--- Page 1 ---

МэщбэшIэ  Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯПЛIЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том
четвертый. Романы.- Майкоп: Адыг. респ. кн. издво, 2013.- 560 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м,
Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо премиехэм, дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ премие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0746-5
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2013

--- Page 8 ---

АГЪАЕРЭМ ЕЖЭЖЬХЭРЭП
Роман

--- Page 9 ---

ПIалъэр екIы, хы кIыбыр мэгумэкIы

--- Page 10 ---

Макъэ къагъэIунба аIошъ, чэщи мафи ежэх. Зи щыIэп.
Къэхъугъэр ашIэрэп. Егъапэх.
Герберг ышъхьэ къихьэрэр бэ. Летчикым къызэриIотэжьрэмкIэ, зэрэфаехэу Iофыр хъугъэ. ПIалъэу фагъэуцугъэм тегъэпсыхьагъэу хы ШIуцIэм иадырабгъу нигъэсыгъэх, ящыкIэгъэ чIыпIэм - къушъхьэ-мэз зэхэтхэм ашъхьагъ самолетым щыригъэтIысыкIыгъэх.
Бэмэ Герберг анэсы, зынэмыс къыгъанэрэп. Мэфищым зи къызамыIорэм, джы нэс зыпылъыгъэ Iофыр хьаулые мэхъу. Джыри ащ мэзэ заулэ тыригъэкIодэн фае.
Ар Iофы, Iофыр ишеф къыфидэщтэп, ежь ышъхьэкIэ
алъыкIон фаеу хъущт. Сыхьатым еплъы. ПIалъэр екIы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тэ тызэрэфаеу Iофыр къикIыгъ...-
ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу, Герберг къыIуагъ.
- Ары, господин полковник, тэ зэрэтIуагъэу а чэщым
Iофыр зэшIокIыгъэ,- летчикым къыдыригъэштагъ.
Непэ мыр ящэ Герберг летчикыр ыдэжь къызищэрэр,
гущыIэр Iэпимыхэу шпионхэр парашюткIэ зэрэригъэтIысэхыгъэм едэIу. Летчикым егуцафэ уигъаIоу а зы псалъэмкIэ ренэу къеухы:
- Адэ арэущтэу оIомэ, сыда зи къызкIамыIорэр? Тэ
хъугъэха?
- Ахэр зыдэхъугъэхэр, господин полковник, сэ
сшIэрэп,- аущтэу къызэреупчIрэр зэримыгуапэр ригъашIэу летчикым къыпеупкIы, ау етIанэ псынкIэу кIелъэшъужьы.- Сэ сишIэн сшIагъэ, къэпIогъэ квадратым щесыдзыхыгъэх.
Герберг летчикым еплъыгъ. Зи риIуагъэп. Телефоныр къытеуагъ.
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо. Сыд къэбар? Ар дэи. Зыгорэ щыIэ зэрэхъоу макъэ къысэгъэIу,- сыхьатым Герберг
еплъыгъ, зым нэсы. Ащ зэрэнэсэу пIалъэр екIы...

--- Page 11 ---

ШъхьакIо зиIэм къэрар иI

--- Page 12 ---

Ягухэлъ яхьщырэу а чэщыр шIункIыгъэ. Ошъопщэ
къогъоу самолетыр мэбыбы. ЗэпэчIынатIэу нэбгырищыр
щыс. Самолетым къитIысхьанхэ зэхъум, лIы тхъоплъ пытэ
зэхэлъым диверсантитIур нэIуасэ фашIыгъ. Ащ ыпэкIэ зэрэлъэгъугъэхэп, Владимир ПетровичкIэ еджэнхэу къараIуагъ.
Алыбэрд ТIахьир - джары щымэ язэу зитеплъэкIэ нахь
гурытыIор. ТIахьирэ ыIэ шъэджашъэхэр къазгъыр улэугъэх пIонэу ылъэгуанджэмэ ателъых. Джэнэ Iэгъопэ нэзыр Iэпшъэц шIуцIэмэ къахэщрэп, кошэ-куашэу Iэхъомбэ
зэшIотми цыр къытещы, IупшIэ IужъуитIумрэ пэшхо-лышхомрэ ямылъытыгъэу ТIахьирэ ынэхэр цыгъуанэмэ яхьыщырых, нэпцэ кIырмэ ерагъэу къачIэщых. Iэпэ зэлитIу фэдиз зишъомбгъогъэ натIэм пэIо къелъэшъохыр шъхьэрыс, шъхьэ хъурэе мытIырыр пшъэбым шIогуагъ.
ТIахьирэ зытэмэпкъ къефызылIагъэр - Сергей.
ШхомлакIэр къэзыкъудыизэ, шы плъырыр зэтезыIажэрэм фэдэу ыпкъ ищыгъ. ЛIы од сырыф, пэ псыгъо кIыхь,
нэтIэшху.
Самолет макъэм ТIахьирэ кIэдэIукIми, игупшысэхэр
зэрыс самолетым нахьи нахь псынкIэу мэбыбых. Зыхэгупшысыхьан иI. Бэ пэкIэкIыгъэр. Псаоу дунаим зэрэтетри шIогъэшIэгъоныжьэп...
Мэфэ жъоркъ. Керчь дэжь. Нэмыцхэр къалэм къекIух. ТидзэкIолIмэ пыир зэтыраIажэ.
ТIахьирэ зыхэт хы лъэсыдзэм Керчь итыгъэ къокIыпIэ
лъэныкъомкIэ пытапIэр щиIыгъ. ХымкIи, чIыгумкIи,
уашъомкIи пыир къажэхэт. Тыгъэр уимыгъэлъэгъужьэу
Iугъо-пщагъор гъэмэфэ шъофым шъхьащыт. ТIэсхъапIэр
къызщыхигъэщыщтыр ымышIэу модыкIэ-мыдыкIэ пыим
зедзы. Псыдзэу зынэ къикIрэм фэдэу зешIы, ошIэдэмышIэу зэ сэмэгубгъум къыщежьэ, зэ джабгъу лъэныкъомкIэ къыщыкъокIы, зэ пытэпIэ гузэгур егъэтIыгурыгу. Ау сыдэу зишIыгъэми игухэлъ къыдэхъурэп, зешхыхьажьы.
ТIахьирэ ивзвод зэкIакIо ышIэрэп. ЗэкIакIоми зыдэкIон
иIэп. Игъусэмэ ащыщэу псаоу нэбгырих къэнэжьыгъэр.
Нахьыбэри уIагъэ. Ау ащ пае къамыгъанэу пыир зэтыраIажэ. Джаущтэу мафэр текIи, ахъшам ужым пыим зиушъэфыжьыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм, пчэдыжьым, нэмыцхэр джыри къежьагъэх. Нэбгырихым аIыгъыгъэ чIы хэIэтыкIыгъэм сыхьатныкъо фэдиз топыщэр къытыратэкъуагъ. Ащ ыуж
танкхэр къежьагъэх, нэбгырихым щыщэу нэбгырищыр
къаукIыгъ. Танкхэр къэпшыхэу залъэгъум, щыми зи зэрамыIоу хэти шъхьадж итIысыпIэ екIужьыгъэх. Гранатхэр
хьазырых, тIурытIу-щырыщэу зэпхыгъэх.
ТIахьирэрэ танкымрэ азыфагу дэлъ чIыгур тIэкIу шIэ
къэс нахь макIэ мэхъу. Иджабгъу лъэныкъокIэ плъэмэ,
чъэм дыхэтэу бгъукIэ зыридзэкIи, хэтIагъэм фэдэу танкыр къызэтеуцуагъ, мэсты. АдыкIэ бгы лъапсэм дэжь
танкитIу къыщызэкIэнагъ.
Шъофым щыстырэ танкхэр арымэ ышIэрэп зыгъэщтагъэр, ТIахьирэ къыфэзыузэнкIыгъэ танкыр ошIэдэмышIэу къызэтеуцуагъ, етIанэ къызэрэуцугъэм фэдэу
кIырыужьи, къэпшэу фежьагъ. ТIахьирэ гранат зэпхыгъитIур къыштагъ. Лъэбэкъу заулэ зедз ужым, къызэтеуцуагъ. ТIахьирэ инэплъэгъу кIэтыр мыхъэр зыпыхъыкIэу къэцохъорэ танкыр ары. КIуачIэр рихьылIи, гранатхэр ыдзыгъэх. Омэкъэшхо къэIугъ, танкыпэр бгъукIэ зэрэридзэкIрэр зелъэгъум, кууагъэ:
- Джары о уифэшъуашэр!..
Къызэнэхъэжьым, чIыунэ горэм чIэлъ. ЦIыфыр чIиз.
ТIахьирэ ыIупшIэ гъопцагъэхэр зэгоутыгъэх. ЧъыIэчъыIэу ыIупшIэмэ зыгорэ къанэсыгъ. Ышъхьэ зыгорэм
ыIыгъэу псы ригъэшъуагъ, къарыу тIэкIу къыгъотыгъ.
Мэфэ заулэ чIыунэм чIэсыгъэх. Ащ ыуж зыдащэри
амышIэу мэшIокукIэ чэщи мафи зэпымыоу ащагъэх...
Джар ихъукIэу ТIахьирэ гъэры хъугъэ.
Гъэры сыхъун нахьи саукIыгъэмэ нахььшIугъ, ТIахьирэ
ыIощтыгъэ. Джы сэ сыд сиамал? Гранат зэпхыгъэр щэрэхъ
чIэгъым чIэсыдзэн нахьи, ахэр зэрэсIыгъхэу сэ а танкым
зычIэсыдзэжьын фэягъэ... ТIахьирэ аущтэу зэрэмызекIуагъэмкIэ ышъхьэ емыкIу филъэгъужьыщтыгъэ, гъэрыцIэр
зытыригъэлъыным еуцуалIэщтыгъэп.
Гъэрхэм чъыгэе мэзыр рахыкIы, мэшIоку гъогум
рагъэуалIэ. Чъыгхэр зыуджэрэпсрэмэ ТIахьирэ ахэтыгъ.
Iофэу ышIэрэр ащ фэдэ дэдэу хьылъагъэп. Ау зэрагъашхэрэр зэрэмыхъатэм пае гъэрет шIагъо иIэжьыгъэп. Обзэгъур зэриIыгърэ кIуачIэр мафэ къэс къыздикIрэри шIогъэшIэгъоныгъ. КIуачIэ имыIэжь зыхъукIэ, дащэхыни, зэрэхагъэфэщтыр арыщтын гъэрет къыхэзылъхьэщтыгъэр.
Нэмыц къэрэгъулыр нэшIукIэ ТIахьирэ къызкIеплъыщтыгъэр ышIэрэп. Загъорэ хьэм къупшъхьэр зэрэфадзырэм фэдэу хьалыгъу такъыр къыфидзэу къыхэкIы.
Арары ежь ТIахьири а нэмыц кIалэм гукIэ зыкIыфэшIур.
Чэщныкъом, мычъыешъоу, къызыущыкIэ ылъэгъумэ
шIоигъоу ыгу къыпылъадэщтыгъэ.
Загъори ТIахьирэ доктор лIыжъми IукIэщтыгъэ. Ащ
лазаретым санитарэу Iоф щишIэщтыгъэ. Сымадж ыIомэ
мэзым лэжьакIо ТIахьирэ аримыгъэгъакIоу бэрэ къыхэкIыгъ. А лIыжъыр ары чIыунэм чIэсхэу псы езыгъэшъогъагъэри, цыхьэ зыфишIэу иIагъэри, иакъылэгъугъэри.
Къызщыдэнэгъэ мафэ горэм ТIахьирэ доктор лIыжъым дэжь кIуагъэ. Нэмыц къэрэгъулым къыфидзыгъэгъэ хьалыгъу такъырым щыщ фихьыгъ. Псы стырым хигъаозэ, докторыр хьалыгъу гъугъэм кIэшъугъ. Къэнэжьыгъэ такъырыр тхылъыпIэм кIоцIищыхьи, неущ пае
ыгъэтIылъыгъ.
- Серафим Анисимович,- зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, мэкIэ-макIэу ТIахьирэ къыIуагъ,- адэ мэущтэу тыщыIэщта?
Зи къыримыIоу докторыр шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ. ЧыжьэкIэ пхъэ зэпых макъэхэр къэIух.
Шхонч омакъэу къэIугъэм иджэрпэджэжь мэзыр
къызэпигъэджэжьыгъ. ОшIэ-дэмышIэу, къызэрежьагъэм фэдэу, мэз чIэгъыми чIэкIодэжьыгъ.
- Джыри зы нэбгыр,- Серафим Анисимовичым
къыIуагъ.- Мыщ тыкъызыкIуагъэм азыфагу шхонч омакъэхэу къэIухэрэр сэлъытэ. Мыр шъэрэ тIокIищырэ ирэ. МэзитIум бэба?..
- Тэри ар къыднэсыщт, Серафим Анисимович. Ахэм
тэ тызэрящыкIагъэ щыIэп. Зыгорэм егупшысыгъэн фае...-
ТIахьирэ къэтэджыжьи, джэуапым емыжэу лазаретым
чIэкIыжьыгъ.
Мэфэ заулэ тешIагъэу щэджэгъошхэ хьантхъупсым
пэсхэу Серафим Анисимовичым ТIахьирэ ыгъэплъагъ:
- Модэ мо щысыр олъэгъуа?
Хьантхъупсым тегуIыкIэу ешъорэ кIалэм дэжькIэ
ТIахьирэ плъагъэ. Апэу ынэ къыкIидзагъэр а кIалэм ып.

--- Page 13 ---

Бгъэшхъуапэм ехьщырэу фэбытышъу. Ытх уфагъэу щысыгъ нахь мышIэми, зэрэкIэлэ ищыгъэр къыхэщы.
- Хэт ар?
- Хэтына, тэщ фэдэ гор... Зымафэ къысэпIогъэгъэ
гухэлъыр ащи игухэлъ.
Доктор лIыжъым къыIорэм ТIахьирэ пылъыжьэп.
Инэплъэгъу тыримыхэу кIалэм еплъы. ТеплъэхъукIыни, зэфэдэ гъэр щыгъынкIэ фэпагъэмэ ахигъэкIокIэнкIэ
мэщынэ.
А мафэм ТIахьирэрэ Сергейрэ нэIуасэ зэфэхъугъэх.
Щэджэгъоужым, зышхахэрэм, нэмыц къэрэгъулыр
нахь мэбэлэрэгъы. Чъыг ихыкIыгъэм тесэу Iупэпщынэм
орэд къыригъэIоныр икIас.
Нэмыц къэрэгъулым Iупэпщынэм еон къызыхедзэм,
ТIахьирэрэ Сергейрэ чъыг къогъум зыкъуадзи, орыжъ
Iушъом репшэкIыгъэх. КIуапIэуи чъапIэуи яIэр тыгъэкъокIыпIэр ары. Пчыхьэ охъуфэ замыгъэпсэфэу чъагъэх.
АкIугъэри ачъыгъэри зыфэдизыр ашIэрэп, тIуми ашъхьэ
илъыр акIуачIэ къыхьыфэ нахь чыжьэу зэрэIукIыщтхэр
ары. Чэщныкъомэ адэжь зэрэпшъыгъэхэр тIуми зэхашIагъ. ПсынэкIэчъ цIыкIу горэм зыхауIуби, псы зешъохэм,
зыдэщысхэм зэрэщысхэу хэчъыягъэх. Пчэдыжьым жьэу
бзыу орэд макъэм къыгъэущыгъэх.
- Благъэу чылэ горэ мэзым хэскIэ сэгугъэ,- ТIахьирэ
къыIуагъ.- Чэмхэр...
ГущыIэу къыригъэжьагъэр къэухыгъо имыфэу
лIыжъ горэ къашъхьащыхьагъ. ЛIыжъыри щтагъэу къызэтеуцуагъ, Сергейрэ ТIахьирэрэ, зи зэрамыIоу, тIэкIурэ
зэплъыгъэх.
- Шъукъысщымыщын, сэ сыIахъу. Унэгъо чэмхэр сэгъэхъух,- лIыжъыр зыдэщытым лъэгонджэмышъхьэкIэ
апашъхьэ къыщетIысэхыгъ.
КIэлитIур зэплъы-къызэплъыжьыфэхэкIэ лIыжъым
Iалъмэкъэу шIохэлъагъэр къызшIохихыгъ. КIэнкIэ заул,
хьалыгъу такъыр, щэ апч къырихыгъ:
- ШъухаI...
ТIахьирэрэ Сергейрэ джыри зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх, гъомылэр ашхыгъ.
- Къутырым нэмыцхэр дэсха? - Сергей Iахъом еупчIыгъ.
- Нэмыцхэр пIуи?..- лIыжъым ымакъэ зыригъэукIыхьагъ, етIанэ псынкIэу джэуап къыритыжьыгъ.- Нэмыцхэр къутырым дэсхэп, ау мафэ къэс къыдахьэх. Мы шъущыгъхэр хъухэщтэп. Чыжьэу шъуагъэкIонэп...
Бэрэ лIыжъыр къэтыгъэп. ЛIыжъыр къэкIожьыфэ
Сергейрэ ТIахьирэрэ ашъхьэ бэ къихьагъэр. ЗыгорэкIэ
тиIотакъомэ аIоти, цыхьэ фашIыщтыгъэп. Зыдэщысхэ
чIыпIэм икIыхи, гъэхъунэм адырабгъукIэ, лIыжъыр къэкIожьы зыхъукIэ алъэгъунэу, щытIысыгъэх. Ау зэрэмыгугъагъэхэу Iэхъо лIыжъыр къычIэкIыгъ. Гъончэдж-джэнэ
тIурысэхэмкIэ заригъэфэпагъ.
- Джы шъумыбэлэрэгъ. Шъуигъогу мафэ шъуфэхъу. ШъуисэмэгукIэ кIорэ гъогум шъутемыхь. Ар нэмыц
кIуапI. Джабгъур дэшъуIыгъэу шъукIомэ, шъузIукIэн
щыIэп. А лъэныкъомкIэ ахэр кIохэрэп.
- Мы Iэгъо-благъом, тят, партизанхэр щыIэха? -
ТIахьирэ лIыжъым еупчIыгъ.
- СшIэрэп. Сэри загъорэ ахэм сапаплъэ. Зи ащыщ
къэлъэгъуагъэгоп. Партизанхэр тимэз хэсых aIoy зэхэтэхы. Ахэр Рагинскэ мэзышхор арыкIэ сэгугъэ зыхэсхэр. А
лъэныкъомкIэ омакъэхэри къиIукIхэу зэхэтэхы, нэмыцхэри ащкIэ нахь макIох. Тыгъуасэ уIэгъэ заулэ илъэу къутырым нэмыц машинэ къыдэхьэгъагъ.
Iэхъо лIыжъым къызыбгъодэкIыжьыхэм, партизанхэр зыдэщыIэу зыфаIорэ Рагинскэ мэзымкIэ кIонхэу рахъухьагъ. Мэфэныкъо кIуагъэхэу мэшIоку гъогу разъезд
цIыкIу горэм техьагъэх. Разъездым унищ нахь тетэп. Унэмэ яз теогъу имыфэхэу нэмыцмэ аубытыгъэх.
Заубытыгъэхэр сыхьатныкъуи мыхъоу мэшIокур
разъездым къыщыуцугъ. Вагонмэ гъэрхэр арызыбзагъ.
Зыщыщхэри къыздикIыхэри зэрагъэшIагъэп. ШхончлъэбыкIэ яохэзэ, вагоным ащыщ горэм радзагъэх. ПсынкIэ
дэдэу мэшIокури кIэшъуикIи, игъогу техьажьыгъ.
Джаущтэу Сергейрэ ТIахьирэрэ Германием ащэрэ
гъэрхэм ахэфагъэх. Западнэ Германием, Гамбург пэмычыжьэу щыпсэурэ нэмыц баи горэм IэкIэфагъэх.
Заор окIофэкIэ баим фэлэжьагъэх. Сергей Украинэм
ращыгъэ бзылъфыгъэу хэтэрыкIхэр зылэжьрэмэ ялэжьакIэ лъыплъэщтыгъэ. ТIахьирэ баим илъэкъопылъхьэхэр
ылъэкIыщтыгъэ, ищыгъынхэм ут атыридзэщтыгъэ. Бэрэскэшхо пчыхьэ къэс баир ыгъэпскIыщтыгъэ.
Агу етыгъэу зэрэлажьэхэрэм пае, баир нэшIукIэ ТIахьирэрэ Сергейрэ къяплъы. Ау зэрэгъэрхэр зыщигъэгъупшэрэп. Зышъхьэ фимытхэ бзылъфыгъэхэмэ ТIахьирдыхэр дэеу афыщытхэ аублагъ. Ар къызхахыгъэр ежьхэми ашIэщтыгъэп.
Пчыхьэ горэм, IофшIэгъу ужым, ТIахьирэрэ Сергейрэ карт ешIэхэу унэм исыгъэх.
- Адэ мэущтэу тыщыIэщта, кIэух горэ иIэщтба мыщ? -
Сергей хэщэтыкIыгъ.
- Заор заухкIэ тэри тиIоф ухыгъэ хъущт,- ТIахьирэ
мыгумэкIыхэу къыIуагъ.
- Сибзылъфыгъэмэ ягугъэ ины...- Сергей пхъэтэпэмыхьэу щхыпцIыгъэ,- тыгъуасэ ахэмэ къысаIуагъэр ошIа?
Бэ шIэн, макIэ шIэн тидзэхэр нэмыцмэ къатекIощтых, тэри
шъхьафит ташIыжьыщт. Джащыгъум тэ уатшIэрэм еплъ
къысаIуагъ.
- Сыд къыуашIэн? Ори баим уфэлажьэмэ, ежьхэри а
бай дэдэм фэлажьэх... Адэ зыдгъэлIэжьыщта?..
Заор заухым, ТIахьирдыхэм ядэжькIэ зыкъагъэзэжьыным щыщынагъэх, американцэмэ заратыгъ.
Гъэрхэр зэIахыжьхэ зэхъуми, дэгу зашIыгъ. АшIэщтымкIэ зызэупчIыжьхэм, джыри ТIахьирэ къыIуагъ:
- Олахьэ сымышIэ тшIэщтыри, ау сэр-сэрэу пэIо
плъыжьмэ ягъучI хъагъэ сипшыхьашъущтэп.
- Адэ, ТIахьир, моущтэу тыхэтыщта?
- Умыгузажъу, Сергей, дунайри зыгорэу хъун...
- КIо, сшIэрэп ащыгъум, хъурэм теплъын...- Сергеий
къеуцолIагъ.
Заор заухыгъэм мэзэ заулэ тешIагъ. Нэмыц хэгъэгури гощыгъэ. ЩымыIэ гугъэм ТIахьирэрэ Сергейрэ хэтхэзэ Iофынчъэуи, хэгъэгунчъэуи, ахъщэнчъэуи къэнагъэх.
Европэмрэ Южнэ Америкэмрэ алъапэ зынэмысыгъэ
хэгъэгу къинагъэп. Тэтэрконыр жьыбгъэм къырихьакIызэ зэриутынэу, щыIэныгъэм ыутыныгъэх.
Мексикэм щыIэныгъэр нахь щыпыут заIом, кIуагъэх.
Алэжьын къязытрэм гопэшIушIэ фашIэу заулэрэ щыпсэугъэх.
МэзитIум къехъугъэу ТIахьирэрэ Сергейрэ Iофынчъагъэх.
- Дунаир амал закIэмэ неущ пшIэщтым теплъын,-
Сергей мыгубж-губжышъоу къыдзыгъ.
- Адэ арба Сирием тыгъакIу зыкIыуасIорэр,- ТIахьирэ
дэшхо чъыг бырэбэшхом чIэт пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ.-

--- Page 14 ---

ТыбгъакIомэ тыкIэгъожьынэп, сIогъагъэ пIожьын... Сирием адыгэхэр исых.
- Сэ сыздэкIощтыр, ТIахьир, мыщ щысыухыгъэкIэ
сэгугъэ...
- Ашъыу ар умыIо!..
- СэзгъаIорэр хымэчIым IэшIу зэримылъыр ары. Ар
джы нэс, дунаир къызызэпэтэкIухьэм, къыбгурыIуагъэба, ТIахьир?
- КъызгурыIуагъэшъ ары тызщыгупсэфыщтым усщэмэ зыкIысшIоигъор.
- Хьау, ТIахьир, сэ сыздэкIон щыIэп.
- Ар умыIо, укъысэдэIумэ, укIэгъожьынэп.
ТIахьирэ ынапIэ къыIэти,чъыгым зыдэплъыем, дэшхо
ныкъохъур ынэ къыпэшIофагъ. Сыдэу мы дэшхо чъыгыжъыр тигъунэгъу Хьакъарэдыхэм ядэшхо чъыг фэда?
ЯпчъэIупэ Iутыжьа шъуIуа?..
Сэмэгу начIэм дэжь къыщыхэлъади, ошIэ-дэмышIэу
нэкIушъхьэр кIэзэзэу заулэрэ щикъудыигъ, зетIупщыжьым, Iэ джабгъумкIэ сэмэгупшъэм зытIо-зыщэ ТIахьирэ
дэтхъуагъ, джэнэ пшъапIэр бгъукIэ рилъэшъокIыгъ. Бзыу
къолэн цIыкIоу къябыбылIагъэм хьалыгъу такъыр фидзыгъ. Бзыуми ыкIэ цIыкIу дыридзэкIзэ, пкIэтэ-лъатэу ригъэжьагъ.
- УмыгуI, умыгуI, цIыкIужъый,- Сергей бзыум едэхашIэ.
- Мы бзыум адыгэмэ раIорэр ошIа? - ТIахьирэ къэупчIагъ, псынкIэуи джэуап ритыжьыгъ: - ЖъонэкIо бзыукIэ
еджэх.
- ЦIэ дэгъу фаусыгъ.
- Жъоныгъор къызысыкIэ талъэныкъокIэ къэбыбыжьых ахэр...- зэпыугъо-гупшысэгъу ригъэфагъэу етIани
шъэогъум еупчIы: - Сирием тыкIощта - тымыкIощта?
- СиIоф щыIэп, къыосIуагъ, ТIахьир...
Сергей Мексикэм къинагъ.
ТIахьирэ Сирием кIуагъэ.
ТIахьирэ Хьалэб пэмычыжьэу щыс адыгэ чылэ горэм
дэхьагъ. Апэ зыIухьэгъэ унэм нэгушIоу ращагъ. Ащ фэдэ
хьакIэ зэряIэр зызэхахым, адыгэмэ зэряхабзэу, чылэр
къафэкIуагъ. АхьакIагъ, агъэшIуагъ.
Ящэнэрэ мафэм, щэджэгъо плъырыр зызэкъоум,
ТIахьирэ урамым техьагъ. ЧэупэкIэ тетIысхьапIэм тес
лIыжъым кIэрыхьагъ:

--- Page 15 ---

- Сэламун алейкум!
- О алейкум сэлам! Къеблагъ, къэтIыс.
Нахьыжъым исэмэгубгъукIэ зэтIысым, гупсэфыпIэ
тыригъашIи, лIыжъыр къэупчIагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, сикIал, тилъабжъэ укъекIы?
- Ары, тят.
- Бэ шIагъа укъызикIыгъэр?
- Илъэс заулэ мэхъу.
- Ары Iолъ. Ащыгъум къэбар кIэпс лъабжъэмкIэ
бгъодэтхын щыIэп,- лIыжъыр ТIахьирэ къеплъыгъ.
- Олахьэ, тят, сымышIэрэ жъыми кIэми, укъызыкIэупчIэрэм иджэуап зэрэслъэкIэу къестыжьын,- лIыжъым
ыгу ТIахьирэ ыщэфы шIоигъуагъ.
- СэгушIо, сикIал, сэгушIо, дунаим шъхьэрыкIыгъэ
зэошхом тилъэбжъэ адыгэмэ дахэкIэ ягугъу щарагъэIуагъ. Адыгэмэ лIыхъужъыныгъэу зэрахьагъэр мы зичыжьагъэми щызэхэтхыгъ. Бэрчэт босын, аферым ятэIо.
ЛIыжъым кIэрыхьи, лажьэ зызэрэхидзэжьыгъэм пае
ТIахьирэ мэстапэм шIохэс. Ушъхьагъу горэ къыгъотэу
тэджыжьынри къыригъэкIурэп.
- Адэ сыдэу пшIына, сикIал, заом тхьамыкIэгъо Iаджи
цIыфмэ къафихьыгъ. О къыпфыкъокIыгъэ тхьамыкIагъори ахэмэ ащыщ. Мыщ фэдэ къэбар къаIотэжьы: а
лъэхъаным хым къызэпырысыкIыхэти, адыгэмэ пыйхэр
къатебанэщтыгъэх. Ямылъкухэр атырахых, япшъашъэхэр
ахьых. Ахэм атекIон, зэтезыIэжэн адыгэмэ къахэкIрэп.
Чылэ горэм щыщэу, джыр фэдэ щэджэгъоужхэм адэжь,
лIыжъ горэ лIэныгъэм нэсыгъэу щылъыгъ. Ащ мыщ фэдэ
осыет къытыжьыгъэу аIо. КъокIасэмэ янысэ, хъушъэн
ихьагъэм, анаIэ тырагъэтынэу мамыкухэм араригъэIуагъ.
А нысэм шъэуибл къылъфыщтышъ, мэзиблыкIэ лIы хъущтых. Ахэр лIы зыхъухэкIэ пыймэ апэуцужьын алъэкIыщт.
ЛIыжъыри лIагъэ. КъокIасэмэ яныси шъэуибл къылъфыгъ. ЛIыжъ мафэм къызэриIуагъэу, мэзиблыкIэ шъаохэр лIы хъугъэх. ЗауIэши, пыйхэм апэгъокIыгъэх. Бэрэ
язэуагъэх, къатекIохэ зэхъум, зэшиблымэ яз къэщтагъ.
Мыжъо къогъум къотIысхьи, ышыхэр пыймэ атекIофэ
ежагъ.
Зэшхэр атекIуагъэх. ЗэшитIур фэхыгъэ. ЗэшиплIэу
къэнагъэр ятфэнэрэм лъыхъугъэх, ихьадэ пый хьадэмэ
ахагъотагъэп. Ышыхэр зэрэлъыхъорэр зелъэгъум, ятфэнэрэр къахэхьажьыгъэп. Янэ дэжь къымыгъэзэжьэу зэрэщынагъэр шъхьакIо щыхъуи, ышъхьэ хихьажьыгъ.
Ядэжь ыгукIэ щыIэу, ышъхьэ хымэ къэралмэ къащырихьакIэу дунаим шъхьэзэкъо-лъэкъуитIоу тетыгъ. Ихьадэгъу къызэсым, къызщалъфыгъэ хэгъэгумкIэ ыIу гъэзагъэу, щынэгъуапIэм ышыхэр къызэрэринагъэр къыфагъэгъунэу ялъэIузэ, лIагъэ...
Къэбар Iотэныр лIыжъым къызеухым, ибэщ пакIэ
ыжэпкъ тыригъакIи, бэрэ гупшысагъэ. ТIахьирэ ынапIэ
къыIэтэу зыкIэрысым еплъыгъэп. Утын гъушъэкIэ зэхаубышъагъэм фэдагъ.
ТIэкIу зытешIэм, лIыжъым къыIуагъ:
- А кIалэм къехъулIагъэмрэ о къыохъулIагъэмрэ зэрагъэхьрэ щыIэп. Зызакъу ныIэп шъуитIо шъузэрэзэтекIрэр: ар тхыдэ IорIуат, о а зы тетIысхьапIэм укъыздытес...
ЛIыжъым инэиут псалъэ ТIахьирэ зы гущыIэ риIолIагъэп. Шъхьэм къеогъэ лъы стырым къыIэти, къыIуигъэкIыжьыгъ.
ЛIыжъыр бэрэ ТIахьирэ кIэлъыплъагъ. ШъхьакIо
зышIрэм къэрар иI ыIуи, мыгузажъоу ищагу дэхьажьыгъ.
А мэфэ дэдэм ТIахьирэ, ушъхьагъу къыгъоти, чылэм
къыдэкIыжьыгъ. ЗыдакIори ымышIэу Хьалэб къызыдахьэм Мексикэм, Сергей дэжь, телеграммэ ыгъэхьыгъ.
Джэуапым Хьалэб зэрэщежэщтри ритхагъ.

--- Page 16 ---

Чэщныкъом зыгорэ къылъыджагъэу къышIошIыгъ

--- Page 17 ---

Сергей Мексикэм IэшIу ригъотагъэп.
Хэгъэгур зэрэпсаоу къызызэпекIухьэм, хьалыгъу
такъыр къызщигъэхъэн лэжьапIэ щигъотыгъэп. ТIахьир
Сирием зэрэдэмыкIуагъэм рыкIэгъожьыгъ. Ау сыд
ышIэн, ощх блэкIыгъэм кIакIо лъырахьыжьэжьрэп.
Къыгъэзэжьы шIоигъоу зыщэ-зыплIэ советскэ посольствэу Мехико дэтым Iухьагъ, дэхьашъугъэп.
Америкэм, США-м кIонэу Сергей рихъухьагъ. Насып закъо горэ иIэжьыхэмэ, ащ IофшIэн, сыд фэрэд еблэми, щигъотынэу гугъэщтыгъэ.
Мэфэ заулэ Iофынчъэу хэтыгъэу Сергей жэкIэупсыпIэм чIэхьагъ. ПэкIэ шIуцIэ кIырым ерагъэу ыпэ къыхэпсэу лIы гъур хэкIотагъэ горэ къечъалIи, чIищагъ, шъхьэупс чаныр кIигъэлъыкIэу ригъэжьагъ. ЕтIанэ Сергей ышъхьэ къызэпиплъыхьагъ. Лэныстэмрэ гъучI мажьэмрэ
зэригъэутэкIи, къеупчIыгъ:
- Зыуупсыщта, хьауми шъхьэр кIэуупхъухьащта?
- Зытыупсыщт, зыкIэтыупхъухьащт,- иинджылызыбзэ къехьылъэкIзэ, Сергей къыIуагъ.
- О къэIо къодыий сэ сыхьазыр!..
Дэпкъым еIулIыгъэ сурэтхэр Сергей инэплъэгъу
къыпэшIофагъ. Ахэр зыгорэм щилъэгъугъэу къышIошIыгъэти, джыри гуфаплъэу яплъыжьыгъ. Урамхэм пальмэхэр атизых, нэпкъым хыр щэуалъэ, къушъхьэ-мэз зэхэтри къэлъагъо... Сыдэу Сэхъум фэда мыр?.. Сурэт
чIэгъым кIэтхэгъэ урысыбзэми еджагъ. Сергей псынкIэу
зыкъызэригъэзэкIи, жэкIэупсым урысыбзэкIэ еупчIыгъ:
- Хэт ущыща?!.
Шъхьэупс чаныр IэкIитхъынэу къылъытхъуагъ пшIуигъэшIэу жэкIэупсыр кIэкуукIи, бгъукIэ кIэпкIыгъ, нэбэ-набэу къеплъзэ, джэуапым ычIыпIэкIэ къеупчIыгъ:
- Уурыса?!
- Сыурыс.
- Сыабхъаз сэ... Сыабхъаз!..
Джаущтэу ежь фэдэ абхъазылI жэкIэупсым Сергей
нэIуасэ фэхъугъ. А мафэм зэхэгъэгогъуитIумэ бэ зэраIотагъэр, хэти фэмыухыщтыгъэр игукIай.
IофшIэнкIэ къыдэIэпыIэнэу жэкIэупсым Сергей
къыгъэгугъэгъагъ, ау ащи зи къикIыгъэп. Узщымыщы хэгъэгум уигухэлъ щыгъэцэкIэгъошIоп. ЖэкIэупсым
инэIуаси-имынэIуаси къыгъэнагъэп, зэкIэми анэсыгъ. Ау
Сергей Iофынчъэу щысыгъ.
Мексикэм иIоф къызэрэщимыкIыщтыр Сергей къызгурэIом, Америкэм кIомэ зэрэшIоигъор жэкIэупсым
риIуагъ:
- Америкэм сыкIомэ сшIоигъу. СIэ къихьан Iоф цIыкIу
горэ изгъотэнба джэнэт къэралэу зигугъу ашIырэм?..
- Ар слъэкIыгъэмэ озгъэшIэщтыгъэп,- Инал шIу къыфишIэмэ зэрэшIоигъор хэпшIыкIэу къыIуагъ.- Тэщ фэдэу
мыщ исхэм Европэм зырагъэхьыжьы, о уимурад нэмыкI.
Ар хъущтэп, Сергей. Сэри талъэныкъокIэ зызгъэзэжьымэ сшIоигъу... Ау сыкIон пIоми ащкIи сишIуагъэ къыозгъэкIын слъэкIыщт: чэтэхъо фермерым дэжь щылэжьэрэ плъэпкъ щыщ тэ тфэдэ горэм иадрес, уфаемэ, зыдыозгъэштэн. Загъорэ къысфатхэ, ащи хэгъэгум ыгъэзэжьын гухэлъ иI. Узщалъфыгъэ хапIэм фэдэ щыIэп...
- Ащ къикIын щыIэп, Инал, ыуж тигъэкIыжь.
- IофныкъуашIэр зыгъэIылъыжьрэмэ Инал ахэмылъыт, Сергей. О зэрэпIоу сызекIуагъэмэ мы сихьалыгъу
Iусылъэ жэкIэупсыпIэ гъэчъыгъэу уашъом къысфефэхыгъэкIэ огугъа, сыгу лъыпцIагъэ дэзгъэуцуагъэмэ ари
ащыщ...
Инал ошIэ-дэмышIэу къыщиутагъ. Сергей ыгу къызэхэхьагъ, дыригъэзэкIи, шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ. Хымэ
къалэр жъотыпIэм хэт. Дунаим щыгъощэгъэ нэбгыритIум
урамыр къазэрэпылъ щыIэп.
Джа бжыхьэпэ пчэдыжьым Сергей бэ кIэхэкIыгъэр.
Бэмэ ягупшысагъ. Европэм къифэжьымэ шIоигъоу
хъугъэ. Тыдэ кIуагъэми, щетIысэхыгъэми ар ышъхьэ
икIрэп, IэшIу-IэшIоу къыздырехьакIы. Загъори Инал
ижэкIэупсыпIэ фыкъокIэу ригъэжьагъ - ащ нахь гушIуагъуи Сергей иIагъэп. Абхъаз жэкIэупсыр зэрэсэмэркъэушIылэр арэп ыдэжь Сергей зыфакIощтыгъэр: зы хэгъэгу къызэрихъухьагъэхэр, зы хэгъэгу зэрэщыщхэр, зы
гухэлъ зэрзэдыряIэр ары.
ТIахьирэ иIокIэ-шIыкIэхэр, игъэпсыкIэхэр абхъаз жэкIэупсым зэрэхилъагъощтыгъэхэр Сергей шIогъэшIэгъоныгъ. Мы Кавказым ис цIыфхэр зэфэдэ зышIыхэрэр
сыда?.. ЯцIыфыгъи, яхьалэлыгъи, яныбджэгъу гъэлъэпIэныгъи зэтехьэх... Iулъхьэр тIу къыпфашIыщт.
Адыгэхэр ешIэмэ зэригъэшIэнэу Сергей мафэ горэм
Инал еупчIыгъ.
- Адыгэхэр сымышIэхэ мэхъуа!.. Ахэмэ анахьыжъ
цIыф лъэпкъ Кавказым иса Iори къыкIэупчIэба?.. Япшъашъэхэри дахэх, якIалэхэр пIонышъ, афэдэ щымыI,- тэ -
адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ - тызэлъэпкъэгъух. О сыда ахэр
озгъашIэхэрэр?
- ТIахьир ыцIэу адыгэ шъэогъу дэгъу горэ концлагерым нэIуасэ къыщысфэхъугъагъ.
- Ар тэ щыIа джы?
- Сирием кIуагъэ. СыдакIомэ шIоигъоу бэрэ къысэлъэIугъ, сыдэкIуагъэп, сызэрэдэмыкIуагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъ.

--- Page 18 ---

- УдэкIон фэягъэ... Сэри Сирием сыкIонэу симорадыгъ.
- Адэ?
- Ащи адыгэмэ афэдэу абхъазхэр исых.
- Пэрыохъу къыпфэхъугъэ щыIа?
- Хьау. СыкIонэу хъугъэп.
- Сэри телеграммэ ТIахьирэ къытынэу сежэ. Нэсыгъа
нэмысыгъа? СегъэгумэкIы.
- Адэ джары, Сергей,- Инал къыIуагъ,- хэти ицIыф
лъэпкъ зыдэщыIэм екIужьы... Тэ одыкI-мыдыкI тэIошъ
тыщыс...
Инал ышъо чъэкIыгъэ, ыIупшIакIэ заулэрэ сысыгъэ.
Джэхэшъогур лъэбэкъушхокIэ рикIукIэу ригъэжьагъ.
АбхъазыбзэкIэ зыгорэхэр мэкIэ-макIэу къеIох, Сергей
къыгурыIохэрэп...
Ар зыхъугъэм мафэ тешIагъэу Сергей Инал дэжь
кIуагъэ, зэмыжэгъэ къэбар гомыIу къыраIуагъ: Инал жэкIэупсыпIэ пчъаблэм зыпилъэжьыгъэу къычIэкIыгъ...
Хьадэр загъэтIылъ мэфэ дэдэм Западнэ Германием
кIожьынэу Сергей тыриубытагъ. Зы мыхъуми ар тихэгъэгу пэблагъ, сыкIожьынкIи нахь Iэрыфэгъу сызщыфаем къыщысфэхъущт, ыIуагъ.
ТIахьирэ ителеграммэ къызщитIупщыгъэ мафэм
Сергей Мексикэр къыбгынагъ...
Бжыхьэ ощх чъыIэ цIынэкIэ Гамбург Сергей къыпэгъокIыгъ.
Къухьэм къызекIым, пивэ зыщешъохэрэ барым
чIэхьагъ, цIыфыр чIизыгъ. Алъакъохэр зэтедзагъэхэу
пшъашъэхэр стол хъураемэ акIэрыгъэпкIагъэх. Стакан
кIыхьэмэ арыт коктейлыр орзэпэ псыгъокIэ акъудыйзэ,
кIэшъух. Пивэри кружкэмэ къарэпшIэпшIыкIы. Тутын
Iугъом барыр къыхэщыжьрэп. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ
зырадзыхмэ, бгъэкIэ цуахъохэмэ, зыраутэкIыжьызэ нэбгырэ куп "буги-вуги" къешIэх. Пшъашъэмэ ашъхьацхэр
къетэкъохыгъэх, акIэнтIыIухэр къыпагъэпшы, хьалъэкъуиплIкIэ кIалэмэ абэкъумэ адэпшых.
Нахьыпэм Гамбург мыщ фэдэу къыщышъощтыгъэхэп. Къалэр нахь ышъэ итыгъ.
Пивэ кружкэ пчъагъэу ришъугъэр зыфэдизыр Сергей къышIэжьрэп. Ылъ фэбэ-фабэу ыIэпкъы-лъэпкъымэ

--- Page 19 ---

зэрарычъэрэр зэхешIэ. Нэмыцхэр зэрэчэфхэрэр Сергей
ыдэрэп, ярэзау ыIоу ыгу афэплъы. Нэмыцхэр арых мыщ
фэдэу, ыIуагъ, хэгъэгунчъэу сыкъэзгъэнагъэр. Ахэр
къыттемыбэнэгъагъэхэмэ рэхьатэу сыщыIэщтыгъэ. Джы
сыхэта сэ? Сыд сидунэе тетыкI?..
Барым американскэ солдат заулэ къычIэзэрэгуагъэх.
Пчъэр къызIуахым, унэм къиогъэ жьым зэбгырилъэсыкIыгъэх пIонэу къэшъорэ купым загъэрэхьатыжьыгъ.
Адэ, барым икъогъупIэкIэ, зыкIыб солдатмэ афэгъэзагъэу щысмэ, Сергей къыпэблагъэу, пшъэшъэ нэгуф
дахэ горэ ахэс. Ащ дэжькIэ загъорэ Сергей феплъэкIы,
къыгъэшъонэу фай, ау рикурэп.
Къашъорэмэ зы солдат къахэлъэти, Сергей зыкIэрыс
столым бгъэкIэ къытеукIорэягъ. Хьапщэу заулэрэ телъи,
пшъэшъэ нэгуфыр зыкIэрыс столымкIэ ежьагъ. Пшъашъэм ыблыпкъ ыубыти къыздигъэшъонэу рилъэшъожьагъ.
- Мыщ ыуж икI,- Сергей ыIуагъ.
- О хэт ущыщ? - солдатыр ошIэ-дэмышIэу Сергей
къеуагъ.
Сергей пивэ кружкэмкIэ солдатым еожьи, джэхашъом тыригъэукIорэягъ. Солдат гъусэхэр Сергей къытебэнагъэх...
Пчэдыжьым нэмыц газетмэ барым къыщыхъугъэ
къэбархэр, зым нахьи зыр нахь гъэшIэгъонэу, къырахьыжьагъэх.
Сергей изакъу, зыдэщыIэри ышIэрэп. Шъхьэ зэгоутыгъэри псыпс къабзэкIэ пхыгъэ. Унэм дивани, креслэхэри, столи, сейфи итых. Сергей шъхьаныгъупчъэ Iухъор
зэпагъо ышIи, дэплъыгъ. Ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: щагум американскэ солдатхэр, офицерхэр щэзекIох. Машинэхэр къыдэлъадэх, дэлъэтыжьых. Къэлапчъэм къэрэгъулыри Iут.
Унэм американскэ майорыр къихьагъ, Сергей къэтэджыгъ.
- Щыс, щыс, умыгумэкI,- майорыр креслэм итIысхьагъ, зи ымыIоу Сергей ыпашъхьэ илъ газетхэр рихыгъэх, къызэпиплъыхьагъэх.- Уеджагъа мыщ итым?
- Седжагъ,- фэмые хъатэу Сергей джэуап ытыжьыгъ.
- ОшIа хьакъушыкъоу, столэу, пхъэнтIэкIоу барым
тыгъопчыхьэ чIэшъукъутыхьагъэр зыфэдизыр?

--- Page 20 ---

- СшIэрэп, сшIэнэуи сыфаеп.
- Сыда узыкIыфэмыер?
- Сэ зи силажьэп.
- Ахэр тэ тизакъоу тпщынын тлъэкIыщтэп,- американцэм къыIуагъ.
- Зыкъутагъэм ерэпщын...
- Зыкъутагъэмэ ори уащыщ!..
- Сызэрэпщынэн ахъщэ сиIэп сэ,- Сергей ымакъэ
нахь шъабэ къэхъугъ.
- Узэрэпщынэн уимыIэмэ уасIорэм къедэIу. Тыгъопчыхьэ барым къычIэхъухьагъэм ущыгъуазэп, зи хэпшIыкIрэп, къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ.
- Арымырми коммунистмэ тыщагъэIэжьырэп. Американцэхэмрэ нэмыцхэмрэ зэзаох аIошъ, ягазетмэ тарыкIрэп.
КъыIорэр зэкIэ, емыгупшысахэу, Сергей ыжэ къызэрэдэлъэтрэр майорым шIогъэшIэгъоныгъ. Джыдэдэм
Сергей ышъхьэ илъыр хьэлэ-балыкъэу зыхэфагъэм
къызэрэхэкIыжьыщт шIыкIэр ары. Ащ хэкIыпIэу иIэр майорым ынэшIу къызэрэпщыф. Ащ пае сыд къыIуагъэми,
дырегъаштэ.
- Ма пропускыр. Мыр умыIыгъэу удагъэкIыжьыщтэп. Тыд узщыпсэурэр? - майорыр къэупчIагъ, тхылъыпIэ тхьапэри къыфигъэкIотагъ.- Мыщи къыкIэтхэжь.
- Сыда ар зэрэшъуищыкIагъэр?
- УтищыкIагъэ хъукъомэ, укъырыдгъотыщт.
- Ары Iолъ...- джау сыдыми Сергей къыIуагъ, уахътэр нахь зэрикъудыищтым пылъыгъ.
Зэ апэ ышъхьэ къифэгъэ урамри, IофшIапIэри ритхэнэу Сергей ыгу къэкIыгъ. Ау рикугъэп.
- Мы зигугъу къысфэпшIыхэрэр мыщ къистхэнхэ
слъэкIыщтэп сэ...
- Сыда? - майорым ынапшIэ дищаий, шIогъэшIэгъонэу къэупчIэжьыгъ.- Арэу шъэфха?
- Ащ шъэф хэлъэп. Сынэмыцэп сэ, перемещеннэкIэ
заджэрэмэ сащыщ. Тыгъуасэ Мексикэм сыкъикIыжьыгъ.
Майорым пхъэнтIэкIум зыригъэкIэжьыгъ.
- Адэ джы нэс ар къызыкIэмыIуагъэр? - тэ унэмыц
тшIошIышъ, тыгъопчыхьэ нэсы репортерхэм уашIотэгъэбылъы.

--- Page 21 ---

Сергей пропускыр иджыбэ рилъхьи, къэтэджыжьыгъ:
- Ащыгъум хъяркIэ, майор, о зэрэпIуагъэу, укъэмыгумэкI, зэкIэри згъэпсын.
- Джы тэ укIощт?
- СынитIу зытеплъэрэр силъагъо,- Сергей сэмэркъэу зыригъэшIыгъ.- Ушъхьафитмэ уздэкIощтыр макIа?
- Уахъщэнчъэу мыщ зи дэпшIыхьан щыIэп.
- Мы IитIур,- Сергей ыIэхэр ригъэлъэгъузэ,- сиIэфэ
сшIэн къэзгъотыщт.
- Сэ Iоф къыпфэзгъотын слъэкIыщт.
- Къысфэбгъотми, къысфэмыгъотми сэркIэ тIури
зы,- пхъатэ пимыхьы фэдэу Сергей пчъэмкIэ ыгъэзагъ.
- Зэ къэуцу,- американцэр Сергей къыкIэлъыджагъ,- мо пропускыр къашти зэ... КъэтIыс,- майорым
пропускыр зэIитхъыжьыгъ.- Мыщ о епшIэжьын щыIэп.
- Сыда аущтэу зыкIапшIэрэр? - Сергей къыхихыгъ.
- УтхьакIэн тихьисап,- майорым зигъэсэмэркъэоу
къыригъэжьагъ.- Бысымыр угу рихьрэба?
- Бысымыр хьакIэм рыджэгурэп.
Ащ фэдэу шъхьэихыгъэ чIэгъычIэлъыкIэ Сергей
къыдэгущыIэныр майорым ышъхьэ къихьагъэп. Iэтыгъащэу майорым зэрэдэгущыIагъэмкIэ Сергеий кIэгъожьыгъ: хэт шIэра мыщ ышIэщтыр? Тыгъоспчыхьэ барым
чIэхъухьагъэр къыстырагъакIэмэ? Сыда сызэрэамалыр?..
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп,- игущыIэ майорым къыпидзэжьыгъ,- хьаулыеу уибысым оубы. ЗэрэтфэлъэкI.
НэпцIыгъэ хэлъэп уигъаIоу майорыр щхыгъэ. Къэтэджыгъ, джэхэшъогур къызэпекIухьэ.
- Пропускым епшIагъэр ары сэзгъаIорэр,- Сергей
нахь шъабэ къэхъугъ.
Майорым ышъо къызэокIыгъ:
- Орырэ сэрырэ непэ бащэ тэIо. Американцэмэ ар
яхабзэп. КъэтIыс ущымытэу.
Сергей диваным итIысхьажьыгъ.
- Джар нахьышIу,- майорыр IущхыпцIыкIыгъ,- къыпфэзгъотыщт зыфэсIогъэ Iофым укъезэгъымэ, егъашIэм
пфикъун мылъку хэпхыщт. Ахъщэм уесэу ухэсыщт. Ащ
укъемызэгъымэ, тызэдэпщынэщт. Пщынэн зымылъэкIышъурэм хьапсыр игъэпсэфыпIэщт.
Хьапсым игугъу майорым къызырегъажьэм, Сергей
нэмыц концлагерхэр ыгу къэкIыжьыгъэх.

--- Page 22 ---

- Сыд фэдэ Iофа? - къызэрезэгърэр къэпшIэнэу Сергей къэупчIагъ.
- ОсэIори, ахъщи, мылъкуи уихъоеу ущыIэщт.
ШъхьаныгъупчъэмкIэ Сергей джыри плъагъэ. Тутын
хигъэнагъ, еужъунтхи, ыгъэкIосагъ.
- Ашъыу сэркIэ сыд фэдэ Iофри тIури зы. Е сылIэн, е
сыщыIэн. Ящэнэрэр сэркIэ щыIэжьэп.
- Джар нахь Iоф кIэкI, олрайт! - американцэм ыIапэ
диIэтаезэ, щхыгъэ...
ЯтIонэрэ мафэм шпионхэр зыщагъасэу Кельн дэжь
щытым Сергей нагъэсыгъ.
Къэлапчъэм ылъапэ зэрэдидзэу ошIэ-дэмышIэу Сергей ыгу ТIахьирэ къэкIыгъ. Зыгорэ къыкIэлъыджагъэ фэдэуи къызэплъэкIыгъ.
Хъурэябзэу мэз закI. Чэщныкъу. Ныбжьыкъу шIуцIэ
пIонэу адыкIэ къогъупIэм зыкъозыушъэфэгъэ мыжъо
унэм фаузэнкIыгъ.

--- Page 23 ---

ГъогурыкIор гъогу тена?

--- Page 24 ---

Хьалэб почтэм ТIахьирэ мэфищэ чIэкIыгъэп. Сергей
фигъэхьыгъэ телеграммэм иджэуап ежэ. Инасып зэблэхъугъэ къыфишIын фэдэу щэгугъы.
Апэ концлагерым ТIахьирэ нэIуасэ зыщыфэхъум
Сергей ыгу рихьыгъагъэп, ыгу зыкIемыIугъэри къыуиIонэу
ышIэщтыгъэп. ЩыIэба цIыфхэр ягущыIакIи, ящхыкIи, ягубжыкIи, яцIыф гъэпсыкIи угу темыфэу? ТIахьирэ апэрэ мафэм
концлагерым Сергей зэрэщеплъыщтыгъэр джащ фэд.
Мы Iофым къумалыгъэ хэлъыкъомэ?.. ТIахьирэ цыхьэ Сергей фишIыщтыгъэп. Аущтэу зыфишIыни, зыфэплъырыни щыIагъ. Гъэрышъор зытелъэшъогъэ къумал
Iаджи гъэрмэ ахэтыгъ. Угу къихьанхэти, уигухэлъ къыуагъэIонти, етIанэ уиIоф джащ щыухыгъагъ. Бжъэдыгъу
щыщ кIалэм ар къырашIэгъагъ. Ащ изэкъуагъэп - нэбгырих хъущтыгъэх. ТIахьирэ инасыпти ащ фэдизэу бэ шIэгъагъэп нэIуасэ зафэхъугъагъэр, гухэлъэу иIагъэр къырагъэIонэу, мурадэу ашIыгъэм хэщэгъу имыфэу пчыхьэм
зырыз-зырызэу нэбгырихри аубытыгъэх. А чэщым ТIахьирэ
кIэхэкIыгъэр къэIотэгъуай, ежь нэмыкI ар зыми ышIэрэп.
КIымэфэ чэщ кIыхьэр екIыфэ ынапIэ къыридзыхыгъэп.

--- Page 25 ---

Пчэдыжьым гъучI панэкIэ къэшIыхьэгъэ щагушхом
гъэрхэр щызэхагъэзыхьэ зэхъум, тхъагъо зэрэщымыIэр
ТIахьирэ къыгурыIуагъ. Апэрэ сатырэм хэтмэ ТIахьирэ
ахэуцощтыгъэп. АнэIу укIэтынри анэ укIэонри тIури зы
ыIоти, цIыфхэр нахь IужъуIоу зыщызэхэтым акIыбыIокIэ
ТIахьирэ уцущтыгъэ. Ау сыдэу пшIын, шъхьэ мыгъор
инышъ къакъощы. ЕтIани нэмыц джэфыжъыр шъхьэшхо
зышIотымкIэ къаигъагъ. Мыжъодзыр ренэу къыздырихьакIыщтыгъэ.
Мыжъодзыр ТIахьирэ ныпчэдыжь игугъужьыгъэп.
Сыд фэдизэу зашIыгъэми ышъхьэ къымыIэтынэу ТIахьирэ
зыфигъэпытэжьыгъ. Жъалымыгъэу зэрахьащтым еплъыщтыгъэп. Ащ нахь ыгу фэщэчыжьышъущтэп. Гъэр нэбгырихыр аблащыгъ. ГъучI чэум кIэрагъэуцуагъэх. Хьасан
ящэнэрэу щыт. Рэхьат онтэгъум тэмэпкъышъхьэр рекIыкIэхы. Нэбгыришъэ пчъагъэмэ агу итеомакъэрэ охътэ къиным ыгу итеомакъэрэ дунаим зэхехы, орыжъыпс щыугъэу концлагерыр къэзыухъурэирэм лъэIэсы, тыгъэпсы
фабэу мо тхьэзэогъэ купмэ анэсрэм хэIукIы, рахыкIыгъэ
чъыгмэ аблэкIы, чIылъэм хэгурымыкIэу теIукIы.
ЛIыгъэ къызхэгъаф, Хьасан... ЛIыгъэ зыхэгъэлъ, Хьасан... ЛIыгъэ... ТIахьирэ гущыIэ ухыгъо ифагъэп. Нэмыц
офицерым ыIэ къызеIэтым, ТIахьирэ гъэшIэгъон зэхихыгъэ:
- ТIахьир, псаоу укъанэ-эмэ!..
Ащ дэжьым автомат омакъэхэр къэIугъэх. Хьасанэ
игущыIэ ныкъокъаIоу ыбгъэ етхъожьыгъ...
- Мохэр, мо щылъхэр шъолъэгъуха?! - концлагерым
иIэшъхьэтет иупчIэ ТIахьирэ зэхихыгъэ. Ардэдэм дунаир
зыгъэхъэнэу зыIощтыгъэ ТIахьирэ пыжъым фэдэу
зэкIоцIыпшыхьажьи, цIыкIужъые хъужьыгъэ. Шъхьэшхо
мыгъор зыдихьыщтыр ымышIэу ыколыпцэ сысыщтыгъэ.
Iэбжымри зэкIэзыжьыгъэ.
Гуцафэ къысфамышIыгъот, ыIуагъ. Сыда Хьасанэ
сцIэ къызкIыриIуагъэр? Зыгорэм бзэгу тихьыкъомэ?.. Хэта
сцIэ зышIэу мыщ дэсыр? Доктор лIыжъыр ары зышIэрэ
закъор. Ащ сиIотэнэп. Ежь нэмыцхэр ары нэмыIэмэ, тцIи,
тлъэкъуацIи, тыбзи ашIэрэп. ЕтIани Хьасанэрэ сэрырэ
тызызэрэшIэрэр мэфэ заулэ нахь хъугъэп. Зыми тызэгъусэу тилъэгъугъэп... Зэ а нэмыц джэфыжъым тызэкIыгъоу

--- Page 26 ---

тилъэгъугъагъ... Сшъхьэ къызэреогъагъ нахь, гуцафэ
къытфишIыгъ Iоу сшIэрэп...
- Хэхьажьын морад зиIэм, шъолъэгъуа, джар къыпыщылъ!..
Джыри концлагерым иIэшъхьэтет икуо макъэ ТIахьирэ къыгъэлъэтагъ. Джащ дэжьыр ары апэ дэдэ ТIахьирэ
ынэкIушъхьэ лъынтфэ къызыщыхэлъэдагъэр. Къэхъугъэр ымышIэу шъхьэр къыпхъотагъ, лы зэрымылъыжь
сэмэгу нэкIушъхьэр кIэзэзи, уцужьыгъагъэ...
Мэфэ заулэ тешIагъэу аукIыгъэхэр къумал горэм
ыIотагъэхэу къычIэкIыгъ. Джары ТIахьирэ аущтэу а лъэхъаным Сергей зыкIыфыщытыгъэр.
Тэ щыI джы Сергей?.. Алахьым ешI ар зыдыхэтыр, сыд
ипсэукI, сыд ищыIакI?.. Уизэкъо дэдэн нахьи, ашъыу орэчыжьэ, сыд фэдэ хэгъэгу ерэс фаеми, уегупшысэмэ
дахэкIэ угу къэкIынэу, IэшIу-IэшIоу угу къуапэ къолъынэу
уигушIуагъуи уигукъауи дэбгощынэу шъэогъушIу уиIэныр
зэрэнасыпыгъэр джыры ныIэп, изэкъо шъыпкъэу къызэнапэр ары ТIахьирэ къызыгурыIуагъэр. Джы мары хэт
ипчъэ неущ фытеощт?.. Хэта къыфыIузыхыщтыр?.. Сергей ары IахьыгъокIи шъэогъугъэкIи ТIахьирэ къыфэнэжьыгъэр. Ар дунаим щигъэгъощэнэу амал зимыI. Ар зышIокIодыкIэ дунаим щыриIэжь тIэкIури шIокIодыгъэкIэ лъытэ.
Сыд гущэм сызэрифэу мыщ сыкъифагъа?.. ТIахьирэ
Сирием къызэрэкIуагъэм рыкIэгъожьыгъ: мыщ ис адыгэхэми ашъхьэ зыдахьыжьын ашIэжьрэп... Сымыделэмэ
ар сшIэния?!
Ерагъэу зылъэ икIошърэ уахътэр зыдихьыщтыр ышIэрэпти, почтэм къычIэкIыжьыгъ.
Щэджэгъуап. Тыгъэм ыбгъэ зэрыгъэзыгъап, мыжъор мэткIу. Урамхэр зэгъокIых, тучанхэр егъэтыгъэх.
ЖэкIэупсыпIэхэр, шхапIэхэр фэшIыгъэх: тыгъэжь стырыр
пчъэ-шъхьаныгъупчъэмэ арымыхьаным фэшI, пэIухъо
фыжьхэр къялъэшъохыгъэх. Урам напцэмэ аIут чъыгмэ
жьау къатыжьрэп.
Е-е, адыгэ мыгъу, адыгэ мыгъу, ыIуагъ, сыд гущэм
мыщ шъукъихьыя?.. Сыдэущтэу мы тэбэрыжъэм шъуисышъура?! Ар щыIакIи псэукIи хъунэп!.. Гъэ псаум тыгъэм
уебэнэу ущыIэн плъэкIына?.. Е, тхьамыкIэ гущэх, тхьамыкIэ
гущэх... Адэ Сергей макъэ къыгъэIунба шъуIуа?.. ТIахьирэ

--- Page 27 ---

игупшысэ зыдынэмыс къымыгъанэу ечэнд нэс къыкIухьагъ, гукIэ пшъыгъэу-пагъэу къыгъэзэжьыгъ, яупчIыгъ:
- Джыри зи щыIэба?..
Телеграммэ зэрэщымыIэр къыраIуагъ. ТIахьирэ
хьылъэу хэщэтыкIыгъ. НэкIушъхьэ лъынтфэр къыхэлъади, хэлъэтыжьыгъ.
ТIахьирэ ышъхьэ къышIуакIыгъэ фэдэу епэгъогъохэу
почтамтым къычIэкIыжьыгъ. Тыгъэжьы стырэу къыIууагъэм шъхьэр къыгъэунэзагъ. АдыкIэ Iудзыгъэу щыт
пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ, шхагъэ.
Къое щыугъэм псыфалIэ ТIахьирэ ыгъэлIагъ. Псы стакан заулэ зэлъыпытэу ришъугъ, ахъщэу лъитыгъэри шIобагъ. Дамаск кIорэ гъогум узэрэтехьащтыр псы езыгъэшъуагъэм къыригъаIуи, Хьалэб дэкIыгъ.
Машинэ псынкIэшхом ТIахьирэ ыIэ фиIэтыгъ, къэуцугъ:
- КъитIысхь,- нэгъунджэ зыкIэлъым нэмыцыбзэкIэ
къыриIуагъ.
ТIахьирэ машинэм итIысхьагъ. Мысысыхэу гъогубгъум дэхи, машинэр игъогу телъэдэжьыгъ. ТIахьирэ машинэ кIоцIыр къызэпиплъыхьагъ. Машинэр зыфырэми ащ
госми яплъыгъ.
Мы сызхаплъэхэрэмэ, ыIуагъ, гъогупкIэ сIахынэп, ащ
фэдашъуи атеслъагъорэп.
- Уздатщэрэм укъыкIэупчIэрэпи адэ?..
- Дамаск шъокIощтын...
- Ащ тэкIуапэ, оры?
- Сэри а лъэныкъом сэкIо. ЕмыкIу къысфэшъумышI,
шъо хэт шъущыщ?
- Гъогогъу къыпфэхъурэр зыфэдэр зэбгъэшIэным
емыкIу хэлъэп,- нэгъунджэр зыкIэлъым къыIуагъ.- Тэ
чыжьэу тыкъекIы, Западнэ Германием, Кельн дэт радиом
тыриIофышI. О нэмыцыбзэр дэгъоу ошIэ, о хэт ущыщ?
- Илъэс заулэ нэмыцмэ сахэсыгъ.
- Германием ущеджагъэщтын?
- Ащ фэдэ насып тэ къисхына сэ...
Блэоным фэдэу нэгъунджэ шIуцIэ зыкIэлъым ышъхьэ къыпхъотагъ, ТIахьирэ къеплъыгъ.
ТIахьирэ игупшысэ машинэм нахьи нахь чъэр. Ар зынэмыс щыIэп. Лэбэ Iушъо адыгэ чылэм гукIэ дэт. Урамхэр къызэпеплъыхьэх. Машинэр чIы хэIэтыкIыгъэм зытелъадэрэм, игупшысэ зэпэу. ЕтIанэ машинэ макъэм кIэдэIукIызэ, игупшысэ зеIэтыжьы. Пшэхъолъэ шъофым пхырыхыгъэ гъогур ары Iэгъо-благъом псэ къыпызгъакIэрэр. Уашъомрэ чIыгумрэ зыщызэуалIэрэм нэс пшэхъуалъэр нэм кIэкIрэп. Чъыг гъощагъи, къурэ шъхьэзакъуи,
тыдэкIэ зыбгъэзагъэми, шъоф гъожьышэм иплъагъорэп.
ТIахьирэ ыгу зэрэнэкIым фэдэу тыгъэ плъыжьыбзэр
зышъхьарыс шъофыр гукIодыгъо нэкI.
Чылэ горэм, тучаным дэжь, машинэр къыщыуцугъ.
Шоферыр тутын щэф кIуагъэ.
ТетIысхьэпIэ кIыхьэм ныожъ горэ тес, шъэожъые
такъыри гос. Сыдэу Хьатыукъомэ яныожъ фэд ар. ИщысыкIи, иджэнэ кIыхьи, натIэр шъхьэтехъо пIуакIэкIэ зэркIэпхыкIыгъэри ехьщыр, ыIуагъ. Сэ сишъэожъые мыщ нахьи тIэкIукIэ нахь иныIуагъ заом сызэкIом... Джы, псаумэ, изыкъэщэгъу... ТIахьирэ ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Лъэкъо стхъэгъэ лъэныкъомкIэ лъэкIапIэм кIэпIэстхъэжьэу
щысыгъэ шъэожъые шIуцIэ цIыкIур ТIахьирэ ынэгу кIэт...
Нэгъунджэ зыкIэлъ лIым игупшысэ нэмыкI. Ащ ТIахьирэ зыщыщыр псынкIэу къышIагъ. Зыфэе дэдэм ежьежьырэу IукIагъ, блитIупщыщтэп.
Остыгъэ хэгъэнэжьыгъомэ адэжь машинэр Дамаск
дэлъэдагъ. Азэнаджэмэ къалэр зэпагъэджэжьы.
- Къэгъэуцу,- ТIахьирэ шоферым еджагъ,- сэ сыкъэсыгъ.
Кельн дэт радиовещанием икавказскэ отдел икорреспондент ТIахьирэ къыриIуагъ:
- Сыда узгъэгузажъорэр, хьакIэщым укъыддекIолIэнба?.. УмыукIыт, умыукIыт, сэшIэ сэ ахъщэ зэрэуимыIэри. Ащ фэди мэхъу. Ар Iофэп. ХьакIэщым ефылI,
ащ шхэпIэ дэгъуи хэт.
Дамаск ианахь хьакIэщышхом ипчъэIупэ машинэр
къыщыуцугъ. ТIахьирэ пае унэ дэгъуи къаIахыгъ.
Симыжъо къуае мэхъужьыкIэ сэгугъэ зыщиIощтым,
телефон макъэм ТIахьирэ къыгъэлъэтагъ. Мыуцужьыхэ
зэхъум, трубкэр къыштагъ:
- Алло, хэт ар?
Корреспондентыр ары телефоным къытеуагъэр.
УнэмкIэ разэмэ къеупчIыгъ.
- Сыраз, сымыразэу мэхъуа!..
Сыхьат горэмкIэ шхапIэм ехынэу къыриIуагъ.

--- Page 28 ---

Стол хъураем изакъоу корреспондентыр кIэрыс.
Гъомылэ зэфэшъхьафкIэ иIанэ шыгъэ.
- УахътэкIэ уиIо шъыпкъэ,- сыхьатым корреспондентыр еплъыгъ.
- ТиIорэ тисыхьатрэ зэтекIрэп, уилъэпкъэгъумэ тагъэсагъ,- ТIахьирэ щхышъо фэдэу зыригъэшIыгъ.
Нэмыцым бжъэмэ къаригъэхъуагъ. Бжъэр ТIахьирэ
къыштагъ. Зыгорэ къаIо еIошъ, корреспондентыр къеплъы, къыIогушIо.
- Нычхьапэ узфешъон пчыхь,- ТIахьирэ къыIуагъ.
- Ащыгъум непэрэ пчыхьэм пае бжъэр тэIэты.
Мэфэ реным шхагъэпти, ТIахьирэ ышъхьэ аркъым
къыгъэунэзагъ.
- Неущ уигъогупэ тыдэ бгъэзэщт? - нэмыцыр къеупчIыгъ.
- Ахъщэ тIэкIу зэзгъэуIумэ, Западнэ ГерманиемкIэ
сежьэн сихьисап, къыздэхъущтмэ сшIэрэп,- бжъэр ТIахьирэ къыIэтыгъ.
- Сыда къыкIыбдэмыхъущтыр?
- СшIэрэп ныIа, ар зэрэхъу...
- Ахъщэ уиIэмэ къыбдэмыхъун щыIа!..- корреспондентыр IущхыпцIыкIыгъ.
- Ар шъыпкъэ, ахъщэр зэкIэми ятхь, къыздипхыщтыр ары нахь.
- Сэ ахъщэ къэозгъэгъэхъэн слъэкIыщт.
- Сыдэущтэу?
- Тирадио къедэIурэмэ апашъхьэ укъыщыгущыIэщт.
МинутипшI-пшIыкIутфым укъызыгущыIэрэм, къапIорэм
елъытыгъэу Западнэ Германиер хэгъэкIи, Австралием
урынэсынэу ахъщэ къыуатыщт.
Илъэс пчъагъэм ахъщэ зэуIу темыплъэгъэ ТIахьирэ
ынэхэр къэлыдыгъэх. КъызэкIэблагъэх, кIосэжьыгъэх,
етIани ынэпцэ чIэгъмэ къачIэцIыукIыгъэх:
- Сыда сыкъызтегущыIэщтыр?
- УзтегущыIэн макIа, коммунистхэр арба укъызтегущыIэщтыр...
- Коммунистхэр пIуи?..- ТIахьирэ исэмэгу нэкIушъхьэ
лъынтфэ къыхэлъади, хэчъыжьыгъ. Джэнэ пшъэпIэ пхыгъэм Iэхъуамбэр дидзагъ, зытIо-зыщэ къыкъудыий, къыдихыжьыгъ...

--- Page 29 ---

ШъэогъуитIур радиом зэрегъэгъотыжьы

--- Page 30 ---

Бжыхьэпэ кIас. Мэфэ заулэ хъугъэшъ тыгъэр ошъуапщэмэ къызкъуатIупщыжьрэп. Мэз чIэгъым цIынамэр
къычIехы, ощхы чъыIэм игъынэгъэ макъэ пшъхьэ уегъэуджэгъужьы.
Нычхьапэ Сергей пшъыгъэу къэкIожьыгъ. Унэр фабэ.
ЗэIыхыгъэ.
Пчъэм зыгорэ къытеуагъ.
- КъакIо, къакIо...
Пчъаблэм лIы джэдэ фэбытышъор къыдэпшыгъ. Ар
Сергей игъунэгъу, бэрэ зэлъыкIохэрэп. Мыщ ар къыщыпфадэщтэп. Шъэогъугъ, ныбджэгъугъ зыфаIорэр защыгъупшэжьыгъэр бэ шIагъэ. Загъорэ гъэбылъыгъэкIэ зэлъехьэх. Ари зашIэрэр шъоныр агу къызыкIрэр ары.
- Сызэгоуты...- пчъаблэм гот лIы нэхаер хэщэтыкIыгъ.
Сергей зи ымыIоу стаканым изыбзэ аркъ фыригъэхъуагъ.
- Оры?
- Сыфаеп.
Хьалыгъу такъырыр Iэ джабгъумкIэ ышти, Iэ сэмэгумкIэ аркъ стаканыр дигъэзыий, жьыщэгъу имыфэу ришъугъ. Хьалыгъум емыцакъэу епэми, ыгъэтIылъыжьыгъ.
- Ох-ох гущ, риутэхыгъ,- ыIупшIэ IулъэкIыхьажьыгъ,- ащ блэкIмэ сфэщэчыжьыщтэп!.. Шэйтаныуз
мыщ тыдэхъуахьыщт, къыбгурэIуа, Сергей!..
Игъунэгъу зешъокIэ зыфэдэр ешIэти, Сергей псынкIэу къызщылъэтыгъ. ЛIым ыблыпкъ ыубыти, унэм рищыжьыгъ.
Унэм Сергей гопэгъу ихъухьагъ. Гъунэгъум къыIогъэ
гущыIэхэр ытхьакIумэ икIрэп, рэхьатыгъо къыратрэп.
Джэхэшъогур рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ. Виски
ешъуагъ. Iэпкъ-лъэпкъхэр нахь псынкIэ хъугъэх.
Радиом хыригъэдзагъ. Заулэрэ орэдмэ алъыхъугъ.
Урыс орэд зытIущымэ ядэIугъ. Пчыхьэшъхьэ къэбархэу
тихэгъэгу къыщатыгъэмэ ахэдэIуагъ. Гур къызпеIонтIыкIым, радиор щигъэтыжьыгъ, етIани хидзэжьыгъ. Лъыхъуагъэ. Бзэ зэфэшъхьафхэр зэпеохэзэ, мэгущыIэх. Зым
зыр телъадэ, шъхьэщэкIы.

--- Page 31 ---

ОшIэ-дэмышIэу Сергей инэIосэ макъэ горэ къыубытыгъ, къэгущыIэрэр ыпашъхьэ ит пIонэу IупкIэу зэхехы.
Кельн дэт радиор ары къэзыIорэр. Коммунистхэм жъалымыгъэу зэрахьэрэм къытегущыIэ.
Сергей къызщылъэтыгъ. Радиом ечъэлIагъ. КъэгущыIэрэр зымакъэр къышIэжьыгъ:
- ТIахьир!..
Чэщ реным Сергей чъыягъэп. ТIахьирэ Кельн сыда
икъэкIуакIэр? Сыдэущтэу радиом Iуфагъа?.. Ар мы ТIахьирэнкIи мэхъуба?..
Пчэдыжьым Сергей ишеф дэжь кIуагъэ. Сыхьат заулэкIэ Кельн ытIупщынэу елъэIугъ.
- Кельн сишъэогъу дэс пIуи? - шефыр къеупчIыгъ.
- Ары, господин Герберг, дэс. Сишъэогъу къодыеп,- Сергей игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Арырэ сэрырэ
гъэрыпIэми тызэдыщыIагъ. Ащ ыужи тхьамыкIэгъо Iаджи
зэдэдгощыгъэ. Мексикэм тыщызэбгъодэкIыжьыгъагъ.
Сергей къыIуатэрэр, едэIу фэдэу зишIыщтыгъэми,
Герберг къыридзэщтыгъэп. Ар зыпылъыр нэмыкI. Сергей фэдэу зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэр нахьыбэу
къызэриугъоилIэныр шефым иапэрэ пшъэрылъыгъ.
- ЫлъэпкъкIэ хэт щыща?.. Урыса?..- Герберг къэупчIагъ...
- Хьау, господин шеф, урысэп, адыгэ.
ПхъэнтIэкIум Герберг зыригъэкIагъ. Къэтэджыжьи,
дэпкъым пылъэгъэ картым кIэрыхьагъ.
- Дунаим тет цIыф лъэпкъхэр, шъуишъхьафитныгъэ
зэрэшъуухъумэщтымкIэ черкесмэ щысэ атешъух... Хэта
ар зыIогъагъэр, ошIа? - макъэр зэкIищызэ, Герберг къэупчIагъ.
Ащ фэдэ гущыIэхэр нибжьи Сергей зэхихыгъагъэп.
Шефым нэбэ-набэу еплъыгъ.
- Ар зыIогъагъэр Карл Маркс,- Герберг тIысыжьзэ
къэупчIагъ: - Ащ фэдэ зэхэпхыгъа?
- Зэхэсэмыхы мэхъуа!..- Сергей упчIэу къыратыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу хэкуукIыгъ.
- Зэхэпхыгъэмэ, ахэмэ аIуагъэхэри пшIэн фае...
Шъэогъум дэжь, Кельн кIонэу Сергей ытIупщыгъ.
Сергей радиом дамыгъахьэу, къыратыгъэ номерымкIэ телефоным теуагъ. Трубкэм къиIукIыгъэ макъэм зыщыщыри, ишъэогъу ылъэгъумэ зэрэшIоигъори риIуагъ.

--- Page 32 ---

ЗыдэгущыIэгъэ лIым икабинет Сергей ращагъ. Джыри зыфаемкIэ къеупчIыжьыгъ. КъыздикIрэр, зыфэдэр
зэригъэшIагъэ. ЩымыIэ бензоколонкэ горэм иIофышIэу
къэзгъэлъэгъорэ тхылъыри ригъэлъэгъугъ.
АуплъэкIущтыр зэкIэ зауплъэкIухэм, ТIахьирэ къызщигъотыщтыр къыраIуагъэу кIозэ, зыгорэ къылъыджагъ:
- Сергей!..
- ТIахьир!..
Сергейрэ ТIахьирэрэ зызэжэхадзагъ.
- Тэ укъикIыгъ, Сергей?.. Таущтэу сыкъэбгъотынэу
хъугъа?..
- О мыщ сыд укъэзыхьыгъэр, ТIахьир? Радиом укъыщыгущыIэзэ, умакъэкIэ укъэсшIэжьыгъ...
- Нибжьи тызэIукIэжьын Iоу сшIагъэп.
- Сэри ары, ТIахьир!..
- Джары уигугъэ зышIобгъэкIоды хъущтэп зыкIаIорэр.
- Ары, ТIахьир, ары!..
- Адэ мэущтэу тыщытыщта, Сергей?.. НекIо барым.
ШъэогъуитIур барым чIэхьагъэх. Пивэ кружкэ зырызрэ бутербродрэ къарагъэхьи, пивэм ешъохэу бэрэ щысыгъэх.
Сергей Мексикэм къикIи Гамбург къызэрэкIуагъэр,
джы зыдэщыIэр ымыушъэфэу ТIахьирэ риIотагъ.
ТIахьирэ икъэбари Сергей щигъэгъозагъ:
- Сирием сиIоф къыщикIыгъэп. Синасыпти, насыпыми сшIэрэп, корреспондент горэ къыспэкIафи, радиом
сыкъыщигъэгущыIэгъагъ. КъэсIуагъэхэри мышъо-мылых. Дэу пшIына, сегъэзыгъагъ... Ау ахъщэ дэгъу къысатыгъагъ. Ащ ыуж бэ темышIэу билет уасэ къысфагъэхьи,
мыщ сыкъащагъ. Сымакъэ агу рихьыгъэти, адыгабзэкIэ
дикторышъо фэдэу тхьаумафэм минутипшIэу къызэхауцIэрапхъэрэм сыкъеджэ. Адырэ мэфихым хьакъу-шыкъухэр сэтхьакIышъ, шхапIэ горэм сыIут. СиIофхэр хъатэхэп. Ау сызымыгъэлIэн хьалыгъу такъыр джырыкIэ къэсэлэжьыгу, Сергей. Загъори радиор зэфэтшIыжьыщт aIoy
зэхэсэхы. Ар зызэфашIыжькIэ сиIоф дэи хъущт...
Мэфэ заулэ тешIагъэу Сергей зыдэщыIэм ТIахьирэ
дэфагъ...

--- Page 33 ---

ЛIыкIор пчыхьэшъхьапэм къыкъокIы

--- Page 34 ---

Самолетым зыкъызеутIэрэбгъум, ТIахьирэ къэлъэтагъ, игъусэмэ яплъыгъ.
Ящэнэрэ диверсантыр - Владимир Петрович Берузаимский. Жэпкъ-нэпэшху, нэпцэ кIыр, ынэ шхъонтIитIу мыл
чъыIэм фэд, илъэс тIокIитIурэ тфырэ е шъэныкъо горэ
ыныбжьын. ЛIы пытэ зэхэлъ. ЫтхьакIумэ сэмэгу тIуакIэ
къанцIычышхо дэс. ЫцIэ шъыпкъэр Вальтер Дальмар.
ЫлъэпкъыкIэ нэмыц. Урысыбзэр дэгъоу ешIэ. ИсэнэхьаткIэ
мэзтеупкI. Тхылъэу ыIыгъымкIэ, Сыбыр лъэныкъом Iоф
щишIагъ. Щылэжьэнэуи тыгъэм зыригъэунэуи Темыр
Кавказым къэкIо. Шъусыд цIыфа еIошъ къяупчIы пIонэу
Дальмар пэчIынатIэу щыс лIитIур къызэпеплъыхьэ. Сыда
шъуитхьамыкIапIэ шъуизымыгъэсрэр, дунаим шъутетышъумэ шъугушIоба къыригъэкIэу инэплъэгъу пагэ игъусэмэ аблихыгъ.
Гитлер илъэхъан, Канарис иагентмэ Вальтер Дальмар
ащыщыгъ. Мызэу-мытIоу шъэфкIэ тихэгъэгу къихьагъ,
заор къызежьакIэм аэродром пчъагъэ тыраригъэгъэстыкIыгъ. Iашэхэр къызщашIырэ заводхэм диверсиехэр
ащишIыгъэх. Канарис иунашъокIэ Темыр Кавказым
щыIагъ, нэмыцхэр зырафыжьхэм, къырагъэнэгъагъ.
Райвоенкомат горэм Iоф щишIэщтыгъэ. Мазэ пэпчъ
апэрэ бэрэскэшхо пчыхьэм, сыхьатыр хым щегъэжьагъэу
блым нэс ядэжь, иунэ исын фэягъ. А сыхьатым къыкIоцI
"Тихон Макарович иса?" ыIоу лIы горэ къызыупчIэрэм,
"ащ фэдэр мыщ щыпсэурэп" риIожьыныр ары шъэф
гущыIэу яIагъэр. Ащ къикIыщтыгъэр: "Нычэпэ сыхьатыр
зым Пшызэ Iушъо Iут пцелыжъым дэжь къакIо".
Мафэ къэсми тихэгъэгукIэ къэбарышIухэр къэIущтыгъэх. Нэмыцхэр зэкIакIощтыгъэх. Ащ Дальмар ыгъэгумэкIыщтыгъэ. Загъори сащыгъупшэжьыгъакъомэ ыIоти,
егупшысэщтыгъэ. Ащ пае къэмынэу райвоенкоматымкIэ
къытефэрэ Iофыгъор IупкIэу ыгъэцакIэщтыгъэ, мызэумытIоу иIофшIагъи щытхъу тхылъкIэ хагъэунэфыкIыгъ.
Джаущтэу псэузэ зажэрэри къыкъомыкIэу заор
аухыгъ. Ыгу илъри цIыф римыгъашIэу титекIоныгъи
адигъэмэфэкIыгъ. Дальмар ишпионыгъэ джащ щиухыгъэу гугъэщтыгъэ. ЗыкIэгушIурэ закъор швейцарскэ
банкэм илъ ахъщэр арыгъэ.

--- Page 35 ---

Дзэм къыхэкIыжьы шIоигъоу заулэрэ рапорти ытыгъ.
Райвоенкомиссарыми ышъхьэкIэ елъэIугъ. Дзэм къыхагъэкIыжьыным ычIыпIэкIэ старшэ лейтенантэу щытыгъэти, капитаныцIэр къыфашIыгъ, иIэнатIэкIи нахь даIэтэягъ.
Иунагъо къыщэжьынэу къыраIуагъ, къызищэжьрэм унэ
дэгъу къыратынэу къагъэгугъагъ.
- Дзэм сыхэкIыжьыпэн сихьисап, товарищ майор.
Икъунба, илъэс пчъагъэ мэхъу сызыхэтыр,- мафэ горэм
райвоенкомиссарым риIуагъ: - Сэ сыкIэлэегъадж. КIэлэегъаджэхэр дзэм хащыжьыхэу унашъо щыI. ТадэжькIэ
згъэзэжьын.
- УкIэлэегъэджэныр дэгъу. А унашъомкIэ дзэм ухэкIыжьыни уфит, ау орырэ сэрырэ Iоф зызэдатшIэрэр тыгъуасэп, тызэсагъ, тызэдэIофышIэ сшIоигъуагъ. Райвоенкоматымэ ямэхьанэ джыри нахь ины мэхъу. Тыхъупхъэн
тIомэ, тшIэн хъои…
Дальмар зыщыщынэщтыгъэ закъор Канарис икартотек арыгъэ. ЗыгорэкIэ ар советскэ чекистмэ къаIэкIэфагъэмэ?.. Ежь-ежьырэу, зыми емыжэжьэу, ышъхьэ
Iуихыжьмэ нахьышIу.
Ау Дальмар игухэлъ лъыкIэхьагъэп. Август мазэм
иапэрэ бэрэскэшхо пчыхьэм, сыхьатыр блым ыныкъо зажэщтыгъэр къыфыкъокIыгъ:
- Тихон Макаровичыр иса?
- Ащ фэдэр мыщ щыпсэурэп...
Унэм Дальмар зэрехьажьэу кIэрэхъо гъэтырэр ытIупщыжьыгъ. Зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъ. Джы
нэс ащыгъупшэжьыгъэу къышIошIыщтыгъэ, къылъыкIуагъэх. ИIофшIагъэхэр кIодыгъэхэп.
Сыхьатым Дальмар еплъыгъ. ПIалъэр къэблагъэ.
КIом дыхэтэу макъэ зыпымыIукIэу орэ кIэрахъор Iэ сэмэгу
Iэдакъэм чIиубытагъ.
Дальмар - Iэсэмэгу. Зэгорэм профессиональнэ боксерэу щытыгъ. Бэрэ Iэ сэмэгумкIэ орэп, заорэр реуты.
Пцелыжъ чъыгыр къэлъэгъуагъ. Жьы чъыIэтагъэр
ынэкIушъхьэ къырэчъэ. Сыхьатыр зы хъункIэ минут заулэ иIэжь. Пцелым екIолIэнкIэ рикурэп. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу маплъэ, мэдаIо.
Сыхьатыр зы хъугъэ. Пытэ-пытэу пцел чъыгым фиузэнкIыгъ. Ардэдэм адырабгъукIэ адырэ лIыри къыхэтэджыкIыгъ:
2 Заказ 089

--- Page 36 ---

- УикIэрахъо гъэIылъ... Мыщ дэжь уищыкIагъэп...
- Ар oIya о? - Дальмар къеупчIызэ, Iэ сэмэгукIэ лIым
ыпшъэ дэуагъ, риутыгъ.- Зызэрэбгъэсысэу сыкъыоощт,
сызэрэуищыкIагъэр къаIо!..
- Мыщ нэс пкIэнчъэу сыкъагъэкIуагъэп.
- Хэта укъэзгъэкIуагъэр?
- Джы нэс уегуцэфагъэба?
- Канарис укъызэримыгъэкIуагъэм сегуцафэ.
- КъэпшIагъ.
Дальмар ышIошъ хъущтмэ, лIыкIом къэбар гъэшIэгъон къыфиIотагъ. Нэмыц шпионым илIыгъэ американцэмэ ящыкIагъ.
Заор зыщаухыщт лъэхъаным Канарис икартотекэ
американцэмэ къызIэкIагъэхьагъ. А картотекэм дэт шпион пчъагъэхэр зэраугъоилIэхэу рагъэжьагъ. Ау ахэр зыпылъыгъэхэр Дальмар фэдэхэу тихэгъэгу дэгъоу зышIэхэрэр арых. Американцэмэ анэмыкIэу зыми атомнэ бомбыр иIэнэп, къыфэугупшысынэп ашIошIыгъ шъхьакIэ, бэ
темышIэу ар тихэгъэгу иIэ хъугъэ. Водороднэ бомби, ахэмэ анэмыкI Iашэхэми якъэугупшысын, якъыдэгъэкIын ыуж
щихьагъэх...
ЛIыкIом къыIуагъэхэм Дальмар ахэгупшысыхьэ, цыхьэ афишIрэп.
Ер къызэрымыкIын щыIэп. КъежьэгъошIу, ау гъэкIосэжьыгъуай. Дальмар сыд фэдэ чIыпIэ къин ифагъэми,
иплъырыгъэ зэтыриIэжэн, зыфигъэIорышIэн елъэкIы.
ЛIыкIом игущыIэ зи химыгъэзэу Дальмар гум реубытэ. ЗышIонэн къыгъотрэп. Зэрэгугъэщтыгъэу Iофыр
мэхъу пэт. Ау ащ пае къанэрэп ыгу итеомакъи ижьыкъащи зэтемыфэныр.
Дальмар ыгу бэ щэшIэ. Псы зэрымыт пхъэчай гъукIагъэ пIонэу джы нэс Iофынчъэу щысыгъ. ИIумэтхэр щымыIэжь нахь мышIэми, гур мыкIодэу илъэс заулэр къызэрихьыгъэм кIэгушIужьы. КIэух зимыIэ щыIэп ыIозэ зэрэзэушъыижьыщтыгъэр зэрэтэрэзыгъэр джы къэнэфагъ.
Хымэ хэгъэгум къинэу щихъугъэр хьаулыеп.
Гъэмэфэ чэщым ирэхьат губгъо шъофышхом теубгъуагъ. УзгъэщтэуIун макъи къиIукIрэп, гуцафэ зыфишIыни щыхъыерэп. Загъорэ жьым уц тхьапэр егъэсысы. Адэ
тыгъэкъокIыпIэмкIэ мэшIотхъуабзэр ытхъузэ жъогъохэчъыр щефэхыгъ, ащ ыгъащти лъэпэуагъэ пIoнэу зыкIэрысхэ чъыгым ыкIыIу нэмыкI жъуагъуи ошъогум зыщырищыгъ.
Мы IофымкIэ Дальмар гузэжъощтэп. Хъуни хьауи
джырэкIэ ариIощтыгоп. Ау нахьыпэм, къуалъхьэкIэ зыкъуаубытэнэу американцэхэр ыуж къызехьэхэм, ыгу
къыдеIэу зэрэщхыгъагъэм фэдэу джы щхыжьрэп.
- Джары ащыгъум, сэ къыстефэрэр сшIэгъахэ...-
лIыкIом игущыIэ кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Ощ нэмыкIэу хэта мыр зышIэрэр?
- Сишеф нэмыкIэу зышIэрэм сыщыгъуазэп. Сэ мычыжьэу сыкъикIыгъ. Орырэ сэрырэ тызэгъунэгъу,- чIыпIэу зыдэщыIэр ыгъэнэгъуаджэзэ, джэуап къыритыжьыгъ.
- О уздэщыIэр сэ сищыкIагъэп,- Дальмар пиупкIыгъ.
Нэф къызэрэшъырэр къыуагъашIэу чыжьэкIэ чылэ
благъэмэ атакъэхэр къащыджэхэу рагъэжьагъ. Псым
ымакъи нахь дэгу къэхъоу ыублагъ. Пцел тхьапэмэ
яIушъэшъэ макъи нахь щагъэтыгъ. Жьыбгъэ макIэр шъофым щыхэчъыягъэу къыпшIошIы.
- УшэтыпIэр къаIо...
- Ащ фэдэ пшъэрылъ сиIэп.
- СиушэтыпIэ зыфэдэр сшIэмэ аужрэ псалъэр къышъосIощт Iори укъэзгъэкIуагъэмэ сфяIожь...
Дальмар самолетым ымакъэ гупсэф-гумэкI кIэдэIукIызэ, игупшысэмэ ошIэ-дэмышIэу къахэужьыгъ. Сыхьатым зеплъым, самолетым зыкъызщырадзыщт пIалъэм
минутиплIрэ ныкъорэ къафэнэжьыгъагъ. Дальмар джыри зэ ТIахьирэ ынэмэ акIэплъагъ, IугушIуагъ. Зыгъэхьазыр къыригъэкIэу IэнтэгъупэкIэ Сергей еIункIыгъ.
Щыри къэтэджыгъэх, зэуж итхэу пчъэм Iухьагъэх.
Апэ ТIахьир жьым хэфагъ, ащ ыуж - Сергей. НэбгыритIумэ ауж, такъикъ пшIыкIуз тыригъашIи, Дальмар жьым
зыхидзагъ...

--- Page 37 ---

Блэбгъу тыркъор ошъуапщэ зыхъукIэ мэузы

--- Page 38 ---

Тутын хэфэ Iугъом Лэукъан зегъапскэм, блэбгъу
уIэгъэ тыркъор къэузыгъ. Джащ фэдэу хьылъэу зыпскэрэм е ощх къещхыным ыпэкIэ иблэбгъу уIагъэ егъэгумэкIы.
2*

--- Page 39 ---

УIагъэм Лэукъан гукъэкIыжьмэ ахищагъ.
Заор къежьэным ыпэкIэ Лэукъан дзэм къулыкъу
щишIэщтыгъэ. Заом иапэрэ бомбхэр къызшъхьарыфагъэмэ идзэ ащыщыгъ. Апэ нэмыцмэ апэгъокIи язэуагъэмэ, апэ къызэкIафагъэмэ Лэукъан ахэтыгъ.
Лэукъан заом иапэрэ мазэхэр нибжьи щыгъупшэщтхэп. Щымыгъупшэхэщтхэри тисамолетхэмрэ танкхэмрэ
арых. Топыщэ ахэм къазэрэтефэу стыхэзэ, зэбгырытэкъущтыгъэх. Яшхончмэ зыщэ арагъэкIыфэкIэ автоматыщэр
нэмыцмэ къатырапхъанкIэ. ЧIыпIэр къагъэгъунэ аIозэ,
язаохэзэ, аужкIэ нэмыц десантым зыкъыщыредзыхы. Пыим
езаохэмэ, къызэкIакIохэзэ, заом иапэрэ илъэс текIыгъ.
Ащ ыуж Лэукъан зыхэтыгъэ дзэр Каспийскэ хым зэпыращи, БашкириемкIэ ращэкIи, Москва лъэныкъомкIэ
щызэуагъэх. ЕтIанэ Курскэ дугам щыIагъ. Джащ нэмыцыр щырафыжьи, Берлин нэсыгъагъ.
Заор зыщаухыгъэ мазэм къыкIоцI Манчжурие гъунапкъэм ащэхи, Iуатэкъуагъэх. Японцэмэ язэуагъэх. Заор
зыщаухыгъэ бжыхьэм Лэукъан дзэм къыхэкIыжьыгъ.
Ащ фэдизым, зэуитIум Лэукъан захэтым, зы щэ къытефагъэп.
Блэбгъу уIагъэм къэбарэу пылъыр нэмыкI.
Дзэм Лэукъан къызхэкIыжьыгъэ илъэсым педагогическэ институтым чIахьи, илъэсиплIэ щеджагъ, ишъхьагъусэ нэIуасэ щыфэхъугъ.
Институтыр къэзыухыгъэ кIалэмэ ащыщ заулэ КГБ-м
Iоф щашIэнэу аштэгъагъэх. Ахэмэ Лэукъани ахэфэгъагъ.
Пчыхьэм, комитетым чIэсызэ, отделым иIэшъхьэтет
капитаныр къычIэлъади, Лэукъан чIищыгъ. Оперативнэ
Iофым ыуж ихьагъэх.
- МэшIоку станцием укIонышъ, гуцафэ зыфэпшIырэ
пстэуми уалъыплъэщт,- Лэукъан капитаным пшъэрылъ
къыфишIыгъ.- АдырэмкIэ угу къызэрэуиIоу узекIощт.
Лэукъан щыгъын къызэрыкIокIэ зифапи, мэшIоку
станцием кIуагъэ.
Тэрч псыхъо телъ лъэмыджыр къэзгъэогъэ диверсантым икъэубытын ыуж итхэм джаущтэу апэ Лэукъан
ахэхьагъ. ЛэукъанкIэ апэрэ Iофэу ар щытыгъ.
МэшIоку вокзалым къычIахьэрэмэ зэкIэмэ гуцафэ
афишIыщтыгъэ. Бзылъфыгъэмэ апылъыгъэп. Хъулъфыгъэхэр нэплъэгъум чIитIупщыщтыгъэхэп.

--- Page 40 ---

Чэщныкъом блэкIыгъ. Сыхьатыр плIым мэшIокур
станцием IукIын фае. Ащ ехъулIэу вокзалым чIэсхэр къэбырсырыгъэх. Лэукъани зыдэплъэщтыр ымышIэу ынэхэр
зэблэчъых.
Вокзалым лIы горэ къычIэхьагъ. Пчэгум ит пхъэнтIэкIум зытетIысхьэм, Лэукъан кIуи, кIэрытIысхьагъ. ЛIым
газетыр къызэкIоцIихыгъ. Лэукъан итхылъ плъыжь къыштагъ, къыгосым етIыргуи, ригъэлъэгъугъ:
- Уитхылъхэр къаштэх,- Iэ сэмэгукIэ джыбэм илъ
кIэрахъор ыIыгъ.
- Ар сыда джы зилIэужыгъор?
- Къаштэ зэраIуагъэр орба!..- макъэр ымыIэтэу
фигъэпытагъ.
ЛIым тхылъэу къыштагъэхэр Лэукъан ыуплъэкIугъэх.
Къутыр совет горэм итхьаматэу къычIэкIыгъ.
ЗэригъэгумэкIыгъэмкIэ емыкIу къыфимышIынэу
лIым риIуи, Лэукъан къыкIэрыкIыжьыгъ.
МэшIокур станцием текIынкIэ минут заул ныIэп къэнэжьыгъэр. ЦIыфхэр мэшIокум изэрэгукIэх. Ахэр зэкIэ
анэгукIэ инэIуасэх, чэщ реным хьаулыеу шъэфэу алъыплъагъэп. Муары, тхьаматэу зитхылъхэр ыуплъэкIугъэри
мыгумэкIыхэу вагоным етIысхьэ. Лэукъан дэжькIэ къаплъи, къенэкIэуагъ, Iоф шIэ къыриIуагъэщтын. Лэукъан
лIым фыIугушIукIыгъ.
Билет зымыIыгъмэ яшэу милиционерыри мычыжьэу
щыт. Лэукъанрэ милиционерымрэ зэрэшIэх нахь мышIэми, чэщ реным псалъэ зэраIуагъэп, нэплъэгъуи зэфадзыгъэп. Семафорыр къэушхъонтIыгъ. Чемодан мыин
горэ ыIыгъэу капитан горэ перроным къытелъэдагъ. Лэукъан капитаныр зэрытIысхьащт вагоным нэс нэплъэгъукIэ
ыгъэкIотагъ. Капитаным изэкъуагъэп, ащ фэдэу мэшIокум къыщинэрэ хъулъфыгъэхэри, бзылъфыгъэхэри сабыйхэри зэрягъусэу гуIэхэзэ, вагонмэ арытIысхьагъэх.
Лэукъан капитаныр зэрытIысхьэгъэ вагонымкIэ кIoнэу
ыгу къызыкIыриIуагъэр ышIэрэп. Вагонхэр кIырыугъэх,
ежьагъэх. "ШIэх, шIэх капитаным лъитIысхь..." джыри
ыгу къыреIо.
МэшIокум ичъэ регъэхъу. Аужырэ вагоныр къызголъадэм, зигъэлъати, зыпидзагъ.
Вагоным Лэукъан ихьагъ. Зылъежьэгъэ лIым зызэридзэгъэ вагоным макIо, зынэсым капитаныр рилъэгъуагъэп. ЦIыфхэр рэхьатхэу ятIысыпIэмэ атесых. Щысыр
щыс, щытыр щыт. Адырэ вагонхэри къыплъыхьэхэу ригъэжьагъ. Ящэнэрэ вагоным пшъэшъэ тхъоплъ цIыкIу горэм госэу капитаныр рилъэгъуагъ. Капитанымрэ пшъашъэмрэ анэмыкIэу лIырэ шъузырэ щысых. АкIыбыкIэ щыт
пхъэнтIэкIум, шъхьаныгъупчъэм кIэрыт фэдэу зызешI
уж, тетIысхьагъ. Капитанымрэ пшъашъэмрэ аIорэр зэхехы. Лэукъан къызэрэшIошIырэмкIэ, а пшъэшъэ тхъоплъыр лIымрэ шъузымрэ ягъус.
Пшъашъэмрэ капитанымрэ гуцафэ зыфэпшIын фэдэ
зэраIорэп. ГъогурыкIохэр зызэIукIэхэкIэ зэраIоу хабзэр
зэхехы.
- Тэ укIора? - капитаныр пшъашъэм еупчIыгъ.
- Сянэжъ дэжь Ермэлхьаблэ тэкIо,- пшъэшъэ тхъоплъыр капитаным къыIугушIуагъ.- Мыхэр сятэрэ сянэрэ.
Капитаныр апхъу къызэрэдэгущыIэрэр ягуапэу пшъашъэм ятэрэ янэрэ нэгушIох.
Капитаным зыкъызэригъэзэкIи, Лэукъан дэжькIэ
къэплъагъ. Лэукъани газетым еджэ.
ТIэкIу зытешIэм, капитаныр къэтэджыгъ. Чемоданыр
къызэригъэнагъэр Лэукъан ылъэгъугъ, "чыжьэ кIощтэп
ар..." ыIуагъ.
ЩыIэп капитаныр.
Лэукъан гумэкIэу регъажьэ. Чемоданыр къэзгъэгъунэнэу къысфигъани, хэхьажьыгъэмэ сшIэрэп... Лэукъан
пчъэр зыIуехым, капитаныр тутын ешъоу тамбурэм
рилъэгъуагъ.
Арымэ Iофэп.
Зэ шъхьам къызхэкIыгъэр ымышIэу Лэукъан къызэкIэщтагъ. НэпIэ гъэупIэпIэгъум джыбэм иIэбагъ. Ау зыкъишIэжьи, кIэрахъом блэIэбыкIи, тутыныр къырихыгъ.
Пчъэ сэмэгу икIыгъом капитаныр кIэрыт, лъэкъуитIур
зэблэдзыгъэу тутын ешъо. Лэукъан апэ капитаным хилъэгъуагъэр ынэ шхъонтIитIу. Нэпцэ сырыф гъожьышъохэри напшIэм телъых.
Адырэ пчъэмкIэ Лэукъан уцугъэ. ЫшIэщтыр ымышIэу
заулэрэ щытыгъ. ЗыдакIорэмкIэ капитаным еупчIыным
рикушъугъэп. Ау чыжьэкIэ къыригъэжьэни, нэIуасэ зыфишIынэу ыгу къэкIыгъ. Сырныч имыIэ фэдэу иджыбэмэ
атеуагъ, капитаным еупчIыгъ:
- Тутыныр хэсэбгъэгъэнэна?..

--- Page 41 ---

Мыгузэжъуахэу лъэкъуитIур зэтырихи, капитаным
иджыбэ сырныч коробкэ къырихыгъ, къыфидзыгъ. Лэукъани Iэ сэмэгумкIэ бани, къыубытыгъ. Тутыныр зыхегъанэм, фихьыжьи, ритыжьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу.
Капитаными шъхьэр къыфигъэсысыгъ, къыIугушIуагъ.
МэшIокур бгы тIокIэшхом дэлъэдагъ, бэрэ мычъэу
къыдэлъэтыжьи, губгъо шъофым риушъокъожьыгъ. ЧыжьэкIэ орзэ хьандзохэр тIурытIу-щырыщэу къэлъагъох.
- Сегупшысэшъ, тихэгъэгу ины,- капитаным къыIуагъ,- къушъхьэр къушъхьэ, губгъор губгъо, мэзыр
мэзы, гъуни нэзи зимыI зыфаIорэм фэд.
- Ары, хэгъэгу ин,- Лэукъани дыригъэштагъ.
- Заом тыздэмыкIуагъи щыIэп, хэгъэгу Iаджми тарыхьагъ, ау мыщ фэдэ губгъо шъоф дахэ зыми ислъэгъуагъэп...
- ЕтIани мыщ фэдэ хэгъэгушхор нэмыцмэ ракIыным
пылъыгъэх.
- Ащ ягухэлъ иныгъэ...- капитаныр хэщэтыкIыгъ.
ЗыдакIорэмкIэ Лэукъан еупчIын зыщиIощтым, капитаныр тамбурым дэкIыжьи, вагоным ихьажьыгъ.
Мы сызхаплъэрэр кIэлэжъ дэгъун фае, Лэукъан eIo,
пчъэм хэлъ пынджырым еплъы, сыхьаулыягъэкIэ сэгугъэ,
джары умышIэрэм ыуж уимыхь зыкIаIорэр... Ары шъхьакIэ, нэмыкI ыгу къыриIорэр. Ащ нахь тырегъэгушIухьэ,
апэрэ станциешхом нэс ыгъэкIотэнышъ, хъурэм еплъыщт.
Зэрыс мэшIокумрэ Москва къикIырэ мэшIокумрэ а зы
уахътэм ащ къыщэуцух, зыкъыдыридзэни къыдэкIожьыщт.
Ау Лэукъан зэмыжагъэр ошIэ-дэмышIэу къыкъокIыгъ.
МэшIокур разъезд горэм къыщыуцугъ. Капитанри
къызщылъэтыгъ:
- Разъездым къыщыуцун Iоу сшIэгъахэп. Тадэжь
мыщ пэчыжьэжьэп.
Зэ капитаныр къыгъэуцунэу Лэукъан ыгу къилъэдагъ.
Ау ащ нэс капитаныр вагоным икIыгъ. Лэукъан капитаным
ыуж ихьагъ. Ахэм анэмыкIэу мэшIокум нэбгырэ заулэмэ
зыкъыратэкъугъ. КъикIыгъэхэр зэкIэ бзылъфыгъэ зэкIагъэх.

--- Page 42 ---

МэшIокур игъогу техьажьыгъ. Лэукъани ядэжь къэсыжьыгъэм фэдэу, мыгузэжъуахэу къэзэхъо пшъэшъэжъыем дэгущыIэ фэдэу зишIыгъ.
Капитаным щырыкъулъэкI къэтабэр чемоданым къыдихыгъ. Пхъэ хъураеу щылъым ылъакъо тыригъэуцуи,
щазымэр зэпэжъыужьэу ыгъэцIыугъ. Щазымэхэр ылъэкIыфэкIэ Iэгъо-благъор къыплъыхьагъ, Лэукъани къыфычIэплъыщтыгъ. Разъездым Лэукъанрэ пшъэшъэжъыемрэ нэмыкI цIыф тетыжьыгъэп. Чемоданыр къыштэжьи,
капитаным Лэукъан къыфиузэнкIыгъ, апэ шъхьэм къихьэгъэ цIэмкIэ къеупчIыгъ:
- Гофрикотскэ къутырым таущтэу сынэсын слъэкIына?
Ащ фэдэ къутыр мы Iэгъо-благъом итэп... Сыгу сыкъигъэпцIагъэп. Мыр зэрэцIыф мытэрэзыр къышIагъ,
Лэукъан ыIуагъ.
- Гофрикотскэ къутырыр пIуи? - Лэукъан капитаным
еупчIыжьыгъ, псынкIэуи пидзэжьыгъ: - Ар муарба, модэ
мо чъыг купэу къэлъагъорэмэ апшъаIокIэ щыт. Сэри ащ
сэкIо. Лъэсэу укIомэ, зы сыхьаткIэ унэсыщт.
- Ащыгъум тызэгъогогъуба, лъэсыми, лъэсы. Сынэмысы хъущтэп...
Къутырым тынэсымэ цIыфхэр IэпыIэгъу къызфэзгъэхъун, Лэукъан капитаным ыуж ихьагъ:
- Муары мо шъузхэри ащ мэкIожьых...
- Ахэри ащ щыщыха?
- Щыщых.
- Ащыгъум, сэ сизакъоп ныIа зинасып къикIыгъэр...
- ЗэрэхъурэмкIэ, о уизакъоп... Мыщ бэрэ мэшIокур
къыщыуцурэп.
- Ары сянэшыпхъуми къызэритхыгъагъэр.
- Хэтмэ ащыща?
- Подопригорэмэ ащыщ... ОшIэха?
- СымышIэхэ мэхъуа, чылэм ызыкIэлъэныкъох...
НэбгыритIур тыгъэгъэзэ хьасэм хэхьэрэ гъогум техьагъэх. Тыдэ уплъагъэми гъожьымэр губгъом тырехы.
Шъхьэр ыгъэуназэу мэIэшIур пчэдыжьыпэ жьыбгъэ
макIэм къелъэсы. Ошъочапэм къыдэпшыерэ тыгъэм
тыгъэгъазэмэ ашъхьэ фагъазэ. Зыгорэ Iэпызыгъэшъ лъэхъу пIонэу коцыпкъым ыкIыIу бгъэжъыр щэхьарзэ.
Зэо лъэхъаным янэшыпхъур Украинэм къикIи, къутырым къэкIогъагъ. Заор заухым къыгъэзэжьыгъэп. ЛIы

--- Page 43 ---

дэкIуагъ. Сабыихэр иIэх. Къутырым апэрэу макIо - джахэр капитаным игущыIэх.
Лэукъан капитаным фэсакъы, фычIэплъы.
- Адэ, Ефросиния Тимофеевнар ошIа?..
- СымышIэ мэхъуа!..
- ОшIэмэ джары сянэшыпхъур.
- Шъуз хъарзын...
Лэукъан гущыIэ къэухыгъо ифагъэп, зыгорэм къыстыгъэу къыщыхъугъ. Капитаным ыIэ къызэриIэтыгъэмрэ
блэбгъум къырычъэгъэ лъыр зэрэфэбагъэмрэ нэмыкI
Лэукъан къышIэжьрэп. МэшIокум къызщикIыгъэгъэ
разъездым Лэукъан къыщынэхъэжьыгъ. Инасыпти псынкIэу къалэм къагъэсыгъ, армырмэ лъыбэ кIэчъыщтыгъэ.
Мазэм къехъу сымэджэщым чIэлъыгъ. Шъэжъыяпэр
Iэпэ тIуалэкIэ гум блэкIыгъ.
Сымэджэщым Лэукъан къызычIэкIыжьым, Iоф ымышIэу бэрэ щысыгъ. Джаущтэу Къэрэбэт Лэукъан капитан-диверсантыр IэкIэкIыжьыгъагъ...
Ар Дальмар арыгъэ.
Ар зыхъугъэм илъэс пчъагъэ тешIагъ.
Телефоныр къытеуагъ.
- Майорэу Къэрэбэтыр къэдаIо. Джыдэд, товарищ
полковник.
Лэукъан ядэжь теуагъ:
- Шъукъысэмыж, бэрэ сыкъэтыщт...
КГБ-м итхьэмэтэ полковникэу Смирновым икабинет
оперативнэ купыр къыщызэрэугъоигъ.
- Шъукъызфэсыугъоигъэр мыщ фэдэ Iоф: зыщыщ
амышIэрэ самолет горэ тикъэралыгъо чIыгу гъунапкъэ
къызэпырыбыбыкIи, квадратхэу 5-6-7-8-9-10-11-12-
13-м ашъхьарытыгъ. Ащ ыуж хы ШIуцIэмкIэ быбыжьыгъэ. Самолетым мурадэу иIагъэр зыми ышIэрэп,- игущыIэмэ атеIункIэзэ, полковникым къыIуагъ.- Джыдэдэм,- полковникым къыпидзэжьыгъ,- а квадратхэр къэдзыхьэгъэнхэ фае. Арышъ, оперативнэ купым ипэщэщтыр майорэу Къэрэбэт Лэукъан. Гъощэгъэ самолетэп
ар. Сэ шъосымыIожьыми, пшъэрылъэу щытыр зыфэдэр
хэти ешIэ. Хэт упчIэ иI?
Зыми зи къыIуагъэп.
- УпчIэ зышъуимыIэкIэ шъуиIоф ыуж шъуихь,- полковникыр къэтэджыгъ.- ШъуиIоф зэрэкIорэм сыхьат
пэпчъ сыщыгъэгъуаз, товарищ майор.

--- Page 44 ---

- Хъун, товарищ полковник,- Лэукъан къэтэджыгъ,
полковникым къыIуагъэр къыкIиIотыкIыжьыгъ.- ТиIоф
зэрэкIорэм сыхьат пэпчъ ущызгъэгъуазэзэ сшIыщт.
- ХъяркIэ.
Лъэтемытэу Iофэу апшъэ ралъхьагъэм ыуж ихьагъэх.
Нэф къэшъэу ригъэжьагъ.
Дэпкъым пылъэгъэ сыхьатышхом Иннокентий Терентьевичыр, полковникэу Смирновыр еплъыгъ, зэлъыжъгъыужьэу сыхьатыр къытеуагъ, жъгъыу макъэр зэлъыпытэу пшIыкIутIо унэм щыIугъ. Дэпкъ сыхьатыр къытео
къэс, иIэпшъэ сыхьат еплъыныр полковникым ишэныгъэти джыри ар блитIупщыгъэп, къызэкIэрымызхэу такъикъым такъикъыр кIэлъыкIозэ, тIури зэдакIощтыгъэх.
ЦIыфым ыгу течъын дунаим тетэп. Иннокентий Терентьевичыр гукIэ Колыма нэсыгъ, хэщэтыкIи, пхъэнтIэкIу
бармэкъым кIыбыкIэ зыригъэкIыгъ. Мыщ щымаф, Колыма чэщым щижъобгыпI… Осыр щызэрехьэ... Дышъэ
къычIэхыпIэмэ жьыбгъэр ащэхъушIэ...
ГукъэкIыжьэу шъхьэм къибэнагъэхэм къахэлъэтыжьы пIонэу полковникыр къэтэджыгъ, лъэбэкъу заулэкIэ
шъхьаныгъупчъищэу кабинетым хэлъым яз екIолIагъ, гуапэм ыгъапэхэ зыхъукIэ, гуIэхэзэ джэнэ пшъапIэр зэратIатэу, гъучI шIодзапIэхэр шIуигъэпкIыхи, шъхьаныгъупчъэр
Iуихыгъ. Бжыхьэ жьы къабзэр унэм къизэрэгукIэу ригъэжьагъ.
Радиом хэгъэгу къэбархэр етIупщыгъэу къеIо, IэкIыб
хэгъэгу къэбархэм защыхэхьащтым, телефоныр къытеуагъ.
- Алло, сыкъэдаIо,- полковникым Къэрэбэтым
ымакъэ ышIэжьыгъ.
Лэукъан гущыIэ чIэгъычIэлъкIэ, къедэIурэм зэхимышIыкIынэу, полковникым къыдэгущыIагъ. Квадратищэу
къаплъыхьагъэм гуцафэ зыфэпшIын зэрэхамылъэгъуагъэр къыриIуагъ. Я 8-рэ я 9-рэ квадратхэм анаIэ нахь щатырагъэтынэу майорым фигъэпыти, полковникым трубкэр тырилъхьажьыгъ. Сыда хымэ самолетым имурадыгъэр? Джа упчIэр шъхьэм икIрэп. Зыгорэ щыIахэмэ, зы
чъыг тхьэпэ закъо мэзым щыпызыгъахэмэ, Къэрэбэт
Лэукъан инэплъэгъу зэрэIэкIэмыкIыщтым полковникым
ицыхьэ телъ...

--- Page 45 ---

Мэз лъагъом зызэхещыхьэ

--- Page 46 ---

Дальмар чъыг къутамэмэ яутэкIыгъ, чIыгум лъапэкIэ
нэси, бгъунджэу зигъэукIорэигъ. Зэрэщылъэу парашютым зыкъыригъэтIупщыгъ, къызщылъэти, зэкIоцIищыхьагъ. ГъуситIур къызщетIысэхыгъэм Дальмар пылъыгъэп, ежь чIыпIэм зэрикIыщтым кIэгуIэзэ, ечъэжьагъ.
Сыхьат гъогу тетыгъэу мэз цун чъыгэе лъапсэ горэм
парашютыр щычIитIагъ.
ТхьакIумкIыхьэм илъэуж пкIэтэ-лъатэзэ зэрэзэхищыхьэу Дальмар илъэуж зэригъэкIодыжьыщтым пылъ. Псы
къочъ цIыкIуми, орыжъылъэми езэгъыщтыгъэ илъэуж
зытхьакIын ыгъотыгъэмэ... Дальмар бгы тIокIэ лъэныкъом дэцохъоенэу ригъэжьагъэу инэIосэ бзыу макъэ
ытхьакIумэ къыридзагъ. Мыжъо къогъу зишIи, дэIуагъэ.
ТIэкIу тешIэ къэс бзыу макъэм игумэкI Дальмар зэхехы.
Ар мыщ нэс сыда къэзыхьыщтыр?.. Хьауми сауж ита?..
ТIахьирэ ыуж итынэу зэрэхъугъэр Дальмар къыгурыIорэп. Ар къыримыгъэкIоу парашютым мы лъэныкъом къыхьыгъэнкIи мэхъуба, зэушъыижьы.
Апэ самолетым ТIахьир къипкIыгъэр. Нэбгырищымэ
азыфагу охътабэ дэмыуагъэми, а охътэ макIэм къыкIоцI
самолетыр мэзым шъхьащытэу километрэ щэкIы фэдиз
быбыгъэ.
БгъуитIумкIэ чIыгур къани, ТIахьирэ чIым пхырызэу
ыублагъ. ЧыжьэкIэ ылъэгупчэ чIэгъ псы макъэ къыщэIу.
ТIокIэшхо горэм зэрэдафэрэр ТIахьирэ къышIагъ. Ардэдэм зыгорэ ыблыпкъ къетхъуи, къыубытыгъэм фэдэу
къызэтени, жьым къыхэнагъ. ЗытIо-зыщэ Iэпкъ-лъэпкъхэмкIэ нэпкъ цIынэмэ яутэкIыгъ...
ТIахьирэ къызэплъэм, ылъэгъугъэм ыгъэщтагъ. Ипарашют къуапэ хьамдэчышхом инэпкъ къыхэщэикIрэ
мыжъо цакIэм пынагъ, псы мэкъэ дэгур къыдэIукIы,
шIункI. Парашют къуапэр зэрэзэпытхъэу чIэ зимыIэ къуладжэм дэфэщт, IэпыIэгъунчъ. Зигъэсысы хъущтэп.
Хьамдэчым ТIахьирэ зыдэшIагъэр сыхьатныкъом
къехъугъ. Игъусэмэ бзыу макъэкIэ яджагъ. Зи щыIэп.
Ылъакъохэр шъонтым фэдэу хьылъэ мэхъух. А сыхьатныкъом ищыIэныгъэ ынэгу кIэкIыжьыгъ.
Парашют кIапсэхэр къыкъудыигъэх, зыпынэгъэ
мыжъор сысырэп. Мыжъом ипытагъэ ТIахьирэ къыгъэгушхуагъ. КIапсэм зыпигъанэмэ къыкъудыизэ, лъакъокIэ
нэпкъым зыригъэкъумэ дэпшыеу регъажьэ, нэпкъ
цIынэм щэцIанлъэ, къефэхыжьы. ФэшIэшъущтымкIэ
ищыIэныгъэ фэбанэ, ишIуагъэ къакIорэп. Къэнэжьыгъэ
закъор хьамдэчым ихьадэгъу щигъотыныр ары.
Ащ сыдыгъуи сыфифэжьыщт еIo, фэшIэшъущтым
егупшысэ. Уахътэ дигъаозэ бзыу макъэмкIэ игъусэмэ
яджэ.
Дальмар джэмакъэм екIугъ. Парашют къуапэр жьым
зэрихьэу ылъэгъугъ. Мыщ икъыдэхыжьын мэфэныкъо
текIодэщт, ыIуагъ.
- КIапсэр къедзых,- ТIахьир къэкууагъ.
- Умыкуу!.. Джыдэд...- шъэжъыер Дальмар къызэдигъэпкIыгъ.
- ПшIэрэр сыда, хьам къылъфыгъ!..
Парашют къуапэм Дальмар хэIагъ, мыжъом фэдэу
ТIахьирэ тIуакIэм дэфагъ...
ЕтIани кIэрахъомкIэ къэон ихьисапыгъ ащ, Дальмар
ыIуагъ. Уразведчикын зыхъукIэ лIыгъэ тIэкIу горэ пхэлъын
фае... Зышъхьэ къезыхьыжьэжьрэ пстэури зэхэуугъуаекIэ, яягъэ нахь, яшIуагъэ къэкIощтэп. ЫнитIу къаплъэзэ
парашютым тIуакIэм зышъхьэщыригъэхьагъ...
Тыгъэр къушъхьэ шыгум къышъхьащыхьагъ. Псы
къочъ цIыкIумэ азэпырыкIмэ къазэпырыкIыжьызэ, Дальмар сыхьатитIо фэдиз кIуагъэ. Ужыр къызэрамыфрэр
зешIэм, тIыси зигъэпсэфыгъ. Шоколад такъырым кIэшъугъ. Мэфэ заулэ фикъущт шхыни ыIыгъ.
Дальмар анахьэу къушъхьэ туристхэр арых зыщыщынэрэр. Ахэм къамыкIухьэрэ щыIэп, зыхэмыхьэрэ къагъанэрэп. ЗэкIэри ашIэмэ ашIоигъу. Чекистхэри ахэтэуи
къыхэкIы. Ащ пае ахэм защидзыещтыгъэ. Къушъхьэхъум щыIэ Iахъохэри ылъэгъу хъущтыгъэхэп - уаIотэщт.
Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьымэ, тихэгъэгу зекIыжьым, нибжьи къимыхьажьынэу Дальмар тхьэ ыIогъагъ.
Аущтэу езыгъэIони щыIагъ. Ар ыгу къызыкIыжьрэм зыфэгубжыжьы. Бэлэрэгъыгъэ къызэрэзыхигъэфэгъагъэмкIэ зеумысыжьы.
А кIэлэжъ пэщыныцIэр къыздикIыгъагъэри сшIэрэп,
ыIуагъ. Ашъыу американцэмэ аIу-амыIоми, мы хэгъэгум
исхэр зэкIэ чекистых. Сыда а кIэлэжъыр, лъэмыджыр къызысэгъаом, сауж къызкIихьэгъагъэр? Ихьадэгъу зыщигъотыщтыр ымышIэу къырифыжьэгъагъэщтын... Дальмар игупшысэ бэ къыбыбыхьэщтыгъэр.
Дальмар бэ пэкIэкIыгъэр. Зыгъэежьын иIагъэмэ, шъэрэ агъэежьыни.
Шъхьэзэкъо къурэу дунаим тет. Зы шIулъэгъуныгъэ
закъо нахьи егъашIи иIагъэп. Ащ итхьамыкIагъо къылъекIухьэ. Сыд фэдиз хэгъэгу ащыIагъэми, бзылъфыгъэ
IукIагъэми ар щызгъэгъупшэн щыIэп.
А лъэхъаным Дальмар Англием щыIагъ. Мотоциклэм
ыдзи, сымэджэщым зычIэфэм, медсестра горэм нэIуасэ
фэхъугъагъ. А пшъашъэм Джой ыцIагъ. Ынэхэр къыпцIэ
мыджырым яхьыщырхэу шхъонтIэбзагъэх. Ыпкъ дэе чы
псыгъом фэдэу ищыгъагъ.
Дунаим Джое Iахьыл щыриIагъэп. Приютым щапIужьыгъагъ. Ащ ыуж Iофтабгэу бай унагъо горэм исыгъ.
ЕтIанэ медсестра еджапIэр къыухыгъ.
Пшъэшъэ зэкIужьыр Дальмар шIу ылъэгъугъ. Пчыхьэм киноум къикIыжьыхэзэ, къыдэкIуагъэмэ Дальмар
къызэрищэщтгъагъэр Джое риIуагъ.
- Осэмэркъэущтын, Гарри? - Джое щхыгъэ.
- Ащ фэдэ сэмэркъэу ашIырэп.
Мэфэ заулэ тешIагъэу Дальмаррэ Джоерэ къэзэрэщагъэх.
Щэ къезыщэкIрэ кIалэм нэмыц разведчик Iоу гуцафэ
фэпшIыныеп. Дзэмэ яхьылIагъэу газетхэм къарыхьэхэрэр, цIыфхэм аIохэрэр, дзэхэр зыдэщыIэ чIыпIэхэр,
нэмыкI къэбар шъэф зэфэшъхьафхэр разведчик ныбжьыкIэм зэригъашIэщтыгъэх. Тхьаумафэм зэ ащ фэдэ
шъэфхэр щэр зэрыт апчым илъэу унагъо горэм Iуихьэщтыгъэ. Зэритрэри ышIэщтыгъэп. Ныожъ од цIыкIу горэ
къикIыти, щэр Iихыщтыгъэ.
Ныожъ быкъэр Дальмар ылъэгъу хъущтыгъэп. Ащ
пчэдыжьыпэм Iумыплъэным пае къымыштэн щыIагъэп.
Джое гъойщаети, а мафэм зыкъаригъэтIупщыжьыгъагъ. Дэу щысызэ хьакIустэлыр Iэпызи, пхъонтэ къогъум
къофагъ. ХьакIустэлыр къыштэжьынэу зеIэбэхым, ошIэдэмышIэу джэхэшъо пхъэмбгъур къытепкIыгъ. ТхылъыпIэм кIоцIыщыхьагъэу пхъэмбгъу чIэгъым зыгорэхэр
чIэлъых. Зеплъым, Джое щтагъэ: ыпашъхьэ рациер, кIэрахъор, ахъщэхэр илъых.
- Мыхэр сыда зилIэужыгъохэр, Гарри? - Джое лIым
еупчIыгъ.

--- Page 47 ---

Дальмар зы гущыIи къымыIоу зэкIэ тхылъыпIэм кIоцIищыхьажьыхи, джэхэшъо чIэгъ ышIыжьыгъэх. Пхъуантэри ичIыпIэ ыгъэуцужьыгъ.
- Гарри, къаIо джыдэдэм, сыда ахэр зыщыщхэр?!
- УмыгумэкI, Джой, мыхъун зи сшIагъэп...- апэ ышъхьэ къихьэгъэ гущыIэхэр Дальмар къыIуагъэх.- Ахэр синыбджэгъу горэм сигъэгъэIылъыгъагъэх...
ЦIыфыр шIу плъэгъу зыхъукIэ, зэрэхъурэр умышIэу,
ащкIэ нэшъу охъу, щыкIагъэ хэплъагъорэп. Ащ нахь дэгъу
дунаим темытэу къыпшIошIы. Джое дэхагъэ нэмыкI илI
хилъагъощтыгъэп. ИщхыкIи, изекIокIэ-шIыкIи, иIэбакIи ыгу
рихьыщтыгъэ. Анахьэу Джое ыгу рихьыпэщтыгъэр Дальмар иIэсагъ. Унэм ис-имысми умышIэнэу зыдэтIысыгъэм
къыщытэджыщтыгъэ.
- Адэ сыда джэхэшъо чIэгъым зыкIычIэбгъэбылъхьагъэр?
- УасIорэр пшIошъ хъурэп, ара, Джой?..- шъузым
ытэмэпкъышъхьэ псыгъохэм Дальмар Iэ ащефэ.- Хъун,
Джой, зымыухыжь... Ар хъуна, уилI цыхьэ фэпшIыжьырэп, ара?..
Дальмар чъыIэ-чъыIэу Джое ытэмэпкъышъхьэхэр
IуигъэзыкIыгъэх. Гукъэо-губжыгъэ зыригъэшIэу тэджи,
шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.
Дэнэгъо шъхьацыр Iэ лъэныкъомкIэ нэтIэбгъум
IуищэикIи, Джое ышъхьэ пIэкIор къуапэм къытыриIэтыкIыгъ. ЗыплIэIу шъуамбгъохэр къыфэгъэзэгъэ лIым
дэжькIэ плъагъэ. ЛIыр зыгорэм тырехы фэдэу къыщыхъугъ. Дальмар зыкъызэригъэзэкIыгъ. Апэ хъыягъэр
умышIэнэу тIуми зызэрадзыгъ.
Дальмар а пчыхьэм Джое ыгъэдэIуагъ. Ау чэщ реным Дальмар чъыягъэп. КъехъулIагъэм егупшысагъ.
Пчэдыжьым Джое риIуагъ:
- Зэгу, Джой, IофышIэ сэ унэзгъэсыщт.
- Хьау, Гарри, сэр-сэрэу IофышIэ сыкIощт. Джа
зэрэтIуагъэу пхъонтэ чIэгъым чIэлъхэр къыозытыгъэм
етыжьых, сишъуз къысфидэрэп Iори еIy.
- ПIуагъэр згъэцэкIэщт! - Дальмар ишъуз есэмэркъэугъ.
Тыгъоспчыхьэ къехъулIагъэр Дальмар ыушъэфы хъущтэп. Шефым есымыIозэ, ыIуагъ, сыкъишIэн нахьи сэрсэрэу есIомэ нахьышIу. Джое сызэримыIотэщтри гурызгъэIон. МашIом сыхэхьагъэми, къыздыпэхьащт.
КъехъулIагъэр зэкIэ, ыгу илъым нэс, ишъуз шIу зэрилъэгъурэр зэкIэ ытхи, ныо быкъэм дэжь Дальмар ыхьыгъ.
Ныор шIэхэу унэм къикIыжьыгъ, къеIушъэшъагъ:
- Пчыхьашъхьэ сыхьатыр хым ыныкъо мыщ тIуми
шъукъакIу, шефыр къышъожэщт...
Зэ укъэгущыIагъэмэ ары, о Iaep, ыIозэ, Дальмар
пчъэIум къыIукIыжьыгъ. IофшIэгъу ужым, мотоциклэм
зыридзи, Джое лъыкIуагъ.
- Ныпчэдыжь осIуагъэр бгъэцэкIагъа, Гарри? - Джое
лIым къеупчIыгъ.
- Ызыныкъу ныIэп, Джой, згъэцэкIагъэр. СыхьатныкъокIэ фэтхьыжьыни, унитIукIэ плъэгъузэ, естыжьыщт...
Дальмар сыхьатыр хым ыныкъо Джое игъусэу ныом
ипчъэ Iухьагъ. Сыдэу ныо хьадэгъодаха, Джое ыIуагъ.
Унэм, ихьагъум нэмыкIэу, бгъуитIумкIэ пчъитIу хэлъ.
Шъхьаныгъупчъэхэм Iухъо гъожь онтэгъухэр аIухъуагъэх. Дэпкъым, шъхьаныгъупчъэ Iухъомэ ашъор ышъоу,
диван кIэрыт, адыкIэ креслэ зырызхэри щытых. Стол шъэджашъэм пчэгур зэрэпсаоу ыIыгъ.
Джэхэшъогум теубгъогъэ алырэгъум ныор шъабэу
рыкIуагъ, унэм икIыгъ. Адырэ пчъэмкIэ бэ темышIэу а ныо
дэдэр къычIэкIыжьыгъ. Илъэс реным Дальмар щэ зыфихьыгъэ ныор арэу пшIэжьынэп ыпашъхьэ итыр. НэкIу
зэлъэгъэ закъор ары къыхэнагъэр. Iэпкъы-лъэпкъыхэр
пытэх, ищыгъ, нитIур къелыдыкIы. Нэрмылъэгъу кIочIэ
лъэшым Дальмар къыIэтыгъ, Джоий къызщигъэтэджыкIыгъ.
- Сыда, сипшъэшъэжъый, узгъэщтагъэр?..- ныом ыIэ
сэмэгу псынкIэу жьым щылъэтагъ. Джое къызэхэланли,
Дальмар ыбгъэ чIэукIорэягъ.- Узпэтыр сыда, жэукъыжъ, диваным телъхь!
- Джое зи илажьэп!..
- Диваным илъхь зэраIуагъэр орба!.. Тхьалэ!
Дальмар иджыбэ итхъожьыгъ.
- ПIэ уиджыбэ къих! - бзылъфыгъэ макъэ Дальмар
ыкIыбыкIэ къыщыIугъ. КъызызэплъэкIым, газетыщэ киоскым тес пшъашъэр ылъэгъугъ, къыфигъэпытагъ: -
Тхьалэ зэраIуагъэр орба!

--- Page 48 ---

Дальмар зыми фитыжьыгъэп. КъыраIорэр ымышIэмэ
ышъхьэпхэтыку е ынэтIэгу пцэшIощэ мэкъэнчъэр къифэщт. ЛIэныгъэр е щыIэныгъэр, тIумэ яз.
Джое ыпшъэ псыгъо дахэ Дальмар ыIэ чъыIэхэр нэсыгъэх. Iэхъомбэ кIыхьэхэр кIэзэзхэзэ, ишъуз ыжэпкъ
чIэгъ чIигъэнагъэх...
Хэчъыягъэм фэдэу Джое диваным телъ. Дальмар
ынэкумэ нэпсыр арыз...
- БзылъфыгъэкIэ узэрэдэгъур тигуапэ,- ныом къыIуагъ,- ау ащ шIу къызэрэпфимыхьыщтыр зэгъашIэ!..-
Ныом нэкIэ шкаф лъэныкъомкIэ газетыщэ бзылъфыгъэр
ыгъэплъагъ, вискирэ рюмкэхэмрэ къыдыригъэхыгъэх.
- Iэты мыр,- ныом бжъэр Дальмар фигъэкIотагъ,-
пщигъэгъупшэщт.
Бжъэм лъыIэбэнкIэ Дальмар мэщынэ. Ныом Дальмар
ригъэлъэгъузэ бжъэм ешъуагъ. Адырэ бзылъфыгъэми
ар ышIагъ. Дальмари гопэ дыджэу ыбгъэ щызэхэхъуахьыгъэм шъоныр тырикIэжъыгъ.
Зыгори къямыхъулIэгъахэ фэдэу щыри зэдеIэхэзэ,
Джое алрэгъум кIоцIащыхьи, пчъэ къогъум къуаусэежьыгъ...
- Неущ сыхьатыр пшIыкIутIум самолетыр Мадрид
мэбыбы,- ныом Дальмар къыриIуагъ.- Джащ удэкIощт.
Хьылъэзехьэу къыокIолIэщтым Берлин пчыхьэм быбырэ
самолетым уритIысхьанэу билет къыуитыщт. Мыщ уиIофышIэн щыуухыгъ.
- Нычэпэ шъуадэжь уимылъ,- адырэ унэмкIэ газетыщэм Дальмар ыгъэплъагъ,- мощ къыкIэупчIэщтхэм
тIуми шъукIодыгъэу къашIорэшI...
Ар зыхъугъэм илъэс пчъагъэ тешIагъэми, ДжоекIэ
къехъулIэгъагъэр Дальмар щыгъупшэрэп, къин зыщыхэфэрэ чIыпIэм ошIэ-дэмышIэу ар ыгу къэкIы. Джа гукъэкIыжьхэр хэо-хапкIэхэу зытет лъагъом щызэбгырычъхэзэ,
къызщетIысэхыгъэ чIыпIэм, ТIахьири Сергеий къыхинэзэ,
Дальмар IокIы. Нахь лъыкIуатэ къэсми, хигъэкIрэр шIомакIэу ипшъыгъэ щэгъупшэ...

--- Page 49 ---

Мышъэм шъэф иIэп

--- Page 50 ---

Лэукъан зипэщэ оперативнэ купым чъыем къыхэущыкIыжьрэ мэзым зыхатэкъуагъ. Чъыг тхьапэмэ осэпскIэ

--- Page 51 ---

затхьакIы. Бзыумэ тыгъэу къыкъокIрэм орэд къыфаIо.
МэзтеупкIхэм амакъэ блэгъэ-чыжьэхэу къэIух.
Геворк Арбанян итеплъэ емылъытыгъэу ныбжьыкIэ,
къопцIэ нэгуф, кIэлэ зикъэмыщ, сэмэркъэушIыл. КъызкIэмыщэрэр зыраIокIэ, къэпщэщтыр Iофа, пIорэр запIорэм
гурыбгъэIон плъэкIынэу апэрапшIэу псэлъыхъуакIэм зебгъэсэн фае къареIожьы.
Лэукъанрэ Геворкрэ Iоф зызэдашIэрэр илъэсищым
къехъугъ. МитIур таущтэу зэкIушъухэра зыIохэрэр
щыIэх. Ар зытыраIухьэрэр Лэукъан идымыIугъэрэ Геворк
ичэфыгъэрэ. Непэрэзымафэм гущыIэ къымыIоу, ышъхьэ зыгорэм хэгъэнэгъэ зэпытэу, тутыным ыуж тутын
ыгъэстэу Лэукъан щэсы. Мэфэ реным къыIорэр зы
гущыIэ закъу. Тутын сиIэжьэп Лэукъан зиIокIэ, IофшIэн
ухыгъор къызэрэблагъэрэр Геворк къыгурэIошъ, сыхьатым еплъэу, зикъудыеу регъажьэ.
Лэукъан лIы инэп, лIы цIыкIоп, гурыт зыфаIорэм фэд.
Самбырэу мэзекIо, гузэжъоныр иджагъу. Хэмылъми
хагъахъозэ, къэбар къэзыIуатэрэмэ ащыщэп, ау зыгорэм
икъэбарIуатэ едэIуныр икIас. ЗыщхыкIэ, щхы макъэр
къыIотэкъу, цэ фыжь зэкIужьхэр къыIопсых.
МэзтеупкIмэ  яуцупIэ нэсыфэхэкIэ Лэукъан зы гущыIэ
къыжэдэкIыгъэу Геворк зэхихыгъэп. Ау тIуми ягупшысэ
зэтечъ зэолIэжьыщтыгъэр зы Iофыгъу.
IофшIэныр рагъэжьэным ыпэкIэ Лэукъан мэзтеупкIмэ ариIуагъ:
- Шъущымыщ къышъухахьэмэ цыхьэ къызфежъугъэшI, шъумыгъащтэ, шъуфэсакъ.
Мэзым зыщыгъэбылъыгъошIуми, хымэмкIэ ар
шъоф нэкIым фэд. МэзтеупкIыхэм защыдзыегъуай.
Анахь лъэгъо шъэфыри ахэмэ къяолIэжьы.
Обзэгъухэр Лэукъанрэ Геворкрэ атамэхэу заулэрэ
зэкIохэм, мэзгъэхъунэм ихьагъэх. Алъакъохэр осэпсым
пигъэшъукIыгъэхэми, пчэдыжь жьы къабзэр къякIоу
агукIэ псынкIэх.
Мэзгъэхъунэм, пшысэмэ зэрахэтым фэдэу, унэ къитэджагъ. Ар Джамбот мэзпэсым иун. Гъэмафэрэ ишъузи исабыйхэри къещэхэшъ щэпсэу. Еджэгъур къызысрэм, мэзтеупкIхэр зыщыпсэурэ чылэм иунагъо ещэжьы.
Ныпчэдыжь сентябрэм ищышъ, исабыйхэр чылэм
ыщэжьыгъэхэу Джамбот иунэ зэгъокIы. Мэзпэсым иунэ
щымыгужъохэу, псы щешъохэ фэдэу зашIи, Лэукъандыхэр гъогу техьажьыгъэх. Заулэрэ кIуагъэхэу лъэмакъэ
горэ зэхахыгъэ. Чъыг къогъу зашIыгъ. Къэгъэзэгъум
мэзпэсыр къыкъокIыгъ. Пчэн цIыкIур ыпэ ит. Тыгъужъышъор ытамэ телъ. ТIо зэбгъулъ шхончри пэ дэгъэзыягъэу
тэмэпкъым шIохэлъ. ЖэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэм шIуцIамэр тырехы, бгы зэкIэкъузагъэм телъ бгырыпх шъуамбгъом шъэжъые мытIыр пышIагъ. Пытэ-пытэу чIым теуцо, лъэкъо джабгъумкIэ тIэкIу хэлъэщыкIы. Арарыщтын
джабгъу тамэри нахь лъахъчэу, Iэ лъэныкъори нахь кIыхьэу къызыкIыпщыхъурэр.
- Уипчэдыжь шIу, Джамбот, уихьыни псынкIэ къыпфэхъу,- чъыг къогъум Лэукъан къыкъокIыгъ.
- Ора, Лэукъан? - мэзпэсым тыгъужъышъор чъыг
къутамэм шIохидзагъ,- шъукъеблагъ, пчэдыжь хьакIэр
щэтэшх аIо... Ay щатэм ычIыпIэ пчэныщэ Iужъу шъухэзгъэIэн.
Джамбот Iужъоу щхыгъэ, нэгу хьалэлкIэ лIитIум къяплъыгъ. ХьампIэIоу тIыси, тутын къыштагъ, хигъани,
къызфыригъашIэу тутын Iугъор ыкъудыигъ. Пчэдыжьрэ
мэзым пщагъор зэрэшъхьащыкIрэм фэдэу жэкIэ-пэкIэ
зэхэкIыхьагъэм тутын Iугъор къыхэутысыкIыгъ.
- Нычэпэрчэщым мы цIэпIэжъым сынапIэ рысигъэдзыхыгъэп,- тыгъужъышъом Джамбот еплъзэ, щхыпцIыгъэ,- пчэныл зыIуигъафэ шIоигъуагъ. Пчэнылым ычIыпIэ ежьыр чъыгым кIэтшIэни, ышъо тетхын фаеу хъугъэ...
Ашъыу мыр Iофэп,- тыгъужъым бащэ къызэрэриIолIагъэр губгъэн зыфилъэгъужьэу Джамбот къыухыжьыгъ,- шъо зыуж шъуитыр нахь IофкIэ сэгугъэ.
- Хэти зыуж ихьэрэ Iофыр ыгъэцакIэмэ дэгъу, Джамбот. Тыгъужъри, цIыфмэ ямызакъоу, хэгъэгум имылъкукIи щынагъо, Iофышхо пшIагъэ. ШъуалъэныкъокIэ сыд
щыкъэбар, Джамбот?
- Олахьэ, Лэукъан, тырэхьатым. Ау нычэпэ, ары чэщныкъом адэжь, самолет макъэ горэм сыкъигъэущыгъагъ,
зэрэзэхэсхыгъэм фэдэкъабзэу шIэх дэдэу кIодыжьыгъэ.
- Тэри ары тыкъезщэжьагъэр. Тащыщ къыпIукIагъэба?
- Ары Iолъ,- мэзпэсыр егупшысагъ.- Хьау, къысIукIагъэп...
Нэбгырищмэ загощи, къушъхьэм чIэхьагъэх. Яхэнэрэ квадратым иIэгъо-благъо итых. Мы чIыпIэм дэжь

--- Page 52 ---

яIофышIэхэм ащыщхэри къазэрэщыIукIэщтхэри ашIэ.
Чыжьэу зэпэщытхэ нахь мышIэми, анаIэ зэтетэу зэфэсакъхэзэ, мэзым щэлъыхъох.
Диверсантыр мэзым къыхадзагъэмэ бэшIагъэ мы
чIыпIэм зыIукIыгъэр. Ау къыхадзэгъахэмэ, уж къымыгъэнэн ылъэкIыщтэп. Джа ужыр ары госбезопасностым
иIофышIэхэр зылъыхъухэрэр. Лэукъандыхэм анэмыкI
оперативнэ купым къалэми, районхэми Iоф ащашIэ, сыд
фэдэ гъогуи лъагъуи зыкъыхамыгъэщэу зэпагъэIыгъэ.
Тыгъэр ошъочапэм къыдэкIоефэ нэбгырищыр мэзым щылъыхъуагъ. Мэз чIэгъым чIэт панэхэр, чыхэр
чIаупкIы фэдэуи зашIыгъ. Диверсант горэ къыхэтIысхьэгъэнэу зы гуцэфэ ужи къагъотыгъэп. Адырэ ягъусэу нэмыкI
квадратхэм ахэхьагъэхэм якъэбар ашIэщтыгъэп. ТыдэкIи
рэхьатыгъэ. Зы лъэужи, зы цIыфи къапэкIэфагъэп.
Бжыхьэпэ мэзыр дахэ. МодыкIэ-мыдыкIэ пкIашъэхэр
Iушъашъэхэу чъыгхэм къапэзхэшъ, шъабэу чIым къытефэх. Нэ мин пчъагъэкIэ нэбгырищымэ мэзыр къяплъы.
Чъыгмэ жьы къызэращэрэр зэхэпхэу мэзыр гупсэфыпIэ ит.
Мэзыр кIымафэм нэмыкIэу сыдигъокIи жъоркъ.
Щыри псыфалIэ лIагъэх.
- НекIох, псы чъыIэмыл шъуезгъэшъон,- Джамбот
къыIуагъ.
- Олахьэ тищыкIагъэм,- Лэукъани гушIуагъэ.
Лъагъом дэхыхи, чъыгэе мэзышхом хэхьагъэх. Заулэрэ кIуагъэхэу ошIэ-дэмышIэу мэзгъэхъунэм ихьагъэх.
Джамбот нэ чанкIэ гъэхъунэр къыплъыхьагъ. Инэплъэгъу
зытыридзэн рилъэгъуагъэп. Ау чъыгэешхом дэжь къыщызэтеуцуагъ:
- Алахьым симыукIи, хэта мы чъыгышхор зышъункIыгъэр?
Чъыгаем исэмэгу къутамэхэр утыныгъэх. ПыкIыкIыгъэхэри иIэх. Адырэ лъэныкъохэр зэрэпсау. Мэзгъэхъунэ къуапэми зыгорэ зэрэхэсыгъэр пшIэнэу иутыпIэхэри
иIэх.
- Жьыбгъэм ыутыныгъэмэ шIэ? - Арбанян мэзпэсым
джэуап ритыжьы фэдэу къэупчIэзэ, Лэукъан дэжькIэ
плъагъэ.
- Модрэ чъыгымэ ялыягъэу мыщ жьыбгъэшхо къыфепщагъа?..- мэзпэсым ыдагъэп.
Мэзгъэхъунэр щыми къаплъыхьагъ. Ащ фэдизым
Лэукъан шIукIи екIи гущыIэ къыIуагъэп. НэкIи, IэкIи,

--- Page 53 ---

лъакъокIи мэлъыхъо: чъыг чIэгъмэ пкIашъэр ащызэIешIэ,
чъыг шъхьапэмэ адэплъые, кондэ чIэгъмэ ачIэплъэ.
Лэукъан чыжъые къутамэхэм нэплъэгъу атыридзагъ.
Зыгорэ зэрапхырыкIыгъэр пшIэнэу бгъукIэ IущэикIыгъэх,
лъагъом техьагъ, ау шIэх дэдэу шIокIодыжьыгъ. ТIэкIу
зэкIуатэм, етIани лъагъом техьажьыгъ. Ащ тетэу кIозэ,
ошIэ-дэмышIэу мэзгъэхъунэм къихьажьыгъ.
- ТхьагъэпцIыжъ горэн фае мыр, илъэуж къангъэбылъ дешIэ,- Лэукъан къыIуагъ.
- Мы чъыг лъапсэм, Лэукъан, зэ еплъэлъ,- Геворк
къэджагъ.
ПсынкIэу Лэукъан чъыгым екIолIагъ. Адырэ чъыгаемэ ялыягъэу чъыг чIэгъым пкIашъэр чIэтэкъогъагъ. Зыгорэм ыIэ зэрэнэсыгъэр пшIэнэу пкIашъэхэр щылъыгъэх. Чъыг
лъапсэм дэжь уеплъыпэмэ, хэпшIыкIын къодыеу хэIэтыкIыгъагъ.
Фэсакъзэ Лэукъан хэIэтыкIыгъэм етIысылIагъ. Джамботи къакIэрыхьагъ. Чъыг лъапсэр къыплъыхьагъ. Зи
рилъэгъуагъэп.
- Сыд илIэужыгъуа, Лэукъан, узэплърэр? - Джамбот къэупчIагъ.
- Мышъэмрэ орырэ зэгорэм дэжъыекум къижъугъотэгъагъэр чIэлъын фае мыщ...- Лэукъан пкIашъэр тыригъэзыкIыгъ.
- Ар шъыпкъэ, мышъэм шъэф иIэп...- Джамбот зыридзыхыгъ, Геворк шъэф нэплъэгъу чанкIэ Iэгъо-благъор
къыричъыхьакIыгъ. Мэзыр зэгъокIы. Загъорэ чъыг
шъхьапэмэ жьы хъыбые макIэр арэчъэ, фэмыф-фэмыфэу къутамэхэр егъэхъыех.
ПкIэшъэ гъожь IэмычIэ заулэ Лэукъан зыщегъэзыем,
мэшэ тIыгъакIэ къычIэкIыгъ. IэхъуамбэкIэ ятIэр Лэукъан
машэм тыритэкъугъ. Парашюти Iалъмэкъи къычIихыгъ.
Iалъмэкъым кIэрэхъуитIу, ахъщэ зэкIоцIылъ заул, щэхэр
къыкIоцIыкIыгъэх, паспортым тырадзэрэ мыхъур хъурай
къикIыгъ.
- Плъэгъугъа?..- Лэукъан шъхьэр къыIэтыгъ.
- Олахьэ слъэгъугъэм...- Джамбот зеухыижьы фэдэу ымакъэ къефэхыгъ.
- БэшIагъэп зычIитIагъэхэр. ЯтIэм джыри цIынамэ
пэу...- Геворк зыщэ-зыплIэ Iалъмэкъми парашютми сурэт атырихыгъ. ЗэрэзэкIоцIылъыгъэм фэдэкъабзэу зэкIэри Лэукъан зэкIоцIилъхьажьхи, машэм ригъэкIужьыгъэх. ПкIашъэри зэрэтелъыгъэм фэдэу тыритэкъожьыгъ.
Чъыг лъапсэм уж къыIуамынэу къыIукIыжьыгъэх.
Джа пчыхьэ дэдэм оперативнэ купыр Смирновым
икабинет щызэрэугъоигъэх.
- КъэбарыкIэу уиIэмэ тахэгъэдаIу, товарищ майор,-
полковникым къыIуагъ.
Лэукъан къэтэджи, полковникым истол кIэрыхьагъ.
ЫблыгучIэ чIэлъыгъэ папкэм ыкъопсхэр мыгузэжъуахэу
къытIэтагъэх. Мыгузэжъуахэуи сурэт заули къыдихыгъ.
- Мыхэр, товарищ полковник, лейтенантэу Арбанян
зэкъэрэгъулырэ чъыгэе лъапсэм илъых.
- Лейтенантым изакъуа? - полковникыр сурэтмэ яплъызэ, къэупчIагъ.
- Хьау, Иннокентий Терентьевич, метрэ шъитф-шъих
азыфагоу нэбгырищ кIыгъу, Джамботи иунэ исыщт. Ишъузи, исабыймэ ащыщи лъымыкIонэу етIуагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, зы нэбгыр къырадзагъэр? - полковникыр къэупчIагъ.
- Зы нэбгырэу сшIошъ хъурэп, товарищ полковник.
- Адэ тхьапш?.. ДжырэкIэ зы нэбгыр ныIэп тызэрыгущыIэнэу тиIэр. Ащ ыуж тызихьэрэм нэмыкIи къыкъокIынкIи мэхъу...
Иннокентий Терентьевичыр лIы тхъоплъышху. Заом
иаужрэ илъэсхэм дивизионнэ разведкэм иIэшъхьэтетыгъ.
Мызэу-мытIоу нэмыцмэ ятыл Iоф щишIагъ. Курскэ дугам
дэжь фашистхэм наступление пхъашэ зэрзэхащэщтым
зызэрэфагъэхьазырырэр, къызщежьэщт уахътэм нэс
тикомандование макъэ къязгъэIугъэмэ капитанэу Смирноври ащыщыгъ. Ащ ыуж Прибалтикэм щыIагъ. Къалэу
Кенигсберг подполковникэу Смирновым заор щиухыгъ.
Зэо ужым Иннокентий Терентьевичым Ленинград
Iоф щишIэщтыгъ. Бзэгу ахьи, Смирновыр илъэс заулэрэ
хьапсым чIагъэсыгъ. Заом къинэу щилъэгъугъэм нахьыбэ Колыма щилъэгъужьыгъ. Ау ащ пае ыгуи кIодыгъэп.
Хэгъэгум гугъэу фыриIэм щигъэIагъ, лIэныгъэ чIыпIэхэри
ригъэщэчыгъэх.
Ежь иеу цищ нахь Смирновым къыIунэжьыгъагъэп.
Адырэхэр зэкIэ цэлузым Iуихыгъэх. Ышъхьац къэрабэм
фэд. Ыныбжь емылъытыгъэу ынэкIу зэлъагъэ нахь илъэсыбэ рыуигъэтыщт.

--- Page 54 ---

Реабилитировать ашIыгъэмэ Иннокентий Терентьевичыр къахэфагъ. Колыма къызекIыжьым, ишъуз лIагъэу
къыIукIэжьыгъ, ыкъорэ ежьырырэ агъэтIылъыжьыгъ.
Ыкъо Днепропетровскэ металлургическэ заводым
инженерэу Iоф щешIэ. Шъузи кIэлэцIыкIуи иI. Ятэ зыдищэнэу бэрэ къелъэIугъ шъхьакIэ, фэкIуагъэп.
Мэзэ заулэ Iоф ымышIэу щысыгъ. ЗэIэзагъ, цакIэхэри
зыIуаригъэуцуагъэх. Гуи къызIэпишIыхьажьыгъ. Илъэс
шъэныкъо нахь умыныбжьэу Iоф умышIэу ущысыныр
къин. Пшъо щиз пIокIэ, унэ дэпкъиплIыр уигущыIэгъоу
уиуахътэ пхьыныр нахь къиныжь. Смирновыр Iоф зыщишIэщтыгъэ комитетым фэтхагъ, тыгъэр нахь зыщыплъыр
лъэныкъом, нахь зыщыфэбэ къалэ горэм агъэкIуагъэмэ
зэрэшIоигъори ытхыгъэм щыхигъэщыгъагъ.
Бэ тырамыгъашIэу Москва ащагъ. КГБ-м дэгъоу
къыщыпэгъокIыгъэх, зыкIэлъэIугъэр къыфашIагъ.
Илъэс заулэ хъугъэу Смирновым мы къалэм Iоф
щешIэ. Гъэмафи кIымафи - гъэ реным тыгъэр зышъхьарымыкIырэ къэлэ мыиныр шIу ылъэгъугъ. Изакъоу мэпсэу. Ишъуз зылIагъэм къыщегъэжьагъэу къыщэжьын
гугъуи ышъхьэ къихьагъэп. Анахь гушIуагъоу иIагъэр икъорылъф цIыкIоу гъэмэфэ гъэпсэфыгъом ыдэжь къыфащэщтыгъэр ары. Тхьаумафэрэ ыкъуи иныси, икъорылъф
цIыкIуи зэкIыгъухэу пцэжъыяшэ зэдакIощтыгъэх, загъэпскIынэу хы ШIуцIэм шэмбэтым кIохэти, тхьаумэфэ пчыхьэм къагъэзэжьыщтыгъэ. Хымрэ къалэу Iоф зыщишIэрэмрэ азыфагу илъыгъэ чIыгур сыхьатырэ ныкъорэкIэ зэпачыщтыгъэ. Хым нахьи къушъхьэ-мэз гъогоу зэрыкIощтыгъэр Иннокентий Терентьевичым ыгу рихьыщтыгъэ...
Арары ежь анахьыбэуи хым зыфакIощтыгъэр...
Смирновым сурэтхэр къызэпиплъыхьэхи, дэгъэчъым дилъхьагъэх.
- Лейтенантым, Арбанян шъунаIэ тежъугъэт,- полковникым Лэукъан къыфигъэпытагъ.- Мы мафэхэм ащ
къекIолIэн щыIэп, ау шъумыбэлэрэгъ. Джамбот имэз уни
зы нэбгырэ дижъугъэтIысхь. НепэрэмкIэ ащ щытэжъугъэух...
Телефон трубкэм полковникыр лъыIаби, мэз промхозыр къыратынэу ариIуагъ.
ПсынэкIэчъым дэжь щыт чъыгэе чIэгъым мэзтеупкIмэ
панэхэр, чыхэр чIаупкIыхэу ятIонэрэ мафэм рагъэжьагъ.
Джамбот иунэ щыплъырынэу гъуси фагъэкIуагъ.

--- Page 55 ---

ЦIыфымрэ блэмрэ тыгъэр зэтырахы

--- Page 56 ---

Хьамдэчым ТIахьирэ дафэ зэхъум, лъакъокIэ нэпкъ
цIынэм еIункIыгъ, зытх уфэгъэ чъыгэежъым зыфигъэзагъ.
ТIахьирэ ынэ къызызэтырехым, чъыгэе бырабэм икъутамэмэ ахэлъ. ЫчIэгъыкIэ псы тхъурбэпсыхэр дифыехэу,
рифэкIхэу къушъхьэпсыр чъэщтыгъэ. Псы ткIопсхэу ынэгу
къифагъэхэр арых ТIахьирэ къэзгъэнэхъэжьыгъэр. Ашыгу
ифагъэр ашIохьылъэу чъыг къутамэхэр псым хэох. ТIахьирэ
ыIэпкъ-лъэпкъхэр къыплъыхьагъэх, псаух. Iэлджанэхэмрэ
лъэгуанджэхэмрэ теутыгъэх. Iалъмэкъри ыкIыб зэрипхагъ.
НитIур ыупIыцIи, заулэрэ щысыгъ. НапIэр къызызэтырехыжьым, шIункIым есагъэщтын, зэплърэр нахь ылъэгъоу,
зыдэщыIэр, къыщышIыгъэр зэхишIыкIэу хъугъэ.
Аркъэн зэрадзыгъэ шы мыгъасэр зэрэдэпкIаерэм
фэдэу нэпкъым къыхэщрэ мыжъомэ псыпэр зяутэкIрэм
мэлъае, тхъурбэпс фыжьхэр шысэкух пIонэу жьым хегъэутысэх.
Сыда есшIагъэр Дальмар, сыдэу жъалымыгъэшхо
къыздызэрихьагъа?! ТIахьирэ ынэкIушъхьэ лъынтфэ къыхэлъади, хэчъыжьыгъ. НэтIэ теутыгъэм псы ткIопсыр
къебжьыбжьыгъ.
Зытес чъыгыр нэпкъым щыпытэмэ зэригъэшIагъэ.
Мыжъомэ зэгуатхъыгъэщтын, чъыгитIоу кIыгъэ, ау якъутамэхэр псышъхьэм щызэхэхьажьыгъэх. Чъыгым ипытагъэ зелъэгъум, ТIахьирэ ыгу нахь рэхьатыжьыгъ. Ау
Дальмар къызэрэдэзекIогъэ укI кIодыр шIошъхьакIу.
Тыкъэбыбы зэхъум икъэплъакIэкIэ ыгу шIу зэримылъыр пшIэнэу щытыгъ, ТIахьир ыIуагъ. Ар къызэрэсэплъыщтыгъэр... Сыда сиукIыпIэ хигъуатэрэр? Зыгорэм
ыуж къыфыщтыгъэмэ шIэ? Ащ фэдэ еслъэгъулIагъэп...
СикIапсэ къызэпиупкIи, IукIыжьыгъ...
КIыбым ипхыхьэгъэ Iалъмэкъыр ТIахьирэ къехьылъэкIы, зыгъэгумэкIыпэрэр псым зэрилъэсэрэ парашют
уцIыныгъэр ары. Iалъмэкъри ыкIыб рихыгъ, парашют къопэ уцIыныгъэхэри чъыгым къыдилъэшъоежьыгъэх.
Джыдэдэм ТIахьирэ ышъхьэ илъ закъор хьамдэчым
дэкIыпIэ къыфигъотыни, лIапIэ изыдзэгъэ Дальмар ыуж ихьаныр ары. Ыпсэ къызэриухъумэщтым кIуачIэ къыхелъхьэ.

--- Page 57 ---

Iалъмэкъым шоколад плиткэр ТIахьирэ къырихыгъ,
жэкIоцI гъушъэм дэткIухьэрэп. ТIахьирэ чъыгым зыригъэлэлэхи, мыжъо цакIэмэ къапыутхырэ псы ткIопсхэм ащыщхэр ыжэ къыдигъэфагъэх. ЕтIанэ псым хэорэ къутамэхэр къыдищаехэзэ, тхьапэмэ акIэт псыр акIишъугъ. Псы
зешъом, зэхишIэу кIуачIэ къыгъотыгъ. Сыхьатыр зым хэхьагъ. Нэ закъокIи тыгъэр хьамдэчым къыдэплъыхьагъ.
Алахьым ешI сиукIакIо джы зынэсыгъэр, ыIуагъ. Зэ
сыпсаоу мы сихьадэгъупIэ сыкъигъэкIыжь! Хьадрыхэ
ущыIэми сыкъыплъыкIон, хьэм къылъфыгъ!.. Нибжьи ар
къысишIэн Iоу сшIагъэп... Зыми цыхьэ фэпшIы хъущтэп...
КъысишIагъэр сфэшъуаш, сыда зыуж ситыр?.. Пцэжъые
лэпс сезгъэшъогъэгъэ мексиканцэ лIыжъым зыфиIогъагъэм сыIокIэ пэт...
ТIахьирэ гукIэ Мексикэм нэсыгъ.
ТIахьирэ мэфищэ шхэгъагъэп. Гъомылэ итэкъупIэмэ
ахэлъыхъухьаныр къыримыгъэкIоу къалэм дэкIыгъ. Мэз
Iужъум речъэкIрэ псыхъо цIыкIум пцэжъые щешэн игухэлъыгъ. Ары шъхьакIэ, къызэрыхидзын пцэкъэнтфи
ыIыгъыгъэп. Джанэр зыщихи, хъытыум фэдэу ышIи, псы
нэпкъмэ ащылъыхъуагъ. Джанэр къызиIэткIэ псыр ечъыжьы, мыжъуакIэр къенэ.
Пцэжъые ешэным зи къызэримыкIыщтыр ТIахьирэ
къыгурыIуагъэу чъыг кондэ къогъум лIыжъ горэм щыIукIагъ. Ищалъэ пцэжъые фыжьыбзэхэр, кIэкIэ къыхэухэу,
исых. ТIахьирэ щалъэм етIысылIагъ. Шъхьэр къэуназэу,
елъэIугъ:
- Зы пцэжъые закъо къысэт.
ЛIыжъым зи къымыIоу пцэкъэнтфыкIэр нэпкъым тырилъхьи, Iалъмэкъым хьалыгъу такъыр къырихыгъ.
ТIахьирэ хьалыгъур ышхыфэкIэ лIыжъым машIо къышIыгъ. Щэлъэжъыем псы ригъахъуи, машIом пилъагъ.
Пцэжъые заулэ ыукъэбзи, хидзагъ.
Пцэжъые лэпсыр къызэхъум, лIыжъым щалъэр ТIахьирэ ыпашъхьэ къыригъэуцуагъ:
- ...Хьаулыеу зыогъэлIэжьы, сикъош... Къэралыби
къэпкIуахьыгъ, ау янкэмэ заIэкIэмыгъаф, уазыIэкIафэрэм,
ащыгъум умыцIыфыжьэу зылъыт. Уахьаджыни, пкIэлъыр
зэкIэ пкIафызыкIыни, IэшIу пкIэмылъыжьы зыхъукIэ, хэкIым ухатэкъожьыщт. СэшIэ сэ ахэр...
ТIахьирэ пцэжъые лэпсым зешъом, пцэжъыяшэм
джэуап зэрэритыжьыщтыр ымышIэу, джау сыдми риIуагъ:

--- Page 58 ---

- ШъуалъэныкъокIи пцэкъэнтфым пкIауа палъхьэрэр?..- мексикэ пцэжъыемэ яIус нэмыкI пIонэу, зэреупчIыгъэ шIыкIэр ТIахьирэ емыкIу зыфилъэгъужьыгъ.
- ПкIау, хьамлыу, шъомпIэжъ иIэп ащ,- пцэжъыешэ
лIыжъыр къыпымылъэу пцэкъэнтфыр псы гузэгум хидзагъ.- Узэшэрэ пцэжъыеми, узщешэрэ чIыпIэми, гъэм
илъэхъани ар елъытыгъ.
- Ари шъыпкъэ...
- Шъоры? Сыда шъо пышъулъхьэрэр?
- Тэри джа къэпIуагъэхэр ары.
- Ащыгъум шъори тэри типцэжъыий, типцэжъые
ешакIи зэфэдэба?
- Зэфэдэх... ЛабэкIэ еджэхэу тэ зы псы дышъэ тиIэшъ,
ащ пцэжъые ущезгъэшагъот...- ТIахьирэ ынэкIушъхьэ
лъынтфэ къызыбгырыугъ, тIэкIурэ кIэзэзи, Iэсэжьыгъэ.
ТIахьирэ ыгу Лэбэ Iушъо къэбыбыжьыгъ. Ыкъорэ
ежьыррэ джэешхо къызэраубытыгъагъэр гум къэкIыжьыгъ. Зэрэчылэу джэяплъэ къячъэгъагъ. Джаем щыщ
зыIуимыгъэфагъэ унэм ригъэкIыжьыгъагъэп. Пчыхьэм
ныкъо къыздахьи, ишъэогъухэр къэкIогъагъэх. Ешхэешъор джаем щырагъажьи, мэл пщэр укIыгъэм щаухыжьыгъ. Ишъуз сыд фэдэ мэлылгъэжъагъа Iанэм къытыригъэуцощтыгъэр!.. Ащ ищыпс-пIэстэ шIыгъэ хэмыIагъэм
шхын IэшIу IуфагъэкIэ ерэмылъыт!..
- Ла-аб,- зэкIэкIищызэ пцэжъыяшэм къыIуагъ.- ЦIэ дах.
- Ары...- ТIахьир игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Псы къаргъуа?
- Ары...- ТIахьирэ ынэкIушъхьэ лъынтфэ къызбгырыуи, кIэзэзэу ригъэжьагъ.
Пцэжъыяшэр джыри зытIо-зыщэ къэупчIагъ шъхьакIэ, ТIахьирэ а чIыпIэм щытыжьыгъэп...
Нэплъэгъур чъыг лъапсэм зедзым, ТIахьирэ къэлъэтагъ. Блэ шIуцIэшхо Iапшъэм нахьи нахь гъумэу чъыгым
къыдэпшые. Тыгъэм инэбзый фабэмэ блэр къызэращэрэр ТIахьирэ къыгурыIуагъ. Макъэ зыпымыIукIрэ кIэрахъор къырихыгъ, щэнаутыщэр къыздэутысыкIрэ жэм
тыригъэпсыхьи, гъэтырыр къыкъудыигъ. Блэр къыдэпкIэягъ, ефэхыжьыгъ. Зыщэ-зыплIэ зызэкIэкIищи, ышъхьэ
къышIолэлыгъ.
ТIахьирэ псаоу къэнэным пае зы кIопIэ закъу иIэр -
нэпкъым ебэныщт. А хьэм къылъфыгъэм къысишIагъэр... А-енасын, Сергей, синыбджэгъужъ, тэ укъисхыжьын? Сыдэу сыздэхъугъэм уимыгъапэра, укъыслъымыхъура? Мыжъо къуапэхэр нэпкъым къыхэщхэу ТIахьир
зелъэгъум, гушIуагъэ. Шъэжъыер зэдигъэпкIи, парашют
кIапсэхэр къыпиупкIыгъэх, пытэу зэпишIагъэх. КIапсэр
мыжъом шъхьащидзэнэу зидзыкIэ пэрыохъу къыфэмыхъунэу къутэмэ зытIущи пиупкIыгъ. КIапсэр ыгъэчэрэгъуи, аркъэныр зэрадзэу, апэрэ мыжъом тыридзагъ.
Тефагъэп. Джыри ыдзыгъ, мыжъом шIофагъ, къыкъудыигъ, хъыягъэп.
Iалъмэкъри къэптанри чъыг къутэмитIумэ азыфагу
емыфэхынэу ригъэкIугъэх, нэпкъым изэндагъэм нахьи
нахь кIыхьэу Iалъмэкъымрэ къэптанымрэ кIэпсэжъыер
арищи ыцыпэ лъэныкъо ыбгы пишIэжьыгъ.
Iэтыгъо заулэкIэ мыжъо къуапэм ТIахьирэ нэсыгъ,
зыпигъэнагъ. Щазымэ лъапэмкIэ нэпкъым зыригъэкъуи,
жьы зыIуигъэхьагъ, етIанэ мыжъо къуапэм дэпшыягъ.
ЛъэгонджэмышъхьэкIэ тетIысхьи, джыри кIапсэр адырэ
мыжъом шIуидзагъ. Апэрэм фэдэу ащи дэгъоу дэпшыягъ. Къэнэжьыгъэр мэкIэ дэд. Ау зэкIэми анахь къин.
КIапсэр зэ ыдзыгъ, тIо, щэ ыдзыгъ. ЯпшIыкIузэнэрэ дзыгъом мыжъом кIапсэр ригъэубытыгъ, тфэ фэдизэ ыIэмэ
зыдаригъэхьыягъ. Зэ дэхьыегъу нахь къэмынэжьыгъэу
ТIахьирэ ыIэхэм къэланлэхэу рагъэжьагъ. ТIахьирэ ыIупшIакIэ ецэкъэжьыгъ. ПкIантIэр къыпычъэу IитIумкIэ мыжъом зыпишIагъ. Джы къыпымызымэ джы къыпэзы
пIонэу мысысыхэу мыжъо пакIэм пылъ. КIочIэ тIэкIоу къыфэнэжьыгъэр зэкIиуIэпIэжьи, мыжъом тепшыхьагъ. Жьы
къызIуигъахьи, уд пэнэ къутамэр къыкъудыимэ къыздигъэIэпыIэзэ, нэпкъым тецохъуагъ.
ТIахьирэ шъхьэр къыфэIэтыгъэп. Зэрэхъурэри ымышIэу хэчъыягъ. ПкIыхьапIэ елъэгъу. Бгъэжъ тамэхэр
къыгокIагъэхэу ошъогум щэхьарзэ. ЧIыгур хы закI,
зытетIысхьан чIыгу къуапи ылъэгъурэп. Мэфэ заулэ хъугъэ ошъогум зыщыхьарзэрэр. ОшIэ-дэмышIэу уашъор
къызэхэошъопщагъ, шыблэ гъогъо макъи бгъу пстэумкIи
къыщыIоу зэхехы. ПчыкIэр ышъхьагъ щэджэгу. Пшъыгъэ.
Тамэхэр ерагъэу зэблехых.
Пщэ шIуцIэ къогъум ошIэ-дэмышIэу бгъашхъо горэ
къыкъобыбыкIыгъ. Къеуи, итэмэ лъэныкъо къыгуиутыгъ. Къыхьарзыхьэзэ бгъэжъыр къыдэхьащхы, ищхы

--- Page 59 ---

макъэ хым нэсы, егъэуалъэ. ТэмитIур зиIэткIэ пчыкIэр
къэхъупскIы, зызэгуилъхьэкIэ дунаир зэлъигъаджэу шыблэр мэгъуагъо.
Тэмэ лъэныкъом фэмыхьыжьэу хым хафэ зэхъум,
кууагъэ...
ТIахьирэ икуо макъэ къыгъэущыгъ. Къулэджэ нэпкъым телъ. Тыгъэр къепсы, мэзы, къушъхьэ. Жьы макIэм
уц тхьапэр егъэсысы. Къушъхьэпсым ымакъэ тIуакIэм
щэгъуахъо.
Бгырыпхым пышIэгъэ кIэпсэжъыер къытIати, иIалъмэкърэ икъэптанрэ нэпкъым къыдихьыежьыгъ. Джыбэ
кIэрахъом нэмыкIэу Iалъмэкъым къырихи, щэкIэ ыушъагъ.
КIапсэхэр зэкIоцIищыхьэхи, хьамдэчым дидзагъэх, ышIэщтымкIэ егупшысагъ. Дальмар къыришIагъэр къэзгъэкIуагъэмэ арерэIуа? Сызэрэпсаур ахэмэ зашIэкIэ, ыIуагъ,
иукIакIуи ар ышIэщт. Псаоу сыкъызэрэнагъэр ерэмышI...
Сэ ащ ыпсэ Iусхыщт!.. Джыры ныIэп ичIыгу къызэрифэжьыгъэр ТIахьирэ зызэхишIагъэр. Къаз тамэ пIонэу ошъогум
щыбыбырэ пщэ фыжьмэ аIуплъагъ. Спсэ къэсэухъумэжьы сIозэ, уадэжь сыкъызэрэкIожьыгъэ шIыкIэр къысфэгъэгъу ыIорэм фэдэу, ТIахьирэ лъэгонджэмышъхьэкIэ
щысэу зибжыхьэ уц хэгъогъэ чIыгум еплъыгъ. Сэмэгу
IупшIакIэр кIэзэзэу кIикъудыикIзэ, нэкIушъхьэ лъынтфэр
къыхэлъэдагъ. Джэнэ пшъапIэм дэтхъожьи, Iэхъомбапэр
бгъукIэ рифэкIыгъ.
Бжыхьэпэ тыгъэм ошъочапэм щыригъэзэкIыгъ. Нэбзый дышъэпсыхэр чIым тыретакъо, чыжьэкIэ къэлъэгъорэ къушъхьэ шыгумэ ателъ осхэр зэпегъэшIэтых, чъыг
пкIэшъэ гъожьышэхэм апхырэпсышъ, мэз чIэгъым щэджэгу, ТIахьирэ къынэсы, мысысэу къедэхашIэ. Чъыг къутамэу зыпысым къыпыкIошъи, къеIушъашъэ пIонэу
ТIахьирэ ытхьакIумакIэ пкIашъэр къыдэфагъ. ЗыдэкIощтыр ымышIэу пщэ гъощэгъэ цIыкIу горэ изакъоу ошъогум итыгъ. А пщэ фыжь пытхъафэр зелъэгъур армэ
ышIэрэп, е чъыг быщэу хьамдэчым шъхьащытыр зелъэгъур армэ ышIэрэп ТIахьирэ ыгу къыкIызэхэхьагъэр, жьы
ымыгъотыжьэу ыжэпкъ чIэгъ зыгорэ къычIэгъолъхьагъ.
ЗэшIуитхьалыкIы зэхъум, чъыгым кIыбкIэ зыригъэкIыгъ.
IупшIакIэм ецэкъэжьыгъ, ТIахьирэ ыгу Сергей къэкIыгъ. ТIахьирэ ышъхьэ бэ къихьэрэр. Ехъырэхъышэ. Джа
ехъырыхъышэныр ары къехъулIагъэр зэкIэ къыфэзыхьыгъэр, насыпи, рэхьати дунаим къыщезымытрэр.

