыкIэхъугъэр
быракъ плъыжьэу пылъагъэм Джамболэт репхы. Мафэрэ шъхьаныгъупчъэр Iухыгъэу, зы тхьакIумэ лъэныкъор
щагумкIэ гъэзагъэу, мыдырэр ыпашъхьэ щызэхэсымэ
ахэдаIо. Къэбарэу чылэм дэлъым щыгъуаз. Ежь игугъу
дэгъоу ашIы зыхъукIэ, зэхимых фэдэу зишIзэ, дунаир идунаеу ядэIу.
Щытхъур уикIасэу къызыбдашIэкIэ, дунаим цIыфхэр
зынэмысынхэ щыIэп, угу зыщэфыщтхэр къыпфыкъокI
зэпытыщтых, ащ ущагъэкIэщтэп зыдягъэшIэ къодыери.
Ар Джамболэт ымышIэу щытэп. Къымчэрыерэ Исмахьилэрэ апашъхьэ рагъэтIысхьи, зытехьакIэм раIогъагъ, джыри фыхамыгъэпсэу зы мафэ къыхэкIрэп. ЩытхъукIаерэ
убыкIаерэ зэфэдэ, зыдямыгъэхьых раIо. Ары шъхьакIэ
Джамболэт изакъоп мы дунаишхом щытхъум дихьыхыгъэр. Iофыгъоу чылэм щызэрихьэрэмэ ягугъу цIыфмэ
ашIы зыхъукIэ, имыгопэн ылъэкIрэп. Зэхих къэсми, фэкIэщыгъу нахь, уджэгъу Iоф щыIэп.
Пчыхьэ горэм ревкомым къычIэкIыжьи, Джамболэт
пчъэ дэкIояпIэм къытеуцуи, щытмэ къахэплъагъ, гъунэгъу хьаблэр къыплъыхьагъ. Мэзахэ хъоу ригъэжьагъэти, остыгъэхэр чIыпIэ-чIыпIэу чылэм къыщыхагъэнагъ.
Быракъ плъыжьри, жьыбгъэ щыIэпышъ, игупсэфыпIэ ит.

--- Page 600 ---

Щытмэ ятутыныбжъи чылэ остыгъэмэ афэдэу лIымэ
ажэкIэ шIуцIэмэ къахэлыдыкIы. Джамболэт непэ Iоф
шIукIае зэшIуихыгъэу чэфыгъ, моу зиIэтыни, ошъо чIэгъым жъуагъомэ афэдэу чIэбыбэным ыгу тет. Пчъэ дэкIоепIэ лъагэм зэрэтетыр арымэ ышIэрэп, чылэ зэIукIэ зимышIыжьыгъэр зэрэбэшIагъэр ошIэ-дэмышIэу шъхьэм
къелъадэ. Апашъхьэ къерэуцори, къахэгущыIэн фэдэу
ыгу хъугъэ. КъыздикIыхэри ымышIэу къыIощтыхэри хьазырыпсых. ХэбзакIэу тхьамыкIэ лъэпкъыр шъхьафит
зышIыжьыгъэм фэусэ пIонэу мокIэ-мыкIэ гущыIэ лъэшхэр къыкъозэрэхы. Мы мафэхэм зэIукIэ ышIынэу Джамболэт рехъухьэ. Совет хабзэм псэокIо-лэжьакIом шIуагъэу къыфихьыгъэр джыри зэ яIогъэн фае. Iофыгъохэри
щызэхимыфыхэ хъущтэп.
ПсыIушъо лъэныкъомкIэ джыри остыгъэхэр къыщызэлъыхагъэнагъэх. Зыр Дамыкъо Шъалихьэ иостыгъ, Джамболэт ар щыгъупшэщтэп тыдэ щыIэми. ДарихъанынкIи мэхъуба остыгъэр хэзгъэнагъэр, дахэу, шъабэу къэнэфы. Мы
Дарихъани... Дарихъан фэдэ хъун пшъашъэ дунэешхом тебгъотэнэп! Ащ икIокIэ шъабэ изакъоми... Щхы зыхъукIэ,
псынэкIэчъэу мыжъуакIэм ахэчъырэм фэд. ЫнитIу бжыхьэпэ мафэу фэбабз. ГъэшIэгъоныр Дарихъанрэ ежьырырэ
тIэкIу зэрзэхьщырыр ары. Моу иплъакIэкIи, ищхыкIэкIи,
инэгушIуагъэкIи Дарихъан хэлъхэр ежьыми зыхилъэгъожьхэ зыхъукIэ, Джамболэт мэгушIо, титIо зы тыхъунэу дунаим
тыкъытехъуагъ еIошъ, мафэ къэсми ишIулъэгъу нахь пытэ
мэхъу. А мэфэ дахэр къызысыщтым ежэ. Бэп къэнэжьыгъэр, апэрэ осыр чылэм къыщесэу адыгэмэ якIымафэ
гушIуагъоу лэгъунэхэр къызщежьэрэ уахътэр къызэрэс.
Ащ нэси Темботи Азмэти къэкIожьыщтых. Тыдэ щыIэми
Максими къыригъэблэгъэщт. Шыур шыоу, лъэсыр лъэсэу,
зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу джэгушхо чылэм дишIыхьащт.
А-енасын, мы дунайри... Мы дунаим утетыным нахь тхъагъо
щыIэп. ШIу плъэгъоу ори укъалъэгъужьыныр къызэрипIотыкIын жабзэ тыдэ къипхын. Мо жъогъо лыдхэу бжыхьэ
ошъогум зыкъизытакъорэмэ зыгорэ ащ хашIыкIа шъуIуа?
Ары хашIыкIын, пIыкIэжьыхэу ошъогу чIэгъым зыщаутIыIу.
Мо зэпэлыдыжьыхэрэ жъогъуитIум нахьи нахь дахэх Дарихъан ынитIу. Ахэр зыпэпшIын джыри къэхъугъэп.
- Сеплъышъ, Адыгэхьаблэ сыда къалэм щигъакIэрэр? - Джамболэт чылэм хэплъыхьэзэ, щытмэ къареIо.-

--- Page 601 ---

Мо шъуеплъэлъ зэрэзэпэжъыужьрэм. Къалэм дэс
тиIэшъхьэтет горэ къэпщэни, еплъ тызэрэпсэурэм пIони,
ебгъэлъэгъункIэ дэгъу.
- Тыпсэун адэ, тхьэм ишыкуркIэ, мы чылэм ямыIэ
фэтагыныр къытфебгъэсыгъ, тхьауегъэпсэу, Джамболэт,- зымафэ зилэжьыгъэ гъэбылъыгъэ лэжьыгъэдэщмэ амыгъотыгъэу Хьаджислъам ымакъэ Джамболэт къышIэжьыгъ.
- Олахьэ арым,- щытхэми къыдырагъэштагъ.
- Ахэр къышъуфэтымышIэщтмэ, сыда шъуапэ
тызыкIитыр? - Джамболэт къыраIуагъэм депхъотае фэдэу къыщыхъугъ.- Тыпсаумэ, ащ нахь шIуIохэри къышъуфэтшIэн тимурад, моу зэ тигухэлъ тыкIэжъугъахь. Шъузфаем фэдиз шэкIи, шъоущыгъуи къышъуфязгъэщэщт,
сэхътан щазымэмэ нысэщэ джэгухэм шъуакъыщырыдгъэшъощт.
- Щыгъур, щыгъури зыщымыгъэгъупш, Джамболэт,- Хьанэшъу къахэджыкIы.
- Ари сщыгъупшагъэп сэ, къышъуфязгъэщэщт.
- Арэп, Джамболэт,- чэу лъапсэм кIэрыс лIыжъмэ
Къымчэрые къахэтэджыкIыгъ,- ухэта о?
- Сэри? - зэ Джамболэт къызэшIонэ, шIункIыти, чэу
лъапсэм Къымчэрые ис Iоу ышIагъэп.
- Ары, ухэта о? - Къымчэрые къыкIеIотыкIыжьы.
- Олахьэ сымышIэ, Къымчэрый, къызэрэосIощтыр...-
Къымчэрые игущыIэ лъапсэ Джамболэт къыгурэIо.- Ори
ошIэба, ревкомым сыритхьамат.
- Ревкомыр хэта зилIыкIор?
- Большевикмэ лэжьэкIо-псэуакIомэ къафыдахыгъэ
хабзэр арыба, укIэупчIэжьа?
- Адэ ар пщыгъупшагъ сшIошIыгъи сэ...
Мэзахэти, щытхэр зэрэзэкIэкIэуIожьхэрэр Тырку
Джамболэт ылъэгъугъэп.
51
Байхэмрэ заомрэ къакIэзыжьыгъэ мэкъумэщышIэм
нахьыпэм ымыгъотыщтыгъэу джы ыгъотымэ шIоигъор
бэ. ЗэмынэцIырэ щыIэп. Мафэ къэс чылэм ныбжьи угу
къэмыкIын Iофыгъуабэхэр къыдэтаджэх. Ахэр зэкIэ
къызэолIэжьыхэрэр Тырку Джамболэт - Совет хабзэм

--- Page 602 ---

илIыкIу. Ар тэрэзэу Къымчэрые къыриIуагъ. Апэ ыгу къеуагъ шъхьакIэ, сыд хэпIухьан? Шъыпкъэр зэнкIабзэу унэ
къыкIахьэ, сабыныпсэу ришъуми, ощыIэ. Мы Къымчэрые
иакъыл бэмэ анэсы. Шъыпкъэ, гущыIэ къодыекIэ джы
цIыфхэр бгъэдэIон плъэкIыщтэп. Зэ пIорэр ашIошъ хъун,
етIанэрэ Iогъур зэуи къырадзэжьынэп. Сабынрэп, фэтагынэрэп революцием иIоф зэлъытыгъэр. Ахэри джыдэдэм щымыIэхэми, щыIэщтых. ШIункIым хэсэу зэпIэстхъыжьызэ, егъашIэм мэкъумэщышIэм къыхьыгъ. Фэтагын
къодыекIэ нэфынэм хэщагъэ хъущтэп. НэмыкIыбэмэ ягупшысэгъэн фае. МедрысэкIэ дунаим ущыщыIэн плъэкIыщтэп. Адыгэр ацIэу, адыгэхэр мы чIылъэм къытехъуагъэхэу тетых шъхьакIэ, абзэкIэ, ным ибыдзыщэ къыдэкIуагъэмкIэ алъэкъуацIэ хэгъэкIи, ацIэ атхыжьынэу ашIэрэп.
ЕгъашIэм къурIаныбзэр зэрагъашIэу къахьы. Хэта зищыкIагъэр ар?.. Ари пыбгъэзыкIыпэ хъущтэп, диным уебэныгъэу мэхъу. Ащыгъум мэкъумэщышIэм Совет хабзэм
фишIэрэр зэкIэ пкIэнчъэ хъущт. Медрысэм нэмыкIэу
еджэпIакIэ къызэIуихымэ, фаер чIэхьан, еджэн, шIуагъэу
хэлъыр къыгурыIон.
Ары шъхьакIэ, ягухэлъымэ акIэзымыгъахьэу Iоф мыухыжь чылэм дэлъ. ЧIыгу гощыным мафэ къэс хьалэбалыкъышхо къыхэкIы. Зым чIыгоу ратыгъэр шIомакI,
шIодэй, адырэм иер шIочыжь. ХэбзакIэм зэфэдэныгъэр
цIыфмэ къафихьыгъ шъхьакIэ, чIыгоу алэжьыщтыгъэр
зэрэчIыгоу къанэ, дэгъоуи дэеуи къыхэкIыщт - уинасып
къызэрихь. Аущтэу щымытыгъэмэ, пхъэдзыкIэ агощыныгъэп. Зымафэ Мэраукъомрэ Саудэтыкъомрэ хьасэбэкъум дэзэрэубытэхи, чIыгу аршинипшI пае лъыкъэлъыпсы дэзэрэшIыхьагъэх. Ащ изэхэфын нычхьапэрэ
пчыхьэм ревкомым щыпылъых. Джыри яхьасэбэкъумэ
адэтых ашIошIэу тIури зэжэхэлъадэх, хабзэм ыпашъхьэ
ахэр щыуагъэшIэна, афадагъэп.
- Арэп, шъуитIо шъузэрэмыукIытэрэр, шъузабэхэр
къыздэжъугъэхьащхыхэу хьасэбэкъум нэкъэ-пакъэ
шъущызэрэшIы. Сыд митIум ятпэсыщтыр? - ревкомым
хэтмэ къяупчIы.
- Ащ япшIэщтыр сэ дэгъоу сэшIэ,- Хьанэшъу еIо,-
чIыгоу яттыгъэр аIытхыжьыщт. ШIу зыфашIэрэм къыгурымыIомэ, джары епшIэщтыр.

--- Page 603 ---

- СIыпхыжьынэу уятэ къысаригъэтыгъэ чIыгоп ар!..-
Мэраукъор къэгубжыгъ, къызщылъэтынэу ежьэ шъхьакIэ, фадагъэп.
- Укъэмыгубж! Мыхэр къыпфагъэтIысыгъэхэу щысхэп,- Мэраукъом ычIыпIэ Джамболэт къэтэджы.- Хэт
пшIошIыра адэ къыуязгъэтыгъэр?
- Хэтына, Совет хабзэр ары,- къэгъумытIымыгъ.
- Арымэ, пшIэрэба узаомэ Совет хабзэм зэримыдэщтыр? Непэ щегъэжьагъэу къызгурыжъугъаIу хэбзэнчъэ зэрэщымыIэжьыр. ХэбзакIэм шъуегъэдахэмэ, шъори идахэ шъуIо. IэягъэкIэ, бзэджагъэкIэ ыпашъхьэ шъуимыуцу, сыдэу цIыф дэгъуха мыхэр, мы сызфэлажьэхэрэр ежъугъаIу. Хьайнапэ тыхъунба шъушIагъэр Лениным
зэхихыжьмэ. Ежь мафи чэщи уцугъо имыIэу Iоф ешIэ.
Хэта шъо къышъупылъыр, чылэм ынапэ тешъохышъ ары.
КIо шъукIу, джа зэрэтIуагъэу, Iофыр дгъэпсыщт. ШъузэфалIэми, шъузэрэлъэгъун шъумылъэкIынэу губгъо
къопэ зэфэшъхьафмэ нэмыкI чIыгу къыщышъоттыщт,-
Джамболэт ыIуагъэм зи къыпамылъхьэу нэбгыритIур
къэтэджыжьыгъ.- Мыхэмэ ячIыгухэр шъузабэмэ ятэжъугъэт, чылэми пэчыжьэхэп, нахь Iэрыфэгъу къафэхъун. Дамыкъо Шъалихьэ къычIэхьанэу ешъуIу,- икIыжьырэмэ акIэлъыджагъ.
Шъалихьэ игугъу зэришIыгъэм лъыпытэу Джамболэт
зыгорэу къэхъугъ, зыфэмыIажэу ыгу тео макъэ нэс зэхехы фэдэу къышIошIы, мэIэбэ-лъабэ. КъэмитIоу столым
телъым яплъыгъ, нэсыгъ. ПхъэнтIэкIоу зытесыр столым
лъигъэкIотагъ, IуигъэкIотыжьыгъ. Дамыкъор къызехьэм,
риIуагъ:
- КъэтIыс, Шъалихь.
Ревкомым къызфащэрэр ымышIэу Дамыкъор егупшысагъ шъхьакIэ, мыры Iоу зэрящыкIагъэр къыгурыIощтыгъэп. Адырэ чылэдэсмэ афэдэу ичIыгу тIэкIу ежъо,
ихатэ хелъхьэ. Дунаим зыщыгугърэ щыIэп, тхьэм щэгугъы, ежь зыщэгугъыжьы. Хэт ышIэра зэрящыкIагъэр,
ыгу зыдимыдзыгъэ къыгъэнагъэп. ШIу шIэри псым хадз
аIо, пшIэхэнэп ишIушIагъэ паемэ шIэ? Зыгъэ лъэшэу большевикмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъ, зэп, тIоп ар. КъызкIэлъэIугъэхэр зэкIэ афишIагъ. Ар ыгу къэкIыжьыгъэщтын,
ащыгъум инасыпыгъи. Ары шъхьакIэ сыда Тырку Джамболэт зыхэтыр? АщкIэ зэшIопхын Iофэп ар. Максимэми

--- Page 604 ---

ерагъ. Джамболэт къыраIогъэнкIи мэхъу зыфаер фашI
аIуи. Сыд фэена, Iахыгъэм щыщэу зы тIэкIу къыратыжьыгъэмэ, езэгъыныгъи. ТIэкIоп ар, бынкIодэу большевикмэ
ахэкIодагъ. Моущтэу псэущтхэмэ, илъэс зыщыплIыкIэ
лъапсэ ышIыжьынэу ригъэжьэщт. Зэ лъапсэ большевикмэ апашъхьэ зыщишIрэм, янэрылъэгъуба, сыд къыраIон,
иIагъэр ыгъотыжьын. Ащ нэс щыIэнха ежьхэри, мы дунаир зыгорэу зэокIынба, хэта зышIагъэр моущтэу хъун Iоу.
- Сыщытми хъун, сытIысыми хъун, шъо къызэрэшъуIу,- Шъалихьэ Iэсэ-Iасэу пчъаблэм дэжь щетIысэхыгъ.
- Сыдэу ущыт, Шъалихь, упсауба, уузынчъэба? -
Джамболэт къызфищагъэр къызэрэригъэжьэщтыр
ымышIэу къэупчIагъ, етIанэ ышъхьэ ыгу фебгъэжьэу къэтэджыгъ, Лениным исурэт дэжькIэ плъи, къыIуагъ.- Укъызфэтщагъэр ары, Шъалихь, уичырбыщ унэ чылэм къептынэу ревкомым унашъо ышIыгъ. ЕджапIэ тшIыщт, чылэ
кIэлэцIыкIухэр егъэджэгъэнхэ фае.
КъыраIуагъэр зэхихын нахьи, Дамыкъо Шъалихьэ ыгу
къызэгоутэу лIагъэмэ нахьышIугъ. Сыд бэлахь, рэхьатыжьыгъэх ыIозэ, джыри къыфыкъокIрэр? Икъунба мы
большевикмэ афишIагъэр, ыкуцI раримыгъэшъущтмэ.
Сыдэу кIэлэ мыгъуа мы къыпэтэджри, зэрэмыукIытэрэр.
Къаштэ еIо бгъагъэу узычIэсыр!..
Джыдэдэм къызэкIоцIыстыкIыщт фэдэу Дамыкъом
зыкъешIэжьышъ, ыгу теIункIэжьы, къызхимыгъэщ шIоигъоу щысмэ яплъы. ЕтIанэ цIыкIу-цIыкIоу къыухьэзэ, къырегъажьэ:
- Олахьэ сымышIэ къышъосIощтыри, унашъо шъушIыгъэмэ, лъапсэ горэ имыIэу щытэпщтын, сэри сфэлъэкIыщтымкIэ хабзэм сыдэIэпэIагъэп сIорэп, зыми ыIон
фэлъэкIыщтэп, ащкIэ тхылъи сиI,- ибгъэджыбэ еIэбэжьышъ, большевикмэ ахъщэ зэраритыгъэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр къырехы.
- А тхылъыпIэу къэбгъэлъагъорэр тищыпэлъэгъоп
тэ,- ыIуагъ Бырдж ялIыжъэу адыкIэ Джамболэт пэчIынатIэу щысым.
- Адэ сшIэрэп ащыгъум,- Дамыкъом ерагъэу зеIажэ,- мы IофымкIэ хабзэ гори щыIэн фаеба? СиIэр зэкIэ
къышъостыгъ, хабзэр къыдах зэхъум, сыхэлэжьагъэу,
сиIэми чылэр рызгъэбаигъэу... СшIэрэп, зи къызгурыIорэп.
24 Заказ 078