--- Page 60 ---

СэрэкIуи, къэзгъэзэжьыгъ, шъузфаер къысашъушI
сэрэIуи зясэрэт, зэ eIo. Зэ хьадэгъупIэ сизыдзагъэр къэсымыгъотэу гупсэфэу сыщыIэшъущтэп, слъы сшIэжьын
фае, кIэгъожьы. Дальмар ыгу къэкIы къэсми, шъхьэм
лъыр къечъэ.
Гур пишъоу регъажьэ. Консерв банкэм ышъхьэ тыригъэчъыгъ. А чан дэдэмкIэ ыунэкIыгъэ банкэр чIитIэжьыгъ.
Хъущтыр орэхъу! ТIахьирэ къэтэджыгъ. Лъагъом
темыхьэу мэз цуным хэтэу макIо. Мэзым хэкIыни къалэм
дэхьан имурад. Ащ пае пчыхьашъхьэ зэрэхъурэм кIэгушIу. Зегупшысэжьым, къалэм дэхьаныр къыригъэкIугъэп. Лэбэ Iушъо Iут къэлэ цIыкIум екIунэу рихъухьагъ.
Тыдэ щыIэми Дальмар къыгъотыщт.
Ащ фэшъуашэр зезгъэгъотырэм, ТIахьир ыIуагъ,
сэр-сэрэу сыкIони зястыщт, къысашIэ ашIоигъор къысарэшI, къинэу слъэгъугъэм нахь къин къысфаугупшысыжьынэп...
ЧыжьэкIэ обзэгъу макъэ къэIугъ. ТIахьирэ чъыг лъапсэм зыщыридзыхыгъ, дэIуагъэ. Ащ нэмыкI обзэгъу макъи
къыпэджэжьыгъ. ГущыIэ макъэхэри къэIугъэх.
МэзтеупкIмэ нэ закъокIэ атеплъэ шIоигъоу ТIахьирэ
ыгу къыпылъэдагъ. Илъэс пчъагъэм зэхимыхыгъэ ныдэлъфыбзэм зэрэшпионыр щигъэгъупшагъ. Къутамэм
тебыбыкIыгъэ бзыум ТIахьирэ зыкъыригъэшIэжьи, мэзтеупкIымэ защидзыезэ, ябгъукIуагъ.
Къыздичъыгъэри ымышIэу лъэгъо цIыкIу горэ ыпэ
къилъэдагъ. Ащ тетэу зэкIо уж, ыгъази, мэзым икуупIэ
хэхьажьыгъ.

--- Page 61 ---


Ащ нэс Рейнэ псыбэ дэчъын

--- Page 62 ---

Псыхъо нэпкъ мэзым хэтэу Дальмар бэрэ кIуагъэ.
ЕжьыркIэ зыдакIорэр тIури зы, лъэужыр зэригъэкIодыщт
гумэкI нэмыкI иIэп. Тыгъэр зыкъуахьэм, ыгу нахь псэфыгъэ. Мэз шIункIым зыхэгъэбылъхьэгъошIу. Ау мэзыр
зэрэзэгъокI дэдэр Дальмар къекIущтыгъэп. Ежь къалъэгъун нахьи зыгорэ ежь ылъэгъумэ нахьышIу. Шъэфыр -
щынагъо. Ар сыдигъуи ибыракъ, зыщигъэгъупшэрэп.
ИщыIэныгъэ ащ зэрепхыгъэр бэшIагъэ къызыгурыIуагъэр. Апэрэ лъагъом зытехьэм ары зэутэкIыгъэр.

--- Page 63 ---

Джыдэдэм Дальмар зыуж итыр зыгорэ къылъыкIомэ
зэригъэшIэныр ары. КIозэ ошIэ-дэмышIэу чъыг лъапсэм
зыщыредзыхышъ, щэсы, мэзым кIэдэIукIы.
Зи къызэрэлъымыкIорэр зешIэм, мэзым хэкIи, чылэ
цIыкIур зыкIэрыс нэпкъым ыпшъаIокIэ псым щызэпырыкIыгъ, губгъо шъофым ихьагъ.
Натрыф хьасэм готэу кIозэ, ку макъэ зэхихыгъ.
Бзылъфыгъэ гущыIэхэри ытхьакIумэ къиIуагъэх. Натрыф
щэпкъ зандэмэ ахэуцуи, плъагъэ. Кур пэзанкIэ къэхъугъ,
хъырбыдз из, бзылъфыгъищрэ зы хъулъфыгъэрэ ис.
Бзылъфыгъэмэ языр шыкуаом есэмэркъэу:
- Дядя Ваня, а дядя Ваня, шъузыщэ къутырым шъузэрэкIогъагъэр зэ къытфэIотэжьба...
- Сыдигъуа зыкIогъагъэхэр?
- ПшIэрэба?..
- Зи хэсшIыкIрэп,- бзылъфыгъитIур зэнэкIэожьых,
IущхыпцIыкIхэу шыкуаом ыкIыб дэсых. Адырэм раIорэр
къыримыдзэу хъырбыдз ешхы, шыхэри хэпырхъыкIых.
- Но-о!..
- А дядя Ваня, сыда псыхьэбэщыр къызкIышъулъырахьыжьэгъагъэр?
- Но-о!..
- КъаIо, шъыу...
- Но-о!..
- Ары къыпфиIотэн...
- Арэу шъэфа?
- Но-о, джэгуалъ!..
- А дядя Ваня, сыдэу лъэпIае непэ ухъугъа?
- Хъырбыдз бащэ сшхыгъэ... Тррры!..
А макъэм ежэщтыгъэх пIонэу шыхэр псынкIэу къэуцугъэх. Лъэкъо лъэныкъомкIэ пцIэгъоплъыжъыр ыныбэ
чIэгъ етIэхъужьэу ыублагъ. Шыкуаор щэIузэ кум ипши,
натрыф хьасэм хахьэзэ, къызэджэкIыгъ:
- ШъуакIыб къэжъугъаз...
- КIо, кIо, узэрэтищыкIагъэр ары нэмыIэмэ...
Дальмар зыдэщытым зыщыридзыхыгъ, макъэ зыпымыIукIырэ кIэрахъор къырипхъотыгъ, ау шыкуаом, чыжьэу хэмыхьэу ышIэщтыр ышIи, хэкIыжьыгъ. Бзылъфыгъэмэ ящхы макъи, шыкуаом ымэкъэ дэгуи къеIугъ:
- Но-о, джэгуалъ!
Кум исмэ зэрядэIугъэр, зыкъызэраригъэлъэгъу пэтыгъэр емыкIу зыфишIыжьзэ, Дальмар игъогу техьажьыгъ. Губгъо шъофкIэ чэщныкъо нэс Дальмар зэкIом,
сыхьат горэм зыщигъэпсэфынэу чIыпIэ къыгъотыгъ. Пчэдыжьыпэ тыгъэнэбзыйхэр Дальмар ынэгу къыкIэджэгуагъэх. ПсынкIэу къызэшIотIысхьагъ. Лъэгонджэмышъхьэ
зишIи, хьасэбэкъумэ адэплъыхьагъ, дэIуагъэ. Пчэдыжь
губгъор зэгъокIы. Натрыф хьасэм ыцыпэкIэ хэтэпэсым
ипщыпIэ къэлъагъо. ХъырбыдзышхуитIу ыIыгъэу къэрэгъулыр хатэм къыхэкIыжьы.
ЧыжьэкIэ мэшIоку быу макъэ къэIугъ. Ар къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ зэплъэм, мэшIоку гъогумкIэ
ечъэлIэрэ асфальт гъогоу тыгъэр зытеджэгукIри ылъэгъугъ. МэшIоку гъогу станцие мычыжьэу зэрэщыIэр Дальмар къыгурыIуагъ.
ЦIыфхэр губгъом къехьэфэхэкIэ натрыф хьасэм хэсынэу рихъухьагъ. КIуапIэ иIагъэп. ЛэжьэкIо цIыфхэр
зытекIхэкIэ асфальт гъогум зэрекIущтым егупшысэщтыгъэ. МэшIоку гъогу станцием сыдигъокIи цIыфыбэ Iут.
Ахэм захигъэкIокIэни, пчыхьэшъхьэ факIоу Лэбэ Iушъо
Iут къалэм екIунэу рихъухьагъ.
Щэджэгъоужым Дальмар асфальт гъогум Iухьагъ.
Машинэ заули блэчъыгъ, къэуцугъэхэп. Ахэр къыгъэуцунэуи фэягъэп. Машинэхэм анахьыбэм семчык, коцы,
пхъэ арылъыгъэр. Семчыкымрэ коцымрэ элеваторым
зэращэрэр ышIэщтыгъэ, ау пхъэр зыдащэрэм щыгъозагъэп. Пхъэ зэрылъ машинэ горэм итIысхьанэу Дальмар
къыхихыгъ. Сыд фэдиз пIуагъэми, пхъэр мэзым къыхащы, ар къыхэзыщрэ шоферми мэзыр нахь дэгъоу ешIэ,
ежь Дальмари мэзтеупкI. Темыр лъэныкъом зэрэщыIагъэр, тайгам зэрэщылэжьагъэр, Iофэу ышIагъэр зыфэдэр зэкIэ ыIыгъ тхылъым ит. ГущыIэгъу ышIырэм мэз Iоф,
пхъэ IофкIэ риIон ыгъотыщт.
Къэгъэзэгъум машинэ горэ къыкъолъэтыгъ. Дальмар
Iэ Iэтыгъо имыфэу къыголъади, къэуцугъ. Нэкъыплъ хъужьыгъэу лIы нэкIутIэм ышъхьэ кабинэм къыригъэзыкIи,
къеджагъ:
- Пхъэ уфая?.. Уфаемэ сомэ тIокIитIу къаштэ.
Дальмар ащ фэдэ къыраIоным ежагъэп. Зэ шъхьам
риIощтыр ымышIэу шоферым еплъыгъ. Джыбэм иIэбэжь
фэдэуи зишIыгъ.
- Пхъэ пIуагъи? - уахътэр ыкъудыизэ, шоферым
еупчIыгъ.

--- Page 64 ---

- Ары сIуагъэр. Уфэмыемэ, уезгъэзрэп, ау укIэгъожьын, пхъэ дэеп мыр, чъыгэе закI,- кабинэм ипчъэ къыриутэкIыжьыгъ.- Зыщэфын пае тыкъэнэнэп...
- Зэ, зи умыIогу,- Дальмар къэгузэжъуагъ,- пхъэ
щэфын морад сиIагъэп... МэшIоку станцием псынкIэу
сынэсы сшIоигъуагъ, сыздэпщэна?
- УкIо пшIоигъуагъэмэ джы нэс сыда узпэтыгъэр,
къитIысхь! - цIацIэ фэдэу шоферым зыригъэшIыгъ.
Дальмар машинэм итIысхьагъ, зыримыгъашIэу нэбгъунджыкIэ шоферым фычIэплъыгъ. Апэ ынэ къыкIидзагъэхэр ыIупшIэ Iужъухэр арых. Ахэр такъыр-такъырэу пэжэпкъ зэхэтым къытещых. Пэ плъыжьри гъэкIыжьыгъэу
ыIупшIэмэ ашъхьащыт. Iэ шъэджашъэмэ грузовик рулыр
къачIэщрэп. Пэмрэ IупшIэмрэ ямылъытыгъэу цыгъуанэм
фэдэу ынэхэр цIыкIужъыех, къецIыукIых, мэзечъэх.
Мы лIыр тэ щыслъэгъугъа? Имашинэ зэритIысхьагъэмкIэ кIэгъожьэу Дальмар зэупчIыжьыгъ, джыри
фычIэплъыгъ, ау ащ фэдэ нэIуасэ зэгорэм иIагъэмэ
къышIэжьрэп. Хы кIыбыми, тихэгъэгу зесми нэIуасэу
иIагъэхэр, джы иIэхэри зэкIэ зэпэкIигъэкIыгъэх. Гуцафэ
зыфишIын земыгъотым, тэ цыхьэ зыфэтшIын дунаим
теткIэ сыгугъэрэп, зэдысыжьыгъ, ыгуи рэхьатыжьыгъэ.
Шоферыр кIэшъуикIы. Орэдышъор Дальмар инэIуасэ фэдэу къыщыхъугъ, ау мэхьанэ ритыгъэп.
КIэлэцIыкIу зигъусэ бзылъфыгъэм дэжь зынэсым,
ошIэ-дэмышIэу машинэм зыритIагъ. Шоферым ышъхьэ
кабинэм ригъэщыгъ:
- Пхъэ уищыкIагъа? КъаIо псынкIэу, тыожэн тлъэкIыщтэп.
Шоферыр гузажъощтыгъэми, бзылъфыгъэр мыгузэжъуахэу къеупчIыжьыгъ:
- Уасэр къаIо.
- ТIокIитIу.
- БаIо.
- Чапычи щызгъэкIэщтэп, тымыгъэхьаулый, тызэдэон тлъэкIыщтэп.
- Сыодэон симорадэп, ау тIокIитIу щыIэп.
- Тхьапша?
- ЩэкIы. СыкъэпшIэжьрэба? Ори а уасэмкIэ тыгъуасэ тигъунэгъумэ пхъэ къязыщэгъагъэр.
- Е, сшыпхъу, тыгъосчэщ дэгъоу сычъыегъагъ, нычэпэ сынапIэ къездзыхын слъэкIыгъэп. КъыбгурыIуагъа?

--- Page 65 ---

- КъызгурыIуагъ, скъош, къызгурыIуагъ. О пщытымыщэфыми зыщытщэфын Iаджи мыщ къырычъэн, пхъэ
тыгъугъэ пае зэнэкъокъухэрэп.
- Ащыгъум, сшыпхъу, зы къызгурыгъаIу, пхъэ стыгъурэп сэ, зимыIэм сишIуагъэ есэгъэкIы,- шоферыр кабинэм икIыгъ, щэрэхъхэм лъакъокIэ ахэухьэ фэдэ зишIи,
итIысхьажьыгъ.
- ТэшIэ тэ шъузабэмэ шъуишIуагъэ зэряжъугъэкIрэр,
гъэреным къалэжьырэ тIэкIур ашIуишъошъужьы.
- КIо, джары мыхэм шIу афашI...
- Сыоубзэн пшIошIа?
- КъаIо, тыда зыдэтщэщтыр?
- ЩэкIа?
- ЩэкIыми щэкIы, тутын уасэ горэ къебгъэхъужьынба? Сэ сизакъоу сиекIэ огугъа мыр, къытэзгъащэрэми,
гъогум тытезыубытэщтми, ощ фэдэ Iае горэ тадэжь
исышъ, щыми садэгощэн фаеу мэхъу. Къэлъытэлъ
джыбачIэм къинэжьрэр? Адэ джары...
- А къинэжьри пфэхъун,- шъузабэр Дальмар зэрыс
лъэныкъомкIэ екIолIагъ, шъэожъыер фищэигъ.- Ма,
убыт мыр. КIуатэ, пщым фэдэу шъабэм шъухэс.
Шъэожъыер бзылъфыгъэм Iихи, шоферым дэжьыкIэ Дальмар ецохъокIыгъ. ТетIысхьапIэм бзылъфыгъэр
тетIысхьи, кабинапчъэр Iуеуты пIонэу, пчъэр риутэкIыжьыгъ.
- Ох-ох гущ,- бзылъфыгъэр ко пщэрымкIэ IункIэзэ,
гупсэфэу тIысыгъэ, IапэкIэ ыгъэлъагъозэ,- еу, модэ мо
аужрэ унэм Iутакъу.
- Тэ щыIа а плъыжь цIыкIуищыр? - къенэкIао фэдэу
зишIызэ, шоферыр къэупчIагъ.- Татегъаплъэба зэ.
- Ахэр хъулъфыгъэмэ якIасэм дэжь дэлъых.
- Ор-орэу къыдэпхыщта, хъауми сэ...
- IукI адэ, о Iaep,- шъузабэм шоферым ыIэхэр къыIуидзыгъэх.- О ащ дэплъхьагъэ дэлъэп.
- Къаштэ, а плъыжь цIыкIумэ атемыплъэу сищыдыжъ
чIыпIэ икIыщтэп. Сэмэркъэу хэлъэп, къаштэ.
Бзылъфыгъэр мыгузажъоу гужъуакIэм дэлъыхъухьагъ. Платыку IэрыIыгъ зэкIоцIыщыхьагъэ къыдихыгъ.
Ар къытIатэу зелъэгъум, шоферыр стартерым теIункIагъ. Заулэрэ къечъэкIи, зэкIэмынэу кIосэжьыгъэ. ЕтIанэ
ахъщэр зелъэгъум, ящэнэрэу стартерым теIункIагъ, машинэри зэкIэнагъэ.

--- Page 66 ---

- Шъолъэгъуа? А-енасын, мы ахъщэжъ мыгъом
кIуачIэу иIэр сиIагъэмэ дунаир зэпырызгъэзэни,- шъхьэчъэ-псачъэу машинэжъыр рифыжьагъ.- Тинасыпти,
сшыпхъу, кIыхьэ-лыхьэ земыгъэшIэу къэпштагъэх, ары
нахь мыщ изэкIэгъэнэжьын псыр къытпифыщтыгъэ.
Къутырым дэхьаным Дальмар фэягъэп. Пхъэ тыгъугъэм зыгорэ къикIэу хьалэ-балыкъ хэфакъомэ ыIоти, щынэщтыгъэ. Зы лъэныкъомкIэ, шоферыри бзылъфыгъэри ыгу
рихьыгъэх. Зы лъэныкъомкIэ, нэиутыщэу шоферымрэ
бзылъыфыгъэмрэ зэрзэдэгущыIэщтыгъэм ыгу зыгорэ къыриIорэм фэдэу регъэхъырэхъышэ. Машинэм къикIыжьынми рикурэп, къимыкIыжьыныри къыригъэкIурэп.
- Сыд къутырым щысшIэн, мыщ сыкъыщыожэн,-
Дальмар шоферым риIуагъ.
- Къутырым уээрэдасщэрэм пае ахъщэ лые пIысхын
пшIошIа? - къемыплъэу къеупчIыгъ.
- Хьау, ар сшъхьэ къихьэгъахэп,- Дальмар щхыпцIи,
пидзэжьыгъ: - Гъогу сызтехьэкIэ згъэзэжьын сикIасэп.
- Дунаижъым къыкIэныжьыгъэ къутафэхэр къыпхафэхэмэ сшIэрэп? - къесэмэркъэугъ.
- Хэтрэ цIыфи ежь зэресагъэу мэпсэу...
Дальмар игущыIэ ныкъоухэу шоферым IэкIиутыгъ:
- Ар шъыпкъэ, узесэрэм умышIэн щыIэп, мы къутырым сыкъызынэскIэ слъакъо стартерым зыкъытыриIэтыкIэу еублэ, пхъэ кухьэ мыщ дэсымытакъомэ сыгу разэ
хъурэп. Мы пхъэ машинэр аужыпкъэрэ.
- Ар зыаужыпкъэрэкIэ ятIонэрэ пхъэ машинэр фэдищкIэ пщысщэфынэу усэгъэгугъэ,- бзылъфыгъэм исэмэркъэурэ ишъыпкъэрэ зэхэты.
- Мыаужыпкъэрэмэ?
- ПкIэ хэмылъэу къэпщэнышъ, тадэжь къыдэптэкъощт.
- Капиталистмэ анахьыеу лэжьакIомэ якъарыу пкIэнчъэу ипшъумэ пшIоигъу, ара?
- Джа о зыгорэм ипкIэнтIэпс ахъщэ къызэрэхэбгъэкIрэм фэд,- бзылъфыгъэр зэкIакIорэп.
- ПхъэуIум фэдэу Iэшъхьэтетмэ япчъэ теуIохэрэмэ
бзэгу тамыхьмэ, ощ фэдэ шъузэбэ Iаджми фэбэ-фабэу
мыгъэ кIымафэм рязгъэхын сихьисап. ЯпIэ фабэ екIужьыхэмэ агу фэбэ-фабэу тыкъэкIын.
- Ашъо темыхмэ укъэкIын...
3 Заказ 089

--- Page 67 ---

Ахэр зэраIу-къызэраIожьыфэ шифер зытелъ унэ
зэкIэупкIэгъэ цIыкIум машинэр Iулъэдагъ. ШтакеткIэ
къэшIыхьэгъэ щагу къэлапчъэр бзылъфыгъэм къыIуихи,
машинэр дигъэхьагъ. ЗэкIэми анахь псынкIэу, Iэгъо-блэгъур нэплъэгъукIэ зыдиIыгъэу, Дальмар Iоф ешIэ.
Пхъэ ихыныр аухыгъ.
- ХъяркIэ, лъэпIащэу къысищагъ пIoy угу къысэмыгъабгъ,- машинэр зэкIигъэнэжьызэ, шоферым ыIуагъ.-
Псы тыфалIэу тыкъыIулъэдэнкIи пшIэнэп, тэ тфэдэ хьакIэхэм IаплIкъорэгъкIэ уапэгъокIыныр якIас.
- IаплIкъорэгъыр сшIэрэп, ау тигъэмэфэпс чъыIэ зэпыт, едзыхыгъэу псынэм ит. О уишIушIэ хьазырмэ, шъузабэхэм пчъэкъуахэм къоуцожьхэ яхабзэп.
- Уишъыпкъэу къэоIуа? Зэхэпхыгъа къыIуагъэр? -
шоферыр Дальмар еупчIыгъ.
- Шыхьат ищыкIагъэп ащ,- бзылъфыгъэр IущхыпцIыкIыгъ,- ау ар уилIыгъэ къыхьын Ioy сшIэрэп...
- Еплъэлъ, мыщ ыIорэр...
Къутырым машинэр къыдэлъэтыжьи, асфальт  гъогум
техьажьыфэ нэбгыритIум зи зэраIуагъэп. Джыри кIэшъуикIзэ, шоферым орэдыр къыхидзэжьыгъ. МэшIоку станциемкIэ ритIупщыгъэу машинэр ефы.
Зи зэрамыIоу тIэкIу зэчъэхэ уж, кIэшъуикIыныр щигъэтыгъ. Орэдым хэлъ гущыIэхэр ежь зэрэфаеу зэрегъэзафэх, загъори хэлъхэр щегъэтыхэшъ, кIэшъуикIы, мэкъамэм диштэу шъхьэри егъэсысы, ыпэ итмэ адэхы, зэрэшIоигъоу машинэр егъэIорышIэ.
Тыдэ мы орэдыр, Дальмар ыIуагъ, щызэхэсхыгъа?
Ары, ошIа, Герберг икабинет...
- А уздакIорэм яцIыфмэ ямызакъоу яорэдхэри
пшIэнхэ фае,- Герберг тэджи, магнитофоным екIолIагъ.
- Адыгэмэ сызэряолIагъэ щыIэп, ау ягугъу зэхэсхыгъэ,- Дальмар джэуап ритыжьыгъ.
- ЯдэIу, ащыгъум, яорэдмэ...- Герберг магнитофоным хыригъэдзагъ.
Ащ лъыпытэу лIыжъ дежъыу мэкъэ заулэ зэхихыгъэ.
Ащ ыуж зэфакIу, етIанэ джырэ орэдыкIэхэм ядэIугъэх.
Магнитофоныр зегъэуцужьым, Герберг къыIуагъ:
- Яжъыхэр адыгэмэ агъэлъапIэх.
Дальмар ыгу зыгорэ къызэрэкIыжьыгъэр къэпшIэнэу
ынэгу чэфыр кIиз къэхъугъ:

--- Page 68 ---

- Ащ ехьылIэгъэ тхыдэжъ гъэшIэгъон зымафэ седжагъ. Сыригъэгупшысагъ, тхыдэ Iуш. Уахътэ уиIэмэ къыпфэсIотэн?..
- Тхыдэ Iуш уедэIуным уахътэ ищыкIагъа?.. КъэIуат.
- КъызэраIорэмкIэ, адыгэхэр бэгъэшIэ лъэпкъых.
Илъэсишъэрэ шъэныкъорэ бгъэшIэщт зыгорэм зыраIом,
ащ нахь сымыгъэшIэщт нэмыIэмэ сыд сиунэшIа сэ ыIуи,
унэ афимышIыгъагъэу зэхэзыхыгъэмэ къаIотэжьы.
Къэрабэм фэдэу ашъхьац фыжьыбзэу лIыжъ дэдэ
зыхъужьхэкIэ, сабый цIыкIумэ афэдэу кушъэмэ ахапхэжьыщтыгъэх. Ахэр янысэмэ, кIэлэцIыкIухэр зэраIыгъыщтым фэдэу, аIыгъыщтыгъэх. Нысэ дэгъум лIыжъыр зыхэлъ кушъэр ыгъэхъые зыхъукIэ ыIощтыгъэ: "Лай-лаер
сикушъ, Лай дышъэр сипщы..." Ау нысэ ябгэм, нысэ бзаджэм гъэхъыегъур къызынэскIэ мырэущтэу орэд къыфиIощтыгъэ: "Лай-лаер сипщы, хэунэхъоныр сипщы!.."
Ар умыIоба, нысэ, уинысэгъу ыIорэр зэхэпхырэба, лIыжъым ыIоми, ащ пае нысэ бзаджэм ыгу ушъэбыщтыгъэп.
Кушъэм хэлъызэ, лIыжъыр цIыкIужъые зыхъужьыкIэ, къэбжъыем рагъэтIысхьажьышъ, пкъэужъыем палъэжьы. Къэбыжъыем лIыжъыр рагъэтIысхьажьы
зыхъукIэ, нысэм къелъэIущтыгъэ: "Къэбыпсыр пытаIо,
пытаIо шIы, нысэ, армырмэ тыпсэ мэхэ лъэпкъ тэ, тыкъибгъэзыни лые къытебгъэхыщт..." Шхэгъу къэс нысэмэ
къэбжъыехэр къыпахти, лIыжъхэр агъашхэщтыгъэх, алъыплъэщтыгъэх, яфэIо-фашIэхэр афашIэщтыгъэх.
Джаузэ зэман текIыгъ.
- ЛIыжъхэр Iофкъэгъанэх, тинысэхэр яхьаулыилIэх.
Зыгорэ къафэугупшысыгъэн фае... Жъы хъужьхэрэр
нэпкъ лъагэм етыдзыхыжьхэзэ тшIыщт,- етIанэ унашъо
зэдашIыгъэ.
Жъыхэр джащ щегъэжьагъэу нэпкъ лъагэмэ арадзыхыжьхэу хъугъэ. Арэущтэу къахьызэ - цIыфхэр ащкIэ
зэкIэ зэфэдэхэп ныIа! - зы кIэлэ мафэ горэм ятэжъ бгым
зырадзыхыжь нэужым, гъэбылъыгъэкIэ ышхыщтыр фихьыщтыгъ.
Мафэ горэм къоджэдэсмэ ащыщ горэхэм дышъэ
къошын псым халъэгъуагъ. Псым хэзэрэгъэбэнагъэх
шъхьакIэ, къошыныр агъотыгъэп. А къэбарыр чылэм дэлъэу кIэлэ мафэр ятэжъ дэжь кIуагъэ.
- Сыд чылэм, тхьам ыIомэ, щыкъэбар?
3*

--- Page 69 ---

- Тыгъуасэ чъыг чIэгъым чIэсхэзэ, псым эыхаплъэхэм, дышъэ къошын халъэгъуагъ. Псым зыхатакъуи,
лъыхъуагъэх шъхьакIэ, хагъотагъэп.
- Ара, сикIал? - ЛIыжъым зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ.
- Псым халъэгъуагъэр - шъыпкъэ, мэфэ реным щылъыхъуагъэх, джыри щэлъыхъох,- кIалэм игущыIэ джыри къыгъэшъыпкъэжьыгъ.
- Ар къэзыгъотрэм иен фаешъ, о къэбгъотыщт. УзыкIожькIэ а чIыпIэм кIо. Псы нэпкъым тет чъыг къутамэмэ
дышъэ къошыныр ахэт. Ащ иныбжьыкъу ныIэп псым халъагъорэр. Чъыгым дэкIуаий дышъэ къошыныр къехьых.
Ятэжъ дэгъоу къыгъашхи, кIалэр ядэжь къэкIожьыгъ.
ЛIыжъым зэриIуагъэу псынэпкъым кIуагъэ, чылэр дэзэрэгъэкIыгъэу Iут. ЯзыбгъукIэ тIыси, зыми гу къызлъыримыгъатэу чъыгыр къыплъыхьагъ. ЕтIанэ тэджи, дышъэ
къошыныр къырихьыхыгъ.
Дышъэ къошыным икъэгъотыкIэ чылэм дэсымэ агъэшIэгъуагъ.
Пчыхьэ зэхъум, етIани ятэжъ Iус фихьыгъ.
- Къэбгъотыгъа?
- Къэзгъотыгъ.
-Дэгъу,- лIыжъым ыIуагъ.- Сыд джыри, тхьам ыIомэ, къэбар?
- Хэгъэгу къэбар щыI: апэ тыгъэм ыцыпэ къыкъокIыгъо зылъэгъурэр пачъыхьэ ашIынэу аIуагъ. Тыгъэм пэплъэнхэу бэрэ къуаджэм дэкIыгъэх, ау зэкIэми тыгъэм
икъыкъокIыгъо зэдалъэгъу...
- Арымэ, ори адыдэкI ахэмэ. Псы нэпкъым теуцу.
Тыгъэм инурэ апэрапшIэу псыхъо нэгум къыридзэщт, нурэр зэрэплъэгъоу яIу.
Тыгъэм пэплъэнхэу сэбахьы шIункIым къуаджэм
дэкIыгъэх.
- Муары, тыгъэр къыкъокIы,- апэ кIалэр кууагъэ.
Iогъэ пытэ щыIэти, кIалэр пачъыхьэ ашIыгъ.
Пчыхьэм кIалэм зэIукIэшхо ышIи, къызэIукIагъэмэ
ариIуагъ: "О цIыфхэр! Сэ дышъэ къошыныр къэсэзгъэгъотыгъэри, тыгъэр апэу сэзгъэлъэгъугъэри сятэжъ пIашъэр
ары. Тижъыхэм бэ къалъэгъугъэри, бэ акъылэу ахэлъри,
яIушыгъэ къагъэшIагъэм фэдиз, ахэр нахьыкIэхэмкIэ
шIогъэшху, дгъэлъэпIэнхэ, дгъэшIонхэ фае. Непэ щегъэжьагъэу жъы дэдэ хъужьхэрэр бгы лъагэм етымыдзыхыжьыхэу, акъылэгъу къытфэхъухэу, олIэжьыфэхэкIэ
шъхьэкIэфэныгъэ афэтшIэу тIыгъынхэу хабзэ тэжъугъэгъэуцу!.."
ЗэIукIэм хэтыгъэхэм къыдырагъэштагъ, ятэ пIашъи
къыщэжьыгъ.
Ащ къыщегъэжьагъэу жъыхэр бгым рамыдзыхыжьэу, лъытэныгъэрэ шъхьэкIэфэныгъэрэ афашIы хъугъэу къаIотэжьы...
Тхыдэ Iотэныр Дальмар къызеухым, сигарэ ныкъостыр къыштэжьыгъ, пэкIэ лъэныкъом пылъ яжьэр пигъэтэкъугъ. IэхъомбитIум дэлъэу, IэпэпцIый зыригъэшIэу
цэпитIум дигъэнагъ, етIанэ джыбэм бзылъфыгъэ пцIэнэ
сурэт теплъэ зиIэ зажигалкэр къырихи, тутын Iугъо Iужъу
псыгъор къызызIуетIупщым, Герберг еупчIыгъ:
- Сыдэу уеплъра?
- Тхыдэ шIагъу,- Герберг къыIуагъ, къиныгъо горэ ыгу
къэкIыжьыгъэу хэщэтыкIыгъ.- Ащ фэдэ тхыдэ зэхэзылъхьагъэмэ жъы гъэлъапIэ яIэп умыIо.- Герберг магнитофоным орэд къэIоныр рыригъэжьэжьыгъ. ЕтIанэ, заулэ
тешIагъэу, ежь-ежьырэу магнитофоным щигъэтыжьыгъ.
- Яжъхэм язакъоп, бзылъфыгъэхэми осэшхо афашIы,- тхыдэу къыIотагъэм гукъэкIыжь IэшIумэ ахищагъэшъ, джыри педзэжьы пIонэу Дальмар къыIуагъ,- зигугъу къэсшIыгъэ тхыдэмэ зэрахэлъымкIэ урамыпэм щызэхэс лIыжъмэ бзылъфыгъэ аблэкIы хъумэ, фэтэджых.
- Мыщ фэдэ бзылъфыгъэ уфэтэджын!..- Герберг
шкафым дэIэбагъ, тхылъ Iужъу кIэракIэ къыдихыгъ.-
Плъэгъугъа мыр? Адыгэ тхыпхъэхэр? Мы пшъэшъэ дахэр умылъэгъугъэмэ, ащыгъум Iаджми уахэныгъэба!
Еплъ шъуашэри къызэрекIурэр...
- Дахэ, зэкIужь,- Дальмар тхылъыр ышти, креслэм
итIысхьажьыгъ. Зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр пшIэнэу
ынапшIэ дищэягъ.- Ay сэ сшIэщтыгъэ адыгэ пшъашъэр
мыщ нахьи нахь дэхагъ, ащ ылъэкъуитIурэ ыбгы псыгъорэ уязгъэплъыгъагъот...
- Адэ сыдэу щыт?
- Сыда щытыр? - зигугъу къышIыгъэр къыгурымыIо
фэдэу Дальмар зишIыгъ, етIанэ зигъэтэрэзыжьыгъ.- Ы-ы,
ара зигугъу пшIырэр?
- Адэ, ары нахь сыда тэ ащ ылъакъо зэрэтищыкIагъэр...

--- Page 70 ---

- Хьау,- Дальмар пиупкIыгъ,- а зыфапIорэм фэдэ
Iофым хэлъэп.- Джау сшIэщтыгъэ... Дуся аIoy синэIосэ
официанткэ горэм зэрэадыгэ пшъашъэр къысиIогъагъ.
- Ар къодыя?..
Герберг иупчIэ Дальмар джэуап ритыжьыгъэп. Ащ
фэдэхэм арыгущыIэным фэягъэп, иджагъокIэ арэп, ахэр
Герберг шефыкIэм ригъашIэхэ шIоигъуагъэп.
- УрыскIэ Мира, адыгэкIэ Мерэм а пшъашъэм зэреджэщтыгъэхэр,- игущыIэгъу иупчIэ тырищы шIоигъуагъэщтын, къызкIиIори ымышIэу джау сыдми Дальмар къыIуагъ.
Ау Герберг зыуи Дальмар къыIуагъэр къыщыхъугъэп, нэгъунджэ шIуцIэшхор нэмэ къакIихыгъэу джэуапым ежэу щысыгъ. Дальмари джэуап ытын ихьисапыгъэп, зыгори зэхэзымыхыгъэм фэдэу къеплъыщтыгъэ.
Герберг бзылъфыгъэкIэ зыфэдэр ымышIэу щытыгъэп.
Мазэм къыкIоцI плIэ псыIушъо чэщ рестораным Герберг
щилъэгъугъэти, плIэмкIи пшъэшъэ ныбжьыкIэ зэфэшъхьаф
игъусагъ, тхьаркъохъум фэдэу зыгорэхэр къыжэдэтэкъу
зэпытэу ядэхашIэщтыгъэ. ИкIасэу рилъэгъулIагъэр пшъэшъэжъыемэ атэмэпкъ пцIанэмэ ренэу ыIэ гъугъэхэр ателъынхэр ары. Ахэр джау телъы къодыягъэхэп, Iэ ащефэ.
- Адэ сиупчIэ джэуап къептыгъэпи? - Герберг тхьагъэпцIышъоу джыри щхыгъэ, къыримыIожьми, зэкIэ
зэрзэхишIыкIрэр ынэмэ къакIэщы.
- Хьау, осIуагъи...
- Ащ фэдэ ашIа?! Ащ нахь лIыгъэ пхэмылъ нэмыIэмэ,
къэмыIу... Одэ зэгорэм уилIыгъэ къымыхьыгъэм пае тIупс
къемыгъачъ, тыкъэмыгъэбырсыр.
Герберг шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, еплъы. Алахьым ешI, ащ ыгу къэкIыжьхэрэр. Щагум мэзахэр къышъхьащэцуахъо, адыкIэ, мыжъо гъогу бгъузэм ныбжьыкъу
шIуцIитIу пIонэу нэбгыритIу тет, аIэхэр акIыбкIэ идзагъэхэу тезэкIухьэх. Герберг ыгу къэкIыжьын Iаджи иI. Араб
хэгъэгубэмэ ащыIагъ, къэрал лIышъхьэтедз Iофыбэми
ахэлэжьагъ, цIыф тхыцIэ Iаджыми арыкIуагъ, пхъэгъугъэр лъэгуанджэкIэ зэрэзэпакIэу зэпикIыгъэх, зэпигъэтэкъугъэх. Африкэ хэгъэгу къежьэгъакIэхэми анэсыгъ,
Южнэ Америкэми заулэрэ Iэолъаоу итыгъ. Къыдэхъугъи
щыI, къыдэмыхъугъэри нахьыб.
Джахэр ара, хьауми Дальмар фигъэхьазырырэ Iофыр
ара зэгупшысэрэр?

--- Page 71 ---

Дальмар зыкIи Герберг зэгупшысэрэм пылъыгъэп,
тхылъым дэт сурэтхэм яплъы, шъуашэхэр, тхыпхъэхэр
зэрэзэтекIхэрэр зэрегъафэх. Герберг ишъхьаныгъупчъэ
IутыкIи шIогъэшIэгъонэу загъорэ фычIэплъы.
ОшIэ-дэмышIэу Герберг зыкъызэригъэзэкIыгъ, кIыбыкIэ шъхьаныгъупчъэм фэгъэзагъэу ылъакъохэр кIищэикIхи, лъапшъэм дэжь щызэригъэнагъэх, Iэ гъугъэ цIыкIуитIур бгъэгупэм щызэридзэхи, къыIуагъ:
- Сэ зэ сызкIэхъопсыгъэм тIо сыкIэхъопсыжьрэп...
Ащ нахьи нахьышIу Iофым ыуж тигъахьи...
- Джар зэкIэми анахь тэрэз,- оры къезгъэжьагъэр,
ащ сэ зыкIи сыхэтэп гукIэ ыIозэ, дыригъэштэ дэдэуи Дальмар зишIыгъ.
Нэрэ-Iэрэ азыфагу Герберг зыкъызэблихъугъ, джыдэдэм сэмэркъэущтыгъэ, щхыщтыгъэ Iоу пшIэжьынэп.
ЗиIэтыни, шъомпIэжъым фэдэу, быбыщт пIонэу щыс.
- А зишэн дахэхэу тызхэбгъэдэIуагъэхэмэ хьакIэ
якIаса? - Герберг къэупчIагъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэреIожьба пIонэу къыпигъэхъожьыгъ.- ХьакIэкIэ ахэмэ
уатекIощтэп...
- ХьэкIэ пстэури зэфэдэп.
- ЗыгорэкIэ а Дуся, Мерэм зыфапIохэрэм yaIyупIакъомэ?
- Ащ ыуж псыбэ Рейнэ дэчъыгъ... Тэри уахътэм тистыгъ, косметикэри хьаулыеу къызхэдгъэIагъа? ЕтIани ахэр
зыдэщыIэхэ лъэныкъом сыд сиIоф щыI сэ?
- О нахь пшIэн...
НэмыкI орэд макъэу къеIугъэм гукъэкIыжьмэ Дальмар къахищыгъ. Пхъэр зэрищэгъэ уасэм зэрэрыразэр
хэпшIыкIэу шоферым ишIугъу. НапшIэхэр дещаех, бгъукIэ
рещэкIых. ЗыкIэмыхьэрэ машинэ ыпэ итэп, адэхын зыщыригъажьэрэм орэдыр зэпегъэушъ, кабинэ шъхьаныгъупчъэм еужъунтхыкIы.
Непэ мэфэ шIагъу, гъогунэпцэ чъыгмэ бжыхьэр къахэIэгъэ къодый, гъогумрэ мэзымрэ азыфагу илъ гъошъу
мыинми итеплъэ дунаири къегъэдахэ. Шъофым зелъадэхэм, чыжьэкIэ, мэзым ыпшъаIокIэ, уIабэмэ уалъыIэсын
фэдэу зэбгъутыхэу къушъхьэхэр къэлъэгъуагъэх. Ос
паIохэр ащыгъых. Осыр зытемылъ къушъхьэмэ, пщэ
фыжьмэ ачIэгъ шIуцIамэр атырехы.
Къушъхьэмэ узяплъкIэ благъэу щытыхэ фэдэу къыпщэхъу, ау мэфэныкъо гъогур ячыжьэгъэн. Дальмар ар

--- Page 72 ---

тыгъуасэ ыушэтыгъ. Нэплъэгъум къушъхьэ-мэз зэхэтыр
къызэрэкIафэу ТIахьирэ ыгу къэкIыгъ, ащ емыгупшысэным фэшI кабинэ шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ, гъожьышэ-плъыжьышэ чъыг тхьапэхэр зэкIэлъычъэхэу машинэбгъум блезэрэгъэхых, адыкIэ гъой лъэныкъомкIэ къолэжъ
шIуцIэ заулэ мэбыбы, чэм Iэхъогъури хъурыхъоу рекIокIы. Сыд фэдизэу ТIахьирэ зыщигъэгъупшэ шIоигъуагъэми, ынэгу кIэкIрэп. Емынэм зэрифэщтыгъэп, ыгу фэгъу
пIонэу джыри зэ ежь-ежьырэу Дальмар зэриIожьыгъ,
ылъакъохэр ыушхугъэх, Iэ лъэныкъомкIэ рациер зыкIоцIылъ Iалъмэкъ щыхьагъэр ыIыгъ. Щынагъо щыIэп нахь
мышIэми, зыщыфаем кIэрахъор къырипхъотынэу Iэ сэмэгур шъхьарытIупщ.
Гупшысэ хьылъэу къышъхьэрыуагъэр тезыгъэун
шъхьэм къихьэрэп, ащ фэдэхэм ясэжьыгъагъ нахь мышIэми, моу зыгорэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр къызэхипIытIыхьэрэм фэд, къехьылъэкIы. ЕтIани Дальмар зеухыижьы, дэгъу арэущтэу зэрэхъугъэр, ары нахь хьалэ-балыкъ тыхидзэнти, ащ тиIоф щытыухыщтыгъэ.
Шоферым феплъэкIы. Сыд илIэужыгъо цIыфа мыр?
Ахъщэр шIу елъэгъу... Хэта ар шIу зымылъэгъурэр?
Бзылъфыгъэм зэрэдэгущыIэщтыгъэмкIэ тхьагъэпцIыжъ
горэн фае... Бзылъфыгъэри делэп...
Апэ ит машинэм илъ щыIэп, пхъэчай нэкI горэ одыкIэмыдыкIэ щэзечъэ. Шоферым ыIэдэкъэ шъэджашъэ сигналым тыриубыти, бэрэ ыгъэшъуигъ, ау гъогу къыритыгъэп, губжыгъэу кабинэм иужъунтхыкIыгъ, ыкIэ пыгъэпкIагъэм фэдэу ыуж кIэкIэу ит. ЧыжьэкIэ автобус горэ апэкIэ къэлъэгъуагъ, шоферым къыIуагъ:
- Теплъын джы, подлюка!
Дальмар къэгумэкIыгъ, шоферым ихьисапыр ышIэрэп. Дальмар машинэ зэмлIэужыгъуабэ зэрифагъэ, ау
мыщкIэ гухэлъэу щыIэр къэшIэгъоягъ. ЗыгорэкIэ автобусыр къэмысызэ, дэхынэу ежьакъомэ ыIоти, Дальмар щынэщтыгъэ. Автобусыр къэси, блэлъэтыгъ. Ардэдэм сэмэгумкIэ псынкIэу рулыр шоферым ыIуантIи, нэпIэ зэтедзэгъум машинэм блэбыбыкIыгъэх. ДжабгъумкIи сэмэгумкIи зыримытэу гъогу гузэгур ыубытыгъэу мачъэ, ыуж
итыр дигъэхрэп, зэ щегъакIэ, зэ регъэхъу, кабинэм
иужъунтхыкIзэ федзы:
- ШIумэ еплъ!..- ичъэ ретIупщыжьы.

--- Page 73 ---

- УищэфакIо бзылъфыгъэ пхъэшагъ...- Дальмар
шоферым риIуагъ.
- Олахьэ арым,- шоферыр щхыгъэ, тутын хигъани,
къыпидзэжьыгъ: - Шъузабэхэр зэкIэ ащ фэдэх, аущтэуи
щымытхэми хъущтэп. ЩыIакIэр къины, къызэрэодыргъузэредыргъыжьышъу.
- ЩыIакIэм мыщ ущезэгъын, темыр лъэныкъом елъытыгъэмэ, шъуалъэныкъо щыджэнэт...
- Къутырым ущыщ сшIошIыгъ сэ, шъузэбэ дахэмкIи
сыоупчIын сихьисапыгъ,- тутын Iугъор шоферым кабинэм из ышIыгъ.
- Къутырым сыщыщэп, темыр лъэныкъом сыкъекIы,
сымэзтеупкI. Илъэс пчъагъэрэ сыщылэжьагъ...
- КъатIупщыжьыгъэмэ уащыща?
- Ащ фэдэ тIэкIуи сиIоф хэт, илъэсий хьапсыр зыщисэхым, сыкъэнэжьыгъагъ. Унагъуи щызгъотыгъ. СабыитIуи сиI. Тэри зэгорэм тыгъэм зетэрэгъэу сIуи, сишъэогъу
горэм къыситыгъэ адресымкIэ къутырым сыкъэкIогъагъ,- къэбарыжъ къыIуатэрэм фэдэу Дальмар игущыIэ
къырищэжьагъ.
- Угу рихьыгъэпщтын къутырыжъ цIыкIум зэрэщыпсэухэрэр?
- Сыгу римыхьы мэхъуа, дэгъоу щэпсэух. Хэти зэрэфаеу колхозым щэлажьэ, хэтэшхохэри яIэх, пкIышъхьэмышъхьэхэри яхъой. УщыунэгъонкIэ фэдэ чIыпIэ къэгъотыгъуай.
- Сыда адэ?
- НэмыкI чIыпIэ джыри сеплъын симорад, ар зымыхъукIэ къутырым сыкъекIужьыщт, унэ цIыкIу горэми
сынаIэ щытесыдзагъ. Уасэм уезэгъыщт.
- Темырым ущылэжьагъэмэ, ащыгъум, гъэшIэным
пфикъун къыщыблэжьыгъэба!..
- Къэнэжьыгъэм тызэрэщыIэн тIэкIуи тиI...- Iэсэ-Iасэу
Дальмар къыIуагъ, хэщэтыкIи, тутыныр ыцапэ дигъэнагъ.
- Адэ джары улажьэмэ лыжъ пшхыщт зыкIаIорэр,-
шоферым гущыIэжъкIэ къыухи, Iэ лъэныкъомкIэ тетIысхьапIэм чIэIэбагъ. ЖэкIэщыфэр зыхагъаорэ псыр зэрытрэ кружкэ цIыкIуитIу къычIихыгъ, етIанэ аркъ бэшэрэбыр
ежьырырэ Дальмаррэ азыфагу, тетIысхьапIэм къытыригъэуцуагъ.- Мы ныкъом уиIусылъэ хэлъти ары, непэрэзымафэм къызфесщэкIыгъэри, зыфэсщэфыгъэр зыкIэсымыгъотыгъэри,- ынэ цIыкIухэр къицIыргъукIхэу шоферыр щхыгъэ.- Хьэлъакъо зышхыгъэм фэд ар!..
Зигугъу къышIрэр къыгурымыIоу Дальмар шоферым еплъыгъ. КъыгурымыIуахэщтыгъэри иаркъ къэштакI. НапшIэр дищаий, зыфихьын ымышIэу ыгъэшIэгъуагъ.
Шоферым къыригъэжьагъэр IэкIимыхэу, джыри нахьыбэ къыригъаIомэ шIоигъоу еупчIыгъ:
- Столична сэIо?
- Тетхагъэм ащ фэд eIo,- шоферыр щхыпцIыгъэ.-
Ау зыфэдэр къызыпшIэщтыр гъуаткIо горэ пчыишъхьэ
къызифэкIэ ары.
- Мыр зыфэпщэгъагъэм къызэрэпщэжьрэр ышIэмэ
ыгу къыпфыхэкIын...
- КъызэрэсщэжьрэмкIэ сыкIэгъожьрэп.
- Сыда?.. КъылъепщэкIыгъэу пIуагъэба?..
- СIуагъэ шъхьакIэ, аущтэу зэрэхъугъэр нахьышIу. ДымыIужъ гор ар... Дунаим зэбгъэнэцIын тет Iоу сшIэрэп a Iaep!
- Хэта, мышъэфымэ, угу забгъэрэр?
- Дунаим угу зэбгъэн Iаджи тет, ахэмэ тапылъын тлъэкIыщтэп, къаштэ бжъэр...- шоферыр машинэм иужъунтхыкIыгъ.- Тызэубзэн закI нахь, къытэубзэн къытпэкIафэрэп.
- Ар шъыпкъэ,- Дальмар шоферым дыригъэштагъ.
Апч Iукор шоферым цапэкIэ тыритхъыгъ.
- Ашъыу, Джамбот ыцIэу зы мэзпэс горэ Аргъоилъэ
мэзым икъэрэгъулэшъ, екIолIапIэ фэдгъотрэп... Тэ тыпсэумэ тшIоигъу, ежь хэгъэгур зэрэпсаоу къыгъэгъунэнэу ежьагъ, щыIакIэ къытитрэп...
Аргъоилъэ мэзым игугъу зызэхехым, Дальмар шоферым феплъэкIыгъ, ау зэгуцэфэн хилъэгъуагъэп. Машинэр бгым ечъэхи, къэгъэзэгъум къолъэдагъ. Дальмар
ышъхьэ Аргъоилъэ мэзыр икIрэп. Ары тыгъосчэщ къызхэтIысхьагъэхэр. А мэзым ыцIэ бэшIагъэ зишIэрэр. Ау зэрэщыщынэщтыгъэхэу Аргъоилъэ мэзыр къычIэкIыгъэп.
Зы аргъоий, орыжъи, хьантIэркъо тIысыпIи халъэгъуагъэп.
Ахэмэ ягупшысэ ыIозэ, къызхихыгъэр ымышIэу
ТIахьирэ гум къэкIыгъ, IэпыIэгъу фэхъунэу къызэрелъэIущтыгъэр нэгум къыкIэтэджэжьыгъ. Парашют къуапэр пиупкIи, хьамдэчым ТIахьирэ дафэ зэхъум, зэрэкуогъагъэр Дальмар ытхьакIумэ джыри ит.

--- Page 74 ---

- А Джамботыжъым,- ыпэкIэ ит машинэм дэхызэ,
шоферым къыIуагъ,- сышакIу еIуи, къыпфимышIэн
щыIэп... Тэ шэкIоным хэтшIыкIрэр ары нэмыIэмэ...
- Унагъо иIа? - зыфеупчIрэр ымышIэ фэдэу Дальмар
шоферым еупчIыгъ.
- Олахьэ сымышIэ, иIэуи aIo, имыIэуи aIo, ащ ищыIакIэ
зыфэдэр къыбгурыIонэу щытэп... Къэбар Iаджи пылъ ащ...
- КъызэрэпIорэмкIэ, цIыф гъэшIэгъон.
- ЦIыф гъэшIэгъонми къыщыуцурэп, ыжэкIэ-пэкIэжъ
изакъоми...
- Ары Iолъ...
Дальмар лъэкъо утэбжьагъэр зеушхум, джыбэм илъ
кIэрахъор ко лыпцэм нэсыгъ. Машинэм ичъи нахь щигъэкIагъ.
Бжъэмэ арыз шоферым къышIыгъ:
- УкъыздэкIуагъэр алахьым мафэ пфешI, еу къэIэт.
- Тхьэуегъэпсэу, ау мыр хъуна, автоинспекциер гъогум къыщытIукIэмэ?
- Умыщын, Iэты,- шоферыр зыIулъэкIыхьажьыгъ.-
Ахэри тэщ фэдэх, цIыфых. Бжъэ зымыIэтрэ щыIа?
Дальмар дигъэзыий, зэу аркъыр рикIыхыгъ. Фэбэфабэу Iэпкъ-лъэпкъмэ аркъыр ахэхьагъ. Лъыри нахь зэрифэу ригъэжьагъ. Шоферым иорэд къыхидзэжьыгъ,
къыIуагъ:
- Къигъахъу джыри.
- Икъун ар,- Дальмар шоферым ынэмэ акIэплъагъ.
Шоферым ынэ ц|ыкIухэр псы зэрымытыжь псынэ
гъушъэу ынэку къещых. Напцэхэри хьамцIый кIодыгъэ
пIонэу нэшъхьэ бгъуитIум щыречъэкIых.
Дальмар зи къыпимылъхьажьэу аркъыр къыригъэхъуагъ.
- Тызфешъорэр ошIа мы псы дыджыжъым? - шоферыр Дальмар къеупчIыгъ.- НэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэр ары.
- Ары шъхьакIэ, тцIэхэмкIэ тызэрэшIэрэп,- зыфэе
дэдэр зэрэхъурэр Дальмар игуап.
- Олахьэ ари шъыпкъэм. Сэ сцIэр Алъкъэс, слъэкъуацIэр Алыбэрд, райпотребсоюзым сыришофер, сыкъэзымышIэрэ мы Iэгъо-благъом исэп, исми кIэгъожьын.
- Сэ сцIэр Владимир Петрович, слъэкъуацIэр - Берузаимский, сигъашIэ мэзтеупкIэу къэсхьыгъ, зижъышъхьэ

--- Page 75 ---

гупсэфэу изыхын зиморад цIыф,- гур къыдеIэу Дальмар
щхыгъэ.
- Адыгэмэ ятэ ыцIэ къыраIоу яхабзэп, сцIэкIэ, къэуджахь-уджахьыжь хэмытэу, укъысэджэщт. Алъкъэс къысэпIощт, цIэу щыIэмэ ялый, къэIогъошIу, гурыIогъошIу.
СлъэкъуацIи Алыбэрд, шъхьэм иубытэгъошIу.
- НэIуасэ тызэрэзэфэхъугъэм ихьатыркIэ, цIыф чэфхэр сикIасэх,- аркъым Дальмари ешъуагъ.
Джыбэм иIэбэжьи, пхъэ апч Iуко Алъкъэс къырихыгъ.
Аркъ апчым ышъхьэ Iуикожьыгъ. Къызэриштагъэм фэдэу бэшэрэбыри кружкэ цIыкIухэри тетIысхьапIэм чIилъхьажьыгъэх.
- О уиIуагъэу, Владимир Петрович, пцIэ тэрэзэу къэсэIоба, икъуныгу ар,- Алъкъэс щхыгъэ.- Мы зэмзэмыпсым мэ Iae иI, ар ужэ къыдэмыуным пае мыхэр уишъхьал
дадзи, дэхьаджыхьэх,- уц тхьэпэ гъугъэ заулэ къыфищэигъ.
Дальмар уц гъугъэхэр ыуцэIухэу ригъэжьагъ. Алъкъэс ыуцэIугъэхэр кабинэмкIэ риужъунтхыкIыжьыгъэх.
- Мы уцхэр зэрэдэгъухэр автоинспекцием ыпи акудэ, уишъузи гушIопсэу къыппагъэгъокIы.
- Уадыг пIoy нибжьи умышIэн. УрысыбзэкIэ дэгъоу
огущыIэ, урысмэ уахэсыгъэщтын? - Алъкъэс ехьылIагъэу
нахьыбэ зэригъашIэмэ шIоигъоу Дальмар къэупчIагъ.
Алъкъэс хьылъэу хэщэтыкIыгъ. Iэлъэныкъом рулыр
рити, тутын къыштагъ. Хигъани, кIоцIымкIэ Iугъор ыщагъ,
пэ гъонитIум къаритIупщыжьыгъ.
- СятэкIэ сыадыг, сянэкIэ сыкъэрэщай. Зэхэпхыгъа ащ
фэдэ цIыф лъэпкъ?
- Среднэ Азием ращыгъагъэхэба къэрэщаехэр? -
къыратыгъэ упчIэм Дальмар упчIэ джэуапкIэ пэгъокIыжьыгъ.
Джыри Алъкъэс нахь хьылъэу хэщэтыкIи, тутыныр
зыщэ-зыплIэ ыкъудыий, кабинэм ридзыжьыгъ. Iэ пкIэнтIагъэхэр чэзыу-чэзыоу кабинэм рищэикIыхэзэ, жьым
ригъэгъушъыгъэх.
- Ращыгъагъэх... Къэрэщайхэр зыращым, илъэс
пшIыкIущым ситыгъ. Сятэ зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэкIэ тхылъ къытфагъэхьи, зыдгъэежьыгъэр мэзэ заулэ
хъугъэу къэрэщаехэр ращыгъэх.
- Уянэ къэрэщэепхъу, зи къыраIуагъэба? - Дальмар
гущыIэ зэпыугъом зытыригъэфагъ.

--- Page 76 ---

- Хьэр псашъо рагъэщагъэба Iори къэупчI,- Алъкъэс
ышъо къыхихыгъ.- Тянэ тхьамыкIэм икъун кIэхахыгъ.
Илъэсныкъо фэдиз зи къытамыIоу чылэм тыдэсыгъ. Сэ
къысаIон щыIагъэп, сятэ адыгэ. Зыгорэм бзэгу тихьыгъ.
А чэщ дэдэм мэшIокум тырадзи, къэрэщаехэр зыдащагъэм тэри тащагъ. Джы къызнэсыгъэм сянэ тхьамыкIэр
бзэгу зыхьыгъэр зэзгъэшIэн слъэкIрэп.
- Уянэ псауа?
УпчIэм джэуап къыримытыжьэу Алъкъэс бэрэ щысыгъ, етIанэ къыIуагъ:
- Заор зыщаухыгъэ мафэм сянэ згъэIылъыгъэ... Сизакъоу сыкъызэнэм, тэ сыкIона, сыздэкIощтымкIэ изын
сиIагъэти, тичылэжъ сыкъекIужьыгъ. Сятэ иунэ къэзан
щазымашIэм ыубытыгъагъэти, къыщысщэфыжьыгъагъ...
Ары, ары, умыгъэшIагъо. Къэзгъэзэжьыгъэмэ яунэхэр
ащащэфыжьынэу ары зэрэщытыгъэр. Уизакъоу щыIэгъуай, сыкIэлэ дэдэу унагъо сшIагъэ. Шъэо цIыкIуи сиI.
- А лъэхъаным елъытыгъэмэ джы тызыхэтыр нэмыкI
лъэхъан,- къыриIуалIэрэр зэригъэшIэнэу Дальмар шоферым нэмыкI гущыIэ жэдидзагъ.
- Лъэхъан Iэягъ ар,- Алъкъэс псынкIэу къыIуагъ.-
Джы ращыгъэхэм къагъэзэжьыгъ. Къэзымыгъэзэжьыщтхэр тянэ фэдэ мин пчъагъэхэу лажьэ зимыIэу кIодыгъэхэр арых...
- Къиныбэ уагъэлъэгъугъэ, Алъкъэс,- Дальмар апэрэу шоферым ыцIэ къыIуагъ.- Хэбзэ дэгъу тиI, ау угу зэребгъэн Iаджи щыI.
Алъкъэс ипаIо зыщихыгъ:
- Олъэгъуа мыр,- паIoy зыщихыгъэр ыIэмычIэ чIэкуагъэу шъхьац къэрабэр Алъкъэс къыгъэлъэгъуагъ,-
ращыгъагъэхэм къарагъэгъэзэжьыгъ, ау сшъхьац шIуцIэ
хэта къысэзытыжьыщтыр?
- УикIэлэгъу дахэ къызэрэуамытыжьыщтым фэд
пшъхьаци зэрэмыгъотыжьыщтыр. Ар егъашIэм зыщыгъэгъупшэжь, Алъкъэс. УиIагъ, дэу пшIын, уиIэжьэп.
- Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп!
- Ар шъыпкъэ, Iаджи тщыгъупшэн фалI шъхьакIэ,
тщыгъупшэрэп. ЕмыкIу бащэ къытахыгъ,- ежь зэриIожь
фэдэу Дальмар къыIуагъ.
МэшIоку зэпырыкIыпIэм нэс Алъкъэсрэ Дальмаррэ
зи зэрамыIоу къэсыгъэх. Шъхьаджи ышъхьэ егупшысагъ.

--- Page 77 ---

ЗэпырыкIыпIэм щызэрэугъоигъэ машинэмэ Алъкъэс имашинэ апигъэуцуагъ. МэшIокур къэси, блэкIыфэкIэ ыуж
машинэ зытфых зыщызэпащагъ. Дальмар шъхьаукъашъоу кабинэ кIыбым ышъхьэ ригъэкIыгъ. Милиционер
закъоу мэшIоку зэпырыкIыпIэм Iутым ынэ тырихрэп.
ЗыгъэгумэкIрэр ауж къиуцогъэ машинэхэр зыфэдэхэр,
ахэмэ арысхэр зэримышIэхэрэр ары.
Бэрэ мэшIоку зэпырыкIыпIэм зэрэIутыщтхэр Алъкъэс ышIэти, машинэм икIыгъ, къыплъыхьагъ. Милиционерым кIэрыхьагъ. Алъкъэс милиционерым риIорэр Дальмар ышIэрэп. Шъхьэм бэ къихьэрэр. Машинэм икIи,
аIорэм щыщэ зэхихынэу тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу лъэбэкъу шъэбэ заулэ ыдзи, акIэрыхьагъ. ЕгъашIэм иныбджэгъугъэм фэдэу милиционерым сэлам рихыгъ, ыIапи
ыубытыгъ, цIэцIагъэ:
- МэшIоку зэпырыкIыпIэмэ къэралыгъом зэрарышхо рахы. Зы мэшIоку пае мыщ фэдиз машинэ хъущэр
зэтегъэIагъэу щыбгъэтыныр емыкIу. МэшIоку зэпырыкIыпIэ тхьапш хэгъэгушхом итыр, машинэ тхьапш, нэбгрэ
тхьапш зиуахътэ хьаулыеу зышIуагъэкIодрэр!
Джахэр къыIофэхэкIэ Дальмар милиционерыр къызэпиплъыхьагъ. Гуцафэ зыфишIын хилъэгъуагъэп.
- Олахьэ шъыпкъэм, мэшIоку зэпырыкIыпIэмэ охътабэ ащытэгъэкIоды, зэрарышхо хэгъэгум етэхы, тэри
къытехыжьы,- Алъкъэс Дальмар къыдыригъэштагъ.
- КъэкIорэгъым шъущытыжьыщтэп, лъэмыдж
ашIынэу унашъо щыI,- милиционерми, зэрифэшъуашэу,
ихэгъэгу къыухъумагъэу ылъытагъ.
МэшIоку зэпырыкIыпIэм машинэр зыщытехьащтым,
къыриIуалIэрэр зэригъашIэмэ шIоигъоу Берузаимскэр
Алъкъэс еупчIыгъ:
- Тэ Iоф щишIэра а милиционерым? КIэлэ шIагъу...
- Хэс щыIэп, ешъокIо цIыкIу гор, раймилицием иIофышI.
- Ара?.. Ащ фэдашъо тесштагъэп...
Ащ Алъкъэс зи къыпилъхьажьыгъэп.
- МэшIоку станцием, къыомыхьылъэкIыщтмэ, сепщэлIагъэмэ дэгъугъэ, Алъкъэс,- къэгъэзэгъум зынэсхэм
Дальмар шоферым елъэIугъ.
- МэшIоку станциер пIуагъа? - Алъкъэс къыгосым
феплъэкIыгъ,- тадэжь уесымыгъэблагъэу зы мэшIоку

--- Page 78 ---

станцие горэми утезгъэплъэнэп, Владимир Петрович.
СиIофшIэни сэухы пэт. Адыгэ хабзэп ар, сыкъэрэщэе
пхъорэлъфми, къэрэщаехэми ащ фэдэ хабзэ яIэп.
Алъкъэс сыхьатым еплъыгъ, тфы хъункIэ минут заулэ иIэжь. Машинэр къэгъэзэгъум къолъэдагъ. Асфальтым зытекIым, сэпэшхо ыуж къитэджагъ.
Зэрэрагъэблэгъагъэр Дальмар игуапэми, егупшысагъ. Мыхъун хилъэгъуагъэп, ыгу зи къыриIощтыгъэп,
рэхьатыгъ.
- А унаплъэ уздакIорэм нахьи тичылэ нахь дэеп, пщэфыни дэбгъотэщт. Унагъо узщыхъун чыл мыр. Зы мыхъуми райцентрэба? Урысхэри дэсых, угу рихьын Iоф
цIыкIу гори дэбгъотэщт, пIэ зэтелъэу ущысына?
- Ари ары, ау машинэм къибгъэтIысхьэхэрэр зэкIэ
шъуадэжь ебгъэблэгъэщтмэ унагъо уагъэшIэжьынэп,
Алъкъэс,- Дальмар шоферым есэмэркъэугъ.
- Ар хъухэщтэп, а къизгъэтIысхьэхэрэр ары унагъо
тэзгъашIэрэр. О чыжьэу укъекIы, ухьакI. ЕтIани орырэ
сэрырэ къытэхъулIагъэр зы, тинасып зэфэдэ пIоми хъущт...
Алъкъэс игущыIэмэ Дальмар захэдаIом, риIуагъэхэр
шоферым шIошъ зэрэхъугъэхэр гурыIуагъ. Арэу щытми Дальмар цыхьэ Алъкъэс фишIрэп, фэсакъы.
КIэлэжъ дэгъун фае мыр, Алъкъэси eIo, ахъщэ гъэтIылъыгъи иIэщт. Темыр лъэныкъом щылэжьагъ, нэIосэ
лыягъэ щыIэп, тызщыфаем чIыфэкIэ тытефэн тлъэкIыщт.
Унэ ыщэфыщтмэ, ячылэ щерэщэф, щэрэпсэу. Алъкъэс
ащ зи шIухэкIуадэрэп, зэгорэм ишIуагъэ къемыкIыщтмэ
иягъэ къекIынэп.
- Ащыгъум, Алъкъэс, тучаным тыIугъэлъади, ныкъо
горэ зыдэтэгъашт,- Дальмар къезэгъыгъ.
- МашинэкIэ аркъыхьэ тучаным тыIулъадэ хъущтэп.
Армырми зыцэ тфыкIэзылъыкIрэ Iаджи дэс мыщ... Машинэр дгъэуцужьмэ, тучаным тыблэкIыжьыщт.
Алъкъэс исакъыгъэ Дальмар ыгу рихьыгъ, ау "зыцэ
тфыкIэзылъыкIрэ Iаджи дэс мыщ" зыфиIуагъэм ыгу
еIугъэп. Джэгъогъубэ зиIэхэр пыщэгъу ышIынхэм фэягъэп. А закъор ары джырэкIэ Алъкъэс щыкIагъэу филъэгъугъэр. АдырэхэмкIэ Алъкъэс ежь зыфэе цIыф дэдагъ.
НэмыкI улъыхъужьыныр ищыкIэгъагъэп.

--- Page 79 ---

Зэмыжэгъэхэ Iоф къыкъокIы

--- Page 80 ---

Бжыхьэпэ мэзым идэхагъэ Геворк зишIагъэр нычэп.
ЕтIани ар зыдэхэ дэдагъэр нэфшъэгъуапэр ары. Чэщыр
текIыфэ мэзым зыщэ-зыплIэ зызэблихъугъ. Пчыхьэшъхьапэм плъэгъу уримыгъафэу къэушIункIыгъ. Мэзахэм,
хэтIагъэм фэдэхэу, чъыгхэр щыхъыехэрэп.
ШIункIы къызэрэхъоу мэкъэ зэфэшъхьафэу мэзым
къыхэIукIхэрэр, щарагъэгъэтыгъэ пIонэу, зэпыугъэх.
Мэзэхэ рэхьат щынагъор мэзым тIэкIурэ зышъхьащэт уж,
мэзым псэ къыпыкIэжьыгъэ пшIуигъэшIэу, нэмыкI мэкъэ
зэмылIэужыгъомэ джы зыкъыщаIэтыгъ - бзыухэр зэпэджэжьых, аргъойхэм "ны-нын" aIoy модыкIэ-мыдыкIэ
зыщычIагъао, къыздилъэтыгъэр амьшIэу жьы макIэм
чъыг къутамэмэ запидзагъ. Чэщыбгым мэзыр рэхьатыжьыгъэ. Ащ щегъэжьагъэу сэбахь нэс гупсэфыпIэ итыгъ,
етIани къэбырысырыжьыгъ. Тыгъэр къыкъомыкIыгъэ
нахь мышIэми къызэрэущыжьрэр чъыг тхьапэхэмкIэ
къэошIэ. Нэм ерагъэу ылъэгъурэ тыгъэнэбзыйхэр чъыг
шъхьэпэ тхьапэмэ къатеIэбагъэх, етIанэ къутамэмэ къапхырыпсэу ригъэжьагъ, етIанэ хьэлъэгу-хьэлъэгоу чъыг
чIэгъмэ ащыджэгугъ. Орэд зэмышъогъубэкIэ мэзыр
тыгъэм дежъыугъ, ыбгъэгу фызэрихыгъ.
Дальмар чIитIагъэхэр зыщычIэлъым пэмычыжьэу чэщыр Геворк щырихыгъ. Чэщ реными, пчэдыжьыпэми
чъыгэе лъапсэм гуцафэ зыфэпшIын къыIухьагъэп. Бэджэ
гъожь цIыкIу горэм ыкIэ утысэу, пкIэшъэ тхьэпэ гъожьмэ
къахэмыщыхэу, нэфшъагъомэ адэжь чъыгэе чIэгъым
къызэрэчIэлъэдагъэр хэмылъытэщтмэ, зи къэлъэгъуагъэп. Чъыгэе лъапсэм бэджэжъыер щыпэшъушъу-щыпэшъушъуи, Iофышхо зэрехьэ пIонэу, Iулъэтыжьыгъ.
Геворкрэ мэзпэсым иунэ исылIымрэ чэзыу-чэзыоу
чъыгэе лъапсэм чIэтIагъэм екъэрэгъулэнхэу ары зэрэщытыгъэр. Щайешъогъу уахътэм адэжь чыжьэкIэ пхъэуIу
макъэ къэIугъ. ТIэкIу зытешIэм, джыри пхъэуIу макъэр
нахь чанэу Арбанян къылъыIэсыгъ. Ар мэзпэсым иунэ
исым ымакъ. Ащ къикIрэр зышIэщтыгъэр ежь нэбгыритIур ары. "Шыблэр зэогъэ чъыг ныкъостым дэслъхьэгъэ
тхылъыпIэ тхьапэм итым псынкIэу едж", джары пхъэуIу
макъэм ишъэф. Чэзыугъор зэIахы зыхъукIэ, зэрэмылъэгъунхэу ары Лэукъан унашъоу афишIыгъагъэр. ЦIыф
бащэ мэзым щымызекIоным фэшI сакъыныгъэ къызхагъафэщтыгъэ. Геворк зэрыс чъыг гъурбымрэ шыблэр зэогъэ чъыг ныкъостымрэ аралъхьэрэ тхылъыпIэ тхьапэхэмкIэ нэбгыритIур зэдэгущыIэнхэу зэзэгъыгъагъэх.
Аущтэу зашIыщтыгъэр зыгорэ зэраIоныр ящыкIэгъапэ
зыхъукIэ ары.
Арбанян обзэгъур ытамэ тырилъхьи, шыблэр зэогъэ
чъыгым блэкIрэ лъагъом псынкIэу екIугъ. КIом дыхэтэу
пхъэшхо чIэгъым тхылъыпIэ уплIэнкIагъэр къычIихи, еджагъ:
"Джамбот нычэпэ къэкIожьыгъэп, тыгъоспчэдыжь унэм
зэрикIыгъ".
ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ, чэщ-зымафэ хъугъэ мэзпэсыр къызытыр. Тэ кIощта, чылэм кIожьыгъэмэ шIэ? МыкIожьынэу раIогъагъ. Майорми, полковникми Джамбот
зыдэщыIэр ашIэрэп, ашIэщтыгъэмэ джы нэс макъэ къагъэIущтыгъэ. Елбэтэу мэзпэсым икъэмыкIожьыкIэкIэ
макъэ ягъэIугъэн фае.
Геворк зыфтеогъэ телефоныр зыми къыIэтыщтыгъэп. Лейтенантыр сыхьатым еплъыгъ, блым ыныкъу.
Джыри теуагъ, трубкэр къаIэтыгъ.
- Алло,- Смирновым лейтенантым ымакъэ ышIэжьыгъ,- сыкъэдаIо, сыкъэдаIо.
- Пхъэр къыхэтщын тлъэкIрэп.
- Хэта къыхэшъозымыгъэщрэр?
- Мэзпэсыр.
- Сыда ыIорэр?
- Исэп, тыгъоспчэдыжь зэрикIыгъ.
- Телефоным чыжьэу уIумыкI, тIэкIу шIэмэ къытеожь.
Ардэдэм Лэукъан кабинетым къихьагъ:
- КъэбарышIу щыIэп, товарищ полковник. Ныпчэдыжь Джамбот иунагъо къызэзгъэлъэгъунэу сыIулъэдэгъагъ...
- Мэзпэсым уIукIагъа?
- Хьау, зыдэщыIэр унагъоми ышIэрэп.
- Тэ кIогъэн?
- ШакIо къэтынкIи мэхъу...
- ЗыщышэкIорэ лъэныкъор ошIа?
- СшIэрэп. Зычэщ-зымафэ ар шакIо къэтэу къыхэкIыгъэп, товарищ полковник.

--- Page 81 ---

- КъыхэмыкIыгъэми, мэзпэсыр къэт,- полковникым
трубкэр къыштагъ. Къэлэ милицием иначальник дэжь теуагъ.- Нычэпэ уичэщ рэхьатыгъа? Сыд къэбарыкI?
- Мы мафэхэм тичэщ рэхьатыгъ, ау нычэпэ лIы укIыгъэ горэ псыIушъом къыIуагъотагъ.
- Зыщыщыр шъошIа?
- Зыщыщыр умышIэжьынэу ынэкIу зэхэупкIэтагъ, зи
къыпкъырыкIыгъэп.
- Сыдигъу заукIыгъэр?
- Нычэпэ сыхьатыр тIумрэ плIымрэ азыфагу.
- Итеплъ?
- ИтеплъэкIэ цIыф къызэрыкIу.
- ЖэкIэ-пакIэ тета?
- ТеткIэ сэгугъэ...
ЛIы укIыгъэм игугъу ашIэу зызэхехым, Лэукъан къэтэджыгъ. ЫшIуабэ дашIэу полковникым еплъыгъ. Телефон трубкэм къиIукIрэ гущыIэ мэкъэ зырызхэр къызэриубытынэу мэдаIо. Ау зэхэугуфыкIыгъэу гущыIэхэр зэхихыщтыгъэхэп. Нибжьи гумэкI зымышIэщтыгъэ Лэукъан
ынэгу гумэкIым зэлъиштагъэ.
- О ащ нэмыкI къэбар уимыIэмэ, тэ къэбарыкIэ тиI.
Аргъоилъэ мэзым имэзпэс чэщ-зымафэ хъугъэшъ къэт,
зыдэщыIэр ашIэрэп. УицIыфмэ макъэ ягъэIу, къытеу,-
Смирновым трубкэр ыгъэтIылъыжьыгъ.
- Хэта аукIыгъэр? - Лэукъан къэупчIагъ.
- Зыщыщыр ашIэрэп. КъызэриIорэмкIэ, аукIыгъэр
мэзпэсым ехьщыр.
- Хьадэр тэ щыI?
- Моргым чIэлъ,- джэуап къызетыжь уж, полковникыр къэупчIагъ.- Мэзпэсым пый иIагъа?
- АукIыгъэр Джамбот армырынкIи мэхъуба, товарищ полковник? - пэшIорыгъэшъэу зэриIорэр зэрэмытэрэзыIор зэхыригъэшIыкIымэ шIоигъоу Лэукъан полковникым риIуагъ.
- Ари тэрэз, ау чэщ-зымафэ къэтырэ мэзпэсым ишъэогъухэри иджэгъогъухэри тшIэнхэ фае, майор.
Полковникым къыIуагъэм Лэукъан ригъэгупшысагъ.
Джамбот ехьылIагъэу ышIэрэм щыщхэр ынэгу къыкIэтаджэхэу регъажьэ.
Лэукъанрэ Джамботрэ зы чылэ щыщых. Лэукъан нахьи Джамбот бэкIэ нахьыжъ. Джамбот чылэм икъыдэкIыкIэ чылэм дэс пстэуми ашIэ. Гъунэгъу чылагъохэми ащ
пылъ къэбарыр анэсыгъагъ, агъэшIагъо икъугъ.
Зэмыжэгъэхэ Iофэу къыкъокIыгъэм Iаджми уарегъэгупшысэ. КIымафэм шыблэр зэрэгъуагъорэм фэдэу а
Iофыр ошIэ-дэмышIэу къашъхьарыуагъ. НэбгыритIуми ар
зыфагъэдэщтыр ашIэщтыгъэп.
Мызпэсыр тэ хъугъа? Унэм имыкIынэу раIогъагъэба?
Гъогу зэхэкIиблым нэси, ащыщэу къыхихыщтыр, зытехьащтыр зымышIэрэм Лэукъан фэд. Тыдэ щыIэми, Джамбот къымыгъоты хъущтэп. Сыда ащ фэдизэу Лэукъан
зыкIэгумэкIрэр? Мэзпэсыр кIодыгъэмэ, сыда ежькIэ ащ
хэлъыр? Анахь зыщымыхъущтым Джамбот бзэхыгъэ,
чIыр зэгози дэфагъ...
- ИмыщыкIагъэмэ уагъэгумэкIыкIэ сэгугъэ, Лэукъан?..- Iоф зызэдашIэрэм щыублагъэу джыры ныIэп
апэрэу полковникым Лэукъан ыцIэ къызиIуагъэр.
- Хьау, товарищ полковник, ащ фэдэ Iоф щыIэп,-
Лэукъан зиухыижьзэ, IущхыпцIыкIыгъ, тутыныр ыгъэкIосэжьыгъ.
- Армэ хъун,- Смирновыр къэтэджыгъ,- мэзпэсым
Iофыжъэу зэ къыпагъэтэджэгъагъэм джыри уегупшысэ
сшIошIыгъ.
Игупшысэ тэ къыщишIагъа ыIоу Лэукъан шъхьэр къыIэти, сейф егъэтыгъэм тэмэпкъыкIэ зезгъэкъугъэ полковникым дэжькIэ плъагъэ, етIанэ къыIуагъ:
- Шъыпкъэр пIощтмэ, Иннокентий Терентьевич, ащ
сегупшысэщтыгъэ. Ау Джамботрэ диверсантымрэ азыфагу зи илъ Iоу сшIошъ хъурэп. Мэзпэсым къехъулIагъэр
заом хэтыгъэ мин пчъагъэмэ къяхъулIагъ, ащ къызэригъэзэжьыгъэм фэдэу зэкIэми къагъэзэжьыгъэмэ тинасыпыгъи, заор кIыхьэ-лыхь хъуныеп... Ар сэIо шъхьакIэ,
сшIэрэп ныIа...- Лэукъан мэзпэсым ехьылIагъэу къыIуагъэхэр аужрэ ехъырэхъышэн псалъэхэмкIэ риутыжьыгъэх, кIилъэшъужьы фэдэу ышIыгъ, тутыныр хигъэнагъ,
нэкIушъхьитIур пIокIабзэу зэригъэпкIэу ыкъудыий Iугъор
ыкIоцIкIэ ыщагъ.
- Диверсантым икъэкIогъурэ мэзпэсым икIодыгъорэ
зэрэзэтефэрэм,- полковникым къыIуагъ,- шъхьэм
имылъ къыригъэхьащт. Ау ащ ицIыфыгъэ ехьылIагъэу мы
къысфэппчъыгъэхэр зэкIэ зэрэсимыщыкIагъэр джыри
къыосэIо. Ау ахэр зэпIонэу зытефэхэрэр, уфаемэ къыосIон, джа шъуичылэ дэс бзэгухьэр ары, икъунба Джамботи ори ащ къинэу шъуигъэхъугъэр? ДжамботкIэ орырэ сэрырэ тызэрзэтекIрэ щыIэп... Мэзпэсым ыжэкIэ-пакIэ
о угу рехьы, сэ ащ сыгу еIурэп... ДымыIушъо къытырегъао... КъыбгурыIуагъа, товарищ майор?
- КъызгурыIуагъ, товарищ полковник,- ыгу къыдеIэу
Лэукъан къыIуагъ, джыри тутыныбжъэ къыштагъ.-
ЦIыфым цыхьэ фэпшIын фае... Икъунба тызэрэзэшэкIуагъэр... Пчэдыжьрэ япIэ къыхэтэджэжьхэмэ гушIохэзэ
къызэрахьыгъэр икъунба!
Хьапсым хьакъынчъэу илъэс пчъагъэ зэрэчIагъэсыгъэм игугъу бэрэ Смирновым ышIыщтыгъэп. Ау ежь Лэукъан ышъхьэкIэ зи къырамышIагъэми, къин дэхэкIае
рагъэлъэгъугъ. Ар зыпкъ къикIыгъагъэр Джамбот ары.
Сыд фэдиз къин рагъэлъэгъугъэми, къафызэкIэкIуагъэп,
цIыфым имыхьакъ тыраригъэлъхьагъэп. Смирновым
ыпэкIэ тетыгъэм иIэнатIэ IуигъэкIынкIэ тIэкIу дэд иIэжьыгъэр. Пылъыщт тхылъхэр ыгъэхьазырыгъагъэх, инасыпти ежь зэремыжагъэу иIоф зыкъызэблихъугъагъ... Лэукъан IуигъэкIыным ычIыпIэкIэ ежь иIэнатIэ Iуащи, госбезопасностым хагъэкIыгъап. Джамбот къыпагъэтэджэгъэгъэ Iофым зыфыхэхьэгъагъэр Мерэм мыгъор ары...
КIо, сыд ар джы угу къэкIыжькIэ!.. БлэкIыгъэ Iоф, ау зыкIи
рыкIэгъожьрэп!..
- Моргым сыкъаплъэмэ сшIоигъу, сыкIонэу фит
сышI, товарищ полковник? - Лэукъан къэтэджыгъ.
- КIо, ау псынкIэу къэгъэзэжь.
Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ Смирновымрэ Къэрэбэтымрэ зызэдэлажьэхэрэр Iоф зэхэлъэшъогъаби зэшIуахыгъэ,
хэукъохэуи къыхэкIыгъэх, ау джы нэс мыхъун горэ полковникым Лэукъан рилъэгъулIагъэп. ЛIыгъи цIыфыгъи хэлъ. Ащ
нэмыкIэу Смирновыр нэшIукIэ Лэукъан зыфеплъыни
щыIагъ. Ау Лэукъан ащ къызэрэхахьэщтыгъэ щыIэп.
Колыма дышъэ къычIэхыпIэм Смирновыр щыIэ зэхъум, ежь фэдэ хьапсэдэс адыгэ кIэлэ шахъо горэ инэIосагъ. Зытелъ нарэхэр зэбгъутыгъэх, кIымэфэ чъыIэм уистэу чэщ кIыхьэм учъыена, гъолъыжьыгъо уж зэдэгущыIэнхэ фимытхэми, аIорэ шIагъо щымыIэми, зэIушъашъэщтыгъэх. Ар къадэмыхъу зыхъукIэ, анэхэр къицIыукIхэу щылъыщтыгъэх. Пчэдыжьрэ IофышIэ зэдакIощтыгъэх, тутынкIэ хьалыгъу такъыр къахъожьмэ, Iулъхьэр тIу
зэфашIыщтыгъэ.

--- Page 82 ---

Шэхъо кIалэр илъэс пшIыкIутфым щыщэу пшIыкIуплIым чIэсыгъ, зы илъэс ныIэп къыфэнэжьыгъагъэр. Ащ
елъытыгъэмэ Смирновыр илъэсищ ныIэп зэрэдэсыгъэр.
- Мыщ фэдизым сыда узфыдэсыр? - мафэ горэм
Смирновыр шахъом еупчIыгъагъ.
- Адыгэхэр Тыркуемэ агозгъэхьан симурадыгъ...-
цэпищэу къыIунэжьыгъэр сысызэ, зэупчIыгъэр щхыгъэ.-
Къыздэхъугъэпти, онэ пшIыкIутф спшъэ къыдалъхьагъ...
ПшIыкIуплIыр згъэхъокIыгъэ, къэнэжьыгъэр Iофыжьэп,
ари зыгорэу хъун, сцищи есэтыжьы.
Ау цэ гъожьищэу къыIунэжьыгъэхэри зэрэIутэу чIым
игъунэпкъэ Колыма адыгэ шахъор Смирновым щигъэтIылъыгъагъ... КъатIупщыжьынкIэ мэзищ ныIэп къыфэнэжьыгъагъэр...
Лэукъан ынэпэпкъ зэхэтыкIэкIи, изекIокIэ-шIыкIэкIи,
игъэпсыкIэкIи, ичаныгъэкIи, ихьалэлыгъэкIи а шахъом фэдагъ. Арарыщтын адырэмэ ялыягъэу нэшIукIэ Смирновыр зыкIеплъыщтыгъэри...
Кабинетым Лэукъан къихьагъэп, къибыбагъ:
- Моргым чIэлъ хьадэр Джамботэп, товарищ полковник!
- КъэмыIожьми, сэшIэ, сэшIэ...
- Ахъщэ гъэIылъыгъэшхо зиIэ сэдэкъэхэдз лIыжъыр
ары аукIыгъэр.
- А лIыжъ жэкIэ-пэкIэ фыжь цIыкIура?
- Ары, Иннокентий Терентьевич, Ждановыр ары.
- Адэ умыуцужьыхэмэ зыгорэ къыуашIэн... Ар къэбар дэгъу...- полковникым игупшысэ нэмыкIыгъ, джыдэдэм ащ иакъыли игупшыси зыдаощтыгъэр мэзпэсыр
зыдэхъугъэр зэрэзэригъэшIэщт закъор ары.- Ащыгъум,
майор, Джамбот тэ хъугъа?
УпчIэр къызэриIуагъэм лъыпытэу Лэукъан ышъо
зэокIыгъэ. Моргым кIони, къэплъэным ыпэкIэ Джамбот
ипыйхэри ишъэогъухэри зыфэдэхэр тшIэнхэ фае полковникым зэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. УзегупшысэкIэ,
мэзпэсым шъэогъуби пыиби иIагъэп. Мэзыр иунагъ,
иIофшIэпIагъ, игъэпсэфыпIагъ. Пхъащэ уадэжь къакIохэрэр, таущтэу уимынэIосэнха, инэIосагъэх. Загъори
ныкъо гори къыфаштэщтыгъэ. ЗэкIэми ар афишIэщтыгъэп,
ицыхьэ зытелъэу ахэр зыфишIэщтхэри иIагъэх. Къалъэгъу
мыхъоу, гукIэ къыфэмышIухэу пхъащэ къыфакIохэрэми

--- Page 83 ---

ахэтыгъэх. Ахэр пыикIэ Джамбот ылъытэщтыгъэхэп,
узымэзпэскIэ зэкIэми агу къыпфэшIущтэп.
Игухэлъ шъэфхэр зэриIоу дунаим щыриIэгъэ закъор
ишъуз. Нибжьи зэмызэщыжьрэ шъхьагъусэр ишъэогъу,
игущыIэгъу. Унэм къызыкIожькIэ мэзэ пчъагъэ ишъузрэ
исабыйхэмрэ ымылъэгъугъэхэ пIонэу, ащыгушIукIэу пчыхьэрэ ахэсыщтыгъэ. Шъузым ынэхэр тырихыхэщтыгъэхэп, хьакум кIэрыхьэми, къыкIэрыкIыжьми, унэм икIми,
къихьажьми, Iанэм пэсхэми щэгушIукIы зэпыт. Джащ фэдагъ шъузри Джамбот къызэрэфыщытыгъэр.
Пчэдыжьырэ Джамбот унэм зикIрэм къэлэпчъэжъыем нэс шъузыр дэмыкIотагъэу, орэфабэ орэчъыIэ фаеми,
мафэ къыхэфагъэу къышIэжьрэп. Гъэмафэрэ мэз унэм
къызыкIохэкIэ, шъэожъыищымрэ пшъэшъэжъыемрэ янэ
игъусэхэу мэз Iапчъэм нэс ятэ щыпэгъокIыщтыгъэх. Джаущтэу быныр щыIэзэ, шъэожъые анахьыжъыр мэзым лIы
хэхъухьагъ, ятэ шIу ригъэлъэгъугъэ гъогур хихыгъ - Ленинград дэт мэз академием щеджэ, мыгъэ ящэнэрэ курсым ихьагъ. Адырэ шъэуитIумрэ пшъэшъэжъыемрэ
еджапIэм чIэсых, щыми класс зырыз азыфагу.
Джамбот инэIосэ дэгъумэ, ячылэ кIэлабамэ Лэукъани ащыщ, зызэIукIэхэкIэ нэгушIоу зэпэгъокIых, ау яунагъокIэ зэлъихьагъэхэп. Къиныгъо лъэхъан зыхэтым, Лэукъан къыфишIагъэр Джамбот егъашIэм щыгъупшэщтэп. Ар ыушъэфыщтыгъэп, пхъащэ къыфэкIуагъэхэмэ
ныкъо горэ къызыпкъырахэу зешъокIэ, къафиIуатэщтыгъэ, Лэукъан зэринэIуасэм къогушхукIы е регъэщынэх уигъаIоу Iоф зыщишIэрэм ышъхьэ къыримыхыпэу,
уригъэгуцафэу ренэу къыкIиIотыкIыщтыгъэ, хэмылъ
тIэкIухэри, сыдэу пшIын цIыфыр сыдыгъуи цIыфэу къэнэ,
римыгъэлыекIыпэу хигъахъощтыгъэ...

--- Page 84 ---

Мерэм ышъхьэ хехьажьы

--- Page 85 ---

Заор къызщежьэгъэ мафэм Джамботрэ Мерэмрэ
ячылэ еджапIэ къаухыгъагъ. Мэз институтым тIури чIэхьанхэу гухэлъ яIагъ, ау заом къадигъэхъугъэп. Заом
иапэрэ мафэхэм райвоенкоматым кIуагъэмэ Джамботи
ащыщыгъ. Дзэм амыштэу зыщэ-зыплIэ къырагъэгъэзэжьыгъ. АшIомыкIыхэ зэхъум, танковэ училищэм еджакIо
агъэкIуагъ. Мерэм чылэм къыдани, колхозым хэхьагъ...
НыбжьыкIитIур еджапIэм шIу щызэрэлъэгъугъэх.
Яблэнэрэ классыр къызаух мафэм Джамбот  къыздырихьакIыгъэ шIулъэгъу шъэфым Мерэм щигъэгъозагъ.
- Шъуи ли птелъыжьэп, унэхэри плъыжьыбзэх, сыда
къыохъулIагъэр? - мафэ горэм янэ Мерэм къеупчIыгъ.
- Тэ ттыгъэ экзаменхэр птыгъагъэхэмэ, шъуи ли къыптенэжьыныгъэпи, мам! - Мерэм щхы фэдэу зишIи, ышыпхъу феплъэкIзэ, тегущыIыкIыгъ.- Мы лъэкъокIахьыжъыр
салъыпэгъу изгъэлъыжьыщтэп, сигъэчъыерэп.
- Ары гущ,- янэ ыIуагъ.
Мерэм янэрэ Джамбот янэрэ зэдэшъузэбагъэх,
зэшъэфэгъугъэх. Ащ яныбджэгъугъэ къызынэфагъэр
гъэблэшхор ары. Джамбот ятэ колхозхэр зэхащэн зырагъэжьэ илъэсым кулакмэ аукIыгъагъ, джаущтэу янэ шъузабэу, ежь ибэу къэнэгъагъэх. А лъэхъан къиным Мерэм
ятэ ишIуагъэ къаригъэкIыгъ. АшхыщтымкIэ къадэIэпыIэщтыгъэ, яунэгъо IофкIэ анаIэ къатыригъэтыщтыгъэ.
Хабзэм къепыйрэмэ Джамбот ятэ заукIыгъэр илъэс
заулэ хъугъэу Мерэм ятэ колхозышхэр ыгъэлIагъэх аIуи,
агъэтIысыгъ, аукIыгъ.
Джаущтэу унэгъуитIур лIынчъэу къэнагъэх. ЗэралъэкIрэмкIэ зэдэIэпыIэжьхэзэ, аIэ зэкIэдзагъэу къахьыгъ. ЗымышIэрэм унэгъуитIур зы унагъо къышIошIыщтыгъэ.
- А закъор ары паIo зыщыгъэу къытхэтыр!..- бзылъфыгъэхэр Джамбот къогушхукIхэзэ, нэшIукIэ еплъыщтыгъэх...
Аужырэ письмэу Мерэм къыфигъахьыгъэм Джамбот заом зэрэIухьэрэр итыгъ. А письмэм ыуж зи щыIагъэп. Письмэ къэгъахьыныр джащ щиухыгъ. Бэ темышIэу
"Джамбот лIыгъэ зэрихьэзэ, фэхыгъэ" аIуи, къэбар къагъахьыгъ, агъэежьыгъ.
Джамбот зэрэщымыIэжьыр Мерэм ышIошъ хъущтыгъэп.
- О пшIошъ зэрэмыхъоу тэри тшIошъ хъурэп, Мерэм, плъэгъун Джамбот къызимыгъэзэжьрэм,- ипшъэшъэгъухэм къыраIощтыгъэ.
ИлъэсиплIырэ ныкъорэ фэдиз тешIи, заор заухым,
къэзгъэзэжьхэрэмэ ахэтэу чылэм къыдэхьажьынкIэ гугъэзэ апэрэ мазэр Мерэм къыхьыгъ. Орденхэр абгъэмэ

--- Page 86 ---

къахэжъыукIэу кIэлэ зикъэмыщэхэр чылэм къыдэхьажьыщтыгъэх. Пшъэшъабэми агухэр бырсырщтыгъэх. Къэзгъэзэжьыхэрэмэ мощ фэдиз илъэсым зыпылъыгъэхэ,
къяжэгъэхэ пшъашъэхэр къащэуи къамыщэуи къыхэкIыгъ. Е зэжагъэхэм адэмыкIожьыхэу нахь орденыбэ
зыхэлъхэмэ дахьыххэу, адакIохэуи хъущтыгъэх.
Мерэм сурэтым фэдагъ. Мыры пIонэу умышIэнэу,
узIэпищэу амылъэгъурэ гохьыгъэ горэ хэлъыгъ. Чылэм къыдэхьажьыгъэ кIалэмэ къемыпсэлъыхъуагъэ къахэкIыгъэп.
"Хьау" ыIоу IуигъэзыкIыпэнхэри ыгъэгугъэнхэри къыригъэкIущтыгъэп. Джамбот зэрежэрэр ариIощтыгъэ. ЗэхэзышIыкIрэм зэхишIыкIыщтыгъэ, шъхьэкIэфэныгъи, уаси, лъытэныгъи къыфишIыщтыгъэ, зэхэзымышIыкIрэр къыдэхьащхыщтыгъэ, фэмышъуашэхэр палъхьэуи хъугъэ.
Шыпхъу нахьыжъыр дэмыкIуахэ зэхъум, шыпхъу нахьыкIэр къелъэIуи, дэкIонэу Iизын Iихыгъ. НэмыкI чылэ
щыщ горэм дэкIуагъ.
Заом къызэрикIыжьыгъэм тетэу къэзыщи, мазэ нахь
кIымыгъоу зишъуз зытIупщыжьыгъэ кIэлэжъ горэм Мерэм щигъаIэщтыгъэп. ПшъашъэмкIэ иIоф къимыкIы зэхъум, нэпэтех гущыIэ Iаехэр фигъэIугъэх.
Пчыхьэ горэм пшъэшъэ купрэ кIэлэ купрэ Мерэм ягъунэгъу нысэунэм исхэу ищазымэхэр зэпэжъыутэхыжьыхэу, ибгырыпхышъхьэу иджанэ телъым укъищэу, ифуражкэ къонцIэу шъхьац бырабэм тесэу, къазыхъу зыригъэшIэу нысэунэм кIэлэжъыр къихьагъ.
- Шъуипчыхьэ шIу, купышIу шъузэхэс. Мыдэ, сикъэщэни щыIи мыщ! - ылъэкъуитIу зэтыридзи, щазымэ
цIыухэр зэралъэгъунэу жантIэм дэтIысхьагъ. Джыри зэ
пагэу унэр къыплъыхьагъ. Мерэм IугушIуагъ, ыIэхъомбэшхохэр бгырыпхым дигъэлъадэхи, тэмэпкъышъхьэхэр
зэкIищхэзэ, джанэр ыкIыбкIэ рищэкIыгъ, ыбги нахь псыгъо къэхъугъ.- Сикъэщэн, адэ сидыгъо укъыздэкIощт?
ЗыгъэпсынкI, жъыгъор къызэрэтхаIэрэр зэхапшIэрэба? -
щхы фэдэу зишIызэ, къесэмэркъэугъ.
- Сыпщэмэ джыдэдэми сыбдэкIощт! - нысэунэм исхэм агъэшIагъоу Мерэм риIожьыгъ.- Ар пшIэным пае
зыкIэ укъысэзэгъын фай, ар умышIэмэ сишъыпкъапIэ
садэжькIэ къанэ, ар къызгурыгъаIу.
КIэлэжъыр нэбэ-набэу Мерэм къеплъыгъ. Нысэунэр
къыплъыхьагъ.

--- Page 87 ---

- Адэ зи къапIорэпи, укIэгъожьыгъа? Сэ зэкIэкIожь
сиIэп.
- Уишъыпкъа? - зэхихыгъэм кIэлэжъри къыгъэтэджыгъ.
- Нэпэтехыгъэу сфэбгъэIугъэр зэкIэ зэрэпцIыр мы
щысхэм къяIори, джыдэдэм нысэунэм сыкъыбдекIы,-
нэкIушъхьитIур машIом тыристыкIызэ, Мерэм къыIуагъ.
IэхъомбэшхохэмкIэ кIэлэжъым иджанэ ыкIыбкIэ джыри ыщагъ. Лъакъохэр зэблигъэуцукIхи, ищазымэмэ
"кIыгъ-сыгъ" къаригъэIуагъ. Щазымапшъэхэр пщынэ ныбэх пIонэу зэкIоцIыхьэщтыгъэх, зэкIоцIыкIыщтыгъэх.
- ПIохэрэр, Мерэм, джы сшIэрэп,- кIэлэжъым ыбзэгупэ ерагъэу къытырипIытIыкIыгъ.- Нэпэтехыгъэ зыфагъэIурэм епсэлъыхъожьыха, Мерэм?!
- Епсэлъыхъожьхэмэ о нахь пшIэн,- джэуап Мерэм
ритыжьи, къыпидзэжьыгъ.- Мы щысмэ апашъхьэ тхьэ
къыщыIу...
- Ашъыу зыгу плъырэм Iаджи eIo, аIорэ пстэури
пшIошъ бгъэхъу хъуна! - кIэлэжъым зыкъызэблихъуи,
макъэр кIигъэджэгукIызэ, къыIуагъ.- Ашъыу, ощ пае
сIуагъэр зэкIэ зэрэпцIымкIэ тхьэ сэIо.
- Джамбот ынапэ джы сщэфыжьыгъэ! - Мерэм
ынэкIушъхьэмэ нэпсыцэхэр къателъэдагъэх.
А пчыхьэ дэдэм Мерэм кIэлэжъым дэкIуагъ. Ар
зымыгъэшIэгъуагъэ чылэм къыдэкIыгъэп.
КIэлэжъыр зэжэгъэ апэрэ чэщыр къэсыгъ. Нысэм
дэжь чIэхьажьи, чэщ щырихыгъ. Чэщ реным едэхэшIэкIкъедэхэшIэкIыжьми зы гущыIэ Мерэм къыригъэIон ылъэкIыгъэп. Нэфшъагъом адэжь шъхьаныгъупчъэм шъэодакIор къызтеом, фэмычэфыхэу кIэлэжъыр икIыжьыгъ.
Мерэми ичэщдилъ пшъашъэр къимыхьажьзэ, тхылъыпIэ
тхьапэм гущыIэ заулэ тыритхагъ:
"СызгъашIоу, сшъхьэ зыIэтыгъэхэу, синысащэ хэтыгъэхэр, шъузэрэзгъэулэугъэмкIэ емыкIу къысфэшъумышI, мы зиунэ сис шъхьаубатэм сшъо дихыгъэр алахьым
ышъо дырерэгъэхыжь. Джамбот ынапи, сэ сынапи сыукъэбзыжьыгъэ. Джамбот гущэ сщызгъэгъупшэн мы дунай нэфышхом тетэп. Сэри а дунаишхом сыщыпсэунэу
къогъупакIэ горэ къытекIын. Шъузэпэшых. Мерэм"
ТхылъыпIэр Мерэм столым къытырини, джэгур зэрзэхэтэу хэхьажьыгъ...

--- Page 88 ---

Ар зыхъугъэр ащыгъупшэжьыгъо имыфэзэ, чылэм
къэбар къыдэтэджагъ. ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIэшхокIэ ынэкIу
упIыцIагъэу Джамбот чылэм къэкIожьыгъ.
- А сикIэлэ дах, сыдэу дэгъоу сыптеплъэжьыгъа, джы
нэс гущэ тэ ущыIагъа? - пIэм хэлъ янэ къеупчIыгъ.
Джамбот зыдэщымыIагъэ щыIэпщтын. Заом иапэрэ
илъэс бжыхьэ Джамбот зыщэ римыгъэкIэу зыхэт полкыр
нэмыцмэ гъэры ашIыгъ. Зы концлагерым дащымэ адырэ
концлагерым дадзэзэ, Джамбот илъэс къыхьыгъ.
- Iофхэр дэих, Сандро. Кавказым ихьагъэх, зэхэпхыгъа? - Джамбот грузин кIалэм еупчIыгъ.
- Зэхэсхыгъэ, ау сшIошъ хъурэп.
- Плъэгъурэба зымафэ мыщ гъэрэу къыдагъэзыхьэгъэ заулэр? Ахэм Iофым ишъыпкъапIэр къытаIощтыгъ
шъхьакIэ, тарагъэкIуалIэрэп,- Джамбот хьаджыгъэ дзыор машинэм ригъэукIорэягъ.
- ЯIофхэр хъатэхэпышъ, тарагъэкIуалIэрэп...
Джамботдыхэм тхьамафэм къехъугъэшъ мэшIоку
станцием Iоф щашIэ. Вагон пэпчъ гъэр нэбгырих епхыгъ,
ахэмэ нэмыц къэрэгъулитIу ашъхьащыт. Хьаджыгъэ дзыохэр машинэмэ аралъхьэшъ, Iуащых, зы машинэр IукIэу
адырэ машинэр къыкIэрыхьэфэ къыдэорэ уахътэм загъэпсэфы. Ау ари къызэрэхафэрэр макIэ. Къэрэгъулэхэм
шоферхэр агъэгузажъох. МэшIоку состав кIыбыми къэрэгъулэ заулэ дэт. Зыбгъэбылъын пIокIи, пый нэплъэгъум уIэкIэкIын плъэкIыщтэп. Тыдэ укIуагъэми, зыбгъэзагъэми нэмыц закI, IэпыIэгъу къыозытынэу щыIэр макIэ.
МэшIокумкIэ километрэ шъэныкъокIэ узыкIорэм нэмыцмэ аштэгъэ Францием унэсыщт.
- Адэ, Сандро, мыхэр къыттекIохэмэ гъэрыцIэр
ттелъэу, дгъэзэжьыщта?
- Уагъэгъэзэжьымэ, бгъэзэжьыщт.
- Олахьэ, тичылэ сыдэмыхьажьын!..
- Удэмыхьажьмэ, да пшIэщтыр?
- ПшIэн макIа?
- Ар oIo зэпыт нахь, Джамбот, пшIэщтыр къапIорэп...
Сэ къыосIон... СымэшIокузеф сэ...
- О осэмэркъэу шъхьакIэ, сэ сысэмэркъэурэп...
- Сысэмэркъэухэрэп...
- Умысэмэркъэумэ, умашиниста?

--- Page 89 ---

- Сымашинист, ау сызэрэмашинистымкIэ тхылъ джыдэдэм сIыгъыгоп, тадэжь илъ,- джыри Сандро сэмэркъэугъэ.
- УмэшIокузефэмэ, етэгъэфыжь мыр!.. Е таукIын, е
таIэкIэкIыжьын, ащ нэмыкI хэкIыпIэ тиIэп!
- Сэри ары сIорэр...
Щэджэгъоуж нэс Джамботрэ Сандрорэ мэшIокум
фэсакъыгъэх. Сыхьатым еплъыхэу къэрэгъулымэ къаублагъ. Вагонмэ хьаджыгъэ дзыоу къарынэжьыгъэ щыIагъэп. МэшIокур зыщыIукIыщт уахътэр къызэрэблагъэрэр
къэрэгъулымэ ягузэжъуакIэ къыIотагъ. МэшIокури къэлъэгъуагъ. Iугъор къыпыутысыкIэу изэкъо-изакъоу вагонхэр зыпишIэнхэу къэкIо. Вагонмэ къакIэрыхьэ зэхъум,
мэшIокузефэм языр мэшIокум къипкIыгъ, станциемкIэ
чъагъэ. МэшIокур вагонмэ апагъэуцуагъ. IэмычIэм хъэдэн чIэлъэу мэшIокузефэри къикIыгъ.
Сандро зыфэягъэр джащ фэдэ чIыпI. Джамботрэ
Сандрорэ къэрэгъулэмэ къызщябгъукIощтым, акIыб илъ
дзыор атырадзи, раутыгъэх. Джамбот автоматыр къыпхъуати, дзыор зытх илъ къэрэгъулым елъи, Сандро ыуж
илъэдагъ. Урыс кIалэми ауж зыкъыригъэнагъэп.
Сандро мэшIоку зэкIэплъыхьагъэр рифыжьагъ:
- Хьакум шIомыкI къишъутакъу!
Къазгъырыр нэмыц укIыгъэм къыIэкIихи, хьакум шIомыкI ритакъоу Джамбот ригъэжьагъ. Адырэ урыс кIалэми
шIомыкI такъырхэр IэгушъокIэ хьакум ретакъох. Семафор
плъыжьмэ аблэлъэтызэ, километрэ заулэ мэшIокур чъагъэ.
АпэкIэ къичъи, пассажирскэ мэшIокур, кIэшъуикIызэ, аблэлъэтыгъ. Сандро мэшIокум ичъэ нахь макIэ ышIыгъ:
- ШъуипкI!
Щыри мэшIокум ипкIыхи, мэзым хэлъэдагъэх. МэшIокур заулэрэ чъагъэ. Парэу ищыуан ныбэ итыр ыухи,
къэуцугъ.
Джа мафэм ипчыхьапэ Францием икъэрал гъунапкъэ
нэбгырищымэ зэпачыгъ, гъэретынчъэ хъугъэ нэбгырищыр француз партизанмэ аIэкIэфагъ.
Хымэ хэгъэгу ущызэоныр къин, ау узэзэорэ пыир
цIыфмэ зэдыряпыи зыхъукIэ сыд фэдиз къин плъэгъуми
пщэгъупшэжьы. Апэрэ мафэхэм зыбзэ амышIэрэ партизанмэ адэзэонхэр, адыщыIэнхэр къяхьылъэкIыгъ. Ау Iашэр
пIыгъэу узэоным бзэр дэгъоу пшIэныр ищыкIэгъагъэп,
ищыкIэгъагъэр лIыхъужъыгъэ пхэлъыныр арыгъэ.

--- Page 90 ---

ИлъэситIурэ ныкъорэм Джамбот зыкIи Мерэм IэкIыб
ышIыгъэп.
Сыд фэдэ гупшысэ дахэ Мерэм фыриIагъэми, сыдэу
фыщытыгъэми, Джамбот зыфэягъэр зы - Мерэм къежэнэу ары.
Джамбот ядэжь къэсыжьыфэ МерэмкIэ мыхъун
ышъхьэ къихьагъэп. Адырэ чылэ зэолIэу текIоныгъэр къыдэзыхи къэкIожьыгъэмэ афэдэу лIыгъэ хэлъэу Джамбот
янэ сымэджэ хьылъэу ыпашъхьэ къихьажьыгъ.
Пчыхьэшъхьапэм дэжь Джамбот янэ жьы ымыгъотэу хъугъэ. Докторым лъагъэчъагъ, ау къэкIофэкIэ лIагъэ. Ныом аужрэ гущыIэ заулэу къыIожьыгъэмэ Мерэми къахэфагъ:
- ...А сикIал, Мерэм гущэ зафэ, тыдэ щыIэми зэгъэгъотыжь...
Мерэм зыдэщыIэр тэрэзэу цIыф ышIэщтыгъэп. Зым
къалэм дилъэгъуагъэу, адырэм ЛэбапшъэкIэ щилъэгъугъэу, нэмыкIым Къэбэртае щыIукIагъэу ыIощтыгъэ.
IорIотэжькIэ Мерэм зыдэщыIэу зыфаIуагъэхэм
Джамбот ащылъыхъуагъ. Къэбэртэе лъэныкъоми щыIагъ.
Мафэ горэм къалэм къикIыжьзэ, автобусыр урыс станицэшхо горэм къыщыуцугъ. ЦIыфхэр шхапIэм чъагъэх.
Джамботи алъежьагъ.
Шхыныр Джамбот къаIихи, столым зыкIэрэтIысхьэм,
джэмышх къымыштагъэу къычIэкIыгъ. Джэмышхыхьэ
кIуагъэ. Джэмышхылъэм зи илъыгъэп. Зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, пщэрыхьакIом еджагъ:
- Джэмышх щыIэба?
- Мира, джэмышх aIo,- пщэрыхьакIор хьакъу-шыкъухэр зытхьакIрэм еджагъ.
Джэмышхыр ыIэ чIизэу Мерэм къыкъокIыгъ. Мерэм
джэмышхым къыкIэлъэIугъэ лIы жэкIэ-пакIэм къеплъи,
къыпымылъэу напIэр ридзыхыжьыгъ. Джамбот ыIощти
ышIэщти ымышIэу зэтекъагъ. Мерэм къызэрыкIыгъэ
пчъэм зыщихьажьыщтым, Джамбот лъыджагъ:
- Мерэм!..
Мерэм къызэплъэкIи, джыри Джамбот къымышIэжьэу, блэплъыкIыгъ.
- Мерэм, сыкъэпшIэжьрэба!..- шхапIэр къызэпигъаджэу, Джамбот кууагъэ, шхынхэр къызэраратырэ гъуанэм ыжэкIэ-пакIэхэр ригъэщыгъэх.- Сэри ар!.. Джамбот
ары!..

--- Page 91 ---

Хьакъу-шыкъутхьакIэу шхапIэм Мерэм Iутэу, Джамбот мэзпромхозым щылажьэзэ, мэзэ заулэ станицэм
дэсыгъэх. ЕтIанэ джы Iоф зыщишIэрэ къушъхьэмэзым
Джамбот мэзпэсэу къагъэкIуагъ. Мерэм сабыйхэр
ыпIоу, Джамбот мэзпэсэу лажьэзэ, джы нэс къыхьыгъ.
А лъэхъаныр ары Мерэм зыдэкIогъэгъэ кIэлэжъыр
Джамбот къызыпыпкIэгъагъэр.
ЦIыфым ыгу дэй къызыпфэкIыкIэ зыримыкуни къыпфимыгупшысыни щыIэп. Узэригъэлъэпэощтым чэщи
мафи егупшысэ, нибжьи угу къэмыкIыщтхэр ыгу къыпфэкIых. Ащ фэдэ цIыфмэ а кIэлэжъри ащыщыгъ.
Инысэщэ джэгу зэхэтэу пчэгум къырини, Мерэм
ышъхьэ зыхехьажьым, кIэлэжъым ыIуагъэр бэ.
-...Хьабзыжъыр уиунэ ибгъэсы хъуна, сеIункIи а чэщ
дэдэм изгъэукIорэикIыжьыгъ,- кIэлэжъым ыгъэдаIощтыгъэх.
- Олахьэ хъун къыомыхъулIагъ,- гухьэ-гужъыгъэ хэмылъэу, ау ар хэплъагъоу щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Сыд къысэхъулIагъ? - кIэлэжъым къыхихыгъэми,
къызхигъэщыгъэп.- Сэ сыкъэбзэ-лъабз! Тэ зи мыхъуми,
зыгорэу тыхъун, хэунэхъуагъэр зышъхьэ хэзыхьажьыгъэ
хьабзыжъыр ары...
Ащ фэдизыр зэриIуатэщтыгъэмэ сыдым фашIэния а
чэщыр кIэлэжъым зэрэрихыгъагъэр. Столыр азыфагоу
шъэодакIор къытеофэ зэрэщигъэсыгъэр щыгъупшэжьыгъагъэу къычIэкIын. Шъоубзэгу зимышIыгъа, мыгубжыгъа, зимыгъэгусагъа. Ау сыд фэдизэу зишIыгъэми зи къыдэхъугъэп, къызэрэкIуагъэм фэдэу Мерэм къэбзэ-лъабзэу икIыжьыгъагъ.
- Сыда зыкIэунэхъугъэр? - джыри нэмыкI горэм
къыIуагъ.- Джамбот ыщэжьыгъэу аIуагъ...
КIэлэжъыр кIыфыбзэ къэхъугъ, къэупчIагъ:
- Чылэра къыздищэжьыгъэр?
- Xьау.
- Адэ?
- ШъузкIэ ыщэжьыгъ.
- Хэта къыозыIуагъэр?
- Зэрэхьаблэу рэгущыIэ.
Джа зэрихабзэу, кIэлэжъым ылъэкъо лъэныкъомэ чэзыу-чэзыоу затыриIэтыкIыгъ, щазымитIум лIыгъэкIэ "кIыгъсыгъ" къаригъэIуагъ, бгырыпх шъуамбгъом дэлъ джанэри
зэригъэзэфагъэ. Тутыным машIо кIигъэсти, къыIуагъ:

--- Page 92 ---

- Ыщэжьын ыIомэ, ишъузыгъ...
Щытхэр къызэплъыгъэх, зэплъыжьыгъэх, зэхахыгъэр агъэшIагъо фэдэу зашIыгъ. ЩхыпцIыгъэх, зэкIэкIэуIожьыгъэх.
- Ар хъуна?
- Мыхъущтыми ары...
- Заом къэтэуи?..
- Сыда, янэ къызэрелъфэу заом кIуагъа?!
- Дэгъуба ыщэжьыгъэмэ...
- Дэгъумэ теплъын!..- кIэлэжъым къызжэдипхъотыгъ, етIанэ ежь зэриIожьрэм фэдэу къыпигъэхъожьыгъ.-
Сэ ахэмэ хьэр псашъо ясымыгъащэмэ шъулъэгъун...
Джамботрэ Мерэмрэ хьэр псашъо кIэлэжъым аригъэщагъэп умыIо. Стхын, бзэгу схьын пIомэ тхылъыпIэм ымыщэчын щыIэп!.. Джамбот нэмыцмэ Францием щахэтыгъ
ыIуи, илъэс пчъагъэ зыпылъи, ерагъэу Лэукъан ыгъэкIосэжьыгъэгъэ Iофым хьалэ-балыкъыбэ къыпыкIыгъагъ...
Телефоныр къытеуагъ. Смирновым трубкэр къыштагъ:
- Сэры, сэры, сыкъэдаIо.
- Товарищ полковник, майорэу Къэрэбэтыр уадэжь
чIэса? - оперативнэ дежурнэр къеупчIыгъ.
- ЧIэс.
- Къэрэбэт Лэукъан сымылъэгъу хъущтэп еIошъ,
кIэлэцIыкIу горэм тыщигъэIэжьрэп.
- Садэжь къычIэгъахь,- трубкэр телефоным тырилъхьажьзэ, полковникым ыIуагъ.- КIэлэцIыкIу горэ къыпфай.
Ар Лэукъан зыфихьын ышIагъэп. Унэм шъэожъые
такъыр къычIащагъ. Сэлам къыхи, къяупчIыгъ:
- Хэта шъуитIо язэу Къэрэбэт Лэукъаныр?
- Муары Къэрэбэт Лэукъаныр,- Смирновым Лэукъан зыдэщысымкIэ шъэожъыер ыгъэплъагъ.
- Ора Къэрэбэт Лэукъаныр? - Iофы зыригъэшIэу
джыри шъэожъыер къеупчIыгъ.
- Сэры, къаIо узфаер.
Шъэожъыем цуакъэр зыщигъэпкIыгъ. Лъэпэд лъэныкъор зыщихи, тхылъыпIэ уплIэнкIэгъэ цIыкIур Лэукъан
къыфищэигъ:
- Ма мыр, къыпфысагъэхьыгъ!
Лэукъан тхылъыпIэм рычъагъ, къызщылъэтыгъ:
- Джамбот псау!

--- Page 93 ---

Полковникри тхылъыпIэ тхьапэм еджагъ: "Гъэбылъыгъэр зыщычIэтIагъэм пэмычыжьэу зы лIы горэм сыщыIукIагъэу ыуж сэфы. Лэбэ Iушъо Iут къалэмкIэ тэкIо. Джамбот".
- Хэта мыр къэозгъахьыгъэр? - Смирновыр шъэожъыем еупчIыгъ.
- СшIэрэп, жэкIэ-пакIэ зытет лIыжъ горэм къысигъэхьыгъ, тIо зэбгъулъ шхончи ыIыгъ.
- Тадэжьра къызщыуитыгъэр? - Лэукъан къэупчIагъ.
- Чэтахъор зыдэщытым дэжь.
- Сыдигъуа къызыуитыгъэр? - полковникыр столыбгъум къыкIэрыкIыгъ.
- Ныпчэдыжь, сыхьат тешIагъэп.
Ардэдэм Лэукъан зипэщэ купыр Джамбот зыфиIогъэ
къэлэ цIыкIумкIэ ежьагъ. Смирноври Лэбэ Iушъо къалэм
афытеуагъ. Ужыр къагъотмэ, зыдэкIощтым окIофэкIэ
лъыплъэнхэу, зи рамыIонэу афигъэпытагъ.

--- Page 94 ---

Тэ кIоми лъыкIони, ыпсэ Iуихыщт

--- Page 95 ---

Мэз IапчъэмкIэ Джамбот зэплъэм, мэзтеупкI горэ
ылъэгъугъ шъхьакIэ, зигъэнэгъуаджэу илъагъо зэрэтекIыгъэ шIыкIэм шъхьэм джэнджэш къыригъэхьагъ. ТIо
зэбгъулъ шхончым ыпэ ригъэзыхи, мэзым хэхьажьыгъэ
лIым ыуж Джамбот зыридзагъ. Лъэгонджэмышъхьэ зишIи,
Iэгъо-благъор къыплъыхьагъ, дэIуагъэ. Чъыг къутамэ горэ
сысэу инэплъэгъу къыпэшIофагъэп. Бзыу щтагъэ гори чъыгым тебыбыкIыжьыгъэп. Пхъэжъые гъугъэ зэпыкI макъи
зэхихыгъэп. Мэз цуным лIыр щыбзэхыгъ.
"СIэкIэкIыгъ, сIэкIэкIыгъ!.." Джамбот ыIозэ, елъэкIоны. Зыредзыхышъ мэдаIо, къэтэджыжьышъ, хэчъыкIы.
Чъыг къутамэхэр ынэпашъомэ, ыIашъомэ къазэрэнэсрэр
зэхишIэжьрэп.
Псы къочъ горэм изэпырыкIыпIэ дэжь Джамбот щазымэ лъэуж щилъэгъугъ. Ащ зытыридзагъ. Заулэрэ
кIуагъэу пхъэжъые гъугъэ зэпыкI макъэ къеIугъ. Джамбот зыридзыхи, чъыг чIэгъмэ ачIэплъыгъ. МыгумэкIыхэу,
пытэ-пытэу зищазымэ лъакъохэр зэблэзыхрэ лIыр ылъэгъугъ, Iалъмэкъри ыкIыб илъ.

--- Page 96 ---

Шхончыр Iэ джамбгъум рити, Iэ сэмэгумкIэ чъыг къутамэхэр сакъэу IуищэикIыгъэх. Тащыщ горэ сапэ къифэнба, Джамбот ыIозэ, ыуж ихьагъ.
ТIахьирэ ыужкIэ зыгорэ къылъэкIоми ышIэщтыгъэп,
ыгъапэщтыгъэп. Мэзым къызэрэхэкIыщтымрэ зыуж ихьагъэр къызэригъотыщтымрэ нэмыкI гухэлъ иIагъэп. Гъогушхом пхъэщэ машинэр рычъагъ. Ащ ыуж кIэкIэу итэу
нэмыкI машини блэлъэтыгъ. Гъогум техьащтмэ темыхьащтмэ ымышIэу ТIахьирэ заулэрэ щытыгъ. ГущыIэ макъэхэри къэIугъэх. Ахэр IофышIэ къикIыжьрэ мэзтеупкIмэ
амакъэх.
Тыгъэр тIысыгъэ къодыеми, инэф мэзым шъхьащытыгу. ТIахьирэ къужъ заулэ къышыпи, Iалъмэкъым рилъхьагъ.
Къужъ къешыпмэ сшIэрэп, Джамбот ыIуагъ. Къужъ
къэзыугъоирэм ынэгу Джамбот зэригъэлъэгъумэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыкIыб къэгъэзэгъагъ. КIэрыхьани, зыщыщымкIэ еупчIынри гум къыфидагъэп.
Хэт щыщ гуцафэ фэпшIыгъэми, улъыплъэн, зыдакIорэр зэбгъэшIэн фае. Шпионым изакъоу Iоф ышIэрэп, ар
зыщымыгъэгъупш, умэзыпэсышъ, ащ фэдэхэм уаIукIэнкIи мэхъу, мышъэжъым дэжъые лъапсэм къычIилъэшъугъэгъэ парашютыр Джамбот къызегъотым, Лэукъан къыриIогъагъ.
Джамбот ымышIахэу пкIэшъэ чIэгъ пхъэ зэпыкI макъэ
ыгъэIугъ. Ар ТIахьирэ зызэхехым, къызщылъэти, къужъ
къогъум къоуцуагъ.
Мыщ мурадышIу ыгу илъмэ сыда къужъ къогъум
зызкIыкъуидзагъэр, Джамбот ыIуагъ. МэзтеупкIмэ макъэ
зэраримыгъэIугъэмкIэ кIэгъожьыгъ.
Гуцафэ зыфишIын земылъэгъум, ТIахьирэ къужъ
чъыгым къыкIэрыкIыжьыгъ. Гъогу напцэм къыщыуцуи,
бгъуитIумкIэ зиплъыхьагъ, зэпырыкIыгъ. ИкIуи нахь ригъэхъугъ. Сыхьат фэдиз кIуагъэу илъагъо лъэс лъэмыджым рищэлIагъ. ТIахьирэ пытэ-пытэу лъэмыдж кIэшIагъэм техьагъ, икIыгъ. Псым зэрекIэу мэз пырыпыцум зыхидзи, лъэмыджым фэсакъэу ригъэжьагъ.
Бэ темышIэу Джамботи лъэмыджым техьагъ, ыуж
къызэрафрэм ТIахьирэ егуцэфагъ. Ау лъэмыджыр
зэрэлъэгъупIэр Джамботи ешIэшъ, зыуж ыфрэр тхьагъэпцIмэ къызэрэфэсакъыщтыр зыщигъэгъупшэрэп.

--- Page 97 ---

Хьаулыеу партизаныгъа, Францием имэзмэ ахэсыгъа!
Джамбот лъэмыджым еплъыхы фэдэу зишIыгъ, етIанэ
мыгузажъоу къехыжьи, мэз пырыпыцум хэхьэрэ лъагъом техьагъ. Заулэрэ кIуи, икуупIэ зынэсым, кондэ
къогъу зишIыгъ. Iэгушъом илъым фэдэу лъэмыджри
псыIушъори Джамбот елъэгъу. Зыщыщынэрэр шIункIы
шIэхэу къызэрэхъущтыр ары.
Джамбот зэнэгуещтыгъэ шIункIыр къэхъугъ. ТIэкIу
шIэ къэс пчыхьэм къушъхьэпсым тамэ къыгуегъакIэ. Бзыу
горэ зэрагъэщтагъэр къырыпшIэу чъыг шъхьапэм илъэти, псым зэпырыбыбыкIыгъ. Заулэ тешIагъэу Джамбот
зыуж итыр гъогум тырилъэгъуагъ.
Къалэм екIурэ гъогум ТIахьирэ екIолIагъ. СэмэгумкIэ
къалэр къэнэ, километрэ зыхыблыкIэ джабгъумкIэ къутыр цIыкIу горэ щыс. Къалэмрэ къутырымрэ азыфагу
шъоф нэкI. Мэзахэм нэбгыритIур зэригъэлъэгъужьрэп.
Мыжъо гъогур зэлъагъэнэфзэ, легковой машинэрэ автобусрэ къалэмкIэ чъагъэх. ТIахьирэ зыдэкIощтым ехъырэхъышэу заулэрэ щытыгъ. АдыкIэ, ыкIыбкIэ, лъэбэкъуишъэ заулэкIэ, хьампIэIоу Джамбот щыс.
ТIахьирэ къалэм дэхьащтмэ ымышIэу заулэрэ егупшысагъ. Берузаимскэ-Дальмар къымыгъотэу, ифэшъуашэ римыгъэгъотэу игъогу дэмыхынэу тыриубытагъ. Ардэдэми Сергей ыгу къэкIыгъ...
- ...Орырэ сэрырэ, Сергей, сыда тызезыфэрэр? -
ТIахьирэ зешъокIэ нэку-нэпсэу шъэогъум еупчIыщтыгъэ...- Мыхэм таIэкIэфэн нахьи хымэ хэгъэгу къуапэ горэм хьэм фэдэу тыкъолIыхьажьыгъэмэ нахьышIугъ...
- Ар умыIо, ТIахьир, джыри тишIуагъэ къэдгъэкIон
тлъэкIыщт тэ.
- Таущтэу?
- Уегупшысэмэ къыбгурыIощт... ЩэIагъэ къызхэгъаф...
- Е-е щэIагъ, щэIагъ, щэIэгъэ мыгъу!..- ТIахьирэ куоу
хэщэтыкIыгъ, нэкIушъхьэ лъынтфэри къыхэлъадэти, хэчъыжьыщтыгъэ, барым цIыфхэр чIэс-чIэмысми пымылъэу, ныбджэгъури щыгъупшэжьыгъэу ынэ плъызэу
щысыщтыгъэ.
Зигугъу ашIырэм ышъхьэ къырамыхыщтыгъэми, ащ
къикIрэр тIуми къагурыIощтыгъэ.
- Уешъощта джыри?
4 Заказ 089

--- Page 98 ---

- Виски сыфаеп.
- Адэ сыда?
- Пивэмэ сешъощт.
- Бармен, пивитIу джыри.
Баварскэ пивэр ТIахьирэ икIэсагъ, виски, ром зыфэпIощт шъонмэ ар апигъэуцущтыгъэп.
- Пивэ шIагъу,- пивэ чъыIэм ешъо зыхъукIэ, щэтэ
цIынэ зышхрэм фэдэу ТIахьирэ тхъэщтыгъэ.- Уигъэуташъорэп, ау чэф тIэкIу къыпкIелъхьэ.
- СшIэрэп мыщ хэплъагъорэр, дыдж-псыдж,- Сергей пивэр ришъузэ пигъэхъожьыщтыгъэ.- Жигулевскэ
пивэр ары дэгъур...
- Мыекъопэ пивэм фэдэ щыIэп... Джары пивэр.
Уешъуагъа зэгорэм?
- Сешъуагъэп.
- Ащыгъум, пивэ уешъуагъэп... Мыекъопэ пив,
Мыекъопэ пив... Ар джы тэ къипхыжьын...
Мыщ фэдэ гущыIэхэр диверсионнэ школыр арэп
зыщаIощтыгъэр, нэмыц къэлэ цIыкIоу апэгъунэгъум ипивэ бар чIахьэхэу, язакъоу къогъупэ горэм зыкъотIысхьэхэкIэ ары. Школым чэщи мафи къызэрэщяплъакIохэрэр
ашIэти, зэрэгущыIэщтыгъэхэр нэмыкI. ЯтхьагъэпцIэкIы аIоти,
Совет хабзэр аубэуи къыхэкIыщтыгъэ. Коммунистхэм
арамыIуалIэрэ щыIагъэп. Сыд аIуагъэми, яунэ дэпкъ гъэбылъыгъэкIэ хэт магнитофоным тыритхэщтыгъэ. Ащ фэдэ
тетхагъэмэ зыщядэIущт сыхьати Герберг иIофшIэн хэтыгъ.
ЕтIанэ Совет хэгъэгум диверсантхэр къыраригъэдзэным
ыпэкIэ пленкэхэр къыштэжьхэти, аригъэдэIужьыщтыгъэх.
- Мы зэхэпхыгъэхэр зыми уригъэзи къыуигъэIуагъэп
ныIа? - ТIахьирэ ихэгъэгу къырадзэжьыным сыхьат заулэ
нахь имыIэжьэу Герберг къеупчIыгъ.- Тыбгъэрэзагъэу
къызыбгъэзэжьрэм уищыIакIэ зыфэдэщтыр ошIэ.
Самолетым къитIысхьэ зэхъуми, ТIахьирэ ынэ къыкIэплъыхьэзэ, къыриIогъагъ:
- Джа осIуагъэр зыщымыгъэгъупш!
Ащ ыуж, ТIахьирэ зэхыригъэхэу, Герберг Дальмари
риIуагъ:
- Мыщ есIуагъэм, Владимир Петрович, ори ущыгъуаз.
Гъогумафэх.
Сыда сэ къысиIуагъэр, ТIахьир къыхихыгъ, мощ зыкIишIэн фаер? Цыхьэ къысфишIрэба? ЕтIани, сэ сфэмыдэу,
хэта мор?..

--- Page 99 ---

Дальмар зэрэшпион мэхъаджэр ТIахьирэ ышIэщтыгъэп. Ежь фэдэ тхьамыкIэ горэу къышIошIыщтыгъэ, ыгуи
егъущтыгъэ. Ау джы къыришIагъэр къыришIэнэу ащыгъум ышIагъэемэ!.. Ай-анасын зэ сыIукIэжьыгъагъот а
хьэм къылъфыгъэм!..
Къалэми къутырми адэмыхьэу бгъукIэ къыгъанэхэзэ, чэщ шъофым ТIахьирэ риушъокъуагъ.
Бэ акIугъэми, макIэ акIугъэми Джамбот къышIэжьрэп. Гъогунчъэу, коцыпкъым хэтэу зыуж ыфрэр макIо.
Нэфшъэгъо шIункIмэ адэжь орзэ Iатэ горэм ТIахьирэ
щетIысэхыгъ. Орзэ Iатэм кIэрыс шIуцIэ такъырым Джамбот ынэ тырихыщтыгъэп.
Ошъочапэр къэушэплъынэу зырегъажьэм, ТIахьирэ
къэлъэтагъ. Сыхьатым зеплъым, плIым тетыгъ. Хьэ
хьакъу макъэу, атэкъэ Iо макъэу къэIухэрэмкIэ чылэ горэ
благъэу зэрэщыIэр къышIагъ. Тхышъхьэм зыдэкIуаем,
кIэим чылэшхо горэ рилъэгъуагъ.
Джамбот чылэр ышIэжьыгъ. А чылэр къалэм итыгъэкъокIыпIэ лъэныкъокIэ километрэ пшIыкIубл фэдизкIэ
щыс. МэзымкIэ укъикIмэ чылэр нахь благъ. ЧыжьэкIаеу
тыкъэкIуагъ, ау ихьисапыр сшIэрэп нахь, Джамбот ыIуагъ.
Къэлэ лъэныкъомкIэ къичърэ машинэм ТIахьирэ ошIэдэмышIэу итIысхьагъ.
Джамбот ышIэщтыр ымышIэу къэнагъ. ЫпэкIи ыужкIи
машинэ щыIэп. Нэрэ-Iэрэ азыфагу машинэр къуаджэм
дэлъэдагъ, бэрэ пэмылъэу чылэм дэчъырэ гъогум тетэу
тхышъхьэм дэчъэежьэу Джамбот ылъэгъугъ.
Шым тесэу шъэожъые горэ къачъэти, Джамбот
екууагъ:
- Моу къакIо, псынкIэ, псынкIэ!
Джамбот шхонч лъэдакъэм тхылъыпIэр телъэу зыфаер ытхи, адресри тыритхэжьыгъ.
- Елбэтэу мыр къалэм нэгъэс. Зыдэпхьыщтыр тетхагъ.- Шъэожъыем зыгорэ къыIонэу къызхедзэм, къыригъэIуагъэп: - Мы узфэзгъакIорэр хэгъэгу Iоф, къыбгурыIуагъа? Зэптыщтым ылъэкъуацIэ тетхагъ. Хэтмэ
уащыщ?
- Джарымэкъомэ сащыщ...
"Хэгъэгу Iоф" шъэожъыем зызэхехым, ынэ цIыкIухэр къилыдыкIыгъэх. Зыгорэ къыпимылъхьэу тхылъыпIэр
Iихыгъ. ЛъэдакъэкIэ шыныбэм етIыргуи, къэлэ лъэныкъомкIэ кIиIагъ.
4*

--- Page 100 ---

МашинитIу къачъэу Джамбот ылъэгъугъ. Апэ ит машинэм пэгъочъыгъ шъхьакIэ, къыфэуцугъэп, адырэ машинэри блэлъэтыгъ. Джамбот машинэм кIэлъыкууагъ,
Iэбжыми фишIыгъ. Джыри къалэмкIэ машинэ къечъы.
Сэ къэуцукIэ шъозгъэлъэгъущт Джамбот ыIуагъ.
Шхончыр къызгуихи, гъогу гузэгум хьабыхъохъоу теуцуагъ. Машинэр къэблагъэ зэхъум, Iэ фишIыгъ, къызэмыуцум, икабинэ шъхьэпырыукIыгъ.
ХатIагъэ пIонэу машинэр къызэтеуцуагъ, шоферыри къэкууагъ:
- УзэкIокIыгъа сэIо!
- Сэрэп зэкIокIыгъэр шъоры нахь! - Джамбот пчъэр
Iуихи, кабинэм зыридзагъ.
- Нэфмышъэу зызфэуухьэрэр сыда? - шоферым гу
къызIэпишIыхьажьыгъ.- Укъэмыуагъэми къэзгъэуцун
сихьисапыгъ, гущыIэгъу тызэфэхъун сIогъагъэ...
- Елбэт, мо уапэ итмэ акIахь! - Джамбот гущыIэр
шоферым къыригъэухыгъэп.
- Укъыщанагъа хьауми укъырадзыгъа?
- ЕтIан, етIан...
- КъызэрэпIу, такIахьэ пакIо, татечъыжьын!..
Чылэм дэчъхи, тхышъхьэм зэтехьэхэм, кIэим машинищыр ралъэгъуагъ. Джамбот къэгузэжъуагъ:
- Апэ ит машинэр олъэгъуа?
- Сэлъэгъу.
- Ащ тыкIэмыхьэ хъущтэп!
- Ащ Iо хэлъэп!
Шофер кIалэм рулым зыпигъэпкIагъ. Тхыщэ хъужьыгъэу быбыщтым фэд, фэлъэкIыщтымкIэ машинэм Iоф
регъашIэ. Гъогубгъу телефон пкъэухэр блэбыбыкIых.
Джамбот ишхонч хьазырыпсэу ыбэкъу дэт, лъакъохэр
кабинэчIэ натIэм егъэкъугъэх.
Метрэ шъитIу-шъищыкIэ машинитIур къэлъэгъуагъ.
Ахэмэ апэ ит машинэми ащ фэдиз ичыжьэгъэн. Машинэмэ
акIэхьагъ, гъогу къыратэу джабгъумкIэ IукIотыгъэх.
Джамбот зыдэххэрэ шоферхэм кабинэм ышъхьэ афыригъэщызэ, Iэбжым афишIыгъ. Ау шоферитIумэ зи агосыгъэп. Апэ ит машинэм благъэу зекIуалIэхэм, иномер
Джамбот ытхыгъ.
Гъогу къыритынэу зытIо-зыщэ ыпэ ит машинэм шоферыр фытеуагъ, адрэм блэкIынэу Iэ къыфишIыгъ.
Джамбот шхончыр кабинэм ригъэбылъхьагъ, ежь кабинэпчъэ къогъу эишIыгъ. МашинитIур зызэбгъукIом, зыуж
итыр шоферым госэу ылъэгъугъ.
Джары машинэр зэрэпфын фаер къыригъэкIэу шоферыр Джамбот къыIугушIуагъ. Тутыныр къышти, хигъэнагъ, госми къыфищэигъ. Газми ылъакъо къытыригъэкIоты зэхъум, машинэм ичъэ нахь макIэ хъугъэ.
- Уичъэ щымыгъакI, узэрэдэхыгъэу чъэ! - Джамбот
шоферым риIуагъ.
- Ар о пIуагъэ фэд... Ау тыкIэгъахь пIуагъэба?..
- ЕтIан, етIан... Уауж итым гъунджэмкIэ лъыплъэзэ
шIы.
- Узэрэфай,- шоферым зи къыпилъхьажьыгъэп...

--- Page 101 ---


Нэфсэт хьакIэ икIас

--- Page 102 ---

Нэфсэт IофшIэныр райпищепромкомбинатым сыхьатыр тфым къыщиухыгъэти, детсадым къекIолIэжьи, шъэожъыер къыздищэжьыгъ. Ягъунэгъумэ адэжь къэсыжьыгъэу лIым, Алъкъэс, иджэмакъэ зэхихыгъэ.
- Елбэт, Нэфсэт, тихьакIэ уичэтлыбжьэ шIыгъэ хэгъаI.
- ХьакIэ уиIэныр хъяр, - Нэфсэт нэгушIоу Дальмар
ыIэ фищэизэ, сэлам рихыгъ.- Уимафэ шIу, къеблагъ,
къеблагъ.
- Мы лIыр, Нэфсэт, хьэкIэ къызэрыкIоп, сэ сфэдэу
хьэр псашъо зэрагъэщагъэмэ ащыщ,- Алъкъэс бэ къыпыхъыкIыщтыгъэр.
- Владимир Петрович Берузаимский,- къызэпиплъыхьапэзэ Дальмар ыIэ Нэфсэт фищэигъ.
- УрысыбзэкIэ Нэфсэтыр къэпIонэу хъумэ къикIрэр
Светлана, Iэнэ дэгъу къезгъэшынэу зыхъурэм, Светик
есIорэр,- шъузым IугушIозэ, Алъкъэс щхыгъэ.
Шъэожъыер нэбгырищымэ азыфагу итыгъ. Зи къырамыIуахэ зэхъум, ятэ ыIэ къыкъудыигъ. Алъкъэс къызеплъыхым, ишъэожъые къылъэгъугъ.
- Ей, анахь бэлахьыр къэдгъэнагъи адэ!
- Сыда пцIэр? - Дальмар хьампIэIоу шъэожъыем
ыпашъхьэ итIысхьагъ.
- ПцIэ eIу, цIыкIужъый, пцIэ еIy,- Алъкъэс ыкъо ышъхьашъо Iэ щифагъ.
- Сэ сцIэр Аскэр! - шъэожъыем лъэшэу къыIуагъ.

--- Page 103 ---

- ТыркубзэкIэ ащ къикIрэр ошIа? - Алъкъэс хьакIэм
еупчIыгъ.
- СшIэрэп,- тырку Iофыр къызэрэхафэу кIэкIэу Дальмар къыпиупкIыгъ, етIанэ пидзэжьыгъ.- АнэтIэгу нэ закъо
исми сшIэрэп, нибжьи Тыркуемэ сатеплъагъэп.
- Тыркухэр о тэ щыплъэгъуна, а уздэщыIагъэм ахэр
щыIэхэп,- Алъкъэс игъусэ лIыр ыухыижьзэ риIуагъ, етIанэ
зыгорэ зэрэщыгъупшэжьыгъэр ыгу къэкIыжьыгъ.- Да
къезгъэжьэгъагъэр? Ары, тыркубзэкIэ "аскэр" ыIомэ
къикIрэр ошIа, дзэкIолI, зэолI...
- ЦIэ пхъаш.
- Адэ, Владимир Петрович, ткъо закъо цIэ дэй фэтыусына!
Алъкъэсрэ Дальмаррэ тыркуцIэм къикIрэр зэрагъэшIэфэкIэ, шкъун зыхитэкъуагъэмэ ахатхъуи, Нэфсэт чэтитIу къыубытыгъ.
- Джар шъузы хъун,- Алъкъэс чэтхэр къыIихыгъэх.-
Джащ щытхъур щытыухыныгу, чэтлыбжьэр Iанэм къызытыригъэуцокIэ, етIолIэн гущыIи тигущыIалъэ къидгъэнэн…
Къыблэ лъэныкъом чэтым ыIу фигъази, ытэмитIу атеуцуагъ, чэт бзэгури къыридзыгъ:
- Олъэгъуа, Владимир Петрович, адыгэмэ ячэт зэрэшIуабзрэр? Тэ тичэт шIобзыкIэ шъо шъуичэт шIобзыкIэ
текIы. Шъо шъуеIэнышъ, чэтым ышъхьэ пышъутхъыщт е
обзэгъумкIэ шIожъугъэлъэтынышъ, шъхьэ зыпымыт чэт
тхьамыкIэр быбатэу щагум дэшъутIупщхьащт. Тэ мэущтэу тэшIышъ, щагур чэтылъым етымыгъэуцIэпIэу, мы
тхьамыкIэжъыр тымыгъэбыбатэу тэукIы. Бисмилахь...
Адыгэмэ язакъоп, быслъымэн лъэпкъмэ былымыр
зэраукIрэр Дальмар ымышIэу щытыгъэп. Ау къызхимыгъэщэу Алъкъэс ичэтукIыкIэ шIогъэшIэгъонэу еплъы.
Алъкъэс дэгущыIэ шъхьакIэ, джэуап къыритыжьрэп. Чэтышъхьэр зы Iэ лъэныкъомкIэ, адырэ IэмкIэ чаныр
ыIыгъэу, лъакъокIэ чэт тамэмэ атетэу чэт укIыгъэм тегъэкIагъэу Алъкъэс тетыгъ. Чэтыцым чаныр рилъэкIыжьи,
Алъкъэс чэт тамэмэ къатекIыжьыгъ.
- Бисмилахь зыпIорэ уж угущыIэнэу амал зимыI,-
Алъкъэс адырэ чэтым теуцозэ, Дальмар къыриIуагъ.
- Сыда "бисмилахьым" къикIрэр? - шпионыр еупчIыгъ.

--- Page 104 ---

- Бисмилахьым къикIрэр пIуагъи? Олахьэ усымыгъэпцIэщтмэ, сымышIэ. АIошъы, сэри сэIо. Бисмилахь...-
чэтым ыпшъэ Алъкъэс чанымкIэ хэIагъ.
Алъкъэс чаныр джыри чэтыцым рилъэкIыжьи, зэдигъэпкIэжьыгъ. Зэ кIырыужьи, чэтым ыпси хэкIыгъ.
- Мо къакIо, цIыкIужъый. Мо чэт тамэмэ атеуцу, зегъас... Джары тятэ тхьамыкIэм тэри тызэригъасэщтыгъэр. Сыдэу тшIын, зэо мыгъор къызфежьэгъагъэр
тэры, зэрэунагъоу тыхэкIодагъ,- Алъкъэс чэт тамэмэ
ишъэожъые атыригъэуцуагъ.
ЧэтитIум лъэу акIэтыр закIэчъыхэм, Алъкъэс унэм
рихьэхи, хьакупчъэм дэжь щылъ чыжъые-пхъэжъыемэ
акIэрилъхьагъ.
Нэфсэт пэIухъо къабзэр шифоньерым къыдихи,
зыпэIуипхагъ. Фартыку къопсымкIэ ыбг зэрэпипхыкIыгъэр арын фае, ылъакъохэри пкъы псыгъо дахэм диштэу
нахь зэкIужьэу къэхъугъ. Лъэдэкъэ лъэгэ туфлитIоу комодышъхьэм тетхэр арых Нэфсэт ищыкIэгъагъэхэр, ау
ахэр джыдэдэм, хьакум узщыкIэрытым, пщыгъынхэр
къекIущтыгъэхэп, туфлэмэ ачIыпIэ хэдыкIыгъэ дахэ зиIэ
унэ цокъитIур щыгъ. Шъхьэм телъ шъхьэтехъо пIуaкIэмрэ
цуакъэмрэ ашъо зэщыщышъ, зэкIух.
Алъкъэс ишъуз ылъэкIапIэхэр, ышхужъ зэхэтхэр, бгы
псыгъор зелъэгъум, ыгу ыгъэтакъоу фэбэпс горэ ыпкъышъол къырычъагъ, IаплI рищэкIы шIоигъоу хъугъэ. ЗыкIэ
хъокIыгъэ чэтыужъэу Алъкъэс ылъакъо дэгъэнагъэр
бгъукIэ IуигъэкIоти, шъузым ыкIыбкIэ IаплI рищэкIыгъ,
ыIупшIэшхо плъырхэр тхьакIумакIэм, пшъэм анэсыгъэх.
Нэфсэт шъхьэр IуищэикIзэ, къыIуагъ:
- IукI адэ, хьакIэм тыкъеогъэлъэгъури...
- Тыкъерэлъэгъу фаеми... Тэ тшIэрэр ымышIэу щыта
ащ...
- Алъкъэс, хьэйнапи... Изакъоу хьакIэр щагум дэт,
кIо...
- Адэ, сэ силажьа сишъуз дахэмэ...
- КIо, Iаджи пIощт о...
Алъкъэс шхыншIэщым икIыжьи, Дальмарырэ ишъэожъыерэ зычIэс къужъ чъыг чIэгъым чIэхьагъ. ХьакIэм
ыкокI шъэожъыер исэу къужъ ешхы.
- IэшIуа, цIыкIужъый?
- Ары,- зэришхрэр ятэ ригъэлъэгъузэ, къужъым
нахьри нахь хэцэкъагъ.

--- Page 105 ---

- Уихьалэл, шхы, шхы,- Алъкъэс щалъэр ышти, чъыгым дэкIоягъ, бэрэ пымылъэу къужъ щалъэ къырихьыхыгъ.
- XaI, Владимир Петрович. Еплъ тикъужъ зыфэдэм, а
уздэщыIагъэм мыр щыгъотыгъуай.
- Темырым мыхэр щыIэх, ау бэдзэрым щылъапI,-
Дальмар къужъым ецэкъагъ.- Джар къужъы хъун, псы
IэшIур кIиз, шъабэ.
- Тятэ тхьамыкIэ къызэхъум, мы къужъ чъыгыр фагъэтIысыгъагъэу къаIожьы...
- Ащ фэдиз ыныбжьынэуи?
- Ыныбжь... Мыгъэ, тятэ тхьамыкIэ псаугъэмэ, илъэс
тIокIитIурэ ирэм итыщтыгъэ...
Нэфсэт иджэмакъэ къэIугъ:
- А цIыкIужъый, мо къакIори, чэтыур пытым сфидз,
Iоф сигъэшIэжьрэп.
Нэфсэт зэпщэрыхьэм, Iанэр собэшхом къыщишIыгъ,
джыри зэ къызэпиплъыхьажьи, ыгукIэ разэу къяджагъ:
- Алъкъэс, шъукъакIу.
- Ухьазыра, Светик? О ухьазырмэ, тэщ пае къэнэщтэп. НекIо, Владимир Петрович.
Собэшхом щыджэнэт, Iанэм шхын зэфэшъхьафхэр
тетых: чэтлыбжь, чэтжъогъэщыугъ, щыпсы, пIастэ, щхыу.
- Джары хьакIэ тиIагъот зыкIаIорэр,- аркъ бэшэрэбыр къыIуиутызэ, Алъкъэс къыIуагъ.- ХьакIэм унагъор
датхъэ, арба, Светик?
- Адэ ары, Алъкъэс,- ишъуз къыдыригъэштагъ.
Арымыз дэдэу аркъыр рюмкэ джадэмэ Алъкъэс къаригъэхъуагъ, зешъуахэкIэ зэцэкъэщт нэшэбэгу шIоIугъэ
цIыкIури ицацэ пиIугъ. Сэнэшъхьэ хъугъакIэри, помидори, хъырбыдзи Iанэм теIэкIагъ.
- Олахьэ, Светик, нычхьапэ тыбгъэтхъэщтым, ощ
фэдэ шъуз зимыIэр унэхъугъэ. Адэ, Светик, мыщ фэдэ
Iэнэ шыгъэм гъунэгъур хэтыныщта? Адыгэ хабзэп ар!..
Гъунэгъум игугъу къызешIым, Дальмар сакъыгъэ,
чIэгъычIэлъкIэ Алъкъэс еупчIыгъ:
- Зигугъу пшIырэр гъунэгу бырсырэпщтын?
- Хъун непэризэ ар къыбдемышъоми,- Нэфсэт арыти зыфаер, хьакIэм дыригъэштагъ,- шъуитIо шъузыIыстыкIэ тэджыжьыкIэ шъушIэрэп.

--- Page 106 ---

- Ащ фэдэу щытмэ, Алъкъэс, емыкIу къысфэмышI,
тэр-тэрэу тыщыжъугъэс,- Дальмари бысымгуащэм дыригъэштагъ.
- Аущтэу шъуитIо шъоIомэ, нахьыбэм дехы зэраIу...
Ау тихьакIэ бжъэм зэрегугъурэм теплъын. КъаIо, Владимир Петрович, Iуш-Iушэу зыгорэм тыхэгъэдаIу, бэшIагъэ
хъохъубжъэшIу тыземыдэIужьыгъэр.
- Iушыгъэр сшIэрэп, ay тизэблэгъэныгъэу непэ орырэ сэрырэ тазыфагу тызэрэмышIэу къыдэфагъэм пае мы
бжъэр тэгъэIэты, шъуишъэожъые къышъукIахъоу, шъупсаоу, шъутхъэжьэу шъущэI,- Дальмар бжъэр къыIэтыгъ.
ХьакIэм къыIуагъэр гуапэ щыхъузэ, Алъкъэс ибжъэ
зэишъоу ришъугъ. Нэшэбэгур зэрэпсаоу ыжэ дидзагъ.
Дальмар чэтлыбжьэм хэIэфэкIэ джыри бжъэмэ арыз Алъкъэс къышIыгъ.
- Ущытхъу-ущымытхъуми, шхын IэшIу мыр,- Дальмар нэгушIоу Нэфсэт дэжькIэ плъагъэ.
- Адэ джары, Владимир Петрович, бысымгуащэр
зэрэмыдэир ишхыншIыгъэкIэ ори къэпшIагъ,- Алъкъэс
бжъэм лъыIэбагъ. Нэфсэт къэгузэжъуагъ, лIым еплъыгъ.
Ау Алъкъэс шъузым пымылъэу бжъэр къыIэтызэ, къыIуагъ:
- СэшIэ, Светик, узкIэгумэкIрэр, адэ шъо лIымэ шъуафэмыгумэкIымэ тэ хэт къытфэгумэкIын! Ау етIани мы
зэмзэмыпсым, сигъэлIэщтми, ощ пае сешъощт. Арба,
Володя, тешъощтба?
- Бысымгуащэм ихьатыркIэ тешъощт, темышъо
мэхъуа, Алъкъэс! - Дальмари бжъэр къыIэтыгъ.
Бжъэр лъагэу Iэтыгъэу Алъкъэс ишъуз зыIуешIыхьэ,
орэд къыфеIо:
- Ощ пай, сидэхэнагъу, ощ пай, сыгум ижъуагъу...
Аркъыр Дальмар ышъхьэ къеуагъ, шъонымкIэ нахь
зыфэсакъыжьы, Алъкъэс игущыIэ ритIупщыгъэу зыдынэмысрэ щыIэп. Райпотребсоюзым чIэлъ Iофи, чылэм
дэлъ къэбари зэрегъэзафэ. Унэхэр зыщэхэрэр къепчъых, ежь-ежьырэу уасэхэр афегъэуцух. Зымыщэщтхэми аригъэщэнэу ауж ехьэ.
- Дэхъукъомэ яунэ къыуащэн, ау пшъо тырахын...-
Алъкъэс къеIошъ, реутыжьы.- Ахъщ Iори кIэнкIэм цы
къыпфыхахыщт... СэшIэ сэ ахэр, машинэмкIэ къызыолъэIухэкIэ, тхьауегъэпсэу нахь, сомэ щыIэп... СэшIэ сэ
ахэр, благъэу къызэбгъэкIуалIэхэ хъущтэп...

--- Page 107 ---

Нэфсэт шъэожъыер ыгъэгъолъыжьынэу зычIэкIым,
псы чъыIэ къыхьынэу Дальмар Алъкъэс елъэIугъ. Изакъоу къызэнэм, таблеткэр зыIуидзагъ. Зы аркъ гъуаткIо
Iумыфагъэ пIонэу таблеткэм, чэфыр кIифыгъэми, утэшъогъаеу Дальмар гущыIэщтыгъэ.
- НекIо жьым тыхэгъахь,- Дальмар къыIуагъ.
- Ар тищыкIэгъэ дэд,- Алъкъэси къэтэджыгъ.
Унэр зэрзэхэтыр, щагур зэрэгъэпсыгъэр гъолъыжьыным ыпэкIэ, хэт ышIэра, Дальмар зэригъэшIагъэ.
Гъолъыжьмэ зэрэшIоигъор бысымым гу лъыригъатэу Дальмар фышъхьэу ригъэжьагъ. Тхьэм зэриIонэу,
зыжэ зымыгъэуцухэрэ Алъкъэс шъузым еджагъ:
- Светик, тихьакIэ пIэр фэшIыжь, гъогу тетыгъ, пшъыгъэ.
- Непэ фэдэу сыпшъыгъэу къыхэкIыгъэп,- Дальмар
джыри зиухыижьыгъ.
Остыгъэр Дальмар ыгъэкIосэжьыгъ, макъэ зыпымыIукIрэ кIэрахъор пIэшъхьагъым чIилъхьагъ.
УрамымкIэ, шъхьаныгъупчъэ IухыгъэмкIэ, киноум
къикIыжьыщтыгъэхэ кIалэмэ амакъэхэр къэIугъэх:
- Олахьэ боу шпион цIэпIагъэм ар...
- Ащ ыуж зыфыхэри ащ нахь цэкуагъэхэп...
- Адэ шпион Iулэ мощ нэс къырагъэкIыни къагъэкIона!..
Дальмар зэхихыгъэм ыгъэщхыпцIыгъэми, шпион гугъу
зэрэзэхихыгъэм ыгу еIугъэп. Зэ къызфагъэкIогъэ Iофыр
ыгъэцакIэу дэхэ-дахэу ыгъэзэжьыгъагъот... КъызфагъэкIуагъэр зэригъэцакIэрэм елъытыгъ зигъэзэжьыкIэ иIоф зэрэхъущтыр. Американцэхэр мы аужырэ илъэсым Дальмар
къехьылъэкIых. Къыфагъэуцугъэ пшъэрылъми Iушыгъэ
хилъагъорэп, ренэу гузэжъогъум хэтых. Угузажъоу Iоф
пшIэн плъэкIыщтэп. Анахь Iоф цIыкIуми, анахь Iоф инми уахътэ ищыкIагъ. Ар нахьыбэрэм ишефмэ къагурыIорэп. Ащ
фэдэп нэмыц шпионхэр зэрэгъэсэгъагъэхэр. Ахэм ашIэщтыр зэрэфаеу арагъашIэщтыгъэ, охътэ гъэнэфагъэ афагъэуцущтыгъэп. Шъыпкъэ, уахътэ зимыIэ щыIэп, ау ахэм
яуахътэ гупсэф шъхьэфит сыдигъуи хэлъыгъ. ЕтIанэ американцэмэ зихэгъэгу зыбгынэжьыгъэ тхьэзэогъэ пыдзафэхэр
къагъотхэу шпион Iофым зэрэфагъасэхэрэр Дальмар ыдэщтыгъэп. Ахэм афэдэ Iаджи уздэкIорэ хэгъэгумэ арыбгъотэщт, Дальмар eIo. Зыми цыхьэ фишIрэп. Мызыгъэгу фэдэу рамыгъэзыгъэмэ ащ фэдэмэ Iоф адишIэщтэп, пыщэгъуи
ышIыщтхэп.
Хьамдэчым дэсыукIыхьэгъэ жэIулэлым фэдэмэ,
Дальмар ыIуагъ, ынэ къаплъэу парашютым зыдыригъэхьагъ - мыщи щыхъой. Ахэм сибысым ауас...
Неущ блэмыкIэу Герберг макъэ ригъэIун фае. Джар
зигъэцакIэрэм, цIыкIу-цIыкIоу иIоф ыуж ихьащт. Алъкъэс
нэIуасэ зэришIыгъэм Дальмар щэгушIукIы. ЗэрэгущыIэрыер умыIощтмэ, адырэмкIэ зэкIэри дэгъу: узыфаем урынэсынэу машинэ иI, унэгъошхоп, шъузым Iоф
ешIэ, унэр зэгъокIы...
Ошъочапэр къэушэплъи, апэрэ нэфынэр шъхьаныгъупчъэм къызепсэм, Дальмар къэущыжьыгъ. Мэзэхэ
дэдэп, унэм ит пкъыгъохэр зэхэпфын плъэкIынэу щыт.
Апэ шъхьантэм чIэлъ кIэрахъом Дальмар еIагъ, етIанэ
пIэкIорымрэ столымрэ азыфагу дэт пхъэнтIэкIум телъ
Iалъмэкъым инэплъэгъу тыридзагъ. Унэр рэхьат. Ау щытми, тхьакIумэр кIигъэзыкIи, Дальмар дэIуагъэ. Унэ кIоцIри
урам лъэныкъори гупсэф.
Нэфым икъэшъын зыуи арэп. Апэ дэпкъым кIэрыт
шифоньер гъожьышэр къэлъэгъуагъ, aщ ипчъэ хэлъ
гъунджэм нэфыпсыр теджэгукIэу регъажьэ, етIанэ пчъэ
къогъум къот пхъэнтIэкIу къуапэр мэзахэм къыхэщыгъ.
Унэр нэфынэ къызэхъум, зыкIэрылъ дэпкъым сурэтышхуитIу пылъагъэу ылъэгъугъ. СурэтитIури Дальмар
къеплъых, зыр - бзылъфыгъэ, адырэр - хъулъфыгъэ.
Хъулъфыгъэ сурэтыр Алъкъэс арэу Дальмар къышIошIыгъ, ау нахь гуфаплъэу зеплъыжьым, къызщылъэтыгъ,
ылъэгъурэр гъэшIэгъоныгъэ: тыгъоспчэдыжь хьамдэчым
диукIыхьэгъэ игъусагъэр рамкэм къеплъы...
БгъэшIагъо хъун Iаджи Дальмар къехъулIагъ, ау ылъэгъурэм фэдэ ищыIэныгъэ къыхэхъухьагъэу къышIэжьрэп. Мы дунаим щымыхъун щыIэп, узэмыгупшысэн Iаджи
къыщэхъу. ТIахьирэ къуи, ныси, шъэо цIыкIуи зэриIэхэр
Дальмар ышIэщтыгъэ, ищыкIагъэ зыхъукIэ афыкъокIын
ихьисапыгъ, ау ар зэкIэми аужыгъ… Джы мары, яунэ ис,
зэрэшIэхэрэп... О сшIэрэп, ау къо шIагъо уиI, Дальмар
сурэтым еплъызэ, IущхыпцIыкIыгъ...
Дальмар псынкIэу зифэпэжьыгъ.
- ЖьышIоу, хьакIэ, укъэтэджыжьыгъ,- Алъкъэси
унэм къихьагъ.

--- Page 108 ---

- Хьапсым жьыртэджыным тызэрэщырагъэсагъ,-
Дальмар иджэуапи хьазырыпс.
- А зыр ары ащ хъунэу чIэлъыр...
- Ори хьапсым удэсыгъа?
- Хьау, сыдэсыгъэп, сыдэсынэуи сыфэяхэп...
- Уинасыпмэ, сикъош, ащ яхьапс удэфэнэп, яхьапс
удэфэн нахьи джэхьнэмым уифэмэ нахьышIу.
- Дэгъугъэмэ хьапс аIоныгъэп... Арэп, Володя,
пшъхьэ узрэба?
- Мэузы, бащэ тешъуагъ. Оры?
- Шъхьэуз зыфаIорэр сшIэрэп сэ.
- Ебгъэлыящэмэ?
- Сыда зыкIебгъэлыещтыр. КъыокIурэм фэдиз ипшъущт,- Алъкъэс щхыгъэ,- тичылэлI Хьакъэрэжъ нахьыеу аркъыр исыутыщт пIoy уфежьэ хъущтэп, плъакъо
ушхугъэу бэным удидзэщт.
- Аркъыр зыми фиутыгъэп... Мо дэпкъым пылъэгъэ
сурэтыр, Алъкъэс, уятэщтын?
- Ары, тятэ тхьамыкI. Исурэт цIыкIу горэ тиIагъэти,
зыгъэ нахь ин язгъэшIыжьыгъ.
- Шъузахьщыр...
- Ары аIорэр. Модырэри тянэ тхьамыкI. Джары тэ
заом хэтхыгъэр...
- Адэ, сыдэу пшIын...
- Ащ хэпшIыхьажьын щыIэп. Хъущтыр хъугъахэ.
Дальмар пчэдыжьышхэр зешIым, къыраIорэм еплъынэу, къыIуагъ:
- Джы тхьэшъуегъэун, шъори IофышIэ шъукIощт,
сэри сигъогу сытехьажьын.
- Непэ уздэкIон щыIэп, IофышIэ сымыкIощтыгъэмэ
унэ зыщэрэмэ адэжь тыкъокIыни. Непэ зыгъэпсэф, неущ
тхьаумафэшъ, зэрэунагъоу тыбдэкIон.
- Хьау, Алъкъэс, ар хъущтэп, шъусэгъэгумэкIы.
- Бысымыр ыгу римыхьмэ хьакIэр пчъэм еплъы
зэpaIoy, тихьакIэ ыгу тырихьырэпщтын,- Дальмар зыфэе
дэдэр Нэфсэт къыIуагъ.
- Тырихьрэп, тырихьрэп, Светик, тырихьыщтыгъэмэ
нэфмышъэу ар ыIония,- Алъкъэси зигъэсэмэркъэугъ.
- Ащыгъум, шъо зэрэшъуIу,- Дальмар къеуцолIагъ.- Унэм шъукъэкIожьыфэ чылэм зыщысплъыхьан,
унэ зыщэрэм сыкIэупчIэн, уахътэр згъэкIон.

--- Page 109 ---

- Джар хъун, арба, цIыкIужъый? - Алъкъэс ыкокI ис
шъэожъыем еупчIыгъ.
- Зыбгъэпсэфы пшIоигъомэ, муары диваныр, зегъэкI, умэлакIэмэ, пшхыщтыр столым тет, Владимир Петрович,- гушIубзыоу Нэфсэт къыIуи, шъэожъыер садикым рищэлIэнышъ, IофышIэ кIонэу унэм икIыгъ.
Алъкъэс шъхьаныгъупчъэмкIэ ишъуз кIэлъыплъагъ.
Неп ныIэп пкъызэкIужь дахэу Нэфсэт иIэр зилъэгъугъэр
пIонэу ишъуз нэплъэгъур тырихыщтыгъэп. Туфлэ лъэдэкъэ лъэгитIумэ атетышъ, ылъэкъо дахэмэ пкъыр чIым
тыраIэтыкIы. ЗыIапэ ыIыгъ шъэожъыеми къыIутэкъурэр
бэ. Ишъыпкъэу янэ зыгорэхэр peIox, ылъэкIапIэхэр
чIиукъуащэхэу, лъэпэрапэу дэчъэ.
 Шъхьаныгъупчъэм Алъкъэс къыкIэрыкIыжьыгъ.
Щиз хахъоу гушIом зэрехьэ. Иунэгъо цIыкIу щэгушIукIы.
Ахэм апае Алъкъэс пфимышIэн щыIэп. Янэ игъусэу  Алъкъэс зыращым, кIэлэцIыкIузэ къиныбэ пэкIэкIыгъ. Къин
зылъэгъугъэ цIыфым зиIотэжьрэм дунаир шIодах, зэкIэми
уасэ афешIы. Ежь зыхэтыгъэ къиныр ыгу къэкIыжьышъ,
къин хэфагъэм IэпыIэгъу фэмыхъун фэлъэкIрэп. Къин
зылъэгъугъэм игопэшIушIэ сыдигъокIи дахэ.
- Шъуз дэгъу уиI, Алъкъэс. Сыохъуапсэ...
- Тазхадэм тыдэхъугъэп,- Алъкъэс щхыгъэ.- Ау
шъузмэ уащытхъуныр якIас, зыщымыгъэгъупш, Володя...
- Щытхъур зимыкIасэ щыIэп, ау уишъуз игушIубзыугъэ сыгу рехьы, дунаим узытетыкIэ джары узэрэщытын
фаер. УзэлI-зэшъузымэ шIу узэрэлъэгъуным, шъхьэкIафэ зэфэпшIыным щыIэныгъэм мэхьанэшхо щыриI,- Дальмар шъоубзэгу зишIыгъ, емыкIу ышъхьэ фелъэгъужьыба уигъаIоу етIани къыIуагъ: - Тэ сыд тищыIакIэр, хьэм
фэдэу тызэрэшхыжьы...
- КъапIорэр хъухэщтэп, Владимир Петрович, шъуз
дэй уиIэнри машинэ дэй уиIэнри тIури зы.
Дальмар хэщэтыкIыгъ:
- Тшъхьэ къырытагъэхьыжьэжьыгъ... Унэ цIыкIу горэ
сщэфымэ, кIо, етIанэ теплъын...
ЦIыфым игукъао къэбгъэпIэжъгъэинри ууIэнри зэрагъэхьрэ щыIэп. Сабыйхэр дэеу шъузым къызэрэфыщигъэтхэрэр, пхъэтэпэмыхь зэрашIрэр, ышIырэ гъомылэм зэрэхинрэр, зэрэфэмыгыкIэрэр - сыдыми шъузымрэ лIымрэ агу зэфэмышIу зыхъукIэ азыфагу къыдэхьэрэ

--- Page 110 ---

Iaep зэкIэ Дальмар къыIотагъ. Угу зэригъэгъунэу зегъэпсы, ишъузи исабыйхэми атеплъэжьынэу фаеп. Лъы
пцIагъэ ыгу дагъэуцуагъэшъ, унагъомкIэ гъэзэжь иIэп.
- Олахьэ уиIоф мыхъугъэ...
- Ахэри сшIоIофыжьыгъэп шъыу, бгъукIэ демыкIокIыщтыгъэмэ...- етIани нахьи нахь Iaep къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ.
- Пыу-алаурсын, мы къапIорэр сшIэрэп джы!..
- Джары, Алъкъэс, сызхэтыгъэр...
- Ашъыу, ар хъунэп.. Aщ фэдэхэр лIым рашIэхэрэп.
- КIо, ар зыми, Алъкъэс, ышIэнэу сыфаеп, зыгорэм
игукъао хэта зищыкIагъэр, о пфэмыгъэхъугъэр зыми
пфигъэхъушъущтэп,- Дальмар шъэбэ-шъабэу къыIуагъ.- ЕтIани унагъо сшIэн сыгу хэлъышъ, зызэхахыкIэ,
пшIэрэба, бзылъфыгъэмэ зыкъыпщадзыеу рагъэжьэщт.
- АщкIэ умыгумэкI, сэ къысэпIуагъэри мы хьакужъым епIуагъэри тIури зы. АщкIэ, Владимир Петрович,
зыгъэрэхьат,- шъэфэгъу къызэрэфэхъугъэр игуапэу
Алъкъэс къэтэджыгъ, сэмэркъэуми ошIэ-дэмышIэу зыритыгъ.- Ахэр Iофхэп, Владимир Петрович, унэ цIыкIуи
пщэфын, шъуз цIыкIуи бгъотын. Уфаемэ адыгэ пхъужъ
горэ къэодгъэщэн. Адыгэ бзылъфыгъэхэр ялIхэмкIэ дэгъух, уагъэгупсэфыщт.
Дальмар ыгу къыдеIэу щхыгъэ:
- Тызгъэгупсэфын нахь тызгъэлIэн, Алъкъэс, тыфэяхэп. Тэри зэгорэм тинасып тыкIэгушIоу тыщэрэI.
- Ари шъыпкъэ. Ащыгъум, Владимир Петрович,
емыкIу къысфэмышI, джа зэрэтIуагъэу зымыгъэзэщ,
непэ шIомыкIыщэ сымыкIо хъущтэп,- Алъкъэс унэм
икIызэ, къыIуагъ.- Пхъужъ дэгъу гори къыпфэдгъотыщт,
тхьам Iомэ гукIодыгъо щыIэп...
- Джы нэс сыгу зымыкIодыгъэкIэ, джы кIодыжьыхэнэп...
- Джар тэрэзэу къэпIуагъ!.. Тэрэз, Владимир Петрович, хэбдзын хэлъэп... Ау зы къыуасIомэ сшIоигъу,
емыкIу къысфэмышI! Уисабыймэ унаIэ атебгъэтын фае...
Угу ямыгъабгъ... Ахэр джыри сабыих, дунаим хашIыкIрэ
щыIэп.
- Ари шъыпкъэ, Алъкъэс...
Къэлапчъэм нэс Берузаимскэр Алъкъэс дэкIотагъ.
Урам къэгъэзэгъум къохьафэкIэ къэлапчъэм дэжь щытыгъ. Къэлапчъэр ыгъэпытэжьи, унэм имыхьахэу щагур
къыплъыхьагъ, хатэм дэплъагъ. "Победэр" зычIэт гаражым ипчъэ IункIыбзэшхокIэ егъэтыгъ. Ащ пэмычыжьэу
щыт къакъырэм шкIэ нэтIэф цIыкIур гъуашхэу къычIэплъы. АдыкIэ чэу кIыбымкIэ, пшъэшъэжъые заулэ шъофым щэджэгу.
Унэр чылэгъунэ шъыпкъ, упкIэгъэпкъыр пэIулъэшъуагъ. Орзэ шэнджышхохэр гъогунапцэм Iутых. ЧыжьэкIэ мэзри къэлъагъо.
Iэгъо-благъор Дальмар зэригъэшIагъэ, сыхьатым еплъыгъ. КъэзгъэкIуагъэмэ защыдэгущыIэщт пIалъэр къэсы пэт.
Унэм Дальмар ихьажьыгъ. Рациер къышти, пхъэнтIэкIум тыригъэуцуагъ. Псэ къыпыкIагъ пIонэу пхъэнтIэкIум
тет гъучI пхъуантэу сабын бзыгъитIум фэдиз рацием Iоф
ышIэу ригъэжьагъ.