--- Page 605 ---

- УиIэр чылэм ипкIэнтIэпсти, IэкIэхьажьыгъ,- Джамболэт ыIупшIакIэ къэкIэзэзы.- Ащ игугъу умышIы.
- Олахьэ сымышIэ къышъосIощтыри, тихэбзакIэ
мыхъун уигъэшIэщтэп... Сыд, Джамболэт,- ошIэдэмышIэу Дамыкъом къеIо ыгу къызэрыкIыгъэм кIэгушIоу,- сэ сиунагъо зэрыс унэр армырмэ хъущтба? Медрысэр зычIэтыр тятэ тхьамыкIэм аригъэшIыгъ, джар дэгъуба гухэкIи хэмылъэу. Большевикмэ тхьэ яIэп аIоба, сыд
рябгъэшIэщт ащ?..
- Медрысэр медрысэу къэнэщт, о уиунэ зэрэтIуагъэу
пIытхыщт. Тэ сычIэсыщт пIуагъа? УзчIэсын пае укъэнэщтэп. Сиунэ къыосэты, зыгъэ Къымчэрыерэ тятэрэ зэрабгъагъэу щыт, нэбгырищ шъохъушъ, шъуфикъущт.
- Тхьауегъэпсэу, Джамболэт, шъо шъуиIон шъоIо,
унашъо шъо шъушIыгъэмкIэ сиунэ къышъостыщтэп,-
Шъалихьэ зиIажэми, ынэхэр къикIыхэу къэтэджыжьыгъ.-
Шъощ нэмыкIэу зэхэшIыкI зиIэхэри шъуапшъэкIэ щыIэх,
ахэмэ къаIорэм тетэу сызекIощт,- пчъэр къырегулIышъ,
ревкомым чIэкIыжьы.
А чэщым, ревком ужым, Джамболэт чъыен ымылъэкIэу бэрэ пIэм хэлъыгъ. Нэгум кIэмыкIыщтыгъэр Дамыкъо
Шъалихь. Унэр къыримытынэу зэриIуагъэм пылъыгъэп,
пIытхыщт зэрэраIуагъэмкIи орэгушIо, шъхьащэ фишIэу ащ
зи елъэIущтэп. МедрысэмкIэ къыхэмыщэу гъогу пхэндж
тырищэнхэу зэрихьисапыгъэр егъэшIагъо. Яунэ зэраIахыщтыр Дарихъан зишIэкIэ, сыдэу зыкъыфишIына еIошъ,
Джамболэт егупшысэ, нэпIэ пшъыгъэхэр зэтырелъхьэх
шъхьакIэ, чъыешъурэп. Ыгу къеон адэ, хэт иунэ шIурышIукIэ
къыуитына?.. Мылъкум нахь гум хапкIэрэ щыIэп. Ащ
уимыгъэшIэн дунаим тетэп. Джамболэт къызэрыхъухьэгъэ
бгъэнышъхьэ унэжъ цIыкIур аритынэу ыIуагъэ пэтзэ, ыгу
пыкIрэп. РишIэни щыIэп, цIыфыIэ зэрэнэмысрэм къыхэкIыкIэ
хэкужъ мэхъужьы, илъэс зытIущыкIэ зэхэожьыщт, ау етIани
янэ къыкIэныжьыгъэу ежь иун. Ар псыIушъом Iутэу ыгу
къызыкIрэм, IэшIу-IэшIоу ыбгъэгупэ дэлъ. Аущтэу щыт нахь
мышIэми, ыгу пипIытIыкIми, аритыщт. ЕгъашIэм янэ тхьамыкIэм нэпс-IупсыкIэ ыугъоигъэ ахъщэ тIэкIур уIагъэу къызэкIожьым дзэм пае чылэм ахъщэ зэхалъхьэ зэхъум, ежьри
ахилъхьагъ. Сыд пшIэщт, чылэр зэрэхъоу ухъущт. Дарихъан къыгурыIощт ар. КъыгурымыIомэ, кIэрытIысхьани,
зэхыригъэшIыкIыщт. Зэфэдэныгъэр зэдагощэу, зым имыIэр

--- Page 606 ---

адырэм ригъотылIэу, аIэ зэкIэдзагъэу дунаим цIыфхэр тетынхэ фае. Джары большевикхэр зыфэбанэхэрэр, ягухэлъ
зыфэдэр. Ыпсэ ыгъэтIылъыщтми, а гухэлъ дахэм Джамболэт чылэр фищэщт. Фэмыер ыуж къерэмыхь.
52
Совет хабзэр зитыр илъэсищ хъугъэшъ, Дамыкъом
зэрэшIошIыгъэу Iофхэр хъухэрэп. Пачъыхьэр зыщытырадзыщт лъэхъаным большевикмэ ахъщэ зэратыригъэкIодагъэм пылъыжьэп, ахигъэкIодагъэри имыIагъэм
фэд. Гум имыкIэу щыIакIэ къезымытыжьрэр имылъку
зэрэIахыгъэр ары. Джы унэри къигъэгъусэжь къыраIо.
Хэта къезыIорэри? Ылъыналъэ щыщ шъыпкъ. Шъалихьэ
ихьатыркIэ дунаим къытехьагъэу жьы къыщещэ, щэщхы.
Мы дунаим анахь щыпэблэгъэ цIыфым игукъао зэхишIыкIрэп, ыгу зэрэхэуIощтым пылъ. Ежьыр ары зэкIэ зилажьэр. Хэта зышIагъэр мыщ фэдэ хъун Iоу. Гуцэфэ цIыкIу
горэ фишIыгъагъэмэ, ащ ышIэн къыгъотыщтыгъэ, ихьади, икъупшъхьи бэшIагъэ защыгъупшэжьыщтыгъэр. А
зымкIэ хэукъуагъ, щэрэIэба, иягъэ хэта зэкIыщтыр, чIылъэр
ины, ари тефэн ыIозэ, джы нэс къыхьыгъ. Джы дунаим тыригъэтыжьрэп. Амал иIэу жьы къыригъэщэщтэп. Аритынэп,
унэр пакIопышъ, зы лъэбэкъу ищагу къыдаригъэдзэнэп. Ащ
Iофыр фэкIожьымэ, машIо кIидзэни ыгъэстыжьын. Ау ар
ышIэным ыпэкIэ Джамболэт фэшъуашэр ригъэгъотыщт,
арынчъэу щыIэжьын ылъэкIыщтэп. Икъун кIэхихыгъэр.
БольшевикхэмкIэ зэрэхэукъуагъэр граждан заор
къызежьэр ары апэ дэдэ Шъалихьэ ышъхьэ къызихьагъэр. Фыжьмэ къызагъэзэжьым рыкIэгъожьыгъагъ, ау
а лъэхъаным Iушэу къычIэкIыгъ. Зэ имылъку щыщэу чылэм къыдэнагъэр ыугъоижьынэу имурадыгъ шъхьакIэ,
инэIосэ белогвардейскэ полковникэу иунэ исыгъэм ишIуагъэ
къекIыгъ, инасып ащ къыриIогъагъэм зэредэIугъагъэр, ары
мыхъугъэмэ, гъэшIэгъон чылэм щишIэныгъэкIи мэхъу.
Полковникым игущыIэхэр игупшысэ хэт зэпыт:
- ТиIоф зытетыр тэри тшIэрэп, жьыбгъэу къилъыгъэм зыздигъэзэщтыр зэримышIэрэм фэд тэри зыдэдгъэзэщтыр зэрэтымышIэрэр. Утемылъад, пшIэщтым сыдигъуи укIэхьажьыщт. Зынэп, нитIоп узыхъункIэгъэ лъэпцIэ купыр къызэрэоплърэр. Зыкъыхэмыгъэщэу фэпшIэ24*

--- Page 607 ---

шъущтыр хэгъэгум фашI. Бэ шIэн, макIэ шIэн, плъэгъун,
большевикмэ хабзэр афэIыгъышъущтэп. Тэри хэгъэгу
шIукIае къыткъот, моу зыпкъ тызэриуцожьыгъэм лъыпытэу зы большевик къэмынэу тедгъэтэкъущт.
Шъалихьэ мылъку угъоижь ежьагъэп. Чылэм зыкъыхимыгъэщэу большевикхэр къэкIожьыфэхэкIэ щысыгъ.
ЕгъашIэм ыIэрэ ылъакъорэ зэтелъэу щысыгъэми, зэрэпсэун иI. Идышъэ гъэбылъыгъэ изакъоми егъашIэм нэбгырищыр рыщыIэн алъэкIыщт. Ары шъхьакIэ шъхьакIом
есты. Сыдэущтэу Дамыкъо Шъалихьэ егъашIэм мыпсэумылажьэу къэзыхьыгъэмэ афэдэ хъуна? Ахэр зэрэщыIэхэу ежьыри щыIэн фаеу мэхъу.
Гур фэмыIэжэжьэу къызэкIэзгъаблэщтыгъэр ахэмэ
язакъоп. Губгъом дэкIэу ичIыгугъэмэ зарыплъыхьэкIэ,
ишхэр къырафэкIэу зилъэгъукIэ, ышъхьэ къэуназэшъ,
къытефэным фэдэу мэхъу. Коммунэм ишых аIошъ, ежь
иш дэдэхэр ишэщ щаIыгъых. Гобэн кIэй зымафэ щыIагъэти, умышIэжьынэу хъупIэ шIагъохэр зэхажъухьагъэх.
 Уахътэр нахь кIуатэ къэси, Дамыкъор ежь нахь цIыкIу
хъоу къышIошIы. Чылэм цIыфыкIэ къыщырамыдзэжьэу
арэп, сыд фэдэрэ хабзи, кIэу къыздихьырэр къыхахъозэ,
адыгагъэр адыгагъэу къэнэ. Ау Шъалихьэ делэп, къыгурэIо нахьыпэм шъхьэкIэфэныгъэу щыриIагъэр зэрэщыримыIэжьыр. ЛIы куп ахэт зыхъукIэ, гущыIэр жэм къыдэзыгъо имыфэзэ, щытмэ зэрапхъуатэщтыгъэу джы къыжэдэплъыхьэжьхэрэп. КъызэрэIугушIощтыгъэхэр? Ари
тумы хъужьыгъэ. Ежь Дамыкъоми ар зыдешIэжьышъ, ащ
фэдиз дэдэу чылэмэ къахэхьажьрэп, ау етIани зыришIыхьажьпэнри къыригъэкIурэп. Фай-фэмыеми ыгу теIункIэжьзэ, тыгъуасэ ичырэщтыгъэмэ къахэхьэ, апэ сэлам арихын
фаеу хъугъэ. Сыдэу пшIын, узхэтымэ захэбгъэзэгъэн
фае, гукIэ зэхъокIыныгъэ иIэу аригъэлъэгъу хъущтэп.
Аущтэу зэрэщыт пэтызи ерагъ. Мыжъо абрагъур егъэшIэрэ хьынэу ыкIыб илъына? Полковникым зэриIуагъэу,
ари зэгорэм зытыридзыжьын. Джащыгъум Дамыкъо
Шъалихьэ илIыгъэ зыфэдэр зэригъэлъэгъущтхэр чылэм
дэсых.
Бырджым изакъоми, зызэришIэу цIыф зишIрэп! Унэрыт Къымчэрые игугъу ышIыжьрэп. Ныбжьи куп зыхимылъытэщтыгъэ Тырку Исмахьил нэмыIэмэ, апэрэ лIыжъэу чылэм щалъытэ хъугъэ. Щалъытэн адэ къыздикIыгъэр ымышIэу ыгъотыгъэ кIалэр чылэм ипащэ хъугъэмэ.
Чэт пшъэкъуй пIонэу ыпшъэ укIыхьажьэу Хьанифэжъыми зызэригъэпсрэр, иджанэ лъапэкIэ ыдзэу урамым рыкIо зыхъукIэ, гум тефэрэп. Хьанэшъу цIыкIуи джы къэущыжьыгъ, хьапаные цIыкIоу купмэ къадечъэкIэу ауж итыгъэр ревкомым хэт. Зыгорэ ыпашъхьэ щытIон тлъэкIрэп,
тыжэ къыдэпыджэжьы. Джамболэт зыгорэ къыIо шIоигъоми, ащ фыдеплъэкIышъ, зэпегъэужьы. ЕтIани а Iаер
зыгорэм иIэнакIэ пысэу къехьы. Зы пчъэмкIэ рафымэ,
адырэ пчъэмкIэ къашIуехьажьы. Зымафэ ешхэ-ешъо
тIэкIу тшIи, Джамболэт къызетэгъэблагъэм, сэри ревкомым сыщыщ ыIуи, лIыгъэкIэ къашIуихьи, тигухэлъ тыкIимыгъахьэу, тыжэ къыдаплъэу тшIущысыгъ.
Дамыкъо Шъалихьэ шIоигъуаджэми, ахэмэ ягупшысэ шъхьакIэ, ыгу къэкIынкIэ щыщынэу нэмыкI бэлахьи хэт.
Джары хэкIыпIэ зыфимыгъотырэр. ИлъэситфыкIэ узэкIэIэбэжьымэ къыфигъотыгъагъэу гугъагъэми, зи къикIыгъэп. Псау, зэрэдахэм нахь дахэ хъугъэу Джамболэт чылэм къэкIожьыгъ. КъэкIожьыгъэр Iофа, ревкомым итхьамат. Пчыхьэ блигъэкIрэп Дарихъан дэжь къэмыкIоу, къэбархэр къыIуатэхэу чэщныкъо нэс щэсых.
Пчыхьэм риублэгъу зыхъукIэ, Шъалихьэ унэм исыжьышъурэп. Мафэрэ егупшысэ, чэщырэ ынапIэ римыдзыхэу
къэтэджыжьы. Сисурэ нэмыIэмэ, гъызэ ынитIу игъукIыным
IукIагъ. Сыд раIуагъэми, Дарихъан иIо зы, ДжамболэткIэ зы
гущыIи къыхаригъадзэрэп. Нахьыпэрэ ыгу зэрэщымытыгъэу
мэхъу. Джамболэт заом къэтыфэкIэ шIокIодынкIэ зыкIытенэгуикIыщтыгъэр нэфагъэ. А шэныр джыри хинэн ылъэкIрэп,
щынэгъо шъэф горэ шъхьащытэу къехь зэпыт. Къыздизыгъэр ымышIэу загъорэ шъхьэм къелъадэшъ, егупшысэ. Ащ
хэкIы шIоигъоми, хэмыкIышъоу ыгу цIыкIу ешIы, шэн фэхъугъэщтын, зы мафэр текIымэ адырэ мафэу къэкIощтым щэщтэ. Зэ псынкIаIоу шъхьэгъусэгъу зэфэхъухэу гупсэфыжьыгъот. А щынэгъо шъэфыр бгъэгум къызыдэтэджыкIрэр ятэрэ янэрэ зэIушъашъэхэу, къогъупIэ зашIэу зилъэгъухэкIэ
ары. Джащыгъум Джамболэт заом загъэкIогъэ уж янэжърэ ятэрэ яшъэф ыгу чъыIэ-чъыIэу къэкIыжьы. ШIулъэгъуныгъэу нэбгыритIум зэфашIыгъэр нэку нэпсым фэдэу къэбзащэшъ, апэ тIыргъогъэ чэрэз закъом игъо зэрэкIамыгъахьэу ежь игухэлъ дахи кIамыгъэхьанкIэ мэщынэ.

--- Page 608 ---

Зымафэ ятэрэ янэрэ агъэтIыси, цIыкIу-цIыкIоу дэгущыIэхэ ашIоигъоу зыфыхагъэпсым, псэлъэгъу римыгъафэхэу мырэущтэу къариIуагъ:
- СыщыжъугъаIэ шъушIоигъомэ, ащ нахькIэ тырышъумыгъэгущыIэжь. Ар сиаужырэ гущыI, ащ нахь сфэщэчыжьыщтэп. Тэ пIалъэ зэттыгъахэ.
- Сыд пIалъ? - Сисурэ къыкIэщтэ.
Дарихъан ышъхьэ ригъэзэкIыгъ нахь, джэуап къытыжьыгъэп.
- Сыдигъуа? - ятэ къеупчIи, етIанэ нахь шъабэу къыпедзэ.- Ащ фэдэ Iоф, Дарихъан, тэ тыфэхьазырэп. Тэри
мы чылэм зы унагъоу дэсымэ тащыщ. ТлъэпкъыкIи ошIэ
тызыфэдэр...
- Лъэпкъыр ары шъо шъумыдэрэр, сэшIэ сэ!..-
плъыжьыбзэу Дарихъан къызэкIани, ынэпсхэр къыкIэтэкъугъэх,- гъэшIэгъона тхьамыкIэ лъэпкъ къыхэкIыгъэмэ?
- ГъэшIэгъоны адэ!..- Сисурэ ыдагъэп.
- Хьау, арэп тэ тIорэр,- Шъалихьэ цIыкIу-цIыкIоу Сисурэ фычIэплъыгъ.- Плъэгъурэба дунай Iаеу тызхэтыр,
заор кIоу, цIыфхэр хэкIуадэхэу таущтэу чылэм хъяр къыдэтхьана? Джары тIощтыри тшIэщтыри тэзымыгъашIэрэр.
- Арэп, сэшIэ сэ, арэп!..- Дарихъан адырэ унэм чIэлъэдагъ.
Ар зыхъугъэм ыуж Шъалихьэ сымэджэшхоу мэфищэ щылъыгъ.
Дарихъан итеубытагъэ гум къызыкIыкIэ, Шъалихьэ
ынатIэ хьадэгъу пкIантIэр къытырекIэ. Аущтэу хъун нахьи
зыхэлъы пIэм хэлIыхьагъэмэ нахьышIу. А-ей гущ, сыд
иамал, сыд ышIэхэн? Сыдэущтэу гум дэлъ гуапэр къыдиIотыкIын, хэт къызэхишIыкIын!.. Унэми хэта пылъыжьыр,
алахьэм зэбгырегъэтэкъу. Унэнчъэу къэнэнэп ар. Зыдэсыр чылэ, псаумэ, зы бгъагъэ гори ыгъотын. Ынэ къаплъэу, жьы къыщэу дунаим тетыфэ аущтэу аригъэшIэщтэп! Шъхьэм бэ къихьэрэр...
Джамболэт дэгущыIэнэу Шъалихьэ ыгу къэкIы. Зызакъу ныIэп хэкIыпIэу иIэр. Ар риIощт. ЗыримыIокIэ, сыдэущтэу ынэ къаплъэу дунаим тетыжьыщта?.. Джыдэдэм
Джамболэт дэжь зиIэтыни, кIощт. ЫIэхэр кIэзэзыхэу зефапэшъ, унэм екIы. Iофыр зыфэдэр дахэкIэ зэхыригъэшIыкIыщт. Джамболэт кIэлэцIыкIужьэп раIорэр гурымыIонэу. Мыхъу зыщыхъурэм лъэгонджэмышъхьэкIэ

--- Page 609 ---

фэтIысыни, елъэIущт. КъызезэгъыкIэ дунаим зыфаеу
щыIэр фишIэщт. Къемызэгъымэ?.. Къемызэгъымэ, зэплъын щыIэп, хьадэгъур зыгорэм тефэн фае...
Бжыхьэ мэфэ шIагъу. Мэфищ плъыр-стырым къыкIидзыжьыгъэ Дамыкъо Шъалихьэ джы мылъэпаомэ джы
лъэпэонэу игупшысэмэ ынэ амыгъаплъэу ревкомымкIэ
макIо.
Ревкомым дэжь щытхэмэ ямыбгъукIоу, адырэ
къэлэпчъэжъыемкIэ Дамыкъор щагум дэхьагъ. Ардэдэм
Джамболэти къыIухьажьыгъ:
- Усымадж аIуагъи, Шъалихь, дэу ущыта?
- Непэ сынахьышIуIу,- Дамыкъом ыгу нахь псынкIэу
къытеоу регъажьэ.- Уадэжь сыкъэкIуагъ, Джамболэт.
- УкъэкIуагъэмэ, некIо, къычIахь.
Унэм зэрихьэхэу Джамболэт, шэны зэрэфэхъугъэу,
сэшхори кIэрахъори къызгуихи, стол къуапэм тырилъхьагъэх. Столыбгъум гупсэфэу IутIысхьи, къыIуагъ:
- КъаIо узфаер.
- СыкъызфэкIуагъэр Iоф цIыкIу-шъокIоп, лIыгъэ
пхэлъэу къедэIу...
Ардэдэм Хьаджислъам ишъуз куозэ, унэм къилъэдагъ:
- АукIынэу аIо, зэкIоцIапхагъ!..
- Хэта зыукIыщтыр? - Джамболэт къызщылъэтыгъ.
- Лэжьыгъэдэщхэр арых!..
- Джыри къэкIуагъэха сэIо?!
КIэрахъомрэ сэшхомрэ къыпхъуатэхи, Джамболэт
ревкомым чIэлъэтыгъ, чэу къуапэм щызэхэт лIы купмэ
яджагъ:
- Елбэт, некIох, гъаблэ къытфахьыщт мыхэмэ!..-
Джамболэт шым зыредзы, лIы заули ыуж елъадэ.
Дамыкъо Шъалихьэ ыгукIи ыпсэкIи лIы заулэу Джамболэт кIэлъычъэхэрэмэ ахэтыгъэми, зимыгъэсысэу къызэранагъэ чIыпIэм ис. Зэ къызщылъэтыни, ауж илъэдэн ыIогъагъ
шъхьакIэ, а-ей гущ, ащ фэдэ зэгорэм къылъэгъужьына, апэрэ пчэгъу шъхьапэр къыпызыкIыкIыщтымэ ащыщ, ерагъэу
зиIэжагъ. Къэтэджыжьыни, шъхьаныгъупчъэмкIэ акIэлъыплъэн закъор ары фызэшIокIыгъэр.

--- Page 610 ---

Бырсыр макъэр къызэрежьагъэм фэдэу псынкIэу
уцужьыгъэти, шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьи, тIысыжьыгъэ. Джамболэт къэкIожьыфэ ежэнэу рихъухьагъ. Iофыр ехьыжьэгъахэ зыхъукIэ, кIэ фэшIыгъэн фае,
неп, неущ ыIоу хэтына, ешIа пIалъэ зэзытыгъитIум ашъхьэ къихьащтыр. А зыхэплъагъэмэ яIуи яшIи зы. Мы къэхъущтым енэгуий, нысэкIэ ыпхъу къыпылъыгъэ бжъэдыгъу унагъомэ заIуигъэкIэнэу кIогъагъэ шъхьакIэ, чылэм зэрэдахьэу нысэ яIэу зызэхехым, иш къыригъэгъази,
къэкIожьыгъ.
Ащ нэмыкI кIалэ гори Адыгэхьаблэ дэс. Джамболэт
къэкIожьи, ревкомым тхьаматэ зэрэфашIыгъэм лъыпытэу
икъакIо щигъэтыжьыгъ. Ар кIэлэ чаныIоу къычIэкIыгъэмэ,
мыдырэмэ зи аIощтыгъэп, адыгэмэ пшъэшъэ хьыныр джырэп къызырагъэжьагъэр, ыхьыгъэмэ, ыхьыгъ аIонти, цIацIэхэ фэдэу зашIызэ, Iофыр зэхаучэблэжьыщтыгъэ. Ары
шъхьакIэ кIэлэ бетэмалым лIыгъэ хэлъэп. Ащ нахь лIыгъэ
зимыIэм, Шъалихьэ егъэзыгъ нахь, ппхъу епты хъуна? Ущынэн адэ, джы ащ фэдэ лъэхъан зыхэтхэр, тхьамыкIэм ышъхьэ къеIэты, лъэрыхьыгъэм яалахь сыкъямыгъашI ыIозэ,
ышъхьэ реуфэхы. Сисурэ зымафэ цIыкIу-цIыкIоу зыреIокIым, гушIоным ычIыпIэ щтагъэ. Джырэ лъэхъан Джамболэт фэдэр уимэхъулъэным фэдэ щыIа, ащ нахь насыпыгъэ
тэ къипхыжьын? Ау сыд фэдизэу дэгъоу ынэтIэгу дышъэ
жъуагъо исми, Джамболэт ылъ хэкIыгъ, ыкъу... Ащ нахьи
нахьышIу ыIэшъхьитIукIэ зитхьалэжьмэ...
Дамыкъор пэчIынэтIэ дэпкъым зыдэплъыем, газетым
хэбзыкIыгъэ сурэтэу пылъагъэр инэплъэгъу къыпэшIофагъ.
ЫнатIэ шъуамбгъоу лIы горэ Дамыкъом къыжэхэплъэ.
ЗыкIэрэхьэм, сурэт чIэгъым кIэтхэгъэ лъэкъуацIэм къеджагъ. Мыра мыщ фэдизэу большевикмэ япащэу дунаир
зыгъахъэу тызэрагъэгъалIэрэр?! Дамыкъор къызэкIэкIуагъ.
Ардэдэм ерэIи, дэпкъым сурэтыр къырерэтхъых Iоу ыгу
хъугъэ. Жьы къыфэмыщэжьышъоу игухьэ-гужъ къызэкIэнэ. ЫIэхэри ылъакъохэри зэкIэсысыхьэх. Аущтэу ышIэнэу
ыгу къызэрэкIыгъахэм щыщынэжьзэ, тIысыжьыгъэ. Тэ къырихыгъа мыр, зымафэ пылъэгъагъэпи?..
Омакъэу къызэлъыIугъэмэ Шъалихьэ къагъэлъэтагъ,
шъуз куо макъэхэри Хьаджислъамдыхэмэ алъэныкъокIэ
къиIукIыгъэх. Шъхьаныгъупчъэм IолъэдэфэкIэ омакъэхэри, куо макъэхэри зэпыужьыгъэх. Унэу зэрытым ит рэхьат онтэгъум фэдэу чылэми щынэгъо онтэгъу горэ къышъхьэщыхьагъэу къыщыхъузэ Дамыкъор псынкIэу ревкомым чIэкIыжьи, къэхъугъэми пымылъэу ядэжь кIожьыгъэ.
Чылэм къыдэхъухьагъэр цIыфмэ зэлъашIагъэ.
Хьаджислъам ищагу дэт куищым Джамболэт забгъодэлъадэм, лэжьыгъэр арызэу зелъэгъум, зымафэ зыщыхьэгъагъэ лIы нэхаем риIуагъ:
- Сыда мыщ дэшъушIыхьэхэрэр, цIыфхэр зыкIэшъухъункIэхэрэр? - кIэрэхъуапэр дегъэзыешъ, Джамболэт
тIо-щэ жьым хэо.
- Совет хабзэм илIыкIомэ зи ахъункIэрэп, унашъоу
щыIэм къызэриIоу лэжьыгъэ гъэбылъыгъэр дэтэщы.
- Зы лэжьыгъацэ уемыIэнэу осIогъагъэба?
- О пIорэмкIэ хабзэр псэущтыгъэмэ, бэшIагъэ гъаблэм тызигъэлIэщтыгъэр. Плъэгъурэба мыщ фэдиз лэжьыгъэр мо кулакыжъым зэригъэбылърэр?
- Хьаджислъама кулаккIэ узаджэрэр? - кIэрэхъуапэр
Хьаджислъам ылъэныкъокIэ ыгъэлъагъозэ, Джамболэт
упчIагъэ.- Непэ иIэр неущ ымыгъотыжьэу игъашIэ къыхьыгъ. Ащ фэдэп кулаккIэ заджэхэрэр. Адыгэхьаблэ кулак дэсэп. Къишъухыжь джыдэдэм кумэ арышъулъхьагъэр!..
- Къалэм узащэм къыщыуаIуагъэр пфимыкъоу джыри уианархизмагъэ хэунагъэп о слъэгъурэм. ПшIэрэм
уегупшысэмэ нахьышIу. Ревкомым итхьаматэ ар зиIокIэ,
мо щыт купмэ сыда аIощтыр?
- Джыдэдэм плъэгъун ахэмэ ашIэщтыр,- Джамболэт еIошъ, щытмэ закъыфегъазэ,- къэшъуунэкI кухэр!..
Кумэ къакIэрыхьанхэу зежьэхэкIэ, дзэкIолI нэбгырихмэ яшхончыхэр къатыращаех. ЛIыхэр къызэтеуцох. ЛIы
нэхаер тIэкIу шIэ къэсми нахьыбэ къэхъурэ купмэ къахаплъи, къариIуагъ:
- Мыр сэ сшъхьэп зыфасшIэрэр, гъаблэм ыгъэлIэрэ
сабыйхэу мы тщэщтым къежэхэрэр арых. ШъушIошъ
мыхъумэ, шъукъыддакIу къалэм, шъунитIукIэ шъулъэгъущт. Хабзэм иунашъо къемыдэIоу мыщ фэдиз лэжьыгъэ зыгъэбылъырэр ипый нахь, ишIоп. Ащ фэдэхэп зыкъоуцохэрэр, мэлакIэ лIэхэрэр арых!
- АщкIэ сэ сыуигъус, тэрэз пIорэр,- щагум къыдэхьагъэмэ къахэкIи, Къымчэрые къакIэрыхьагъ.

--- Page 611 ---

- Унэрытыр, о уилэжьыгъэ ят нахь, сэ силэжьыгъэ
умыты! - Хьаджислъам къыдзыгъ.
- Сэ сиIэр бэшIагъэ зястыгъэр, сынэ къаплъэу мыщ
фэдиз лэжьыгъэр хабзэм шIозгъэбылъыщтэп. УмыукIытэми, узэрэмыщынэрэр? О сыоплъышъ, Джамболэт,
узфэдэ цIыфыр къызгурыIон слъэкIрэп. Совет хабзэр
къыдэзыхыгъэмэ уащыщба о?
- Сащыщ! - Джамболэт къэгубжы.- Сыда ащкIэ
къапIомэ пшIоигъор?
- Узтес къутамэр гооупкIыжьышъ ары,- Къымчэрые
къыIуи, щытмэ къяупчIыгъ.- Хэта шъуащыщэу зилэжьыгъэ хабзэм езымытыгъэр? УзегупшысэкIэ, чIыгур къытэзыти, шъхьафит тызышIыжьыгъэ хабзэу джыдэдэм чIыпIэ
къин итым макIа фатшIэрэр? Лэжьыгъэр шIозгъэбылърэр
къычIэдгъэщын фае нахь, тыдэIэпыIэ хъущтэп. Непэ Тырку
Джамболэт тэрэзэу зекIорэп.
- Тэрэз, Къымчэрый,- щытмэ къыдырагъэштагъ.
Джамболэт зэхихрэр ыгъэшIагъоу ыIупшIакIэ кIэсысыхьан регъажьэ. ЗыплъэкIэ, къыдэчъэгъагъэмэ ащыщхэр IукIыжьхэу елъэгъу. Хьаджислъам нэIаекIэ къычIэплъы. Къыпхыраутыщт пIонэу нэтIэбгъу лъынтфэхэр
къытеох, ыIощтри ышIэщтри ымышIэу Джамболэт къызэкIэнэ:
- Сэра мытэрэзэу зекIорэр? - Джамболэт зепхъуатэшъ, уанэм зыредзэжьы.- Теплъын ащыгъум!..- шым
елъэдэкъаошъ, ревкомымкIэ мэчъэжьы. ЗыкIэрытIысхьажьыгъэ столыбгъум кIэрызэгъэшъурэп. Джэхашъор
рекIукIы. Сэшхори кIэрахъори зэрэголъых. Унэрыт Къымчэрые къыIуагъэхэр арэп ыгу къеохэрэр, ащ сыдыгъуи
зыгорэ къыIо зэпытыщт, мощ фэдизэу зигъэлIэжьэу
джэгъогъу зызфаригъэшIыхэу щытыгъэхэмэ зи къызэрамыIуагъэр ары игукъэошхор. Ащ нахьэу къыкъомыуцощтхэмэ, ежь хьаулыеу акъотба ащыгъум. Ежь ышъхьэп зыфэулэурэр, чылэр ары нахь.
Дэпкъым пылъэгъэ сурэтым кIэрэуцошъ, дэгущыIэ:
- Джары, товарищ Ленин, мыхъу зыщыхъужьрэм узфэулэухэрэмэ къыуашIэжьыщтыр. Сэ чэщи мафи уцуи тIыси
симыIэу сахэт ахэмэ, моу джа о зэрэпIуагъэу, ящыIакIэ
нахьышIу зэрэсшIыщтым сыпылъ. ШIу афапшIэ пэтзэ, заудэгу. Хъуна ар? Арэп ныIа революцием ыIорэр. Хэтырэ революционери зыфыщыIэн фаер цIыфхэр ары. Сэри ахэмэ

--- Page 612 ---

сафыщыI, джы сызэхамышIыкIми, сызщызэхашIыкIын чIыпIэ
ифэных. Ащ пае къэзгъэнэщтэп сэ, товарищ Ленин, джа о
зэрэпIоу сыбэнэщт. Дэхи сшIыщтэп коммунэр чылэм щысымыгъэпсэу. Щызгъэпсына, лэжьыгъэ тIэкIоу дэлъыр
сшIудащэу? Ащ фэдэ унашъо о къыдэбгъэкIыгъ Iоу сшIошъ
хъурэп, пшIэрэп нахь, о зыкъыпшIозыушъэфэу пый макIа
уиIэр, ахэмэ къырахьыжьэгъэ Iоф ар, гузэгъабгъэ тазыфагу къыралъхьан аIо шъхьакIэ, тэ, большевикхэм, дэгъоу
утэшIэ о. ЗыкIи укъэмыщын. Тэ зэкIакIо тиIэп.
Гум дэлъыр къызыдеIотыкIым, Джамболэт исэшхорэ икIэрахъорэ зыгуихи, стол къуапэм тырилъхьагъэх.
Дамыкъо Шъалихьэ къызэрэфэкIогъагъэр ыгу къэкIыжьы. Сыда шъуIуа имурадыгъэр? Мыры Iоу зыфихьын
ышIэрэп лIыгъэ къызхэгъафи, къедэIу къызкIыриIуагъэр.
Шъэожъые горэм еджагъ:
- А кIэлэхъу, модэ чъэри, Дамыкъо Шъалихьэ къысфащ. ПсынкIэ Iори еIу.
Щэджэгъо нэмаз шIыгъор къэсышъ, муIазиным иджэ
макъэ чылэм шъхьащэтаджэ.
Бэрэ пымылъэу Дамыкъор къэкIуагъ. Къызэрихьагъэм лъыпытэу къэупчIагъ:
- Сыд шъуздэкIогъагъэм щыкъэбар?
- Мы чылэм нахьыбэ афапшIэ къэси, нахь Iае мэхъу,-
Джамболэт къыIуи, къеупчIыгъ.- Сыд лIыгъа, Шъалихь,
къебгъэжьэгъагъэр?
- Ар къызэрэосIощтыри сшIэрэп, Джамболэт. Ау
етIани къыосымыIо хъущтэп,- Дамыкъо Шъалихьэ
ыIэпкъ-лъэпкъыхэр кIэзэзыгъэх.- Дарихъан зыщыбгъэгъупшэнэу сыолъэIу.
- Сыда? - Джамболэт плъыжьыбзэ къэхъу.
- ПшIошъ хъущтымэ, тхьэм ыцIэкIэ тхьэ сэIо, ащ нахьи сфэщыIэжьыщтэп. Дарихъан уятэкIэ пшыпхъу...
- Шъалихь!..- Джамболэт зимышIэжьэу мэкуо.
- ПцIы сыусрэп, Джамболэт,- Дамыкъо Шъалихьэ
щымытышъоу етIысэхы.
- КъэошIэжьа джэмэхьатым ыпашъхьэ тхьэ зэрэщыпIогъагъэр?.. Сэ къызгурэIо о уихьисапыр, ар пIонышъ,
Дарихъан ыуж сибгъэкIын угу хэлъ!.. Унэр пIытхынэу
тIуагъэшъ, джы зыми уеблэжьрэп, Дамыкъор!..ПцIы
оусы!