--- Page 111 ---


Ужым икIыхьагъэр чэщ-зымаф

--- Page 112 ---

КъалэмкIэ Геворк Арбанян мыкIоу лъэмыдж кIэшIагъэмкIэ псым зэпырыкIыгъ. Мэз пырыпыцум хэчъи, гъогушхом ечъэлIагъ. Апэрэ машинэу къэсыгъэм итIысхьагъ.
Лэукъан зыфиIогъэ пIалъэм ехъулIэу сыхьатныкъокIэ лъэмыджышхом нэсыгъ.
ЩыIакIэр тыгъуаси тыгъоснахьыпи зэрэщыкIуагъэм
фэдэу непи лъэмыджышхом щэкIо. Автомашинэхэм пхъэхэр, хъырбыдзхэр, натрыфхэр, семчыкхэр арылъхэу,
автобусмэ цIыфхэр арызхэу зэпырэчъых. Iэгъо-благъом
дзэ зэрэщыIэр къырыпшIэнэу машинэхэр зэпырэкIых.
Къалэм километрэ заулэкIэ пэчыжьэ аэродромым макIох. Лъэмыдж чIэгъми пцэжъыякIэ пIонэу къушъхьэпсым
зыщыриутэкIыжьэу ыпэ регъэхъу.
Мэз шъолъыр бгычIэм унэ заулэ кIэрыс, ахэр псыхъом исэмэгубгъу, асфальт гъогум зэпырыдзыгъэх. Жьыбгъэ зэрэщымыIэр, дунаир зэрэгупсэфыр къыушыхьатэу
хьакумэ къарихрэ Iугъор унэмэ зандэу ашъхьащыт.
"Волгэ" шхъуантIэр Геворк къыбгъодэлъэдагъ. Машинэм Лэукъанрэ шоферымрэ нэмыкIэу иIофышIэ гори дис.
- Укъэбыбыгъэмэ сшIэрэп, псынкIэу укъэсыгъ,- Лэукъан Геворк къыриIуагъ.

--- Page 113 ---

- Гъогу кIэкIыкIэ лъэмыджым сыкъекIугъ.
Автомашинэм къалэр сэмэгубгъумкIэ къыгъанэзэ,
Лэбэ Iушъо лъэныкъомкIэ мачъэ. ЗыкIэмыхьэрэ, зыдэмыхрэ гъогум тетэп.
Тхышъхьэм нэмысэу машинэр къэуцугъ. Геворк
къыгосылIыр икIыгъ.
- Зыфэсакыжь, хэтэпэсым дэжьи екIуалI,- машинэр
зыбгынагъэм Лэукъан лъыджагъ.
Реактивнэ самолетитIу ашъхьапырыбыбыкIи, къушъхьэ лъэныкъомкIэ агъэзагъ. Машинэм икIыгъэ лIым тыгъэгъазэм зыхидзагъ.
Гъогунапцэм готэу шыу горэ мачъэ. Шым тес шъэожъыер Лэукъан ышIэжьыгъ, IущхыпцIыкIыгъ:
- Олъэгъуа мо шыур, Геворк?
- Сэлъэгъу.
Ар аIофэкIэ машинэр шыум бгъодэлъэдагъ. Машинэ
макъэм шыр кIигъэбгъулъыгъ. Шъэожъыем шыр зэтыриIэжагъ, етIанэ елъэдэкъауи, "Волгэм" течъынэу кIыригъэIагъ, ау шIэхэу машинэм къыщинэу ыублагъ.
- Шъэожъые бэлахьба?
- А сызхаплъэрэм лIы хэкIыщт,- Геворк игуапэу
IугушIукIыгъ.
Зэуи къыщымыхъоу машинэр тхышъхьэм зыдэчъаем, кIэим дэс чылэр къэлъэгъуагъ.
- А лIы пхъашэр ары Джамбот къыIофтагъэр,- Лэукъан джыри къыушыхьатыжьыгъ,- озгъэлъэгъугъот полковникым икабинет къызехьэм зызэришIыщтыгъэр. ЛIы
зэрэхэкIыщтым уехъырэхъышэжьынэу щытэп.
Чылэм машинэр дэлъэдагъ.
ЕджапIэм шъэожъые-пшъэшъэжъые жъот макъэ
къыдэIукIы. Лэукъан ипшъэшъэжъыеу тыгъоснахьыпэ
еджапIэм апэрэу кIуагъэр ыгу къэкIыгъ. Пшъэшъэжъыер мэфэ заулэ хъугъэ еджакIо зыкIорэр, кIэупчIэнэу игъо
ифагъэп, итетрадхэми адэплъагъэп. Апэрэ мафэхэм
зыблэптIупщкIэ етIанэ къэубытыжьыгъуай.
Машинэр еджапIэм блэчъыгъ.
- Зиш къыткIэмыхьэгъэ шъэожъые бэлахьыр мыщ щеджэ. ТиIоф кIэух зыфэхъукIэ, Геворк, сыгу къэгъэкIыжь,
еджапIэм тыфэтхэн, гущыIэ фэбэ заулэ кIэлэегъаджэмэ
ятIон. НэмыкI кIэлэеджакIохэми щысэкIэ арагъэлъэгъун.

--- Page 114 ---

- Хъун, товарищ майор,- Геворк блокнотым дитхагъ.
- Ахэр кIэлэеджэкIо дышъэх, дэгъоу aпIyx, агъасэх.-
Мафэрэ фэмыдэу непэ майорыр гущыIэрые зэрэхъугъэр Геворк ыгъэшIэгъуагъ.
- Джамбот тэ къитхыжьыщт джы? - Лэукъан тутыныр хигъэнагъ.
- Джар сшIэрэп, товарищ майор. Къыритхагъэба
зыдэщыIэр?
Лэукъан джэуап къымытыжьэу заулэрэ чъагъэх.
ЧыжьэкIэ тыгъэгъазэр пызыупкIрэ комбайнэр къэлъэгъуагъ. Асфальтыр зыгъэцэкIэжьрэ лIы гори гъогум тет.
Гъогунапцэм щышIыгъэ машIом щэлъэжъыр пылъагъэу
асфальтыр регъэткIухьэ. Велосипедри ышхыщтыр зэрылъ
Iалъмэкъри гъогунапцэм Iулъых.
- Къэгъэуцу, лейтенант.
Къазгъырыр ымыгъэтIылъэу лIыр иIофшIэн къыкIэрыкIи, къякIолIагъ.
- Здравия желаю, товарищ майор,- ыIэ ынэтIэбгъу
Iуимылъхьэу къыIуагъ.
- Сыд къэбар, товарищ капитан? - Лэукъан еупчIыгъ.
- Сыхьатыр тфым щегъэжьагъэу джы нэс, товарищ
майор, машинэ тIокIитIурэ хырэ Лэбэ Iушъо къалэмкIэ
кIуагъэх. ТIокIырэ бгъурэм семчык элеваторым ащагъ,
шофермэ анэмыкI зи арыслъэгъуагъэп. ПшIыкIуплIмэ
пхъэ блащыгъ, щыр нэкIыгъэ. НэкIищым щыщэу тIум шофермэ лIы зырыз агосыгъ. Адырэм изэкъуагъ.
- Сыд фэдэ теплъэ яIэха шофермэ агосыгъэхэм?
- Зыр дэгъоу къэсэшIэжьы, жэкIэ-пакI, итеплъэкIэ
лIыку хьазыр. Адырэр слъэгъун слъэкIыгъэп, ышъхьэ кабинэ къогъум къогъэкIэгъагъ.
- Машинэмэ яномерхэр?
- Марых, нэбгыритIу зэрысыгъэ машинэхэм яномерхэр кIэгъэтхъыгъэх.
Лэукъан тхылъыпIэ тхьапэр иджыбэ рилъхьагъ, капитаным джыри еупчIыгъ:
- А жэкIэ-пакIэр зэрысыгъэ машинэр сыд сыхьат зыплъэгъугъэр, капитан?
- Сыхьатыр хы хъункIэ минут пшIыкIубгъу иIагъ, товарищ майор. Машинэхэр зыблэчъыгъэ сыхьат пчъагъэхэри, минут пчъагъэхэри къыостыгъэ тхылъыпIэм итых,
машинэ пэпчъ иномер пытхагъ.
- Дэгъу, товарищ капитан. УиIоф ыуж ихьажь. Асфальт дыжьыным фэIазэ ухъугъэкIэ сэгугъэ.
- Зыдгъэзэжьрэм Управлением ищагу, товарищ майор, асфальткIэ згъэчъыщт, тизавхоз инепэ-неущ тежэжьын
тлъэкIыщтэп,- ыгу къыдеIэу капитанри щхыгъэ. Къазгъырыр ытамэ тырилъхьажьи, мыгузажъоу акIэрыкIыжьыгъ.
"Волгэм" Лэбэ Iушъо къалэмкIэ ичъэ ритIупщыгъ.
- Зэхэпхыгъа капитаным къыIуагъэр? - Лэукъан радиор хидзэзэ Геворк еупчIыгъ.
Радиом пчэдыжь хэгъэгу къэбархэр къытыщтыгъэх.
ЛэжьакIомэ хэгъэгум Iофыгъоу щызэрахьэрэр, ащкIэ
гъэхъагъэу ашIыгъэм къытегущыIэ. Темыр Кавказым натрыф бэгъуагъэ зэрэщыIуахыжьрэм игугъу къешIы. IэкIыб
хэгъэгухэм ащыкIорэ классовэ банэм ашIошIрэр къыраIуалIэ.
- Капитаным къыIуагъэр зэхэсхыгъэ, жэкIэ-пакIэр
зэрэ Джамботым сегуцэфагъ.
- А машинэ пчъагъэу капитаным къыпчъыгъэхэм узэгуцэфэнэу арысыгъэр нэбгыритIу, зыр Джамбот. Ар
хэкIы. Адырэр? - капитаным къыритыгъэ тхылъыпIэр Лэукъан зэкIоцIихыгъ, заулэрэ хэплъыхьагъ.- Мыщ сыхьат
пчъагъэу зэритымкIэ Джамбот зэрыс машинэр сыхьатыр
блым минут тIокIрэ щырэкIэ хэхьагъэу капитаным блэчъыгъ, адырэ лIыр зэрыс машинэр зы минуткIэ мэзпэсыр
зэрыс машинэм ыуж ит. Хэта Джамбот зылъычъэрэр? Тэ
щыIа а машинэр? Ащ фэдэ машинэ щыIагъэмэ сыда капитаным зыкIимылъэгъугъэр? Iофым зыгорэ хэхъухьэ...
- ЗыгорэкIэ капитаным Джамбот зылъычъэрэ машинэр ымылъэгъоу блэчъыгъэмэ шIэ? - ежь-ежьырэу
зэриIожьрэм фэдэу Геворк Лэукъан еупчIыгъ.
- Ащ фэди мэхъу, цIыфым къемыхъулIэн щыIэп, ау
капитаныр ахэмэ афэдэп,- Лэукъан къыпидзэжьыгъ.- Сэ
ар зысшIэрэр непэп.
Мэфэ къэбармэ орэд гуахь зытIущ къалъатыжьыгъ.
Iофэу зыпылъхэр ащигъэгъупшагъ пIонэу ахэмэ нэбгырищри ядэIугъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Джамбот ыуж итыгъэ машинэр ары
зыуж ыфрэр зэрысыр,- тIэкIу тешIагъэу Геворк къыIуагъ.
- Ар таущтэу хъура?
- Зэрэхъурэр джыдэдэм къызэзгъэфэнэу сшIэрэп,
ау джаущтэу сыгу къысеIо, товарищ майор.

--- Page 115 ---

- Угу уигъапцIэкIэ сыгугъэрэп, лейтенант. Хэгупшысыхь тIэкIу, хэгупшысыхь,- радиор Лэукъан хидзэжьыгъ.
Литературнэ къэтыныр макIо. Артист хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ чэзыу-чэзыоу усэхэм къяджэх. Усэ
чIэгъым къычIатIупщхьэгъэ орэдышъом усэр къегъэлъэшы, имэхьанэ нахь куу къешIы.
Нибжьи Лэукъан усэ ытхыгъэп, ау яджэныр, ядэIуныр
икIас. Ахэмэ ядэIу зыхъукIэ, ыгъэунэфыгъэшъ, ышъхьэ
дэгъоу мэлажьэ, зынэмысыщтхэм игупшысэхэр анэсых.
- Зы минут нахь а машинитIум азыфагу сыда зыкIимылъыгъэр? - Геворк джыри къэупчIагъ.
- Сызэгупшысэрэм укъекIуалIэ пэт, лейтенант,- Лэукъан зыкъызэригъэзэкIыгъ.- Ыуж итыгъэр зыгорэм егъэгузажъо...
- Ар зэрэгузажъорэм щэч хэлъэп.
- Гузажъощтыгъэмэ сыда ыпэ итым зыкIыдэмыхыщтыгъэр? - псынкIэу майорыр къэупчIагъ.
Ащ дэжьым аужкIэ "Волгэ" горэм, къатечъын мурад иIэу, макъэ къаригъэIугъ. Ау яшофер гъогу ытын гухэлъ иIэп, ичъэ ригъэхъугъ.
- Олъэгъуа, товарищ майор, тауж итым гъогу зэресымытрэр? - шоферыр къэупчIагъ.- Ыпэ ит машинэм
ыуж итым гъогу ритырэпти ары, зэрагъахь щымыIэу,
машинитIур капитаным зыкIыблэчъыгъэхэр.
- Ари Iофым хэлъынкIи мэхъу... Сэ ащ сызэреплърэр мары: зыгорэм уеплъэкIон, зыдакIорэр зэбгъэшIэн
фае зыхъукIэ ыуж офы. КIо, мощтэу тIоныгу. Джамбот
зыгорэм ыуж ит, мэзым къыхэкIыгъ, зыуж ыфрэр гъогушхом къызынэсым, апэ ыIэ зыфиIэтыгъэ машинэр къэуцуи, итIысхьагъ. Аущтэу Iофыр хъуныр Джамбот ышIагъэп. Сыдэущтэу ыуж ихьащт?
- Апэ къэсрэ машинэм зыридзэщт,- лейтенантым
джэуап къытыжьыгъ.
- Къыфэмыуцумэ?
- НэмыкI къэсыфэ ежэщт,- шоферым къыIуагъ.
- Сэ къызэрэсшIошIрэмкIэ, джа дэдэр Джамбот
къехъулIагъ.- Лэукъан тутыныр хигъани, зытIо-зыщэ
ыкъудыигъ.- Джамбот итеплъэ изакъоми уигъэщтэнба,
жэкIэ-пэкIэ шIуцIэм ихьалэлыгъэ, ицIыфыгъэ ынэгу
къыкIигъэщрэп. Щынэхи, шоферитIу-щымэ машинэхэр
къыфагъэуцугъэп. Ащ нэс зыуж ыфрэр зэрытIысхьэгъэ

--- Page 116 ---

машинэм иномер тхыгъо фимыфэгъэнкIи мэхъу. Машинэу къэсыгъэ горэм ригъэтIысхьагъэу тэшIы. Зыуж итым
кIэхьажьын фаеба? Зэрыс машинэр ыпэ ит машинэмэ адэхзэ, зыуж ыфрэ машинэм течъыфэкIэ чъагъэ...
Лэбэ Iушъо къалэр къэлъэгъуагъ. Унэ фыжь цIыкIухэр
бжыхьэпэ чъыгмэ къахэщы, къалэм ыкIыIу мэшIогъэкIуасэмэ яIэтыпIэ шъхьащыт. Ащ енэкъокъу пIoнэу къалэм
дэт унэ анахь лъагэу щэу зэтетри къэлъагъо.
- Джа къэпIуагъэм уезэгъы хъущт, товарищ майор,-
шоферым къыIуагъ.
- Сэ джаущтэу къысшIошIыгу, къалэм тынэсмэ хъурэм теплъын, о зэрэпIоу зэкIэри хъущтыгъэмэ бэшIагъэ
хьалъэбэкъу ахэм зятымыгъэдзыщтыгъэр,- Лэукъан гупсэфэу тетIысхьапIэм зытыригъэкIагъ...

--- Page 117 ---


Мэзпэсыр шэйтануз хъугъэ

--- Page 118 ---

Апэ ит машинэр зыпкъ итэу чъэ зэхъум, шоферри
Джамботи гупсэфыгъэх. ЕтIанэ анахьэу Джамбот зыгъэрэхьатыгъэр зыуж ыфрэр зэрыс машинэр зиер шоферым къызыреIор ары.
- А машинэр сабый ибэхэр зыщаIыгъ унэм ий, шоферыри дэгъоу сэшIэ.
- ЫцIи ылъэкъуацIи ошIа?
- СымышIэ мэхъуа,- шоферым ыгъэшIэгъуагъ,-
тызэгъунэгъу.
Джамбот шоферым ылъэкъуацIи, ыцIи, урамэу зытесыри ытхыгъэх. Зыщыщыр ымышIэрэ жэкIэ-пакIэм
имыщыкIагъэхэр зэрэриIуагъэмкIэ шоферыр кIэгъожьыгъ:
- Арэп узщыщыр сшIэмэ хъущтба?
- Сыда зыкIэмыхъущтыр, сымэзпэс.
Шоферыр щхыпцIыгъэ, къыгос лIы зэхэкIыхьагъэм
еплъыгъ, етIанэ къыIуагъ:
- Пхъэтыгъу-жъотыгъумэ ар ахэтэп, огъуащэкIэ сэгугъэ.
- Хэта зыIуагъэр ахэт?
- Шъхьэубэтагъэ зезыхьэрэми ащыщэп.
- Хэта шъхьэубэтагъэ зэрехьэ зыIуагъэр?
- ЫIашъхьэ дышъэр пэтэкъу зыфаIорэм фэд.

--- Page 119 ---

- Джар сшIэрэп.
- О умышIэмэ сэ сэшIэ, ащ машинэм зэрэхишIыкIэу
хэзышIыкIрэ тикъалэ дэсэп. ЗэредэIоу илажьэ къегъоты.
- Хэта шофер дэй зыIуагъэр?
- Сыда, ащыгъум, ыуж узкIихьагъэр, ылъэкъуацIи,
ыцIи, иурами рыгъунэу къызкIэсэбгъэIуагъэр?
- Ар сэ сиIоф.
- Ар зэрэуиIофыр сшIэзэ, сыкъэупчIагъ.
- А кIал, сыдэу бащэ ужэ къыдэкIра?
Дыс гущыIэр шоферым ыгу рихьыгъэп. Сыдел нахь,
сыда лIы шIагъом ылъэкъуацIэ зыкIесIуагъэр, шоферыр зэдысыжьыгъ, ыушъэфри сшIэрэп, амэ сэ озгъэлъэгъун!..
Шоферым машинэр гъогунапцэм дигъэчъэхыгъ, етхъохи, гъучI къэгъэщыгъэшхор къыпхъотагъ:
- Слъэгъузэ, джыдэдэм машинэм икI! - гъучIыр фигъэсысзэ, шоферыр Джамбот текууагъ.- ИкI зэраIуагъэр
орба!..
- А кIал, пшъэ уимыкI,- куо хэмылъэу Джамбот шоферым риIуагъ.- Сэ сшъхьэ сыпылъкIэ умыгугъ...
- О узыпылъыр сэ сищыкIагъэп!
- Хьаулыеу тыщымыгъэт, сызфикIын щыIэп,- мэзпэсым ишхончыпэ ымышIахэу шоферым дэжькIэ ыукъонщыгъ.
- Iашэ пIыгъымэ гъэшIэгъонэп,- шоферым машинэр
зэкIигъэнэжьыгъэ,- ащ фэдэу улIы бэлахьмэ теплъын!
- Джаущтэу узекIомэ, нахьышIу. Мы Iофым бырсыр
зэримыщыкIагъэр зэхэшIыкI, сикъош.
- Бырсыр ищыкIагъэп...- мэзпэсым зыкъыпишIыжьзэ, шоферым дысэу псалъэр къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Тапэ ит машинэм тыкIэгъэхьажь.
- Унашъо къысфэмышI, рэхьатэу щыс.
- А зикIэлэ битэмалым мафэ фэхъун, къангъэбылъ
сыбдешIэрэпи сэ! - Джамбот къэгубжыгъ.- УмышIэрэмэ
сшIэрэп нахь, сызпылъыр хэгъэгу Iоф!
- Тэ тызпылъыр хэгъэгу Iофба?
- Хэгъэгу Iофэп сIорэп, уасIорэр тапэ итым тыкIэбгъэхьажьынэу ары.
- ТыкIэхьан, aу тыдэхынэп...- машинэм ичъэ ригъэхъугъ.
Умэзпэсмэ, сэри сышофер, ыIуагъ, хэгъэгу Iофэу
зепхьэри тэри зетэхьэ, лIыкъэбзэжъ! Зэ о, сэ уибэлахьыгъэ къычIэзгъэщыщт!.. Iашэ пIыгъышъ, улIыхъужъ...

--- Page 120 ---

Къэлэ дэхьагъум дэжь апэ ит машинэм кIэхьагъэх.
Лъэбэкъу щэкI-тIокIитIу горэмкIэ зэуж итых. Къэгъэзэгъум зынэсхэм, ошIэ-дэмышIэу Джамбот зэрыс машинэм джабгъумкIэ къыгъэкIэрэхъуагъ.
- Тэ укIора?! - Джамбот шоферым текууагъ.
- Рулым укъемытхъу o!..- IэнтэгъукIэ Джамбот ыIэ
шоферыр къеуагъ.
- ПшIэрэр сыда, кIэлэ битэмал, тIэкIэогъэкIыжьы!
- СшIэщтым джы сэ сыфит! ГъэшIэгъонэп шхонч пIыгъымэ! - милицие дэхьапIэм дэжь машинэр къыщигъэуцуи, шоферыр кабинэм ипкIыгъ:
- Мыдэ, лейтенант, мы шэйтанузыр уплъэкIу!..
- Сыда къэхъугъэр? - лейтенантыр къакIэрыхьагъ.
Джамботи шхончыр шIохэлъагъэу кабинэм къипкIыгъ:
- Елбэт, некIо, тIэкIэкIыжьы!..
- ПIэкIэкIыжьрэр хэта? Къаштэ уидокументхэр.
- Шхончыр къыстырищаий, лейтенант, мыр къысэуагъ, лIыгъэкIэ машинэм къысшIуитIысхьагъ, делэ хъугъэмэ сшIэрэп, хэгъэгу Iоф зесэфэ eIo...- шоферым жьы
къыфэщэжьрэп,- тэри хэгъэгу Iофба зетфэрэр!..
ЗыIэкIэфагъэмэ шIурышIукIэ зэраIэкIэмыкIышъущтыр
Джамбот къызгурэIом милиционерым риIуагъ:
- НекIо шъуиначальник дэжь, джащ Iофыр щызэхэтфыщт.
- НекIо, начальникыр уищыкIагъэмэ,- милиционерыр
ежьагъ,- ори некIо,- шоферми риIуагъ.
- Сэ ащ сыда чIэсшIыхьащтыр?! - шоферым зыригъэнэгъагъ шъхьакIэ, лейтенантыр къызеплъым, ыуж ихьагъ.
Нэбгырищыр милицием чIэзэрэщагъэх. Щытмэ ащыщхэри IукIыжьыгъэх, ащыщхэри къэхъущтым ыгъапэщтыгъэх. Ардэдэми къэбар гъэшIэгъон милицие пчъэIупэм къыIутэджагъ: сымэджэщым шэйтануз горэ къашIучIэкIыгъэу шоферхэр еукIых, машинэхэр рефыжьэх...
Къэбарым Iаджи хагъэхъуагъ, хагъэкIыгъ...
Къэлэ милицием иначальник дэжь Лэукъанрэ Геворкрэ къычIэкIыжьхэзэ, Джамбот залъэгъум, ечъэлIагъэх:
- Сыда мыщ чIэпшIыхьэрэр, Джамбот?
- ШъуяупчI митIум,- Джамбот милиционерымрэ
шоферымрэ яплъыгъ.
Дежурнэм дэжь нэбгыритфыри чIэзэрэщагъэх. Ардэдэм шоферыр къычIатIупщыжьыгъ. СакъыхэкIыжьыгъэмэ Iофыжьэп ыIозэ, машинэм зекIолIэжьым, ежэщтыгъэмэ кабинапчъэм зыIуатэкъуагъ:
- Тэ щыIа жэкIэ-пакIэр?
- Тэ щыIэна... Ястыгъ...
Джахэр шоферым раIофэкIэ Лэукъаныдыхэр, Джамбот ягъусэу, нэмыкIыпчъэкIэ къэлэ милицием чIэкIыжьыгъэх. "Волгэм" итIысхьэхи, зыуж ыфырэ шоферым ядэжь
чъагъэх.
Ежьхэр зэрэфаеу къэлапчъэм машинэр Iутыгъ. Машинэм тетхэгъэ номерыри Джамбот иблокнот дэтхагъэри, капитаным ытхыгъэри зэтефэщтыгъэх. "Волгэр" блэчъи,
мычыжьэу щыт колхоз щагум дэлъэдагъ. Шоферымрэ
Джамботрэ машинэм къыранэхи, хьылъэзещэ машинэр
зытет урам лъэныкъомкIэ агъэзагъ. ТIури зэгъусэу машинэм кIэрыхьагъэхэп. Лейтенантыр ыпэ ишъи, адрэр чэу
къуапэм къоуцуагъ. Лэукъан машинэм фиузэнкIыгъ:
- Уимафэ шIу,- КГБ-м зэриIофышIэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр Лэукъан шоферым ригъэлъэгъугъ.
- Тхьэуегъэпсэу, къеблагъ,- къызфэкIуагъэр зыфихьын ымышIэу шоферым хъэдэныжъкIэ ыIэ ылъэкIзэ,
къыриIуагъ.
- ЗыкIэ сыоупчIы сшIоигъу.
- НекIо унэм, къеблагъ.
- Хьау, мыщ дэжьми хъущт. Къалэм джыдэдэм
гъогурыкIо горэ къэпщагъа?
- Къэсщэгъэ шъыпкъ,- "армэ Iофэп", шоферыр
гушIуагъэ.
- Тэ щыI ар?
- ЗыдэщыIэм сыщыгъуазэп, хьакIэщым зырысигъэщэлIэгъагъ.
- Ащыгъум некIо.
"Волгэр" хьакIэщым нэсыгъ. ЛIы гори къычIэкIэу алъэгъугъ.
- Муары, муары,- Джамбот шъхьаныгъупчъэм
Iубэнагъ,- мо лIыр ары.
- Ар дэд,- шоферми къыушыхьатыжьыгъ.
Тхылъыщэ тучаным дэжь Арбанян мыгузэжъуахэу
"Волгэм" щикIыгъ. ШхапIэм чIахьэщтыгъэ лIым ыуж ихьагъ.
"Волгэри" шхапIэм пэчIынэтIэ къэгъэзэгъум къуахьи,
ягъусэгъэ шоферыр яхьаблэ намыгъэсыпэу рагъэкIыжьы
зэхъум, Лэукъан фигъэпытагъ:

--- Page 121 ---

- Зи плъэгъугъэп, зэхэпхыгъэп, зи уимашинэ ибгъэтIысхьагъэп. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ,- майорым ыIапэ пытэу къыубытыжьи, шоферыр машинэм икIыжьыгъ.
- Джы о пшIэщтыр ары, лейтенант, Джамбот ядэжь
пщэжьынышъ, къэбгъэзэжьыщт,- Лэукъан шоферым
унашъо фишIыгъ.
- Ащ нахь хэмылъэу сыкIожьыщта, Лэукъан? - Джамбот къэгузэжъуагъ.
- О уишIэн пшIэгъахэ, Джамбот, тхьэуегъэпсэу. Адырэр тэ къытфэгъэнэжь,- майорыр нэгушIоу мэзпэсым
еплъыгъ.- Уздэхъугъэр ашIэрэпышъ, унагъор мэгумэкIы. ЕтIани къыохъулIагъэм изакъоми мыщ цIыф удилъэгъожьы хъущтэп...
Къэлэ хьакIэщыр зэгъокIы. Швейцар лIыжъ сырыфышхомрэ дежурнэ администраторымрэ нэмыкI чIэсэп.
- ХьакIэщым идиректор сыфэягъ, тэ ар къисхын? -
Лэукъан бзылъфыгъэм еупчIыгъ.
- Икабинет джыдэдэм ихьажьыгъ,- шъхьэр тхылъыпIэмэ къатыримыIэтыкIэу бзылъфыгъэм джэуап къытыжьыгъ.
ГущыIэ макъэм швейцарым ышъхьэ къыригъэIэтыгъ.
Лэукъан къеплъыгъ, тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу къэдэIуагъ, ау зи зэхихыгъэп. Швейцарыр къякIолIэн зыщиIорэм, Лэукъан директорым икабинет ихьагъ.
Швейцарыр Лэукъан лъыплъагъ, етIанэ администраторым дэжь екIуалIи, дэпкъым пылъэгъэ сурэтым заулэрэ еплъыгъ. ТIэкIу тыригъашIи, дежурнэм еупчIыгъ:
- ЧIыпIэ щыIэба, Дмитриевна?..
- Сыда, Лукич, чIыпIэ уфая?..- бзылъфыгъэм шъхьэр
тхылъыпIэмэ къатыриIэтыкIыгъэп.
- Хьау, сыд есшIэна?..
- Ныом укъырифыгъакъомэ шIэ?
- ПшIэхэнэп, шъо шъулъэпкъ зэблэн щыIэп... Мо
лIыр,- директорым ипчъэ лъэныкъокIэ шъхьэ ышIызэ,-
сыдэу шIэхэу пкIэрыкIыжьыгъа?
- Директорым фэягъ.
- Сыда шъуIо ришIэщтыр?..
Лэукъан къызфэкIуагъэр директорым риIуагъ.
- Ныпчэдыжь нэс хьакIищ ныIэп къытфэкIуагъэр,- директорым Лэукъан зэреупчIыгъэм иджэуап къытыжьыгъ.
- МакIэ, чIыпIэ шъуиIэба?

--- Page 122 ---

- ЧIыпIэ пае тыкъанэрэп, хьакIэхэр арых щымыIэхэр.
- А нэбгырищмэ япаспортмэ тябгъэплъына?
- Уядгъэплъын,- директорыр администраторым
фытеуи, къыщагъ.
Iофыбэ къыпамыгъэкIэу паспортищри Лэукъан
ыпашъхьэ къыралъхьагъэх. TIyp - хъулъфыгъ, зыр -
бзылъфыгъ зыягъэхэр.
ШхапIэм чIэхьэгъэ лIым исурэт Лэукъан ышIэжьыгъ.
Рэхьатэу лIы къопцIэ шъхьэшхор нэ хъурай цIыкIухэмкIэ
майорым къеплъы. Iэпэ зэлитIу фэдиз зишъомбгъогъэ
натIэм ыгузэгу курб псыгъо пхырэкIы. Ащ зэфэдитIоу
нэтIэ бгъузэр егощы...
Пхъапэ пIонэу псыгъуабзэу кIэлэ сырыф горэ Герберг дэжь къычIэлъэдагъ. Креслэм игъэкIагъэу гупшысэрэ Герберг къэхъугъэр ымышIэу къэлъэтагъ, лъэкъо
зэтедзагъэхэр зэтырихыгъэх, ыпашъхьэ ит кIэлэ сырыфым
губжыгъэу Iуплъагъ. Ау зынэхэр къилыдыкIхэрэм къэбар
гушIуагъо къызэрихьыгъэр Герберг къыгурыIуагъ.
- Къаштэ! - тхылъыпIэр кIалэм IэкIитхъыгъ, рычъагъ,
къырихыгъ: "тэ зэрэтIоу Iофхэр мэхъух, шIуцIэр къушъхьэ тIуакIэм дафи ыукIыгъ". Герберг телефоным етхъуагъ: - Алло, къэбарыкIэ щыI. Тэ зэрэтIоу Iофхэр мэхъух...- Дальмар иапэрэ гущыIэхэр иIэшъхьэтет фыкIиIотыкIыжьыгъэх, аужрэ къэбар гомыIум игугъу фишIыгъэп.
- СыпфэгушIо, Герберг,- мэкъэ Iужъур телефон
трубкэм къиIукIыгъ,- уинасып мызгъэгу зэкIэми атекIуагъ. Сыд ыIорэр?
ТхылъыпIэм иаужрэ гущыIэхэр Герберг зэриушъэфыгъэхэр къыфэзыхьыгъэм ыгъэшIэгъуагъ, тIэкIэкIынкIэ
умыщын, ащ фэдэ Iаджи тыушъэфыгъэ къыригъэкIэу
шефым еплъыгъ, хатIагъэм фэдэу зырищыжьыгъ.
- Уезэгъынба ащ фэдэ къэбарым? - зигъэсэмэркъэузэ, Герберг шефым риIожьыгъ, мыдырэ щытми цыхьэ
зэрэфишIрэр нэкIэ къыригъэшIэжьыгъ.
- Тызезэгъыщтыр зыфэдгъэкIуагъэхэр къызагъэцакIэкIэ ары, Герберг.
- Ар къымыгъэцэкIэщтмэ анахь разведчик дэгъоу
тиIэр дгъэкIона? - Герберг телефон трубкэм къигущыIыкIрэм риIожьыгъ.
- БгъэкIуагъэм сицыхьэ телъ, ащ фэдэ Iаджи ащ зэпкъыриутыгъ,- шефым трубкэр къыгъэтIылъыжьыгъ.

--- Page 123 ---

"Тицыхьэ темылъыгъэмэ дгъэкIощтыгъа, хьайуан"
Герберг ыIуи, трубкэр тыридзэжьыгъ...

--- Page 124 ---

Къасима, Къэсэя - хэта тIумэ языр?

--- Page 125 ---

Смирновым кодированнэ шифровкэр къыфахьыгъ.
Ар шъэныкъорэ блырэ квадратым къыщаубытыгъ. Зыми
ымышIэрэ радиолюбитель горэ Къэсэй зыцIэ радиолюбитель горэм заулэрэ еджагъ. Ау зэджагъэм джэуап
къытыжьыщтыгъэп. ЕтIани а цIэр зыщэ-зыплIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ. Ар зыхъугъагъэр сыхьатыр пшIыкIутIу
хъункIэ минут заулэ иIэжьыгъ.
Радиолюбителым иджэмакъэ зызэхахым, мэхьанэшхо ратыгъагъэп. Ащ фэдэ Iаджи зэхахыщтыгъэ, анахьэу
ахэр къызежьэщтыгъэхэр пчыхьэшъхьапэм дэжь. Тыгъуасэ мы радиолюбитель дэдэри джа Къэсэим еджагъ,
ау зэджагъэм джэуап къытыжьыщтыгъэп. ЕтIани гуцафэ
уигъэшIэу джа охътэ хэхыгъэр ары къызежьэрэр. Джыри мары Къэсэй еджэ.
ОшIэ-дэмышIэу Къэсэй къыхэджыкIыгъ. "Сэлам!
Ашъыу, сиприемник Iоф ышIэщтыгъэп. Винт цIыкIу горэ
хэзи, джэхэшъо гъуанэм дэфагъ. ЗгъэцэкIэжьыгъэ. Джы
дэгъоу Iоф ешIэ".
Жьым къызэрэхэлъэтыгъэм фэдэу Къэсэй ымакъэ
кIодыжьыгъэ. Къеджэщтыгъэри джыри заулэрэ къеджагъ. "Адэ джыри укIодыжьыгъи", зытIо-зыщэ къыкIиIотыкIыжьыгъ. Ау Къэсэй джэуапынчъагъ.
Апэ Смирновымдыхэм Къэсэй зыцIэ радиолюбитель
Iэгъо-благъом зэримысыр зэрагъэшIагъэ. КъежьэгъакIэмэ аIуи лъыхъуагъэх, ащ фэдэ зэрэщымыIэм пыгъэчъыгъэу тыраубытагъ. Ау Къасим зыцIэ радиолюбителыр
ары шъэныкъорэ блырэ квадрат дэдэм щыпсэущтыгъэр.
КIэлэегъадж, инджылызыбзэр арегъэхьы.
Къасимэ кIэлэегъаджэм ехьылIагъэр зэкIэ Смирновым ыпашъхьэ илъ. Iоф зыщишIэрэ чылэм къыдэхъухьагъ, илъэсипшIыр къызеухым, хэгъэгубзэхэр зыщызэрагъашIэрэ институтэу Москва дэтым щеджагъ, инджылызыбзэмкIэ кIэлэегъаджэу ячылэ къыгъэзэжьыгъ. Апэрэ лэжьапкIэр къызыратым, ишъэогъу кIалэу Москва дэсым ахъщэ фигъэхьи, радиоприемник дэгъу къыригъэщэфыгъ. Ащ щегъэжьагъэу Къасимэ радиолюбительмэ
ахэхьагъ. Тихэгъэгу нэIосабэ щыриI, IэкIыб хэгъэгу радиолюбитель зырызхэми къашIэ.
Смирновым Къасимэ щигъэзыягъ. Ау Къэсэй-Къасимэр зэрзэтефэрэм ригъэгупшысагъ. Шифровкэр къэзыхьыгъэм еупчIыгъ:
- Къасимэр Къэсэеу зэхэшъухыгъэмэ шIэ?
- Хьау, товарищ полковник, Къасимэп, Къэсэй ары
заджэщтыгъэр. Мы узэгуцафэрэм сэри апэ сегуцэфэгъагъ, ау пленкэм Къэсэй тетхагъ нахь Къасим ыIорэп,
мары, уедгъэдэIун.
Полковникым аппаратыр хидзагъ. ЕдэIугъ. ЕтIани зэ
къытыригъэзэжьыгъ. Къаджэрэр зэхэугуфыкIыгъэу Къэсэй къеджэщтыгъэ. Иннокентий Терентьевичым аппаратыр хичыжьыгъ. ТхылъыпIэ тхьапэр къышти, джыри
зэ кIиджыкIыжьыгъ: "Сэлам! Ашъыу, сиприемник Iоф
ышIэщтыгъэп. Пкъыгъо цIыкIу горэ хэзи, джэхэшъо гъуанэм дэфагъ. СшIыжьыгъэ. Джы дэгъоу Iоф ешIэ".
- УиIоф ыуж ихьажь, сыпфае зыхъукIэ сыкъыоджэщт,- Смирновым шифровальщикым риIуагъ.
Къасимэ гуцафэ зэрэфишIыщтыгъэр джы полковникым
щигъэзыегъап. Ау Къэсэйрэ Къасимэрэ азыфагу дэлъ шъэфым ыцыпэ къыхигъэщыгъ. КъызэригъэтIэсхъэщтым хэгупшысыхьэ. НэбгыритIур зэрэмырадиолюбительхэм
полковникымкIэ щэч хэлъыжьэп. Ар къэзыушыхьатын
пкъыгъо джыри полковникым IэкIэлъыгъэп, къезыIощтыгъэр ыгу. Ау мыщ фэдэ IофымкIэ гу закъор мэкIагъэ, ащ
къыIорэр къэзыушыхьатыжьыщтхэр ищыкIэгъагъэх. Ахэмэ
уалъыхъуныр апэрэ Iоф, зэджэнджэшын ищыкIагъ. Зышъхьэ нахьи шъхьитIу зэраIоу, унэбгыритIумэ нахьышIу. Лэукъани дэсыгъэп, къэсыжьынэу ежэщтыгъэх.
Ардэдэм Къэрэбэт Лэукъан кабинетым ипчъэ къыIуихыгъ, инэгушIуагъэкIэ иIофхэр зэрэдэгъур полковникым
къышIагъ. ТIури мазэрэ зэрэмылъэгъугъэхэ фэдэу зэщыгушIукIыгъэх.
- КъэIуат, майор, къэIуат.
Лэукъан полковникыр зыдэщысым пэчIынатIэу тIысыгъэ.
- Джа зэрэпшI, товарищ полковник. Непэ мэфищ
хъугъэшъ, хьакIэщым ис. ЗыдакIорэ щыIэп. Машхэ, мэгъолъы, пчыхьэрэ фойем ит телевизорым еплъы. Къэгъэлъэгъоныр заухыкIэ, мэгъолъыжьы. Щэджэгъоужым,
сыхьатыр тIум щегъэжьагъэу хым нэс, шхапIэм тIо макIо.
ЧIэхьаным ыпэкIэ шхэпIэ шъхьаныгъупчъэм зытIо-зыщэ
блэкIы. ЗычIахьэрэм, къогъупIэм къотIысхьэшъ, пчъэм
шхэфэкIэ феплъэкIы. Анахьэу щагум дэхьэрэ ятIонэрэ
шъхьаныгъупчъэм кIэрыт столым ынаIэ тырегъэты, ащ
кIэрытIысхьэхэрэр зэрегъашIэх.
- Сыд къепIуалIэрэр?
Лэукъан тутыныр къыштагъ, ыгъэсты хъунымкIэ полковникым Iизын Iихи, хигъэнагъ:
- Зыгорэм ежэ е лъэплъэ, кIэкIэу къэпIонэу хъумэ,
джары къесIуалIэрэр.
- Джары, зэрэхъурэмкIэ, къепIолIэн плъэкIыщтыр...-
Смирновым папкэр къышти, къызэдимыхэу, Iэпэ гурытымкIэ теоу заулэрэ щысыгъ, къыпигъэхъожьыгъ.- Ау ежэрэм
нахьи зыгорэм лъыплъэу къысшIошIы сэ...
- Ори аущтэу уегуцэфагъа, товарищ полковник?
- Ар сэзгъэIон щыIэшъ ары, майор,- полковникым
шифровкэ тхылъыпIэр Лэукъан къыфищэигъ.- Хаплъи зэ
мыщ.
ТхылъыпIэм Лэукъан еджагъ. ЗыкIеплърэри ымышIэу
тхылъыпIэр зэпыригъази, кIыб фыжьыр къызэпиплъыхьагъ. ТIо зэтыриуплIэнкIэнэу ежьи, щигъэтыжьыгъ, полковникым фищэижьыгъ:
- Мыхэр радиолюбительхэм ягущыIэхэп.
- Сыд озгъаIорэр?
- Радиолюбительхэм ягущыIэхэп сIорэп, ау радиолюбителым иприемник къутагъэмэ хэзыгъэ пкъыгъом ыцIэ
къыриIощт. Ахэр радиомастерым нахьи нахь Iазэх, яIэшIагъэ рэгушхох. Джары сэзгъаIорэр, товарищ полковник.
- ЕтIани унаIэ тедзэлъ, майор, сыда а зэриIорэм "джэхэшъо гъуанэм дэфагъэр" зэрищыкIагъэр?
- ГущыIэрыемэ, къыIонкIи мэхъу, ау а гущыIэхэм
къакIэлъыкIожьхэрэр сшIэрэп зыфэдэр,- Лэукъан тхылъыпIэр полковникым къыIихыжьыгъ.
- "Джэхэшъо гъуанэм дэфагъэмрэ" шхапIэм щыплъакIорэмрэ азыфагу зыгорэ илъмэ шIэ? - Смирновыр
къэтэджыгъ.- Сыда а шхапIэм чIахьэрэр мэфищ хъугъэу
Iофынчъэу зыфыщысыр? IофшIапIэ лъэхъумэ, сыда
IофышIэ зыкIыIумыхьэрэр? Мэзпромхозым шоферхэр
ящыкIагъэх. Ау, майор, "хэзи дэфагъэмрэ" зэшIокIодыгъэмрэ ямэхьанэкIэ зэпэгъунэгъуба?

--- Page 126 ---

- Зы мэхьан, товарищ полковник, а гущыIитIум
къарыкIрэр. Сыда зыкIэзэшIокIодыщтхэр? Мэзым щызэблэкIыгъэхэмэ, зыщызэIукIэжьын чIыпIэ яIэба? КъызгурыIорэп. Сыда шхапIэм чIэсрэр шъхьаныгъупчъэм кIэрыт
столым зыкIеплъакIорэр?
- ЕтIани мы Iофым мыщ фэдэ пкъыгъо хэлъ,- полковникым къыIуагъ: - Къэсэй зыцIэ радиолюбитель мыхэр зигущыIэхэр...- Полковникыр, къыриIуалIэрэр
зэригъашIэмэ шIоигъоу, Лэукъан еплъыгъ. "Къэсэй"
гущыIэм теIункIагъэп, къыхигъэщыгъэп. Джау сыдми,
мэхьанэ римыты фэдагъ.
- Къэсэй пIуи?.. Къасим аIуагъэмэ шIэ?
- Къасимэп, Къэсэй зигущыIэхэр,- Смирновым джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Сыдигъуа а радиолюбительхэр зызэдэгущыIагъэхэр? - Лэукъан ыгу зыгорэ къызэрэкIыгъэр къыуигъашIэу
къэупчIагъ.
- Неп, сыхьатыр пшIыкIутIум минутищкIэ хэкIыгъэу
ары, майор. Гуцафэ зыфэпшIрэ щыIа?
- Хьау, товарищ полковник... А охътэ дэдэм Къасимэ
еджапIэм сыщыIукIэгъагъ. Ар хэкIы.
- Къэсэйрэ Къасимэрэ хыкIыбым ащызэшIохэкIокIагъэмэ шIэ? Сыд къепIуалIэрэр, майор?
- Aщ фэдэ горэ хэхъухьэгъэнкIи мэхъу.
- Мы Iофым сэ, майор, мырэущтэу джырэкIэ сеплъы.- Смирновыр креслэм итIысхьажьыгъ.- ДиверсантитIу-щымэ ауж тызэрихьагъэм щэч хэлъыжьэп. Ахэм
азыфагу зэмыжэгъэ Iоф горэ къихъухьагъ. Ар къэтэзгъашIэрэр "джэхэшъо гъуанэм дэфагъэр", шхапIэм
щыплъакIорэ цIыфыр. Гъогу пхэндж тытыращэни, Къасимэ кIэлэегъаджэм ыуж тызэрэрагъэхьащтым пае Къэсэй зыцIэр къаугупшысыгъ. Ар зы. ЯтIонэрэр джыдэдэм
а гущыIэмэ къарыкIрэр къытфахьынэу къэт. Къытфахьыщтымрэ тIуагъэхэмрэ зызэдгъапшэхэкIэ, тэрэзэу тегупшысэмэ къэтшIэщт. Къэсэй зыцIэ радиолюбителым а
цIэмкIэ къызэреджэщтхэр джащ щеухы. Ар щы. ЯплIэнэрэр, укъызкIэлъэIугъэр пфэзгъэцэкIагъ. ХьакIэщым
гупсэфэу чIэсым лъэкъоцIэ нэпцI иIэр. ТызэупчIыгъэмэ
мыры къытфагъэхьыжьыгъэр. Еплъ сурэтми.
Лэукъан папкэр къызызэтырехым, кIэлэ дэхэшхо горэм исурэт Iуплъагъ. Илъэс тIокIырэ тфырэ-хырэ горэ

--- Page 127 ---

ыныбжьыгъэн. КIэлэкIэ нэгуихыгъ. Хьалэлыгъэр ынитIумэ
акIэолъагъо. ДзэкIо щыгъынкIэ фэпагъэ, лейтенант. Севастополь дэжь щыфэхыгъ. БэшIагъэ загъэежьыгъэр.
Адырэ папкэм зы сурэт закъорэ Джамбот къырагъэтхыгъэ тхылъыпIэмрэ нэмыкI дэлъыгъэп.
Лэукъан шхапIэм чIэхьэрэ лIым исурэт зеплъым, полковникым римыIуагъэу зы ыгу къэкIыжьыгъ. ХьакIэщым
чIэсым мэфищым пакIэ къызытыригъакIэу ыублагъ.
- Пчэдыжь къэс зеупсы, зиупс къэс пакIэм еIэрэп,-
мэфищым тырихыгъэ сурэтхэр Лэукъан полковникым
ыпашъхьэ рилъхьагъэх.
- Aщ къыушыхьатрэр ошIа, майор? КъэзышIэ горэм
зышIуегъэбылъы, ежэрэп, еплъакIо. Моу еплъи зэ, майор, пакIэм нэмыкIэу мы сурэтмэ яплъэгъулIэрэр сыда?
Лэукъан сурэтмэ яплъи, щхыгъэ:
- Шъхьац шIагъор жэкIэупсыпIэм чIигъэкIодагъ.
- Пшъэбым даригъэхыгъэ шъхьацым фэдиз кIэхъопсэу тхьапш щыIэн? Орырэ сэрырэ тфикъуныгъи, майор,-
полковникри щхыгъэ. Шифровальщикыр къихьагъ.
- Мары зигугъу ашIри пчъэIушъхьэ тес зэраIоу тызфэе дэдэри къэкIуагъ.ТыкъэдаIо, товарищ лейтенант,
тыкъэдаIо.
ТхылъыпIэр полковникым къыритызэ, шифровщикым
къыIуагъ:
- Мыщ фэдэ шифрэ псынкIи шифрэ зэхэлъэшъуагъи,
товарищ полковник, джы нэс тырихьылIагъэп.
- Сэ сIуагъэба ахэм азыфагу зыгорэ къызэрэдэхъухьагъэр! - тхылъыпIэм итым къеджагъ: "Тэ зэрэтIоу
Iофхэр мэхъух. ШIуцIэр тIуакIэм дафи, ыукIыгъ. Сэлам".
- ЗэрэхъурэмкIэ, диверсантхэр нэбгыритIун фае.
- ТIоп, майор, щы зэрэхъухэрэр. Мары, мыщ къеIо:
"Тэ зэрэтIоу Iофхэр мэхъух". Зэхэоха, изакъоу къэнэгъагъэмэ арэущтэу ыIощтыгъэп.
- Джэхэшъо гъуанэм дэфагъэр ары "тIуакIэм дафи,
ыукIыгъэр", товарищ полковник.
- Тэрэз, майор, тэрэз,- джэхашъор рикIукI-къырикIукIыжьи, джыри Смирновыр тIысыжьыгъэ.- ХьакIэщым
щытIыгъыр диверсантищымэ яз, е яплI, ау язырэр тIуакIэм
зэрэдэфагъэр ащ ышIэрэп. Ар зышIэрэр КъэсэйкIэ заджэхэрэ "радиолюбителэу" Сэлам зыцIэр ары.
- Адэ ащыгъум, товарищ полковник, хьакIэщым
чIэсыр хэта?

--- Page 128 ---

- Джар сшIэрэп. ТшIэрэ закъор, ар зыгорэм ежэ,
унаIэ тедз, товарищ майор, зыгорэм еплъакIо... Мэфищ
горэм, майор, щэIагъэ къызхэтэгъэгъаф, хьакIэщым
чIэсым шъэфыр нафэ къытфишIынкIэ сэгугъэ...
Джа сыхьат дэдэм диверсантхэр къызхэтIысхьэгъэ
мэз квадратхэм ащылъыхъонэу, "джэхэшъо гъуанэм
дэфагъэр" къагъотынэу оперативнэ купыр къалэм дэкIыгъ.
Мэзым, къушъхьэм, тIуакIэмэ, зынэмысрэ къамыгъанэу, ащылъыхъуагъэх. Къэбар гъэшIэгъон къахьи,
къэкIожьыгъэх. Ар зыфахьын полковникыми майорыми
ашIагъэп. Лъагъоу ращэжьагъэм пхырычъыгъэ лъэгъожъыем дэжь зыдагъэзэщтыр амышIэу къыщыуцугъэх.
ТIуакIэм диверсантмэ ащыщ зэрэдэфагъэр лъыхъощтыгъэхэмкIэ шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Парашют ныкъозэIэупкIри, консерв зэрылъыгъэ банкэ нэкIи, блэ укIыгъэшхуи, нэмыкIхэри тIуакIэм далъэгъуагъ. Къамыгъотыгъэ закъор диверсантым ихьад.
- Таущтэу мыр хъура, товарищ полковник? - Лэукъан "диверсант укIыгъэм ипапк" зытетхагъэр ригъэлъэгъузэ, Смирновым еупчIыгъ.
Лэукъан иупчIэ Смирновым зи къыримыIуалIэу пэпкэ
нэкIыр Iихыгъ. КIэпсэжъыитIур къытIати, дэплъагъ. МыгумэкIыхэу, къызэритIэтагъэм фэдэу, ыпхыжьи, Лэукъан
ритыжьыгъ:
- АщкIэ сэри сыкъыоупчIын сихьисапыгъ, майор. Ау
къэнэфагъэр лъэгъо тэрэз тызэрэтетыр ары. ДиверсантищымкIэ тыхэпчъэкъуагъэп. Зыр - Сэлам, адырэр -
хьакIэщым чIэсыр, ящэнэрэр - аукIи, къэхъужьыгъэр. Мыщ
къызгурымыIоу хэлъыр "шIуцIэр тIуакIэм дафи, ыукIыгъ"
ыIуи, шефым макъэ Сэлам зыкIыригъэIугъэр ары. ПцIы
тIонти "ШIуцIэр тIуакIэм зэрэдэфагъэр" шъыпкъэ. "ШIуцIэр" псаоу дунаим зэрэтетыр Сэлам ешIа шъуIуа?.. ТIуакIэм
зэрэдэфагъэр ешIэ, тэрэзэу къэпIон хъумэ щыгъуаз, ынитIукIэ ымылъэгъугъэмэ таущтэу шефым макъэ ригъэIущтыгъа? Ар зы лъэныкъу. ЯтIонэрэу Iофым къыхахьэрэр
"укIыгъэр" къызэрэнэхъэжьыгъэр ары. Мыщ къепIолIэн
плъэкIыщтыр, "ШIуцIэр" зэрэпсаур Сэлам ьшIэрэп. Ящэнэрэ диверсантыр яз къехъулIагъэм щыгъуаза, щымыгъуаза?
- ХьакIэщым чIэсыр "тIуакIэм дафи" ыукIи, къэхъужьыгъэр арэу къычIэкIмэ, Иннокентий Терентьевич? - Лэукъан

--- Page 129 ---

полковникым игущыIэ зэпигъэугъ.- Армырмэ сыда итеплъэ зыкIызэблихъурэр? Сыда зажэрэр, зэплъакIорэр?
- АрынкIи мэхъу...- полковникым къыдыригъэштагъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэупчIыжьы фэдэу къыIуагъ.-
Арэущтэу тIонэу хъумэ, ящэнэрэ диверсантыр хэта, тэ
щыIа?

--- Page 130 ---

Чъыепырхъым шъхьэр зэщечы

--- Page 131 ---

Ящэнэрэр Сергей арыгъэ.
Самолетым къызэрепкIэу Сергей ыгу къытеоу ригъэжьагъ. ЩынэкIэ арыгъэп. Заом илъэхъан десантникыгъ.
ПарашютымкIэ къызэрепкIэхрэр СергейкIэ апэрагъэп. Гур
ащ фэдэу къытезгъаощтыгъэр ихэгъэгу икъэгъэзэжьыкI.
ПыйкIэ къыгъэзэжьынэу зыфэхъугъэри ымышIэу, Iашэр
фырихыгъэу чэщныкъом къышъхьащыхьажьыгъ. Чъыг къутамэмэ зэрэзэхацунтхъэрэр зэхимышIэу чъыгэитIумэ азыфагу дэкIыгъ, чIыгум бгъашъокIэ зыхиуIубагъ.
Шъхьэр ыгъэуназэу ичIыгумэ Сергей къыкIэуагъ.
ЧIыгум шынэгъакIэу къыхэурэмрэ бжыхьэпэ пкIэшъэ
шэгъамэмрэ зэхэкIухьэжьыгъэх. Псэ зыпытым фэдэу
дэнэ парашютри зыпылъ къутамэм щэхъублаблэ.
Бэрэ щылъыгъэми, макIэрэ щылъыгъэми Сергей
къышIэжьрэп. КъышIэжьрэ закъор парашютыр псынкIэу
зэкIиугъуаий, тамэм телъэу зэрэкIиIэгъагъэр ары. Алъакъо чIым зэрэнэсэу нэбгырищри лъэгъо шъхьафхэмкIэ
мэзым хэкIыжьынхэр яапэрэ пшъэрылъыгъ. ЗыщызэIукIэжьыщтхэ чIыпIэми пIэлъэ гъэнэфагъэ иIагъ. Сергей хы
ШIуцIэ Iушъом екIуни, ятIонэрэ мафэм мэшIокукIэ къыгъэзэжьын фэягъэ.
Парашютыр ытамэ телъэу Сергей заулэрэ чъагъэ.
Гъуазэу иIэр мэзэ къихьэгъакIэр ары.
Сергей къызэтеуцуагъ, хьабаозэ чъыг лъапсэм щецохъохыгъ. Джыры ныIэп парашютыр ытамэ зэрэтелъыр къызишIэжьыгъэр. Гур къилъэтыщтым фэдэу тIыгурыгоу къытео.
Хы кIыбым къызэрэщыфагъэпытагъэу, парашютыр
чIитIэн фэягъ, ау ащ тыригъэкIодэщт уахътэр шIобагъ.
КъызщетIысэхыгъэ чIыпIэм нахь чыжьэу зэрэIукIыщтым
нэмыкI шъхьэм илъыжьэп. Плъэмэ, пхъэшъэбэжъ чъыг

--- Page 132 ---

джадэм ыкIоцI гъонэшху. Ащ парашютыр рикуагъ. Къарэлъэгъу фаеми, джы Iофыжьэп, ыIуагъ, ечъэжьэжьыгъ.
Сергей ытэмэ къуапэхэр джы нахь псынкIэу лъатэщтыгъэх. ЧыжьэкIэ мэшIоку шъуй макъэ къеIугъ, бэ темышIэу джыри нэмыкI къылъыIэсыгъ. Сыда хы Iушъом нэс
сызкIэкIощтыр, мэшIоку гъогум секIуалIэмэ, сигъогу нахь
кIэкIыщт, Сергей ыIуагъ. Ары шъхьакIэ, хы Iушъом екIунэу,
пограничнэ шъолъырым нэмысыпэу мэшIокухэр къызщыуцурэ станциешхом екIолIэнэу ары унэшъуагъэр.
Ау Сергей унашъомкIэ зекIуагъэп. КъызщетIысэхыгъэм нахь чыжьэу Сергей Iучъ къэсми, хы кIыбым щыIэхэм ыгу нахь афэплъы.
Нэфшъэгъо шIункIым Сергей ошIэ-дэмышIэу мэшIоку гъогум екIолIагъ. Зыгорэм пэгъочърэ Iэр зэрэщэигъэм фэдэу гъучI гъогур мэзым пхырэкIы. Ащ ыкIыIу
мэзэ псыгъуабзэм инэбзыйхэр джэгухэзэ, рэчъэх.
Къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъэ мэшIокур Iэгъоблагъом ирэхьат къыхэлъэдагъ. Бэрэ Сергей мэшIокум
кIэлъыплъагъ, къэгъэзэгъум къохьажьыфэ ичъэ макъэ
кIэдэIукIыгъ, хэщэтыкIыгъ. Нэбгрэ тхьапша, ыIуагъ, зызгъэпсэфынэу хы Iушъом ыщэрэр? Дунаим цIыфхэр щэтхъэжьых, тэры мытхъэу къытенэжьыгъэр...
Сергей хы кIыбым къыщыраIогъэ гущыIэхэр ыгу
къэкIыжьыгъэх:
- ШъузфэдгъакIорэр къэжъугъэцакIэу къэжъугъэзэжьмэ, егъашIэм шъутхъэжьэу шъузэрэщыIэщтыр
зэжъугъашIэ, зыщышъумыгъэгъупш, ар шъугу къэкIы
къэс зыуж шъуит Iофыр нахь псынкIэ къышъуфэхъущт,-
Герберг ахъщэшхо зэрыт чекыр Сергей къыригъэлъэгъузэ, къыриIогъагъ.- Мыр уиджыбэ илъкIэ лъытэ, швейцарскэ банкым ихьэгъэ ахъщэри, уиджыбэ иплъхьэгъэ
ахъщэри тIури зы, ау зызакъу зэфэмыдэныгъэу яIэр.
Швейцар банкым ихьэрэ ахъщэр нахь пытэу агъэIылъы,
нахь процентыби къыкIакIо.
Герберг ахъщ пIомэ къыримыIолIэн щыIагъэп. Ар
Сергей дэгъоу ышIэщтыгъэ. Есэжьыгъагъ нахь мышIэми,
ахъщэм къыриIуалIэрэм шIогъэшIэгъонэу едэIущтыгъэ.
ЕдэIу къэсми гукIэ тхъэщтыгъэ. Ахъщэм мэхьанэу иIэр
къыгурыIощтыгъэ.
- Мы заулэм сыд етшIэна? - къыриIуалIэрэм еплъынэу Сергей зэ Герберг еупчIыгъагъ.
5 Заказ 089

--- Page 133 ---

- Ахъщабэ щыIэп, бэ уиIэмэ макIэ сиI пIон фае, арымырмэ ахъщэм зыпщидзыеу ригъэжьэщт. Ахъщэм пыи
зебгъэшIы хъущтэп. Утеужъунтхэзэ, джа зэрашIрэм фэдэу,- Герберг ахъщалъэр къышти, доллар заулэ къыдихыгъ, теужъунтхи, дилъхьажьыгъ,- уиахъщалъэ дахэу
ебгъэкIущт, узытеужъунтхэкIэ ахъщэр зэкIэрэпкIэ, нахь
пIуакIэ мэхъу, нахьыбэ ахъщалъэм дэплъхьан олъэкIы.
ЦIыфым фэдэу мыщи псэ пыт. Уасэ фэпшIы къэсми уасэ
къыпфишIыжьыщт, уигъэлъэпIэщт. КъыбгурыIуагъа?
Хьылъэзещэ мэшIокоу тхышъхьэм ерагъэу къыдэкIуаерэм Сергей игукъэкIыжь щигъэгъупшагъ. Ар ежь
зыфэе мэшIокум фэд. Вагон заулэ блигъэкIи, зыпидзагъ.
Тхышъхьэм псынкIэу мэшIокур ечъэхыгъ. Къушъхьэпс
цIыкIу горэм зэпырычъыгъ. Сыхьатныкъо фэдиз нахь
мычъагъэу станцие горэм къыщыуцугъ, бэри темытэу
игъогу техьажьыгъ.
Нэф къэшъы. Ошъочапэм машIо кIадзагъ пIонэу
плъыжьыбз. ПсынкIэу, зэримыгъажэхэу мафэр чIылъэм
къытехьэ. Ар къэзгъэпсынкIэщтыгъэр тыгъэкъокIыпIэмкIэ ынэIу фэгъэзагъэу чъэщтыгъэ мэшIокур ары. СергейкIэ зыфэдэ хъущт мафэу ымышIэрэм мэшIокур пэгъочъы, ичъэ макъэ чIылъэм теIукIы. Ащ фэдэу псынкIэу
бжыхьэпэ нэфыр къызэрэшърэр Сергей игопагъэп.
Къушъхьэ мэзым мэшIокур хэлъэти, заулэрэ чъагъэу
чыжьэкIэ чылэшхо горэ къэлъэгъуагъ. МэшIокум игуIакIэкIэ ар зэрэстанциешхом щэч хэлъыжьыгъэп. Ар къэзыушыхьатыгъэр лэжьыгъэхэр зэращалIэщтыгъэ элеваторэу
чыжьэкIэ къэлъагъощтыгъэр ары.
Зыхэфэгъэ цIыфмэ закъыхимыгъэщэу сыхьатитIо
фэдиз, пассажирзещэ мэшIокур къэсыфэкIэ, Сергей станцием тетыгъ, шхагъэ, газет къыщэфыгъ, билет къыдихыгъ.
Илъэс пчъагъэм зэхимыхыгъэ урысыбзэ къабзэр гъэмэфэ ощхбыбым фэдэу Сергей къыжэхэбыбагъ. Зэхихрэм емыдэIун фэлъэкIыщтыгъэп. ЗэкIэри шIогъэшIэгъон,
ным къыдалъфыгъэу шIодах, шIолъапI.
Мексикэм имэшIоку станцие горэм, зэрэбилетынчъэм пае, вагоным полицейскэм къызэрэридзыгъагъэр
Сергей ыгу къэкIыжьыгъ.
- Уихьащтба вагоным? - ыуж ит бзылъфыгъэр Сергей къеупчIыгъ.

--- Page 134 ---

Бзылъфыгъэм Мексикэр Сергей щигъэгъупшагъ,
риIуагъ:
- Сапэ ишъ, ихь, къаштэ уипхъуанти,- Сергей пхъуантэр бзылъфыгъэм вагоным фырихьагъ, зы купе зэдифагъэх.
- Тхьауегъэпсэу. Мыхэр къыздетымыхьакIми хъурэп...
Сергей емыупчIыхэу къыздикIри зыдакIори ежьежьырэу бзылъфыгъэм къыIуагъэх.
Бзылъфыгъэр - кIэлэегъадж. Сергей зыдежьэгъэ
къалэм IофышIэ макIо.
- Илъэс еджэгъум ехъулIэу IофшIапIэм сыкIон слъэкIыгъэп. Сянэ сымэджэ дэигъ, изэкъо дэдэу унэм къысфинэшъугъэп. АIощтри сшIэрэп, директорым телеграммэ естыгъагъ, сянэ зэрэсымэджагъэмкIэ докторым тхылъ
къыситыгъ.
- Уянэ сымэджагъэмэ къыуаIон щыIэп,- Сергей
бзылъфыгъэм риIуагъ.
- Ары сэри сIорэр,- бзылъфыгъэм шхынхэр столым
къытырилъхьагъэх, щайри къаригъэхьыгъ.- УмыукIытэу
къыхаI, гъогум сыщышхэныр сикIас сэ.
Купэм ежьмэ анэмыкI зи исыгъэп.
Бзылъфыгъэм чэт гъэжъагъэр пкъырыпкъэу зэпкъыритхъыгъ. Помидори, сэнашъхьи, къыпцIи къытырилъхьагъ.
- Тхьауегъэпсэу, джыдэдэм сышхагъ, сымэлакIэрэп.
- Сигъомылэ укъыхэмыIэу, шъо хъулъфыгъэхэр,
шъуишъузмэ ашIырэр шъушIомыIэшIоу, шхапIэм къыщышъуатрэр шъоупсэу... шъузэрэгъэпсыгъэр сшIэрэп
сэ... КъыхаI, сыгу хэкIыщт.
Сыдэу бзылъфыгъэ гъэшIэгъон мыр, лIыгъэкIэ тимыгъашхэу тауж икIыщтэп, Сергей ыIуагъ. ЗыгорэкIэ
тауж къихьэгъакъомэ?..
- О слъэгъурэм уишхыншIыгъэ тыхэбгъаIэмэ пшIоигъу...- Сергей чэт тамэр ыштагъ.
- Чэт тамэр уикIэсэнкIи мэхъу, ау чэт бгъэлыбэм нахь
лыбэ телъ, лIым дэгъоу Iоф зэришIэрэм фэдэу дэгъоуи
шхэн фае, бгъэлыбэм еплъ.
МэшIокум ыпэ ригъэхъоу мачъэ.
- Джы уздакIорэр къысаIу,- бзылъфыгъэм Сергей
къыриIуагъ,- пцIи сшIэмэ сшIоигъу, сэ сцIэр - Алевтина,
Тина пIозэ укъысаджэми хъущт.
5*

--- Page 135 ---

Бзылъфыгъэм зигъэхьэшI-къошIзэ ыIэпэ псыгъохэр
Сергей къыфищэигъэх, фэбэ-фабэу ыIэмэ къанэсыгъэх,
ыIэгу шъуамбгъо бзылъфыгъэм ыIэ пIокIэ шъабэхэр
чIэкIодагъэх.
- Сэ сцIэр Андрей, уздэкIорэ къалэм сэри мэшIокум
сыщикIыщт,- Сергей бзылъфыгъэм ыIапэхэр ытIупщыжьыгъэх.
- Ащыгъум тызэрэмышIэу гъогогъу тызэфэхъугъ.
- Джары дунаир гъэшIэгъоны, узэмыжэгъэ закI зыкIаIорэр.
- Ары зэрэхъурэр.
- КъызэбгъэшIагъа тызынэсыщтыр?
- Неущ пчэдыжь сыхьатыр блы мыхъупэу тикIыщт.
- Пчэдыжьыпэм мэшIокум сикIыныр сикIас.
- Сэри ары,- Сергей бзылъфыгъэм дыригъэштагъ.
- А къалэм ущыща?
- Хьау, командировкэ сэкIо.
- Дэи узэрэщымыщыр, зы мыхъуми, ущыщыгъэмэ,
къысэупчIрэмэ нэIуасэ щысиI ясIоныгъи.
- Марыба, нэIуасэ тызэфэхъугъ.
- Мэфищ нэIуасэр нэIуасэкIэ слъытэрэп.
- Сыда зыкIэмэфищыр?
- Мэфищ нахьыбэ командировкэ агъакIохэрэпышъ
ары.
- Ухэукъо.
- КомандировкэхэмкIэ сыхэукъуагъэу сшIэжьрэп.
- СызфагъакIорэ Iофыр мэзэ заулэкIэ зэрэзэшIопхышъу.
- Ащыгъум илъэсныкъо командировкэ сагъакIо Iоба...
- КъэпшIагъ.
- Сэ зи къысшIоуушъэфын щыIэп. Уфаемэ уисэнэхьати къыосIон?
- КъаIо.
- Уинженер.
- Хьау.
- Уревизор.
- КъэпшIагъэп.
- Ащыгъум уагроном.
- Агрономым сыда къалэм дишIыхьащтыр?
- Ари ары. Умастер.
- Сыд фэдэ мастер?
- КIо, джа цехмэ ачIэт мастермэ уафэд.

--- Page 136 ---

- Хьау.
- Ащыгъум сшIэрэп.
- Адэ къэпшIэнэу пIогъагъи.
- КъэсшIагъэу оушъэфмэ?
- Сыушъэфрэп.
- Адэ?
- СыпсэолъэшI.
Тинэ нэкIэпэ шъхьацхэр бгъукIэ Iуитэкъугъэх. Сумкэм дэIаби, гъунджэ хъурай цIыкIу къыдихыгъ:
- Сыбгъэпшъыгъ, сыпрораб пIoy къэпIогъагъэмэ ащ
фэдизи тыпылъыщтыгъэп.
- Джы къытебгъэфагъ, сыпрораб дэд.
НэбгыритIум аIон щыIэу къагъэнагъэр макIэ.
- Чъыежьыгъор блэкIы,- IэплъэкIри, сабынри, цэр
зэралъэкIрэ щеткэри Алевтинэ ышти, купем икIыгъ.
Пчъэр къызэрэфишIыжьэу тIэкIу тыригъашIи, пчъэ
шIогъэпкIапIэр Сергей шIуигъэпкIагъ. Бзылъфыгъэм ипхъуантэ зэрэнэсэу къызэтепкIыгъ, дэплъыхьагъ. Сумкэ
гъожь цIыкIуми дэлъыр зэригъэшIагъэ. Пальто джыбэм
ыIэ ригъэлъэдагъ. Сэнашъхьэрэ помидорырэ зэрылъ
сумкэри къыплъыхьагъ. Пчъэ шIодзапIэр шIуигъэпкIыжьи,
гъолъыжьыгъэ. Гуцафэ зыфэсшIын еслъэгъулIагъэп,
ыIуагъ. Джар хъущт. ЛIы иI шъуIуа?
Сабын IэшIумэр къыпилъэсыкIэу Тинэ купэм къихьажьыгъ. Остыгъэр ыгъэушIункIи, гъолъыжьыгъэ:
- Чэщ рэхьат къыокIу,- псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ,- чъыепырхъкIэ дэу ущыт, Андрей?
- А укъзэрэупчIэрэр щыI-щымыIэми сшIэрэп.
- Сэ зылI горэ сиIагъэшъ, ичъыепырхъ шъхьауз хэсхыгъ.
Сергей зыфэе дэдэр къегъэжьагъэ хъугъэ. ТIэкIу тыригъашIи, еупчIыгъ:
- Тэ щыIа джы?
- Хэта?
- УилIыгъэр.
- Алахьым ешI зыдэщыIэр, чъыепырхъым еошъ, хэт.
Сергей ынапIэ къефэхын гухэлъ иIэп. Ау чъые фэдэу
бзылъфыгъэм шIуигъэшIыгъ.
Заулэрэ щылъыгъэу шъхьэр зэтезыутрэ чъыепырхъышхо бзылъфыгъэм къырищэжьагъ. КIэшъуикIы, кIэхъыхъыкIы. Купе бгъузэ дэпкъым чъыепырхъэ макъэм

--- Page 137 ---

зыреутэкIы. Сергей щхыпцIызэ, ыкIыб къыгъэзагъ. Зэрэхэчъыягъэри ымышIэу хэчъыягъ.
Пчэдыжьым Алевтинэ къызэущым, Сергей зэрэчъыерэр ыгъэшIэгъуагъ, еджагъ:
- ТиикIыжьыгъо къэс пэт, Андрей.
Алевтинэ купем икIыгъ.
Сергей зифэпэжьыгъ.
Бзылъфыгъэр купэм къызехьажьым, тыгъоспчыхьэ
нахьи ныпчэдыжь нахь нэшIэ-IушIэягъ. ЗызэришIри къекIу.
- Нычэпэ дэгъоу учъыягъа?
- Дэгъоу сычъыягъ,- Сергей щхыпцIыгъэ нахь,
дишIэрэр къызхигъэщыгъэп.
МэшIокур станцием Iулъэдагъ, къэуцугъ. Перроным
цIыфыбэ тетыгъэп.
Автобус уцупIэм нэс бзылъфыгъэм ипхъуантэ Сергей фихьыгъ, къеупчIыгъ:
- Тыда о уздэкIощтыр?
- Сэ сыздэкIощтыр гъэнэфагъэ, хьакIэщыр. Оры?
- Сэри еджапIэм пэмычыжьэу унэ къыщысатыгъэу
аIуагъэшъ, занкIэу еджапIэм секIолIэщт.
Автобусыр къэсы зэхъум, Сергей къэгузэжъуагъ:
- Адэ нычхьапэ сыд пшIэщт?
- СшIэн шIагъуи щыIэп,- бзылъфыгъэр Сергей къыIугушIуагъ, щхызэ къыпидзэжьыгъ,- умышIэрэ къалэм апэрэ мафэхэр щызэщыгъощт.
- Ары сэри сыкъызкIыоупчIрэр, зыгорэм нычхьапэ
тыкIогъагъэмэ! - бзылъфыгъэм зызэришIрэм еплъынэу
Сергей къыригъажьи, къыухыгъэп.
Алевтинэ зи къымыIоу, гупшысэ фэдэу тIэкIурэ щытыгъ. Автобусым цIыфхэр изэрэгъахьэхэу аублагъ. Автобус уцупIэм пэмычыжьэу такси горэ къыщыуцугъ. Таксиим итIысхьанэу Iутыгъэр зы нэбгыр ныIэп. Ары шъхьакIэ, машинэм шоферыр еупхъоу ригъэжьагъ. ШIэхэу зэремыжьэжьыщтыр къекIолIагъэм риIуи, зыкIэригъэкIыжьыгъ.
Сергей къыIуагъ:
- НекIо, таксиим тигъэтIысхь, автобусым мыхэр иплъашъохэу, къиплъэшъужьыхэу упылъын плъэкIына...
- Тиштэна таксиим?
НэмыкI такси къыIулъади, нэбгырэ закъоу щытыгъэр
Iуищыгъ.

--- Page 138 ---

- Сыд тызкIимыштэщтыр, адырэ ыштэрэмэ тафэдэба тэ? - Сергей пхъуантэр ышти, таксиим екIолIагъ.
ЕджэпIэ щагум дэмыхьэу, къэлапчъэм дэжь таксиир
къыщыуцугъ. Джыри жьыгъэ нахь мышIэми, апэрэ кIэлэеджэкIо зырызхэр еджэпIэ щагум дэтыгъэх, къыдахьэщтыгъэх. ДикIыни еджапIэм пхъуантэр фыдихьан Сергей
зеIом, Алевтинэ ыдагъэп:
- Тхьауегъэпсэу, умыгумэкI, умыгумэкI, сэ джы
къыздэIэпыIэн сихъой,- Алевтинэ щагум дэт кIэлэеджакIомэ яджагъ.- КIалэхэр, моу шъукъакIох.
ЕджэпIэ щагум шъэожъыитIу къыдэзэрэгъэхыгъэх.
ЕгъашIэм ышIэщтыгъэхэм фэдэу Алевтинэ шъэожъыемэ
апэгъокIыгъ. Пхъуантэмрэ гъомылэ зэрылъ сумкэ гъожьышъомрэ арити, еджэпIэ щагум даригъэхьагъ.
- Адэ нычхьапэ пае осIуагъэм зи къепIолIэжьрэпи? -
Сергей Алевтинэ еупчIыгъ.
Алевтинэ зигъэнэшIэ-IушIэу джыри Сергей къеплъыгъ. Пчыхьэм сыхьатыр хым зэIукIэнхэу зэзэгъыгъэх.
ЕджапIэм бзылъфыгъэ хьашI-къошIыр зэрэдэхьагъэр зелъэгъум, Сергей джыри нахь гупсэфыжьыгъэ.
ХьакIэщым таксикIэ Iумылъэдэным пае, къэлэ бэдзэрым
дэжь щикIыгъ. ЦIыфыбэ зыдэт бэдзэрым дэхьагъ.
ЗыфиIогъэгъэ къэлэ хьакIэщышхом чIэмыхьанэу
бэдзэрыкIохэр къызщыуцухэрэм чIыпIэ къащыIихынэу
Сергей тыриубытагъ. Ежь зэрэфаеу хьакIэщри бэдзэр
кIопIэ дэдэм Iутыгъ.

--- Page 139 ---

Бысымгуащэм уцыр хьакIэм шIуегъэбылъы

--- Page 140 ---

Пчыхьэр хэкIотагъэу "Победэр" кIигъэгъогыкIзэ,
Алъкъэс щагум къыдэхьажьыгъ. Дальмари ыбгъукIэ гос.
Машинэм инэфынэ унапчъэм зытыредзэм, изэкъуабзэу
пчъэIушъхьэм тетэу Нэфсэт алъэгъугъ. ЛIым, нахьыпэрэм фэдэу къызэрпэмыгъокIыгъэр Дальмар шIоигъоджагъ. Сыда шъуIуа къехъулIагъэр? Буфетым Iулъадэхэу
зэремышъуагъэхэм кIэгушIужьыгъ.
Алъкъэс ешъуагъэу къызыкIожькIэ Нэфсэт зэримыгуапэр мы мэфитIум Дальмар къыгурыIуагъ. Унэм къызихьажьырэм бжъэ горэ ришъущтымкIэ къаигъэ лIым

--- Page 141 ---

шъузыр фэхъущтыгъэп. Ау рулым кIэрысэу ешъомэ,
ыдэщтыгъэп. Нэфсэт игубж джы нэс цIыф зэхыригъэхыгъэп, ау лIымрэ ежьырырэ язакъоу къызинэжьхэрэм
фэхъун лIым ригъэгъотыщтыгъэ. Ар къыдилъытэзэ, Алъкъэси ришъущтым фэсакъы. ТIэкIу зыригъэхъурэм, Нэфсэт сэмэркъэушхо дишIзэ, хэкIыжьы.
Зыгорэм щытхъу зэпытыныр Алъкъэс икIас, ащ ишъузи ригъэсэгъагъ. Дахэу къыухьэзэ, щытхъур къызыригъажьэкIэ Нэфсэт ынэгушъхьитIу къэушэплъы. Алъкъэс
фэдэлI дунаим темытэу къыщэхъу.
- Да къэхъугъэр, Светик, укъытпэгъокIрэпи адэ? -
Алъкъэс ышъхьэ машинэм ригъэзыкIи, шъузым еупчIыгъ.
- ЗыпэгъокIрэмэ шъуафэдэп шъо шъуитIо,- Нэфсэт
цIацIэзэ апэгъокIыгъ.
- ОсIуагъэба, Владимир Петрович, Светик иIанэ зэрэучъыIыжьыгъэр. Алахьым ешI ащ къытфиупщэрэхьыгъэр,- Алъкъэс шъузым зэхыригъэхэу Дальмар риIуагъ.
Нэфсэт анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр ешъохэу зыгорэ къащышIыныр ары. Ащ пае непэрэ тхьаумэфэ реным унэм ыгу изэгъагъэп. Инасыпти пщэрыхьаным мэфэ
псаур ригъэхьыгъ. Алъкъэс къызэрэдэхьажьыгъэр зелъэгъум, Нэфсэт ынэгу гушIор къыкIэхьажьыгъ. Зэряжагъэри, зэрэгумэкIыгъэри щыгъупшэжьыгъ. Унэм илъэдэжьи, Iанэр къышыгъ.
- Бащэрэ тыкъыхэтыгъэба, Нэфсэт? - къыриIуалIэрэр
зэригъэшIэнэу Дальмар къэупчIагъ.
Шпионым инэплъэгъурэ Нэфсэт инэплъэгъурэ зэтефагъэх. Зыгорэ къеутэкIи машIор къыкIыригъэхыгъэ
пIонэу Нэфсэт ынэ Дальмар ынэмэ аблихыгъ, джэуап къытыжьыгъ:
- Шъукъыхэтыгъэр Iофэп, псаоу къэжъугъэзэжьыгъэмэ...
- ТыкIэлэцIыкIу пшIошIа, Светик, сыдэу угу къыттебгъэкIодапэра,- Алъкъэс ишъуз риIуагъ.
- ЛIы хьакъу-жъокъуитIур кIэлэцIыкIумэ анахьи зэрэнахь Iaep пшIэрэба? - губжыр къыхимыгъэщэу Нэфсэт
лIым риIожьыгъ.
Гъолъыжьыгъом чэщыр блэкIыгъагъ. Шъоныр Алъкъэс къыштэнэу зежьэм, Дальмар къыригъэштагъэп.
Зэшхэхэ ужым унагъор гъолъыжьыгъэ. Алъкъэс ыкъо
цIыкIу кIэрыхьи, еплъыгъ, чыхIэныр тырихъожьыгъ.

--- Page 142 ---

Нэфсэт имыгушIуныгъэ Дальмар емыгупшысэн
фэлъэкIыщтыгъэп. Ежь зыгорэкIэ Iофым къыхэхьакъомэ, сакъыщтыгъэ. Игупшысэ зыдынэмысыгъэ къэнагъэп, ау гуцафэ зыфишIын къыгъотыгъэп. Яунэ къызщихьэгъэ мафэм, бысымгуащэм нэIуасэ зыщыфэхъугъэм
щыублагъэу ыIуагъэри ышIагъэри, зыщыщхыгъэм нэс
Дальмар зым зыр пигъэщэжьзэ ыгу къыгъэкIыжьыгъэх.
ПкIыхьэм хэтэу нэмыцыбзэкIэ зыгорэ къыIэкIэмыIуагъэмэ... Ау пкIыхьэкIэ Iорыжъорырэмэ Дальмар ащыщэп.
Къырадзэным ыпэкIэ ар мызэу-мытIоу доктормэ ауплъэкIугъ, ахэми цыхьэ афимышIэу чэщ заулэ ежь-ежьырэу
магнитофонымкIэ зиуплъэкIужьыгъагъ - чэщ реным Iоф
зышIэщтыгъэ магнитофоным ипленкэ пчэдыжьрэ зедэIужькIэ зи темытхагъэу къычIэкIыщтыгъэ.
Сакъыныгъэм нэр риутрэп.
Нахьыпэрэм фэдэу псынкIэу Нэфсэт зыкIэмычъыежьрэр Алъкъэс къыгурыIощтыгъэп. Зызэпырегъазэзыкъызэпырегъэзэжьы. Алъкъэс хэчъыен зыщиIорэм,
IэнтэгъупэкIэ къетIыргугъэ фэдэу, шъузыр къызынэскIэ
къегъэлъатэ.
- Арэп, узкIэмычъыежьрэр сыда?
- СшIэрэп, сынапIэ зэтеслъхьан слъэкIрэп.
- Зыгорэ мэуза?
- Хьау.
- Адэ?
- Зыгорэм сегъэгумэкIы, Алъкъэс.
- Сыда узгъэгумэкIрэр?
ЛIым ыгупэкIэ Нэфсэт зигъэзагъ, ыбгъэгупэ зырифызылIэзэ, еупчIыгъ:
- Алъкъэс, непэрэзымафэм тэ шъукъыщыхэтыгъа?
- ОшIи, унэ щэф тыздэщыIагъэр. Сыда ащ узкIигъэгумэкIрэр?
- Къэжъугъотыгъа?
- Къэбгъотын амэ... Зэ псынэ дэтэп eIo, зэ чIыгу макIэ
дэлъ eIo, чIыгум ришIэщтри сшIэрэп, зэ аэродромым къутырыр пэблэгъащ eIo. Ар зыIорэм, самолетыр аэродромым къыщытэджэу, щытIысыжьэу зилъэгъукIэ, машинэпчъэ пынджыр гъуанэм ышъхьэ къыфыдэхыжьрэп... Хьаулыеу машинэжъыр непэрэзымафэм къырытигъэфэкIыгъ.
Шъэожъыер пкIыхькIэ къыхэкуукIыгъ. Нэфсэт къызщылъэти, заулэрэ Аскэр шъхьащытыгъ, зэбыяужьым
лIым дэжь гъолъыжьыгъэ.

--- Page 143 ---

- Борэжъкъом яунэ ыгу еIурэба?
- Борэжъкъом яунэ ыгу емыIу мэхъуа, ау къыIорэм
демыгъэштэн плъэкIыщтэп, сыд фэдиз пIуагъэми адыгэ
чыл, ежь урысмэ ахэсы шIоигъу. Джа Рамбеснэ къутырыр, аэродромым ыпшъэкIэ щысыр ыгу рехьы. Аэродромыр зэрэпэблагъэр иджагъу, мафи, чэщи уагъэрэхьатыщтэп eIo. Сэрыгъэми ар дэдэр сIоныгъи. Уашъхьагъ къигъуагъохэу, етIани а къигъуагъохэрэр сыд фэдэха Iолъ!..
- О къепIолIэщтыр сшIэрэп, Алъкъэс, ay хьакIэр сыгу
рихьырэп, къызэрэсIощтыр сшIэрэп, сыгу телъэп.
Шъузым игущыIэ зызэхехым, Алъкъэс ыIу дэгъэзыягъэу щылъыгъэти, бгъукIэ зыфигъэзагъ:
- Ар да озгъаIорэр, Нэфсэт?
- СэзгъаIорэр, утэшъуагъэу плъэгъугъа мэфищым,
ипшъурэр къыбдырешъу, пшхырэр къыбдешхы...
- Сэри ащкIэ гуцафэ сшIыгъэ. Плъэгъугъа зышхэзешъохэ нэуж зыжэдидзэрэр?
- Слъэгъугъэ, зымафэ зыжэдедзэ ыIозэ, Iэпызи шкаф
чIэгъым чIэфагъэм зэрэлъыгуIагъэр озгъэлъэгъугъоти.
МыукIытагъэмэ шкаф чIэгъым чIэлъыхъухьащтыгъэ.
- Ар сыдэу сэ сымылъэгъугъа?
- О узешъокIэ плъэгъужьрэ щыIэп!..
Алъкъэс шъузыр къызэредысыгъэм зышъхьащыригъэхыгъ.
- Къызэгъэгъотыжьыгъэу еплъыгъэн фае ащ...
- Ар бгъотыжьын щыIэп, ежьыри тыгъоспчэдыжь ащ
лъыхъужьыгъ.
- Тэ щыпшIэра?
- Сишкаф зэрзэрадзэжьыгъэр сымышIэщт нэмыIэмэ, сыда мы унэм сызфисыщтыр? Зыдэфагъэр слъэгъугъэти, къэзгъотыжьыгъ, згъэбылъыгъэ.
Чэщым Алъкъэс ынапIэ ридзыхыгъэп.
ХьакIэр Алъкъэс машинэм къызырегъэтIысхьэм, аркъыбжъэр зеIэт ужым, "сшъхьэ мэузы" ыIуи, джа фыжь
цIыкIур зыжэдидзэгъагъ. Мы мафэхэми зэгуцафэрэм
шъузым къытыригъэфагъ. Ащ нэмыкIэу аэродромым
блэкIхэ-къыблэкIыжьхэу зэхъум зызэришIыгъэри ыгу рихьыгъэп. Хьаулыеу тIо блигъэкIыгъ, къыблигъэкIыжьыгъ.
Къутыр унэу зэнэцIыгъэм псынэ дэтыгъэмэ зэрищэфыжьыщтыгъэр джыри зэ къыфыкIиIотыкIыжьыгъ. Пивэ

--- Page 144 ---

зыдешъуагъэхэ летчик кIалэм Дальмар риIогъагъэри Алъкъэс ыгу къэкIыжьыгъ...
- Пхъашэу къэшъогъэгъунэ аэродромыр, ащ фэдизэу тетыр сшIэрэп нахь...
- Къэбгъэгъунэнэу ащ тет щыIэп,- летчикым пиупкIыгъ.
- Ар oIya? Ашъыу, къэмыIу, тшIэнкIи тыфаеп...- летчикым ишъэф нафэ къыримыгъэшI шIоигъо фэдэу Дальмар щхыпцIыгъэ.
- ШъумышIэрэ ащ тетэп.
- Аэродромым тетыр тэ хэт къытиIона...
- Ошъогум къышъуиIон.
- Ара зыфапIорэр? Ар сыгу къэкIыгъахэп...
Джащ нахь зэрамыIоу летчик кIалэр аэродромым пэчыжьэкIаеу "Победэм" щикIыжьыгъ. Летчикмэ яавтобус
зыкIахьэм, летчик кIалэм къызэримыгъэуцугъэр Дальмар
ыгъэшIэгъуагъ. Дальмар зыкIэлъыплъэщтыгъэ летчикыр
заулэрэ кIуи, къэгъэзэгъум къохьажьыгъ.
- Зэхэпхыгъа нэIуасэ къытфэхъугъэм къыIуагъэр,
амыухъумэрэ аэродромым фэда мыр? Олъэгъуа мо къэтэджырэ джадэр? - Дальмар тыгъэгъэзэ ныкъоIухыжьым
къышъхьэщытэджыкIрэ реактивнэ самолетым Алъкъэс
ригъэплъыгъ.
Ошъогум зы пщэ гъощагъи имытэу пчэдыжьыпэ дах,
чыжьэкIэ къушъхьэ шыгуфхэр къыблэ лъэныкъомкIэ къыщэлъагъох, акъогъукIэ ошъочапэр щегъолъэхы. Шэндж
къуапэм зыщехъо пIонэу тыгъэри коцыпкъым къыхэтэджыкIы.
ПцIэшхъо тэмитIум фэдэу ищыжьыгъэу, ыпи пэпцIабзэу, ыужкIи Iугъор къыпыутысыкIэу реактивнэ самолетыр къашъхьарыбыбагъ.
- Къэгъэуцуи, тегъэплъ!..- Дальмар къэгузэжъуагъ.
- Хъущтэп.
- Аэродромым тыблэкIмэ тыкъэуцун тыфитба?
- Укъэмыуцумэ нахьышIу.
- Сыда?
- КъыосIуагъи, Iоф тыхэфэщт.
- Ашъыу хъунэп, ар.
- Мыхъущтми, мыщ къыщыуцурэр атхы аIуагъ...
ЗэупчI-къызэупчIыжьыфэхэкIэ аэродромым блэчъыгъэх. СэмэгумкIэ къагъани, джабгъумкIэ агъэзагъ,
кIэим илъэдагъэх.

--- Page 145 ---

Самолет гугъур къырыригъэжьэжьэу Дальмар
къыIуагъ:
- Джар самолет хъун... Къэбгъэуцоу тебгъэплъыгъэп.
- ОсIуагъи, зэрэмыхъущтыгъэр.
- Хэт тэ къытпылъыни...
- Къыппымылъымэ пшIэни... Мыхэр самолетыкIэх.
Джы нэс тетыгъэхэп, мэфэ заулэ хъугъэ къызылъэгъуагъэхэр...
- Ара? - Дальмар зэхихрэр ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ.
- Конструкторыри мыщ щыIэу аIуагъ.
- Ары щыIэн!.. Сыд мыщ конструкторым щишIэщтыр?
- ЩимышIэ мэхъуа, исамолет ауплъэкIу...
- Сэ аэродром къызэрыкIу сшIошIыгъ...
- Тэри ары къызэрэтшIошIыщтыгъэр,- Алъкъэс
шъэфышхо горэ зышIэрэм фэдэу къыIуагъ, етIанэ даушыгъэр къебэкIэу къыжэдэкIыгъэр бэ: - ЛIы шIагъу аIуагъ конструкторыр, шэкIо бэлахьэуи aIo... МэзыкъокIэ бзаджэ
аIуагъ. Зымафэ мэзпэс горэм, Джамбот ыцIэу, игугъу
къыпфэсшIыгъагъи, къэошIэжьа? Ар инэIосэшху аIуагъ...
- Сыда зэфэзыхьыгъэхэр?
- ШэкIоныр арыщтын.
- ПIорэр гъэшIэгъоны...
Алъкъэс ихьакIэ игъэпсыкIэ егупшысэ къэсми, ышъхьэ бэ къихьэщтыгъэр. Ау шъузым гуцафэ зыфишIыгъэр
нахь гъэшIэгъоныгъ. Сыд уца зыжэдидзэрэр?.. Ешъуагъэмэ, емышъорэ щыIа, сыда ришъугъэр зыкIигъэкIодыжьыщтыр, зыщыщынэн зыщыукIытэн унагъом
исэп. Уфаеми ешъу, уфэмыеми уемышъу, хэта уезгъэзрэр?.. ЗыгорэкIэ шпионыкъомэ?..
Алъкъэс ышъхьэ упчIэр щычэрэгъуми, ащ егупшысэнэу фаеп, къыпыкIыщтыр ымышIэу щытэп. Мэфэ заулэ мэхъушъ иунэ ис, ехьакIэ, егъашхэ, регъашъо, егъашIо.
ГущыIэкIэ зынэмысыгъэхэ щыIэп. Совет хабзэр щыбзэм
кIагъэкIыгъ, дэгъури, дэири къыхашыпыкIыгъ. IэкIыб къэралхэми анэсыгъэх. ХьакIэмрэ ежьырырэ зэраIогъэ купыр зэтегукIагъэу къыжэхэбэнэжьы.
Гъунэгъухэм яатэкъэжъ къызэджэм, Алъкъэсдыхэм
яатакъэ пэджэжьыгъ. Сыхьатыр щы зэрэхъурэр джа
атакъэхэмкIэ Алъкъэс ренэу къышIэщтыгъэ.

--- Page 146 ---

- Тэ щыIа джа уц фыжь цIыкIоу бгъэбылъыгъэр? -
Алъкъэс ишъуз еупчIыгъ.
- Уищазымэ исыдзагъ...- Нэфсэт къызэкIэщтэжьыгъэу лIым зырифызылIагъ, еIушъэшъагъ...- Алъкъэс, ппсэ сырихьакI, зыкIэ сыолъэIущт. Бэлахь къытфыкъомыкIызэ, тихьакIэ зыIэкIэтIупщыжь, тишъэожъые ихьатыркIэ а зыр къысфашI, сэщынэ...
Алъкъэс ыкIышъоц къэтэджыгъ, зыфэгубжыжьыгъ:
сижэмачыугъ зэкIэ къысфэзыхьыгъэр. Тхьапшрэ Нэфсэт
къысиIуагъ ар... КъыспэкIафэрэ пэпчъ, зэхэдз симыIэу,
тадэжь къесэгъэблагъэ... Нэфсэт ыгу зэмышIугъэ хьакIэ
джы нэс къыфэсщагъэп. Плъэгъурэба мыщ гучъыIэныгъэ
зэрэфишIыгъэр... Ашъыу, сыдэу имыщыкIэгъэ бащэ
къыпыдгъэкIра мыщ! ЦIыфым уетIэ къэсми, адэ зыгори
къычIэбгъэщын, мыхъуни пыплъэгъон. Имурадхэр
Iэягъэхэмэ унэ щэф хэхьаныя, унагъо ышIэн ихьисапыныя?
Мы Нэфсэт зэкIэми гуцафэ афешIы. ЛIы тхьамыкIэу зышъхьэ шъуз цIапIэм къырезгъэхьыжьэжьыгъэм къыфимыугупшысын щыIэп... Алъкъэс зэ зеумысыжьы, зэ зеухыижьы. Нэфсэт зэгупшысэрэм ежь егупшысэнэу фаеп. Ар
гъэмэфэ бэдзэ къаигъэр зэрэIуагъэзыкIрэм фэдэу
IуегъэзыкIы, ау къытебэнэжьы...
- Узщыщынэн Iоф, Нэфсэт, ащ хэлъэп, зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэ лIы тхьамыкIэм тыщыогъахьэ,- Алъкъэс шъузым едэхэшIэкIыгъ.- Ары, Нэфсэт, ары, зи узщыщынэн щыIэп... Хъун, чъыежь.
- Алахь, ар аущтэу къычIэгъэкI. НэфлъэшIу тыкъигъэкI.
- ТыкъикIыщт, Нэфсэт, тыкъикIыщт...
Нэфылъэр къызэкIидзыгъэ къодыеу Алъкъэс къэтэджыгъ. ХьакIэр зэрылъ унэпчъэ гъуанэм зыдэплъым,
ыкIыб къэгъэзагъэу Дальмар чъыеу ылъэгъугъ. Унэм
къызекIым, Нэфсэт чэмыр ыщыщтыгъ. Чэт зырызхэр
щагум щэугъуаех. Ошъочапэр плъыжьыбз.
- ОсIогъагъэба щазымэжъым ибдзагъэр зэримыгъотэжьыщтыр,- Алъкъэс шъузыр ыгъэмысэзэ, Iэщ чэум
екIолIагъ.
- Къисхыжьыгъэмэ, ибгъотэжьынэп адэ.
IэплъэкIымрэ сабынымрэ ыIыгъэу Дальмар унэм
къикIыгъ, зэлI-зэшъузмэ къакIэрыхьагъ:
- Шъуипчэдыжь шIу, непэ мэфэ шIагъо хъунэу зыкъегъэлъагъо.

--- Page 147 ---

- Ары типчэдыжь ыIорэр,- Алъкъэс ошъогум дэплъыезэ, Дальмар дыригъэштагъ, етIанэ Нэфсэт риIуагъ.-
Мо къаштэ, чэт Iусыр сэ згъэхьазырыщт, тэ зыIуддзэн
горэ о къытфэгъэхьазыр. ЖьыIоу IофышIэ тыкIон фае.
Чэум кIэрыт тхьакIыпIэм Дальмар зыщитхьакIыгъ,
зызэкIилъэкIыхьажьыгъ, шъхьац пIуакIэр Iэ сэмэгумкIэ сэмэгубгъум рижьэкIыгъ.
Унэм зехьажьхэм, хьакIэр Алъкъэс еупчIыгъ:
- Талъэныкъора, Алъкъэс, зыдэбгъэзэщтыр?
- Олахьэ сымышIэрэ, тэ джары тызхэтыр, кIо зыфаIорэм тэчъэ,- къалэм зэрэкIощтыр Алъкъэс хьакIэм
шIуиушъэфыгъ.
- Умычъэми хъущтэп, зэкIэри унашъо зышIын закI, лэжьэщтыр сшIэрэп нахь...- Дальмар щхыгъэ.- СыкъызкIыоупчIрэр Рамбеснэ къутыр лъэныкъомкIэ зыгорэкIэ
укъочъынэу хъумэ, джыри сыкъыбдэкIощтыгъэ. Псынэ дэрэмыт еблэми, дязгъэшIыхьэмэ хъугъэ. А унэмрэ шъуичылэ унэмрэ сыгу рехьы, ауаси уезэгъыщт. Нычэпэ сегупшысагъэти, тIум сакъыщыуцугъ. Шъуичылэ унэр дэгъудэд, ау
унагъо гори пшIэнба, къо гори пхъунба, ар гъунэгъумэ,
къызэрэпIуагъэмкIэ къыпфадэщтэп. Рамбеснэм мэшIоку
гъогури, асфальт гъогури пэчыжьэп, ащ сыщыунагъомэ
кIэщыгъокIэ тызэлъыкIозэ тшIын, тызэхэхьан.
- Тэри ныкъо цIыкIу гори къыздэтхьын, Рамбеснэм
тыщыIагъ тIозэ, Светикрэ сэрырэ тыкъэкIожьын. Хьаулыеу, зыгорэм тырымыкIощтмэ, "Победэр" тиIа?
ЛIитIумэ Нэфсэти адыригъэштагъ:
- Адэ тыкъэкIон, Владимир Петрович, хьакIакIо тыкIон
фалIэзэ къэтэхьы. Тезгъэблэгъэн бысымгуащэ тэрэзыIо
горэ о къэгъоти, тэ уедгъэзэщынкIэ утэгъэгугъэ.
- Ащ фэдэ горэм емыгупшысагъэ хъущтэп.
- Ащ узэгупшысэн хэлъыжьэп, Володя.
- Сыда зыкIыхэмылъыр? - Нэфсэт лIым фидагъэп.-
Угу зэIурэр къыхэхыгъошIукIэ огугъа?
- Ары сыгугъэн!.. Сэ о укъахэсхы зэхъум, къинэу
схъугъэр зыфэдэр къэсэмыгъаIуи нахьышIу... Сшъхьац
фыжь хезгъэдзагъэмэ ори уащыщ, Светик. Икъунрэ
шъуипчъэIупэ IутэбгъэубыкIыгъ.
- Мыр къысэпIожьыщт Iоу сшIагъэмэ нахьыбэри
шъукъэзгъэкIоныгъи.
- Уинасыпти а пчыхьэм укъэтэджи, укъыддикIыгъагъ...

--- Page 148 ---

- Сыд къысэшъушIэни?
- Сыдына, ащ нахь тыкъыIухьажьыщтыгъэп.
- Ора къыIумыхьажьыщтыгъэр! - Нэфсэт ыгу къыдеIэу щхыгъэ.
ЗикIэлэгъу зыгу къэкIыщтыгъэхэ зэлI-зэшъузмэ Дальмар ядэIу, къаIорэр шIогъэшIэгъон фэдэу зешIы, нэшIукIэ
аIоплъыхьэ.
- СышъодэIушъ, Алъкъэс, шъуипсэлъыхъуакIэ
къызгурыIорэп, пшъашъэр угу рихьымэ зыгорэ пкIыгъоу
ыдэжь укIон ищыкIагъа?
- ИщыкIагъ, уизакъоу псэлъыхъуакIо укIоныр емыкIоу алъытэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Алъкъэс, орырэ сэрырэ псэлъыхъо тызэдэкIон фаеу хъущт... Сыд къепIуалIэрэр?..- Дальмар ынэ шхъуантIэмэ чэфыр акIизыгъ.
- Бо къыбдэкIон,- нычэпэ зытегущыIагъэхэр зыщигъэгъупшэхэу Нэфсэт къыIуагъ.
- Светик ар ыIомэ, тэ сыд тызыхэтыжьыр! Уфаеми
джыдэд, сэ сыхьазыр!
- Джыдэдэми хъущт, ау ащ ыпэкIэ унэ цIыкIу горэ
щэфыгъэн фае. Ау ащ уегупшысэным ыпэ къепщэлIэщтри уиIэн фаеба?
- Сыда зыкIыуимыIэр? - хьакIэм игущыIэ Алъкъэс
къыхэуагъ.
- Ащ фэдэ щыI Iоу сшIэрэп сэ.
- Зымэфэрэ пхъэ кухьэр угу къэгъэкIыжь.
- Сыд пхъэ кухьа? - къымышIэжьы фэдэу Дальмар
зишIыгъ.- Ы-ы зымэфэрэ шъузра зигугъу пшIырэр?
- Сыда, хъущтба?
- Бо дэгъу, ау зыфэдэр сшIэрэп нахь...
- Зыфэдэр щыгъу дзыо дэпшхымэ къэпшIэщт...-
Алъкъэс щхыгъэ.- Шъуз шIагъу, зымафэ сыкIэупчIэгъагъ. Къыщэтхъух, илI гъэрекIо лIагъэ.
Тыгъоспчыхьэ фэмыдэу Нэфсэт ныпчэдыжь зэрэчэфыр Дальмар игопагъ.
- Непэ а лъэныкъом самыгъэкIонкIэ сенэгуе,- Алъкъэс хьакIэм иупчIэ джэуап ритыжьыгъ.- СамыгъакIоми
сагъэкIуагъэп, сыда уиIоф ащ зыкIетпхыщтыр, IофшIэгъу
ужым зэрэунагъоу тыкъочъынба!
Дальмар Нэфсэт еупчIыгъ:
- Сыд, Нэфсэт, къепIуалIэрэр?

--- Page 149 ---

- Дэгъу, унэми тызэдеплъын, сыпфедэон, сомэ лые
джырэ фэдэ мафэ щыIэп. Зигугъу шъушIыгъэми, шъуицыхьэ къыстелъымэ, нэIуасэ сыфэшъушIын. ИшIуи идагъуи шъушIосыушъэфынэп.
Нэфсэт къыIуагъэм лIитIур ыгъэщхыгъ.
Алъкъэс зэрэфэе дэдэу ыгу илъыр, зыгъэгумэкIрэр
къашIагъ пIонэу, шэкIыщэ къэлэ базэм агъэкIуагъ.
Пыжъым фэдэу Алъкъэс зэкIоцIыгъэнагъэу рулым
кIэрыс, орэдри щыгъупшэжьыгъ. ЗытIо-зыщэ къыгосылIри къесэмэркъэугъ шъхьакIэ, зи къызэримыкIыщтыр
зешIэм, кабинэм ышъхьэ ригъэкIи, шъхьаукъагъэ.
ЗыгъэгумэкIын Алъкъэс ышъхьэ илъ. Гум щызэрэугъоигъэр фызэрзэхэфыжьышъу. Шъхьэр зыгъэузын
нэмыкI къыпыпкIэрэп.
Къэлэ дэхьагъум щыт базэм Алъкъэс машинэр
Iуигъэлъади, игъусэ зекIым, Алъкъэс еупчIыгъ:
- Сыхьатныкъо горэкIэ укъысфэмыещтмэ, бензин
къизгъэхъощт.
- Сыхьатрэ укъэтми хъущт.
ЗыдэкIощтым Алъкъэс тыримыубытэгъагъэми, къэлэ урам шъхьаIэмкIэ имашинапэ ыгъэзагъ, урам заулэ
зэпичи, джабгъу къэгъэзэгъум къолъэдагъ. Тхылъыщэ
тучаным блэлъэтыгъ, еджэпIэ шIыгъакIэри ыужкIэ къэнагъ, хъалыгъущэ тучанми нэсыгъ. Ащ фэдизым зэчъэм
зэгупшысэщтыгъэр уц фыжь цIыкIоу шъузым къыгъотыгъэр зэраригъэуплъэкIущтыр ары.
Хэку сымэджэщым кIонэу тыриубытагъ. Ащ иврач
шъхьаIэ, ригъэуплъэкIун ихьисапыгъ, ау зынэсым дэхьагъэп, блэлъэти, къэгъэзэгъум дэжь заулэрэ щытыгъ.
ЕтIанэ машинэм къыригъэгъази, унэ фыжьышхом чIэт
аптекэмкIэ ежьагъ. Джащ щызэхафынкIэ гугъэщтыгъэ,
аущтэу зыкIэгугъэрэр ежьыри ышIэрэп, зэ ишъэожъые
зэсымаджэм, уцыхьэ мыщ къызэкIом, зыфаер ыжэ
къыдамыгъэкIэу къыратыгъагъ. Алъкъэс анахьэу зыщыгугъыщтыгъэр уцыр къезытыгъэгъэ бзылъфыгъэр ары.
ЗыгорэкIэ угузажъо хъумэ, джыри къыIухь къыриIогъагъ.
Урам шъхьаIэм зынэсым, ихьылъэзещэ машинэ
рыкIон фитыгъэпти, хьаблитIукIэ къыухьи, нэмыкI урам
цIыкIукIэ рычъагъ. Аптекэм зычIахьэм, зыфэе бзылъфыгъэр зэримыгъотыгъэр игуапэу къычIэкIыжьыгъ.

--- Page 150 ---

Урам къуапэм дэжь псы щешъуи, имашинэ екIолIэжьыгъ.
Iэгушъом кIэужъунтхи, машинэр губжыгъаеу рифыжьагъ. Урам зытIу зызэпечым, машинэр къыгъэуцугъ.
Тутын хигъэнагъ. Заулэрэ ыкъудый-ыкъудыий, чIидзыжьыгъ. Рулым Iэ мытIырхэр тырилъхьэхи, бгъэкIэ зытыригъэкIэжьыгъ. ХьакIэщ ныкъошIымкIэ заулэрэ плъагъэ,
шъхьаныгъупчъэ пчъагъэу хэлъыр къылъытагъ, чырбыщхэр зыIэтрэ краным Iоф зэришIэрэми еплъыгъ, етIанэ
кабинапчъэр лъэшэу риутэкIи, ежьагъ. Заулэрэ кIуи,
урамымкIэ къэгъэзэгъэ унапчъэм ихьагъ. Оперативнэ
дежурнэу къыпэгъокIыгъэм риIуагъ:
- ШъуиIофышIэмэ ащыщ горэм сыIугъакI!..
- Хэта узфаер? Узыфаем ылъэкъуацIэ къеIу.
- Сызыфаер сшIэщтыгъэмэ мыщ сыIутыния?
Дежурнэр телефонымкIэ джагъэ:
- Товарищ майор, мыщ зы лIы горэ Iут, къычIахьэмэ
шIоигъу.
- Садэжь къычIэгъахь,- Лэукъан трубкэм къиджыкIыгъ.
- Сэ сыкъызфэкIуагъэр ары,- Алъкъэс иджыбэ хъэдэн зэкIоцIыпхагъэ къырихыгъ,- мы уцыр шъозгъэуплъэкIумэ сшIоигъу, сицыхьэ телъэп...
Ыпашъхьэ исыр зыщилъэгъугъэр Лэукъан къымышIэжьэу заулэрэ еплъыгъ, етIанэ ыгу къэкIыжьыгъ.
- Сыда мыщ уицыхьэ зыкIытемылъыр?
- Мыщ сицыхьэ зыкIытемылъыр къыосIон, ары
сыкъызфэкIуагъэри,- Алъкъэс зыгъэгумэкIрэр къыIотэнэу ригъэжьагъ: - Ашъыу, зыгорэ гъогум къыщыспыпкIи, пшIэрэба ушофер зыхъукIэ, Iаджми уаIукIэщт,
тадэжь езгъэблэгъагъ...- Гъогум Дальмар къызэрэщыIукIагъэр, риIуагъэм, къыриIожьыгъэм нэс Алъкъэс
майорым риIотагъ. Алъкъэс анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр джа къафихьыгъэ уцыр ары.- Зешъоу тIэкIу зыуташъорэм мы уапашъхьэ илъым фэдэ зыжэдедзэ, а сыхьатым чэфыр кIефы... МыщкIэ сизакъоп, сишъузи гуцафэ ешIы...
- КъызэрэпIорэмкIэ, уизакъоп гуцафэ фэзышIыгъэр?
- Сизакъоп, Нэфсэти ары.
- Хэта Нэфсэтыр?
- Нэфсэтыр сишъузба.
- Нэфсэта мыр къэозгъэхьыгъэр?

--- Page 151 ---

- Ары... Хьау... Сэры зыгу къэкIыгъэр...
- Хэтми, дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр.
- Адэ, ары... Тэ тыкIония?..
Унапчъэр къызыIокIым, Алъкъэс зыкъызэригъэзэкIыгъ. Ылъэгъурэр ышIошъ мыхъоу къихьагъэм Алъкъэс еплъыгъ. Ар летчик кIалэу пивэ зыщешъогъэхэ буфетым нэIуасэ къащыфэхъуи, аэродромым дэжь щырагъэкIыжьыгъагъэр ары. Нибжьи ымылъэгъугъэм фэдэу
къихьагъэм зишIи, майорым папкэр къыфытырилъхьагъ.
- КъэтIыс, товарищ капитан,- папкэр къызэдихызэ,
майорым къыIуагъ.
Лэукъан папкэм дэплъыхьагъ. ТхылъыпIэ заулэмэ
анэмыкIэу сурэт заули дэлъыгъ. Алъкъэси къеплъыгъ,
сурэтми яплъыжьыгъ.
- Тыгъосэрэхэр арых, товарищ майор,- капитаным
къыIуагъ.- Мары Алыбэрдри...
Алъкъэс ылъэкъуацIэ зызэхехым, къыкIэщтагъ. Iоф
тхьамыкIагъо горэм хэщагъэу зэрэхъугъэр къыгурыIуагъ. Къырамыгъэблагъэу ежь-ежьырэу къызэрэкIуагъэм кIэгушIужьыгъ.
- КъытфиIотэнэу арба ежьри къызкIэкIуагъэр,- Лэукъан Алъкъэс фычIэплъыгъ, етIанэ капитаным джэнч
теплъэ зиIэ таблеткэр ритыгъ.- Мыр лабораторием псынкIэу къегъэуплъэкIу.
- Адэ ары сыкъыкIэкIуагъэр... Шъо къышъотымыIуатэмэ хэта зэтIотэщтыр!..- Алъкъэс гу къызIэпишIыхьажьыгъ.
- Тэрэзэу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр,- джыри Лэукъан къыIуагъ.
- Адэ, тэрэз...- Алъкъэси дыригъэштагъ.
Капитаныр унэм икIыгъ.
- Мара уихьакIэр? - Лэукъан сурэтыр Алъкъэс къыригъэлъэгъугъ.
Пивэ кружкэр ыIыгъэу ихьакIэ буфет шъхьаныгъупчъэм Iут. Пивэ ешъорэм фэдагъ, ау ынэхэр пивэм теплъыкIхэти, аэродромымкIэ плъэщтыгъэх.
- Мыры сихьакIэр, алахьым тумпы ешI ар!..- Алъкъэс ынитIу къэкIосагъ. Шъхьэр риуфэхи, тIэкIурэ зыщэсым, къыхэкуукIыгъ.- Уделэмэ, узгъэделэн макIа! Сыделэп сэ... ГъэшIэгъона ращыгъагъэмэ сащыщыгъэмэ,
ащ тыкъэтыфэкIэ сятэ ыпсэ зыфигъэIылъыгъэ хабзэм зы
мэфэ закъокIи сыгу ебгъагъэп. Армэ зыкъыкIыспищытIагъэр, хэукъуагъ ар!.. Ащ сыфырикъущт сэ!

--- Page 152 ---

Алъкъэс къызщылъэтыгъ, къэтран зэкIэ фуражкэжъыр зыщилъэшъожьыгъ. Лэукъан зи къымыIо зэхъум,
фуражкэр зыщихыжьи, тIысыжьыгъэ.
- Шъуигукъаохэр зэшъуIотэнэу ора апэ къезгъэжьагъэр хьауми ежьыра? - Лэукъан къэупчIагъ.- Умыгузажъу, егупшыс. ТэркIэ ащ мэхьанэ иI.
- Жэмыгъо сIут сэ... Сэры апэ къыхэзыдзагъэр. Ари
къезгъэжьэщтыгъэп ежь хьапсым сыдагъэсыгъ ымыIуагъэмэ. Сыдэсыгъ зеIом, сигукъауи къыгъэтIэсхъэжьыгъ.
- УиIахьылхэмкIэ къыоупчIыгъэба?
- УзкIэупчIэн Iахьыл сиIэп, тянэ зэрэлIагъэри, тятэ
заом зэрэхэкIодагъэри а мэфэ дэдэм есIогъагъэх.
- Адэ уятэкIэ зи къыуиIуагъэба?
- Зи къысиIогъагъэп... Хьау, усэгъапцIэ, уятэ псаункIи
мэхъу, зэоужым Iаджми къагъэзэжьыгъ, къысиIогъагъ.
- О сыд епIожьыгъ?
- Сятэ псаоу зэгорэм къыкъорэкIыжьи, мэфиблэ
ешхэ-ешъо пфэсшIын есIогъагъэти, щхыгъагъэ. Джа зыр
ары тятэ тызэрэрыгущыIагъэр.
- Ар сыдигъуа къызыуиIуагъэр, апэрэ мафэр ара?
- Ары, унэ щэф Рамбеснэ къутырым тызегъакIор
ары,- Алъкъэс ынэ цIыкIухэр къицIыукIыгъэх.- Сщыгъупшэжьыгъи, уятэ зыгорэкIэ къыхэкIыжьыкъомэ сыдэущтэу зыфэпшIын, заом узэмыжэгъэ Iаджи хэхъуахьы
къызысеIом, ащ фэдэп сятэ есIожьыгъагъ.
- Ащ фэшъхьафэу сыд шъузэрыгущыIагъэр?
- ТызэрыгущыIагъэ щыIэп... Ары ошIа, шъуз къыщэ
шIоигъу.
- Гухэлъ шIагъо иI ащыгъум.
- Адэ иI... ЕтIани сыд фэдэ шъуз шIагъу ащ къыхигъэщыгъэр.
- Рамбеснэ къутырыра зыщыщыр?
- Ары.
Хэку сымэджэщыми аптекэми мыкIоу мыщ къызэрэкIуагъэр IушыгъэкIэ Алъкъэс зыфелъэгъужьы. Тэ
щишIэния ихьакIэ ащ фэдэу къычIэкIынэу, шIу ешIэ ыIозэ,
ышъхьэ ощ рилъхьажьыгъ. Инасып нахь охътабэ тыримыгъашIэу ыуж зэрифыгъэр, мыщ къызэрэкIуагъэр.
Нэфсэт удым фэд, къышIагъ...
Джыдэдэм Алъкъэс зыпылъыгъэр, игупшыси нахь
зынэсрэр Iофэу зыхэфагъэм хэкIыпIэ къызэрэфигъотыщтыр, зыгорэкIэ хэщагъэу зэрэмыхъущтыр ары. Ащ пае
шъэф иIагъэп, упчIэу къыратрэм кIэгушIузэ, джэуап ретыжьы.
Сымыделэмэ, Алъкъэс ыIуагъ, сыда ар зыкIезгъэблэгъагъэр? Сфэшъуаш, апысхрэ щымыIэу къыспэкIафэрэр пыщэгъу сэшIы... КъизгъэтIысхьанэуи, садэжьи
къесщэлIэнэуи сыда зэрэсищыкIэгъагъэр?..
Лэукъан папкэм дэлъ тхылъыпIэм хэплъыхьэ. Ащ капитаныр Алъкъэсдыхэм буфетым зэращыIукIэгъагъэр,
аэродромым зэрэнагъэсыжьыгъагъэр, къыраIуагъэр,
ариIожьыгъэр зэкIэ ит.
- Ащ фэшъхьафэу сыд етIани шъуIуагъэр, шъуздэкIуагъэхэр? - джыри Лэукъан къэупчIагъ, "шъуздэкIу-гъэхэр" зыфиIорэ гущыIэм нахь теIункIагъ, мыгузажъоу дэгъэчъым тутын къыдихыгъ, къеплъызэ, сырнычыр кIигъэнагъ.
- Тэ тыкIона? ТыздэкIуагъи щыIэп, джа Рамбеснэ къутырым тызэригъэкIогъагъ...
- Рамбеснэр аэродромым пэмычыжьэу щыс къутырыра? - къыIорэм еплъынэу аэродром гугъу Лэукъан
къышIыгъ.
- Ары, джа аэродромым ыпшъаIокIэ щыс къутырыр
ары. Сщыгъупшэжьыгъи, а аэродромым къыкIэупчIагъ.
- Сыд ыIуи?
- ЫIогъэ шIагъуи щыIэп... Пхъашэу къэшъоухъумэ,
джа къэшъуIофытэгъэ капитаным риIогъагъ,- капитаным
зынэсым Алъкъэс щхыпцIыгъэ, зыгорэ къыIомэ шIоигъуагъ
шъхьае, къыIуагъэп.- Самолетэу аэродромым къытетэджыкIхэрэр шIогъэшIэгъоныгъ.
- ШIогъэшIэгъоныгъ пIуи?
- Ары, шIогъэшIэгъоныгъ.
Аэродромым самолетыкIэ зэрэщауплъэкIурэр, ар
къэзыугупшысыгъэ конструкторыр мыгъатхэ къэкIуагъэу зэрэщыIэр, зэрэшэкIо бэлахьыр Алъкъэс ихьакIэ
зэрэриIуагъэр, зыкIиушъэфыри ымышIэу Лэукъан шIуиушъэфыгъ. АщкIэ къеупчIыкъомэ ыIоу щысыгъ шъхьакIэ,
къеупчIыгъэп.
Капитаныр кабинетым къихьажьыгъ. Таблеткэм тхылъыпIэ плIэмые цIыкIу игъусэу майорым къырити, Лэукъан рычъагъ.
- Узэнэгуегъэ дэд мы къытфэпхьыгъэр,- Лэукъан
къэтэджыгъ.

--- Page 153 ---

- КъосIогъагъэба ащ сицыхьэ зэрэтемылъыгъэр! -
Алъкъэс гушIуагъэ.- ЕтIани зэрэунагъоу унэщэф тыдэкIонэу нычхьапэ ар дгъэгугъагъэ…
 Уицыхьэ зытеплъхьан кIалэу майорыр Алъкъэс къеплъыгъ. ХьакIэу ригъэблэгъагъэм ехьылIагъэу къыIотагъэм ишъыпкъагъэ уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп.
Iоф зыщишIэри, Iоф зэришIэри, иунэгъо щыIакIэ нэс капитаным тыгъуасэ закIэрэкIыжьым къызэригъэшIагъэу,
шIошIрэр къыриIолIэгъахэу Лэукъан ыпашъхьэ илъ папкэм дэлъыгъэх. Алъкъэс дэгущыIэфэ, ахэмэ Лэукъан
нэIуасэ зафишIыгъ.
ХьакIэр зэрэригъэблэгъагъэм фэдэу нэгушIоу джыри фыщытынэу Алъкъэс къыфигъэпытагъ:
- УихьакIэкIэ зи пшIэрэп, пшIэрэ закъор ежь къыуиIотагъэр ары,- майорым Алъкъэс къыриIуагъ.- Умысакъыныр ащ къикIрэп, зыфэсакъыжь, тэри тыкъыпфэсакъыщт, зы нэплъэгъуи ори уиунагъуи шъутетхыщтэп.
- Нэфсэт мыхэр езгъашIэхэ хъущта? - Алъкъэс майорым ыIапэ ыубытыжьзэ, еупчIыгъ.
- О таущтэу уеплъра?
- ЕтымыгъашIэмэ нахьышIунба?
- Джаущтэумэ нахьышIукIэ сэгугъэ...

--- Page 154 ---

ПакIэр кIырэу къегъэкIы

--- Page 155 ---

Лэукъан полковникым дэжь мыкIоу тутыныбжъэр
ыгъэстыфэ щысыгъ. Джыдэдэм ыдэжь чIэкIыжьыгъэм
егупшысэ. Алъкъэс исурэтрэ хьакIэщым чIэсымрэ ясурэтрэ яплъыгъ, зэригъэпшагъэ. Сурэтым ит нэбгыритIур
зэрэзэIахьыл шъыпкъэхэм щэч хэлъыжьэп - ятэрэ ыкъорэ. Ау ар къэзыушыхьатын телъхьапIэ джырэкIэ Лэукъан
иIэп. Зыдэхъугъэр амышIэу заом хэкIодэгъэ Алыбэрд
ТIахьири фэгъэхьыгъэхэу къыфахьыщтым ежэ. Ар зэримыгъэлъэгъоу, ишъыпкъапIэ зэримыгъашIэу полковникым дэжь чIэхьащтэп.
Лэукъан игупшысэ упчIабэ къыхэтэджыкIы.
Сыда ятэ зэришIэрэр джы нэс Алъкъэс зыкIыримыIуагъэр? ЗэрэшIэхэу зэIукIагъэха? ТIахьирэ зэрэщымыIэжьыр сыда ыкъо зыкIышIуиушъэфрэр? Аужрэ утын

--- Page 156 ---

телъхьажьэу зыдиIыгъа? Майорым игупшысэхэр зэпегъащэх, ау зэпыщапIэхэр къыхэмыщыным пае икIэрыкIэу
зэпкъырещыжьых, етIани фэсакъыпэзэ зэпегъэщэжьых.
Лэукъан хэукъуагъэп. ХьакIэщым чIэс диверсантыр
Алыбэрд ТIахьир, Алъкъэс ят. Заом ыпэкIэ, заом защэ мафэхэм тырахыгъагъэхэ сурэтхэм къаушыхьатыгъ. Алыбэрд
ТIахьирэ ехьылIагъэу щыIэр зэкIэ Лэукъан папкэм ригъэкIугъэх. Алъкъэс фэгъэхьыгъэхэри, ащ ихьэкIэ диверсантым
ехьылIагъэхэри зыдиштэхи, полковникым дэжь кIуагъэ.
- Дэгъоу пшIагъэ, товарищ майор, укъызэрэчIэхьагъэр, джыдэдэм сыкъыпфытеон сихьисапыгъ,- Смирновыр майорым къыпэгъокIыгъ.- КъэбарыкIэ щыI.
- УзгъэгушIон къэбарыкIа, товарищ полковник?
- Уезэгъыщт. Непэ уикъалэ дэмытхэгъэ нэбгырэ къыхэхъуагъ. СызэренэгуерэмкIэ, ар ятIонэрэ диверсантыр
ары. Диверсант етIоным джыри тыфитыгоп, ау ар етIон
фаеу хъункIэ сэгугъэ. Лейтенантэу Самойловам макъэ
къызэригъэIугъэм нэIуасэ зыфэшI.- Ыпашъхьэ илъ
тхылъыпIэр майорым фигъэкIотагъ.- Дэгъоу Алевтина
Андреевнам къыгъэпсыгъ.
- ЛIитIу амышIэн Алевтина Андреевна ышIэщт,- Лэукъан къыратыгъэм еджагъ: - Нычхьапэ киноум зэдэкIонхэ aIo...
- Джары, товарищ майор, сыкъыоджэнэу сызкIыфэягъэр. Бзылъфыгъэм шъутеплъэхъукIы хъухэщтэп,
пшъхьэкIэ пшъэрылъ къыпфэсэшIы. Джыри уахътэ уиI,
егупшыс, зыфэгъэхьазыр.
- Хъун, товарищ полковник,- майорым кIэкIэу
къыпиупкIыгъ,- етIанэ зэпыугъо фишIи, риIуагъ: - Ащыгъум, Иннокентий Терентьевич, нэмыкI къэбарым къедэIу, ари гъэшIэгъон хьазыр.
ЗэкIэупкIагъэу Алъкъэси, джырэкIэ зыцIэ ымышIэрэ
Владимир Петровичми, ТIахьири яхьылIагъэу ышIэрэмэ
полковникыр ащигъэгъозагъ. Ежь ишIошIи риIолIагъ. Лэукъан къыIощтыр къызеухым, Смирновыр къэупчIагъ:
- Ятэрэ ыкъорэ зэрэшIэха?
- Хьау, товарищ полковник.
- ХьакIэм, къызэрэпIуагъэмкIэ, тым игугъу бысымым
фихигъэпсрэп. Сыда?
- Ар сэ къызэрэсшIошIрэр, товарищ полковник,
мары: Алъкъэсрэ зыцIэ тымышIэрэ хьакIэмрэ зэрэмышIэхэу гъогум щызэIукIагъэх. Алъкъэс дэжь хьакIэр
зэрэкIощтыгъэри IузгъэзыкIрэп. Шоферым итеплъэрэ
кIыгъугъэ диверсантитIум яз итеплъэрэ зэрэзэхьыщырым
гуцафэ ригъэшIыгъ, зэрэгугъагъэуи къычIэкIыгъ. Ау джы
нэс ятэ зэрэпсаур ыкъо риIуагъэп, ежь ишъэф нафэ хъунэу фаеп. ИIоф АлъкъэскIэ къимыкIы хъумэ, ятэ къыпиIэтынэу ежэкIэ сэгугъэ.
- Ар IэубытыпIэ хъущт, ау етIани IэубытыпIэ хъурэба
шпионыр зэрихьакIэрэр, къызэрэрищэкIрэр? - гущыIэр
полковникым Лэукъан IэкIихзэ, къэупчIагъ.- Фай-фэмыеми зы Iоф зэдыпыщагъэ хъугъэ.
- Ари мыдырэри IэубытыпI, ау Алъкъэс гъэщынэгъэ
IофкIэ зыпыпщэн кIалэу сыхаплъэрэп. Ар диверсантым
къыгурэIо. Аужырэ гущыIэр ежь зэримыежьыр зыдешIэжьы. Джары ТIахьирэ иIоф хьакIэм зыкIиушъэфрэр.
- Ащи, товарищ майор, уезэгъы хъущт. Ащ нэмыкI
шъэф мы Iофым хэлъмэ? - полковникыр къэтэджыгъ,
заулэрэ шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ.- ЗыцIэ тымышIэрэ
хьакI пIуагъэ къысшIошIыгъэмэ сшIэрэп, товарищ майор?
- Ары сIуагъэр, товарищ полковник.
- Сыда ыцIэ зыкIэтымышIэрэр? Сэламыр хэта?
- Ар Сэлам арымэ, Иннокентий Терентьевич, джэхэшъо гъуанэм дэфагъэр Алыбэрд ТIахьир.
- ОзгъаIорэр къеIуалI.
- Алыбэрд ТIахьирэ зэрэщымыIэжьыр "хьакIэм"
ешIэ, ау псаоу къызэрэнагъэм щыгъуазэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, кIодыгъэр Алыбэрд ТIахьир?
- Ары, товарищ полковник.
- Псаоу къызэнэм, пIалъэу зэфашIыгъагъэм ехъулIэу
ТIахьирэ шхапIэм къекIолIагъ.
- Арэу сеплъы, товарищ полковник.
- Сыда зэплъакIорэр?
- Ащ тыщыгъуазэп.
- Сыда пакIэ къызкIызытыригъакIэрэр?
- Джары, товарищ полковник, тыкъэзыубытрэр.
Смирновыр радиоприемникым екIолIагъ, хичмэ хидзэжьызэ, заулэрэ лъыхъуагъэ. АрапыбзэкIэ бзылъфыгъэ мэкъэ гохь горэм орэд къеIо, гущыIэмэ зи ахимышIыкIми, орэдышъор дахэ, шъхьэм зегъэпсэфы. Орэд
къэIоныр къаухи, дикторым зыгорэ къыIуатэу зырегъажьэм, полковникым радиоприемникыр хичыжьыгъ. Орэдым едэIуфэкIэ Лэукъани тутыныбжъэ ыгъэстыгъ, ятIонэрэри къыштагъ.
- ТIахьирэ хэта зажэрэр, хэта зэплъакIорэр? - полковникым упчIэр джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Сэлам джырэкIэ къалэм кIон моради иIэп,- Лэукъан полковникым иупчIэ зэхимыхыгъэ фэдэу ежь-ежьырэу зэреIожьы.- Нычхьапэ унэщэф Рамбеснэ къутырым
кIонэу зегъэхьазыры.
- Сэ чэм зэрэсищыкIагъэу а унэр ащ ищыкIагъ,- Смирновыр щхыгъэ.- Ар зымыгъэзагъэрэр Рамбеснэм пэблэгъэ военнэ аэродромыр ары. Джыдэдэм аэродромым
самолетыкIэ щауплъэкIу, ащ рагъэхъорэ дагъэр зыфэдэм егъапэх. Ащ щыщэу зыгъоткIо закъу ящыкIагъэр, ар
аIэкIэхьанэу арэшIи, къыпфамышIэн щыIэп.
- Шъуз къыщэнэуи зегъэхьазыры.
- А сызхаплъэрэм, майор, лъапсэ едзы. ИIофшIакIэкIэ
нэмыц разведчик горэ сыгу къегъэкIыжьы...
Къаухь-аухьажьми полковникымрэ майорымрэ ТIахьирэ зэплъакIоу къалэм зыфыдэсым екIолIапIэ фагъотышъурэп. Ар къэозгъэшIэн IэубытыпIи аIэкIэлъэп. Алевтина Самойловар зыуж итри а къэлэ дэдэм ныпчэдыжь
кIуагъэ. Зыр кIэлэегъаджэм епсэлъыхъо, адырэм мэфэныкъом зегъэчъыекIы, мэфэныкъом шхапIэм чIэсы. Загъори киноум макIо е бэдзэрым техьэ, зеплъыхьэ.
ТIахьирэрэ Алевтинэ нэIуасэ къыфэхъугъэмрэ зэрэшIэха зэрэмышIэха? А нэбгыритIур зэзыпхырэ шъхьацнэлъэ лъагъор джырэкIэ лъэгъугъуай. ПIалъэ зимыIэ
щыIэп. Ау мыдырэхэм - полковникымрэ майорымрэ -
ар къызщыхэщыщтым емыжэхэу джыдэдэм къыхагъэщы ашIоигъу. Мафэ къэсми, сыхьат тешIэ къэсми, амылъэгъурэ заор нахь бгъузэ мэхъу.
- Зибэ тешIагъэм имакIэ тешIэжьын, ахэри непэ фэдэу неущ къэнэфэщтых,- Смирновым къыIуагъ.- Ясурэтхэр Москва ябгъэхьыгъэха? КъакIэупчIэгъагъэх. Сэлам
диверсант къызэрыкIокIэ сыгугъэрэп, заом ижъобгыпIэ
тIэпыкIыжьыгъэгъэ разведчик горэ сыгу къегъэкIыжьы...
КъэбаритIум нэмыкIэу джыри сыд къэпIонэу уиI, майор?
- Ащ анэмыкI сиIэгоп, товарищ полковник.
- Ащыгъум, товарищ майор, зымыгъэгужъоу уигъогу техь, Алевтина Андреевнам шъуфэсакъ. Сыгу

--- Page 157 ---

фэгъу, зыкIыфэгъурэр къызгурыIон слъэкIрэп, зэрэбзылъфыгъэ ныбжьыкIэр арыщтын...
Лэукъан полковникым иаужырэ псалъэмэ IуагъэщхыкIыгъ. Иннокентий Терентьевичыр бзылъфыгъэкIэ
зэрэгушъабэр игущыIэмэ къахэщыгъап. Заулэрэ полковникыр майорым къеплъыгъ, къеупчIыгъ:
- Узфэщхыгъэр сыда, майор? СшIэмэ хъущтба?
- Сыда зыкIэмыхъущтыр, Иннокентий Терентьевич?
Алевтина Андреевнам угу фэмыгъэгъу. Бзылъфыгъэ
пстэури зэфэдэп, ахэмэ Самойлова лейтенантыр ахэслъытэрэп, мыхъунэу, гум къеонэу зыгорэ природэм Алевтинэ къыхилъхьагъэмэ хъулъфыгъэу къызэримыгъэхъугъэр ащыщ.
Смирновыр щхыгъэ:
- Бзылъфыгъэмэ ахэпшIыкIрэ щыIэкIэ сыгугъэрэп,
майор.
- АщкIэ, Иннокентий Терентьевич, ухэукъуагъэп,-
Лэукъан къэтэджыжьыгъ.
- Алевтина Андреевнам игуахьыгъэ къыозыIотэщтыр
ошIа, майор? Арбанян лейтенантым еупчI...
- Арбанян пIуи?
- Ары, Геворк Арбанян...
Зэхихыгъэр ышIошъ мыхъоу Лэукъан полковникым
еплъыгъ. Ащ фэдэ гуцафэ майорым джы нэс лейтенантым фишIыгъэп:
- Ар сшIэгъахэп!
- Адэ джары, майор, мы тызпылъ Iофым нахьи ахэм
азыфагу илъыр нахь шъэф. Ар зыпшIэщтыр сэ къэзгъэшIагъэм фэдиз къэбгъашIэу зыми упемыожьынэу чIыпIэ
узифэкIэ ары,- Смирновыр телефонэу къытеуагъэм
лъыIэбагъ.
Къызэриштагъэм фэдиз пымылъэу полковникым
трубкэр телефоным тырилъхьажьыгъ. Лэукъан къыриIуагъ:
- ЯтIонэрэр, хьакIэщым зычIимытхыкIыжьэу, къалэм
дэкIыгъ, ячылэ гъогу техьагъ. Елбэт, товарищ майор. Ятэрэ ыкъорэ зызэIукIэрэм, Сэлам бгъотыжьыщтэп. ЗэрищыкIагъэу щыми шъуадэзекIу. Сэри шъуауж кIэкIэу сыкъихьащт.

--- Page 158 ---

ТIахьирэ ядэжь мэкIожьы

--- Page 159 ---

Ащ нахьыбэрэ ТIахьирэ къалэм дэсыжьышъущтэп.
Мэфэ заулэр илъэс заулэуи къыщыхъугъ. Уичылэ сыхьат
зытIущ гъогукIэ упэчыжьэу къалэм дэсыгъуай.
ЗыгорэкIэ къысэхъулIагъэм пае пIалъэр зэблахъужьыгъэмэ?.. А хьэджэшъожъым зэхимыблэн щыIэп!.. Дальмар IукIэным ыпэкIэ Сергей IукIэным ТIахьирэ фэягъ. Ащ
зыIукIахэрэм зэрэзекIощтыр ышIэщтыгъэ. Алахьым ешI
джы Сергей зыдэщыIэр, сызэрэкIодыгъэр ешIэ шъуIуа?
Ар зишIэщтыр Сергей сиукIакIо зыIукIэкIэ ары.
ПыицIэр иIэу ТIахьирэ ядэжь дэхьажьы шIоигъуагъэп.
Сыд тичылэжъ, eIo, тыгъокIо лъагъокIэ чэу шIункIы
къогъумэ закъуаздзэзэ, сызкIыдэхьажьыщтыр, унагъори икIэрыкIэу тхьамыкIагъом зыкIыхэздзэжьыщтыр?..
Алъкъэс псаумэ лIы хъугъэн фае, унагъуи иIэнкIи мэхъу...
Къагъэзэжьыгъэмэ тичылэ къэмыкIожьыхэу янэ ытыщхэм адэжь Къэрэщае кIожьыгъэнхэкIи пшIэщтэп... Сыда
изакъоу Iахьыли-лыщыщи зыщимыIэ чылэм зыфыдэсыщтыр?.. ЗыгорэкIэ чылэм дэмысыжьхэу къычIэкIмэ тятэ
ихэпIэжъ къызэзгъэлъэгъун. Дэсхэмэ, сиIоф зэрэхъурэм
елъытыгъэу сыпсэун...
Гъолъыжьыгъо кIахэм ТIахьирэ ячылэгъунэ зыщыщыр ымышIэрэ машинэм къыщикIыгъ. Чылэр псы нэпкъ
сэмэгум реубгъокIыгъ. Щымыщ мэкъэ лыягъэ къыдэIукIрэп. Гъогум рымыкIоу зигъэнэгъуаджэзэ чылэгъунэм
ТIахьирэ рекIокIи, ятэ ихэпIэжъкIэ ыгъэзагъ.
Ятэ иунэжъэу унагъо зыщишIагъэр щытыжьэп. Ар
зыдэщытыгъэм пэмычыжьэу унэшхо щагум дилъэгъуагъ.
Унэр зэгъокIы, щагури ары. Унэ натIэм пэIут пхъэмбгъу
чэушхом щагум удигъаплъэрэп. Мэкъу хьандзор чэмыр
зыщыгъошхэрэ Iэщымрэ къакъырэмрэ азыфагу дэт. Коным натрыф-щыбжьый блэрхэр пылъагъэх. Радиоантеннэри лъагэу гъэIагъэ.
Щагум дилъагъорэр зэкIэ ТIахьирэ шIогъэшIэгъон. Мы
унэр Алъкъэс аригъэшIыгъэмэ, ащыгъум лIы хъугъэ... Ары,
Алъкъэс ащ фэдэ унэ аригъэшIышъун!.. Сыдэущтэу
аригъэшIыщтыгъа лъэпсэич ашIыгъагъэу? Хэти ерэй фаеми,
унэр унэ дэгъу, ар зыем унагъо ышIэшъун елъэкIы...

--- Page 160 ---

Чылэм къыдэхьэрэ гъогушхомкIэ машинэ макъэ
къыщыIугъ, къэблагъэ, ТIахьирэ зыдэт щагумкIэ зыкъигъэзагъ. ТIахьирэ псынкIэу мэкъу хьандзом зыкъуидзагъ.
Къэлапчъэр къызыIокIым, щагур машинэ остыгъэмэ
къагъэнэфыгъ.
ТIахьирэ зэплъэм, ыкIышъоц къэтэджыгъ, кIэрахъор
Iэдакъэм пытэу чIиубытагъ. Зымафэ къушъхьэ тIуакIэм
дэзыгъэфэгъэ мэхъаджэр ыкъо игъус. Зэрэгъэщхых...
- ...Джары, Алъкъэс, тедау-тыкъедэожьыми унэр
къэтщэфыгъ.- Дальмар къыIуагъ.- Тинасыпти Нэфсэт зыдэтщэгъагъ, ахъщэ хъущэ къытфыпиутыжьыгъ...
- Ащ фэдэкIэ Светик ушIокIыщтэп, пшIэрэ щыIэмэ
къыуигъэIощт. Сыдэу щагур шIункIа сэIо? - пкъэум пылъэгъэ остыгъэм Алъкъэс щагур къыригъэгъэнэфыгъ.
Дальмар ыIэшъхьитIу дэгъэчэрэзэягъэу, иджэнэ
пшъапIи дэупкIагъэу зетхьакIы. Нэфсэт IэплъэкIыр унэм
къырихи, лIым къыритыгъ.
Мэкъу хьэндзо къогъум къыкъолъэтыни, Дальмар
ытыкъын зычIидзэнэу ТIахьирэ зимышIэжьыщтыгъэми,
зиIэжагъ. Ар зыщишIэщт уахътэри къэсыщт ыIомэ, зэушъыижьзэ, ихэпIэжъ ыбгыни, псыхъо макъэр къыздэIурэмкIэ ежьагъ. ТIахьирэ зигъэбылъыным пылъыжьыгъэп. Джыдэдэм зыфэягъэ закъор ятэ ихэпIэжъ нахь чыжьэу зэрэIукIыщтыр ары.
Псыхъо нэпкъым зыIохьэм, ТIахьирэ бгъашъокIэ
уцым зыхидзагъ. Дунаим сызыфытетыр сыда! Сэ зызэрэсыуцIэпIыжьыгъэр имыкъоу сикIэлэ закъуи сыуцIэпIыгъэ! Къэмысызэ, къызэригъотыгъэр. ПцIы Iаджи сэщ
пае фиусыгъэу къычIэкIын. Сыда сшIэщтыр? Сыд сиамал?
Джэхьнэмым сыкъикIыжьи, скъо закъо бэлахь хэсыдзагъ.
Таущтэу сыIукIэщта, скъо сыIумыкIэ хъущтэп!
ТIахьирэ ыкъо зыIуигъакIэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, зэришIыщтыр ышIэрэп. Ядэжь Iухьэу къырищмэ, яти ыкъуи
Iоф хэфэщтых. ЗыIэ зэтелъэу щысын шпионэп ащ ихьакIэ,
ащ имэхъэджагъэ зыфэдэр ТIахьирэ апэрэ мафэм къыгурыIуагъэу щыт. Ягъунэгъумэ адэжь къаригъэщэн
ыIонти, зэрэхьаблэу, зэрэчылэу икъэбар зэлъашIэщт. Сыд
ышIэщт? ОрэкIуи иIоф зытетыр хабзэм гурерэгъаIуа?..
Аужырэ гущыIэмэ ТIахьирэ атыриубытагъ. ТIахьирэ
псынэпкъым дэхьагъ, зитхьакIыгъ.
Нэпкъым къызыдэкIыжьым, ТIахьирэ ядэжькIэ мыплъэн фэлъэкIыгъэп, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.

--- Page 161 ---

Заулэрэ кIуагъэу рихьыжьэгъэ IофымкIэ, сыдигъуи
зэрэхъу хабзэу, ТIахьирэ ехъырэхъышэным джыри хэхьажьыгъ. Джыдэдэм ар зыфэягъэр Сергей зыIуигъэкIэныр ары. Зэ къыриIогъагъэри гум къэкIыжьыгъ: "Умыщын, ТIахьир, умыщын, мыщ нахь хэкIыпIэ джырэкIэ тиIэгоп,
тIэ зэтелъэу дгъэзэжьын нахьи, тшъхьэ рытщэфыжьынэу
пыи тызфэхъурэм зыгорэ фатшIэмэ нахьышIу..."
Джа гущыIэхэр ыгу къызэкIыжь уж хабзэм дэжь
кIоным ыпэкIэ тэ щыIэми Сергей къыгъотынэу ТIахьирэ
рихъухьагъ. ЗэрыкIыгъэгъэ къалэм, хьакIэщым къыгъэзэжьыгъ. Апэрэ пIалъэр зымыхъугъэкIэ, къыкIэлъыкIощт
ятIонэрэ пIалъэм ежэу ыублагъ.

--- Page 162 ---


Уунэгъощтмэ уунэгъон фае

--- Page 163 ---

- Уунэгъонэу уфаемэ унагъо пшIэн фае,- Дальмар
ыIозэ, Рамбеснэ тучаным щэщафэ, тучантесым еупчIы,-
тэрэзба сIорэр?
- Тэрэз, тэрэз, уунэгъон зыхъукIэ бэ уищыкIэгъэщтыр. Мо лэджэнри щэфы, бгъотыжьыщтэп, пхъэнтIэкIухэри, мо остыгъэри ары...
- Электричествэ щыIэу остыгъэм сыд есшIэн?
- Тэ тиэлектричествэ зыщыфаем къыханэ, зыщыфаем мэкIуасэ. СIогъагъэ пIожьын, уищыкIэгъэщт.
- Къаштэ амэ ари.
- О ахъщэ уиIэмэ сэ унагъо озгъэшIэщт.
- СэбгъэшIэщтыр сшIэрэп, ау сыбгъэщафэ пшIоигъу... УтхьагъэпцI о...
- Усымыгъэщэфэщтмэ хьаулыеу мы тучанышхор сIэ
илъа? - тучантес лIыми къыIон егъоты.
- ПIорэми, сикъош, хэбдзын хэлъэп. О уишIэни ошIэ,
сэ сишIэни сэшIэ. Адэ сыдэу пшIын, тижъышъхьэм унэгъуачIэр икIэрыкIэу едгъэжьэжьыгъ.
- Ащ фэди мэхъу,- тучантесым щэфакIор къызэпиплъыхьагъ.- Зыгорэ къышъухэхъухьагъэщтын?
- Сыд къытхэхъухьащтыр? - джыри зыгорэ къыригъаIомэ шIоигъоу, къызкIэупчIагъэр къыгурымыIо фэдэ
зишIызэ, Дальмар упчIэжьыгъэ.
- КIо, джа унагъомэ къарыхъухьэрэмэ афэдэ гор
зыфасIорэр.

--- Page 164 ---

- Хьау, сизакъу... Темыр лъэныкъомкIэ сыкъикIыгъэти, мор зичыжьагъэм IэпIэ-жъуапIэ cIoy сыпылъыгъэп. Нахьыпэм фэдэжьэп джы, узфаер бгъотыщт. ЕтIани
унагъом бзылъфыгъэ имысы зыхъукIэ, хъулъфыгъэм
ищыкIэгъэ шIагъо щыIэп.
- ЗэрэпIорэмкIэ, укIэлэ зикъэмыщ.
- СыкIэлэ зикъэмыщэми сшIэрэп... Ау ащ фэди хэлъ.
КIо, ар Iофэп...
- МыIофы мэхъуа? Арыба зэкIэми анахь Iофыр.
- Тызщыфаем ныо горэ дгъотынэу сэгугъэ.
- Ухэукъорэп, тикъутыр шъузэбэ дэхабэ дэс, ори улIы
дэхэшху, Iапэ зыфэпшIырэр бгъэгушIон...
Дальмар къутырым щищэфыгъэ унэм итеплъэ дэхэкIай, лъэхъчаIо умыIощтмэ ыкIоцIыкIэ гуIэтыпI, шъхьаныгъупчъэ заули хэлъ. ЧIыпIэ дэгъуи щыт. Ихэтэбгъу лъэныкъо псыIушъом еуалIэ, адыкIэ, мычыжьэу, мэзри
къэлъагъо. Къамзэкъ пэнэ зэпэIулъкIэ хатэр къэшIыхьагъ.ЧIыгуи дэлъ, чъыгыби дэт.
ПсыIушъом зэрэIусыгъэхэр ары унэр зыемэ зыкIащагъэр. Гъатхэм псыр къызиукIэ нэпкъыр гуехы. Къыращэ зэхъум ар шIуаушъэфыгъ шъхьакIэ, Дальмар ащ ынаIэ
тыридзагъэми, егъашIэм исыщта, зыгорэхэр ыIо фэдэу
зишIи, къызхигъэщыгъэп. Псымрэ мэзымрэ зэрапэгъунэгъур ары анахьэуи езгъэнэцIыгъэр.
Мэфэ реным Дальмар щагум дэкIыгъэп, зэ пчъэIупэр
къыпхъэнкIыгъ, зэ унэ кIыбыр къыукъэбзыгъ, зэ къэлэпчъэжъыер зыхэлъ пкъэур ыгъэпытэжьыгъ. Iоф ешIэ ыIозэ
Iэгъо-благъор къыплъыхьагъ. Гъунэгъумэ нэIуасэ зафишIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, щэджагъом нэс ащыщ
къэлъэгъуагъэп. КIэлэцIыкIу джэгу макъэхэр хэтэ цыпэмкIэ къыщэIух. АдыкIэ пэIудзыгъэ унэ щагум пхъэ щызэпахы.
Пхъэ зэпызыхрэм дэжь кIонэу Дальмар рихъухьагъ.
Ушъхьагъуи къыгъотыгъ. Къазгъыр хьафкIэ ялъэIущт,
зэрягъунэгъукIэри ариIощт. Къэлэпчъэжъыем зыIохьэм,
пчъэIупэм лIырэ шъузырэ Iуилъэгъуагъ. ЕгъашIэм ышIэщтгъэхэ фэдэу гъунэгъу щагум дахьэзэ, ариIуагъ:
- Хьэ шъуиIэми сшIэрэп.
- ТиIэп, къакIо, къакIо,- лIыр къыпэгъокIыгъ.
- Уимафэ шIу! Владимир Петрович Берузаимский,-
Дальмар гъунэгъум ыIапэ ыубытыгъ,- гъунэгъукIэ сышъуфэхъугъ.

--- Page 165 ---

- Къеблагъ, дэгъуба тызэгъунэгъумэ, нахь благъэуи
тызэрэшIэн, тызэнэIосэн.
- Къазгъыр хьаф шъозгъотылIэна? Чъыгхэр къэстIыхьэмэ сшIоигъу.
- Къазгъыр пае укъэдгъэнэнэп,- гъунэгъур къазгъырыхьэ зежьэм, ылъэкъо сэмэгу, лъэгуанджэм нэс пхъэ
лъакъо зэрэшIотыр Дальмар ылъэгъугъ. Нэгу ихыгъэ
шъуз лъэхъчэ цIыкIури Дальмар къеплъыгъ.
- Мыдэ, пхъэхыр къаштэ,- Дальмар бзылъфыгъэм
риIуагъ.- Мыр бзылъфыгъэ Iофэп.
- Сыдэу пшIын, шъэо закъо тиIэшъ, дзэм щыI, титIо
тызэрэплъэгъу,- къазгъырыр къэзыхьыгъэм къыIуагъ.
- Ащыгъум кIэлэшхо шъуиIэба?
- Ащ нэмыкIи тиIагъ, заом хэкIодагъ нахь...
- О плъакъуи хэплъхьагъэщтын?
- Сэ слъакъуи хэслъхьагъ.
- Къин къыпфэхъурэба?
- Сесэжьыгъ.
- Пенсие баIо къыуата?
- Уезэгъыщт, Iоф сэшIэ.
- Колхозра?
- Ары. СыбжьэIотес.
СыхьаткIэ лIитIум пхъэ хъурай заулэ зэпахыгъ. Гъунэгъум тутын къыштагъ, Дальмари фищэигъ:
- Тутыныбжъэ гъэсты.
- Тхьауегъэпсэу, сешъорэп.
- Ар дэгъоу ошIэ.
- ГъэрекIо чIэсыдзыжьыгъ.
- Адэ, сыд уисэнэхьат о?
- УзэрыгущыIэн сэнэхьати сиIэп, сымэзтеупкIыщтыгъ.
- Джыры?
- Пенсием сыщыI.
- БаIо шIагъа узыкIуагъэр?
- ГъэрекIогъатхэ щегъэжьагъ.
- Унагъом щыщэу хэт уиI?
- Сизакъу.
- Ар дэи.
- Синыо бэмышIэу згъэIылъыжьыгъэ.
- Ар зэкIэми анахь дэижь.
ПсыIушъомкIэ къичъи, сэпэшхо къыIэтэу "Волгэ" горэ
блэлъэтыгъ.

--- Page 166 ---

- Тхьаматэр къутырым къэкIуагъ,- гъунэгъум игуапэу къыIуагъ.
- Тхьамэтэ дэгъуа?
- Охрименкэри?.. Фэдэ щыIэп.
- Шъуегъэразэмэ ары.
- Тегъэразэ, фэшIыгъэуи тыщегъаIэ, тыпсаумэ ори
плъэгъун, пIэ зэтелъэу ущысына, пшIэни колхозым хэбгъотэщт.
- Зэрэхъурэм теплъын,- Дальмар къэтэджыжьыгъ,-
сэ, ащыгъум, сыкIожьын. Загъорэ тадэжькIэ, тызэгъунэгъу, шъукъыкъокIмэ сигопэщт.
- Тхьауегъэпсэу, ори тызщымыгъэгъупш, цIыфхэр
зэлъихьэхэ къэси нахь зэпэблагъэ мэхъух...- лIы лъащэр
къэлапчъэм нэс Дальмар къыдэкIотагъ.
Адырэ гъунэгъухэри джаущтэу Дальмар нэIуасэ
ышIыгъэх, зэрэлIыгъуабэмкIэ икъэбари къутырым щыIугъ,
егъашIэм ахэсыгъэ пIонэу цIыфмэ ахахьэу-ахэкIэу хъугъэ.
Тхьамафэм щэ пчыхьэрэ къутырым кино къыщагъэлъагъо. Дальмар мыкIоу зы киноуи блигъэкIрэп. Джа
пчыхьэхэр арых нэIосакIэхэр зыщишIыщтыгъэхэр, билет
зыщэфыгъэхэр клубым чIэхьанхэу къызызэрэугъоикIэ
ахэхьэ, аIорэм ядэIу фэдэзэ зыгорэ ахиIоуи къыхэкIы,
бащи ыжэ къыдэкIрэп, зыфэсакъыжьы, ау къыIорэм,
макIэми, мэхьанэ иIэ зэпыт.
Ар зэрэщалъэгъущтым пае пхъужъ зырызхэри киноум къэкIох. Нахьыбэмэ агу рехьы, зыгу римыхьри къахэкIы. Пхъужъхэр къызэрэфычIэплъхэрэр Дальмар ымышIэу щытэп, ежьыри загъорэ аIугушIухьэу къыхэкIы. Ащыщхэр урамым, тучаным, псыIушъом къызщыпэкIафэхэкIэ
ежь апэ сэлам арехы, ищыгъэ зэпытэу зарегъэлъэгъу.
Анахьэу зыфэкIэщыгъор Алъкъэс пхъэ зэрищэгъэгъэ шъузабэр ары. Хьэблэ зытIукIэ игъунэгъу, псыхьэ
кIо зыхъукIэ Дальмар иунэ блэкIы.
Псыхьэ кIо хъуми, къикIыжьы хъуми Дальмар ищагу
къыдэмыплъыхьэу ебгъукIощтыгъэп.
Пчэдыжь горэм Дальмар щэлъитIур ышти, къызщыкIощтым тыригъафи, псыхьэ кIуагъэ. Бзылъфыгъэм зи
къызыримыIокIэ ышIэжьыгъэ фэдэу Дальмар зишIын имурадыгъ. Ау ежь зыфэе дэдэу Iофыр хъугъэ, нэпкъым
къыдэкIыжьыгъэ къодыеу Дальмар шъузабэм IукIагъ, сэлам рихи, блэкIын зыщиIощтым, къеджагъ:

--- Page 167 ---

- Арэп, о лIыр, сыкъэпшIэжьрэба сэIо?
- ЕмыкIу къысфэмышI, укъэсшIэжьрэп,- Дальмар
щэлъитIур ыIыгъэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, етIанэ ыгъэуцугъэх.
- Зымафэ пхъэ къысэшъущэгъагъи!
- А-а, ора ар? - Дальмар бзылъфыгъэм IугушIухьагъ.- Пхъэр сэрэп, синэIосэ шоферыр ары зыягъэр...
Адэ, сыдэу укъэсымышIэжьыгъа?
- ТышъушIэжьына, шъо лIы лъэпкъыр, шъупэ дэгъэзыягъэмэ... Iаджыри мыщ тыщызэIукIагъ...
- Джы, пшIошъ гъэхъу, ащ фэдэ къызхэдгъэфэжьыщтэп!.. - Дальмар шъузабэм зыIуишIыхьэзэ, щхыгъэ.
- Теплъын, теплъын... ШъуилIы дэгъугъэ зэдгъэшIэн,
Гутаринмэ яунэ пщэфыгъэ аIуагъи...
- Сщэфыгъэ.
- Унэ дэеп.
- Уезэгъыщт.
- Хэтэ шIагъуи дэлъ.
- Ары... О сыд, тхьам ыIомэ, бгъахъэрэр? Сыд
уищыIакI?
- Тэри тыщыI. Сыд дгъэхъэна? ТызэрэщыIэр пшIэ
пшIоигъомэ чыжьэшхоп уздэщыIэр... Пчыхьэрэ уизакъоу
киноум окIо аIуагъэшъ, укъыIухьэмэ тызэдэкIон.
Ащ фэдэу бзылъфыгъэр шъхьэихыгъэу къыдэгущыIэн Iоу Дальмар ышIагъэп, бзылъфыгъэ пагэкIэ ылъытэщтыгъэ, етIани укIэрыхьани, уекIолIэни, удэгущыIэни
умылъэкIынэу къышIошIыщтыгъэ. Пхъэр Алъкъэс зырещэм, шъыпкъэ, сэмэркъэу къадишIыгъагъ, псы чъыIи
ригъэшъонхэу ригъэблэгъагъэх.
ШъхьарытIупщыщэу зэрэгущыIэрэм шъузабэр, умышIэмэ, хэтакIо горэу къыпшIуигъэшIыни, ау ар зышъхьэ зылъытэжьын, зыухъумэжьын бзылъфыгъ. Анахь IофышIэ
дэгъоу колхозым хэтымэ ащыщ. Ахэр зэкIэ игъунэгъу
бжьэIотесым зымафэ, кIэкIэупчIыхьэзэ, Дальмар къыригъэIогъагъэх, ицIыф гъэпсыкIэхэми защигъэгъозэгъагъ.
- Адэ, удэкIуагъэу къысаIогъагъи сэ...- зызэришIрэм
еплъынэу Дальмар къыIуагъ.
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI... Хэт ар къыозыIуагъэр?
- КъысаIуагъ.

--- Page 168 ---

- СшIэрэп, къыозыIуагъэм сэщ нахьи нахь дэгъоу
ешIэщтын...- щэлъитIур псыхьэбэщым пысысыхьэзэ,
бзылъфыгъэр щхыгъэ.
- Адэ, уизакъомэ тэри тизакъу... Загъорэ, къытфэбдэщтымэ, тыкъыкъокIызэ тшIын...
А мафэм щегъэжьагъэу Дальмар а бзылъфыгъэм
нэIуасэ фэхъугъ, пчыхьэри клубым зэдакIохэу аублагъ,
зэлъыкIохэуи гъунэгъумэ алъэгъущтыгъэ. Зэрэщэнхэуи
къутырым щырыгущыIэщтыгъэх.
Дальмар иIоф къутырым щызэпэфэ, ау зэкIэми анахь
Iофышхор джыри къыпэщылъ. Ащ изэшIохын охътэ лые
тыригъашIэ зэрэмыхъущтыр къыгурэIо, зэрекIолIэщтыр
ыгъэхьазырыщтыгъэ.
ЗэкIэми апэу бгъуитIу зэголъ шхонч дэгъу ищыкIэгъагъ,
ар зигъотыкIэ мэзпэс Джамботым зыIуигъэкIэн, нэIуасэ
зыфишIын имурадыгъ. ЕтIанэ Сергей Iофым хищэщт...

--- Page 169 ---

Уехъырэхъышэмэ - зыоукIыжьы

--- Page 170 ---

Къэлэ милициер зытет урамым ТIахьирэ техьагъ,
бжыхьэ чъыгмэ къахэплърэ унэм зынэсым, икIо щигъэкIагъ, пчъэ ихьагъум пэчIынатIэ зэхъум, ошIэ-дэмышIэу
хэкIорыкIыгъ. Милицейскэ машинэу щытым фычIэплъи,
IофышIэм къыкIэрызрэ лэжьакIом фэдэу гузажъозэ,
урам къэгъэзэгъум къохьагъ.
ПкIэнтIэпсыр ТIахьирэ зэрекIыхы, джэнэ пшъапIэр
тIэтагъэ. Сергей зыIусымыгъакIэу, ыIуагъ, сыздэкIон
щыIэп... Непэ Сергейрэ сэрырэ тызщызэIукIэн маф. Непэ
Сергей къыкъокIыщт, сыгу къысеIо... Непэ къызымылъагъорэм, сэр-сэрэу сыкIони, ясIощт... Сергей сыIумыкIэ
хъущтэп!..
ЗыдакIорэр ымышIэу ТIахьирэ урамым тет. Изэкъо
дэдэу заримыгъэлъэгъуным пае цIыфыбэр зыдэщыIэ бэдзэр лъэныкъомкIэ ежьагъ. УрамитIу зызэпечым, бэдзэрыр къэлъэгъуагъ. Ау ячылэ бэдзэрыкIомэ аIукIакъомэ
ыIуи, дэхьагъэп.
Автобус къэуцупIэм зынэсым, апэ къыIухьагъэм
итIысхьагъ. Тыдэ сищэми сыхьатыр бгъум ехъулIэу сыкъищэжьын, ыIуагъ.
6 Заказ 089

--- Page 171 ---

Сыд зэхихми ТIахьирэ шIогъэшIэгъон. ЫужкIэ ис
бзылъфыгъитIур унэ Iофмэ арэгущыIэ. Зым къалэм
дашIыхьагъэ унакIэмэ ащыщ къыратыгъ. УнэчIэхьажь
шэмбэт пчыхьэм иIэщтышъ, игъусэ бзылъфыгъэр регъэблагъэ. Шоферыр зыдэщыIэ пчъэ къихьагъумкIэ лIы
IыгъэкI гъур горэ къихьагъ. Нэфмышъэу зыщешъуагъэри къашIэ, орэдышхо къеIо, студент пшъашъэхэщтын -
ясэмэркъэу, загъори янэкIао.
- Сэ сызгъэчэфрэр шъошIа шъо? ШъушIэрэп, шъушIэщтэп. Шъао тыгъуасэ къысфэхъугъ сэ!.. ШъошIа!..
ШъушIэрэп, шъумышIэмэ шъосэIо. Сэщ нахьи нахь лIы
бэлахь хъумэ сезэгъы... Гагариныр шъошIа? ШъумышIэ
мэхъуа Гагариныр? Юрик скъо цIэу фэсыусыгъэр!.. Мазэм згъэбыбыщт!
- Ар къэхъоу мазэм обыбыфэ тежэн тлъэкIыщтэп!..
- Сыда шъузкIежэщтыр, шъузэзгъэжэнылIэп ар! Зэ
тадэжь къэсэгъэщэжь ар! Мыбыбыщтмэ къэпшIэн...
- КъэтшIэн, къэтшIэн...- студенткэмэ къыдырагъаштэ.
- Адэ, къэшъушIэн!.. Ар къызышъушIэщтыр сэ
сишъао фэдэ шъао шъуиIэ хъумэ ары... КъыжъугурыIуагъа? КъыжъугурыIуагъэп... Сэ сишъао фэдэ шъао
щыIагъа! Юрик мазэм згъэбыбыщт!.. Шъулъэгъун зымыбыбыкIэ!
Шъао зиIэ лIы ешъуагъэм цIыфхэр егъэщхых. ТIахьирэ зыщыгъупшэжьыгъ, джырэ фэдэу зымыщхыжьыгъэр бэшIагъэ.
Сыхьатыр бгъу хъункIэ минут заулэ иIэжьэу Сергейрэ ежьырырэ зыщызэIукIэщтхэ чIыпIэм ТIахьирэ екIолIагъ.
Паркыр зэгъокIы. Пенсионер заулэ чъыг чIэгъмэ
ачIэс. Бгъу пстэумкIи Iэгъо-благъор ылъэгъунэу ТIахьирэ
бзыфы чъыг чIэгъ пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ. ПIалъэр къэсыгъ. Сергей щыIэп. Сыхьатныкъо тешIагъ. Зажэрэр
къэлъэгъуагъэп. Сыхьатыр пшIым нэсыгъ, Сергей къыIухьагъэп.
ТIахьирэ ыгу кIодыгъэ. ЗиIо зымыгъэшъыпкъэжьрэмэ Сергей афэдэп. Сыда къызкIэмыкIуагъэр?
Паркым къызэрэдэкIыжьыгъэр ымышIэу ТIахьирэ
урамым къытехьажьыгъ. Псы зыщащэрэ тучаным зынэсым, псы чъыIэ апч ришъугъ. Бэшэрэб зэхэтхэр зелъэгъум, аркъ ешъомэ шIоигъоу хъугъэ.