--- Page 613 ---

- Унэри сэри алахьэм тэлаум тырегъахь,- Дамыкъо
Шъалихьэ ынэ гъушъитIу къэуцIыны, къыщеутэ.- ПшIошъ
гъэхъу, Джамболэт. Мыщ фэдэм пцIы щаусыжьрэп. Тхьэ
зысэIом, мырэущтэу хъун Iоу сшIагъэмэ, шъуитIу яз
сIэшъхьитIукIэ стхьалэжьыни... Джыдэдэм джэмэхьатым
ыпашъхьэ сыкъиуцон...
- НекIо, сыкъэмыкIонкIэ огугъа?.. Джыри пцIы оусы,
сэшIэ сэ, сэшIэ!.. Шъыпкъэп ар, шъыпкъэп. Сэ къызгурэIо
о уихьисапыр... Шъыпкъэп ар...
Джамболэт зишIэжьрэп. Къызщэлъэтышъ, кIэрахъомрэ къамэмрэ кIом хэтэу зыгуилъхьэхэзэ, унэм ечъы. Шылъэмакъэр Шъалихьи зэхимыхэу IитIумкIэ шъхьэр ыIыгъэу
щыс.
53
Чылэм дэчърэ шыум зи пылъыгъэп.
Зыдачъэрэр шым зэримышIэрэм фэдагъ Джамболэти зыдачъэрэр зэримышIэщтыгъэр. Бжыхьэ ошъогур
къеохыгъэ фэдэу къыщэхъу. Заулэрэ чъагъэу мэзым
зынэсыр ары ныIэп зыкъызишIэжьыгъэр. Онэ чIэгъым
щыхьэбаорэ шым къепсыхи, Iэдэжьэу мэзым хэхьагъ.
Бэрэ кIуагъэуи макIэрэ кIуагъэуи къышIэжьрэп. Гъэхъунэ цIыкIу горэм зехьэм, шхомлакIэр онэ къуапэм шIуидзи,
шыр ытIупщыгъ, ежь мые лъапсэм щетIысэхыгъ.
Бжыхьэ мэзым сыд фэдиз идэхагъэми, дунаим зыфэежь темытэу пшъыгъэ, ынапIэхэр пцэшIо хьылъэу къышIуегъолъэхых, ыIэ онтэгъухэр ылъэгуанджэмэ ателъых.
Сыдэу сымыгъо шъыпкъэу дунаим сыкъытехъуагъа, еIо,
мыр къысэхъулIэн нахьи, алахьэм офицерыжъэу синэтIэф къэзыукIыгъагъэм спсэ Iуригъэхыгъагъот. Сыдэущтэуи джы чылэм сыдэсыжьыщта?..
Джамболэт игупшысэ зэпыу иIэп. Ышъхьэ зэтечы.
ШъхьакIом чылэм дигъэсыжьыщтэп. Тыдэ джы къырихыжьыных Темботрэ Азмэтрэ? Мыры Iоу ахэр зыдэщыIэхэр ышIэщтыгъэмэ, мазэрэ гъогу тетыгъэми, адэжь
кIощтыгъэ. Заор псы къиугъэу нэпкъым къыдэкIыгъэм
фэд, уцу имыIэу непэрэзымафэм зехъожьы, къашIэ о
ащыщэу зыдынэсыгъэр. Ащ нахьыбэрэ Джамболэт чылэм дэсыжьыщтэп, икъун фишIагъэр. Ревкомым тырагъэхьани къагъотын.

--- Page 614 ---

Сыда зэгупшысэри, сыд иревкомыжьа джы. ЗэрэмышIэхэу сыд бэлахьышхуа Дарихъанрэ ежьырырэ зыхэфагъэхэр? ЕгъэшIэрэ укIытэм ыхьыхэу, зэIуплъэхэмэ,
ашъхьэ шIозэу ягъашIэ къахьыщта? Аущтэу хъун нахьи
дунаим утемытыжьыныр нахьышIу. Шъалихьи сыд цIыфа,
зэгомыутэу джы нэс къызэрихьышъугъэр? Мощ фэдиз
илъэс пчъагъэм титIо къытэплъмэ зиушъэфэу зэрэфэщыIагъэр? Джы къыгурэIо ныIэп Джамболэт ицIыкIугъом
Дамыкъом ынаIэ къызкIытыригъэтыщтыгъэр. Шыгъачъэ
хъумэ, кIэлэ иб ыIоти, ыгъэшэсыщтыгъэ. Апэ чырэн Iофыр
Дамыкъом къыфыхигъэпсыгъ. Гъончэджыпхъэри, щазымэри къыраригъэтыгъ. Мылыпсым хафи, сымэджэ дэй
зэхъум, къалэм IэзакIуи къыфыраригъэщыгъ, ежьыри
къылъыплъэщтыгъэ... Дзэм кIон зэхъум?.. Зыгорэ ыгу
къэкIыжьи, къэщтэуIужьыгъэ пIонэу Джамболэт ыIупшIэ
ецэкъэжьы.
ШъхьакIомрэ емыкIумрэ агъэпшъыгъэти, игупшысэ
Iэпызи зэрэхэчъыягъэр ымышIэу чъыг лъапсэм Джамболэт ичъыихьагъ. Шы щыщ макъэр ары мыхъугъэмэ, нахь
баIорэ чъыещтыгъэ. Къызэлъатэм, пчыхьэшъхьапэр
кIуашъэзэ, мэзым къышъхьащэхьэ, ащ фэдэ уахътэм,
сыдыгъуи зэрихабзэу, икIым-сыми лъэпэпцIыеу къыдэкIо.
ЗыпыутхыпкIыхьажьэу заулэрэ зыщэт уж хэпшIыкIэу мэзыр нахь шIункI къэхъугъ. Шым ыныбэпх кIикъузэжьыгъ.
Джау сыдми ышъхьэ къыхьыжьэу гъогу къэгъэзэгъум къызыкъокIым, чылэм иостыгъэ нэгъыфхэр шIункIым хитхьалыхьэхэу къэлъэгъуагъэх.
Апэ шы лъэмакъэр зэхэзыхыгъэр Хьаниф:
- А лIыжъ, Джамболэт къэкIожьыгъэкIэ сэгугъэ.
- КъэкIожьмэ дэгъу, зи емыIу. КIалэм непэ къытиIуагъэр зы цIыф едгъашIэ хъущтэп, Iофым рыкIощтыр тымышIэу. СыолъэIу, ныо.
- АщыкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ,- Iэчъэ-лъачъэу Хьанифэ унэм еуцо.
Хьанифэ къыштэгъэ Iанэм Джамболэт фыремыплъэкIэу ебгъукIуи, адырэ унэ цIыкIум чIэхьажьыгъ. ЛIыжъымрэ ныомрэ къызэплъ-зэплъыжьыгъэх. ТIэкIу зытешIэм, Хьанифэ лIыжъым еIушъэшъагъ:
- ТхьамыкIэр шъогъуабзэ зэрэхъугъэр... Адэ хъун,
зэкIэри къытекъутэжьыгъ. Дамыкъор ащ игонахь ныбжьи
хэкIынэп. Ащ фэдизым нимыгъэсыхэу зэрэзэш-зэшыпхъур

--- Page 615 ---

ариIо хъущтыгъэба синэнэ гущ!.. СыдынэкIэ джы къытэплъыжьыщт? Чылэр мэшIошхо хидзагъ. Дарихъани ешIа
шъуIуа?
- Хъугъэ, ныо, ужэ зэтелъхь, кIалэм зэхебгъэхыщт.
- Адэ, лIыжъ, таущтэу джы тыхъущт, хьаулыеу тыпIуагъэу мэхъуба?
- Ащ зи хэпшIыхьажьын щыIэп, ежь кIалэм зэриIу,-
Исмахьилэ къыIуи, игущыIэмэ арыкIэгъожьэу ныом еплъыгъ.- Сыда зыкIэхьаулыер?.. Ар пшъхьэ къимыгъахь,
пшIагъэм кIэгушIу, уишIушIагъэ кIодыщтэп.
- СшIэгущэрэп, лIыжъ, сшIэгущэрэп. Алахьэм жэ
мафэ урегъэгущэIыкI.
Джамболэт зимытIэкIыжьэу пIэм кIыбыкIэ зызэрэхигъэукIорэягъэу хэлъ. Ныомрэ лIыжъымрэ ягущыIэ макъи
зэхихрэп. Дарихъан игушIо-щхы макъэ нэгум кIэкIрэп, мысагъэу щыIэр зэкIэ Джамболэт ышъхьэ фехьыжьы. Дамыкъо Шъалихьэ зэрикъор чылэм хэлъыгъэ пэтзэ, ышIошъ
зэрэмыхъугъэмкIэ зеумысыжьы. Янэ тхьамыкIэри ыгу
къэкIыжьышъ, егыи. Шъыпкъэр къыримыIозэ, хьадрыхэ
зыдихьыжьыгъ. Сыд фэIогъагъ къыриIогъагъэмэ? Ыгу ащкIэ
фыхэкIэу зыгорэкIи ригъэлъэгъуныепи. Джащыгъум дунаим зэрэтетыщтыр нахь ышIэщтыгъэ. Мыхъуми Iахьылхэр
зэрэсиIэхэр сшIэу сыщыIэщтыгъэ, яшIуагъэ къысэмыкIыми,
яягъэ къысагъэкIыныеп. ЕгъашIэм сятэ шъыпкъэр сипыеу
къысигъэхьыгъ. Ащ изакъоп, Дамыкъоми илажь. Нэшъу
зишIымэ, дэгу зишIызэ, бэлахь тыхидзагъ. Заом сымыкIозэ,
Iофыр зытетыр сигъэшIэгъагъэмэ, зи къытхэхъухьащтыгъэп. ЕгъашIэм сызэренэцIыни щыIагъэп, сихьалыгъу бзыгъэ
къэзлэжьыжьэу дунаим сытетыныгъи. Зы мэфэ закъуи чылэм сыдэсыжьыныеп. Къогъу горэм сыкъолIыхьажьыгъэмэ, нахьышIугъ... Шыпхъу дахэ сиI сIозэ, сыкIэгушIоу дунаим сытетыни. Сыд емыкIуа сызхэфагъэр!.. Джэгъогъу дэхьащх чылэм зыщязгъэшIын нахьи, сыздэхъугъэр амышIэу
Къэбэртэе лъэныкъомкIэ сшъхьэ езгъэзыгъэмэ...
ПIэм хэмылъышъоу унэм Джамболэт къикIыгъ. Чэу
лъапсэм кIэрылъ пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ. Адыгэхьаблэ ДжамболэткIэ къэбар гомыIу дэлъ-дэмылъми ымыгъапэхэу ошъогу жъуагъохэр зэпэлыдыжьых. Зы хьэ
хьакъу макъи чылэм дэIукIрэп, зы остыгъэ нэфи къыдэпсрэп. Уахътэм чэщныкъом риублэгъугъ.

--- Page 616 ---

Пчъэмакъэм Джамболэт игупшысэмэ къашъхьащиIэтыкIыгъ. Исмахьил ары. Зи къыримыIоу пхъэтэкъэжъ пакIэм
къытетIысхьагъ. Лулэр къышти, тутын зыреубэм, къыриIуагъ:
- Угу гъэпытэ, Джамболэт,- Исмахьилэ лулэр хигъани, заулэрэ кIэшъугъ,- тхьамыкIагъом зыкъемыгъэуф.
Дунаим утетыным нахь тхъагъо щыIэп, ау ар къызэрэтщыхъоу псынкIагъоп. Зы цIыф насып закIэкIэ гъэпскIыгъэу дунаим къытехъуагъэп. Насыпыр сыда? Ыныбэ из
ыгъотымэ, насыпыгъэкIэ ылъытэу щыIэр бэ. Ахэмэ сяхъопсагъэп, ори уямыхъуапс. Угу умыгъэкIодэу дунаим
утетышъуныр ары сэ апэрапшIэу насыпыгъэкIэ слъытэрэр. Дунай Iаеу тызхэтыгъэм елъытыгъэмэ, шыкур, джы
дунай дахэ тытет. ТIы фыжьым зезыдзи, дунай нэфым
къытырадзэжьыгъэм тыфэд джы. Уигухэлъи дахэ, Iушы.
О угу зыкIодырэм, сыдэущтэу, зыпэ уит чылэр къэнэжьыщт? Ари зыщымыгъэгъупш. Пшыпхъу цIыкIукIэ зыми
уигъэмысэрэп. Дамыкъо Шъалихьи бгъэмысэкIэ сыд,
къехъулIэщтыр къехъулIэгъах, щыIэныгъэр боу зэхэлъы,
унатIэ итхагъэр пшIэщтыгъэмэ...
- Сэ сыгу къеорэр, тат,- Джамболэт шъхьэр къымыIэтэу хэщэтыкIыгъ,- джумахьым ыпашъхьэ Къымчэрые Дамыкъом зеупчIым, пцIы зэриусыгъагъэр ары. СыкIэлэцIыкIу пэтзэ, имыхьакъ тыралъхьэ сIуи, сыгу къеогъагъ. Джы шъыпкъэу къычIэкIыгъ.
- О уизакъоп а чIыпIэм щагъэделагъэр. Ахэмэ сэри сахэт. Аущтэу Дамыкъом къызеIом, ащ Iофыр щыухыгъ сIуи,
укъызэсщэлIэжьыныр сшъхьэ къихьагъ. Сэрэу уятэр
пшIошъ згъэхъугъэ, къысфэгъэгъу, чылэри тезгъэуцуагъ.
Мычыжьэу хьэ хьакъу макъэ къэIугъ, ау къызэрежьагъэм фэдэу шIэх дэдэу щигъэтыжьыгъ. Бэ темышIэу нахь
благъэу хьэр зыгорэм зэрэпыбанэрэр зэхахыгъ. Исмахьилэ тIэкIурэ даIуи, къыIуагъ:
- Хьаджислъамдыхэм яхь ар, къехъулIагъэр сшIэрэп
нахь.
- Джыри лэжьыгъэдэщхэр къякIугъэмэ шIэ? - Джамболэт къэтэджи, чэум шъхьэпырыплъызэ, дэIуагъэ.
- Ары чэщныкъом!..- Исмахьилэ ыдагъэп.
- Чэщныкъо яIэп ащ.

--- Page 617 ---

- Джамболэт,- Исмахьилэ игумэкI къыхэщэу къыIуагъ,- мыщ фэдэу лэжьыгъэдэщмэ уафыщымыт. Хэбзэнчъэ зэрахьэрэп ахэмэ. Ущыгъуази пшъхьэкIэ лэжьыгъэр хабзэм бэмэ зэрэшIуагъэбылърэм, алъэкIмэ, зы лэжьыгъаци Iуагъэфэщтэп.
- А зымкIэ дунаим сызэдэIун тетэп!..- Джамболэт
къэлэпчъэжъыем лъыIэбэгъэ къодыеу чэу къуапэм нэбгырищ къыкъокIыгъ.- Хэта мо къакIохэрэр?
- Олахьэ сымышIэ...
- Хэта ахэр? - Джамболэт джагъэ.
- Тэры,- Хьанэшъу ымакъэ къэIугъ.
- Ора Тырку Джамболэтыр? - нэбгыритIум язырэр
къызэрэкIэрыхьагъэм лъыпытэу къеупчIыгъ.
- Сэры.
- Къаштэ уиIашэ! - кIэрэхъуапэр къытыращэягъ.-
Революцием ыцIэкIэ утэгъэтIысы!..
- Сыда ар зилIэужыгъор?! - Джамболэт ищтагъэрэ
игубжырэ зэхэтэу къэупчIагъ. ИкIэрэхъуалъэ адырэ лIыр
къызэреIэу иIоф къызэримыкIыщтыр къыгурыIуи, ыпашъхьэ итым икIэрахъо еуагъ, къыIэкIиутыгъ. Хьанэшъу чэу
лъапсэм зыридзагъ. Бырсырым хьаблэри къыIэтыгъ.
- Ора ар, Исмахьил? - Хьанэшъу чэу лъапсэм къиджыкIыгъ.
- Хэта ахэр? - Исмахьилэ унэ кIыбым къолъэдэгъэ
лIитIум акIэупчIэ.
- Къалэм къикIыгъэх.
- Хэт щыщхэми агу шIу илъэп... КIэлэ мыгъом зыгорэ рамышIагъот!.. Фыжьхэр арымэ шIэ, уащыгъуаза?
- Фыжь Iоф хэлъэп ащ...
ПсыIушъо лъэныкъомкIэ джыри омакъэхэу къыщыIугъэмэ Исмахьилэ къызэтырагъэуцуагъ. Шъхьаныгъупчъэр къыIуигъэзыкIи, Хьанифэ къэджагъ:
- Тхьа къытауи, сыд омакъэха къэIухэрэр, лIыжъ?
Хэта а уигъусэри?
- Сэры, Хьаниф, сэры,- Хьанэшъу зыкъыригъэшIагъ.
- Орымэ, сыда чэщныкъом зыуж уитыр? А лIыжъ,
Джамболэт тэ щыIа?
- Быяу зэ. КъэкIожьыщт джыдэдэм...
ЛIыжъмэ къякIолIэжьыгъэ лIитIумэ Джамболэт ягъусагъэп.

--- Page 618 ---

54
Унэгъо хэтэ-хэчъкIэ псыхъо нэпкъым Iулъади, лъэс
лъэмыджымкIэ мыкIоу, къылъежьагъэмэ афэдэ горэ къыпэгъокIымэ ыIуи, ыкIахэкIэ ечъэхи, псым зызэпырэсыкIыр
ары ныIэп ыуж зи зэримытыжьыр Джамболэт къызыгурыIуагъэр. Псыр ищыгъынымэ къапыжъожъоу заулэрэ
чылэмкIэ дэIуагъэ. Джыдэдэм зи къыдэмыхъухьагъэ фэдэу
чылэр тынчыгъэ шъхьакIэ, ар зэрэнэпцIыр Джамболэт
гурыбгъэIожьынэу щытэп. Бжыхьэпэ жьы чъыIэтагъэр зыбгъэгупэ къычIэурэ мэзыр ары щымыщ къызыхэмыIукIрэр.
Псыхъом ичъэ макъи Iэгъо-благъом ищынэгъо шъэф
къыхегъахъо.
Джамболэт ышъхьэ бэ къибанэрэр. ЫшIошъ хъурэп
зыгъэтIысынхэ зихьисапыгъэхэр хабзэм илIыкIохэу, мысагъэ
ышIагъэу зыдишIэжьрэп. Джа гугъэр зэкIэми апшъэ ешIы,
джаущтэу къычIэкIынэуи мэгугъэ. Ары шъхьакIэ, фэмыяхэми Хьанэшъу лIыжъыр зэракIыгъугъэр шъхьэм икIрэп.
Хьаджислъамдыхэм яхьэ бани тхьакIумэм ит.
ЗыдакIорэр ымышIэу, Джамболэт лъагъо горэм техьагъ. Лъэгъуапэм къэуцу имыIагъэми, Джамболэт IукIы
шIоигъуагъэп. IукIыми, тыда зыдэкIощтыр? IумыкIми, чылэм ыгъэзэжьыныр гум къыфидэрэп. Псыхъо гъунэм
готэу ехыгъ, къыдэкIоежьыгъ. Гуцафэ горэ зыфэпшIын
адырабгъукIэ къиIукIрэп. ТыдэкIи щырэхьат. ОшIэ-дэмышIэу зэмыжэгъэ гупшысэхэр къышъхьэщэох. ИзекIуакIэ хыягъэу зыфилъэгъужьы зыхъукIэ, ошIэ-дэмышIэу
Джамболэт къэгубжы. Ау ари шIэхэу текIы, нэмыкIхэми
ягупшысэ. Изэфагъэ фэбэнэжьыщт, зыми ынэ къаплъэу
лые къызэрэригъэхыщтэп. Арэп Тырку Джамболэт хабзэр къызкIыдихыгъэр, лъыр зыкIигъэчъагъэр. Мы Iофым
зыгорэ хэхъухьэ.
Бжыхьэпэ нэфылъым къыкIичын зырегъажьэм,
Джамболэт псыхъо нэпкъым къыIухьагъ, зи Iуилъэгъуагъэп. Джамболэт иилъэс тIокIрэ ирэм ныпчэдыжь апэ дэдэ
къызыкIыщыхъурэр ымышIэу ичылэ хымэ фэдэу къыщыхъугъ. ЕжьыркIэ щынагъо горэ зэрэдэлъыр гум чъыIэчъыIэу къычIэгъуалъхьэ.
Нычэпэ Адыгэхьаблэ къыдэхъухьагъэм ишъыпкъапIэ
ышIагъэмэ, сыд фэдэу ежьыркIэ орэхъу фаеми, нахь гупсэфыщтыгъэ, ышIэщтыми тыриубытэщтыгъэ. Фыжьхэр

--- Page 619 ---

арымырмэ Iофэп, тэтыемэ зыгорэкIэ ашIокIын. Мыхъу
зыщымыхъурэм, зи лажьэ зэримыIэр гуригъэIонэу Лениным дэжь кIонба, ащ къызэхимышIыкIымэ, хэта къызэхэзышIыкIыщтыр?..
Плъэмэ, шъэожъые такъыр горэ шытхым хэгъэнагъэу кIэим къыдэлъэдагъ. Джамболэт мэзым къыхэкIи,
къеджагъ:
- Эй, а кIал, сыд чылэм щыкъэбар?
- Тырку Джамболэт агъэтIысыгъэу аIо.
- Уятэ хьам еубыт, самыгъэтIысыгъэмэ, сыкъэпшIэжьырэба? Модэ тадэжь Iулъади, Тырку Исмахьилэ дэжь,
джыдэдэм къэкIонэу еIу. ШIэх Iо.
Нэпкъым Джамболэт къызэрэтехьагъэм лъыпытэу
ядэжькIэ маплъэ, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъон. Исмахьилэ шым тесэу къэчъэ, ыуж чыжьэкIэ Хьанифэ ит. Унэрыт
Къымчэрыий Iэгушъор ынатIэ Iулъэу къаплъи, къежьагъ.
Исмахьилэ гуIэу шым къепсыхыгъ:
- Упсаумэ Iофэп, сикIал!..- шыр къырищалIи, шхомлакIэр къыфищэизэ,- ма, елбэтэу дэкI, джыри дэсых аIо
ахэр...
- ЗэрэхъурэмкIэ, фыжьхэп... Хэт сэщ нэмыкIэу къызлъыкIуагъэхэр?
- Хьаджислъам агъэтIысыгъ.
Хьанифэ лъэпэрапэу къэсыгъ:
- А сикIэлэ дэхэшху, а си Джамболэт, сыд бэлахь
мыухыжьа къытфэкIуагъэр?..
- Хъун, нан, умыгъ.
- А сикIэлэ дэхэшху, а си Джамболэт, нан къысэпIуагъи...- ыIозэ Хьанифэ игъын нахь къыретIупщы.
Къымчэрыий къакIэрыхьагъ, Джамболэт нэшIукIэ зэреплъыгъэр ригъашIэу апэрэ гущыIэр Хьанифэ фегъазэ:
- УигушIуи уигъи, Хьаниф, зэхэтмэ сшIэрэп? - етIанэ
зыгори ымышIэ фэдэу.- Сыд етIанэ, Джамболэт, нэфмышъэу уиш Iэдэжьэу пIыгъэу тыдырэ лъэныкъомкIэ
бгъэзэщт?
- Олахьэ сымышIэ, Къымчэрый. Зыгорэм тегупшысэн.
- Ары, сикIал, ары,- Хьанифэ еIо шъхьакIэ, щытмэ
къырадзэрэп.
- Мыхъо-мышIагъэ горэ пкъолъэу зыдэошIэжьымэ
шIэ? - Къымчэрый къеупчIыгъ.

--- Page 620 ---

- Зи скъолъэп, лэжьыгъэ дэщыныр къыспамыIэтмэ...
- Пкъомылъмэ, мыщ дэсмэ заIэкIэмыгъафэу къалэм
кIори уиIоф зытетыр агурыгъаIу. Тхьапшрэ къыотIуагъ,
лэжьыгъэдэщхэмкIэ уимысагъэ щымыкIухь. Лъапсэр зыщадзыгъэр джарын фае.
- Къымчэрые къыIорэм едэIу, тэрэз къыIорэр,- Исмахьилэ чылэмкIэ маплъэ, мэгумэкIы.- Еу, зымыгъэбэлэрэгъ. Ощ фэдэп агъэтIысрэр. УкъэмыгумэкI, тэри зыгорэу тыхъун.
- Адэ ары, ощ фэдэп агъэтIысырэр, уигъучI къащ
изакъоми къызэремыплъыхэрэр!..- Хьанифэ илIыжъ
дырегъаштэ, мэцIацIэ.- Ленин зыфапIоу джа уашъхьагъ
пылъагъэм изакъоми ерэзэгъых, чылэм къафыдэпхьагъ,
тхьэм фэдэу зэрэчылэу плъакIо къытфакIох, ащ фэдэ ашIа
синынэгущ!..
Къалэм кIомэ, къызэрэзэхашIыкIыщт шIошъхъуныгъэу
Джамболэт гум риубытагъэм гомыт тамэ къыгуигъэкIагъ
пIонэу мэз Iапчъэм нэс чъагъэ. Ау мэз чIэгъ зэрэхъоу ехъырэхъышэныр шъхьэм къихьэу еублэ. Мэзым нахь куоу хахьэ къэсми, нахь зэрэхэкIуатэрэм фэдэу, игупшысэмэ къаухъурэихьэ. ЫшIэрэр тэрэза - мытэрэза? А зыфакIохэрэр
арыхэба мыдырэхэри къылъызгъэкIуагъэхэр, ахэмэ яIизын
хэмылъэу щытэпщтын. АшIэрэба Тырку Джамболэт хабзэм
зэрицIыфыр, революцием ыпсэ зэрэхэлъыр, ежь ыIэшъхьитIукIэ мэкъумэщышIэмэ шъхьафитныгъэ къызэрафихьыгъэр? Сыда ахэмэ адэжь кIокIэ, хьантIаркъор шIуизэ, блэм
ыжэ зэрэдапкIэу ежь-ежьырэу кIонышъ, заритыщт. Хъущтэп ар! Шыр къызэтыригъэуцуагъ. Къепсыхи, гъомылэ
тIэкIоу Хьанифэ къыIэкIилъхьагъэр Iалъмэкъым къырихи,
шхагъэ.
Рихъухьащтым егупшысэу щысызэ, дэхэкIаеу тыгъэр
ошъочапэм къыдэкIоягъ. Къалэм зэрэмыкIощт ушъхьагъу къызэригъотыгъэр игуапэу иш псы ригъэшъон фаеу
еIо, гъэхъунэ тэрэзыIо горэ къыгъотымэ, тIэкIуи щигъэхъун. Ары шъхьакIэ, узыщыфаем мэзым тыдэ псы къыщипхыщт. ПсынэкIэчъ гъощэгъэ цIыкIу горэ ыгъотыгъэмэ ыIозэ, зэримыгъотри игуапэу лъыхъуагъэ. Къызегъотым, шыри ежьыри псы ешъуагъэх. Зыгорэми мыкIонэу,
мыщ дэжь чэщ щырихынэу ыгу къэкIыгъ.
Шыр мэзым хитIупщхьи, Iэгъо-благъор къыплъыхьанэу
зыIокIым, мэз гузэгум хэт къужъIэрысэ чъыгмэ аIуупIагъ -

--- Page 621 ---

чъыгих фэдиз цIыфыIэ зэригъэтIысыгъэр пшIэнэу зэхэтыгъэх, къужъи апизыгъ. Апэ къызщыуцугъэгъэ гъэхъунэм
нахь ин зэрыхьэгъэ гъэхъунэр. Мыщ дэжьыр зэгорэм
зэрэцIыф тIысыпIагъэм Джамболэт егупшысагъ, лIыжъмэ
къызэраIожьыщтыгъэу, Кавказ заом игъом Тыркуем
икIыжьыгъэ адыгэмэ ащыщмэ ячIыпIэгъэн фае. Илъэс
тIокIищ-тIокIиплI горэ къужъIэрысэ чъыгмэ аныбжьын. Мыщ
фэдэ чъыг шIагъохэр зэрэхэтхэр джы нэс зэримышIагъэр,
тэ щишIэна мыр зичыжьэгъаем щыIэхэр? КъыгурыIуагъ джы
Хьаджислъам бжыхьэрэ чылэм коцыкIэ щихъожьыщтыгъэ
къужъыр къыздырихыщтыгъэр. Плъэгъурэба кIым сытехьэмэ сисабыймэ ашхыщтыр тэ къисхыщта ыIомэ тхьаусхэзэ, ищагу щычIитIэгъэ лэжьыгъэр зыфэдизыр? Ар ащ
зишIагъэкIэ Чылэгъот фэдэмэ сыд ашIэщт. ЦIыфыр бгъэнаIо
хъущтэп, дунаим изакъоу зэрэтемытыр, ежь нэмыкIхэри
зэрэщыIэхэри зыдебгъэшIэжьын фае. Армырымэ, шхэкIыгъэрэ нэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп зэраIоу, къызэрэоплъын
щыIэп. Адэ мы лэжьыгъэдэщхэр Лениным иIо хэлъэу чылэмэ адэтха?.. Ары, ахэр сыдым ащ IуигъэкIэщта, тэрми ерагъ
хабзэр къыдыдэтхыгъэ пэтызэ... Мы Iофым хэхъухьэ зыгорэ, зэредгъэшIэщтыр сшIэрэп нахь.
Чъыг шъхьапэм пыс бзыу цIыкIум зызепхъуатэм,
Джамболэт зиплъыхьагъ. Гуцафэ зыфишIын щымыIэу тIэкIурэ зэдэIо уж ищынагъо рэхьатыжьыгъэ. Шым ытхьакIумитIур зеупэпцIым, зыгорэ зэрэщыIэ дэдэр къыгурыIуи, чъыгэе лъапсэм зыридзагъ, кIэрахъори къырипхъотыгъ.
- Олэхьа утхьакIумашIом, Джамболэт,- Хьаджислъам мышъэ цунтхъагъ пIонэу цунэм къыхэпшыгъ.
- Ора сэIо ар? - гушIощтми губжыщтми ымышIэу
Джамболэт кIэрахъор ыгъэтIылъыжьыгъ.- Сыда мыщ
хэпшIыхьэрэр?.. УагъэтIысыгъ аIуагъэба?
- Олэхьа гъэшIэгъоным къапIорэр, ащ фэдэ зэшIокI
зыгорэм иI Iоу сшIэрэп сэ,- ыцэ зэпахъэхэр къыIупсыхэу
Хьаджислъам щхыгъэ.- УиIофшIэпIэ къабзэ сызынагъэсым, сызыщагъэхэри сыздащагъэри къэзгъэушъорэкIхи,
мы сызэрэплъэгъоу мыщ сыкъекIужьыгъ. Сегупшысэшъ,
гъэшIэгъоны къытэхъулIагъэр. Ашъыу сэ сыIофэп, сэ
зыгорэ сауж ит зэпытэу къэсэхьы, оры нахь. О сыда уилажьэр, хабзэр къыдэпхыгъ, цIыфмэ ядахэ пIуагъэ. Ара

--- Page 622 ---

шъуIуа къямыкIурэр? Олахьа сымышIэ, ари хабзэ хъунэп.
КIо сшIэрэп, ар сэIо шъхьакIэ, о пкъолъыр зыдэпшIэжьын.
Джамболэт зи ымыIоу зитутын лулэм изыубэрэ Хьаджислъам къыпчърэмэ ядэIу-ямыдэIоу чъыг лъапсэм ис.
Сыдэу амалынчъэр тхьамыкIагъу. КIощтэп зыми. Тыда,
хэта зыфэкIощтыр? Зыми зыфигъэцIыкIущтэп. Хьаджислъам къызэрэIукIагъэр апэ игопагъэп шъхьакIэ, гъэшIэным игъусагъэ пIонэу зыкIыщыгушIукIри ымышIэу, щэгушIукIы. ЗэхишIэу ыIэпкъ-лъэпкъымэ зыкъаIэты, зэримызакъор арыщтын, ыгуи зыгорэу къэхъу. Ищазымапэ
къыдэкIоегъэ къамзэгу цIыкIоу щызечъэрэр елъэгъу.
Тутын Iугъуамэри къеу.
- ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр силулэ шIагъо сшIокIоды зэрэпэтыгъэр ары,- лулэм Хьаджислъам кIэшъу.
- ПшIокIодыгъэмэ, яни-яти пхъэ такъыр, нэмыкI зэбгъэгъотыжьыныгъи,- Джамболэт чъыг лъапсэм чэщ щырихыщт пIонэу зырегъэгупсэфылIэ.
- Хьау,- Хьаджислъам ыпэкIэ гъуапчэмэ ателъэкIыхьэ,- мыщ фэдэр зырыз, щыIахэп пIоми хъущт. КъэошIэжьа, гъэрекIопагъэ мэзым сызекIужьым, мыщ ишIын зэщ
Iаджи стыригъэугъ. НекIо, тыщысыщта моу, синэбгъо
шIыгъэ къыозгъэлъэгъун. Нычэпэ ащ щитхымэ, неущ
тхьэм зэриIоу тыхъун. Сэ уицыхьэ къыстегъэлъ, ныбжьи
Хьаджислъам кIодыгъо ифагъэп, дунаир ины, тытефэнба титIо!..
- Уишъэф нафэ къызэрэсфэпшIырэр сигуапэ, Хьаджислъам.
- Шъэф сиIэп сэ, Джамболэт,- Хьаджислъам къызэплъэкIырэп, тIэкIу тырегъашIэшъ, щхыпцIызэ, къызэреIокIы. - Сэ сишъэфи мэзым инафи тIури зы. ТитIо зыгорэ
зыщзэшIотыушъэфын чIыпIэ титэп, цIыфым фашIэрэр
зыщыгъупшэжьрэмэ сащыщэп сэ.
- Лэжьыгъэ Iофыра зигугъу пшIырэр? МышIапхъэ
чылэм щясымыгъэшIэн сихьисапыгъ. Ау ори, Хьаджислъам, ащ фэдиз лэжьыгъэ бгъэбылъыгъэ Iоу сшIагъэп.
- ПшIагъэмэ?
- СыкъэкIони, сIэшъхьитIукIэ дэсщыщтыгъэ.
- Ащыгъум Чылэгъот дэжь кIо, икъакъырэ чIитIагъэр
зэрэчылэу афикъущт. Дамыкъо Шъалихьэ илэжьыгъэ
бэгъуагъэ тэ ыхьыгъэу пшIэра?

--- Page 623 ---

- Лэжьыгъэдэщмэ заретым сыщытыгъ.
- Ущытыгъэмэ, иунэ лъапсэ къазгъырыжэкIэ етI.
Олахьэ гъэшIэгъоным, Джамболэт, мы уиревкомтетыкIагъэр. УнитIу щыпхагъэу чылэм удэсыгъа, хьауми пшIэзэ
нэшъу зыпшIыщтыгъа?
Хьаджислъам ипсэлъэ дзыгъэмэ къырауты фэдэу
Джамболэт къыщыхъугъ. ЗэрэхъурэмкIэ, лэжьыгъэ гъэбылъыгъэхэр чылэм дэлъых. Хэти зэрэшIоигъоу мэзекIо.
Ащыгъум хьаулыеу хабзэм цыхьэ Джамболэт къыфишIыгъэба? Чылэр зыгъэгумэкIрэм ифэIо-фашIэхэр тIысыгъо имыIэу ежь ешIэх, модырэхэр хабзэр зыгъэгумэкIрэм ыгъэгумэкIхэрэп. Лэжьыгъэм изакъоп, нэмыкI
Iофхэри ары. ЧIыгур афэдгощы зэхъум зэрэгушIощтыгъэхэр шIэхыщэу ащыгъупшэжьыгъ. Шъыпкъэ, зэкIэри
арэп. Ау хэбзакIэр зыщыIэ илъэситIу-щым хэпшIыкIэу
мэкъумэщышIабэмэ ашъхьэ къаIэтыгъ, фэшIыгъэ хъугъэх. ЯщыгъынкIи ашъокIи къэошIэ.
- Адэ зи къэпIожьрэпи, Джамболэт?
Джамболэт зи ыIуагъэп.
Сыхьатныкъо фэдиз кIохи, ясэмэгукIэ къагъази, къумбыл чъыгышхо горэм дэжь зыблэкIхэм Хьаджислъам
къызэтеуцуагъ:
- Тыкъэсыгъ. Джары орырэ сэрырэ, Джамболэт,
мыкI типытэпIэщтыр.
- ПытапIэ гори слъэгъурэп,- "гухэлъышхо иI мыщ"
ыIуи, Джамболэт щхыпцIыгъэ.
- Плъэгъунэу щытмэ, ащыгъум пытапIэп ныIа,- Хьаджислъам Iаби, хьарэ-къурэхэр зытетэкъогъэ чIыунапчъэр
чIы шъхьашъом къытыриIэтыкIыгъ.
Джамболэт зеплъыхьэм, мэкъу бгъотэрымэу къыIууагъэм ышъхьэ къыгъэунэзагъ.
- Зэ мэу шъхьаныгъупчъэр къыIусэгъэх,- Хьаджислъам джыри Iаби, пхъэ такъырищ зэголъхэу къыIэтыгъ.-
КIымафэрэ фэбэ дэдэ мэхъу, ос тIэкIу къытесэжьэу зычIиуцухьэрэм фэдэ щыIэп.
Чэщыр нэбгыритIум чIыунэм щырахыгъэп. Гъомылэ
тIэкIоу къафэнэжьыгъэр Джамболэт къышти зашхым,
псынэкIэчъым Хьаджислъам хэшъукIи, зыIулъэкIыхьажьзэ,
гъолъыжьыгъэ. Ары шъхьакIэ, чъыешъущтыгъэп. ТIо-щэ
тутын лулэм риуби, ыгъэстыгъ. Джамболэти чъыен мурад
иIэп. Непэ мыщ къакIохэ зэхъум, Хьаджислъам къыфидзыгъэ гущыIэмэ ягупшысэ. ЕгъашIэм тыгъокIожъ-укIэкIожъэу къэзыхьыгъэм шъхьэегъэзыпIэ фэхъугъэу изыгъэбылъ чэщ мэз цунэм зэрэщыдырихырэр шIогъэшIэгъон.
ЗэкIэми анахьэу зыгъапэрэр ащ фэдэ цIыфыр ыкъогъу зэрэкъуигъэуцуагъэр ары. Лъыр зыфигъэчъэгъэ хабзэр хэта
зэрихъожьырэр? Зилулэ зыгъэшъуеу къыголъым зэхэшIыкI
иIэп, зыгорэ иIахэмэ иIэ закъор ышъхь, ыныб. Джамболэт
къэрэтэджыжьи, къыIорэкIыжь Iоу ыгу хъугъэ. КъыIукIыжьмэ, тыда зыдэкIощтыр? Хэта къызэхэзышIыкIыщтыр? Пыйри
ежь яери зыфэдэр ашIэрэп. ШъушIэ шъушIоигъомэ, ащыгъум шъосIон: Хьаджислъам пыи. Ащ фэдэ тхьапша къытэпыирэр?! МокIэ Темботдыхэм лъыр агъачъэ, хабзэм ипыйхэр зэхагъэтакъох. Ошъогум жъуагъо горэ хэчъи, устхъоу
чъыг шъхьэпэ къогъумэ акъофагъ. Дон Iушъо къызэрэщауIэгъагъэр Джамболэт ыгу къэкIыжьыгъ. Максими исэшхо къихыгъэ белогвардейскэ офицерым ышъхьэ зэрэпигъэлъэтыгъэр ынэгу къыкIэуцуагъ. Максим ары мыхъугъэмэ Джамболэт къаукIыщтыгъэ. МэшIо плъыр-стырым
ыпкъышъол зыкъыхитэкъуагъ, ыгу икъытео макъэ зэхехы.
А-енасын, Максимрэ Темботрэ тэ къырихыжьын. ХьадэгъупIэм зефэм Максим зэрищыкIэгъагъэу непи ищыкIагъ.
Мыщ фэдэ къехъулIэн Iоу ышIэгъагъэмэ джа чIыпIэм щыфэхыныр къыштэныгъи. Зи мыхъуми зыфэкIодыгъэр
цIыфмэ ашIэныгъи.
- Мыри щылъыкIэ хъунэп,- Хьаджислъам къызщыпшыгъ,- чылэм щыкъэбарыр зэгъэшIагъэмэ нахьышIу.
Чэщныкъо нэс сыкъокIыни, сыкъэкIожьын. Гъомылэ
тIэкIуи къэсхьын.
Джамболэт емыупчIыжьэу шым уанэр тырилъхьагъ,
шэсыгъэ.
- УзIукIэрэмкIэ сыплъэгъугъэп, сыкъапшIэрэп-сыпшIэжьырэп,- Джамболэт кIэлъыджагъ.
- Чэщныкъом уиш къашIэжьынкIэ ощына? - Хьаджислъам къызэриIокIи, гъумытIымыгъэ.- КъашIэжьынэп.
55
Джамболэт бэрэ чъыягъэу, макIэрэ чъыягъэу ышIэрэп. Шы пырхъэ макъэм къыгъэущыгъ. Къаплъэмэ, лулэм кIэшъоу Хьаджислъами щхыпцIэу къеплъы. ЧIыунэ
пчъэIупэм дэжь Iалъмэкъышхо горэ щылъ.