--- Page 172 ---

Мэфэ заулэ къалэм зыдэсым зычIэмыхьэгъэ рестораным ТIахьирэ кIуагъэ. Ресторанри хьакIэщри зы унэм
хэтыгъэх. Шхынзехьэ бзылъфыгъэ сырыфым шъэрэ
шъэныкъорэ, дишхыщтри игъусэу, къыфихьынэу риIуагъ.
Зэрежагъэм фэдиз емыжэжьэу бзылъфыгъэм шхыныр къыгъэсыгъ.
- Сэгузажъо, къэлъыт.
- Сыда узфэгузэжъощтыр, рестораным узычIахьэкIэ
гупсэфэу ушхэным фэшI уахътэ къыхэпхын фай,- бзылъфыгъэм къылъыти, шхынымрэ шъонымрэ ауасэ ТIахьирэ Iихыгъ.
Шъэрэ шъэныкъорэр ТIахьирэ фужерым из ышIыгъ.
Зы жьыкъэщэгъукIэ ришъугъ. Помидор упкIэтагъэм зытIозыщэ хэIагъ. Мэлыл гъэжъагъэми хишхыкIыгъэ щыIэп.
Iэпкъы-лъэпкъмэ аркъыр ахэхьагъ, ошIэ-дэмышIэу
шъхьэм къеуагъ, чэфыр къыкIэкIэхьагъ. Гури зыгъэгушIорэр ымышIэу нахь къытеоу ригъэжьагъ. Джыри
шъэ горэ къыригъэхьмэ шIоигъоу хъугъэ. Зыгорэм
гущыIэгъу фэхъунэу ышIагъэмэ зыпэ къымыштэн щыIэп.
АдырабгъукIэ, купышIу щызэхэс, загъорэ афеплъэкIы,
яхъуапсэ.
Адэ мы хьам къылъфыгъэр, ТIахьирэ ыIуагъ, Сергей
IукIэгъэна? IумыкIагъэмэ къызкIэмыкIуагъэр сыда?
СызэрэщымыIэжьыр риIогъэна? Е, Сергей, Сергей, мыщ
сызэрэчIэсыр пшIагъэмэ, анахь Iофышхо уиIэми чIэбдзыни, укъэсыныгъи!.. Дунаим сыпсаоу сызэрэтетыр хэт
къыуиIона? Сэ мыщ зысэгъатхъэшъ сычIэс, модыкIэ хьампIырашъо ыукIыгъэм фэдэу къыщымыхъоу, сэ сызыукIыгъэм скъо къыIэкIэзгъэнагъ. Сятэжъ ихапIэ пыир къыфэсщагъ! Сыда сэ мыщ сызфыщысыр! Сэ сфэдэп зынэ
къаплъэу дунаим тетрэр, сызфыщыIэр сыда? Напи къэрари уимыIэжьэу опсэукIэ сыд уишIуагъ! СищыIакIи хьэ
щыIакIэмэ сикIодыкIи хьэ кIодыкIэ орэхъу...
Джыбэ кIэрахъом ТIахьирэ теIэбагъ. ЧъыIэ мылыпсыр ыIэпкъ-лъэпкъмэ къарычъагъ. НатIэми пкIантIэм
зыкъытрикIагъ. Шъэрэ шъэныкъорэу ришъугъэри зыдэхъугъэр ымышIэу кIодыгъэ...
Такси зытIущ къыIулъади, ыпэ итыгъэ цIыфхэр Iуащыгъэх. ТIахьирэ ичэзыу къэсыгъэу таксиеу къыIухьагъэм лIы
ешъуагъэ горэ ашIуитIысхьагъ. ТIахьири, таксиим ежэхэу
щытхэри, таксистри ешъуагъэм едэуагъэх, ецIэцIагъэх.
6*

--- Page 173 ---

Сыд раIуагъэми къафимыкIыхэ зэхъум, таксистыр милиционерым еджагъ. Милиционерыр къакIоу зелъэгъум,
ТIахьирэ такси уцупIэм къыIукIыжьыгъ.
- Делэхъурай мыр, делэм уIукIэмэ уипаIо ети блэкI
зэраIоу мор гущыIэгъу пшIы хъуна!..- ТIахьирэ цIацIэ
фэдэ зыригъэшIызэ, кинотеатрэм къычIэкIыжьыгъэ
цIыфмэ захигъэкIокIагъ.
Зыгорэм къыIэпыкIыжьыгъ пIонэу ТIахьирэ къызэмыплъэкIэу урамыр зэпичи, почтэм чIэхьагъ. ЯплIэнэрэ
шъхьаныгъупчъэ гъуанэм цIыф макIэ кIэрытыгъэти,
кIэрыхьагъ, ауж иуцуагъ. Зи ымыIоу щэтыфэ нэбгырэ
зытIущи ыуж къыпыхъуагъ. Шъхьаныгъупчъэ гъуанэм
къиплъырэ бзылъфыгъэр ТIахьирэ къеупчIыгъ:
- КъаIо узыфаер?
- Конверт заулэ сыфэягъ.
- Тхьапша узфаер?
- Заулэ къысэт.
- Заулэм узфэе пчъагъэр къикIрэп, ща,тфа?
ЦIыфхэр ыужкIэ къыщыбырсырыгъэх.
- Конвертитф къысэт, тхылъыпIи къигъэгъус.
ТхылъыпIэхэмрэ конвертхэмрэ ыIыгъхэу шъхьаныгъучъэм ТIахьирэ къыIукIыжьи, зыщытхэхэрэ столым
IутIысхьагъ.
Адырэ столыбгъум кIэрыс лIыр зелъэгъум, ТIахьирэ
къызщылъэтыгъ:
- Сергей!
- ТIахьир!
ЛIитIур зэфэгушIо-зэфэсакъхэу зэпэгъокIыгъэх.
- Сыда мыщ тызыфыщытыр?.. НекIо...- Сергей ТIахьирэ рищэжьагъ.
Сыд тхьагъэпцIыгъа Сэлам тазыфагу щырихьыжьагъэр, Сергей ыIуагъ. Сыда ащкIэ игухэлъыр? ТIахьирэ
щыIэжьэп ыIуи, сызфигъэпцIагъэм къикIрэр сыда?.. ТIахьирэрэ Сэламрэ яшъэф зышIуаушъэфрэр сэра? СауплъэкIу
шъуIуа? ТIахьирэрэ сэрырэ сыда зэпый тызкIызэфашIрэр?
Хэта ар зищыкIагъэр? Сыдэу шIэхэу, ТIахьир, къэгъэзэжьыгъо тимыфэзэ, пыи укъысфэхъун ебгъэжьагъа? Ащыгъум,
ТIахьир, уигухэлъ дэдэр сэ къэозгъэIон!.. Ар сэIо шъхьакIэ,
Сэлам къысиIуагъэр шъыпкъэу къычIэкIмэ? СIорэр сыда, ар
мыпцIымэ ТIахьирэ тэ къикIыжьыгъа?.. НэмыкI пIонти,
ТIахьир ары. Адэ, ащыгъум, сыда ыпакIэхэри идэбжъыкъухэри зыщыщхэр? Зыфэсакъ, Сергей, зыфэсакъ... Сергей
ышъхьэ къимыхьэщтыгъэ щыIэп. Джы нэс къиныбэ зыдихъугъэ шъэогъум цыхьэ фишIрэп. Джыдэдэм ежь ышъхьэ
къызэриухъумэжьыщтым фэшъхьафрэ Iоф имыIэу тыгъужъыгу кIоцIылъ.
Iэ джабгъур джыбэм зэрэридзэнэу Сергей хьазыр.
ГъучI такъыр ушъагъэр ыкуашъо къызэрэнэсрэр Сергей
зэхешIэ. Гуцафэ зыфишIын урамым тырилъагъорэп.
Урамыр зэпачи, заулэрэ кIуагъэх. Къэгъэзэгъум блэкIхэ зэхъум, ТIахьирэ къыIуагъ:
- Тыда тыздакIорэр, Сергей?
- УздэкIон уиIэмэ къаIо,- Сергей чъыIэ-чъыIэу шъэогъум риIожьыгъ.
- НекIо садэжь, хьакIэщым.
- ХьакIэщыр пIуи?..- Сергей къэуцугъ.- ХьакIэщым
уимыхьанэу, унэ уубытынэу арба зэрэтIогъагъэр?
- КъызэрэуаIуагъэм сиIоф тетэп, Сергей... Ащ тетыгъэмэ таущтэу непэ сыпIукIэния?..
- Сэ зи къысаIуагъэп...- зызэришIрэм еплъынэу Сергей къыIуагъ.
- КъыуамыIуагъэмэ, тызщызэIукIэнэу тэ титIо зыфэтIогъагъэм укъыкIемыкIолIагъэр сыда?
- ЩымыIэжьым сыдэущтэу уIукIэщта?
- Адэ зи къысаIуагъэп оIори?
- Тазыфагу къыдэхъухьэрэр сшIэрэп.
- Умыгузажъу, джыдэдэм къэпшIэщт.
ТIахьирэрэ Сергейрэ хьакIэщым ихьагъэх.
КъехъулIагъэр зэкIэ ТIахьирэ къыIотагъ.
- Сэ сызэгупшысэрэр, ТIахьир, уикIодыкIэ Сэлам
къысфиIуатэ зэхъум, зызэришIыгъэр ары. О пцIэкIэ
гущыIэ дахэ къыIуи, бжъэ сигъэIэтыгъ. Одырэхэми макъэ
аригъэIугъ.
- Адэ ащ фэдэу зишIыщт, да зызкIимышIыщтыр. Парашют къуапэм шъэжъыемкIэ къызыхаIэм, ыIэ сысыгъагъэп. Аущтэу къыздэзекIонэу сшIагъэмэ, ышъхьэ къызырегъэлэлэхым, сыкъеони, къесыутэхын фэягъэ. Джары ащ къысишIагъэр. Джы оры зичэзыур, зыфэсакъыжь,
Сергей, зыфэсакъыжь. Сэ хьашхъурэIу зэцэкъагъэм фэдэу пчэгум сыкъинагъ. ТIуакIэм псаоу сыкъызыдэкIыжьым тэ сыкIона, мыщ сыкъэкIуагъ. ШхапIэу тызщызэIукIэнэу зыфэтIогъагъэм сыщышъупэплъагъ, шъукъыкъокIыгъэп. ТхьэIуагъэ сиIагъ...

--- Page 174 ---

- ТыкъыкъокIына, зымафэ шхэпIэ къохьагъум къыщыспэгъокIи, мы къэпIотагъэр ежь нэмыкIэу къысфиIотагъ, Iофхэр нэмыкIхэу къызэрэхъухэрэм елъытыгъэу сэри
мыщ унэ щысыубытыни, ежь макъэ къысигъэIуфэкIэ сыдэсынэу къысиIуагъ. Шъэф гущыIэхэу тиIагъэхэри шъыпкъэжьхэп, хэт къыокIуалIэми шъыпкъэжьэп ыIуи, о пцIэкIэ
джэнэтым уихьанэу птетIуи, бжъэ зэдэтIэтыжьыгъагъ... СызэрэхэплъагъэмкIэ, ащ иIофхэр зэпэфэхэкIэ сэгугъэ.
- Сыда озгъашIэрэр? - сакъыныгъэ хэлъэу ТIахьирэ
Сергей еупчIыгъ.
- ЗыскIэрэкIыжьым ыуж сихьи, сеплъэкIуагъ. А слъэгъурэр зызщыбдзыен цIыф, зыми цыхьэ фишIрэп. Озгъэлъэгъугъот ащ къалэр къызэрэсигъэкIухьагъэр. Сыхьатым къехъу сызэрищ-сыкъызэрищэжьи, буфетыр зытетыгъэ тэмашъхьэм сыкъытырищэжьыгъ. "Победэ"
шхъуантIэу къежэщтыгъэм зыридзи, Iучъыжьыгъ. Рулым
кIэлэ мытIыр горэ кIэрысыгъ. Зыщыщыр сшIэрэп, мыщ
зыгорэ щыриIэу къысиIуагъэп.
- Ар зыщыщыр сэ сэшIэ,- ТIахьирэ хэщэтыкIыгъ.
- Хэта?..
- А кIалэр, Сергей, сэ скъо!.. Алъкъэс ары, ренэу
зигугъу къыпфэсшIыщтыгъэ шъаор ары, Сергей... Сэ
скъо!..
- Умыкуу, ТIахьир... Тыкъызэхябгъэхыщт...
- Тыкъызэхарэх фаеми!.. Сыда сэ дунаим сызкIытетыжьыпхъэр!
- Ар пIонэу ищыкIагъэп, ТIахьир...
- ИщыкIагъ!.. Икъунба сэ зэсшIэжьыгъэр!
Шъэогъур зэригъэIэсэжьыщтым нахьрэ Iоф Сергей
иIэжьыгъэп. ТIахьирэ игукъао бгъэм къышIудэкIы. Ядэжь
зэрэкIожьыгъагъэр, ыкъорэ инысэрэ зырилъэгъугъэр,
иукIакIо иунэ зэрисыр, ынитIукIэ зэрилъэгъугъэр шъэогъум риIотагъ.
- СыпIумыкIэгъагъэмэ, Сергей, сыкIони, хабзэм
есIощтыгъ, е псырыкI мэзым сиIоф щысыухынэу ары непэ
сигухэлъыгъэр...
Псы куум зэрэзэпырыкIыщтыр амышIэу нэбгыритIур
нэпкъым тет. Апэ хэхьащтыр язэрэмыгъашIэрэм фэдэу,
къаIо ашIоигъор тIумэ язэу къыхэзыдзэщтым рикушъурэп.
- КъаIо тшIэщтыр, ТIахьир?
- Модэ тыщыIэзэ зэтIогъагъэм сэ джыри сызэрэтет.

--- Page 175 ---

- Сыд къыташIэна, ТIахьир, таукIына тиIоф зытетыр
ятIомэ?
- Зыфаер къытарэшI, тэ къытщьшIынэу къытэмыхъулIагъэ къэнагъ Iоу сшIэжьрэп,- ТIахьирэ къыпиупкIыгъ.
- Зы мыхъуми къыташIэрэр къызыкIыташIэрэр тшIэзэ,
анахь хьылъэми тынэ къаплъэу тыпэгъокIын... Ау ащ ыпэ
зы тшIэн фаеу титIо къыттефэ, ТIахьир. Ар орырэ сэрырэ
тшIэн тлъэкIыщт. Рамбеснэ къутырым ыпшъаIокIэ, гъогу
зэхэкIитIум дэжь шэмбэт мафэм кIэмыгъожьыщтмэ, сыхьатыр им Сэлам сыщыIукIэнэу щыт.
Сергей къыIо шIоигъор ТIахьирэ къыгурыIуагъ:
- Ащыгъум, Сергей, ситхьаIуагъэ къыздэбгъэцэкIэщтба?
- Зы щэ идгъэкIынэу амал зимыI, псаоу аIэкIэдгъэхьан
фай.
- Непэ сыд мафа?
- Блыпэ маф.
- Джыри тхьамэфэ псау иI...- ТIахьирэ ынэкIушъхьэ
лъынтфэ къыхэлъади, хэчъыжьыгъ.
- Зибэ шIагъэм имакIи шIэжьын... Ащ тызэрэпэгъокIыщтыр мыры, ТIахьир, къедэIу...

--- Page 176 ---

Ер къызэрыкIрэр кIэнкIэ зан

--- Page 177 ---

Чэтыр зэраукIыщтыр лъабжъэкIэ къычIеупхъукIы
зыфаIорэм фэд Дальмар къехъулIагъэр. Аущтэу къыщышIын Iоу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Адэ
джары, мыхъунэу зыхъукIэ махъушэм тесми хьэр ецакъэ
зыкIаIуагъэр. Мызыгъэгу зэрэмыгугъагъэу иIоф къычIэкIыгъ. Ащ елбэтэу Дальмар зыгорэ рипэсын фае,
зыримыпэсыкIэ рихьыжьэгъэ Iофыр зэхэтэкъощт. Мэфэ
лыеп, сыхьат лые ащ тебгъашIэ хъущтэп.
Ер къызэрыкIрэр кIэнкIэ зан зэраIоу, зэкIэри къызэрыкIыгъэр бельгийскэ шхонч мыгъор ары...
Мэфэ заулэ зэгупшысэгъэ Iофым ыуж зыщихьащт
пчэдыжьыр къызэсым, Дальмар унэм икIыгъ. Автобус
къэуцупIэм автобусыр къэсынкIэ джыри сыхьатым къехъурэ пIалъэ иIагъ. Къутырым зэрэдэкIрэр зыми ригъэшIэнэу фэягъэпти, гъогушхомкIэ кIуагъэп, псыIушъом
IукIрэ гъогу бгынэжьыгъэм тетыгъ. Игупшысэ Лэбэ Iушъо
къалэ щыI. Къэхалъэм унэмысыпэу щыт чъыгышхом дэжь
къэуцугъ, чъыг чIэгъ тетIысхьапIэм зыкIытетIысхьагъэри
ымышIэу Дальмар тетIысхьагъ.
Чъыгышъхьэм ис бзыу цIыкIумэ орэдышхо къаIо.
ПхъэнтIэкIу лъапсэм дэжь, ежь нахьи нахь хьын ин ыхьэу
къамзэгу цIыкIу горэ щилъэгъугъ, зэридзэмэ-къызэридзэжьызэ, еIункIымэ къыдечъэкIыжьзэ, хьыныр чIыпIэм
регъэкощыкIы.
Джэмакъэм Дальмар шъхьэр къыригъэпхъотагъ:
- ЖьышIоу, гъунэгъур, укъэтэджыгъ? Сэ бжьаIом
сэкIо, оры?
- Сэри къалэмкIэ сежьагъ,- ыпашъхьэ итыр имыгуапэу, тэ укъизыгъа Дальмар ыIуагъ.
- Олахьэ къалэр сэрым зищыкIэгъагъэр... Ау непэрэ
Iофыр хэкIыгъ.
- КъаIо уищыкIагъэр, слъэкIмэ, къыпфэсхьын.
- Ашъыу сипротезыжъ язгъэдыжьы сшIоигъуагъ.
- Ара, сэ нэмыкI сшIошIыгъ.
- О унэгъо Iофщтын узфакIорэр?
- Хьау, шэкIо шхонч горэ зэсымыгъэгъоты хъущтэп.
- ШэкIо шхонч пIуи?
- Адэ моущтэу тIэ зэтелъэу тыщысына, еплъба
ушэкIонкIэ зэрэбжыхьэ шIагъом, кIымафэри ащ нахьи
нахь дэгъужь...
- Титучан а зыфапIорэр телъ.
- ШэкIо шхончи?
- Ары, тIо зэбгъулъ, тульскэ шэкIо шхонч дэгъу.
- Ар шхонч хъущтэп.
- О узфаер сыд фэд?
- Сэ сызфаер гъотыгъуай.
- Iаджи лъапIэщтын?
- ЛъэпIэкIай. Ащ фэдэхэр тучанмэ атебгъотэщтэп,
шакIохэр арых зиIэщтхэр.
- Адэ таущтэу ухъущт?
- Зыщэжьрэм къыщыпщэфыжьыщт.
- Зыщэрэр пшIэмэ, къыщыпщэфыжьын.
- ШэкIо тучан пчъэIупэм щымыгъотын щыIэп...
БжьэIотесыр шым къемыпсыхэу джа заулэр зэраIуагъэ. Пшъыгъэщтын, ылъакъохэр зэтыригъэуцукIэу шым

--- Page 178 ---

ригъэжьагъ. Игъунэгъу икъэупчIакIи Дальмар фэежьыгъэп. ЗыкIэригъэкIыжьымэ шIоигъоу сыхьатым еплъыгъ,
ау ащ фэдэ гухэлъ шым тесым иIэп. Тутыныр джыбэм къырихыгъ, мыгузажъоу кIигъэстыгъ. Сырныкыпэр зышъхьэридзи, чъыг лъапсэм кIэридзагъ. Пхъэлъакъор ерагъэу уанэм шъхьарихи, шым къепсыхыгъ. АдырабгъукIэ
рекIокIи, лъэрыгъым епIэжъэжъыгъ, ныбэпхыр къытIэтагъ, уанэр ыгъэсыс-ыгъэсыси, пытэу кIипхэжьыгъ.
Дальмар бжьэIотесым ышIэрэм пылъыгъэп, бгы чапэм хъурыхъоу рекIокIрэ IэхъогъумкIэ плъэзэ, шэкIо
шхонч къыщэфынэу гъунэгъум зэрэриIуагъэм егупшысэ. Зи ащ хэлъэп, риIуагъэмэ дэгъу, ушэкIоныр дэеп,
етIани мы лъэныкъом ар цIыфмэ щякIас. Къутырым дэс
шакIомэ ащыщхэми нэIуасэ зафишIыгъ, шакIо адэкIонэуи
язэгъыгъ. Зэримыушъэфыгъэр тэрэзэу ышIагъэу зыфилъытэжьыгъ, аущтэу гъунэгъумэ уадэзекIомэ, цыхьэ
къыпфашIыщт.
Онэ къопитIур ыубыти, къызэрепсыхыгъэм фэмыдэу
псынкIэу бжьэIотесыр шэсыжьыгъэ. Онэгум зегупсэфэжьым, Дальмар къеупчIыгъ:
- Арэп, сыд шхонч сэIо ар, ыцIэ къепIуагъэпи?
- А-а, шхончра? - сыдэу мыщ зыкъытпигъэпкIагъа
ыIозэ, Дальмар IущхыпцIыкIыгъ.- Ар бо шхонч дэгъу.
Бельгийскэ шхонч, "заур-4 кольца" aIoy зэхэпхыгъа?
- Апэрэу зэхэсэхы.
- Зэхэмыгъэми, ащ фэдэ шхонч сызыфаер.
- Ы-ы... Ащыгъум, гъогумаф.
- ХъяркIэ.
БжьэIотесыр лъэкъо псау лъэныкъомкIэ шым елъэдэкъэуагъ, ау зэхишIагъэп, шхомлакIэмкIэ ыплIэIу зыдэом,
шъхьэр ыгъэсыси, фэмыф-фэмыфэу ежьагъ, етIанэ хэушъыкIыгъ. Чъыгыжъым къекIолIэрэ лъагъом текIи, гъогушхом зыщытехьащтым, бжьэIотесыр къызэкуокIыгъ:
- Зэгорэм къыкъокI бжьаIомкIэ, тIэкIу тыIоржъорын,
шъоухьакIуи къэозгъэшхын.
Пырэжъые кондэ зэхэтмэ адэжь, чэтахъом ыпшъаIокIэ, бжьаIор щысыгъ. Ар мычыжьэу зэрэщыIэр къэозгъашIэщтыгъэр бжьэхэр зэрэфхэу Дальмар блэбыбыкIхэти, бжьаIор зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ зэрэбыбыжьыщтыгъэхэр ары.

--- Page 179 ---

Мы бжьэIотесыр лIы шIагъу, Дальмар ыIуи, автобус
къэуцупIэмкIэ ыгъэзагъ. Къутыр лъэныкъомкIэ бзылъфыгъэ горэ къечъы. Сыхьатым зеплъым, автобусым икъэсыгъуагъ.
Автобусыр къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъ, бзылъфыгъэри къэсыгъ. Автобусым Дальмар зетIысхьэм, нэплъэгъу шъэфкIэ нэбгырэ заулэу исыр къызэпиплъыхьагъ.
Гъогум бэрэ тетыгъэхэп, сыхьатырэ ныкъорэ фэдизкIэ къалэм нэсыгъэх. ШэкIо тучаныр къызэIуахынкIэ
джыри охътэ дэхэкIае иIагъ. Дальмар зэрэгугъагъэуи
къычIэкIыгъ, нэбгырэ тIокI фэдиз къэбарыжъхэр къаIуатэхэу тучан къуапэм дэжь щызэхэтыгъэх.
ЗэкIэри къызэпиплъыхьагъ, ищыкIэгъэ мэзпэсыр
ахилъэгъуагъэп. Джамбот мыщ щилъэгъунэуи гугъэщтыгъэп, ащ фэдэ гухэлъи иIагъэп, ау зыхэмыукъожьынэу ышIэщтыгъэр непэ игъэпсэфыгъо мафэу зэрэщытыр
ары. Мыщ фэдэ мафэхэм шэкIо тучанымкIэ загъорэ
къыкъокIэу зэригъэшIэгъагъэ. ЗытIо-зыщэ унэми, мэзпромхозыми, тучанми щеплъэкIуагъ, автобусым дитIысхьи, ядэжь нэс дэкIогъагъ.
Купыр зэдэIущтыгъэр агузэгу ит шакIом къыIуатэрэр
ары. ШакIохэр зызэIукIэкIэ, пцэжъыяшэмэ афэдэу, зэмызэщыжьхэу къаIотэнэу ашIэрэр зы закъу - шэкIоныр,
ащ къыщяхъулIагъэхэр ары. ПцIыми шъыпкъэми хъугъэшIагъэу къяхъулIэрэр бэшъы, къаIотэни агъоты, къэIотакIэми фэIазэх. ПцIы тIэкIу зэрэхагъахъорэр ашIэми, есэжьыгъэхэщтын, хэти къыIорэр ашIошъы мэхъу.
Ахэмэ афэдэ шакIо горэм къеIуатэ:
- ...СыдыгъокIи шхончым щэ илъын фае... Шъуадэжь
укъызыкIожьрэм къихыжь, шакIо узыкIорэм илъхьажь...
- Ар шэны пфэмыхъоу сышакIу умыIо...- нэмыкI
горэми къыдыригъэштагъ.
- Ащ игугъу ашIыжьа! Аущтэу умышIмэ, сэ къысщышIыгъэр къыпщышIын,- ихъугъэ-шIагъэ къэзыIуатэрэм
къыпидзэжьыгъ.- Адэ, арти къыздизыгъэр сымышIэу
кондэ къогъум тыгъужъым зыкъыкъуидзи, зыкъызжэхидзагъ... Ынэхэр шъозгъэлъэгъугъот ащ!.. Ынэхэр къелыдыкIы, ыжэ, сидырыщтым фэдэу, зэкIэкъыгъэ...
Умыщх, умыщх, сэри зэгорэм ащ фэдэу сыщхыщтыгъэ,
пшъхьэкIэ къыомыхъулIагъэу ар пшIошъ хъущтэп.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ зыфиIорэр...
- КъежъугъаIоба шъыу!..

--- Page 180 ---

- Адэ, арти, сыда сыкъызнэсыгъагъэр? Ары, ошIа...
Адэ, арти, кIымэфагъэти, сыцIэлъхъагъэщтын, сыриутыгъ... Шхончыр хэгъэкIи, шъэжъыем лъыIэбэгъу сыригъэфагъэп. Сыд сшIэн, щазымэжъыхэмкIэ ыныбэ зэхэлъ сеуи зытездзыгъ, сыкъэтэджыжьын зыщысIорэм...
Сыд пIуагъи?
- Ащ нэс шъэжъыер къипхы хъущтыгъэба?
- Къырыуегъэха?.. Адэ, арти, сеплъымэ... тыкъыным
зыкъычIидзэн зыщиIорэм, сыд сшIагъэ шъушIошIыра?
- Шъэжъыер къипхыгъэщтын!
- Ары къырыуигъэхын!.. Сетхъуи, ыжэ зэкIэкъыгъэ
сыдатхъуи, ыбзэгу пысыубытыкIыгъ!.. Шъозгъэлъэгъугъот а тхьамыкIэр зэрэпцIымэмагъэр!.. ЗызысIэкIеутым, сылъытхъуи, ыкIэ къэсыубытыгъэти, ащ емыкIоу
къысишIагъэр!.. Нэе-паеу сызэхиуцIэпIагъ... Хэт ущ пылъыжьыгъэр!.. ХьалэчмэIу сызэхишIыхьи, ылъэдакъэ
цIыоу, мачъэ-мэлъатэ, кIитхъужьыгъ...
ШакIом къыIуатэрэм Дальмар пылъыгъэп, ащыщ горэм нэIуасэ зызэрэфишIыщтым ешэу, щытхэр къызэпиплъыхьэщтыгъэх. ЦIыфхэр ягъэпсыкIэкIэ зэфэдэхэп,
узпэкIэфэщтыр пшIэщтэп, ежь зыфэягъэр моу анахь
гущыIэрые горэ къыгъотыныр ары. Купым тIэкIу ахэдзыгъаIоу дышъацэ зыIут лIым ынаIэ тыридзагъ, хьалэлэу зэрэщхрэр арымэ е ынэгу зэрихыгъэр арымэ ышIэрэп ар
къазыкIыхихыгъэр, екIотылIагъ, IэнтэгъупэкIэ етIыргугъ:
- Гъакъ къырегъаIоба!
- Мора? ПшIэрэба ар?
- Хьау.
- Ар зымышIэрэ щыI Iоу сшIэрэп.
- Тэ къутырдэсхэм ар тэ щытшIэна...
- Аброщенкэр ари мыр.
- Мыра ар? - шакIомэ ахишIыкIрэ шIагъо зэрэщымыIэр римыгъэшIэным фэшI, Дальмар джаущтэу ыIуагъ.-
Мары Iолъ зигугъу тигъалIэу зышъхьэ тымылъэгъурэр.
Дышъэ циплIыр къыIушIэтыкIэу лIыр щхыгъэ. Аброщенкэри ижъобгыпIэ хэт. Унэм къызэкIожьым, шъузыр
къызэрэпэгъокIыгъэр, риIуагъэр, къыриIожьыгъэр,
ищыгъынхэр шIоим зэристыгъэр, гъончэджынчъэу унэм
къызэринэгъагъэр къафеIуатэ, егъэщхых.
Тучаныпчъэр къызэрэзэIуахэу щытхэр, къэбар Iотэным пымылъыжьхэу, чIэзэрэтэкъуагъэх.

--- Page 181 ---

Зыфаер зычIемыгъуатэм, дышъацэм зэхыригъэхэу,
Дальмар къыIуагъ:
- Сыхьаулыягъ... СшIагъэ сэ ар къызэрэсэхъулIэщтыр...
- Сыда узгъэгумэкIрэр?
- Ашъыу, шхонч дэгъу горэ зэзгъэгъоты сшIоигъуагъ...
Зыщэжь горэ ошIэмэ къысаIоба.
- Сыд фэд узыфаер?
- ТэрэзыIоу ары.
- Шхонч дэгъу зиIэр сэшIэ, ау къыуищэнэп.
- Хэта?
- Зэп, тIуи иI ащ.
- Ещэжьмэ къытищэнба?
- Ащ езэгъыгъуай.
- Хэта, сэшIа шъуIуа?
- ОшIэнкIи мэхъу, мэзпэс гор.
- Джамбота зыфапIорэр?
- Ар дэд, ошIа ар?
- Бэрэ игугъу ашIэу зэхэсэхы, ау сыринэIуасэп, зэ
мыщ щыслъэгъугъагъ. Сыд шъуIуа риIуалIэрэр?
- Ар шъузэрэзэзэгъышъу.
- Сэ сызфаем фэдэмэ, къыIорэр естын.
- О узыфаер сэ сшIэрэп, ыщэрэр зэрэбельгийскэ
шхончыр сэшIэ.
- Джащ фэд сэ сызыфаер!
- Уфаемэ джары, усщэн, ащ дэжь сэкIо.
- Джамбот уинэIуаса? Къытебгъэщагъэмэ дэгъугъэ.
- СфыхэшIыхьашъурэр пфыхэсшIыхьан.
- Идгъотэна шъуIуа?
- НекIо, некIо идгъотэщт. Тэ кIощта итымыгъуатэу,
непэ тхьаумаф, ишъуз дахэ кIэрыс.
- УзкIэрысын шъуз дахэ щыIэжьа джы? - Дальмари
дышъацэм есэмэркъэужьыгъ.
- Мерэми?.. Мерэм бзылъфыгъэ дах, унагъокIэ фэдэ бгъотынэп.
Илъэс пчъагъэ тешIагъ нахь мышIэми Мерэм ыцIэ
зызэхехым, Дальмар зэ къыкIэщтагъ. Зэо ужым зыдэсыгъэ райчылэм дэтыгъэ шхапIэм хьакъушыкъу тхьакIэу
Iутыгъэ Мирэ-Мерэмыр ыгу къэкIыжьыгъ. Дышъацэм
зигугъу къышIрэр арымэ ыIуи сакъыгъэ, зэреупчIыщтыр
ымышIэу тучаным къычIэкIыжьхи, урамым техьагъэх.

--- Page 182 ---

Бэдзэр къэгъэзэгъу пивэ будкэм зынэсхэм, Дальмар
къэупчIагъ:
- Пивэ уешъошта?
- Тешъоми хъущт.
Урамым къырыкIохэ зэхъуми, пивэ будкэм къекIуалIэхэ зэхъуми, Мерэм ары Дальмар ышъхьэ имыкIыщтыгъэр. Бэмэ ягупшысагъ, ау МерэмкIэ дышъацэм
еупчIыныр, гуцафэ къызфыригъэшIыным фэягъэп.
Ежь Дальмар пивитIу фэмыягъэми джыри къаригъэштагъ. Пивэм зешъохэм, тIуми ашъхьэ къэунэзагъ, хэпшIыкIэу дышъацэм чэф ыгъотыгъ, Iорыжъорэу ригъэжьагъ, шъхьэтехъо плъыжь зытехъогъэ бзылъфыгъэм
ылъэкIапIэмэ яплъэу ыублагъ.
- Джыри уфаемэ къезгъэштэн? - ыушэтын ихьисапэу джыри Дальмар къыIуагъ.- Пивэ чъыIэ шIагъу...
- Пивэр сшIэрэп, ау ныкъо цIыкIу горэ хэткIэжьыгъэмэ иягъэ къэкIощтыгъэп... О сыд пIорэр?..
- Олахьэ сымышIэрэ... Узэрэфай.
Зы ешъуакIо горэми сшIэрэп мыр, Дальмар ыIуагъ,
пцIы къытфиусызэ, тырищажьэу лые къытихыкъомэ...
ЕшъуакIомэ къыуамышIэн щыIэп, къэрар ябгъотылIэжьыщтэп. Ау ащ фэдашъо, сыхэукъоми сшIэрэп, мыщ
теслъагъорэп... Ар сэIо шъхьакIэ, ныкъо цIыкIури сыда
зыщыщыжьыр? Мэзпэсым тэрэз-тэрэзэу нэIуасэ сыфэпшIымэ, ныкъоп, къыолыжьыфэкIэ уезгъэшъон... Мерэм... Хэта Мерэмыр? А сшIэщтыгъэ пшъашъэр арымэ?
Силъэгъу хъухэщтэп... СыкъишIэжьына?.. СыкъимышIэжьми, гуцафэ къысфишIыщт. Зытезгъэплъэнэу амал
иIэп!.. Ары шъхьакIэ, мэзпэсым зыIусымыгъакIэ хъущтэп,
мыщ фэдэ амал зыIэкIэбгъэкIмэ, етIанэ тэ къипхыжьыщта!.. Iофыр ежь-ежьырэу зэпэфэ... ЗэцIэджэгъунхэкIи
мэхъуба... Ары шъыу!.. Аущтэу тегупшысэнэу хъумэ,
ащыгъум Iофи тшIэжьынэп!..
- Ащыгъум, моущтэу тэгъэшIы, непэ Джамбот
зитхьаумафэкIэ ныкъо горэ зыдэтхьын, чэтмэ яхъой, тхьачэтми нахьышIужь, къытферэукIи, ишъуз дахэ терэгъатхъ,
тэрэзба?
- Олахьэ сымьшIэрэ...
- Унэ нэтIэ къогъу горэм ныкъор щытыукъон нахьи,
джаущтэу тшIымэ нахьышIу. Джамботи игопэщт. Зы
ныкъо зыдэщыIэм тIуи къыщыхъущт.

--- Page 183 ---

- Олахьэ, сымышIэрэ щэфакIомрэ хьакIакIомрэ
зэрэзэкIущтыр... Ау узэрэфай...
- КъекIущтмэ сэ сшIэнба, некIо о, некIо!.. Арэп сыда
пцIэр? ТызэрэшIэн фаеба, непэризэкIэ огугъа тызэрэзэIукIэщтыр? Сэ сцIэр Къэплъан, оры?
- Владимир Петрович,- Дальмар ыIэ фищэигъ,-
слъэкъуацIэр Берузаимский.
- Урысмэ ыцIи, ятэ ыцIи, ылъэкъуацIи къаIоу яхабз, тэ
ащ фэдэ тиIэп, анахьыкIэми анахьыжъыми ыцIэкIэ теджэ,
шъхьакIэфэныгъэ фэтшIыщтми ащ пае къанэрэп.
- Ащ фэIуагъэ щыIэп, хэти ежь ицIыф лъэпкъ шэнкIэ
мэпсэу.
- Адэ ары. ТэкIуа? Амэ мо тучан благъэм тычIэгъахь.
Джамбот зыдэс къутырыр къалэм пэмычыжьэу, адэ
псырыкIым дэжь щысым кIорэ автобусым бэрэ ежагъэхэп. Зэрежагъэхэм нахьи нахь псынкIэу къутырми нигъэсыгъэх. Къалэр чыжьэкIэ къэлъагъо, къутырыр бгы чапэм кIэрытэкъуагъ. Унэ фыжьхэр чъыг чIэгъмэ къачIэплъых. Жьы къабзэр бгъэгум дэфэжьрэп.
- Джамбот тхьагъэпцIыжъ зысIокIэ къысфадэрэп,
олъэгъуа мыр зыщыпсэурэр, курортым щыI.
- ЧIыпIэ дах.
- ЗэхапшIэрэба жьы къабзэр?
- ЗэхэсымышIэ мэхъуа!.. КIо, тэри тыкъутырдэсышъ,
ащ фэдизэу мэхьанэ еттырэп.
- Тэ къалэм асфальт жьы стырым тыдетхьэлыхьэ.
 Бжыхьэ мэфэ фаб. Джамбот иджэнэ IэшъхьитIу дэгъэчэрэзэягъэу пчэгъу ыупэпцIэу щагум дэт.
- Хьэ яIэба?- Дальмар къызэтеуцо фэдэу зишIыгъ.
- Хьэ яIэмэ тэркIэ огугъа зыфыряIэр!.. Умыщын,
умыщын. Олъэгъуа ущ тыкъымылъэгъу фэдэу зызэришIрэр, ей, мэзылI, хьакIэмэ уакъыпэгъокIыщтба сэIо!
Джамбот шъхьэр къызеIэтым, обзэгъур ыгъэтIылъи,
нэгушIоу лIитIумэ къапэгъокIыгъ:
- Шъукъеблагъэх, шъукъеблагъэх! Мерэм, мыдэ
хьакIэхэр тиIэх. Уилъэгъужь шIу, Къэплъан.
ЖэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэу Дальмар ыпашъхьэ Джамбот ит. Тэмэпкъ лъэныкъор тIэкIу зэрещэхыгъэр къыхэщы. Джэнабгъэр тIэтагъэ. Нэ шIуцIитIумэ хьалэл гупсэфыр
акIиз, игъончэдж лъапэхэр цы лъэпэд фыжьым дэупкIагъэх, зылъэдакъэ кIэщэгъэ цокъэжъитIумэ арыт. Джахэр
арых Дальмар апэрэ нэплъэгъум хилъэгъуагъэхэр.

--- Page 184 ---

Къэплъан, дышъацэр, Мерэм иIахьылышъоти, ыIощтымкIи ышIэщтымкIи шъхьафитыгъ:
- МэзылIыр, хьакIэ къыпфэсщагъ.
- Дэгъуба, хьакIэм хъяр къыдакIо aIo.
- Адэ мэущтэу шъущытыщта,- гущыIэр мэзпэсым
къыримыгъэухэу Къэплъан къыпидзэжьыгъ,- нэIуасэ
шъузэфэхъуба!..
Мэзпэсымрэ Дальмарэрэ аIапэ зэрагъэубытыгъэ.
ШъхьэкIэфэныгъэ тIуми зэрэзэфашIрэр къыушыхьатэу
шъхьэщэ макIэкIэ ацIэхэр зэраIуагъэх.
Мерэми, зэришэнэу, нэгушIоу къапэгъокIыгъ:
- ХьакIэхэр тиIэх, шъукъеблагъэх.
Дальмар чIым пхырэзы шIошIыгъ, зэрэIуплъэу джа
зэгорэм райшхапIэм хьакъушыкъу тхьакIэу чIэтыгъэ Мирэр ышIэжьыгъ. Лъы стырыр шъхьэм къеуагъ. Ау чIыпIэ
къин зифэкIэ сыдигъуи зызэришIы хабзэу псынкIэу
зызIэкIиубытэжьыгъ. СыкъишIэжьрэп, Дальмар ыгу
къэжъужьэу ригъэжьагъ. Джыдэдэм щагум къызэрэдэкIыжьыщт Iоф нэмыкI ышъхьэ илъэп.
- Адэ, Джамбот, хьакIэхэр щагум дэбгъэтыщтха,
къищэхэба унэм,- Мэрэм шъабэу лIым риIуагъ.
- О ухьазырмэ, сшыпхъужъ, тэ тыхьазыр,- Iэнэ
благъэ зэрэщыIэм ишыхьат жъэрымэм Къэплъан унэмкIэ
ыгъэплъагъ.
- Удэ, кIори зыгорэ къытфашт,- щэджэгъуашхэр
зэрэхьазырыр ымышIэ фэдэу Джамботи шъузым риIуагъ,
мыдрэхэми къаIугушIуагъ:
- НекIо, шъукъеблагъ, унэм тижъугъахь.
- Хьау, хьау, Iоф тиIэу тыкъэкIуагъ тэ,- Дальмар къэгузэжъуагъ.
- Iоф шъуиIэмэ шIагъуа? Iофыр етIан.
- Шхонч горэ ощэжьы аIуагъ.
- Сэщэжьы шъыпкъ. Ау етIан ар.
- Сэгузажъошъ ары.
- Олъэгъуа мыщ ыIорэр?..- Къэплъан ыгъэшIэгъуагъ.- Зыкъысигъэщэгъахэшъ, джы мэгузажъо...
Хъущтэп ар! КъыпкIаорэба, типхъу ижъэрымэ? Шъхьэр
егъэуназэ.
- ЩэфакIо сыкъэкIуагъэу хьэйнапэба...- къыримыгъэкIу фэдэу Дальмар зишIыгъ, щагум зэрэдэкIыжьыщт
закъом нэмыкI дунаим зыфэежь тетэп, зэрэмыгугъагъэу
Iофышхо хэфагъ.

--- Page 185 ---

- Ащ зи хэлъ щыIэп, укъэкIуагъэмэ дэгъуба,- унэм
рищэнэу щэфакIом ыблыпкъ Джамбот ыубытыгъ.
Зэ шъхьам аубыты шIошIи, Дальмар илъынтфхэр пытэ
къэхъугъэх, къяони зэрэхэхьажьыщтым фэхьазырыгъ.
Ау джырэкIэ зэкIэри мамыр.
- ТыкъэкIуагъэшъ арыба унэм тызкIихьащтыр,- Къэплъани къыфидэщтыгъэп.
- Сышъоплъышъ, олахьэ, шэн гъэшIэгъонхэр шъо,
адыгэхэм, шъухэлъым,- анахь чIыпIэ къин зыщифэрэм
тегушхоныр ишэнти, ошIэ-дэмышIэу Дальмар зыкъызэблихъугъ, унэм ихьанэу рихъухьагъ, цIыф зэхьщыр Iаджи
дунаим тет...
- Сыда тхэлъхэр? - Къэплъан къэупчIагъ.
- ЦIыфым дахэкIэ, цIыфыгъэкIэ упэгъокIыныр зымыуасэ щыIэп. Адыгэмэ шэн дэгъубэ ахэлъ. СэзгъэIон макIа!..
- УшэкIо дэгъуа? - сыд фэдэ щытхъури Джамбот
икIасэпти, адыгэмэ ящытхъу тырищы шIоигъоу къеупчIыгъ.
- Ащ къесIолIэн сшIэрэп, Джамбот,- бысымым зыригъаштэу нэшIукIэ еплъыгъ, IугушIуагъ.- ТызэдэшакIомэ
нахь тшIэн...
- Ар оIya? - Джамбот ымакъэ сэмэркъэур къыхэщыгъ, къеупчIыгъ.- Сыда анахьэу узэшакIорэр?
- Сэ зэкIэри сизэфэд.
- Ныбгъури ара?
- Сыда, ныбгъур ащ фэдэу къина?
- КъызэхьылъэкIхэри щыIэх...
Бэ шIагъэу зэрэшIэх пIонэу Дальмарырэ Джамботрэ
зэдэгущыIэх. Къэплъани зыIубзэихьажьэу Iанэм пэс. Аркъ
бэшэрэб псауи ыпашъхьэ ит, Мерэми рюмкэхэр Iанэм
къытырегъэуцох.
Сыд фэдизэу Дальмар зегъэцIыфышIуми, ыгу цапэкIэ
ыIыгъ. Джамбот адырэ унэм чIэхьагъ, бэрэ пэмылъэу
шхончыр къычIихи, къычIэкIыжьыгъ. Дальмар къызщылъэтыгъ:
- Мыра? Джар шхонч хъун, узэреплъэу къэошIэ.
- Шхонч дэеп,- Джамбот къыIуагъ.
- Мыщ фэд сэ сызылъыхъурэр, сытефагъэкIэ сэгугъэ,- Дальмар псынкIэу шхончыр зэшIуигъэпкIи, къызэпиплъыхьагъ: - Сэщэфы!
- Апэ уасэм кIэупчIэба,- Къэплъан бэшэрэбым ышъхьэ къыIуехы,- пфэмыукIочIыщтми пшIэрэп.

--- Page 186 ---

- Сыд фэдиз уаси ерэI фаеми, сщэфыщт, ащ Iо хэлъыжьэп!
- Тхьапш зэрэпIорэр? - Къэплъан бэшэрэбыр къызэриштагъэу ыIыгъыгъ.
- Уасэу щыIэм зы чапычи езгъэхъурэп, сомэ шъибл.
- Сезэгъы!
- Умыгузажъоба, битэмал, щэ горэ игъэкIыхэба! -
дышъацэр къэгузэжъуагъ.
- Джамбот фэдэ шакIом ыIыгъыгъэ шхончым сицыхьэ телъ,- Дальмар зыфаер къыдэхъути, игушIогъуагъ,
ушэкIо дэгъуа ыIуи, къеупчIыгъэшъ, зэдэшэкIонхэм къызезэгъыкIэ шхончым нахьи зыуж ит Iофым ызыныкъо
ышIэгъахэкIэ лъытэ.
- Ар къызылъэгъощтыр,- Джамбот къыIуагъ,- шакIо
тызыкIокIэ ары.
Бжъэмэ арыз Къэплъан къышIыгъ, Мерэми сэнэ
плъыжьыбзэ, упхырыплъэу, рюмкэм фыригъэхъуагъ.
Шхончыр къызэрищэфыгъэмкIэ, нахь тыгъужъыби, мэзыкъуи, ныбгъуи, тхьакIумкIыхьи къыриукIынэу мафэ
фэхъунэу тыриIозэ, Къэплъан хъохъу къыхьыгъ, шхагъэх, ешъуагъэх, гущыIагъэх.
Дальмар ынэ пчъэ лъэныкъом тырихыщтыгъэп. Джыбэм илъ кIэрахъор онтэгъу-онтэгъоу куашъом кIэрылъ,
щыгъупшэрэп. Мерэм гуцафэ къызэрэфимышIрэм Дальмар егъэрэхьаты.
Заулэрэ щысыгъэхэу Мерэм гуфаплъэу Дальмар
еплъыгъ, зэгорэм ылъэгъугъагъэ фэдэу къышIошIыгъ
шъхьакIэ, ащ фэдизэу пылъыгъэп. Ау Къэплъан дэжькIэ
Дальмар зыдеплъэкIым, тхьакIумэ тIуакIэм дэт къанцIычышхор Мерэм ылъэгъугъ.
Алахь, Дусе дэжь къакIощтыгъэ капитанэу псым ытхьалагъэм сыдэу фэда мыр, ыIуагъ. Муары, къанцIычышхори тхьакIумакIэм дэс, ащ игугъу Дусе ренэу
ышIыщтыгъэ, къанцIыч мыгъом кIэлэ дэхэ шIагъор егъэкIоды ыIоти, тхьаусыхэщтыгъэ. ДаригъэупкIынэу пылъыгъ
шъхьакIэ, врачмэ къыфадэщтыгъэп.
Мерэм ышъхьэ джэнджэшыгъэ къихьагъ. Капитаным
фегъадэ шъхьакIэ, арымырынкIи мэхъуба, етIани Дусе
зэришIэщтыгъэм фэдэу ар ышIэщтыгъэп, зыгорэм хигъэгъощэнкIи мэхъу... Урыс хьакIэм Мерэм еупчIын
зыщиIощтым, гуцафэ ышIыгъэщтын, Дальмар къыIуагъ:

--- Page 187 ---

- Бэрэ тыщысыгъ.
- Сыд узгъэгузажъорэр? - Джамбот къеупчIыгъ.
- Тызгъэгузажъорэ шIагъуи щыIэп... Автобусхэр
тапэкIэ щыIэхэшъ ары...
- Сыхьатыр пшIыкIузы нэс автобусмэ Iоф ашIэ,- Мерэм къыIуагъ, етIанэ къеупчIыгъ.- Зэгорэм услъэгъугъэ
фэдэу къысщэхъу...
- Сэри?..- Дальмар щхыгъэ.- СыплъэгъугъэнкIи
мэхъу, ау сызщыплъэгъугъэр сшIэрэп нахь.
- Къэлэ бэдзэрыр арыщтын зыщыплъэгъугъэр,-
Къэплъани къахэгущыIагъ.
- Хьау.
- Адэ тыд? Коми АССР-м сыщыплъэгъугъэщтын...
- Ащ сыдым сихьын сэ...
- Рамбеснэ къутырыр армэ шIэ?
- Нибжьи сыдэхьагъэп.
- Адэ тэ щыплъэгъугъа сэIо мыр? - зи къэзымыIощтыгъэ Джамбот шъузым еупчIыгъ.
- Абатнэ райвоенкоматым Iоф щыпшIагъэба?
- Апэрэу зэхэсэхы.
- Зигугъу сшIырэр, ащыгъум, нэмыкI... Зыгорэм
уфэзгъэдагъ...
Унэм зы такъикъи исыжьынэу Дальмар фэежьыгъэп. Зэнэгуегъэ дэдэр къыщышIыгъ. ЩэIэгъэшхо хэлъыти, зэрэгумэкIрэр къызхигъэщыгъэп. Шхэхэмэ адашхэу,
ешъомэ адешъоу, щхыхэмэ адэщхэу заулэрэ зыщэс уж,
кIэух зимыIэ щыIэп, къэтэджыжьыгъэх. Къэплъанрэ
ежьырырэ автобус уцупIэм нэс унагъор къадэкIотагъ.
Автобусым зыщитIысхьащтхэм, Джамбот къеупчIыгъ:
- ШакIо, Владимир Петрович, тызэдэкIощта-тызэдэмыкIощта?
- Ар о зэрэпIу.
- Ащыгъум, узщыфаем тадэжькIэ къыкъокI, сыдигъуи сэ сыхьазыр.
- Сэ къэсымыщэми, ар джы къэкIощт, гъогур ешIэ,-
дышъацэри щхыпцIыгъэ.
- Тхьашъуегъэун... Неущми, неущмыкIэми сыкъыкъокIынкIи мэхъу.
- КъакIо, къакIо, ушэкIо Iазэмэ теплъын!
Автобусыр зэрежьэжьыгъэм лъыпытэу Мерэм къыIуагъ:
- Тхьа, Джамбот, мы лIыр слъэгъугъэм!
- Тэ щыплъэгъугъа?

--- Page 188 ---

- Абатнэ райвоенкоматым капитанэу чIэсыгъ...
- ЧIэсыгъэмэ дэгъуба, сыда зыкIебгъэгъапэрэр?
- Симыгъапэ мэхъуа!.. Псым ытхьалагъэр къэхъужьа?!
- ПIорэр сшIэрэп, Мерэм!..
- Тхьэ сэIо аркIэ!
Мэз пакIэм автобусыр зэрэкъолъадэу Лэукъан чъыг
къогъум къыкъокIи, апашъхьэ къиуцуагъ.
- Мыдэ!.. Тэ укъикIыгъа, Лэукъан?
- Ар етIан, Джамбот... Мо жъугъэкIотэжьыгъэр сыда зыфэягъэр? ПсынкIэу къэIуат.
- Шхонч сщищэфыгъ.
- Ащ нэмыкIэу?
- ШакIо тызэдэкIонэу тызэзэгъыгъ.
- Сыдигъу?
- Неущми, неущмыкIэми, къызыкIорэр типIалъ.
Абатнэ райвоенкоматым зэо ужым ащ Iоф щишIэщтыгъэу
Мерэм eIo...
- ЗэрэпшIэжьыгъэмкIэ, Мерэм, гуцафэ ебгъэшIыгъа?
- ЕупчIыгъэти, ащ фэдэ ымышIэу къыриIуагъ,- Джамбот шъузыр гущыIэгъу ригъэфагъэп.
- Ар ищыкIэгъагъэп, Мерэм. Iофыр къызэIэогъахьэкIэ сэгугъэ. КъэдаIу Джамбот: мы мафэхэм IофышIэ
умыкIу, Мерэм изакъоу унэм къимын! КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ.
- Тхьа къысауи, Лэукъан!.. Сыд къэхъуи?
- Зыгъэрэхьат, Мерэм. Щынагъо щыIэп. Мэфэ заулэ хъугъэшъ, шъуиунэ тицIыфмэ къаухъумэ.
Къабгъодэлъэдэгъэ "Волгэм" Лэукъан зыридзагъ,
автобусми ыуж илъэдагъ.
Дальмар зыхэфэгъэ Iофым хэкIыпIэу къыфигъотыщтым егупшысэу автобусым ис. Ышъхьэ псы шъхьал щэрэхъым фэдэу зэпымыоу Iоф ешIэ. Мерэм гуцафэу
къыфишIыгъэр чыжьэу хэмыхьэу зыгорэ зэрэришIэщтым
егупшысэ. Игъогупэ къытеуцогъэ Мерэм тыридзын фае.
Ащ екIолIэкIэ Iаджи иI.
Тара ащыщэу къыхихыщтыр? Анахь тэрэзэу зы зытыриубытагъэр - Дальмарырэ Джамботрэ апашъхьэ Сергей ошIэ-дэмышIэу Мерэм риукIыхьащт, етIанэ ежь мэзпэсым ыпашъхьэ Сергей ыпсэ щыIуихыжьыщт...

--- Page 189 ---

ПIалъэр - нычхьап

--- Page 190 ---

ТIахьирэрэ Сергейрэ тыгъуасэ зэрэзэбгъодэкIыжьыгъагъэх. ПIалъэу зыфаIуагъэр къэсыфэкIэ урамым щызэрэлъэгъухэми, щызэкIэрымыхьанхэу зэфагъэпытагъ.
ХьакIэщым ТIахьирэ зэрисыгъ, Сергей къэлэгъунэм
унэмысыпэу ныожъ горэм дэжь фэтэр щиубытыгъагъ.
Мы мафэхэм ТIахьирэ гупшысэным ыухыгъ. ЧэщитIум напIэр зы сыхьати ридзыхыгъэп. Нэфыр къызышъыщтым кIэхъопсэу, ынитIу къицIыукIэу пIэм хэлъыгъ, ынэгу
Алъкъэс кIэкIыщтыгъэп.
Ныпчэдыжь жьыкIаеу ТIахьирэ хьакIэщым зэрикIыгъагъ. ХьакIэщым зэрэчIэкIэу къэлэ паркымкIэ ыгъэзагъ,
урам шъхьаIэм рымыкIоу нэмыкI цIыф мэкIэ урамым техьагъ.
Паркым дэт шхапIэм цIыфыбэ чIэсыгъэп. Кефир бэшэрэбырэ хьалыгъу бзыгъитIурэ къаригъахьи, ышхыгъ.
СтадионымкIэ Iудзыгъэ пхъэнтIэкIум заулэрэ тесыгъ. Жьы
къабзэмрэ чэщмычъыемрэ арыщтын, шъхьэукъагъэ. Ау
бэрэ чъыягъэп.
ХьакIэщым къызегъэзэжьым, швейцар лIыжъыр
ТIахьирэ къыпэгъокIыгъ:
- Джыдэдэм лIы горэ къыпкIэупчIэгъагъ.
- Мыщ чIэсмэ ащыща?
- Ар мыщ чIэс Iоу сшIэрэп.
- Сыд къыуиIуагъ?
- КъыпкIэупчIагъ нахь, зи къыIуагъэп.
- ИтеплъэкIэ хэт фэд?
- ЛIы сырыф, уилэгъун.
- Пэ псыгъо нэкIу кIыхьа?
- Джар сшIэрэп, гуфаплъэу сеплъыгъэп.
Хэта къыкIэупчIэнэу ТIахьирэ къэзышIэрэр Сергей
нэмыкIэу? ЗыгорэкIэ Дальмармэ шIэ? ТIахьирэ мыщ чIэсмэ
хэта ащ езыIощтыр? Iaey щыIэр зэкIэ шъхьэм къихьагъ.
- Муарыба къэкIо къыпкIэупчIагъэр...
Ищыжьыгъэу Сергей къэкIо, ТIахьири ыгу быяужьыгъэми, ныбджэгъум ипэрыгъэшъ къакIо егъэгумэкIы:
- Ора, Сергей, къыскIэупчIагъэр?
- Сэры.
- НекIо унэм. Зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Къэбар щыI. Нычхьапэ елбэтэу къаджэ...

--- Page 191 ---

- КъыриупхъукIыгъэр сыда джы?
- Сыдым фэсшIэн?! Мыдэ тэ тишIэн тэгъашIэ.
- Сыхьазыр, Сергей!
- Ухьазырмэ, тхьам ыIомэ, некIо. Ау мэхъэджэжъыр зэрэIэсэмэгур зыщымыгъэгъупш...
- ОрэIэджабгъу фаеми, гум дэхъухьэгъэ гукъаор ащ
иIэсэмэгу нахьи нахь пытаIу!..
Непэ нахь гупсэфэу Смирновыр мы мафэхэм къыхэкIыгъэп. Къэбзэ-лъабзэу зэкIэупсыхьагъэ, IэпкIэ-лъапкI.
Оперативнэ купыр зиугъоикIэ ренэу къызэрэригъэжьэрэ гущыIэмкIэ къыхидзагъ:
- Шъукъызфэсыугъоигъэр мыщ фэдэ Iоф: ар шъо
шъумышIэу щытэп, шъущыгъуаз. Шъоры а Iофыр зыпшъэ
илъыр. Хэти къытефэрэ Iофыр дэгъоу ыгъэцэкIагъ, ащкIэ
тышъуфэраз. Джы къэнэжьыгъэр зы илъыгъу. Тэ тимызакъоу, къыддеIэгъэ цIыф пстэуми яIофшIагъэ икIэух нычхьапэ зыуж тихьащтыр... Макъэ къызэрэтагъэIугъэмкIэ непэ
сыхьатыр им,- полковникыр къэтэджыгъ дэпкъым пылъэгъэ картым кIэрыхьагъ,- Рамбеснэ къутырым унэсынкIэ
километрибл иIэжьэу Сэламрэ прорабымрэ щызэIукIэщтых,
"Победэ" шхъуантIэм Сэлам исыщт. Рулым кIэрысыщтыр
тицыхьэ зытелъ кIал, хьакIэщым чIэс ящэнэрэу "ДэбжъыкъукIэ" тызэджагъэм ыкъу. Ятэ зэрэдиверсантыр ышIэрэп.
Тэ зэрэтIоу Iофыр хъумэ, мэшIоку зэпырыкIыгъом щытыубытынхэу ары. КIэкIэу къэпIоны хъумэ джары нычхьапэ
пшъэрылъэу щытыр, къэлэ милициер зыщышъуищыкIагъэм
IэпыIэгъу къышъуфэхъунэу хьазыр. Апэрэ купэу Сэламрэ
прорабымрэ ауж ихьащтым ипэщэщтыр майорэу Къэрэбэтыр, ятIонэрэм - капитанэу НакIэр. Хэт упчIэ иI? УпчIэ
щымыIэмэ джащ щытыухын. О, Алевтина Андреевна,- полковникым бзылъфыгъэ закъоу ахэсым зыфигъэзагъ,-
уиIоф джащ щытэухы, еджапIэм кIожьи, тхьаумафэ нэс мэфищэу къэнэжьыгъэм уишъэожъыехэр инджылызыбзэм
щегъаджэх. ЕджапIэм узфыIукIыжьрэр - уянэ сымаджэ
зыдэс къалэм инджылызыбзэкIэ щебгъэджэнэу чIыпIэ щыбгъотыгъ. Iофым директорыр щыгъуаз. КъыбгурыIуагъа,
товарищ лейтенант?
- Ары, товарищ полковник,- Алевтинэ къэтэджыгъ.
Телефоныр къытеуагъ. Смирновым телефон трубкэр къыштагъ, зи ымыIоу зедэIум, теубытагъэу риIожьыгъ:

--- Page 192 ---

- Зи яшъумыIу, зыдакIо шIоигъохэм жъугъакIох,
шъунаIэ атежъугъэт. КъэбарыкIэ къэхъу къэсми, макъэ
къысэжъугъэIу,- полковникым трубкэр телефоным тырилъхьажьыгъ, щысмэ ариIуагъ.- Тызэрэмыгугъагъэхэр
Iофым къыхахьэх. Прорабри "Дэбжъыкъури" а зы лъэныкъомкIэ макIох. Сенэгуе а зы чIыпIэм екIухэкIэ. Диверсантхэр зэгъусэнхэу зы чIыпIэ зекIухэкIэ, товарищ НакI,
майорэу Къэрэбэтым уригъусэщт, ащ ыIорэр ары, шъо
шъугу къызэриIу шъузэрэзекIощтыр. Мы Iофым тыщымыгъуазэу зы хэхъухьэ - Сэламрэ "Дэбжъыкъурэ" азыфагу зэмызэгъыныгъэ дэлъ. Ар зыфэдэр, къызхэкIыгъэр
тшIэрэп. Прорабыр хэта тIумэ язэу зилIыкIор? КIо, ахэр
Iофхэп, щыри ыпашъхьэ къетщалIэхэмэ къяхъулIагъэр ащ
нахь щызэхэтфын. ТымышIэрэ Iаджи ащ къыщагъэтIэсхъэщт. Сакъыныгъ, сакъыныгъэр зэкIэми апэрэ.
Полковникыр къызэтэджым, щысхэми зыкъаIэтыгъ.
Бжыхьэ мэфэ кIэкIым итыгъэ къохьапIэм щэкIуасэ.
ПIалъэм ехъулIэу зэрэмышIэх пIонэу ТIахьирэрэ Сергейрэ автобус уцупIэм Iухьагъэх. Гъогунэпцэ гъушъапIэм
дэжь щытыгъэ щыIэп. МэтэшхуитIу зыIыгъыгъэхэ ныомрэ шъэожъыемрэ нэмыкIэу пшъэшъищ Iут. КIэлэкIэ
къуапцIэ гори пшъашъэмэ адэгущыIэ. ГъэшIэгъон горэ
къафеIуатэщтын, егъэщхых.
Сыхьатыр им ыныкъо хъугъэ. Дальмар къэлъагъощтыгъэп. ТIахьирэрэ Сергейрэ семчык ауцэIоу гъушъэпIэ
лъапсэм исых.
Автобусыр къэсыгъ. Зи къикIыгъэп. Ныомрэ шъэожъыемрэ Iуищыгъэх. РасписаниемкIэ сыхьатыр им ыныкъо такъикъ заулэкIэ блэкIыгъэу джыри зы автобус къэсынэу щытыгъ. Джа автобусэу Краснодар кIорэр ары
пшъашъэхэр зажэщтыгъэхэр.
ТIахьирэ игумэкI семчык жэдэдзэным тырыригъэфыщтыгъэми, гуапэм бгъэр зэщеуты. Дальмар зэрэIукIэщтым ар ыгъэгумэкIыщтыгъэп, нычхьапэ ащ IумыкIэми,
мы мэфэ благъэхэм фэзын зэрилъэкIыщтыр ешIэ. Рамбеснэ къутырым дэт унэр игугъапI.
Гупсэфыгъо къезымытэу, ТIахьирэ зыгъэгумэкIэу,
кIуапIэ къезымытрэр Алъкъэс. Ар пыим зэрэщиухъумэщтыр ышIэщтыгъэп.

--- Page 193 ---

Алъкъэс ежь фаеу пыим гоуцуагъэу къычIэкIмэ? Ау
Алъкъэс ымышIэнкIи мэхъуба, ыIуагъ, пыир къызэрэрищэкIрэр? АщкIэ бгъэмысэщтыр сэры нахь, Алъкъэсэп.
Скъо зи илажьэп! Лажьэ зыфэмыгъотэу зэгоутрэр сэрышъ, сфэшъуашэ къысщышIыгъ. Зыми сызэрифэщтыгъэп!

--- Page 194 ---

Алъкъэс, зымыгъэсыс, зызэрэбгъэсысэу сыкъао!

--- Page 195 ---

Быбырэм фэдэу гъогунэпцэ гъушъапIэм "Волгэ"
горэ блэлъэтыгъ. Пшъашъэмэ яIорыжъорыщтыгъэ Арбанян машинэм лъыплъагъ, ыгъэшIэгъуагъ.
- Сыдэу кIокIаеу кIора, километришъэм къехъу
ыIыгъыщтын.
- Муары, джыри къачъэ,- пшъашъэмэ ащыщ горэм
къыIуагъ.
- Къэзгъэуцун шъуфаемэ?
- Хьау, хьау! - пшъашъэмэ адагъэп.
Гъогу къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъэу, мыгузэжъошъырытэу, "Победэр" къэчъэ.
- Тэ тыригъэтIысхьащтми тшIэрэп,- Сергей накIэкIэ
ТIахьирэ макъэ ригъэIуи, машинэм пэгъокIыгъ.
Автобус къэуцупIэм метрэ заулэкIэ блэчъи, гъогунапцэм дэхыгъэу, машинэм зыритIагъ.
Сергей шоферым еупчIыгъ:
- Къалэм тынэбгъэсына?
ОшIэ-дэмышIэу зэIукIагъэхэ фэдэу Дальмар Сергей
зыкъыфишIыгъ:
- Хэта мы слъэгъурэр! Андрей, сыда мыщ укъэзыхьыгъэр!
- Владимир Петрович, ора ар?! Мыщ тыщызэIукIэн
Ioy нибжьи сшIагъэп. Слъэгъурэр гъэшIэгъоны, сыд
уищыIакI, Владимир Петрович?
- О сыд уищыIакI?
- Уезэгъыщт.
- КIалэхэр дэу щытха?
- Ахэри хъущтых.
- Шъузыр?
- Ащи Iоф ешIэ.

--- Page 196 ---

- Шъупсаумэ дэгъу.
- Тэ укIора?
- СэкIожьы чылэм.
- КъидгъэтIысхьащта мы кIэлэ шIагъор, Алъкъэс? -
Дальмар шоферым еупчIыгъ.
- КIэлэ дэгъумэ Iо хэлъэп. КъитIысхь, къитIысхь!
ТIахьирэ ыIэмычIэ кIэрахъор чIэлъ. Ежьмэ зэрамыIоу
Iофым зыкъызэпыригъазэмэ щэр тырипхъэнкIэнэу хьазырыпс. Ар къыздэмыхъурэм машинэм иаужрэ щэрэхъмэ яз зэреощтым щэч хэлъыжьэп.
- СыкъитIысхьащт шъхьакIэ, сизакъоп...- Сергей
шоферым риIуагъ.
Ящэнэрэ цIыфыр Iофым къыхэхьанэу щытыгъэп.
- А къапIорэр нахь дэй,- фэмые-фэяшъо Алъкъэс
зыригъэшIыгъ,- сиаужырэ щэрэхъ псэ пытыжь къодый...
Сергей зэримызакъор Дальмар зызэхехым, псынкIэу
къэупчIагъ:
- Хэта уигъусэр?
- Синыбджэгъу кIалэ гор, Владимир Петрович. КIэлэ
дэеп.
- КIэлэ дэй сыд тэ етшIэщтыр! Тэрэзба, Алъкъэс?
- Тэрэз. Гъогум къытетынэнхэп.
Мэзахэ къэхъугъ. Машинэ остыгъэхэр хагъэнагъэх.
Ахэмэ "Победэр" гъогунэпцэ шIункIым къыхапхъоты.
ГъушъэпIэ Iэтыгъэм дэжь щытхэр хъатэу къяплъыщтыгъэхэп фэд, ау Арбаняни ТIахьири зэрэмышIэхэу анэхэр
машинэм тырахыщтыгъэп. АIорэр хъатэу зэхамыхми,
атхьакIумэхэр кIэгъэзыкIыгъэхэу гущыIэ ныкъохэр къалъыIэсыщтыгъэх.
- Тхьауегъэпсэу.
- ШъукъитIысхь, тхьауегъэпсэур етIан...
КъерэтIысхь ари, шпионмэ ащымыщынкIи мэхъу,
ыIуагъ Алъкъэс, ари сэщ фэдэ делэ тхьамыкIэ горэщтын.
Мыхъу зыщыхъурэм IэпыIэгъу къытфэхъун. Алъкъэс зэримызэкъощтым къыгъэгушхуагъ.
Шоферым гос Дальмар джыбэм илъ кIэрахъор нахь
зэхишIагъ. Машинэм къитIысхьащтым гъунджэмкIэ еплъын ылъэкIынэу тIыси, радиор хидзагъ, орэдмэ алъыхъоу ригъэжьагъ.

--- Page 197 ---

Сергейрэ ТIахьирэрэ машинэм итIысхьагъэх.
ПэкIэ цIыкIумрэ дэбжъыкъу хьамцIый кIодыгъэмрэ
ыкIыб дэсылIым зэрэтетыхэр Алъкъэс гъунджэ бгъузэмкIэ ылъэгъугъ. Мэзахэм уигъэлъэгъурэ щыIагъэп.
Загъорэ аужкIэ, е апэкIэ къикIырэ машинэхэм яостыгъэмэ кабинэр къагъэнэфыщтыгъэ.
НэбгъунджыкIэ Дальмар ыкIыб дэсмэ афеплъэкIыгъ,
ау нэфынэр псынкIэу кIодыжьыгъэ.
- Километрэ бащэ пIыгъ, Алъкъэс, зыгорэм тыдебгъэдзэщт...- спидометрэм еплъызэ, ыкIыб дэс лIы имынэIуасэми Дальмар фычIэплъыгъ.
Ылъэгъурэр зыфигъэдэн ымышIэу Дальмар ышъхьэ
имыщыкIэгъабэ къышIуебанэ, мэшIуаем зэлъештэ. Гур
къытеоу ригъэжьагъ. Зыгъэрэхьат, зыгъэрэхьат, зэpeloжьы. Тутын къыштагъ. Сырнычыр зыхегъанэм ошIэдэмышIэу зыкъызэригъэзэкIи, машинэ кIоцIыр ригъэнэфзэ, Сергей риIуагъ:
- Адэ, Андрей, ныбджэгъум нэIуасэ тыфэпшIырэпи?
Къыригъэжьагъэр къыримыгъэухызэ, Iэгушъо пIокIэ
зандэмкIэ Дальмар икъурбыкъый зэхэт Сергей чIэуагъ.
ТIахьирэ кIэрахъор къырипхъоти, Алъкъэс текууагъ:
- Алъкъэс, зымыгъэсыс, зызэрэбгъэсысэу сыкъао!
Къэгъэуцу машинэр!
Дальмар ышъхьэ шIолэлыгъэ Сергей шIоIэбыкIи, джыбэм итхъуагъ, кIэрахъор къызщырихыщтым, Дальмар
зипхъуати, мыжъом фэдэу машинэм зыридзыгъ. Алъкъэс тормэзым теIункIэфэкIэ ыкIыбрэ лIитIуми машинэм
зырадзыгъ. Дальмар къызщылъэтыжьи, тыгъэгъэзэ хьасэм хэлъэдагъ.
ЧыжьэкIэ къалэм иостыгъэ нэфхэр къэлъагъох. МэшIоку шъуй макъи къэIу. ТIахьирэрэ Сергейрэ тыгъэгъазэм зыхадзагъ, Алъкъэси ауж илъэдагъ.
КIэрэхъо омакъэхэр Алъкъэс зызэхехым, чъэм дыхэтэу хьасэбэкъум зыдидзагъ, къызщылъэтыжьыгъ.
Тыгъэгъазэр къызщысысрэ лъэныкъомкIэ Алъкъэс
мачъэ, омакъэхэри къэIужьхэрэп.
"Победэм" ыуж кIэкIэу итыгъэ "Волгэм" исхэми хьасэм зыхатэкъуагъ. Лэукъан лъэгонджэмышъхьэу хьасэбэкъум дэтIысхьи, зиплъыхьагъ, дэIуагъэ. Къахэхъухьагъэр сыда мыхэмэ, ыIуагъ, тэщ нэмыкIэу хэта ауж ихьагъэр?..
АдыкIэ, тыгъэгъэзэ хьасэм иадырабгъукIэ, джыри
омакъэхэр къыщыIугъэх.
МэшIоку гъогумкIэ Дальмар мачъэ. Пцел чъыгыжъ
заулэу темэн Iушъом кIэрытмэ Дальмар ахэлъэдагъ. Зы
бгъумкIэ темэным кIуапIэ къыритыщтыгъэп, адырабгъур коцыпкъыгъ. Мэзыр ары, eIo хэкIыпIэу сиIэр... Мэзыр ары хэкIыпIэ закъор!.. Къэнэжьыгъэ щыIэп... Джыри зэ илъыгъу!.. Джыри… Дальмар пкIантIэр зэрекIыхы.
ТIахьирэ ышъхьэ илъыр зызакъу - Дальмар кIэхьани,
ыжэгъу зычIидзэщт!
Лъэбэкъу заулэкIэ ТIахьирэ ыуж Сергей ит.
Мазэм изыбзэу шэндж къогъум къыкъотэджыкIы.
Дальмар чъыг къогъумэ закъуидзэзэ, темэн Iушъом
речъэкIы. Сергей заулэрэ Дальмар зыкъот чъыгымкIэ
уагъэ. Ащ нэс ТIахьирэ цIыкIу-цIыкIоу Дальмар ыкIыб
зишIи, пэзанкIэу чъыг къогъум къоуцуагъ. Дальмар
кIуашъэзэ, къызэкIэкIо.
ТIахьирэ кIэрэхъо лъэбымкIэ ошIэ-дэмышIэу Дальмар
ышъхьэ еуагъ, зытыридзагъ. Дальмар шъхьащысыр
къышIэжьыгъ. КIэрэхъо лъэбымкIэ ТIахьирэ джыри Дальмар ыгъэмэхыжьыгъ, зызэрагъэлIэжьрэ уцыр Дальмар
иджэнэ пшъапIэ къыхитхъыгъ:
- Джары, хьам къылъфыгъ, о пфэшъуашэр!..
Лэукъани игъусэхэри къыIулъэдагъэх. ТIахьирэрэ
Сергейрэ аIэ къаIэтыгъ. Машинэм яостыгъэмэ щытхэр
къагъэнэфыгъэх.
Алъкъэс къыIулъэдагъ, ыIощти ышIэщти ымышIэу
зынэпс къетэкъохрэ ятэ еплъыгъ.
ТIахьирэ ыкъо къеджагъ:
- Сэры, Алъкъэс, сэры... СыкъэпшIэжьрэба, сикIал?!
Ятэ ыбгъэ Алъкъэс зыкIидзагъ. ЛIитIур мэкъэнчъэу
гъыщтыгъэх. Сергеий нэку-нэпсыгъ.
Лэукъан зыгорэ ариIонэу зежьэм, Смирновым зэтыриIэжагъэ:
- Зи ямыIу, загъэгъыкIмэ нахьышIу...

--- Page 198 ---

ШIУ ШIИ, ПСЫМ ХАДЗ
Роман

--- Page 199 ---

I
Ушъузабэ зыхъукIэ лIы Iофи шъуз Iофи зепхьэу, сыдрэ къини гугъэм дэпщэчэу къэохьы. ЛIыр заом щыфэхыгъэмэ е къэкIожьи лIагъэмэ, уинасыпынчъагъэ уегупсэфылIэжьышъ, бзылъфыгъэ гукъэкIхэр щыIэжьхэми
умышIэy, сабыйхэр зэрэппIущтым, анапэ къызэрэуухъумэщтым уфыщэIэ. Ау "зыдэхъугъэр амышIэу уилI кIодыгъэ..." aIoy заом тхылъ къызыпфырырагъэхыкIэ гугъэ
паплъэм ухэмытын плъэкIыщтэп. Зыгорэ уипчъэ къытеоми, письмэзехьэр урамымкIэ къырыкIо хъуми, а гугъэ
закъор Iэзэгъунчъ.
Заор кIо зэхъуми, заухми, ащ ыуж къырыкIогъэ илъэс
тIокIми Шэныбэ Сафят игугъэ шъэф хэмыкIэу Сэбэхь пэплъагъ. Заом зилI щыфэхыгъэ шъузабэмэ адалъытэу,
егъэшIэрэ чэмыщэу колхозым хэтыгъ, зятэ темыплъэгъэ
пшъэшъэжъые закъор ты зиIэмэ аримыгъэхъуапсэу ыпIугъ,
ригъэджагъ. Ежь Лимэ ятэ рыгушхоу, сочинение зитхыкIэ
хитхэу, комсомолым хахьэ зэхъум, къафиIуатэу игъашIэ
къыхьыгъ. Нибжьи ятэ ыкокI имысыгъэми, исыгъэу, гъэшIуабзэкIэ къедэхашIэщтыгъэу Лимэ къышIошIы, дзэкIолI
щыгъынкIэ фэпагъэу исурэт ипIэкIор шъхьагъ пылъагъ.
ЧэтэшIэ Биназрэ Шэныбэ Лимэрэ илъэсиплI азыфагугъэми, зы еджапIэ зэдычIэсыгъэх. Апэ дэдэ Лимэ нэшIукIэ
Биназ зыфеплъыгъагъэр ят ары. Комсомолым хахьэ зэхъум, нэмыцмэ ялъэхъан сыда уятэ зыфыдэсыгъэр аIуи,
Лимэ еупчIыгъагъэх. Лимэ ятэ ихэгъэгу къыухъумэзэ фэхыгъэ нахь, нэмыцмэ ахэтыгъэп, оккупацием исыгъэмэ,
уIагъэу къэкIожьыгъагъэти, дэкIыжьыгъо ифэгъагъэп,
тидзэ къызщыкIожьыгъэ чэщым исатыр хэуцожьыгъагъ
Биназ къызеIом, зэкIэми аIэ къызэлъаIэти, комсомолым
аштэгъагъ.
ЖьыкIаеу Лимэ къэущыжьыгъ. НапIэр къызэрэзэтырехэу къэтIыси, шъхьацыгъор шъхьапхэтыкум гуIэ IофкIэ
щызэкIиугъуаезэ, къехъулIагъэри, зыдэщыIагъэри ымышIэу, ятэ исурэтмэ афыдэплъыягъ, зелъэгъухэм, нычэпэрэ чэщым пкIыхьэкIэ къинэу зыхэтыгъэр шъхьащыужьэу ригъэжьагъ. Хьакъу-шыкъу макъэхэр адырэ унэм
къычIэIукIыхэу зэхихыгъэти, янэ еджагъ:
- Мам!...
- Сыда, сипшъашъ?
- Нычэпэ пкIыхьэ плъэгъугъа?
- Хьау, сипшъашъ. Сыда?
- Сэ слъэгъугъэ.
- Хъяр ешI. Дэгъуа, дэя?
- Папэ икарт,- Лимэ дэпкъым дэплъыезэ,- къыпызи, къыстефагъэу слъэгъугъэ.
- Тхьэ къысауи, сипшъашъ,- щтэгъэ нэгукIэ Сафят
пIэкIор къуапэм пытIысхьагъ,- шIоп ар, шIоп... ЕгъашIэм
тщымыгъупшэнэу тыкъигъани, уятэ тхьамыкIэр дунаим
ехыжьыгъ... Сэдакъэ фэтыгъэн фае, ыгу къытабгъэщтын. А пкIыхьэу плъэгъугъэр, нынэ, шIоп. Тхьэр осэгъэлъэIу, зыфэсакъыжь...
Заор заухыгъэ илъэс тIокIым къыкIоцI Сафят къиныбэ ылъэгъугъ. Ау мы аужрэ илъэсищэу Лимэ мединститутыр къызиухыгъэм, шъузабэм ыгоу рэхьатыжьын езыгъэжьэгъагъэр джыри къэбырысырыжьыгъ.
ЦIыкIу зэхъум мыщ фэдагъэп, нахь хэкIуатэ къэсми,
ятэ игугъу нахьыбэрэ ешIы, пкIыхьэкIэ дэгущыIэ. ЧэташIэмэ якIали зыпаплъэрэр сшIэрэп, пшъэшъэжъыем ышъхьэ зэрифэкIыгъэшъ, неп-неущ еIошъ, хэт. Унагъо уихьэу
сабый къыппыфэмэ, нахь узщагъэгъупшэщт, нэмыкI
пкIыхьи плъэгъущт. Мары тяни тяти тиIэжьэп, загъорэ
ныIэп тыгу къызыкIхэрэр. Нибжьи зыкокI имысыгъэм
нахьрэ гушIуагъо о уиIэп. Адэ сыдэу тшIын, титIо тинасып
къыхьыгъэп, тэ тизакъуа, зэрэкъэралэу тэщ фэд. Уятэ
тхьамыкIэр щыIагъэмэ, боу гушIони, Болэт Къасымэ, Дударыкъо Темыркъан яшъхьагъышъхьэу чылэм дэсыни.
Уятэ гъэсэгъэшхуагъэп шъхьакIэ, Iушыгъэ, лэжьэкIуагъэ.
Нэмыцхэр къытеохи, ДэхапIэ къыздэнэм, сыд фэдиз къин
ащ кIэхэкIыгъагъэр. Сэ мыщ IэнтIрахъоу сыдэс, мокIэ синыбджэгъухэм хэгъэгум апсэ фагъэтIылъы, лIыгъэ зэрахьэ ыIоти, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ышIэщтыгъэп.
Партизанмэ заIуигъэкIэнэу мэзми хэхьэгъагъ, уакъыхэзыгъэ зыхъукIэ, хэт къыппылъыщт. Непэ нэмыцмэ самыгъэтIысмэ, неущ сыдащы ыIозэ ыгу цапэкIэ ыIыгъэу,
тидзэ къэкIожьыфэ къыхьыгъ.

--- Page 200 ---

- Мам, чэтлыбжьэ IэшIу пшIыгъэ...- Лимэ ыIуагъ, ау
янэ зэхимыхыгъэу къыщыхъугъ.- Сыда узэгупшысэрэр,
мам?..
- Зыми сегупшысэрэп, сипшъашъ,- Сафят игупшысэ къыхэлъэтыкIыжьыгъ, зыфишIыри ымьшIэу бэлагъым
етхъуагъ, шъхьащыгущыIыкIыгъ.- Джыри пIэстэ фабэ
къыпфислъхьан, шхэ, нынэ, шхэ... Адэ IэшIун, мыгъэрэ
чэтыкIэх...
- Больницэм сэкIо сэ,- Лимэ исумкэ гъожь цIыкIу
зэриIыгъэу янэ ыпшъэ зыришIи, тIэкIурэ щытыгъ, етIанэ
риIуагъ.- Непэ щегъэжьагъэу, мам, папэ ехьылIагъэу зи
къыосIожьыщтэп...
- Хьау, нынэ,- Сафят къэгузэжъуагъ,- уятэп сызэгупшысэщтыгъэр...
- Ары, ары, сэ сымышIэ фэд. Сыхьатыр зым щэджэгъуашхэ сыкъэкIожьыщт сэ...
- КъэкIожь, нынэ, къэкIожь,- мэзэ закъоу къэнэжьыгъэм уянэ ищыуанычIэ ипшхыкIыжьырэр уичар Сафят
ыIонэу гур къызэхахьи, къыфэIожьышъугъэп.
Щэджэгъуашхэ сыкъэкIожьыщт Лимэ ыIогъагъ
шъхьакIэ, фифагъэп. Сымэджэ нэбгырэ пшIыкIутIоу ипчъэ къыIутIысхьагъэмэ яплъыфэ, унэмэ арылъ сымаджэхэр къекIухьафэхэкIэ сыхьатыр плIы хъуи, тфым ежьагъэу
ядэжь къэкIожьыгъ.
Къэлапчъэм къызыIохьажьым, ящикым къыдэпIыикIырэ газетхэр къыдихыгъэх. Щэджэгъуашхэ укъэкIожьыгъэп Сафят ыIомэ, къегыйзэ, Iанэр къыфишти, Лимэ
ыгъэшхагъ. Янэрэ ыпхъурэ чылэ къэбар заулэ къызэфадзыжьи, "Медицинскэ газетыр" къахихынэу газетмэ захэIабэм, плъыжь-шхъонтIэ зэщымыщхэмкIэ къуапэхэр
пыгъэлыкIыгъэхэу конверт кIыхьашхо къыдэзыгъ. Институтым къыдеджэгъэ пшъэшъэгъумэ ащыщ къыфэмытхэщтыгъэмэ, Лимэ къыфэтхэрэ шIагъо щыIагъэп. Джэхашъом тефэгъэ письмэр къызештэжьым, зыщымыгъозэ хьарыфмэ къагъэучъыIыгъ.
- Сыд илIэужыгъуа а письмэр?
- Тыркуем къекIмэ сшIэрэп... ПлъэкъуацIи, пцIи тетхагъ....
- Тыркуем, синынэ гущ, тызыхьыщтри, тиIофэу
щыIэри сыд?..
Iэхэр кIэзэзхэу конвертыр зэтыритхъи, дэлъым нэкIэ
Лимэ рычъагъ, ыгу къилъэтыщтым фэдэу къызэрэтеорэр янэ ымышIэу щытыгъэми пшъэшъэжъыем ынэкIушъхьитIу лъы зэрэкIэмытыжьымкIэ къэбарышIу зэрэщымыIэр Сафят къыгурыIуагъ.
- Мы письмэр, мам, къэзытхырэр пап...
- Ы-ы!..- Сафят кIигъэпцIыикIи, кууагъэ.- Уятэ щымыIэжьэу сыд письма?! Сыда итыр, къедж!..
Письмэм итым Лимэ дэгузажъощтыгъэми, жъажъэу
къеджагъ.
"Шъуимафэ шIу, Сафят, Лим!
Мыр къэзытхырэр Шэныбэ Сэбэхь, сыпщымыгъупшэжьыгъэмэ, Сафят. Уят ары, Лим. Сынапэ умышIэу,
нибжьи тызэтемыплъагъэми, сипшъэшъэжъый, о зыр
ары дунаим щысиIэр. Делэгъэ зекIуакIэкIэ хэгъэгум сыкъыхэзыгъэу, хымэ хэгъэгу сыкъифагъэу Тыркуем сис.
Сисми сшIэрэп, сшъхьэрэ спсэрэ шъуадэжькIэ щыI, мыщ
сыщэзекIо къодый. Сиягъэ къышъозгъэкIынэп сIуи, ащ нэс
хымэ чIыгу къогъупэ горэм сыкъолIыхьажьын сIуи,
зыкъэшъозгъэшIагъэп, сикIодыкIэу шъушIэрэмкIэ шъущызгъэIэнэу симурадыгъ шъхьакIэ, сфэщыIагъэп. Зэо
мыгъоу нэмыцмэ къыташIылIэгъагъэр заухыгъэр илъэс
тIокIырэ тфырэм къехъугъ, джы дунаир нэмыкI хъоу
ригъэжьагъ, цIыфмэ агуи къэушъэбы...
Къэстхыгъэм иджэуап къызысIэкIэхьажьрэм, апэрэм
фэмыдэу ятIонэрэм нахьыбэ къэстхын... СыкъэкIожьынкIи сэгугъэ... А-ей-гущ, сыхэмыукъогъагъэмэ адырэ
чылэлIымэ сафэдэу сиунэ сисыщтыгъэ, е зыпсэ зыгъэтIылъыгъэ тицIыф пчъагъэмэ сахалъытэщтыгъэ... Ay тыдэ
сыщыIагъэми, хэгъэгоу сыкъызхэзыгъэм гукIэ сыфэшъыпкъагъ, сыкъызэхэфэфэкIэ сыфэшъыпкъэщт, шъо сышъуфэшъыпкъэщт. Мы къэстхыгъэм къешъуIолIэщтыр
сымышIэми, тищэ дунаим тызэрэзэдытетыр тэрэшIэ.
Шъопсэу, шъотхъэжь. Уихэгъэгу фэшъыпкъ, сипшъашъ!
Зыгу шъуимыкIэу сэлам къышъозыхыжьрэр
Шэныбэ Сэбэхь".
Лимэ письмэм икъеджэн зеухым, ынэгушъхьэ нэпсхэр тырилъэкIыкIызэ, къызщылъэти, ятэ заом къыритхыкIыгъэгъэ письмэ зыщыплIыр зыдэлъ пхъонтэжъыем дэбэнагъ. Тыркуем къыратхыкIыгъэ письмэмрэ пхъонтэжъыем къыдихыгъэмрэ зэгуилъхьи, хьарыф тхыкIэхэр
ыуплъэкIугъэх. Гъопчэжьыгъэ письмэмрэ Тыркуем къикIыгъэмрэ зы нэбгырэ къызэритхырэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп. Ардэдэм Лимэ ынэкIушъхьэ къыхихэу ЧэтэшIэ Биназ ыгу къэкIыгъ...
Бжыхьэ лэжьыгъэ Iухыжьыным фэгъэхьыгъэу райкомым зэхищэгъэ зэIукIэм хэлэжьагъэу ЧэтэшIэ Биназ чылэм къэкIожьы. Нахьыпэм мыщ фэдэ район зэIукIэмэ
мэфэ псау арагъэхьыщтыгъэмэ, джы сыхьатитIуи рагъэкъудыигъэп. Райкомым иапэрэ секретарэу мазэрэ ныкъорэ нахь Iоф зымышIэгъэ Таймэз Даутэ ипсалъэ кIэкIыгъэ: бжыхьэ лэжьыгъэ IухыжьынымкIэ пшъэрылъэу щытхэр, ащкIэ шIэгъэн фэе Iофыгъохэр. А зы гущыIэр шъэрэ
къыкIэтIотыкIыжьэу тызэхэскIэ тиIофхэр шIагъэ хъущтэп,
цIыфмэ шъуахахь, мэфэ ошIухэр къызфэжъугъэфедэх,
хэгъэгумкIэ пшъэрылъэу тиIэхэр зэрэдгъэцэкIэн фаер
лэжьакIомэ зэхяжъугъэшIыкI ыIуи, къытIупщыжьыгъэх.
Ар IофшIакIэ хъущт, ыIуагъ Биназ. ЗэIукIэм хэлэжьагъэхэм янахьыби ар агу илъэу зэбгырыкIыжьыгъэх. Пчыхьэ фэгъазэ охъуфэкIэ зэхэсынхи, етIанэ ешхэн-ешъон
зихьисапыгъэхэр зыдагъэзэщтыр амышIэу, рестораным
чIэхьанхэри къырамыгъэкIоу, ядэжь кIожьынхэкIи ашIожьыщэу къызэхэнагъэх. ХыутIэ нэпкъым тет шашлычнэм
зыдащэнэу ащыщ горэм къыриIуагъ шъхьакIэ, рулым
сыкIэрыс, сымыкIожьы хъущтэп ыIуи, Биназ фэкIуагъэп.
Болэт Къасымэ ыгу къызэкIым, Биназ IyгушIукIыгъ.
Уцугъорэ тIысыгъорэ зымышIэрэ цIыф, егъашIэм зыгорэми игумэкI хэтэу ищыIэныгъэ къехьы. Хабзэр, хэгъэгур Iори, ыпсэ еблэжьыщтэп. Къасымэ фэдэ цIыфхэр Биназ ищыпэлъэгъухэп. Сыда чыжьэу узкIэIэбэжьыщтыр
ятэжъ, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ, ицIыфыгъэрэ ишъыпкъагъэрэ? Ятэ Шумафи джы къызнэсыгъэм, Къасымэ фэдэу,
цIыфмэ афыщыI. Ау етIани, мыдритIур пэблагъэу, ясэжьыгъэмэ ышIэрэп, Болэт Къасымэ идунай тетыкIэ шIогъэшIэгъон, загъорэ зэмыжэгъэ Iофхэр къыфиIэтхэу
бырсыр хегъэтми, зыригъапшэ шIоигъоу кIырэплъы.
Уизакъоу рулым укIэрысэу гъогу утет зыхъукIэ, узэгупшысэн Iаджи шъхьэм къехьэ. Болэт Къасымэ ищыIэныгъэ, ицIыф гъэпсыкIэ Биназ егупшысэзэ, Дударыкъо Темыркъани, ХьапэкIэ Аслъанбэчи ыгу къэкIыгъэх. Мыхэри чылэм дэс лIыжъмэ ащыщых, хэти иакъыл къызэрихьэу
дунаим тет. Темыркъани, Аслъанбэчи Совет хабзэр
7 Заказ 089

--- Page 201 ---

ДэхапIэ щыгъэуцугъэнымкIэ, колхозыр щызэхащэнымкIэ, ар пыим къыщыухъумэгъэнымкIэ, зэоуж илъэс
къинхэмкIи къатефэу амышIэ къагъэнагъэп. Джы къызнэсыгъэм, загъорэ гъумытIымхэми, колхоз IофкIэ укъагъэукIытэжьырэп, натрыфлэжь лIыжъмэ адырагъаштэ.
Сыд фэдэу митIум загъэчанми, eIo Биназ, Болэт Къасымэ
сфегъэпшэщтхэп. Къасымэ шIушIагъэм къыфэхъугъэу
дунаим тет, мыдрэхэр тэшIэ aIoзэ, яфедэ фыщыIэх.
Биназ машинэхэр къыдэхыхэ е адэхы зыхъукIэ, тормозым, акселераторым зэрэтеIункIэрэм фэдэу игупшысэхэри зэкIэмыхьэ-зэтечъых. Чылэ лIыжъхэр шъхьэм илъ
ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Таймэз Даути нэсыгъ. Таймэзыр
игупшысэ къызэрэхэхьагъэм лъапсэ имыIэу щытэп: къэгущыIэ зэхъум, Болэт Къасымэ зипэщэ натрыфлэжь
лIыжъмэ ягугъу къышIыгъагъ. Армырми Таймэзыр
бэшIагъэ Биназ ыгу зырихьыщтыгъэр, районым имэкъумэщ управление Iоф щишIэ зэхъум щегъэжьагъ. Шъырытэу, куо-хьау Iоф хэмылъэу, зэрэгущыIэрэмрэ зытегущыIэрэ Iофыгъом хэшIыкI зэрэфыриIэмрэ ыгу рехьы.
IэнатIэм цIыфхэр зэрегъэкIокIы аIуагъэшъ, теплъын зэрэхъущтым, Биназ щхыпцIыгъэ.
ЧыжьэкIэ ДэхапIэ къэлъэгъуагъ. Заом ыпэкIи, ыужкIи
ДэхапIэ районыр зыдэт чылэщтыгъ. Ау мы аужрэ илъэс
пшIыкIутфым, районитIур зызэхатэкъожьым, чылэ
къызэрыкIоу къэнэжьыгъ. Район чылэу зэрэщытым
ихьатыркIэ унэ дэхэкIаехэр дашIыхьагъэу дэтыгъэх: больницэр, культурэм и Унэ, райкомымрэ райисполкомымрэ зычIэтыгъэ унэхэр, гурыт еджапIэр, зичэу IукIыкIыгъэ
зэпыт рестораныр, тучанитIур.
Больницэм къызнэсым, нэшIукIэ а лъэныкъом Биназ
плъагъэ. Халат фыжьыр щыгъэу Лимэ ынэгу къыкIэуцуагъ. Мэфэ заулэ хъугъэ Лимэ зимылъэгъугъэр, зыпчыхьи, тыгъоспчыхьи ыдэжь фыкъокIышъугъэп. Ушъхьагъу
Iоф къыхэмыхьэу зыфэмыкIощтыгъэри нэфагъэ: пIалъэ
къезытыгъэ пшъашъэм бащэрэ фыкъокIыныр къыригъэкIущтыгъэп, зерэгъэхьазыр, нахьыбаIорэ янэ кIэрэрэсыжь. А такъикъ заулэм Биназ ыгу зыгорэу къэхъугъ,
илъэс пчъагъэ хъугъэу шIу ылъэгъурэ пшъэшъэжъыер
дунаим зэрэтетыр, джыри иунэ къыримыщагъэми, насыпэу зыфелъэгъужьы.

--- Page 202 ---

Биназ унэм Iумыхьажьэу губгъом ихьагъ. Мэджэс
Ахъмэт ику чыжьэкIэ къышIэжьыгъ. Гъогунапцэм дигъэхыгъэ машинэм Биназ къикIыгъ. Натрыф кухьэ гъожьми
Ахъмэт къепсыхыгъ.
- КукIэ губгъом укъихьэ хэбзагъэп, Ахъмэт? - сэлам
зырех уж Биназ шыкуаом еупчIыгъ.
- Хабзэ щыIэжьа джы,- Ахъмэт икъамыщыкIэ щазымапшъэм дигъэнагъ,- машинэхэр шъофым пырикъухэрэпышъ, чэтIусыщэ сыкъыдафы.
- Сыдэу пшIыщт, Ахъмэт, машинэхэр...
- Адэ арба сэри сIорэр,- натрыфыр, чIыплъыр, семчыкыр дэщыгъэн фае. ШыкузэкIэт уимыIэу машинэ уиIэп
джары сэ зыкIасIорэр, шъо шымэ шъуафэежьэп...
- Ар дэдэр, Ахъмэт, тIорэп.
- ШъуIорэп. ЖьыкIэ шыхэр псэунхэу шъушIагъэмэ,
сэшIэ сэ, шъуафэещтыгъ... Мыдэ, Биназ, тутыныбжъэ
горэ тэгъэгъэсты, Iугъуамэ тымыгъэоу зи пкIэ тиIэп. ЬI-ы,
тутын уешъорэпи о, сщыгъупшэжьыгъ... Ау а укъыздикIыжьрэ районым сэщ пае тутын пачкэ горэ къысфимыщэу укъэкIожьы Iоу сшIошъ хъурэп.
- КъэпшIагъ, Ахъмэт.
- Тебгъэсагъэшъ, къэсшIагъ.
- Районым сыщыIагъэмэ хэт къыуиIуагъ?
- Сэ сымышIэрэ колхозым къыщыхъурэп. Хьамэм
сыпщыкIэупчIагъэти, къысаIуагъ. А укъыздикIыжьрэм
сыд къэбарышIу къиохы? Адэ тэрэзба, хэгъэгум лэжьыгъэр ищыкIагъ, ещэгъэн фае. Хэгъэгур ары тызыфыщыIэри, тыщызгъаIэри. Джыри пчыхьэ нэс, моу сишхэр псы
езгъашъохэу, зязгъэгъэпсэфымэ, чэтIусыщэ щэгъогогъу
горэ сыкъыдэкIыжьын. Хэти къытефэрэр зыщишIэн лъэхъан тызхэтыр, Биназ. Олахьэ, Биназ, тутын бэгъуагъэ
къысфэбгъэуагъэм, сшIурамышъужьмэ, тхьамафэ горэм сфикъун.
- ХьамэмкIэ сыд щыкъэбар?
- Ащ Iофынчъэу утемыхь, хьайнапэ утехъухьан. Сыпхэплъэшъ, о слъэгъурэм, къэбарэу щыIэр пшIэрэп.
- Сыд къэбар?
- Шэныбэ Сэбэхь сыпсау ыIуи, къэбар къыгъэIугъ,
зыдэщыIагъэр сшIэрэп джы нэс!..
- Хэт Шэныбэ Сэбэхьэр?..- къыраIорэр къыгурымыIоу Биназ къэупчIэжьыгъ.
7*

--- Page 203 ---

- Шэныбэ Сэбэхь умышIэу, Лимэ ят ары.
Мэджэс Ахъмэт игущыIэмэ гые ахэмылъыжьми, ЧэтэшIэ Биназ зигугъу къыфашIырэр къыгурыIуагъ. Зыфихьыщтри, къыриIолIэщтри ымышIэу, игупшысэхэр хэохапкIэхэу Биназ заулэрэ щытыгъ. ЕтIанэ зыгорэ лIым
ыпашъхьэ къызэрэщиIон фаер зыдишIэжьэу къыIуагъ:
- КIодыгъэу арба Шэныбэм икъэбар къызэрагъэIугъагъэр... Джы къызэрэпIорэмкIэ, псау...
- Узэмыжэгъэ Iаджи, Биназ, заом хэхъухьэ... Заор
гъэны ыкIи щхэны. Ар сэ дэгъоу сэшIэ... Ау, тыгъопчыхьэ щегъэжьагъэу сызэгупшысэрэр ошIа, джы нэс Шэныбэм икъэмытхакI... Тэри зыгорэ тигухэлъыгъ... Ипшъэшъэжъые унагъо ихьэмэ, Сафят бзылъфыгъэ шIагъу...
Дударыкъо Темыркъан иIуагъэу, мыгугъэрэ щыIэп,-
Лимэ ипсэлъыхъо Биназ ыпашъхьэ ит-имытми къымышIэжьэу, Мэджэс Ахъмэт хьылъэу хэхьапщыкIи, гопэеутэхэу зыкIэшъугъэ тутын Iугъор, пэбзыджынри IуилыгъукIэу, къызжэдитIупщыжьыгъ...
- Сеплъмэ, кIалэ, МэфакIомрэ орырэ шъуиIо зэхэмыхьэу щытэп,- Дударыкъо Темыркъан ыкъо нахьыкIэ
риIуагъ,- мэфэ зытIущкIэ натрыфым иIухыжьын аухыщт,
ар тIозэ семчык бэгъуагъэми тыхэныгъ, центнер заулэкIэ
уезэгъыгъэмэ дэгъугъэ, ы-ы? Зыми, тIуми хъущт. Тхьаматэм къыIо къодыемэ, къыдигъэкIощтымкIэ хьэмэтесым сэ сыфэгъэзагъ. Натрыфыр шъоф хьамэм тыращыжьмэ, хэгъэгум ратэу, къэнэжьрэ тIэкIур хьамбарым
зыратэкъожькIэ, нибжьи утырагъэплъэжьыщтэп.
- Адэ ары, утырагъэплъэжьыщтэп,- Гощнагъуи жэгъу
шъуашIом шъхьэкIэпхэ шIуцIэр щигъэтэрэзыжьзэ, лIым
дыригъэштагъ,- хьамбарым илъри ежь яджыбэ илъри
тIури зы, урагъэцэищтэп.
- Джы умышIэрэм, ныо,- Темыркъан нэкIушъхьэ
хъурэитIумэ анэс къыздыригъаIэу пэкIэ мэкIэ тхъоплъмэ
къаIущхыпцIыкIыгъ,- къэкIорэ лэжьыгъэ Iухыжьыгъом
нэс укIэхьажьыщтэп.
- Адэ ары,- Гощнагъо джыри хьазырыгъ,- джэмышх
нэкI жэм фахьырэп, уиIоф пIалъэ емыт...
- Джы уасэ иIэп шъхьакIэ,- Iэхъомбэ пщэр кIакохэр
стол къуапэм зэрэщигъэджэгухэрэмкIэ Темыркъан
игумэкI къыхэщы,- гъэтхэ къэлэ бэдзэрым фэдитIу, фэдищ кIэпхыщт.

--- Page 204 ---

- Ар гъэм ишъоецыягъэ елъытыгъ, къыолъэIухэзэ
нахьыби къыуатыщт,- зи къэзымыIорэм зэгуигъэутэу
Гощнагъо къэтэджыгъ, ыкъо ныкъуашхэми, лагъэхэр
Iуихыжьхэу ригъэжьагъ, хьакъу-шыкъу зэутэкIым гум
ибырысырыкIэ къыушыхьатэу, бгъэшхъуанэкIэ къызэплъэкIи, къыфидзыгъ: - А синынэ гущ, укъэмыгущыIэжьэу, убзэ ыубытыгъа?!
Нымрэ тымрэ колхоз натрыфымкIэ къызэрэжэхэтхэр Нурбек къыримыдзэу, мыгузэжъуахэу шхи, къэтэджыжьыгъ. Гъунджэм фэдэу, укъызэрыщырэ джэхэшъо жъыутэхыр зэпичи, адрэ унэм чIэхьагъ. Школым
зыдихьыщт тхылъхэр портфелым ригъэкIухэзэ, пчъэ
зэпахъэмкIэ ятэ ымакъэ къылъыIэсыгъ.
- Адэ джары, ныо, сызэрэщымыгугъыгъэу скъо нахьыкIэ къычIэкIыгъ сэзгъаIорэр... ЧэтэшIэ Ибрахьимэ
иIуагъэу, е дунай, дунай...- Темыркъан къыригъажьи,
щигъэтыжьыгъ.
- Е-о-ой гущ, кIэлэ нахьыжъым мыр сыдым кIигъэхьан... Джары, лIыжъ, Рэмэзан ары тшъхьэ зэдгъэзылIэжьын фэягъэр...
- Ы-ы-ы...- Темыркъан чыишъхьэмкIэ ыIуи, хэщэтыкIыгъ. ЕтIанэ къызыбгырыужьыгъ.- Мыр зилIэужыгъор
сшIэрэп, дышъэу щылъым елъэпэуагъэми, ыIэмычIэ ригъэкIущтэп!..
- ЕзгъэкIущтэп,- Нурбек къыпиупкIыгъ.
- Дышъэр лъапэкIэ удзынэу ащ фэдизэу убая?
- ТиIэр шъунэ къыпэIужъугъахь. СеIэбэхэу, тят, къасштэмэ, сыепышъ, зыем IэкIэзгъэхьажьыщт.
- Тынэ къыпэIудгъэхьанэу, синынэ гущ, сыда ащ фэдизэу тиIэр! - Гощнагъо унэм икIрэ Нурбек кIэлъыджагъ,
етIанэ зыщыгъупшэжьэу зыщылъэти, унэ нэтIэ шъхьангъупчъэ рекIокIымкIэ лъиджыкIыгъ.- ТыкIэлэегъадж
шъоIошъ, шъузымрэ орырэ ахъщэ гъушъэ тIэкIу пышъупIытIыкIзэ унэм къишъохьэ ара?! Муахь, ар псэукIэ мыхъунмэ, сабыитIоу къэшъулъфыгъэри шъуфэмыгъэшхэнмэ!.. СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, шъуз дэубзэ хъупагъэ
мыр!.. Адрэм ышъхьэ уцэцыжьэу, тхылъхэр ыблыгу
чIеIухэшъ, Мыекъуапэ сыщеджагъ ыIозэ, ущеджагъэмэ
гъэшIэгъона, хэта джы емыджагъэу щыIэр, школым
мачъэ, зыригъанэзэ къызыкIожьрэм, джэхэшъуапи рипхъэнкIэхырэп!.. Алахь зизакъом укъызхащыгъэхэр, ятхьачэт щырмэ анэсыжьэу, регъэтэкъохых, кIэлэ хъарзынэр тшIобгъэкIодыгъэмэ!.. Адэ, лIыжъ, сIонэп сIуагъэ
шъхьакIэ, Джанщыр зыцIэр щырэуи-щырэп, анэуи-анэп,
цIыфы хъуна!..
- Хэт сэIо Джанщырыр? - зицIэцIэ макъэ есэжьыгъэ
ныом къыпчъырэмэ ашъхьащыгупшысыкIыщтыгъэ Темыркъан, шъхьэм илъмэ къахэужьэу, къэупчIагъ.
- Тинысэ шъхьэцац арба!..
- Ара сэIо ыцIэр? Олахьэ сымышIагъэ...
- ПшIэнэуи ищыкIагъэп!..- Гощнагъо къыпиупкIи,
мэкъэ Iэтыгъащэу къыжэдэкIыгъэмкIэ лIым ыпашъхьэ
щыукIытэрэм фэдэу, кIилъэшъужьыгъ.- Адэ, лIыжъ, сыдым ар уигъэшIэна, улъэхахьэрэп сыдрэп зэраIоу, мафэ
къэс тыжэхэт пэтзэ, тэри ерагъ ар... Нысэ тIозэ, нысэ
мыгъо къызфащагъэмэ тащыщ...
- Мы пIохэрэр, ныо, зыгорэм зэхебгъэхыкъон...
- Алахьэм ерэмыд, Къан!.. Ежь терэмыIуати, Iиман
зимыIэ лъэкъо кIыхьажъ, тиунэ илъыр тиунэ икIыщтэп...
Бжыхьэ мэфэ кIакоу шъэбэрыкIо-елъэкIонэу къыдэкIуаерэм ДэхапIэ къыдыкIэтаджэ, мэкъумэщышIэ мэкъэ
зэфэшъхьафхэр къыздехьых, хэчъыягъэм макъэ регъэIу,
пасэу тэджыгъэм IогушIо.
МэфакIэм итыгъэпс апэ къызIупсагъэмэ Болэт Къасымэ ащыщ. Мэзахэр зэхэкIын ригъэжьэгъагъ Къасымэ
колхоз конторэм къызIохьэм, сыхьатныкъо фэдиз хъугъэ
рикIукI-къырикIукIыжьэу зыIутыр, ятIонэрэ тутыныбжъэри кIигъэнагъ. Мырэу Къасымэ жьэу къэкIонэу колхоз
тхьаматэп, бригадирэп, наряд ратыни шъхьалым е къэлэ
бэдзэрым агъэкIощт шоферэп, ары пакIошъ, чэщ пэсэкIо
къэрэгъулэми ащыщэп, колхозыр зызэхащагъэм щегъэжьагъэу колхозым хэтыгъэ пенсионерэу, ащ фэдэхэм
джы зэряджэхэ хабзэу, трудым иветеран, зикоммунистыгъэр илъэс шъэныкъом блэзыхыгъэ лIыжъ. Теплъэу
иIэмкIэ ныбжьым илъэсипшI горэмкIэ къыщинэгъэнэу
къопцIэ од ищыгъ, егъашIэм зэрэлэжьакIор ыIэхъомбэ
пытэхэмкIэ къэошIэ.
Шы, ку, машин, чэтыIус, былымIус ыIонэу макIа мэкъумэщышIэм ищыкIагъэр, Болэт Къасымэ ышъхьэкIэ
ыгъэгумэкIынэу непэкIэ зи щыIэп, ежь зэриIо хабзэу -
тищыкIагъэр зэтэгъотылIэжьы, Iэрыфэгъу тфэмыхъурэр
колхозым идышъэ кон къычIэкIы.

--- Page 205 ---

Чэу къуапэм МэфэкIо Рэщыдэ къыкъокIыгъ, тхьаматэм Болэтыр къызелъэгъум IущхыпцIыкIи, ярэби, ыIуагъ,
сыдэу тыщимыгъэIэжьрэ, сыда джы мыр зыуж итыр?..
Ежь ышъхьэ пае къэлъаIощтыгъэмэ зыгорэм фэд, чылэм
ищыкIагъи, имыщыкIагъи зэрегъафэ, къелъэIугъи-къемылъэIугъи афэлъаIо, фэныкъо зимыIэ щыIэп, зэкIэри ыIулIэнэу регъажьэ.
- Къасымэмэ сшIэрэп слъэгъурэр!..- Рэщыдэ гушIо
макъэкIэ къыхэкуукIыгъ.- О-уиу, Къасым, олахьэ боу
ужьырытэджым!..
- Уимафэ шIу охъуапщи, Рэщыд,- Болэт Къасымэ чэу
лъапсэ пхъэнтIэкIум тIэкIу зыкъытыриIэтыкIзэ, сэлам къыхыгъ.- Шъо шъузэрытым тызетым, тэри тычъыещтыгъэу
къычIэкIын... КъэтIыс моу, тутыныбжъэ гори гъэсты.
Шъуащыщ, ощ нэмыкI, зи къэлъэгъуагъэп.
- Непэ къэлъэгъон щыIэп, тыгъоспчыхьэ нарядхэр
стыгъахэх,- МэфакIом къыIуи, урамымкIэ плъагъэ.-
Шоферым сежэ шъхьакIэ, къэлъагъорэп. Хэчъыегъэна
шъуIуа?.. Хьау, муары, къэкIо. Сыхьатыр пшIым ехъулIэу
Мыекъуапэ тынэмысы хъущтэп.
- Ара?.. Адэ сэ уинарядхэм сакъыхэдэIон сихьисапыгъ...- Болэт Къасымэ ащ нахьрэ Iоф имыIэу къыпшIуигъэшIэу къыIуи, кIэкIэу къыпидзэжьыгъ.- Жьыщэу тыгъолъыжьыгъ, зиунагъо бэгъон, ятIонэрэ атэкъэ Iогъумэ такъыдэущыжьы. Адэ, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зэриIоу, ужъы
зыхъукIэ щыкIэгъабэ къыпхэщы. Мыекъуапэ шъуежьагъэмэ, гъогумаф. ЗэIукIэри щыIэныгъэм щыщ. Узэхэхьаныр, узэхэплъэныр, узэхэгущыIэныр ары зэIукI зыкIаIуагъэр, зы шъхьэ нахьи шъхьитIу аIуагъ, шъхьитIум ящэнэрэм акъыл регъэгъоты...
Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу зыфаIорэри тэрэз, МэфакIор гукIэ щхыпцIыгъэ, ау шъхьэ бащэ къыпхэгущыIэ
зыхъукIэ ары тхьамыкIагъор, узынэсыщтымрэ узэтхъощтымрэ умышIэжьэу урашIыхьэ, зым жъо, зым халъхь,
адрэм игъо хъугъэп eIo. Джа шъхьэгъэузмэ уащымыщэу
ори зымылъыт. Узфае щыIэмэ имылъэшъухьэу къаIо, сэ
гъогу сытехьан фае.
- Ар шъыпкъэ, Къасым,- дыригъэштагъ,- акъыл
зиIэм иIоф мэфищ, делэм непэрэ Iофым ехъу иIэп... Къасым, лъэгъун къысфыуимыIэмэ, ащыгъум сэ гъогу сытехьан. Ау узфае щыIэмэ, къаIо, запискэ цIыкIу горэ къэстхымэ къыпфэзымышIэн колхозышхом къыхэкIынэп,

--- Page 206 ---

къыхэкIми, фэсыдэнэп!.. Шъощ фэдэм фэмышъуашэр
колхоз псаумкIэ терэмыI.
- Хьау сIуагъи... СшъхьэкIэ дунаим сызгъэгумэкIрэ
щыIэп. СыкъышъухэдэIони, наряд ужым, зымафэ узгъэгумэкIыщтыгъэ IофымкIэ, тIэкIурэ тызэдыщысын симурадыгъ. Моу зымафэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэдхэм ячэу къуапэ
лIыжъхэмкIэ тызэхэгущыIэжьыгъэти, хэкIыпIэ дэгъу щыIэу
тыхэплъагъ. ЧэтэшIэ Биназ, парткомри хэдгъэдэIуагъэти,
къыддыригъэштагъ.
Биназ игугъу къызешIым, Рэщыдэ ышъо къыхихыгъэми къызхигъэщыгъэп. Ау етIани къымыдзын фэлъэкIыгъэп:
- ЧэтэшIэ Биназ къыжъудыригъэштэнэу сыда сызгъэгумэкIрэр?
- Орба, Рэщыд, кIэлакIэхэр чылэм дэкIхэшъ, къалэм
макIох, дзэм щыIэхэм къулыкъур къызаухкIэ къагъэзэжьрэп зыIоу зымафэ тхьаусхэщтыгъэр?
- Ащ фэдэми тырыгущыIэу къыхэкIыгъ... Сыда?
- Колхозым хэкIхи, къулыкъушIэ кIуагъэхэм къалэжьыщтыгъэр дзэм къэтыфэкIэ кассэм афиплъхьащт,
къызагъэзэжькIэ уишIушIагъэ дахэшъ, джа уипшъэшъэ
чанхэу зыфэпIуагъэхэри чылэм къыдэнэнхэшъ, колхозыми къыхэнэжьыщтых. Тэрэзми, мытэрэзми джары тэ
лIыжъхэмкIэ тызэгупшысагъэр.
- Мыдэ, мыдэ мыхэр зынэсыгъэхэр!..- Рэщыдэ къыхэкуукIыгъ.- Ащ фэдиз ахъщэ тэ къисэжъугъэхыщт?..
Армырми кассэм зы чапыч имылъэу къыхэкIы!..
- Зы чапыч имылъмэ, емыкIур уадэжь. Егупшыс,
пшъхьэ кIэпIэстхъэжь, ищыкIагъэ хъуми зэпегъэкI, уичапыч федэ къызэрихьыщтым ыуж ит. ТичIыгухэр нэмыIэмэ, сомэ хадзи, сомищ къыхэкIыщт... Сыд районымкIэ
къытфашIыгъэ секретарыкIэм къышъуиIо зэпытрэр? Экономикэ, экономикэ eIo, шъуегупшыс eIo.
- ПIо къодыекIэ икъущта?..- районым къащыраIорэр
имыкъоу мыщи къыхигъэхъожьрэр ыIуи, МэфакIом
фэмыщыIэу къыIуиутыгъ.
- Икъущтэп. Ащ шъхьэ тэрэзи дэпIыгъыжьын фае.
Адэ сыда о къызэрэпшIошIырэр? Нахьыпэм фэдэу къаIэкIэхьэ пстэури джы тхьаматэ ашIыжьрэп...
Ар къысэпIощтыти ара умычъыежьэу, нэфмышъэу
мыщ укъызфэкIуагъэр, МэфакIом ыIуагъ. Сыд бэлахьа
тызхэтыр, хэти тызэригъэсэжьыщтым пылъ. ЗэрэхъурэмкIэ, сэ уахътэм сыкъызпедзы, а къыжъудезгъэштэрэ
ЧэтэшIэ Биназ дэбакъо, зэупчIыжьын тхьаматэ иIэпышъ,
ыпашъхьэ ригъэтIысхьэу ипэIожъ емыупчIыжьэу, ахэуцошъ, лIыжъхэр егъэIорыжъорых, колхозым фэмыукIочIыщтхэр къарегъэугупшысы... Олахьэ гъэшIэгъоным, сэ
мощ Хьамырзэр пэсэIажэ...
- Теплъын, Къасым, теплъын,- машинэр къызэрэIулъэдагъэр Рэщыдэ игуапэу къызэриIокIыгъ.- Iофы
зедгъэшIын, бгъу пстэумкIи тыхэгупшысыхьан, зэрэхъоу
тыпсэун... Ары, ары... Дэгъу, дэгъу...
II
ЧэташIэмэ ячэу къуапэ егъашIэм лIыжъ тIысыпI. ЛIыжъмэ язакъоп ЧэтэшIэ лIакъом янахьыжъым пчэгъу щычIиси,
бысымымрэ зэгорэм хьакIэу къафепсыхыщтымрэ япчъэ
зырыз зыхэлъ унэу пэIулъэшъо кIыхьэ зыпэIутыр зыщишIыгъэм щегъэжьагъэу мы чIыпIэр, тIэкIу адыкIэ шъофым
идзэгъаIоу, кIэлэцIыкIу угъоипIэ-джэгупIэуи къашIэжьы.
Жъыгъор къыфэсэу, илIыжъыпIэ зифэжьрэм чэу лъэпсэ
пхъэтэкъэжъ хъокIыгъэр чылэпшъэ нахьыжъхэмкIэ охътэгъэкIо, къэбарIотэ-зэхэхыпI, лIымэ ятIысыпIэшъ зы бзылъфыгъи щетIысэхы пакIо, благъэу къебгъукIощтэп.
ЧэташIэхэр цIыф кIуапIэ зышIрэм лъапсэ иI: ар лIакъом
инахьыжъ къызщежьагъэр, инахьыкI кIодыпIэ фэзымышIэу лъызгъэкIуатэрэр. Чылэдэсмэ ЧэташIэмэ яIуплъэ
маф, янатрыф чылапхъ, япхъэтэкъэжъ, ялIыжъ бэрэчэт,
ящыгъу-пIаст аIуагъ нахь дэйкIэ ягугъу ашIыгъэп. Унагъом, лIакъом дахэ фязгъаIорэр паIo зыщыгъэу унэм
исым изакъоп, лIакъор зыгъэбагъоу, зэзыщхырэ бысымгуащэри ары. ГъэшIэгъонба, дэйкIэ лIакъом тезгъэгущыIэн бзылъфыгъэ ЧэташIэмэ нысэкIэ джы нэс къазэрэхэмыхьагъэр! Ащыщ бзылъфыгъэ захэкIрэм, лъэдэкъэ
мафэкIэ насыпыр къахинэу, зыхахьэрэмэ лъэпэ мафэкIэ
нэхъой-насыпыр ахихьэу, зыхащагъэхэри тебэгъукIхэу,
шIукIэ цIыфхэр атегущыIэх.
Непэ тыгъэ егъэзыхыгъо мэфэ фабэшъ, ЧэташIэмэ
якъэлапчъэ дэжь, щагум дэмыдзагъэу щыт пцел чъыгищым атхьапэхэу джэрзышъо хъун езгъэжьагъэхэм бжыхьэпэ тыгъэпс фэмыфыр мыгузэжъуахэу къангъэбылъ
ащешIэ. Чъыгмэ апэIулъэшъогъэ чылэ гъунэр мэз пырыпыцоу зызIэтрэм еуалIэ. Тхьачэтхэр, мэлхэр, шкIакIэхэр,
чэтхэр зэрытэкъогъэ шъофым ушъхьарыплъымэ, ос
къесыгъакIэр зишыгуф къушъхьэ зэбгъурытхэр мыблэгъэ-мычыжьэу къыщэлъагъох. Мыжъо гъогу шIыгъакIэу чылэбгъум речъэкIрэм тет машинэ зэфэшъхьафхэр
лIыжъ купэу щысмэ янэплъэгъу, къэбар Iотэным хэзэрэгъэсыхьэхэмэ, ахэр зэрэщыIэхэри ащыгъупшэжьэу
нахьыбэрэ къыхэкIы. Ау ЧэтэшIэ лIакъом инахьыжъ Ибрахьимэ пчэдыжьрэ изакъоу пхъэтэкъэжъым тес зыхъукIэ, жъыгъом емылъытыгъэу ынэхэр джыри чанышъ,
блэчърэ машинэмэ япчъагъэ къылъытэныр икIас, шъэм
нигъэс пэпчъ бэщыпэмкIэ къурапэхэр зэрегъэтIылъылIэ,
загъори шIузэхэкIухьэшъ, икIэрыкIэу къызщиублэжьри
нахьыб. Ащ фэдэ шъхьэзэкъо чIыпIэ зифэрэр пчэдыжьыпэр ары нахь, щэджэгъоуж-пчыхьэшъхьапэхэм лIыжъ
куп къегъэтIысэкIыгъ. Зэрихабзэу, бэрэ къыхэмыгущыIэми зыхэдэIон къэбар щыкIэрэп, зэхихрэр шIомыщыоу къыщыхъумэ, хэпскэуIукIыни "е дунай, дунаижъ
хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах..." зиIорэм, къэбарIуатэм
къыIорэр Ибрахьимэ зэримыгуапэр къыгурэIошъ, "зыгорэ къапIо пшIоигъуагъ, Ибрахьим" ыIозэ, зэпегъэужьы.
Гъунэгъу лIыжъитIур къызIухьэгъэ сыхьат имыкъум
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ бэщ пакIэм жэпкъыр тыриIэтыкIзэ, тIощэ якъэлэпчъэжъыекIэ плъагъэ, ищыпэлъэгъу пIонэу
Дударыкъо Темыркъан лIыжъ нэгуплъ шъошIо фэшIыгъэмкIэ инэплъэгъу еокIыгъ, ХьапэкIэ Аслъанбэчи къыIуагъэм шъхьащыугъ. Ыкъо нахьыжъ Шумафэ къыIухьи, ятэ
намыс фишIызэ, къахэмытIысхьэу, адыкIэ нахьыкIэмэ апае
Iудзыгъэ пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъэми феплъэкIыгъ.
- Ибрахь, а Ибрахь,- чылэр гъэшIуабзэкIэ ЧэтэшIэ
Ибрахьимэ зэреджэу Дударыкъо Темыркъан еджагъ,-
мы пцел чъыгмэ сыд аныбжьын? А си Алахь, сыдэу иных,
сыдэу дахэх, сяплъ къэсми сымыгъэшIэгъон слъэкIрэп,
къызщысшIэжьрэм ятеплъэ нэхъой...
- Мыхэра?..- Ибрахьимэ къэупчIагъ.- Пхъэшъэбэ
лъэпкъыр агъэтIысхьаныр адыгэмэ якIасэп, ау етIани
агъэтIысхьанэу хъугъэ... Пхъэшъэбэ дэдэкIи сыгугъэрэп
мыхэр... Чъыгхэри цIыфмэ афэд, зэфэшъхьафэу зэтефыгъэх. Мо чъыг бырэбэ лъагэр тятэ къызэхъум сятэжъ
ыгъэтIысхьэгъагъ, агу итыр сэщ пае тятэ ыгъэтIысхьэгъагъэу aIo, мыдрэр,- плъэ-мыплъашъоу Шумафэ Iэ
фишIзэ,- мор къызэхъум згъэтIысхьэгъагъ.
- Адэ, Ибрахьим,- ХьапэкIэ Аслъанбэчи къэупчIагъ,-
уятэ ичъыг тхьапш ыныбжьын?
- Ар хэт къышIэжьра, сэ илъэс тIокIиплIырэ пшIыкIуйрэм сызхэкIыгъэкIэ, тятэ ичъыг илъэсишъэрэ щэкIырэ
къыгъэшIэгъэн. Ящэнэрэ чъыгыр шъо шъуилэгъу, ар
зысэгъэтIысхьэм, мы лIэшIэгъум тыхэхьэгъэ къодыягъ,
ияплIэнэрэ бжыхьэр армырмэ, ятфэнэрэр аркIэ сэгугъэ...- Ардэдэм джы нэс зыгъэгумэкIыщтыгъэм Iэжэгъу
фимыгъотрэм фэдэу ошIэ-дэмышIэу Шумафэ фидзыгъ.- Арэп, кIалэ, сыд сэIо мо унэм исмэ яхьисапыр,
мыIэо-лъэожьынхэу ямурада?!
ЩысхэмкIэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зыгъэгумэкIырэр къэшIэгъоягъэп: сыд щыщми, псы нэмыIэми, лIыжъмэ къафыдамыхэу IуагъэкIыжьхэрэп. Пхъэшъхьэ-мышъхьэм
зыщигъом, апэ тIыргъорэм щыхагъаIэх, натрыф цIынэм
зыщигъом - натрыф жъуагъэр къафыдахы, хъырбыдзыр егъашIэм афэбагъошъ, лIыжъ Iус аIозэ, мэфэ фабэхэм псы папкIэу къафыIуахьэ.
ЩагумкIэ Ибрахьимэ плъэгъу имыфэу Шумафэ
ыкъо Биназ Iанэр ыIыгъэу къэлапчъэм къыдэкIи, лIыжъмэ
апашъхьэ къыригъэуцуагъ. Щэлэмэ гъэжъэгъакIэмрэ
хэшъэе къашыкъыр зыхэлъ Iэгубжъэшхомрэ Iанэм тетыгъ.
- ШъухаI, щэламэр мыучъыIыжьзэ,- Ибрахьимэ ирэзэныгъэ къыхэщэу щэлэмэ гъэжъэгъакIэм къыпичи, зыIуилъхьагъ, етIанэ IукIыжьырэм щэламэр фищэйзэ, Биназэ
кIэлъыджагъ.- Мыдэ, кIэлэхъу, тэ уежьагъа, ма ори, xaI.
- Парткомым сэкIо, тэтэжъ,- Биназ IугушIукIыгъ.-
НекIо, тэтэжъ, зэIукIэм ухэзгъэдэIон, натрыфымрэ чIыплъымрэ яIухыжьын тытегущыIэщт.
- СыкъакIоми, кIэлэхъу, сIон шъухэзгъотэн,-- Ибрахьимэ къом ыкъожьыр къызэпиплъыхьи, бэщыпэр Болэт
Къасымэ иунэ зыдэщыIэ хьэблашъхьэмкIэ ыгъэлъагъозэ
къыIуагъ,- ау сэ колхозымкIэ сигые Къасымэ къыжъудешIэшъ, къыжъужэхэхьанэу сыщэгугъы, аферым, джары лIэу шъухэтыр, мо уятэу партым хэтыр сыд зэрэбылымыр, зэщтегъэоу зэIукIэм макIошъ, къэкIожьы.
- Ар дэдэр ШумафэкIэ, Ибрахь, умыIо,- Темыркъан
ыдагъэп,- иIоф ащ тетэпщтын, боу бэрэ зэIукIэмэ нэиутэу къащыгущыIагъэу къэсэшIэжьы, тхьаматэу зэо ужым
зытеIэми къытэшъэбэкIыгъэп. Адырэ Болэт Къасым ары
зыми щымыщыхэр, япчъагъэ икъурэпти, амышIахэу ахэфагъэу ахэт.
- Хьау, Темыркъан, хьау,- Ибрахьимэ зандэу зыкъырищыгъ,- мо кIалэмкIэ сIуагъэм сытекIырэп, Болэт КъасымэкIи сыуигъусэп, нахь шъыпкъагъэ зэбгъотылIэжьын,
о апэ узэритэу, къышъухэтэп... Моу, кIэлэхъу, щэламэр
сIых!..
- ЗэIукIэм сежьагъ сIуагъи, тат...
- Уежьагъэмэ гъэшIэгъона, зэIукIэм кIорэм нэкI
еубыта?
- Iых, Биназ, тэтэжъым щэламэр Iыхи шхы,- Аслъанбэчи нахьыжъым дыригъэштагъ,- къыуатмэ, сикIал, IыI
умыIо, къыуамытмэ ары тхьамыкIагъор...
- Къыуамытмэ, ашIэрэр пшIэрэба,- щэлэмэ фабэр
Iэпэ фыжь пщэр кIакохэмкIэ, зэтыриуплIанкIэзэ, Дударыкъо Темыркъан къызIуипхъотыгъ,- къатепхыщт!.. Тэрэзба, Биназ?
Зи зэхимыхыгъэ фэдэу щэлэмэ къуапэр Биназ пичи,
ыгъэтIылъыжьыгъ:
- Ущыси адэ, тят?
- Къасымэ сежэ, къыIухьащтышъ, тыкъызэдэкIощт.
- Биназ, сиупчIэ зи къепIолIэжьырэпи?..
- Угу къемыгъау, Темыркъан, сиджэуап къыокIущтэп.
- КIо, джары кIалэмэ къыуаIожьыщтыр, сыд пае сыгу
къеон,- Темыркъан щхызэ, щэламэр зыIуилъхьагъ, зешхыхэм, хэшъэе къашыкъымкIэ къундысыур тырикIэжьи,
платыку фыжь къабзэмкIэ зыIулъэкIыхьажьызэ, къыпидзэжьыгъ.- НэмыкI дунай мыхэр зытетхэр, угу ябгъэнэу
щытэп. Е сикIал, уятэжъ Ибрахьимэу мо щысым игугъу
сымышIыжьми, Болэт Къасым, уятэу мо щыс Шумафэр,
сэры, модэ Тыркуем джы щыпсэоу Шэныбэ Сэбэхь aIoy
мы дунаим щыттехъыкIыгъэр шъо шъутехъыкIыгъэмэ,
шъуIорэм теплъыни... Тэрэзба, Ибрахь, ы-ы, Ибрахь, о
нахь ущыгъуаз?
Джыри Биназ щхыпцIи, фадзыгъэм зи къыпимыIухьэу
зыдэкIонэу зыфиIогъагъэмкIэ ежьагъ.
- Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ:
кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах...-
Ибрахьимэ къыригъажьи, щигъэтыжьыгъ.

--- Page 207 ---

- Зыгорэ къапIо пшIоигъуагъа, Ибрахь? - ЯплIэнэрэ
щэламэм къундысыу къашыкъыр зытырешъухьажьым,
Темыркъан къэупчIагъ, ау зэупчIыгъэм бэщыпэр жэпкъым кIигъэкъожьэу ылъэгъугъэти, джэуапынчъэ зэрэхъущтыр къышIи, Шумафэ зыфигъэзагъ.- Ашъыу, Ибрахькъор, моу Iанэм къекIотылIи, мы тшхырэр тцагэ дэгъахь. Сыдэу уятэ ыпашъхьэ шыихъ зыщыпшIыгъап непэ?
Ибрахь иIуагъэу, зэIукIэм кIощтым енэкIа? Болэт Къасымэ зыпэмышI о, а узэжэрэ пчэгъу IонтIагъэр ядэжь шъэфшъэфэу "Фатым, а Фатым" ыIозэ къыдэшхэни, къикIыщт.
А иманцызым ячэтлыбжьэ Iаджри тыхиныгъ, ныо шIагъо
иIэшъ, игонахь сштэщтэп, щыгъу-пIастэкIэ ЧэташIэхэр
умыIощтмэ, хьалэл, иунэ уихьагъэу щаибжъ нэмыIэми
къыпфимыштэу укъыригъэкIыжьыщтэп... Олахьэ, Ибрахь, Къасымэ пае ар сэIо шъхьаем, бо арырэ сэрырэ
къин зэдэтлъэгъугъэм, тыпсаоу тызэдэсэмэркъэоу, ныбджэгъугъэ зэшIокIод тазыфагу къыдэмыхьэу дунаим тызэрэтетри гъэшIэгъоным, истафирлахь, цIыф фэпIуатэкIи
ышIошъ хъунэп. Шэныбэ Сэбэхь ары къытэхъулIагъэр
зэкIэ къэзыIотэжьыщтыгъэр...
- Еплъэлъ, Шумаф,- Аслъанбэч гущыIэр Темыркъан
IэкIихыгъ,- Тыркуем ис закъор шыхьатэу мыщ къызэригъэлъагъорэр!..
- БгъэшIэгъон зи ащ хэлъэп, Аслъанбэч,- Шумафэ
сэмэркъэум шъыпкъэ зэрэхэлъыр къыхигъэщэу къыIуагъ.- Дударыкъо Темыркъан непэ уищыпэлъэгъуа?..
Ыпашъхьэ имытыр ишыхьат, зыпашъхьэ итым итэмэчIэгъ.
ЗгъэшIэгъорэ закъор Шэныбэ Сэбэхь гъусэ ТыркуемкIэ
зэрэфэмыхъугъэр ары. СIорэм шъыпкъэ хэлъба, Темыркъан, ы-ы?
- КIо, джары, Ибрахь,- сэмэркъэукIэ къыфадзыгъэр
шъхьакIо щымыхъоу нэкIушъхьэплъитIур къыригъэсысыкIэу щхыгъэ,- мыхэмэ уикъэбар ябгъашIэмэ къыуаIолIэжьыщтыр... Сыд къысэшъуIолIагъэми, олахьэ, симыгъап. А делагъэр, хэт ышIэра, сшIэныгъэкIи мэхъу Болэт
Къасым ары мыхъугъэмэ... Джары сэ Къасымэ тхьамыкIэжъыр зыпэсшIын сымышIэу, адырэ ныбджэгъужъмэ
ялыеу, сянэ къылъфыгъэм фэдэу шIу зыкIэслъэгъурэр.
ТхьамыкIэжъым итеплъэ емылъытыгъэу Iушыжъти, сыхигъэукъуагъэп... ЕтIани а лъэхъаныр узхэукъон зэкIагъ!..
- Ащ узэреуцолIэжьыри, Темыркъан, лIыгъэ,-
гущыIэм пэублэ фэхъугъэ Аслъанбэч джыри къыдзыгъ,

--- Page 208 ---

етIанэ ежь зыфиIожьрэм фэдэу къыпидзэжьыгъ.- Шэныбэ Сэбэхь къэкIожьыщт аIуагъэшъ, шыхьатэу къызэрэшъуфытеуцожьрэм теплъын.
- Шэныбэр чылэм къэкIожьэуи? - Темыркъан къыраIуагъэр зэкIэ щыгъупшагъ.- Хэт зыIуагъэр?
- Чылэм удэсыжьба къэбарыр къыомыIоу?
- Сыд къэкIожькIэ,- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ошIэ-дэмышIэу къэтэджыгъ,- шъхьэкIомыдэр кIодыгъошIу, зэримышIэжьыгъэ къехъулIагъэп...
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ тетIысхьапIэм зыкъызэрэтыриIэтыкIыгъэм лъыпытэу къэгущыIэщтыгъэри, едэIущтыгъэхэри къызэлъытэджыгъэх. Ибрахьимэ къыгъэшIагъэм
емылъытыгъэу, пкъым нахьи лъакъохэр къызэрехьылъэкIыхэрэр хэпшIыкIэу, къэлэпчъэ кIыб зэхъум, къэтэджыгъэхэр тIысыжьыгъэх.
- Олахьэ къэбарэу къысэIугъэр гъэшIэгъоным,- Темыркъан ежь-ежьырэу зыфэгущыIэжьыгъ, гу бырысырыгъэр регъэтIысэхы пIонэу къундысыу хэфэ къашыкъ
ешъуагъ, платыку къабзэмкIэ, зэришI хабзэу, ыIупшIэмэ
аIумылъэкIыхьажьэу къэупчIагъ.- Сыдигъу шъуIо къызыкIожьыщтыр? Олахьэ гъэшIэгъоным зэхэсхыгъэр... Мыщынэу къэкIожьынэу зэриIорэр... Зыщыщынэн шIагъуи
къолъэу сшIэрэп, кIо, нэмыцмэ афэчырагъ умыIощтмэ...
Сыдигъу пIуагъи?..
- Хэт ышIэра, мыгъ аIуагъ.
- Нэмыцмэ афэчырагъэмэ джы зи акъомылъыжьи
хъугъа?..- Шумафэ ыдагъэп Темыркъан икъытецIэлакIэ.-
Ара Тыркуем къинэцIыкIэу зыфисыр!..
- Мэщынэщтын...
- ИшъыпкъапIэ укъекIолIагъ,- Шумафэ къыпиупкIыгъ,- зыщыщынэн къолъышъ, мэщынэ.
- Ары Iолъ...- Темыркъан игупшысэ кIэкI къыхэужьи
зэплъэм, чэу лъэпсэ лъагъомкIэ Болэт Къасымэ къырекIокIэу ылъэгъугъ.- Сыд пIуагъи, Шумаф?
- Джа зэхэпхыгъэр ары.
- Мыхъун зи пIуагъэп, Шумаф,- къыдыригъэштагъ.-
Ярэби, мо къакIорэм Шэныбэм икъэбар ешIа шъуIуа?.. Адэ
ешIэмэ, сыдэу къысимыIуагъ? Ары къыуиIон, джы къызнэсыгъэм Шэныбэм ышIагъэр фигъэгъурэп, игугъуи пшIэу
ыдэрэп, aщ пае Iаджри тыгу хэзэрэгъэкIыгъ. Сэри сымыделэмэ, зихэгъэгу зыбгынагъэм пае шъэогъум ыгу хэбгъэкIы
хъуна!.. Удэ зэ шъуеплъэлъ, ур зэрэгъэкIэрэкIагъэм, партийнэ зэIукIэр армэ сшIэрэп а кIэко зэпылъыр зыфищэфыгъэр,
ари къаигъэ зышIи езгъэщэфыгъэр сэры. Адэ зэIукIэхэр
икIасэхэшъ, шъуеплъэлъ къыхэщэу зэрэнэгушIом. Я си
Алахь, сыд цIыф мыр?.. КъэзгъэшIагъэм мыщ фэдэ сырихьылIагъэп, сегъэтхъэжьы ыкIи сызэгуегъэуты... Ей, Аслъанбэч, Шумаф, зи къэшъумыIу шъо, шъуеплъ мыр
къызэрэзгъэгубжыщтым...
Болэт Къасымэ къопцIэ гъур ищыгъэу къыIухьи, сэлам къыхыгъ. Пхъэтэкъэжъым тIэкIу къытетэджыкIхэзэ,
щысмэ Къасымэ рагъэблэгъагъ.
- Хьау, тэгузажъо тэ. НекIо, Шумаф, сыд узпэсыр?
- Тыд джы, Болэтыр, уздежьагъэр? - зи зымышIэрэм
фэдэу Темыркъан къэупчIагъ.
- ТыздэкIон макIа, партийнэ зэIукIэм тэкIоба.
- Чэу къуапэм укъызэрэкъокIэу уикIэко зэпылъ духамэу къыпилъэсыкIрэр къызыскIэом, ащ узэрэкIорэр
къэсшIагъ.
- Жьыбгъэр къыздикIырэмкIэ ппэ зэрэгъэзагъэмкIэ
сехъырэхъышэжьрэп, Дударыкъор. УлIмэ сыд пае ушъхьасын, о сыпфэдэкIэ огугъа унэм пчыхьэрэ сызитIысхьажьырэм ныом къызхезгъакIэу. Ушъхьасы ахъщэ зылъыптыгъэр нэмыкI горэм кIэонкIэ...
- Олахьэ, Болэтыр, сифэшъуашэу къысэпIуагъэм, ари
тэрэз... Адэ сыдэу пшIына, зиIэм иI, зимыIэр тхьа-мыкI,- Темыркъан щхызэ, лIитIоу IукIын зимурадхэр къызэпиплъыхьагъэх.- KIo, джары, пчыхьэ горэм ныом дух тIэкIу
къысхикIагъэу ылъэгъугъэшъ, къысехъоныжьы, ори, бетэмал, ащ щыщ къыптыраутхэгъагъи... Арэп, Болэтыр, зы
упчIэ пфысиI. Шумафэ иIоф мыщ къыхахьэрэп, ар мыхъуми зэгорэм колхоз тхьамэтагъэу къашIэжьы. Мы зэIукIэ
жэшъо хъокIмэ уижъышъхьэм джыри уязэщыгъэба?..
- Мыдэ мыщ иделагъэ зынэсыгъэр,- лIы зишIугъошхом Къасымэ феплъыхыгъ.- Сыдым ар о фэпшIэн, Дударыкъор!.. ЗэIукIэм сыкъикIыжьыфэ уищыIэныгъэ ухэгупшысыхьажьынэу уахътэ къыпфыщысэнэшъ, къызыдгъэзэжьрэм, джэуапынчъэ усшIынэп.
- KIo, джары, Аслъанбэч, кIо, джары,- Темыркъан
лIитIум акIэлъыплъэзэ, ыгу къыдеIэу щхыгъэ,- жэмыгъо
сIут сэ, сэр-сэрэу лажьэ къызыфэсхьыжьыгъ - мэзэ псаум
Болэтыр фалэ къысфеджэщт, уигъэзэщыщтэп, сибэу...
- Сыд къыуаIоми уифэшъуаш.

--- Page 209 ---

- Ары, ары, сифэшъуаш. KIo, дунаим къыщытэхъулIагъэмэ ялъытыгъэмэ, ащи зыгорэу тыкъелыжьын. Муары ЧэтэшIэ Ибрахьимэ тэ тлъэгъугъэм нахь макIа пэкIэкIыгъэр, зэкIэми къялыжьыгъэу, иакъыли иIэрылъхьэу
дунаим тет, сIуагъэмкIэ Болэтым таригъэгъэтIысына!..-
Темыркъан джыри ынэгушъхьэхэр тесысыкIхэу щхыгъэ,
Ибрахьимэ къэкIожьэу ылъэгъугъэти, зыщылъэти,
шъхьэкIэфэ тэдж пэгъокIкIэ къыIуищэжьыгъ.
- Рэщыд, мы Болэт Къасымэ тынэ щезгъэшъоу
къытэзытIупщрэр ошIа? - Хьамырзэ Долэтыкъо мафэ
горэм МэфакIом еупчIыгъ, гущыIапэр къезыхьыжьагъэм джэуапыр ытыжьынэу къытефэщтыгъэми, зэпыугъо ышIи, тхьаматэм фычIэплъызэ колхозым иагроном
шъхьаIэ зиIэжагъ.
- Дударыкъо Темыркъанына? - ащ егупшысэу щысыгъ пIонэу Рэщыди къызIуипхъотыгъ.
- Хьау, Темыркъан ащ фэдэмэ пфахэхьащтэп...
- Адэ хэтына, ЧэтэшIэ Ибрахьимэмэ шIэ?
- Джы укъекIолIагъэкIэ сенэгуе...
- Хъунэп шъыу!..
- Мыхъущтми джары зыпкъ къикIрэр...- Хьамырзэр
къызщылъэти, графиным псы къыригъэчъыгъ, "къурхкъурх" Iоу стаканым из ришъугъ.- Ашъыу, тыгъопчыхьэ
къаигъагъэкIэ тызэшъогъэ тIэкIум тызэхиукIагъ...- зэрэпсыр
щыгъупшэжьыгъэу, аркъыр зимыджагъомэ зызэрашIэу,
ыжэ чIиукъуащэу, IэгушъокIэ зыIулъэкIыхьажьыгъ.- Ары,
ары, Рэщыд, ащ укIэмыупчIэжь, ячэу къуапэ тетIысхьапIэм
Болэтыр къыщаушкоблышъ, ыкъом ыкъожь тхьамэтэн
фалIэр къыкIэкIэтыжьэу, одрэр шъушIэрэп, мыдрэр шъушIэрэп къырагъаIозэ, тшъхьэ пырагъэшхыкIы. Зымафэ,
жъокIупIэм чIыгъэшIукIэ сешIушIэнэу лыгъэ рязгъэдзыгъэти, хьэуарзэр огъэсты ыIуи, чылэр зэрэзэхэтэу дунаим къытимыIуагъэ къыгъэнагъэп, мыпсэу-мылажьэм нэсэу... Сыкоммунист пIокIэ узфаер колхоз пащэмэ япIуалIэ хъуна!..
Колхозыр ыпэкIэ лъытымыгъэкIуатэу, едгъэчъэхэу eIo.
ТаймэзымкIэ тыкъигъэщынагъ... Зи сфеIожьыгъэп, лIыжъышхоба... Олахьэ сымышIэ зыгорэ Болэтым къыфэмыугупшысыгъэмэ хъущтэп... ИзекIуакIэ партком Iоф мышIыгъэмэ, тыщигъэIэжьыщтэп...
- Къыбдыригъэштэн пшIошIa ЧэтэшIэ Биназ? - МэфакIор къэтэджи, джэхэшъогур рикIукIыгъ.- Мы Iофыр бэщ

--- Page 210 ---

пэкIитIоу зэпыщыт, зы пакIэмкIэ уомэ, адрэ пакIэр къыптефэжьынкIэ щынагъо. Болэтыр щыхьагъу умышIы, зыкъемыгъэшI ыкIи, коммунист заф, лIыжъ лэжьакIу еIошъ,
район зэIукIэ пэпчъ Таймэзым игугъу къешIы.
- Игугъу къешIымэ, тэры зилажьэр: лэжьакIу тIозэ,
районым шхончъэу иттIупщхьагъэшъ, джы тфэIэжэжьрэп. КIо, зи тфемышIэшъущтми, ЧэтэшIэ Биназ къыкIэкIэутыгъэн фае.
- Джар Iоф шъхьаф, пфэшIэн щыIэмэ укъызэкIэмыкIу,
сэ сыкъыхэщы хъущтэп,- Рэщыдэ шъхьангъупчъэм Iухьагъ,
къегъэжьэгъэ Iофым рыгущыIэжьынэу фэягъэп, тхьэм
зэриIонэу ушъхьагъу дэгъу къыгъотыгъ, ин-инэу, нэгуихыгъэ гушIубзыоу Хьэсэнэ Мерэм, медсестрар, блэкIэу
ылъэгъугъэти, къыIуагъ: - Ярэби, мы пшъэшъэжъые шIагъом идэкIогъу блэкIы, зыгорэми зэримыщэрэр...
- Ыщэна, зы нэбгырэ шIу елъэгъушъ, ашыкъ ехъулIагъэу!..
- Хэт ащ фэдэу ДэхапIэ дэсыр?
- Дэсба ЧэтэшIэ Биназ...
- Биназрэ Шэныбэ Лимэрэ пIалъэ зэдряIэба?..
- ЗэдыряIэмэ сыдэу пшIыщт, гум къахихырэр зы нэбгыр... Анахь пшъэшъэ дэхитIоу чылэм дэсыр, нэпх ыIыгъмэ
сшIэрэп, ЧэташIэм ыушхъухьагъэх... ТхьамыкIагъор,
больницэми пшъэшъитIур Iузэрэгъэтыжьхэрэп аIуагъ.
Iом цIыфыбэ екIодылIэ. НэбгыритIур зэрегъэутэкIы,
зэмышIуныгъэр унагъом къырелъхьэ, гъунэгъумэ къахэхьэ, хьаблэм къыхегъэтаджэ, мэтэджышъ, нахь чыжьэуи щэIушъашъэ, Iушъэбае зызышIрэм ыгу илъыр
къэшIэгъуаеу, къыофэбэкIмэ, къыодэхашIэзэ мэкIэ-макIэу укъесты, стыгъэр кIыжьми, тыркъор къытенэ...
Хьэсэнэ Мерэмрэ Шэныбэ Лимэрэ больницэм Iузэрэгъэтыжьхэрэп Хьамырзэм ыIуагъэми, зэкIэрыуцохэу
гущыIэ Iае пшъэшъитIум зэраIуагъэу цIыф къышIэжьрэп.
Пшъэшъэгъу-ныбджэгъугъэ азыфагу дэмылъми, шъхьэкIафэ зэфашIы, яIофшIэн шIу алъэгъу, афэмыгъэхъурэм
егъапэх.
Ординаторскэм Мерэм хъуау-пщаоу къызчIэом,
Лимэ нэгушIоу шъхьэр къыпхъотагъ.
- Приветик, Лим.
- Привет, привет, Мерэм.

--- Page 211 ---

- Тэ щыIэха мыщ чIэзэрэмыгъэфэжьыщтыгъэ купыр?..- Мерэм духымэ IэшIур къыпыоу халатыр зыщилъагъ, етIанэ Лимэ истол къуапэ зыIуидзи, еIушъэшъагъ.-
Ордэн Сурэ къычIэмыхьажьзэ зы гъэшIэгъон къыосIожьыщт... Моу джыдэдэм къолэн-сэлэн закIэкIэ фэпагъэу,
ынэгукIэ дэхэкIаеу зы кIэлэжъ горэ къыспыпкIэгъагъ.
- Сыд зыфаер?
- СэшIа зыфаер!.. ОдкIи-мыдкIи щымыщэу, ощ фэдэу шъуичылэ пшъашъэхэр дахэха, сиIубыжъый, ыIуи,
сапэкIэ къикIыгъ. ИзекIуакIэ сыгу еIугъэпти есIуагъэр ошIa,
тичылэ пшъашъэхэр дахэх, ау делэхэп есIуагъ.
- Хэт щыщ сэIо a Iaep? - Лимэ щхызэ къэупчIагъ.
- Артистэу къэкIуагъэмэ ащымыщмэ сшIэрэп, "СилI
ишъуз" ыIоу афишэшхо горэ клубым раригъэIулIыщтыгъ.
Ары, сщыгъупшэжьыгъи, Бэрэкъэт Емзэщ ыIуи, нэIуасэ
зыкъысфишIынэу ежьэгъагъ. Делэм къолэн икIас зысэIом, сиIубыжъыер щызгъэгъупшэу олахьэ ыбзэ пезгъэубытыкIыгъэм!..- Мерэм джэхэшъогум къиуцуагъэу
ыIи ыкIэнтIыIуи дишIэу, Бэрэкъэт Емзэщ къыIуагъэм зыпишIыжьэу, ыгу къыдеIэу щхы зэхъум, Лими дыримыгъэштэн ылъэкIыгъэп...
III
Мы аужырэ илъэс заулэм Дударыкъо Темыркъан
хэмылъыгъэ шэнхэр къызэрэхафэхэрэр ежь-ежьырэу
зыдешIэжьы. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ игукъэкIыжьхэр нахь игуапэх, къэшъошIэжьа ыIони, пэкIэкIыгъэ
горэм купыр химыгъэдаIоу мафэ кIощтэп. Куп ахэмысми, Гощнагъорэ ежьыррэ язакъоу къызээфэнэжьхэкIэ,
кIэлэгъум ижъобгыпIэ фытыримыгъэзэжьэу, къыгъэшIагъэм илъэгапIэ хэмыгупшысыхьэу зы чэщ гъолъыжьыгъуи
блигъэкIыщтэп.
ЦIыфыр щызгъаIэрэр игухэлъ, игугъапI. Ар къызщысыщтыр ымышIэми, къыпыщылъым ишIушIэ щыгугъэу, ар
ипшысэ шъэф зэхэлъхьэгъэ мыIуатэу къехьы. ЦIыфым
ишIушIагъэ ар зышIэрэ цIыфым елъытыгъ. ШIум фэгъэхьыгъэу гущыIэ дэхабэ щыI: ибэ зышIэрэм ишIушIэ кIодырэп,
шIу шIи, псым хадз. Бэщ пэкIитIур угу къагъэкIэу шIушIэным
екIолIэпIитIу иI: зыр шIушIагъэ зыфапшIэрэм уишIушIагъэ ынэ
фыкIэмыIотэныр, шIу пшIэни, псым хэбдзэни, укIэлъышъумыгъужьэу, дунаим утетыныр, адрэр, шIумышIэ шIyIуалэу,
Iop къебэкIэу, шIэр имакIэу, зыгорэм ишIуагъэ зыригъэкIыкIэ, ригъэкIыгъэм фэдищ къыкIэкIихыжьэу, сэ сиIэр
зыми ерэмыI ыIоу, шъхьэзэкъо шIуфашIэу, имыер IэшIу
дыджэу зищыIэныгъэ къэзыхьрэр ары.
Темыркъан ишIушIагъэ тIо зэголъэу ищыIэныгъэ хэужъыныхьэжьыгъагъ, зищыкIагъэм ежь зэрэфаеу егъэIорышIэ, загъори ар зыфадзкIэ, ным къыдилъфыгъэ фэдэу,
ымакъи къыдекIоу, нэгушъхьэкухэр кIэсысыкIхэу щхызэ,
къамэри бгъуитIуц, Iэрыфэгъоу агъабзэ нахь, къареIожьы.
Ар зэрэлъэгъо пхэнджыр зыдебгъэшIэжьынэу узфежьэкIэ, ежь игупшысэ гъэчъыгъахэр къырищэжьэнышъ,
къесымыгъэжьагъот уигъэIощт. ЦIыфым темылъыр сыд пае
теплъхьан, шхоIу жэдэлъэу зыфилъытэжьрэр Болэт Къасым, ар зыдэщысым, амал иIэу, зыми епэбжъэожьыщтэп,
адэ о зэрэпIоу щыIэныгъэм щэхъуа ыIони, хэкIыжьыщт.
Куп зыхафэкIи, Гощнагъо кIэрысэу ядэжь исы зыхъукIэ, Дударыкъом зэриIоу, мы дунай нэфышхом зэхъуапсэрэ тетэп. Сыд шъыу, зэкIэри ежь иIэу, зыфэхъопсэщтыр!.. Ар умыIо, гъучI къалэ зиIэри гъучI мастэ щэкIэ
къызыраIокIэ, аущтэу хъункIи мэхъу, сэ сыщыкIэрэп, къареIожьы. Темыркъан иунэгъо фэшIыныгъэ шъхьаихыгъэу
тегущыIэ зыхъугъэр мы илъэс зытIу-зыщыр ары. Нахьыпэм "сиIэп" ыIощтыгъ нахь, "сиI" ыIоу цIыф зэхихыщтыгъэп. Унэ зэтетым, чырбыщ къакъырэ зэхэтмэ, гъучI
чэум, тхьачэт Iэхъогъоу, мэл кортэу къыдатIупщырэм,
"Жигули" фыжьэу къэлэпчъэшхо бгъуитIу зэгокIым къыдэчъырэм зэрарыгушхорэр Темыркъан рамыпэсэу иджагъуи иныбджэгъуи агъэшIагъощтыгъэ. Зи зымыгъэшIагъоу, ащ лъапсэу иIэр апэ къызгурыIуагъэр ЧэтэшIэ Ибрахьим. Мафэ горэм Болэт Къасымэ къызрегъажьэм,
мырэущтэу Ибрахьимэ кIэух фишIыжьыгъагъ:
- Дударыкъо Темыркъан имылъку хъохъукIэ емыкIу
фэпшIынэу щытэп. Бетэмалым къыгъэшIагъэ щымыIэу
иилъэс тIокIищрэ тфырэм IэнтIрахъо ехъулIагъэу лъэкъо
лъэныкъокIэ бэным дэуцуагъэшъ, къыщинэщтым гушхо
нэпцIыкIэ кIэлъышъугъужьэу зегъэпцIэжьы... Е дунай,
дунай... Мы дунай шIагъом шIушIагъэр ары нахь, мылъкум щырыкъэихэрэп!..
ЧэтэшIэ лIыжъым игущыIэ пыупкIыгъэ зыгорэ пигъэхъожьыныр Къасымэ къыримыгъэкIоу Темыркъан ихъахъыгъэ-имэхапIэ къызэрэнэфагъэм ардэдэм апэрэу егупшысэгъагъ.
Дунаим сызэхъуапсэрэ тетэп Темыркъан ыIощтыгъ
шъхьакIэ, ДэхэпIэ чылэмкIэ ар нэбгыритIу зэхъуапсэщтыгъэр: илъэсишъэ фэдиз къэзгъэшIэгъэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ипсауныгъ, ижъышъхьэ маф, ишъэогъу-илэгъу
Къасымэ ицIыф зэфагъ, игугъэ шIошъхъуныгъ.
Темыркъан мафэ горэм хъопсэ нэплъэгъукIэ ЧэтэшIэ
Ибрахьимэ фычIэплъыгъагъ: гъоплъэшъо нэкIу псыгъор
къэбзэ-лъабзэу зэкIэупсыхьагъэ, хъурышъо пэIо тIурысэ
мыиным шъхьац фыжь пIуакIэр ыбгъухэмкIэ къачIэщы,
Iэхъуамбэ пэпчъ якIужьрэ лъынтфэ шIуцIашъохэр зэхэчъзэхахьэхэу бэщышъхьэм телъ Iашъомэ къатещых, пкъы
псыгъом зытезыщаерэ тхы уфагъэр армырыгъэмэ,
къыгъэшIагъэм ызныкъо ныIэп ептыщтыгъэр. Нэпцэ
пIокIэ пкIыжьыгъэмэ къачIэщрэ нитIум джыри кIосэжьыгъо Iоф ямыIэ пIонэу, къызыоплъыхэкIэ мэшIожъоку
стырхэу пхыралыкIы. ЧэтэшIэ лъэпкъыр гъучIа сэIо
зыхэшIыкIыгъэр, Темыркъан ыIуагъ, лIэшIэгъум нэзымыгъэсрэ къахэкIрэп. Мы слъэгъурэм, тэры пакIошъ,
къыткIэлъыкIохэрэр ыгъэтIылъыжьынхэшъ, зылъэгъурэм
ыгъэшIагъоу, илъэс къауми къыгъэшIэжьын. Темыркъан
Iэпкъ-лъэпкъхэмкIэ зыгорэу къэхъугъ: Ибрахьимэ итеплъэ бгъэжъышъо тырилъэгъуагъэмэ, ежь чэтжъые хъыбые амалынчъэу зэплъыжьыгъ. ЕтIани тхьэ щыI aIo,
щыIэмэ, мощ фишIагъэми сэ къысфишIагъэми еплъ, икIэлэгъум щыублагъэу джы къызнэсыгъэм сэшхо ихыгъэкIэ
емыбэныгъэмэ, шIу фишIагъэп. Тэ фэтшIагъэ щымыIэми,
тщымыгъупшэу тыгу илъыгъ... КIо, дэгъу, къолэжъ-шъонтIыжъмэ илъэс шъищ къагъашIэу аIуагъэшъ, ушъхьаса,
сигъэшхэнэп сиIыгъынэп, мыщи ащ фэдиз къерэгъашI, ау
фэукIочIыжьынкIэ сыгугъэрэп.
ЧэтэшIэ лIыжъым ипсауныгъэ хэгупшысыхьэ ыIозэ,
Ибрахьимэ фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжь чыжьэр Темыркъан
ынэгу къыкIэуцуагъ. Иапэрэ илъэс пшIыкIуйкIэ ДэхапIэ
дыдэсыгъ нахь мышIэми, джа мафэр ары ЧэтэшIэ Ибрахьимэ къызэришIэжьрэр, илъэс тIокIищым ехъу тешIэжьыгъэми, непэ фэдэу зэхэугуфыкIыгъэу а мафэр
шъхьэм икIрэп.
Гъэтхэ тыгъэм ригъэзыхын ихьисапэу ДэхапIэ шыу куп
къыдэхьагъ, ар революцием ыуж граждан зэо лъэхъан

--- Page 212 ---

зэхэшIыкIыгъуаеу щытыгъэти, чылэм къыдэуагъэхэр
фыжьхэмэ е плъыжьхэмэ амышIэу цIыфмэ загъэбылъыжьыгъагъ, шъхьатехъо зытехъуагъэмэ ямызакъоу, пaIo
зыщыгъхэри нэфапIэм икIыщтыгъэх, ахэр пакIошъ,
егъэшIэрэ хьэкIэ пэгъочъ шъэожъыехэри ардэдэм урамым течъыжьыгъагъэх. ГъэрекIо бжыхьэ белогвардейскэ шыудзэу чылэм дэкIыгъэм щтэ ралъэгъулIэгъагъэти
ары аущтэу хымэ нэплъэгъум цIыфхэр зыфычIэкIыщтыгъэхэр. Фыжьмэ язакъоп, краснэ-зеленэми яхьакъужъокъугъэ зэхашIагъэу щытыгъ, ахэмэ анэмыкIэу Iашэ
зыIыгъ пэпчъ ихэбзэ гъэуцукIэ шъхьафыгъэ, гу плъыгъэм, шъхьэубэтэ бгъэкъагъэм къыхэкIыкIэ плъыжь зырызхэм ямызэфагъэ джыри зэхэшIыкI зимыIэ мэкъумэщышIэмэ атыракъутэу къыхэкIыщтыгъэ. Хэбзэ техьэ-текI
мыухыжьым къыхэкIыкIэ ежь мэкъумэщышIэхэми зыздагъэзэщтыр ашIэщтыгъэп: чIыгур къаратыгъ аIозэ, атырахыжьыщтыгъэ, раутэхыгъэ быракъым ычIыпIэ нэмыкI
быракъ къыпалъэщтыгъэ, гунахьэм шIолIыкIэу аукIыным
ычIыпIэ агъэтIысыгъэр зыщыщхэр къытехьэхэу къызатIупщыжькIэ, зыгъэтIысыгъэм игунахь дэдэкIэ ыпсэ хаутыжьэу зэман блэкIыгъэмэ ари зэу ащыщыгъ. ЕтIани, Темыркъан ыIуагъ, мы лъэхъан хьылъэм хэкIодагъэр
шIошъхъуныгъэ зимыIэу, одыкIэ-мыдыкIэ зызыдзэу
бгъуитIум азыфагу дэтыгъэр ары нахь, хихыгъэ гъогум
щыфэхыгъэм фэшъуашэр раIуалIэу джы къызнэсыгъэм
игугъу ашIы.
А мафэм шыу купмэ якъэбар къызэIум, Темыркъан
шитIyp псашъо къырищыжьыгъэу щагум къыдэхьажьыгъэти, ятэ къыпэгъокIыгъ:
- Зэ укъэкIожьыгъэмэ ары, бетэмал!.. Удэ, шIэх,
къакъырым чIащэх! - ГъучIыIунитIурэ уатэрэ Нэгъой
зэриIыгъыр Темыркъан ыгъэшIэгъуагъэп, зыгорэкIэ
ДэхапIэ къыдэхьагъэхэр къытеохэу шитIур дамыщыным
фэшI, ыгъэлъэщэнхэу алъэгумэ ахиIущт. ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу ар ышIэгъагъэпти, шыхэр зыпкъ иуцожьыгъагъэх, ежь Темыркъан гукIэ зигъэпсэфыгъагъ,
ежьыр шъыпкъэм ыл афэузэу хьайуанитIур шIопсэкIодыгъ, ахэмэ непэрэзымафэм ягъэгъусэри, атегъэсри псапэ щыIэмэ пшIагъэкIэ лъытэ.
- Сыд, сэIо, бетэмал, узпэтыр,- ыкъо игугъуемылIыгъэ Нэгъой къызэщичыгъ,- уасIорэр пшъхьэ къихьэрэба!.. Чылэм шыудзэ къыдэуагъ. Чылапшъэр зэрапхъо,- шыIупIитIур ыубыти, рищэжьагъэх.- Сэ мыр
къыосымыIожьми, уиакъыл къыхьынэу игъо хъугъэ.
Нэгъой пытэ-пытэу Iаби, шы пцIэгъоплъым ылъэкъо
джабгъу къыIэтыгъ, хьайуанми фыряхьисапыр зэхишIэу,
ыко лыпцэмэ анэсыжьэу ыкIышъо тхытхыгъ. ГъучIыIунапэр лъэгу шъабэм рихьылIи, Нэгъой еон зыщиIоным Темыркъан ыкIышъо къэучъыIэу ынэ ыупIыцIэзэ, къэгузэжъуагъ:
- Мы къыдэхьагъэмэ зи шымэ къараIощтэп...
- Тэ щыпшIэра къарамыIощтмэ?
- Плъыжьхэр арых къыдэхьагъэхэр.
- Плъыжьхэр арба узезыпхъощтхэр.
- ЧэташIэмэ ялI ягъус.
- Ы-ы, иманцыз лъэпкъ, шIоеу щыIэр яуцогъу!..
Шымэ къямыIэнхэу Темыркъан зыфиIорэм шъыпкъэ
хэлъыгъ. Фыжьхэми плъыжьхэми чылэм щыщ ахэтмэ,
зыми хъункIэгъэ-бзэджагъэ ышIэщтыгъэп, япый дэдэми,
тигъусэм ихьатыр аIоти, амылъэгъу фэдэу зашIыщтыгъ,
шIонэгъапэ зыхъухэкIэ, чылэр зэхахьэти, къаIахыжьыщтыгъэ.
Шъаом сыд ыIуагъэми, Нэгъой пылъыгъэп, теуцомэ
шыхэр ыгъэлъэщэнхэу, тIэкIуи ашъхьэ къыхэщэу гъучIыIунэр ахифагъ. IофшIэныр зеухым, шыплIэм теуIозэ,
адэгущыIагъ:
- Ыхьы, джащ шъукъызэтыригъэнэщт, шъул згъэузыгъэми мо кIэлэ шъхьэпаем ыIорэм шъуемыдэIу, джыри щыIакIэм хишIыкIрэ щыIэп ащ. ШъукъырафэкIэу,
шъулъабжъэ паутэу шъуаIыгъын нахьи, зэ лыузыгъу.
Арба, Къан?
ГъэшIуабзэкIэ Нэгъой ыкъо еджагъ шъхьакIэ, зэджагъэр щымытыжьэу къычIэкIыгъ...
Псы куу чIэгъым чIагъэзыхьи къычIэужьыгъэм фэдэу
Темыркъан джыри Ибрахьимэ къызэпиплъыхьагъ, щхэпс
фэбэ нэфыр ынэгу щызэлъычъэу къеупчIыгъ:
- КъэошIэжьа, Ибрахь, Буденнэм ишыудзэ щыщ куп
уигъусэу ДэхапIэ укъызэрэдэхьэгъагъэр?.. О-уи, Аслъанбэч, а мафэм Болэт Къасымэрэ сэрырэ къытэхъулIэгъагъэр!.. Ары, ары къэмышIэжьы мэхъуа, сыкъыжъудежьэщт пIуи, тыкъэбгъэпцIэгъагъ... Ы-ы, Ибрахь, а лъэхъаным улI зэтегъэпсыхьэгъагъэм? Цые шIуцIэм хьазыр
Iупэфхэр къытенэфыкIхэу, сэшхомрэ кIэрахъомрэ бголъэу,
уиш шхоIум еоу, кIэбгъулъэу, моу сапашъхьэ уит...

--- Page 213 ---

- Е дунай, дунаижъ хьаф,- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ тхы
уфагъэр чэум ригъэкъоу, къыIугушIукIыгъ, Iэ лъэныкъомкIэ бэщышъхьэр зыпэIуищэикIызэ, къыригъэжьагъ,- сыдэу
хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах... КъэсымышIэжьэу, ащ фэдэ зэмани къытэкIугъ, Темыркъан. Мыдэ, сиIоф хэмылъыхэу сэ спкъы къикIыкIэ уятэ Нэгъой пшъхьашъо зэрэриутыгъагъэр къэIотэжь.
Шъо зэлэгъу купым Болэт Къасым ары къышъутекIуагъэр.
Ау чыжьэуи къыднэмысэу Тэхъутэмыкъое кIэим къыщауIи, ДэхапIэ къязгъэщэжьын фаеу хъугъагъэ...
- Болэтыр къыттекIон адэ къыкIэлъежьэн щымыIагъэмэ!.. - къырихьыжьэгъэ къэбарым рыкIэгъожьа уигъаIоу, ышъхьашъо зыкIыраутыгъагъэри Темыркъан ыгу
къэкIыжьыгъ.- КъызауIэ уж, къызяогъэщэжьым, ащи
икIапщэ тыщытхъэжьыгъэп умыIо.
А гъэтхэпэ мафэм Темыркъан къакъырыпчъэм
къыIукIыжьи, чылэм къыдэхьэгъэ шыумэ якъэбар зэригъэшIэнэу щагум дэкIыгъэ къодыеу, къыздизыгъэр ымышIэу Къасымэ къыIулъэдагъ:
- Къэбарыр ошIа?
- СэшIэ, ЧэташIэмэ шыухэр яхьакIэх.
- Шыумэ уащыгъуазэми, къэбарэу щыIэм зи хэпшIыкIрэп. СыщыIагъэти, Буденнэм ишыудзэ укъыхэхьащтмэ къысаIуагъ.
- Шы къатыщта?
- Джа шъуишитIу яз укъытетIысхьащт.
Джа гущыIэ зэфэдзыр ары Темыркъанрэ Къасымэрэ Буденнэм ишыудзэ хэхьанхэу езыщэжьагъэхэр. Шыухэр гъогу зытехьажьхэкIэ ауж ихьанхэу рахъухьэгъагъэти, Темыркъан игухэлъ ятэ къыдигъэхъугъэп.
Зыкъигъэхьазырынэу къыриIуи Къасымэ зыIокIыжьым, Темыркъан къакъырым чIахьи, пцIэгъоплъ лъабжъэм гъучIыIунэр къыхичыжьыгъ. Шъэогъур къызщежьэщтым паплъэу, фэхьазырэу къакъыр кIыбым къотыгъ. Джы къызнэсыгъэм мы зекIуакIэм Темыркъан егупшысэ шъхьакIэ, аущтэу къилъэтыгъэ IофкIэ зэрэшэсыгъэ
шIыкIэр зыфихьын ьшIэрэп. Зытырилъхьанэу къэнэжьрэ
закъор Болэт Къасымэшъ, ащ лажьэр екIужьы.
УрамымкIэ гъэзэгъэ шъхьангъупчъэм Дударыкъо
Нэгъой зеплъым, Темыркъан шым зыфытесыр къыгурыIуагъэп, апэрэм ыкъу Iоуи ышIагъэп. КъызешIэжьым,

--- Page 214 ---

шъаом игухэлъ нибжьи ыгу къэмыкIэу, сыд сэIо шы лъащэм зыфытетIысхьагъэр ыIуагъ, етIанэ ежькIэ шIу зэрэщымыIэм егуцэфагъ, зипхъуати, пчъаблэр зыдырихыщтым фэдэу унэм ичъыгъ. Зэплъэм, шыу купым ауж итэу
ыкъо ылъэгъугъ.
Чылэм зэрэдэкIыщтым нэмыкI Темыркъан ышъхьэ
илъыгъэп, хэгъуашъхьэм тикIмэ зыгорэу хъун ыIоти, ятэ
шы лъащэм тесэу къызэрэкIэлъычъэрэр ышIэщтыгъэп.
Джэмакъэм Темыркъан къыгъэлъэтагъ:
- Тэ уежьагъа, шъхьэпай?! Мы дунай Iаем сыд шыу
гъэкIуат узхэхьагъэр, иманцыз!..- Нэгъой гуплъыгъэ
кIуачIэкIэ шъаом зешъхьэшъуаом, шытхым риутэхыгъ...
ДэхапIэ къэзыбыбыхьагъэ къэбарыкIэр Биназ къызыраIом, лъапсэу иIэм уасэ фимышIыгъэми, натрыф хьэсэ
къэгъэзэгъум къомыхьажьызэ, машинэр къыгъэуцун
фаеу хъугъэ. Сыд Шэныбэ Сэбэхьа, ыIуагъ, Мэджэсым
зигугъу къысфишIыгъэр. Лимэ ятэ заом хэкIодагъэба!..
ЕтIани СафяткIэ сыда ащ зигугъу ышIыщтыгъэр?.. Тыркуем ис... Сыдэущтэу Лимэ хъущт джы?..
Джыдэдэм шъхьэм упчIэ нэмыкI къитаджэрэп. Джэуап ритыжьынэу зыфежьэкIэ, анахь упчIэ цIыкIуми амалынчъэ ехъулIэ. УмышIэрэм урыIазэп, сыд пIони, шъэфым нэфапIэ уфэхъущт. Биназ Iофы зырегъэшIышъ,
Лимэ ипIэкIор шъхьагъ пылъэгъэ сурэтхэр ыгу къыгъэкIыжьэу ахэплъэ шъхьакIэ, мыры ыIонэу Шэныбэ Сэбэхь
ынапэ зэхиугуфыкIын ылъэкIрэп. КъышIэжьрэ закъор
дзэкIолI щыгъынкIэ зэрэфэпагъэр ары. Бгъэгу джабгъум
орден зэрэхэлъыр дэгъоу къешIэжьы - жъогъокъопитфэу "Красная Звезда". Пилоткэу щыгъыми джащ фэдэ
жъогъэ плъыжьи къыхэщы...
Бэрэ щытыгъэми, макIэрэ щытыгъэми Биназ къышIэжьрэп. Машинэ макъэм зыкъиIэты зэхъур ары моторым Iоф зэришIэрэр ыгу къызыкIыжьыгъэр. Псыр
къэжъуапIэм нэсыгъэу зелъэгъум, ыгъэкIосагъ, капотри къыIэтыгъ. Мэджэс Ахъмэт ешъогъэ зэпыт, зэхихыгъэр зыфэдэр ымышIэу зыгорэм хигъэкIокIагъэмэ шIэ!
ОшIэ-дэмышIэу шъхьэм къихьэгъэ упчIэр зэригуапэр Биназ къыхэщыгъ. ЦIыфмэ бэ зэтраIукIыщтыр, умышIэрэм
ишъыпкъапIэ умышIэу урымыгущыIэмэ нахьышIу. Ащ

--- Page 215 ---

фэдэ къэбар щыIагъэмэ, тыгъоспчыхьэ нэс зэхэсхыныгъи.
Ардэдэм натрыф дэзыщрэ машинэ горэ къэси, къэуцугъ:
- Машинэм зыгорэ къехъулIагъа, Биназ?
- Хьау. Джау сыдми сыкъэуцугъ... Сыд къэбар?
- ЗэкIэри дэгъу, Биназ. ОшIугъэмэ, мэфэ зытIущкIэ
натрыфым иIухыжьын тыухыщтыгъэ. ОшIунба?
- ОшIун фаеу сэIо,- Биназ джэуап ритыжьи, капотыр тыриIубэжьыгъ. Шэныбэм иIофкIэ еупчIы шIоигъуагъ
шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп.
Мэфэ реным Биназ губгъом зетым, Шэныбэ Сэбэхь
фэгъэхьыгъэ къэбар зэхихыгъэп. Пчыхьэ факIоу унэм
къызэкIожьыми, янэу Iанэр къыфэзыштэрэми еупчIыныр
къыригъэкIугъэп. Зэрэщымытыгъэ горэ хилъагъомэ
ыIуи, ныр къызэпиплъыхьагъ шъхьакIэ, гуцафэ езгъэшIын
хилъэгъуагъэп.
Мэджэс Ахъмэт ыгу ебгъэу, ежь къызэрэшIошIэу
къэбарыр зэрэнэпцIым кIэгушIоу, Биназ урамым къытехьагъ. ПIалъэ къезытыгъэ Лимэ бащэрэ лъимыхьанэу
ыIогъагъэми, нычхьапэ ыдэжь кIо шIоигъоу Биназ ыгу
къыпылъэдагъ. Зэригъэгъусэщтхэ Болэт Зулкъадрэ Дударыкъо Нурбекрэ къежэщтыгъэхэ пIонэу урам къуапэм
къыщыпэкIэфагъэх.
- Дэгъоу тызэIукIагъ,- Биназ шъэогъуитIур зелъэгъум гушIуагъэ,- шъуауж къэсфын сихьисапыгъ!.. Лимэ
дэжь тыкъокIыгъэмэ дэгъугъэ...
- Сыда,- Зулкъадэ шъэогъум игушIуафэ къызэпиутыгъ,- гушIуакIо уфэкIощта?..
Мафэ горэм, щайшъогъу ужмэ адэжь, Дударыкъо
Нурбек Совет тхьаматэ Ордэн Заудинэм IукIагъ:
- МэфакIом итекIыжьыгъо къэсыгъэкIэ сэгугъэ.
- Тырамыфэу текIыжьын пшIошIа?
- Ащ ышIэрэр цIыф ышIэу слъэгъугъэп!..
- Изакъоу кино къызфарегъэгъэлъагъо ара?..
- СынитIукIэ сымылъэгъугъэмэ сшIошъ хъуныеп!..
Хьамырзэри игъус. Арэп, Заудин, сыд илIэужыгъу ар? Ащ
фэдэ ашIа!.. Ар сыдэущтэу фэшъудэра?..
- Олахьэ тыдэгущыIагъэм... ЧэтэшIэ Бинази сэри
етIуагъэм... Киномеханикыми фэзгъэпытагъэм...
- Адэ сыд?
- Сыдына, джа плъэгъугъэр ары...