--- Page 624 ---

- Уахьыгъэми къэпшIэщтыгъэпи, зыкъом фэбэгъон,
машалахь, сыдэу чъыешIу уиI.
Зи ащ Джамболэт пиIухьагъэп, шым екIолIагъ.
ШхоIур къыжэдихыжьыгъ. Ныбэпхыр къыгъэлэнлагъ
нахь, уанэр къытырихыжьыгъэп.
- Адэ укъэупчIэрэпи чылэмкIэ?
- СыкъэупчIэрэп шIу зэрэщымыIэр сэшIэшъ.
- Ухэукъо, щымамыр. Ныбгъум фэдэу тагъащти,
тауж итыгъэхэр чылэм дэкIыжьыгъэх. Хьанэшъу ревкомыр ыубытыгъэгу аIуагъ. Ари щхэныба шъыу, Хьанэшъу
фэдэхэми ашъхьэ къаIэты. Ядэжь сыIорэхьи ытхы быщэ
зэпысэрэут Iоу сыгу хъугъагъэ. Зэгорэм ащи тыкIэхьажьын, Хьаджислъам ыIогъагъ пIожьын.
МэшIо тэпым нахьи нахь плъырэу Джамболэт ыгу
Хьаджислъамым фызэкIэнагъ. Моу зерэпхъуати, ытыкъын шIуерэубытыкI Iоу хъугъэ. ЗыгъэтIысынэу чэщым
къылъыкIогъагъэмэ Хьанэшъу ягъусагъэми Джамболэт
ыгу ебгъэрэп. Ревкомыр хэбзэнчъэ зэримышIыгъэмкIэ
нэшIукIэ еплъы.
- Хьанэшъу фызехьэшъуна ревкомыр? - щхыпцIыгъэ
Хьаджислъам.
- Боу зэрихьан,- Джамболэт зеIажэ.
- Зэрихьан, неущ чэщ ыпсэ зыIусымыхрэм, ащ нахь
мыхъурэм сигъэтIысынэу еIо. Щхэнба ар?.. Моу тIэкIу
сышъхьаукъэн сэ амэ.
Дамыкъо Шъалихьэ чэщым IукIи, зэрэдэгущыIагъэр
Джамболэт шIуиушъэфыгъ.
Чылэм къэбарэу дэлъыр зэрзэригъэшIагъэр арыщтын Хьаджислъам шIэх дэдэу гупсэфыгъэ. Ичъыепырхъи
къежьагъ. Джамболэт тIэкIурэ щысыгъэу къэтэджи, шы
ныбэпхыр кIикъузагъ, шхоIур шым жэдилъхьажьыгъ.
Зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, Хьаджислъам екIошъылIагъ. Зэрэшъхьащытыр ымышIэу ичэщмычъые къырегъэхьакъыжьы. Фэсакъызэ кIэрахъор къэптан чIэгъым
къычIихи, шэсыжьыгъэ.
- Хьаджислъам, къэтэдж!
- Къэхъугъэ щыIа?! - Хьаджислъам къызщылъэтыгъ.
- НекIо сапэ иуцори, къэхъугъэр зыфэдэр пшIэщт.
- АI-анасын, Джамболэт, ащкIэ сыогуцэфагъэп,-
къэптан чIэгъым чIапхъуи, кIэрахъор зычIемыгъотэжьым,

--- Page 625 ---

хьылъэу жьы къыщэу заулэрэ щыси, къыпидзэжьыгъ.-
Адэ дэгъуба ащ нахьрэ напэ уимыIэмэ, сэ сафэпщэнышъ
хыеу ухэкIыжьыщт, ара? НекIомэ, некIо. Сыд сшIэн, сыамалынчъ.
- Олахьэ, Хьаджислъам, уделэм о пшъхьэкIэ сшъхьэ
сщэфыжьыщтмэ. Ау къыосэIо: сиIофхэм ауж сфыхэмэ
тыдэ ущыIэми укъэзгъотыщт. КъызгурыгъаIу ар. Тигъогупэ тедгъэтырэмэ уащыщэп о!..
Шым къелъэдэкъауи, Хьаджислъам нэбэ-набэу кIэлъыплъэзэ, кIэрыкIыжьыгъ.
Къалэм кIонэу Джамболэт тыриубытагъ.
Сыд къырашIэна, къырашIэщт закъор къырашIэгъах,
хьапсри мэзыри тIури зыба! Къалэм зыкIоу агъэтIысыпэныр зишIэрэм, а зыдакIорэми нэIуасэхэр щыримыIэхэу
щытэп, иIоф зытетыр къыраIон, хэкIыпIэ горэ къыгъотын.
Ащ нахь чIыпIэ къиныби арыфагъ Джамболэт, кIодыгъэп
нахь.
ЧIыпIэ зэжъу джыдэдэм Джамболэт итми, Дарихъан
иIоф къычIэу зэпыты. Ащ тегупшысыкIынэу фежьэ шъхьакIэ,
къыздизыгъэр ымышIэу шылъэмакъэм фэдэу ыбгъэгупэ
уIагъэ зыкъычIедзэ. Аущтэу зэрэхъоу шым елъэдэкъаошъ, зыщигъэгъупшэу хэчъыкIы. Дамыкъо Шъалихьи щыгъупшэрэп. Ыгу фэплъы, гукIэгъукIэ зыкIиухыжьри ымышIэу
еухыжьы. ЦIыфыр зэхэпшIыкIыным фэшI, ежь чIыпIэу зэрытым уитын фае, арынчъэу зи къыбгурыIощтэп. Сыда Дамыкъор бгъэмысэкIэ. Исмахьилэ иIуагъэу, къехъулIэщтыр
зэкIэ къехъулIэгъах, зэрапхъогъах, ари имыкъоу мыдырэри къыхэхьажьыгъ.
Джамболэт къэзгъэуцун зи щыIэп, охътэ лые тыригъашIэу хьаулыеу мэзым хэсыгъ. Джы нэс загуригъэIонти,
чылэм къэсыжьыгъэу дэсыщтыгъэ. Алахьэм ешI ащи къэбарэу щызэрахьэрэр!..
Тхышъхьэм зыдэчъаем, лъэс горэ къакIоу ылъэгъугъ,
шым къепкIэхыгъ:
- Азмэт!..
- О уи-уиу, Джамболэт, ныбжьи сыгу къэкIыныеп
моущтэу тызэIукIэн Iоу,- Азмэт тыгъуасэ Джамболэт пае
къалэм къыщыраIуагъэхэр щыгъупшагъэу мэгушIо.
ГущыIэгъу Азмэт римыгъафэу, Джамболэт къехъулIагъэхэр зэкIэ, зым течъымэ адырэм телъадэзэ, хэо-хапкIэу
къыфиIотагъ, игукъао къыIуатэзэ, Темботи Максими якъэбари зэригъэшIагъэ. Ащ фэдизым зигугъу къымышIыгъахэр
Дарихъан закъу, ари къыдэуаещтыгъэ шъхьакIэ, къыфэIошъущтыгъэп. Игукъао зытырикъутапэрэр лэжьыгъэдэщхэу
чылэр щызымыгъэIэжьыщтыгъэхэр арых.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Лениным илIыкIомэ зао япшIылIагъ?..
- Хэт, хэт зилIыкIохэр? Лениныр пIуи? Ащыгъум ори
зи хэпшIыкIрэп ащ. Лениным сыда ыIуагъэр, сэ стхьакIумитIукIэ зэхэсхыгъэ, шъо ар сыдым зэхышъуигъэхын, мэкъумэщышIэмэ чIыгур ятэты ыIуагъ нахь, ылэжьрэр къытешъух ыIуагъэп. О пшIэрэп нахь, мы лэжьыгъэдэщхэр
шIухэп, зыгорэу зыкъашIы, зыкъыхагъэщырэп шъхьакIэ,
революцием зэрепыйхэрэр къыдгурымыIоу щытэп. Тэ
тичыли ащ фэдэхэр дэсых, сэ сыбгъэделэжьынэу щытэп.
Сэ зэкIэми сащыгъуаз, Азмэт. Сызэрэнэсыщтыр сшIэрэп
нахь, Лениным дэжь сыкIощтыгъэ. СетIысылIэни, есIотэщтыгъэ ямыхъомышIагъэ... КъекIэс моу! - Джамболэт
шэсыжьыгъэ.
- Уздежьагъэм укIощтба?
- Сыда сыкIокIэ, ощ фэдэх ныIа ахэри. Сэ сыздэкIощтыр осIуагъи, хьам сыкъилъфыгъ сэ Лениным дэжь
сызымыкIокIэ, тинасыпти а зыр мэкъумэщышIэмэ яIагъ,
агу дэхъыкIрэр къыгурыIоу. КъекIэс моу, сынэ къаплъэу
мо зичыжьагъэм лъэсэу узгъэкIожьына!
Чылэ тхышъхьэм къызтехьэхэм, дэхьащтми-дэмыхьащтми ымышIэу Джамболэт къэупчIагъ:
- Сыд, Азмэт, чылэм щыпшIэнэу уиморадыр джы,
Дамыкъом ишэхъогъу щыIэжьэп?
- ТшIэн пае тыкъэнэнэп,- Азмэт IущхыпцIыкIыгъ, къалэм къыщыраIуагъэр шIуиушъэфыгъэп.- Ревкомым сыритхьамэтэнэу тхылъ сIыгъэу сыкъагъакIо.
- Ара а дэхэжъмэ къыуаIуагъэр? - Джамболэт шым
къепкIэхыгъ, етхъони, шым къырилъэшъохыщтым фэдэу
тIэкIурэ Азмэт зеплъ нэужым зыкъишIэжьи, ыгу къэкIыгъэм
рэукIытэжьы пIонэу, ышъхьэ риуфэхыгъ.- Ревкомым узэритхьамэтэщтым, Азмэт, сырыраз. Ащ зи къесIуалIэрэп,
тхьамэтэнчъэу чылэр щыбгъэIэна. ТапэкIэ укъепэсаIоу мэфитф горэмкIэ укъэкIожьыгъагъэмэ, сэр-сэрэу къыостыжьыщтыгъэ. Ощ нэмыкI зыми тефэрэп, Темботыгъэмэ,
есымытыныгъэкIи мэхъу. Ау сэ ситегъэкIыкIэ тэрэзэу слъытэрэп, сэ сфэдэп кIэрахъор зытыращаерэр!.. Къех, Азмэт.

--- Page 626 ---

Сэ мыщ сыблэкI хъущтэп. Сауж итхэр чылэм къыщыспаплъэх. Зэфэныгъэ горэ щыIахэмэ, ыуж сихьащт.
- Зи къыппаплъэрэп.
- Къыспэмыплъэхэу, тыгъуасэ дэсыгъэх.
- Дэсхэп. УзгъэтIысынэу ахэмэ Iизын къысатыгъэу
къыздэсэхьы. КъыосымыIуагъэми хъущтыгъэ, ау къыпшIосыушъэфрэп. Коммунистмэ зи зэшIуаушъэфрэп.
Хабзэм урипыеу услъытэрэп, ухэукъуагъэмэ, уихэукъуакIэ уасэ о зэрептыжьышъу.
- Ара ори узыхэхьажьыгъэр? - гущыIэр Азмэт къыримыгъэухэу Джамболэт къилъыгъ, ынэхэр къилыдыкIыгъэх, ынэкIушъхьэ сэмэгу кIэзэзыгъэ.- Къех джыдэдэм шым! - ымакъэ ыгъэлъэши, етIанэ нахь зэтыриIажэзэ.- Уревком зыхъукIэ, узтесын шы чылэм дэбгъотэн.
Ау сэ сызгъэтIысыни сызэрэбгъэтIысыни дунаим зэрэтемытыр къыосэIо. Непэп сызыпшIэрэр, Азмэт.
Шъарыбэ Азмэт щхыпцIи, шым къепсыхыгъ, Джамболэт уанэм зыридзагъ:
- Зяогъэгъэделэ, Азмэт, Iизын къыозытыгъэхэу зыфапIорэмэ. ЧIы къатиблымэ ачIэгъ чIэлъми, сизэфэныгъэ
сэ къышъуфычIэсхыщт!..
56
ЧIы къатиблэу зыфиIуагъэм изэфагъэ аригъэшIэнэу
Тырку Джамболэт чIэхьагъэп, чIэхьагъу имыфэзэ, кIэкIэу
иш къызэтыригъэуцуагъ. Тыда зыдэкIощтыр, шыр мачъэ
шъхьакIэ, игупшысэхэр чылэмкIэ къэнэх. КъызызэплъэкIым, Азмэт мыжъом тес, Джамболэт къыгъэзагъэу зелъэгъум, къэтэджыгъ.
- СыгъэтIыс, Азмэт,- Джамболэт шым къепкIэхыгъ,-
сэ сыздэкIон щыIэп.
- Ащ фэдизэу псынкIэуи? - Азмэт щхыгъэ.- Зэ чылэм тыдэгъэхьажьба, ащ сыдыгъуи игъо тифэжьыщт.
- Аущтэу оIуа?
- Ар сигухэлъэу тичылэжъ слъапэ дэсыдзэжь сшIоигъоп. ЕтIани орэп ащ фэдэ гухэлъхэр зыфыряIэн фаехэр,
Джамболэт. Укъысфэгубжи узэшэсыжьым, къызэрэбгъэзэжьыщтыр сшIэщтыгъэти, зи къыосIуагъэп. Джыдэдэм къэмыгъэзэжьыгъэми, неущ къэбгъэзэжьыщтыгъэ.
Къалэм къыщысаIуагъэхэр сшIошъ хъугъэп, джыри хъурэп. СишIошIи ясIуагъ.

--- Page 627 ---

- ЯпIуагъэми, узгъэтIысынэу тхылъ сIыгъ пIуагъэба? -
Джамболэт шыр Iэдэжьэу ыIыгъэу бгым къехыжьзэ
къэупчIэ, етIанэ джэуапым емыжэу псынкIэу къедзы.-
Адэ арба, Азмэт, сэ сыгу къеорэр, таущтэу кIэрахъор
къыстыращэешъугъа!.. Хэта къыстезыщэягъэхэр Iоба, тэтыехэр арых! Хъуна ар?.. Ашъыу, Алахьэм Хьаджислъам
бэлахьэр тырелъхь, ащ илэжьыгъ зэкIэри къызэрыкIыгъэр. Сегупшысэшъ, сыда а лэжьыгъэ кортыр зыкIигъэбылъыщтыгъэр? Ащ сэ сыфачъи, сакъогъу къыкъозгъэуцуагъ. Джы зычэщ иунэ къырахыгъэу аIорэр зылъэгъугъэмэ къафэIотэкIыжьырэп. Адэ, Азмэт, лэжьыгъэ лыер
зэрэдащрэр Лениным ыпкъ къикIыгъэу оIуа?
- СIо къодыерэп, сыщыгъуаз. Мыгъатхэ лэжьыгъэдэщмэ сэри сахэтыгъ. Аущтэу амышIыгъэмэ, Хьаджислъам фэдэхэм хэгъэгур рагъэлIыкIыни. А зиунагъо бэгъон, лэжьыгъэр арамытыным пае а хьам къылъфыгъэмэ машIо кIадзэти, агъэстыщтыгъэ. СынитIукIэ Iэджыри
слъэгъугъэ. Хабзэм шIу агу филъыныя аущтэу зышIырэмэ? Мыгъатхэ къутыр горэм тыдэхьагъэти, дэсым инахьыбэр дэлIыкIыгъэу тырихьылIагъ. Къыдэнэжьыгъэ
унэгъо зытIущыр къызытэлъыхъум, илъэс псаум къутырым ышхыщтым фэдиз агъэбылъыгъэу къыдэтщыгъ.
Джары ахэр зэрэкъэрарынчъэхэр.
- Ащ фэдэхэр тичылэ дэбгъотэщтхэп. КIо Чылэгъот,
Хьаджислъам фэдэхэр умыIощтмэ... Хъуна шъыу, унэ
къаплъэу цIыфхэр бгъэлIэнхэр? Ар сэIо шъхьакIэ, олахьэ
къыомыплъыщтых, уагъэлIэщт. Сэ мыкIэ сязао, сябэны.
ЗэIукIэ горэ зыпшIырэм, къяIуат, Азмэт, а къутырэу зыфэпIуагъэм дэшъулъэгъуагъэр. Хъуна ар?!
- КъясIотэн, ори уимысагъэ къяпIуатэмэ.
- КъясIотэщт къодыеп, лэжьыгъэр зыгъэбылърэмэ
анэ кIэсIотэщт нахь. АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ.
Джамболэт къыIорэм пцIы зэрэхэмылъыр Азмэт
ышIошъ хъугъэ. ЗишIэрэм щыублагъэу джары ар зэрэщытыр. Мы илъэс заулэм бэ дунаим къытехъухьагъэр. Щымыщ Iаджи Джамболэт къыхэхьагъ. Революцием ижъотыпIэ къыхэтэджагъэмэ ари ащыщыгъ. Иакъылрэ илIыгъэрэ
къахьыгъэу арэп ащ хэхьанэу зыкIэхъугъагъэр. Шы нэтIэфэу
зыкIэхъопсыщтыгъэмрэ Дамыкъо Шъалихьэрэ яшIуагъэкIэ,
къехъулIэщтыр зэкIэ къехъулIагъ. Ылъапсэ изычыщтмэ ыкъо
ахигъэхьан Iоу ышIагъэмэ, Дамыкъо Шъалихьэ ныбжьи

--- Page 628 ---

гухэлъ Iаеу къыфиугупшысыгъагъэр шъхьэм къыригъэхьаныеп. ИнэтIэфэп, нэтIэфищи тырилъхьани.
Тыгъуасэ Джамболэт пае къалэм къыщыраIуагъэхэр
ышIошъ дэдэ зэрэмыхъугъэм джы Азмэт кIэгушIужьы. Хэмыукъорэ щыIэп, шыр лъэкъуиплI пэтзэ, мэлъэпао. Шъыпкъэ, зэ Азмэт къызэкIэщтэгъагъ, къыраIохэрэр Джамболэт къыхэфэнкIэ зэуи арыгъэп. Ащ фэдэ шъхьэщытхъужь
цIыкIу-шъокIухэр хэлъых. ПсынкIагъэри изекIуакIэмэ
къябэкIы. Ау сыд фэдэу зишIыгъэми, хабзэм пый фэхъунэу
егуцафэрэп. Джары бэкIи макIэкIи къалэм къыщыдэгущыIагъэхэм закIыфимыдагъэр. А къыдэгущыIэгъагъэхэми
а шIошъмыхъуныгъэр агу имылъыгъэу щытэп. Ау ахэри
ДжамболэткIэ щызымыгъэIэжьыщтыгъэр джа лIы къопцIэ
нэпцэшхоу ренэу зышIуанэщтыгъэр ары. Джа лIы къопцIэ
дэдэр ары Шъарыбэ Азмэт пхъашэу ДжамболэткIэ зыдэгущыIагъэр. Тырку Джамболэт лые горэ къызэрэпыкIэу мысагъэр ышъхьэкIэ дигощынэу къыфидзи, тыгъуасэ зэбгъодэкIыжьыгъэх. Зыгорэ зэрэхъугъэм лъыпытэу къызэрэфимыгъэгъущтыр ащкIэ къыгуригъэIуагъ. Ахэри Шъарыбэм
шIоIофыжьыгъэп, ыгу къеощтыгъэр "хабзэм ипыймэ
нэшIукIэ уяплъэу ревкомым уритхьэмэтэнэу узэрагъакIорэр" къызэрэриIуагъэр ары. ЛIы къуапцIэри бгъэмысэнэу щытыгъэп, ащ ыIохэрэмрэ Джамболэт ышIагъэхэмрэ
зэтефэщтыгъэх, ышъхьэкIэ джыдэдэм къыриIотагъэх.
Чылэм дахьэхи, заулэрэ кIуагъэхэу Джамболэт шыр
Iэдэжьэу зэриIыгъыр къыримыгъэкIоу апэ ылъэгъугъэ
шъэожъые горэм ядэжь ыщэжьынэу ритыгъ.
- Ет, Азмэт, уиIалъмэкъи.
Пчыхьэшъхьапэти ревком чэу пакIэм лIыхэр щызэхэтыгъэх. НэбгыритIур къамышIэжьэу заулэрэ кIуагъэх,
етIанэ къызэрэгъэплъагъэх, чэу лъапсэм исхэри къэтэджыгъэх.
Чэу пакIэм щызэхэтхэр зэлъыхъыягъэх. Исмахьили,
Къымчэрыий купым ахэтыгъэхэп. Джамболэт ымылъэгъущтыгъэр Дамыкъо Шъалихь. Ащ фэдизэу ылъэгъумэ
зыкIышIоигъуагъэр къыгурымыIощтыгъэ нахь мышIэми,
ылъэгъу шIоигъуагъ. Зэрятэм пае, шIу ылъэгъоу арэп джумахьым ыпашъхьэ зэрэригъэуцощтыр джыри зэрэщымыгъупшагъэр ригъэшIэнэу арыщтын зызкIыфиплъыхьэрэр.
Сыда арымырмэ Дамыкъор зэрищыкIагъэр? Зыхэхьагъэмэ
ахэмытышъоу ревкомым чIахьэмэ шIоигъоу Джамболэт

--- Page 629 ---

мэхъу. Мы илъэситIум Iоф зыдишIагъэмэ ахэплъэшъ, ежь
лыеу зелъытэжьы, нахь цIыкIу хъугъэ фэдэу къызкIыщыхъурэр ышIэрэп. Ревкомым зэримытхьамэтэжьыр джыдэдэм зызэхахыкIэ зызэрашIыщтым егупшысэ. МохэмкIэ хэт
ревкомым тетми язэфэдэу къышIошIы. Сыда ахэр зэригъэпэщтыр? Шъхьэ шIотэу пащэ горэ апэ итмэ езэгъых. Ежь
тетыфи къыкIэтыгъэх, ыIорэм блэкIыгъэхэп, шъхьакIэфэныгъэ къыфашIыгъ, ежьми агуи хигъэкIыгъэп. Джы нэмыкI
тхьаматэ къафищагъ. Сыдэущтэу къыпэгъокIынха шъуIуа?
Адыгэхьаблэмэ Азмэт амышIэу щытэп. ИпкIэнтIэпскIэ идунэе тетыгъо къыхьыгъ, джыри къехьы. Ежь фэдэ лэжьакIомэ къарахрэ емыкIур зыфэдэр къызгурэIом, зышъхьэ
къэзыIэтыгъэмэ адыригъэштагъ. ЛэжьакIомэ шIу афэзышIэн
цIыф. Адыгэхьаблэмэ апэрэ ревкомэу яIагъ. Къыгъэзэжьи,
зыхэтыгъэ цIыфмэ къахэхьажьыгъ. Олахьэ дэгъугъэм мыдэеу къыпэгъокIыгъэхэмэ... Ау етIани зыгорэ Джамболэт
къыфаIожьынба. Ежь зэриIоу Азмэт итехьакIэ хъуна? Сыд
фэдиз пIуагъэми, макIэп афишIагъэр...
Сыда Джамболэт ревкомым ипчъэIупэ хымэлIы пIонэу
зыкIыIутыщтыр? ЛIы фэдэу чIэхьани, Азмэти чIищэщт. Щытхэми къаригъэлъэгъущт пчэгъу шъхьапэм къызэрэпымызыгъэр. Непэ мэфищ мэхъу ревкомым зычIэмыхьагъэр. А
зыгъэтIысынэу къылъыкIогъагъэхэр чIэмыхьагъэхэкIэ
огугъа, ышIэрэп чIашIыхьагъэри. Ылъапэ зэрэнэсыгъэри
ымышIэу ревком пчъэIушъхьэм зыдэкIуаем, пчъэIупэм къыщызэрэугъоигъэмэ ахэплъагъ. Зыгорэ ариIо шIоигъоу
мэхъу. КъыIощт шъхьакIэ, таущтэу къыIощта, ревкомым
итхьамэтэжьэп. ЦIыфмэ къауцухьэгъэ Азмэтыр ары тхьамэтэгъур зыхьыщтыр. Шъарыбэр ары пчэдыжьырэ джы
мыщ къытехьащтыр, ащ ыIорэмкIэ чылэр псэущт. Джамболэт мо щытхэм афэдэу ыжэ даплъэу ыпашъхьэ итыщт.
Адэ сыдэу пшIыщт, зэрэхъоу упсэущт, ышIэни чылэм дигъотэн. Ныбжьи ышIагъэп чылэм ипащэ хъун Iоу, ежь къыдалъфыгъа ревкомым итхьамэтэныр. Ревкомыр зэхэзыщагъэм
къыгъэзэжьыгъэшъ, иIэнэтIагъэр фэзыжьы, ащ зи емыкIу
хэлъэп. Дэгъу аущтэу зэрэхъурэр, ежь-ежьырэу Джамболэт зэушъыижьы.
Ар ыгу къызэрэкIыгъэр арыщтын Джамболэт ынитIу
ошIэ-дэмышIэу чэфыр акIиз зыфэхъугъэр, шъэф онтэгъум риуфэхыщтыгъэ ытэмитIумэ зыкъаIэтыжьы. ЕжьыркIэ ушъхьагъу нэпцIэу, шъыпкъагъэ зыхэлъым къогушхукIэу щытмэ къариIуагъ:
- Къэбарэу щыIэр шъошIа? Шъарыбэ Азмэт ревкомым итхьаматэу къытфэкIожьыгъ, шъусэгъэгушIо.
Купыр Азмэт дэжькIэ плъагъэ. Бырджым къеIо:
- Къэбар Iаеп къытфэпхьыгъэр, Джамболэт, тхьэм
Азмэт мафэ тфешI, ари тичылэ къыдэхъухьагъэ лIымэ ащыщ,
хабзэм зэриIу, Азмэт зэриIу тызэрэзекIощтыр. Джы тэ тызгъапэрэр о уиIоф зытетыр ары. Неущ лIыжъ заулэ къалэм
кIонэу тыраубытагъ, тэ тыхэмыхьэу о пшъхьэ иIоф къызэшIопхыжьыгъэмэ дэгъугъэ... Чылэр егъапэ.
- Сэ сиIофхэри хъущтых, тхьашъуегъэпсэу,- чылэр
егъэгумэкIы зыфиIуагъэр Джамболэт игуапэу ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ, Азмэт дэжькIэ плъагъэ.- СыкъышъодэIунэу къызщыхэкIыгъэ уахътэхэр зэрэблэзгъэкIыгъэм сырыкIэгъожьы. Нахь сшIотэрэзэу къысшIошIыти
ары, Хьаджислъамы фэдэхэмкIэ сызкIыхэукъуагъэр.
- Адэ сыдэу пшIын, ащ фэдэ уахът джы тызхэтыр,
емыкIоп уимысагъэ зыдэпшIэжьыныр,- Хьанэшъу чэу
пэкIэ къэгъэзэгъумкIэ плъэзэ къыIуагъ. Дамыкъо Шъалихьэ исэрмай пэIошхо къэгъэзэгъум къыкъощи, етIанэ
зызэритIагъэр Джамболэт ылъэгъугъ.
57
Зычэщ Джамболэт агъэтIысыгъэу Дамыкъо Шъалихьэ
зызэхехым, гушIуагъэ нахь, емыкIу ыIуагъэп. Апэу ыгу къилъэдагъэр джэмэхьатым ыпашъхьэ къимыуцозэ, аущтэу зэрэхъугъэр ары. Ау ащ ыуж хэхьажьыгъэ къэбарыр къызеIум, игушIо щыуагъэп. Сыдэу дэгъоу ышIагъа илъэс
пчъагъэм зыгъапэрэр Джамболэт нэмыкI зэрэримыгъэшIагъэр, чылэм хьайнэпэ шъыпкъэ дэхъухьэщтыгъэ. Зышъхьэ хэзыхьажьыгъэм сыда укъызэрэридзэщтыр, а чэщ дэдэм Дарихъан зыдырищэжьэщтыгъэ. Инасып ыпхъуи
гущыIэ лые зэрэримыIуагъэр. Джары сыдигъокIи угузажъо
хъущтэп зыкIаIорэр, зыпIажэмэ, пшIэщтым укIэхьажьыщт.
Ащ нахь гушIуагъо имыIэу Дамыкъо Шъалихьэ чэщмэфищыр къыхьыгъ. Джы ылъэгъурэр гъэшIэгъоны -
Джамболэт къыгъэзэжьыгъэу ревком пчъэIушъхьэм тет,
адырэ лIы пшъагоу щытри Шъарыбэ Азмэт. Шъалихьэ мо
ылъэгъурэм теплъэн нахьи, пхырызыгъэмэ нахьышIугъ.

--- Page 630 ---

ЛIы купмэ ахэмыхьэу, зыкъаримыгъэлъэгъоу ыгъэзэжьын ыIуагъэти, къалъэгъугъ. Сэлам аримыхымэ, зыгорэу къащыхъун.
Дамыкъом ышъхьэ лъы стырыр къеуагъ. КъыздикIыгъэр ымышIэу щэ плъыгъэ горэ къытефи, ыл ыгъэузэу пхыристыкIыгъ. Мы Iофыр мыщ нигъэсын фэягъэп.
Сыд пае а чэщ мыгъом Хъаджэт дэжь рекIокIыя, къехъулIэщтыр ышIагъэмэ, благъэр хэгъэкIи, чыжьэкIэ ичэу
цэпкъ екIолIэныеп. ЗэкIэ ежь илажь, игумэхагъ къыфэзыхьыгъэр. Къэхъумэ къэхъугъ, ащ фэдэ Iаджи дунаим
тет ыIозэ, зыхэмыкIыжьын бэлахь зыхидзэжьыгъ. Мылым
чIихьи, ытхьэлагъэп, заом ыгъакIуи, къаукIыгъэп, зашIухэхьажьым, лъыохэзэ, щэр тефагъэп, хьадэгъум щекIухьэ. Аущтэу зыкIэхъурэр ежь, Шъалихьэ, ныбжьи ащымыгъупшэжьын хьайнапэ адыгэ шъолъырым зэрэщихъухьащтыр арыщтын. Джы сыд ышIэщт, сыд иамал? Къэнэжьыгъэ закъор зы, нэмыкI цIыф ар фэшIэщтэп...
Чылэм игушIо ежь ихьэдагъ. Адэ кIопэни, джэгъогъу
гушIоу джэмэхьатым ыпашъхьэ иуцощта?.. Сыдынэр иIэу
ышъхьэ къыIэтыни ахэплъэщта? Ащ Iофыр щыухыгъэу хъущтмэ, ынэ рикIыжьынэп, зыгорэу ахэплъэн. ТхьамыкIагъор
Дарихъан къэбарыр зызэхихрэм, къехъулIэщтыр ары нахь.
Хьау, пкIэ иIэп ащ, къышIокIыщтэп чылэм ыпашъхьэ римыщэу. Шъалихьэ непэп Джамболэт зишIэрэр. ЗэхыригъэшIыкIэуи къеплъыгъ. Неущ бэрэскэшху, неущ закъу къэнэжьыгъэр. КIони, неущ цIыфмэ апашъхьэ къиуцощт, зиджагъуи
зишIуи къыIущхыпцIэщтых. Икъунба арымырми къырашIагъэр, егъашIэм Дамыкъо лъэпкъыр зыфэбэнагъэр зэкIэ
пхъэхьитэкъоу тырахыгъ. Къыфэнэжьыгъэ закъор ипшъэшъэжъые закъу. Хьау, ынэ къаплъэу аущтэу аригъэшIэщтэп. Игухэлъ тыриубытэгъап джы. Нычэпэ аущтэу зимышIэкIэ, неущ кIэгъожьын. А зыр ары хэкIыпIэу ышIэрэр. Ары
шъхьакIэ Дарихъан? Къызэрэфыригъэжьэщтыр ышIэрэп
нахь, апэрапшIэу Сисурэ еIуагъэмэ нахьышIу, бзылъфыгъэм бзылъфыгъэр нахь зэхишIыкIыщт. Ары шъхьакIэ, таущтэу риIощта илъэс пчъагъэм шъузым шIуиушъэфыщтыгъэр, къызэхишIыкIына?
ЛIы купмэ ахэмытыжьышъоу Шъалихьэ ядэжь ыгъэзэжьыгъ.
Бжыхьэр къызехьи, нычхьапэ фэдэу пчыхьэпэ дахэ
къыхэкIыгъэу Шъалихьэ къышIэжьрэп. Мыфэбэ-мычъыIэу, тыгъэу къохьажьыгъэм инэбзый шэплъымэ ошъочапэр къыраIагъ, ащ ычIэгъ чIэт чъыгмэ замыгъэхъыяхэу
пчыхьэшъхьапэр апхырэплъы. Угу гукIэгъу имылъми,
къыригъэхьанэу пчыхьэшъхьэ шъаб.
Адыгэ лIыжъмэ зэряхабзэу, ыIэ ыкIыбыкIэ щагъэу Дамыкъо Шъалихьэ ядэжькIэ кIожьыщтыгъэми, зэрэдигъэзыхыгъэр ымышIэу ишэщ кIыхьэхэу псыхъо нэпкъым IутхэмкIэ
ыгъэзагъ. Мыгъатхэ щегъэжьагъ а лъэныкъомкIэ зыщымыIагъэр, амал иIэу ишэщыщтыгъэмэ ябгъукIощтыгъэп.
Сыд пае нэмыкI лъагъо щыIэу ащкIэ зыкIэкIощтыр, икъунба
ыгу зэрэузыгъэр? Зыгорэм машIо кIидзэу ыгъэстыгъэми
хьау иIэщтыгъэп, ар чыIуфэу ынэмэ атес. Аущтэу еIо
шъхьакIэ, ари иджагъу, пшIэнэп дунаир зэрэхъужьыщтыр,
пкIэшъэ тхьапэу жьыбгъэу къилъыгъэм рихьыжьагъэу ыхьырэм фэд, ащыщэу къызщигъэуцущтыр ышIэрэп. Нахьыпэрэм фэдэу шы щыщ макъи къыдэмыIукIыжьэу къыщэхъу,
зипчъэ фамышIыжьрэ унапчъэу IыгъэкI шъыпкъ. Джары
зышъхьэ щымыIэм ищыд хьэмэ ашхы зыкIаIорэр, тхьамыкIагъор щымыIагъэмэ, зыгорэу ыщэчыни, ынэ къаплъэзэ бынкIодэу мэкIоды.
Ари Iофэп, джыдэдэм нэмыкI Iоф къыкъокIыгъэр.
Ащ зыгорэ елбэтэу емыпэсыгъэ хъущтэп. Ишъэф чылэм
къызашIэкIэ, таущтэу дэсыжьышъуна? ЗиIэтыни дэкIын
ыIонти, мо заулэр къыщинэу зыми кIошъунэп. А-енасын,
моущтэу Iофыр хъущт Iоу ышIагъэмэ, Тыркуем икIыжьыщтыгъэ. Ащ фэдэ амали иIагъ. Чылэм белогвардейцэхэр
къызыдахьэхэм, иунэ исыгъэ полковникми къыфыхигъэпсыгъагъ. ИкIыжьыгъэмэ, егъашIэм фикъун мылъку
ыугъоигъагъ. Ары шъхьакIэ, гугъэ мыгъом зи ригъэшIагъэп, ахъщэу большевикмэ аритыгъагъэм къогушхукIи, зэтеIулIагъэу щысыгъ. ЗыгорэкIэ изэгъэни Тыркуем,
быслъымэн чIыгум адыгэ шIукIае икIыжьыгъэу ис. Ащ
джы сыд ишIуагъ, хъущтыр хъугъахэ.
КъыздиIукIрэр ымышIэу янэ ымакъэ Дамыкъом зэхихэу къыщэхъу, етIани ошIэ-дэмышIэу тэхътэ шъабэм хэсэу
ынэгу къыкIэуцо. Джы тэ къырихыжьын янэ, ар псаугъэмэ
зэрэзекIощтыр къыриIоныгъи, хэкIыпIэ горэ щыIахэмэ къыфигъотыныгъи. Сымаджэу, Iэрыгъэтэджэу пIэм хэлъыгъэми езэгъыщтыгъэ, щыIагъэмэ: "ЛIыгъэ къызхэгъаф, сикIал,
лIыгъэ. Мо лъэпцIэ купмэ зыкъямыгъэушъхьакIу" къыриIощтыгъэ, гужьыдэгъэкIыгъо къыфигъотыщтыгъэ. Ары
25 Заказ 078