--- Page 216 ---

IV
Джыри зэ Темыркъан нэшIукIэ Ибрахьимэ къызэпиплъыхьажьи, мыщ фэдэ нахьыжъ уихьаблэ къыбдыхэсыныр, уичылэ къыбдыдэсыныр дэгъу ыIуагъ. Инэхъой дахэ,
къызэралъэгъулIэхэрэмкIи насып. ЕтIани Ибрахьимэ адрэ
чылэдэс лIыжъмэ афэдэп, ицIыфыгъэкIи, иакъылкIи анахь
Iуш, бэ къылъэгъугъ, бэмэ ахэхьагъ, ахэкIыгъ. Идунэе
гупшысэ ихьатыркIэ егъашIэм цIыфмэ къызхагъэщэу, ыIорэм рыгъуазэхэу апэ рагъэтыгъ, ефэнд щытми рагъэпшагъэп, бламыIэтыкIыгъэмэ.
ДэхэкIае Темыркъан къыгъэшIагъэшъ, ЧэтэшIэ ИбрахьимэкIэ гущыIэ Iaep хэгъэкIи, псэлъэ дыс зыгорэм къыжэдэзыгъэу рилъэгъулIагъэп, ишIухэмкIи имышIухэмкIи
уасэ фашIэу къыхьыгъ. Шъыпкъэ, зэ ныIэп Iae фаIуагъэу
чылэдэсмэ къызашIэжьрэр. Ари IopIoтэжькIэ Темыркъан
зэхихыгъэ нахь, а лъэхъаным чылэм дэсыгъэп, заом
щыIагъ. Нэмыцхэр хэкум къызехьэхэм, хьакIэпытхъ куп
зыдэмыс щыIа, пый офицер горэ къалэм къыращи, ешхэешъо зыфашIым, дэсмэ анахьыжъмэ ащыщ аIуи лIыгъэ
IофкIэ Ибрахьимэ рагъэблэгъагъ. А пчыхьэм Iофтэбгэ
шыкуао горэм мы къышъухэс ЧэтэшIэ Ибрахьимэр партизан итхагъэу запискэ фычIырагъахьи, тэлмащэр зыфеджэм, офицер ешъуагъэр къызщылъэти, кIэрахъор
лIыжъым къытриубытэгъагъ... Ар зыхъугъэм мэфэ зытIу
тешIагъэу запискэр нэмыц офицерым унэм къыфычIэзыхьэгъэгъэ шыкуаор мэзым къыщаукIыгъагъ. Ар ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ыукIыгъэу къэбар щыIагъ...
Бзэджагъэр зезыхьагъэр Ибрахьимэ ымышIэу щытыгъэп. Ау ыжэ къызэтырихэу ыкъо Шумафэ нэмыкI
риIуагъэп. Ар Шэныбэ Сэбэхь арыгъэ...
Темыркъан игукъэкIыжьхэр Ибрахьимэ къыфиIотэжьхэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, сыда лIыжъым ыгу къызкIэзгъэбырсырыщтыр ыIуи, ежь-ежьырэу зэгыижьзэ зызхиушъэфэжьыгъ. ЕтIани Ибрахьимэ, уеупчIыгъэкIи, зышъхьаригъэхыщт нахь, ышъхьэ къырихыщтэп.
Ибрахьимэ, Буденнэм идзэ зыхэфагъэм къыщегъэжьагъэу, джы къызнэсыгъэм хабзэм ылъапсэ егъэпытэ,
ыкъуищрэ ыкъомэ акъуибгъурэ партием хэтых, партием
хэтыгъэ-хэмыт большевик анахьыжъкIэ ежьхэри ятэжъ
еджэх. Машалахь, къомэ акъожьхэми джыри тхьапш, дзэ

--- Page 217 ---

псау хъун къакIэкIэтаджэ!.. Дунаим узытеткIэ джары узэрэщытын фаер. Тэ, Болэт Къасымэ икуп, сыд тызэрэбылымыр? Сэ, зы мыхъуми, уезэгъыщт сызэрэщыIэм,
ЧэташIэмэ ямыIэ Iаджи сиI, сикIалэхэр еджагъэх, зыр къалэм дэс, спхъухэм лIэкъо псау ахэкIыгъ, сищагу машинитIу
къыдэкIы, сиунэ нахь ин чылэм дэтэп, джы къызнэсыгъэм
унэ зышIыщтмэ шапхъэ тырахы, ау зыми нахьышIу ышIыгъэу слъэгъугорэп, къэзгъэшIэжьыщтым, кIо, саужкIэ
къэхъущтыр сшIэрэп, ашIынэуи сыгугъэрэп. Мы Iофым
джы къызнэсыгъэм акъыл хэзымыхэу, хабзэм ику дыкIэшIэгъэ Болэт Къасымэ лэжьэкIожъыр ары. Лажьэрэм лыжъ
ешхы аIоми, ар КъасымэкIэ Iуагъэу хъурэп. Ар ыIозэ, чылэм фэIахъозэ, ижъышъхьэ цIахъо ехъулIэжьыгъ. Ашъыу,
мо щыс ХьапэкIэ Аслъанбэч фэдэуи хъугъэп, егъашIэм щазымэ-гъончэдж хьафкIэ зэо ужым хэтыгъэр, еплъышъ, мы
илъэсипшI-пшIыкIутфым колхозым хэбаикIыжьыгъ. Колхоз
кладовщикэу Болэтым кIо зыраIом, сыд хьамбарым исшIыхьащтыр ыIуи, афэмыкIоу кудэпс шIоир къетIэтIэхэу игъашIэ
трактористкIэ къыхьыгъ. Семчык дэгъэ тIэкIоу къыфыратхыкIыгъэр лъэIукIэ Аслъанбэч къыIихыжьэу, Къасымэ
Iаджыри еслъэгъулIэжьыгъ.
- Мор сыд машинэшху шъыу!..- мыжъокIэ Iатэ зэрылъ "Белазэу" блэчъыгъэр Ибрахьимэ зегъэшIагъом,
Темыркъан игупшысэхэм къахэужьыгъ.
- Мыр илъэс заулэ хъугъэ, Ибрахьим, белорусмэ
къыздагъэкIрэр,- Аслъанбэч къыIуагъ.- "Камазхэри"
тигъогумэ къатехьагъэх.
- Ахэр слъэгъугъэх.
- А "Белазыжъым" из натрыф, мыушкъоигъэми сезэгъыщтыгъ, сиIагъот,- щысмэ къаIорэм пымылъэу Темыркъан къыIуагъ.
- Ащ нахьи нахьышIу мо "Камаз" зэпышIагъэм илъыгъэмэ, фэдэрэ ныкъорэ къикIыныгъи.
- Уикладовщикыгъэ хьаулый, зи хэпшIыкIырэп.
- Олахьэ, Темыркъан, опцIым. Къаигъэ укъыспимыхь, "Белазыр" мыжъо хьылъэ зещэным тегъэпсыхьагъ, мыдрэ зэпышIагъэмэ арыфэщтым гъуни нэзи иIэп,
хэзышIыкIрэ горэм тегъэупчI.
- Ашъыу, сыд пай, сыд щыщми, нахьыбэ зэрыфэрэр
ары сищыкIагъэр...

--- Page 218 ---

- Е дунай, дунаижъ хьаф,- Ибрахьимэ хэпскэуIукIи,
къыригъэжьагъ,- сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур
уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах...
Iофым Ибрахьимэ къызэрэхэуагъэр Темыркъан ыгу
рихьыгъэп. БэшIагъэ Аслъанбэчрэ ежьырырэ ащ фэдэ
Iоф зырымыгущыIэжьыгъэхэр, мыгъи колхоз коцым тIэкIу
хэмыуагъэмэ, къыIэкIэхьагъэ щыIэп, бжыхьэ мафэхэр
текIыхэ къэс, колхоз шъофым зеупцIэны, семчыкыр
армэ, ухэIэбэн плъэкIыщтэп, натрыфым зыгорэ химыгъотэщтмэ. Джары натрыф гугъури къызфыригъэжьагъэр, екIолIапIэ фыриIэпышъ, коцым фэдэу, джа дзэкIо
кIэлэжъмэ къызэрагъэпцIагъэу, ари IэкIэкIыщт. КIэзыгъэнчъэу Iутхыжьын аIозэ, тегущыIэх. СэIо оIокIэ лэжьыгъэм кIэзыгъэ фэмышIын плъэкIыщта, лэжьыгъэр - ахъщ,
ахъщэр нэцIабгэ. ЧэташIэмэ я Бинази къэмыхъу рапшIэу
тхьэмэтэ лъапсэм еоу ригъэжьагъ, плъэгъурэба, натрыфымрэ чIыплъымрэ яIухыжьын егъапэ, мыдэ умышIэмэ
Рэщыд тхьэмэтэ кIэлэ шIагъор зыми щымыщ фэдэу ежь
шхомлакIэм етхъо. Олахьэ сымышIэрэ, ЧэташIэмэ тхьамэтагъор атыратхагъэмэ?..
- СышъодэIушъ,- Ибрахьимэ тIэкIу щысыгъэу къыпидзэжьыгъэти, Темыркъан игупшысэмэ къахэужьыгъ,-
шъо лIышхуитIум зы хъун шъурыгущыIэрэп. Aщ нахьи
нахьышIугъ модэ Былымгъот шъузабэм ишIыхьаф шъукIоу иунашъхьэ адэшъуIэтыгъэмэ.
- Олахьэ тэрэзым, Ибрахь. Тфэмышъуашэ къытапIорэп,- лIыжъым дыригъаштэ фэдэу Темыркъан зишIи, сыда
хъун тызкIырымыгущыIэрэр, хэти ежь ышъхь, ифед зыуж
итыр, пкъомэ афэдэу колхоз зэIукIэм тыкъыщэгущыIэ
пшIошIa, гукIэ къыфидзи шъоубзэгукIэ къыпидзэжьыгъ,-
Былымгъотмэ яшIыхьаф тыкIуагъэми хъущтыгъэ, Курацэ
насыпынчъэм ятэ Мухьдинэ тхьамыкIэмрэ сэрырэ Iулъхьэр
тIу зэфэтшIызэ зы хьаблашъхьэ тыкъызэдытетэджагъ, заоми тызэдыIухьагъ, къыгъэзэжьынэу инасып къыхьыгъэп
нахь. ТашIолIыжъыщтын, къытэджагъэхэп. Макъэ къытагъэIугъагъэмэ, тыкIони, ы-ы, Аслъанбэч?..
- Ар IуакIа, Темыркъан?!
- Джырэ кIалэхэр, Ибрахь, шъуи Бинази, тэ ти Нурбеки апэ зэритэу, пшIэрэба зэрэгъэпсыгъэхэр,- Темыркъан ежь зыхишIэу щхыпцIыгъэ,- зи ашъхьащытынэу фаехэп, зэкIэри ашIэ, зыщымыгъуазэми рэгъуазэх, афызэкъомыдзэщтри зэкъуадзэнкIэ ерышых...

--- Page 219 ---

- Шъыпкъэ, Темыркъан, шъыпкъэ, джырэ кIалэхэр
тэ зытеныбжьым нахь Iушых, щыIакIэм нахь фытегъэпсыхьагъэх. Модэ еплъ чылэм унэхэр зэрэдашIыхьэхэрэм.
Заом ыпэкIэ, зэо ужым ашIыгъэхэмрэ джы агъэчъхэрэмрэ
зэпяплъ, итеплъэ изакъоп, зэрагъэуцурэ шIыкIэр, ипчъэшъхьангъупчъэхэр зыдэгъэзэгъэщт лъэныкъохэр, былым щытыпIэр зэрэзэрагъэпэшырэм, чъыгэу къырагъэтIысэкIрэм, щагур зэкIэлъэкIыхьажьыгъэу мыжъокIэ
зэрапкIэрэм щыкIэкIыжьэу сыдрэ Iоф фебгъэжьагъэхэми гупшысэ фыряI. Ау етIани сыд ягубзыгъагъэми шъхьагърыт нахьыжъ ящыкIагъ, къышъуамыIуагъэу, ащкIэ хэукъуагъэхэми, шъуахэхьаныр къышъутефэ, гусэ ищыкIагъэп...
Къасымэрэ Шумафэрэ шIыхьафым щыIэхэу Темыркъан зызэхехым, ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу ригъэжьагъ. Былымгъотмэ шIыхьаф зэряIэщтыр джырэп, тыгъуас зызэхихыгъагъэр. КъытлъамыгъэкIуагъот ыIуи, зэрэхэмылэжьэщтым иушъхьагъу егупшысагъ. Былымгъотмэ янысэ ытыщхэр игъунэгъути, якIалэ чэу къуапэм
зыщыIуигъакIи, къырамыIоми, Мухьдин тхьамыкIэм
ихьатыркIэ кIомэ зэрэшIоигъуагъэр, ау ныо бетэмалыр
гъунэгъу къутыр IэзакIом дэжь ыщэнэу езэгъыгъэшъ,
нэмысы хъущтэп, зыгорэкIэ зыфэкIуагъэр IэшIэх къыфэхъоу къыгъэзэжьмэ, къахэхьанэу риIокIыгъ. Щэджэгъоуж нэс зыкъимыгъэлъэгъонэу ныом фигъэпыти,
къыдэкIыгъ.
- КIо, джары, Аслъанбэч,- Темыркъан ыгу къеорэм
фэдэу къыIуагъ,- орырэ сэрырэ шIушIагъэ тимыIэу дунаим
тытет... ТиIэна зэкIэми тащыгъупшэу, зэкIэми ауж тыкъинэу... КIо, Былымгъотмэ ташIолIыжъэу, тамыгъэулэу
ашIоигъуагъэу сэшIы, ау сыд Болэтыр зыфэчъагъэр макъэ
къытимыгъэIоу?! Джары сэ сымыдэрэр, о къыомыкIущтыр
къысэмышI! ЕтIани къысэуцолIэнышъ, хьатыр уиIэп ыIони,
чылэм ыпашъхьэ ауан сыщишIэу къысэдыргъыщт. Ори
пшIэщтыгъэу, Аслъанбэч, зи къысэмыIуагъэмэ шIэ?..
- Мы Iофым, Темыркъан, хэшIыкI фысиIэп.
- Олахьэ гъэшIэгъоным, пыу-алаурсын, титIо БылымгъотхэмкIэ къытэхъулIагъэр!.. Сыд фэIогъагъ шъыу
къытаIогъагъэмэ!..
- Джыри кIасэп шIыхьафым уахэхьанкIэ,- лIитIоу
ыпашъхьэ исмэ къегъэжьэгъэ IофымкIэ зи зэрамышIэрэр
ыгу къеоу ЧэтэшIэ Ибрахьими къыIуагъ.

--- Page 220 ---

- МыкIасэ мэхъуа, Ибрахьим, ечэнд хъужьыгъэу...
IофшIэгъу ужым шхакIо тафэкIуагъ пIонэу...
- ШъумышIэ Ioy сшIагъэп, Темыркъан. ШъумышIэщтыгъэмэ, ныбджэгъум ихапIэ щашIыгъэ шIыхьафым
уахэхьаным кIасэ иIэп. Унашъхьэр аусэбэбыгъахэмэ,
мафэ шъуфэхъу, шъучIэтхъыхьажь, шъучIэбэгъухь
шъуIуи, шъуафэгушIу, кIалэмэ яIэшIагъэ шъущытхъу,
жъугъэгушхох. Амыухыгъэмэ адэшъуухын, зышъуухырэм, шъуанахьыжъышъ, гущыIэ дахэ лIакъом фэшъуIон,
чылэм фэшъуIон. Жъыгъэр къыпфэзыгъэу, нахьыжъыгъэр уиIэнэтIэныр, джау сыдми шхэлъэ дэплъэ охътэ
гъакIоу арэп, ащ ихьылъи, илъаги зэдэщачэ.
- Аущтэу оIомэ, Ибрахь, тыодэIун. Чылэр зыдакIорэм тымыкIоу сыд пай, Аслъанбэч, тэ шъофым титын.
НекIо. ЗыгорэкIэ унэшъхьэ Iэтыныр аухыгъэу яIэнапэ
теуалIэмэ, зипIонтIыхьэу зыкъыхэбгъэщыкъон, хэта джы
тхьачэт кIэпц емыцакъэу чылэм дэсыжьыр?..- ыIуагъ Темыркъан, нэбгырэ къурищ нахь мыхъухэу чырбыщ унэ
зэхэтышхо хьаблэм къыхэпIыикIэу зэтраупцIагъэ, сшIэрэп
мыхэмэ, памыупкIмэ, ахъщэ къыздырахырэр.- Щыгъын зэблэхъум, Аслъанбэч, ыуж тихьажьышъунэп,
зышIэн зымышIэу къэзэрэугъоигъэ щэо-плIэорэ Iаджми
тахэфэн, тахэтыгъэр ыцIэу тахэхьан, етIани зыгорэ пшIэщтми джырэ кIалэмэ уагъэшIэщтэп, пIэкIатхъыщт. Муары, аIэтыгъахэу шъхьэр тыралъхьажькIэ сэгугъэ. ШифрэкIэ аупIыцIэмэ сшIэрэп?..
- Унашъхьэр аIэтыгъах,- Аслъанбэч ылъэгъурэр
ыгъэшIэгъуагъ,- машалахь, сыдэу унэшху ар!.. Шъхьэр
мыIэтыгъэ зэхъум, ащ фэдэу инэу къэлъагъощтыгъэп.
Машалахь, ины, дахэ, джыри зы унэ шIагъо чылэм къыдэтэджагъ. Тенэчышъхьэмэ нахьышIугъ, афэукIочIыгъэпщтын... Хьау, Темыркъан, шифрэ зытелъы шъхьэп аIэтыгъэр!.. Ащ тенэч фыжь зытеплъхьажькIэ зэрэдэхэ дэдэщтыр, зэрэныкъошI пэтзэ, моу сынэгу кIэт!.. Джары, Темыркъан, улажьэмэ, лыжъ пшхын зыкIаIорэр, Курацэ
шъузабэм колхозым къыфишIагъэм еплъ, колхозыр зэхатщэ зэхъум къытаIощтыгъэри угу къэгъэкIыжь...
Темыркъан чырбыщ унэхэмкIэ, гъучI чэухэмкIэ зэтегъэпсыхьагъэ ДэхапIэ щыгъупши, чыиф онджэкъ лыцIагъэхэр зышъхьарыт етIэ унэхэр, чэу ибагъэхэр ынэгу
къыкIэуцуагъэх. Чырбыщым хэшIыкIыгъэ мэщыт закъом

--- Page 221 ---

иазэнэджэпIэ лъагэ зэкIэми ашъхьапырыплъэу къылъэгъужьыгъ. Непэ фэдэу гъэкIэрэкIагъэхэу ураммэ цIыфхэр атетыгъэхэп, шъхьэтехъо зытехъуагъэ дэмылъагъоу,
паIo зыщыгъ нэмыкI уIумыкIэу, хэти итхьамыкIэ щыIакIэ
еуцолIэжьыгъэ пIонэу ДэхапIэ къешIэжьы. Азэнэджэ
макъэ къэIугъ шIошIэу мэщытыр зыдэщытыгъэ лъэныкъомкIэ зэплъэм, щэ зэтет гурыт еджэпIэшхор ылъэгъугъ.
БлэкIыгъэ лъэхъаным ащ нахьыбэрэ хэплъэжьынэу Темыркъан фэягъэп, сыд пае сыгу езгъэгъэузыжьын,
ыIуагъ. Ардэдэм ХьапэкIэ Аслъанбэч иунэ щытхъукIэ гум
къэкIыжьыгъ: ары еж амэ, колхозым къыфишIагъ, сомишъэу Былымгъотмэ яунэ къихьэрэмкIэ ущ фэдэ унэ
пфэгъэчъыщт. Колхозым хатыгъукIыгъэмкIэ зэрашIыгъэр къыбдесэгъаштэ. А Былымгъот Муратэ бо хьэкIэпытхъыжъ цIыкIу, узэреплъэу къызшIомыгъэшI, щылъым утемыплъэхъукI.
Джыри зэ Темыркъан иунэшъхьэ фыжь чыжьэкIэ
къэлъэгъуагъ. ПсыIушъо лъэгапIэмкIэ къырекIокIхэти,
ДэхапIэ ыIэгушъо илъым фэдагъ: модэ сиунэ ин-инэу зэкIэми къазэрэхэщырэр, джары нахь бгъагъэр, Аслъанбэч, узтегущыIэрэр сыд зэрэбылымыр. Былымгъотмэ
шIыхьафкIэ афашIырэ унэр сыд иинагъэкIи, идэхагъэкIи,
сэсыем къыкIэхьан ылъэкIыщтэп. Къушъхьэ шыгуф
пIонэу, зыхэтмэ къашъхьащыщэу, итенэчышъхьэ фыжь
къэлъагъо. Тэ къыребгъэхыщт сэIо, шъузабэм ыкъо тенэч, тэры пэтзэ ерагъ ар. Тенэч фыжь къыосщэн зесэIом,
уасэм къезэгъыгъэп, теплъын джы къыздипхыщтым...
Модэ, модэ слъэгъурэр, сэ сипчъэзэхэт фэдэкъабзэу
ашIыгъ. Джы къызгурыIуагъ Былымгъот Курацэ блэкIыпIэ
тыкъызкIишIыгъагъэр, нэкIэ ышхэмэ, лъэпаозэ типсыкъечъэхмэ нэ къатыригъэфагъ, улъыин рагъэжьагъ. Ыкъо
нэгу хъокIыгъэ Мурати лэжьыгъэ пштэщтмэ къышъуфэсщэщт ыIомэ, къымыщэзэ, плъакIо Iаджри къытфэкIуагъ.
Мощ нахь мыхъури, сибэу, къысэнэкъокъу!.. Унэ сшIынэу чIыпIэ ситыгъот джы, джа афэмылъэгъукIырэ унэр
ащызгъэгъупшэжьэу чылэм унэ шIыкIэ язгъэлъэгъущтыгъэ. КIэлэ нахьыжъ бетэмалым къалэм унэ щысшIыщт
eIо нахь, чылэр ынэ къыпэIухьэрэп. Сыд Мыекъуапэ унэ
щыпшIыкIэ, уакъыхэщынэп, уахэкIокIэн нахь. Ащи дэеп
унэ щыуиIэныр, хэбзэ унэу ыIыгъым етпэсыщтыр ары
сымышIэрэр, махь пIони унэ лъачIэ щиз хапIэ къэлэ гъунэм къызэрэщыуатыщтым пае яптыжьыщта. Къэлэ гъунэри дэеп, чэт, тхьачэт, мэл пхъущтмэ, псычэтишъэ горэ
пхъумэ мэзищкIэ ахъщэ пыупкIыгъэ гъэтIылъыгъ...
- Хэт сэIо мо унашъхьэм тесыр? - Темыркъан къызэтеуцуагъ.- Болэтыр армэ сшIэрэп?..
- О-уи-и, мы слъэгъурэмэ шIыхьафышхо яI,- Аслъанбэчи ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ,- тэ модыкIэ тэIорыжъорышъ, чэу къуапэм тыщыс.
- Олахьэ арым, олахьэ арым, Былымгъотмэ яшIыхьафышху,- Iэпкъ-лъэпкъхэмкIэ къемыкIухэу Темыркъан
кIэлъэкIоныкIыгъ, сэлам зэрихыгъэм лъыпытэу игые Курацэ рихьылIагъ.- Адэ, Курац, ащ фэдэ ашIа, сыд щышIыни макъэ къытэбгъэIугъэмэ, тызымыхьаблэми, хэпIэ
зыщыплI ныIэп тазыфагур, сыд сIони силэгъумэ анэ сыкIэплъэн джы...
- Бо, Темыркъан,- Кураци къыдыригъэштагъ,- ощ
фэдэ лIыжъ бэрчэтышхор тихъяр зэрэхэмытыр сыгу къеощтыгъэ, къыплъыдгъэкIон зытэIом, нысэм ышнахьыкIэ
удэмысынэу къепIуагъэти, тытIысыжьыгъагъ. Мары
укъэкIуагъ, тхьэуегъэпсэу, сигуапэ укъызэрэтхэхьагъэмкIэ. КIалэм ятэ уриныбджэгъугъ, ышъхьэ гущэ уакокI
илъэу дунаим ехыжьыгъэ гущ...
- Адэ ары, Курац, джы къызнэсыгъэм Мухьдин
тхьамыкIэр сынэгу кIэт, сэры иосыети зэхэзыхыжьыгъэр... Е, Курац, Курац, дунай хьылъэу а заори тпэкIэкIыгъ,
зэоуж мэфэ хьылъэхэми тыкъялыжьыгъ, мары джы унэу
жъугъэчъыгъэми еплъ, тIотэжьыгъэ, фэхыгъэхэр ары
непэрэ щыIэкIэ шIагъомкIэ мэкъэнчъэхэр... Муратэ ятэ
мы унэ дэхэшхор ылъэгъугъэмэ, щиз хэхъоныгъи.
- Тэ къин тлъэгъугъэми, Темыркъан, тIотэжьыгъэ,
къэзымыгъэзэжьыгъэхэр ары тилыузхэр...
Щагум хъулъфыгъабэ дэт, нахьыжъмэ ныбжьыкIэр
къябэкIы. Темыркъан нэплъэгъу зытIукIэ нэбгырэ щэкI фэдиз къылъытагъ, адыкIи нэбгырэ заулэ щытыгъ. Мыщ фэдиз хэлэжьагъэу шIыхьаф къэсшIэжьрэп, адэ зэкIэ зэлэгъу
закIэхэшъ... Тхьаматэм иунашъхьэ зыфэтэIэтым, мыщ фэдиз къекIолIэгъагъэпщтын. Сыд сэIо джы нэс сымышIагъэу
Былымгъотмэ шIушIагъэу акъолъыр? Сеплъмэ, егъашIэм
Курацэ чэмыщэу, чэмцуямэр пыоу къыхьыгъ, гъэрекIу
ныIэп зытIысыжьыгъэр, ыкъо къэтран шIоипсыр къетIэтIэхэу
сымеханизатор еIошъ, къызысшIэжьыщтым губгъом ит,

--- Page 222 ---

яныси чIыплъ сэлэжьы еIошъ, илъэс реным Iоф хэт. ШIушIагъэ хъущтмэ, джары зэрэунагъоу ядунай тетыкIэ. Колхоз
Iоф ашIэу мы купыр къырамыфылIагъэмэ Былымгъотмэ
шIушIагъэ акъолъэу сэ сшIэрэп, кIымафэрэ ячэу агъэстыжьэу, гъэтхапэм афэмышIыхьажьэу къахьыгъ. ЧэтэшIэ Бинази щыI мыщ. Тэ щыI тхьаматэр ащыгъум? Ары МэфэкIо
Рэщыд мыщ къэкIон, дэгъоуи ешIэ. ШIыхьаф зышIы пэпчъ
ыдэжь учъэщтмэ, шъхьэкIафи, уаси къыпфашIыжьынэп.
ЧэташIэм цIыфмэ агу къещэфы еIошъ, ары зызфиукIыжьрэр. Зэ-зэ, тхьэмэтэгъур ашIуегъэубыт амэ, шъулъэгъун
къышъухахьэ пакIо, ынэ шъузкIигъэплъэжьрэм. Къасыми
симылъэгъу фэдэу зешIы. Ежь апэ сыздигъэгущыIэ
шIоигъу. Сыпагэп сэ, ари пфэсшIэн...
- Сыоплъышъ, Болэтыр джыри кIэлакIэмэ уанахь
чан,- Темыркъан шъэогъум есэмэркъэугъ.
- ЗыкIэнтIыIу зыфэмыIэтыжьрэмэ сахэмыгъэкIуакI.
- Уфэмыфмэ, унэ пхъашъхьэм утесына...
- Сыкъефэхын пшIошIэу укъыстещыныхьагъа?
- ШIыхьафым узэрэкIощтыр къысэпIогъагъэмэ,
гукIэгъу къыпфысиIэныгъэкIи мэхъу...
- Сэри зыми къысиIуагъэп.
- Адэ сыдэущтэу уакъыхэфагъ мыхэмэ?
- Зэхэсхыгъэти, сиIэмэ-псымэ къасшти, сыкъэкIуагъ.
- Ащыгъум, титIо тызэфэдэба, IорIотэжькIэ сэри зэхэсхыгъэти, сыкъэкIуагъ. Ау Аслъанбэчрэ сэрырэ тимыфэшъуашэу емыкIу къэтхьыгъэкIэ сэгугъэ, зы гъучIыIуни
хэтIугъэп, зы пхъэмбгъу натIи теупсагъэп... А кIал, а Мурат, зэ шъубыяу, къэлапчъэр аущтэу пкъэум рагъэкIурэп,
пчъапэр къемыфэхынэу лъапсэмкIэ дэшъуубыт. Ы-хьы,
тешъогъафэ джы, тешъогъафэ. Джары, Болэтыр,
уишIуагъэ къэбгъэкIуагъэп пIощт етIани о, кIалэмэ сиIо
ахэслъхьагъ.
- Сэ зи сIорэп... УишIуагъэ зыгорэм ебгъэкIын плъэкIыщтмэ сыд ащ нахь тхъагъо щыIэн!..
- Муары ХьэпэкIэ Аслъанбэчи къубгъаныр диIыгъэу
ЧэтэшIэ Шумафэ зырегъэтхьакIы.
- Аферым, ащи ишIуагъэ къегъакIо.
- Адэ, тишIуагъэ къэдгъэкIонэу тыкъэкIуагъ нахь, тиягъэ зэкIыщтым сыдкIэ тырищыкIагъ. Къубгъаныр моу
къахьи, Аслъанбэч, сэри сIэ псы тIэкIу пысэгъэгъэчъ, гъучIэу сызэIагъэм сыкъиуцIэпIыгъ, къыдамыгъэкI рапшIэзэ
джырэ гъучIхэм улъыин рагъажьэ...
8 Заказ 089

--- Page 223 ---

ЛIыжъхэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ шъхьаф-шъхьафэу
Iэнэ зырыз унэм щыпэтIысхьагъэх. Лэпс стырымрэ лы
гъэжъуагъэмрэ амэ унэм изы хъугъэ, хьалыгъу гъэжъэгъакIэми укъистэу, Iанэм телъ.
Аркъ апч макъэхэр къызэIухэм, Къасымэ пчъэмкIэ
плъагъэ, хэгърэим ыIэхъуамбэмэ ашIотэу чIыпIэ-чIыпIэу
Iанэм къытыригъэуцуагъэх, ар зимыджагъохэми хэпшIыкIэу анэгу къэчэфыгъ, Iанэр зэрагъэзафэу, щыIэбэ-лъабэхэу хъугъэх, гущыIэ зэпео сэмэркъэури къахэтэджагъ.
- Мыр зыхэмыт Iоф чылэм къыдэтэджэщтба сэIо,-
Къасымэ къыIуагъ.
- Ар зыхэмытыр IофкIэ алъытэрэп, Болэтыр,- кIалэмэ
задэзгъэкIалэу адэ IэнакIэм пысым къыдзыгъ.- СэркIэ
мыр щыI-щымыIэми тIури зы... Ау кIалэхэр тIэкIу чэфы
ашIоигъу, зи фэIуагъэп. Тхьэм ишыкуркIэ, дунаир мамыр,
ахэр чэфхэ хъумэ, тэри тадэчэфы, къинэу тпэкIэкIыгъэр
тщагъэгъупшэ...
- Мы къытырагъэуцуагъэмэ, Купхэс, сыдэу бащэ
къяпIуалIэра сэIо,- Темыркъан тхьамэтэгъур ыубытэу
къэтэджыгъ,- очылкIэ узпэуцужьыгъэм мыр иджэгъо
дэдэкIэ сыгугъэрэп. Къарыжъугъахъу мыдэ!..
- Джар IофшIакIэ хъун, Темыркъан!..- Ахъмэт Iаби,
стаканым ызныкъом блифэу ригъэхъуагъ.- Узэрэкупзещэ дэгъур, Темыркъан, сыдигъуи сэIо сэ!.. КъаIо, Темыркъан, къаIори бжъэр тэгъэIэты!..
Темыркъан ин-инэу, нэгушIо-шъуашIоу къашъхьащыуцуагъ. ИIэпкIэ-лъэпкIагъэкIэ, умышIэмэ, лIы гъэсэгъэшхо къыпшIошIыныгъи. Хъяр IофкIи хьэдэгъэ IофкIи ячылэ
икIэу зыщамышIэрэ чылэ зыкIорэм къашIэфэкIэ джары
къазэрэшIошIырэр. ЕгъашIэм кIэлэегъаджэщтыгъэу джы
тIысыжьыгъашъор тео: ныбжьым емылъытыгъэу нэгу
сырыф лIы ищыгъ, уахътэм псышъо ашIыжьыгъэ нитIур
джыри чан-чанэу нэпцэ гъожьышэ пIуакIэмэ къачIэплъы,
Iэпэ пщэр пакохэри шъэбэ-шъабэхэу стаканэу ыIыгъмэ
къатещы. Къасымэ гукIэ щхыгъэ, кIэлэегъаджэ пакIо
ефэндэуи къашIошIы мыр. Мыгъатхэ хьадэгъэ IофкIэ
Шапсыгъэ зэкIохэм, мыра шъуиефэнд аIуи къеупчIыгъагъэх. Ащыгъум ефэндышъо зытыралъытагъэм нибжьи нэмаз ышIыгъэу, ынэкIыгъэу къышIэжьрэп. Ау сэ
мыр зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп ыIуи, джыри зэ Къасымэ
щхыпцIыгъэ, етIанэ Мэджэс Ахъмэт дыригъэштагъ:

--- Page 224 ---

- Тэрэз, Ахъмэт, тхьамэтэгъур зикIасэм къерэIу!..
- Тхьамэтэгъур уикIасэкIэ, Болэтыр, утырагъэплъэщтэп,- фадзыгъэр зыуи къыщымыхъоу Темыркъан
къыпебжъэожьыгъ,- лIыгъэ къызхэбгъэфэни къатепхыщт. Зэманыр блэкIыгъ нахь, МэфакIор колхоз тхьаматэу тезгъэтыныекIэ шъогугъа!..
- КIэлэгъум пфэмышIэшъугъэр джы сшIэщт умыIо,-
щысмэ ащыщ горэм къыдзыгъ.
- ТфэшIэшъуна тхьамэтагъор зынатIэ ратхэгъэ ЧэташIэхэр уапэ итхэу,- Темыркъан сэмэркъэу джэуап къытыжьыгъ,- боу бэрэ ЧэтэшIэ Шумафэ себэныгъ, зи къикIыгъэп нахь. Тэрэзба, Шумаф?..- ИупчIэ зыфэгъэзагъэм
иджэуап пымылъыжьэу, щысмэ къариIуагъ.- О куп, непэ
хъяр IофкIэ тызэфэзыхьыгъэр Былымгъотмэ яшIыхьаф,
зыехэмкIэ насып лъачIэу, чылэмкIэ унэ мафэ хъунэу зышъхьэ тIэтыгъэр ары. Непэ Былымгъотмэ унэчIэхьажь амышIыгъэгоми, а хъярыр къапыщылъышъ, ащи, тыпсаумэ,
тыхэлэжьэн, тыхэтхъыкIын, псэлъэ дахи щытIон. Ау непэ
Былымгъотмэ яунэу хьаблэм къыхэтэджагъэм, чылэм къыдэтэджагъэм унэ лъапсэрэ унашъхьэрэ иIэшъ, ащ фэдэ хъярым раIолIэрэ хъохъу, шъори къыздежъугъаштэу, есIуалIэмэ сшIоигъу. Мыдэ, Курацэ шъукъедж, нахьыкIэу модрэ унэм чIэсхэри къэрэдаIох. Я си Алахь, Былымгъотмэ
ятэкъэ лъапсэ лIакъор тебаикIэу, изэикIэу чылэр щыгушIукIэу,
унэкIэ мафэр хьаблэмкIэ нафэу, ифагъэм насыпыр щебэкIэу. Ордэ унэжъэу, цужъ укIыпIэу, икIрэм къырихьэу, ихьэрэм къыринэу, лэгъунибгъур зэпэIутэу, агу итыр купэшхоу,
зэшмэ янысэкIибгъур плIэнибгъум къызэлъыкъокIмэ джэхэшъуакIэм къызэлъытехьэхэу, агукIэ зыфаер къадэхъоу,
зылъыхъухэри агъотэу, шъэохъулъф закIэу, пшъэшъэ нэгуфи щымыкIэхэу, унэкIэ мафэ тфашIыгъ арагъаIоу, зыемэ
огъурлы афэшI, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, язы пэпчъ
иунагъо илъэсишъэр щигъашIэу, Былымгъотмэ ялIакъокIэ
ори, Курац, жъышъхьэ мафэ уадэхъоу щыгъаIэх. Амин,
си Алахь,- дигъэзыий, бжъэр ришъугъ, зи къызэримынэжьыгъэр къыригъэлъагъоу стакан IупшIэр Iэбжъэнэшхом риутэкIзэ, пидзэжьыгъ.- Къизынэжьрэм ткIопсы
пэпчъэу инасып щыхэрэчъ!.. Хэти ибжъэ гъэкIодыкIэ, зэжъугъашIэ, сынаIэ тет!..
- КъызэмыкIурэр? - Къасымэ къэупчIагъ.
- Тэри зэгорэм къытэкIущтыгъэп ар, къызэдгъэкIугъ
нахь...- Iаблэу сысрэм пымылъыжьэу Ахъмэт къыIуи,
8*

--- Page 225 ---

къыгосым феплъэкIыгъ.- СIуагъи сэ итшъурэ тIэкIур Болэтым тцагэ зэрэдимыгъэхьэщтыр...
- Хьау шъыу, Купхэс,- къыраIуагъэм Аслъанбэч дыригъэштагъэп,- о зэрэпIоу Болэтыр щытэп, муары ткIопси къыринагъэп.
- Делэ пшIошIа ткIопс пэпчъэу инасып харигъэгъэчъынэу!..- ЧэтэшIэ Шумафэ щхыгъэ, етIани Ахъмэт феплъэкIи, "джар къыуаIомэ, пшIошъ хъузэ, КупхэскIэ, къызэбгъаджэхэу, пцIи плъэкъуацIи ащыбгъэгъупшэжьыгъэу
чылэм ешъуакIо зыдябгъэшIыхьагъ..." ежь-ежьырэу
зэриIожьыгъ.
Чэпэзэхэогъумэ адэжь шIыхьаф лIыжъхэр Iанэм къыпэкIыжьыгъэх. Адырэ унэм щызэрэгъэчэфхэу щызэхэсыгъэ нахьыкIэхэм нахьыжъхэр зэрэтэджыжьхэрэр
зашIэм, зэбгырыкIыжьын унашъо ямыIагъэми, шъхьэкIафэм къызэлъиIэтыгъэх. Нахьыжъмэ ащыщ, Мэджэс
Ахъмэт нэмыкI, ныбжьыкIэмэ яунэ чIахьэ шIоигъо къахэкIыгъэп. Тэджыжьыгъэмэ ауж зыкъыригъанэ фэдэу Ахъмэт зишIыгъ, къэуцу къыраIонэу ащыгугъыгъ шъхьакIэ,
Биназ зэрахэсыр ыгу къызэкIыжьым, шъхьакIо къырахыгъэм фэдэу, зыхэсыгъэ лIыжъмэ акIэлъежьэжьыгъ.
Хэти яхьаблэкIэ зэрэугъоижьыгъэу лIыжъхэр зэбгырыкIыжьыщтыгъэх. Ахъмэт зэрэфаеу Къасымэрэ Темыркъанрэ агофагъ. Зигъусэмэ зэранахьыкIэр къыхигъэщэу яджабгъу лъэныкъокIэ уцугъэ, яупчIыгъ:
- ЕмыкIу шъумышIыщтмэ, сышъоупчIы сшIоигъу. Хэт
шъуитIу анахьыжъыр?
- Нахьыжъыгъор, Ахъмэт, о хэт зыфэбгъэшъуашэрэр? - упчIэм Къасымэ упчIэкIэ пэгъокIыжьыгъ.
- Олахьэ сымышIэрэ, сшIэщтыгъэмэ, сышъоупчIыныя... Темыркъан арыщтын... Орба, Темыркъан?
- Ар озгъаIорэр сыд? Болэтым нахьи нахьыжъышъо
къыстеошта?
- ЕзгъаIорэр нафэба, тхьамэтагъор пIыгъэу жэнтIапшъэм узэрэдэсыгъэр пщыгъупшэжьыгъэщтын.
- Ары Темыркъан, къыптесштэн, пIорэр сыд!..
ЛIыжъ зишIугъошхоу укъыталъэгъулIэшъ, чылэ пхъужъмэ тыздагъэгущыIэжьрэп, къыпфыряхьисапыр сшIэрэп,
сеплъымэ, Гощнагъо джыри зэрэдэхэшху, - Ахъмэти,
игъусэхэри щхыгъэх.- Ау сыушъэфырэп, Къасымэ
зыфиIуагъэми шъыпкъэ хэлъ, етIани сыкъызышъукIахьэм,

--- Page 226 ---

нахьыжъ уцупIэр пIыгъыгъ. Джыри чIыпIэ зэблэхъу умышIыгъэу тазыфагу узэрит.
- Олахьэ, Купхэс, укъыстекIуагъэм,- Темыркъан
щхызэ, Къасымэ исэмэгубгъу зишIыгъ,- нахьыжъыгъэр
къысфэбгъэшъуашэзэ, зи къысэбгъэлыгъэп. Болэтым
ыуж мэфищ ныIэп сыкъызэринагъэу къаIожьрэр. Мыр
зыфэдэр пшIэрэба, игумзэгъагъэ сапэ къыригъэшъыгъ,
пцIыми шъыпкъэми сшIэрэп, сишъэогъу тхьамыкIэжъым
насып джанэ щыгъэу къэхъугъ aIo, ay инасып хэтхъыкIыгъэу сыщыгъуазэп,- сыдигъуи зэришI хабзэу, псалъэу
къыдзыгъэр рычIиухъумэжьэу, мэзахэм къыхэмыщрэ
нэкIушъхьакухэр сысхэу, ыгуи къыдеIэ пшIуигъэшIэу, хьарамыгъэнчъэу джыри щхыгъэ.- Жъыгъэм узфэкIожькIэ,
Купхэс, мэфищми уасэ иI, Болэтым ихьалэл, пкIэ хэмылъэу
ари фэсэгъэкIуатэ... Мыщ фэдэ дунай шIагъо, тызфаер
зэдгъотылIэжьэу тытетыщт Iоу сшIагъэмэ, нахь кIэсаIоу
тыкъалъфыгъэми сезэгъыщтыгъэ, тхъагъом нахьи гуаор
тинахьыбэу къэтхьыгъ. О сыд къэбгъэшIэгъэн, Купхэс?
- Хэт къышIэжьра, тэри макIэ къэдгъэшIагъэп, тIокIищым шъхьадэсфыгъэн.
Джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Къасымэ зэхихыгъэм
ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, дунаим къыщыбгъэшIагъэр умышIэжьыным нахь тхьамыкIагъо сыд щыIэн!.. Илъэсишъэ
къэзгъэшIагъэм чъыгыр зыщигъэтIысхьэгъэ илъэсыр
къешIэжьы, о "хэт къышIэжьра" oIo. Хъунэп ар дунай
тетыкIэ. Сыоплъымэ, анахь лэжьэкIожъэу чылэм удэс.
КIымаф, гъэмаф уиIэп, колхоз Iоф умыгъэцэкIагъэу,
ушъхьэщыкIукIыгъэу цIыф къышIэжьрэп. Заом укъызщыIукIыжьыгъэ апэрэ мафэм щыублагъэу, убгъэ хэлъ
орден пчъагъэмэ зыдямыгъэхьыхэу, кум узэритIысхьажьыгъэу узэрис. Арэп, Ахъмэт, уиорден хъущэ тэ щыIа?
ТекIоныгъэр зыщыдгъэмэфэкIыгъэ илъэс тIокIми, мыгъэрэ май мафэми къызхилъхьагъэу слъэгъугъэп. Къызхилъхьана, хэлъхьагъу рамыгъафэу буфет пчъэIупэм аркъым
щыIурагъэхмэ... Сыд фэдизэу аркъыр кIэтми, колхоз
Iофыр къыгъанэрэп, куплIэдэс орэд кIэIукIэу чэтыIусыр
зэрещэ. А орденхэр бетэмалым иIэжьха-имыIэжьха!..
Илъэс къаумэкIэ мыщ фэдагъэп мыр, шъузыр зэлIэ уж
урамым къызтехьагъэр. ЗышIомылIыкIын Iахьыли, къэзыубытын лъфыгъи иIэп, аркъыр имэщыIусэу, ныбэ нэкIыр
ичэт дэгъолъыжьэу къехьы. Темыркъан телъхь-темылъхь

--- Page 227 ---

фаеми, чылэ пхъужъмэ узфэдэр ашIэу уздагъэгущыIэна,
бетэмал... Мыгъатхэ Шэныбэ Сафят дэжь псэльыхъо
зэкIом, "фыу-фыу шыкозынымэмрэ аркъымэмрэ къыпIуилъэсыкIэу, сыд силажь сыкъыбдежьэу бэлахь зыхэсымыдзэжьымэ" къыриIуагъ аIуи, чылэм къэбарэу дэлъыгъэр Къасымэ ыгу къызэкIыжьым, кIэгубжыхьэ ышIыжьэу Ахъмэт фидзыгъ:
- Илъэс тIокIищым шъхьэдэпфыгъэп, ныбжьэу
уимыIэр сиI пIоy ор-орэу зымыгъэжъ, зы пхъужъи
къыбдэгущыIэжьынэп, укъызыхъугъэ мафэр непэ фэдэу
къэсэшIэжьы. Илъэс шъэныкъорэ блырэ-ирэ къэбгъэшIагъэми ары.
- Мыдэ, Темыркъан, Къасымэ ыIорэр!.. Ащ нахь
ныбжь симыIэуи?
- УиIэп, - Къасымэ пиупкIыгъ,- Тэхъутэмыкъуае
дэжь сыкъыщауIи чылэм ЧэтэшIэ Ибрахьимэ сыкъаригъэщэжьыгъэу, укъэхъугъ аIуи, пшынахьыжъ Къэнэмэт
тхьамыкIэм ытхьакIумэ зэрэгуатхъыгъагъэр, сэри къысащалIи ытхьакIумакIэ плъыжьыбзэ зэрэскъудыигъагъэр
джы къызнэсыгъэми сынэгу кIэт, о сыжъ оIошъ, къаигъэ
оуцу. ПшIэнэу уфаемэ, орэп, тэры, Дударыкъомрэ Болэтымрэ, лъэкъо лъэныкъокIэ бэным дэуцуагъэу дэтыр.
- Олахьэ зыми сыдэмыуцуагъ,- Темыркъан къэгузэжъуагъ, етIанэ щхызэ,- ар пIoy, Болэтыр, о пшIэ пшIоигъор шIэ, а лъэныкъом сыздемыщажь! Мы зэхэпхыгъэр,
Купхэс, Болэтым еIомэ, мыщ ымышIэрэм тытегущыIэрэпышъ, уемыхъырэхъышэжь. Олахьэ, Купхэс, ущ фэдизэу уныбжьыкI Iоу сымышIагъэ, гушIо, бетэмал, гушIo,
сыд пае тэ зыкъыддэпшIыра! Эй, сыкъэсыжьыгъ сэ. НекIо,
шъукъеблагъ, ныори тIэкIу дгъэIэолъэон, Болэтыр сшIэрэп, ау Купхэс пае зышъэ гори тиунэ къикIын.
- Тхьауегъэун, Темыркъан,- къеблагъ къезыIорэмкIэ хьау риIоныр зимыхэбзахэ Ахъмэт къыIуагъ,- непэкIэ
икъущт ар, дэгъоу Былымгъотмэ яIанэ тыпэбгъэсыгъ,
тыбгъэтхъагъ, тебгъэшъуагъ, тебгъэшхагъ.
НэбгыритIур язакъоу къызэнэм, къыхэмыщэу нахьыкIэ сэмэгубгъумкIэ Ахъмэт уцужьыгъэу, зи зэрамыIоу
заулэрэ кIуагъэх. Ышнахьыжъ Къэнэмэт игугъу Къасымэ
къызэришIыгъэр Ахъмэт игопагъ. Ащ фэдэ шынахьыжъ
иIагъэми-имыIагъэми зимышIэжьыщтыгъэр бэшIагъэ.
Загъорэ дэдэ, илъэсым зэ, ыгу къэкIми арыгъэ.

--- Page 228 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, Къасым, уикIапщэ Къэнэмэт хэтыгъ... Сшынахьыжъ пшIэщтыгъэ...
- СшIэщтыгъэ къодыеп, тызэшъэогъу шъыпкъагъ,
зэо мыгъом тызэкIэричыгъ нахь.
- СшынахьыжъкIэ, Къасым, зыгорэ къысэхъулIэ сэ,
моу ынэпэ зэхэлъ зэхэсымышIыкIыжьэу сщэгъупшэ, сурэт закъоу къыкIэныгъэри зэолI шъуашэ щыгъ аIуи, нэмыцхэу чылэм къыдэхьагъэхэм ащыщынэхэзэ, чIатIи,
агъэкIодыгъ.
- Ар хъущтэп, Ахъмэт. Пщыгъупшэжьэу зын шъукъилъфыгъэба!.. Игугъу пшIырэпышъ ары аущтэу зыкIэхъурэр. Зэрэпшынахьыжъ закъом паеп игугъу зыкIэпшIын,
зыщымыгъэгъупшэн зыкIыфаер. Тихабзэ къыдэзыхыгъэхэмрэ тихэгъэгу пыим щызыухъумэзэ фэхыгъэхэмрэ тыгу
къэмыкIыныр, ягугъу тымышIыныр емыкIу. Ахэмэ язакъоп,
ощ фэдэу, адрэм фэдэхэу текIоныгъэр къыдэзыххи, къэкIожьыгъэхэм яшIушIагъи зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп, ядахэ, яфэшъуашэ тIоныр, ящысэ дгъэлъэгъоныр къыттефэ.
- Е-е, Къасым, хэт тырищыкIагъ тэ... А фэхыгъэхэмкIэ
къапIорэр тэрэз, зи мыхъун хэслъагъорэп. Жэм къыдэкIрэ закъорэп, муары Дударыкъо Темыркъан хъохъоу
Былымгъотмэ ариIолIагъэр, яшIуагъэ екIыщтмэ, зэхэпхыгъэ, шIушIагъэ горэ, аIэмычIэ чIаплъхьэмэ зэхашIэнэу,
афэпшIэн фае. Ари амышIэу сIорэп сэ, ашIэ, ау макIэ джыри афашIэрэр. Илъэс заулэкIэ, ощ фэдэу, сэщ фэдэу, адрэм фэдэу зэошхом къелыжьыгъэхэр Iэбжыб изэу къэнэжьыщт. Нэбгырэ заулэу къэнэжьыгъэхэр, сэри сазэрэхэтэу, коммунизмэм ращэхэкIэ сырырэзэщтэп... Тыкъэсыжьыгъэмэ сшIэрэп, Къасым, чэщ рэхьат къыокIу,
сэри цIыкIу-цIыкIоу сиунэжъ сырекIокIыжьын.
- Тыкъэсыжьыгъэмэ дэгъуба, некIо къеблагъ, Былымгъотмэ адэжь тыщыIэу лъэгъун горэ къыздыуиIэу
пIогъагъэшь, ащи сыщыбгъэгъозэн, джыри чэщыр
кIыхьэ,- Ахъмэт зэрэригъэблэгъэщт гущыIэхэр Къасымэ
къыIохэми, зэолIмэ афэгъэхьыгъэу зэхихыгъэр шъхьэм
икIыщтыгъэп, ыгуи къигущыIыкIыгъэм фэдэу ахэр игопагъэх, унэм ихьэхэми пидзэжьынэу фэягъ.
- Лъэгъун къызэрэбдысиIэр шъыпкъэ, Къасым. Ащ
мэфэ заулэ мэхъушъ сегъэгумэкIы, ау мы тызэрэгущыIагъэм ыуж ащ сытегущыIэ сшIоигъоп. Сэ пчэдыжь
чэтахъомэ чэтIус афэсщэщтышъ, къызызгъэзэжьырэм,
а Iофым ышъхьэ къыпфисхын.

--- Page 229 ---

Къасымэ зэгупшысэн Ахъмэт къыIэкIилъхьагъэу нэф
къикIыгъ. Лъэгъун Iофэу къыдыриI зыфиIуагъэми ыгъэгумэкIыщтыгъэ. Чэмыр Iахъом рити къызегъэзэжьым,
унэмкIэ къэмыкIожьэу Ахъмэт дэжькIэ рекIокIыгъ.
Щагум кур дэтти, унэм ихьагъ. Зиплъыхьагъ, зи рилъэгъуагъэп, пIэкIор закъоу дэпкъым кIэрытри зэIыхыжьыгъ. ДэкIыгъэмэ, къыдэхьажьын ыIуи, заулэрэ ежагъ.
ШитIур къакъырым зэрэчIэтыр япырхъэ макъэкIэ къышIагъ. ЗычIэплъэм, шы пэшъхьэ шхынлъэм Ахъмэт
дэлъэу ылъэгъугъ. Сыд сэIо мыр? ЗекIуалIэм, чъыепырхъэ ео. Зэ ылъакъо еIагъ, еджагъ - къэущыгъэп. Шыхэр
къызырещажьэхэм, Ахъмэт къызщылъэти, хъурэр къыгурымыIуапэу къэджагъ:
- Хэт сэIо шыхэр езыщэжьагъэхэр?!
- Адэ, Ахъмэт, нычэпэ унэм уихьажьыгъэба сэIо?
- Сихьажьына,- Ахъмэт ралъэгъулIагъэмкIэ укIытэу,
тыгъоспчыхьэ Былымгъотмэ адэжь зэригъэзэжьыгъагъэри ыушъэфыгъ,- мы шитIур МэфэкIо Рэщыдэ стыримыхыжьы мыхъунэу уцугъэшъ, шъуадэжь дэмыгъэтхэу колхоз шэщым чIэгъэтых къысеIо, нычэпэ аужрэ пIалъэ
къысфишIыгъагъ.
- Адэ колхозышхэр колхоз шэщым чIэтынхэ фаеба?
Зи мыхъун къыуиIорэп.
- Сыда сэ мыхэр сикъакъыр чIэтхэмэ, МэфакIом рашIэрэр, ашхыщт мэкъур сэ къафэсэупкIэ, хамот, шхомлакI, кущэрыхъ, постромк язгъаIорэп... СшIагъэ ори ащ
зэрэдебгъэштэщтыр, джары тыгъопчыхьэ къызкIыосымыIошъугъэр.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адрэ мафэхэми Къасымэ
мызэу-мытIоу Ахъмэт IукIагъэми, джыдэдэм фэдэу гуфаплъэу еплъыгъэу къышIэжьрэп. Умыжъэу жъы зымышI ыIуи
тыгъоспчыхьэ егыигъагъ шъхьакIэ, ежь ныбжьэу зэритыжьыгъагъэм бэкIэ нахьыжъэу, шъхьацыф упэрэцыгъэ нэгу
зэлъэгъэ закIэкIэ ыпашъхьэ ит. Iэпэ зэлитIу зэрыфэщт нэтIэ
курб закъор ары зэлъагъэ зимыIэр. Щыухьэ джэнэ Iужъу
пшъэпIэ лэжьагъэхэр зафэмыIыгъыжьэу къелэлэхых. Зэгорэм орденхэр зэрэхэлъыгъэхэр къырыпшIэнэу джабгъу
бгъэгум гъониплI теулъыихьажьыгъэхэр къызтещырэ къэптаныр шIой мэIу, дзэкIолI гъончэдж къызэрыкIомрэ щазымэ тIурысэмрэ нахь тэрэзыIо щыгъэп. Зэгорэм зэоуж
гъэмэфакIэм, дзэм къикIыжьзэ, мэшIоку станцием зыIукIэгъэгъэ Мэджэс Ахъмэт Iоу пшIэжьынэп: кIэлэ ищыгъэ зэкIу
зэхэлъэу, шъхьац ныкъуатхъом нэгур кIиуфыжьыкIэу, орден-медаль пчъагъэу бгъэр зэлъызыубытрэм тIэкIу ащэукIытэба уигъаIoy ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Джы мыщ теплъэу иIэр!.. ШыхэмкIэ есIуагъэр ищыкIэгъагъэп ыIуи, Къасымэ кIэгъожьыгъ. Сыда сиIофэу хэлъыр, мы тхьамыкIэм
ахэмэ анахь тхъагъо иIэп, джахэр непи нычэпи иIофшIэгъух, игущыIэгъух...
V
ТыгъэкъокIыпIэ чапэм къэушэплъын мурад иIагъэп Темыркъан унэм къызекIым. Хьаблэм зыхэплъэм, унэгъо
зытIущмэ яостыгъэ блэщтыгъэ, адыкIэ, псыIушъо лъэныкъомкIэ зыгорэм и "Беларус" фызэкIэгъэнэжьыщтыгъэп,
машинэ гори хьэблэ урамымкIэ блэкIыгъ, ку макъи, Мэджэс Ахъмэт ику зэкIэтщтын, чылэгумкIэ къыщыIугъ. Сыд
сэIо нэфмышъэу мыхэр зезыфэхэрэр!.. Олахьэ чылэ
гъэшIэгъон тыдэсым, хабзи бзыпхъи дэлъэп, хэти ежь зэрэшIоигъоу мэзекIо. Тэ колхозыр зэхэтэщэ тIуи, ши, куи,
пхъэIаши, пхъэIэбжъани зэIабгъо тшIыгъэ, джы шофер
шъхьэпае пэпчъ колхоз машинэр ищагу дегъэты, тракторымкIэ гъолъыжьакIо къырэкIожьы. Купхэс ешъуакIор арымэ, ку зэкIэтыр ядэжь къыщэжьыгъапэу иунаеу дегъэты,
хэти федэ хэгъэкIыпIэу зыфаер зэрещэ. УялъэIугъэкIи зы
чэтыIус дзыо къыпфыIуащэщтэп, блэчъыхэ къэс сапэр щагум къыдагъэутысэ, унэм къырагъэутысэ. Муары, къытыгъущтым кIэгуIэу, зыгорэ къэчъэ. Анахь итхьамыкIэгъум
тытефи, тэры мы колхозым хэунэхъуагъэр, зыми тыщымыщэу тытIысыжьыгъ, тиIэри-тимыIэри ашIэрэп. Къытфаехэ
хъумэ, лIыжъ лэжьакIохэкIэ къытаджэхэу натрыфыр
тагъапкIэ, готагъэчыжьы, IэпэшхомкIэ аферэмыр къыддаIыгъ. Ашъыу, колхоз Iэшъхъэтетмэ сыд ялажь, лажьэ зытефагъэр Болэт Къасым, къыримыхьыжьэнрэ къырахьыжьагъэу зыдыримыгъэштэнрэ щыIэп. Натрыф гектар зырызэу афэтылэжьыгъэр имыкъоу, джыри натрыф упкIэпкI хьамэм тищэщт. Укоммунистмэ сэрэп тхылъ плъыжьыр
уджыбачIэ къизылъхьагъэр, тэри ащ зэгорэм тыхэтыгъ, ау
зызэрэпшIэу зытшIыгъэп нахь. Синасып кIэлэ нахьыжъыр
колхозым къыхэсщыжьи заготовителэу зэрэзгъэсагъэр. Тихабзэ зэрэщытыр уиубытыфэ узфаер шIэ, узIэкIафэкIэ,

--- Page 230 ---

къыIэкIэкIыжьыгъуай, хэхьапIэу, хэкIыпIэу иIэм узхэгъуазэкIэ
къыпIэкIахьэрэр дыры. Мыдрэ кIэлэ бетэмалэу сызэгъэзыгъэри ащ хасщэ сшIоигъуагъ шъхьакIэ, сыкъыримыдзэу
кIэлэегъаджэм сшIухэхьагъ, ари IэнэтIэ дэеп, помидор дэблэжьынкIэ фэдэ щымыI, ау зикIалэхэр зыфэмыгъэсэжьхэрэмэ якIалэхэр сыдэщтэу еджапIэм щыбгъэсэщтых!..
Мэл заулэмэ анэмыкI былым бэшIагъэ Темыркъан
зимыIыгъыжьыгъэр. Ащ изакъоп, ДэхапIэ унэгъо шъих
фэдиз дэсышъ, нахьыбэмэ чэмхэр ящагу дэплъэгъожьыщтэп. Сыд рябгъэшIэщтыр, къалэр благъэ, машинэ зимыIэм мотоциклэ иI, мотоциклэ зимыIэм гъунэгъум
елъэIушъ, тхъур, щэр, щхыур къалэм къырарегъэщы.
ЕгъашIэм мэкъумэщышIэр зыгъэмэкъумэщышIэщтыгъэ
Iофмэ ащыщэу хьалыгъу гъэжъэнри аIэкIэзы.
Нэфшъагъом къызфыкIэтэджэгъэ гухэлъыр щыгъупшэжьыгъэ пIонэу, пчэдыжь дахэм хэдаIоу Темыркъан
чырбыщ къакъыр лъапсэм заулэрэ кIэрытыгъ. ЕтIанэ тхьаматэр дэмыкIзэ, зыIузгъэкIэн ыIуи, ыдэжь ежьагъ.
МэфэкIо Рэщыдэ лIы лъэпэлъэгэ нэгу кIыхьэ тхъоплъ.
Адыгэ пединститутыр къызеухым урысыбзэр илъэс заулэ
еджапIэм щаригъэхьыгъ, "Кавказ" зыцIэ колхозым ипартком исекретарь совет тхьаматэу чылэм зыхадзым, ащ
ычIыпIэ рагъэхьагъ. Ащ ыуж илъэсищ нахь темышIэу колхоз
тхьаматэу хадзыгъ. Райкомым исекретарэу Рэщыдэ ыцIэ
къезыIуагъэр тырамыщыфэ, апэрэ илъэсиплI тхьамэтэгъум
иIофхэр дэгъугъэх, чIыгъэшIухэри, тракторхэри, машинэхэри, комбайнэхэри адырэмэ анахь баIоу къыфатIупщыщтыгъэх, псэолъапхъэхэри колхоз щагум дизыгъэх, игугъуи
район газетым икIыщтыгъэп, джы секретарыкIэ райкомым
къызыфашIыгъэ уж, имыфэшъуашэу дэеу къыфыщыт
пIонэуи плъэкIыщтэп, нахьыпэм зэрэщытыгъэм фэдэу
иIофхэр къикIыжьхэрэп, ежь игущыIэми райкомыр къазэрэхэфэжьрэр нахь макI, ар зыдэт чылэми и "Волгэ" фыжь
игъэкIэжьыгъэу мафэ къэс чъэжьрэп. Секретарэу тыращыгъэр ДэхапIэ къызэрэкIощтыгъэу мыдрэ тетыр къакIорэп, къызыкIокIэ Iоф иIэу мафэрэ къыдэхьэ, губгъом ехьэ
нахь, ешхэн-ешъон Iоф иIэу пчыхьэрэ къыдэлъадэрэп.
Тыдэ щыхъуи щышIи Темыркъан ешIэ. Рэщыдэ иIофмэ
ащымыгъуазэу щытэп, бэ шIэн, макIэ шIэн ылъапсэ къыкIаутыщт, ау зыхъукIэ, eIo Темыркъан, колхоз коным
фыхэхыщтымкIэ сишIуагъэ езгъэкIын, cишIушIи кIодынэп,

--- Page 231 ---

сыда аIорэр, шIу зышIэрэм шIу фыщылъ, сифеди къыхэкIын, сIорэм къемыдэIумэ, зэгорэм ыIэнтэгъу ецэкъэжьэу, блэкIрэмэ шъхьащэ фамышIыжьэу, ежь шъхьэщэ
лъыхъоу къэнэжьыгъэу къэслъэгъужьын. Ярэби, МэфакIомэ якъэлапчъэ сыIухьащт шъхьакIэ, мы чылэр нибл,
тыкъэзылъэгъурэр къытэгуцэфэщт, тыгу къэмыкIыгъэ
Iаджи агу къэкIыщт. СыIухьанэп cIoми, ежь ыгу къэкIэу
нибжьи зыкъыуигъэолIэщтэп. Шым тес зэпытэу есагъэр
иш лъэпэонэу ышъхьэ къихьэрэп. ЧэтэшIэ Биназэу ылъэдакъэ ипкIэри бетэмалым зэхишIэрэп, къызэокIэу зыхигъэлъэщыкIрэм, илъэс горэм жьыкъэщэгъу ригъэфэщт.
Джары секретарыкIэм бзэгу фэзыхьри, иIоф кIэзымыгъэкIри. Джа уныбжьыр сыныбжьэу пчIыпIэ ситыгъагъот,
озгъэлъэгъущтыгъэ пшъхьэ къызэрэуухъумэжьыщт шIыкIэр, сыд мохэр еджагъ пIокIэ, ахъщэп-бахъщэп зэраIоу.
Илъэс заулэ хъугъэу заочнэу узчIэс мэкъу-мэщ институтри,
зыдэщытыр сымышIэу, бэшIагъэ къызысыухыщтыгъэр.
Машинэ макъэм Темыркъан игупшысэхэр зэпигъэугъэх. Къэгъэзэгъум МэфакIом и "Волгэ" къыкъолъэтыгъ,
ежь рулым кIэрыс.
- Уипчэдыжь шIу охъуапщи, Рэщыд,- Темыркъан
гузажъозэ пчъэм дэпши, тхьаматэм зыгуидзагъ, джэуап
сэлам емыжэуи пидзэжьыгъ.- Еу, Рэщыд, чылэм тыдэгъэкI, Iоф къыбдысиI.
- Сыд Iоф? - щтэгъэ нэгукIэ Рэщыдэ къеплъыгъ.
- Мо чэу дэплъ, шъхьангъупчъэ къиплъмэ тыкъямыгъэлъэгъоу чылэм тыдэгъэкI сIуагъи!..
Дударыкъом имашинэ зыкъидзакIэ къикIрэр ымышIэу, щтагъэр къытекIоу Рэщыд пчэдыжьыпэ губгъо
нэкIымкIэ ыгъэзагъ. А такъикъ зытIум шъхьэм къимыхьажьыгъэ щыIэп. Мыгъэрэ коц машинитфэу хьамэм тыращыгъагъэр МэфакIом ышъхьэ къеуагъ, рулыр ыIыгъымыIыгъыми къымышIэжьэу зэ къэхъугъ, ау къыгосым
зыкъыригъэшIэнэп ыIуи, ыгу теIункIэжьыгъ, машинэу
зичъэ кIуасэщтыгъэм ригъэхъужьыгъ.
- ГумэкIыгъо горэ щыIа, Темыркъан?
- Тхьам ишыкуркIэ, мамыр.
- Адэ мамырмэ, сыд пае тыкъепфыжьагъ!..
- Ащ фэдэ Iоф пхэслъэгъуагъэп сэ,- Темыркъан
зэришI хабзэу, ынэкIушъхьакухэр сысхэу щхыгъэ.- Олахьэ, Рэщыд, зи къыосымыгъэлыгъ... Къысфэгъэгъу мышIапхъэ къыосшIагъэмэ, мырэущтэу сымызекIогъагъэмэ, ор-орэу, угу къэкIэу зыкъысIубгъэкIэщтыгъэп.
КъыохъулIагъэр сшIэрэп, къысщыокIухьэ...
- Хьау, Темыркъан, пщыскIухьана, Iофым тыкIэшIагъ,
тшъхьэ къыхэтхын тлъэкIрэп. Нурбекрэ сэрырэ хьалыгъу
Iулъхьэр тIу зэфэтшIызэ институтыр къызэдэтыухыгъ, зы
чылэ тызэдыдэсзэ, тызэIукIэнэу хъурэп, ар озгъаIорэр
сшIэрэп нахь.
- Сэ сымышIэрэм, Рэщыд, сырыгущыIэрэп. Ау зыгорэкIэ мыгъэрэ коцэу ращэкIыгъэм утещыныхьэу зыкъысщыодзыемэ, делашъокIэ укъысэплъы, ахэр егъашIи
къычIэмыщынэу Рэмэзан хабзэм рищэжьхи, ихьамбар
ритэкъожьыгъэх...
- Сыд коца зигугъу пшIырэр, Темыркъан? - зи Iофым
химышIыкIы фэдэу МэфакIор къэупчIагъ.- Зыгорэм
хэогъэкIуакIэщтын, зи хэшIыкI фысиIэп!..
- КIо, фыуимыIэми фыуиIэп,- тхьаматэм зыфэе дэдэр риIоу Темыркъан щхыпцIыгъэ.- Сэ нэмыкI къыуасIомэ сшIоигъор, укъысэдэIумэ, ухэзгъэукъощтэп. О джыри укIал, щыIэныгъэр зэщымыщ закIэу зэхэлъ, джы къызнэсыгъэм тэри къыдгурыIорэп ар. КъыдгурыIона, уизакъоу къэбгъэшIагъэм фэдищ къэзгъэшIэгъэ ЧэтэшIэ Ибрахьими гурыIогъу имыфэзэ, дунаим ехыжьыщт... Е-е,
Рэщыд, Рэщыд, ащ иIэшIугъэ къызыпшIэщтыр джыри
уапэкIэ къэт, кIэлэ нахьыкIэм ар есэIошъ, шIошъы згъэхъун слъэкIрэп...
- Ар шъыпкъэ, Темыркъан,- дыригъаштэ фэдэу
зишIыгъ,- шъо шъузэутэкIыгъэмэ уямыутэкIэу щыIэныгъэм иIэшIу къыбгурыIощтэп.
- Ы-ы, джы сыкъызэхэошIыкIы... Сэ дунаим сызфае
щыIэп, сиунагъомэ, сихъуи сибзи фэшIыгъэу щыIэх, кIо,
тесагъэмэ сшIэрэп, мо семчык бэгъуагъэу Iуахыжьрэм
тызэрэханрэм тимыгъэпэн тлъэкIрэп...
- Хьау, Темыркъан, семчыкым игугъу къысфэмышI,
ащ фэдэ IофкIи укъыздэмыгущыI!.. Семчык дагъэ шъуимыIэмэ, килограмм заулэ Нурбек къыфистхыкIын...
ТапэкIэ пIуагъэ, пшIагъэ щыIэмэ, зыщыгъэгъупшэжь,
плъэгъурэба, секретарыкIэу тиIэм зызэригъэпсырэр...-
игущыIэ кIэух зэрэфишIырэр къыригъэкIэу, МэфакIом
машинэм къыригъэгъэзэжьыгъ.
- Адэ дэгъуба аущтэу оIомэ,- Темыркъан кIилъэшъужьыгъ,- мыщ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп. КIэлэегъаджэм семчык дэгъэ килограмм заулэ къыфыратхыкIыныри тефэ, колхозхэтмэ ясабый ригъаджэрэр... Семчыкым игугъу къегъэжьэгъахэти, тырыгущыIагъ, арэп къыуасIомэ сшIоигъуагъэр. Джа секретарэу зыфэпIуагъэм зыкъызэрэпфигъэпсырэр ары. ПшIэрэба ЧэташIэхэр зыфэдэхэр? ЕджакIо
къимыкIыжьы рапшIэзэ, агроном шъхьаIэ пшIыгъэ, ар имыкъоу партийнэ Iофри IэкIэплъхьэжьыгъ...
- Мы Iофым ЧэтэшIэ Биназ сыдкIэ къыхахьэра? -
МэфакIом ыдагъэп.- Район секретарыкIэр ары сэ зигугъу
сшIырэр, зеухьэ ит. Муары мэкъу-мэщ управлением тетыгъэ кIэлэ шIагъор тырищыгъ. О ЧэташIэр оIо. Биназ кIэлэ
дэеп, шъыпкъагъэ зэбгъотылIэжьын IофышI. ИIоф зыхэмылъи хэхьащтэп, мышIапхъи уигъэшIэщтэп. Зи ылъэкI
къыгъанэрэп, сэ сфэмыгъэхъурэр ащ илажьэп.
- Сэри, Рэщыд,- джыри Темыркъан кIилъэшъужьыгъ,- ЧэташIэхэр делэх сIорэп, ащ яакъыл зынэсыри
сэшIэ...
Сыд фэдэ Iофыгъо тегущыIэнэу Темыркъан къыригъэжьагъэми, МэфакIом къыдыригъэштагъэп, чэщ
мычъые зыфырихыгъэр хьаулые хъугъэ. Машинэ-ку
зэкIэтхэр унагъомэ ящагу зэрэдэтхэр къызэрэримыгъэкIурэ закъор ары непэкIэ тхьаматэм къыдыригъэштагъэр.
Чылэгъунэм къыIулъэдэжьхи, машинэм къикIыжьы
зэхъум, джыри тхьаматэм фидзыгъ:
- Джа къызэрэосIуагъэу, Рэщыд, машинэ къэчъыхьакIэмэ кIэух афэшI, шыку зэкIэт зыIыгъхэри ары....
А мэфэ дэдэм, щэджэгъо ужмэ адэжь, ыпхъу нахьыжъ Куакунэ зыщынысэ Нэбыкъое чылэм Болэт Къасымэ къикIыжьыщтыгъ. КъыздэкIожьын ихьисапыгъэ автобусым къыщинагъэу къычIэкIыгъэти, адрэр къызысыщтым джыри сыхьат ипIэлъагъ. Къасымэ хьын ыIыгъыгъэп,
километрэ пшIыкIутIур чыжьа, апэ къыскIахьэрэм сыдэкIожьын ыIуи, мыгузажъоу къежьэжьыгъ.
Бжыхьэпэ дах. Гъоплъашъо хъужьыгъэхэу чъыгхэр
гъогунапцэм кIэрытых. Гъожьымэрэ шIуцIамэрэ зытырихрэ натрыфымрэ семчыкымрэ нэмыкI лэжьыгъэ колхоз шъофмэ арылъыжьэп, чIыплъ Iухыжьыгъэ зэтелъхэри, ахэр къычIэзытIыкIыжьрэ комбайнэхэри, зыугъоижьрэ бзылъфыгъэхэри къэлъагъох. Хьылъэзещэ машинэхэри, машинэ псынкIэ зэмышъогъухэри Къасымэ блэлъэтых, Iэр ыIэтыни, къыгъэуцунми апылъэп, ошъогу рэхьатым ычIэгъ чIэубгъогъэ лэжьыгъэ бэгъуагъэм щыгушIукIэу, ащ хэгупшысыхьэу, ыкъорэ ыпхъуищрэ ясабыйхэр
къетэкъокIыгъэхэу дунаим зэрэтетыр шIолъапIэу мыгузажъоу игъогу хегъэкIы.
Къызежьэжьым кIэлэхъу лъэпэрычъэр къызэрэлъыгъыщтыгъэм нахь гумэкI имыIэу, ар гупшысэ пэпчъ къыхэлъадэмэ ынэгу къыкIэуцожьзэ, Къасымэ къыкIугъэр,
машинэу блэчъыгъэхэр зыфэдизыр къышIэжьрэп. Гъогу
дэхэкIае къызэрикIугъэр ылъакъохэмкIэ зэхишIагъ,
зызэплъэкIым, Нэбыкъуае къэлъэгъожьыщтыгъэп.
ЧIыплъыр арызэу машинэ зэпышIагъи, "Жигули" зытIущи
блэчъыгъ, ащыщи къэуцун мурад иIагъэп, ежьыри Iэ
афишIыгъэп. Бгъэджыбэм иIэбэжьи, илъэс тIокIищ зэхъум ыкъо къыфищэфыгъэгъэ сыхьатым еплъыгъ, автобусэу зэмыжэгъахэм икъэсын бэ иIэжьэп. Машинэхэу
къэмыуцухэрэмэ зэрянэцIырэмкIэ, сыхьатым зэреплъырэмкIэ, лъакъохэр къызэрэузхэрэмкIэ ежь-ежьырэу Къасымэ зэгыижьыгъ. ЩыIакIэр нахьышIу хъу къэс, сыда
цIыфхэр нахь зэпэчыжьэ зыкIызэфэхъухэрэр? Илъэс къаумэу къэзгъэшIагъэм мыщ фэдэ дэдэ къыхэкIыгъэу
къэсшIэжьрэп. Тшхыни, зыщытлъэни, тызчIэсын бгъэгъэ
тэрэзи тимыIэу къэтхьыгъ, тазыфагу зэщыгугъыжь дэлъыгъ нахь, хэти зэрэщыIэшъу къытхэхьагъэп. Сыд мо
орэдышхо къезгъаIоу, изакъоу машинэ нэкIым исэу блэчъыгъэм укъызэрэридзэщтыр?.. Моущтэу сэIо шъхьакIэ,
сызафэп. ПIэ умыIэтэу, узфаер ямыгъашIэу сыдэущтэу угу
илъыр къашIэна, сышъоф къэрэгъулэми ашIэрэп. Шъхьэм
къихьагъэхэр къыримыгъахьэ шIоигъоу ежь Къасымэ мысагъэр зызтырилъхьажьыкIэ, ыгу нахь къэушъэбы. Ау
ыIорэм шъыпкъэ зэрэхэлъыр ардэдэм къэунэфы:
нэбгыритIу нахь зэрымыс машинэ гъожь цIыкIур къыфэмыуцоу блэчъыгъ. Сыкъалъэгъугъэпщтын, ыIуагъ, ыуж
къикIыгъэми ыIэ зыфыдегъэчъаем къызэхишIыкIыгъэп.
КIо, етIани умыIо, сытIысэу мы мэфэ шIагъом зызгъэпсэфымэ, сыд къысэшъушIэн, непэ къэскIугъэм фэдэ мин
лъэс-лъэбыIоу къэскIухьагъ, Дударыкъо Темыркъанрэ
сэрырэ Польшэм тыкъикIыжьи, Киев нэс тыкъэкIожьыгъагъ.
Машинэ макъэм Къасымэ шъхьэр къыригъэIэтыгъ.
Зэплъэм, "Волгэ" фыжьышхом ипчъэ къыIокIы:

--- Page 232 ---

- КъитIысхь, тят,- рулым кIэрыс лIыр къэджагъ.
- Тхьауегъэпсэу, сикIал, чыжьэу сыкIорэп сэ...
- УмыкIоми, уздежьагъэм унэзгъэсын.
- КIо, арэу оIомэ...
- Нэбыкъуае ущыща, тят?
- Хьау, Нэбыкъуае спхъу нахьыжъ щыныс, ДэхапIэ
сыкъекIы.
- Адэ, тят, чыжьэ сыкIорэп пIуагъи.
- Узгъэулэунэу, сикIал, сыфэягъэп.
- Сыдэущтэу сыбгъэулэун. Сыкъэмыуцугъагъэмэ,
мощ нэс лъэсэу укIожьыщтыгъа?
- Тхьауегъэпсэу, сикIал, сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэмкIэ, уапэ итхэу зблэчъыгъэмэ лъэсэу сызэрагъэкIожьыщтыгъэм сехъырэхъышэжьырэп.
- Ащ сенэгуягъ сэ...
- Е-е, сикIал, бэгъашIэ охъу, хэт ущыщми, цIыфышIу
укъызэрэхэкIыгъэр бгъэгъуащэрэп,- Къасымэ лъэсэу
къэкIофэкIэ зэгупшысэщтыгъэр чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- цIыфхэр агукIэ зэфэдэхэп. Сэ бэ къэслъэгъугъ
сIорэп, ау сшIэрэ тIэкIумкIэ къыосIон: цIыфхэр зэпэблэгъэн фае тэIоми, зэпэчыжьэ мэхъух, нахьыпэм тхэмылъыгъэ горэ нэшъоупIыцIэ къыддешIэу къыткIоцIэпшыхьэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тят, къыпфэмыуцугъэмэ уафэгубжыгъ? - джыри зыгорэ къыригъаIомэ шIоигъоу Таймэз
Даутэ къыгос лIыжъым феплъэкIыгъ.
- Хьау, сафэгубжыгъэп,- Къасымэ иджэуап кIэкIыгъэ.- Сыд пае, сичIыфэ ателъэп, яхьаф стелъэп зэраIоу,
зимылъку зиIэрылъхьэмэ сыгу ябгъэн. Шъыпкъэ, узгъапцIэрэп. Ари Iофым къыхэмыхьэу щытэп. Ау къыосIоныр
ошIa, сикIал, ахэмэ язакъоп, зэIахьылхэри зэпэчыжьэ
мэхъух. Сыд пае чыжьэ укIожьын, мы сыкъыздикIыжьхэрэ спхъуи, симахъулъи шIукIэ огугъа? Зэгорэм, унэри
ашIэу, гуащэри къяцэлашхэу, лIыри пышъухьэу, машинэри ямыIэу, помидорыри амышIэ зэхъум, бо цIыфышIугъэх. Мазэм тIо-щэ спхъу къэмыкIоу къыхэкIыщтыгъэп,
укIыташъо зыригъэшIэу, дыреплъэкIэу махъулъэри
къыIулъадэщтыгъ. Джы илъэсым зэ къыкъокIхэмэ ары.
НэкIыгъэрэ шхэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп cIoнти, ар зыщаIогъэ
зэманыжъыр щыIэжьэп, джы зэкIэ шхэкIыгъэ закI. Олахьэ, сикIал, тиунагъокIэ тызфэныкъо щымыI, тищыкIагъэр
зэтэгъотылIэжьы. Тэ тизакъоп, зэрэчылэу ары. Мы илъэс

--- Page 233 ---

заулэм ДэхапIэ чырбыщ унэу дашIыхьагъэр тищыIакIэ
ишыхьат. Хэти зыфаер иIэрыфэгъу. Арыщтын цIыфмэ
азыфагу зэщыгугъыжьыныр, анаIэ зэтетыжьыныр дэзгъэзырэр. А зиунагъо бэгъон, нахьыпэм фэдэу джы цIыфхэр
зэлъыкIожьхэрэпи!.. Нахьыпэм, шъыпкъэ, титхьамыкIагъ ар
къызхэкIыщтыгъэр, тытхьамыкIагъэми, ар къэсэштэ: мэшIуахь, щыбзахь, пэIо хьафыхь тIозэ тызэлъыкIощтыгъэ,
зичэм гъужьыгъэм щайхакIэ фарагъахьыщтыгъэ, джы сыд,
типчъэIушъхьэ къыIухьэрэм тыфэнэгушIоным ычIыпIэкIэ,
тиджэхашъо алрыгъу теубгъуагъэшъ, ылъакъо изэрэщыт
тыфеплъыхы, зыщых тфемыIошъуми, ицуакъэ зыщетэгъэгъэпкIы. Е зиунагъо бэгъон, а къэкIуагъэм ежьми ымышIэу,
тэри тымышIэу илъэпэдыпэ гъуанэми тшIэрэп. Сыда аущтэу
зыкIэхъоу пшIэрэр, сикIал? Джа къыосIогъэ зэщыгугъужьыныр тазыфагу дэкIуадэшъ ары. О къалэм укъекIыкIэ сэгугъэ,
укIэлэ гъэсагъэу сыкъыоплъышъ, ахэр къыосэIо, мылъкум цIыфыр рыкъэи хъущтэп, зышъо икIрэр шъохъу IокIэ.
Джащ тынаIэ тедгъэтын фае, сикIал. Джары революциякIэ
джыри зэтшIылIэн фаер.
Гъогогъу къысфэхъугъэ лIыжъым иакъыл чыжьэу
мао, ыIуагъ Даутэ. Мы зигугъу пшIырэм чылэм изакъоп,
къалэри егъэгумэкIы. ЩыIакIэр кIуатэу, "сэсыер" цIыфым IэкIэдгъэзынэу тыдэлажьэ къэс, тырахрэр зытрахрэм нахь пытэу зэрэзыIэкIиубытэщтым инэшанэхэр нахь
мэлъэшых, сыдэу пшIын, кIодрэр зэтхъожьэу ихабз.
Джыри зэ Таймэзыр лIыжъым феплъэкIыгъ. Зыуи арэп
цIыфыр угу зэрэрихьыщтыр, егъашIэм пшIэщтыгъэу,
ппэблагъэу зэрэхъущтыр. ЩыIэх загъэIушэу, гущыIэгъу
ашIырэм зырагъаштэу, ыгу имылъ Iаджи къэзыIорэ цIыфхэр. Мы слъэгъурэр зику исым иорэд къэзыIорэмэ ащыщэп. ДэхапIэ шIэхыщэу къызэрэнэмысыщтым фэшI, машинэм ичъэ нахь щыригъэгъакIэзэ, Даутэ джыри къыIуагъ:
- Тят, къэпIуагъэм шъыпкъабэ хэлъ, ау зэкIэри ащ
фэдэ дэдэпщтын. Адыгэмэ тигугъу зэрэпшIын дэхаби
тхэлъ. Яджэгу пштэми, яшIыхьаф пIоми, къин яIэми...
- Хьау, зэкIэри дэи cIoy къызшIомыгъэшI, сикIал.
Лъэпкъ щыIэп дэгъуи дэий зыхэмылъ. Мы зигугъу къэсшIыгъэ купыр адыгэмэ язакъокIэ огугъа зыхэлъыр, мыр
фэшIыгъэу щыIэ лъэпкъ пстэуми ядагъоу къысшIошIы...
Адырэ хьадагъ, джэгу, шIыхьаф зыфапIорэ пстэуми яуз
шъхьафы. Мы сыкъыздикIыжьрэмэ ягъунэгъу ныом дэжь

--- Page 234 ---

сымэджаплъэ сихьэгъагъэти, ыIорэр ошIа, къемысэу, къемыщхэу, чъыIэ щымыIэу сыгъалI ыIоным ычIы-пIэкIэ помидор щэгъум сытемыгъаф еIошъ, тхьэ елъэIу... Тхьацум
хэшIыкIыгъэ IэшIу-IушIухэр зыщыгъупшэжьыгъэ бысымгуащэмэ къалэм къыраххэу джэгумэ къахьхэрэр?.. Пхъуантэмэ булкэ фыжьхэр адатакъохэу шъуикъалэ зыщыплъэгъухэкIэ, чылэ горэм нысащэ зэрэдэтым ишыхьат...
- Къалэм сыщыщэу зэрэпшIошIырэмкIэ, тят, ухэукъо,- чыжьэкIэ ДэхапIэ къызэлъагъом, Даутэ къэгузэжъуагъ.
- Адэ, тыда узщыщыр, сикIал?
- Мы районым сыщыщ, Трамхьаблэ Iоф щысэшIэ.
- Ары Iолъ... Олахьэ сылIыжъ делэм, пцIи сыкъыкIэупчIагъэп, уисэнэхьати зэзгъэшIагъэп. Сэ Болэтмэ
сырялIыжъ, сцIэр Къасым. Оры, сикIал?
- Сэ Таймэзмэ сащыщ,- Даутэ лIыжъым ылъэкъуацIэ
зызэхехым, зэринэIуасэр къыримыгъашIэу джыри
нэшIукIэ къеплъыгъ.
- О-уиу, джы сыогуцафэ, районымкIэ секретарыкIэу
къытфашIыгъэ Таймэз Даут зику сисыр. Олахьэ, Даут,
утхьагъэпцIэу укъычIэкIыгъэм, зысэмыгъашIэзэ, имыщыкIэгъэ Iаджми уахэзгъэдэIуагъ...
- Зи мыхъун къэпIуагъэп, Къасым, узэмыгыижь.
Тызэрэлъэгъугъэп шъхьакIэ, шIукIэ уигугъу бэрэ зэхэсхыгъэ. ДэхапIэ лIыжъ натрыфлэжьхэмкIэ, ори, уигъусэхэмкIи, тышъуфэраз.
- О-уиу, тызэрэмышIэу сызIукIагъэр!..- Къасымэ
игушIо-укIытэ джыри кIэкIыжьыгъэп.- НекIо, Даут, къеблагъ, муары тиунэ тыкъэсыжьы пэт, модэ мо кIыбрыгъэсэ
шхъуантIэхэр зыIут чырбыщ унэу къэлъагъорэр ары.
- Тхьауегъэпсэу, Къасым, непэкIэ райкомым сынэмысыжьы хъущтэп, къыспэплъэх. Зэгорэм сыкъыдэхьанэу усэгъэгугъэ, лъэшэу сигуапэ узэрэсшIагъэр.
- УиIоф зытетыр, Даут, о нахь пшIэн, сэри сигуапэ
тызэрэзэрэшIагъэр. ЛъэIу Iоф горэмкIэ уадэжь сыкъэкIонэу симурадыгъ сэ...
- МашинэкIэ укъысэмылъэIуи, Къасым,- Таймэзыр
щхыгъэ,- къыпфэсымышIэн щыIэп.
- Хьау, сыд машинэм есэбгъэшIэщтыр, скъуи, спхъуи
яI ар. Модэ мо унэшъхьэ Iэтыгъэшхор олъэгъуа? Унэ дэхэшхоба? Джар Былымгъот Мурат зиунэр, нахь кIэлэ лэжьакIо чылэм дэсэп.

--- Page 235 ---

- Пынджлэжь Былымгъотра зыфапIорэр?
- Ары, джа кIэлэ лэжьакIор ары. Непэ мэфэ ошIуми,
бжыхьэр къэкIуагъ, тырилъхьан ыгъотырэп. ЗыгорэкIэ
IэпыIэгъу укъыфэхъугъэмэ лъэшэу тигуапэ хъуни...
VI
Болэт Къасымэ гушIом зэрехьэти, ядэжь дэмыхьажьэу Былымгъотмэ афэкIуагъ. Унашъхьэм тыралъхьащтымкIэ къызэрагъэгугъагъэр ареIофэкIэ шIуабэ дашIэщтыгъэ. Къыщэгъахэу ящагу къафыдимылъхьагъэми,
арэшI, агукIэ рэхьатыных. Мыгъатхэ щегъэжьагъэу ыуж
итых. Амыгъотыхэ зэхъум, Дударыкъо Темыркъан зэриIэр aшIэти, къарищэнэу елъэIугъэх, уищыкIагъэу къытэмыщэшъуми, илъэсныкъо пIалъэкIэ чIыфэу къытэт, теубытагъэ иIэу зыгорэм тыкъигъэгугъагъэшъ, зы тенэч
бзыгъи хэмызэу тэбгъотылIэжьын раIуагъ, хэзэгъэнхэ
алъэкIыгъэп. КъафемышIухэ зэхъум, Къасыми дагъэгущыIагъ. КъысапIорэр сыд, Рэмэзан унэ Мыекъуапэ дишIыхьанэу зэрэригъэжьагъэр пшIэ пэтзэ, уищагу дэщи
хымэ щагу дэтакъу къысэоIо, ар ныбджэгъу зекIуакIэп,
Темыркъан къыриIуагъ. Джы муары, гущыIэпэ закъокIэ
зэшIуихыгъэ. А сызхэплъагъэм ыIуагъэмэ, укъигъэпцIэжьыщтэп. Ау Iофым зы мыхъун хэхъухьэ: сыгушIуащи, Былымгъотхэр тенэч зэрэфаехэр есIуагъэп. Джар
игъуаджэу сшIагъэ. Зымафэ шифрэ тэрэз згъотмэ сезэгъы Муратэ ыIогъагъ. Шифри, тенэчи ягугъу сымышIэу, узфаер къыуитынэу сыкъигъэгугъагъ сIони есIон,
кIо, ащкIэ, сыраукIына, пцIы сэрэусы.
ЧэташIэмэ ячэу къуапэ лIыжъ куп щызэхэсти, а лъэныкъом Къасымэ ыгъэзагъ. ЗыIохьэм, шъхьэкIэфэ тэджыныр къыпагъохэу, сэламэу ыхыгъэм исэлам къырагъэгъэзэжьыгъ, зэлъыкIуатэхи, агъэтIысыгъ.
- ШъуигущыIэ зэпызгъэугъэ, Ибрахьим.
- Хьау, Къасым, узфыкIэгъожьын къэбар тырыгущыIэщтыгъэп. Сыд джы помидорым фэшъхьаф узэрыгущыIэнэу чылэм дэлъыр? Хэти ежь кIихыгъэр ыушъэфэу
фэшъхьафым ыщагъэм егъапэ... Е-е дунай, дунаижъ
хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах, хьантхъупсыпхъи отымыгъотылIэжьэу мэфэ нэкI тхьапш къытэкIугъ!.. Сыд къин

--- Page 236 ---

тлъэгъугъэми кIэлэгъум нахь тхъагъо щыIэп. Шъыпкъэба, Темыркъан?
- Олахьэ сымышIэ къыосIощтри, Ибрахь, кIэлэгъу
тиIагъэу къэсшIэжьрэп. Тэ тшъхьэ къызщытIэтыгъэм щыублагъэу граждан заом тыкъыхэзыжьи, колхоз зэхэщэным,
кулакмэ, ащ ыуж къырыкIуагъэмэ тыкъялыжьыгъ тIозэ, нэмыцмэ зао къыташIылIэжьи, текIоныгъэу къыдэтхыгъэм
щыгушIукIыгъо тимыфэзэ, тIoкIитIурэ блырэ илъэс гъэтхэ
гъуйсыим тыхэлIыхьажьы пэтыгъ. Джы сижъышъхьэм сэтхъэ сIокIэ, ар тхъагъо хъуна!.. Насып зэпыфэ зиIэу къэзыхьрэр ары тхъагъэкIэ слъытэрэр. Тэ ахэмэ тялъытыгъэмэ,
зыхамыIорэ сипэIошху,- чыжьэу зэрэхэхьащэрэр зыдишIэжьэу Темыркъан щхын ригъэжьагъ, ау мызэгъэгу къызэремыкIурэмкIэ зэгуцэфэжьи, къагосым еупчIы фэдэу
зишIыгъ.- Ы-ы, Аслъанбэч, сыд о къепIуалIэрэр?
- Зи хъун къэпIуагъэп,- зэупчIыгъэр гущыIэгъу римыгъафэу Къасымэ къыIуагъ.
- Ар сищыпэ зэхэхэп, Болэтыр,- фадзыгъэм Дударыкъор къесэмэркъэужьыгъ,- сэ сIорэм укъепэбжъэонри шъоупс зыIупкIэнри оркIэ тIури зы. Сыда хъун къызкIэсымыIуагъэр? Граждан заом тыхэмытыгъэми, укъызэрэщауIэгъагъэр хэсэгъэкIышъ, а зэманыр зэман къиныгъэба?
- Къиныгъ,- Къасымэ къыдыригъаштэзэ, къыфидзыжьыгъ,- ау къыттефэу тифэшъуашэр хэтшIыхьагъэп, тичэу гъуанэмэ тадэплъэу тыщысыгъ.
- Плъыжьмэ адедгъаштэщтыгъэба?
- Тизэкъуагъэп.
- Белэ-зеленэмэ тязэуагъэба?
- Тязэуагъ.
- Колхозыр зэхащэ зэхъум?
- Ащи тыхэлэжьагъ.
- Зэо илъэсиплIыр?
- Ащи тыхэтыгъ.
- Адэ сыд мыхъунэу къэсIуагъэр? - гущыIэ зэфэдзкъызэфэдзым ошIэ-дэмышIэу Темыркъан къызэкIигъэблагъ, къыгосым феплъэкIи, мы ХьапэкIэ Аслъанбэч цIыф
гъэшIэгъон, ыIуагъ, урахьыжьагъэми, тутыным кIэшъузэ
уаригъэхьыщт, къыбдыригъэштэщтэп.- Зэо ужым тиIофхэр зэрэхьакъ-сакъыгъэхэр мышъыпкъэу ара?
- Джа къэппчъыгъэ кортэу уижъышъхьэ мафэ зышIыгъэмэ уикIэлэгъу зэрахэтыгъэр зэрэзыщыбгъэгъупшагъэр ары сымыдэрэр. КIэлэгъум къин умылъэгъоу
уижъышъхьэ уасэ фэпшIыщтэп, ари зэгъашIэ. ЕтIанэ, Темыркъан, къин слъэгъугъэ пIoy сэ сыщысэу къэмыIу. Зэо
ужым къин зылъэгъугъэхэр шъузабэхэр ары нахь, тэрэп.
А лъэхъан гъуйсыем кладовщикэу колхоз хьамбарым
узэрисыгъэри зыщымыгъэгъупш.
- Цыгъомэ ашхын зыщамыгъотыщтыгъэ хьамбар
нэкIра? - Темыркъан щхыгъэ шъхьакIэ, ынэкIушъхьэкухэр
къисысыкIыгъэхэп.- Адэ, Къасым, къэошIэжьа сой макух тIэкIоу цIыфмэ яттынэу къэтщэгъагъэм щыщ такъыр
хьэм зырехьыжьэм, тыбгъэмэ ахэлъ медальхэр зэутэкIхэу
тызэрэкIэлъежьэгъагъэр? ЧэтэшIэ Ибрахьим ары мыхъугъэмэ хьэм хьайнапэ техъулIэщтыгъэ. Бащэ, хьэри шхэн
фае зыоIом, Ибрахь, къэошIэжьа, ыуж тикIыжьыгъагъ...
Сыд пае мыхэмэ тарыгущыIэу тыгу ядгъэгъэузыжьра!..
- Ары шъыу,- Аслъанбэчи къыIуагъ.
- О-уиу, гушIуапкIэ остын,- Темыркъан ынэкIушъхьэкумэ гушIопсыр къячъэжьэу къыхэкуукIыгъ,- зэ
укъэгущыIагъэмэ ары, ужэ псы дэгъэхъуагъэу непэрэзымафэм ущыс!.. Удэ, Болэтыр, тыбгъэIорыжъорын
нахьи, ХьэпакIэм фэгушIу, джа "кIыпI-кIыпI" къэзыIоу
зыкIэхъопсыщтыгъэ кушъо шъхьэко цIыкIу зыпытыр, да
раIорэр ащ, раIори сшIэрэп, псэолъэшIымэ къащищэфыжьыгъ. Ары шъхьакIэ сехъуапсэрэп.
- Сыда, кIорэба? - Къасымэ къэупчIагъ.
- ЗэрэмыкIорэм сигъапэрэп, ХьэпакIэм ыIэмэ дышъэр къапэзы, тыгъуакIо зыкIокIэ къыпыхъыкIрэ макъэмкIэ къычIэщыщт. Чылэм "Жигули" aIo, ежь тызыудэгущт "кIыпI-кIыпIыр" ахъщэ лъетышъ, къещэфы. Сыд
епшIэщт, цIыф рызепщэнэп, бэдзэрым урыкIонэп.
- Къызэтезгъэпсыхьажьэу сыкъызтетIысхьэкIэ, Дударыкъор,- IэхъомбитIум дэгъэнэгъэ тутыным кIэшъоу
Аслъанбэч къыIуагъ,- есшIэщтыр къэплъэгъущт, укъысэлъэIоуи мафэ къыокIун. ОшIэмэ сшIэрэп, джа шъуищагумэ адэт "Жигули" дэхэ фэшIмэ анахьи нахь лэжьакIу а
укъызкIэнакIэрэр. Шъо шъуемэ ебз арышъулъхьанэп,
ятIэ арышъутэкъонэп, пхъэ къарышъущэнэп.
- Ары, ары, Аслъанбэч, ихъяр олъэгъу,- ЧэтэшIэ
Ибрахьимэ къахэгущыIагъ,- зэгорэм зылъапсэ кIэтыутыгъэ зэкъорыпсэу ку зэкIэт къэпщэфыгъ...

--- Page 237 ---

- Ащыгъум, Ибрахь, машинэ зиIэхэм сыдкIэ тяджэщт?
- къыфадзыгъэр ыгу зэрэримыхьрэр макъэм къышIухэщэу ХьэпакIэр къэупчIагъ. - Хабзэм ымышIэу ахэр ыщэрэпщтын...
- Ар зэрэбгъэфедэрэм елъытыгъ, Аслъанбэч,-
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ышъхьэ гъэсысыкIэ къикIрэр ежь имызакъоу, адрэм къагурыIоу заулэрэ щысыгъ, етIанэ ежь
зыфиIожьэу къыпидзэжьыгъ.- Адэ умылIэмэ чэтыу хьаджи плъэгъун джары зыкIаIорэр. Зы нэбгырэм игъашIэ
бэ гъэшIэгъонэу пэкIэкIрэр, ау сыд къэслъэгъужьыгъэми, Темыркъан, кIэлэгъумкIэ къыбдезгъаштэрэп: кIэлэгъур
тыгу къэмыкIыжьынри дунаим тытемытыжьынри зы... Е
дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур
уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах. Мыр сIокIэ, кIалэхэр, сижъыгъо мэзахэу къызшIошъумыгъэшI, шъор дэдэм
сижъышъхьэ мафэу сикIэлэгъу къыдихыгъэм шъуришыхьат. Ау сыд къин сигъэшIэ гъогу теслъэгъуагъэми, джыри
зэ къырыкIожь къысаIомэ, сытекIодэщтэу сшIэми, сыкъырыкIожьыщтыгъ. Сыд фэдэ насып мэфагъэх ахэр, уишIушIэ непэрэ щыIакIэкIэ къыуахьылIэжьыныр зэкIэми апшъ,
къэзгъэшIагъэр ыуасэу джыдэдэм дунаир сыбгынэжьыщтми сырыраз.
- Ныо, а ныо, хьэкIэшхо къыпфэсэщэ,- унапчъэр
зэрэIуихыгъэм лъыпытэу Темыркъан джэу ригъэжьагъ,-
мыдэ уиIэ щыIэмэ къытегъэуцу. Сэ некIо есымыIоу Болэтыр тадэжь къихьащтэп.
- Ары, лIыжъ, ары,- нэгушIоу Гощнагъуи къыпэгъокIыгъ,- хьакIэшхо къытфэощэ. Къеблагъ, Къасым. Сыд
шъуипсэукI? Фатымэ сыд ыгъахъэу щыI?
- Тыпсау, тыузынчъ, Гощнагъу. А укъызкIэупчIагъэри мыдрэр къыхао, одырэр мэузы еIошъ, унэм ис.
- Жъы узыхъукIэ къыомыузыщтыгъэ Iаджи къыппыпкIэщт. Тэ зы лIыжъ тиIэшъ, зыгорэ къэузыгъ пIoy зэхемыгъэх, хъущтэп, ежь гъучIышъ, уз щыIэу ышIэрэп.
- Хъугъэ, уиуз зэхифынэу синыбджэгъужъыр къэсщагъэп, тэри Iаджми тагъэгумэкIы, игугъу тшIырэп нахь.
Сыд тхьам Iомэ, ныо, тызэрэбгъэтхъэнэу уиIэр?
- Бо, тхьам ишыкуркIэ, шъузэрэзгъэтхъэн сиI,- Гощнагъо хьакъу-шыкъухэр къыштэу ригъэжьагъ.- ХьакIэшхо къызэрэтфэпщэщтыр сшIагъэм фэдэу непэ тхьачэт
щыпс дэгъу сшIыгъэ...

--- Page 238 ---

- Укъызщымытхъужь, ныо. Дэгъумэ, къытегъэуцуи,
къыотIощт. Болэт Къасымэ зыфэсхьакIэжьрэр ошIa, ныо?
Мыщ, моу ЧэташIэ ячэу къуапэ дэжь, ыгу хэзгъэкIынкIэ
макIэ иIэжьыгъэшъ ары.
- Къаигъэ сыкIэпшIыгъэр сшIэрэп нахь, Дударыкъор,
сыгу хэбгъэкIыгъэп, зэрэхэкIын Iофи тытегущыIагъэп, хэти
ежь идунэееплъыкI тызэрэгущыIагъэр.
- Хьау, Къасым, къэмыIу, узгъэшIожьыщт, тазыфагу дэлъ ныбджэгъуныгъэм зи къыхахьэ хъущтэп...
- Дударыкъор, сыд пае себгъэзыгъ, тазыфагу зыгорэ къыдэхъухьагъэ фэдэу Гощнагъуи къышIобгъэшIэу!..
- Сэсэмэркъэу нахь,- Темыркъан къызэрэригъэжьагъэм фэдэу кIилъэшъужьыгъ,- сыд орырэ сэрырэ тазыфагу къыдэхьан ылъэкIын, Къасым?
Сэмэркъэум Темыркъан хэтыгъэми, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ичэу къопэ гущыIэхэр щыгъупшэщтыгъэхэп. Хэгупшысыхьэ къэс, а чIыпIэм зэрэщыгущыIагъэмкIэ зеумысыжьы. Зыгорэ къыбдэмыхъоу, уищыкIагъэмэ ащыщ умыгъоты хъумэ, уигубж кIэлэгъуми, ар зыщыкIэлэгъугъэ
лъэхъанми, непэрэ жъышъхьэ рэхьатми атепкъутэ хъущтэп. АщкIэ узаф, Ибрахьим, къыбдесэгъаштэ. Къиныбэ
тлъэгъугъэми, ащ пэпщэчын гушIогъуаби къытфахьыгъ,
тызфэбэнагъэр тинэрылъэгъоу тисабыимэ тадэтхъэжьы.
ЩыIэныгъэр гупшысэ къодыеп, узэрэфаеу зэбгъэзэфэнэу, пфэIорышIэнэу. Узэмыжэгъэ мэфэ шъэф закIэу,
уаий, ошIуи зэраIоу, зэхэлъ, къызыщыпфепсыщтыр умышIэу ежь ешIэ. Ау пIэ зэтеплъхьэу, ар къызыпфепсыщтым упаплъэу узытIысыжьрэм IэнэкI гушIопсэу тыгъэбзыймэ уадэкIосэжьын. Тыгъужъыр ылъакъомэ агъашхэ
зыкIаIорэм шъыпкъэ хэлъ, шъхьах умышIэу зыгорэ зепфэу ыуж уитын фае.
ПчыкIэ хъопскIым фэдэу гупшысэмэ Темыркъан ыгу
зыкъырадзагъэми арэп Болэт Къасымэ къызфыригъэблэгъагъэр. Ари къыхэхьэгъэнкIи мэхъу, Темыркъан ифедэ
зыхэмылъ Iофыгъо зызэрихьэрэм егъэсымэджэжьы, ау
тыгъуасэ Былымгъотмэ тенэчыр зэрарищагъэр ары рагъэблэгъэным лъапсэу фэхъугъэр. Гощнагъуи хьакIэ
къызэрэфащэщтыр ымышIэ фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ,
ежьыр шъыпкъэр ары апэ кIэщакIо фэхъугъэр, непэрэзымафэм зигъэхьазырыгъ. Темыркъан ышIэнэу къытефэжьыщтыгъэ закъор Къасымэ къызэрэригъэблэгъэщт

--- Page 239 ---

закъор ары, Былымгъотмэ шIушIагъэ зэрафишIыгъэр
фиIопщы шIоигъуагъ. Фэдищ уасэкIэ зэрарищагъэм
ыгъэгумэкIыщтыгъэ, цIыф рамыгъэшIэнэу тхьэлъанэ
аIихыгъагъ. УимыIэ зыхъукIэ къыуащагъэри къыуатыгъэу
къыпшIошIы, тхьауегъэпсэушхокIэ ахъщэ хъущэр ратыгъ,
гъучIышъхьэ телъхьэ лIыжъыр къагъотыфэ, сыд пае тIо
зеплъашъоу упылъына аIуи, Дударыкъом икъакъыр
къычIагъэнагъэгу.
Тхьачэт щыпсым пIасти, щхыуи, хъырбыдз тешхыхьажьи игъусэу Iанэм къытехьагъэх.
- Ныо, мыщ тетын фае горэ теслъагъорэп.
- Сыд, лIыжъ, темылъагъорэр?..
- Тэ щыI ныкъор?
- Гощнагъу,- Къасымэ Iэр ыIэти, бысымгуащэм еджагъ,-
зы ныкъуи къытебгъэуцощтэп. Мы шъоныр хэмытэу зэгорэм тыщысы хъущтба? Сэ сиIахькIэ зы гъуаткIуи зыIузгъэфэщтэп. Уигъомылэ къабзэ, Гощнагъу, джэрмэн
езгъэшIыщтэп.
- КIо, джары, къыригъэжьагъ джы,- Темыркъан зэримыгуапэр къыригъэкIэу, пхъэнтIэкIу бармэкъым кIыбкIэ зыриусэигъ.- Шъэ цIыкIу зэдэтIэтыщт cIyaгъэмэ, зытымышIэжьэу тешъоныр къекIа!.. Къаштэ сIуагъи, ныо!..
- Сэ пшIэрэба, Дударыкъор, къытырагъэуцорэр
сымыунэкIэу сытэджыжьрэп,- о а зы ныкъор тфэ тIысыгъо зыфибгъэкъун уихьисап. Ау зыхъурэм тыкъэмыуI,
укIэгъожьын. Ныкъом тыхэкIынышъ, уиджыбэ уиIэбэжьын фаеу хъущт. ЕтIанэ коньяк нэмыкI сызэремышъожьрэр ошIэ...
- Сэри коньяк згъотэу аркъ сешъонэп.
- Сыд зыкIэмыгъотыщтыр, муары тучаным тиз.
- Тизмэ, ыуасэ зыфэдизыр пшIэрэба?
- Сомий ныIа.
- Ы-ы, сомий дэдэ ыуаса?! - Гощнагъо зэхихыгъэр
ыгъэшIэгъуагъ.- Ар сыд шъыу, джэнэпхъэ уас!..
- Ащ фэдэ джэнэпхъэ уасэ, ныо, щыIэжьэп.
- ШъоркIэ щыIэп шъхьаем, тэркIэ щыI... Модэ,
лIыжъ, а зыфэшъуIуагъэр арымэ сшIэрэп, зымафэ Нурбекдхэм ашIухэзгъэбылъыкIыгъэу зы ныкъо горэ сиI,-
Гощнагъо чIэкIи, апчыр ыбгъэгу чIэубытагъэу къыхьи,
къытыригъэуцуагъ.
- Сыд мы къэпхьыгъэр?.. Мыр коньякэп, пепси нахь.

--- Page 240 ---

- А сшIэгущэрэп пэпсми, ыгъалIэхэми, тегъатхъэ
аIозэ, ешъощтыгъэх.
- Мыр, Гощнагъу, дэгъу дэд, сэ къысэкIупэщт.
- Шъуешъу, Къасым, шъуешъу, кIалэхэр зимыгъэлIагъэкIэ, шъори шъуигъэлIэнэп.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр,- Темыркъан ыгу къыдеIэу, нэкIушъхьакухэр къисысыкIхэу щхыгъэ,- бетэмал,
пси мыр!..
- А сшIэгущэрэп, лIыжъ...
Пчъэ макъэ къэIугъ. КъакIорэм Гощнагъо пэгъокIыгъ. Ар Былымгъот Муратэу къычIэкIыгъ. Муратэ губгъом къызэрикIыгъэр ищыгъынмэ къарыпшIэу унэм къихьагъ, къыIуагъ:
- ЗыкъысIуерэгъакI шьэожъыем къысиIожьыгъэти,
Темыркъан дэжь узэрисыр къысаIуагъ, Къасым. Зыгорэм уегъэгумэкIа?
- Олахьэ, Мурат, дэгъоу укъэкIуагъэм,- Темыркъан
пхъэнтIэкIур къылъигъэкIотагъ,- моу Iанэм къэтIыс. Болэтым Iоф мыухыжь иIэ зэпыт, етIанэ шъурыгущыIэн.
Къаштэ, ныо, а ныкъоу бгъашIорэр. ШIумэ Болэтыр а
пэпсэу зыфэпIуагъэм ерэшъу!.. Сэ джы къыздезгъэштэн згъотыгъэ, зыфэтIэтыни ткъолъ...
- СызгъэгумэкIрэр къыосIон, Мурат,- Къасымэ
гушIопсэу къечъагъэм къызэлъигъэнэфыгъ,- гушIуагъо
щыI!..
- Ы-ы, сыд гушIуагъу? - Темыркъан шъхьэр къыпхъотагъ.- Адэ джы нэс сыдэу игугъу къытфэмышIыгъ?!
- Къэбарыр зиер щымысэу ышъхьэ фисхынэу сыфэягъэп. Унашъхьэм теплъхьащтыр, Мурат, къыпфэзгъотыгъ!..
- Мыдэ, мыдэ Болэтыр зытегущыIэрэр,- Темыркъан
аркъ апчышъхьэр зэтричызэ, "къыр-къыркъ" Iоу щхыгъэ,
шIушIагъэм къогушхукIэу къыпидзэжьыгъ,- а зигугъу
пшIырэр Муратэ ыгъотыгъах.
- Тэ къырихыгъ?
- Тэри, Болэтыр, зы шIушIагъэ горэ ткъорэлъ.
- Джыдэдэм, Мурат, къыIыхыжь уиахъщэ.
- Нахь пыутэу къыфэбгъотыгъэмэ, сIерэхыжь, зи
хэсIухьанэп,- Темыркъан зэхихыгъэм ымыгъэгумэкIырэм фэдэу, ау шIу зэрэщымыIэр къыгурыIоу къыIуагъ,
Iихыгъэ уасэр ымыIотэнэу зэрафигъэпытэгъагъэмрэ Къасымэ ащ зэрэщымыгъуазэмрэ акIэгушIоу къыпидзэжьыгъ,- гъучIыр къысэлыекIэу Былымгъотмэ ястыгъэп,
кIэлэ нахьыжъым унэр къыIэтыфэкIэ дгъотыжьын тIуи,
гуIэхэрэмэ тишIуагъэ ядгъэкIыгъ. Аущтэу сызекIонэу апэ
къысэлъэIугъэмэ ори уащыщ. Ясщагъэр джыри сикъакъыр зэрэчIэлъ, Былымгъотмэ яахъщи чыжьэу щыIэп,
агъотыжьын.
- О бэдзэр уасэкIэ, Темыркъан, мыхэмэ япщагъ, сэ
хэбзэ уасэкIэ къафэзгъотыгъ.
- Хэбзэ уасэкIэ тэ къипхыщт джы тенэч!..
- Мыр лэжьакIу, хабзэм къыфимышIэн щыIэп.
- Тэ тылэжьакIоба?..
- Тэ хабзэм къытфишIагъэри икъущт, джыри къытфешIэ. Непэ, Куакунэ дэжь сыкъикIыжьзэ, Таймэз Даутэ
сыIукIи, ДэхапIэ сыкъынигъэсыжьыгъэти сыкъигъэгугъагъ.
- Ы-ы, пIорэр гъэшIэгъоны!.. Таймэз Даут уIукIагъэуи?!
- Темыркъан зэхихыгъэр зэкIэми апшъэ кIоу, къэштэжь
зыфаIорэ ахъщэми пылъыжьыгъэп.- Болэтыр, уцIыф маф
о, уищыкIагъэр къэкIошъ къыпIофэ. Сэ мэзэ зытIу хъугъэшъ сыIумыкIэшъоу Таймэзым ыуж сит. Олахьэ хьалэмэтым непэ унатIэ къифагъэр... Сыдэу джы нэс пфэщэIэшъугъ
ар? ТенэчымкIэ укъызэригъэгугъагъэр ЧэтэшIэ Ибрахьимэ
ыпашъхьэ къыщыпIогъагъэмэ бгъэгушIоныгъи. Апэрэм
ыIуагъэмэ, Мурат, уищагу дэлъкIэ лъытэ... Къаштэ, ныо,
ахъщэр, сеплъыгъахэп, тхылъыпIэм зэрэкIоцIылъэу къызэрэсэптыгъ... Олахьэ Iофышхо зэшIопхыгъэм, утэшIэжьы
нахь, улIы бэлахь, Болэтыр... Моу шъухаIэба шъущымысэу!.. Къыпфизгъэхъощт ори, Болэтыр. Iофышхоу зэшIопхыгъэмкIэ бжъэ пIэтыныр къыптефэ... Олахьэ сэри Таймэзыр сищыкIэгъагъэм, кIэлэшIу aIoy зэхэсхыгъэ...
VII
-...Ппшъэ къыралъхьагъэр гъэцакIэ,- МэфэкIо Рэщыдэ ымакъэ шъхьангъупчъэ Iухыгъэм къелъэты,- умыгъэцэкIэщтмэ, непэ щыублагъэу шъуиунэ итIысхьажь!..
- ИтIысхьажь пIомэ, ситIысхьажьынэу уятэ къыкIэныгъа мы колхозыр!..
- Хэт къыкIэныгъэми, сэ къыосэIо, ппшъэ къифэрэр
гъэцакIэ!..

--- Page 241 ---

- Унэ къысфимыгъэкI, о, укуокIэ зи къикIыщтэп. ГъэщынагъэкIэ зыми Iоф ышIэжьрэп джы... Уизавгари хэт
ищыкIагъ, умышIэмэ сшIэрэп нахь, сышофер сэ, Iоф
сэмыгъэшIэн плъэкIынэп, сыкъызэрыпщыгъэгъэ машинэм ситIысхьажьмэ сыд къысэпшIэн!..
- Iофи озгъэшIэнэп, машини уизгъэтIысхьанэп!.. Ар
спшъэ зэрифэщтми уицыхьэ тегъэлъ!.. Шъужэ къыдахьэрэр шъуIозэ, колхоз машинэхэр шъхьарытIупщ шъушIыгъэх. Хэти зэрэфаеу модыкIэ-мыдыкIэ къыкъочъы,
якъэлапчъэ кIыбмэ чэщ щырахы, рэхьатыгъо къытатыжьрэп аIошъ, лэжьакIохэр агъэтхьаусыхэ... Уадэлэжьэн,
акъыл пкIэрахын сшIошIи, завгар усшIыгъ шъхьакIэ, шоферхэр къыокIодылIэх.
- Трактористхэри къысэкIодылIагъэха?! Ахэри тракторхэмкIэ гъолъыжьакIо мэкIожьых...
- МэкIожьыхэмэ, ахэри мыкIожьхэ сшIыщтых!..
ЧэтэшIэ Биназ цIэцIэ макъэу колхоз правлениемкIэ
къиIукIрэр зызэхехым, нахь къелъэкIоныгъ, урам чIэхьагъу
шъхьаIэмкIэ мыкIоу щагум дэдзэгъэ пчъэмкIэ чIэхьагъ.
Колхоз тхьаматэм икабинет зэрихьагъэм лъыпытэу,
шъхьангъупчъэр фишIыжьызэ, афидзыгъ:
- Зэ шъубыяу, чылэр къышъодэIу.
- КъэрэдаIу! - Рэщыдэ ин-инэу къэтэджыгъ.- Ар
тIомэ тяушъыизэ, чылэр дгъэнэIуагъэ, мыпсэу-мылажьэ
колхозыр ядгъэшIыгъ!..- Губжыгъэ плъыгъэм зэрэхэтэу,
зымафэ Дударыкъо Темыркъан къыриIогъагъэр МэфакIом ыгу къэкIыжьыгъ. ОшIэ-дэмышIэу шъхьэм къыфилъэдагъэм шъхьащыкIы шIоигъуагъ, фэшIэшъугъэп. Илъэс
заулэ хъугъэшъ, ЧэташIэмрэ МэфакIомрэ Iоф зызэдашIэрэр, ащ фэдэ плъакIэкIэ еплъыгъэу къышIэжьрэп.
Тхьаматэмрэ парткомым исекретаррэ азыфагу илъэсыбэ къыдафэрэп. Биназ нахьи Рэщыдэ ээрэнахьыжъыр
илъэсиплI. ЕджапIэр Рэщыдэ къыухы зэхъум, Биназ яхэнэрэ классым исыгъ. ДэхэпIэ гурыт еджапIэм МэфэкIо Рэщыдэ изавуч IэнатIэ Iуащи, колхозым защэ илъэсым ЧэтэшIэ Биназ агроном сэнэхьат иIэу чылэм къызыкIожьыгъагъэр. Джащ щыублагъэу Iоф зэдашIэ, а илъэсмэ азыфагу
зыр колхоз тхьэматэ хъугъэ, адырэр парткомым исекретарэу хадзыгъ. МэфакIор илъэсиплI закъоп ЧэташIэм
зэрэтекIыщтыгъэр, унэгъо IофкIи ары. Рэщыдэ унагъо
зишIагъэр илъэс зытфых хъугъэу гъэ тIурытIу азыфагоу

--- Page 242 ---

шъэожъые такъырхэр иIагъэхэмэ, Биназ кIэлэ зикъэмыщэ шъхьэзакъоу джы къызнэсыгъэм хэт. Тызэрэгубжыгъэм лъыпытэу, ыIуагъ Рэщыдэ, укъэсы, мыдэ умышIэмэ тыуажэу тыщысыгъ пIонэу. Узфаер сымышIэу
щытэп, чэтыу шъэбэрыкIоу укъешэ тхьэмэтэ IэнатIэм.
Мыщ хэшъулъэгъуагъэр сшIэрэп нахь, зифэшъуаши, зимыфэшъуаши кIэхъопсы. КIо, о къыптефэрэп сIорэп, зи
мыхъуми уагроном, чIыгум шIэныгъэ фыуиI. Модрэ
кIэлэегъэджэ купыр, ядиректор апэ зэритыжьэу зыпылъыр къызгурыIорэп. Ащыщ нэбгыритIур мэкъу-мэщ институтым чIэхьагъэу заочнэу щеджэх. Тэри тыщеджэ ащ,
еджэгъэ пстэури тхьэматэ хъурэп...
Биназ шъхьангъупчъэр къырищэлIэнэу зеплъым, колхоз правление пчъэIупэм Iуилъагъорэм МэфакIори, ар
зыщыхьэгъэ завгарри нибжьи егуцэфэныгъэхэп. ЦIэцIэ
макъэм колхоз щагу зэхэткIэ Биназ къыщэ зэхъум, Таймэз Даутэ машинэмкIэ къыIулъэдэгъэ къодыягъ. Даутэ
машинэм къикIи, цIэцIэ макъэр къыздиIукIрэ лъэныкъомкIэ плъагъэ, етIанэ чIэмыхьэу къуапэм дэжь щызэхэт нэбгырэ зыщы-зыплIым акIэрыхьагъ, сэлам арихи, яупчIыгъ:
- Шъо сыдэу шъуIумыкIыжьыгъ адэ?
- Тэ сыд тызфыIукIыжьыщтыр? - Щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ.- УхьакI о, къеблагъ.
- СыхьакIэми, сызалъэгъум, зы куп IукIыжьыгъ.
- Зышъхьэ изылъэшъожьи Iупшыжьыгъэхэр ара зигугъу пшIырэр?..- зищазымапшъэ къамыщыр къыдэпIыикIрэ Мэджэс Ахъмэт къыIуагъ.- Ахэр машинэ фыжьхэмкIэ къэрабгъэх, тхьэматэ горэ къызэрикIыщтыр ашIагъэти, ашъхьэ Iуахыжьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъо шъунахь лIыIу,- Таймэзыр
къесэмэркъэужьыгъ, мо куохьау макъэм шъуигъэщынэрэп.
- Сыд пай тигъэщынэн, тищыпэ зэхэх пшIошIа,- Ахъмэт къыримыдзэу конторэ лъэныкъомкIэ Iэ ышIыгъ,- а
мэкъэ гохьэу зэхэпхырэр пчэдыжь къэс тиIофышIэ орэд
ипэубл. О слъэгъурэр, тутын дэй уешъорэпщтын, моу
зы бжъэ горэ, емыкIу къытфэмышIэу, тэгъэгъэсты. Нычэпэ къысэлыжьыгъэ пэчкэ закъор,- щытмэ Ахъмэт къянэкIэуагъ,- мо зэбгырыкIошъыжьыгъэ тыгъужъмэ сшIузэбгырахыжьыгъ.

--- Page 243 ---

- Тутын пае укъэзгъэнэна, ау дэгъумэ сшIэрэп.
- ТэркIэ мыдэгъу пIыгъэпщтын...
- Ашъыу, Мэджэсыр, сыдэу тышъойцые дэдэу хьакIэм тыкъебгъэлъэгъура,- укIытапIэ ифагъэ горэм къыдзыгъ,- тэри зыгорэ тымыIыгъэу щытэп.
- Шъо шъуIыгъыр шъуиджыбэ ижъугъэлъ, сэ сыщымыт хъумэ къышъушъхьэпэжьыщт,- хэт ыIорэми Ахъмэт пылъыгъэп.- Джар тутын хъун, уимыем сыдигъуи
уегъатхъэ...
Таймэзыр щхыгъэ, тутыным зыхегъанэ уж къыIуагъ:
- Зы шынахьыжъ сиIэшъ, о уилэгъун, джа дэдэр eIo.
- Шъэныкъорэ ирэ горэ ыныбжьына? - Ахъмэт
къэупчIи, псынкIэу пидзэжьыгъ.- Джары Болэт Къасымэ
ыIорэр. Пшынахьыжъэу зыфапIорэр шъэныкъорэ щырэм итмэ, сэ тфыкIэ сынахьыжъ. Олахьэ гъэшIэгъоным
ари шыкуаоу зэрэпIорэр, ащ нахь IэнэтIэ тэрэз, ощ фэдэ
шынахьыкIэ иIэу, колхозым хигъотагъэба?..
Урам лъэныкъомкIэ зыгорэ зэрэщыIэр ЧэташIэм
иплъакIэкIэ МэфакIом къыгурыIуагъ:
- Сыд сэIо Iуплъэгъуагъэр ащ?
- Модэ мо щытым еплъи къэпшIэщт...
Рэщыдэ шъхьангъупчъэм IохьэфэкIэ Таймэз Даут
машинэм итIысхьэжьыгъ, зыдэгущыIэщтыгъэмэ ащыщ
механизаторитIуи ыкIэкIэ пытIысхьэу ылъэгъугъ. ПэгъокIын зыщиIощтым машинэ Iучъыжь макъэр къеIугъ.
- КъычIэмыхьэу IукIыжьыгъ...- МэфакIом ыIуагъ,
етIанэ ежь ышъхьэ фэгущыIэрэм фэдэу,- Таймэзыр зэрэгъэпсыгъэр сшIэрэп, тыкъэкIо ыIоу макъэ къытимыгъэIоу къыIулъэдэни, Iучъыжьыщт. Алахьэм ешI икукIэ
пысмэ раIотэщтыр. ТыщыскIэ шIуагъэ иIэп, Биназ. НекIо,
ыуж тигъахь, пынджлэжьмэ адэжь кIогъэн фае... Щэджэгъуашхэ къыгъэхьазырынэу унагъоми макъэ едгъэIун... Ярэби, тыкъызэхихыгъа шъуIо?..
Машинэр тхышъхьэм дэлъэти, губгъом зыридзагъ.
ТыдэкIи IофшIэныр щэжъоты: семчык хьасэм комбайнитIум Iоф щашIэ, зыр хьэсапэм IокIы, адырэр шIуцIэгъо
чыжьэкIэ къэкIуатэ. ЧIы охым ичъыхи, тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэм зытелъадэхэм, чIыплъ чIэхыжьхэри къэлъэгъуагъэх.
ЧIыплъ ратакъоу машинэ зытIущи хьасэм хэт.

--- Page 244 ---

Чылэм къыдэкIхэу мыщ къэсыфэхэкIэ нэбгыритIум зы
псалъи зэраIуагъэп, шъхьадж игупшысэ игъус. МэфакIом
непэ къехъулIагъэр къымыгъэхъункIэ ышIагъэмэ, зыпэ
къымыштэн щыIагъэп. Таймэзым зыщеухъумэ ыIозэ,
кIуи, шIофагъ. Секретарь техьэгъакIэр ДэхапIэ къызщыкIогъэ закъом тибырсырыгъэ къытемыфагъэмэ хъущтыгъэба!.. Джэгъогъу гушIуафэ тымыхъунэу зэ мы институтыр къытагъэухыжьыгъот. Тхьэмэтэгъум укъызытезкIэ ар къэуухыжьын плъэкIыщтэп. Колхоз мылъкум
тызэрэхэсэу, зы кIэлэегъэджэ куп таIэкIэфагъэшъ, тапырикъужьрэп, афатщэрэр ашIомакIэу къыречъэкIхэу аублагъ. Мыщ сыкъызэрэкIуагъэм лъыпытэу сычIэхьэгъагъэмэ, бэшIагъэ дипломыр сиджыбэ зилъыщтыгъэр. СызэрэкIэлэегъаджэр къысамыхъонэу, сэри нахь зыхэзгъэнэщтыгъ. СакIыб дэс ЧэташIэр нахь Iушэу къычIэкIыгъ.
Джырэ дунай сыд кIэлэегъэджэныр зэрэбылымыр, помидор умышIэщтмэ, къэзылъфыгъэмэ афэмыгъэсэжьрэр о бгъэсэн плъэкIына!..
- Таймэзыр тэ хъугъа сэIо, имашинэ къэлъагъорэп,-
гупшысэ хэо-хапкIэм МэфакIор къыхэужьыгъ,- хьамэми теслъагъорэп.
- Пынджым кIуагъэ ыIуагъи Мэджэсым,- Бинази
игупшысэ къыхэзыжьыгъ.
- Апэ хьамэм телъади, етIанэ пынджым тыкIон,- Рэщыдэ шоферым риIуагъ.- Таймэзыр хьамэм темыхьагъэмэ, къызэрэкIуагъэр тетмэ ядгъэшIэн. Тракторнэ бригадэми арэшI, механизаторхэм ахэхьанри икIас. Ярэби, гъомылэ тэрэз ахэмэ афащагъа шъуIуа? КъызщыкIогъэ закъом лIым хьайнапэ темыхъулIагъот!.. УалъэныкъокIэ,
Биназ, Iофхэр сыдым тетых?
- СыдымкIэ? - Биназ къыгурыIуагъэп.
- Плакат-лозунгхэр ары.
- Мыгъэ гъэмафэ зэрэдгъэкIэжьыгъэх. Дэпкъ газетхэри хьамэхэми тракторнэ бригадэхэми къащыдагъэкIыгъакIэх. Былымахъохэри, чэтахъохэри ары.
- Олахьэ дэгъум...
МэфакIом иаужрэ гущыIэ ЧэташIэм зэхихыжьыгъэп.
Гупшысэ хьылъэу мыгъатхэ щегъэжьагъэу зыхэтым джыри хэхьажьыгъ. Ар джыдэдэм, райкомым исекретарь

--- Page 245 ---

ыуж зихьэгъэхэ уахътэм, ошIэ-дэмышIэу шъхьэм къызфихьагъэм лъапсэ иI: ЧэташIэр, джыри къэпщагъэба Таймэзым къызэрэриIощтыр ары. КъыIукIэу, къыримыIоу
къыхэкIыгъэп, цIыф щыт-щымытми къыгъанэрэп. Колхоз
парткомым исекретарэу зымафэ зыхадзыжьым, райкомым ибюро зэкIэ зэрэщысэу сэмэркъэукIэ къыфидзыгъагъ. Биназ къызэрищэн фаери, икъэщэгъу зэрэблэкIыгъэри ешIэ, мыгъатхэ къехъулIагъэр къемыхъулIэгъагъэмэ, шъхьагъусэ иIэу, сабый къапымыфагъэми, ежэхэу
щыIэщтыгъ. Къэпщагъэба пIоныр IогъошIу, ыIуагъ Биназ,
ау къысэхъулIагъэм фэдэ цIыф къехъулIагъэп. Тэ укъикIи,
лажь, джащ фэд цIыфмэ язгъэIуагъэр...
- ЧэташIэр,- къызэплъэкIи, МэфакIом къыIуагъ,-
Таймэзыр къызэрэкIощтыр пшIэщтыгъэкIэ сенэгуе...
- Сыд пIуагъи?..- Биназ зыгорэ къызэрэраIуагъэр
зэхихыгъэу, ау къыгурымыIуагъэу шъхьэр къыIэтыгъ,
етIанэ зегупшысэжьым, ежь-ежьырэу щхыгъэ.- Ашъыу,
Рэщыд, пIорэр хъунэп. Сыдэущтэу къыпшIосыушъэфын,
олахьэ сыгу хэкIым...
- СэIо нахь, сыдым уигъэшIэн мохэм агу илъыр...
Хьамэми, пынджлэжьми, былымахъомэ адэжьи Таймэзыр щагъотыгъэп. Зыдэхъугъэр амышIэу чэтэщым
къыIукIыжьхи ятIонэрэ тракторнэ бригадэм зэкIохэм, имашинэ тетэу, ежьыри механизатормэ ахэтэу алъэгъугъ.
ЗэрэкIэрыхьащтыр ымышIэу, пкIэнтIэпсыр Рэщыдэ ынатIэ
къытрикIагъ, убысым зыхъукIэ, уигуапэми уимыгуапэми
хьакIэмкIэ къызхэбгъэщы хъущтэп. ЕтIани Таймэзыр хьакIэ къызэрыкIоп.
- Уимафэ шIу, Даут Измайлович. УкъэкIуагъ заIом,
ЧэташIэмрэ сэрырэ уауж къэтфыгъ, тыздэщымыIагъэ
къэдгъэнагъэп.
- Мыхэр къысфэягъэхэмэ, джы нэс сыкъагъотыныгъи, шъыпкъэба, кIалэхэр? - механизатормэ яупчIыжьы фэдэу Даутэ къясэмэркъэужьыгъ, етIанэ пчэдыжь
колхоз правлением щызэхихыгъэр къызхимыгъэщэу къыпидзагъ.- Шъуинаряд тыгъо сыкъытефагъэщтын, шъузгъэохъунэп сIуи, губгъом сыкъихьагъ.
- Нарядхэр пчыхьэрэ ттыхэу хабзэ,- МэфакIом фэушъэфыгъэп,- ау непэ завгарым тызэщифыгъэу укъытефагъ. Тымыгубжыни тфэлъэкIырэп...

--- Page 246 ---

- Умыгубжмэ нахьышIу. Угубжмэ Iофым кIэкIыщтыгъэмэ, ащ нахьрэ Iоф тиIэжьыныгъэпи. ЦIыфым изэхэшIыкIкIэ укъикIмэ, Iофым нахь кIэкIыщт, уаси иIэщт. Муары сыхьат зытIум щыкIэгъэ Iаджи губгъом ислъэгъуагъ,
сыкъыптеуцоу сыкъыоцIацIэ, уилажьэ зыхэлъи, зыхэмылъи, уизакъоу, тыкъыбдемыIэу пфэшIэшIущтри пфэмышIэшъущтри, зэшIопхын плъэкIыщта? Джырэ IофшIэным акъылрэ зэхэшIыкIрэ ищыкIагъ, зыуж уихьэрэм гъэсэныгъэ дыуиIэн фае. Къэралыгъом тэри ещ тэIо, ори лыр
пфигъэкъурэп. ШъуиколхозкIэ псыутIэу шъуиIэм фэдэ зиIэ
колхоз районым итэп, джыри зы псычэт теслъагъорэп,
мэкъу-мэщ управлением сызIотми, ар къыуасIощтыгъ...
Мыщ дэжь ахэр ищыкIагъэп, нэмыкI чIыпIэ тащытегущыIэн...
СэшIэ, мыгъэ чIыплъ дэгъу къэжъугъэкIыгъ, семчыкми
уезэгъыщт, натрыфри дэхэкIай. Пынджылъэм шъуземышIушIэкIэ, ящэнэрэ шIэгъушъ, мыгъэ къишъухыжьрэм
фэдиз къэкIорэгъым къышъуитыжьыщтэп.
- ЧIыгъэшIоу тищыкIагъэм фэдиз къытатмэ...- МэфакIом къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп.
- ШъуищыкIэгъэ чIыгъэшIуи къышъуатыщт, ау гъогунапцэм Iошъухьажьы нахь...
Райкомым иапэрэ секретарь къыфидзыжьыгъэр зызэхехым, сыд пае чIыгъэшIум игугъу сшIыгъэ ыIуи, Рэщыдэ
зэгыижьыгъ. ЕтIани ужэ псы дэгъэхъуагъэм фэдэу ыпашъхьэ уитын плъэкIына! Зыгорэ зыпIокIэ, зыкъыппагъапкIэ,
зымыIокIэ, пIуагъэп aIo. Ay щытми, зыгорэ тымышIахэрэм
фэдэу зыкъедгъэлъэгъунэп. Ежь иIуагъэу, тичIыплъи, тисемчыки, тинатрыфи дэеп, цIыфхэри губгъом итэкъуагъэхэу
мэлажьэх. ТыIофынчъ зыми ыIон ылъэкIынэп.
- ЧIыгъэшIумкIэ щыкIагъэ тимыIэу тIорэп, Даут Измайлович. Ау етIани ащкIэ тыкъэлъэIощт, ар щымыIэу
лэжьыгъэшIу щыIэщтэп.
- ЧэтэшIэ секретарыр, о сыд бгъахъэу ущыI? - тхьаматэм къыIорэм пымылъэу Таймэзыр зи къэзымыIоу щыт
Биназ къеупчIыгъ.- Джыри зэрэуизакъомэ сшIэрэп?
КъызыпщэкIэ макъэ къытэмыгъэIоу пшIыкъон.
- Ащ тызнэсрэм узщыдгъэгъупшэнэп, Даут Измайлович,- Биназ къыраIонкIэ зэгуцафэщтыгъэм щыщынэу
джэуап къытыжьыгъ, сэмэркъэукIи пидзэжьыгъ,- хъущт

--- Page 247 ---

тищыIакIэ, джа укъызкIэупчIагъэр зыдгъэтэрэзкIэ, джыри колхоз Iофхэр нахь кIэкIынхэу сыхэплъэ.
Ащ къыщэщтэу зыфиIорэмкIэ, ыIуагъ МэфакIом,
нибжьи иджэгу укъыхэхьанэп. Ежь пшъашъэми кIалэми
лажьэ яIэп, Шэныбэ Сэбэхь ары лажьэ зытефагъэр.
КъелъэкIоныпэзэ къэкIорэ лIы гъур къуапцIэр Таймэз
Даутэ къышIэжьыгъ.
- Фэсапщи, Даут,- Къасымэ къыкIэрыхьи, ыIапэ ыубытыгъ,- моу хьамэм натрыф упкIэпкI лIыжъ куп тытести,
укъэкIуагъэу зызэхэсэхым, узэзгъэлъэгъун cIyaгъэ. Олахьэ, дэгъум узэрэслъэгъугъэр, Даут.
- Къасым,- Даутэ ыIуагъ,- уилъэIу згъэцэкIагъэ.
Пынджлэжьмэ адэжь ныпчэдыжь сыщыIагъэти, Былымгъотми есIуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Даут,- ежь ышъхьэкIэ къыфашIагъэм зэрэщымыгушIукIынэу Къасымэ гушIуагъэ.- Былымгъотыр Iаджи бгъэгушIуагъэу къычIэкIын, - етIанэ щытмэ
зафигъазэу: - Джары улажьэмэ, лэжьакIом тихабзэ
фимышIэн щыIэп. Ярэби, джы къысэхъулIэрэр гъэшIэгъоны, фыжьа шIуцIа тенэчыр? Ежь бетэмалыр фыжь
фэягъ.
- Фыжьи шIуцIи чIэлъ. Зыфаер къыращэщт.
- О-уиу, зыфэе дэдэр кIалэм къыдэхъугъ!.. Джары,
Рэщыд, джары, Биназ, джары кIалэхэр,- механизатормэ
зафегъазэ,- улажьэмэ, насып зэогъотылIэжьы, aIoрэр
къэсы, ашIэрэр къэкIы зыкIаIорэр, лэжьэным уегъэлъапIэ,
шъхьахыным уегъэпыуты. Тхьауегъэпсэу, Даут, пIуагъэр
бгъэшъыпкъэжьыгъэ. Ар зымыуасэ щыIэп, шъыпкъэм
напэм бжьыгъэ хигъэлъырэп, нэр ыгъэукIытэжьрэп. Ар
сIокIэ, механизаторхэр, тищыкIагъэр едгъотылIэщт
шъуIоу, шъо Iаджи шъуищыкIагъ, Таймэзым шъутемыбан, дышъэ кон тесэп.
- АщкIэ укъэмыщт, Къасым,- лIыжьым игущыIэ зыфэгъэзэгъэ механизаторхэм зэхаригъэшIыкIэу Таймэзым
къыIуагъ.- ТиIэмэ, лажьэрэм илэжьакIэ фэдэу тыкъыпэгъокIыщт. Дышъэ кон тытемысми, хэгъэгум имылъку
мыхэм афэдэх зылэжьрэр.
- Ары, Даут, зи мыхъун къэпIуагъэп, лажьэрэм лыжъ
ешхы. НекIо джы, лIыжъмэ къахахь, сшIэ-сымышIэми,

--- Page 248 ---

Таймэзыр къытхэхьащта-къытхэмыхьащта аIошъ, зэдыргъхэу щысых. ШъушIэрэба нэжъ-Iужъмэ яшэн: жъы хъурэр тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ зегъэгусэ. Ау ар тижъхэмкIэ
сфэIощтэп. Ахэр мы щытмэ ятэх, ятэ къошых, колхоз
чылэм ылъапсэх.
- НекIо, лIыжъмэ тахэжъугъахь,- Таймэзыр хьамэмкIэ ежьагъ, щытхэри ыуж ихьагъэх,- ахэр хьамэм тесых
Iоу сшIагъэп.
VIII
Шэныбэмэ якъэбар нэмыкI ДэхапIэ дэлъыжьэп. Урамым къытехьагъэр унэрыхьэ-унэрыкIэу ежьагъэшъ,
зымышIэрэм ешIэ, зышIэрэм хегъахъо: Сэбэхь зым Тыркуем къитхыкIыгъэу, адрэм Дагъыстан исэу, ящэнэрэм зымафэ Мыекъуапэ дилъэгъуагъэу eIo. Сафятрэ Лимэрэ
аIуагъэм, ашIагъэм нэс, ягушIо куо макъэ хьаблэр зэрэзэлъигъэчъагъэм, мэхыгъэхэу псы аIуагъаткIозэ, къагъэнэхъэжьыгъэхэм щыкIэкIыжьэу, ДэхапIэ имызакъоу, гъунэгъу чылэхэми къэбар адэлъ. НэбгыритIу ДэхапIэ зыщызэкIэрыуцокIэ, Шэныбэмэ атемыгущыIэхэу зэбгъодэкIыжьхэрэп. Къэбарыр къызяIугъэм мэфэ пчъагъэ
тешIагъэми, Шэныбэмэ адэжь гушIуакIо макIох. ГушIуакIохэри зэфэшъхьафых: ыгукIэ, ыпсэкIэ шIоигъоу, къяхъулIагъэр игуапэу кIори нахьыб, къэбарыхьэ афыкъокIри
макIэп, зиIоф щымыIахэхэри ахэтых.
ЧэтэшIэ Шумафэ ягуащэ Бибэ бэшIагъэ Шэныбэмэ
гушIуакIо афэкIонэу къызтефэщтыгъэр. Сафятрэ Бибэрэ егъашIэм фермэм зэдыIутыгъэх, ялIхэр колхозым зэдыхэтыгъэх, заом зэдыщыIагъэх. Ахэр Iофым къыхэмыхьэхэми, Биназрэ Лимэрэ язэфыщытыкIэ зэрэчылэу ашIэ,
пIэлъэ гъэнэфагъи яI, адыгэмэ зэряхабзэу, шъхьэихыгъэу
темыгущыIэхэми, зыфагъэхьазыры. УнэгъуитIур зэпэблэгъэн Iофым факIо зыхъукIэ, зэфэсакъыжьхэу, къызхамыгъэщэу, Iо азыфагу къыдэмыхьаным пае, анаIэ зэтырагъэтыжьэу рагъажьэ, зэрэзэIукIэхэри нахь макIэ ашIы.
Джары Бибэ апэрэ мафэхэм Шэныбэмэ адэжь гушIуакIо
зыкIэмыкIуагъэр. Ащ изэкъуагъэп, Сэбэхь фэгъэхьыгъэ
къэбарыр чылэм къыздахьэм, ежь Бибэ шъыпкъэм къэхъугъэр ымышIэу ЧэташIэхэр зыгорэу хъугъэх. Ар
езгъаIорэр илIи, ыкъуи, ипщи ягъэпсыкI, къыздикIыгъэм
9 Заказ 089

--- Page 249 ---

щымыгъуазэу чэфынчъагъэ зэрэмышIэр къашъхьарыуагъ. КъяхъулIагъэмкIэ лIыми къоми яупчIы фэдэу ышIыгъ,
шъхьарыгущыIыкIыгъэх. Къэнэжьыгъэ закъор ипщ, Ибрахьим, ау сыд ыIони ЧэташIэмэ янахьыжъ еупчIыщт.
Илъэс шъэныкъо фэдиз хъугъэ ЧэташIэмэ яджэхэшъогу Бибэ зытетыр, афэпIуагъ, пшъэшъэ лъэкъуацIэ
иIэми бэшIагъэ зыщыгъупшэжьыгъэр. Хэтрэ унагъо
пэпчъ хабзэ илъ, иджэныкъуи, имэшIо стыкIи, ипIэстэ
шIыкIи, идунэееплъыкIи фэшъхьаф. Унагъо зыщихьэгъэ
апэрэ мафэм ар Бибэ къыгурыIуагъ. Совет хабзэр ДэхапIэ
зыщыуцугъэм щегъэжьагъэу ащ идэхагъэ зэрыс унагъом
амыIуагъэу, ежьми гукIэ адимыIуагъэу мафэ къышIэжьрэп,
апэрэ лэжьакIоу колхоз блыпкъым пщым, лIым дыкIэтыгъ,
джы къызнэсыгъэм, Iоф ымышIэжьэу иныуапIэ итIысхьэжьыгъэми, ыкъомэ яхъяри ягукъауи адегощы.
Мы мафэхэм ЧэташIэхэм яхъулъфыгъэхэр зыгъэнэшхъэигъэу, ежьри гопэгъу шъэфым хэзыдзэгъагъэм Бибэ
егупшысагъ, хъунэп ар ыIуи, ащ зэрегупшысагъэмкIэ ыгу
зэбгъэжьыгъ. Ау сыд фэдизэу зышъхьащигъэкIыщтыгъэми а зыр ренэу шъхьэм къичэрэгъожьыщтыгъ, гупсэфыгъо къыритыщтыгъэп. Адэ джы, ыIуагъ Бибэ, къумал
тIони, Шэныбэхэр дгъэпыищтха, сыдэущтэу кIэлэ бетэмалри хъуна!.. КIалэми пшъэшъэжьыеми сыд ялажь, ащ
фэдэ Iаджи дунаим къытехъухьэ, ялI тыукIыгъэп, ячэм щыс
дгъэтэджыгъэп зэраIоу. ГушIуакIо тафэмыкIомэ, Сафяти, нысэ цIыкIу къытфэхъущтми агу чъыIэ къытфэхъунба, цIыфми сыд къытаIолIэн. Ежь Сэбэхь джы нэс къэмытхэу сыд зыпэсыгъэр? ШIу къафешIэ ыIозэ, иунагъо машIо
кIидзэжьыгъ. Шумафэ шъузым еупчIыгъ:
- Тэ укIощт?
- Фатымэрэ сэрырэ Шэныбэмэ адэжь тыкIон тэIо.
- Ащ фэдэ IофкIэ Шэныбэмэ ячэу цэпкъ урекIокIыгъэу сэмыгъэлъэгъу!..- зэрэщымытыгъэу Шумафэ ынэхэр къэхъугъэх.- Хэгъэгум къепыигъэу, къытэпыигъэм
гушIуакIо уфэкIощт ара?!
- Ал, тымыкIомэ, чылэмкIэ хьайнапэ тыхъунба? - зэгуцафэщтыгъэр нафэ къэхъужьэу Бибэ къызэкIэщтагъ.
- Ащ нахьи нахь хьайнапэ чылэмкIэ тыхъун ЧэташIэхэр
къумалым гушIуакIо фэкIуагъэх къытаIуалIэмэ.
- Ал, Шумаф, пшъэшъэжъыер...

--- Page 250 ---

- Джынэкъэуж ащ игугъуи зэхэсэмыгъэхыжь. АщкIэ
сэ гущыIэгъу сыфэмыгъэхъоу кIалэм дэгущыI, зэхегъэшIыкI.
- Сыд сIони зэхезгъэшIыкIыщт...
- Къумалым ыпхъу ЧэташIэмэ нысэ зэрафэмыхъущтыр ары!..- Шумаф къыпиупкIи, губгъом дэкIыгъ.
Шъхьатехъоу къыштагъэр зэриIыгъэу Бибэ пIэкIорым
хэтIысхьагъ. Шумафэ къыриIуагъэхэр шъхьэм ичэрэгъухьэхэу, Биназ ары апэ ынэгу къыкIэуцуагъэр. Сыдэущтэу
кIалэр ащ къелыжьын... Уикъэщэ-нащэ земыгъэукIыхь,
нынэ, сIозэ, тхьапшырэ ишъэогъумэ рязгъэIокIыгъ, сфэмылъэкIыжьы хъуи, сымыукIытэу, сэр-сэрэу есIуагъ. Ащ
фэдэ горэ къызэрэтэхъулIэщтым сыгу мыгъор егуцафэщтыгъ. Джары пшIэщтыр зашIэу пшIэни узкIэтIысыжьын
фаер, тэ непэ-неущым тыхэтыгъ. Хъярым ычIыпIэ джы
бэлахьэ тыхэфагъ. Алахьэм бэлахьэ зытыригъэфэн
хэтэкIожъ, укъэмытхэу мазэкIэ зыпIэжэжьы хъущтыгъэба!.. Хэт урищыкIэгъэжь джы мощ фэдиз илъэс пчъагъэ
тешIагъэу... Упсаумэ, адэ уипсаупIэ уисын фэягъэ. Шумафэ ыIу-ымыIоми, зыфиIорэм шъыпкъэ хэлъ. Анахь
мыхъун закъор ЧэташIэмэ анатIэ хъугъэ... Ал, сIорэр,
зигугъу сшIырэр къэтщагъэп, тинысэп зэраIоу. КIалэр зэмыпсэлъыхъо пшъашъэ щыIа, лъихьагъэмэ шIагъуа, лъимыхьажьмэ хъугъэ!.. Бибэ а гущыIэмэ ауж къызэкIэщтагъ: тэ тIорэм кIалэр къедэIущта?..
Пчъэ макъэ къэIугъ.
- А синынэ гущ, ущыси адэ,- пчъэр къызэрэIуихыгъэм лъыпытэу Болэт Фатымэ къыIуагъ,- сэ мокIэ сыкъыожэшъ, урамым сытет. Сыд къыохъулIагъэр, шъуи ли
уиIэжьэп!..
- СшIэгущэрэп, Фатым, зыгорэу сыкъэхъугъ...-
Бибэ къехъулIагъэр ыушъэфын ихьисапыгъ, ау къылъихьагъэм къыфидагъэп:
- СэшIэ къыохъулIагъэр, сшIомыушъэф.
- Ал, сэушъэфмэ хэт озгъашIэрэр?
- Шумафэ ибырцо кIуакI ары,- Фатымэ къыIуи, адырэ унэмкIэ плъэзэ, къэупчIагъ,- Ибрахьимэ иса?
- Ис, Фатым... Тыкъызэхихыгъэми сшIэрэп...
- Шэныбэмэ адэжь гушIуакIо умыкIу къыуиIуагъ аба
Шумафэ? Сэри джар дэдэр Болэтым къысиIуагъ,- адрэ
9*

--- Page 251 ---

унэм чIэс лIыжъым зэхыримыгъэхэу нахь мэкъэ шъабэкIэ
къыIуагъ.
- Сыд тшIэщт, Фатым?
- СшIэгущэрэп тшIэщтри... ТымыкIомэ цIыфмэ сыд
аIон? НекIо, тхьам къыттырилъхьагъ...
- Ал, шъумыкIу зыIуагъэмэ зашIэкIэ...
- АшIэмэ, синынэ гущ, сыд къыташIэн!.. ЕгъашIэм
Сафят тхьамыкIэр дгъэныбджэгъугъэ, ащ ихьатырми тыкIонэу къыттефэ.
Адырэ унэмкIэ зыкъаригъашIэу Ибрахьими къипскэуIукIыгъ, етIанэ тIэкIу тешIагъэу къэджагъ:
- А нысэ, хэта къихьагъэр? Фатымэмэ сшIэрэп...
- Сэры, Ибрахьим, сэры,- Фатымэ пэджэжьыгъ.
- А сищащ,- джыри Ибрахьимэ унэм къычIэджыкIыгъ,- кIалэм мыщ бырысырэу ришIыхьагъэм шъупымылъэу шъуздежьагъэм шъукIу. Хьатыр зимыIэ щыIэп,
цIыфхэр зэкIэ зэфэдэхэп... Зы чылэ шъузэдыдэс, зы урам
шъурэкIо. А шъузфэкIощтхэми ащ фэдизэу ягушIогъошхопщтын...
Апэм пщым къыIохэрэр Бибэ зыфихьыщтыр ышIэщтыгъэп, ЧэташIэмэ янахьыжъ къыIорэмрэ ЧэташIэмэ
ядунэееплъыкIэрэ зэкIуалIэщтыгъэп. Къумалыр псаоу
дунаим зэрэтетымкIэ гушIуакIо шъуафакIу зэриIощтыгъэр шIогъэшIэгъонэу къыригъэкIущтыгъэп. Ау Биназ ыгу
къызэкIым, нэмыкI еплъыкIэкIэ яплъыжьыгъ, Iоф къинэу
унагъом къитаджэрэмкIэ, икъэгущыIакIэкIэ пщыр къызэрэгоуцорэр игопагъ.
- Адэ ары, Ибрахьим,- Фатымэ лIыжъыр зэрыс унэм
ихьаныр къыримыгъэкIоу, иджыкIыгъ,- зышъхьэ хэзыхьажьыгъэр хымэ хэгъэгу къитхыкIыгъэкIэ гушIогъошхоп,
ащ къыпэу щымыIэжьыр къэсэштэ.
- ЛIагъэм гукъанэ фашIыжьрэп зэраIоу,- тIэкIу тыригъашIи, зэрегупшысэрэм гу лъыптэнэу, Ибрахьимэ
джэуап къытыжьыгъ,- ежь-ежьырэу цIыфхэмкIэ зыкъимыутIэсхъыжьыгъэмэ нахьышIугъ, фэIугъэ лIэгъацIэр
телъэу зыхэкIыгъэмэ къахэнэжьыщтыгъэ...
Бибэрэ Фатымэрэ хьаблэм зытекIхэм, Дударыкъо
Гощнагъуи зыдащэнэу агу къэкIыгъ.

--- Page 252 ---

- Тэ шъуежьагъа джы шъуитIо? - къызелъэгъухэм,
Гощнагъо къэлапчъэм къыдэкIыгъ.
- ХьэкIакIо тыкъыпфэкIоми пшIэрэп, гыеныр пIупэ
Iyc,- Фатымэ фидзыжьыгъ.- Модэ, уиIэ щыIэмэ къызщылъи, Шэныбэ Сафят дэжь къыддакIу.
- Арэу оIомэ, Болэтмэ яныу, бо сиIэмэ анахь дэгъур
къызщыслъэн!.. Сыда зыкIысимыIэр, боу сиI. А шъуздакIорэм, шъо сышъуфэдэкIэ шъогугъа, тIо-щэ сихьагъ,
шъори боу сыкъыжъудэкIон...
- Адэ ары, Сафят тхьамыкIэм дэжь уихьан...- Бибэ
къыIуи, джы нэс зэрымыкIуагъэмкIэ емыкIу зыфилъэгъужьыгъ.
Бэрэ тыкъыщысыщтэп аIозэ, ягущыIэ хэблыхьэхи,
Бибэдхэр щайешъогъу уж охъуфэ Шэныбэхэм адэжь
къисыгъэх. Бзылъфыгъэ куп узызэIукIэкIэ, узтегущыIэн
макIа, зыфэкIуагъэ къэбарым шъхьарыкIхи, пшъэшъэгъу
блэкIыгъэми, зэо лъэхъанми, ащ ыуж къэкIогъэ илъэсхэми, непэрэ мафэхэу зыщыныохэми анэсыгъэх. Гъунэгъу
чылэ къэбархэми атегущыIагъэх, дунаир орэмамыри,
тиIэм тезэгъы, аIуи, къежьэжьыгъэх.
Гощнагъо изакъоу Фатымэ къызэрэкIэрынэщтым
шIуабэ дашIэу ЧэташIэмэ яхьаблэ нэс къызэдэкIуагъэх.
Бибэ захэкIыжьым, бзылъфыгъэр IукIыжьыгъо римыгъафэзэ, Гощнагъо Фатымэ еIушъэшъагъ:
- Бибэрэ Сафятрэ сыгу ягъу гущ...
- Сыд угу зыкIягъущтыр?..
- ЧэташIэмэ къыпфадэщта Шэныбэм ялI Тыркуем
исэу ыпхъу нысэкIэ ахащэнэу?
- Ара зыфапIорэр...
- Адэ ары... Плъэгъугъэба Сафятрэ Бибэрэ зэрэзэфычIэплъыщтыгъэхэр? УнэгъуитIуми сяхъуапсэрэп. Сыдэу ЧэташIэмэ зашIыщт шъуIуа?..
- Ормэ сыдэу зыпшIыныгъи?..
- А сшIэгущэрэп, Фатым... Хэта Сэбэхь пылъыр, ар
щыI-щымыIэми узымыгъэпэщт Iоф. Сэ згъэшIагъорэр
нэмыкI, нысэкIэ узыIабэкIэ, блэгъэ фэшIыгъаIокIи уIэбэн
фае, сыд Сафят благъэ ошIыкIэ къыпIуплъыхьэу...
- Сэ сызэгупшысэрэмрэ о узэрыгущыIэрэмрэ зэфэшъхьафы, Гощнагъу. Джырэ дунай мылъкурэп,
цIыфыгъэр ары апшъэр.

--- Page 253 ---

- КъэмыIу адэ, зэхэсэмыгъэх,- Гощнагъо ыIитIу ынэIу
IуищэикIзэ къэгузэжъуагъ, мылъкур ары уахэзыщэщтри
уакъыхэзыщыжьыщтри!.. СэшIэ сэ о къапIо пшIоигъор,
Темыркъан иIуагъэу, хэт джы Шэныбэ Сэбэхьдхэм афэдэхэм апылъыжьыр. Заом хэмыхъухьэрэ щыIэп, хэхъухьагъэ пэпчъ, тшъхьэ дгъэузыжьын тлъэкIыщтэп. Шэныбэр тыдэ щыIэми, псаоу, жьы къыщэу дунаим тетымэ
ары. Сыд ащ иягъэ къытэкIын тэ.
- КъытэмыкIыгъахэмэ...
- А Фатым, мы уикъэгущыIакIэкIэ, Шэныбэ Сэбэхь
зыгорэ дэошIэ.
- Зы Iоф закъу ныIэп дасшIэрэр.
- Тхьам пае, Фатым, сшIомыушъэф, цIыф есIонэп,-
Гощнагъо ынэхэр джыри нахь къилыдыкIыгъэх.
- Шъэф хэлъэп ащ, ори ошIэ.
- А сшIэгущэрэп, Фатым... Сигунахьэ къыптефэн...
- ТилIхэр заом къыIуини, ежь ышъхьэ Тыркуем зэрихьыжьыгъэр пшIэрэба? Ащ фэдэ цIыфым сыд узэреджэнэу тефэрэр? ЛIы тхьапш, уятэшри зэрахэтэу, тичылэ къэзымыгъэзэжьыгъэр, шъузэбэ тхьапш лIы зиунэ исмэ яхъуапсэу мыщ дэсыр? Тыныбэ изышъ, шIэхышIоу тыкъэушъэбы, модэ бым ышъхьэ къыригъэщыгъэшъ, Шэныбэм
тыфэгушIо!..
- IукI адэ, Фатым, сыдэу Iaey укъыздэгущыIэра...
УзкIыгъу Болэтым фэдэкъабзэу ори ухъугъ, мы хэгъэгур
ЧэташIэмэ къадэшъулъфыгъэмэ сшIэрэп, шъутенэгуикIэу
къэшъоухъумэ. Тэри чылэм тыриныс, тыщалъфыгъ,
тыщапIугъ, хабзэми тишIушIагъэ къолъ. Хэта Шэныбэм пылъыр, кIо, некIо шъуIуагъэти, сыкъыжъудэкIуагъ. Ащ икъэбар зытэмышIэми тыщыIагъ. Арэп укъызфэзгъэуцугъэр сэ,
КъасымэкIэ сыкъыогыин сихьисап. Ащ зымафэ къытишIагъэр, Фатым, цIыф рашIэрэп. Сыгу хэкIыгъа пIомэ,
хэкIыгъ. Ар нибжьи къызхэзгъэщынэп, къысхэщыгъэуи
цIыф езгъэлъэгъунэп. Ау а зыр оркIэ сфэушъэфынэп.
- Сыд, Гощнагъу, ащ фэдизэу Болэтым шъугу зэрэхигъэкIыгъэр? - гущыIэ лъапсэм егуцафэзэ, Фатымэ
къэупчIагъ.
- Былымгъотхэр ымыгъэунэ мыхъунэу уцуи, тенэч
уасэу тиунэ къихьэгъахэр тIаригъэхыжьыгъ. Шъо шъуиунашъхьэ къызэрэкIэщхы пэтзэ, Курацэ тенэч фыжьыбзэ къыфигъоти, чылэр къызэлъигъэнэфыжьэу тыраригъэлъхьагъ. Болэтым ар къытишIагъ...
- Тиунэ къыкIэщхы зыкIапIорэр сшIэрэп, Гощнагъу,-
ымакъэ зытетым тетэу Фатымэ къыIуагъ,- ащ фэдэ тиунашъхьэ етлъэгъулIагъэп. Курацэдхэм амыгъотыщтыгъэр къызэрафигъотыгъэмкIэ сырыраз, сэри тхьэуегъэпсэу есIуагъ. Адырэ ахъщэу тIахыжьыгъ зыфэпIуагъэр,
лIы Iоф нахь, ар тэ тиIофэп. Къаштэ пIомэ, ахъщэ къыпфэзыштэн лIэп Темыркъан. Гузэбгъэныгъэ азыфагу къыздэмыхьэгъэ лIымэ татемыгъэгущыI.
- Ари, тэрэз, Фатым,- къырихьыжьэгъэ Iофым зи
къызэримыкIыщтыр Гощнагъо къыгурыIуи, ахъщэ IофымкIэ кIэмыгъожьэу, пэкIэ псы тызэремышъорэр
зэжъугъашIэ ыIозэ, псынкIэу кIилъэшъужьыгъ,- зи мыхъун
къысэпIуагъэп. Мышъо-мыл купэу тызтегущыIагъэм нахьи нахьышIу модэ, къеблагъи, нысэм ичэтлыбжьэ шIыгъэ
тыщыгъэтхъу,- нысэу зигугъу ышIырэ Джанщырэ мафэ
къэс унэм римышхыхьэрэм фэдэу,- ар зэу IэшIоу, къабзэу мэпщэрыхьэшъ, я си Алахь, къыфалъфыгъ... Е-о-ой,
Фатым, къэнэжьыгъэ тIэкIум орырэ сэрырэ зыдгъэтхъэныр къыттефэ...
- Тхьауегъэун, Гощнагъу. Пчэдыжь унэм сыкъызэрикIыгъ, кIалэмэ сахэмыхьажьы хъущтэп.
IX
Бжыхьэ лэжьыгъэ Iухыжьыгъо лъэхъаным зэрижъобгыпIэр рыпшIэнэу ДэхапIэ зэгъокIы. ЕджэпIэ лъэныкъомкIи, цирицаум щагум къыдитакъощтыгъэ кIэлэцIыкIумэ амакъи къэIужьрэп: натрыфышъхьэ зыупкIэпкIын
зылъэкIыщтыр губгъо хьамэм тес. ЧэташIэмэ ячэу къуапэ мэфэ пчъагъэ хъугъэ лIыжъ зыщызэхэмытIысхьажьрэр. Семчыкымрэ чIыплъымрэ заухым, натрыфым
иIухыжьын зэрэчылэу ебэныгъ. ОшIум пфэмышIэрэр
уаем пфэшIэжьыщтэп аIозэ, лIыжъи ныуи губгъом дэкIы,
хэти фэшIэшъущтымкIэ ишIуагъэ къегъакIо.
ЧэтэшIэ Ибрахьими лIыжъмэ ауж зыкъыригъанэрэп.
Ежь нахьыкIэмэ афэукIочIыщтыр фэмыукIочIми, хьэмэ
жьызэпеом зыщиухъумэу, къэрэгъулым иджэдыгушхо
къеубгъокIыгъэу, пхъэнтIэкIужъыеу зыдыдищыгъэм

--- Page 254 ---

шъхьащыIэтыкIыгъэу натрыф Iэтэ мыупкIэпкIыгъэм
кIэрыс.
Хьамэм натрыфышъхьэ гъожьым нэмыкI нэм къыщыпэшIуафэрэп. ЛIыжъхэр лIыжъхэу, шъузхэр шъузхэу,
нысакIэхэр нысакIэхэу, еджакIохэр еджакIохэу - хэти
къызэрекIоу куп шъхьафэу щыс. Машинэ Iухьэ-IукIыр хьамэм щызэпыурэп. Семчыкыпкъымрэ чIыплъ хэлъхьапIэмрэ зыжъожьрэ тракторми амакъэ чыжьэкIэ къэIу.
ЦIыфмэ яIофшIэкIэ хьалэл ыгу рихьыгъ пIонэу, мыфэбэ-мычъыIэу мафэри гохьы. Тыгъэр игъорыгъоу губгъо шъофым къышъхьэщэтаджэ. Мыщ фэдэу ошIущтмэ,
мэфэ зыщыплIыкIэ натрыфым иIоф колхозым щызэкIафэнкIэ мэгугъэх.
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ пэчIынатIэу Дударыкъо Темыркъан щыс. АдыкIэ Болэт Къасымэдхэр къегъэтIысэкIыгъэх, нахь кIэлаIохэри ахэмэ акIах. Тхьаматэр къакIоу
зелъэгъум, Темыркъан иIофшIэн зэригъэжьыгъэр
щысхэмкIэ нэрылъэгъоу зэкIэкIэуIэжьыгъэх, ышъхьэ
ригъэзыхэу щхыпцIыгъи къахэкIыгъ. Къасымэ ныбджэгъум хэуIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, нахьыжъым ыпашъхьэ
къыщыригъэкIугъэп. Узэдыс зэпытми уазыфагу гузэгъабгъэ къыдегъахьэ ыIуи, зиIэжагъ.
- Ибрахьим, непэ укъэмыкIуагъэмэ хъущтыгъэ,-
сэлам къызех уж Рэщыдэ къыIуагъ,- къэнэжьыгъэ щыIэп,
мы мафэхэм къэтыухыщт.
- МэфакIор,- Темыркъан ыIэ пщэр фыжь тхьаматэм
пиIэтыгъ,- ар пIoy тыкъызэIэмыгъахь. Армырми, Ибрахь
захэбгъэкIыжькIэ, Болэтыр апэ зэритэу, къэмыкIон закI
мы щысыр. Хьамэм цIыфыр зыкIытизыр ошIа, Рэщыд?
- ЦIыфмэ язэхэшIыкI ины, Темыркъан,- Рэщыдэ
къыIуагъ.
- Ащ изакъоп. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ыуж къеуцохэшъ,
цIыкIуи ини губгъом къыдэкIы. Нахьыжъ намыс, нахьыкIэ
насып язгъэIуагъэр Ибрахь фэдэх.
- Ар умыIо, Дударыкъор,- къыраIуалIэрэр Ибрахьимэ ыштагъэп,- сэ сыкъыздэмыкIми, натрыфыр халъхьагъ, алэжьыгъ. СынацIэу ЧэташIэмэ ячэу къуапэ сыIусынри лэжьыгъэм сыхаплъэу хьамэм сытесынри тIури
зэп. Ау зыгорэкIэ укъыстещыныхьэмэ, сикIал, угу гъэрэхьаты,- Ибрахьимэ щхыпэ нэфыр ынэгу рычьагъ,- пхъэтэкъэжъым сыкъефэхын нахьи, Iоф пашъхьэм сыкъифэныр нахь къэсэштэ. Укъыридзыхынэу зыхъукIэ, шы фэмыфра шы Iэлра къахэпхыщтыр?
Щысхэр щхыгъэх. Шъэожъые горэ къыIухьи, натрыфышъхьэ гъэжъагъэр Ибрахьимэ къыфищэигъ:
- Тэтэжъ, мыр мо шъузмэ къысагъэхьыгъ.
Натрыф цIынэр Темыркъан зелъэгъум зэо лъэхъаным къехъулIэгъэгъэ гукъэкIыжьыр къечъэу шъхьэр
дыригъэзэкIыгъ...
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал,- къыфищэигъэр Ибрахьимэ
къыIихыгъ,- сэ сцэмэ къякIущт мыр. Зэ къэуцу, сикIал,-
натрыфышъхьэр зэпикIыкIи, ызыныкъо шъэожъыем ритыгъ,- сэркIэ баIо хъущт. Мыр сэ сиIахь, мыр о уиIахь.
Фабэзэ ецакъ,- цэ заулэ тыригъэушкъоикIи, къыгос
лIыжъым фищэигъ.- Ма, шъори шъуxaI. Сэ сIорэр ары,
МэфакIор,- Ибрахьимэ зыпыугъэгъэ гущыIэ цыпэм
лъыхъоу къыIуагъ,- Дударыкъом имашинэ цIыкIу сисэу
мыщ сыкъащэщтмэ, сащэжьыщтмэ, мафэ къэсми хьамэм сыкъэкIон, зи езгъэIонэп.
- Дударыкъом имашинэкIэ тыкъызэрыкIорэм игугъу
къэмышI, Ибрахьим,- Къасымэ фэщыIагъэп,- бензин
тIэкIоу ыгъэстырэр къыIихыжьынэу колхозыр ригъэзыщт,
тинасып трудоденкIэ бензин зэрамытрэр, нахь баIо сфэжъугъэуцу ыIощтыгъэ.
- А шъукъызэрищэрэ бензин тIэкIум фэдищ къакIэкIеутыжьы ащ,- зэхамыхыпэу щысмэ ащыщ горэм къыдзыгъ,- ичарэ хэмылъэу шъукъищэщтэп.
- КIо, джары, Ибрахь, уикукIэ къыпыбгъэтIысхьэмэ,
мыхэмэ къыуаIожьыщтыр,- сыдигъуи зэришI хабзэу, Темыркъан сэмэркъэукIэ хэкIыжьэу ынэкIушъхьэкухэр
къисысыкIхэу щхыгъэ,- сэ тхьэ нахь сымышIэу пшъыгъэх
сэIошъ, унэгъо шъхьэрыкIэу аIусэщэжьы. Неущ щегъэжьагъэу Ибрахьимэ нэмыкI сику къизгъэтIысхьэжьрэп. Болэтым
икуп ХьэпакIэм "икIы-кIыкI" куплIэ дэсхэу къыдерэщых. Тэрэзба, Ибрахь, мыхэмэ ясшIэнэу къэсыугупшысыгъэр?..
- Зи яфэмышъуашэ пIорэп,- Ибрахьимэ щхыпцIыгъэ,
етIани къетхьагъэпцIэкIэу къеупчIыжьыгъ: - Мыхэмэ,
Темыркъан, зыгорэ къыбдашIэкIэ сенэгуе?
- Олахьэ, Ибрахь, зи къыздамышI,- джыри Темыркъан чыишъхьэм макъэр щыджэгоу щхыгъэ,- сыд пае

--- Page 255 ---

колхоз мылъкум сыхэIэн, а бензин уасэу зыфаIорэр къалэжьрэм зэрэхясымыгъэкIыжьрэмкIэ орэгушIох.
- Ашъыу арэу оIомэ,- Къасымэ къыдзыгъ,- сыд пае
къэдлэжьырэ тIэкIуми инэхъой теодгъэфыжьын, тхьаматэм имашинэкIэ лIыжъхэм тыкъыдаригъэщынэу ыIогъагъ.
Арба, Рэщыд, къытэпIогъагъэр?..
- Ары сиунэшъуагъэр,- Рэщыдэ псынкIэу джэуап
къытыжьыгъ,- Ибрахьимэ темыфэу, шъо къышъутемыфэу колхозым IэшIагъэ иIэп.
- Хьау, МэфакIор,- Темыркъан ишъыпкъэу къэгузэжъуагъ,- уимашини къыхэмыгъахь, Болэтми демыгъашт. О тхьэ нахь умышIэу мыхэмэ шIу афэпшIэни, зэ
мышIэгъукIэ сишIушIагъэ кIодыщт. Ежьхэр зыфэе дэд
къяпIорэр. Тхьам къыстырилъхьагъэшъ, сихьылъэ, а къэнэжьыгъэ тIэкIум ари афэсшIэжьын - къэкIорэгъэм машинэ фыкIэ Болэтым зэрерэгъашIэ, сеплъымэ, зэпэцIыужьэу ыкъо нахьыкIэ къырефэкIы.
- Сыд есэбгъэшIэщт симашинэ щэрыхъхэр къечъэкIэу!..- фадзыгъэм иджэуап Къасыми къыдзыжьыгъ.- О
ущыIэу лъэс-лъэбыIоу тыхэтынэп...
- Удэ, удэ ущ ыIорэр джы!..- Зэхихыгъэр Темыркъан ыгъэшIагъоу, ау игуапэу къыхэкуукIыгъ.- СишIушIагъэ къолъышъ, джыри нахьыбаIо зыфысигъашIэ шIоигъу.
Сыогоони, Болэтыр, сишIушIагъи зыкъоплъэгъожьэу, титIо
дунаим тызэдытетыщт. Ау мыщ есшIэщтыр, шъошIа, сигъэгубжынышъ, осэнчъэкIэ машинэ цIыкIур сигъэщэжьыщт.
- Ар пIoy, Дударыкъор, лые зэмыхыжь,- ХьэпакIэри
къахэгущыIагъ,- кIалэм имашинэ сыригъэтIысхьана пIозэ
унацIэу Болэтым къехъулIагъэр къыохъулIэн.
- Ар дэдэм сиIоф тетэпщтын, Аслъанбэч...- уцун гухэлъ иIэп.- Ау амал хэлъэу къысэдэIущтмэ, спкъы
къикIыкIэ Дударыкъом егъашIэм къыIэкIэхьэгъэ курэжъые цIыкIур езгъэщэжьыщтэп. Зэхэзыхрэр сыдынэкIэ
къысэплъын?
- Къегъапщ, къегъапщ, Болэтыр. О уимыIэу сэ сиIэр -
оркIэ курэжъый. Сеплъымэ, ахъщэ кухьэ утес, ухаIэу
"Запорожец" нэмыIэми къыпфэщэфышъурэп.
- ЗыхэкIрэм зэрэхэмыхъожьрэр пшIэрэба?
- А уиIэр сиIагъэмэ, зэрэхэзгъэхъожьыщт шIыкIэм
ухэзгъэдэIоныгъи.

--- Page 256 ---

- Ахъщэ иIэми, "Запорожец" тэ къыребгъэхыщт? -
Ибрахьимэ ыпашъхьэ бэрэ къыщыгущыIэныр къезымыгъэкIущтыгъэ Шумафэр къэупчIагъ.
- Мора "Запорожец" зымыгъотыщтыр? - Темыркъан Къасымэ Iапэ фишIыгъ.- ЧIы чIэгъым чIэлъми къычIихынба. КъыIихыщтба Былымгъотмэ яунэшъхьэ фыжь
къызIихыгъэм. Машинэ сыфай ыIоу къысэрэлъэIуи, зыдэщысым зэрэщысэу къыфэзгъотынышъ, зэпэжъыужьэу къыфыIузгъэлъэдэн.
- КъыомылъэIухэу, ор-орэу угу къэкIмэ хъущтба,
Темыркъан? - къызэрэIухьагъэр амышIэу къашъхьащыуцогъэ Ахъмэт къэупчIагъ.
- МылъаIорэм шIушIагъэ фашIэрэп, Ахъмэт. УмылъаIоу, ыIэмычIэ зыгорэ фычIэмылъхьэу мы дунаим
укъызэхишIыкIыщтэп, тIэ щэигъэ пэтзи, ерагъ.
- АщкIэ, Дударыкъор, купэкIэшIэгъу сыкъыпфэхъущтэп,- къамыщыр Ахъмэт щазмапшъэм диIужьыгъ,-
зэрэхъурэмкIэ, сIапэ щэигъэу Iоф сэшIэшъ, сэшхэжьы.
- Уныбэ изэу ущыIэн закъорэп зигугъу сшIырэр...
- Уигъунэгъу уфэгумэкIыныр ара?
- Хьау шъыу, сыд гъунэгъуа, тафэмыгумэкIми зышъхьэ зымыIыгъыжьын гъунэгъу щыIэжьэп джы! Хэти иунэ
нахь лъагэу зэриIэтыщтым пылъ, игъучI чэу зэригъэшэсыщтымрэ ишъхьангъупчъэ кIыбрыгъасэхэр нахь дахэу
зэригъэлэщтымрэ нахьрэ Iоф яIэжьэп. О укъэуцугъэу
гъунэгъу, гъончэдж oIo.
- Адэ сыд къапIомэ пшIоигъор?
- Aщ нахь чыжьэу уиакъыл мыоу, Ахъмэт, сыд къыосIон,- къыздизыгъэр ымышIэу сэнэ шIоIурымэмрэ тутынымэмрэ къызIуилъэсыкIэу къыпыпкIагъэм ыгу зэрэфижъэжъыкIрэр къызхимыгъэщэу Темыркъан мэкъэ
шъабэкIэ къыIуагъ, етIанэ егыи фэдэу къыухыжьыгъ,-
егупшыс, цIыфмэ ахэдаIу, чылэм дэкIи зыплъыхь, уилэгъумэ ящыIакIэ кIырыплъ, нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас,
узэгупшысэн макIа...
- Сиакъыл сыд узэрэпылъыр, къапIо пшIоигъом ышъхьэ къих, етIанэ сиакъыл зынэсрэр къыбгурыIощт. ЦIыф
имыIэр уиIэнэу ара, Темыркъан?..

--- Page 257 ---

- Адэ ары, Ахъмэт,- ошIэ-дэмышIэ гушIуаф пIoнэу
Темыркъан къызIуипхъотыгъ,- цIыфмэ уямылыекIэу мы
дунаим тетыгъуай!..
- Мощ фэдиз чIыгур олъэгъуа, Темыркъан? - хъураибзэу нэм къыпэшIофэрэ колхоз шъофым Ахъмэт ыIапэ
къыщырихьакIыгъ.- Джа плъэгъурэр зэкIэ, чылэм ялыеу
КIэныжъмэ яягъ, хэтхъыкIыгъэхэп нахь. Мы щысхэмкIэ,
апэ лыгъэ языдзыгъэмэ ори уахэтыгъ. ШIэхышIоу пщыгъупшэжьыгъ. ЦIыф имыIэр сиIэнэу хъумэ, сыщымыIэми
нахьышIу!..
- О-уиу, Ахъмэт,- Темыркъан исэмэркъэу щхы
макъэ зыкъиIэтзэ,- сыдэу непэ укъыспыпкIэгъапэу Ибрахь ыпашъхьэ зи къыщысэмыгъэлыгъ. ЦIыф имыIэр
уерэмыI, сыд епшIэщтыр, тэри зытемыIэм, сыдэу тшIын,
ар тIощтыгъ!..
ЗэпыпкIэгъитIум ядэIузэ, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ игупшысэ
хьамэм текIыгъ. КIэныжъ лъэкъуацIэм гукъэкIыжь блэкIыгъэхэр шъхьэм къыригъэтэджэжьыгъэх. Зэманыжъ текIыгъэм иилъэс хьылъэхэр Ибрахьимэ зэришIэхэу зышIэрэ цIыф
мы чIыпIэм щысэп. Дударыкъомдхэр зы цыпэ цIыкIукIэ къыхиубытагъэх шъхьакIэ, ппкъыкIэ, уищыIэныгъэкIэ зэхэмышIагъэмэ, къыбгурыIощтэп. Бай лъэпсэ ичыр революцием къызщежьэм, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зэфэмыдэ щыIакIэр,
епIотэжьын имыщыкIагъэу, ышъхьэкIэ зэхишIагъэу илъэс
тIокIитIум итыгъ, ащ елъытыгъэмэ, Къасымэдхэр зэманыжъым къыхэхъухьагъэхэми, джыри кIэлагъэх. Ау Ибрахьимэ чылэм дэкIи, Буденнэм идзэ зыхахьи, граждан заом
икIэухым ДэхапIэ къызегъэзэжьи, класс банэм ижъобгыпIэ
зэрэхэтыгъэри Темыркъандхэм дэгъоу къашIэжьы. Джа
лъэхъаным ахэр комсомол-чоновцэ ныбжьыкIэ къежьэгъэкIагъэх. Революцием иапэрэ пшъэрылъ - баймэ ятетыгъо зэрэщымыIэжьыщтыр, цIыфми цIыф зэримыгъэпщылIыжьыщтыр, лэжьэкIо къызэрыкIом ыIэмычIэ хабзэр къызэрэралъхьагъэр, ащкIэ шIэгъэн фаехэр къагурыIуагъэу, къагурымыIорэр щыIэныгъэм къагуригъэIожьэу, зэфэныгъэм фэбанэщтыгъэх.
Мэджэс Ахъмэт а лъэхьаным лъэрыкIощтыгъ, Ибрахьимэ дэгъоу къышIэжьхэрэр Къасымэдхэр ары. Шумафэ зэриныбджэгъугъэм изакъоп къызфишIэжьхэрэр,

--- Page 258 ---

ДэхапIэ Iофыгъоу щызэрахьэщтыгъэхэм ахэр бгъунджэу
фыщытыгъэхэп, чылэ ревкомым иунашъо ипхырыщакIомэ ащыщыгъэх. Темыркъан кIэлэ тхъоплъ нэшхо нэгуихыгъэу Ибрахьимэ ыпашъхьэ къиуцуагъ. Ежь Ибрахьимэ ибуденнэ пaIoy Шумафэ ритыжьыгъэр зыем къынимыгъэсыжьэу щыгъ зэпыт. КъыщымыгущыIэу зы комсомол зэIукIи блэкIрэп, белэ-зеленэмэ ящэ зэхауи зыщидзыерэп. Болэт Къасымэрэ ежьырырэ зыхэмылажьэрэ
Iофыгъо чылэм къыдэтаджэрэп. ХэбзакIэм къемышIугъэ
баймэ ащыщхэу мэзым хэхьажьыгъэхэр ДэхапIэ къыздаохэкIэ, апэ шэсэу акIэлъежьэрэмэ Темыркъан ащыщыгъ. Колхозыр зызэхащэми, апэ иунагъокIэ хэхьагъ, бригадирыгъори зэрихьагъэ, ликбезымкIэ чылэми щыкIэщэкIуагъ. Заор нэмыцмэ хэгъэгум къызырашIылIэм, апэ тэджыгъэ, къыIумыкIэу илъэсиплIым Iутыгъ. Джы еплъ хъурэм: цIыфмэ уямылыекIмэ, дунаим тетыгъуай eIo. Сыд ар
къызхэкIрэр? ЦIыфмэ ахэмылъыгъэхэр къызхафэхэрэр Темыркъан изакъоп, анахьыкIэхэри, ащ къалъфыжьыгъэхэри
ары. Заор заухыгъэ илъэс пчъагъэм сыда тынэ къыпэшIомыфэу, IофкIэ къитымыдзэу тызыблэкIыгъэр? Лъэпсэ имычэу къытхэнэжьыгъэхэри зыкIэ нэрылъэгъу шъхьэихэу заом къыгъэтIэсхъэжьыгъэх. Тэрэз, Ахъмэт, цIыф
имыIэр уиIэнри умыцIыфынри тIури зы!.. Ащыгъум, лъыпс
гъачъэ зэтшIылIэгъэгъэ зэманыжъым итарихъ IупшIэ
къытфишIыжьын... Ибрахьимэ игупшысэ къыхэужьи,
гъогу чыжьэ къытекIыжьыгъэ пшъыгъэ макъэр ылъэкIэу
хэпскэуIукIзэ, къыIуагъ:
- Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ,
кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах...
- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, Ибрахь? - Ахъмэт зэрэIукIыжьрэр игуапэу Темыркъан къэупчIагъ, псынкIэуи
пидзэжьыгъ.- Олахьэ, Ибрахь, емыкIу къытфэмышI,
имыщыкIэгъэ мышъо-мылыбэ уапашъхьэ щятэгъаIом.
Адэ сыдэу пшIын, зимыIэр зиIэм енэцIэу хабзэ, Мэджэсым сыгу ебгъэрэп.
Мэджэс Ахъмэт джэуапэу Темыркъан ритыжьыгъэм Ибрахьимэ ыгъэрэзагъэти, хэгущыIэжьынэу фэягъэп. Ау "зимыIэр зиIэм енэцIы" зыфиIуагъэм Ибрахьимэ
къызэщичыгъэу, губж Iоф къыхимыгъахьэу къеупчIыгъ:
- УянэцIти ара, Темыркъан, байхэр ямылъкушъхьэ
тезыдзыгъэмэ уазыфыхэтыгъэр?

--- Page 259 ---

- Хьау, Ибрахь, а лъэхъаным нэцIэ Iоф тиIагъэп.
- Адэ сыд джы цIыф имыIэ уиIэнэу узкIэнацIэрэр?
- Олахьэ, Ибрахь, сымынацI, сызэнэцIыни чылэм дэс
Iоу сымышIэ,- Темыркъан къыIуи, зэрыщх хабзэу хигъэкIокIэжьэу щхыгъэ.- А лъэхъанымрэ джырэ лъэхъанымрэ сыдым зэфихьра? Ари ащ фэдэ лъэхъанэу текIыгъ,
мыри мыщ фэдэ лъэхъанэу къэкIуагъ, хэти илъэхъан
ицIыф къелъфыжьы.
- Дунаижъым щалъфыгъэм изэфагъэ бэнэ уасэ
фимышIыжьмэ, дунэякIэм щалъфыгъэмкIэ осэнчъэщт.
Дунаижъым къырыкIуагъэм щымыгъуазэр дунэякIэм
щыгъощэщт. Мэзахэм укъыхэкIи, нэфынэм ухэгъощыхьажьыгъэкIэ сенэгуе.
- Ибрахь, зи къысэбгъэлрэп, Ибрахь!..- Темыркъан
щхы фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ, ынэкIушъхьакухэр къисысыкIыгъэхэп.- Адэ шIушIагъэ горэ тимыIахэу дунаим тытета, Ибрахь?
- Сыд зыкIыуимыIэр шIушIагъэ? ШIушIагъи уиI, ау
уишIушIагъэ псым хэбдзэныр угу пыкIыжьыгъэп...
- О-уиу, Ибрахь,- джы Темыркъан ынэкIушъхьэкухэр
нахь къисысыкIыгъэх,- аущтэу оIомэ о, къыстеплъхьэрэр
сихьылъ. ЦIыфмэ яшIушIагъи зэрэзэфэмыдэр сэшIэ. Сыда
чыжьэу узкIэIэбэжьыщтыр, муары Къасымэ къызыщысшIэжьрэм шIу ешIэ, ау зыми къыфишIэжьыгъэу слъэгъугъэп...
Тэрэз, Ибрахь, симыфэшъуашэ къысэпIуагъэп... Адэ, Ибрахь, къэошIэжьа КIэныжъ Шыхьам къызэрэтыубытыгъагъэр, сIэлджанэ къызэриуIэгъагъэр? Оры мыхъугъэмэ, Ибрахь, а мафэм сыIуригъэхыщтыгъ.
- Ащ фэдэр пщыгъупшэ хъущтэп, Темыркъан.
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ изакъоп а гъэтхэпэ мафэр зыгу
къэкIыжьыгъэр, Болэт Къасыми ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
КIэныжъ Шыхьамэ икIэрахъо щэу илъыр еухыфэ кIашъоу
зытыраубытагъэм къызэреохыгъэрэп Къасымэ ыгу къэкIыжьыгъэр, а мафэм шIомытэрэзэу, ау къызэрауIагъэм
пае фигъэгъоу, Темыркъан зэрэзекIогъагъэр ары. КIэныжъым хъурышъо пaIoy къышъхьащызыгъагъэр, сыкъиуIагъэшъ, сэсый Темыркъан ыIуи, иджэдыгу чIэгъ
зэрэчIикогъагъэр джы къызнэсыгъэм Къасымэ щыгъупшэжьрэп. Буденнэм идзэ хэхьанхэу заIом, шы къытатыщта

--- Page 260 ---

зэриIогъагъэри, шъхьэм къилъэдагъ. НэмыкI горэ ыгу къэкIыжьыщтми, Темыркъан ымакъэ ыгу къыгъэкIыжьыгъэп:
- Болэтыр, къэошIэжьа тынэмэ щынэ зэракIэмылъыгъэр? А сибэу, тыкIоти, пцэшIуащэм тыпэшIуахьэщтыгъэ. Адэ кIэлэгъумрэ жъыгъомрэ зэфэдэна, нэхашэ
тшIэщтыгъэп. ЧэтэшIэ Ибрахь ыIуагъ заIокIэ, пыимкIэ
пцэшIуащэ ташIыщтми, хьау тиIагъэп. Шъыпкъэба, Къасым, ы-ы?
Болэт Къасымэ джэуап къытыжьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ.
X
Ощхыцэ жъгъэйхэр зыщыджэгурэ шъхьангъупчъэм
Къасымэ пэIут, игупшысэ хэо-хапкIэхэр къызщежьэри зыщыуцужьри ышIэрэп: джа ощхыцэу жьыбгъэ макIэм къыпхърэмэ афэдэу зэкIэмыхьэ-зэкIэлъычъэх. Нэм къыпэшIофэрэ чырбыщ унэ зэбгъутхэр урамыбгъум щырекIокIых,
зыемэ ящыIэкIэ кIуачIэ къыхьрэ фэшIыгъэ псэукIэр ахэмэ
ятеплъ. Зым гъучIыр, адрэм пхъэмбгъур ичэу, мэфэ
ошIухэм къэшIыхьагъо имыфагъэм ипкъэу ныкъочIас. Орзэшъхьэ е къамылышъхьэ унэжъ цIыкIухэу, Iухыжьыгъо
зыфимыфагъэхэу чырбыщ унэ пашъхьэмэ арытхэр щыIакIэу къызхэхъухьагъэмэ янэпэеплъых. Непэрэ щыIакIэмрэ
тыгъуасэрэ рызэпяплъыхэу нахьыбаIорэ ахэр зэпэIутыгъэхэмэ дэгъугъэ, ыIуагъ Къасымэ. ЦIыфыр щызгъаIэрэмэ
ащыщыр тхьамыкIагъо къехъулIагъэмэ, ар игъорыгъозэ,
щыгъупшэжьыни, къыпыщылъ гухэлъ дахэм фэпсэуныр
ары. Аущтэу цIыфым ищыIакIэ мыгъэпсыгъагъэмэ, лIэныгъэм, къиныгъом, тхьамыкIэгъо гукъаом игъонэмысэу
рикIыкIыныгъи, тыгъэр къепсэу чIылъэр шIункI мэкъэнчъэныгъи. Зымафэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ дунаижъымкIэ дэгъоу
къыIуагъ. ЦIыфым къырыкIуагъэр зыздимышIэжькIэ,
анахь щыIэкIэшIу хэпщагъэми, ащ къызэрекIолIэгъэ гъогум
ихьылъагъи, идэхагъи осэнчъэщт.
- А Къасым, шъхьангъупчъэм сыд иплъэгъуагъэр,
зэ къыкIэрыкIба,- Фатымэ лIым риIуагъ.
- Ощхым зэпыун мурад иIэп,- джэмакъэм зигупшысэ зэпигъэугъэ Къасымэ къызэмыплъэкIэу къыIуагъ,-
жьыбгъэ лъэшыIо кIэтыгъэмэ, пщэхэр зэбгырифыщтыгъэх.

--- Page 261 ---

- Бжыхьэ къещхыгъошъ къещхы, земыгъэгъап.
- Уимыгъапэ мэхъуа, бетэмал, коц хэлъхьаныр зэпигъэугъэу.
- Джыри мэфэ ошIy Iаджи къыхэкIыщт.
- Адэ къыхэкIыщт, ау непэ умышIагъэм укIэхьажьыщтэп, гъэжъуацэу чIым хэфагъэмрэ цум тефагъэмрэ
зэкIэхьажьрэп зыIуагъэм шъыпкъэу ыIуагъ. Мэфэ зытIущ
горэкIэ ощхыр къытэжэжьыгъэмэ, бжыхьэ хэлъхьаныр
тыухыщтыгъэ.
Къасымэ ицIыф гъэпсыкIэ бэшIагъэ Фатымэ зесагъэр. ЗэлI-зэшъузхэр илъэс пчъагъэ зызэкIыгъухэрэм,
шэн зэфэхъум имызакъоу, анэпэпкъыкIи ятеплъэ зэфэдэ
мэхъу aIo. ЦIыфмэ аIорэм шъыпкъэ хэмылъэу щытэпщтын, ари илъэс пчъагъэкIэ щыIакIэм щауплъэкIугъэмэ
ащыщ. Фатымэрэ Къасымэрэ къагъэшIагъэм ызныкъо
инахьыбэм зэкIыгъух, зэдэпIуагъэх, зэдэлэжьагъэх, къини гушIуагъуи зэдагощыгъэ. ЗэIумыплъэхэмэ зэфэзэщхэу, джа яныбжьыкIэгъэ лъэхъаным фэдэу, непэ яжъышъхьи къахьы. Къасымэ ыIуагъэм, ышIагъэм Фатымэ
рыщыI, тыр щысэтехыпIэкIэ аригъаштэу, цIыфым шIу
фэпшIэныр, икъиныгъуи игушIуагъуи пIапэ фэпщэиныр
зэкIэми апшъэу, илъфыгъэхэр ыпIугъэх. Ежьыри, апэрэ
мафэу Болэтмэ яунэ къызщихьагъэм щегъэжьагъэу, лIыр
иапэрэ шапхъ. Зын къылъфыгъэми зэмышIуныгъэ азыфагу
къыдэхьэ, агу забгъэуи къыхэкIы, ау митIур, нэмыкIмэ афэдэу, ныбжьи ищыжь-къэщэжьым хэхьагъэхэп, сыд фэдиз
зэмыкIуныгъэ щымыIэныгъэм къыхэкIэу къахэфагъэми,
шъхьэлъэшыгъэ гущыIэ дыс зэфадзыгъэу къашIэжьрэп, ары
пакIо, нэтIэ фычIэплъ зэфашIэу ясабыимэ арагъэлъэгъугъэп. ШIушIагъэ зэфашIэу непэрэ яжъышъхьэ къынэсыгъ.
- Мыдэ, ныо, моу къакIуи, зыгорэ озгъэлъэгъущт.
- Сыда, лIыжъ! - Фатымэ зэхитхърэ мэлыцым
шъхьэр къытыриIэтыкIи, шъхьангъупчъэмкIэ плъагъэ.
- Моу къакIоба,- Къасымэ къызэплъэкIи, Фатымэ Iэ
къыфишIыгъ.
- Сыд сэIо шъхьангъупчъэм иплъэгъуагъэр?
- Модэ мо унэшхор олъэгъуа? - Къасымэ IукIоти,
Фатымэ шъхьангъупчъэм Iуигъэхьагъ.
- Сэлъэгъу. Былымгъотмэ яун.

--- Page 262 ---

- Мы дунэе шхъуантIэм яунэшъхьэ фыжь дахэу къызэрэхэщырэр!..- Къасымэ илIыжъышъхьэ щыгъупшэу,
шъэожъыем фэдэу ыгъэшIэгъуагъ.- Унэ къаплъэу мощ
фэдэ унэ дэхэшхом шифрэ теплъхьэ хъуна!..
- Шъхьангъупчъэм сиплъ къэсми, ары сэри сIорэр.
Курацэ тхьамыкIэм къинэу ылъэгъугъэр ыIотэжьыгъ,
кIэлэ дышъэ иI, нысэ хъарзыни иунэ фыращагъ...
- Уяхъуапса, ныо?
- Сыд сызфяхъопсэщтыр, лIыжъ? - Фатымэ къыраIуагъэр ыгъэшIэгъуагъ.- Яунэмэ, тэ тиуни дэеп. Яныс
сIонти, тэри нысэ дышъэ тиI, сикIэлэ закъомэ - гъэсагъэ,
лэжьакIо. Сяхъуапсэрэп, ау шъхьангъупчъэм сиплъэу
яунэ слъэгъу къэсми, сафэгушIо. Япхъэ Iоф шIыхьафкIи
сафакIуи садэпщэрыхьагъ, етIэ Iофри къызрахьыжьэм
сахэтыгъ. Алахь зизакъом, зыфаер зэкIэ къадэхъоу, ордэ
бын-унагъоу, чIегъэтхъыхьажьых. ЦIыфхэм зыфаер
зэрагъотылIэжьы къэс, нахь фэшIыгъэ хъухэу шъхьангъупчъабэ унэ зэхэтышхохэр зашIырэм, чылэм итеплъи дахэ,
дунаим иIуплъи фыжьы.
- Тэрэз, ныо, тэрэз. Къыбдесэгъаштэ, цIыфым yIугушIомэ, шIу хэолъагъо. Сыд пае ухъопсэн, джаущтэу сыдми сIуагъэ ныIэп. Былымгъотмэ яунэ идэхагъэ, тэгъэшIагъоба, ныо? Ары, техъуапсэрэп, тэгъэшIагъо нахь. Адэ,
ащ нахьи нахь унэ дэхэшхохэр тичылэ дашIыхьагъэу къэтлъэгъужьын, тэ къэтымылъэгъужьми, тицIыкIумэ къалъэгъужьыщт.
- Ащ нахь унэшхо дахэ сыдэущтэу пшIыщт?
- Джа цIыф дэдэу пшIэрэмэ аIэ къихьащт, къаугупшысыщт. КъэошIэжьа шапхъэкIэ тиунэ чылэм зэрэдэтыгъэр?
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа, лIыжъ, бо дэгъоу къэсэшIэжьы,- цы зэхэтхъыным кIэрытысхьажьыгъэ Фатымэ
игуапэу къыIуагъ,- бо тэ тиуни унэ дэгъугъ, джыри зэрэдэгъу, унэхэр зэрэзэхэутыгъэхэр зэрагъэшIэнэу джы къызнэсыгъэм плъакIохэр къытфэкIох, тикъакъырэ зэрэщытри,
ышъхьэ зэрэIэтыгъэри агу рехьы. Амэ, лIыжъ, мы тиунэкIэ
сыгу римыхьрэ закъор къыосIон,- Фатымэ къыIощтым
къыраIолIэщтыр ымышIэу щхыпцIыгъэ,- къыосIощт
шъхьакIэ, бдэщтэп... Сэ сызфэягъэр ошIа, мы пынджыр
хъырахъишъхэр хэтхэу чырбыщ пэIулъэшъуагъэмэ дэгъугъэ, зятэгъэшIым, а тIэкIур тиакъыл къыхьыжьыгъэп.

--- Page 263 ---

- Ар тиакъылэп зилажьэр, чырбыщ щымыIэр ары,-
унэр зэраригъэшIыгъагъэр Къасымэ ыгу къэкIыжьыгъагъ.- Сыда зыкIэсымыдэщтыр, ар кIалэм къыIуишIыхьажьынэу еIоба... А лъэхъаным пхъэр пыутыгъэмэ, гъотыгъоягъ, джы пхъэр бэкIэ нахь лъапI.
- Ары, Къасым, ары,- Фатымэ къыраIорэм ыгу къыдищаеу лIым дыригъэштагъ,- гъэшIэгъоны пхъэмбгъу
унэ а лъэхъаным зэрямыгъэшIыгъагъэр. Джыри сыкъызэрэолъэIущтыр ошIа, псы къечъэхыпIэхэри, хьакуищри
Дударыкъо Темыркъандхэм яем фэдэу зэблэпхъунхэр
ары. Ахэр зышIыгъэм дахэу ышIыгъ, ыIэ дышъэр пэзы.
- Сыд Дударыкъомэ яем зыкIыфэдэщтыр. Ащ яер
зышIыгъэм нахь лIыжъ Iази сэшIэ сэ...
- Адэ ошIэмэ, сыд ыуасэми тфегъэшI.
- Тырку мэзэ ныкъор тырябгъэгъэуцощта?
- Сыд тырку мэзэ ныкъуа?
- Зэрэбыслъымэн унагъор къырыпшIэу Дударыкъомэ яунашъхьэ тетыр ары. Тенэчым хэбзыкIыгъэу джау
хьакуищым гот, зыщашIыгъэ минрэ шъибгъурэ тIокIищрэ
тфырэ илъэсыр къыушыхьатэу тетхагъ.
- А сшIэгущэрэп, Къасым...- къыриIожьыщтыр
ымышIэу, мысагъэ зыдилъэгъужьэу Фатымэ къэплъагъ.-
Ар къытэкIуна тэ?..
- Сыда къызыкIытэмыкIущтыр, тыбыслъымэнба?
- Тыбыслъымэн, лIыжъ,- Фатымэ къэгузэжъуагъ,-
алахь зизакъом ынаIэ ттырерэмых!.. Ау тыбыслъымэн
тIокIэ, хымэ хэгъэгум имэзэныкъо сиунашъхьэ дязгъэIэтэещтэп, тихэгъэгу тамыгъэ имыIэ пIонэу!.. О уигугъу
сымышIыжьми, ар Зулкъадэ къыпфидэщта? Алахьэр сэIо
тиуни тикIашъуи зэдимыгъакIомэ!..
- Тэ тыем нахь мыцэко кIали Темыркъандхэмэ яI.
- Ахэмэ запэтшIынэу тэ къыттефэрэп.
- Сыд пай шъыу...
- Ахэр Дударыкъох, тэ ты Болэт!..
- Олахьэ, ныо,- Къасымэ ыгу къыдеIэу щхыгъэ,-
бэлахьэу укъысфычIэкIыгъэм!..
- Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэрэщэрэп
сыд пшIошIрэ зыкIаIуагъэр? Ятэрэ ыкъорэ сахэкIэу тэ
сыкIожьын, нысэри шъуауж къихьагъ, шъэохъухэри ары.

--- Page 264 ---

- Мы къэпIуагъэмэ апае, ныо, узыфаер зэкIэ пфэсшIэщт: пхъэмбгъу пэIулъэшъо пынджыр зэхэтри Iуязгъэхыщт, псыкъечъэххэри, хьакуищри зэблязгъэхъущт.
ЕтIани сшIэщтыр ошIа? Тихэгъэгу тамыгъи, унэр зыщытшIыгъэ илъэсри тырязгъэгъэуцощт. Сыд фэд пIyaгъи хэгъэгу тамыгъэр? Дахэ, ащ фэдэ тамыгъэ зиIэ хэгъэгу
щыIэп. Джар къопитIукIэ унэр зыщытшIыгъэ илъэсым
тырязгъэIэтыкIыщт. Мыдэ, ныо, ар къыозгъэлъэгъущтыр
ошIа, тхылъым дэтышъ кIэлэхъур еджапIэм къикIыжьмэ
къыуигъэлъэгъущт,- шъузым къыриIуагъэхэр джыри ыгу
къэкIыжьхэу, Къасымэ щхыгъэ.- Мыщ фэдэу шъхьаихыгъэу къыосIуагъэп: олахьэ, ныо, сыпфэразэм. Ау сизакъоу, сыкъышъухэнагъ зэрэпIорэмкIэ угу умыгъэкIоды, о зызакъом тэ утхьыжьын!..
- Ощхы о, ощхы... Сэ сишъыпкъэу къэсэIо. Шъо
сиIанэ пэсхэр, Темыркъан иIуагъэу, тхылъ плъыжь цIыкIур
шъуиджыбачIэ илъмэ, зэкIэри жъугъэхъагъэу, къыжъудэхъугъэу шъолъытэ. Ар сиджыбэ имылъмэ, зыгори сымышIэу къызшIошъумыгъэшI. Сирызыкъ зыIуфэу сиунэ исхэм сикъабыл зэрякъабылыщтым сехъырэхъышэжьрэп.
Фермэм сыIут зэхъум, джа узхэт партым къыхахь заIом,
зэресымыкугъагъэмкIэ сыкIэгъожьы. Зи мыхъуми, а шъуизэIукIэ мыухыжьмэ зэрэунагъоу тызэдакIозэ тшIыныгъи...
- Мы щэщэ цIыкIур, ныо, тэ пхьыщтыгъ? - ятэжъ ыкокI
зизыушъэфэгъэ пшъэшъэжъыем ышъхьашъо Къасымэ
Iэ щифагъ.
- Ари, лIыжъ, мыдрэхэм афэдэу къэхъунышъ, непэ
фэдэу къытхэуцощт... Ары, ары, узфэе дэдэхэр сэбгъаIоу сыогъэIорыжъорышъ, отхъэжьы. Сыд зэIукIэ
кIона зигугъу сшIыри, зэрэунагъоу шъукъызэрэугъоижьмэ къашыкъыкIым сырытхэу зэIукIэ мыухыжьыба мафэ
къэс сызхэтыр. А уакокI итпIухьэгъэ сищэщэ нагъо иорэд
ошIа, лIыжъ? Нысхъапэхэр зэхегъэтIысхьэшъ, комсомол,
комсомол ыIозэ, орэд къафеIо.
- Ара, сищащ? - Къасымэ пшъэшъэжъыем ынатIэ
ебэугъ.- Къэхъумэ, пшъэшъэ дэгъу хъущт ар, тэтэжъри
зыщигъэгъупшэщтэп арба, сищащ?
Къасымэ зэхихыгъэр зэкIэ, шъыпкъэ зыхэлъи, сэмэркъэу зыхэлъи игопагъ.

--- Page 265 ---

Сыд фэдиз гушIуагъуи къини Къасымэ къекIугъэми,
гъашIэу къыфатIупщыгъэм щыщ хъужьыгъэу дэзыщэчыгъэр Фатым. Ар гъогогъу къыфэмыхъугъагъэми,
ищыIэныгъэ зыгорэ къыхьыныгъи, ау сыд къыдэхъугъэми, къыдэхъунэу къэтми, инасып а зы бзылъфыгъэм репхы. Къасымэ нэшIукIэ Фатымэ еплъыгъ. Ардэдэм Фатыми къэплъагъэти, янэплъэгъу зэтефагъэ. Гуфэбэныгъэ
гукъэкIыжьмэ къыдахьыягъэу, Къасымэ зыгорэ къыIо
шIоигъуагъ шъхьакIэ, пшъэшъэжъыем ыпашъхьэ къыщыригъэкIугъэп, ныоми ащ фэдэ ошIэ-дэмышIэ гуфэбагъэр
къызэрэхэфагъэр ригъэшIэнэу фэягъэп.
Фатыми нэплъэгъур Къасымэ зыфедзым, джа гупшысэ дэдэхэр арых, бзылъфыгъэ еплъыкIэ закъокIэ
зэтекIхэу, шъхьэм илъыгъэхэр. Анахь лъфагъэ-пIуагъэ
бзылъфыгъэ насыпышIоу, мышIуныгъэмэ дэхагъэу лIым
дилъэгъугъэхэр атекIоу, Къасымэ зырелъэгъулIэжьы.
ЯлIмэ зафэгубжхэкIэ, сигъэлIагъ нахь сигъэтхъагъэп зыIохэрэ чылэ шъузхэм нибжьи адыригъэштагъэп. Ар зыжэ
къыхьрэм лIы ищыкIагъэп ыIоти, адэхьащхыщтыгъ. ЦIыф
римыгъашIэу, егупшысэ къэсми гур къыпиIонтIыкIэу, Фатымэ иIагъэр зы гукъэо шъэф: хьадэгъур къэсэу зэгорэм
зэпэIабгъо зэришIыщтыр ары. Бэрэ емыгупшысэнэу фэягъэми, шъхьэм ар къимычэрэзэн фэлъэкIыщтыгъэп. Кушъэ
зыфашIыгъэу, бэн зыфамытIыжьрэ зэрэщымыIэр Фатымэ
ышIэми, джыри нахь баIорэ Къасымэ дыщыIэмэ, акъомэ,
апхъумэ ясабыймэ яхъяр зэдалъэгъужьы шIоигъуагъ, ежь
иIуагъэу, коммунист унэм изакъоу къызинэкIэ, ащ тхьэ
фелъэIу, шIушIагъэкIэ а зыр къыфишIэнэу щэгугъы.
- Зыгорэ къапIо пшIоигъуагъа, ныо?
- Хьау, лIыжъ. Сыда озгъаIорэр?
- УикъэплъакI.
- Зэ мы цэу пчэдыжъ щегъэжьагъэу сызпынагъэр
сыухыгъот сэIо нахь, зи сыушъэфрэп,- Фатымэ къыIуи,
аужрэ псэлъэ ошIэ-дэмышIэмкIэ къызэкIэщтэжьыгъ,
етIанэ щхыпцIызэ, лIым къегыигъ.- Зыгорэ пшIуаушъэфын алъэкIыщтэп о, укъызэрэтэплъэу тыгу илъри къэошIэ. Бзэгухьагъэми сшIэрэп, ау къыосымыIон сфэлъэкIыщтэп, лIыжъ. Зымафэ Дударыкъомэ я Гощнагъо урамым сытыриубыти, къызэрэсэгыигъэр ары зыфасIорэр.
- Ахъщэм ныбэуз ышIыгъэха?

--- Page 266 ---

- А лIыжъ, къытебгъэфагъ. Тэ щыпшIэра?
- СымышIэрэ гые яIэпышъ ары Дударыкъомэ. Тенэч
бзыгъэр сомипшIыкIэ ащэнэу фэягъэх, напэ зимыIэ унагъох!.. Еплъэшъ, кIэгурымыхьажь ашIыгъ. Ахъщэм
къежъугъэгъэзэжь зясэIом, къызхамыгъэщэу, ябылым
зэрагъотыжьрэр ягуапэу тызхагъэплъэгъагъ. Ащ ыужи,
мафэ къэс тызэIокIэба, гые Iоф Дударыкъом еслъэгъулIагъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, оркIэ ыгу жьы дигъэкIыгъ. Сыдэу пшIын, яIэр афэхъурэп. Ахэр зыфэдэхэр ошIа, ныо?
Ныбгъур гъажъом хэсми, хьамэмкIэ ыпэ гъэзагъэ зыфаIорэм фэдэх.
- Ары, лIыжъ, ары. Яцыгъо лъынэ къекIми, ощыкIым
яхьэ рагъэбзэи.
Дударыкъомэ яIоф къегъэжьагъэ зэхъум, гушIуакIо
Сафят дэжь къикIыжьхэзэ, Биназрэ Лимэрэ афэгъэхьыгъэу Гощнагъо къыригъэжьэгъагъэр Фатымэ ыгу къэкIыжьыгъагъ шъхьакIэ, къыIоным фекугъэп. Ащи игугъу
къызысшIыжьрэм, бзэгу къыпфэсхьырэп сIозэ, лIыжъым
ыпашъхьэ хьайнапэ сыщыхъун ыIуи, шъхьэм ридзыжьыгъап. Ар къыхэмыхьажьми, Сэбэхь икъэбар къызыIугъэм
щегъэжьагъэу, Къасымэ рэхьатыгъо чылэм дигъотэжьрэп. Шэныбэм сыпсау зэриIуагъэрэп зыгъапэрэр, зинасып къэкIогъу пшъэшъэжъыем ришIагъэр ары. Лимэ
изакъоп, ЧэтэшIэ Бинази зыкъыщихъуагъ. НыбжьыкIэ
нэбгыритIур Iофым къыхэмыхьэхэми, Къасымэ иIуагъэу,
къумалым ыцIэ уичылэ щыраIоныр дахэп.
Къещхыныр зэпымыугъэми, Къасымэ унэм имысышъоу икIыгъ. Джырэ фэдэ отI-псытIэ мафэм колхоз
хьамбарымкIэ цIыфхэр щызэрэугъойхэу хабзэти, а
лъэныкъомкIэ ежьагъ. Ныпчэдыжь шъхьангъупчъэм
зыIотым, ылъэгъущтыгъэ унэхэм, чэухэм, къакъырхэм
аблэкIы. Чырбыщ унэмэ ащэгушIукIы. Зичэу къыIузгъэкIотыгъэхэри, нахь чIыгубэ зыубыты зышIоигъохэри
урамыбгъум къыщэнафэх. Ахэми Къасымэ амыгъэпэн
ылъэкIрэп. Мыщ ыпэкIи, хэти зэрэфаеу зэрэпсэурэр, ежь
къызэрэригъэкIоу, гъунэгъухэр къыримыдзэу, иуни, икъакъыри, ипсыуни зэригъэуцурэм ехьылIагъэу колхоз
зэIукIэ горэм къыщиIогъагъ, къыдырагъэштэгъагъ, ау
Iуагъэр Iуагъэу, шIагъэр шIагъэу къэнэ.

--- Page 267 ---

Колхоз хьамбарымкIэ Къасымэ зэрэгугъагъэу къыщычIэкIыгъэп: гущыIэгъу зыфэхъун Iуилъэгъуагъэп. Мафэрэ фэмыдэу, колхоз конторэри зэгъокIыгъэ. Колхозым ипартком ипчъэ зыIуехым, зыкIыб къэгъэзагъэу
шъхьангъупчъэм кIэрыт Биназ ылъэгъугъ. Пчъэ Iух макъэр зэхэзымыхэу гупшысэщтыгъэ кIалэм зыкъыригъашIэу, Къасымэ сэлам ыхыгъ.
Бинази игупшысэмэ къахэужьыгъ, къылъихьагъэм гу
зэрэлъимытагъэмкIэ укIытэжьэу къэгузэжъуагъ:
- КъакIо, Къасым, къэтIыс. Сыдэу ущыта?
Чэщ мычъыябэ Биназ къызэрекIугъэр зэрэIоплъэу
Къасымэ къышIагъ. НэпэпкъхэмкIэ зэхэуагъэу, кIалэм
ынитIуи нахь къэкIосагъэу, ыIупшIи гъопцагъэу къыщыхъугъ.
- Олахьэ, Биназ, зыуж титри тымышIэу дунаир
макIом.
- Ар о зыпIокIэ, Къасым, нэмыкIмэ сыд къафэнэжьрэр? Тыгъуасэ райкомым сыщыIагъэти, Таймэзым сэлам
къыуихыжьыгъ.
- Тхьэегъэпсэу тызэрэщымыгъупшэрэмкIэ. Сыкъимыгъэгугъэгъагъэмэ, сырыгущыIэщтыгъэп, тадэжь къыдэмыхьэу, тракторнэ бригадэм, Темыркъан иIуагъэу, колхоз
мэлыл од лэпс щешъуи зэрэкIожьыгъэмкIэ сыгу ебгъэ.
- Шъо шъуизакъоп а мафэм Таймэзым ыгъэтхьауягъэр, тэ зызэрэфэдгъэхьазырыгъэри хьаулые хъугъэ.
- Сыд пай хьаулыен, нахьышIух шъуIуи, шъузэхэтIысхьи, шъуишIугъоу шъущысыгъэу ары тэ къызэрэднэсыжьыгъэр.
- Ары тишIугъоу тызэхэсын, ащ фэдэ Iоф щыIэгъахэп,
Рэщыдэрэ сэрырэ пчыхьэшъхьашхэкIэ теолIэжьи, тызэхэкIыжьыгъ.
- Ащыгъум сэ зи сIожьрэп, Таймэзым фэсэгъэгъу.
Ешхэ-ешъор зыгу имылъым нэмыкI лъэгъун иIэр. А
слъэгъурэ кIалэм лIыгу кIоцIылъ, лъытэныгъи шъхьэкIафи
къыпфишIыщт, ежьыри зыфыуигъэшIыщт. МэфакIор
къыгъэщтагъэкIэ сенэгуе.
- Хьау, ащ фэдэ Iоф хэслъэгъуагъэп. Къызэремыблэгъагъэр ыгу къеуагъ пIомэ, ащ изакъоп, сэри сыгу къеуагъ.
АдыкIэ тиIофмэ уязэгъыщт. ЧIыплъыр, натрыфыр идгъэкъугъ. Лыр ары тицыхьэ зытемылъыр, ащи зыгорэ етпэсын.

--- Page 268 ---

- Ары, ары. ТиIофмэ уязэгъыщт, ащи зыгорэ етпэсын
тIозэ, колхозым зетымыгъэIэтэу, тигъунэгъумэ ауж тыкъенэ. Чъыгыуджмэ афэдэу тылъатэу, тыуджэу зы чIыпIэ
тикIрэп... А чъыгыуджхэри шIэхэу къэтлъэгъужьыщтэп,
хым чIырагъэхьащтых...
- Адэ, сыд тшIэщтыр Къасым? Тхьаматэм ычIыпIэ
уитыгъэмэ, сыд пшIэщтыгъэр?
- Тхьаматэм ычIыпIэ ситынэу сыфаеп. Ащ фэдэ хьын
ппшъэ зиплъхьажькIэ, ащ епэсыгъэ шъхьэ тэрэз пшIотын
фае. Умыгупшысэу, чIыгур зэхэмышIэу, ащ къытыщт
чапычыр къэмылъытэу, IофыгъуакIэу къэтэджрэмэ гу алъымытэу джы колхоз чылэм урипэщэн плъэкIыщтэп. Тинасыпышъ, тиколхозкIэ чIыгушIу къытфэгъэзагъ. Ари зэгорэм къэуцощт, уемышIушIэу сыд къыппигъохыжьын!..
- Къасым, зэIукIэ горэм укъыщыгущыIэрэм фэд
нахь, моу конкретнэу зи къапIорэп...
- Сэ шъосIощтым шъукъыфэнэжьыгъэмэ, бэшIагъэ
тхьамэтагъор зысхьын фэягъэр. Шъуегупшыс шъори,
зыгорэм шъушъхьэ зэпежъугъэкI. Гъогу убагъэм ущэчъэ
нахь, ущылъэпаорэп. Сшъхьэ сыфимытэу сычъэн нахьи,
алахьэм сегъэлъэпау, сызэплъэкIыжьмэ, сизыутыгъэр
синэрылъэгъун. Шъо гъогу хэхыгъахэм шъущехьыжьагъ,
гупшысэгъуи плъэгъуи шъуифэрэп. Сыда лымкIэ шъушIэн
фаер зэхэугуфыкIыгъэу Таймэзым къышъуиIуагъэба?
- КъытиIуагъ, Къасым,- зэIукIэ горэм укъыщыгущыIэрэм фэд къызэрэIэкIэIуагъэм Биназ рыукIытэжьыгъ.
- Адэ къышъуиIуагъэмэ, сыд джы нэс шъузпэсыгъэр? Джа Нэбыкъуаемэ ашIэгъэ къэбэу, сыда раIорэр,
сщыгъупшэжьыгъ, къэб къызэрыкIоп ар, ашъыу Москва
лъэныкъомкIэ арагъащэрэр ары.
- Промышленнэ къэб...
- Джары, джары. Джа къэб федэ къэкIуапIэр ары.
Сыд шъо ащ фэдэм шъузкIемыгупшысэрэр? Нэбыкъуаемэ кIахыгъэр зыфэдизыр шъошIа? ШъушIэрэп,
шъушIэщтыгъэмэ, чылэр помидорым зэребэныгъэм
фэдэу шъуебэныныгъи. Сыда унэгъошъхьарыкIэу помидор ДэхапIэ зыкIыщашIэрэр? ЕжьыркIэ федэ, унагъом
зыкъырегъэIэты. Адэ ихатэ натрыф дишIыхьажьрэпи! Сыд
натрыфым ребгъэшIэщтыр помидор пасэм сомитф-сомих кIихэу?! Ашъыу, ЧэташIэр, арэп уадэжь сыкъызфычIэхьагъэр, лъэгъунэу сиIэр сщыбгъэгъупшэжьыгъ...
Шъуегупшыс а зыфэсIуагъэм, шъуемыгупшысэмэ шъулъэубабэу а зы чIыпIэм шъуитыщт. Сэ сыкъызфэкIуагъэр
зымэфэрэ зэIукIэми къыщысIогъагъ. Ашъыу, мы чэу
къигъэкIот, унэ гъэуцукIэхэр хъущтхэп, сыдрэ Iофи хабзэ хэлъын фае. Ары нахь, хэти ежь зэрэшIоигъоу мэзекIо,
къызэрэIэкIахьэу ипсыунэ егъэуцу. Хъунэп шъыу ар!..
- Ащ колхозымкIэ тиIоф хэлъэп, Къасым...
- Сыда тиIоф зыкIыхэмылъыр?
- АщкIэ унэшъошIыр, къоджэ Советыр ары. КIори
Заудинэ eIy, ащи ышъхьэ зэгорэм орэузы!..
- Ордэн Заудини есIони, ащи ышъхьэ, зи фэIуагъэп,
зэ узмэ. Сыда архитектор зыфаIорэр зыкIытимыIэщтыр
тэ?.. Районым исрэп сэ зигугъу сшIырэр, Къырыми данэ
илъ, ащ фэдэ сэнэхьат зиIэр сыда чылагъо пэпчъ зыкIыдэмысыщтыр?..- Ары, ары, чылагъо пэпчъ зыкIыдэмысыщтыр!..
XI
А мафэм, къыкIэлъыкIогъэ мэфэ зыщыплIым Биназ
ыIуагъэм рыкIэгъожьэу къыхьыгъ. Ащ фэдэу ятэ илэгъу
лIыжъым дысыгъэр къышIутекIоу дэгущыIагъэу къышIэжьрэп. Къасымэ изакъоп, нэмыкIхэри ары. Биназ ыгу
шIу нэмыкI Къасымэ фимылъыгъэми, кIалэм хэмылъыгъэ
шэныр къышIухэзгъэфагъэр нэфагъэ, гущыIэгъукIэ къыфычIэхьэгъэгъэ лIыжъри ащ щымыгъуазэу щытыгъэп.
Биназ угу ебгъэным иIоф тетэп. Сыдрэ Iофыгъуи
Iэпэдэлэл езгъэшIын гумэкIыгъу кIалэр зыхэтыр. Лимэ
ятэкIэ къэбарыр къызщыIугъэ мафэм щыублагъэу
шъхьэр унэзагъэу, тыдэ кIуагъэми а зы гупшысэр кIыбырыхьэу къыздырехьакIы. Зымафэ Лимэ урамым къыщыIукIэгъагъ, зы гущыIи зэраIон алъэкIыгъэп, нахьыпэрэм зэрэщымытыгъэу пшъашъэр плъыжьыбзэ къэхъугъ,
нэпсэу къышIуежьагъэр ыIажэзэ, IукIыжьыгъ. ЦIыфмэ
зэхахэу кIэлъыджэнри Биназ къыригъэкIугъэп. А пчыхьэ
дэдэм Болэт Зулкъадэ игъусэу Лимэ дэжь кIуагъэ шъхьакIэ, комсомол зэIукIэм щыIэу къычIэкIыгъ. Ащ ыуж, уахътэ

--- Page 269 ---

тешIэ къэс, Биназ пшъашъэмкIэ нахь зиIажэ хъугъэ. Аущтэу зэрэзекIорэм имытэрэзыгъэ зыдишIэжьыщтыгъэми,
зи фыхэшIыхьажьыщтыгъэп. Гурыт еджапIэм къыщежьэгъэ шIулъэгъуныгъэу джы нэс азыфагу дэлъыгъэр дэкIодыкIынэу ригъэжьагъэкIэ арэп. ШIу зэрэлъэгъурэ ныбжьыкIитIум ащ фэдэ Iоф яIагъэп, ошIэ-дэмышIэ пэрыохъоу
къафыкъокIыгъэм тхьамыкIагъоу къафихьыщтыр ашIэ
пIонэу, шъэф тенэгуикIым шIулъэгъур ыгъэпытэщтыгъэ
нахь ыгъэцIыкIущтыгъэп.
ЩыIэныгъэм Биназ хэгупшысыхьэ къэс, гопэгъоу зыхэфагъэм нахь лъапсэ едзы, шъхьэм къимыхьащтхэр къырегъахьэх, къехъулIагъэр насыпынчъагъэу зыфелъэгъужьы. ЕгъашIэм ЧэташIэхэм анапэ къаухъумэжьэу къахьыгъ, чылэу къыздэхъухьагъэм фэшъыпкъэхэу, хэгъэгум хабзэу илъым агукIэ фэкъабзэхэу къэтэджыгъэх,
яцIыкIухэри кушъэм зэрэхэлъэу ащ фапIух. Джы сыдэущтэу хъущтыгъэ Лимэ сиунэ къисщэгъахэу ятэ икъэбар
къэIугъагъэмэ? - ыIуи, Биназ зэупчIыжьыгъ. НэтIэбгъу
сэмэгум къеуагъэ лъыр зэхишIагъ, гум икъытео макъэ
зэхехы фэдэу къышIошIыгъ. Аущтэу зэрэмыхъугъэм
игушIуафэ ынэгу къызэрэкIэфагъэмкIэ емыкIу зыфилъэгъужьэу, урамым зыгорэ къыщычIинагъ пIонэу къызщылъэти, пaIop зыщилъэзэ, унэм къикIыгъ, зыдакIори
ымышIэу ячэу къэгъэзэгъу къызнэсым, къызэтеуцуагъ.
МодыкIэ-мыдыкIэ остыгъэхэр ДэхапIэ къыщыхаблэхэу аублагъ. Колхоз конторэмкIэ Биназ кIонэу фэягъэп.
А лъэныкъор цIыф кIуапI. ЗэкIэри къеплъэу, ыгу илъыр
къашIэу къышIошIы. Сыд пае непэрэзымафэм сахэтыгъэу
джыри сахэхьажьыщт ыIуагъ. Кабинетым сызэрихьэу зы
куп къычIэощт гущыIэгъу уафэмыхъумэ, сэмэркъэу
адэмышIмэ, зыпщадзыеу рагъэжьэщт, сыгу мышIугъэкIэ
сыд пае сахэуIэн. Болэт Зулкъадэ исмэ, сыкIони шахмат
сыдешIэн. Биназ заулэрэ кIуагъэу, Зулкъадэ унэм зэримысыр ыгу къэкIыжьыгъ. Шъэожъыехэр самбэм, дзюдом
зэрафигъасэрэм сеплъын ыIуи, еджапIэмкIэ ыгъэзагъ.
ЕджапIэм Биназ нэсышъугъэп. Шэныбэмэ яунэ
лъэныкъокIэ зэплъэм, яостыгъэ хэгъэнагъэу ылъэгъугъ.
Зы шъхьангъупчъэп къэнэфыщтыгъэр - Лимэ ипшъэшъэ
унэ зэрахэтыжьэу шъхьангъупчъиплIри ары. Сыд сэIо

--- Page 270 ---

хъугъэр мощ фэдизэу яунэ зэлъынэфыжьэу, ыIуагъ Биназ. Шъхьэм къимыхьэпхъэ Iаджи къихьагъ, хэмылъыгъэ
гуцафи къечъагъ. Лимэ лъимыхьэ мыхъунэу ыгу хъугъэ.
Сэ симыIэ сыд гушIуагъуа ащ иIэр? Псэлъыхъо купэу
къылъихьагъэм апашъхьэ Лимэ итэу, aIyгушIоу, заIуишIыхьэу къыщыхъугъ, джа гупшысэми ригъэлъэкIоныгъ.
Биназ изакъоу пшъашъэм дэжь зэрэкIорэр къыригъэкIугъэп. Шъэфэу пшъашъэм улъехьэ пIонэу, укъэзылъэгъурэмкIи емыкIу. ЕтIани а зэгуцэфэгъэ псэлъыхъомэ захахьэкIэ, ежь имызакъоу Лими егъэпыуты. Биназ
къыгъэзэжьы е унэм блэкIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, сыкъэзылъэгъурэм хьаблэр IосэуджыкIы къышIошIын ыIуи,
аущтэу фэшIэшъугъэп. ПчъэIушъхьэм зыIохьэм, шъхьэм
къечъагъэри нэмыкI. Лимэ сыд есIощт?..
Унэм зехьэм, зэгуцафэщтыгъэм щыщ къэшъыпкъэжьыгъэп: псэлъыхъо купи щызэхэсэп, ары пакIошъ,
пшъэшъэжъыем иунэ хъулъфыгъамэ изгъэун тутыными
иурэп. Къэбзэ-лъабзэу, сыдигъуи зэрихабзэу, зэIухыгъ.
Биназ кIуи, пIэкIорым пэчIынэтIэ столыбгъум готIысхьагъ.
Лимэ адырэ унэм къызщычIэкIыщт пчъэмкIи плъагъэ, газетэу щылъри къыштагъ. Хаплъэ фэдэу ышIыгъ, бгъэгум
къилъэтыщт пIонэу ыгу къытео. Тутын зэремышъорэмкIэ
емыкIу зыфилъэгъужьэу нычхьапэ нэмыкI чIыпIэ ифагъэу
Биназ къышIэжьрэп. Зулкъадэ игъусагъэмэ, къыIихыни,
гуапэр зытыригъэоу, тутыныбжъэр ыгъэстыщтыгъэ.
Лимэ унэм къызэрэчIэхьащтым Биназ ежэу заулэрэ
щысыгъ, етIанэ икъычIэмыхьакIэ ыгъапэу ригъэжьагъ.
Зулкъадэ къыздищэгъагъэмэ, сэмэркъэузэ чIэкIынти,
къэбарэу щыIэр къызэригъашIэщтыгъ. Шъхьэзакъоу
къэкIон фэягъэп. Сыд ыIони унэм чIэджыкIыщт джы, тэджэу чIэкIынышъ, ппхъу тэ щыIа Сафят риIошъунэп. ЗыгорэкIэ Лимэ имысэу къэкIуагъэми ышIэрэп. Ащыгъум
сыда иунэ остыгъэ зыкIыхэгъэнагъэр?
Адырэ унэм гущыIэ зэIушъэшъэ макъэ къиIукIы фэдэу Биназ къышIошIыгъ. Хьау, къышIошIыгъэп, зэхихыгъэр Лимэ ымакъ, Сафят иIушъэшъэ псалъ. Лимэ исмэ
Iофэп Биназ ыIуи, нахь гупсэфыгъо иуцоу ыублагъ. Ардэдэм шъхьэм къыфечъэу Сэбэхь, Лимэ ятэ исурэтхэр
зыпылъэгъэ пIэкIор шъхьагъымкIэ Биназ плъагъэ. Дэпкъым

--- Page 271 ---

Сэбэхь исурэтитIу пылъыжьыгъэп, а чIыпIэм зыгорэ зэрэпылъэгъагъэр къырыпшIэнэу гъучIыIунэ хэIупIэ гъонитIу
къытещы. Хъугъэр Биназ къызгурэIом, ащ къикIрэр зыфихьыщтыр ышIагъэп, етIанэ гу лъитэу ригъэжьагъ. Нахь гущыIэ
мэкъэ лъэшэу унэм къычIэIукIырэмкIэ джыри шъхьэр ригъэпхъотагъ, Сафят ыIоу зэхихыгъэри шIогъэшIэгъоныгъ:
- ПшIэрэм фэдэ, нынэ, цIыф ышIэрэп, къыплъихьэгъэ
кIалэр ибгъэкIыжьыщт...
- ЕрэкIыжь фаеми...
- Ал, ащ фэдэ аIорэп!..
- Адэ сыда сэбгъэшIэщтыр, мам?
- Ор-орэу уинасып зэпымычыжь, нынэ...
- Синасып зэпачыгъах сэ!..
Биназ щымысышъоу къэтэджыгъ, ышIэщтыр ымышIэу джэхэшъогум къытенагъ. Джы дэгъоу къыгурыIуагъ
Лимэ зыкъызкIышIуигъэбылъыщтыгъэр, больницэми
зылъэкIом, ушъхьагъухэр къыфычIаригъэхыгъэх. Унэм
къикIыжьынэу пчъэмкIэ къежьагъ шъхьакIэ, зыгорэ къылъыIаби къызэтыригъэуцагъэм фэдэу, ари фэшIэшъугъэп.
- Ар пIoy цIыф зэхемыгъэх,- Сафят иIушъэшъэ
макъэ джыри Биназ къылъыIэсыгъ.
- Джы нэс сятэ зысимыIагъэкIэ, джыри серэмыI!..-
Лимэ ымакъэ тIупщыгъэ дыкIыгъоу пчъэ еутэкI макъэри
Биназ зэхихыгъэ.
- Ал, ащ фэдэ aIya, синынэгущ...
Сыд пае сыкъакIуи, Биназ ыIуагъ, унагъор бэлахьэ
хэсыдзагъа!.. Сызхэтыгъэ гопэгъур имыкъоу, сэр-сэрэу
лыгъэ зыкIэсыдзэжьыгъ, Лимэ лъичъыгъэ фэдэ мыхъуным пае джэхэшъогум тIэкIурэ Биназ тетыжьыгъ. ЗыкIаплъэри ымышIэу, шъхьафитынчъэу сурэтхэр зыпымылъыжь дэпкъымкIэ плъагъэ. СищытыкIэ хъунэп зыщиIощтым, Сафят ымэкъэ тIупщыгъэ Биназ зэхихыгъэ:
- Адэ сыд мыгъор пфэсшIэн, нынэ... Уятэ уемыIэфэ,
зиIэм уехъопсагъ, джы бгъотыжьыгъэшъ, симыIагъот
oIo. Iаеми дэгъуми укъыхэкIыгъ, уят!..
Лимэ пIалъэу Биназ ритыгъэр къэсынкIэ тхьэмэфитIу
иIэжьэу ДэхэпIэ больницэм къэбар къычIэтэджагъ. Апэ
къэбарыр къэзыхьыгъэр Хьэсэнэ Мерэм.
- Е,сэ зы къэбар сэшIэшъ,- ординаторскэм ылъапэ
къызэрэридзагъэм лъыпытэу Мерэм ынапшIэхэр дищэягъэх, учъыIын езгъэжьэгъэ нитIури зэIукIотхэзэ, къилыдыкIыгъэх.- Щытыр орэтIысы, щысыр орэтэджы, къызэрэшъуасIоу, шъукъызэхэфэщт... Лимэ больницэм
IокIыжьы!..
- Хэт зыIуагъэр? - Ордэн Сурэ къэупчIагъ.
- Сэры зыIуагъэр. Главврачым истол телъэу изаявление сынитIукIэ слъэгъугъэ.
- Сыд ыIорэр?..
- СэшIа ыIорэр, чылэм сыдэкIыжьыщт eIo.
- ДэкIонэу зызгъэхьазырырэр тэ бгъэкIощта?.. ЧэташIэм дэкIыжьын мурад иIа?..
- ДэхапIэ зыдегъэпытыхьэ нахь, ЧэташIэм дэкIыжьын
мурад иIэу сшIэрэп,- Мерэм тэмэпкъитIур зэфищагъэ.
- Адэ ятэ пылъыр пылъэу Лимэ зыхащэни, ЧэташIэмэ
зауцIэпIыжьына!.. - Сурэ къыIуи, Мерэм феплъэкIыгъ.-
Угу ябгъабгъи хъунэп...
XII
Ощх чъыIэм, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, ос цIынэр
щэджэгъоужмэ адэжь къыхьыгъ. Сыхьат зытIум тхьэпэ
пытэкъужьыгъо имыфэгъэ чъыгхэр осым зэлъибгъагъэ.
ШIуцIэгъакIэр дунаим темытыжьэу, тыдэ уплъагъэми
фыжьыбз. ОшIэ-дэмышIэу, къызэрежьагъэм фэдэу, осыр
теужьыгъ, бжыхьэ тыгъэри жьыбгъэм зэрифэрэ пщэ пытхъафэмэ къакъоплъыгъ. ЗичIышъхьашъо къэплърэ дунай
фыжьми ткIун ригъэжьагъ. МэфэкIо Рэщыдэрэ Хьамырзэ
Долэтыкъорэ нэмыкI тхьаматэм икабинет исыгъэп.
- Осыр мэжъужьмэ сшIэрэп,- Рэщыдэ къыIуагъ,-
ар зэрэмыбэгъэшIэщтым сенэгуягъ.
- Къерэс фаеми джы,- Долэтыкъо IэутIэ ышIыгъ,-
натрыфыр Iутхыжьыгъах, хэгъэгуми етщэгъах, тихэлъхьани тепэсэкIуагъ.
- Колхозым иагроном шъхьаIэ иIофхэр зэкIифагъэх
тIоу къедгъэсмэ, былымэу итыубытэжьрэмэ сыд ядгъэшхыщт?
- ГъэрекIо елъытыгъэмэ, былымIускIэ мыгъэ тиIоф
дэеп. ДэхэкIаеу тыугъоягъ. Силосэу зэхэтлъхьагъэм гъэтхэ уцым тытырищэщт.

--- Page 272 ---

- Ары, Долэтыкъу, гъэ къэс тIорэр. Ау етIани кIымэфэгум Iусынчъэу тыкъэнэ. Мыгъэ нахьи гъэрекIо сыд
зэрэнахь мэкIагъэр? Ядгъэшхыщтыр тымыгъотэу гъэтхаем тыкъыхани, сыд къин ятлъэгъулIагъэу пшIэрэ?
- ГъэрекIо кIымэфэ мыухыжьэу къэтхьыгъ.
- Джыри пшIэщтэп зэрэхъущтыр. Апрелым иблым
мэкъу хьынибл зыщымыгъакI аIуагъ.
МэфакIом ылъэгъугъакI пIонэу Хьамырзэм ынэпцэ
зэхэкIагъэмэ яплъыгъ. Ренэу хъоршэрыгъэр зишъэф
нитIури Рэщыдэ ынэмэ къакIэлыдагъ. ЗэIущхыпцIагъэх
нахь, ажэ къызэтырахэу зи зэраIуагъэп. Рэщыдэ нахьи Долэтыкъо илъэсищкIэ нахьыкI, мэкъу-мэщ институтыр къызеухым, илъэс заулэрэ чылапхъэм пылъ агрономэу Iоф
ышIагъ. Биназ колхозым иагроном шъхьаIэ къыIуащи,
парткомым исекретарь зашIым, ащ иIэнатIэ Хьамырзэм
ратыгъэу зэрехьэ.
IэнатIэм Долэтыкъо зэрэIуагъэхьэгъэгъэ шIыкIэр Рэщыдэ ыгу къэкIыжьыгъ. Ощ нахь хэмылъэу Iоф зыхэсыдзэжьы пэтыгъ, ыIуагъ МэфакIом. Синасыпти Нэгъум Чэмалэ къыскъоуцогъагъ нахь, ЧэтэшIэ Биназ зыдэдгъэкIощтымкIэ Iоф тыхидзэ пэтыгъ. Райкомым зещэм,
кIэзэзэу, Iордэгъазэу къэкIожьыгъагъ. Хьамырзэм иIэнатIэ елъытыгъэмэ, ЧэташIэми иIэнатIэ цIыкIоп. Тхьаумафэ
къыхэкIырэп райкомым амыщэу. Колхоз агрономын нахьи ыпшъэ ралъхьэгъэ Iофыр нахь къекIущт. Мыдрэ IэнатIэм Iуты зэхъум, тIощтми тшIэщтми тыфитыжьыгъэп,
шъыпкъэ лъыхъумэ ащыщышъ, цыхьэ фэпшIынэу щытыгъэп. Колхозым гъонэ Iаджи иI, ахэр зэкIэ ымыIулIэжьы
мыхъунэу мэуцу. Джыри сиIофмэ закъыхесэ, ау къэгущыIэми, партийнэ Iоф ныIэп къызэрэгущыIэрэр. Хьамырзэри цакопышъ, зыгорэ къызэриIоу, о пшIэрэм фэдэ горэ
тэри тэшIэ ыIозэ, къэмацэм ызкIэлъэныкъо фегъэзэжьы.
Ащ фэдэмэ уряIэжэкIоныр дэеп - зэфилъхэ къэс уицIыфыгъэ нахь къыхэщы, нэмыкIмэ уасэ къыпфашIы.
Нахьыпэм зэрэщытыгъэм фэдэу джы ЧэташIэри щытыжьыщтэп. Сыд фэдэу зыбгъэинми, къыохъулIагъэу
цIыфмэ къыбдашIэрэм уигъэцIыкIущт. ЧэташIэмэ афэдэу
Шэныбэми зы куп чылэм щакъот. УнэгъошъхьарыкIэу
чылэм Iо къыдэтэджагъ. ДэхапIэ изакъоп, район IофышIэхэри рэгущыIэх. Олахьэ, ащ къехъулIагъэри тхьамыкIагъом. Сыд шъуIуа зэрикущтыр? Зыми емыплъэу Шэныбэм ыпхъу къыщэна? Къыщэми, парткомым исекретарь ышIагъэр къырагъэкIунэп.
- Щэджэгъуашхэм блэкIы пэт,- Долэтыкъоу сыхьатым еплъыгъэм Рэщыдэ игупшысэмэ къахищыжьыгъ.-
НекIо, Рэщыд, тадэжь, тятэ ныпчэдыжь мэлыр зэIихызэ,
сыкъыдэкIыгъагъ.
- Мэлы пIуи? - МэфакIор къэупчIагъ.- ГуIэ-шIуIэ гъэжъэгъакIэр сыдым фэд пшхынкIэ!..
- ЕтIани ныкъо гори игъусэжьэу!..- Долэтыкъо ынэмэ хъоршэрыгъэр къакIэлыдыкIыгъ.
- Мэфэ щэджагъоу уешъоныр къекIуIорэп, моу
пчыхьэ фэгъэзагъэмэ нахьышIугъ. РайонымкIэ зыгорэ
къытлъыхъущтми тшIэрэп. Тымакъэ Таймэзым зызэхимыхкIэ мэзэщы.
- КъыбдэгущыIагъэба непэ.
- Ар екъу пшIошIа?
- Адэ сыд зыфаер?
- Хьамэм телъ щыIэмэ къаштэ, джары зыфаер. Ярэби, сэ къызэрэсэпхъэшэкIрэм фэдэу Таймэзыр адрэ тхьаматэхэми япхъэшэкIа?.. Жьы къытигъэщэжьыхэрэп
шъыу!.. Мыпшъырэми сшIэрэп, непэ къыуиIуагъэм мэфэ
зытIущ тыригъэшIэнышъ, пшIагъэмкIэ къыоупчIыжьыщт.
Доверяй-проверяй тызхэтыр.
- Район зэIукIэ горэм шъузщаугъоирэм, тхьаматэмэ
яупчI къяпхъэшэкIмэ.
- Ары, у шъоехъужъмэ къыуаIон!.. ЗэкIэми яшIоу
къызкIэкIагъэIукIы, ячэу цэпкъ ремыкIокIыгъэми, яунэ
ихьагъэу, аушъэфыпэу птхьакIумэ къеIушъашъэх.
- Садэжь щыIагъ Iори, ори зыгорэм ытхьакIумэ иIушъашъ.
- Плъэгъугъэба зымафэ къытишIагъэр, къедгъэблэгъэн зытэIом, губгъо борщыр шIоIэшIоу ыIуи, къытфыдэхьагъэп. Ничего, техьэгъакIэм ыкIэ сыдигъокIи
Iэтыгъэ. Ари къауфагъэу зэгорэм къэплъэгъужьын...
Мэл укIыгъакIэ тиI пIуагъа, Долэтыкъу?..
- Олахьэ арым сIуагъэр. Щэджэгъуашхэ къыдэхьажь
аIомэ къыслъыджэхэзэ, унэм сыкъикIыгъ. Хьазырмэ,
сытеони, къызэзгъэшIэн,- Долэтыкъо телефон трубкэр

--- Page 273 ---

къышти, ядэжь джагъэ, сыхьатныкъокIэ гъусэ иIэу
къызэрэкIожьыщтри ариIуагъ.
- Олахьэ убзаджэм, Долэтыкъу,- МэфакIор щхыпцIыгъэ.- Сыушъэфырэп, cIyпc къебгъэчъагъ. Ащыгъум
о кIожьи, сэ сыхьатныкъо горэмкIэ уауж зыкъизгъэнэщт.
ПшIэрэба цIыфхэр зыфэдэхэр...
- Аущтэу оIоми, дэгъу,- Хьамырзэр къэтэджыгъ,-
сымышIэ мэхъуа цIыфхэр зыфэдэхэр, нэбгыритIу зэдэтIысыгъэу залъэгъукIэ, ешхэ-ешъу аIощт.
Сыхьатныкъоу зыфиIуагъэр нахь псынкIэу ыгъэкIон
ыIуи, МэфакIор газетмэ ахэплъагъ. Ащи ыгу темыхьэу счетыр къышти, заулэрэ бжъэ хъураехэр модыкIэ-мыдыкIэ зэригъэчъагъэх. КIэлэегъаджэу зэрэщытыгъэр гум къыгъэкIыжьыгъ. Гурыт еджапIэм Iуащи колхоз тхьаматэ зашIыгъэ
илъэсыр ары МэфакIом къин зилъэгъугъэр: щэ зэтет чырбыщ унэшхом фемыплъэкIэу гукIэ чIэмыхьэу мафэ къекIущтыгъэп. ЕтIанэ колхоз Iоф мыухыжьмэ зыхалъаси, гурыт
еджапIэр чылэм дэт-дэмытми ымышIэжьэу, кIэлэегъаджэхэр зыгорэм фаехэу къызфакIохэкIэ, мы лъэIорыехэр тыуджэгъугъэ ыIоу, гъумытIымэу ригъэжьагъ.
ДэхэпIэ еджапIэм Рэщыдэ чIэт ыIозэ, Таймэзыр ошIэдэмышIэу ыгу къэкIыгъ. Телефоныр къытеуагъ шIошIэу
плъагъэ, трубкэр къыIэти, зи къимыIукIы зэхъум, тырилъхьажьыгъ. Таймэзым зыфыщыщынэн МэфакIом зыдимышIэжьыщтыгъэми, ащ фэдэу зыкIыщыщтэхэрэр зыфихьын ышIэрэп. Апэрэ секретарэу райкомым зыфашIыгъэ
мафэм щегъэжьагъэу ыгу къызэрэкIэу, ежь нэмыкI ымышIэу ыгу мэсысы. Загъорэ, аущтэу зэрэщытыр шIомытэрэзэу, зыфэгубжыжьы шъхьакIэ, ишIуагъэ къакIорэп.
Рэщыдэ сыхьатым еплъи, гузажъоу къэтэджзэ, телефоныр къытеуагъ:
- Джыри конторэм учIэсмэ сшIэрэп, Рэщыд,- Хьамырзэм игые макъэ трубкэм къиIукIыгъ.
- Джыдэд, мары сыкъэкIо... Ашъыу Таймэзым тыщигъэIэжьрэп, джыри къытеогъагъ...
- Сыд ыIорэр?
- ЫIорэр сыд, щэр, лыр, кIэнкIэр eIo...
- Джау кабинет фабэм сисэу сIонба сэри...
- Хъугъэ, телефон Iофэп ар!... Мары, сыкъэкIо пэт...

--- Page 274 ---

Унэм МэфакIор зэрехьэу гуIэ-шIуIэ лыбжьэр, пахъэр
къышъхьащихэу, Iанэм къытехьагъ. Хьалыгъу фыжь шъабэри гъэжъэгъакIэ, хъырбыдз шIоIугъэ зэхэгъэчъыгъэри ныкъоплъэу лагъэм къышъхьащэщы. Коньяк бэшэрэбрэ аркъ бэшэрэбрэ Долэтыкъо Iанэм къызтырегъэуцом,
Рэщыдэ Iэ ышIзэ, къэкууагъ:
- Iух, къытемыгъэуцу коньякыр, пхъэцIамэ пыоу!..
Iанэм пэсхэр къызэкIэплъыхьагъэх. Абзи къытIупщыгъ. Аркъ бэшэрэбым зи имытыжь зэхъум, Хьамырзэм къыIуагъ:
- Моу джыдэд, тучаным згъэчъэнхи, къязгъэхьыщт.
- Арэу шIэхэу тыухыгъа мыщ итыр? Джары гъомылэр дэгъумэ къыохъулIэщтыр... Бащэ, Долэтыкъу, тучаным нэс бгъэчъэжьхэу... КъыIух коньякыр, Таймэзымдхэр зымыгъалIэрэм тэри тигъэлIэнэп...
- Таймэзыр коньяка зашъорэр?
- Адэ, джы начальникхэр коньяк зашъохэрэр!
- КъякIу-къямыкIу яIэп ахэмэ, ыпшъэкIэ щытым ышIэрэр ыуж итым кIешIыкIыжьы. Джырэ лъэхъан, Долэтыкъу,
узхэтмэ адемыгъаштэмэ, уакъыхэзыщт. Ежьхэм лъэкъо
джабгъур адзэу, о сэмэгур удзэу хэт къыпфидэщт!.. Сыдрэ Iофи гурышэ-тхьагъэпцIыгъэр ищыкIагъ. Мары сэ къысфырагъахъорэм сыфэшъыпкъ, о укъысэтхьагъэпцIэкIы...
Ы-ы, Долэтыкъу, хъущта а тIэкIур къызэриунэжьрэр?..
- Мыра зыфапIорэр, Рэщыд? - рюмкачIэм Хьамырзэр щхызэ иплъагъ.- МыщкIэ хьарамыгъэ сшхырэп,
уизакъоп, бэмэ къысфадзы. КъысэхъулIэрэр ошIа, мы пэ
мыгъор ары зилажьэр, шIонэшъ, сигъэIэтырэп. Олахьэ,
Рэщыд, мы къинэжьыгъэ тIэкIум пае шъыпкъагъэу къыпфысиIэм гуцафэ фэосымыгъэшIын. Мэджэс Ахъмэт зэришIы хабзэу, сыбзэгу нэсымыгъэсэу счый ескIыхын,-
Долэтыкъо рюмкэм итым джыри хигъахъуи, зыжэдикIагъ, етIанэ рюмкитIуми арыз ышIыжьи, къыIэтзэ, къыIуагъ.- Мы бжъэр, Рэщыд, тазыфагу шъыпкъэныгъэу дэлъым фэзгъэкIодмэ сшIоигъу. Тхьэуегъэпсэу, ренэу сэIо
зэпыт, джыри къэсIощт, оры мыхъугъэмэ, агроном
шъхьаIэр нибжьи колхозым щысагъэгъотыныеп. Ащ фэдэ
шIушIагъэр зыщыгъупшэжьрэмэ сащыщэп. ПIорэм, пшIэрэм зы Iэпэ зэлэ закъокIэ сызэрэблэмыкIрэр ошIэ, тапэкIи
сызэрэблэмыкIыщтыри къыосэIо. Сы ЧэташIэп сэ, пIорэм
сыблэкIынэу! УкъэзгъэукIытэжьыгъэп ныIа, Рэщыд!..

--- Page 275 ---

- Хьау, ащ фэдэ джы нэс къыбдэслъэгъугъэп.
- Къыздэмылъэгъугъэмэ, къыздэплъэгъущтэпышъ,
джащ пай!..- зы ткIопс къыримыгъанэу Хьамырзэм
рикIыхыгъ, хъырбыдз шIоIугъэм лъыIабэзэ, къыпидзэжьыгъ.- Сэ сызэрэщытыр джары, Рэщыд. Ори ащ ущыгъуаз. Шъэфыгъо, цыхьэшIыгъо сызышIырэм сыфэшъыпкъэ, сыраукIынэу аIуагъэми, зырязгъэукIыщт. Сыдрэ
IофкIи лIыгъэ пхэлъын фае. Шъыпкъэба, Рэщыд?.. Адэ
джары, улIмэ узэрэщытыпхъэр... ЧIэукъощэгъэ натрыф
гектар шъэныкъомрэ коц гектар тIокIиплIымрэ зыми
игугъу фэсшIыгъэп ныIа?.. ФэсшIыгъэп, фэсшIыгъэуи зэхэпхынэп!..
- Ахэмэ ягугъу пшIы пакIо, Долэтыкъу,- зэхихыгъэм
зэшъуагъэр кIифыжьэу МэфакIом къыIуагъ,- пшъхьэ
къибгъахьэу уягупшысэныр ищыкIагъэп. Ар ЧэташIэм
ыпашъхьэ зыгорэкIэ къыщыпIокъон... Таймэзым къытиIощтыр ошIа, джа партбилетэу шъуиджыбэ илъхэр моу
къытешъулъхь ыIощт!..
XIII
Хыжьым ос цIынэу къыхьыгъагъэр текIи, мэфэ ошIукIэ
дунаим зыкъызэблихъужьыгъ. ЧIым пахъэ къыхимыхыщтыгъэми, бжыхьэгоу зэрэщытыр пщимыгъэгъупшэу тыгъэр къепсы. Тещхагъэм, тесагъэм ихьатыркIэ чылэ гъунэ
уцми къэушхъонтIыжьыгъашъо тет, тхьачэтхэри, къазхэри
изэрэтэкъожьыгъэх. Чылэ былым Iэхъогъури адыкIэ шъофым ит. Ос зытесэгъэкIэ къушъхьэ шыгу зэбгъутхэри
зызыупцIэныжьрэ мэзым чыжьэкIэ къышъхьащэщых.
ЧэташIэмэ ятетIысхьапIэ Ибрахьимрэ Темыркъанрэ
тесых. Ибрахьимэ джэдыгу тIурысэ шIуцIэм кIоцIыс, хъурышъо хьаплъым хэшIыкIыгъэ пэIо чэнджыри шъхьарыс.
ЧэтэшIэ лIыжъым елъытыгъэмэ, Темыркъан зэтегъэпсыхьагъ: пальтэу гъуапчэм щазмитIумрэ паIомрэ къякIу,
пшъэдэлъ пIокIэ зэфагуми галстук плъыжь псыгъо гори
къыдэщы, IэутIэ ышIызэ гущыIэ зыхъукIэ, дышъэпс егъэшъогъэ запонкэри къэлъагъо. Темыркъан зыфызэтегъэпсыхьагъэм Ибрахьимэ кIэмыупчIагъэу щытэп: райисполком тхьаматэм дэжь къекIыжьы.
10 Заказ 089

--- Page 276 ---

- КъызэрэпIорэмкIэ, Темыркъан, къэбарышIу къэпхьыгъэп,- Ибрахьимэ джыри къыригъэжьэжьыгъ,- чылакIэр кощын фаеу хъущт.
- ЗэрэчылакIэп, Ибрахьим, Псыкъэбзэ къуладжэм
дэс унэгъо щэкIрэ хырэр ары кощынэу къызтефэрэр.
- Армэ Iофэп. Сэ чылэм ызныкъу сшIошIыгъ.
- Непэ, Ибрахьим, аущтэу aIo шъхьакIэ, пшIэрэба
мыхэр зэрэщытхэр, неущ аIощтыр фэшъхьаф. ШъуIудгъэкIыщт аIомэ, цIыфхэр агъэбэлэрэгъзэ, унэхэр арамыгъэшIэу зэоуж илъэс тIокIыр къытагъэхьыгъ. СфэмылъэкIыжьэу сэ унэ шIын зесэгъажьэм, зэрэчылэу сауж
къихьагъ. Къуладжэм сыдэсыгъэмэ, зы бгъагъи сIэтыныеп. Агъэкощыщтмэ арамыIуагъэу щытэп, Ибрахьим.
АщкIэ тихабзэ цIыфым уасэ фешIы, утекIощтэп. Макъэ
къыуигъэIущт нахь, ышIэщтымкIэ къыоджэнджэшыщтэп.
- Хэгъэгум хэбзэ Iоф зэрифэрэр,- Ибрахьимэ
хэпскэуIукIыгъ,- мэхьанэ римытыщтыгъэмэ, хым ыуж
ихьащтыгъэп, мощ фэдиз машинэ къыритэкъулIэщтыгъэп.
- Ари ары...- дыригъаштэ фэдэу Темыркъан зишIи,
пигъэхъожьыгъ.- Ау етIани мыхэмэ ашIэрэр ашIэжьы
пшIошIa?
- Ар умыIо, хабзэм ифедэ зыхэмылъ пфишIэщтэп.
- Олахьэ шъыпкъэм, Ибрахь. Ар тэрэзэу къэпIуагъ.
Ау сэзгъаIорэр ошIа, мы непэ сыздэщыIэгъэ тхьаматэм
зыуж итхэм хэшIыкI зэрафыримыIэр ары. Чылагъоу
IуамыгъэкIыщтми щыгъуазэп. ХымкIэ сызэреупчIыгъэм
яз иджэуап къыситыжьышъугъэп.
- ЦIыфхэр ымыгъэбырсырынхэм пае ышъхьэ къыримыхы шIоигъуагъэмэ шIэ?..
- ТхьамыкIагъор, Ибрахь, ащ фэди хэслъэгъуагъэп.
Дунаим зыгъапэрэ щымыIэу сыхэплъагъ.
- Арэу оIомэ, Таймэзым дэжь уIухьан фэягъэ. Ащ
химышIыкIмэ, хэта хэзышIыкIынэу районым исыр?
- Олахьэ, Ибрахь, тIогъогогъо Таймэзым дэжьи сыIухьагъэм, сычIагъэхьагъэп нахь. Зы пшъэшъэжъые IонтIэгъэ
цIыкIу горэ ичIэхьагъу Iусышъ, хьэпаныем фэдэу къыбжэхэбанэ, зэхэшIыкI зыфаIорэр ышIэрэп, лIыжъы, кIалэ иIэп.
ЗэIукIэ иI ыIуи, тIомкIи сычIигъэхьагъэп. Мыщ ыпэкIэ, Таймэзыр техьэгъакIэу, сызIохьэм, сыд узэрэфэещтыр ыIуи, сыригъэзи, мощ нахь мыхъурэм силъэгъун ышъхьэ фисхыщтмэ сыд сызфэкIуагъэр сIуи, сыгурэ сшъхьэрэ зэбгъэжьэу
сыкъыIукIыжьыгъ. Зэгорэм сиджыбэ илъыгъэ партбилетыр
зэримылъыжьыр ары нахь сыкъэзыубытрэр, тесыубытэни,
занкIэу обкомым сыкIощтыгъ. Къин джырэ лъэхъан партбилетыр умыIыгъыныр. Шъыпкъэба, Ибрахь, о нахь сыкъызэхэпшIыкIыщт. Ар къыбдамылъэгъоу, Ибрахь, пкIэ иIэп...
Партбилетыр зэримыIыгъыжьыр къызэрэфадзыгъэмкIэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ыгу къеуагъ, ау къызхигъэщыгъэп. Еплъ, ыIуагъ Ибрахьим, Дударыкъом фэдэмэ
къыуаIожьыщтыр. А партбилетэу зыфапIорэр сиджыбэ
имылъыжьми, сыгу имылъэу зы мафи къыхэкIыгъэп.
Зыми естыгъэп, сиунэ зэрилъ. Сэ нэмыкIэу, скъохэми,
скъомэ акъожьхэми непэкIэ нэбгырэ пшIыкIутIу тыхэт,
хэхьанэу цIыкIоу тиIэр ащ нахь макIэп. Сэры апэрэ рекомендациер ЧэташIэхэмкIэ зытырэр, къысэмыупчIыжьыгъэу джы къызнэсыгъэм зы нэбгырэ къахэкIыгъэп.
АпэрэмкIэ Ибрахьимэ ыгу къеуагъ шъхьакIэ, джы щхы
шIоигъу. НапIэр къыIэти лъэгэгъэ шъхьарыткIэ Дударыкъом шъхьапырыплъыгъ.
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ партием зэрэхагъэкIыгъэр чылэмкIэ зышIэрэр мэкIагъэ. А лъэхъаным Темыркъан ДэхапIэ
дэсыгъэп, заом щыIагъ. 1942-рэ илъэсым ихыныгъо мазэм
ыкIэхэм адэжь, Краснодар пыим ыштэнкIэ мэфэ заулэ
иIэжьыгъ. ДэхэпIэ колхозэу "Кавказым" ихьамэмэ джыри
лэжьыгъэр атизыгъ, комбайнэ закъоу яIэри коц хьасэм хэтыгъ. Колхоз былымхэр - мэлхэр, чэмхэр - къушъхьэм
чIигъэзыхьанхэу райкомым ибюро пшъэрылъэу къыфишIыгъэр Ибрахьимэ ыгъэцэкIагъ. Къэнэжьыгъэ закъор лэжьыгъэ ныкъотещэу хьамэм телъыгъэр ары. Ибрахьимэ
итхьамэтэгъум колхозым ипартийнэ организацие исекретарь
IэнатIэри дихьыщтыгъэ. Мафэм тIо-щэ заом изытет зыкъызэблихъущтыгъ. ШыкухэмкIэ, цукухэмкIэ лэжьыгъэр элеваторым рагъэуалIэщтыгъэ. Чэщым хьамэм текIыгъэ лэжьыгъэдэщхэм якухэр зэрэушъагъэхэу пчэдыжьым къагъэзэжьыгъ: нэмыцмэ зэхакъутэгъэ элеваторыр стыщтыгъэ,
лэжьыгъэм пылъыжьын цIыфи тетыжьыгъэп. Джа мафэм
нахь чIыпIэ къин ифагъэу Ибрахьимэ къышIэжьрэп. Краснодар ихьанэ-гъунэ зэошхо щэкIо, топыо макъэхэм чIыгур
агъэгырзы, пщэ шIуцIэ Iугъомэ ошъогур чIыпIэ-чIыпIэу зэлъаштагъэ. Ибрахьимэ ышIэщтымкIэ егупшысагъ, бригадир10*

--- Page 277 ---

ри бзылъфыгъэ заули хьамэм къыщиугъойхи, упчIэжьэгъу
ышIыгъэх. Хьамэм телъ лэжьыгъэр цIыфмэ афагощынэу
рахъухьагъ. А мэфэ дэдэми унэгъошъхьарыкIэу спискэкIэ
Iуаригъэщыгъ. ЯтIонэрэ мафэм, ышIагъэр ашIомытэрэзэу
коцым машIо кIидзэни ыгъэстыным ычIыпIэкIэ, колхоз мылъкур ипхъыхьэ-итэкъу ышIыгъ аIуи, райкомым ащи, партием щыхагъэкIыгъ. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ партием хэмытыжьэу
къызыкIожьыгъэм мэфищ тешIагъэу, ышъхьэ зыдихьыщтыр ымышIэу, модыкIи-модыкIи щымыщэу, ДэхапIэ нэмыцхэр къыдэхьагъэх. Джар зыхъугъэм мазэрэ ныкъорэ
щышIагъэу, нэмыц ешхэ-ешъом къыщрашIагъэр къехъулIагъ. Ащ ыуж мэзым хэхьажьи, заулэрэ къыхэтыгъ. Нэмыцхэр чылэм дафыжьхи, хэкум зырафыжьхэм, тэтыемэ
уадыдэмыкIэу зыкъыдэбгъани, пыим удыдэсыгъ аIуи,
заор аухи, ыкъо нахьыжъэу Шумафэ къегъэзэжьыфэ,
къыралъэшъокIэу Iоф хагъэтыгъ.
Заом къызекIыжь уж ахэмэ Темыркъан ащымыгъуазэу щытыгъэп. Ары шъхьакIэ, къыохъулIагъэмкIэ уизэкъон нахьи, утIумэ, ущмэ нахь уахэкIокIэщт, мощ фэдэ
лIыжъ зыдэпшIмэ, шъо къыптыраштэщт. Темыркъан хьапсэм чIафи, партием зэрэхагъэкIыгъэм рыкIэгъожьэу
цIыф зэхыригъэхыгъэп, ау ар загъорэ къышIудэмыоен
ылъэкIрэп. Гъэкощын Iофым ыгъэгумэкIэу арэп райисполкомым зыфэкIуагъэр. Таймэзыр ары илъэгъуныгъэр.
Ащ зыIомыкIэм, сыкъызыкIуагъэкIэ IэнэкIэу сыкIожьынэп, лIышъхьэ горэм сыIумыкIэу ыIуи, райисполкомым
тхьаматэм дэжь зыкIычIэхьагъэр, хэт ышIэра, зыгорэкIэ
къегъэжьагъэ хъумэ, Таймэзым лъэгъунэу фыриIагъэмкIэ къыздигъэIэпыIэнэу фыхигъэпсын ихьисапыгъ. Ау ежь
зэриIоу иIоф къикIыгъэпти, игубж хабзэм иIофышIэмэ
атрикъутэу къэкIожьыгъ.
- Хабзэм угу фэкъабзэмэ, Темыркъан, а тхылъэу
зыфапIорэри уиджыбэ илъэу къызшIогъэшI,- Ибрахьимэ мыгузажъоу, бэщыпэми шъхьэр тыримыхэу къыIуагъ.- Адрэ партие хэмытыжьымкIэ укъызгомыуцу,
орырэ сэрырэ тызэгофэшъунэп. ЗыкIи партием сыгу
ебгъагъэп, ыгу къысэбгъагъэуи зыдэсшIэжьрэп. О уимыIоф
зепфи, хэбзэ мылъку тыгъугъэкIэ хьапсэм учIафи, партием ухагъэкIыгъ. Сэ о сыолъытыгъэмэ, Темыркъан, сымэлэIич. Лэжьыгъэр пыим IэкIэсымыгъахьэу зылэжьыгъэмэ

--- Page 278 ---

зэрястыжьыгъэм пае сшIагъэр зышIомытэрэзым ежь
фэшIэшъущтыр къысишIагъэшъ, сыгу ебгъэрэп, ащкIэ
гъусэгъуи сыпфэхъурэп. Ощ сыфэдэу зыми сыхэмытэу
зыслъытэжьрэп!.. Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ...
Темыркъан зыпкъ изыщрэ Ибрахьимэ еплъыгъ. Олъэгъуа, бэным дэцохъожьы пэтзэ, къызэцэкъэкIыжьын
елъэкIы, ыIуагъ Дударыкъом. Хьапсым сычIэсыгъэмэ
гъэшIэгъона, хэта джы лIыцIэр зыхьэу ащ чIэмыфэрэр!..
СычIэсыгъэмэ, уятэ ыугъоигъэ мылъкоп сызфычIэсыгъэр.
- Олахьэ, Ибрахь, къысэпIуагъэр сфэшъуашэм,- Дударыкъом нэрэ-Iэрэ азыфагу зыкъызэблихъугъ, ынэкIушъхьэкухэр къыригъэсысыкIхэ фэдэу щхыгъэ,- сэIо нахь,
адэ орырэ сэрырэ сыдым тызэфихьына! Партием ухэкIыгъэу къыбдэсэшIэти къэсIуагъэ нахь, ащ зи хэслъагъорэп.
- СыхэкIыгъэп, ащ фэдэ джынэкъэуж зэхэсэмыгъэх!..
- Ухэтми, олахьэ, сымышIэ узхэтыр...- Темыркъан
къыригъэжьэгъэ къодыеу Ибрахьимэ къэтэджи, бэщыпэр ыгъэсысызэ игущыIэ къызэпиутыгъ.
- Джа скъохэр, скъомэ акъохэр, Болэт Къасым, Былымгъот Мурат, Таймэзыр зыхэт партием сыхэт!.. Сыда
сызкIыхэмытыр, боу сыхэт!..- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ыгъази, бэщыпэр ригъэлъэкIоныпэзэ, IукIыжьыгъ.
Мафэ горэм, пчыхьэшъхьапэм риублэгъугъэу, къоджэ советым итхьаматэ губжыгъаеу колхоз конторэм
къычIэхьагъ. Тхьаматэм икабинет МэфакIори, ЧэташIэри,
Хьамырзэри чIэсхэу щызэхиубытагъэти, къариIуагъ:
- Ы-хьы, джы сызфэе дэдэмэ сарихьылIагъ!..
- Сыд къыохъулIагъэр, Заудин? - МэфакIори, адрэхэри къычIэхьагъэм тэдж сэлам къырахыгъ.- Жьы къыпфэщэжьрэп, моу къэтIыси, зыгъэпсэф.
- Жьы къысфэщэжьрэп, сызэщафыгъэшъ!.. Тхьэр
шъосэгъэлъэIу мы Болэт Къасымэ зыгорэ сфешъуIонкIэ,
сыщышъуухъумэнкIэ... Партием хэтмэ гъэшIэгъона, тэри
ащ тыхэт!..
Ордэным имыхэбзэгъэ губжыкIэ ашIогъэшIэгъонэу
щысхэр зэплъыгъэх. ЧэтэшIэ Биназ къоджэ тхьаматэр зэщызыфыгъэ лъапсэр къыгурыIоу фежьагъэти, ар ежь
ыпкъ къызэрикIрэр зыдишIэжьэу щхызэ, къэупчIагъ:

--- Page 279 ---

- Чылэм архитектор ищыкIагъ къыуиIуагъа?
- КъысиIуагъ. Ормэ шIэ Болэтыр садэжь къэзгъэкIуагъэр?
- Адэ архитектор сэнэхьат колхозым зэримыIэр пшIэрэба? - ЧэташIэм Iофым ышъхьэ къыримыхэу, зэригъэкIуагъэри фэушъэфыгъэп.
- Ашъыу, уиархитектори сыпылъыжьэп, ащ фэдэ
единицэ сиIэп, сиIэщтэп ыкIи!.. Непэ Iоф зыригъэшIэу
къызфэкIуагъэр шъошIа, чылэм музей къыщзэIух eIo,
субхьан алахь, сыдэу гумзагъ Болэтыр!
- Ордэныр, узфэгубжырэр сшIэрэп нахь,- МэфакIор щхыгъэ,- Болэтым мыхъун ыIорэп, зэрябгъэшIыщт
ахъщэр къыздипхыщтыр сшIэрэп нахь...
- Ары шъыу,- Хьамырзэми къыдыригъэштагъ,- чылэм Къатхэр дэкIыжьхэшъ, яунэ ныкъошI колхозым къебгъэщэфыни, яорзэшъхьэ бгъагъи ыпашъхьэ зэритэу, тыгъосэрэ щыIакIэмрэ непэрэ щыIакIэмрэ рызэпяплъынхэу
музей къызэIупхыщт eIo.
- Е-е, Заудин, хъущтэп джы къешъухьыжьагъэр!..-
МэфакIом Iэ ышIыгъ, зэхихыгъэм къыгъэтэджыгъ.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр?
- Дэеп, тфэукIочIыщтмэ, ащ фэдэ музей чылэм дэтыныр,- ЧэтэшIэ Бинази къоджэ тхьаматэм иупчIэ лъапсэ
къыубыти, псынкIэу дыригъэштагъ.
- Ерагъэу еджапIэмрэ клубымрэ такъхэпшыжьыгъ
тIозэ, шъуимузей, Болэтым сыщышъуухъум пIозэ, деогъаштэмэ шIэ. Ар пIoy, къытэмытIупщ!.. Армырми, дзэм
къулыкъушIэкIэ дгъэкIуагъэмэ къагъахъэщтыгъэ ахъщэр
колхоз зэIукIэ унашъокIэ якассэмэ арытегъалъхьэ. Зэрэколхозэу къыгъэбырсыри, зыфиIуагъэр тимыгъашIэу
къытшIокIыгъэп...
- Олахьэ шъугъэшIэгъоным,- Хьамырзэр джыри
къахэгущыIагъ,- колхоз мылъкур иптэкъухьан нахь хэлъба!.. Чылэр къызфэнэжьрэ къоджэ Советми тIэкIу зерэгъэсысба, сышъоплъышъ, Ордэныр, шъукъиуцомэ
хабзэм ыцIэкIэ пчэгур шъуIыгъэу, сыдэу шъуцIэхъо дэд
шъыу!.. Ну, а Болэт Къасымэ къышъупыпкIагъэмэ, музей шъушIыгъахэкIэ шъулъытэ!..

--- Page 280 ---

XIV
- Моу шъэ горэ къысфигъахъу,- Мэджэс Ахъмэт
буфетчицэм епэгэкIэу риIуагъ, адрэри, ыпашъхьэ итым
хэмылъыгъэ шэныр шIогъэшIэгъонэу, къеплъыжьыгъ.
- Сыдэу непэ, Купхэс, узэтегъэпсыхьагъ сэIо? Гъогу
утехьагъа?
- Мафэрэ сызэрэщымытыгъэу, непэ сыщыта? Къигъахъу моу, а зыфэсIуагъэм зы грамми езгъэхъущтэп.
Сыдэу зэгъокIа уибуфет? Тэ хъугъэха мыр зихьакIэщхэр? -
Ахъмэт ищыухьэ костюм шIуцIэ теухьэ фэдэу зишIыгъ,
гъончэдж лъапэхэр зыдэгъэнэгъэгъэ щазымэ кIэпситIуми
затыриIэтыкIыгъ.
- Стхыщта, хьауми къэптыщта?
- Сыда зыкIэптхыщтыр, къыостыщтыр сихъоеу,-
сомэ тIокIрэ тфырэ зэрытыр Ахъмэт иджыбэ къырихыгъ,- адрэхэри ицIэтхъукIыжь!..
ЧIыфэм къелыжьыгъэ сомэ зыщыплIыр IэпитIукIэ
джыбэм рикожьзэ, Ахъмэт буфетым къычIэкIыжьыгъ.
Буфетчицэ бзылъфыгъэ къопцIэ цIыкIум зыгорэ Ахъмэт
къыкIэлъиIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, мощ фэдизэу зызгъэшIожьрэм ыгу сыхэуIэнэп ыIуи, щхыпцIыгъэ.
Урамыр зэгъокIыгъэ. Ахъмэт адрэ чэу къуапэм, колхоз конторэм дэжь, уцугъэ. Ащи заулэрэ зыщигъэчэрэгъугъ, непэ сызщыдэс закъоу, зыкъызысфэпагъэм
чылэм дэсыр бзэхыгъэ. МодыкIи-мыдыкIи щымыщэу, иорденхэр гум къэкIи, костюмыбгъэм еплъыжьыгъ. Ахэр
къызэрэзыхимылъхьагъэмкIэ кIэгъожьыгъэми, ежь-ежьырэу ушъхьагъу лъыхъу ежьэжьыгъ: алахьэм ешI зыдэщылъхэр, зыгъэ зэригъэтIылъыжьыгъагъэх, етIани апэрэ
щылъэгъу закъом костюм шIагъор язгъэулыIуна... СыкъэзылъэгъухэрэмкIи, сэ зыр ара орден зиIэу чылэм дэсыр, сыд мыщ къехъулIагъэр аIони, емыкIу хъун. Тэрэз
Болэт Къасымэ ыIорэр, уигъэхъагъэмэ уащымыукIыт eIo
шъхьакIэ, сэ зыр ара гъэхъагъэ зиIэу мыщ дэсыр. Зыхэплъхьащтыр Iофа, кIэнэкIалъэ узышIыщтыр нахьыб. А мыскъарэ узышIыщтхэм зыхалъхьан ямыIэкIи арэп, ау пшIэрэба цIыфхэр зэрэщытхэр, ежь ымышIэрэр шIощхэн. Олахьэ шъуфитым къысэшъуIолIэщтым, сыд фэдэ лъыпскIэ
къэсхьыгъ ахэр, сыкIожьыни зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу

--- Page 281 ---

зыхэслъхьан. Джа бжъэ цIыкIу лыдрэмэ афэдэ сиIагъэмэ
дэгъугъэ, бгъэ кIэлъэныкъом зэкIэри дахэу езгъэкIущтыгъэ. ГъэшIэгъоны, зызэрэхэтымылъхьэрэр арыщтын,
ахэр макIэу къызэрэдагъэкIырэр.
Шъэожъые зытIу нэмыкI IумыкIэу Ахъмэт унэм къэкIожьыгъ. ПчъэIушъхьэм елъэбакъуи джэхэшъогум лъапэр
зэрэтыридзэу, буфетым чIэтыфи, чэу къуапэм Iотыфи,
къэкIожьыфэ зэрэщытыгъэм фэмыдэу, дунаими зыфэежь
темытэу ыгу хъугъэ. Сешъожьыщтэп буфетчицэм риIогъагъ шъхьакIэ, ыгъотымэ хьау ымыIонэу, унэм зыщиплъыхьагъ, бэшэрэб зытIоу пчъэкъуахэм къотыгъэмэ зи арытыжьыгъэп. ПхъэнтIэкIу шъхьаком тетIысхьи, пкIэнтIэ чъыIэ
жъгъэим ынатIэ зыкъытырипхъэу заулэрэ щысыгъ. ПIэкIорым тес шъхьантэр инэплъэгъу къыпэшIофагъ, шъхьэнтэтебзэри шъхьангъупчъэ Iухъори гыкIыгъэнхэ фае. Ежь
нэмыкI унэм имысэу, джэхашъори сыдэу шIоя, ащи
итхьакIыгъо блэкIыгъ. Къасымэ ыIу-ымыIоми, хъунэп мы
тищыIакIэ. Ахъмэт къэтэджи, джэхашъом тепхъэнкIыхьэ
фэдэу ышIыгъ, лажьэ зимыIэ шъхьантэри ыгъэтэрэзыжьыгъ.
Къэмылъэгъонхэу бэшэрэбхэри пчъэкъуахэм къуигъэкIотагъэх. Ахэмэ ауж ит ыIозэ, къыздизыгъэр ымышIэу
Шэныбэ Сафяти гум къэкIыгъ.
Джары шъузы хъущтыгъэр, ыIуагъ Ахъмэт, IэпкIэлъапкI, шъузаб пIонэу умышIэу ышъхьэ ыIыгъыжьыгъ,
зятэ зиIэмэ аримыгъэхъуапсэу пшъэшъэжъыери ыпIугъ,
анахь врач Iазэу больницэм Iутмэ ащыщ. Илъэс пчъагъэрэ былымэхъо фермэм тызэдыIутыгъэшъ, шъхьэмылъытэжь еслъэгъулIагъэп, чэмыщ пэрыт аригъэIуагъ, тIуми
орден зырыз къызэдыщытатыгъагъ. Сафят дэжь фыкъокIмэ шIоигъоу Ахъмэт ыгу къэкIыгъ. Заом къызекIыжьым къыздырихыгъэгъэ пхъонтэжъые хъокIыгъэм
дэIэбагъ, орденхэр дигъотагъэхэп. Зышъхьэ техыгъэ
пхъуантэу зыдэплъыхьэрэм чан, шъодэн заул, дыды, зэрэмладшэ сержантыр къыуагъашIэу дзэкIолI тэмэтелъитIу, жъогъо плъыжь зыхэлъ пилоткэ тIурыс, блэпс дахэ
зиIэ шъом хэшIыкIыгъэ чыс aIoy дэлъыгъэх.
Дыдымрэ шъодэн псыгъо заулэмрэ нэмыкI, адрэхэр
зэкIэ Ахъмэт заом къыздырихыжьыгъагъэх. Шъхьэм
гукъэкIыжьхэр къечъэхэу аублагъ. Мы чаныр нэмыц горэм окопым къыщIэкIиутыгъагъ, ишъэогъу Карпов Никанор ары мыхъугъэмэ (тхьамыкIэр заор аухынкIэ мэфэ
зыщыплI нахь имыIэжьэу Берлин IукIодагъ), Закарпатьем,
Львов дэжь, мэзым щыхаукIыхьэщтыгъэ. ХъырахъишъэкIэ хэдыкIыгъэ чысэр Мэздэгу пэмычыжьэу заом
зыщыIухьащт пчыхьэм къэзэкъ пшъашъэм къыритыгъагъ. Пилоткэ тIурысэр Ахъмэт иеп. Никанор заукIым,
къыщызыгъагъэр ары...
Ахъмэт щымысыжьышъоу пхъонташъхьэр тырилъхьажьи, къэтэджыжьыгъ. Костюмыр фэцIыкIу фэдэу,
джанэми ыпшъэ къыфызэу къыщыхъутъ, "кIыгъ-сыгъ"
къэзыIощтыгъэ щазымэхэри шIозэжъугъэх. Сыд сэIо сишхэр къырясымыгъэфэкIы мыхъунэу къыстефагъэр, псэкIодых, къэхъугъэр амышIэу къыспэплъэщтых, сыкIони кIалэм
къыIысхыжьыных. Мыдэ умышIэмэ купэгъум сыкIэшIагъ
пIонэу, сыд гъэпсэфыгъуа непэ зыуж сихьагъэр.
Щыгъыныжъхэр Ахъмэт зызщелъэжьхэм, гупсэфыгъор къекIужьыгъ. Къэптаныбгъэ гъуанэмэ зяплъыр
ары орденмэ зэралъыхъущтыгъэр ыгу къызыкIыжьыгъэр. Тэ хъунха, модрэ пхъуантэм дэлъхэщтын.
ЧылэгумкIэ, буфет лъэныкъомкIэ ремыкIокIынэу
Ахъмэт фэягъ шъхьакIэ, гукъэкIыжьмэ къыщагъэхьэгъэ
гопэгъум шIокIын ылъэкIыгъэп.
Буфетым ежь имылэгъоу, ау бэкIэ ыуж къимынэгъэ
нэбгыритIоу чIэсмэ апымылъэу, сэлам ыхи ябгъукIуагъ.
- Къигъахъу джыри шъэ горэ.
- Уемышъожьынэу пIогъагъэба, Купхэс?
- ТIорэр тагъэшIэжькIэ огугъа мыхэмэ,- ыгъэмысэри умышIэу, джау сыдми ушъхьагъу гущыIэкIэ Ахъмэт
къыIуагъ.
- Къеблагъ, Купхэс,- буфетыр зичэщ гъолъыжьым
яз къыIуагъ,- сыдэу пхъатэ тызпэмыхьра?
- Хьау, пхъэтэпэмыхь щыIэп,- Ахъмэт къэптан
IэгъуапэмкIэ зыIулъэкIыхьажьзэ, агу хигъэкIыгъэп,- мыIофшIэгъу мэфагъэмэ сыкъеблэгъэныгъи. Сику зэкIэт къысэжэ. Сэ сцIэкIэ моу мыхэмэ ныкъо афтегъэуцу.
- Дэстхэщта?
- Дэптхэна...- Ахъмэт иджыбэ итхъожьыгъ шъхьакIэ,
нэкIыгъэ.- Даптхэми хъущт, адрэ къэптаным къисынагъ...
Олахьэ мыхъугъэ ар, олахьэ игъуаджэм...

--- Page 282 ---

- KIo хъугъэ, Купхэс. Чылэм удэкIыжьына, неущ
къэпхьыжьми сезэгъы, нибжьи сыбгъэпцIагъэп.
- Олахьэ мыхъугъэ ар...- джыри Ахъмэт къыIуагъ.-
Неущ сэ мыщ сыкъычIэхьажьы сшIоигъуагъэп... Олахьэ
игъуаджэм къысэхъулIагъэр.
- УкъычIэмыхьажьэу тэ укIощта, Купхэс? - ныкъоу
зыфаIуагъэм къылъытэджыгъэр къэупчIагъ.
- СыздэкIон макIа, модэ къыпфарагъэштагъэр,
сыкIэмыгъожьзэ, Iых!..- Ахъмэт сэмэркъэуи губжи зэхэтэу къыIуагъ, етIанэ ежь зэгыижьрэм фэдэу къыпигъэхъожьыгъ.- Икъунба тызэрэчIэтыгъэр...
- Ы-ы?..- адрэ щысми ыгъэшIэгъуагъ.
- Джа зэхэпхрэр ары.
- Ар Iоф шъхьаф, фэщыIэнэп нахь.
- СфэмыщыIэмэ, сыздэкIощтыр чыжьэп.
- Дэгъу, Купхэс, дэгъу,- апчым къылъытэджыгъагъэу, джы аркъыр стаканмэ арызгъахъорэм къыIуагъ,-
алахьэм уигухэлъ укIегъахь, тэрэзэу ошIэ уемышъожьынэу зэрэпIорэр, мыщ шIу кIэрыпхыщтэп. Тэри пцIэкIэ мыр
дгъэкIодын, тигъэлIэщтми ощ пае зедгъэгъэлIэн, зы
лэжьэкIожъэу чылэм дэсмэ уащыщ... Зи фэIуагъэп, Купхэс, укъэмытIысыщтми, мы бжъэу къытфябгъэхьыгъэм
щыщ къыддэпIэтмэ...- къызэплъэм, Ахъмэт буфетым
чIэтыжьыгъэп.- ЧIэкIыжьыгъа сэIо Купхэс?
- Адэ чIэкIыжьын, ужэ къыдэхъыкIрэм гъунэ имыIэу...-
гъусэр къегыигъ.- КъэIэт зэ, тIупс къебгъэчъагъ. Алахьэм мыр къытфязгъэхьыгъэ Мэджэсыр хэкIрэр къыхэхъожьэу щегъаI, емышъожьын IофкIэ мурадэу ышIыгъэри къыдэгъэхъу.
- Амин, ау къыпыбгъэхъожьыгъэмкIэ къыбдезгъаштэрэп.
- Сыд пае шъыу къыздемыгъэштэн?
- Тхьам къабыл ымышIыщтымкIэ селъэIурэп.
- Сыд о пIорэр, Цэцау? - буфетчицэм еджагъ.
- А шъузэреплъ дэдэу Купхэс щытэп, Iуагъэ къобгъотэжьыщт. Буфетым сыкъызыкIуагъэм щегъэжьагъэу
мыIуапхъэ ыIуагъэу, мышIапхъэ ышIагъэу зэхэсхыгъэп,
нэмыкIмэ афэмыдэу уисомэ еогъотылIэжьы. ТхьамыкIэм
пыупхъухьан шъуз зэримыIэр ары нахь...
- Зэ, зэ Цэцау,- упчIэ зытыгъагъэм Iэ къышIыгъ,- зэ
быяу, Мэджэсыр зыфэдэр тэшIэ, тэ тыкъызэрэоупчIырэр

--- Page 283 ---

фэшъхьаф, емышъожьыныр фэгъэцэкIэщта-фэмыгъэцэкIэщта?
- Ахъмэт ыгу рихьын бзылъфыгъэ горэ пэкIафэмэ,
ыгъэцэкIэщт,- Цэцау апэрэу Мэджэсым ыцIэ къыриIуагъ.
- Хэта Ахъмэтыр сэIо?..- ришъугъэ аркъым къызэхишIыхьэгъэ адырэ лIэу зышъхьэ шIолэлыгъэр къэупчIагъ? -
Мэджэсым ащ фэдацIэ иIа?.. Ахъмэт... Олахьэ гъэшIэгъоным, апэрэу зэхэсэхы. Купхэс цIэ шIагъор АхъмэткIэ
пхъожьы хъуна!..- ышъхьэ фэIорыжъорыжьызэ, етIанэ
ынэхэр жъоплъы хъужьыгъэхэу къэупчIагъ: - ЬI-ы, Цэцау, о слъэгъурэм Купхэс уенэцIкIэ сенэгуе?
- IукI адэ о, Iaep...
Ахъмэт а мафэми къыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэми Сафят фыкъокIыгъэп. Сыд сыкIокIэ зилI къыкъоужьыгъэм
дэжь къыщысшIэщтыр ыIоу, чэщрэ зыгъолъыжькIэ гопэгъу мычъыем хэмыкIэу къыхьыгъ. Нычхьапэ жьыкIаеу
шыхэр кIитIупщыжьыгъэхэти, Сафят дэжь кIонэу ыгу къыпылъэдагъ шъхьакIэ, ыпхъу цIыкIуи къэкIожьыгъэу исынкIи мэхъу ыIуи, зиIэжагъ. Ау ятIонэрэ мафэм Шэныбэмэ
адэжь мыкIон фэлъэкIыгъэп.
Къэбзэ-лъабзэу Ахъмэт зызэкIиупсыхьагъ нахь, щыгъын къабзэхэр зыщилъагъэхэп.
Унэм къихьагъэр зелъэгъум, Сафят зыфихьын
ышIагъэп, ау къызхимыгъэщэу, нэгушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Купхэс, къеблагъ.
- Моу сыблэкIти, уиостыгъэ хэгъэнагъэу зысэлъэгъум, сыкъыдэхьагъ.- Ахъмэт ушъхьагъу къыгъотэу
тIысыгъэ, адрэ унэ пчъэ IухыгъэмкIи плъагъэ, къэупчIагъ.- Пшъэшъэжъыер исба?
- КъокIасэмэ къылъагъакIуи, яджэгу ащагъ. Усымаджэу, Купхэс, зыгорэм уегъэгумэкIа?
Зэхихыгъэм Ахъмэт ыгъэгушIуагъ. Пшъэшъэжъыер
зэримысыри дэгъу, усымаджа ыIуи къызэреупчIыгъэри
ащ нахьышIужь:
- Олахьэ Лимэ сищыкIэгъагъэм. Ашъыу, сызыгъолъыжьрэм, пскэм сызэшIуетхъы, къысэхъулIагъэр
сшIэрэп. Тутын сызэремышъожьрэр армэ Iофэп, мазэм
къехъугъ зыхэсынэжьыгъэр...
- Ар дэгъоу пшIагъэ, Купхэс.- Ащ фэдэу адрэ шъонри хэунэжьыгъот.
- Ащ иIофи сыухыгъэ,- Ахъмэт зыфаехэр къыраIоти,
гушIуагъэ,- тхьамафэм блэкIыгъ зы гъуаткIуи зысIумыфэжьыгъэр!.. Ар хъуна, сызэрэщытыгъэм елъытыгъэмэ,
цIыфы сыхъужьыгъэба!..
- Дэгъу, Купхэс, дэгъу,- Сафят джыри гушIуагъэ,-
аущтэу теуубытагъэмэ, лIыгъэ пхэлъэу укъычIэкIыгъ.
Лъэшэу сигуапэ. ЛIы шIагъор шъоным еунэхъулIэ аIозэ,
чылэ шъузмэ агу къеощтыгъэ.
- Адэ ары, Сафят, сешъожьрэп. Сэ зысIокIэ пысэупкIы. Сыушъэфырэп, тхьэегъэпсэу Болэт Къасымэ, игые
къысхэхьагъ. ОшIа, Сафят, сшынахьыжъ Къэнэмэт тхьамыкIэр Къасымэ ишъэогъугъ, заом зэдэкIуагъэх, къыгъэзэжьынэу инасып къыхьыгъэп нахь.
- Къэнэмэти дэгъоу къэсэшIэжьы сэ,- Сафят хэщэтыкIыгъ,- тхьамыкIэр кIэлэ шIагъощтыгъ. Iаджри джэгумэ
сакъыщыдэшъуагъ. Къызещэм, инысэ лэгъуни сисыгъ. Ори
а лъэхъаным, Купхэс, укIэлэ зикъэмыщэу къизгъэжъукIрэмэ
уащыщыгъ. УзалъэгъукIэ, пшъашъэмэ анэкIушъхьэхэр
къызэриуплъыжьыкIыщтыгъэхэри къэсэшIэжьы... Мыдэ,
сыд сэIо сызпэтыр, IэнэкIэу ущысэгъэсы,- Сафят Iанэ къыштэу ригъэжьагъ.- Хьау, хьау, Купхэс, къэмыIу, шъуадэжь
къыщыпшхыгъэр сэ сшIэрэп, тадэжь укъихьагъэу, сыд
щыщми ухэсымыгъаIэу уизгъэкIыжьыщтэп. Щыс, окIожькIэ унэ нэкIым ипшIыхьан щыIэп.
КIэлэгъумкIэ зыбгъазэмэ, Ахъмэти гукъэкIыжь иI. Сафят зэриIуагъэу, ащ фэдэ зэмани блэкIыгъ. Удж Iаджми
пшъашъэмэ агухэр щыдгъэсысыгъэх, псэлъыхъонкIэ
тятхьагъэпцIэкIэу, ежьхэри къытэтхьагъэпцIэкIхэу бэрэ
къыхэкIыгъ. Борэнмэ яджэгу Сафят зэрэщепсэлъыхъогъагъэри къызэрэдэшъогъагъэри Ахъмэт ыгу къэкIыжьыгъ. Зигъэнахьыжъэу адыкIэ щытыгъэ Шэныбэ Сэбэхьи
ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Борэнмэ яджэгу Къасымэрэ Къэнэмэтрэ хэтыгъэхэми къышIэжьрэп. Хэтыгъэхэмэ, къашъокIэ псэлъыхъоу ышнахьыжъ ыпашъхъэ зыщишIытэжьыщтыгъэп, тIурытIу уджми пчэгум дытехьащтыгъэп. Ахъмэт
игупшысэ-гукъэкIмэ къахэужьзэ, щхыпцIыгъэ.
- КъидгъэжъукIыщтыгъэми сшIэрэп, Сафят, пхъатэ
тызпэпхьыщтыгъэп.
- Ары, ары, пхъатэ узпахьыщтыгъэп!..- чэтщыпсым
щхыу кIыгъоу Iанэм къытыригъэуцозэ, Сафят ыдагъэп.-
КъэошIэжьа Борэнмэ яджэгу тIурытIу къашъо сыкъебгъашIэзэ къысэпIогъагъэр?

--- Page 284 ---

- Сыда къыосIогъагъэр?..- Ахъмэт зи къымышIэжьэу
зишIыгъ.- Хэт ышIэра къыосIогъагъэр, тыкIалэ зэхъум,
Iаджи тIощтыгъэ.
- Егупшыс, егупшыс,- Сафят инэгушIуагъэ къызэлъигъэнэфыгъ,- уегупшысэмэ, угу къэкIыжьыщт... Уипсэлъыхъо Iушъэшъэ макъэ стхьакIумэ имыкIэу чэщ мычъые
Iаджи къысагъэхьыгъагъ, ау пIуагъэм укъыкIэлъыкIожьыгъагъэп,- Сафят пшъэшъэ къичъыжьыгъакIэу щхыгъэ.
- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ иIуагъэу, "е дунай, дунаижъ
хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах..." КъэсымышIэжьэу мэхъуа, Сафят, къэсэшIэжьы!.. Ау ащкIэ сэ зи силажьэп...
- Хэт адэ зилажьэр?
- Сэщ нахьи нахь псэлъыхъо бэлахь къыпфыкъокIыгъэти ары зи къызкIэсымыIожьыгъагъэр.
- Хэт ащ фэдэу узгъэщтэнэу ДэхапIэ дэсыгъэр?
- Шэныбэ Сэбэхь ыцIэу ащ фэдэ псэлъыхъуи, къэпшIэжьрэба, уиIагъ.
- ШIагъуа сиIагъэмэ. Пшъашъэм зы псэлъыхъоп иIэр,
ыгу урехьмэ, псэлъыхъуишъи къыпфэкIощт, ау гум пэблагъэу хъущтыр зы ныIэп,- лIым икъэбар къызэIу уж, модыкIи-мыдыкIи щымыщэу пчэгум къинэгъэ пшъэшъэжъыер ыгу къэкIыгъэми, Лимэ зэрэмыпсэлъыхъончъэр ерэшI
ыIорэм фэдэу, Сафят щхыгъэ, етIанэ фэмыщыIэу ышъхьэ
къырихыгъ.- ЧэташIэхэр щтагъэх шъхьакIэ, мыщтэн Iаджи
ДэхапIэ къыдэкIыгъ, мыщ изакъуа, Нэбыкъуаий къыфекIых.
Мары КъокIасэмэ яджэгу тIогъогогъо къырагъэкIыгъэти,
сынэ искIыжьына, къэлъэIуапэхэ зэхъум, ястыгъ...
Пхъу закъомкIэ къырихьыжьэгъэ гущыIэ лъапсэр Ахъмэт къыгурыIуагъ, унэгъуитIум иIоф ахимылъхьэ шIоигъоу
шъхьащыкIыгъ. АхъмэткIэ пшъашъэри кIалэри изэфэдэх.
Лимэ пIонышъ, ар ащэнэп умыIо, нахь пшъэшъэ гохь чылэм
дэсэп. Биназмэ, ащ Iапэ зыфишIрэр къыдэкIон. Зинасып
къэкIогъитIум зи хъун къяхъулIагъэп. ЧэтэшIэ Биназ нэмыкIыгъэмэ, зыми емыплъынкIи мэхъу,ау ар пфэзышIэн кIалэу ащ
сыхаплъэрэп. Сыд зыщефэхыгъэм, сыпсаумэ, сыщыIэмэ
ыIозэ, Шэныбэр зыфыкъомысыгъэр!.. УнэгъуитIум ямызакъоу, зэрэчылэу къуанцэ къыдилъэшъуагъ. Плъэгъурэба Сафят ыгу къэкIыжьхэрэр, лIым икъэбар къэмыIугъагъэмэ, къысэгупсэфылIэжьыныгъэу сыхэплъэ. Сыхэплъэ къодыерэп, ежь-ежьырэу къеIуапэ.

--- Page 285 ---

- ТикIэлэгъу-делэгъум мыхъун сшIагъэмэ, Сафят,
къысфэгъэгъу,- Ахъмэти щхыгъэ,- укIалэ зыхъукIэ,
Iаджи къыохъулIэщт. Анахь зишIугъо кIалэу ДэхапIэ дэсыгъэ Шэныбэ Сэбэхь сыпэшIуекIошъугъэп. Адэ джары
къысэхъулIагъэр... Ащ изакъоп, етIани къыосIоныр ошIа,
тIогъогогъо Шэныбэм сигъогу къызэпичыгъ... Зэ сикIэлэгъум, зэ сижъышъхьэм...
- УикIэлэгъур уикIэлэгъугъ шъхьакIэ,- Сафят зи къыгурымыIо фэдэу ынапшIэ дищэягъ.- Тыркуем исыр джы
уижъышъхьэ гъогу сыдэущтэу зэпырыкIын?..
- Тэри гухэлъ горэ къыпфытиIагъ, Сафят...- Ахъмэт
тхьагъэпцI нэплъэгъукIэ фычIэплъзэ, щхыпцIыгъэ.
- УиIагъэмэ, сыд джы нэс узпэсыгъэр...- Сафяти къыдзыжьыгъ, етIанэ щхызэ, къыпигъэхъожьыгъ.- А синасып,
Ахъмэт, фермэм тытетэу зы тызэфэгъэхъужь къызысэоIом, зызэрэхэсымыгъэукъуагъэмкIэ!.. Джы сыд сшIэжьыщтыгъ, дунаим псаоу тет лIымкIэ хьайнапэ сыхъущтыгъ...
- ЕтIани сыд узпэсыгъэр къысэоIожьы!..- Ахъмэт ыгу
къыдеIэу, шъорышIыгъэ хэмылъэу щхыгъэ.- Чэщ хъяр
къышъокIу, Сафят. Дэгъоу тыщысыгъ, тыгущыIагъ,
кIэлэгъури тыгу къэдгъэкIыжьыгъ... Лъэгъунэу фысиIагъэри пшъэшъэжъыем сфеIожь, уц горэ къысфыритхыкIмэ, ишIуагъэ къысэкIын...
Джэнэ IэгъопитIур дэгъэчэрэзэягъэу Ахъмэт гыкIэзэ,
Лимэ унэм къипкIагъ.
- Усымаджэу огыкIа сэIо, Купхэс?- исумкэ дэIэбэжьзэ, Лимэ къэупчIагъ.
- Олахьэ сымышIэ сысымаджэми,- тыгъоспчыхьэ сысымадж зэриIогъагъэр Ахъмэт ыгу къэкIыжьэу сабыныпсыр ыIэ къыпычъэу ынатIэ пкIантIэр тырилъэкIыкIыгъ,-
сэпскэ, мафэрэп, чэщрэ ары сызиукIыпэрэр. Тутыныр
арыщтын, чIэсыдзыжьыгъэшъ, ащ тесэлъхьэ...
- АрынкIи мэхъу,- Лимэ зыкIиIори ымышIэу дыригъэштагъ.- Уиджанэ зыщыхи, сызэгъэдэIу.
Лимэ мыгузажъоу Ахъмэт ыбгъи, ыкIыби едэIугъ, уз
химылъагъоу уц къыфыритхыкIыгъ:
- Мы уцым, Купхэс, мафэм щэ уешъозэ пшIыщт,-
Аптекэм къыщыуатыщт. УкъэкIожьыфэ сэ мы джэнитIур
пфыхэзгыкIэн.

--- Page 286 ---

Ушъхьагъу гъотакIо Ахъмэт ежьагъ шъхьакIэ, Лимэ
ыдагъэп. Пальтэу пIуакIэр зыщихи, пхъэнтIэкIу бармэкъым тырилъхьагъ, ыIашъхьи дищаеу ригъэжьагъ.
- Ащыгъум уцыхьэ сыкIон сэ...- къызэрэшIомыкIыщтыр Ахъмэт къыгурыIуагъ, икIын зэхъум къесэмэркъэугъ.- Адэ джары, сипшъашъ, тищыIакIэр... Уянэ тызепсэлъыхъом тыкъыридзагъэп, къезэгъыгъэмэ, мы
къысэплъэгъулIэгъэ Iофым сыхэтыщтыгъэп... Ы-ы, Лим,
сыд пIорэр о?- щхызэ, унэм икIыгъ.
XV
Ышъхьэ пIыеу пхъэтэкъэжъым къытырини Ибрахьимэ зыIукIыжьыгъэм щегъэжьагъэу Темыркъан Iоф хэфагъ: тIысыгъэми, тыдэ кIуагъэми а мафэм къехъулIагъэм
нэмыкI шъхьэм илъэп. Сыд пае сиIоф зыхэмылъым сыкIуи
спэ хэсIугъ ыIоти, зи къызэригъэлыжьыщтыгъэп. ЧэташIэхэр щыхьагъу пшIы хъущтэп, ежьхэми зябгъэшIынэу амал
зимыI. НахьышIу сэшIы, лIыжъым десэгъаштэ сIозэ, бэлахь зыхэсыдзэжьыгъ. Ярэби, къытэхъулIагъэр ыкъомэ
ашIа шъуIуа? АриIуагъэкIэ сыгугъэрэп, ащ ыуж тIо-щэ саIукIагъ, гуцаф афэсшIыгъэп. Агу илъыр мохэмэ уагъэшIэщта, къыпIущхыпцIэхэзэ, уракIыщт. Сыд сэIо сыракIынэу ясшIагъэр? Партием ухагъэкIыгъ ялIыжъ есIуагъэмэ, имылажьэ теслъхьагъэп: сымышIахэу жэ мыгъом
къысшIудэкIыгъ, ежь тэджи, гъумтIымзэ, сэ, лIыжъышхом, пхъэтэкъэжъым сыкъытырини IукIыжьыгъ, ячэу
тыIумысыгъэмэ зыгорэм фэд. КъекIуа ышIагъэр? КъекIурэп. УилIыжъыгъэ сыкъеубыты нахь, ЧэташIэр, дунаим
уехыжьыфэ уичэу къуапэ сыкъыIухьажьыщтыгъэп. Адэ
псэ пытэхэшъ мы ЧэташIэхэр!..
- Ныо, мылъэпIэ дэдэу, джа нысащэмэ къащырахьакIырэ лIыжъ джанэмэ афэдэ горэ уиIэна?
- Сыда епшIэщтыр?
- Ашъыу, Iоф сыхэфагъ.
- Сыд Iоф?
- Сыд сэIо сызфебгъэзыгъэр!..- шъузым икъэупчIакIэ
ыгу зэрэримыхьрэр Темыркъан ымакъэ къыхэщыгъ.-
УиIа-уимыIа?
- ЛIыжъ джанэ симыIэ мэхъуа,- Гощнагъо хэкIорыкIушъуашъоу адрэ унэм чIэхьагъ, джэнэ зэкIоцIымыхыгъищи

--- Page 287 ---

къычIихыгъ.- Марба, джэнищ унае сиI. Мыр тыгъуасэ
КъокIасэмэ янысащэ къытфырырагъэхыгъ. Бэлахьэ зытефэнхэм тэ джэнэ шIагъоу афедгъэхьыгъэм фэдэ агу
пыкIышъугъэп. Тэ афедгъэхьыгъэм сомэ пшIыкIутIу ыуас,
ежь къытфагъэшъошэжьыгъэм сомих нахь ыуасэп. Мыдрэхэри дэгъу дэдэхэп, къэщэ-нащэхэр къежьагъэхэшъ, тыуджэгъугъэх, тучан тымыIожьынэу гопэ пыгъэкIы хъуных...
А лIыжъ, тхьэм пае къысаIоба, сыда джанэм епшIэщтыр?
- ЧэташIэмэ афэсхьыщт.
- ЯкIалэ къыщагъа?.. Шэныбэмэ япхъуа?
- Къыщэн амэ Шэныбэмэ япхъу...
- Адэ хэтмэ япхъу къыщагъэр?
- О-уи, сыдэу укъыспыпкIагъ сэIо непэ!.. ЧэташIэмэ
зи къащагъэп. Зы лIыжъ мылIэжьын яIэшъ гъэшIожьыпкIэу фэсхьыщт.
- БгъэшIожьынэу ЧэташIэмэ ялIыжъ сыда шIушIагъэу
къолъыр?
- Зымафэ тызэнэкъокъугъэти, ыдэжькIэ шъыпкъэм
зигъэзагъ,- ЧэташIэмрэ ежьырырэ азыфагу къифэгъэ
зэмышIуныгъэр, сыда зэрищыкIагъэр етIанэ къыуихъоныжьэу ыIуи, Темыркъан ныом шIуиушъэфыгъ.
- Нэкъокъон нахьи, лIэжьэу а Iаем зигъэпсэфыжьыгъэмэ нахьышIугъ. Тхьапш сэIо ыныбжьыр ащ?.. Гъогу
рыкIожьын чылэ шъузмэ амылъэкIэу чэтыу хьадж пIонэу,
ынэ къилыдыкIэу ячэу къуапэ Iус зэпыт.
- Хэт ышIэра мощ къыгъэшIагъэр,- Темыркъан щхыпцIыгъэ,- тэ шъэожъыеу тыкъыкIэтаджи, лIыжъы техъулIэжьыгъ... Икъун мы сомих зыуасэ джанэм сабын
IэшIурэ зы платыкурэ телъыжьмэ.
- Ари бащэ!..
- Умыгузажъу, ныо,- Темыркъан щхыгъэ,- афэсхьрэм ыуасэ нахьыбэ ЧэташIэмэ IанэкIэ язгъэулэущт.
- Охгущ!.. Яфэшъуашэ яошIэ.
- Болэтымрэ ХьэпакIэмрэ зэзгъэгъусэных сэIо.
- МакIэ, лIыжъ. Зыгъэдели Мэджэс Купхэси зыдащ,
аркъыхьэ тучаным тIо-щэ ыгъэчъэщтых.
- Сыд есэбгъэшIэщт Мэджэсым козынымэ пыоу.
ХьэпакIэм изакъоми ЧэташIэхэр къыришхыкIыщтых.
- Имые зыхъукIэ, лIыжъ, Болэтри мэкIэшхэп.

--- Page 288 ---

- Ары, ары, ныо...
- Джыдэдэм укIощта? Ащыгъум сабын IэшIуи, платыкуи сиI сэ,- хьапщэмэ, ушъуашъозэ, адрэ унэм къычIихыгъэх.- Мы джанэм, лIыжъ, сомихрэ абасэрэ ыуас,
сабын IэшIур - абэситIу, платыкур - абэсищ. Къэлъытэлъ,
сомибл столым къытелъхь.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр,- Темыркъан ынэкIушъхьэкухэр къисысыкIхэу щхыгъэ,- утучана, ныо, мыхэр
къысэпщэнхэу? Зыгорэ пщысщэфы зыхъукIэ, олахьэ сыогъатхъэм, сиахъщи сыгу пэкIы...
- ПыкIын адэ уиджыбэ къинэжьхэмэ. Сэ ар о бблэсхэу, кIалэм блэсхэу зыдэсхьын щыIэп. Сыд пае уиахъщэ
тучаным щыозгъэщэн, ари тиунэ къерэнэжь.
- Ары, ныо, ары. Джары тызэрэщыIэн фаер. Орырэ
сэрырэ тызэкъомытыжьыгъэмэ, сыдэущтэу мы тиIэр
зэтыугъоилIэщтыгъэ. КъыскIэмыугъоягъэмэ, зи скIэбгъэзыгъэп, ащкIэ сыпфэраз. Ма, соми чIыфэу къыптефэ.
Сомитф-сомищ зэхэт нахь сIыгъэп.
- Къаштэ, уичIыфи зэгорэм къыстерэф,- Гощнагъо
ыжэгъушхо кIэсысыхьэу щхыгъэ,- ар сIэкIэкIэу зыдэкIон
щыIэп, остыгъагъэ пIоуи укъыкIэмыупчIэжь, щэфэкIоулэупкI ар.
- Олахьэ, ныо, щэн-щэфым уфэIазэм!.. Сомэ горэ
скIэкIэуутмэ, уегъатхъэ, ы-ы, ныо?..
- Сегъатхъэ ма пIoy къысфэпщэирэпышъ,- Гощнагъо ыщагъэхэр дахэу газетым кIоцIищыхьэхи, лIым фищэигъ.- МодыкIи-мыдыкIи щымыщэу ЧэташIэмэ сомибл
унае хытагъэлъхьагъ. Мыр зыфэпхьырэм щылъэгъу фифэжьыщта?
- Фифэщт-фимыфэщтым сыда узэрэпылъыр...
- Сигъэпахэрэп, лIыжъ. ЯкIалэ къызрагъащэкIэ янысэтынмэ ахарэлъхь фаеми...
- Ар пIoy къытфарагъэхьыжьмэ?
- Ащ фэди хъущтэп сIорэп. Анэ къаплъэу сомих нахь
зымыосэ джанэр нысэтынкIэ о лIыжъышхом къыпфагъэшъошэна!.. СшIэгущэрэп, ахэмэ ашIэщтыр къэшIэгъуай. Зыгъэ Пэнэшъумэ янысащэ джэнапхъэу язгъэхьыгъагъэр илъэсищэ чылэм хэти, щыпс Iэпэ ужхэу телъыгъэхэри зэрэтелъэу нысэтынкIэ къызэрэсIукIэжьыгъэм

--- Page 289 ---

ыуж зи згъэшIэгъожьрэп. Сэри сягоожьи, щыпс Iапэхэр
тIэкIу хэзгыкIыкIы фэдэу сшIи, Нэбыкъое нысащэ пыраник ящик ителъхьэу язгъахьыжьыгъагъ. Алахьэм ешI
къызщырахьакIэу зыщыхэтыр. ДэхапIэ къыгъэзэжьыгъэнкIи мэхъу,- бэшIагъэми Темыркъан унэм зикIыгъэр,
Гощнагъо шъхьэ фэгущыIэм хэтыгъ.
Ощх шъэбэ сапэм Темыркъан ригъэлъэкIоныгъ.
Дэгъу, ыIуагъ, тыгъэ зэрэщымыIэр. Дунаир тыгъэпсыгъэмэ чылэ лIыжъхэр ЧэташIэмэ ячэу къуапэ щызэхэсыщтыгъэх. Мы мэфэ заулэм сыIумыхьагъэу, зэкIоцIыпхагъэри сыблыгу чIэлъэу, сыд сIони, сыIухьащтыгъ. Джы
занкIэу сыкIони, ЧэташIэмэ яунэ сихьащт, сиунэ укъихьагъ ыIони, сыкъырифына. Чэу къуапэм къыщысишIэщтыгъэр сэшIэ, сызIухьэрэм, ушъхьагъу къыгъотыни,
IукIыжьыныгъэкIи мэхъу.
Темыркъан игупшысэхэр ХьэпакIэм икурэжъые "кIыкIыкI" макъэ зэпигъэугъэх. Плъэмэ, ебзыр изэу къэчъэ.
Олахьэ ХьэпакIэр цIыф гъэшIэгъоным, непэрэзымафэм
уцу иIэп, зыхэсыр шIомакIэу зэрилъэшъулIэрэр гъунэнчъ.
Хатэм дэлъ чIыгур фимыкъоу чIыгу шIуцIэ хъущэ дитэкъуагъ, ащ джы ебзыр хетэкъожьы. ЧэташIэмэ адэжь
мыр зыдэсымыщэмэ мыхъунэу, ышъхьи езгъэгъэлъэпIэжьэу сыда ыуж сызфихьагъэр. Сикъэбари езгъэшIэнэп, сэры нахь Дударыкъомрэ ЧэташIэмрэ зэзгъэшIужьыгъэр ыIоу, тхьачэтэу рагъэшхыгъэр щыгъупшэу,
зыIукIэрэм риIуатэу хэтыщт. Болэтым мыр сIуагъэ, мыр
сшIагъэ нибжьи пфиIощтэп.
- Тхьам Iомэ, ХьэпакIэр, джы сыд зыуж уитыр? - Фыу,
фыу, сыд лIэужыгъу шъыу къепщэкIрэр!.. КIо, кIо, сыкъыремыгъэут...
- Ей, Дударыкъор,- щхыпцIызэ ХьэпакIэри къесэмэркъэужьыгъ,- ахъщ мыр, ахъщэм цIыф риутыгъэу плъэгъугъэп. Помидорэу пщэрэм, пшхырэм мыр зэрикIасэр
пшIэрэба?.. Тэ укIора джы, ублыгучIэ чIэкуагъэри сыда?
- Хъугъэ, хъугъэ, ХьэпакIэр, ащ нахь сыщытыжьынэу кIуачIэ сиIэжьэп,- Темыркъан ежьэжьыгъэу къыIуагъ,- пчыхьашъхьэ шъуадэжь сыкъыкъокIмэ, нахь
тырыгущыIэн. Тхьачэт гори ныом егъэукI, картми зэ ахэплъэжь, яIушъашъ, ядэхашI, уишIушIагъэ акъолъмэ
къыуагъэхьынкIи къэнэнэп.

--- Page 290 ---

- Тхьачэт шхыгъо хъугъэп джы!..- ХьэпакIэми мотороллерыр къыгъэгъогъуагъ.- КIымафэр ары, Iумыл
заIуфэкIэ ары!..- Псынжъыр щэрэхъмэ къызэраупцIэкIэу, къызэплъэкIмэ щхызэ, IукIыжьыгъ.
Чэу къуапэм зыкъохьагъэр бэшIагъэми мотороллерым "итIыпI-тIыпI" макъэ Темыркъан зэхехы, ХьэпакIэр
яхьаблэ зэрэтехьажьрэм гу лъетэ. Аслъанбэч ижъышъхьэм шIойзещэ курэжъые, тыдэхьащхыгъагъ шъхьакIэ,
зэригъэгъотыжьыгъэ, ыпкIэ ытырэп, ытхьакIрэп, ылъэкIрэп зэраIоу. Бензиным изакъоми тырегъэстыкIы, колхоз
шоферхэр Iушы ашIыгъэхэшъ, къыпфеплъэкIыжьыщтхэп. Олахьэ гъэшIэгъоным мы хабзэр, машинэр къыдегъэтэкъу, бензиныр зыIэкIеубытэ. Литрэ шъищ горэ
ифэу пхъэчай зэгъэгъотыгъэн фае, ары нахь, хэбзэ осэ
бензиным тыпырикъужьыщтэп. Аркъ литрэкIэ бгъотыщтым сыд пае ахъщэ лъыптын.
Темыркъан зыгъэгумэкIрэмэ Къасымэ унэм исимысри ащыщыгъ. Ары шъхьакIэ, зэрэфаеу иIоф къычIэкIыгъ. НекIо зеIом, Къасымэ зыкъифапи къежьагъ.
- Мы тыздепщэжьагъэм, Дударыкъор, сыд сэIо
щыIэр?- заулэрэ къэкIуагъэхэу Къасымэ къэупчIагъ.-
Сыд зэкIоцIыщыхьагъа ублыгучIэ чIэлъри?
- Тыздежьагъэм щыIэр къызэрэтпэгъокIхэрэм елъытыгъ, сыблыгучIэ чIэлъ зыфэпIогъэ гъэшIожьыпкIэр Ибрахьимэ ыгу рихьыщтмэ сшIэрэп.
- Сыд гъэшIожьыпкIа?
- ГъэшIожьыпкIэ зыфаIорэр пшIэрэба, Болэтыр?
- БгъэшIожьыщтри, зыкIэбгъэшIожьыщтыри сшIэрэпышъ ары, Дударыкъор.
- Болэтыр, мы сезыфыжьагъэм зи хэмышIыкI фэдэу
зыкъысфэмышI. Армырми къызэрэтпэгъокIыщтхэр сшIэрэпышъ, сегъапэ.
- НекIо пIуагъэти сыкъежьагъ нахь, узэрыгущыIэрэм
хэшIыкI фысиIэп. ЧIэгъычIэлъкIэ укъыздэмыгущыIэу ышъхьэ къысфих.
Мы сызхаплъэрэр Iофым щыгъуазэкIэ сыгугъэрэп. Тадэжь укъимыхьэжьы зэхъум, ЧэташIэмэ садэогъэпыи
сшIошIыгъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, пый Iоф адэслъэгъугъэп.
Пый шъэф нахьи пыи наф аIуагъ. Адэ, бетэмал, Iофым
хэшIыкI фыуимыIэмэ, сыд пае Iоф зыхэсыдзэжьыгъ? Псы

--- Page 291 ---

икIыгъом унэмысэу уигъончэдж лъапэ дэмыщай джары
зыкIаIуагъэр. Джы узщымыгъуазэм ущызгъэгъозэн фаеу
сыхъугъ. А зыри къыздэмышIэщтыгъэмэ сыд фэIогъагъ, тэ
тикъэбар нахь, шъо шъуикъэбар цIыф ежъугъэшIэщтэп.
Ежь ЧэташIэри фаепщтын ащ рыгущыIэнэу.
ГукIэ Темыркъан зишхыжьзэ, зымафэ Ибрахьимэрэ
ежьырырэ къяхьулIагъэр Къасымэ фиIуати, икIэух къыпиупкIыгъ:
- Сыфаеп, Къасым, Ибрахьимэ илIэжьыгъом пыи сыфэхъуныр!..
- Олахьэ, Темыркъан, ащ фэдэ Iоф шъуазыфагу дэлъэу сшIагъэмэ сыкъыбдемыжьэщтыгъ.
- Сыд шъыу,- Темыркъан ыгъэшIэгъуагъ,- ащ фэдэ
егъэшIэрэ шъэогъужъым paIya!..
- РамыIоми къыосэIо. ЧэтэшIэ Ибрахьими ащ фэдэ
гущыIэ зэраIорэмэ ащыщэп. Ащ игъашIэ партием ипкъэоу
къехьы. Партийнагъэм къикIрэр партием ухэтын закъорэп, ащ ишIушIагъэ удэшIушIэныр, къинэу ылъэгъурэр,
бгъукIэ уфыщымытэу, дэплъэгъуныр, пшъхьэ имызакъоу, цIыфым ищыIэныгъэ нахь дахэ, нахь фэшIыгъэ зэрэхъущтым укIэгушIуныр, ащкIэ узэмытыгъожьэу уфэбэнэныр ары.
- Хъугъэ, хъугъэ, Болэтыр, къызгурыIуагъ, сIуагъэр
зэрэмытэрэзым сеуцолIэжьыгъэшъ, мары тэкIо. АмышIахэуи лIы аукIы... ЧэтэшIэ Ибрахьимэ сэ зи тесхыгъэп,
сэрэп партиеми къыхязгъэгъэкIыгъэр. Ащ фэдэу ыгукIэ
фэкъэбзагъэмэ, сыда тидзэ къызегъэзэжьым иIоф ыуж
ыфэу зыфыхэмыхьажьыгъэр? Зыгорэ къомылъыгъэмэ,
зиушъэфэу тIысыжьыщтыгъэп...
- Партием, хабзэм ыгу зэретыгъэм фэшъхьаф ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зи къослъэгъуагъэп.
- Адэ сыда, Къасым, нэмыцхэр хэкум къызехьэхэм,
чылэм къызфыдэнэжьыгъагъэр?
- Нэмыцмэ ешхэ-ешъоу афашIыгъэм зыфыхэсыгъэр? - Темыркъан икъэупчIакIэ мэкъамэ дыригъаштэу
Къасыми къэупчIагъ.
- Ари ары. Ащ нэмыкI Iофхэри къыхахьэщтын...
Мыхъун горэ ышъхьэкIэ къыфадзыгъэу Къасымэ
къыхихыгъ. Нэмыплъ мэкъэнчъэкIэ ныбджэгъум феплъэкIыгъ нахь, зи риIожьыгъэп. Мохэр зыгу илъым, Къасымэ ыIуагъ, сыд епIожькIэ ишIуагъэ къэкIощтыр? Сеплъышъ, пыеу пыеп, ышъхьэ фэшIур ипэIо шапхъэу дунаим тет. Мыщ зыгорэ зэхихыгъэ, ау зэхихыгъэм хэшIыкI
фыриIэп. Непэ ЧэташIэм ыгу фэшIопышъ, инэмыплъ зыдаорэм игупшысэ лъэкIо.
Къасымэ ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьыгъэ. Сыд пае
бащэ къезгъаIоу, цIыфым темылъыпхъэ тырезгъалъхьэра! ЕтIани мыщ фэдиз зыIорэм къыгъэшIагъэр зэрэпсаоу
пштэмэ, ЧэташIэм хабзэмкIэ имэфэ IофшIагъэ ыуасэп.
КъызгурымыIорэр заом илъэхъан зыгорэм хэмыщагъэу,
мыушIоеу къызэрэтенэгъэ шIыкIэр ары...
Зэо лъэхъанхэр Къасымэ ыгу къэкIыжьыгъэх. Заор
окIофэ ныбджэгъоу зигъусагъэм ащ фэдэ гупшысэ
шъхьэм къызэрэфихьагъэр шIоукIытэгъуагъ. КIэлэгъум
фимылъэгъущтыгъэр сыд жъыгъом зыкIыфилъэгъугъэр? Анахь чIыпIэ къин ифагъэхэми, джыдэдэм зэгупшысагъэм фэдэ гуцафэ фишIыгъэп. ЛIыгъэ нэмыкI, цыхагъэ
дилъэгъугъэу къышIэжьрэп.
- Адэ аущтэу оIомэ, Темыркъан, сыд пае ЧэташIэмэ
адэжь тыбгъакIора?- Къасымэ нахь къэушъэбыгъэба
уигъаIоу къэупчIагъ.- Сэрмэ сыгу зыфэмышIум иунэ сихьащтэп. Нэмыцмэ ялъэхъан Ибрахьимэ къехъулIагъэр
умышIэ пIонэу а къэпIогъэ купыр зыкIапIорэр сшIэрэп.
- КIо, Къасым, ощ нэмыкI цIыф есIуагъэп.
- АщкIэ къыбдезгъаштэрэпышъ, сэри къысэмыIу.
- ТызыгубжыкIэ, Болэтыр, Iаджи тэIо... Ар пIокIэ
ЧэташIэмэ адэжь тимыхьэ хъущтэп. Ибрахьимэ ишъхьакIо
къызгурымыIоу щытэп.
- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ шъхьакIо иIэмэ,- гущыIэу къырагъэжьагъэр Къасымэ къызэпиутыгъ,- хабзэрэп зыфыриIэр, зизэхэшIыкI цIыкIоу лые къезыхыгъэр ары.
- Тэрэз, Къасым. АщкIэ сыкъыбгоуцо. Ар сэ дэгъоу
сэшIэ, сшъхьэкIэ зэслъэгъулIэжьыгъэ, къысэмыхъулIэгъагъэмэ, сырыгущыIэныеп. Ашъыу, сэIо нахь, ЧэтэшIэ
Ибрахьимэ фэдэм ыгу хагъэкIрэп. Ащ фэдэ цIыфыбэ, тичылэ имызакъоу, дунаим тетыгъот. Сэ сымышIэу сызгъапэрэр
ошIа, Къасым? Джа запискэр къэзытхи нэмыцым ыпашъхьэ
къырязгъэлъхьагъэр ары. Пый уфаемэ, джары пыир. Хэт
щыщми, ылъэкIыгъэмэ, ЧэташIэр паригъэлъэщтыгъэ,
иунагъо лъэпсэ ич аригъэшIыщтыгъэ. Ибрахьимэ къырашIагъэр къырашIагъэу цIыфыгъэ мы чылэмкIэ къызэрэхэнэжьыгъэр гъэшIэгъоны. Сэрыгъэмэ, гуцафэ зыфэсшIэу дэсхэр
зэтырязгъэчыщтыгъэ. Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь, арынчъэу
мы дунаим IэшIу щыуагъэхьыщтэп. А запискэр къычIязгъэхьагъэр ешIа шъуIya Ибрахьимэ?.. ЗыгорэкIэ, Къасым, цыхьэшIэгъу ащкIэ уишIыгъэба?..
- СишIыгъэп. Ащ фэдэм, Темыркъан, игугъу пшIынри
иуIагъэ ухэбзыхьажьынри тIури зы.
- Олахьэ, ари тэрэзым, Къасым... Ау ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ымышIэу сшIошъ хъурэп. ЕшIэми, щыIэгъэшхо
къызхегъафэ...
БлэкIыгъэ мэфэ заулэр ары, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зешIужь
уж, а Iофым Темыркъан нахь ыгъапэу зыхъугъэр. Нахьыпэм ащ егупшысэныр шъхьэм къихьэщтыгъэп. Джа зыр
сшIагъэмэ, нэмыкI сыфэягъэп. ЧэташIэмэ ар ашIэмэ, сыда
дэгу, нэшъу зашIыгъэу зыкIаушъэфрэр? Мыр узэгупшысэн
Iоф. ЕтIани запискэр унэм къизыхьэгъэгъэ Забыт укIыгъэу
мэзым къыращыжьыгъагъ. А лъэхъаным ЧэтэшIэ Ибрахьими партизан лъыхъоу мэзым хэхьажьыгъагъэу къаIожьы,
ежьыри ар ыушъэфрэп. Ау етIани ымыштэрэр Iофтэбгэ
къодыеу, къычIарагъэхьагъэм итыр зэримышIэщтыгъэр
ары. Аущтэу eIo шъхьакIэ, лажьэ зимыIэ лIыр ежь IэкIэукIагъэмэ шIэ?.. Узегупшысэрэм, ЧэташIэм къехъулIагъэр
къыохъулIэнкIэ ущыкIэрэп. ТхьамыкIагъоба егъашIэм узхэтыгъэмэ укъызхадзыгъэу, къэкIуагъэхэри пыинэкIэ къыоплъыхэу, узщыщ чылэми пыим пыйкIэ урагъэлъэгъужьыныр.
Ау щытми, ЧэташIэр къызэкIэкIуагъэп, къыхэзгъэкIыгъэ
хабзэми джэнджэш ыгу къыфихьагъэп.
Тыгъоспчыхьэ, ЧэташIэм адэжь къикIыжьи, зэгъолъыжьми, ныпчэдыжь къызэтэджыжьми Темыркъан егупшысагъ. Зи къямыхъулIэгъахэм фэдэу Ибрахьимэ къызэрэпэгъокIыгъэр лъэшэу игопагъ. ЗыфэкIуагъэм зи химышIыкI пIонэу, Iофи зыримыгъэшIэу, къэбарыжъхэр
къыIуатэу Болэт Къасыми щысыгъ. Пчыхьэшъхьапэм зэригъэолIэжьхэмэ, сыдэу ЧэташIэхэр унэгъошхо хъухэра!.. ЧэтэшIэ быныр ищыпэлъэгъу пIонэу Темыркъан ыгъэшIэгъуагъ, яунагъо илъ нэхъоигъэм ехъопсагъ. Ащ фэдэр
унитIукIэ къэплъэгъужьыныр жъышъхьэ мэфагъ. Джары
нахь зэкIэми апшъэр, тызэрыгущыIэрэр сыдкIэ былым!

--- Page 292 ---

ЕгъашIэм Ибрахьимэ ыкъохэр аIощт нахь, ЧэташIэр партием хэтыгъэми-хэмытыгъэми, нэмыцмэ ялъэхъан убы тхылъ
фатхыгъагъэми зыми ыгу къэкIыжьыщтэп. Тэ шъэуитIу
тиIэшъ, яхьисапыр сшIэрэп, уяплъмэ угу зэрагъэгъоу, зы
хъу цIыкIурэ зы бзы цIыкIурэ фэшъхьаф къахэкIыгъэп. Адрэ
пхъорэлъфхэри дэйхэп узщыгузэжъорэ хьадэгъэ-джэгу
IофхэмкIэ, ау ахэр Дударыкъо лъэпкъ лъыгъэкIуатэхэп,
кIалэмэ ятIощт шъхьакIэ, тэукIытэба, зэрятIощтыр тшIэрэп.
Зы ныо горэ зигъэшIожьэу унэм исышъ, зырыз яIэмэ
икъун, ахэмэ сижъышъхьэм зязгъэгъэлIэжьыщтэп eIo, мыдэ
умышIэрэмэ, кIэлэIыгъ ашIыгъ пIонэу.
- Машинэ IункIыбзэр, ныо, моу унэм къих.
- Тэ укIощта?
- Тхьапшрэ къыосIуагъа сыздэкIощтымкIэ укъысэмыупчIынэу!..
- Тумы тхьа ешI, сщэгъупшэжьы...
УрамымкIэ къыщыIугъэ машинэ макъэм Темыркъан
бэрэ зэригъэжагъэп. Къэлапчъэм дэкIыгъо имыфэу Рэмэзан IугушIукIэу щагум къыдэхьагъ.
- О-уи, сэ уадэжь джыдэдэм сыкъежьэн симурадыгъ,- Темыркъан гушIоу ыкъо пэгъокIыгъ, къэлэпчъэшхори фыIуиубгъукIэу.
- Къыдэгъахь машинэр. Уизакъуа сэIо? Пшъэшъэжъыер къыздапщэ хъущтыгъэба, зытымылъэгъугъэр бэшIагъэ.
- Тят, гъогу сытет сэ,- пкъы мыин зэхэгуагъэм ныбэ
пщэр къикIотыр къемыкIоу, нэпцэ гъожь пIуакIэмэ нэ
хъурэешхохэр джыри нахь агъэинэу къыIуагъ: - ТIуапсэ
сыкъекIыжьы.
- Армэ хъун, Мыекъуапэ укъекIы сшIошIыгъ. Мыдэ,
ныо, кIалэр къэкIуагъ.
Гощнагъо кIэкIорыкIмэ ушъуашъозэ, щагум къыдэхьэрэ машинэм пэгъочъыгъ.
Рэмэзан бэрэ щысын мурад имыIагъэми щэджагъо нэс
щагъэсыгъ. ДэхэпIэ къэбархэри раIотагъэх, ежь иIоф зытетри зэрагъэшIагъэ. Илъэсныкъоу пыкIыгъэм зэхихыгъэ
пстэуми анахь къэбар гъэшIэгъонэу Рэмэзан къыщыхъугъ
ЧэтэшIэ Биназрэ Шэныбэ Лимэрэ азыфагу къыдэхьагъэр.
- ЧэташIэр пшъэшъэжъыем ятэ еплъын фэягъэп,-
Рэмэзан къыригъэкIугъэп,- дунаим темыхъухьэрэ щыIэп.
Ащ пае иIэнатIэ зыми Iихыныеп. Джы ащ фэдизэу Iоф

--- Page 293 ---

зырагъэшIэу блэкIыгъэ Iофмэ апылъыжьхэп. КIо, колхоз
парткомым къытырагъэкIмэ къытырагъэкIыгъ, илъэс
пчъагъэ зыфеджэгъэ агроном сэнэхьатэу щыгъупшэжьрэм, зи мыхъуми, рылэжьэн.
- Ары,- Темыркъан ыдагъэп,- ЧэташIэхэр нахь чыжьэу маплъэх.
- Нахь чыжьэу плъэмэ, сыд алъэгъущтыр?
- Зыгорэм угодзагъэу ыIорэр уигъэшIэн нахьи, утхьэмэтэныр нахьышIу.
- Учылэ Iэхъонри уколхоз тхьэмэтэнри джы тIури зы.
Олахьэ сямыхъуапс, IэнатIэ Iоуи сыкIэмынэцIын. Илъэс
лэжьыгъэ Iухыжьыгъоу зашэхэрэм хаутыщтым фэдитIуфэдищ сизакъоу адыхэсэуты, етIанэ зыми сецIацIэрэп,
зызгъэцIыкIоуи ыпашъхьэ ситрэп.
- Джар аIомэ, тхьамэтагъом рыкъэйхэзэ, ЧэташIэмэ
яныо шъхьэтехъончъэу къагъэнагъ, техъогъэ закъоми
гыкIыгъамэр пехы,- Гощнагъо къахэгущыIагъ, етIанэ
зыкъишIэжьи, щтэгъэ нэгукIэ ыкъо еплъыгъ.- А нынэ
зыфэсакъыжь... Ар пIoy зыгъэ уятэ къехъулIэгъагъэр
къызэмыгъэхъулI. Мы хабзэр зэрэщытыр пшIэрэба,
укъемышIэфэ уигъэшхэщт, укъызишIэкIэ, зи къыуигъэлыщтэп.
- ПакIэ птетэу дунаим узытеткIэ, ныо, зыгорэм къемыхъулIагъэ гори къыохъулIэщт. Сэ къысфэгъэхьыгъэу
зыфапIорэм силажьэ хэмылъэу щытэп, ащи зыгорэу
сыхэкIыжьын сIуи, апэ сыкъэзыутIэсхъыгъагъэр пхъэтэпэмыхь зэрэсшIыгъэр къысфигъэгъугъэп, ыжэ зэрэскудэщт ахъщэр сыгу пыкIыгъэпти, илъэсиблкIэ сигъэпщынагъ. Илъэсиблри сшIоIофыжьэп, Болэт Къасымэ нахь
мыхъурэр зыхэт партиер IэкIыб зэрэсшIыгъэр ары...
- Сыд, тят, ухэкIыгъэкIи-ухэмыкIыгъэкIи зэрэуищыкIагъэр, зэIукI-поручение aIoy укъыралъэшъокIэу!..- Рэмэзан къыдзи, ятэ ищхыкIэ угу къыгъэкIэу щхыгъэ.- Хэхьэгъэ Iаджи, ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр амышIэу, сэшIэ...
- КIалэ, кIалэ,- зэхихрэр Темыркъан ымыдэу къэплъагъ,- ар зыгорэм, уишIуи уимышIуи, ыпашъхьэ къыщыпIокъон!..
- Сыда, тят, сырагъэтIысынкIэ ощына?
- УрагъэтIысынэп, ау иягъэ къыомыкIмэ, ишIуагъэ
къыокIынэп,- Темыркъан икъэщтакIэ щэукIытэжьы

--- Page 294 ---

пIонэу нахь кIилъэшъужьэу къыIуагъ, етIанэ зи ымыIоу
заулэрэ щыси, къыпидзэжьыгъ:- Ар пIокIэ, кIалэ... Зи ащ
емытхъылIагъэмэ, елIылIагъэп. Ащ ухэт зыхъукIэ, ищынагъо къыптетыщт. Зыгу шIу къыпфимылъри нэмыкIынэкIэ къыоплъыщт. Ау сэ къысэхъулIагъэри, ныом иIуагъэу,
зыщымыгъэгъупш. Учъыеми, утэджми, нысэщэ джэгум
ухэтми, ухьэдэгъакIоми апэрэ IэкIэлъхьагъоу уикIэджыбэ
ахъщэ зэгъэуIугъэ илъын фае. АдырэмкIэ узэрэзекIощтыр ошIэ, зыщимыщыкIагъэм узхэтмэ закъыхэмыгъэщ,
уиIэр сиIэп пIоуи цIыфмэ гуцафэ къызфямыгъэшI...
Ятэ игущыIэмэ Рэмэзан ядэIуи, щхыпцIыгъэ, зи къыпилъхьэжьыгъэп.
XVI
Мафэ тешIэ къэсми, Биназ шIулъэгъумкIэ къехъулIагъэр
къехьылъэкIы. ЧIыпIэ къинэу зэрыфагъэм, тIысэу егупшысагъэкIи, шъэогъухэр хигъахьэхэкIи, хэкIыпIэ ежьыркIэ
зэримыIэр нафэ. ЗэкIэми анахьэу ыгу къеощтыгъэр Лимэрэ ежьырырэ зэIукIэхэу зэрэзэдэмыгущыIагъэхэр ары. Биназ зи къытенагъэп, ушъхьагъуми-мыушъхьагъуми Лимэ
зыкъыщедзые, изакъоу зыригъэгъотрэп. ЦIыфхэр щытхэу
зызэIукIэхэкIэ, азыфагу зи къыдэмыхьагъэм, шIулъэгъуи
дэмылъыгъэм фэдэу зэдэгущыIэх, сэмэркъэуи зэдашIы. Ау
зэIущхыпцIагъэхэми, агу ихъыкIрэр къызхамыгъэщ ашIоигъоми, пфэгъэбылъын Iофэп.
Биназ къыухъумэ шIоигъоу Лимэ шIулъэгъумкIэ зэрэгугъагъэу къычIэкIыгъэп. Лимэ ыпкъ къикIыкIэ шIулъэгъум кIэ фишIмэ, БиназкIэ нахьышIу хъунэу гугъэщтыгъэ
шъхьакIэ, хэукъуагъ. Ежь зыхэт гопэгъур зэкIэ Биназ ынэмэ акIелъагъо. ДэхапIэ дэкIын мурадыр шъхьэм къизгъэхьагъэмэ ари ащыщ. Зы чылэ зэдыдэмысхэмэ, зэрэмылъэгъухэ хъумэ, нахь зэщыгъупшэнхэу Лимэ къышIошIы.
Уахътэм гур егъэушъэбы, уIагъэр егъэкIыжьы...
Чылэм Лимэ дэкIын къэбарыр зызэхехыр ары Биназ
шъхьэгугъу зыхъугъэр. Шъхьэм къимыхьащт Iаджи къихьэу ыублагъ, ыпашъхьэ итыр, ынэгу кIэтыр зыгорэм тырехы пIонэу тенэгуикIы. ДэкIыныр хэгъэкIи, ащ зэрегупшысэгъахэр къыригъэкIурэп.
Ноябрэ мазэм ыкIэмэ адэжь партийнэ зэIукIэу щыIэщтым къыщишIыщт доклад ныкъотхым зы гущыIэухыгъи

--- Page 295 ---

Биназ фыхэгъэхъуагъэп, сатырэ заулэу тхылъыпIэ тхьапэм
тыритхагъэхэри хицIэнтхъожьыгъ. Уахътэри зэрэкIуагъэр
ымышIэу унэр мэзахэ къэхъоу ригъэжьагъ. Мафэрэ фэмыдэу ыдэжь зи къызэрэчIэмыхьэрэр шIогъэшIэгъонэу Биназ тхылъыпIэхэр ыугъоижьхи, конторэм къычIэкIыжьыгъ.
Унэм къэкIожьыфэ Лимэ джыри шъхьэм икIыгъэп.
ФэмыщыIэу шIу ылъэгъурэ пшъашъэм яунэ зыхэт хьаблэмкIэ плъагъэ, бгъэгупэм къыщыпиIонтIыкIыгъ, унэм
имыхьажьы шIоигъо хъугъэ. Заулэрэ щытыгъэу ятэ Шумафэ иджэмакъэ зэхихыгъ:
- Зыгорэм упаплъа, кIал?
- Хьау,- Биназ ищытыкIэ ежьыри шIоемыкIужьыгъ.
- Адэ сыд узфыщытыр? Къихьажь унэм.
Сыд сэIо, тятэ нэс гуцафэ езгъэшIэу, делэ щытыкIэу
мыщ сызфыщытыгъэр, ыIуагъ Биназ. Лимэрэ сэрырэ зы
тызэрэзэфэмыхъущтыр сшIэ пэтзэ, шъхьэм къимыхьапхъэхэр къисэгъахьэ. Ащ нахьрэ пытагъэ схэмылъ Ioy
сшIагъэп. Шэныбэмэ япхъукIэ Iуагъэу сшIыгъэмкIэ сыд
пае сехъырэхъышэжьрэ, ар сэркIэ къэгъазэ имыIэжьэу
пыупкIыгъэба, зыфэгубжыжьыгъ.
- УкъэкIожьыгъа, нынэ?-ыкъо Бибэ пэгъокIыгъ.-
Непэрэзымафэм тэ ущыхэтыгъ, щэджэгъуашхи укъэкIожьыгъэп. Iаджи мэлакIэ улIагъэщтын, сикIал.
Сыд фэдиз янэ къыриIоу, къедэхашIэу, къеубзэу
къыпэгъокIыгъэми, зи римыIожьэу Биназ кIуи, фэмыяхэу
Iанэм пэтIысхьагъ. Заулэрэ щыпсым хэIэбагъэу, Бибэ
къымыIон фэлъэкIыгъэп:
- Шхэ, нынэ, шхэ...
Ным иубзакIэ Биназ ыгу темыфэу щыпсыр къыIуигъэкIотыжьыгъ. Щхыу хэфэ Iэгубжъэр ыгу рихьыгъ.
- Адэ непэрэзымафэм умышхагъэу щыпсыр къыIуогъэкIотыжьи... Сыд, нынэ, джыри пшхы пшIоигъор?
- СымэлакIэрэп сIуагъи, щхыу щыIэмэ...
- Арыгущ, нынэ, арыгущ,- джыри янэ гуIи, Iэгубжъэр ыпхъотагъ,- хафэм гуапэр риутэхыщт... А тхьэ
къысэуагъ, непэрэзымафэм...
- Арэп сыда сэIо нычхьапэ къыохъулIагъэр?- шъузым игуIакIэ Шумафэ къемызэгъэу, хэшъэе джэмышхэу
ышIрэр ыгъэтIылъи, къэупчIагъ.- Фэмыеу лIыгъэкIэ мы
лIышхор бгъэшхэщта?