--- Page 631 ---

шъхьакIэ, егъашIэм зэкIиугъоегъэ мылъкум хьадэгъур къыфихьыжьыгъ. Лъэрыхьым енэцIхэу, ешъугъухэу къахьыгъэшъ гъэблэнэгухэм теплъын джы загъэшхэкIыжьмэ. Ари
къышъуIузыжьыгъэу тлъэгъун тхьэм ыIомэ. Ар шъуиIофышIэкIэщтымэ, бэ шъукъудыинэп, а хэбзакIэу шъузкъогушхукIрэр шъор-шъорэу шъутхьалэжьын.
ПсыIушъом Iотыфэ ыгу зэрэмэзахэм фэдэу чылэм
мэзахэр къышъхьэщыхьагъ, бжыхьэпэ жъуагъохэр къыхэзэрэххэу аублэ.
ЧыжьэкIэ Шъалихьэ иостыгъэнэф гъунэгъу остыгъэмэ къахигъотагъ. Щагум къыдэхьажьи, унэ пчъаблэм
зэрэнэсэу Дарихъан ымакъэ зэхихыгъэ. Ыпашъхьэ имытми, ипшъэшъэжъые ихэдыкI кIэрысэу орэд цIыкIу зэрэкIиIукIырэр Шъалихьэ ынэгу къыкIэуцуагъ. БэшIагъэ ыпхъу
орэд къыIоу зызэхимыхыжьыгъэр. Мэфищэу Джамболэт зыщыхэхьажьыгъэм ыпсэ хэт-хэмытыжьми ышIэщтыгъэп. Яжьэ Iуаутагъ пIонэу, ышъо гъопчабзэ хъужьыгъэу рихыгъ. Джы орэд къеIо. Сыдэу Шъалихьэ къэмысыжьызэ, псынкIэу чылэ къэбарыр къагъэсыгъа? Дамыкъом ышъо къызэокIыгъ, пчъэр Iуимыхэу кIэкIэу ыгъази,
къакъырымкIэ ежьагъ. Тезэч Iэтэ чIэгъым чIэIаби, хъэдэным кIоцIыщыхьэгъэ кIэрахъор къычIихыгъ, джыбэм
рилъхьи, щагум дэкIыгъ.
Чэу лъэпсэ шIункI зишIзэ, бэрэ пымылъэу Тырку Исмахьилэдыхэм адэжь Дамыкъо Шъалихьэ къэсыгъ. Хатэм дахьи, бгъэнышъхьэ унэм лъэпэпцIыеу иплъагъ.
Джамболэтрэ Азмэтрэ пчыхьэшъхьашхэм пэсыгъэх, Хьанифи, джа зэрихабзэу, Iэбэлъабэу хьакум кIэрыт. Исмахьилэ жантIэм дэсэу, чылэ къэбарщтын, зыгорэхэр къафеIуатэ. Дамыкъом кIэрахъор къырихыгъ. Ау Джамболэт къэтэджыгъ, щагум къикIыгъ.
Джамболэт изакъомэ - имызакъомэ зэригъашIэу
Дамыкъор унэ къогъум къот. ПчъэIушъхьэм Джамболэт къызэрэтехьэу ошъо нэгуфэу жъогъо минхэмкIэ
къыIуплъэрэм иплъагъ, етIанэ дунаир зэрэдахэр игуапэу
зикъудыий, къехыгъ. Лъэбэкъу заулэ ыдзыгъэу ыуж зыгорэ къызэрихьагъэм гу лъитагъ, псынкIэу зыкъызызэрегъэзэкIым, ыпашъхьэ итыр къышIэжьыгъ:
- Шъалихьа сэIо?..
Ардэдэм зэлъыпытэу щэ кIэрэхъо омакъэ къэIугъ,
Джамболэт ыблыпкъ етхъожьи, зэхэфагъэ.

--- Page 632 ---

КIэрэхъо омакъэм хьэ хьакъу макъэхэр Адыгэхьаблэ къыщиIэтыгъэх. Азмэт Джамболэт ечъэлIагъ:
- Упсауа, Джамболэт?! Хэта къыоуагъэр?..
- Дамыкъор ары. Дамыкъор... Дарихъан сэ сшыпхъу...- ерагъэу Джамболэт къэIушъэшъагъ.
- Тхьа къысауи, тикIэлэ закъо Дамыкъом ыукIыгъ! -
Хьанифэ икуо макъэ чылэм шъхьащэтаджэ.
Омакъэм къыгъэчъагъэмэ Джамболэт унэм рахьэфэ, ытэмэблыпкъ уIагъэ апхыфэ, Азмэт лIы заулэ игъусэу чылэм хэлъэдагъ.
Зыуж ихьагъэхэ Дамыкъо Шъалихьэ чыжьэу щыIэп.
Тыркумэ яхатэ хэчъи, гъунэгъу хэтэ чэу лъапсэм кIэрылъ.
Исмахьилэдыхэм ящагу щаIорэр зэкIэ зэхехы. Куо-хьаум
чылэр къызэлъиIэтыгъэу Тыркумэ адэжькIэ къэчъэ. Сыда
аIорэр зэхихэу чэу лъапсэм зыкIисыщтыр? Джамболэт
уIагъэу зэрэзэхехэу Дамыкъом ыIэпкъ-лъэпкъыхэр къэкIэзэзыгъэх, ар ят аIоу зызэхехым, чэу лъэпсэ шIункIым
ишIуагъэ къызэремыкIыжьыщтыр къыгурэIо. ЗыкIэIабэри ымышIэу чIы Iэбжыб къештэшъ, оры мыр зэкIэ къысэзышIагъэр ыIорэм фэдэу ыIэмычIэ чIефызэ. Тырку Исмахьилэ ищагу лъэныкъокIэ къиIукIырэ бырсыр макъэм
пымылъыжьэу, дунаим темытыжьым фэдэу заулэрэ
щэсы. Сыдэущтэу блэукIыгъа? Техьагъу къытехьагъэм фэдэу мэкIэзэзы. Шъхьэ закъор зыдихьыщтыр ышIэрэп.
Адыгэхьаблэ дэсыр ыуж къихьагъэу къыщэхъу. ПIалъэу
иIэ закъор чэу лъапсэм къызэрэкIэрэкI. Ыкъо зэреожьыгъэ кIэрахъор джыри ыIэмычIэ зэрэчIэлъ.
Адэ нычэпэ чэщ дахэшъ...
НатIэм пкIэнтIэ чъыIэр тырилъэкIыкIэу Дамыкъо Шъалихьэ чэу лъапсэм къетэджыкIышъ, мэзахэм хэтэу псыIушъо лъэныкъомкIэ макIо. Хатэм дэкIи, урамым зытехьэм, кIэкIорыкIэу еублэ. Псыхъо нэпкъым зытехьэм, мэзэгъо чэщым псыхъор къыхэнэфыкIыгъ. Мысысыхэу
лъэс лъэмыджыр телъ. Псыормэ яшъэф мыухыжь нэпкъым датIупщыкIзэ, захьы. Зыздахьри Дамыкъом ышIэрэп.
Сыдэу чэщ мэзэгъо дах нычэпэ...
ПсыIушъо лъэныкъомкIэ омакъэу къиIукIыгъэм Шъарыбэ Азмэтдыхэр зечъэхэм, Дамыкъо Шъалихьэ укIыгъэу щылъ. Тырку Джамболэт ытэмэ блыпкъ пхырызы25*

--- Page 633 ---

стыкIыгъэ щищыр зэрыкIыгъэ кIэрахъоу яплIэнэрэр джыдэдэм зытIупщыгъэр ыIэдакъ.
Унэрыт Къымчэрый зи ымыIоу тIэкIурэ зыщэт нэуж,
Дамыкъом ынэ ыгъэплIэжьыгъ.
58
Апэрэ чэщ осыр пчэдыжьым цIыфмэ зэрэзэлъашIэу,
а мэфэ дэдэм Адыгэхьаблэ имызакъоу, чылэ гъунэгъуми Дамыкъо Шъалихьэ икъэбар ащызэлъашIагъ.
Дамыкъом зызэриукIыжьыгъэр арэп зэхэзыхрэмэ
агъэшIагъощтыгъэр, Тырку Джамболэт ыкъоу къызэрычIэкIыгъэр ары.
Джамболэт чэщ-мэфищым дэигъэ. ЗыкъимышIэжьэу ылъэшъущтыгъэ. Пэсхэм агу кIодыпэн зыщаIорэ
ящэнэрэ мафэм ынэ къызэтырихи, щысмэ къяплъыгъ.
Псы ыIуи, къялъэIугъ. Исмахьили, Къымчэрыий, Азмэти
къызешIэжьхэм, ерагъэу ынэкIу кIыфыбзэ гугъэ гушIоу
рычъагъэр къыхэщыгъ. Къымчэрые къыIуагъ:
- Джы, тхьам ыIомэ, къыкIидзынэу ригъэжьагъ.
Мафэ горэм, къыздикIыгъэр амышIэу, Кулацэ ыуж
итэу Тембот унэм къихьагъ. Бгырыпх шъуамбгъоу джанэм телъым кIэрахъор пышIагъ, ипаIо жъогъо плъыжьыр къыхэщы. ЫплIэIу ищыгъэ янэ къыкъощырэп.
БэшIагъэми замылъэгъугъэр, щысхэр къытебэнагъэхэп.
Ежь Темботи занкIэу Джамболэт екIолIагъ нахь, мыдырэмэ апылъыгъэп:
- Зыбгъэсымэджагъи адэ, Джамболэт?..
- Ащ фэдэ хъоуи къыхэкIыщт, Тембот. КъэтIыс,-
Джамболэт джэнэ пIонэкIым къэптан тедзагъэу пIэм
хэс.- Уезэгъыщт. Сызэрэщытыгъэм елъытыгъэмэ, сыхъужьыгъ. Ари зыгорэу хъун, Iофэп. КъэIуат о, зэ укъэкIожьыгъэмэ ары, къэт яжъугъэIуагъ. Сыд Максим икъэбар? Псауба, узынчъэба?
- Максим псау, узынчъ. ЧОН-м ипащ. Къалэм тыгъуасэ тыкъащэжьыгъ. Мыщ уиIоф тет Iоу ышIагъэмэ, къэсыщтыгъ. Зы мэфэ закъуи утщыгъупшэу къыхэкIыгъэп.
- Тхьашъуегъэпсэу,- Исмахьилэ къыхэгущыIэ,- тэри
шъутщыгъупшагъэп. ШIукIэ шъуигугъу чылэм щашIы.
КъэкIожьыгъэ шъэогъум иуз къыкIыригъэдзыгъэ
пIонэу, Джамболэт иIоф нахьышIу хъугъэ. Сымэджаплъэу къыфакIорэмэ нахь къяплъэу, аIорэмэ къахэгущыIэу
регъажьэ. УIагъэу е зыIэпкъ-лъэпкъ фыкъуагъэу пIэм
хэлъыр амыгъэзэщыным, иуз щагъэгъупшэным фэшI
кIапщэ фашIыгъ, тыгъоспчыхьэ Джамболэт апэрэ кIапщэр
фызэхащагъ. КIэлэ-гъуалэу къекIолIагъэр унэм ифэжьыщтыгъэп. Сэмэркъэу чэфым хэтхэу чэщныкъо нэс щысхи, зэбгырыкIыжьыгъэх. А пчэдыжь дэдэм Тембот къалэм кIожьыгъэ.
Чэщныкъо нэс зэрэмычъыягъэм пае Джамболэт къамыгъэущыным фэшI Хьанифэрэ Исмахьилэрэ унэм
лъэпэпцIыеу итых. Загъорэ мэчъыемэ зэрагъэшIэнэу пчъэ
зэпагъом дэплъых. Рэхьатэу пIэм зэрэхэлъым щэгушIукIых. Зыгорэ къылъимыхьагъот, ичъые IэшIу зэпигъэущт.
- Хэт къылъихьана нэфмышъэу,- Исмахьилэ еIошъ
мэтэджы,- сикIыни пхъэтэкъэжъым сытетIысхьан, къакIорэ щыIэмэ сIэжэн, кIалэр къэущыфэ тыгъэнапэм сыхэсын.
Пчэдыжьыпэ тыгъэр бжыхьэ чъыг шъхьапэмэ къакъоплъы. Ылъэ тетэу дунаим щыIакIэр щэкIо. Чъыгмэ къапытэкъужьыгъэ пкIашъэр гъоплъашъо хъужьыгъэу чIым телъ.
ДжырэкIэ мыщ къэмысыгъэми, бжыхьэ ощхы шъабэр зыгорэм къыщежьагъэу къещхы. Гъэмафэр икIи, бжыхьэр
къихьагъ. Джащ фэдэу кIымафэри къэсыщт, гъатхэри
къылъыкIощт. Тыгъэнапэм ухэсынри джэныкъо машIом
упэсынри тIури зы. Гупшысэм ыуж гупшысэр къежьэ.
Мыгъэ фэдэу Исмахьилэ ыгу къыдэчъыщтыгъэу къышIэжьрэп. КIэлэ мыгъор къыхэмыхьагъэмэ, хъарзынагъэба, мы
мафэхэм гумэкI хьылъэм зэрэхэтыгъэр пшIэнэу пшъыгъэ
нэгукIэ мэплъызы. Джамболэт ихъяр зэ хэплъэжьыгъагъэмэ, хъущтыр орэхъу етIанэ. Ащ ихъяр джы къыфыкъокIы
ныIэп. Къымчэрыерэ ежьырырэ зыдакIорэри амышIэу
лъэгъуабэу ячэщ шIункI пхыращыщтыгъэхэр нэфшъэгъо
дахэм зыращалIэхэм, джыри кIохэ ашIоигъуагъ, ау алъэкъо
пшъыгъэхэр кIэмыкIыжьыхэ хъугъэ.
Къымчэрые къыкIэрыхьагъ:
- Сыд, Тыркур, ужэкIэ-пакIэхэр пыжъ пан пIонэу,
тыгъэм зеогъэушъ ущыс, ара? Сыдэу щыт Джамболэт?
Мэчъыемэ дэгъу, чъыер - Iэзэгъу. Тэ тызыухыгъэр тичэщмычъый. ГупшысэкIэ одырэм тетхъомэ, мыдырэм
тетхъозэ, тихьазаб чэщхэр итхыгъэх.
- Олахьэ арым сэри джыдэдэм сызэгупшысэщтыгъэр. Тилъэгъуапэ тыгъэр къызыщытепсагъэм шыжъ уцуагъэм фэдэу тыкъызэкIэтIысхьагъ. Тикужъмэ закIэттIупщыжьын фаеу хъугъэ, Къымчэрый. Сыгу къео.
- Зи угу къемыгъау, Исмахьил, хьаулыеу дунаим тытетыгъэп. Тижъыгъо зыщыкIэжьыщт дунай тытехьэ, джары узэгупшысэн фаер. Сезэгъы, ащ нахь сымыкIожьышъущтми, сыплъэмэ, сэлъэгъу силъагъо рыкIорэр. Тхьэм
ишыкуркIэ, тинэфшъэгъо лъагъохэм атехьан орырэ сэрырэ тиI. АIапэ тымыIыгъэу, ежь-ежьырэу техьагъэх,
тхьэм къабыл афешI. Тигухэлъ тыкIэхьагъ. Жъышъхьэ
мафэм нахь насыпышIо щыIэп.
Ардэдэм чылэр къызэпигъаджэу къэкуогъэ бзылъфыгъэ макъэм тIуми ашъхьэ къаригъэпхъотагъ. Гум
чъыIалIэр къыригъачъэу джыри къэIугъ. Хьанифэ унэм
къичъыгъ. Къэхъугъэр амышIэу куо макъэр къыздиIукIыгъэмкIэ зэплъэхэм, Дамыкъо Шъалихьэдыхэм алъэныкъокIэ цIыфхэр мачъэх. Къэхъугъэр ашIэрэп, зэупчIынхи
Iэгъо-благъом ралъагъорэп.
АшIэщтыр амышIэу даIохэу тIэкIурэ щытыгъэхэу а
лъэныкъомкIэ къикIыжьрэ шъузитIумэ Хьанифэ апэгъочъыгъ:
- А Фыжь, сыд куо макъа зэхэтхыгъэр?
- Тхьэм тырихьакI, Хьаниф, тхьамыкIагъо чылэм къыдэхъухьагъ. Дарихъан шъхьащихыгъ аIуагъ...
- А дыды гущ, къапIорэр сыд...
Исмахьилэ ныом риIуагъ:
- КIалэм игугъу фэпшIыкъон!..- етIанэ еIушъэшъагъ.- Тэ тыкIони, тыкъэплъэн, тырящыкIагъэми тшIэрэп, кIалэм ышыпхъу закъу...
- ЕсIона, алахьэм ерэмыд, лIыжъ!..
Унэм Хьанифэ зехьажьым, Джамболэт ичъые IэшIу
джыри зэрэхэтыгъ. Зыгорэм зэрэщыгушIукIырэр пшIэнэу,
ынэгу шъуагъо гушIопсыр рэчъэ. ПкIыхьэ дахэщтын ылъэгъурэр. Мо пчэдыжьыпэ тыгъэпсэу унэм къипсэрэм фэдэу
ынэгу къыкIэщы. Ар зыфэдэр ежь нэмыкI ышIэрэп. Къэущыжьмэ, пкIыхьэу ылъэгъугъэр къыIотэжьынкIи мэхъу.
КъымыIотэжьми, къыIотэжьыгъэп. ЕгъэшIэрэ шъэфэу ерэI.
Хъужьэу къэтэджыжьмэ, зыгъэгушIони зыгъэнэшхъэин
Iофыгъуаби къыпыщылъ. Адыгэхьэблэ лъэс лъэмыджыр
зытелъ къушъхьэ псыхъо чъэрым ипсыпэ фэдэу зэутэкIын
нэпкъхэри къыфыкъокIыщтых.
Сыдэу хъугъэми, псыхъом ичъэн зэпыущтэп.

--- Page 634 ---

Дэтхэр
ЦIыфыр тIо къэхъурэп . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Илъэс фыртынэхэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
Нэфшъэгъо лъагъохэр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479

--- Page 635 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 636 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том III
Романы
На адыгейском языке

--- Page 637 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: М. Р. Чамокова,  С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 638 ---

ИБ  № 32
Сдано в набор 28.05.2013. Подписано в печать 28.08.2013. Формат
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать
офсетная. Усл. п. л. 40,74. Уч.-изд. л. 41,6. Тираж 500 экз. Заказ 078.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское  республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп,
ул. Гоголя, 8.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ОАО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268.
Телефон для справок (88772) 52-23-92.