--- Page 296 ---

Бибэ хэмылъыгъэ гумэкI-убзэр мы мазэр ары БиназкIэ
нахь къызхэщыгъэр. Нахьыпэми ар хэмылъыгъэу щытэп,
къылъфыгъэм ныр фэмыгумэкIэу къызхэкIрэр макIэ.
Адрэ къылъфыгъэмэ афэмыдэу Биназ зэрэтегуIыхьэрэр
ежь зыдишIэжьыщтыгъэп. ШIу нэмыкI ным ыгу къыфимылъыгъэми, ар Биназ ыдэщтыгъэп, ащ изэкъуагъэп -
Шумафи ары.
- Фэмыеу, ал, плъэгъурэба мыр оды зэрэхъугъэр?
- Оды хъугъэмэ сымаджэп, сыдэп, зыпкъ иуцожьын...- къыIо шIоигъом ышъхьэ Шумафэ къырихыгъэп.
- Мысымаджэмэ сэшIа, мафэ къэс хэкIы...
- Зи схэкIрэп, тян...
- Ары, сэ зыгори къызгурымыIоу дунаим сытет... Ал,
уятэшхом къыуиIуагъэр еIоба мыщ!..
Шъхьэр къыIэтэу Шумафи къэплъагъэп.
- Ал, зэхэпхырэба къыуасIорэр?
- Зэхэсэхы.
- Зэхэохмэ, уятэшхом къыуиIуагъэр къеIожьба...
- КъесIощтмэ, сыда къэхъугъэр, джыри мафэ щыI.
Iофыр зыфэгъэхьыгъэр Биназ къыгурыIуагъэти, ащ
нахьыбэ щысыжьы шIоигъуагъэп. Иунэ ихьажьынэу къэтэджыгъ, яни къэгузэжъуагъ:
- Ар пIозэ, мы кIалэр зэгобгъэутыщт... А нынэ, модэ
уятэшхом къыIуагъэмкIэ уятэ еупчIи, къыуиIощт...
- Тятэ ыIорэмрэ ащ ыIорэмрэ зэрэзэмыкIущтыр
сэшIэшъ, зи къасIорэп,- Шумафэ къыIо шIоигъуагъэм
джыри ышъхьэ къыримыхэу, ащ зэрэтегущыIэщтри
къыримыгъэкIоу къыдзыгъ.- Мы тызфебгъэзыгъэм
тырымгущыIэжьынэу тIогъагъэба?..
Адрэ зипчъэ фэшIыгъэ унэмкIэ Ибрахьимэ ипскэ
макъэ къычIигъэIукIыгъ.
- ТIуагъэ шъхьакIэ,- Бибэ пщым ипскэ макъэ зызэхехым, нахь шъабэу къыIуагъ,- уятэшхом къыуиIуагъэр
кIалэм ышIэ сшIоигъуагъ.
- КIо хъугъэ, сыд илIэужыгъуа тызэрыбгъэгущыIэрэр!.. - Шумафэ зыфырагъэзыгъэм рыукIытэу шъузым
еплъыгъ, етIанэ ыкъо емыплъэу, джэмышхым ецIэнтхъузэ риIуагъ,- уздежьагъэм кIо, етIанэ къыуязгъэIощт.
- Джа Iофэу шъушIэрэр армэ, тят, пкIэнчъ,- модыкIимыдыкIи ымыIоу янэ къыфэмыIошъущтыгъэр Биназ къыпиупкIыгъ.

--- Page 297 ---

- Сэри,- Шумафэ ыкъо къыдыригъэштагъ,- къумалыр благъэ ЧэташIэмэ афэсшIышъущтэп.
- Ал, шъуитIо шъузэрэгъэуIушыгъэмэ сшIэрэп!..-
Зэхихрэр ыгъэшIагъоу Бибэ къыхэкуукIи, укIытэжьэу ыIапэхэр ыIупшIэмэ арихьылIагъэх.
- ТызэрэгъэуIушыжьыгъэп. Джары Iофыр зэрэщытын фаер.
Ибрахьимэ ипскэ макъэ джыри адырэ унэм къычIэIукIи, къэджагъ:
- А нысэ, моу унэм икIи, сигъахь.
Бэщыпэмрэ адыгэ пэIо хъурэе чэнджымрэ пчъаблэм
къызэрэщэлъагъоу Шумафи, Бинази Ибрахьимэ фэтэджыгъэх. Ибрахьимэ жантIэм дэтIысхьэфэ нэбгыритIури
хъыягъэп. ШъутIыс къазреIом, Шумафэ тIысыгъэ, Биназ
зыдэщытыгъэм IукIоти, адкIэ, пчъэм нахь пэблэгъаIоу, пIэкIор бармэкъым гоуцуагъ. Ибрахьимэ зи къымыIоу заулэрэ щыси, къыригъэжьагъ:
- Адэ джары Iофхэр зэрэхъухэрэр... ШъузэрэгущыIэщтыгъэ Iофым ыцыпэ къэсыубытыгъ. Тищэ
тызэщэукIытэкIэ, иягъэ къэмыкIомэ, ишIуагъэ къэкIощтэп. Iоф хьылъа пIомэ, хьылъэ. Узхэгупшысыхьан Iоф
нахь, узблэкIын Iофэп. Тыздэсыр чылэ, тэ тызэрэгупшысэу зэкIэри гупшысэрэп. Модэ зыгорэ хэхьажьыгъ, ышъхьэ рихьыжьэжьыгъ тэIокIэ, пшъэшъэжъыер хабзэм
ыпIугъ, ылэжьыгъ, янэ зы шъузэбэ лэжьэкIожъэу,
ыкIуачIэ къыхьыфэкIэ, колхозым хэтыгъ...
- МыщкIэ, тят, сэ сиIон осIуагъэ,- ятэ зышъхьэ къыримыхыщтыгъэ Iофыр Шумафэ къыпиупкIыгъ,- зэблэхъужьын унашъо сиIэп. Шэныбэм къытишIэгъэ закъорэп
Iофыр зэхьылIагъэр, а зым нахь ымышIагъэми, фэбгъэгъу
хъущтэп, хэгъэгум икъиныпIэ утыгум тыкъизынагъэр благъэ
сфэшIышъущтэп. А зымкIэ, угу къемыгъау, хэти къыздэрэмыгущыI. КъэошIэжьа, тят, нэмыцхэр дафыжьыгъэу
ДэхапIэ сыкъыздэхьажьым къысэпIогъагъэр?
- Ащ фэдэр, кIал, ащыгъупшэжьрэп.
- Адэ сыд ащыгъум, тят, мыщ фэмышIэщтыр шIэ тIоу
зыфедгъэзырэр.
- Сыфэягъэп мохэмэ сиягъэ язгъэкIынэу,- Ибрахьимэ ышъхьэ ыгъэсысзэ ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу
къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ:- Е дунай, дунаижъ хьаф,

--- Page 298 ---

сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах... Заом икъутафэхэр модыкIэмыдыкIэ къыщычIэужьхэзэ, джыри тыкъауIэжьы. Зэхэсхыгъэр шъыпкъэмэ, къыгъэзэжьын гухэлъ иIэмэ сшIэрэп
Шэныбэм? ЗэрэхъурэмкIэ, уIэгъэ кIыжьыгъэхэр щыгъын
чIэгъмэ ащыузыжьрэп.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп,- Шумафэ ыдагъэп.
- Мыхъущтми, хъурэр шъуинэрлъэгъу... Ы-ы, сикIал,- Ибрахьимэ апэрэу Биназ зыфигъази еупчIыгъ,- мы
Iофым о сыд хэпIухьэрэ?
- Хэгъэгум ышIэщтым фит, ау къызэрагъэгъэзэжьрэ пстэуми анапэ укъэбзыжьыгъэу слъытэрэп, тат. Джащ
фэд полицием хэтыгъэхэу хьапс къэзыхьи къэкIожьыгъэхэм сызэряплъырэр.
- Уяплъми, бо абгъэ къырагъэкIоты,- Шумафэ къыхэмыгущыIэн ылъэкIыгъэп.
- КъырагъэкIоты къырятэгъэгъэкIотышъ,- Биназ
игущыIэмэ зыкъырагъэузэндыгъ.- Ахэмэ къазэрэщыхъурэр хьапскIэ пшъэдэкIыжьыр зытырахыжьыгъэу ары.
Ау къазэрэшIошIэу Iофыр щытэп. УкъатIупщыжьыгъэмэ,
пкъолъыр пщыгъупшэнэу къикIрэп, Iоф шIэ, Iоф къызэрыкIу нахь, уишIушIагъэ щытхъу къыпфихьынэу, укIэмынэцI. Джары мы Iофми, джа шъузэрыгущыIэгъэ Iофми
сызэрахаплъэрэр...
Къэщэн Iофым Биназ кIэух фишIыгъэми Лимэ зэрэIукIэщтым мафэ къэс лъэхъу. Биназ ышIэщтымкIэ пиупкIы
къэс шIулъэгъу машIор бгъэм къыщызэкIэблэ.
Сыхьатыр пшIым ехъулIэу партием ирайком нэсынэу
тыгъуасэ Биназ макъэ къырагъэIугъэти, пчэдыжь жьыкIаеу чылэм дэкIыгъ. Плъэмэ, гъогунапцэм Iут бзылъфыгъэм Iэр къыIэтыгъ, машинэр къыгъэуцун зыщиIорэм, Лимэ
къышIэжьыгъ; ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу пшъашъэм ыгу къызэхэушкъоягъ. Бинази машинапчъэр Iуихи:
- КъитIысхь, Лим.
- Хьау, сэ моу зыгорэм сыпаплъэ.
- Упэплъэна пIэ къэпIэтыгъэу... КъитIысхь.
- Сыгузажъорэп, нэмыкI машинэ горэм ситIысхьащт.
Мары къэкIо.
Лимэ ыIэ ыIэтыгъ шъхьакIэ, машинэр блэлъэтыгъ.

--- Page 299 ---

- Ащ фэдэ ашIэрэп,- Биназ машинэм къикIыгъ,- армэ
узхэхьагъэр, укъыIусынэу зы лъэбэкъу сыдзынэп.
- Хьау, Биназ, машинэм тызэдисэу тыкъэзылъэгъурэмэ сыд аIощт?..
- А узтещыныхьэрэмэ аIощтыр тфаIогъах.
ЧыжьэкIэ къэлъэгъогъэ автобусым Лимэ къыгъэгузэжъуагъ, зыгорэ аIохэщтмэ, джащ исхэр ары зыIощтхэр. Сыд пае имыщыкIагъэу цIыфмэ ажэ зыдигъэфэн.
ДэхапIэ икIэу Къанхьаблэ кIорэ автобусым зэремыжагъэмкIэ Лимэ кIэгъожьыгъ. НэбгыритIур зэдаоу зэраримыгъэлъэгъущтым пае зи къыпимыIухьажьэу машинэм
итIысхьагъ. Апэрэпчъэр е аужырэпчъэр арми Лимэ ышIэжьыгъэп: Биназ къызетIысхьажьыр ары ныIэп зэрэзэгосхэм гу зылъитагъэр.
НэбгыритIуми а зы гупшысэр ягупшысэу, зэфчIэплъынхэкIи зэщыукIытэхэу заулэрэ кIуагъэх. Лимэ риIонэу
Биназ ыбгъэ дэлъыгъэр бэ. Ау къехъулIагъэм щыгъуазэу къызэрэригъэжьэщтыр ышIэщтыгъэп. Уахътэ тешIэ
къэсми, машинэм ичъэ гъогум хегъэкIы. Машинэм ичъэ
щыригъэгъакIэу ригъэжьагъ шъхьакIэ, тхышъхьэм зытелъадэм, Къанхьаблэ иунэ-чъыг зэхэтхэр чэжьэкIэ къэлъэгъуагъэх. Бинази гущыIапэр къыгъэпсынкIагъ:
- Сыд уищыIакI, Лим?
- Уезэгъыщт, Iоф тэшIэ. Оры, о сыд уикъэбар?
- Тэри цIыкIу-цIыкIу. Райкомыр къэджагъэшъ, сэкIо,-
джыры ныIэп Биназ къыгос Лимэм зыфеплъэкIыгъэр,
етIанэ тIэкIу тыригъашIи, риIуагъ:- Угу къысэмыгъабгъ,
Лим, пIалъэу зэфэтшIыгъагъэр зэрэтымыгъэшъыпкъэжьыгъэмкIэ...
- Сыгу обгъэнэу зи мыхъун пшIагъэп... ПчIыпIэ ситыгъэмэ, сэри аущтэу сызекIоныгъи. Къысфэгъэгъу, Биназ, тадэжь укъызэкIом сыкъызэрэплъимыхьагъэмкIэ. А
лъэхъаным зыгорэ къыосIон слъэкIынэу чIыпIэ ситыгъэп.
Аущтэу хъунэу тхьам къыттырилъхьагъэщтын. Ау тхьэ
Iоф хэлъэу сыхаплъэрэп. ЗэкIэри къызэрыкIыгъэр зы нэбгыр, о уикъин зымэ, сэ сикъин къинитIоу зэхэлъ...
- КъызгурэIо, Лим...
- О къыбгурэIо шъхьакIэ, къызгурымыIорэр нахьыб.
Ахэр хэсэгъэкIышъ, сянэ шъыпкъэм къыгурыIорэп. Ежь
зэжагъэр ыгъотыжьыгъэшъ, уятэ бгъотыжьыгъэ, сэ къысеIо, мафи, чэщи паплъэ... СыкъэкIожьыщт ыIуи къытхыгъэшъ, къэнэжьыгъэр мафэм тIо къелъытэ... Ар къэрэкIожьи, зы мэфэ закъуи чылэм сыдэсыжьынэп!..- Лимэ
къыщиути къэгъыгъ, сумкэм дэбэнэжьи, платыкур къыдихыгъ.- СыдынэкIэ цIыфмэ сяплъыжьыщт... КъэошIэжьа, комсомолым сыхахьэ зэхъум сятэкIэ къызэрэсэупчIыгъагъэхэр, ори япIожьыгъагъэр?..
- Сафята сэIо сымышIэжьрэр?..- мафэ горэм Гощнагъо урамыбгъум къыщыуцугъ.- Машалахь, Сафят,
машалахь, Сэбэхь икъэбар къызыIугъэ уж, зыбгъэпсэфыжьыгъэщтын, уишIугъо ухъугъ!.. Адэ ары, лIыкIэ къин зымылъэгъугъэм ар къыгурыIощтэп. Умышъузэбагъэу
шъузэбэ нэпсыр зэхэпшIэщтэп. КъызэрэкIожьыщтыр
шъыпкъа, Сафят?
- СшIэгущэрэп, ары ыIорэр, къагъэкIощтмэ...
- Сыда, синынэгущ, къамыгъэкIонэу ышIагъэр, лIы
ыукIыгъэп, лIы ыщагъэп зэраIоу!..- Гощнагъо зэхихыгъэр ыдагъэп, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, Iушъэшъэным техьагъ.-СшIэгущэрэп, ЧэташIэмэ афэдэ горэ фэмытхэщтмэ... Ппхъу амыщагъэкIэ ар ашIэнэп...
- ЧэташIэхэр армэ зыфапIорэр къисыдзэхэрэп! -
Сафят къыхихыгъ.- ЯкIэлэжъ зигъэполитикэу спхъу
ыIэбжъэнакIэ ыуасэп!.. Ари насып зыфэхъун мы чылэшхом
къыдэкIын, еджагъ, доктыр, сурэтым фэд, хэгъэгур ины.
- Ары, Сафят, ары,- Гощнагъо ыжэпкъ чIэгъ чIэушъошъухьэу ышъхьэ ыгъэсысыгъ,- ащкIэ зыми уемыубз!.. Узэшъузабэми зыми уеубзагъэп, боу къыдэкIын
зыщэн, боу къыдэкIын, кIэлэ зикъэмыщэ сиIагъэгущэт
Лимэ къезгъэщэнэу, благъэ тызэфэхъунэу...
XVII
МэфэкIо Рэщыдэрэ ЧэтэшIэ Биназрэ зэрэзэфыщытхэр къэпшIэнэу щытэп. Илъэс заулэ хъугъэшъ Iоф зызэдашIэрэр, зэфэсакъхэмэ, зэщыщынэхэмэ, ягухэлъ зэрамыIозэ къыздахьы. Ащ пае къанэрэп зы машинэ зэдисхэу
район е хэку зэIукIэм зэдэкIонхэу, а зы тIысыпIэм зэдыщысынхэу. КъызагъэзэжьыкIэ Псытхьэлэ рестораным
зэдычIэмыхьэхэу, бжъэ зэдамыIэтэу къыхэкIрэп. Шъэ
горэм ешъохэу агу зэфихыгъэу зэдэгущыIэхэми, джа

--- Page 300 ---

зэфэсакъыжьыным зэкIэри еолIэжьы. Агу илъыр зэрамыIо-зэраIуашъоу, апэ зыбзэ къэзытIэтэщтым тIури ежэ.
Апэрэ илъэситIум Рэщыдэ ащ фэдэу щытыгъэп, Нэгъумэ Чэмал къогушхукIыщтыгъэу къычIэкIын, ыIощтымкIи,
ышIэщтымкIи шъхьаихыгъагъ. Биназ къемыпэгэкIэу, къемышъхьэлъэшэкIэу иIофми нахь къахэгущыIэщтыгъ.
Унэшъо шIыныр игущыIэ пэублэщтыгъэми, парткомым
техьэгъакIэти, Биназ къызхигъэщыщтыгъэп. Ежь ЧэташIэми
къыгурыIогъагъ МэфакIом иIофмэ уахэгущыIэныр зэримыгопагъэр. Ау ащ пае къыгъанэщтыгъэп, дэгущыIэщтми,
партийнагъэм къыдилъытэрэ Iофыгъо ригъэшIэщтми.
БлэкIыгъэ илъэсныкъом МэфакIор зэрэщымытыгъэу
хъугъэ. Колхоз Iофым нахьи ышъхьэ зэрэфэгумэкIырэр
къыхэщы. Райкомыр къысэджагъ еIошъ, Къанхьаблэ
макIо, фаехэ зыхъукIэ агъотыжьрэп. Зыфешъорэр амышIэу, ешъуагъэу алъэгъу. Унэм кIожьмэ зыгорэм фэд,
счет кIэнхэр зэблигъэчъхэу конторэм чIэсы.
Партком зэIукIэр зыщыIагъэм ыуж тхьамафэ шIагъэшъ, Биназ тэрэз-тэрэзэу Рэщыдэ IукIэшъурэп. Кабинетым зычIахьэкIэ, Долэтыкъо икуп къегъэтIысэкIыгъэу
къэбар мыухыжьым хэтыхэми, колхоз Iофым рыгущыIэхэу, ащ нэмыкI ымыгъэгумэкIхэу зыкъырагъэлъэгъу.
АхэтIысхьэу ахэсыныр зэрямыгуапэр ягущыIэ зэпыугъукIэ къыфыкIагъэтхъы. Ащ фэдэу колхоз тхьаматэми, агроном шъхьаIэми зыкъызэрэфашIырэр Биназ ыгу къеоми, къызхигъэщрэп.
Долэтыкъо зызэригъэпсрэм пылъэп, апэрэ мафи
джары къызэрэфыщытыр. Илъэс зыщыплIым Биназ къырихьыжьэгъэ Iофыгъо горэм къемыпэбжъаоу, къыдыригъэштагъэу къышIэжьрэп. Ар ЧэташIэм имызакъоу
нэмыкI коммунистмэ къыдашIэ, ау ащ пае къымыгъанэу
Хьамырзэм ишIoшI къеIошъ, мэтIысыжьы.
Непэ МэфакIом дэжь чIэхьанэу Биназ щэунае тэджыгъэ, IукIэшъугъэп. Пчъэм Iус секретарым еупчIы
къэсми, Хьамырзэр зэрэчIэсыр къыреIо.
ФэмыщыIэу чIэхьагъ.
- Къеблагъ, ЧэташIэр, къеблагъ,- пхъэнтIэкIу бармэкъым зытх игъэкIагъэу щыс МэфакIом къыIуи, псынкIэу
къыпигъэхъожьыгъ.- Сыдэу укIодыгъап сэIо?
- СыкIодыгъэми сшIэрэп, парткомым сычIэс,- Хьамырзэм пэчIынатIэу тIысызэ, Биназ джэуап ытыжьыгъ,-

--- Page 301 ---

зымафэ райкомыр къызэрэсэджэгъагъэм нэмыкIэу чылэм слъапэ дэсыдзыгъэп.
- Райкомым узэрэщыIагъэм сыщыгъуаз.- Рэщыдэ
къызеIо уж, бащэ тыримыгъашIэу къыдзыгъ.- Сыд сэIо
мыщ фэдизэу райкомым узфащэрэр?
- Парторганизациемэ ясекретархэр аугъоигъагъэх.
- Сыд къэшъушIагъэр адэ?
- Политмафэм тегущыIагъэх. Колхоз тхьаматэхэр,
коммунистхэр нахьыбэрэ цIыфмэ ахэхьанхэ, партием,
правительствэм къыгъэуцурэ пшъэрылъыкIэхэр apaIoтэнхэ, дунаим изытет щагъэгъозэнхэ фае аIуагъ.
- Мыдэ къаугупшысыгъэр джы!..- Хьамырзэм ыгъэшIэгъуагъ.- Мафэ къэс, унэм чэщ зэрэщитхрэ закъом
нэмыкIэу, цIыфмэ тахэти тэ!.. КIыр къэсышъ, тызэщынэу
мэгугъэх...
- Зэщыгъэ фэIуагъэп ащ,- Биназ ыдагъэп.
- Адэ сыд фэIуагъэр, ЧэташIэр?
- ЦIыфмэ уахэхьани, ялэжьакIэ, ящыIэкIэ-псэукIэ,
яфэныкъоныгъэ зэбгъэшIэныр, хэгъэгум, дунаим щыхъущышIэрэмэ ащыбгъэгъозэнхэр ары.
- Ары, ары, зышъумыгъэзэщ, къэшъуугупшыс...
- Сэ зыгорэ къасIо къэсми, укъыспыпкIэу, олахьэ
сезэщыгъэм, Хьамырзэр!..
- Сэра, хьауми ора тызэзэщыгъэр?
- Сыд сэIо шъуитIо къышъохъулIагъэр?..- МэфакIом
къыIо фэдэу зишIи, дэгъу, шъузэпыпкI, ыгукIэ ыIуагъ, армырми бэшIагъэ шъуцэлышъхьэ зызэфэжъугъэлъырэр,
ау, Хьамырзэр, улIмэ, пшIэрэ щыIэмэ къэмыгъан.
- УгущыIэ пшIоигъомэ, къэгущыI нахь, Хьамырзэр,
уидысыгъэ къысэмыхьылI, бэ пчъагъэкIи къысэзэщыгъэхэу къэмыIу.
- СэзгъэIон сэшIэшъ ары къызыкIыуасIорэр!.. Парткомым сырисекретарь оIошъ уиIоф зыхэмылъмэ захэодзэ!.. ПшIэ пшIоигъомэ, джары сэзгъаIорэр.
- Факт нахь къэпIощтыр, ужэ къыдахьэрэр къэмыIу.
- Былым IусымкIэ зымэфэрэ парткомэу колхоз тхьаматэм тепшIыхьагъэр фактба?
- Былымхэр фэшIыгъэхэу кIымафэм зэрэхэтыщтхэм
парткомыр зэрэтегущыIагъэр факт, ау колхоз тхьаматэу
зыфапIорэр фактэп. Былым Iусыр тэрэзэу колхозым
11 Заказ 089

--- Page 302 ---

щыгъэзекIогъэнымкIэ апэрэ пшъэдэкIыжь зыхьрэр колхоз тхьаматэр арышъ, парткомым ащ ынаIэ щытыридзагъ, гъэрекIокI къытэхъулIагъэр мыгъэ къытэмыхъулIэжьынэу коммунистхэр щытегущыIагъэх.
- ТебгъэгущыIагъэх комсомольскэ прожектористмэ
ашIи амышIи къябгъэугъоий, народнэ контроль Iоф пшIи!..
- Прожектористхэми, народнэ контролым игруппэхэми яIофшIагъэ щыбгъэзые пшIоигъомэ, а IофымкIэ
парткомым унашъоу ышIыгъэр къэкIощт партийнэ зэIукIэм къыхэтлъхьащтышъ, коммунистмэ апашъхьэ къиуцуи къыщыIу. Унашъор сизакъоу сштагъэп.
- Ябгъэштагъэти, аштагъ!..
- Арэу пшIошIымэ, счIыпIэ ихьи узфаер, къыпфашIэщтмэ, коммунистмэ ягъашI, къыуаIорэр зэхэпхын.
- УтехьэфэкIэ узэгоутыгъ, джы уфэежьэп ара?
- АщкIэ упчIэжьакIо мыщ сыкъэкIуагъэп.
- Загъорэ уупчIэжьми фэIуагъэ щыIэп, колхозым
шъхьэIулIэжьэу иIэр тхьаматэр ары.
- Тхьаматэрэп, ащкIэ зыхэмыгъэукъу.
- Адэ хэт?
- Правлениер арэу къысшIошIы,- Биназ къэтэджыжьыгъ.
НэбгыритIур зэIопхъофэ Рэщыдэ къахиIогъагъэм
нэмыкIэу къахэгущыIагъэп. Зэ счетыр къышти, кIэнхэр
къыридзэхэ фэдэу ышIыгъ, тхылъыпIэ тхьапэр къылъигъэкIуати, хэплъагъ. Ар имыкъоу телефон трубкэр къышти, мыгущыIэу, кIэгъожьыгъэу тхьакIумэм тIэкIурэ
Iуигъэлъи, ыгъэтIылъыжьыгъ. Тэджи, кабинетым зычIэплъыр ары ЧэтэшIэ Биназ къэтэджыжьыгъэу зилъэгъугъэр.
- Тэ уежьагъа, Биназ? Лъэгъун уиIэу пIогъагъэба?
- СиI. КIо, етIан. Гузэжъогъу Iофэп.
- КъэтIыс,- МэфакIом Iэ ышIыгъ,- етIан тIони, тыхэхьажьынышъ, Iоф мышIэр IофшIагъ тIоу тыхэтыщт...-
тхьаматэм итIысыпIэ зегъотыжьым Хьамырзэм къыриIуагъ чIэкIыжьыр къыригъэкIэу,- Долэтыкъу, о  зыфэсIуагъэр непэ гъэцакIэ. Джыдэд, зы сыхьати темыгъашI...
Тхьаматэм "джыдэд" зыфиIуагъэр Хьамырзэм ымышIэщтыгъэми, нэбгыритIур язакъоу къызэригъэнэн фаер
къыгурыIуагъ, МэфакIом еупчIыжь фэдэу зишIыгъ:
- Натрыф чылапхъэра зыфапIорэр?

--- Page 303 ---

- Ары, ары. Натрыф чылапхъэр ары. Табыумэ, шъуфэсакъ, тышъумыгъэлъэIожь.
- АщкIэ, Рэщыд, къытэмыхъуапсэхэмэ, зыми техъопсэжьыщтэп,- Хьамырзэм ыIозэ къычIэкIыжьи, нэбгыритIур язакъоу къыгъэнагъ.
НэбгыритIу зэщыхьагъэм уряшыхьатыныр мыдэгъуми, джыдэдэм зэхихыгъэмкIэ Рэщыдэ рэзагъэ. Ежь
къыфэмыIошъоу тхьамэфэ псаум къырихьакIыщтыгъэр,
Iофым хэщагъэ фэмыхъоу, Хьамырзэм къытырикъутагъ. ЧэташIэм зимыIажэщтыгъэмэ, ыIуагъ Рэщыдэ, нахьыби къыриIонэу адрэр хьазырыпсыгъ. ШIумэ еплъ,
парткомым тыпщи, тишIуи тиджагъуи къыттебгъэгущыIагъ. СэшIэ сэ узфаер. Хьамырзэм къырищажьи
къыфэIошъугъэп шъхьакIэ, къыосIон, укъыкIэнэцIы
сиIэнатIэ, узыгъолъыжьырэм, уипкIыхьэлъэгоу укъэтэджыжьы. Ау къыпIэкIэхьанэп, пIыгъыр уагъэIыгъмэ
гушIо, ари IэнэтIэ цIыкIоп, мафэ къэс райкомым уащэ,
зегъэзэгъ.
- СшIэрэп мыщ зыкъызэрэсфишIырэр,- ежь-ежьырэу Биназ зэриIожьэу къыгъэзэжьи, къэтIысыжьыгъ,-
зыкъысщехъо, зыкъыспегъапкIэ.
- Хьамырзэра зыфапIорэр? Долэтыкъо зыфэдэр
пшIэрэба, зыгорэ ымыIомэ, ыбзэгу мэхъу. Ау, Биназ,
къыосIоныр ошIа, мызэгъэгу парткомыр зытегущыIэгъэ
IофыгъомкIэ тэрэзкIаеу Хьамырзэм къыуиIуагъ. Хьау,
былым Iусым изегъэкIон парткомыр зэрэтегущыIагъэр
сымыдэу арэп, ар хъуна, ар дэгъу, тызфэе дэд, ау сэ зэкIэ
къызэрэстырябгъэгъэкIагъэр тэрэзыIоп, ахэр зэхэзыхыгъэм неущ намыс къыпфишIыжьыщтэп...
- Аущтэу зыкIашъуIорэр сшIэрэп, мыхъун парткомым къыщаIуагъэп,- Биназ кIэкIэу Рэщыдэ къырищэжьагъэр къызэпиупкIыгъ.- Арэу шъоIомэ, партийнэ зэIукIэм,
Хьамырзэм зэресIуагъэу, къыхэтлъхьащтышъ, сыд пай
къызэфэдз-зэфэдзыжь мыщ щытшIын, тытежъугъэгущыI, коммунистмэ къызэраIоу унашъори тштэн.
- Хьау, Биназ,- МэфакIом псынкIэу кIилъэшъужьыгъ,- сыд пае партийнэ зэIукIэм тыщытегущыIэжьын...
Хьамырзэм ыIорэмкIэ тыпсэущтыгъэмэ, бэшIагъэ колхозыр
зечъэхыщтыгъэр, тэри IэнэтIэнчъэу тызщысыщтыгъэр. Сэ
сыIофэп, мыхъу зыщыхъужьрэм, сыкIэлэегъадж, сисэнэ11*

--- Page 304 ---

хьат секIужьын, шъоры нахь Iофыр,- МэфакIом идышъэ
цэпищ къыIущэу щхыгъэ.- ТхьамыкIагъоба узфеджэгъэ
Iофым ащ нахьрэ хэшIыкI фыуимыIэныр! Мыщ фэдэ дэдэу
цако Iоу Долэтыкъо сшIагъэп, зигъэчанэу, зэIукIэмэ
къащыгущыIэ зэхъум, зыгорэ хэс сшIошIыщтыгъ. Шъузэблэсэрэхъумэ сшIэрэп, ы-ы, Биназ, сыд къепIуалIэрэ о?
Ары нахь, лэжьыгъэмкIэ тыригъэтIысхьащт!..
- СшIэрэп, ар коммунистмэ зэраIу.
- Райкомым къыддиштэмэ, сыда коммунистхэр зыхэтхэр,- джыри идышъацэхэмкIэ Рэщыдэ щхыпцIыгъэ.-
ТIорэр ахэмыхьащтмэ, хьаулыеу колхозым тырипаща?
Ащ фэдэ нэкIэ ори, Биназ, тызэмыгъэплъыжь. Сэсэмэркъэу, ЧэташIэр. Зышъхьэ имылъым, тыдэ бгъэкIуагъэкIи,
ышъхьэ илъыщтэп. Институтыр къызэрэфэухыгъэр сшIэрэп Хьамырзэм. Тэ апшъэрэ гъэсэныгъэ тиIэу ерагъ.
- Къыухыгъ, имашинакIэ мэлыр пысэу, адрэмэ къызэраухырэм фэдэу... Лъэгъунэу сиIагъэр нэрлъэгъу агитациеу згъэхьазырыгъэмэ, щитмэ атырясымыгъатхэзэ,
уахэзгъаплъэ сшIоигъуагъ. ЗэкIэмкIи щит щэкIырэ щырэ
зэрэхъурэр. Фермэ, бригадэ уцупIэ пэпчъ атетыщт, колхоз правлениеми, клубми аIудгъэуцощт.
- Чылэгу урамыбгъум?
- Ащ тетхэри зэблэтхъущтых.
- Мыщ атефэщтыр зыфэдизыр ошIа?
- Щитхэр пхъашIэмэ тфябгъэшIымэ, адрэхэр комсомольцэмэ тыратхэнэу пшъэрылъ зыфашIыжьыгъ. КIымафэм Iофынчъэу тыщысыщтэп аIo.
- Олахьэ дэгъум ащ фэдэ мурад яIэмэ. Хьарыфэу
хащыгъэм пэпчъ къытыралъытэзэ, художник жэкIэ-пакIэмэ тIахыщтыгъэр зыфэдизыр ошIа?
- Комсомольцэхэми зыгорэ афэшIэгъэн фае.
- Сыд афатшIэмэ хъущт?
- Гъатхэм идэхэгъум Лермонтовым ичIыпIэхэр къызэрагъэлъэгъунхэу Пятигорскэ кIохэ ашIоигъу.
- Бо згъэкIоных, зы мэл пщэри афэтыукIын. Дэгъу,
Биназ, дэгъу. Сыда мы сапашъхьэ къиплъхьэгъэ купым
сяплъыкIэ, о умышIэрэр сэшIа?
- Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу aIo.
- AIo шъхьакIэ, Iyx, мы заулэм сяплъын слъэкIыщтэп. О
уиIоф сшъхьэ езгъэгъэузыжьмэ, адрэ Iофмэ сыд къафэнэжьыщтыр? НекIо, щэджэгъуашхэ хъугъэ. АдрэмкIэ, Хьамырзэм зэрэдезгъэштагъэмкIэ, Биназ, угу къысэмыгъабгъ.
ТIэкIу титIо тызэфэсакъыжьзэ тшIын фае. Армырмэ, Долэтыкъо фэдэхэу, къыттебэнэщтхэр хьазырыпсых.
Биназ щхыпцIыгъэ, тхылъыпIэхэр къыугъоижьхи, тхьаматэмрэ ежьырырэ къызэдэтэджыжьыгъэх, МэфакIом
къыIуагъ:
- Олахьэ, Биназ, къызэрэосIощтыри сымышIэ, нысащэмкIэ, тытхъэжьэу уиджэгу тыхэтын тIозэ, къыохъулIагъэр сыгу къеом. Шэныбэм пае уипIэлъэ тыгъэ
зэрэзэкIэпхьажьыгъэр къезымыгъэкIухэрэр чылэм дэсми, адезгъаштэрэп, укоммунист шъыпкъэ зыхъукIэ, джары узэрэзекIонэу къыптефэрэр. Хэт ыIорэми упымылъ,
о пшъхьэ нахьышIу зэрэхъущтым иIоф зефэ.
- Джы мы къепхьыжьагъэр ары,- Биназ ыIуагъ,-
симыщыкIагъэр.- Ау къыраIуагъэм джэуап римытыжьыныр къыригъэкIугъэп.- Нысэщэ Iофым ущызгъэгъозэгъагъэшъ къыосэIо нахь, сэри мы Iофым сырыгущыIэ
сшIоигъуагъэп,- Биназ шъхьэкIо укIытэм къыушэплъыгъ.- Мы Iофым кIэух фэсшIыгъ.
- Тэрэз, тэрэз, пшIэрэм урыкIэмыгъожь. Тыркуем
икIыжьыгъэм ыпхъу къызыпщэкIэ, къезымыгъэкIун Iаджи
щыI. Сыд епшIэщт сэIо, къыопыирэм къыпфиIэтэу, ащ
нахь чылэм пшъашъэ дэсыжьба!.. Шэныбэм ыпхъу нахьи
сыда Хьэсанэмэ япхъу Мерэм зэрэнахь дэир? Бо теплъмэ пшъэшъэ Iэм-лъэм шIагъу, лIакъо зытекIын бзылъфыгъ, алъэпкъкIи узтещыныхьан яплъэгъулIэнэп. Адэ зи
къапIорэпи, Биназ? Угу рихьрэба?
- Сыд къэсIон, - Биназ IугушIукI фэдэу зишIыгъ,- ащ
фэдэм сырыгущыIэнэу джыдэдэм сыфэхьазырэп. Мерэми зы пшъэшъэ дэгъоу чылэм дэсмэ ащыщ. Адырэ
къезымыгъэкIунэу чылэм дэс зыфэпIуагъэмэ сапылъэп.
Хэти къызэрэшIошIэу мэгущыIэ, къызэрэщыхъоу мэпсэу.
- Тэрэз сIуагъи!.. Тэрэзэу oIo ыкIи тэрэзэу ошIэ...
ЧэтэшIэ Биназ шIу ылъэгъукIэ, фэшIушIэкIэ арэп
МэфэкIо Рэщыдэ зыкIыфэусэщтыгъэр. НэбгыритIум азыфагу пыигъэ дэмылъми, пIалъэ зэритыгъэгъэ пшъашъэр
къызэримыщэжьыгъэмкIэ цIыфхэр зэрэтегущыIэщтыр
ышIэщтыгъэ. Хэти ежь зэрэшIошIэу, Биназ зэрэзекIуагъэр
къезымыгъэкIури мэкIагъэп. ЗэкIэми шIу уалъэгъуа,

--- Page 305 ---

ыIощтыгъ Рэщыдэ, уитхьамыкIагъэ къыбдащэчынэу.
ЧэташIэм игугъу IаекIэ ашIы къэс, ежь МэфакIомкIэ
нахьышIу. Узхэтмэ уипэIо шыгу икъэбзагъэ къахэщыщт,
нэмыкIмэ анэшIу нахь баIорэ къыпфэзыщт. Ащ зи
ымыгъэшIугъэмэ, ыушIуцIыгъэп. ЕтIани уигугъу шIукIэ
рымыгущыIэхэмэ, уигухэлъи пщегъэгъупшэжьы, къыпфагъэшъуашэщтыгъэмкIэ цIыфхэр рыкIэгъожьых. Уикъэбар Таймэзым зызэхихкIэ, теплъын зыкъызэрэпфишIыщтым. Ащ, сэшIэ къумалым ыпхъу къащэ нибжьи
къыуиIощтэп, ау цIыфхэм екIэ ажэ узэрэдэлъри къыпфидэщтэп. УимыкI, уимыс, уисэуи сыкъимыгъэхьажь.
Пчэдыжьыпэ горэм, икабинетыпчъэ дэжь шъуз цIэцIэ
макъэ Рэщыдэ щызэхихыгъ. Пчъаблэр къыIузыубгъукIи
къычIэогъэ Шэныбэ Сафят зелъэгъум, пэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Сафят, къеблагъ.
- Чэмыщ тымыкIожьмэ, колхозым тыщыщыжьба, синынэгущ!..- Сафят къэтэбэ шIуцIэ пальтэу къуапэр дыридзэкIэу ыIэхэр къыщэйзэ къекIолIагъ.- Мыдэ еплъ, МэфакIор, мы сIэхъуамбэхэр колхоз чэммэ зэрагъэгъугъэр, сизакъоп, уянэ ыIэхэри, Болэт Фатымэ ыIэхэри джащ фэдэх.
УзэрэчIэсыр сшIэзэ, нынэ, чIэсэп аIошъ сагъапцIэ...
- Ахэмэ зи ялажьэп, Сафят. Моу зыгорэ стхыти, зи
къычIэшъумыгъахь ясIуагъ.
- Армэ хъун. Сэ лажьэ зимыIэм сецIацIэ.
- КъэтIыс, Сафят. Сыд узгъэгумэкIрэр?
- Чэт Iус тIэкIу къысфиптхыкIынэу сыкъэкIуагъ.
- Чэт Iус пае укъэзгъэнэна, Сафят,- МэфакIор джи,
секретарыр къычIищагъ.- Модэ кIуи, чэт Iус центнер джыдэдэм Сафят къыфырягъэтхыкI, квитанциер къысфахьи,
сыкIэгъэтхэжь. Непэ блэмыкIэу, щэджагъо нэс, къыпфязгъэщэжьын. ЕтIанэ сыдэу шъухъура, Сафят?.. Зэхэсхыгъэ
лIым икъэбари къызэрэIугъэр, зэрэпсаури...
- Зэхэпхыгъэмэ, егъашIэм колхозым сыхэт, зыплIэIу
илъэу къэзыхьыгъэмэ сащыщ, гушIуакIо укъысфэкIуагъэмэ, зи щышIыныгъэп.
- ЕгъашIэм колхозым узэрипкъэугъэр сэшIэ шъхьакIэ,
модрэ Тыркуем исыри... Сыдэущтэу сIони, олахьэ сымышIэ, Сафят, къыосIощтри, ар бгъуитIоу зэголъ... ЧэташIэмэ афэмышIэшъугъэр сфэшIэшъуныя, пшIэрэба, зэхэзыххэрэми къытфадэныя...

--- Page 306 ---

Клуб чIэхьагъум пэчIынэтIэ тетIысхьапIэм Болэт Къасымэ изакъоу зытесыр сыхьатым къехъугъ. Тыгъэр къумбыл чъыгышхом къышъхьапырыплъи, къушлъыкъум
зикIыгъэр тIэкIу шIагъэ. Къасымэ ищысыкIэкIэ зэрэгубжыгъэр къэошIэ. Болэт лIыжъыр дунаим тет-темытми амышIэжьэу, МэфакIомрэ Хьамырзэмрэ зэгогъэпкIэжьыгъэхэу
туфым хэшIыкIыгъэ клубышхом язакъоу кино щеплъых.
АдыкIэ, Совет чэу къуапэмкIэ, нэбгырэ заулэ щызэхэт. Загъорэ къыкъоплъых, уахътэр зэрэкIорэр ашIомакIэшъ, къэхъущтым паплъэхэу сыхьатым еплъых. Хъунэп
мы тищытыкIэ, тэ тфэмыIошъурэр Болэт Къасымэ ыIощтышъ тежэ ыIуи, щытмэ ащыщ горэ IукIыжьыгъ, нэмыкIи
ыуж ихьагъ.
- Тэ зытIокIэ нэпчы тырифыщт!..- ащыщ горэм
къыIуагъ.- Болэт Къасымэ сыд епшIэн плъэкIын!.. У ТаймэзкIи укъыридзэщтэп, пшIэрэ щыIэмэ къыуигъэIощт.
- Ар тэрэзба, емыкIуба, мохэм ашIэрэр!.. Къыддэхъу пIокIэ, зиунагъо бэгъон, пшъо уикIы хъуна!..- нэмыкIми къыдыригъэштагъ.- Ашъыу къехъулIагъэр сшIэрэп нахь, МэфакIор мыщ фэдэу щытыгъэп... Хьамырзэм зэщефкIэ енэгуягъо...
- Ар тэ къытэмыIоу,- ящэнэрэр къепэбжъэуагъ,-
джа партийнэ зэIукIэм шъузээхэтIысхьэкIэ еIy...
- Болэт Къасымэ нэмыкI лъэгъун тхьаматэм фыриIэнкIи мэхъуба,- апэ къезгъэжьэгъагъэм кIилъэшъужьыгъ,-
чэт Iус рыригъэтхыкIынэу паплъэми тшIэрэп... Зэ, шъубыяу, киноур къаухыгъ!..
МэфакIомрэ Хьамырзэмрэ клубым къычIэкIыжьыгъэх.
Къасымэ къызэрилъэгъоу Рэщыдэ къыхэщтэуIукIыгъ, шъхьэгъэсыс сэлам къырихи, тегущыIыкIы фэдэу
зишIызэ, адрабгъукIэ дырекIокIынэу ригъэжьагъ.
- МэфакIор,- Къасымэ тэджи, тхьаматэр зыдежьэгъэ
лъэныкъомкIи мыкIоу колхоз контор чIэхьагъум фиузэнкIыгъ,- лъэгъун пфысиI сэ,- чэу къуапэмкIэ зыгъэзэгъэ
Долэтыкъуи лъыджагъ.- Хьамырзэр, ори ары.
- Олахьэ сэгузажъом сэ...- къыгъэзагъ.
- Тэри тыIофынчъэп,- Къасымэ къызэриIокIыгъ,- бэ
зыщышIагъэм макIэ щышIэжьын,- Къасымэ парткомыр

--- Page 307 ---

зытетхэгъэ пчъэм, бэщыпэмкIэ теозэ, джагъэ.- Ори,
ЧэташIэр, зэ моу къакIо!..
- СыкъэдаIо, Къасым,- гуцэфэнчъэ зишIэу МэфакIом къыIуи, къеупчIыгъ.- Зыгорэм уегъэгумэкIа?
- ШъуизекIуакIэ сегъэгумэкIы, шъуипсэукIэ лэжьэкIо
псэукIэп!..
- УзымыгъэгумэкIыпхъэмэ, Къасым, зямыгъэгъэгумэкI,- Хьамырзэм, къыхихэу, къыдзыгъ.- ЯлIыжъыпIэ
гъэшIуапIэмэ арысхэу ДэхапIэ лIыжъ Iаджи дэс, зыми зыхащыхьэрэп нахь...
- Шъуащытхъузэ шъуимышIапхъэмэ къахэмыгущыIэнхэу ара?
- Сыд мышIапхъэу тшIагъэр? Мафи чэщи уцугъо
тимыIэу колхоз Iофмэ ауж титышъ, цIыфмэ тафэгумэкIышъ, тыгъоспчыхьэ тызхэныгъэ кином теплъыжьыгъэшъ, мыхъун тшIагъэ ара? - Хьамырзэм шъхьангъупчъэ Iухыгъэр къыфишIыжьыгъ.- УлIыжъышху тIозэ, Къасым, олахьэ тебгъэзэщыгъэм!..
- Сэра шъора къышъозэщыгъэр? - Болэт Къасымэ
къэгубжи, шъхьангъупчъэу къыфашIыжьыгъэр, етIыргуи, бэщыпэкIэ зэIуигъэчъыжьыгъ.- Шъузэрэхъун къызшъуаIокIэ, кIалэ, шъумыгубж. СышъушIоделэу, зыуж
симытыпхъэ Iофмэ ауж ситмэ, парткомыр къэугъой,
ЧэташIэр!.. Гъэчэрэгъури, МэфакIор, моу Таймэзым сыдэгъэгущыI. КъэрэкIу ари!.. Сыд узфыщытыр, ЧэташIэр?..
Ори мыхэмэ адеогъашта?..
- Зэп-тIоп, Къасым, мыхэмэ сишIошI зэрясIуагъэр,-
Бинази рилъэшъухьэ-римылъэшъухьажьэу къыдыригъэштагъ.- Коммунистым Iофыгъо парткомым къыщиIэтмэ, тытегущыIэныр типшъэрылъ.
- Къасым,- чIыпIэ зэжъу зэрифэщтыр МэфакIом
къыгурыIоу шъабэу къыIуагъ, Хьамырзэм гущыIэ дыс
горэ къыдзынэу ригъэжьагъэти, фэгубжыгъ.- Долэтыкъу, быяу зэ!.. Къасымэ мыхъун ыIорэп...
- ЦIыфым фэмышъуашэр сIощтэп ыкIи,- Болэтым
бэщыпэр ыгъэсысызэ, тхьаматэр къызэпиутыгъ.- ШъуитIо, сыгу къыгъэкIыжьэу, шъузфэдэр шъошIа? КIэныжъ
Шыхьам зызэришIыщтыгъэу шъуитIо шъозекIо,- зыфагъэдагъэр шIоемыкIоу Хьамырзэм къыхихыгъэми,
зиIэжагъ. МэфакIори кIыфыбзэ хъоу стол чIэгъым ылъакъохэр щызэригъэнагъэх,- чылэм анахь нысэщэшхо дэтми,
къахэмыхьэу, пщынаор ыдэжь аригъащэти, зыфыригъаоу,
чэщ-зымафэ зыкIэригъэсыщтыгъэ... ЦIыфмэ шъуахэсэу
кино шъуеплъыныр шъушъхьэ ешъупэсыжьрэп!..
- КIэныжъ Шыхьамэ тыфэдэми тшIэрэп, Къасым,-
МэфакIом IэкIахыгъагъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ,- ау
мыхъун къытапIорэп... Олахьэ сымышIэ цIыфхэмкIэ а
зыфапIорэр... Кином теплъыжьынэу зыфэхъугъэм, Къасым, шъыпкъэ хэмылъэу щытэп. Район зэIукIэм тыщыIагъэти, тыгъоспчыхьэ тыкъыфэзэжьыгъэп...
- Зымафэ, адырэ тхьаумафэм?
- Ащыгъуми Iоф горэм тыкъигъэнагъэу къычIэкIын
нахь...- Рэщыдэ ыIощтыр ымышIэу ушъхьагъу лъыхъущтыгъ.- Бинази зэримыгуапэр олахьэ къытиIогъагъэм...
КIо, кино теплъыныр тикIасэшъ... Ащ Iо къикIынэу ищыкIагъэп. КIэныжъхэри тыгу къэдгъэкIыжьынэп... ТшIагъэр
тымышIэжьмэ, тыкъэнэжьыгъ... Ары, ары, тэрэз. Зи
мыхъун къытэпIуагъэп...
XVIII
- Болэтыр, унэм зипшIыхьажьыгъэмэ сшIэрэп,- Темыркъан къэлапчъэм къыIумыхьэзэ, игыен ригъэжьагъ,-
цIыф уилъэгъужьырэп.
- Оры, о сыд уищыIакIэу пшIэрэ,- гыер къызтыригъэнагъэп,- мафэ къэс машинэмкIэ удэчъы, укъыдэхьажьы
нахь, шъэогъум сыд икъэбар пIoy укIэупчIэным упылъэп.
Зыуж уитэу зепфэрэр сыд?
- Сшъхьэ иIоф зесфэрэ нахь,- Темыркъан чыишъхьэмкIэ щхыгъэ,- ощ сыфэдэу чылэ Iоф зесфэу сыделэкIэ
огугъа!.. СыщыIагъ Мыекъуапэ, кIэлэ нахьыжъым дэжь,
узгъэкIожьыщтэп ыIуи, чэщ-зымафэ сыкъигъэтыгъ.
- Сыд адыгэ тIэкIоу Мыекъуапэ дэсмэ якъэбар?
- Мафэрэ IофышIэ мачъэх, къэчъэжьых. Агу имылъ
дэдэми, джыри къеблагъэр ащыгъупшагъэп. Тхьаумафэрэ сумкэр аIыгъэу бэдзэрым макIох, ныожъмэ ядыргъхэзэ ащэщафэх. Пенсионер купи, джау Лениным ипчэгу
щызэрэугъоихэшъ, щызэхэсы. Сыхьат горэм сахэсыгъэти, сшъхьэ къахэсхыжьыфэ сшIуабэ дэшIагъ.
- Пхъэтэпэмыхь уашIыгъа?

--- Page 308 ---

- Хьау. Боу адыгэгъэшхуи ахэлъ. СшIэрэп къызэрэосIощтри, сяплъмэ, адыгэ лIыжъ шIагъох, зэкIэнэкIэжьхэу,
зэкIэкIэуIэжьхэу, Iофынчъэм ыгъэулэугъэхэу сахэплъагъ.
Ахэмэ сафэдагъэмэ, зы мафи къалэм сыдэсыныеп, сичылэжъ сыдэтIысхьэжьыщтыгъэ.
- Сыд къэбгъэкIожьхэмэ дябгъэшIыхьащт?
- О-уиу, дашIыхьан макIа, пIорэр гъэшIэгъоны. Узщалъфыгъэм итхъагъо гъашIэм зэрэхигъэхъощтыр пшIэрэба?..
ЧэташIэм ячэу къуапэ Iузгъэсыщтыгъэх, джэгумэ, хьадагъэмэ ахэзгъэтыщтыгъэх, натрыфлэжь лIыжъ звенэм хэзгъэхьанхэти, згъэпкIэщтыгъэх, Iуязгъэхыжьыщтыгъэ... Сыд
фэдэу къыуалъэгъулIэнхэкIэ ахэр лIыжъ зишIугъох, адыгэ
пaIoy ащыгъупшэжьыгъэр ары къякIупэщтыгъэр!..
- Хэти, Темыркъан, зэсагъэр ихапI. Ахэмэ угу ябгъэнэу щытэп, Iоф шIукIае къалэм щызэрахьагъ, пшъэдэкIыжь Iаджи къатефагъ, шIушIагъэкIи IэкIыбынчъэхэпщтын. Ау етIани жъы ухъоу IэнэтIэнчъэу укъызынэжьрэм,
сыдэу пшIын, кущэрэхъ кIэгъэчъыжьыгъ пIонэу, зыми
урищыкIэгъэжьэп. Джа лIыжъхэу зигугъу пшIырэмэ ащыщ
горэ сэшIэ, ахэсыгъэмэ сшIэрэп, Сетэр ылъэкъуацIэу.
- Ахэсыгъ, ахэсыгъ. Сетэр аIоти, еджэщтыгъэх.
- Джа Сетэм илъэсныкъо фэдиз, къауIэфэкIэ сыдэзэуагъ. Орырэ сэрырэ Нарофоминскэ дэжь тызщызэIукIэжьыщт лъэхъаныр ары. Пщыгъупшэжьыгъ нахь,
игугъу сшIэу зэхэпхыгъэ. Олахьэ, Темыркъан, лIыгъэ зыхэлъ кIэлагъэм ар. Разведкэм кIуагъэу нэмыц къыздимыхьэу къэкIожьыщтыгъэп, тикомандир шIу ылъэгъущтыгъ.
Черкес ыIоти, еджэщтыгъэ, ащ ихьатыркIэ тэри нэшIукIэ
къытэплъыщтыгъэ. ОрдениплIрэ медаль зыбгъу-зыпшIрэ
иIэу Сетэм заор ыухыгъ. Уеплъмэ, ащ фэдашъо нибжьи
тепштэнэп, арба?
- Олахьэ арым,- Темыркъани зэхихыгъэр ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ.- Адрэ сызхаплъэхэри, Къасым, цакохэп. КIо
етIани мыжъо гъэчъыгъэм тесхэу чылэ къэбарым тегущыIэхэ зыхъукIэ, угу ямыгъун плъэкIырэп. Олахьэ боу
дэим Сетэу зигугъу пшIыщтыгъэр сыгу къызэрэмыкIыжьыгъэр, уисэлам есхыжьыныгъи, икъэбар зэзгъэшIэни, уикъэбар фэсIотэни...
- Ашъыу, пщыгъупшэн фэягъэп, бэрэ икъэбар сырыгущыIагъ. Мыекъуапэ узыкIорэм, сэлам сфехыжь.

--- Page 309 ---

- О алейкум сэлам, ар сшIэпэн,- Темыркъан игопагъ
ыпшъэ ралъхьагъэр.
- Адрэ зыфэпIуагъэри шъыпкъэ,- дыригъаштэу Къасымэ ышъхьэ ыгъэсысыгъ,- мэкъумэщышIэм къыхэкIыгъэр гъуащэрэп, чIыгум фэзэщы. Сыда мыщ тызфыщытыр, некIо, унэм къихь.
- Сыкъихьана, ХьэпакIэр бгыузым риутыгъ аIуагъэмэ
сшIэрэп, тыгъакIу.
- Шъузым зыфигъэшIожьэу пIэм хэлъ нахь, къеузрэ
щыIэп,- Къасымэ сэмэркъэу джэуап къытыжьыгъ.
- КIо джары, Болэтыр, ащи ущыIэгъах.
- Адэ, Дударыкъор, о къэочъыхьэ пае лIы сымаджэм
сылъимыхьэу къэзгъэплъэна!.. СыкIуагъ, уцэу фызэхэсшIыхьагъэми ишIуагъэ екIыгъэу eIo.
- Болэтыр, сыдигъуа IэзакIо узыхъугъэр?
- IэзакIо сыдым сишIын, ХьэпакIэр пIэм хэушхуагъэу
зысэлъэгъум, Нэбыкъуае сыкIуи, узэреIэзэщтыр ныо горэм къезгъэIуагъ.
- Олахьэ, сэ зи сIорэп шъхьакIэ, ХьэпакIэм иуз сэри
сиузым...- Зызгъэхъыежьын слъэкIрэп, сыбг петхъы...
- Ар пIoy, Дударыкъор, табыумэ, пшэсэн щымыIэм
зыкъыремыгъэут, май мазэм зынегъэгъэси, нахь стырыIоу фызэхэсшIыхьан...
- Пшэсэна зэрэбгъэхъужьрэр?
- Адэ сыд, шъоу пшIошIыгъа? АщкIи зэхэсэшIыхьэ,
ухэбзэежьыкъон...
Аслъанбэч дэжь сымэджаплъэ Темыркъанрэ Къасымэрэ кIуагъэх.
ПчъэIушъхьэм зэрэтехьагъэхэм лъыпытэу Темыркъан зыритэкъухьэу макъэхэр ыгъэIухэу ригъэжьагъ,
пчъэр зэрэIуихэу къыхидзагъ:
- ОуитIур оуищ, синыбджэгъужъ тхьамыкI сIонти, пIэ
фыжьыбзэм къыхэплъэу хэлъыр ХьэпэкIэ Аслъанбэч,
бгыуз нахь мыхъурэм, улIба, зыребгъэутыгъ!..- Темыркъан щхызэ, ин-инэу шъэогъум шъхьащыуцуагъ.- Зэхэоха, ХьэпакIэр, дунаим уехыжьэу, сизакъоу сыкъызыбгъанэкIэ узэрэзгъэежьыщтыр?.. Сыд къыохъулIагъэр,
ситхьамыкIэжъ? Усымадж аIуи, Мыекъуапэ щызэхэсхыгъэти, кIалэм умыкIожь ыIозэ, нысэ цIыкIури къысэлъэIузэ, сыкъышIокIожьыгъ. Тэ, ныбджэгъухэм, тызэлъымыплъэжьхэмэ, хэт къытлъыплъэщт!..- пальтэу джыбэм иIэбэжьи, конфет килограмм ныкъо фэдиз газетым кIоцIылъэу къырихыгъ.- Мыри мыекъопэ конфетэу къыпфэсхьыгъ, IэшIу-IушIу зэрэуимыкIасэр сэшIэ, ау къыпфихьэрэ горэм фэпщэин. ЬI-ы, Джанщыр, лIыжъыр къэсымэджагъэшъ, къыдэочъыхьэ ара? Болэтым иIуагъэу, мы сызхаплъэрэм зыкъыпфегъэшIожьы нахь, къеузырэ щыIэп.
- Хьау, Темыркъан, хьау,- Джанщыр ныо од цIыкIуми пхъэнтIэкIур къыгъэкIуатэзэ, къыIуагъ,- мызгъэгу ащ
фэдэ Аслъанбэч еслъэгъулIагъэп. Ащ зыгорэ къемыузэу фэгъолъыщтэп. Тхьаегъэпсэу, Къасым ары мыхъугъэмэ, зыкIэмыIэжьэу пIэм хэгъолъхьэгъагъ. ШъутIыс,
джы ежь-ежьырэу зыкъызэпырегъазэ,- Джанщыр хьакIэмэ къадечэрэгъукIэу, нэшIукIэ къяплъыгъ.- Тхьэ, аIуамыIоми, мы Темыркъан лIыжъ бэрчэтышху, Къасым.
Зыхахьэрэм чэф хелъхьэ.
- Ары, Джанщыр,- Къасымэ щхыпцIи, бысымгуащэм дыригъэштагъ,- ежь Дударыкъори ащ къыфэхъугъ.
ШъхьэцIыкIу мэкъэшхоу сIонти, сеплъымэ, цIыфмэ ялыягъэу ышъхьэ ин дэд...
- Мыр къысэмыдыргъэу, Джанщыр, щыIэн ылъэкIыщтэпышъ, упымылъэу, модэ тхьачэт пщэр дэгъу горэ
къыфэукI, ХьэпакIэр армэ, пIэм хэмыгъуалъхьэу укъыригъэблэгъэщтэп, уищыпс-пIэстэ шIыгъэ бэшIагъэ зытIумыфэжьыгъэр.
- Шъощ фэдэ ныбджэгъуитIу тиунэ къихьагъэу тхьачэт пае шъукъэзгъэнэнэп, боу, тхьам ишыкуркIэ, тихъои.
Зэ мы лIыжъыр къэрэтэджыжьи, нахьыбэ сыфаеп. ЛIыр
пIэм хэушхуагъэу хэлъын нахьи, алахьэм сэ сегъэсымадж,
сыгу мэкIоды,- Джанщыр ыIозэ, унэм икIыгъ, тхьачэт джэ
макъи къэIугъ.
ПIэм хэушхуагъэу ныбджэгъумэ апашъхьэ щымылъыным фэшI Аслъанбэч къызэшIотIысхьанэу зыфежьэм, лIым игухэлъ Къасымэ къыгурыIуагъ. Iаби, дэIэпыIэзэ, къызэшIуигъэтIысхьагъ, шъхьантитIури ыкIыбрэ
пIэкIор бармэкъымрэ азыфагу фыдилъхьи, Аслъанбэч
гупсэфэу зыригъэкIыгъ.
- Зымафэ узэрэщытыгъэмкIэ, Аслъанбэч, непэ унахьышIуIу,- Къасымэ ыIуагъ.- Мыщ ыпэкIэ, бетэмал, зыбгъэхъыен плъэкIыщтыгъэп. Джы лIыгъэ зеохьэ.

--- Page 310 ---

- Тхьэр разэ къыпфэхъу, Къасым, уиуц ишIуагъэ къысэкIыгъ.
-Тара сэIо, сытежъугъаплъэба мы Нэбыкъое ныожъ
уцым, - Темыркъан фэщыIагъэп.
- ЕпшIэн щыIэп, уищыкIагъэ хъумэ, къыпфэсхьыщт
сIуагъи,- Дударыкъом илъэIу Къасымэ къыпиупкIыгъ,
етIанэ тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ.- Бгыузыр
къемыжьагъэу щафэрэп, е зэпшIэжьыщт... КъэошIэжьа
нэмыцмэ такъыIэпыкIыжьыгъэу къыохъулIэгъагъэр?..
- Тара ар, нэмыцмэ зэп такъызэрэIэпыкIыжьыгъэр,-
къыраIуагъэр Темыркъан игуапэу къэплъагъ, гушхо нэплъэгъу Аслъанбэч фидзи, ичыхIан къуапэу къефэхыгъэр
диIэтэежьыгъ.- Олахьэ къэсымышIэжь... Сегупшысэшъ,
гъэшIэгъоны псаоу заом тыкъызэрелыжьыгъэри...
- КъэпшIэжьынэп адэ, оркIэ шIугъэмэ ар пщыгъупшэщтыгъэп, куп зэхэтIысхьэ пэпчъ игугъу къэпшIыщтыгъэ,- Къасымэ щхыпцIыгъэ.
- Алахьэм ешI джы угу къэкIыжьыгъэр, мыхъун нэмыкI къэпIощтэп. Ащ нахьи нахьышIу, МэфакIомдхэр
киноумкIэ шъхьэчъэ-псачъэ зэрипшIыхьагъэхэр къытфэIожьри, ащ нахь Iоф чылэм дэлъыжьэп... ПшIошъ умыгъэхъу, Аслъанбэч, сэщ пае мыщ къыIощтхэр!..
...Болэт Къасымэ игукъэкIыжь къыIотэжьынэу ыгу
къыпылъэдагъ, Темыркъан икъэплъакIэкIэ къызэрелъэIурэм ар ригъэшIагъэп. Натрыф цIынэр ашIуишхи, ныбачъэ
зыкIэмыIэжьэу натрыф хьасэм Ростов дэжь зыхэлъми,
кIыбрылъэу къахьы зэхъуми, къехъулIагъэр цIыф римыгъэшIэнэу къызэрелъэIущтыгъэр шъхьэм икIыщтыгъэп,
нэгум кIэтыгъ. Джы нэс зигугъу цIыф фэсымышIыгъэм
сырыгущыIэнэп ыIуи, Къасымэ ныбджэгъум еплъыгъ:
- Умыщын, зи мыхъун къыбдасшIэрэп.
- ШIэхышIоу, Болэтыр, кIэплъэшъужьыгъ,- Аслъанбэч къыдзыгъ.- КъаIо, къаIо. Тэри мыщ зыгорэ дэтэрэшI!.. Тэ къыттегъэгущыIи, умыгъэшхэжь!..
- Дунаим Болэтым къыздишIэрэ щыIэп,- Темыркъан
зи къызэрэрамыIолIэщтыр ышIэу "къыр-къыркъ" Iоу игуапэу щхыгъэ, ынэгушъхьэкухэри къисысыкIыгъэх, етIанэ
тIэкIу тыригъашIи, ХьэпакIэм фидзыгъ: - Ар пIокIэ тхьачэт пшIотымышхэу унэм тикIыжьыщтэп. Муары Джанщыри лыбжьамэ къыгъэугъ... Ахэр сэмэркъэух, сэмэркъэур

--- Page 311 ---

тхьам икIас аIуагъ,- Темыркъан зызэкIиупкIэу, инэплъэгъу
гукъэкIыжьым къыригъэчаныкIыгъ,- ау а нэмыцмэ тызаубытым Къасым, сыдэу чIыпIэ къин тифэгъагъ!.. Ощхы о,
Болэтыр... Сэры мыхъугъэмэ, черкес, Кавказ ясымыIогъагъэмэ, орзэ щэндж лъапсэм тыщыIурагъэхыщтыгъэ. Кавказ зыкIэсIогъагъэр ошIа, Болэтыр? А лъэныкъом макIохэмэ, гукIэгъу къытфашIынба сIуи, сшъхьэ къечъэгъагъ,
сепцIыгъэп, гукIэгъу къытфашIыгъэу къысщыхъугъ...
ХьэпакIэр, а чIыпIэм тэ зы нэмыц щыттхьалагъэти, ыжэгъу,
зиунагъо, сIитIу чIафэщтыгъэп... Арба, Болэтыр?..
- Нэмыцыр иныгъэп, къыпшIошIыгъэщтын...
- Мыиныгъэми кIочIэшхуагъ, икъурбэкъэй сIэхъомбапэхэр зэритхъыщтыгъэх...
XIX
Урамым зытехьэкIэ Сафят къызхигъэщыщтыгъэп
шъхьакIэ, ежьырырэ ыпхъурэ зэрэзэмышIур мазэм къехъугъ.
Ащ фэдэу Лимэ зыкIыщытыр ным епыикIэ, ыгу шIу
фимылъкIэ арэп. ЯтэкIэ къехъулIагъэр шIоемыкIоу,
шIонасыпынчъагъэу, еуцолIэн ылъэкIрэп. Ари имыкъужьэу шIулъэгъури ащ къыхэхьажьыгъ. Лимэ янэ закъо
нэмыкI дунаим щыриIэп, ащ гуфэбагъэу, кIэсагъэу фыриIэм укIэупчIэжьынэу, зыгорэ еплъэгъулIэжьынэу щытэп. Джаущтэу зэфэмышIуныгъэр азыфагу дэлъми, янэкIэ
пшъашъэр къыкIащтэ, ныр зыгъэгумэкIрэр ежьыркIи
IэкIыбыгъэп. Ау тым икъэбар къызщыIугъэм щегъэжьагъэу а зы нэбгырэмкIэ азыфагу гуфэбэныгъэ дэлъэп.
Iофыр зытетыр ежь Сафяти къыгурыIоу щытыгъэп. ЗэкIэми анахь шъхьакIо ным къыщыхъущтыгъэр зэрэгугъэщтыгъэу ыпхъу къызэрэчIэмыкIыжьыгъэр ары. Сыбгъашъо кIэлъэу спIугъэ, сылэжьыгъэ, Сафят eIo, мэлакIэ
згъэлIагъэп, зыщилъэщтымкIэ иныбджэгъу пшъэшъэжъыемэ язгъэхъопсагъэп, еплъ къысиIожьыгъэм,
дахэкIи, IаекIи сIорэм щыщ хахьэрэп. Укъэзылъфыгъэр
псаумэ угушIон фае нахь, ущыукIытэ хъуна!.. Е Iулэ цIыкIу,
джыри о дунаим хэпшIыкIрэ щыIэп, газетмэ къаратхэрэм
урыпсэунэу щытыгъэмэ, илъэс къэс колхоз чэмыщмэ
япшъэрылъхэр рагъэкъуни, щэри, тхъури къытIутIэтIыкIыщтыгъэ. Сыщымыгъуазэу щытэп чэмыщ пэрытмэ япэрытыкIэ, Iаджыри, пэрыт зэрядгъэIощтым пае, сищалъэмэ
ахэскIыкIызэ, ящалъэмэ ахэзгъэхъуагъ, сизакъоп, адрэ
чэмыщхэри ары... Укъэмыхъу рапшIэзэ, о зэфэ банэм
ухэт. Хэт ищыкIагъ ахэр?.. Зэ, зэ, ахэр зэкIэ къызщыбгурыIощтри уапэкIэ къэт. Зэ закъо ппэ къызэрэпагоу нынай
пIожьыщт!.. Пионер, комсомол, октябрят тIозэ, пшъэшъэжъые закъор ахэстIупщыхьи къязгъэушхъухьагъ.
Ежь аIорэр рагъашIэ нахь, тэ тIорэм щыщ хэхьажьрэп.
- Адэ, мам, тэрэза ар? - янэ ыIохэрэр зэхэзыхырэ
Лимэу адрэ унэм чIэсыр къэджагъ.
- Сыда мытэрэзыр?
- Джа щэу пэрытмэ афыхэжъугъахъощтыгъэр ары.
- Тэрэзмэ сэшIа сэ, шIэ заIокIэ сшIэщтыгъэ.
- Адэ сыда ащ хэгъэгур зэрэхэтыр?
- Зэрэхэтыр къыосIон,- Сафят иджэнэ IухъокIэ чэм
быдзмэ агъэстхъэгъэ Iэхэр ылъэкIзэ къихьи, къэтIысыгъ,-
щэр зыер хэгъэгур ары. Мэкъури былымыри зыер хэгъэгур ары...
- Ащыгъум, мам, хэгъэгурэп жъугъапцIэщтыгъэр,
шъор-шъорэу зыжъугъэпцIэжьыгъ.
- Сыдэущтэу зыдгъэпцIэжьын, тилэжьапкIэ ахъщэ
хъущэ къыкIакIоу? Боу зы чапычи хэмызэу, мазэ къэс къытатыщтыгъ. КъэтылэжьыгъэмкIэ къытэтыгъожьхэу афэтыдэщтыгъа?.. Армырмэ илъэсих унае сыдэущтэу къалэм
ущезгъэджэщтыгъ?..
- Джа щэу, джа былымэу, джа мэкъоу зыфэпIуагъэр
зыер хэгъэгурэп. Колхозыр ары зыер.
- Колхозыр хэгъэгуба?
- Хэгъэгум емыпхыгъэ мылъку тикъэрал илъэп. Колхозым имые закъор чIыгур ары, ар хьафэу къыритыгъ
зыфаIорэм фэдэу регъэлэжьы. Колхоз мылъкум зыкъиIэты къэс лэжьакIохэр нахь фэшIыгъэу псэущтых. Колхоз правлением иунашъокIэ клубыр, кIэлэцIыкIу яслъэр, гурыт еджапIэр дашIыхьагъ. Больницэми отделение псау
къыпешIыхьэ. Джа Болэт Къасымэ зыпылъ музейри дишIыхьан ылъэкIыщт. Ащ изакъоп, сыфитыгъэмэ, спортым
идвореци дязгъэшIыхьэщтыгъэ. Мары бэнэнымкIэ, самбо
зыфаIорэмкIэ, дунаим ичемпион тихэку къикIыгъ. СпортымкIэ мастерхэр тичыли дэсых. Болэт Зулкъадэ самбомкIэ ыгъэсэрэ шъэожъыемэ язакъоми сыд фэдэу пшIэра! Илъэс
заулэкIэ ахэри къытехьащтых, чылэм идахэ арагъэIощт...
Шъо завфермэм тигъапцIэрэп шъуIозэ, ыIорэр шъуигъашIэу шъуIэхэр укъэпыжьхэу шъуинасып шъуетыгъожьы!..
- Ал, мы къэпIогъэ купыр тэ щыпшIэра? - Сафят зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, ыпхъукIэ гушхуагъэр къытекIоу къэупчIагъ.
- Уеджэмэ, мам, хэгъэгум уимыгъэшIэн щыIэп...
Нымрэ пхъумрэ азыфагу къыдэхьэгъэ зэфэмышIуныгъэр зэщыкIоты фэдэу Сафят къыщыхъугъэти гушIуагъэ. Уахътэр зэкIэми яIэзэгъу, къыоушъыищт, къыогыищт, зыщищыкIагъэми къыоцIэцIэщт. Хэт зятэ IэкIыб
зышIэу плъэгъугъэр? "Джы нэс сятэ зысимыIагъэкIэ, джыри серэмыI!" зыоIом, уегупшысагъэп. Тинасып цIыф зэрэзэхимыхыгъэр, чылэм хиз тишIыныгъи, щыIэныгъэ псау
джыри уапэ илъ.
- Ары, нынэ, ары,- Сафят игупшысэмэ къахэужьыгъ,- уемыджагъэмэ, умыгъас, умыгъэсагъэмэ,
убзаку. Мы къэпIогъэ купым хэшIыкI фыуиIэныр сыдым
ымыуас. Сыда аIуагъэр, дунаир зыгъэнэфрэр тыгъэ, дунаир зэзгъэзафэрэр шIэныгъ. Сэри успIугъ, хэгъэгуми
уригъэджагъ, дэгъоу ошIэ зэрэзыщымыгъэгъупшэрэр.
Мыщ фэдэу уеджагъэу, угъэсагъэу уятэ тхьамыкIэм къылъэгъужьыгъэмэ, Iаджи гушIоныгъи...
- IофышIэ сэкIо сэ,- аужырэ гущыIэр зэрэзэхехэу
Лимэ къэтэджыгъ.
- ЖьыIоба джыри?
- Сымэджэ хьылъэ горэ сиIэшъ, икъэбар сшIэрэп,
сэгумэкIы...
- Тхьа еуи, хэта ащ фэдэу сымаджэр?
- Тичылэ щыщэп,- шъыпкъэ къызэримыIорэр шIоукIытагъоу къеплъыгъэп.
- ТхьамыкI, хэт щыщми тхьам ихьакI.
Сафят шъхьангъупчъэм Iууцуи, ыпхъу кIэлъыплъагъ.
Лимэ ыпкъ зэхэлъыкIи, икIуакIи, исумкэ IыгъыкIи ищыпэлъэгъум фэдагъ. Къэлэпчъэжъыем дэкIи, урам къэгъэзэгъум къохьафэкIэ, Сафят пшъэшъэжъыем ынэ тырихыгъэп. Къэмылъэгъожьы зэхъум, сыд пае модыкIи-мыдыкIи
щымыщэу ятэ игугъу фэсшIи, унэм изгъэкIыгъа ыIуи, Сафят хэщэтыкIыгъ. Адэ сыд мыгъор сшIэн, уимыпIугъэу,

--- Page 312 ---

ыкокI уимысыгъэу, тым ыIаплI фабэ уицIыкIугъом зэхэмышIагъэ зыхъукIэ, уят аIокIэ шIулъэгъу фыуиIэщтэп.
Уяти, ори шъузгъэмысэрэп. Сэбэхь тхьамыкIэр сабый
кIэхъопсзэ, илъэс пчъагъэ къыздыщыIагъ, сшъо зыхэфэм,
гушIомэ, зыфэсакъыжь ыIомэ къызэплъэкIыжьзэ, заом
Iухьажьыгъагъ. Мыдрэ пшъэшъэжъыеми сятэ дзэкIолIыгъ, заом щыфэхыгъ ыIомэ къогушхукIызэ, джы нэс
къыхьыгъ. Зы гущыIи есымыIуагъэу, къалэм щеджэзэ,
ятэ исурэт зыдихьи, нахь ин къаригъэшIыжьыгъагъ. Сэри
пшъэшъэжъыем ятэ шIу елъэгъу, ащ рыщыI сIоти, шъузабэу сыкъызэнэм, унэгъо гухэлъ къысфыриIэу лIы
къысфэкIуагъэми, джэуапынчъэу изгъэкIыжьыщтыгъэ.
Пшъэшъэжъые закъомрэ фермэ чэмхэмрэ нахь гушIуагъо симыIэу сигъашIэ иилъэс анахь дэгъухэр шъузэбэшъхьэзакъоу къэсхьыгъэх. Джы сижъышъхьэм лIыр зысэгъотыжьым, еплъ къэслъфыгъэ закъомрэ сэрырэ тазыфагу къыдэтэджагъэм... Сафят къыщиути хьаку лъапсэм кIэрысэу гъыгъэ. Нэпсыхэр IэплъэкI къуапэмкIэ кIилъэкIыкIыхэзэ, о зыпIэтыни уикIынышъ, сизакъоу, сегупшысэмэ ощ нахьрэ гушIуагъо симыIэу унэм сыкъинэщт
ыIозэ, Iупчъапчъэщтыгъэ...
Сафят тучаным зычIахьэм Ордэн Сурэ IукIагъэти,
къызэдчIэкIыжьыгъэх. Урамым къызтехьажьхэм, врач
бзылъфыгъэм риIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Сур, пшъэшъэжъыем унаIэ къызэрэтебгъэтырэмкIэ. Ренэу уигугъу дахэкIэ Лимэ ешIы, сэри
лъэшэу сигуапэ. ДжырэкIэ больницэм ощ нахьрэ гушIуагъо щыриIэп,- Сафят Сурэ зыIуигъакIэ зышIоигъуагъэри
бэшIагъэ, ядэжь кIонри, больницэм фыIухьанри къыригъэкIущтыгъэп. Джы зэрэфэе дэдэу Iофыр хъугъэ.
- СынаIэ тетми ежь Лимэ ынаI къыстетми сшIэрэп, Сафят,- Сурэ IугушIукIыгъ.- Лимэ Iэдэбрэ шIэныгъэрэ зыхэлъ пшъэшъэ гохь, шIу умылъэгъун плъэкIыщтэп.
- СшIэгущэрэп гохьыгъэ хэлъми,- ыпхъу къыщытхъухэ зэхъум, Сафят ыIуагъ,- больницэм нэмыкIрэ тхъагъо иIэп. Сымаджэхэр еIошъ, чэщи мафи афэгумэкIы.
- СымаджэхэмкIэ Лимэ врач къодыеп, гукIэгъурэ
шъэбагъэрэ зыхэлъ цIыф. Ар зэкIэми ашIэ, джары зэкIэри
ипалатэ чIафэхэмэ зыкIашIоигъор. УкъэмыгумэкI, Сафят.

--- Page 313 ---

ЦIыфыгъэрэ шъхьэлъытэжьрэ зыхэлъ пшъэшъэжъый
Лимэ, къинэу теплъэгъуагъэр хьаулые хъугъэп.
- Тхьауегъэпсэу, Сур, тхьауегъэпсэу,- ори джащ
фэдэу уисабыймэ алахьэм уащегъэгушIукIыжь. КIо,
етIани сымыгумэкIын слъэкIырэп, ори ошIэ джыдэдэм
тиIоф зытетыр. Чылэм Iаджи щаIо, щаIорэм пэпчъ къыднэсыжьы, сэри зы шъузэбэжъэу, лIы зышъхьарытым
сехъуапсэу джы нэс къэсхьыгъ...
- Чылэм зыгорэ щямыгъэIон плъэкIыщтэп,- Сурэ
гущыIэ лъапсэр къыгурыIуагъэу джэуап къытыжьыгъ.-
Зи мыхъун Лимэ паий, ощ паий щаIоу зэхэсхыгъэп. Лимэ
инасып къэкIогъу, насыпэгъу зыфэхъущтымкIэ къэнэнэп.
- Арэп зигугъу сшIырэр, Сур. АщкIэ инасып зыхэлъыр ыгъотын... ЯтэкIэ гущыIэгъу къыпфэхъугъэмэ
сшIэрэп, ят ары сэ зыфасIорэр... ПшIэрэба джырэ
ныбжьыкIэхэр зыфэдэхэр, о пIорэр пфаIощтэп, къыодэIущтышъ, тIэкIу укъеушъыигъэмэ дэгъугъэ.
- АщкIэ, Сафят, къыосIон сшIэрэп,- Сурэ джы нэс зэнэгуещтыгъэр къыраIуагъ,- мыр шIэ, мыр къэшIэжь сфэIошъущтэп, шъуиунэгъо зэгурыIожь къихъухьагъэр Лимэ
къыгурымыIоу щытэп, ар зэхэзыфыщтыр шъуитIу ныIэп...
Шэныбэ Сэбэхь ящэнэрэ письмэу Тыркуем къыритхыкIыгъэр, цIыф римыгъаджэу, Сафят зиIыгъыр мэфэ
заулэ хъугъэ. Сэбэхь исурэтэу письмэм къыдэкIыгъэм
мафэм тIо-щэ еплъышъ егъэтIылъыжьы. Зэо ужым илъэс
пчъагъэу текIыгъэмэ ынэхэр тIэкIу амыгъэкIосагъэмэ,
хэкIыгъэ щыIэп: пэкIэ тхъугъэр къэбзэ-лъабзэу зэкIэупкIыхьагъэ, шляпэу щыгъым дэбжъыкъу фыжьхэр къычIэщых, галстук къолэныр къекIу.
Мафэрэ фэмыдэу непэ Лимэ жьыкIаеу къэкIожьыгъэти, Сафят гушIуагъэ. Iанэм зэдыпэтIысхьэхи, зэдэшхагъэх. Хьакъу-шыкъухэр Лимэ ытхьакIыжьхи, шкафым
дигъэуцожьыгъэхэу зэплъэм, стол къуапэм письмэу телъыр ылъэгъугъ, конверт къопэ пыуплъыжьыкIыгъэхэмкIэ Тыркуем къызэрикIыгъэр къышIагъ.
- Уятэ письмэ къыгъэхьыгъ, икарти ары...
Зи зэхимыхыгъэ фэдэу зишIи, адрэ унэм Лимэ
чIэхьагъ. Сафят фэмыщыIэу джагъэ:
- А синынэ гущ, усыд цIыфа, уятэ икарт къыгъэхьыгъ
сIуагъи!..

--- Page 314 ---

XX
Мыгъэ фэдэ кIымафэ щыIагъэу къызамышIэжьрэр
бэшIагъэ. Апэм отIэ-псытIэ нэгушIоу зыкъигъэлъэгъуагъ:
къещхмэ теужьэу, тыгъэр къыкIидзмэ къыгъэгъушъыжьэу,
етIани ос цIынэр къыхэсэжьмэ щыжъужьэу апэрэ мэфэ
тIокIыр къыхьыгъ. Январым ыкIэхэм щэджэгъоужмэ адэжь,
къыздикIыгъэр амышIэу, пщагъор зигъогогъу чъыIэр ДэхапIэ къышъхьащыкIуашъэу ригъэжьагъ. Чэщым къэучъыIыгъэ чIыгум хъот-борэныр шъхьащытэу цIыфхэр
къыкIэтэджэжьыгъэх. Тыгъэ чъыIэри къепсы, ос гъушъэри зэрехьэ, фабэм къырифыжьэгъэгъэ псыгъуаткIохэр
Iумыл кIыхьэ хъужьыгъэхэу унашъхьэмэ къапэщы.
Болэт Къасымэ пчэдыжь унапчъэр зыIуехым, ос-хъот
зэтехьагъэу пчъэм Iулъым ригъэкIыгъэп, жьыбгъэ чъыIэми зыкъыжэхидзи, пкъышъолыр зэлъигъэдыигъ, ар
имыкъоу ос пхъапхъэри къыжэхитэкъуагъ.
- Мыр сыд шъыу,- Къасымэ ыIуагъ, чэмымрэ мэлхэмрэ зэрыт къакъырымкIэ плъагъэ. Ахэри осым къычIэщыжьыщтыгъэхэп. Хьасэнэ шъузабэм адэжькIэ, сыд якъэбар
шъуIуа ыIуи, плъагъэ. ХьанцэмкIэ апэрэ лъагъор хищыгъ.
БылымэщымкIэ Къасымэ осыр ымытхъоу къэлэпчъэжъыем екIуи, Хьасанэмэ яунэ лъэныкъокIэ пхырыкIыгъ.
Ос лъагъор пхырищэу кIозэ, ячэтэщ къуапэ зыщынэсыщтым ылъэгъугъэр игопагъ: Мерэм пчъэIупэр ытхъугъахэу къэлапчъэм къыдэкIы, Нысэдахи пчъэIушъхьэм тетэу,
гукIодыгъо Iофэу Къасымэ зэнэгуещтыгъэри ямыIэу,
ыпхъу зыгорэхэр къыреIох. Ежь Мерэми Iэм-лъэм нэкIу
шъхьэплъэу осыр бгъуитIукIэ зэретэкъокIы, IэплъэкIым
къычIэзыгъэ шъхьац налъэхэр нэгушъхьэм IуепщыкIых,
загъори къэуцушъ, къызхэзыгъэ нэтIэбгъум къуекожьы.
- О-уиу, мы слъэгъурэр гъэшIэгъоны!.. - Къасымэ
къэлэпчъэжъыем нэмысэу джагъэ,- Олахьэ, Мерэм, сэщ
нахьи унахь чаным, нэфмышъэу мыщ Iофэу ышIагъэр!..
Осыбэ дакIоу гъэбэжъу шъогъотапщи! Сыдэу, Нысэдах,
хъот-борэным ухаплъэра?.. Сэ ос-хъотым ыгъэщтагъэхэмэ сэIо, ежьхэм зао рашIылIагъэу щагум къыдафы...
- Къеблагъ, Къасым, къеблагъ,- Нысэдахэ пчъэIушъхьэм къехзэ, Къасымэ къыпэгъокIыгъ,- пчъэIупэ осыр
сымытхъоу IофышIэ сыкIощтэп еIошъ, Мерэм зегъэлIэжьы. Хъугъэ, нынэ, хъугъэ, сипшъашъ. Моущтэу къесыщтмэ, Iуптхъугъэр пчыхьэ нэс къыIуитэкъожьыщт.
- Джыдэд, мам, мары къэсэухы,- Мерэм нэкIушъхьаплъ нэгушIокIэ Къасымэ къыIуплъагъ. Джыры ныIэп
сурэтым фэдэу гъунэгъу пшъашъэм идэхагъэ Къасымэ
зы-зэхишIагъэр. Нахьыпэми ылъэгъущтыгъ шъхьакIэ,
сыдэущтэу бгъэукIытэу уеплъына, гуфаплъэу еплъыщтыгъэп.- Моу Къасымэ иос лъагъо чэу къуапэм есэгъэщалI.
Ос тхъугъэ чIэгъым тыгъосэрэ пхъэ ныкъокъутэу
къычIэщыгъэр Къасымэ ылъэгъугъ:
- Шъо сызхаплъэрэмэ пхъэ къутагъи шъуиIэкIэ сыгугъэрэп,- Къасымэ ощыр къышти, пхъэ зэпыхыгъэ такъырхэр зэгуигъэлъэтэу ригъэжьагъ. Сыхьатныкъуи
тыримыгъашIэу пхъэр ыкъутагъ, Мерэми IаплI зытIущ унэм
рихьагъ. Пхъэ къутэныр Къасымэ зеухым, чэм закъомрэ
мэлитIумрэ Iус арити, Нысэдахи тхьагъэпсэушхор къыкIэлъиIозэ, унэм фимыхьэу, Хьасанэхэм адэжь къыдэкIыжьыгъ.
Ныпчэдыжь къызэтэджым дунаир зытетыгъэмкIэ,
жьыбгъэри уцоу, уашъоми зыкъызэIихэу Къасымэ къыщыхъугъ. Уцуи, Хьасанэхэм адэжькIэ плъагъэ. Хьакуищым
Iугъошхо къырихэу зелъэгъум, унэм машIо зэрэрашIыхьагъэм щыгушIукIыгъ, щагум дэхьажьыгъ. Ос щагури къэбзэ-лъабзэу зэлъитхъугъэу, былымми Iyc аритыгъэу Къасымэ зелъэгъум, Зулкъадэ иIэшIагъэ кIэгушIугъ.
ДунаимкIэ Къасымэ хэукъуагъэп: щайшъогъумэ
адэжь жьыбгъэр быяужьи, ос зехьэри рэхьатыпIэ иуцожьыгъ.
- А лIыжъ, гъунэгъумэ сыд якъэбар? Iаджи бзылъфыгъитIур ос-хъотым ыгъэщтагъэу къычIэкIын?
- Ащ фэдэ яслъэгъулIагъэп, осыр тхъугъэу ящагу
сыдэхьагъ.- Къасымэ джэуап къытыжьи, Мерэм фэгъэхьыгъэу зыгорэ къыIо шIоигъуагъ, ау унэм икIынэу зызфэпэрэ Зулкъадэ ыпашъхьэ къыригъэкIугъэп. Ардэдэм
ынэмэ акIэIотыхьажьзэ, собэм къычIэкIыгъэ шъэожъые
къэтэджыжьыгъакIэр къихьи, зи ымыIоу ятэжъ ыкокI дэцохъоягъ, Къасыми гушIoy еупчIыгъ: - Укъэтэджыжьыгъа, сихьапIытIэхъу? КIэлэ дэгъу хъущт мыр, ма щэлэмэ
фабэм ецакъ. ЛIы хъумэ, чэмхэр псы ригъэшъощт, Iyc
аритыщт, козыныр къытхъущт мыщ. Арба, сикIал?

--- Page 315 ---

- А Iух адэ, лIыжъ, мощ нахь IэнатIэ шъэожъыем къыфэмыгъотэу.
- Адэ, ныо, сыд фэдэ IэнатI узыфаер?
- Еджэгъэшхо хъущт пIомэ сыд фэIуагъэр, алахьэм
тыкъызэхихыщтми пшIэрэп.
- Ары, ары, тыкъызэхихыщт. Къыожэ, Болэтмэ сыд
ящыкIагъ еIошъ, щыс.
- А лIыжъ, ар умыIо!..- Фатымэ щтэгъэ нэгукIэ къэплъагъ.- Заом узыщэIэм алахь закъор ары сэ сикъотэгъугъэр...
- Ашъыу тIорэп, арба, сикIал? Ащ пае нэнэжъым ыгу
хэдгъэкIынэп.
- Мэлмэ Iyc ястыщт!..- илъэситф горэ нахь зымыныбжь шъэожъыем ятэжъ къыIуагъэм дыригъаштэу
янэжъ ынэ фигъэIэягъ.
- Зэхэоха, ныо?..
- Седжэщт Iо нахь, нынэ, сымэлэхъощт умыIо.
- ЗэкIэри ешъогъаджэ, жъугъэмэлэхъощтыр сшIэрэп,- Къасымэ ыпакIэмэ аIущхыкIыгъ.- Икъунба, ныо,
пкъорэ ппхъуитIурэ еджагъэх. СымэкъумэщышI ерэIуи,
сэри зыгорэ сауж къерэхь.
- СлъэкIмэ, мыхэри езгъэджэщтых. Уеджагъэ хъумэ, дунаим щытетыгъошIу.
- Ар пIокIэ еджэгъэ пстэури зэфэдэп. Хьамырзэри
еджагъэба?
- Хьамырзэр сыдкIэ еджагъэмэ зыхалъытэн, цу зимыIэм шкIэ кIешIэ зэраIоу, ыкъудыйрэ щымыIэу колхозым хэт. Сыагроном шъхьаI еIошъ, зэрыкIорэ лъагъор
ылъэгъужьрэп.
- Ылъэгъужьына мафи чэщи ешьуагъэу!.. МэфакIор
зыгъэунэхъурэмэ ащыщ, колхозыр ыIэмычIэ къинэжьыгъэу елъытэ. ЗэIукIэмэ къащымыгущыIэу, цубжъэ щимыIуантIэу къыхэкIрэп.
БлэкIыгъэ партийнэ зэIукIэм парткомыр зытегущыIэгъэгъэ былым IусымкIэ къырихьыжьэгъэгъэ бырысырыр,
къамыгъэгущыIэу пчэгум зэрэраубышъыхьэгъагъэр Къасымэ ыгу къэкIыжьыгъ. МэфакIом очыл фэмыхъумэ
мыхъунэу уцуи, ежь-ежьырэу зыкъычIиупхъукIыжьыгъ.
МэфакIор дела, ащ фэдэ Iаджи ылъэгъугъ, къэтэджи,
коммунистмэ къадыригъаштэу Хьамырзэм ышъхьашъо
къырыкIожьыгъ.

--- Page 316 ---

- Колхозыр ыIэмычIэ къинэжьыгъэу зелъытэмэ, сыда
шъо, коммунист купыр, шъузыпэсыр?
- Олахьэ, ныо, ари тэрэзым,- Къасымэ щхыгъэ.
- Тэрэзмэ, зыфаер колхозым щешъумыгъашI.
- Хьамырзэр зэIукIэмэ къащыгущыIэныр икIас сIуагъэ
нахь, зыфаер колхозым щешIэ сIуагъэп сэ.
- Сэ сэIо.
- ОIомэ, озгъаIорэр сыд?
- СэзгъаIорэр Шэныбэмэ чэт Iус дзыуищэу къафригъэщагъэр ары,- Фатымэ ыIитIу бгъэгум щызэрыдзагъэу лIым къепэгэкIэу къеплъыгъ.
Чэт Iус дзыуищмэ якъэбар Къасымэ ищыпэзэхэхэп.
РыгущыIэхэу чIыпIитIо щарихьылIэгъагъ. Зэм МэфакIор,
адрэм Хьамырзэр щаIуагъ. Чэт IусымкIэ сыд aIyaгъэми
ащ фэдизэу къыридзэгъагъэп, узэрэгущыIэн Iофэу ылъытэщтыгъэп. Ау шъузым икъэплъакIэ шIомыдурысэу,
джэнджэш ыгу къыригъэтаджэу джэуап ритыжьыгъ:
- ГъэшIэгъона къыфащагъэмэ, чэт Iус ящыкIагъэти
къыфащагъ.
- ГъэшIэгъоны, Тыркуем уикIыжьмэ, сэри къысфащэщт ара?
- Чэт Iус пае, ныо,- Къасымэ щхыпцIыгъэ,- Тыркуеми симыгъэкIыжь, Шэныбэрэп къызфащагъэр.
- Адэ хэт?
- ЕгъашIэм колхозым пкъэоу кIэтыгъэ Сафят ары.
- Ары, лIыжъ, ары,- Фатымэ зытетым текIыщтыгъэп,- гъэрэ Сафят чэт Iус фарагъащэщтыгъэ... ИщэлъачIэ чIэлъэу къымытыгъущтыгъэмэ, а тхьамыкIэм фашIагъэ
щыIэп... Чэт Iусыр хэгъэкIи, Хьамырзэ апэ зэритэу, джы
гушIуакIо фэкIох.
- Армэ узхэхьагъэр, ныо, ори ШэныбэхэмкIэ ушIоп.
СымышIэкIэ умыгугъ, апэ гушIуакIо чъагъэмэ уащыщ.
- СыкIуагъэмэ, лIыжъ, сызфэкIуагъэр Сафят ары.
Лимэ цIыкIур анахь врач Iазэу больницэм Iут, теолIэ зэпыт, зыдэсхьыщтыр сшIагъэп,- Фатымэ нахь шъабэ къэхъу фэдэу Къасымэ хэплъагъ,- тынэ иткIыжьына, егъашIэм тызэдэчэмыщыгъ, къин зэдэтхъугъэ. О умыкIомэ,
кIалэр мыкIоу, сэ сымыкIомэ чылэм сыд аIон сIуи, къезгъэкIугъэп. Сафят тхьамыкIэм чэт Iус къыфырарэмытхыкI
сIорэп сэ, тэри къытфыратхыкIы, ау къытфарагъэщэжьырэп нахь. Мары, тэри шIэхэу чэт Iусынчъэу тыкъинэщт,
орышъ, зи пIохэщтэп, кIалэр ары нэмыIэмэ...
- Хъугъэ, Фатым, къемыгъажь, шъузабэм фащэгъэ
чэт Iус тIэкIум мощ фэдиз къибгъэкIэу,- Къасымэ къыгурыIуагъ шъузым игущыIэ къыздикIыгъэр,- чэт Iус уимыIэмэ, къакъыр кIашъом натрыф хъущэ телъышъ, афэгъэушкъой, анэгъу нахьыбэрэ илъын. Колхоз чэт Iусым ушIонагъа?
- СышIонагъ, Сафят фэдэу тэри колхозым тыщыщышъ!.. Ау чэт Iусым нахь чыжьаIоу сэплъэ сэ... ПшIэрэба
мы чылэр зыфэдэр, шIэхышIоу заом къыдихьэгъэ гукъаор ащэгъупшэжьы. Къэплъэгъужьын Шэныбэ Сэбэхь
къызыкIожьыкIэ, хьаджэ хъугъэу къэкIожьыгъэу къазщымыхъукIэ!..
- Аущтэу къызэрэсымылъэгъужьыщтыр, ныо,-
ыпашъхьэ итыр имышъузэу, Шэныбэ Сэбэхь арэу къыщыхъоу Къасымэ ынэхэр ошIэ-дэмышIэу мэшIо плъыркIэ
узэпастыкIэу къилыдыкIыгъэх,- сипэIожъ зэрэсшIэу
сэшIэшъ, къыосэIо!
- СшIэгущэрэп, лIыжъ, аущтэу къысшIошIы,- Фатымэ, лIым ынэхэу къистырыкIыгъэхэр зелъэгъум, ымакъэ къэушъэбэу къызэкIэкIуагъ.
- КъыпшIошIми, къызшIомыгъэшI!..- джэдыгур зыщилъи, Къасымэ унэм икIыгъ, хьаку лъапсэм джэгоу ис
шъэожъыер, ятэжъ ыгу хагъэкIыгъ шIошIи, янэжъ нэмыплъ рихэу, кIэлъыджэзэ гъыгъэ.
- А Сэфэр, а нынэ, тэтэжъ джыдэдэм къэкIожьыщт,-
Фатымэ шъэожъыем едэхашIэу лъыIэбагъ,- чэмхэр псы
ригъэшъонэу икIыгъ,- сыд фэдизэу нэнэжъым дахэ
римыIуагъэми, унэм зырыримыгъэщэу, тэтэжъым лъимыкIэу шъэожъыер къышIокIыгъэп, зефапэм риIуагъ: -
НекIо, сикIал, некIо. Тэтэжъым чэмхэр псы дедгъэшъощтых... Ары, шкIэ цIыкIури, шъынэ цIыкIури ары.
XXI
Ахъмэт мычъыешъоу чэщым пIэм къыхэущыхьажьыгъ. Сыхьатым зеплъым, уахътэр плIым шъхьэщыкI
къодыягъ. Джыри жьыщэ ыIуи, зызэпыригъази, зытемылъыгъэ бгъум тегъолъхьагъ шъхьакIэ, чъыешъущтыгъэп. Дэпкъым пылъэгъэ сыхьат тео макъэм заулэрэ
кIэдэIукIыгъ, гукIэ шъхьангъупчъэ щтыгъэмкIэ зидзи, дунаим хэдэIуагъ - тыдэкIи щырэхьатми, ежь гумэкIым хэтыгъ. Шъхьэзэкъо щыIакIэм узэригъэгупшысэнэу щыIэр
бэ, ышхыщтри зыщилъэщтри имыIэкIэ арэп. Сыд фэдиз
зэбгъотылIэжьми, ар къыбдэзыгощын унэм имысмэ,
зэкIэри хьаулый. Шъуз цIыкIу горэ шъхьантэм къыдытелъыгъэмэ, сыда Ахъмэт узгъэгумэкIрэр ыIони, къызэхишIыкIыщтыгъэ, шъхьэм къибэнагъэхэр щыгъупшэжьыни, чъыепэ IэшIу къекIущтыгъэ.
Ошъогу лъагэм къеджыкIы пIонэу, чыжьэкIэ атэкъэ
Iо макъэ зэхихыгъэ, ащ нахь благъэуи къэIугъ. Унэ кIыбым
къыкъоджыкI фэдэу зыгори къыпэджэжьыгъ. Ар гъунэгъумэ, Хьасанэмэ яатакъ ыIуи, Ахъмэт щхыпцIыгъэ,
имэкъэхъугъэ Нысэдахэ угу къегъэкIы.
Чъыеныбэущэу Мэджэсмэ яатэкъэжъ къырищэжьагъ шъхьакIэ, адрэмэ афэдэу фыкIэщышъугъэп, ычыишъхьэ натрыфыцэ тенагъэу щигъэтыжьыгъ къышIошIыгъ. Ари атакъэ хъужьынэп, илъэс пчъагъэ хъугъэ лъэбыцэ нэпцитIоу щагум зыдэтыр, сыгу егъу нахь, бэшIагъэ
зызгъэкIодыжьыщтыгъэр. ЧэтылIэ Iаджми тхьамыкIэжъыр къялыжьыгъ, чэтлыбжьэ язгъэшIынэу сешъуагъэу
зытIо-зыщэ есфыжьагъ шъхьакIэ, зысигъэубытыгъэп.
Цыхьэ къысфишIэу сихьанэ-гъуни къихьэрэп.
- Сыд сэIо мы сищылъыкIэ,- изакъоу зыдэгущыIэжьэу унэм щесагъэшъ, зэупчIыжь-зэдысыжьэу пIэм
къыхэтIысыкIыгъ. Остыгъэр химыгъанэу зифэпэжьыгъ,
пIэр Iуихыжьынэу зыфежьэ уж ныIэп мэзахэм зэрэхэтыр
къызгурыIуагъэр.- Сыдэу мэзахэ сэIо мы унэр?.. Джыдэдэм машIо къисшIыхьанышъ, къызэлъызгъэфэбэщт.
Дэгъоу сшIагъэ пхъэхэр хьакушъхьэм нычэпэ зэрэтезгъэлъыгъэхэр. Тэ щыI сырнычыр? Мары, сиджыбэ илъ.
Хьакум щызэтырилъхьэгъэ пхъэм фэтагын тIэкIу
тырикIи, сырнычыпэр Ахъмэт зырехьылIэм, "бы-быб" Ioy
зэкIэнагъэ. Хьакупчъэр рищалIэзэ ыIуагъ:
- Ы-ыхьы джы, машIо щыIэмэ, гукIодыгъо щыIэп.
Хьаку кIыIур нэкIын нахьи, псы тезгъэуцомэ къэжъон.
Псыри терэт, сыкъызытэджыгъахэкIэ, картофи згъэжъэн. Мыдэ мы хьакум макъэу пыIукIрэр, мэшIокужъ
фэд. Олахьэ Болэт Къасымэ ыIэ дышъэр пэзым, ащ

--- Page 317 ---

ышIыгъэм ыцэ удэмыплъэжь. Дунаим ащ ыIэ зэмыкIурэ
щыIэп. Трактор Iори, зэрэпсаоу зэпкъырихыни, зэпкъырилъхьажьыщт, автомашин Iори, моторым илэжьакIэ
зэредэIоу идагъор къешIэ. Узфэе пхъэ Iофри джащ фэд.
Картофыр ыупсэу хьаку машIоу мэшIокум фигъэдагъэм Ахъмэт кIэдэIукIзэ, 1941-рэ илъэсым ибжыхьапэ
ыгу къэкIыжьыгъ. Заом ащэхэзэ, Харьков блэкIыгъэхэу
нэмыц самолет заулэ къашъхьащыбыби, бомбэхэр къазэрэтырадзэгъагъэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Джа мафэр ары Ахъмэт заом ынэгу апэ зыкIэплъэгъагъэр, цIыф
укIыгъи, цIыф гуIакIи зилъэгъугъагъэр. Джы къызнэсыгъэм а чIыпIэм щыщтэгъагъэми-щымыщтэгъагъэми зэхифыжьынэу къышIэжьрэп. Щтэгъагъэп ыIоми, хэукъо,
апэрэ бомбэ дзыгъуищым дунаир мэкIодыжьы къышIошIыгъагъ, мэшIоку щэрэхъ лъапсэм, гъучIмэ ахэмыхьашъуми, захигулIэу илъыгъ, етIанэ зыкъишIэжьэу ыублагъ,
такъикъ заулэ зытешIэм, мэшIокум ит зениткэм кIэрыгъэпкIэгъэ дзэкIолIмэ, къаукIыгъэм ычIыпIэкIэ щэр аритэу, самолетмэ яорэмэ ахэтыгъ. Омакъэмрэ щэ гынымрэ нахь ышIэрэпти, самолетэу раутэхыгъэри ылъэгъугъэп. Сыд фэдэ пый къыкъокIыгъэми тихэгъэгу къызэрэтемыкIошъущтым джа чIыпIэр ары апэ дэдэ Ахъмэт
зыщегупшысэгъагъэр. Пыим лъежьэхи, километрэ
заулэкIэ зэкIамыфэгъагъэми, шъофым раубытэгъэгъэ
мэшIокур къаухъумагъ, хьадэгъоу къапэуцугъагъэм
ялIыгъэ халъэгъожьыгъагъ. Ахъмэт изэкъуагъэп, адырэ
игъусагъэхэри ары.
Щаипсым къэжъон ригъажьи, шъхьэтеIубэр къыгъэджэгу зэхъум, Ахъмэт игупшысэмэ къахэужьыгъ. Картоф зэтегъэчъыгъэу ылъэсырэмэ ыIэ къахихыгъ:
- Зэ, зэ, къэхъугъэр сыд, уехьыжьэгъаий,- щайнычыр къыIэти, хьакушъхьэбгъум тыригъэуцожьыгъ.- Картофыр къэжъэфэ зыгъэрэхьат, умыгузажъу, сэщ нэмыкI
зи къыппаплъэрэп. Ори, картофыр, мэу къакIо, икъун псы
чъыIэм узэрэхэлъыгъэр,- табэм зыретакъом семчык дэгъэ плъырым "жъы-жъыжъ" Iоу зыкъипхъуати, рашIагъэмкIэ цIэцIагъэ, фэмыщыIэу губжыгъэ пахъэри къышъхьащихыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, ори угубжын олъэкIы...
Моу табэм зегъэкIуи, узэкIигъэфэбыхьэжьыщт,- Ахъмэт
апэ къыIэкIэфэгъэ джэмышхымкIэ картофыр зэригъэзафэу фежьагъ шъхьакIэ, къышIуилъэтхэ зэхъум, къямыкIурэ джэмышхыр ыгъэтIылъыжьи, шъэжъыяпэр адиштагъ. Ы-ыхьы, джар хъущт, хэти декIурэр дэпIыгъын
фае, уеубзэмэ, бзэ кIэрыпхыщтэп.
Шъэжъые папцIэм игущыIэхэр зэрэфэгъэхьыгъэм
Ахъмэт зегупшысэм, сыд жъалымыгъ сэIо шъхьэм къизгъахьэхэрэр ыIуи, зэгупшысагъэр шIоемыкIоу зыфэгубжыжьыгъ. Джа гущыIэ дэдэр "хэти папцIэ дэпIыгъын фае
нахь, уеубзэкIэ бзэ кIэрыпхыщтэп" Дударыкъо Темыркъан зымафэ ишхэмкIэ къызэрэриIогъагъэр гум къэкIыжьыгъ. Сыд, Темыркъан, сишхэмкIэ ар къызкIысэпIощтыр? Дунаим сыгу зэрэхагъэкIыгъэ, угу зэрэхагъэкIыгъэ щыIэп. Хьамбарым коц къысфыIущыжь пIуагъэти,
къыпфыIуащыжьыгъ, къяхьылъэкIэуи, къыуагъэлъэгъу
пакIо, къызхагъэщыгъэп. КъырязгъэтхыкIыгъ пIуи, кладовщикым уеIушъашъэзэ, къифэщтым фэдитIу кум къызиолъхьэм, зи къыосIуагъэп, сишхэр aщ фэдиз хьылъэ
кIэзгъэIагъэу зэоуж илъэсым къэсшIэжьрэп. Сарыжъо
зэхъум, тхьамыкIэмэ, апшъэ имыфэщт къини язгъэлъэгъугъэп, къяхьылъэкIэу къызысшIошIырэм, Iаджри садыкIэуцоу къыхэкIыгъ.
- Адэ джары,- Ахъмэт машIом пэIэбагъ, пхъэ цакIэу
пилъхьагъэр къызэкIэблагъ,- хэти шIушIэ къолъ!.. Мары
пхъэ пэтзэ, зигъэстзэ, тегъэфабэ. Зэгорэм чъыг бырабэщтыгъэу, дахэу къэкIыщтыгъэу къычIэкIын. Модрэ картофэу жъэрымэр къызхэурэр? Мо щай псы жъуагъэр?..
Сыдэу мы дунаир хэти ежь зэрифэшъуашэу зэригъэзекIоу, гъэшIэгъонэу зэхэлъы!
Ахъмэт ошIэ-дэмышIэу, сыдигъуи ыгу къызэрэкIыжьы хабзэу, Карпов Никанор ынэгу къыкIэтэджагъ. КIэлэ
шъхьацыф нэгушIо зэпытэу, илъэсищкIэ Ахъмэт нахьи
Никанор нахьыкIагъ. Джа мэшIокум нэмыц самолетхэр
къызтебыбэхэм, щэхэр зэритыщтыгъэ кIалэр арыгъэ Никанор. Джащ щыублагъэу илъэсищырэ ныкъорэ, заор
аухынкIэ мэзэ зытIу къэнэжьыфэ, Ахъмэтрэ Никаноррэ
Iулъхьэр тIу зэфашIэу, зы шинелыр ятехъонэу, зы тутыныбжъэр якъудыигъоу къызэдахьыгъ. Пый окопым зызыдедзэм, нэмыц горэ къазгъыркIэ къеуи, ыпашъхьэ
къыримыукIыхьэгъагъэмэ, къазгъырыр къызтефэщтыгъэр
Ахъмэт ары нахь, Никанорыгъэп. Пыим кIыбкIэ фыщыт

--- Page 318 ---

Мэджэсэу нэмыкI фашистым ебэнрэм Карповым зыпэIуидзагъ... Ащ фэдэр ащыгъупшэрэп. Ахъмэт хьылъэу
хэщэтыкIыгъ, пчъэкъуахэмкIэ плъагъэ шъхьакIэ, апч нэкIхэр
зэрэкъуимыгъэуцожьхэрэм, мазэ хъугъэу ахэр унэм
къызэрэримыхьажьрэмкIэ зыкъишIэжьи, машIом пэлъ
пхъэхэр, тэпшэсыр къахэутысыкIэу, зэпыригъэзагъэх.
Джа мафэм, атакэм кIохи, нэмыцхэр окопмэ зыщадаутыгъэр ары, зигъусагъэмэ афэдэу лIыхъужъыгъэу
зэрихьагъэм ифэшъуашэу, Красная Звезда орденыр
Ахъмэт къызфыратыгъагъэр. Орденыр гум къызэкIыжьым, машIоу зыпэIабэщтыгъэм къыстыгъ пIонэу Iэр
къыпипхъотыжьи, къыхэкуукIыгъ:
- КъэсшIэжьыгъ джы орденыр зыдэщыIэр!.. Олахьэ
гъэшIэгъоным мы цIыфхэр... Ярэби, укъысэлъэIуи, хьафэу
сIыпхыгъэмэ къахьыжьба!.. Сэ зыдэзгъэтIылъыгъэр къэсымышIэжьэу шъхьэр зэпесэгъэкIы, унэр зэпырысэгъэзэжьы.
Уиорденхэр тэ щыIэх Болэт Къасымэ ымыIогъагъэмэ сщыгъупшэжьыпэщтыгъэ. АIу-амыIоми, Дударыкъор цIыф
гъэшIэгъон, зэрэпIысхырэр цIыф емыIу, сыолъэIу ыIозэ,
мыгъатхэ зэрэсIихыгъ. Щыгъупшагъа шъуIуа? Арэу къычIэкIын нахь, сыда унэм илъкIэ ребгъэшIэщтыр...
Дударыкъо Темыркъан лъэIуакIо Ахъмэт дэжь къызыкIогъагъэр ТекIоныгъэм имэфэкI къэсынкIэ мэфэ заулэ иIэжьыгъ.
- Мэджэсыр, уипчыхьэ шIу охъу апщи, моу тучаным
сыкъекIыжьти, мы ситхьамыкIэжъыр зэзгъэлъэгъун сIуи,
къэзгъэзагъ.- Темыркъан, мыхъэр къыпыхъыкIэу, унэм
къипкIагъ: - Сыд уипсэукI, тхьам Iомэ? Сыд бгъахъэу
ущыI?.. СэшIэ, сэшIэ, тхьам ишыкуркIэ уишIугъо. Тшхын
тиIэу, зыщытлъэн дгъотмэ, сыд тищыкIэгъэжь!.. Тызэшъон
тIэкIуи тэгъоты,- Дударыкъом аркъ апчыр джыбэм къырихыгъ,- Мыр щымыIагъэмэ, тшIэжьыщтыгъэр сшIэрэп,
тызэхэмыхьаныгъэкIи мэхъу, ы-ы Ахъмэт, сыд пIорэ о?
- Ар зыщэмыIэми тыпсэугъ, Темыркъан. КIо, тесагъэшъ, зыдэтхьын тшIэрэп. Уемышъомэ нахьышIу, ау ари
тфэгъэцакIэрэп. Зым къещэ, адрэм шIыхьаф ешIы,
нэмыкIмэ машинэ къащэфы. Помидор мафэрэ помидор
мыгъорэ къытхэхьагъэшъ, тызкъоIэбэжьмэ, тымыукIытэжьэу ныкъо уасэп, нахьыбаIуи къызкъотхын тэлъэкIы...- Ахъмэт ахэр къыпчъыфэкIэ, Iанэм къытыригъэуцощт гъомылэ шIыгъэ унэм зэримылъым егупшысэзэ
джау сыдми, зиплъыхьэ фэдэу, къыIуагъ: - Ярэби, тыздецэкъэн унэм къикIынба?..
- Хьау, Ахъмэт, хьау, Iэнаштэ уемыжьэжь. Буфетым,
Цицао дэжь, бжъэ гори щысIэтыгъ сэ... Моу тепэмынэу,
заом тызIотым зэрэтшIыщтыгъэу, хьалыгъу ты-къырми
хъущт...- "помидор мыгъор къытхэхьагъэшъ..." Ахъмэт
зэриIуагъэр Темыркъан имыгуапэми, къызхигъэщыгъэп.
- Хьалыгъу тыкъыр тиунэ къикIын,- Ахъмэт тэджи,
нэшэбэгу шIоIугъэ гъонлэгъитIу голъэу къытыригъэуцуагъ...- Апэ дэдэ, Темыркъан, аркъыр зыщысшIагъэр
ошIа? Заор ары. СшIагъэкIэ, сигъэутэшъуагъэу къэсшIэжьрэп. Узгъэутэшъони, ори ошIэ, ащ къыуатыщтыгъэп.
Апэрэ илъэсныкъом зыIузгъафэщтыгъэп. ЕтIанэ нэмыцмэ тыкъаухъурэигъэу, къызщыпхырыттхъущт чэщ горэм
апэрэ бжъэм сеплъыгъагъ. Ащ ыуж, орден е медаль
къызытхьырэм, Iаджри рыхэдгъэунэфыкIыгъ.
Дударыкъо Темыркъан Iоф зыригъэшIэу къызфэкIуагъэм икъэбар Ахъмэт къыхигъэпсыгъэти, къегъэжьэгъошIу мэхъу ыIуи, гушIуагъэ. Апэрэ бжъэм нахь емышъонхэу аIозэ, ятIонэри аIэтыгъ, апчым къинэжьыгъэ
тIэкIури зэфагощыжьыгъэ. Ахъмэт ыбзэ къытIэтагъэу Темыркъан зелъэгъум, игъо къэсыгъэу къыхиIукIыгъ:
- Адэ, Ахъмэт,- зызэдэтIысыгъэхэм щыублагъэу
Мэджэсым ыцIэ шъыпкъэр къыриIощтыгъ,- къин макIа
тпэкIэкIыгъэр. А орденмэ якъэхьыкIэм щымыгъуазэмкIэ
ахэр зэуи арэп. ЗышIэрэм, осэнчъэ зэрашIыгъэм фэшI,
зыхилъхьажьынкIэ мэукIытэ. Олахьэ лъыкIэ къэсхьыгъэм
сыщымыукIытэн, мары, текIоныгъэм и МэфэкI къэблагъэ,
Мыекъуапэ кIэлэ нахьыжъым дэжь сыкIощтышъ, зыхэслъхьащт. Хьау, а бжъэ лыдхэу зыфапIорэмэ сафэяхэп,
зэкIэми ашIэкIэ огугъа ахэмэ къарыкIрэр. Уиорден теплъэу иIэр хэти ерэлъэгъу!.. ЕрэулыIу фаеми къэптаныр,
скIышъоу щэмэ аулыIугъэм нахьи нахь лъапIэп ар!.. Сэ
скIышъо, Ахъмэт, уIагъэу телъым изакъоми, сымыукIытэщтыгъэмэ, орден папкIэу бгъэлъагъо икъун... Орден
шъыпкъэхэр зыхэслъхьащт шъхьакIэ, Ахъмэт, тIум
язымкIэ къысэхъулIагъэр хьайнапэ: гугъу темылIэу шъэожъыемэ къырядгъэлъэшъокIзэ, Краснэ Звездам ыкъуапэ бжъэр тыраутыгъ...

--- Page 319 ---

Орденхэр ыбгъэгу хэмыфэжьэу кIалэм гъунэгъу
шIагъо горэ иIэшъ, сызэрэкIоу, адэ шIу селъэгъушъ,
лъэгъун лъэгъукIэ къысфихьащт, тызэрэзэуагъэр, тызэрэмылIыхъужъынчъэр ащи ерэлъэгъу.
- О-уи-и, Темыркъан,- Ахъмэт иутэшъуагъэ къыхэщэу къыIуагъ.- Сыд пае орденым бжъэр теутыгъэу
ябгъэлъэгъун, сэ зыхэслъхьан муради сиIэп, зыхэслъхьанэу сежьэми, а зыр схэмылъми адрищри икъун, боу
къыостын,- тэджи, ордениплIэу иIэм яз адрэ унэм къычIихыгъ...
А мафэми, къыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэхэми Ахъмэт
зэп-тIоп Темыркъан зэрэIукIагъэр. Хьафэу сIыпхыгъагъэр къысэтыжь риIонкIэ укIытэу мэзэ зытIущи тешIагъ.
XXII
Дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы: узфаем узщыфегъалIэ, узфэмыем къыщыбдечъыхьэ.
Хьэсэнэ Нысэдахи къин зылъэгъугъэ шъузэбэ пчъагъэу ДэхапIэ заом къыдинагъэмэ ащыщ. Ау ащ ишъузэбэ
шъхьэзэкъоныгъэ адрэмэ атекIы. Заор аухынкIэ илъэс
къэнэжьыгъэу Нысэдахэ илI Хьазрэт хьылъэу къауIи,
1944-рэ бжыхьэм ыкIэ нэс Ереван дэт госпиталым чIэлъи,
лъэкъуитIур копкъым нэс пымытыжьэу ДэхапIэ къащэжьыгъагъ. Хьэсанэмэ адэжь чылэр гушIуакIо щызэблэкIыгъэми, хэт яунэ къихьагъэми, Хьазрэтрэ Нысэдахэрэ
апэгушIуатэщтыгъэхэми, къинэу къапыщылъыр ежь зэпэблэгъэ нэбгыритIур ары къызгурыIощтыгъэр. Нысэдахэ изакъоу къызынэкIэ, адрэ чылэ шъузхэу зилI хэкIодагъэмэ ялъытыгъэмэ, псаоу къысфэкIожьыгъ ыIоти, лIы
IэнтIрахъор къызэрэIэкIэнагъэр зышъхьащигъэгъупшыкIэу, зэушъыижьыщтыгъэ.
Зэо ужым илъэситIу тешIэфэкIэ хьадэгъу кIэныжь
гушIуафэм, текIоныгъэр къыдэзыхыгъэ хэгъэгум ищытхъу
ыIыгъыгъэх. ЕтIанэ уахътэр тешIэ къэсми, мамыр щыIакIэм цIыфхэр есэхэ зэхъум, заом ныкъо-тыкъончъэу къыхэкIыжьыгъэ ныбджэгъухэр, гъунэгъухэр, чылэдэсхэр
яIоф зэрэпыхьэжьыгъэхэм зягупшысэрэм, Хьазрэт иамалынчъагъэ къехьылъэкIэу хъугъэ. Нысэдахи ащ фэмыягъэми, зылъэ тетэу зищагу дэкIрэ лIымэ яшъузмэ яхъуапсэу къыхафэу ригъэжьагъ. Шъузым къызхимыгъэщыщтыгъэми, лIым къыгурымыIоу щытыгъэп. Мерэм пшъэшъэжъыер гушIуатэу ятэ къызечъалIэкIэ, ыIэтмэ зэригъэтIысхьан кокI зэримыIэжь гукъаомрэ Iофынчъэ IэнтIрахъоу унагъом къызэринэгъэ шъхьакIомрэ ямыгупшысэу,
мафэ пакIо, зы сыхьати къыхэкIыщтыгъэп. ЛIыр псаоу
къызэрэкIожьыгъэм пае нахьыпэм къехъуапсэщтыгъэ
шъузабэхэм агу джы Нысэдахэ къегъущтыгъэ нахь, къехъопсэжьыщтыгъэхэп. Ау сыд аIуагъэми, иунагъо къызэриухъумэщтым Нысэдахэ пылъыгъ, Хьэсанэмэ Мэджэсыр зэрягъунэгъум имызакъоу Хьазрэтрэ ежьырырэ зы
хьаблэ къызэдытехъухьагъэх, ицIыкIугъо щегъэжьагъэу
хъулъфыгъэ ныбджэгъугъэ шъыпкъагъэр къызэдахьыгъ. Хьазрэт къызещэм, Ахъмэт ары шъаокIэ зэкIолIэжьыгъагъэр. 1947-рэ илъэс къиным лIэгъэ Хьэсанэ Хьазрэт зыгъэплIэжьыгъэри, янэ къылъфыгъэм фэдэу зыгъэягъэри Ахъмэт. Нысэдахэ шъузабэу къызэнэм, зыфэныкъор ылъэгъоу илъэс пчъагъэрэ, Ахъмэт ишъуз пIэм
хэлъыфэ къыхьыгъ. Шъузыр зыщимыIэжьыгъэ илъэситIуми, Iо къахэмыхьэфэ, IэкIыб ышIыгъэхэп. Мэджэс
лIыгъуабэмрэ Хьэсэнэ шъузабэмрэ язэфыщытыкIэ гъэшIэгъоны, зэIахьылхэп, зэлI-зэшъузхэп aIoy къызрагъажьэм, Ахъмэт ыгу къеоми, зиIажэу ригъэжьагъ. Нысэдахи Iом къыушъхьакIугъ. Джаущтэу зищыгъу-пIастэ
егъашIэм зэхэлъыгъэ унэгъуитIур, зэрэмышIэ-зэрэшIэу
къащышIыгъэри амышIэу зэфэучъыIыгъэх.
Ащ пае къэмынэу, къыдэзыдзагъэри амышIэу, кIымафэрэ былым Iус зыщыкIэхэрэм, мэкъу хьыныр ящагу
дэлъэу Нысэдахэдыхэр пчэдыжьрэ къыкIэтэджэжьхэу
Iаджри къыхэкIыгъ. Зэм Ахъмэт тыралъхьэщтыгъ, зэм
Къасымэ иIэшIагъэу къашIошIыщтыгъэ. Хэт ишIушIагъэми,
гъунэгъу лIитIум адэжькIэ къызэрикIрэр амышIэу щытыгъэп. Iаджри Нысэдахэ тхьэ афелъэIузэ ичэм закъо гъэтхэпэ гъуйсыим хищыжьыщтыгъ, ащ къыкIихрэ щэ-тхъущатэм пшъэшъэжъыер рифапэщтыгъэ.
ГъэрекIокI щегъэжьагъэу Нысэдахэ къыщэжьмэ, зи
хэлъ щымыIэу Ахъмэт бэрэ къыраIокIыгъ шъхьакIэ,
егъашIэм зиныбджэгъугъэм ишъуз къыщэжьыныр къыригъэкIугъэп. Ары пакIо, шъхьэм къыфихьаныр хэгъэкIи,
зы такъикъкIи гум къыридзагъэп. КъезыIокIыгъэ зэетIуаехэри кIигъэгъожьыгъэх.

--- Page 320 ---

А къэбарыр Нысэдахэ зызэхехым, цIацIи, ыгу жьы
дэкIыфэкIэ зигъэгъыкIыгъ. ЕтIанэ къэбарэу АхъмэткIэ
фагъэIугъэр шIоемыкIоу Болэт Фатымэ гъымэ зэIунэжьзэ, етхьаусхылIагъ.
- Тэра джы зынэсыгъэхэр... ЕгъашIэм тихатэ зэпэIулъэу, тидахэ зэхэлъэу Мэджэсхэмрэ Хьэсанэхэмрэ къэтхьыгъ. Сыд фэIуагъэр Ахъмэт тхьамыкIэжъыр Iогъу-шIэгъу
амышIмэ. Хьазрэт гущэрэ Ахъмэтрэ зэмышхэу нибжьи
пшIэныгъэп. Iо мышъо-мылэу чылэм къыдэтэджагъэм
унэгъуитIум зэфэтшIэн фаери зэфытагъэшIэжьрэп.
- ЦIыфмэ, Нысэдах, зыгорэ ямыгъэIон плъэкIыщтэп.
Ахэмэ ядэIуи, топ Iоу узэгуагъэутын.
- Тхьа,сызэгуагъэутыгъэм, Фатым!..
- Уапымылъ осIуагъи. Болэтым пае къысаIокIрэм
пэпчъ сшIошъ хъугъагъэмэ, бэшIагъэ унагъо зытымышIэжьыщтыгъэр. Шъузабэмэ яхьаку, шъузабэмэ ячэу, шъузабэмэ яунашъхь, якъакъырышъхь аIошъ, пшIэрэба, сIон
пIомэ, цIыфхэр зэрэщытхэр, агу къэмыкIын щыIэп. Сагъэблмэ, саупэпцIызэ, шIушIэ зышIэрэ лIым Iаджри сыщагъэхьагъ, ыгу хысагъэгъэкIыгъ.
- Нэпэнчъагъэ зимыIэ бзэгу мыгъу!..
- Бзэгум, Нысэдах, шым теси, епсыхыгъэ лъэси иIэп...
Джахэм Нысэдахэ ахэгупшысыхьэу щысызэ, Мерэм
унэм къихьажьыгъ. ЗэкIэри щыгъупшэжьэу духымэ IэшIур
унэм из къэзышIыгъэ пшъэшъэ закъом нэгушIоу, зыдихьыщтымрэ зыдигъэтIысыщтымрэ ымышIэу пэгъокIыгъ:
- УкъэкIожьыгъа, сипшъашъ? Iаджи мэлакIэ улIагъэщтын?.. Мары, джыдэд, сипшъашъ. ЧъыIэ, нынэ, чъыIэ,-
Нысэдахэ пхъум ынэкIушъхьэмэ анэсыгъ,- фабэу зыфапэзэ шIы.
- Тыгъуасэрэ тыгъоснахьыпэрэ зэрэщытыгъэмкIэ,
непэ уезэгъыщт,- Мерэм ыIуи, джанэр зыщихыжьынэу
ежьагъ шъхьакIэ, янэ зэрэщытыр зыдишIэжьи щигъэтыжьыгъ.- Мам, зыстIэкIыжьы зыхъукIэ, укъысэмыплъ
сIуагъи, сыпщэукIытэ.
- КIо хъугъэ адэ... Сыда пхэсымылъэгъуагъэу пхэлъыр? - Нысэдахэ унэм къикIыжьыгъ.
Мерэм зымышIэрэмэ къазэрэшIошIыщтыгъэр Iо тIэкIу
зыхэлъэу, сыд ыIуагъэми пщызгъэгъупшэжьрэ сэмэркъэушIылэу ары. Урамыбгъур гуригъэхэу кIо зыхъукIэ,

--- Page 321 ---

чылэ шъузхэу кIэлэ зикъэмыщи, къэзыщагъэ зиIи ехъуапсэщтыгъэх. Тхьэ етагъ Хьэсанэмэ япхъу нысэ зыфэхъущтым, ины, дахэ, лъэпкъ хэкIыщт аIощтыгъэ.
Шэныбэ Лимэ еджакIо къикIыжьыфэ, апэрэ пшъашъэу ДэхапIэ дэсыгъ. Мерэмрэ Лимэрэ азыфагу илъэс
зыщыплI къыдафэщтыгъ. ЕджапIэмкIэ ЧэтэшIэ Биназ ыуж
илъэситIукIэ къинэщтыгъ. Мерэм ДэхэпIэ гурыт еджапIэр
къызеухым, Мыекъопэ медицинскэ училищым чIэхьагъ,
Лимэ Краснодарскэ мединститутым зыщычIэхьащтым
медсестра сэнэхьатыр иIэу чылэм къыгъэзэжьыгъагъ.
Мерэмрэ Лимэрэ зы класс зэдимысыгъэхэми, еджапIэм
щызэпыщагъэхэу, комсомолым икомитет щызэдыхэтхэу, дэпкъ газетыр къызэдыдагъэкIэу, зэмыпшъэшъэгъухэми, зэныбджэгъугъэх.
Уахътэм цIыфхэр зэблещых, зэрещалIэх. Шъэогъуныгъэ-ныбджэгъуныгъэр егъэпытэ, зэфэмышIуныгъэр
азыфагу къызщыдигъахьэри макIэп, Мерэмрэ Лимэрэ гурыт еджапIэм щызэдычIэсыфэхэкIэ зэрэзэфыщытыгъэхэу джы зэфыщытыжьхэп. ЗэкIэрыуцохэу агу чъыIэ
зэфэзышIын гущыIэ Iае зэраIуагъэп, IэкIыб зэфэзгъэхъун
Iофи азыфагу къыдэхьагъэп. Илъэс пчъагъэрэ зэрэмылъэгъугъэ нэбгыритIум, хэти ежь къызэрэшIошIэу, зэхъокIыныгъэ Iаджи афэхъугъ, яIофшIэн зыгъэми, ядунэе тетыкIи,
ягухэлъи зэфэшъхьафыгъэ. Аущтэу ар къэзышIри, укIэмыупчIэжьынэу, нэфагъэ. Апэм ар Мерэми Лими къагурыIощтыгъэп. Ау агукIэ зэхашIэу, зэгуцафэхэрэм мафэ
къэсми нахь зэпэчыжьэ ышIыгъэх.
ЗэмышIуныгъэр азыфагу къызэрэдэтэджэщтыр апэ
зэхэзышIагъэр Мерэм. Еджэныр Лимэ къыухи, IофышIэ
больницэм къызщыкIожьыгъэгъэ мафэр ары. ЯтеплъэкIэ, ягохьыгъэкIэ нэбгыритIум зэрагъэхьырэ щымыIагъэми, апэрэ пшъэшъэныр Лимэ зэрэщыдихыщтыр Мерэм
къыгурыIуагъ. Мерэм медсестрау, Лимэ зэрэврачыгъэм изакъоп, ари Iофым къыхэмыхьан ылъэкIыщтэп,
мощ фэдэ пшъашъэм ЧэташIэр блэплъыкIынэп, ыIогъагъ.
Джа чIыпIэр ары зэхишIэу Мерэм ыгу къызщыпиIонтIыкIыгъагъэр.
ЕджапIэм чIэсыфэхэкIи, къэлэ шъхьафхэм адэсхэу
сэнэхьат зэрагъэгъотыфэкIи, чылэм къызагъэзэжьми,
джы непэ къызнэсыгъэми Мерэм ыгу Биназ филъыр цIыф

--- Page 322 ---

ригъэшIагъэп, ыжэ къызэтырихы пакIо, ежь шIу ылъэгъурэ кIалэми гуцафэ ригъэшIыгъэп. Зэгорэм зыкъиIэтыни
псэлъыхъуакIо къыфэкIоным ежэу къыхьыгъ. Ащ пае
къылъихьэгъэ псэлъыхъо Iаджи джэуапынчъэу ригъэкIыжьыгъ. Аущтэу зекIо зэхъум, Биназ Лимэ зэрэпылъыр, шIу зэрилъэгъурэр Мерэм ымышIэу щытыгъэп.
Гугъэщтыгъэ. ЗыгъолъыжькIэ, Iаджри ишъхьантэ гопэ
нэпсым ыгъэшъокIыгъ, къызытэджыжькIи, гугъэ зыгорэм къыриIорэм фэдэу, къылъихьанышъ, шIулъэгъу
пэгъох къыфихьынэу паплъэщтыгъэ.
ШIулъэгъуныгъэм цIыфым тамэ къыгуегъакIэ, къызэрэгуигъэкIагъэм фэдэу гуиупкIыжьыни ылъэкIыщт.
Мерэм ишIулъэгъуныгъэ тамэ готми-гомытми ежь нэмыкI ышIэщтыгъэп. АщкIэ, ыжэ къызэтырихэу, зыми
дэгущыIэгъагъэп. Зэ закъу ныIэп, Мыекъопэ медучилищым щеджэзэ, ямычылэ пшъэшъэжъые горэм ышъхьэ
къыфырихыгъагъ. Хъущтыр зэхъухэм, шIулъэгъу джэуапынчъэм урыгущыIэ хъуна ыIуи, аущтэу зэришIагъэмкIэ
кIэгъожьыгъагъ. Ау ащ паий къэнагъэп иджэуапынчъэ
шIулъэгъу непэ къынигъэсыным. Нахьыпэм, илъэс
заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Мерэм хэмылъыгъэ шэнхэр
къыхафэхэу гу лъызытагъэр ян ары. Пшъэшъэжъыем
имышэныгъэ сэмэркъэу шIыныр, зыгорэм тегущыIэныр,
загъори кIэнэкIэныр Мерэм къыхэфэнэу зыфыригъэжьагъэр лъэпсэнчъагъэп. ИдэкIогъу зэрикIрэм ар ишыхьатыгъ, сэмэркъэукIэ зэрэтегущыIыкIырэр янэкIи нэфагъэ.
- Сыд къэбар, сипшъашъ?
- Анахьэу сыд фэдэ къэбар узфаер, мам? - щхызэ,
Мерэм къеупчIыжьыгъ.
- КIо, сшIэрэп анахь къэбарэу сызфаер, сымышIэрэр
зэкIэ сэркIэ къэбарба,- Нысэдахэ пхъум IугушIожьыгъ.-
Больницэ къэбарми, чылэ къэбарми, хэгъэгу къэбарми
сезэгъы. Iоф умышIэжьэу унэм узитIысхьажьыкIэ, сыдрэ
къэбари гъэшIэгъоны. Алахьэм сигъэчэмыщыгъот натрыф шкъоир ахэстакъоу сичэт мыкIэцIмэ сахэтын нахьи.
- Нэфмышъэу шъузэхахьэти, чылэ къэбаркIэ чэмыщ
купым шъутхъэжьыщтыгъ.
- ЦIыфмэ уахэтыныр тхъагъо...
- Ар пIoy фермэм бгъэзэжьыныр пшъхьэ къимыгъахь.
12 Заказ 089

--- Page 323 ---

- Iух адэ, згъэзэжьыщтэп...- Нысэдахэ къыраIуагъэмэ, ыгъэзэжьынэу ыгукIэ хьазырыгъ.- Згъэзэжьми,
илъэс зытIу горэм Iоф сшIэшъунэу сызэплъыжьы. Джы
сыд чэмыщмэ къинэу алъэгъурэр, тэ тилъэхъан ары
тхьамыкIэгъуагъэр, тIэхъуамбэхэр пыгъукIыгъэх.
- Джы чэмхэм ежь-ежьырэу защыжьэу къычIэкIын...
- МашинэкIэ уарагъэщынри зыпщыжьынри зэфэдэ.
Джырэ чэмыщ пшъэшъэжъыемэ къин тэлъэгъу арэмыIу,
алахьэр сэгъаIо, халат фыжьыбзэхэр ащыгъэу телевизорым ит зэпытых. Анэгухэр фыжьых, ашъхьацхэр дэнагъох, аIэхъуамбэхэр шъабэх.
- Ядэнэгъо шъхьаци, янэгуфыгъи, мам, зи есIуалIэрэп, ау аIэхъуамбэхэр шъабэмэ тэ щыпшIэра?
- СымышIэ мэхъуа, узэряплъэу къэошIэ!..
- СыкIэгъожьыгъ, сыд пае чэмыщ сымыхъугъа!..
- IукI адэ, пшъэшъэ закъор римыгъаджэу чэмыщ
ыгъэкIуагъ aIoy!..
- Чылэм аIощтым сыд узэрэпылъыр, уипшъэшъэ
закъо идэхагъэрэ игохьыгъэрэ, ДэхапIэ имызакъоу, зэрэхэгъэгоу алъэгъущтыгъэ...
- Армырми удах, зищыкIагъэм уилъэгъущт.
- Ары шъхьакIэ, мам, сомэ тIокIиплIэп къыпфэсхьыщтыгъэр, шъитIурэ тIокIиплIрэ!..
- Уисомэ тIокIиплI сипенсие зыхэхъожьрэм тфекъу.
- Ары шъхьакIэ, мам, чэмыщхэр депутатэу хадзы...
- Къоджэ Совет депутатми сыблэIэбыкIыгъ сэ. Районым сынагъэсыгъагъ.
- Сэ нахь чыжьэ къыслъыIэбэныгъэхэкIи мэхъу...
- Хьау, хьау, а узIутри дэеп. СфэукIочIыгъэгущэп
нахь, врач шъыпкъэу джа Шэныбэмэ япхъу цIыкIу зыщеджагъэм ущезгъаджэщтыгъ. Сыд икъэбар ащ?
- Сыд икъэбарын, Iоф ешIэ, мэIазэ.
- Арыгущ, сыд ышIэн адэ,- Нысэдахэ ышъхьэ ыгъэсысыгъ,- ущыкIэрэп ащ къехъулIагъэр къыохъулIэнэу.
Сеплъмэ, Сафятышхом ишIугъу, мафэ къэс пшъэшъэжъыер мэткIу. Зымафэ урамым теслъэгъуагъэти, сыгу
егъугъ. ЫIупшIэ цIыкIухэр IушхыкIыжьыгъэу одыбз. Инасып къэкIогъум зи хъун къехъулIагъэп. ЧэташIэмэ якIалэ
жъалымэу пшъашъэмкIэ зекIуагъэ зыIохэрэр щыIэх
шъхьакIэ, есIолIэщтри сшIэрэп.

--- Page 324 ---

- Насып къэкIогъур армэ зыфапIорэр, мам,- Мерэм
ыдагъэп,- зи Лимэ къехъулIагъэп, ЧэташIэми мыхъун
ышIагъэп. Лажьэ къызэрыкIыгъэр ят ары.
- Арыгущ, сипшъашъ, арыгущ. Тэ укъикIи лажь ащ
фэд язгъэIуагъэр. ЧылэлIмэ ашъхьэ халъхьэу, ныкъотыкъо хэхъухьэхэ зэхъум, ежь ыпсэ шIоIэшIугъ.
- Ыпсэ шIоIэшIугъэ закъорэп, мам... Хэгъэгум
икъиныпIэ пчэгум къыринагъ!.. Сафят шIу ылъэгъурэ
закъор ыгъотыжьыгъэу, зыми емыгупшысэу, къысфэкIожьыщт еIошъ, дунаир идунай. Заор зыщымыIэжьыр
бэшIагъэшъ, къумалыри лIыхъужъы ашIошIы...
- А сипшъашъ, ар пIoy зыгорэм зэхебгъэхыкъон,
Лимэрэ орырэ Iоф зэдэшъошIэ, Сафят ыгу къеон.
- Къерэу фаеми!... Ты зэрэсимыIэжьыр сэри сыгу
къео. Шэныбэр цIыфмэ афэшIушIагъ пIонэу, гушIуакIо
укъысфэкIуагъэп ыIоу зэкIэми ярэмыгый!...
- Сыда къыогыинэу, сэ сыкIуагъэмэ хъугъэба?
- Ар сэ къысэгыин ылъэкIыщтэп,- Мерэм къыпиупкIыгъ,- ори уфэгушIон фэягъэп. Ары, ары, чылэм
аIощтыр тIозэ, зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи тыхэхьэ.
Шэныбэм къумалыгъэу зэрихьащтымкIэ чылэм къеупчIыжьыгъагъэп. Хъугъэ, мам, ащ нахь Шэныбэм тырымыгъэгущыIэжь!..
Ынэгу зэхэлъыкIэкIи, ышъхьацкIи, ымакъэкIи Нысэдахэ ыпашъхьэ итыр ыпхъуми, Мерэм ары Iоу ышIэжьыщтыгъэп. Тэрэз, нынэ, тэрэз, ыIуагъ Нысэдахэ, тиIоф зыхэмылъмэ тарымыгущыIэмэ нахьышIу. Орышъ, зинасып
къэкIогъумэ уащыщ, дахэ нэмыкI къыуамылъэгъулIэным
уиIоф тет. Емынэ зыIумыхьан кIэлэжъхэр тичэу цэпкъ
рекIокIых нахь, къыдэхьанхэр ямурадэп. АхэмкIэ ори узафэп, сипшъашъ. Неп-неущ пIозэ, фэгъэпцIэшъугъэхэп,
пыдзы пшIырэм пыдзы укъешIыжьы. Ар къэсми къыомыжэу уныбжь екIы, къыпкIэтэджэрэ пшъэшъэ Iулэ цIыкIумэ яжьау къыпшъхьащэхьэ...
Нахьыпэрэм фэмыдэу жьэу IофышIэ къикIыжьыни,
гъунэгъукIу, кино ымыIоу зыришIыхьажьыни, лъэмакъэ
къэIу къэсми лъатэу, зыгорэм паплъэу унэм исыныр Мерэм хэмылъыгъэ шэнмэ ащыщэу янэ дишIагъ. Мы кIымэфэ
мэзитIур ары аущтэу зыхъугъэр. Адэ ары, убзылъфыгъэу,
шъхьатехъо птехъуагъэ зыхъукIэ, Нысэдахэ шъэфэу ыпхъу
12*

--- Page 325 ---

фычIэплъзэ ыIуагъ, насып пфэхъущтым упэплъэщт нахь,
зыпIэтыни, хэти ылъэгъоу, упэгъочъыныр къекIурэп.
Мэджэс АхъмэткIэ непэ къэбарэу зэхихыгъэр Мерэм
реIофэкIэ зышIуабэ дашIэщтыгъэ Нысэдахэм ыгу джыдэдэм къэкIыжьыгъ шъхьакIэ, Шэныбэм тытемыгъэгущыIэжь зэриIуагъэм пае къыфегъэжьэшъугъэп. Хъугъэ,
Сафятышхом икъэбар нэмыкI чылэм дэмылъыжь пIонэу,
ежь-ежьырэу Нысэдахэ зэушъыижьэу Мерэм IугушIуагъ.
XXIII
- Утеуагъа, Ордэныр?
- Тыда сызтеощтыр, Къасым?
- Узтеощтыр военкоматыр арба. Пщыгъупшэжьыгъа?
- Сытеуагъ, Къасым, сытеуагъ.
- Сыд къыуаIуагъэр?
- Боу къыосIон, Къасым, къысаIуагъэр,- Ордэн Заудин зымафэ Болэт Къасымэ фихьыгъэгъэ красноармейцэ книжкэр, газет хэупкIыгъэр, орден книжкэ
хъокIыгъэр, тхылъыпIэ тхьэпэ заул aIoy къыштагъэх,-
къэшъутхи тыкIэупчIэн, зэхэтфын къысаIуагъ.
- Зэхэпфынэу сыда мыщ хэлъыр? - Къасымэ ыгу рихьыгъэп Совет тхьаматэм икъэгущыIакIэ.- Мары, газетым итхагъ, тара ар, мары, мыщ дэжь, "это четвертый
орден сержанта-разведчика Мегеса Ахмета Аюбовича",
eIo. Еплъэлъ, Аюбовича аIошъ, ятэ ыцIэ къыpaIo, Купхэси
аIорэп, Ахмет aIo нахь.
- Газетмэ Iаджи къатхы...
- Къатхрэп. Адэ сэ зи къысфатхыгъэпи!.. Мы Краснэ
Звездар, мы газетым къыратхагъэр, ары зыфасIорэр,
Мэджэс Ахъмэт Аюбэкъом рейхстагыр зэриштагъэм пае
къыфагъэшъошагъэу къатхы. Тэ щыIа орденыр? Орденыр къысатыжьыгъэп eIo Мэджэсым. Мы орденищыр,
мары книжкэмэ арытхагъ: мы Отечественнэ орденым
ятIонэрэ степеныр 1943-рэ илъэсым къыратыгъ, мы Краснэ Звездар 1942-рэ бжыхьэм Москва дэжь къыщихьыгъ,
мыр зэкIэми анахь шъуаш, илъэс къиныгъ. Краснэ Знамя
орденыр, мары ар, заом къыщыфагъэшъошагъ. Мыр
орден лъэпIэ дэд, гъэхъагъэ уимыIэу къыуатыщтэп. Щыба

--- Page 326 ---

джы къэслъытагъэр? ЯплIэнэрэ орденэу газетым къытхырэр тэ щыI? Значит, къыратыжьыгъэп. Зэо ухыгъэ
гушIофэ къуапэ горэм къофагъэу къолъынкIэ сенэгуе.
- Ешъуи, зыгорэм Купхэс къыщычIинагъэмэ шIэ?..
- КIалэ, дэуакIо мыщ сыкъэкIуагъэп сэ!..
- Тэри тшIэн тымышIэу мыщ тычIэсэп, Къасым...
- Уармэу зыми къыуиIуагъэп,- Болэт Къасымэ ынэмэ рэхьатыгъэу Ордэным акIилъэгъуагъэр ымакъэ къыхэщыжьэу зэхихыгъэ,- IэнатIэу къыпфагъэшъошагъэмкIэ
къыптефэрэр пшIэн фае. Мэджэсыр ешъуакIо тIонэу иIоф
зэхэтфырэп. ТIэкIу шIагъэу зэремышъожьри пшIэным зи
фэIуагъэп. Ахэр хэсэгъэкIышъ, Мэджэсыр - заом лIыхъужъыныгъэ щызезыхьэгъэ фронтовик. Иорден, игъэхъэгъэ напэ, къемыолIэжьыгъэмэ, о уизакъоп, зэрэчылэу
тылъыхъуныр къыттефэ. Дэгъуба уичылэ щыщ горэм,
илIыгъэ рыгущыIэхэу, зэхэзыхрэ ныбжьыкIэхэмкIэ щысэтехыпIэу, орденыр къыкIэлъыкIожьыныр!.. Къыфамыгъэшъошагъэу, газетым къамытхыгъэмэ зыгорэм фэд.
КъыохьылъэкIмэ моу къаштэ, ар зэзгъэтхыни чылэм
къыдэкIыщт. ЧэтэшIэ Биназ есIогъагъэмэ, мыщ фэдиз
къыпигъэкIыщтыгъэп.
- ЧэташIэм сыда иIоф зэрэхэлъыр мыщ?.. Ашъыу, ащ
фэдиз къизгъэкIэу сIуагъэп, Къасым. Мары, джыдэдэм
военкомым фэстхын.
- Фэптхыщт, фэмытхэу сыпшIокIыщта!.. ЧэташIэм
иIоф зэрэхэмылъыр сымышIэу, Заудин, уадэжь сыкъэкIуагъэп. Чылэр зэпхыгъэр Советыр ары, ащ о уритхьамат. Ор-орэу лъэIукIэ укъыIухьагъэп, цIыфмэ ухадзыгъ
нахь. Джа чылэ музееу зыфэсIуагъэри сщыгъупшагъэкIэ
умыгугъ. Тхы, тхы, Мэджэсым уфэмышIушIэщтмэ, хэт
узфэшIушIэщтыр, къаIо?.. Орденыр къызэрэратыгъэр
зэрыт газетыр къыштэмэ еджэжьзэ, цIыф ригъэлъэгъункIи укIытэу, олъэгъу, тхьапэр ыгъэхъокIыгъ. Сэри
къысиIуагъэкIэ огугъа?
- Адэ сыдэущтэу пшIагъэ?
- Зымафэ ыдэжь сихьагъэу иорденхэр ыпашъхьэ
илъэу мы газетым еджэзэ тесыубытагъэти, сызеплъым,
нафэ сфэхъугъ. Орден пчъагъэу, медаль пчъагъэу иIэхэр
итхэх. Заудин, шъощ фэдэу сыIэзагъэгущэт, Мыекъуапэ
сытхэни, Ахъмэт изэуакIи, илъэжьакIи газетым къырязгъадзэщтыгъэ, радиом къезгъаIощтыгъэ. Ау щытми,
шъуилIыкIо къэжъугъакIу сIуи сафэтхагъ, къызкIэмыкIохэрэр сшIэрэп нахь.
- Газетым къырашIыкIи, зымафэ къытеогъагъэх.
- Сыд аIуагъ?
- ИлэжьакIэ, ипсэукIэ къыкIэупчIагъэх.
- Сыдэу къысэмыIуагъ адэ?
- СшIагъа уафэтхагъэмэ? ЗыгорэкIэ зэрешъорэм пае
иIоф къафмэ сIуи, зысыушъэфыжьыгъэу сыщысыгъ.
- Ешъорэр сыдигъуа Мыекъопэ Iоф хъоу зиублагъэр? - ешъон Iофыр джыри тхьаматэм къызэрэригъэжьагъэр Къасымэ игопагъэп. Адыгэ радиом и "Гумзагъи", газетхэми ешъон Iофым игугъу къызэрашIыщтыгъэми Болэтыр щыгъозагъэми, ащкIэ Мэджэсым зэрэтегущыIэрэр ыгукIэ фэштагъэп.
- КIо сшIэрэп, ешъоныр зэрикIасэм пае фэтхагъэхэмэ сIогъагъэ.
- АпэрэмкIэ, къыосэIо: Мэджэсыр ешъожьрэп.
ЯтIонэрэмкIэ, сэры афэтхагъэр къыосIуагъ. ЯщэнэрэмкIэ, къыосIощтыр ошIа, шIу нэмыкI цIыфым угу фимыгъэлъ. Джаущтэу упсэумэ, щыIэныгъэр нахь псынкIэу,
дунаир нахь дахэу къыпщыхъущт. Чылэм нахь цIыфышIуби къыдэкIыщт. Мэджэсыр ешъо шъуIон нахьи, зы
шъуз цIыкIу горэ къежъугъэщэжьыгъэмэ нахьышIугъ.
- Ащ Совет Iоф зедгъэшIын тлъэкIынэп, Къасым,-
Заудин щхыгъэ,- джа зыр спшъэ къимылъхь. Музеим
нахьи нахь Iоф ар.
- Ар умыIо, Заудин, ар умыIо. Чылэ тхьаматэм иIоф
зэкIэми ахэлъ. Зэхахьэри зэхэкIыжьхэри мыщ къеуалIэх,
мыры яджэнэти, мыры яджыхьнэми. Ары пакIошъ, шъузыщэ къыздакIу ыIоу Мэджэсыр уадэжь къакIомэ, сыд
пшIэщтыр, удэкIощт,- Къасымэ ошIэ-дэмышIэу шъхьэм
къыфихьагъэр къызеIом, щхыгъэ.- Ары, ары, у Совет
тхьаматэми уадыгэлIба!.. Ухэсэгъэукъомэ сшIэрэп, тхы,
тхы, Заудин. Птхыгъэу къызэкIэкIожьыгъэ сырихьылIагъэп. А тIэкIури сымышIэу уадэжь сыкъэкIуагъэп. Сизакъоп, а шIуагъэр нэмыкIми къыбдашIэ. ЦIыфым
ишIушIагъэ ины, уемыгупшысэу ар пшIэ къэсми нахь чыжьэу мэлъагъо. Сыда ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зыфагъэлъапIэу, зэрэчылэу шъхьэкIафэ зыкIыфашIрэр? Тхы о, тхы,

--- Page 327 ---

Заудин, сэ къыосIощт. Илъэсишъэ къызэригъэшIагъэра?
Хьау, Заудин, хьау. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ къыгъэшIагъэм
нахьыби къэзгъэшIагъэ чылэм дэс, уядэIуми делэхэп.
Iушыгъэ акIэрыохы, ау цIыфхэмкIэ, чылэмкIэ, хабзэмкIэ,
зэрэпсаоу хэгъэгумкIэ шIушIагъэу акъолъыр макIэ. Хэти
ышъхьэ закъу нахь зыпылъыгъэр зыми феплъэкIыгъэп.
- Ахэми, Къасым, дунаим зыгорэ щамышIагъэу щытэпщтын, ягунахь умыштэ. Хэгъэгум къин далъэгъугъ.
- Ары, къин далъэгъугъ нахь, къин дащэчыгъэп. Тара
нахьышIур, икуплIэ удэсыныра хьауми икупэгъу укIэтыныра? ЧэтэшIэ Ибрахьимэ фэдэхэр икупэгъу кIэтыгъэх.
Сыд фэдэ дэкIоегъу зыдащэягъэу, гъогунчъэкIэ зыпхыращыгъэу пшIэрэр? Уинатрыф къэбгъэкIыжьэу, уипIастэ
пшхыжькIэ дунаим утетыгъэу умылъытэ. Ар зэкIэми аIэ
къихьащт, Заудин. Тыгъэр дэхэфэшI къодыеу ошъогум
къихьэрэп, мэфэ шIушIагъэ ешIэшъ, неущ къызэрэкъокIыщтым уфыщигъаIэу къохьажьы.
Джыри Заудин зыгорэ къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ,
Болэт Къасымэ зэпигъэун ыIуи, нэшIукIэ феплъэкIыгъ. Зы
цIыф горэм, Заудин ыIуагъ, шIушIагъэ иIэмэ, оры зиIэр,
Къасым. Загъори тшъхьэ тэогъэуджэгъужьы шъхьакIэ,
IофышIу нэмыкI зепфэрэп.
Ардэдэм Заудин IэшIу-IэшIоу ыгу къэкIыжьыгъ джэнапхъэрэ гъончэджыпхъэрэ Болэт Къасымэ тучаным
къызэрэфычIихыгъагъэр. А лъэхъаным Заудин еджапIэм
чIэхьэгъэкIагъ. Тхылъ зытIу хъокIыгъэхэу ышнахьыжъищ
къялыжьыгъэхэр пытэу ыблыгучIэ чIэлъхэу еджапIэм
къикIыжьзэ, Къасымэ къыIукIагъ:
- Сыд, сикIал, еджэныр къэуухыгъа? - Майкэ закъоу
Заудин щыгъыр ещэхыгъэу ыбэкъу шъхьэхэIукIэ дэпхагъэу зелъэгъум, Къасымэ ыгу къыпиIонтIыкIыгъ,- Сыд
непэ къэпхьыгъэр адэ?
- Зы плIырэ зы тфырэ къэсхьыгъ.
- Ащыгъум укIэлэ дэгъу,- шъэожъыем игъончэджынчъагъэ джыри Къасымэ ыгу къыпиIонтIыкIызэ, ышъхьашъо теIэбагъ,- едж, сикIал, едж!..
А мэфэ дэдэм Къасымэ ядэжь дэмыхьажьэу, Советым кIуи, хэбзэ IофкIэ тучаным джэнапхъэрэ гъончэджыпхъэрэ къыфычIаригъэхыгъагъ. Джащ щыублагъэу
Ордэн Заудин нэшIукIэ, загъори егъэгубжы нахь мышIэми, Болэт Къасымэ емыплъын фэлъэкIрэп. Зэ игугъу
фишIыжьынэу ыгу къыпылъэдэгъагъ, бащэрэ ишIушIагъэ
фыкIэпIотыкIыжьмэ Къасымэ зэримыгуапэр ешIэти,
зиIэжагъ. КъыфиIотэжьыгъагъэми, ар Совет хабзэм ишIушIагъ ыIонти, ышъхьэ фихьыжьыщтыгъэп.
- ЕтIани, Заудин,- Къасымэ щигъэтыщтыгъэп,- шIушIэгъэ пстэури зэфэдэп. Удэгъунымрэ ушIушIэнымрэ
зэкIуалIэрэп. ЛIы дэгъу, кIэлэ хъарзын зэраригъэIощтым
пае нэшIошIыгъэ шIушIагъэ зышIэхэри щыIэх. Ащ фэдэр
ышъхь ныIэп зыфыщыIэр. Зэ тагъэмэ, тIо къызфегъэтэжьых. Агу имылъэу абзэгу телъ...
Дударыкъо Темыркъан унэм къипкIагъ. КъыIощтри
хьазырыпсэу ыпэ ит:
- Мыдэ мыр зыдэщыIэр, сэ чылэр къэсэкIухьэ!.. ТIыс,
Заудин, тIыс,- нахьыжъым къыфэтэджыгъэ Совет тхьаматэр ыгъэтIысыжьыгъ. ШъхьэкIэфэ тэджыкIэ макIэу
пхъэнтIэкIум зытезыIэтыкIыгъэ Болэт Къасымэ феплъэкIзэ, фидзыгъ: - Сыд сэIо Болэтым уигъэтхырэр, Заудин?
Мыщ къыуиIорэр тхылъыпIэм тезэгъэщт нахь, пшIошъ
умыгъэхъу. Сыд джы, тхьам Iомэ, Болэтыр, зыуж уитыр?
- Ярэби, тэ укъикIи, Дударыкъор? КъыотIощт шъхьакIэ, нэ тебгъэфэщт зыуж тихьагъэм. Хэт мыщ сызэрэщыIэр къыозIуагъэри?
- Нэ тезгъэфэщтми сшIэрэп,- Темыркъан сэмэркъэум пэщхыжьыгъ,- оры лIы мафэкIэ къысаджэрэр.
- Ащ фэдэ, Дударыкъор, нибжьи къыосIуагъэп.
- КъысэмыIо мэхъуа, Фатымэ сишыхьат... КIо хъугъэ
мышъэфмэ, къашъуIоба зыуж шъуитыр?
- Тэ зыуж тфырэр, Темыркъан, хъяр Iоф.
- Алахьэм хъяр ешI.
- Мэджэс Ахъмэт Аюбэкъом иорден ыуж тэфы,-
тхылъыпIэу ытхыгъэм къеджэнэу Заудин къыштагъ.
Орден гугъу зызэхехым Дударыкъо Темыркъан
кIыфы къэхъоу Мэджэсым иорден ыдэжь зэрэщыIэр ыгу
къэкIыжьыгъ. Ау ягъэпсыкIэкIэ зэгуцэфэн ахилъэгъуагъэп. Ащ фэдэ плъышъо атырелъагъоми, унэм илъ орден хьафыр шъхьэм икIрэп. Римытыжьэу ядэжь зэрэригъэлъырэмкIэ емыкIу зыфилъэгъужьыгъ.
ТхылъыпIэм итхагъэм икъеджэн зэрэригъажьэу
Iофыр Темыркъан къыгурыIуагъ, бгъэгум щиубытыгъэгъэ жьыри къытIупщыжьэу къыхэкуукIыгъ:

--- Page 328 ---

- Е зиунагъо бэгъон, мы сызэжъугъэдэIурэр сыдэу
къэбар гъэшIэгъон!.. Джыри Мэджэсым зы орден къыфэт!.. Тэ тшIэрэп нахь, Купхэс бэлахьэу зэуагъэ... А
къэшъупчъыгъэ купым фэдиз орден Мэджэс Ахъмэт иIа?
Олахьэ сымышIагъэ, ашъыу, хэлъэуи слъэгъугъэп, ы-ы,
Къасым, сыд епIуалIэрэр?
- Ахъмэт иIэ орденым фэдиз орден зиIэ тичылэ дэсэп,- Къасымэ нэгушIоу шъэогъум еплъыгъ.
- ДэхапIэ изакъоп, районми исэпщтын!..
- Ордених иIэу Къанхьаблэ дэсэу сэшIэ,- Заудин
къыIуагъ.
- Ари бэ,- Къасымэ ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Мыбэ мэхъуа, орденихыр мыдэ щыIа!..- Темыркъан
адырегъаштэми Мэджэсым лъагъакIохэу иорденхэр къырамыгъэхьыгъот ыIощтыгъ. ЦIыкIу-цIыкIоу къахэкIыжьынэу
рихъухьагъ.- Олахьэ Ахъмэт уфэгушIоныр тефэм!.. Орден къыфэмыкIожь иIэми сшIэгъахэп...
- Зэ, зэ, Темыркъан,- къэгузэжъуагъ Заудин,- ыуж
тэфы ныIэп отIуагъи... Шъыпкъэу къычIэкIэу къызфагъэхьыжькIэ ары узфэгушIощтыр.
- Уицыхьэ телъба газетым итхагъэм? - Темыркъан
къэупчIагъ, Къасымэ зыдэщыс лъэныкъомкIи инэплъэгъу
ыупэпцIыгъ.
- КIо, пшIэрэба,- Заудин непэрэзымафэм ыгу илъыр
къыфэмыIошъоу Къасымэ дэжькIэ деплъэкIи, щхыгъэ,-
псы икIыгъом тынэмысэу гъончэдж лъапэр дэтымыщаемэ тшIоигъу.
- Ары, ары. Шъыпкъэ, тэрэзкIаеу къэоIо...
- Ащ сицыхьэ зэрэтелъыр, Заудин, къыосIуагъ,- Болэтым джыри ыдагъэп.
- Газетым къызатхыгъэкIэ, уицыхьэ телъын адэ,-
тхьаматэм ицыхьэмышIыгъэ зэрэдыригъэштагъэм фэдэу
ныбджэгъуми Темыркъан дыригъэштагъ.- Зы цыпэ горэ,
Заудин, моу амал иIэу Болэтым къыIэкIэфэгъахэмэ, къызэраригъэтыжьыщтым сицыхьэ телъ...
- Медальмэ ащыщ горэ къыхэунагъэкIэ сенэгуе,
Ордэныр,- Темыркъан къыIорэм Къасымэ пылъыгъэп,-
зэ иптхагъэмэ къяджэжьи.
- СызэрэшъухаплъэрэмкIэ, джыри дэхэкIае шъущысыщт,- Дударыкъо Темыркъан орден хьафым щимыгъэсыжьэу къэтэджыжьыгъ,- сыдэхьажьын, непэрэзымафэм унэм сыкъызэрикIыгъ. Iофэу ешъухьыжьагъэр
алахьэм къыжъудегъэхъу...
- Ар пIокIэ, Дударыкъор, уткIэкIэкIэу Ахъмэт гушIуакIо уфэкIокъон,- Къасымэ кIэлъыджэжьыгъ шъхьакIэ,
пчъэ кIыб хъугъэм зэхихыжьыгъэп.
Сыхьати тыримыгъашIэу Темыркъан орден хьафыр
фихьыжьи Ахъмэт дэжь кIуагъэ. Тыгъэр щэджэгъуанэм
икIыгъ, пхъэ къутэгъэ къетэкъокIыгъэм Ахъмэт жъоплъы
ышIыгъэу пкIэнтIэ пахъэр къышъхьащихыщтыгъ.
- О-уиу, Ахъмэт, зэ унэм уисыубытагъэмэ ары,-
Темыркъан къэлэпчъэжъыем нэмыс рапшIэзэ "Купхэс"
ымыIоу, ыцIэ шъыпкъэкIэ еджагъ.- СыкъакIо къэсми,
пчыхьи, пчэдыжьи, щэджагъуи сымыIоу, уизгъуатэрэпти, сезэщи, сытIысыжьыгъагъ. Ашъыу, зэ пIысхыгъагъэр,- зиплъыхьи, орденым ыцIэ къыримыIоу макъэм
кIыригъэчэу къыIуагъ,- къыпфэсхьыжьыгъэшъ ары,
икъунба тадэжь зэрилъыгъэр...
- Ы-ы, ара зыфапIорэр, къэпхьыжьыгъэмэ дэгъуба...- Ахъмэт къэлапчъэм къыфыIухьэгъэ лIым нэгушIoy
пэгъокIыгъ.- Къеблагъ, Темыркъан, къеблагъ.
- Модэ, Ахъмэт, орденыр гъэтIылъыжьи, пхъэ къутэнми ыуж икIи некIо тадэжь. Ныом ышIыгъэ щыIэми
тыхэIэн, тыщысын, тыгущыIэн.
- Згъэстын симыIэкIэ арэп, Iофынчъэу сыщысынэп
сIуи, ыуж сихьэгъагъ,- Ахъмэт къызкIиIори ымышIэу
джау сыдми къыIуагъ, етIанэ зыкъишIэжьэу пигъохыжьыгъ.- Шъуадэжь тыкIоми хъун, ау укъызыIухьэгъахэкIэ унэм укъемыблагъэу уIукIыжьына?
- Сыкъеблэгъэныгъи къытфэшIушIэн бысымгощэ
цIыкIу горэ унэм исыгъэмэ,- зэрыщхы хабзэу Темыркъан
щхыгъэ.- Къыдэунэна, моу мы пхъэ тIэкIури Iухыжьи,
некIо тадэжь. НекIо, некIо. Къэсщэщт cIyaгъэшъ, укъыздэмыкIомэ, ныом ыгу къеощт.
Дударыкъо Темыркъан Советым къызчIэкIыжьми,
Ахъмэт дэжь къызэкIоми, джы яунэ Iанэу лIитIур зыпэсми Болэт Къасымэ шъхьэм къилъадэу, емыгупшысэн
фэлъэкIыщтыгъэп. Къыухь-ыухьажьми орден Iофэу зэрифэрэм къеолIэжьыщтыгъ. Еплъ ар джы зынэсыгъэр
ыIоти, ыгъэшIагъощтыгъэ.

--- Page 329 ---

- Уемышъощтмэ, Ахъмэт, сэ джыри зы бжъэ горэ
сIэтын,- Темыркъан хьакIэм риIуи, ригъэхъуагъ.-
Мыр зэрэхэунэжьыгъэр дэгъоу пшIагъэ. Опсэу, отхъэжь, Купхэс, алахьэм уиордени уегъэгъотыжь. Болэтыр ыуж ихьагъэмэ, убгъэ къыхалъхьагъэкIэ лъытэ.
- Ар Къасымэ зэрэзэшIуихыщтым сицыхьэ телъ,-
Къасымэ игугъу шIукIэ зэришIрэр игуапэу Ахъмэт къыIуагъ.- Олахьэ, Темыркъан, къэзгъэшIагъэм, къыздэзэуагъэр Карпов Никанор тхьамыкIэр угу къэмыкIыжьыщтмэ, Болэт Къасымэ фэдэ цIыфышIу нибжьи сыримыхьылIагъ. Ешъоныр щысэзгъэгъэтыгъэр Къасым. Уязгъэщэни, къыозгъэIэзэщтых ыIуи сауж къызехьэм, лIыгъэ
схэмылъыжь пIонэу, сыгу сытеIункIэжьи, зысIэжагъ. Апэрэ мэзэ зытIум къысэхьылъэкIыщтыгъэмэ, джы шъон
щыI-щымыIэми сымьшIэу сыщыугъап. Джа мафэхэм Къасымэ, тыдэ сыкIуагъэми къыздакIоу, сауж итыгъ. Джыри
пыдзы сишIырэп, олъэгъу, сиордени ыуж ит. Сэ дунаим
Болэт Къасымэ къызэрэсфыщыт щыIэп: сятэкIи, сянэкIи
къысхэшIыхьагъэп, къэщэ-нэщэ IофкIи тцыпэ зэхэщэягъэп. Адрэ лIымэ афэдэу чылэм дэсмэ ащыщ. КIо, сшынахьыжъ Къэнэмэт тхьамыкIэ ишъэогъугъ умыIощтмэ.
- Болэтым изакъоп Къэнэмэт тхьамыкIэр зишъэогъугъэр,- Темыркъан гущыIэм къыхэмыон фэлъэкIыгъэп,-
боу сэри сишъэогъу дэдагъ. Непэ къыддынэсынэу инасып къыхьыгъэп. ДэхапIэкIэ апэ комсомолым хэхьагъэмэ Къэнэмэт ащыщыгъ. Адэ о зэрэпIоу дунаим щыхъурэп. ТхьамыкIэр псаугъэмэ, Болэтым икуп къыдигъэплъыщтыгъэп. ЛIыгъэрэ цIыфыгъэрэ зыхэлъ кIэлагъ. ТикIэлэгъум Iаджри псэлъыхъо тызэдэкIуагъ, хэбзакIэм къепыйщтыгъэ бандитхэмрэ кулакхэмрэ тыкъызэдырафэкIэуи,
ежьхэри шъхьэчъэ-псачъэ итшIыхьэхэуи бэрэ къыхэкIыгъ.
КIэрэхъошхохэр дголъхэу, колхоз зэхэхьэгъакIэм имылъку
къэтыухъумэу мафи чэщи тымыIоу чылэм тызэрэдэтыгъэр
непэ фэдэу къэсэшIэжьы. Ари, Купхэс, лъэхъан хьылъэу
тпэкIэкIыгъэмэ ащыщ. ЕтIанэ псауныгъэ тиIэжьэп тэIошъ,
тэгъэшIагъо. Мощ фэдиз тпэкIэкIыгъэу, псаоу дунаим тызэрэтетыри хьалэмэт,- Мэджэсым иорден Болэтыр ыуж зэритыр Темыркъан джыри ыгу къэкIыгъ, зытегущыIэрэр
щыгъупшэу къэупчIагъ: - Ахэми, тхьам ишыкуркIэ, тыкъялыжьыгъ, ау згъэшIагъорэр орденыр къызэрэуамытыжьыгъэр Болэт Къасымэ сыдым фишIагъа?

--- Page 330 ---

- Орденра, Темыркъан? - гупшысэ IэшIум Ахъмэт
къыхэужьыгъ.- Тадэжь къихьагъэу ышIагъ.
- Тэри уадэжь тыкъимыхьэу къыхэкIрэп, тшIагъэп
нахь... КъызгурэIо, къызгурэIо, Болэтыр удым фэд,
емыIуагъэми, угу илъыр къышIэщт. ЗыгорэкIэ, Ахъмэт,
орденыр зэрэпIысхыгъагъэм икъэбар фэпIотагъэп ныIa?
МышIапхъэ сшIагъэкIэ арэп, кIо, етIани сыд пае цIыфмэ
ажэ зыдэбгъэхьан...- Темыркъан джыри Болэтымрэ
Ордэнымрэ тхылъыпIэ тхьапэм зэрэкIэрысхэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ.
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ щагум къыдэкIэу чэу къуапэм
къызIутIысхьэкIэ, зэщыгъо рамыгъафэу, модыкIэ-мыдыкIэ
къыхэзэрэгъэкIхэзэ, гъунэгъушъхьэ лIыжъхэр къезэрэгъэтIысэкIых. Джыри, нычхьапэ, гъэмэфэ тыгъэ плъырым
ижъоркъ зыщефэхыжьрэ уахътэм, ЧэташIэмэ ятетIысхьапIэ дэжь лIыжъ заулэ къыщызэрэугъоигъ. УзэрыгущыIэнэу къэбар зэфэшъхьафыбэ чылэм дэлъыгъэми, ахэр
пщызгъэгъупшэн помидор къэбарым ижъобгыпIагъ, апэкIи
аужкIи къэтэджрэ къэбар пэпчъ ащ ыцыпэ хэщэягъ, сыд
ащыгъупшагъэу сэшIэми, рефрижератор машинэшхохэу
ураммэ атетмэ помидор Iофыр пщагъэгъупшэщтэп.
Быумэ ушъуашъозэ рефрижератор фыжьышхор
блэкIыгъ. Сэпэ нэгъыфэу къыIэтыгъэр зэрэсапэр щигъэгъупшэу Темыркъан машинэм кIэлъыплъагъ:
- Помидор шIагъо Iуещы... Моу аушъэзэ сыкъыблэкIыгъэти, сяхъопсагъ... Тонн тхьапш илъын ащ, ХьэпакIэр?
- Илърэп, къыкIэкIыщтыр ары...
- Илъыр къаIуи къыкIэкIыщтыр къисыдзэщт.
- Е дунай, дунай...- Ибрахьимэ хэпскэуIукIи, къызырегъажьэм Темыркъан зыкъишIэжьыгъ:
- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, Ибрахьим?
- Ярэби, сыд шъуIуа пынджым икъэбар? - МэщфэшIу
Ахьмэд игулъытэ нахь чыжьэу уагъэ, икъун шъыу мы помидорым тызэрэтегущыIагъэр къыригъэкIэу Къасымэ
феплъэкIыгъ, чэу пакIэм къыкъокIыгъэу Ахъмэт къелъэкIонэу ылъэгъугъ.- Муарыба къытэзыIощтри къэкIо.
- СшIэрэп къытиIощтми, а слъэгъурэр губжыгъае,-
Аслъанбэч бгъукIэ дыреплъэкIи, IущхыкIыгъ.

--- Page 331 ---

- КIалэп-гъуалэп, сыд мор зыгъэгубжыщтыр... Непэ
ыгъотрэр непэ ешхыжьы,- зэхаригъэх-зэхаримыгъэхышъоу Темыркъан къыIуи, "решъужьы" ымыIоу "ешхыжьыр" зэриIуагъэм кIэгушIужьыгъ.
Къасымэ зыгорэ къыфидзы шIоигъуагъ шъхьакIэ,
игъо фимыфэу Ахъмэт къыIухьи, сэлам къарихыгъ,
къэтIыс зыраIом, адыкIэ IукIоти, нахьыкIэ тIысыпIэ пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ.
- Зыгорэм уигъэгубжыгъа, Ахъмэт? - Болэтым
фэщыIагъэп.- УикъэкIуакIэ ХьапакIэм ыгу рихьыгъэп,
Дударыкъоми дыригъэштагъ.
- Олахьэ, Къасым, къытырагъэфагъэм... Зы помидор мыгъо къытхэхьагъэшъ...
- Арэп, Мэджэсыр,- Темыркъан къызэпиутыгъ,- мыр
oIo зэпыты помидорым къыуишIагъэр сшIэрэп нахь?.. Мыщ
зэрэчылэу тхьэ фелъэIу, о мыгъокIэ уеджэ... Е зиунагъо
бэгъон, помидорыр ары мыхъугъагъэмэ... Моу чылэм даплъэба, икIэрыкIэ шъыпкъэу тынэ къыгъэплъэжьыгъ!..
ЦIыфмэ гъончэдж зыщаригъэлъэжьыгъ, яунэ натIэ къаригъэшIыжьи, къэлапчъи харигъэлъхьэжьыгъ!..
- Гъуржъ унэхэри аригъэшIыгъэх,- Темыркъан
имэкъамэ тетэу Къасымэ къыпидзагъ,- машинэхэри къаригъэщэфыгъэх, гъунэгъухэри зэлъимыхьажьхэу ышIыгъэх, помидорым илъэхъан мылIэнхэу нэжъ-Iужъхэри
тхьэм елъэIух, текIуадэхэми, а хьэдэгъэ дэдэхэми помидорым нэмыкI ажэ дэлъэп...
- Хъугъэ, хъугъэ, Болэтыр,- Темыркъан щхыгъэ,-
къэпIощтыр сищыпэ зэхэхэп. Сыд фэдиз къэпIуагъэми,
джа зымафэ къызэрэсIогъагъэу, хабзэм иIизынкIэ помидорыр тэлэжьы, тэщэ... Хъущтэп зиIокIэ, къытфэзышIагъэр ежьырышъ, тIехыжьы... Модэ Мэджэсым
фэдэхэм зыгорэ аIокIэ хабзэм иунэшъошIыгъэ, къэшъошIэжьа газетым итыгъи, къыхэсыупкIыгъэу тиунэ илъ ар,
зыми езгъэукъощтэп!..
- СэзгъаIорэр, Темыркъан, пшIэнэу уфаемэ,- Ахъмэт мэкъэ шъырыткIэ къыIуагъ,- сэ укъысэмыупчIыжьэу
Батэкъо зэшитIумэ моу джыдэдэм азыфагу къыдэхъухьагъэр цIыфмэ яупчIи, къыуаIощт. Мыщ сыкъыIухьаным
ыпэкIэ блэкIыгъэ рефрижераторым Iуищыгъэ помидорым къыхэкIыгъ...

--- Page 332 ---

- Сыда Батэкъомэ къяхъулIагъэр, зэзэуагъэха? -
ХьапакIэм шъхьэр къыпхъотагъ.- Типхъорэлъфхэр шъырыт дэдэх, зым имыIэр зым кIеугъуае...
- КIеугъуаеми, Аслъанбэч, уипхъорэлъфмэ къяхъулIагъэр къыосIон. Хьау, зэзэуагъэхэп. Сыд пае зэзэоных?.. Зэзэуагъэхэми нахьышIугъ... Рефрижераторыр
помидоркIэ аушъэзэ, из хъугъэти, Батэкъо зэшитIум яз
ипомидор хэфэжьыщтышъ, шъузэзэгъ зараIом, зэшитIур
зэплъмэ-къызэплъыжьхэзэ, апэ ишъыщтыр зэфагъэкIотэшъугъэп... ЕтIани, Темыркъан, помидор мафэ къытхэхьагъ oIo...
Ахъмэт игущыIэ къызеухым, дэгъукIи дэикIи зыми зи
къыIуагъэп. Батэкъо зэшитIум азыфагу къыдэхъухьагъэр, ащ фэдизэу мыкъэбар гъэшIэгъонми, уезгъэгупшысэн къэбарэу щытыгъ. Ащ изакъоп, помидорым къикIэу нэмыкI къэбархэри нэмыкI чылэхэми адэлъ.
- Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ,
кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах...-
Ибрахьимэ шъхьэр ыгъэсысыгъ.- Адэ умылIэжьэу дунаим узытетыкIэ ащ нахь гъэшIэгъони къэплъэгъущт. Мылъкум уимыгъэшIэн щыIэп, зыны къылъфыгъитIури зэригъэукIыщт, гъунэгъуитIури зэригъэпыищт. О зыфапIорэми, Темыркъан, зыгорэ хэлъ.- ЦIыфмэ анэ къыгъэплъэжьыгъэр сшIэрэп, ау зыкъаригъэIэтыгъ, унэхэри
арегъэшIых, машинэхэри къарегъэщэфы, унэгъо IапIэхэмкIи зызэтырарегъэпсыхьэ...
- Адэ ары,- Темыркъани къэгузэжъуагъ.
- Ар шъыпкъэ, кIэм шIу къыздехьы,- Ибрахьимэ
бэщыпэмкIэ етIэгъоир Iуидзыгъ,- ау сыд фэдэрэ шIуми
къыгомыщэу дэири голъ. Ар къыхэмыщэу гопхын
плъэкIмэ, зэкIэми уатекIуагъ. Ахъмэт зыгъэгумэкIрэм
мыхъун Iаджи къыхелъхьэ. Помидор уахътэр къэмысзэ
aIoy сыд нэжъ-Iужъхэр тхьэ зыфелъэIухэу пшIошIырэр?
Батэкъо зэшитIумкIэ ар къэунэфыгъ, апэ ишъыщтыр
язэрэмыгъашIэу мылъкум абзэ аригъэубытыгъ... Адэ
амэ, къэIо-IотэжькIэ зэхэсымыхыгъэу, сэ сшъхьэкIэ
сырихьылIагъэу, зэныбджэгъуитIу къяхъулIэгъэ къэбар
къышъуфэсIотэжьын. Зэгорэм къэсIотэжьэу зэхэшъухыгъэнкIи мэхьу. Шъуащыщ къэбарым щымыгъуазэми,
Мэджэс Ахъмэт щыгъуаз, ячылэшъ а зэныбджэгъуитIур

--- Page 333 ---

зыщыщыгъэр... Ар бэшIагъэ зыхъугъэр, граждан заом
илъэхъан.
- Къэншъаурэ Аюбэрэ якъэбарыщтын, Ибрахьим? -
Ахъмэт къэупчIагъ.- Ахэр зэныбджэгъу дэдагъэх, цIыфыгъэшхо зыхэлъ лIитIоу дунаим ехыжьыгъэх.
- Джа Къэншъаурэ Аюбэрэ шъхьафит зышIыжьыгъэмэ сахэтыгъ сэ...- Ибрахьимэ игущыIэ пидзэжьыгъ.-
Ахэмэ къяхъулIагъэр ары: Корниловымрэ Деникинымрэ
ялъэхъан Екатеринодар къызекIухэм, Къэншъаурэ Аюбэрэ къалэм къикIыжьхэзэ белогвардейцэ къэзэкъмэ аубытыгъагъэх. Къэзыушыхьатын тхылъ амыIыгъы зэхъум,
краснэмэ шъуащыщ, шъушпион аIуи, агъэтIысыгъэх.
Тышпионэп, зыми тыщыщэп apaIo зэхъум, ащыгъум шъузэзэгъи, шъуитIу яз чылэм орэкIожьи, тхылъ къерэхь,
щэджагъо нэс кIуагъэр къызымыкIожькIэ, къэнагъэр
тыукIыщт къараIуагъ. ЕтIанэ сыд хъугъэу шъушIэрэр?
ТIумэ язи ыпсэ шIоIэшIоу сэ сыкIощт ыIуагъэп. ПIалъэу
ашIыгъэм къызэремыхъулIэжьыщтыр тIуми ашIэщтыгъ.
Пчъэм Iутыгъэ къэрэгъулэу къэтыубытыгъагъэм къызэрэтиIожьыгъагъэмкIэ, тIури бырсыр хэтыгъ. Къэншъау
нахьыжъыти, кIо Аюбэ зыреIом, фэкIуагъэп. Нахьыжъым ыIорэр нахьыкIэм ымыгъэцакIэ зэхъум, унэм къыридзынэу ежьагъ, ау сыд ыIуагъэкIи-ышIагъэкIи къыфикIыгъэп. Зэпыбэнагъэу къезэрэлъэшъокIхэзэ, татеуи
шъхьафит тшIыжьыгъагъэх...
- ТIуми азыфагу лIыгъэрэ цIыфыгъэрэ дэлъыгъэшъ
ары,- Ибрахьимэ ычIыпIэкIэ Ахъмэт къэбарым кIэух
фишIыжьыгъ.- Тхылъыхьэ сэкIо пIонышъ, укъызэрэмысыжьыщтыр пшIэзэ, унэ къаплъэу ныбджэгъур ябгъэукIына?
- Адэ ари аущтэу хъунэу тхьэм ыухыгъагъэщтын...-
Темыркъан платыку IэрыIыгъ фыжьымкIэ пкIантIэр
пшъэм дилъэкIыкIыгъ.
XXIV
Зэоуж илъэс блэкIыгъэхэм, мыкI фэдэу унэ чъыIэм
риубытэгъапэу Ибрахьимэ къышIэжьрэп. Джэдыгу
чIэгъым щыгъын фабэхэр чIэлъхэу къикIми, къыубытрэп.
Ос щтыгъэр шIоIофыжьэп, тыгъэжь чъыIэу Iэпкъ-лъэпкъхэр зэлъызгъэучъыIрэр ары амал зыфимыгъотрэр.
ТыгъэопIэ къакъыр лъапсэм иуцоу былым Iусыр къыплъыхьафэкIэ ынэкIушъхьэхэр къэдыйхэшъ, къемыдэIужьхэрэ Iэпэ одхэмкIэ ыжэкIэпэпкъ ыIотзэ, унэм ехьажьы:
- Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ,
кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу мэзах... Сыд
кIымаф къытфэкIуагъэр, къупшъхьэ куцIыр егъэдыи...
Ярэби колхоз былыммэ сыд якъэбар шъуIо? БылымIусым
фэмысакъхэмэ, мыгъэ гъатхэр кIасэ хъункIэ енэгуягъо...
Жьыбгъэ шъуй макъэм кIэдэIукIэу Ибрахьимэ заулэрэ щысыгъэу гукъэкIыжь-гупшысэкIэ 1920-рэ илъэсым
хахьи, Украинэ шъолъырым ихьагъ. Новочеркасскэ
джабгъу лъэныкъомкIэ даIыгъэу, Днепрэ Iушъо зэрэIухьэгъагъэхэр нэгум къыкIэтэджэжьыгъ. Гъэтхэ мыфэбэмычъыIэ псыхъо мыл жъужьыгъуагъ. Белэмэ лъэмыджышхоу къагъэуагъэр псыхъом шъхьащылъыгъ. Псыхъом зыхатакъуи зэрикIыгъагъэхэр, адырабгъукIэ Iулъ
белэхэм якъэо макъэхэмрэ шы щыщ макъэхэмрэ джы
къызнэсыгъэм Ибрахьимэ ытхьакIумэ ит. Гум икъытео
макъэу шылъэбжъэ макъэхэри щыгъупшэхэрэп. Сэшхо
жъынч макъэри ащ хэтыжь...
- Е дунай, дунаижъ хьаф,- Ибрахьимэ игукъэкIыжьмэ шъхьэр рагъэгъэсысыгъ.
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ жъоныгъо мафэу, бзылъфыгъэмэ зыкъызэраIэтыгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Колхозыр
зэхащэн Адыгеим зыщырагъэжьэгъэгъэ 1929-рэ илъэсым игъатх ар зыхъугъагъэр.
ЗыкъэзыIэтыщт бзылъфыгъэмэ ялIмэ яIофшIэкIэ чаныгъэ ыгу къызэкIыжьым, Ибрахьимэ ыIупшIакIэ щхыпс
къечъагъ. Хъулъфыгъэмэ зи амышIэ фэдэу зызэрашIрэр,
Iофым зи хамышIыкIэу зызэрагъэпсырэр зелъэгъум,
анахьыжъитIур ахищи, ариIогъагъ:
- Шъолъэгъуа хъурэр, шъо дэгъоу губгъом Iоф
щышъошIэ шъхьакIэ, шъуишъузмэ бырсыр къыташIылIэнэу загъэхьазыры. Тэхъутэмыкъуае къырагъэкIи,
бзылъфыгъэ гъэблэкIуитIу тыгъуасэ ДэхапIэ къызэрэкIуагъэми сыщыгъуаз.
- Олахьэ мы къапIорэр апэрэу зэхэтэхым,- IуищыгъитIум яз къыIуагъ шъхьакIэ, фидагъэп.

--- Page 334 ---

- СымышIэрэм сызэрэрымыгущыIэрэр зэжъугъашIэ,- Ибрахьимэ афидэгъагъэп,- ау къышъуасIомэ
сшIоигъор ары: шъуишъузмэ яшIэ шъуиIоф хэмылъэу
щытэп. ГъэпцIагъэкIэ зыкъяжъугъэIэтмэ, ахэрэп, зэжъугъашIэ, шъоры пшъэдэкIыжь зыхьыщтыр!.. Шъузхэри
шъумыгъэделэх, шъори зышъумыгъэделэжь!..
А мафэм ыуж, ятIонэрэ мафэми, къыкIэлъыкIогъэ
мафэхэми бзылъфыгъэмэ зыкъаIэтыжьыгъэп, ДэхапIэ
колхозыр зэбгырызыжьыгъэп, пый шъэфмэ яIофи къикIыгъэп. Джа хъугъэ-шIагъэм илъэс пшIыкIущ тешIагъэу,
нэмыцхэр тихэгъэгу къытебанэхи, Темыр Кавказым къызэсхэм, ДэхапIэ къыдэхьанхэкIэ мэфэ заулэ иIэжьэу
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ, колхоз тхьаматэм, изекIуакIэ ашIомытэрэзэу, мыкоммунист зекIуакIэу алъыти, партием
зэрэхагъэкIыгъэр ыгу къызэкIыжьым, хьылъэу хэщэтыкIзэ, ежь-ежьырэу джыри зэриIожьыгъэ:
- Е дунай, дунаижъ хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ.
Адэ цIыфы фэдэу дунаим узытеткIэ, Iаджи къыохъулIэщт.
КъыохъулIэрэ пэпчъ бгъэенэу ищыкIагъэп, сичIыгу сытет,
сиуашъо сашъхьагъ, сигухэлъ пэпчъ къыздэхъугъ, къыздэмыхъугъэр къэслъфыгъэмэ къалъфыжьыгъэмэ къазэрэдэхъущтым сицыхьэ телъ!..
Нэмыцхэр ДэхапIэ къыздахьэхэм, зэрэдаубытэгъагъэр, пый полковникым дахьэкIэнэу зэращэгъагъэри нэгум зэрэкIэт. Джа IофыгъуитIур къыхэчъэу шъхьэм къилъадэ къэсми, дунаим чIыпIэ щимыгъотэу зэоуж илъэсхэр Ибрахьимэ къыхьыгъэх. Ыжэ къыфагъазэу чылэм
къыщыфамыдзыгъэми, модыкIи-мыдыкIи щымыщэу
пчэгум зыкъыраримыгъанэу, зиIэтэу къушъхьэм зэрэчIэмыхьажьыгъэмкIэ зеумысыжьы. Джа ешхэ-ешъо пчыхьэм, кIэрахъор къызтыреубытэ уж, ДэхапIэ дэкIыжьи,
мэзым хэхьажьыгъагъ шъхьакIэ, зызэригъэзылIэн партизан химыгъуатэу, партием зэрэхагъэкIыгъэ шъхьакIом
ыстэу мэзэ зытIущэ къыхэси, нэмыцыр хэкум зыщикIыжьыщт мазэм яунэ кIашъо тесыжьыгъ.
Мэзым зыхэсми, икIашъо зытесми тидзэ къыгъэзэжьэу хабзэр хэкум зыпкъ щиуцожьмэ, партием къызэрэхагъэкIыгъэ Iофыр зэрифэнэу ихьисапыгъ шъхьакIэ, иIоф
рыгущыIэнэу чIыпIэ зефэм, а райкомым исекретарь дэдэу партием хэзгъэкIыгъэм ешхэ-ешъор къыфидзи,

--- Page 335 ---

уамыгъэтIысэу чылэм удэсышъумэ гушIо ыIуи, къыушъхьакIугъагъ. ХэзгъэкIыгъэ секретарыр райкомым тетыфэ, обкомым кIоу, нахь чыжьэу даокIэ иIоф къызэримыкIыщтыр ышIи, Ибрахьимэ тIысыжьыгъагъэ. Аущтэу
иIофкIэ зыкIэбэлэрэгъыгъэр ежь зыдимышIэжьэу щытыгъэп. Партием хагъэкIыгъэу районым къызекIыжьым,
гъэгусагъэр къызтыригъакIоу чылэм пыим зызэрэдыригъэубытэгъагъэм имысагъэ ыIощтри ышIэщтри ригъашIэщтыгъэп. Ар имыкъоу Iоф зэIыхьагъэм ешхэ-ешъори
къыхэхьажьыгъ. Заор аухмэ, секретарыр текIмэ ыIозэ,
илъэс пчъагъэ тешIагъ, ыкъомэ иIоф къаIэтынэу фежьагъэх шъхьакIэ, афидагъэп, шъо шъузхэт партием сыхэтэу
шъулъытэ, партбилетыр зыми есымытыгъэу, мары, сиджыбэ илъ. ДэхапIэ дэс цIыфхэмкIэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ
партием хэтыгъ, зэрэхагъэкIыгъэри ащыгъупшэжьыгъагъ.
- Е дунай, дунаижъ хьаф,- Ибрахьимэ джыри хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
ИлъэскIэ плъытэнэу хъумэ, цIыфым къыгъашIэрэр
шIомакI шъхьакIэ, гъэ тIокIиплI, гъишъэ къэбгъэшIэныр
гъогууан. Ащ Iаджи щыпшъэу, щыулэоу къыхэкIы. Сыд
фэдиз илъэс щыIэныгъэм къыфитIупщыгъэм чIигъабзэу
къэзгъэшIагъэр щыIэ шIоигъоми, жъыгъор зэхишIэу,
Iэпкъ-лъэпкъмэ къяхьылъэкIы, щыIэныгъэм зэригъэуцуагъэр къыфэмыIошъуми, зыхелъэгъожьы. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ илIэшIэгъу илъэсхэр зызэхишIагъэр бэшIагъэми,
мыгъэ, мыкI фэдэу къехьылъэкIэу къышIэжьрэп. Лъакъохэри, тэмэпкъхэри онтэгъух, игупшыси ахэмэ анахь
хьылъагъ. Ярэби, Ибрахьимэ ыIуагъ, мыкI чъыIэ тыхимыубытагъот. ЕгъашIэм сидунай хьылъагъэми, гухэлъ къабзэм сыфыщыIагъ, джащ фэдэу гъэм идэхэгъуи сырерэхьылI. ЛIакъом еIогъэн фае хьадэгъэшхо къыстырамышIыхьанэу, кушъэ зыфашIэу бэн зыфамышIыжьын
щыIэпышъ, сызгъае зышIоигъом сызэрэнасыпышIуагъэр
зыщерэмыгъэгъупш. Сезэгъы загъорэ агу сыкъэкIыжьмэ, тэтэжъым ыIогъагъ, тэтэжъым ышIэгъагъ ясабыймэ араIомэ... Шумафэ ыкъо нахьыжъ икIалэ комсомолым хахьи, тыгъуасэ билетыр къызратыжьым къытеIаб
ыIуи, къызэрэрихьылIэгъагъэр Ибрахьимэ ыгу къызэкIыжьым, ыIупшIакIэ IугушIукIыгъ, ахэр арых насыпышIохэр, ахэм тафыщыIагъ...

--- Page 336 ---

Ибрахьимэ тэджи, столым тет пхъонтэжъыер къызэIуихыгъ. Ахъщэ зэтелъэу дэлъыр зэщимыгъакъоу партбилетэу аримытыжьыгъагъэр къыштагъ. Зэгуихи сурэтым еплъыгъ, лъэкъуацIэми еджагъ, партием зыщыхэхьэгъэгъэ 1920-рэ илъэсми шъхьащыкIыгъэп. Джыри мы
илъэсым итхьапэ дэзгъэуцон ыIуагъ. Партбилетым фэшIоу тхылъыпIэ тхьапэр къыгъэчъыхьи, хиупкIыгъ. Январь
мазэр зетхым, къэлэмыпэр къызэтеуцуагъ шъхьакIэ,
зезгъэжьагъэкIэ ыIуи, адырэ мэзэ пшIыкIузыри ритхагъ.
Январь мазэ пэчIынатIэу сомишъэ ыгъэуцуи, ыIапэ кIидзэжьыгъ, етIанэ ахъщэмэ партийнэ взносэу сомэ ахилъхьагъ.
Пхъэ IаплI ыIыгъэу Шумафэ унэм къихьагъ.
- Сыдэу щыт, кIал, щагур?
- ЧъыIэ, кIичын мурад иIэп,- машIо ришIыхьанэу Шумаф хьаку лъапсэм итIысхьагъ,- мафэ къэс къегъэпытэ.
- Былым Iусыр сыдэу хъура?
- ЯтIонэрэ Iатэм джыри теIагъэп.
- Колхоз былым Iусыр ары сыкъызкIэупчIэрэр.
- ГъэрекIокI елъытыгъэмэ, тят, колхозым ибылым Iyc
уезэгъыщт. Африкъунэу aIo.
- Ярэби, ар aIoy зэхамытыгъухьажьыгъот.
- Ар мыгъэ ашIэнэп...
- ГъэрекIокIи ар тIозэ, къытэхъулIагъэм еплъ,- Ибрахьимэ къызэкIигъэщтыхьэрэ шъхьангъупчъэмкIэ плъагъэ. Былымхэр Iэргъэтэджэу гъатхэм тыращэжьыгъагъэх. Машинэр, Iэмэ-псымэр зыщыхъой дунаим ащ фэдэу былым Iусым уфэбэлэрэгъы хъуна!..- Бжыхьасэхэр
сыдэу щытых? Сыд aIоy пшIэрэ? Губгъом ос илъа шъуIуа?
- Орзащэ губгъом щыIагъэмэ ерагъэу осым тыхэкIыгъ aIo.
- Ара? - Ибрахьимэ гушIуагъэ.- Армэ хъун.
- Ары аIорэр, сшъхьэкIэ слъэгъугъэп.
- Орзащэмэ уадыдэкIэу бжыхьасэмэ язытет къызэбгъэлъэгъуми фэIуагъэ щыIэп,- Ибрахьимэ ежь-ежьырэу
зэриIожьрэм фэдэу, аIуагъ Шумафэ зэриIуагъэр ымыдэу гъумытIымыгъэ.- КIымафэрэ унэм зишъошIыхьажьышъ, шъуис.
- Сыд тшIэщтыр адэ, тят? - Шумафэ, зыкъыримыгъашIэу, гукIэ щхыпцIыгъэ.

--- Page 337 ---

- ПшIэщтыр къыосIуагъэба... Губгъор кIымафэрэ
дэдзых пшIы хъущтэп. ЧIыгуми, цIыфым фэдэу, псэ иI,
изакъоу къэбгъанэмэ, ыгу кIодыщт...
Колхозыр зызэхащакIэми, ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ
илъэсхэми, джырэ фэдэ кIымэфэ чъыIэ къызщыхэкIырэм,
ятэ шыоу губгъом зэрэдэкIыщтыгъэр Шумафэ ыгу
къэкIыжьыгъ. Зэгорэм, мыры Iоу къышIэжьрэп, заор
къежьэнкIэ джыри илъэс зытIу иIагъ, кIымэфэ губгъом
Ибрахьимэ къызэрэтыр зешIэм, шым зыридзи, губгъом
лъыдэкIыгъагъ. ПщыпIи, трактор уцупIи къыгъэнагъэп.
Тхышъхьэм зыдэчъаем Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт
иорэд мэкъамэ къылъыIэсыгъ. Ос хъотым зышъхьапэ
къыхэщрэ чъыгмэ акъогъу ятэ къотэу, ишыпэ бжыхьэсэ
ос зэикIым фэгъэзагъэу орэд къеIо. Гур къызэрэдеIэрэр
пшIэнэу мэкъэ тIупщыгъэм къыхэщы. Зэ зыфихьыщтыр
ымышIэу Шумафэ къызэкIэщтагъ. ЕтIанэ гумэкI зэрэщымыIэр зешIэм, Ибрахьимэ зыдэщытымкIэ ежьагъ. ШитIоу
зэпэщыщыгъэм ятэ къыгъэплъагъ, ащ паий иорэд Iон зэпигъэугъэп. ЧIыпIэ къин Шумафэ зифэкIэ, а мафэр ренэу ыгу къэкIыжьыщтыгъэ. Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт
иорэд заом чIыпIэ къин щифагъэу Iаджри къыщиIуагъэу
къешIэжьы.
- Аущтэу оIомэ, тят, неущ орзащэ садэкIон.
- АдакIу, адакIу,- Ибрахьимэ гушIуагъэ,- сисэлами
кIымэфэ губгъом сфехыжь!..
- Боу, тят, пфесхыжьын.
- Ашъыу, зыкIэмыIэ IэнтIрахъоу унэм сыкъинагъ нахь,
сэри сыкъыжъудэкIоныгъи... КIымэфэ мыухыжь къытишIылIагъэшъ... Бащэ, хьакум сэ машIо исшIыхьащт...- ятэ
хэмылъыгъэ губж макъэм Шумафэ шъхьэр къыригъэIэтыгъ, Ибрахьимэ ынэмэ закIэплъэм, джы нэс акIимылъагъощтыгъэ нэшхъэигъо-зэщыгъо акIилъэгъуагъ.-
Зыгорэм тынэсыжьын, зыдгъэсысыжьын тыфимытэу...
Къаштэ сырнычыр, моу джэгур сэгъэгъаблэ.
- Дэгъуба, тят, дэгъу,- пхъэнтIэкIужъыер Шумафэ
ятэ фигъэкIотагъ.
Хьакупчъэм Ибрахьимэ IутIысхьагъ, мыгузажъоу
пхъэу щызэтелъхэр къыплъыхьагъэх, зэхимыхэу зэригъэзафэ фэдэу ышIыгъэх. ОбзэгъужъыемкIэ, фэсакъыпэу, пхъэ гъугъэ цэлэ заулэ гуигъэчъи, чIилъхьагъ. Ятэ

--- Page 338 ---

иIэбакIэ Шумафэ еплъыщтыгъэ нахь, зи ыIощтыгъэп. Хьаку
мэшIуапхъэр зегъэхьазырым, кIимыгъанэу Ибрахьимэ
тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ сырнычыпэ пынэфыкIрэр, мыкIосэным пае, ыIэгушъо чIэтэу фэсакъыпэзэ пхъэжъыячIэм
рихьылIагъ.
Пхъэ машIом зызепхъуатэм, ыIэхэр ригъэухэу, Ибрахьимэ ыкъо къыIугушIуагъ. Сыд фэдиз гушIуагъо ынэгу
кIэлъыгъэми, Шумафэ ащ нэшхъэигъэу хилъэгъуагъэм
бгъэгупэм къыщыпыригъэIонтIыкIыгъ. ЕтIанэ джэуап зыфемытыщтыгъэ упчIэ шъэфри ошIэ-дэмышIэу къечъагъ.
Сыда тятэ кIымэфэ губгъом сэлам сфехыжь зыкIиIуагъэр?
ГукIэ зэхишIагъэу лIэныгъэм къегъэщына шъуIуа?.. Ятэ
илIэныгъэ зэрегупшысэгъахэр Шумафэ емыкIу зыфилъэгъужьэу зэгыижьыгъ. МылIэжьын щымыIэми, ятэ джыри щигъаIэ шIоигъу. ЗылI къыгъэшIэщтыр ежь къыгъэшIагъэми, янахьыжъ унэм исэу иIушыгъэрэ ищынагъорэ есагъэшъ, ащ зыгорэ къызщышIыкIэ, ЧэтэшIэ лIакъор зэтезынэу къышIошIы. Шумафэ игупшысэ къышIагъэу Ибрахьимэ къыIуагъ:
- КIалэ, мылIэжьын щыIэп... Ау зыхъурэм, хэт ышIэра,
сэ къысфэнэжьыгъэ мафэхэр лъытагъэх. Тятэ щыIэжьэпышъ, оуитIу-оуищ шъуIоу шъуежьэкъон.
- Тят, сыд сэIо непэ къыохъулIагъэр?
- Сыд къысэхъулIэн, муары дунаири мамыр, сиджэгуи маблэ, лэжьыгъэр мыгъэ бэгъощтышъ, пынджырми
коцышъхьэкIэ зегъэкIэракIэ.
- Ащи, тят, непэ фэдэу ухэплъэжьын...
- Сыхэплъэжьми, сыхэмыплъэжьми, ихъяр шъолъэгъу... Мы къасIохэрэмкIэ, кIалэ, угу бгъэкIодынэу щытэп. ЧэташIэхэм ашъхьащытынэу оры къэзгъанэрэр.
Арышъ, шъырытыгъэ зыхэгъэлъ, уизэфагъэ гъэнэфагъэ,
егъашIэм сызфыщыIэгъэ Iофыр хэгъэгум дэпхьынэу къыосэтыжьы, нысэми сызэрэфэразэр сфеIожь. ЧэтэшIэ
лIакъом яини, яцIыкIуи сафэраз, шIугъэм дыкIэмытыгъэхэмэ, ем дыкIэуцуагъэхэп. Урыраза пIомэ, сыраз. Ау зы
закъу сызэрэмыразэр. Сипартие хэкIыкIэкIэ сэри сымыс,
сэщ нахь мысэхэри щыIэх, ахэмэ ямысагъэ сытегущыIэжьрэп.
- Партием уихэкIыкIэкIэ, тят, мысагъэ бдасшIэрэп.
- Сэ, кIалэ, зыдэсэшIэжьы...

--- Page 339 ---

- Лэжьыгъэу птыгъэр, тят, пыирэп зэптыгъэр, зылэжьыгъэмэ яптыжьыгъ!..
- АщкIэ мысагъэ зыдэслъэгъужьрэп.
- Адэ сыд пае зыуумысыжьра?
- Тидзэмэ къызагъэзэжьым сипартие хэгъэкIыкIэ ыуж
зэрэсымыфыжьыгъэр ары зигугъу сшIырэр. Къушъхьэбым исыгъэ партизанмэ, Зэфэсыр апэ зэритэу, Iэбжыб
зэ-тIо къызысфашIым, шъхьакIор къызтезгъакIоу, шъхьэфэгубж-делэгубжэу сытIысыжьын фэягъэп.
- ЦК-м сытхэщт зысэIом, къысфэбдэгъагъэп...
- КIалэ, щэрыоу угущыIэрэп...
- Ар озгъаIорэр сшIэрэп нахь, тят...
- Сипартийнагъэ зыми сIихыгъэп сэ, сIихыни ылъэкIыщтэп!.. СIызыхыщт закъоу сшIэрэр хьадэгъур ары. Ащи
ар фэшIэщтэп ЧэтэшIэ лIакъор дунаим тетыфэ. Хьадэгъум бэнычIэм сычIигулIэми, модэ мо пылъэгъэ буденовкэм хэлъ жъуагъор олъэгъуа, къэнэтIэхэс жъуагъоу чIылъэм щышъхьарытыщт... Зэо ужым озгъэтхыгъэп ЦК-м,
сыхэукъуагъ!.. Ащ ыуж хъугъэр ошIэ... Сипартийнагъэ
сэ къысфэрэнэжь сIуи, сытхэщт зыоIом, джары къыкIыпфэсымыдэгъагъэр... Е дунай, дунаижъ хьаф.
- Джыри сытхэн, тят.
Ибрахьимэ заулэрэ щыси, къыIуагъ:
- Бащэ. СилIэжьыгъо къэсыгъэу, еджэрэр къыздэхьащхэу... КъыосIогъагъи райкомым ибюро щатхыгъэ
тхылъыпIэ тхьапэм ратхагъэм нэмыкI дагъо зэрэзыдэсымышIэжьрэр!.. ЦIыфыр ары нахь, сыд фэдиз тхылъыпIэм тептхагъэми ыщыIэщт. Мо пхъонтэжъыем илъэс
пчъагъэм стыгъэ партвзносхэр, зы чапыч хэмызыгъэу,
дэлъых. Районым пхьыкIэ Таймэзым пIихынэп, мамырныгъэм фэбэнэгъэным пэIуагъэхьанэу зэптын комитет
райоными, Мыекъуапи адэт. Мамырэу илъэс пчъагъэ
хъугъэшъ тыщыI. Ари шIушIэгъэ дэгъу, Ау сIорэр къыздэпштэщтмэ, чылэм щыщэу еджэ зышIоигъо шъузабэ
горэм ишъэожъые режъугъадж. Мазэ къэс фэжъугъахьымэ, институтыр къыриухынэу пхъонтэжъыем ахъщэ
дэлъ. Партбилетыр зижъугъаI, ЧэташIэмэ къафэрэн...
Джыри зы лъэIу къыпфысиI: сымылIэзэ, джа жъогъо
шъхьарыт къэнэтIэхэсыр сфябгъэшIэу сэбгъэлъэгъужьыгъэмэ дэгъугъэ... Биназ иджэгу сыхэплъэжьы сшIоигъуагъ.

--- Page 340 ---

ЧэтэшIэ Биназ сызэрэфэразэр сфеIожь, лIыгъи, зэхэшIыкIи, гукIэгъуи хэлъ, сикIэлэгъу блэкIыгъэр гум къегъэкIыжьы...
ЧэтэшIэ Шумафэ ятэ иосыетхэр зэхимыхын Iоу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Ар зэгорэм къызэрэриIощтыр ышIэщтыгъ, ау арэу шIэхэу хъунэу егуцэфагъэп. Зи къезымыIожьыщтыгъэ Шумафэ ищысыкIэкIэ
ыгу цIыкIу зэрэхъурэм Ибрахьимэ гу лъити, фабэм
къызэкIигъэплъыхьажьыгъэ нэгу ихыгъэмкIэ къыIуплъагъ, зыкъыригъэшIэжьэу къесэмэркъэугъ:
- КIалэ, ппшъэ бащэ къислъхьагъэмэ сшIэрэп, ы-ы?..
КIо, а тIэкIур сфэгъэцэкIэжьи... ЗыгорэкIэ укъызэрэсфэмыразэ щыIэмэ, умыушъэфы.
- Тят, олахьэ сымышIэ угу зыфэбгъэкIодыгъапэр...
- Хьау, сыд пае, кIалэ, сыгу кIодын. Сэ къэзгъэшIагъэм фэдиз къэзгъэшIагъэм цIыф ымыIон ыIонэп, цIыф
къемыхъулIэн къехъулIэнэп. Адэ мылIэжьын дунаим
зытемыткIэ, цIыф Iушыби ехыжьыгъ, ахэмэ ялъытыгъэмэ, сэ сыд, сыпхъап, ау етIани тятэ зи къытиIожьыгъэп
зэрэшъумыIоным пае, сыгу илъыр пшIэмэ нахьышIуба,
сишIоигъо ущызгъэгъозагъ. Ау шъугу шъумыгъэкIоды,
гукIодыгъуи щыIэп, Болэт Къасымэ иIуагъэу, тэ лIэныгъэр
къызкIэдгъэхьанэу гухэлъ гъогу тытехьагъэп!.. Ы-ы, шъыпкъэба сIорэр, кIалэ?..
XXV
А зым ренэу урыгущыIэ хъумэ IэшIугъэ кIэлъыжьырэп. Биназрэ Лимэрэ яIофкIэ чылэм ар къыщяхъулIагъ.
Бжыхьэ-кIымэфэ джэгухэу ДэхапIэ къыдэтэджагъэхэм ар
пщызгъэгъупшэн къэIо-нэIо Iаджи къащыдэоягъ, ахэмэ
анэмыкI къэбархэри къащежьагъэх. Зым инысэ, фаеу
къыфащагъэшъ, шIодах, адрэ унагъом благъэу ыгъотыгъэр шIомыигъоми, къызхигъэщрэп. Зыр нафэу, пчыхьэшъхьапэм машинэ зэхэткIэ ащагъ, адрэр, ятэ-янэмэ
зашIуигъэбылъи, шъхьангъупчъэмкIэ унэм икIыгъ. Зым
иджэгу джэгушхуагъ, адрэр - ешхэ-ешъуагъ.
Джэгу заулэу ДэхапIэ щызэблэкIыгъэмэ азныкъо
пIомэ хъунэу Биназ, Iоф иIэу къымыгъэнагъэмэ, ахэхьагъ. Ащ фэдизым зэзакъу ныIэп Лимэ защилъэгъугъэр. Тыдэ кIуагъэми къизгъэжъукIэу ащилъэгъущтыгъэр Хьэсэнэ Мерэм. Анахь лIышIухэм къагъэшъонхэу
ацIэ къызыраIокIэ, Мерэм ары пчэгум къыращэщтыгъэр.
Мерэм зэп-тIоп Биназ къызэрэдагъэшъуагъэр. Уджым
ошIэ-дэмышIэу пщынэр зекIужьрэм, Iаджри аIапэ пытэу
зэрэIыгъэу нэбгыритIур къызэдашъоу къыхэкIыгъ. Джы
къызнэсыгъэм Мерэм ыIэпэ фабэхэр, загъорэ копкъ
пытэу къынэсыщтыгъэр, ынэгушъхьэ плъыгъэ икIэзэзыкIагъэр зэхешIэ, ышъхьацмэ духымэ IэшIоу къапыущтыгъэр щыгъупшэрэп. НапIэр зэтырилъхьэми къехъулIагъэр ымышIэу, зызэпыригъазэми Мерэм нэгум кIэкIыщтыгъэп.
Биназ игупшысакIэ къыримыгъэкIоу джыри зызэпыригъэзагъ. Зыпчыхьэ джэгум Лимэ зыщелъэгъум щыгъыгъэ джанэм зыфегупшысагъэр ымышIэу егупшысагъ
шъхьакIэ, мыры ыIонэу гум къэкIыжьыгъэп. Сыд ар зытехъухьэрэр? КъышIэжьырэ закъор нэбгыритIум янэплъэгъу зэрэзэтефэгъагъэр ары. Биназ ыгу зыгорэу
къэхъуи, къыпиIонтIыкIыгъ. Шъхьантэр, зэрэщылъыр
шIомытэрэзэу, ыгъэтэрэзыжьыгъ, ащ пае къэмынэу мыжъом фэдэу шIопытагъ.
Мэзахэм Биназ хэдэIуагъ: сыхьат тео макъэ нэмыкI
унэм къиIукIрэп. Остыгъэр хигъэнагъ. Уахътэр тфым хэхьэгъагъ. Остыгъэр зегъэкIосэжьым, ошIэ-дэмышIэу
Мерэм ин-инэу, ыIэхэр зэришIхэрэр къыдекIоу, пкъыми
лыягъэ химылъагъоу, жьым фэдэу псынкIэу къашъоу
Биназ ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Ащ нахьэу Биназ щылъыжьышъугъэп. Дунаир мэзэхагъэми, остыгъэр зыхегъанэм шъхьангъупчъэ кIыбым
щыхъурэм, щышIэрэм пылъыжьыгъэп. Пынджырыр
зэрэщтыгъэмкIэ дунаир зэрэчъыIэр нэфагъэ. Къерэмыси Iофэп, Биназ ыIуагъ. Гъогу тхъугъэм утехьэмэ, асфальтыр щынагъоп, къалэм пэрыохъунчъэу унэсыщт, ДэхапIэ
удэкIэу асфальт гъогум утехьафэкIэ, къин хъущт. Ари
бэп, гаражым укъычIэкIэу чылэм удэкIыф ныIэп, "Жигулир" фабэ. Биназ зитхьакIыфэ, зиупсыфэ сыхьатыр хы
хъугъэ.
Унэм Шумафэ къихьагъ:
- ЖьыкIаеу укъэтэджыгъ.

--- Page 341 ---

- Былыммэ Iус ястын сихьисап,- Биназ пIэм зэрэхэмылъышъугъэр ыушъэфыгъ.- Дунаир нахь къэфэбагъэкIэ сэгугъэ.
- Былыммэ Iус ястыгъах. Жьыбгъэр зэуцум, дунаир
къэшъэбагъ умыIощтымэ, джыри шхъонтIэкIай. Ау тыгъэ
щыIэнэу уашъор къабзэ. ТыкъызытэджыгъэкIэ къалэм
тыкъогъэчъба, кIалэ? Тятэ къызкIэлъэIугъэ мыжъосыныр
хьазырмэ къызэдгъэшIэн.
- Ащ сыкIон сыхьисапыгъ сэ,- Биназ ятэ дыригъэштагъ,- уфаемэ тызэдэкIон, ау сыд тIуми щытшIэн. Болэт
Зулкъадэ къыздэкIонэу ыIогъагъ...
Биназ изакъоу къалэм кIо зэрэшIоигъуагъэр Шумафэ
къыгурыIуагъэти, зи пиIухьажьыгъэп. Уизакъоу уфаемэ
сыд пае гъусэ зыкъыпфэсшIын ыIуагъ. Ау Биназ къыпигъэхъожьыгъэр джэуапынчъэ ышIыгъэп:
- КъэнэтIэхэсым игугъу зыгорэм фэпшIыгъа?
- Хьау.
- Адэ, сыдэущтэу Зулкъадэ къыбдэкIощт?
- Олахьэ сымышIэ, тят, ар сыгу къэкIыжьыгъэп,-
изакъоу къалэм кIо зэрэшIоигъуагъэм къыфихьыгъэм
Биназ ыгурэ ышъхьэрэ зэригъэбгъэжьыгъэ,- зымафэ
сыкIо сшIоигъу ыIогъагъэти ары зыкIэсIуагъэр...
- Iоф иIэмэ, къыолъэIугъэмэ зыдапщэмэ хъун, ау
мастерскоим Iумыщ. ЗыдакIо шIоигъом ещалIи, къызыбгъэзэжьрэм къылъыIухьажь. Аущтэу зыкIасIорэр, тятэ
къызкIэлъэIугъэр зыми едгъашIэ сшIоигъоп. ПшIэрэба,
къимыкIын Iаджи къырагъэкIыщт, къяхьылъэкIы, дэгузажъох аIон.
- КъызгурэIо, къызгурэIо... КIо, етIани Зулкъадэрэ
сэрырэ тызэзэгъыгъахэти ары...
- Шъузэзэгъыгъэмэ, джа къызэрэосIуагъэу шIы.
- Хъун, тят. Сыдэу щыта татэ?
- Тыгъосчэщ елъытыгъэмэ, нычэпэ пскагъэп, тынчыгъэ. СшIагъэп кIалэ!.. СшIагъэмэ, губгъом озгъэщэщтыгъэп. Орзащэмэ адакIу зеIом, сыкIуи сыкъэплъагъ,
бжыхьасэмэ язытет фэсIотагъ, губгъом илъ осым щызгъэгъозагъ. Ар имыкъоу машинэкIэ зыдиуигъэщыгъ.
Джащ чъыIэ къыщыхэхьагъ.
- Къыхэхьан адэ, машинэм сшIуикIыгъэу бжыхьасэмэ яплъынэу осыр Iэ пцIанэкIэ сшIуитхъущтыгъэмэ... Ар

--- Page 342 ---

езгъэшIагъэп, осыр фэстхъугъ шъхьакIэ, нэмыкI сшIуишIагъ.
- Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт иорэд къыIуагъа?
- Ащ изакъоп, Буденнэм имарш къыIуагъ, къыздаIу,
ыIуи, къыдэсымыIоу къысшIокIыгъэп. ЕтIани Iофыр, иджэдыгубгъэ зэрыгъэзыгъэу ыкъуапэхэр рилъэсэкIэу тыгъэжь чъыIэм пэIутыгъ...
- Олъэгъуа, джар сшIуиушъэфыгъ сэ, машинэм
къимыкIыгъэу къысиIуагъ. Непэ докторыр къыфэщагъэу
джыри егъэплъыгъэн фае. Пскэжьрэп тIоу тыбэлэрэгъыжьы хъущтэп, ынатIэ мэплъы, ижь къэщакIи сыгу рихьрэп.
- Къалэм семыжьэзэ, Сурэ къэсщэн!..- Биназ Лимэ
ыгу къэкIыгъ, нэшхо-нэшхоу Мерэми ынэгу къыкIэуцуагъ.
- Шэныбэмэ япхъу къысфашъущ eIo...
- Олахьэ сымышIэ, тят... Сурэ фэдэ врач Iазэ зыкIыфэмыер сшIэрэп... Фаемэ Къанхьаблэ райбольницэм
иврач шъхьаIэ синэIуасэшъ, къыфэсщэн.
- Докторыр къысфэшъущэщтмэ, Шэныбэмэ япхъу
нэмыкI сыфаеп eIo,- Шумафэ джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ,- тятэ ыгу хэзгъэкIы сшIоигъоп...
- Аущтэу татэ еIомэ, ари фэтшIэн...
- Модэ, кIалэ, уздэкIонэу зыфэпIуагъэм кIо. Сэ ар
зыгорэущтэу зэпызгъэфэн.
ЗыдэкIонэу зыфиIуагъэр Биназ къехьылъэкIэу хъугъэ.
КIэгъожьыгъэу арэп, ятэ зэпигъэфэнэу зыфиIуагъэр зэрэхъущтыр ымышIэу, шхэфэкIэ, машинэр гаражым
къычIегъэчъыфэ, етIысхьафэ, ыгъэпагъ. Урамым зытехьэм къышIудэмыоежьын ылъэкIыгъэп. Лимэ сыд пае
ЧэташIэхэр ыгъэпыиных, уишIу, уипый фэIуагъэп, уемылъэIуми, сымаджэм дэжь врачыр къэкIонэу къытефэ. Ау
непэ тхьаумэфэ маф, сыд ыIони ятэ Сафят ипчъэIупэ
Iухьащт? Зулкъадэ рыригъэIонэу ыгу къэкIыгъ. Сымаджэм
лъымыплъэщтмэ, сыд пае врачэу рагъэджагъ.
Iофыр зытетым Зулкъадэ зыщегъэгъуазэм щхыпцIыгъэ нахь, зи къыпилъхьагъэп. Зэрэтхьаумафэр ашIэзэ,
больницэм Iухьагъэх, замыгъотым, ядэжь ежьагъэх.
Шэныбэмэ яхьаблэ зэрыс машинэр пэчыжьагъэми,
блэкIыщтыгъэ цIыф зэе-тIуаемэ ыгу илъыр къашIэ шIошIыти, укIытэщтыгъэ. Гуфаплъэу къызэримыгъэплъынхэм фэшI, зиуфэти, руль чIэгъым чIэIабэу, зыгорэм еIэйлъэй фэдэу зишIыщтыгъ. Зулкъадэ машинэм зикIыгъэм
бэ темышIагъэми, икъэтыкIэ егъапэ.
Зулкъадэ къэбарэу къыхьыгъэр къыIонба ыIозэ, Биназ машинэр урамыбгъум къыIуифыжьи, хьэблэ заулэ
къызэранэкIыгъ, чылэ гъунэми къыIухьагъэх. Биназ фэщыIагъэп:
- Адэ зи къапIорэпи?
- Боу къыосIон, Лимэ шъуадэжь кIуагъэу Ибрахьимэ кIэрыскIэ сэгугъэ.
- Сыдэу зыкъыпфишIыгъ Лимэ? - Биназ фэмыщыIэу
Зулкъадэ игущыIэ къызэпиутыгъ.
- ИшъыпкъапIэ къыосIопэн: уигугъу ышIыгъэп, къыпкIэупчIагъэп. Ибрахьимэ сымадж зысэIом, джыдэд ыIуи
ихьажьыгъ.
- Тхьэегъэпсэу Лимэ...
Биназ зэгупшысэщтыгъэр Лимэ ыцIэ ятэжъ къызэрэриIуагъэр ары. Зы лъэныкъокIи игопагъ, адырабгъукIи
къыригъэкIущтыгъэп. Шъыпкъэр пIон зыхъукIэ ащ хэлъ
щыIэп: врачыр сыдигъокIи врачэу къэнэ, сымаджэм ыгу
къыIэтыныр ежь зэритыжьыгъэ гущыI. Ау етIани ЧэташIэмэ адэжь Лимэ зихьэкIэ зыгорэ цIыфмэ амыIон алъэкIыщтэп. ЦIыфмэ къахэхьащт Iом Биназ пылъыжьыгъэп.
ЛимэкIэ ятэжъ къызкIэлъэIуагъэр ары къыгурымыIощтыгъэр.
- Шъыпкъэр пIощтмэ, Биназ,- Зулкъадэ къыIуагъ,-
Лимэ сыгу егъугъ... ТхьамыкIагъоба уятэ насыпынчъэ
уехъулIэныр!.. Хьау, хьау, къызэрэмыщагъэм игугъу
сшIырэп. Пшъашъэм зы псэлъыхъоп иIэр зыфаIорэм
шъыпкъэ хэлъ, Лимэ инасып зыхэлъри къыфыкъокIыщт.
ЕгъашIэм уятэу узкъогушхукIыщтыгъэр ащ фэдэу къычIэкIыжьыныр насыпынчъагъ. Лимэ ычIыпIэ ситыгъэмэ,
"топ" Iоу сызэгоутыныгъи. КъыбгурэIуа, сятэ Къасымэ
заом хэмыкIодагъэу Тыркуем ис къысарэIуи, ащ фэдэ
къэбар зэхэсымыхыным фэшI, лIэныгъэр апэу къэсштэн!..
- ЛIэныгъэр къэсэштэ пIоy пшъашъэм зэхемыгъэх.
Армырми, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп. Ау
уеушъыинри Лимэ ищыкIагъэп. КIуачIэ зыхигъотэжьэу,
ежь-ежьырэу икъин ыщэчмэ нахьышIу.

--- Page 343 ---

- Хьау, Биназ,- тутыныр Зулкъадэ псынкIэу къышти,
хигъэнагъ,- сшъхьэ фэсэIожьы нахь, ар Лимэ фысихьисапэп. КIуачIэ зэзгъотылIэжьын пшъашъэу Лимэ сыхэплъэ. ГъэрекIо бжыхьэ елъытыгъэмэ, мыгъэ хэпшIыкIэу
зыкъишIэжьыгъ, ынэкIушъхьэмэ лъы къячъэжьыгъ.
ЕтIани, сшIогъэшIэгъоныр ошIа, Биназ, Шэныбэ Сэбэхь
иписьмэ тхын зэрэмыуцурэр ары. Шъузым шIулъэгъу
кIэшIыхьажь фишIыжьыгъэшъ, мазэм тIо-щэ къыфэтхэ.
- Сыд ишIулъэгъу ащ, дунаир нэмыкI хъугъэу шIошIышъ, къэтхэ, сыкъэкIожьыщт еIo.
- Дунаир нэмыкI хъугъэмэ, тятэхэр нэмыкI хъугъэха?
Аущтэу къызшIошIырэр хэукъо, зэрэщымытэу зышIошIыжьы. Ар сэIо шъхьакIэ, плъэгъурэба, хэгъэгум Iизын
аретышъ, къегъэкIожьых.
- Хэгъэгум къегъэкIожьы гужъ афыриIэпышъ,-
тIэкIу тешIагъэу Биназ къыIуагъ.
- Ар дэдэу Iофыр щытэпщтын. Хэгъэгум гушъэбэныгъэ къызхегъафэми, зилI заом хэкIодэгъэ шъузабэмэ
Шэныбэм фэдэхэмкIэ гушъэбэныгъэ къахэфэнкIэ сыгугъэрэп, ахэмэ язакъоп, заом псаоу къелыжьыгъэхэри
ары. Тятэ къыпфидэщта? Олахьэ къыпфимыдэн!..
- Сыд ышIэн ылъэкIыщт?
- ШъушIэрэр тэрэзэп ыIощт. Москва тхэщт, иIо
къырамыгъэкIэу, Шэныбэр къагъэкIожьмэ еуцолIэнышъ,
дишIэрэр зэкIэ риIощт.
- ЬIшIэгъэ шъыпкъэр пшIэмэ... Сыд шъуIуа Шэныбэм
ышIагъэр?
- Сыда зыкIэмышIэрэр, боу ошIэ.
- Олахьэ хэшIыкI фысимыI.
- IофышIукIэ Тыркуем зэримысыгъэр пшIэрэба?
- СэшIэ.
- ОшIэмэ, ышIагъэм узфыкIэупчIэрэр сыда?.. ЦIыф
екIодылIагъэмэ къызэрамыгъэкIощтыр нафэ, ежьри
делэкIэ огугъа сыжъугъэкIожь ыIонэу!..
- Зымафэ Советым сычIэхьэгъагъэти, хэт ышъхьэ
ригъэзылIэжьынэу иI аIуи, Шэныбэм къыкIэупчIэгъагъэхэу ыIуагъ Ордэным.
- Ащыгъум къэкIожьыщт зэраIорэр шъыпкъэ, хьаулыеу мэцIацIэшъ, тятэ унэм ис...- Болэт Зулкъадэ тутыныр къыштагъ.

--- Page 344 ---

- Хъугъэ шъыу, Зулкъад, мы узэшъогъэ купыр,-
Биназ шъэогъум игумышIуныгъэ къыгурыIоу феплъэкIыгъ,- Iугъом тыребгъэгъэлIыхьагъ. Тутыныр зыIумыхэу СССР-м спортымкIэ мастер узэрэхъугъэри, шъэожъыехэр самбэм зэрэрыбгъасэри сшIэрэп.
- А лъэхъаным тутын сешъощтыгъэп.
- Дэгъоу бгъэпцIэнхэ олъэкIы.
- ГъэпцIэ Iоф щыIэп. Тутын сызэрешъори ашIэ, ежьхэмэ зэрафэсымыдэщтри ашIэ,- тутыныр химыгъанэу
заулэрэ щысыгъэу къыIуагъ.- Олахьэ гъэшIэгъонэу дунаир гъэпсыгъэм, фалэ уеджагъэкIи къыбгурыIощтэп...
- Сыд сэIо, ащ фэдизэу къыбгурымыIорэр?
- Бэ къызгурымыIорэр... Адэ еплъба джы хъурэм,
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ фэдэр зыдэс чылэм Шэныбэ Сэбэхь
къыдэбгъэхьажьы хъуна!.. ЕтIани сызэгупшысэрэр ошIa,
Биназ? Дунаир гъэшIэгъонэу зэрэгъэпсыгъэр гупшысэр
ары сэзгъаIорэр. Еплъ о, Шэныбэм тырэгущыIэ, модыкIэ
ыпхъу Лимэ кIуагъэу чылэм анахь лIыжъ лъапIэу дэсым
еIазэ...
- Хэгъэгум ыгу къэушъэбыгъ оIошъ, етIани оцIацIэба,- Биназ щхыпцIыгъэ.- Адэ джары загъорэ тIощтри
тшIэщтри тэзымыгъашIэрэр...
- Сырыразэп Шэныбэр къызэрагъэкIожьыщтым.
АщкIэ тятэ зи мыхъун ыIорэп, сыд ыIуагъэми сыготыщт. E
зиунагъо бэгъон, езгъэджэрэ шъэожъыехэу, пшъэшъэжъыехэу хэгъэгум фэспIухэрэм сыд икъэкIожьыкIэр aIoy
къысэупчIхэмэ, сыд джэуап, сынэ исымыкIыжьыщтмэ,
ясIожьыщт!..
Шъэогъум игущыIэ Iэтыгъэмэ Биназ зи ариIолIэжьыгъэп. Сыд пIона, шъыпкъэр шъыпкъэу къэнэ, уанахь
лъэшкIи зи епшIэн плъэкIыщтэп, чIэуухъумагъэми зэгорэм къычIэужьыщт. Ау етIани шъыпкъэм урыукIытэу
загъорэ къыхэкIы. Джащ фэдэ хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэмэ ащыщ зыдахьыщтыр амышIэу Биназрэ Зулкъадрэ
зэрыгущыIэщтыгъэхэр. Ащ зыгорэ рапэсынэу, яшIошI
раIуалIэ нахь, амал фэхъунхэм яIоф тетэп.
Краснодар благъэу къэлъэгъуагъэми, Биназ ынэгу
къыпэIухьэщтыгъэп. Лимэ ядэжь кIуагъэу ятэжъ зэреIазэщтыгъэм, янэ ышIэщтыр ымышIэу унэр къызэрэричъыхьакIырэм, ятэ игумэкI къызхимыгъэщэу сымаджэмрэ врачымрэ зэрашъхьащытым егупшысэ. Джэуап джыри зыфимыгъотырэр ятэжъ Лимэ къызэрэкIэлъэIугъэр
ары. Ежьри псынкIае ехъулIи, нэфмышъэу врачыр
фаригъэгъэкIуагъ. Сыда шъуIуа татэ ыгу къэкIыгъэр, Биназ ыIуагъ. Сыд ыгу къэкIыгъэми, ащ къэгъазэ иIэжьэп.
Къызэрэсымыщэщтыр ышIэ пэтзэ, сыда къаигъэ зыфишIын фаер. Мыхъу зыщыхъужьрэм, нэмыцмэ ялъэхъан
Шэныбэм тятэжъ фитхыгъагъэм сыпылъыжьэп. Ащ
нахьрэ дагъо имыIэу адырэ чылэ лIымэ афэдэу къыгъэзэжьыгъэмэ, сыгу сытеIункIэжьыныекIи мэхъу. Аущтэу сэIо
шъхьакIэ, ащи рыкIощтыгъэр къэшIэгъуае, ау сынэ къаплъэу къумалыр шIупщы сфэшIыщтэп!..
ЧъыIэ узым пIэм хиубытагъэу мэфэ заулэ хъугъэ
Ибрахьимэ зыщылъыр. ЧэташIэмэ яIоф хэмылъэу Лимэ
ежь-ежьырэу Сури къыщагъ, ригъэплъыгъ. Больницэм
чIагъэгъолъхьанэу раIуагъ шъхьакIэ, силIэжьыгъо хъугъэу
сыд больница ыIуи, къафешIугъэп.
- А сищащ, сыбгъэхъужьы пшIоигъомэ,- Ибрахьимэ ыIэ къыщэий, Лимэ ыIэ къынэсыгъ,- уц къысфитхыкI,
загъори къысфыкъокIызэ шIы. ПIэм сыхэгъолъхьагъ пае
сиIоф дунаим щысыухыгъэу слъытэрэп. Сэ джыри хъяр
зытIущмэ сахэплъэжьынэу къыспыщылъ. АдыкIэ етIанэ
зыгорэу хъун.
- Ухъужьыщт, Ибрахьим, ухъужьыщт,- Лими лIыжъым ыIэхъомбэ гъугъэхэр, афэсакъэу ыфызыгъэх.-
Угу умыгъэкIоды, ухъужьыщт.
- Тхьэуегъэпсэу, сищащ. Уицыхьэ къыстегъэлъ, сыгу
кIодыхэрэп. ЗыгорэкIэ симэфэ пчъагъэ къэсыгъэу щытми, сидунай сырыраз... О зэрыпIо закIэу, узэрэфаеу дунаим щыхъурэпышъ, сищащ, къыбдэмыхъурэмкIэ угу
умыгъэкIоды, зы мэфэ закъоп ар зэрэзэхэлъыр, мин
пчъагъэкIэ зэшъхьащэкIы. Ар пIoy непэ пшIэщтыр неущ
умыхьыжьы. ЦIыфым игъашIэ зыуи арэп - сырнычыпэ
пылыбжьыкIыгъэм фэд. Ау а сырныч такъырым цIыф мин
пчъагъэмэ ящыIэныгъэ ыгъэблэн ылъэкIыщт. Сыоплъышъ, цIыфым фэшIушIэнэу, сэнэхьат дахэ уиI, хэгъэгум уипIугъ, уригъэджагъ, идэхэ Iуагъэ къыпхилъхьагъ,
узэрэукIытэн, къызэрэпщыукIытэн пкъолъэп, пшъхьэ
Iэтыгъэу фапшIэрэр пшIомакIэу фашI... Тэ хъугъа сэIо мы

--- Page 345 ---

кIалэр, докторыр къысфакIо къэсми зигъэбылъыжьэу!..
Биназ Iо мыдэ!..
- Исэп ар, тят,- Шумафэ къыIуагъ.
- Тэ кIуагъа имысэу?
- Уцыхьэ сIофытагъэ.
- Ара, ис сшIошIыгъи сэ...- Ибрахьимэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ, Лимэ къэтэджыжьэу зелъэгъум, етIани къыпидзэжьыгъ.- Адэ джары, сищащ, Iофхэр зэрэхъухэрэр... Лъэшэу сыпфэраз, сищащ. ПIэ къысэкIугъ,
сыгу къэпIэтыгъ.
- Уколым удэмышъхьах, тат, джыри нэмыкI уц къыпхилъхьанэу Мерэм есIуагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, сищащ. Ащи ишIуагъэ къысэкIы.
Лимэ унэм зекIыжьым, гуIэзэ Биби лъикIыгъ.
- А Лим, а нынэ,- Бибэ къэлапчъэм нэс лъыкIотагъ,-
пщым сылъэхахьэрэпышъ, сыкъыбдэгущыIэнэу хъурэп.
Сыдэу шъущыта? БэшIагъэ Сафят зысымылъэгъугъэр,
узынчъэба?
- ТыщыI, Биб,- зи азыфагу къыдэмыхъухьэгъахэ
пIонэу Лимэ къылъикIыгъэ ныом IугушIуагъ - мами, джа
зэрэпшIэу, непэрэзымафэм ышIэн ыгъотэу, унэм ис. О
сыдэу ущыта, Биб?
- Тэри тэпIэтIэрао, непэ тлъакъо тытетмэ, неущ тэгъолъы. Тыдэ къипхыжьыщт джы узынчъагъэр... Тхьауегъэпсэу, нынэ, угу къытэмыбгъэу укъызэрэтхахьэрэмкIэ...
Адэ мыгъо сыдэу пшIын, тэ тызэрэфаеу Iофыр хъугъэп.
ТицIыкIуи, тиини, боу утикIас, нынэ, боу утилъапI... Алахь
зизакъом заор зэпэтырыкIо ешI!.. Джары зэкIэри къызхэкIыгъэр, тигъэунэхъугъ, илъэсхэр тешIэжьыгъэхэми
тисабыймэ къахэуIэ...
Лимэ ыIощтыр ымышIэу Бибэ къеплъыгъ, етIанэ щымытыжьышъоу, ЧэташIэмэ япчэгъу шъхьапэхэр чэрэгъухэу къыщыхъугъ. Аущытми, кIуачIэ къызфигъотыжьэу,
къыгъази къыIукIыжьыгъ. Гъогоу зытетыр Лимэ ымылъэгъоу чэу пакIэм нэс къэкIуагъ, инасыпти чэпэзэхэогъоу
цIыф къыIукIагъэп. Нэпсэу къышIуечъагъэмэ яIэмэ къалъэгъункIэ щынэу, нэкIушъхьэм къытелъадэрэр гопэгъуплъырыгъом тыригъэгъушъыкIэу ядэжь къэсыжьыгъ.
- А синынэгущ, сыда къыохъулIагъэр!? - Лимэ ынэгушъхьэмэ ателъэкIыхьагъэми, зэрэгъыгъэр къыдишIэу

--- Page 346 ---

Сафят къэупчIагъ.- Алахь зизакъом ЧэташIэмэ бэлахь
къатырегъаф, джыри ахэмэ адэжь уащэгъагъэкIэ сенэгуе!.. Сыдэу мыхэр унэгъо мыгъохэу тапэкIэ къикIхи!..
Сэри сыщагъаIэрэп, сипшъэшъэжъыий щагъэIэжьрэп!..
СыкIони, "о-уи-и" сIони, машIор акIэсыдзэщт, зэ орэуцужьхэба, ялIыжъ хьакъ-сакъи дунаир ерэбгынэжьба!..
Сячъэщт джыдэдэм!..- Сафят шъхьатехъор къыпхъотагъ.
- Мам!..- Лимэ икуо макъэ янэ къыгъащти, шкаф
хьакъу-шыкъухэр зэригъэутэкIыгъэх, етIанэ нахь мэкъэ
шъабэкIэ: - ЧэташIэмэ ауж зэ икI...
ЧэташIэмэ якъэлэпчъэжъые Лимэ къыIукIыжьыгъэ
къодыеу, Биби ихьажьыгъо имыфэу, хэтэ зэхэкIкIэ Мерэм къакIуи, щагум къыдэхьагъ, пчъэIушъхьэм дэкIоежьыгъэ Бибэм еджагъ:
- А Биб, адэ сыкъэплъэгъурэба?..
- Ы-ы, ора, Мерэм? - къылъыджагъэм ымакъэ Бибэ
къышIэжьыгъ.- КъакIо, Мерэм, къакIо. Моу джыдэдэм
Шэныбэмэ япшъэшъэжъыий IукIыжьыгъ. Чэу къуапэм
нэсыжьыгъэми ары.
Лимэ ыцIэ къызэрэраIуагъэр Мерэм ыгу римыхьыгъэми, къызхигъэщыгъэп. Сыдэу бэрэ ЧэташIэмэ адэжь
къакIо хъугъа сэIо мыр, гукIэ ыIуи, зэрэзэIумыкIагъэхэр
шIоигъуаджэу зишIыгъ:
- Ара, Лимэ щыIагъа?.. Сыдэу тызэтемыфи...
- УкъепэсэкIогъагъэмэ, шъузэIукIэщтыгъ. ЗыгорэкIэ
уеупчIыжьы пшIоигъуагъа?
- Хьау,- Мерэм ынэ хъураехэр пчыхьапэм къыхэщыгъэх нахь, раIуагъэр игуап-имыгуапэми къакIэщыгъэп.- Лимэ ишIэн ешIэ, сэри сишIэн сэшIэ, кIо джау тызэрэзэтемыфагъэр ары сэзгъаIорэр. Сыдэу щыта Ибрахьимэ?
- Тхьам ишыкуркIэ, типщ уезэгъыщт... НекIо, Мерэм, къеблагъ. Хаплъхьэрэ уцмэ яшIуагъэ къекIэу eIo.
Непэ шхагъэ. Мыщ ыпэкIэ тфэшхэжьыщтыгъэпти, тыгу
ыгъэкIодыгъагъ,- къэлэпчъэжъые макъэ къэIугъэти
плъагъэ, ыкъуи къыдэхьажьэу ылъэгъугъ...- Муары
кIалэри къэкIожьы, уцыхьэ щыIагъ.
Щагум Биназ къыдэхьажьэу Мерэм зелъэгъум, ыгу
зыгорэу къэхъугъ, ынэкIушъхьэмэ фэбэ-фабэу лъыр

--- Page 347 ---

къызэрячъэрэр зэхишIагъ. Бибэ щыт-щымытми зыщыгъупшэжьэу Мерэм апэ Биназ сэлам рихыгъ:
- Уипчыхьэ шIу, Биназ.
- Мерэма ар?..- Биназ сэлам къызехыжь уж къэупчIагъ: - Сыда мыщ шъузфытетыр?.. Унэм урагъахьэрэба, Мерэм?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп, Биназ...- Мерэм къызеIом,
кIалэм зэрэIугушIорэр Бибэ къыгурыIуагъ, шъхьащыкIэу
ымакъэ къызэрэхэщыщтыгъэр нэфагъэ.
- Мерэм уапэ итэу щагум къыдэхьагъ. НекIо, Мерэм. Типщи къыожэ, дунаири чъыIэ. Адэ кIымэфэ мыухыжь къытфэкIуагъэшъ...- бзылъфыгъитIум паIо зыщыгъыр апэ рагъэшъи, ыуж лъихьажьыгъэх.
XXVI
Фабэм иджэнабгъэ къымытIатэщтыгъэми, гъэтхамэм шъхьэр къегъэуназэ. ТыдэкIи: губгъомкIи, мэзымкIи,
чылэ гъунэмкIи, шхъонтIэгъэкIэ шъэфым игухэлъ нафэ -
гъэтхэпэ тыгъэм къэкIрэ пстэури къызэлъефы. ЧIылъэм
зыщызыIэтыкIрэ ошъогум, мафэрэ фэмыдэу, джы бзыухэр иолъагъох. Щагум къыдатIупщыхьэгъэ былымхэм
амакъэхэри нахьыбэ мэхъух. ЧIыгу шынагъэми пэхъэ
фабэ къышъхьащехы.
Мафэ къэс колхоз Iофэу мыуцущтыгъэхэр къызэкIэблэх. Гъатхэм фагъэцэкIэжьрэ тракторхэм язэкIэгъэнэ
макъэ колхоз щагумкIэ къыщэIу, гъукIэм итео макъи
ошъо чIэгъым къычIэтаджэ. ТыгъэопIэ-фэбапIэхэм
цIыфхэри нахь къащызэрэугъоих.
МэфэкIо Рэщыдэ иджэдыгубгъэ зэрыгъэзыгъэу колхоз щагум къыдахьэу залъэгъум, тыгъэнапэм щызэхэтыгъэ механизаторхэр зэбгырыкIыжьыгъэх, чэт Iусыпхъэр зыхьаджрэ шъхьалми ымакъэ къэIугъ. Сыджым
шъхьащыт гъукIэр ары зитео макъэ езымыгъэхъущтыгъэри, щызымыгъакIэщтыгъэри. Мэджэсым ику натрыф зэтегъэпхъыгъэ чэт Iусыр ретакъо.
ЗэбгырыкIыжьыгъэ механизатор нэбгырэ заулэмэ
агу ебгъэу, ахэр зыдэщытыгъэ тыгъэнапэм дэжь Рэщыдэ
уцугъэ. Зигъэчэрэгъу-зыкъигъэчэрэгъужьи, тутыныр
къыштэзэ, Ахъмэт еджагъ:
13 Заказ 089

--- Page 348 ---

- Мы зэхэтыгъэ купыр сэра сэIо зыщыукIытэрэр?
- IофшIэгъу мафэу сыд пае зэхэтыных...
- ЧэташIэр непэ пIэкIэлъэгъогъэна? - Iофынчъэу
зыкъыримыгъэлъэгъу шIоигъоу джыри Рэщыдэ къэупчIагъ, джэуапым емыжэу етIани пигъэхъожьыгъ: - МэфитIу хъугъэшъ зыдхэтри сшIэрэп.
- ЧэташIэр пIуагъа?..- Ахъмэт мыгузажъоу кушъхьэм къехи, тхьаматэм къыкIэрыхьагъ, джыбэм иIэбэжьи,
тутыныр къырихыгъ.- Непэ тIо ЧэташIэр слъэгъугъэ. Пчэдыжь механизатормэ ахэтыгъ, джыдэдэм чэтахъомэ
адэжь кIозэ, сыкъебгъукIуагъ.
Тыгъуаси, непи МэфакIор IумыкIагъэу щытэп ЧэташIэм. Пчэдыжьи колхоз правлением щызэIукIагъэх.
АгукIэ зэфэмышIухэми, къызхамыгъэщэу зэIущхыпцIэгъагъэх. СыуищыкIагъэмэ сыкъэбгъотын зэраIорэм
фэдэу, зэпэзырызэу хэти икабинет чIэхьэжьыгъагъэх.
Олъэгъуа, eIo Рэщыдэ, сэ щагум сыкъыдэмыхьэзэ, ежь
къэсыгъ, ар имыкъоу чэтахъомэ адэжьи кIуагъэ. Загъорэ Хьамырзэм сыфэгубжы шъхьакIэ, ыIорэм шъыпкъэ
хэлъ, тхьамэтэгъум къеошъ, цIыфышIукIэ, IофшIэкIо
дэгъукIэ хэти зырегъэлъэгъу. Джащ фэдэ гухэлъ район
гъогури IуезгъэубыкIыгъэр. СишIэ хэмылъэу зыми
умыкIу есIогъагъ, ЧэташIэхэр къыодэIунха, зыфаер ашIэу
есагъэх. Теплъыни Нэгъумыр тетыгъэмэ, узэрэкIуагъэм
фэдэу лъаеу укъифыжьыщтыгъ. Таймэз горэ техьагъэу
къышъуIущхыпцIагъэшъ, къыдэшъочъыхьэ. Куцэр теуцогъу-теуцогъу, шъушIэнэп ащи неущ къехъулIэщтыр.
Партийнэ IэнатIэм зыдебгъэхьыхы хъущтэп, утетмэ - улI,
утемытыжьмэ - кущэрэхъ кIэгъэчъыгъ. Зыми укъыридзэжьыщтэп, ары пакIошъ, сэлами къыуахыжьыщтэп.
Джа дэдэр Нэгъум Чэмали къехъулIагъ, ыIэнтэгъу ецэкъэжьы, нэсыжьрэп.
- Хьау, ищыкIагъэп,- ыIуагъ МэфакIом, етIани гущыIэ
дыс пимыгъэхъожьын ылъэкIыгъэп.- Зэгорэм ари чэтахъомэ ахэрэхь, ядауи ерэдэIу, ящыкIагъэри аферэшI...
Тэ зэкIэри пшъэдэкIыжькIэ тауж ит.
- Олахьэ сымышIэ, мафэ къэс чэтахъомэ ахэмыхьэу
ЧэташIэр хъурэп, ар зыкIапIорэр сшIэрэп нахь...- зэхихыгъэр зэримыгуапэр Ахъмэт къыIуи, тутыныр хигъэнагъ.- Былымэхъо фермэм техьагъэу тэ ар къытэбгъукIуагъэп.
- Нагляднэ агитациер къаригъэщагъа?
- Ар бэшIагъэ къызаригъэщагъэр.
- ХэшъутIагъэха?
- Сыдэущтэу чIыгу щтыгъэм хэптIэщтых? Непэ комсомольцэ куп къэкIуагъэу хатIэ,- ащ нахьрэ тхьаматэм
дэжь щытыжьынэу Ахъмэт фэягъэп. Сыдэущтэу зишIыра
сэIо мыщ. Угу мышIу пае кIалэм имыхьакъ теозгъэлъхьана,- мыгузэжъуахэу IукIыжьи, кушъхьэм тетIысхьажьыгъ.- НекIо, дахэх, тэри тиIоф ыуж тихьажьын,- ишмэ
ариIуагъ.
Шъхьэр пIыеу изакъоу щымытыным фэшI Рэщыдэ
адыкIэ Iудзыгъэ комбайнэмэ ахэхьагъ. Къыплъыхьэ фэдэу ышIи, къахэкIыжьыгъ. Машинэу къылъыкIощтым паплъэу джыри заулэрэ щытыгъ. Шъхьэм ЧэтэшIэ Биназ
икIыщтыгъэп. Хьамырзэм изакъоп, плъэдакъэ къепкIэ,
фэсакъ, унэ кIэмыгъаплъ Дударыкъо Темыркъани къысиIогъагъ. Сыдэу дэгъугъа мыщ Шэныбэм ыпхъу къыщэгъагъэмэ, зэ пызыгъокIэ Таймэзыр пызыщтыгъэ, къумалым ыпхъу къэпщагъэу ашIэмэ, мохэмэ хэгъэгур къаухъумэ аIомэ ашъхьэ къаухъумэжьызэ, зыкъыпщадзыещт. Зэ уакъызIэпызыкIэ, уихьадэ илъми, къыплъыIэбэжьыщтхэп. Темыркъан цIыф Iушыжъ, къыуиIони,
уиакъыл къыхьынэу щытмэ, уригъэгупшысэщт. КъысIукIэ
къэсми, Шэныбэхэмрэ ЧэташIэхэмрэ ягугъу къызыкIысфишIыщтыгъэр джы къызгурыIуагъ. Iофы зегъэшIыгъэмэ, мыщ зыгорэ къикIыщт. ЧэташIэр сапэ исыдзмэ, джыри нэмыкI къыкъокIыфэ, илъэс заулэкIэ ситхьамэтагъо тIэсхъапIэ иIэщтэп. Ащ нэс Таймэзри, щэкIэ
гъэпскIыгъа мыр, къызкъотыубытэн. Ар мыхъумэ,
тырагъэукIорэикIыгъэу къэтлъэгъужьынкIи пшIэхэнэп.
Джа зыр къэслъэгъужьынэу сшIагъэмэ, а мэфэ дэдэм
ситхьамэтагъо ястыжьыни сыкъызIуащыгъэ еджапIэм
сыкIожьыщтыгъэ, ари завуч къодыеп, директорэу ары.
УдэзыIэтэещтри, укъезыдзыхыжьыщтыри зы нэбгыр.
Сэрмэ ар зымышIэрэр зыгорэм фэд. Iоф зыдэпшIэнкIэ,
укъызэхишIыкIынкIэ, уимыIэр ебгъотылIэнкIэ Нэгъум Чэмал ары лIы дэгъугъэр!... КъыбдэтIысынти къыбдешъощтыгъ, сэмэркъэуи къыбдишIыщтыгъ, джащ фэдэуи ла13*

--- Page 349 ---

жьэ, ппшъэ къыралъхьэгъэ IэнатIэр гъэцакIэ къыуиIощтыгъэ. Мыдрэр сшIэрэп зицIыф лIэужыгъор, нахьыбэрэ Iоф пшIэми, макIэ eIo. Нэгъумым илъэхъан зытетыгъэм фэдэп гъэрекIорэ тиколхоз иIофхэр. Гъунэгъу чылэу къытэгъэтIысэкIыгъэмэ сыдрэ IофкIи апэ тит, етIани
шъуиIофхэр къэшъогъэланлэ eIo. Ар зэкIэ зыпкъ къикIрэр
ЧэташIэр ары. IофшIакIоу, зэIукIэмэ къащыгущыIэу зыкъырегъэлъэгъушъ, тызэпырегъэтхъы...
- Сыда сэIо МэфакIом шIокIодыгъэр? - Механизатормэ ащыщ горэ Былымгъот Мурат къеупчIыгъ.
- Уцу, шъыу, тыкъызэхебгъэхыщт.
- Тыкъызэхихмэ гъэшIэгъона, лъэшэу сыщэщынэ!..
- Комбайнэмэ къадырекIокIзэ, еплъ тадэжь къызIумыхьэкIэ,- Мурат щхыпцIзэ, аIорэр тхьаматэм зэхыримыгъэхыным пае иуатэ нахь тыригъэуагъ, кIыщымкIэ
гъукIэри къыщпэджэжьыгъ,- пшIэрэба МэфакIом ишэн?
- СшIэнэуи сыфаеп. ЦIыфыр зыфэдэр зэбгъашIэ
пшIоигъомэ, IэнатIэ ет,- адрэ тракторыбгъум щыт механизаторыри къахэгущыIагъ.- ЕджапIэм кIэлэегъаджэу
зыIотым МэфакIор кIэлэ шIагъощтыгъ. ЦIыфхэми тхьаматэкIэ джары ыцIэ къызкIыраIогъагъэр.
- Нэгъумра, цIыфхэра ыцIэ къезыIуагъэр?
Механизатормэ аIорэм МэфакIор пылъыгъэп. Ар
зэгупшысэрэр нэмыкI. Иджыбэмэ ыIэхэр арылъхэу комбайнэ зытIущ хъураеу къыкIухьагъ. Хьэшъо щэрэхъышхохэм лъакъокIэ яо фэдэу ышIыгъ. Механизатормэ
зэракIэрыкIотыщтым пылъыгъ нахь, къакIэрыхьан мурад
иIагъэп.
Джыри МэфакIом ЧэташIэр ыгу къэкIыгъ. Шъыпкъэна шъуIуа Хьэсэнэ Мерэм епсэлъыхъоу зыфаIорэр? Ащ
фэдэ еслъэгъулIагъэп. СшIошъ хъурэп шIу ылъэгъурэ
пшъэшъэжъыер щыгъупшэнэу. КъяхъулIагъэр цIыфмэ
ащагъэгъупшэ шIоигъошъ, къэбархэр къызкIэкIатIупщы.
- Былымгъотыр! - Рэщыдэ къэджагъ.
Былымгъот Мурат тхьаматэм зыкIэрэхьэм, ыгупэ
къымыгъазэу, МэфакIор къеупчIыгъ:
- Мы комбайнэм ыуж сыдигъо шъуихьащт?
- МодыритIур зэрэтэухэу ары.
- СшIэрэп ащ нэс гъатхэр къышъожэщтмэ...- Тхьаматэм имашинэ макъэ къэIугъэти, зэ укъэсыгъэмэ ыIуи,

--- Page 350 ---

ащ нахьрэ МэфакIор щытыжьы шIоигъуагъэп. КъыIукIыжьыщтыгъ шъхьакIэ, еджи къызэрищэлIагъэм пае зэришIын ышIэщтыгъэп.- Шъумбэлэрэгъ, сэ райкомыр къысэджэшъ, сынэмысы хъущтэп, сыкъэкIожьмэ шъуиIофшIакIэ нахь тырыгущыIэн... Бригадирэу тракторнэ бригадэм узытэгъакIом, армэу ухъугъэмэ сшIэрэп, шъуиIоф
кIэкIрэп, ЧэташIэм мышIапхъэ сигъэшIагъэкIэ сенэгуе...-
МэфакIом ыIуи, райкомыр къемыджагъэми, цIэ зыфигъэIоу, Былымгъотым къыкIэрыкIыжьи, машинэ фыжьышхом исэу, шъхьэр гъэкIыжьыгъэу щагум дэчъыжьыгъ.
Механизатормэ ащыщ тхьаматэм имашинэ кIэлъыплъагъэп. Къызыфеджагъэр ымышIэу Мурати заулэрэ
щытыгъ, етIанэ олахьэ бо шъхьэгъажъом титхьаматэ ыIуи,
къызхащыгъэмэ ахэмыхьажьэу, къеупчIхэмэ зэрэджэуапынчъэщтым щыукIытэу, кIыщымкIэ кIуагъэ. Зыгорэ
ариIон ыгъотыныгъи, ау зыдэлажьэхэрэр ыгъапцIэхэ
шIоигъуагъэп. Тинасыпти, МэфакIор, губгъо тхышъхьэмкIэ дэчъырэ машинэм кIэлъыплъэзэ, Мурат ыIуагъ,
цIыфмэ агу етыгъэу, зэхэшIыкI яIэу мэлажьэх нахь, бэшIагъэ колхозыр зибгъэтIысхьащтыгъэр. Гъунэгъу колхозмэ танахьышIуIу шъхьакIэ, тфэшIэнэу къыттенэрэр бэ,
илъэс пчъагъэ хъугъэу а зы чIыпIэм тэлъэубабэшъ тит. Ар
уитхьаматэ гупшысэкIэщтмэ, илъэс зытIукIэ Нэбыкъуаехэр къыткIэхьанхэшъ, ттекIыжьыщтых. Сыд илъэс зытIуа,
мыгъэ тапэ имышъхэмэ!.. КIырыу хэо-хапкIэ ямыIэу, гъэ
къэс лъэкIуатэх, чъыг лъапсэр зыпытэкIэ шъхьапэм зиIэтыгъошIу. Тэ лъапсэм темышIушIэу шъхьапэм зедгъэдзынэу ыуж тихьагъ, хэгъэгум ичIыфэкIэ псы кIапкIэкIэ,
къыпымыкIэщтмэ, хьаулые улэу. Уитрактор мыкIоу
унэкIу кудэ закIэкIэ Iоф сшIагъэ умыIо.
Тхышъхьэм дэчъи, губгъом зелъадэми, машинэм
къикIыгъэу, ыIэхэр ыкIыбкIэ щагъэхэу бжыхьэсэ шхъуантIэр къызэпиплъыхьэ зэхъуми, Iофышхо зезыфэрэм фэдэу чылэм къызэчъэжьми, Рэщыдэ зэгупшысэщтыгъэр,
шъхьэм имыкIэу къылъызыкIухьэщтыгъэр Биназ иIоф. Ар
непэ ыгу къэкIыгъэ Iофэп, гъэрекIокI бжыхьэ щегъэжьагъэу мафэ къэс къыфычIэузэ, Лимэрэ Биназрэ зызэрэзэфашIыщтым ежэу, хъущтым паплъэу къыхьыгъ. Апэ Рэщыдэ зэрэгугъэщтыгъэу Биназ къычIэкIыгъэп. Шэныбэм

--- Page 351 ---

икъэбар къызэIум, шIукIи, екIи яIоф хэгущыIагъэп, игугъу
ышIэуи цIыф зэхыригъэхыгъэп. ЕтIанэ Iуагъэ зэдызиIэ
нэбгыритIум яIоф зэпымыфэн Iоф къызхахьэм, гумэкIэу
ригъэжьагъ. МыкI щыублагъэу ДэхапIэ щырымыгущыIэжьхэ зэхъум, къычIэмыщэу ежь хэхьанэу рихъухьагъ.
Лимэ зэ-тIо ЧэташIэмэ адэжь дахьэу, къыдэкIыжьэу зэралъэгъугъэ къэбарыри чылэм къыхэхьагъ. Хэти ежь
зэрэшIоигъоу къэбарыр ыгъэщыщтыгъэ, фаемэ хигъахъощтыгъэ, фаемэ хигъэкIыщтыгъэ. МэфакIор зыщыхэхьащт уахътэр къэсыгъэу, блитIупщмэ, кIэгъожьынэу
къышIошIыщтыгъэ.
Колхозым иагроном шъхьаIэ, Долэтыкъо, уищыкIагъэмэ, икабинет уIумыхь, ядэжь умыкIу, шъофым
уимыхь, зыщыгъолъыжьрэ закъом фэшъхьафэу, чылэм
дэмыкIыгъэу тыдэ щыIэми тхьаматэм ебгъотылIэщт заIокIэ, ар зэрэшъыпкъэр зышIошъ мыхъухэрэмкIэ мафэ къэс
нафэ хъущтыгъэ. Сыд сэIо тхьаматэм дэжь тычIэхьан
тымылъэкIэу чIишIыхьэрэр аIоти, цIацIэщтыгъэхэри нахьыб. ЕуцуалIэхэу зыраIокIэ, щхыщтыгъэ нахь, ащ пае
зышъхьащиIэтыкIын муради иIагъэп. Колхоз агроном
шъхьаIэм ыпашъхьэ шъэф щыIэн фаеп ыIоти, сэмэркъэукIэ хэкIыжьыщтыгъэ.
Непи Рэщыдэ итхьамэтэ пхъэнтIэкIу гъэфэбэгъу римыгъафэзэ, къызэрэчIэхьажьыгъэм лъыпытэу лъихьагъэу Хьамырзэр кабинетым дычIэс. Ежь МэфакIоми имыгуапэу щытэп, аущтэу щымытыгъэмэ, зэрэфэмыер
бэшIагъэ къыригъэшIэн зилъэкIыщтыгъэр. Адэ Биназ
зычIахьэкIэ тIыс къыриIорэпи, Рэщыдэ телефоным етхъоу, тхылъыпIэмэ ахаплъэу е счет кIэнхэр къызэлъигъачъэхэ зыхъукIэ, уиIоф зэрэчIэмылъыжьыр, умыделэмэ,
къыбгурыIощт.
- Сыгу зэрэщытыр сшIэрэп, сыонтэгъу,- Рэщыдэ
хьылъэу тэмэпкъыпшъэ зэхэтыр ыкъудыигъ, шъхьэ
псыгъо нэгуплъыр ыгъэсысыгъ, ыгъэчэрэгъугъ.
- Ппкъыхэр зэхекIыкIэха?..
- ЗэхекIыкIэми сшIэрэп, сыгу шIоп. Механизатормэ
сахэхьагъэти, сахэтышъугъэп. Губгъом сихьэмэ ишIуагъэ
къысэкIын сшIошIыгъ, нахь хьылъэ сыхъугъэу къэзгъэзэжьыгъ. Тыгъолъыщт шъхьакIэ, тыщагъэлъыщтэп. Усымэджэнба, мы илъэс заулэм тэрэзэу зыдгъэпсэфыгъэп.
Хэтэлъхьэ, тэжъо, Iутэхыжьы, тищыIэныгъэ зэрэкIори
тымышIэу макIо.
Зэхихыгъэр Хьамырзэм шIогъэшIэгъоныгъэми, къызхигъэщыгъэп. О зымыгъэпсэфмэ, ыIуагъ, зызгъэпсэфрэр сшIэрэп. Илъэс къэсми, гъэм ишIугъом, мэл гъэжъагъэрэ коньяк ящикрэ уимашинакIэ илъэу гъэпсэфакIо
утэгъакIо, тхьамафэ тешIэ къэсми тыкъыплъэплъэ, уикъэкIожьыгъо къызысрэм, мафэ къэнэжьыгъэу, тыкъыплъэкIошъ, уинэIуаси, уимынэIуаси къыотэкъокIыгъэхэу,
лъэкIэкIо-тхьэкIакIомэ анэс тыкъятэу укъэтэщэжьы. Ар
имыкъоу уауж къинагъэхэ нэIуасэмэ талъыогъэкIожьы.
ЦIыфым нахьыбэ фапшIэ къэсми, ынэ къыпэIухьэрэр нахь
макI. Тэ зыгорэм тыкIуагъэ пае къыткIэлъыкIони, къыткIэлъыплъэни тиIэп.
- Адэ, Рэщыд, зымышIэрэмэ Iаджи къашIошIы
шъхьакIэ, утхьамэтэныр, чылагъор бгъэдэIоныр, зепщэныр мыдэ щыIа!.. Мэфэ заулэу курортым къыщыптхъыгъэр къэкIожьыгъо уимыфэу къыпIуатхъыжьы. ГъэрекIу
нэмыIэмэ, Таймэзым нэпч тырифи, зыуагъэгъэпсэфыгъэп. Ори делэу укъычIэкIыгъ: тхьамафэ нахь укъэмытэу
курортыр къычIэбдзи, укъэкIожьыгъ.
- СыкъэкIожьыгъ Таймэзыр зыфэдэр сэшIэти.
- Олахьэ, Рэщыд, а мэфэ заулэм Таймэзым сыгу
сыригъэIэжьыгъагъэм... Сыдэу цIыф гумэкI, сыдэу цIыф
гутей!.. Жьы къэщэгъу къыситыжьыщтыгъэп.
- Адэ джары утхьамэтэныр шIоп зыкIасIорэр. Зыгорэм уигъэщынэ зэпытэу, ппшъэ уфагъэу къэпхьын плъэкIына!.. Къыптешхыхьэхэзэ, мышIапхъэ уагъэшIэнкIи, лажьэр пфаштэжьэу, къыпкъоуцожьыщтхэп.
- Ежьмэ зэхашIыхьэрэр тымыIуатэмэ орэгушIох...
ЧIыгу гъэбылъыгъэ гектар заулэри, чэмыбгъэкIэ
алъытэу ащыхэри, нэмыкI IэпэчIэгъанэхэри Рэщыдэ ыгу
къэкIыгъэх. Долэтыкъо феплъэкIи, ужэ пытэу Iыгъ риIорэм фэдэу, IущхыпцIагъ, етIанэ джэхэшъогур мэкъэнчъэу зырекIукI уж къыIуагъ:
- ЗэкIэми анахь дэгъур ошIа, Долэтыкъу? УкIэлэегъэджэныр ары.
- Ар тикIэлэегъаджэмэ зэхямыгъэх, къэчъэщтых!..
- Къачъэхэмэ, ихъяр алъэгъу, ястын.

--- Page 352 ---

- Ары шъхьакIэ, Рэщыд, джы кIэлэегъаджэр тхьаматэ фашIыжьыщтэп,- зыгорэ тырахрэм фэдэу Долэтыкъо
къызэрэгузэжъуагъэр МэфакIом къыгурыIуагъ.- МэкъумэщышIэ сэнэхьат зиIэ кадрэхэр зыщымыIэгъэ лъэхъаныр текIыгъ. Зымафэ къэслъытагъэшъ, апшъэрэ ыкIи гурыт агроном гъэсэныгъэ зиIэу ДэхапIэ дэсыр зыфэдизыр
ошIа? ЛэжьэкIо тIокIищ пэпчъ зы агроном. Инженерхэр,
зоотехникхэр, мелиораторхэр, экономистхэр ахэмэ ахэслъытэхэрэп.
- Хьамырзэр, сыд фэдиз агроном къэплъытагъэкIи,-
МэфакIор щхыпцIыгъэ,- сиIэнатIэ ЧэташIэм есымытынэу
сэрэшIи, кIэлэегъаджэхэр хэсэгъэкIышъ, тхакIэрэ еджакIэрэ зышIэрэ цIыф апэ фэсщэин.
- Адэ ЧэташIэм тхьамэтэгъур зэрэнэмысыщтыр сипэIожъ ешIэ,- Долэтыкъо зыдимышIэжьэу Iапэхэр стол
кIыIум щигъэджэгугъэх. ЛъэIу нэгукIэ Рэщыдэ Iуплъагъ,
IугушIуагъ, едэхэшIагъ.
- Хьамырзэм блэсхэу,- Рэщыдэ ыпашъхьэ исым
илъэIу къыгурыIуагъэу, уицыхьэ къыстегъэлъ къыриIоу
къыIугушIожьыгъ,- зыми естынэп, Долэтыкъу. Ащ фэдашъо къыптесымыштэщтыгъэмэ, агроном шъхьаIэ
уязгъэшIыщтыгъа? Сэри пэкIэ псы сешъорэп, зыгорэм
сеплъы. ЕгъашIэм сыIутыщт пшIошIа, сызIукIыжьырэм,
уишIуагъэ къысэбгъэкIыжьын. Джары джы дунаир зэрэгъэпсыгъэр: афэпшIэщт, къыпфашIэжьыщт. Таймэзми
зыгорэ къыкъомыткIэ огугъа?..- Мыекъуапэ дэс лIышъхьэмэ ащыщ горэ къыкъот къыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ,
фекушъугъэп, шъхьэм къыфечъагъэр зыщигъэгъупшэу
сейфымкIэ плъагъэ.- Ярэби, сыдэу спкъыхэр непэ хьылъэх сэIо, зымафэрэм щыщ къыдэнэжьыгъэна шъуIуа? -
сейфыпчъэр къыIуихы зэхъум Долэтыкъо феплъэкIыгъэти, кабинетыпчъэр зэрэригъэтын фаер къыгурыIоу къызщылъэтыгъ, фэсакъыпэу IункIыбзэр зегъэчэрэгъум, стаканхэр къыштагъэх, коньяк уныкъугъэр МэфакIом столым къытыригъэуцозэ къыIуагъ: - Арэп, Долэтыкъу, сыд
ЧэташIэмрэ Шэныбэм япхъурэ якъэбар?
XXVII
- Тэ ежьагъ джы ХьэпакIэр!..- мотороллер макъэм
Темыркъан кIэдэIукIыгъ.- Ярэби, сыдэу ижъышъхьэм

--- Page 353 ---

былымыпсэ хъужьыгъэ мыр!.. Ныомрэ ежьырырэ язакъу,
яIэр анэ къыпэIухьэрэп.
- АпхъуитIуи унэгъо шIагъо хъугъэх,- Гощнагъуи
къыдыригъэштагъ.- ЛIы лэжьэкIуитIу аIэкIэфагъэхэшъ,
чылэм ямыIэр къызэралъэшъулIэ. Япомидор чылэм апэ
къэкIы, яхъырбыдзмэ цIыфмэ ялыеу мэбагъо, якартоф
абани щэлъэ псау къычIахыжьы...
- Яатакъи непэ щэ мэкIэцIы,- ныом къырищэжьэгъэ
орэд зэщыгъор Темыркъан къызэпиутыгъ,- яхьагъожъи
пшысэ къеIо... Хъугъэ, бэ къэпIощт о!..- куахъор чIиси,
мэкъощым къыдэкIыжьыгъ.
- Яхьагъожъ пшысэ къеIоми сшIэрэп,- Гощнагъуи
къызэкIэкIуагъэп,- сомишъэкIэ ХьэпакIэм къыщэфыжьыгъэ курэжъыем икIэрыкIэу унагъо зэрэришIэжьыгъэр
сэшIэ. Тэ зы машинэ тиIэшъ, дэхэфэшIэу къакъырым чIэт.
Ахъщэ хэтымылъхьэмэ, къыхэтхырэп.
- Сэри курэжъыем сибгъэтIысхьэ пшIоигъу ара?
- Алахьэм ерэмыд!..
- Адэ сыд ХьэпакIэм узфехъуапсэрэр?
- Тимашинэ хьаулыеу щытышъ ары.
- Сыд рысэбгъэшIэщт?
- Сыдгущэр рыозгъэшIэн, бэрэ щытымэ, мэулъыи
пIуагъэшъ, сегъапэ...
- Щытыгъэмэ, сэбгъэфыни, къуаджэм хэсэбгъэгъэзыхьащтыгъа?
- А сшIэгущэрэп, чылэмкIэ уцугъуи тIысыгъуи яIэп,
оси, ощхи аIорэп.
- Ужэ скIэрых, сшъхьэ лъы къыдемыгъэфый!..- Темыркъан ынитIу къиухъурэикIэу къэгубжыгъ, етIанэ зиIажэу къыпигъэхъожьыгъ.- УиIэм зегъэзэгъ, уимыIэм укIэмынэцI. Е зиунагъо бэгъон, тиIэу къыддалъэгъурэм пае
цIыфмэ тафэлъэгъужьрэп. Гоо IофкIэ тыфежьи, мы
унэшхор тшIыгъэшъ, анэ къыкIэо...
- Ежь аIэ къимыхьащтым цIыфхэр ерэмыгъапэх. Анэ
къыкIэщынэу ячапычи хэлъэп. УнатIэ пкIантIэ къехэу
егъашIэм Iоф ошIэ, о зыкъыппарэмышI мыпсэу-мылажьэмэ! Тэри боу бэрэ ЧэташIэхэм тяхъопсагъ, зыми зи къытфищэигъэп... Мы чылэри, мы чылэр джыхьнэм машIокIэ
тебгъэстыкIын фае!.. Къытэшъугъумэ, къытэхъуапсэхэзэ нэ къыттырагъафи, икъун тыгу щагъэшIагъ. Хьапсым

--- Page 354 ---

укъыздэкIыжьми, зыкъэтIэтыжьынэп ашIошIыгъ шъхьакIэ,
зэкIэми алахь зизакъом татыригъэкIуагъ. Ащ ишIэ, иIо хэмылъэу зи къытхэхъуагъэп, джыри къытхэхъонэу къэтри макIэп!..
- Хъугъэ шъыу, бащэ къэоIо,- шъузым игущыIэмэ
Темыркъан атещыныхьажьыгъ, тIэкIу тыригъашIи, фидзыгъ: - Зэ укъытщэтхъу, зэ армэукIэ тыолъытэ.
- Хьау, Къан,- лIым ыцIэ гъэшIуабзэкIэ Гощнагъо
къыриIуагъ,- алахьэм ерэмыд, о армэукIэ сыкъыуаджэмэ, хэта лэжьакIу зэраIоу дунаим тетыщтыр. Боу сыпфэраз, боу сыбгъэшIуагъ, сыбгъэдэхагъ, чылэ шъузхэр
къысэбгъэхъопсагъэх. Тыбзэгупэ хъупцIы хъумэ, зыгорэ тымыIон тлъэкIрэп. Непа сызыпшIэрэр, ащ пае угуи
къысэмыгъабгъ, ощ фэдэ шъузгъэтхъэ лIы дэхэшхоп зыгу
хагъэкIрэр!..
- Тыкъызэхябгъэхыщт! - къыраIорэр Темыркъан
игуапэу унапчъэмкIэ плъагъэ, къедыргъыщтыгъэ шъузыр
ары Iоу умышIэжьынэу егъашIэм тхъэгъэ теплъэ зиIэ Гощнагъом IугушIуагъ.
- Тыкъызэхарэх фаеми,- Гощнагъо ымакъэ нахь
ыгъэлъэшыгъ,- сэ озгъэтхъыгъэр ежь зынатIэ зыфэхъугъэми рерэгъэтхъ. Джы ябгъэлъэгъурэр ары зэрэзэкIыгъун шапхъэу яIэщтыр. АIэ зэкIэдзагъэу, зым къыIэпызрэр адрэм къыштэжьэу угъуаехэмэ, тэ къыткIырыплъхэмэ, ядунай дэхэщт, ящыIакIэ хъопсэгъощт, цIыфмэ
ямыIэр зэрагъотылIэжьэу щыIэщтых.
- ЦIыфмэ ямыIэр яIэнэу Болэтым зэхемыгъэх,- Темыркъан щхыгъэ шъхьакIэ, нэкIушъхьэкухэр фэгъэсысышъугъэп.- Зымафэ ынэхэр къысфыригъэкIэу сеукIы
сшIошIыгъ.
- Iух адэ, Болэтым игугъу зэхэсхынэу сыфаеп,- Гощнагъо Iэ ышIыгъ.- Ащыгъум а зыфапIорэр егъашIэм
нацIэу, ЧэташIэмэ яунэIутэу, ДэхапIэ шъузэбэжъмэ ячэу,
яхьаку, яунашъхь ыIоу афэпщылIы, зыгорэ къыфащэимэ
шIобылымэу зыкъуеуплIакIэ.
- Ашъыу ар хъунэп... Ежь пкIэ хэмылъэу еIо.
- Ары пкIэ хэлъэп,- Гощнагъо ыдагъэп.- ПкIэ хэмылъэу хьаку пфишIыщтыгъа мощ!.. Шъо лIы купыр Болэт Къасымэ нахь мыхъурэм зешъогъэгъэделэ. АIимыхэу
сэшIэми, Iушэп. Узфэчырэн шъузабэ щыIэжьыгъа джы!..

--- Page 355 ---

Сеплъымэ, данэр къапэщы. Еплъ модэ Былымгъот Курэцэжъым унэу ыгъэчъыгъэм, тэтыер ащигъэгъупшэжьыгъ. ШъуемыдэIу Болэтым, шIушIэгъэ закъокIэ сапэр
къыIутэкъоу ар шъузабэмэ яунашъхьэ пфытесын! АIехы,
сышъумыIуат еIошъ, ялъэIу.
- Олахьэ, ныо, гъэшIэгъоным къапIорэр,- зыгорэ
Темыркъан ыгу къэкIыжьрэм фэдэу хэгупшысыхьи, къыпидзэжьыгъ,- сэри ащ фэдашъор тесэштэ. Ары мор
кIэщыгъончъэу пфэулэун, хэт къыфэкIуагъэми хьау иIэп,
хэти изэфэд.
- ОсэнчъэкIэ зэрэмылажьэрэм уицыхьэ тегъэлъ
сIуагъи. Сеплъымэ яунэ итыр ифэжьрэп, зымафи алрэгъу
дэхэшхо ралъэшъуагъ аIуагъ. Колхозым ипенсие сомэ
заулэкIэ ещэфа ар? Еж амэ!..
- Ыкъу? Иныс?
- Сыда ыкъо? Сыда инысэ?..
- Ахэми сомишъэ зытIущ унэм рахьэба?
- Рахьэмэ зызэрафапэрэр плъэгъурэба, машини
къащэфыгъ. Ар пIэ къихьаныр мыдэ щыIа, къэошIэжьа о
лъыптыгъагъэр зыфэдизыр? Ышъу аIуи, пкIэхахыгъэ хъущэр? ГушIуакIо къытфэчъэгъэгъэ хьэшъо-мэлышъо купмэ тшIуашхыгъэр, тшIурашъугъэр? Тэтыем къыкIэмыхьэми, чырбыщ унэ зэкIэупкIагъэ, тенэч фыжь телъэу,
ашIыгъ. Джа ыкъо Зулкъад нэмыIэмэ зыфапIорэр, алахь
зизакъом игугъу зэхамыхыжьынэу ешI, Нурбек зыгъэунэхъугъэмэ ари ащыщмэ, мыгъокIэ пыщэгъу къыфэхъуи,
тIорэр шIомыскъарэу, тшIэрэр шIопырацэу, былымыр
шIоосэпсэу кIэлэ шIагъор зэрмыр ышIыгъ. Нысэу тызкIэрысми ащ зыдешIы.
- Ныо, тхьапшрэ къыосIуагъ а гущыIэр къэмыIонэу!..
Зыми тыкIэрысэп, тэ къыткIэрысых нахь. Адрэ пыщэгъу
зыфэпIуагъэм къикIрэ щыIэп. ЕгъашIэм Болэтымрэ сэрырэ, тилъэгъуапэ зэхэкIми зэхэхьажьэу, зы гъогу тызэдытет, ежь коммунизмэм тыфэкIо еIоми, сэ ихьэнэ-гъунэ
сихьахэрэп. Сэ симыхьэу, Къасымэ нибжьи ащ ихьанэп.
ЦIыфым хэмылъыр хэплъхьан плъэкIыщтэп. Болэтым
мафэ къэс къысиIорэм фэдиз кIалэм зыми къыриIорэпщтын. Пкъо нахьыкIэ ыуж икI, нысэри Iогъу-шIэгъу умышIы, уямыдау, къызэмыгъэдаох, жэ акIэрыпхыщтэп.
Хъущтым къэмыхъу рапшIэзэ, зэрэхъущтыр къыхэхьэ.

--- Page 356 ---

Олахьэ скъо нахьыкIэ есIуагъэм фэдиз скъо нахьыжъ
есымIуагъ, ежь-ежьырэу щыIакIэр къыгурыIуи, цIыфы
хъугъэ.
- Арыгущ, арыгущ, зыхэмылъым хэплъхьан плъэкIыщтэп. Лые гущэ зэтшIэжьыгъ. Рэмэзанэ зыкIэрыттIупщын
фэягъэп, нысэри сэщ фэдэу гуIэлэ цIыкIу, кIалэрышъ непэ
зыгорэ къыхэмыхъоу пфыщысыщтэп.
- Джырэ дунай, ныо, зыбгъэсыс къэсми чапыч
нэмыIэми къыхэбгъэзэу ущыIэн фае, армырмэ уищыIэныгъэ шIоделэгъэщт. Ар кIэлэ нахьыкIэм зэхезгъэшIыкIын
слъэкIырэп!..
- Ахэр зэкIэ тышъхьарымытыжьы зыхъукIэ ары
къызгурыIощтыр,- ыгу къеоу Гощнагъо ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- КIэгъожьын, ау нибжьи кIэхьажьынэп. Былымгъотмэ лъэIукIэ тщащэфыгъэгъэ тенэчым изакъоми,
икъун ткIэхихыгъэр, ащ нысэри очыл фэхъугъэу къыкъоуцожьи, осымыгъашIэу унэм сырашхыхьагъэп умыIо.
- Тхьапшрэ къыосIуагъ зыхэтэгъэгъэкIых?
- КIалэр зыхагъэсышъугъэп, аIони, чылэм хьайнапэ
тыдэхъухьан...
- Чылэм сыкъимыубытыщтыгъэмэ, ащ ясшIэщтыр
гъэнэфэгъагъэ!..
- Помидорым чылэр хэбаикIыгъ, тэ хэтэ ныкъор натрыф тэшIэ.
- Хъугъэ, ныо, тамэ зыгомытыр дгъэбыбынэу ыуж
тихьагъ,- ащ нахьрэ Темыркъан ыкъо тегущыIэжьынэу
фэягъэп.- Модэ уиIэ щыIэмэ къашти сыгъашх, чылэм сыхэхьан фае...
Тыгъэнэпэ унэ нэтIэ пхъэтэкъэжъым Темыркъан тесэу щыIэныгъэм хэгупшысыхьэ. Шъхьэм къихьэрэр бэ,
текIыгъи, къэкIощти щызэблэкIы, кIэлэегъэджэ ахъщэ
гъушъэм тес кIалэри, нысэри щыгъупшэрэп. Сыд фэдиз
зэфагъэ Нурбек зыхегъэлъыми, ятэрэ янэрэ яугъоякIэ
къакIэнакIэми, къалъфыгъ, апIугъ, рагъэджагъ, а лъэхъаным Рэмэзан, джы Мыекъуапэ зэрэдэсым фэдэу, къалэм дэсыгъэмэ Iофа, къяхьылъэкIыныеп, нахьыжъым
ышхырэм щыщ нахьыкIэми Iуфэни, мазэ къэс фагъэхьыщтыгъэ ахъщэ хъущэр яунэ къинэныгъи. Непэ ыныбэ
изэу, ышъо щизмэ, неущ къэхъущтым егупшысэрэп.
Партием хахь, директор IэнатIэр къахэтхъ сэIошъ, сфэгъэсысрэп. Директор ухъумэ, кIэлэ бетэмал, узэрэфаеу,
зыми уемылъэIужьэу, машинэ кIэпс шIагъоу школым иIэр
бгъэфедэщт! Цыхьэ зыфэпшIын шофер тэрэз ибгъэтIысхьэмэ, уздэщысым ущысэу узфаер къыуилъэшъулIэщт.
МашинэкIэ цIыфхэр къыптефэнэу ашIэмэ дунаим къыпфамышIэн щыIэп, лъаIорэм ышъхьэрэ ытхырэ уфэгъэ
зэпыт, сэри ащ ихьатыркIэ чылэм нахь шъхьэкIэфэныгъэ
къыщысфашIын. Колхоз тхьаматэ зышI сIорэп, ары, тинасып къыхьрэп нахь, зэкIэми анахьышIугъэр, амал иIэу
ЧэташIэмэ къыпIэкIагъэхьащтэп. О уезгъэджэн нахьи,
Рэмэзан езгъэджагъэмэ, колхоз тхьамэтэ IэнатIэр тIыгъэу
плъэгъуныгъи!.. Шъыпкъэ, ащ иIэнатIи цIыкIоп, шъэфкIэ
тхьамэтэ Iаджми къагъэшъэогъу, ахэри делэхэп, лэжьыгъэр ахъщэ зэрэпшIыщтыр ашIэ. Ныом иIуагъэу, Болэтхэр пыщэгъу пшIы хъущтэп, шъой-цые уакIэрымыхъухьащтмэ, уябэикIыщтэп. КIо, сэ заом Къасымэ ишIуагъэ
къыщысэкIыгъэшъ зыдэсхьыжьыщтыр сшIэрэп шъхьакIэ,
кIэлэ бетэмал, Болэт шъхьэпэе бэнакIом о сыд еплъэгъулIагъэр? Уцогъу пшIы пшIоигъомэ, шIы Хьамырзэ Долэтыкъо, институт мафэ ерагъэу къыухыгъэшъ, колхоз
мылъкум есэу хэс. Джа завуч IэнатIэр къыозытыжьыгъэ
Рэщыдэ IэджкIи ощ нахь Iушэу къычIэкIыгъ. Мыскъарэ
джар пшIызэ колхоз мылъкукIэ зиушъэнышъ, сиIэнатIэу
сызIушъущыгъагъэр сэжъугъэгъотыжь ыIощт. Бэ шIэн,
макIэ шIэн, джа уишъэогъу ЧэташIэм уиIэнатIэ МэфакIом
зыпIыримыгъэхыжькIэ. ЕтIанэ сыд пшIэщт? Ащ Iофыр
зынэсыкIэ амал фэгъотыжьыгъуай, Таймэзыр сшынахьыкIэми, зи фыхэшIыхьажьыщтэп. Сыд уиделагъэми, уиIушыгъэми, укъэслъфыгъ, ау зыхъурэм уиIоф ыуж кIэкIэу
зесфэн, партиеми ухэзгъэхьан, директор IэнатIэри къыуязгъэтын. Ярэби, мы IофыгъуитIур Рэмэзан ыпшъэ ислъхьэгъагъ, джа инэIосэ райком секретаритIум яз Таймэзым къыдигъэгущыIэмэ, ахэмэ зэфамышIэжьырэ щыIэп,
зэуалIэх, зэтефэх, яIахьыл Iаджи районмэ арыс, ыжэ къыдигъэкIыщтэп. Iахьыл, благъэ, шъэогъу, ныбджэгъу, укъысфай-сыпфай - джары нэбгыритIу зэзыпхэу ящэнэрэр
зыгъэIорышIэрэр.
Къэлэпчъэ макъэу къэIугъэм Темыркъан къыгъэлъэтагъ. Болэт Къасымэ ХьэпэкIэ Аслъанбэч игъусэу щагум
къыдэхьэ. Темыркъан апэгъокIыгъ:

--- Page 357 ---

- Шъукъеблагъ, шъукъеблагъ! Олахьэ дунаир гъэшIэгъоным, зигугъу ашIрэр пчъэIушъхьэм тес зыфаIорэр
шъыпкъэ. Моу джыдэдэм, Болэтыр, сыгу укъэкIыгъагъ.
НекIо, унэм шъукъихь.
- ОIо нахь, Дударыкъор, угу сыкъэмыкIыгъ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр!..- Темыркъан зэхихыгъэр
ыгъэшIэгъуагъ, нэгу ихыгъэкIэ Аслъанбэч еплъыгъ, Болэтым къеплъыжьыгъ, етIанэ щхыпцIэу къыдзыгъ: - Ащ
нахьрэ гуфэбэныгъэ къысфызимыIэр сыгу къэкIын нахьи,
алахьэм Тыркуем ис Шэныбэр сыгу къегъэкI. Зы мыхъуми, гопэшIушIэ щыхъун, ы-ы, Аслъанбэч?
- Шъыпкъэм джар нахь пэблагъ,- Аслъанбэч ычIыпIэкIэ Къасымэ джэуап къытыжьыгъ.
- Ары шъхьакIэ, Темыркъан, нэм кIэтыр гум пэблагъ
аIоба? - ХьэпакIэми джэуапынчъэ зишIыгъэп.- Шэныбэ
тхьамыкIэр, Сафятышхом нэмыкIэу, хэт джы зищыкIэгъэжьыр. КъэкIожьыщтмэ сшIэрэп нахь, ыпхъу цIыкIу
зызэришIыгъэм шъущыгъуаз.
- Джырэ ныбжьыкIэхэр шъхьэпаехэу къэтэджых,
къябгъаIомэ, тэ тинахьыкIэ апэ зэритэу, Iаджи къаIощт,-
Темыркъан къыIуи, ыкъо нахьыкIи къыхигъэхьагъ, ау
ныбжьыкIэмэ апае шъхьэихыгъэу Къасымэ ыпашъхьэ
зэрэщиIуагъэмкIэ кIэгъожьи, кIилъэшъужьы фэдэу
зишIыгъ,- адэ тызагъэгубжыкIэ тэIо шъхьакIэ, ныбжьыкIэ
пстэури зэфэдэп, тэри джахэм афэдэу тыщытыгъ,- етIанэ
щхызэ ошIэ-дэмышIэу къэупчIагъ.- КъэошIэжьа, Болэтыр, ефэндхэр кIэнэкIалъэ пьесэ цIыкIумэ ащытшIэу
КIэныжъхэм яунэу клуб тшIыжьыгъагъэм къызэрэщыдгъэлъагъощтыгъэхэр? Адэ пчыхьэрэ цIыфыбэ къыщызэрэугъоищтыгъэшъ, чIэмыфэхэу клубыпчъэр зедгъэтыжькIэ, шъхьангъупчъэмкIэ къытшIуипшыхьэщтыгъэх.
Ари сыдэу зэман гъэшIэгъоныгъ, си Алахь!..
- Ефэндмэ запэпшIыжьыщтыгъэшъ, джы тхьэ уелъэIужьы ара? - Болэтыр щхыпцIыгъэ.
- Адэ, тилIэжьыгъо хъужьыгъэу, о тхьэ уиIэп шъхьаем, Болэтыр, тэ зыгорэм тыщэгугъы,- чый макъэр къыдеIэу Темыркъан щхыгъэ, етIанэ ыIупшIэ къопитIумэ аIулъэкIыхьажьэу къыпигъэхъожьыгъ: - ЗыгорэкIэ модрэ
дунаеу зыфаIорэм ыпашъхьэ тыращэщтми сшIэрэп, къысэупчIмэ сыд есэбгъэIожьыщт?..

--- Page 358 ---

- Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, тхьэ сиI.
- Хэт уитхьэр? - Темыркъан къэгузэжъуагъ, зыкъызешIэжьым, ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ: - Ары, уиI, тIум
язэу уикъабылыр сшIэрэп нахь...
- Боу къыосIон,- Къасымэ щхыпцIи, Аслъанбэч
феплъэкIыгъ,- къыбгурыIощтмэ сшIэрэп, боу къыосIон:
джа уимыкъабылыр ары сикъабылыр.
- Тара симыкъабылыр? - Темыркъан зэупчIыжьы
фэдэу зишIыгъ.- Ащ фэдэ мэхъуа? Сэ тIури, Къасым,
сикъабыл, тIуми сащэгугъы!..
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, Темыркъан!..- джы
нэс сэмэркъэу зыхэлъыгъэм Къасымэ итеубытэгъэ макъэ
къыхэщыгъ.
- Олахьэ сымышIэрэ ар зыкIапIорэр...- ащ къыблэкIмэ тызэщыхьан фаеу хъущт Темыркъан гукIэ ыIуи, олахьэ сыпщымыхьан, зэушъыижьыгъ.
- ТхьитIу фэгъэпцIэшъущтэпышъ ары сэзгъаIорэр.
- Олахьэ тэрэзым, ы-ы, Аслъанбэч? Тэрэзба Болэтым
ыIорэр? Тэрэз, Къасым, тэрэз, къыбдесэгъаштэ!.. Джа
уикъабыл ары сэри сикъабылыр, о гукIэ пштагъэм сыблэкIэу сэ тыдэ сыкIожьын!..- Темыркъан шъэогъум ыгу
ыщэфэу къыхэкуукIзэ, щхын къыригъэжьагъ.
- Къыздеогъаштэмэ, Дударыкъор, модэ зыкъэфапэри, некIо ЧэташIэмэ адэжь.
- Сыда ЧэташIэмэ адэжь щыIэр? - Темыркъан шъорышI щхыныр зэпигъэуи, къэупчIагъ.- Ибрахьимэ...-
къыригъажьи, къыфэмыIошъоу къэплъагъ.
- Ибрахьимэ ылъэ теуцожьыгъэшъ, шъукъакIу, тIэкIу
тызэхэсыщт аIуагъ.
- Адэ аущтэу Iоба, бетэмал, ар хъярба!.. Сэ сшъхьэ
къихьагъэр нэмыкIыгъ... Ау сэ зи къысаIуагъэп... Оры,
Аслъанбэч?
- Сэ тIуми лIыкIо сыкъышъуфашIыгъ.
- Адэ аущтэу Iоба, бетэмал, ащ фэдэ хъяр щыIэу тэ
мыкIэ тызэпыогъапкIэ.- Темыркъан зифэпэнэу къэтэджыгъ,- мыIуапхъэхэр тэогъаIо... ИмыщыкIагъэхэр тыгу
къиогъахьэх... Джыдэд сэ, джыдэд...
- Сыд къэбар уздэщыIагъэм? - лIыр унэм къихьажьыгъо имыфэу Гощнагъо къэупчIагъ.

--- Page 359 ---

- СыздэщыIагъэм сыд щыкъэбарын,- Темыркъан
щхыпцIыгъэ,- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ къыгъэшIагъэм фэдишъэ джыри къыгъэшIэнэу тхьэ тыфелъэIуи, тыкъызэбгырыкIыжьыгъ. Я си Алахь, сыдэу мы ЧэташIэхэр бэгъэшIэ
лъэпкъых, ынэ цIыоу къытхаплъэу, тхьачэтыпкъэу тшхырэр къылъытэу щысыгъ...
- А лIыжъ,- Гощнагъо ыкъорэ инысэрэ зэрыс унэмкIэ плъагъэ,- мохэмэ зэхябгъэхыщт.
- ЛIэжьын мурад иIэп а сызхэплъагъэм,- Iушъэшъэ
макъэкIэ Темыркъан игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Адэ
ымакъи чанышъ, ышъхьи Iэтыгъэшъ...
- Ащ нахьи нахьышIугъ якIэлэжъ Шэныбэмэ япхъу
къырагъэщагъэмэ!..
- Ярэби, ащ нэмыкI сэри сыфэягъэп, зымафэ Джамырзэми къысиIокIыгъагъ. Ори Бибэ узIукIэрэм, пшъэшъэжъыем фыщытхъу, ушъхьаса, идахэ Iо, тегъэгушIухьэх...- Темыркъан зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр
пшIэнэу ышъхьэ къыпхъотагъ.- Ей, ныо, ЧэташIэмэ якъакъыр сэ зы гъэшIэгъон чIэслъэгъуагъэшъ...
- Якъакъыр сыдым учIихьагъ?
- Щагу сикIыгъэу сыкъыблэкIыжьыти, сызчIэплъэм
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ икъэнэтIэхэс мыжъосыным хэшIыкIыгъэу чIэслъэгъуагъ.
- Ы-ы?
- Ары, икъэнэтIэхэси фагъэхьазырыжьыгъагъ...
- Мэхъэджэ лъэпкъ, ахэмэ агу къэкIыгъэр!..
- Мыжъосыныпкъым хэшIыкIыгъэу жъогъошхо къопитфи шъхьащыс...
- Ы-ы? Жъуагъо шъхьащыс пIуи?.. Быслъымэн лъэпкъхэба!.. Уеони пыуутынкIэ дэгъу, ар тэ ятымышIэми зыгорэм аришIэн...
- Емынэр зыжэ дэмыхьан, ужэ къыдэкIрэр сыд!..-
Темыркъан ныом фэгубжыгъ.
XXVIII
Уахътэр щэджэгъоужым шъхьадэкIыгъэу Таймэз
Даутэ Мыекъуапэ къикIыжьыгъ.
Даутэ машинэм зыригъэгупсэфагъ шъхьакIэ, игупшысэ хэку зэIукIэм къекIужьыгъ. УиIофшIагъэ агъэлъэпIэни,
уасэ къыфашIыныр зэкIэми апшъ.

--- Page 360 ---

Даутэ къызэгущыIэм ар хигъэунэфыкIыгъ. Быракъ
плъыжьыр къызфагъэшъошэгъэ районэу иныбджэгъу
Едыдж Сахьидэ зиапэрэ секретарым ешъугъурэп, ехъуапсэ нахь, тэри шIухьафтыныр къызэрэтфагъэшъошэщтым тыфэбэнэщт зеIом, зэIукIэм хэсхэр ягуапэу Iэгу
къыфытеуагъэх.
Непэрэ хэку зэIукIэм апэрэ гущыIэр зэратыгъэмэ
Едыдж Сахьидэ ащыщ. Даутэ президиумым дащэягъэмэ
ащыщыгъэпти, дэгъоу ылъэгъугъ Сахьидэ сценэм тесмэ къазэрэхэтэджыкIыгъэр, мыгузажъоу трибунэм
къызэрекIолIагъэр, къыIощтыр зэрытхэгъэ тхылъыпIэр
сэмэгу бгъэджыбэм къызэрэрихыгъэр. Ащ фэдизым зы
гумэкIи ынэгу кIилъэгъуагъэп. Ярайон пленум горэм
къыщыгущыIэщтым фэдэу гупсэфэу хэплъагъ. Едыджым
ирэхьатыгъэ Таймэзыр ехъопсагъ. ГущыIэр къыратмэ,
кIырыплъыни, гумэкIыр къызтыримыгъакIоу къэгущыIэнэу рихъухьэгъагъ шъхьакIэ, фэгъэхъугъэп. ТетIысхьэпIэ
гъунэм зэрэщысын фэягъэр джыры ныIэп къызгурыIожьыгъэр. КъэгущыIэнэу ыцIэ къызыраIом, зэрэдэкIыщтым егупшысагъ, ащ игумэкI имыкъоу бзылъфыгъитIоу
къыгъэтIысыгъэмэ алъэгонджэ хъураймэ яутэкIэу дэкIыфэ ынатIэ пкIантIэ къытырикIагъ, телевидением къикIыгъэмэ зэрахьэрэ остыгъэмэ апылъ проводым елъэпэуагъ.
Ахэр къыохъулIагъэхэу Едыдж Сахьидэ зыпэпшIын
плъэкIына, остыгъэр ынэгу къыкIагъапси, кинокамерыр
къытырагъэпсыхьэу къызекIуалIэхэм, тхылъыпIэ тхьапэу
къыштагъэмэ арыт хьарыфхэр шIузэхэкIуакIэу къэгущыIэн ригъэжьагъ. Апэрэ сатырэ зыщыплIым къеджэфэкIэ тIо къызэшIонагъ, ыбзэгупи фызэпырымыгъазэу,
пыгъушъыкIэу ригъэжьагъ.
Джары бэрэ пшIэрэм урыIаз зыкIаIорэр, ыгу къэкIыжьрэмэ ахэгупшысыхьэзэ, Даутэ ыIуагъ. Мыщ фэдэ
зэIукIэшхомэ къазэрэщыгущыIагъэр мыр ятIо ныIэп.
Партием ирайком иапэрэ секретарэу зыхадзыгъэр мазэ
мыхъоу хэку партийнэ активым къыщагъэгущыIэгъагъ, а
мафэм президиумым хагъэсыгъагъ. Уирайон укъыщыгущыIэнри, хэку псаум илIыкIомэ апашъхьэ укъиуцоу зыгорэ къыщыпIонри зэфэдэп. ЕтIани Даутэ райкомым иапэрэ секретарэу Iоф зишIэрэр илъэс нахь хъугъэп. Едыдж
Сахьидэ зэкIэми ясэжьыгъ, илъэс пшIыкIуз мэхъу апэрэ

--- Page 361 ---

IэнатIэр районым зыщиIыгъыр. Даутэрэ Сахьидэрэ
аныбжькIэ зэрагъэхьырэ щымыIэми, илъэсищ къыдэфэ,
партийнэ IофкIэ Едыджыр ыпэ ишъыгъ. Ащ изакъоп,
мэкъу-мэщ институтым щеджэхэ зэхъуми, Сахьидэ обкомым инструкторэу чIэсыгъ, ащ рагъэкIи джы зыдэщыIэ
райкомым иятIонэрэ секретарэу загъакIом, КПСС-м и ЦК
и Апшъэрэ партийнэ школэу Москва дэтым Таймэзыр
еджакIо щыIагъ. Еджэныр къыухи, район мэкъу-мэщ управлением иIэшъхьэтет зашI илъэсым Едыдж Сахьидэ
партием ирайком иапэрэ секретарэу хадзыгъагъ.
IэнатIэхэр зэрэзэмыкIуалIэхэрэм фэшI Даутэрэ Сахьидэрэ бэрэ зэIумыкIэщтыгъэхэми, хэку е край зэIукIэкIэ
зызэфэзхэрэм зэрэгъэгъуащэщтыгъэхэп. Загъорэ зэIукIэ
ужмэ, анахьэу Краснодар зыщызэIукIэхэкIэ ары, рестораным щэджэгъуашхэ щашIыщтыгъ, шъэ гори зэдаIэтыщтыгъэ. Даутэ нахьи Сахьидэ телефонкIэ нахьыбэрэ
къыдэгущыIэщтыгъэ. МэфэкI мафэхэми зэфатхэщтыгъэх, хъохъукIэ зэфэгушIощтыгъэх. Зэ Кисловодскэ санаториеми зэдыщыIагъэх. А лъэхъаным Сахьиди, Даути
яIэнатIэ аIухьэгъэкIагъэх. Адырэхэм афэмыдэу, ешъорэхьакъу хэмылъэу, мэфэ пчъагъэм къыкIоцI зэ нахь рестораным чIэмыхьэхэу, шъонымрэ шхэнымрэ арызэу
машинэкIэ тIо-щэ колхоз тхьаматэхэр чэзыу-чэзыоу секретарэу ягъусагъэмэ къазэрэфакIощтыгъэхэр аумысэу,
къэкIожьыгъагъэх. Санаторием щыIэхэу, рестораным
чIэсхэу Сахьидэ къыриIогъагъэр Даутэ ыгу къэкIыжьыгъ:
- Даут, сыоплъышъ, уныбжьыкI,- IэнатIэу ыIыгъри
къыхахьэу, нахьыжъыгъэр зыфигъэшъуашэу къыкIигъэтхъыгъагъ,- Iэдэб хэлъэу дэгъоу Iоф шIэ, Нэгъум Чэмалэ
зегъэкIу, ар дэгъоу къыпфыщытмэ, зэрэрайонэу шъхьэкIэфэныгъэ къыпфашIыщт.
- Олахьэ сымышIэ зэрэрайонэу...- Даутэ къыригъэжьэгъагъ, ау къыригъэухыгъэп.
- О пшIэрэп шъхьакIэ, сэ сэшIэ, Даут. Апэрэм ыIорэм
блэкIын Iэшъхьэтет районым къикIыщтэп. Зы мэфэ закъуи
утыригъэтынэп.
- Ары шъхьакIэ, уишIошI гори щыIэнба?..
- О уишIошI уиунагъо игъэлъ, уирайон щыгъэпыт.
Ощ нахьышъхьэ ыпашъхьэ узихьэрэм, пшъхьэ Iэтыгъэу
емыгъэлъэгъу, тIэкIу уфэ, едэIу, ыIорэр гъэцакIэ.

--- Page 362 ---

- Нэгъумым ышъхьэ зыгорэм феуфэ Iоу сшIэрэп.
- Арэу къызшIомыгъэшI!.. СымышIэ зэхъум сэри
джары Нэгъумыр къызэрэсшIошIыщтыгъэр. Обкомым
тиугъоеу апэрэм ыпашъхьэ тызихьэрэм, озгъэлъэгъугъот ащ зызэришIырэр, гущыIитIу къыIо къэс ыцIэрэ ятэ
ыцIэрэ къыреIо, адэ дахэу къызэпегъафэхэшъ, ежь нахьи бэкIэ нахьыжъми, щыс ыIозэ, зы гущыIэ нахь къымыIощтми, къышIотэджышъ, ушъуашъоу тапашъхьэ итэу
тегъэукIытэ. Арышъ, къыосэIо, Таймэзыр, зэрэсIуагъэу
узекIомэ, Нэгъумым ычIыпIэ уитэу къэслъэгъужьын.
Тэри мы IофымкIэ загъорэ къыткIэкIэупчIыхьэхэу мэхъу,
пшIэнэп пцIэ къызщыраIощтыр.
- Нэгъумым иIоф ащ нэсыгъэпщтын...- фэсакъэу
Даутэ къыIуи, етIанэ ыгу филъ дэдэр пигъэхъожьыгъ.-
Нэгъумыр зэгорэм IофшIэкIо дэигъэпщтын, ау джырэ
уахътэм дэмыкIошъоу, къыщинагъэу сеплъы. Джы кIэлэ
гъэсэгъабэ тиIэ хъугъэ, хэтми, Нэгъум Чэмал ычIыпIэкIэ
ахэм ащыщ тырарэгъахьи, къэсэштэ.
- Илъэс бащэрэ тетыгъэшъ ара?
- Хьау. Iофым хэшIыкI фызиIэм илъэс бащэри пщигъэгъупшэщт. Чэмалэ ишIуагъэ къысимыгъэкIыгъэмэ, иягъэ
къысигъэкIыгъэп. Колхозым сыкъырищи мэкъу-мэщ управлением сыIуигъэхьагъ, еджакIо партшколым сигъэкIуагъ, сыкъызэкIожьым начальникэу саригъэшIыгъ, дахэ
къысимыIуагъэмэ, ынэ къысфыригъэкIотэу адрэмэ
зэрадэгущыIэрэм фэдэу къыздэгущыIагъэп. Ау щыIэныгъэм ыуж Чэмалэ къызэринагъэр сизакъоп, зэкIэми ашIэ,
лIыгъэ къызхигъафэу къыфэIошъурэп шъхьакIэ, ежьыри
зыдишIэжьэу сыхэплъэ. Илъэс пчъагъэ хъугъэу районыр
мэлъэубабэшъ, зы чIыпIэ ит. Джы экономикэр пшIэн фае,
укуокIэ, партбилетымкIэ бгъэщынэхэкIэ зи къикIын щыIэп.
Кадрэхэм гупшысакIэ ябгъашIэу, дэгъур дэгъу къодыекIэ
амыштэу, шIуагъэу къыхьыщтым зэхэшIыкI фыряIэу, гурышыгъэ ахэлъэу, аIорэ закъомкIэ щымыIэнхэу, яшIошIи
уемыпэкIаоу, щыIэныгъэм ыштэмэ, пхырябгъэщэу, лъытэныгъэ афэпшIэу, ори къызфябгъэшIыжьэу уадэпсэун фае...
- О сызхаплъэрэм фалэ уеджэгъах,- Сахьидэ ыIуи,
щхыгъагъэ, етIанэ егупшысэзэ, ежь-ежьырэу зэупчIыжьыгъагъ.- Ярэби, ощ фэдэу сэри зыгорэ сэгъашIошъ,
ара шъуIуа ащи зэгорэм къытиIожьыщтыр?..

--- Page 363 ---

Ар зыхъугъэм илъэс заулэ тешIагъэми, Едыдж Сахьидэ ищхы макъэ Даутэ ытхьакIумэ джыри ит, непэрэ нэкIу
пщэр пшъэб Iужъум фэмыдэу, тхьагъэпцI зыхэлъ кIэлэ
зэкIу ищыгъэу ынэгу кIэт. ЦIыфым изэрэщыт, игъэпсыкIэ
ылъапсэ щегъэжьагъэу ышъхьапэ нэс илъэс блэкIыгъэ
зытфыхым зэблахъун амылъэкIыщтми, зэгорэм Даутэ
ышIэщтыгъэу Сахьидэ къыхэнэжьыгъэр макIэ. ГущыIэ
зыхъукIэ гум имылъ псэлъэ хэшыпыкIыгъэр къытекIоу,
иныбджэгъумэ ахэмыт фэдэу, райком бюром къиуцуагъэу, колхоз тхьаматэ горэ ыгъэсэжьэу къыпшIошIы.
Нэгъум Чэмалэ зызэришIыщтыгъэр зэгорэм ыгу римыхьыщтыгъэми, Iэшъхьэтетхэр зилъэгъукIэ, ахэр зыдэщыт
хьанэ-гъунэм, къаплъэхэмэ къалъэгъунэу, къеджэхэмэ
зэхихынэу къыщечэрэгъокIы. Ау обкомым исекретарь,
ащ пэблагъэхэм зэрадэгущыIэрэр, зэрафыщытыр, Сахьид ары Iоф нибжьи умышIэжьынэу, фэшъхьаф шъыпкъ.
Пшъэб Iужъури нахь уфагъ, тэмэпкъ хъураехэри ещэхыгъэх, къаIуатэрэм хэшIыкI фыримыIэу, кIэух едэIу фэхъугъэми, шъхьэр адигъэсысызэ адырегъаштэ. Хэку комитетым иапэрэ секретарь игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр Сахьидэ къызэрэхафэхэрэр Даутэ шIогъэшIэгъоныным блэкIы:
щытми, щысми, гущыIэми, щхыми, икIуакIи, иIэутIэ шIыкIи
щыкIэкIыжьэу зыкIырыплъзэ, зэсагъэр угу къегъэкIы.
Шъыпкъэ, апэрэм ыпашъхьэ зифэрэм ахэр къызхигъэщхэрэп, зыдишIэжьэу зыфэсакъзэ, зыкъуигъэбылъхьан
елъэкIы. Сахьидэ изакъоп, ар нэмыкI IофышIэ зырызми
аделъэгъу, ау мыдрэм къыхэщыпэ. ЦIыфым ыкупкI ашIрэпэшIыжьым нахь зыхъункIэн щыIэпщтын, Даутэ ыIуагъ,
уигупшысэ лъапсэ зыщимыдзыщт дунаим сытет пIокIэ
сыдыр ишIуагъ...
Ахэмэ гу алъитэу Даутэ зыфежьагъэр IэнатIэу къыфагъэшъошагъэмкIэ Сахьидэрэ ежьырырэ нахь благъэ
зызэфэхъугъэ илъэсыр ары. Сахьидэ ащ фэдэ дэд Iоу
Даутэ ышIэщтыгъэп. Язакъо зыхъукIэ ыIорэмрэ зызэришIыщтыгъэмрэ, зыщыгугърэ лIышъхьэмэ апашъхьэ зифэрэм зызэригъэпсыщтыгъэмрэ зэкIолIэжьыщтыгъэп.
Сыда шъуIуа ар къызхэкIрэр? Уашъхьагъ итым зызэрэфэпшIын, зызэребгъэштэн фэе гущыIэхэу санаторием
Сахьидэ къыщыриIогъагъэхэр Даутэ ыгу къэкIыжьыгъэх.
Ары шъхьакIэ, джы зызэришIрэм фэдэу а лъэхъаным

--- Page 364 ---

Сахьидэ зишIыщтыгъэп, ным къыдилъфыгъэ цIыфыгъэр,
укIытэр, шъхьэкIэфэныгъэр нахь къебэкIыщтыгъэ. ИкъэгущыIакIи, ищхыкIи, ичэфынчъагъи, иуцукIи, икIуакIи
нэмыкIыгъ. ЦIыфмэ ашъхьащыIэтыкIыгъэ IэнатIэ сиI пIокIэ
зыхэбгъэукъо хъущтэп, гъэшIэгъонхэр къыохъулIэщтых,
зыдэмышIэжьрэ емыкIухэр къыбдалъэгъущтых.
Ефыжьэгъаеу "Камаз" машинэ зэпышIагъэу къаблэчъыгъэм Даутэ игупшысэхэр зэпигъэугъэх. ГъогубгъуитIум бжыхьэсэ шхъуантIэу апэIулъэшъуагъэм Даутэ
хэплъэ. Жьыбгъэ чъыIэ макIэ щымыIагъэмэ, гур зыгъэтхъэрэ дунэе дэхагъ нэгум кIэтыр. ЧыжьэкIэ къушъхьэ
шыгуфхэри къэлъагъох. Гъогубгъум Iут чъыгхэр кIымафэм къыкIэзыжьыгъэхэу, къэкIощт тIэмыгъо гушIуагъом
ашъокIэ зызэрэфагъэхьазырырэр гъуащэрэп.
Гъатхэм егупшысэ ыIозэ, пчэдыжь, хэку зэIукIэр рагъэжьэным ыпэкIэ, Iуищи, Едыдж Сахьидэ къызэрелъэIугъэгъэ Iофыр мыр ятIоу Даутэ ыгу къэкIыжьыгъ.
Дударыкъо Темыркъан ымышIэ мэхъуа, Краснодарскэ
хэу ашIрэм пае кощын Iофыр зэригъэшIэнэу зымафэ
ыдэжь къэкIогъагъ. ДэхэпIэ гурыт еджапIэм ыкъо Нурбек завучэу зэрэIутри ешIэ. Джы нэс ымышIэщтыгъэ закъор партием зэрэхэмытыр ары. Ар тэрэзыIоу хъугъэп,
узавучэу партием ухэмытыныр къекIурэп, фаеу щытмэ,
укъэмылъэIожьми, хэдгъэхьан. Дэгъоу пшIагъэ, Сахьид,
къызэрэсэпIуагъэр. Сэри а кIалэм игугъу шIукIэ бэрэ зэхэсхыгъ, кIэлэ дэгъу, кIэлэ Iуш, кIэлэ заф аIо. Хэта ащ
игугъу апэ къысфэзышIыгъагъэр? Болэт Къасым ары.
ЧэтэшIэ Бинази къыщытхъугъагъ...
Непэрэзымафэм МафэкIо Рэщыдэ Iоф хэтыгъ. Хэку
зэIукIэм рагъэблэгъэгъэ колхоз тхьаматэхэм ари ащыщыгъ. ЗэIукIэр аухыфэкIэ МэфакIом ынаIэ Таймэзым тыригъэтыгъ. Даутэ къызэгущыIэм ригъэлъэгъу шIоигъоу
Iэгу фытеуагъ. Загъэпсэфынэу зэIукIэм къызчIэкIхэм,
Таймэзыр зыдэщыт лъэныкъомкIэ рекIокIыгъ шъхьакIэ,
Едыдж Сахьидэ рищэкIыгъэти, акIэрыхьэшъугъэп. Ащ
ыуж шхэхэ зэхъум, зэхэсмэ акIэрыхьанкIи къыригъэкIугъэп, фэшIэщт закъор арти, сэлам рихи, блэкIыгъ.
ЗэIукIэр заухым, секретархэр къэнэнгохэу зи къараIуагъэпти, гушIуагъэ, инэплъэгъу тыримыхэу, зыдифэпэжьыгъ. Машинэм зетIысхьажьми, изакъоу рилъэгъуагъэти, игопагъ, кIэкIэу ыуж ихьагъ. Ау МэфакIор зэрэфаеу иIоф хъугъэп: Нэгъум Чэмал зэришIыщтыгъэ хабзэу, Псытхьэлэ рестораным щэджэгъуашхэ щишIынэу
къыщыуцугъэп. Ащ чIиубытэни, фай-фэмыеми зы Iанэ
дыпэтIысхьан имурадыгъ. Ащи Таймэзыр къыщымыуцунэу зешIэм, зэ шъхьам къыгъэуцуни риIонэу гум къэкIыгъ, ау ари фэшIэшъугъэп. Мо тапэ итым укIэхьэкъон,
шоферым риIозэ, Нэбыкъуае нэс, къаплъэмэ имашинэ
къымышIэжьынэу, къэкIуагъэх. Таймэзым имашинэ фермэмкIэ диIонтIэхыгъэу зелъэгъум, МэфакIом ыIуагъ:
- Еплъ Таймэзым ышIэрэм, фермэм макIо. ПшIэнэп
тэтыеми къытехьанкIэ, макъэ яшъыгъэн фае,- шоферым
фигъэпытагъ.- Арэп, фермэм утехьащт пае, мощ фэдэ
хъярым, уилэгъумэ уахэмысэу, уакъыхэкIыжьы хъуна!..
ЛIы гъэшIэгъон мы Таймэзыр...
XXIX
Уизакъоми пфэмылэжьын хатэ Мэджэс Ахъмэт иIэп.
Мы аужырэ илъэсхэм унэгъо хатэхэр колхозым афежъоми, ихатэ зы трактор дигъахьэрэп. Сыдэхьащт ыIуагъэкIи,
чэур Iумытхъыщтмэ, зыщигъэзэн ылъэкIыщтэп. Нахьыпэм, шъузыр псау зэхъум, пчэдыжь кIэтэджэгъуитIу е
щыкIэ зэдатIыщтыгъэ. Изакъоу къызэнэ гъэм, ыгу къыдэмычъэу, ащ ешъоныр къыхэхьажьи, хатэр цIыраужъ
кIыпIэ хъугъагъэ. Пчыхьэрэ IофышIэ къикIыжьы зыхъукIэ,
Цэцау ибуфет къыдырекIокIэу е зыгорэм ихъяр ежьежьырэу кIоу чэщ хэкIотагъэм ядэжь къыздэхьажьрэм,
хэтэ уц зэлъыкIыгъэр мэз зандэу ипчъэIупэ къыпэIулъэу
къышIошIыщтыгъ.
Зэ, мэзэгъо чэщ горэм къыхэкIыжьыгъэу, емышъогъагъэмэ ар ышIэныеп, пхъэшI сыкIощт ыIуи, обзэгъур
ытамэ телъэу хэхьэгъагъ. Iэбэгъу имыфэу щебэджи, нэф
щырихыгъагъ. Пчэдыжьым, обзэгъур ыбгъукIэ голъэу
къызэущыжьым, къехъулIагъэр зыфихьын ымышIэу заулэрэ егупшысэу щылъи, зыгорэм сыкъимылъэгъугъот
ыIозэ, къыхэкIыжьыгъагъ. А мэфэ дэдэм уцыр хатэм
щыригъэтэкъохынэу щэмэджым лъыхъугъ шъхьакIэ, гъунэгъумэ адэжь щыIэу къычIэкIи, ушъхьагъу гъоткIэ неущым Iофыр фихьыжьыгъагъ. КъэкIогъэ мафэми фыкIэхьагъэп.

--- Page 365 ---

Пчыхьапэ горэм уцыр ыупкIэн ихьисапэу Ахъмэт
къызхэкIыжьым, ылъэгъурэр зыфихьын ышIагъэп: аргъын сатырхэр икIыхьэкIэ зэбгъулъхэу хатэм дэлъыгъэх.
Ахъмэт, гушIоным ычIыпIэкIэ, ылъэгъугъэр ыгу къеуагъ.
Сихэтэ уц хэт зыупкIагъэр ыIоу зыми еупчIыгъэп, армырми, зэрешъорэм пае, Болэт Къасымэ ыпэ зыкъыригъафэрэп, ащ нэмыкI ымышIагъэу егупшысагъ. Уцыр зэгъум, пхъэ кIэгъэстэн хъущт ыIуи, пчэдыжьыпэ горэм хатэм къыдихыжьи, къакъыр натIэм щызэтырилъхьэжьыгъагъ. А гъэм ибжыхьэ шыхэмкIэ хатэр ыжъоу ригъэжьагъ, зы уци къыдимыгъакIэу картофрэ натрыфрэ
дишIыхьэщтыгъэ.
Пчэдыжь картофыр хилъхьагъэу IофшIагъэм хэплъэжьзэ, Къасымэ къыIухьагъ, IофшIэным зырихьылIэхэкIэ аIоу хабзэр гъунэгъум риIуагъ:
- Уилэжьыгъэ мэбагъу апщи!
- Ихъяр къыздэолъэгъу апщи, Къасым. КIэсаIо сшIохъугъэмэ сшIэрэп, хэслъхьагъ картофыр.
- КIасэп, картофым ихэлъхьагъу дэд,- Къасымэ картоф абэнэ шынагъэмэ яплъыгъ,- чIыр къэмыфабэу чылапхъэм зыкъитIэтэщтэп. Непэ тебгъэфагъ, уапэ хэзылъхьагъэмэ уакIэхьажьыгъ. Тэри тыгъуас ныIэп зыхэтлъхьагъэр.
- Натрыфыр, Къасым, сыдигъо хатлъхьэмэ хъущт?
- Натрыфыр пIуи? НатрыфымкIэ, Ахъмэт, гъэнэфагъэ сиI сэ. Модэ типсынэ дэжь щыт чъыгыр олъэгъуа? -
Къасымэ хэтэ чэумэ ашъхьапырыплъэу Iэ ышIыгъ.- Ар
адыгэ къыпцIэ шIуцIэ хъурай зыфаIорэм фэд. Моу иинагъэкIэ Iэхъомбапэм фэдиз, ори ащ щыщ пIуфэгъэн фае,
гум ыхьэу, ыкIэ къизэу IэшIу.
- СIумыфэ мэхъуа, муарба,- Ахъмэти къакъыр натIэмкIэ плъагъэ,- ичъыг дэчъэх къэсхьыгъэу тадэжь дэт,
мыгъэ ящэнэрэу тIэмынэу зегъэхьазыры.
- Ары ошIа, къыостыгъагъ. Адэ тIэмынэу зегъэхьазырмэ, игухэлъ зэрэлъыкIэхьагъэм тетэу уинатрыфыци
чIым егъэкIу. Зэрэбэгъощтым уицыхьэ тегъэлъ.
- Ар оIуа, Къасым?
- Ащ укIэмыупчIэжь, згъэунэфыгъэ. КъэпшIэжьрэп
нахь, джары къыпцIэ чъыгри къызкIыостыгъагъэр.
- АрынкIи мэхъу, олахьэ къэсымышIэжь,- къысфэгъэгъу ыIорэм фэдэу Ахъмэт гъунэгъум Iуплъагъ,

--- Page 366 ---

етIанэ ыгу къеоу къыпигъэхъожьыгъ.- ПшIэжьрэба, Къасым, чылэр къысэбгъэикIыгъэу хьакъужъокъум тызэрэхэтыгъэр. Илъэс зыщыплIыр сыгу къызыкIыжькIэ, сшъхьэ
емыкIу фэсэлъэгъужьы. Ини, цIыкIуи сцIэ, тятэ тхьамыкIэр
къызэрэсаджэщтыгъэ цIэр, ащызгъэгъупшэжьыгъагъ.
- Ащ уилажьи уимылажьи хэлъ, Ахъмэт.
- ЦIыфым ежь зэримышIэжьрэ къехъулIэрэп.
- УцупIэ пшIырэми, укъэзышIрэми мэхьанэ иI.
- ЯмыIэ мэхъуа, ахэр арба узгъэунэхъущтри, узгъэунэщтри. Пшъхьэ уасэ фэмышIыжьэу хэт уасэ къыпфишIын. Адэ джы КупхэскIэ къысэджэжьхэрэпи, загъорэ
къашIухэфэ, ау зыфэсакъыжьых. Ащ фэдэхэм сыгу ябгъэрэп, сыд ахэм ялажьэр, о зэпшIэжьын, цIыфмэ къыуахъонын. Ашъыу, сиуни Iугъо иу хъужьыгъэ, сихати цIыраужьэп,- аужрэ псалъэр къызеIом Ахъмэт щхыпцIи,
Къасымэ еплъыгъ.
БлэкIыгъэ Iофым къытебгъэзэжьыныр Къасымэ
икIасэп. Сыд хэтэ уцымкIэ, ешъон Iофыр хэунэнымкIэ
зишIуагъэ къыокIыгъэр пIоным къикIрэр? ПшIагъэр къэрэн, пшIэнэу къэтри нахьыбэшъ, ахэмэ яIоф зефэ, къыптефэхэмэ, хьарам зафэмышI. Болэт Къасымэ нэмыкIэу
шIушIэгъабэ зиIэхэри ДэхапIэ дэсых. Ау ахэмэ ягугъу нахьи Къасымэ игугъу нахьыбэрэ ашIы. Сыда ар къызхэкIрэр? Къасымэ сыд шIушIагъэ иIэми, ишIушIагъэ кIэлъышъугъужьырэпышъ ары.
- НекIо, Ахъмэт, тадэжь,- Къасымэ къыIуагъ,-
удэмыкIзэ пчэдыжьышхэ зэдэтшIын. Уизакъо хъумэ гъомылэр кIорэп, нахь тызэдегугъун. Хьау, а къебгъэжьагъэр къыхэмыгъахь, ныом тыдигъэхьажьыщтэп.
ЩагумкIэ къэлэпчъэ макъэ къэIугъ. Гъунэгъу пшъашъэм пчэдыжьышхэ къызэрихьрэм Къасымэ егуцэфагъ.
- Олахьэ, Мерэм, уянэ къысэпэсэкIуагъэм,- пшъашъэм сэлам зыпагъохыжьым, Къасымэ есэмэркъэугъ,-
ащ фэдэу Нысэдахэ жьыртэджа?
- Нанэ хьаулыеу, Къасым, чэмыщыгъа?.. Джыри колхоз чэмыщмэ къадэтэджы, адэгъолъыжьы. Ахъмэт дэмыкIзэ ыIуи, мы пчэдыжьышхэр къысигъэхьыгъ,- шхыныр унэм Мерэм рихьи, бэрэ къимытэу къикIыжьыгъ.
- Джары, Ахъмэт, гъунэгъу дэгъу уиIэныр цIыфмэ
зыкIаIорэр,- Къасымэ игуапэу къыIуагъ.

--- Page 367 ---

- ГъунэгъумкIэ сытефагъ. Тхьэегъэпсэух.
- Ар пIокIэ, Ахъмэт, земыгъас,- Мерэм тхьагъэпцIэу
нэшхо хъурайхэмкIэ къызэплъэкIыгъ,- унэгъончъэу
ущымыс, игъо хъугъэ. Нанэ ыIорэр ошIа, бжыхьэ нэс
пIалъэу къыпфигъэуцурэр...
- Къыбдесэгъаштэ, Мерэм, къыбдесэгъаштэ,- Къасымэ щхыгъэ.- Ау Нысэдахэ сфепIожьыщтыр ошIа, пчэдыжьышхэу къыуигъэхьыгъэмкIэ Болэтым яныо узэрэшIокIыжьышъу Iори еIу. Уизакъоп, сэри мыщ пае сызэрафэ.
- Адэ сыдэу тшIын, Къасым,- Мерэм инэгушIуагъэ
къекIоу джэуап къытыжьзэ, къэлапчъэм дэкIыжьыгъ-
сэри джары сIорэр сэзгъаIорэр.
- Мыхъу зыщымыхъужьрэм, Мэджэсыр, о зыгорэу
ухъун, чылэм дэтымыгъуатэми гъунэгъу чылэм бзылъфыгъэ цIыкIу горэ къыпфитщын. Мы пшъэшъэ шIагъом
ищысыкI сыгу къеорэр. Олъэгъу итеплъи, иIэдэби, къызхэкIыгъэ унагъори.
- Мерэм узфыкIэупчIэжьын пшъашъэп, Къасым.
Сэщ нахьи нахь дэгъоу ори ошIэ. Псэлъыхъохэм зыщакIухьэуи арэп, пчыхьэ къэс ихьэ-икIых.
- Адэ сыд, бетэмалыр, зыпэсыр?
- Мы пшъэшъэжъыемкIэ Биназ джэуапынчъ...
- Нэшъу хъугъа, Шэныбэмэ япхъу нэмыкI пшъашъэхэр ДэхапIэ зэрэдэсхэр ымылъэгъухэу?
- Шэныбэхэм япхъукIэ теубытагъэ иIэжькIэ сыгугъэрэп.
- Ар сэшIэшъ арба... Сыд трактора сэIо мыхэмэ
афызэкIэмыгъэнэжьрэр?..- Къасымэ кIыщымкIэ дэIуагъэ, тIэкIу зытешIэм, етIани ар дэдэр зэхихыгъэ.
Пчэдыжьышхэ ужым Къасымэ ышIэрэ шIагъуи щымыIэу, джау сыдми цIантхъоу, мэкъощым дэтыгъ. Сыд
ышIагъэми МерэмкIэ зэхихыгъэр шъхьэм икIыщтыгъэп.
Пшъэшъэжъые шIагъор сыда зыкIэнасыпынчъэн фаер.
ЧэтэшIэ Биназ нахь кIэлэ дэгъу чылэм дэмысэу ылъытэщтыгъэти, зэ нэмыплъ рихэу цIэцIагъэ: фэмыфи, нэтIэ
Iужъуи, чыжьэрыплъэ блэгъэ мыплъи, мы дунаим
римыIожьэу къыгъэнагъэп. Гум жьы дигъэкIи, зэIэсэжьым, ежь-ежьырэу зиумысыжьыгъ. Ярэби, сыуцугъэу,
лажьэ зимыIэ кIалэм имыхьакъ есэIуалIэ. ТымыныбжьыкIагъэ пIонэу тижъышъхьэм имыщыкIагъэмэ тарэгущыIэ. Муары, тэри пшъэшъэ Iаджми агу тызэрэрихьрэр
тшIэзэ, тиунэ исыр къэтщагъ. Гум пэблагъэу, шIоIэшIоу
къахихрэр ары нахь, Iапэ зыфашIырэр арэп. СфемыIошъуми, мы Iофыр кIалэм резгъэIоныгъи, ау шIулъэгъуныгъэр узхэушъыихьан Iофэп. Колхоз Iофым нэмыкI
ымыгъапэу, партвзносыр ыугъоеу щэрэс ЧэташIэр!..
Мерэм псэлъыхъончъэп, ипчъэIушъхьэ IузыубыкIрэ купым ыгу рихьрэ гори къахэкIын!..
- Къасым! - Шым тес шъэожъыер къэлапчъэм
къышъхьапырыплъыгъ. СыкъыплъагъэкIуагъ къэрэкIу
аIуи...
- Хэт укъэзгъэкIуагъэр, сикIал?
- МэфитIу хъугъэшъ, тракторыр къыралъэшъокIы,
афызэкIэгъэнэжьрэп.- КIыщ лъэныкъомкIэ трактор
зэкIэнэ макъэ къэIугъ, шъэожъыер щхыпцIыгъэ: - Джыдэдэм кIосэжьыщт ар!..- трактор макъэр щэ-плIэ къызэшIуани кIосэжьыгъэ.- КъыосIуагъи афызэкIэгъэнэщтэп!..- ардэдэм нэмыкI трактор макъэ къэIугъ.- КъызэрэралъэшъокIыщтыр къызэкIагъэнагъ джы!..
- ЗэкIагъэнэна свечым дагъэр къекIоу!.. Елбэт, сикIал,
шъубыяу Iо!..
- ПсынкIэ, Къасым!..- шъэожъыер къэгузэжъуагъ.-
СыкъызэрэплъыкIуагъэр зыми емыIу, къысэцIэцIэщтых.
- УкъаIофтагъэу пIуагъэба?
- СIуагъэ шъхьакIэ, зыми сыкъиIофытагъэп. Укъащэщтмэ ашIэрэпышъ, зэнэкъокъух. Джыри зэ зыралъэшъожьэжькIэ, каленчатэ валыр зэпырагъэтхъыщт!..
- Ащыгъум, сикIал, моу сыгъэшэс! - Къасымэ гузажъоу щагум дэкIыгъ, шы сэкур ыубыти, сэмэгу лъапэр
шы лъэгонджэ зэрытыпIэм ригъани, шытхым зыридзагъ,
етIанэ шъэожъыем къеджагъ: - Къаштэ пIапэ!..
- Хьау, Къасым, сыкъэкIощт сэ...
- УлIба мохэмэ уащыщынэу!.. Къаштэ пIапэ!..- Къасымэ къэIаби, шъэожъыер шыплIэм дигъэтIысхьагъ.-
Умыщын о, дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр!.. Машинэм хэшIыкI фыуиIэн фае нахь, уепхъэшэкIынэу амал
зимыI... Машинэми псэ пыт. Былымгъотым къыгурыIорэба ар?!
- Мурат ахэтэп, губгъом щыI.

--- Page 368 ---

- Ащ сенэгуягъ сэ.
- Мурат щыIагъэмэ, бэшIагъэ зызэкIигъэнэщтыгъэр.
Мыдрэхэр мыгъ ныIэп тракторым зытетIысхьагъэхэр,
хэшIыкI фыряIэп.
- Ары, ары, гъуащэрэп зэрямыIэр...
Ардэдэми къежэу щытыгъ пIонэу, Темыркъан къэджагъ:
- Болэтыр, къыохъулIагъэр сыд шъэожъыем уекIэсыгъэу?
- Тэгузажъо, Темыркъан, тэгузажъо!..
- Сыд гузэжъогъуа щыIэр?..- Темыркъан акIэлъыджагъ, къыпылъыгъэхэп. Щагум дэкIыгъ, шыур зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ плъагъэ, зыгъэгумэкIын щилъэгъугъэпти, гъумтIымзэ дэхьажьыгъ.
- Сыд сэIо ар зыуж итыр? - Гощнагъо къыIухьагъ.
- СэшIа зыуж итыр,- пцэжъыехэр зыхэс псыутIэм
икъэтхъун Темыркъан ыуж ихьажьыгъ,- пшIэрэба ар
зыфэдэр, имыIоф зэрефэщтын.
- Шъэожъыем екIэсыгъэу мо лIыжъышхор зэрэмыукIытэрэр?..- ыIэгушъо ынатIэ Iуилъхьи, Гощнагъо
джыри плъагъэ.- Модэ, шыр егъэхьапкIэ. Тхьа мы Болэтыр ижъышъхьэм делэ хъужьыгъэкIэ... А лъэныкъом
зыгорэ щымыIэмэ, сыд ар зыфачъэрэр?
- УмыгумэкI, зи тызхэнрэ щыIэп.
- Ы-ы, мэхъэджэжъ, ылъэкъожъхэр къэрэу лъакъу
пIонэу къелэлэхэу шыр зэрифрэр!.. Тхьа, лIыжъ, а лъэныкъом зыгорэ щыIэм...
- Удэгуа, зэхэпхырэба трактор макъэр? АфзэкIэгъэнэжьрэпышъ, ащэ.
- Трудодень фатхыщт, ара?
- Тхьауегъэпсэу къыраIоми орэгушIо...
- Ифедэ хэмылъэу зигъэхъыенэп ащ.
- Ныо,- Темыркъан шIуанэмкIэ орыжъычIэр къытхъоу, зыдэгущыIэрэм къемыплъэу къыIуагъ,- мы тIохэрэр зыгорэм ыпашъхьэ щыпIокъон. Болэтыр пыи къызфэзгъэхъунэу сыфаеп. Мор къызыопыйкIэ, чылэми уагъэпыищт. АришIагъэр сшIэрэп, Болэтым ыIуагъ, зыпIокIэ,
псы ешъожьыщтхэп. Чылэм изакъоп, районри къыфыщыт. Нэгъумыми лъытэныгъэшхо къыфишIыщтыгъ, мыдрэ Таймэзми егъашIо, ыцIэ къыщыримыIоу зэIукIэ кIорэп.

--- Page 369 ---

- Орырэ сэрырэ затIорэр, Къан, зымафи къысфэбгъэпытэгъагъ, уицыхьэ къыстегъэлъ, тазыфагу дэкIырэп.
Алахьэм ерэмыд, мохэмэ тиунагъо Iо къырясымыгъэлъхьанымэ. Тадэжь къихьэмэ, бо дахэу сыпэгъокIы, пщым
фэдэу зесэщэ, ишъузыжъ Фатыми зышъхьащысэIэтыкIы,
имыщыкIагъэуи сэгъашIо. Болэтмэ язакъоп, ЧэташIэми
сядэхэшIэкIы, чылэмкIэ лъэкI зэряIэр зыщызгъэгъупшэрэп.
ЧэтэшIэ Шумэфэжъым ягуащэ Биб нэмыIэмэ, сшыпхъу
нахьыжъым фэдэу джэгу тыкIуагъэми, хьадагъэм тыщыIэми, шъхьагъышъхьэ фэсшIэу гощашъо тырясэгъаштэ. Имылъэу лъатэрэмэ зафэогъэцIыкIу аIошъ, къысэзыIокIхэри щыIэх.
- Ахэмэ уапымылъ, къыуаIокIыни, ежьхэр хэхьажьыщтых. Джырэ дунай зыфэдэр пшIэрэба, нэбгыритIу зэфэмышIу зыхъукIэ, ящэнэрэр мэгушIо.
- Адэ ары, дунай шхъуантI тызтетыр,- Гощнагъо
ышъхьэ ыгъэсысзэ, ыжэгъу ушъуашъоу лIым дыригъэштагъ,- зэшъугъужьых, бжъэкъончъэу зэрэлIых.
- Зым иIэр шIомакI, нэмыкIым иIэр шIуаб, арба?
- Адэ ары, нахьыбэ агъот къэс цIыфхэр зэщэкIых...
- Арэп, ныо, зымафэ Шэныбэмэ япхъу цIыкIукIэ тызэрыгущыIэгъагъэр Бибэ фыхэбгъэпсыгъа?
- Боу есIуагъ, зэп-тIоп. Бибэжъ тхьамыкIэри зинысэ
ЧэташIэмэ ащэщынэ нахь, Шэныбэмэ япшъэшъэжъые
фаегущ. УакIыб афэмыгъаз, пыдзы умышIых сIуи, Сафятышхоми сеIушъэшъагъ, сеушъыигъ...
Темыркъан щхыпцIи, ыIэгушъо кIэужъунтхэжьыгъ,
шIуанэр къызщелъэшъум, чъэбзэжьын езгъэжьэгъэгъэ
псыутIэр икIэрыкIэу къэушIоркъыжьыгъ...
XXX
- Нурбек Темирканович,- кIэлэегъаджэмэ ащыщ
къеджагъ,- ятфэнэрэ, яхэнэрэ урокитIум непэ сыптIупщынэу сыолъэIу. Тятэшыпхъур непэ мэкощыжьы.
- Уятэшыпхъум къыратыгъэ унэр сыдэу щыта, ыгу
рехьа?
- Олахьэ сымышIэ, Нурбек Темирканович, къызэрэсIощтыри, зычIэсыгъэхэм елъытыгъэмэ, къыратыгъэр
унэ зэтетышху, ау мэкъумэщышIэ унагъом ифэмышъуашэу хэтэ цIыкIущ дэлъыр. Джары Iофыр. УначIэм ыубытырэм зэрэшъхьэдэкIырэ щыIэп. Тятэшыпхъум изакъоп,
зэкIэми ашIомакI.
- Сыд, ащыгъум ДэхапIэ къызкIэшъумыщэжьыгъэр?
Мыщ чIыгу пае къагъанэщтыгъэп.
- ТемлъэIугъа, нэ-псэ зыфэтымышIыгъа, къытфэкIожьыгъэп. Чылэр зыдакIорэм сыкIощт, сисабыйхэр
къызхэкIыгъэ лIакъом къыкIэрысчышъущтэп ыIуагъ.
УщыкIэрэп, Нурбек Темирканович, джыдэдэм кощрэ
чылэмэ уадэхьанкIэ, зым ихьэдагъ, адрэм ыгу щышIэрэр
къызхимыгъэщэу гушIогъо нэпскIэ къызэрыхъухьэгъэ
хапIэр егъае. Зымафэ тятэшыпхъум игъунэгъу лIыжъымрэ, ДэхапIэ псэупIэкIэ къэкIожьыгъэ МэщфэшIу Ахьмэд
ары, къалэм щыпсэурэ ягъунэгъущтыгъэ инженер кIалэ
горэмрэ ящагу бгынэгъэ нэкIмэ адаплъэхэу бгъэкIэ ячэумэ затырагъакIи, зэрэгъыгъэхэр джы къызнэсыгъэм сынэгу кIэт. Олахьэ, ащ къяхъулIагъэр къысэмыхъулIагъэми,
сфэмыщыIэу сынэпсхэр къэкIуагъэхэм... Сыдэу пшIыщт,
ари щыIэныгъэм щыщ, къин умылъэгъоу, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зэриIоу, щыIакIэм уасэ фэпшIыщтэп. Къинэу алъэгъугъэм ахэр кIэгушIужьэу зэгорэм къэтлъэгъужьынха
шъуIуа? Джы къин щыIа? Къин зылъэгъугъэхэр япшIыкIубгъонэрэ лIэшIэгъум Тыркуем икIыжьыгъэ адыгэхэр ары.
Джы сыд, машинэм итыугъоенхэшъ, зиджэхэшъогу зэпэлыдыжьрэ унэшхом етщэлIэжьыщтых.
КIэлэегъаджэм къыIотагъэмэ бгъуитIумкIэ дыригъэштагъэми, дыримыгъэштагъэми умышIэнэу Нурбек
шъхьэр ыгъэсысыщтыгъэ нахь, зи къыIуагъэп. Бэ узэгупшысэнэу Iофым хэлъыр. Сыдигъуи хабзэ: шIу зыдэщыIэм
е щыI. ДжитIур щыIакIэм щызэкIэрычыгъэп, зэрэмылъэгъу
зэхэлъэу къызэдэкIо, ау шIур, нэфыр мэзахэм зэрэтекIорэм фэдэу ем темыкIощтыгъэмэ, дунаир гугъэнчъэныгъи. ЕтIани умыкощэу, зипчэгъу чIэсагъэ чIэзычыжьрэм, зикIэлэгъу чIыпIэ зыбгынэжьрэм агу дэхъыкIрэр
зэхэшIыкIыгъуай. АщкIэ мыр аIуагъ, мыр къаIожьыгъ
пIоу, зыми угу ебгъабгъэ хъущтэп. МэщфэшIу Ахьмэди,
джа къалэм къикIыгъэ инженер кIалэми агу щыхъэрэр
къыраIотыкIыгъ. Ахэмэ ащкIэ яхэпIэжъ, ячылэжъ, егъашIэм хы чIэгъ хъущт нэрылъэгъу гукъэкIыжьмэ сэлам
арахыжьыгъ. Къалэм къикIыгъэ кIалэм ищыIакIэ IаекIэ

--- Page 370 ---

арэп, аущтэу иIоф щытыгъэмэ къыгъэзэжьыни, зыщыщмэ къахэхьажьыщтыгъэ, зыщалъфыгъэ, зыщапIугъэ
чIыпIэр ыгу къэкIмэ къыздэкIон, зыщыгугъын чылэ зэримыIэжьыщтыр ары игукъэуагъэр. Къолэбзыу пэтзэ,
къагъэзэжьышъ, ячIыпIэ къэкIожьых. Хэти иапэрэ лъэбэкъу, иапэрэ шIулъэгъу лъагъо зыщыхищыгъэ чIыгум
шъхьащыт ошъо къуапэр дэплъыемэ ылъэгъунэу, мы
дунаим щыриI. Тара зэкIэми зэдыряеу ташъхьагъ ит ошъогушхом щыщэу зичэужъ ыбгъэ тегъэкIагъэу гъыгъэ кIалэм иошъо къопэщтыр? ЕIэбэхи, ятэжъмэ ячI щыщ
Iэбжыб къызэриштагъэм уицыхьэ тегъэлъ.
- Машинэ уищыкIагъэмэ,- Нурбек ыIуагъ,- директорым есIони, тэтыер къыуезгъэтын.
- Хьау, Нурбек Темирканович, машинэ тищыкIагъэп.
Ахэри хьазырых, IапIэхэри къыздизылъхьащтхэри щыIэх.
Сэ сызгъэгумэкIырэр фэшъхьаф. Тятэшыпхъур иджэхэшъогу къызэрэтесщыжьыщтыр ары... АIу-амыIоми
тхьамыкIагъоба егъашIэм машIокIэ бгъэшIогъэ уиджэгу
псы къыдагъэлъэдэныр, уихьадэхэр зыдэлъ къэхалъэр
пцэжъые хэсыпIэ пшIыныр...
- УздакIохэрэм, Абу,- кIалэм ыцIэ джы Нурбек
къыриIуагъ ныIэп,- ахэмэ уащытегущыIэн ищыкIагъэп.
Аущтэу апашъхьэ щыпIонри, яуIагъэ щыгъу тептэкъонри
зэфэдэ.
-Ары, Нурбек Темирканович, ащ игугъу сшIын!.. О
къыосэIо нахь, сыд ахэмэ ар зэрящыкIагъэр? О нибжьи
угу къэмыкIыгъэхэр ахэр ары зыгу къэкIхэрэр. КъыпкIэрыуцонхэшъ, ежьхэм къыуаIощтба!
- Агу жьы дагъэкIышъ ары.
- Адэ ары. Мохэмэ агу джыдэдэм бэ дэхъыкIрэр.
- Тэ джы зыуж титын фаер, Абу,- Дударыкъо Нурбек ышъо зыкъызэблихъугъ, ымакъи теубытагъэу хэлъыр къыхэщыгъ,- кощыжьрэ цIыфмэ агу къызэрэтIэтын
фаер, непэ ашIэрэм неущ зэрэкIэгушIужьыщтхэр ары.
Зэрагъэкощхэрэр зимыгопэ Iаджи чылэмэ адэс, ахэмэ
аIорэм уапылъы хъущтэп.
- Адэс, адэс, Нурбек Темирканович.
Сыхьатым Нурбек еплъыгъ. Урокыр къаухынкIэ
джыри минут заулэ иI. Тутын хигъани, шъхьангъупчъэр
зэпахъэ ышIыгъ. Муары самосвал горэ Хьамырзэ Долэтыкъодхэм адэжь Iулъэдагъ, мыжъокIэ-пшэхъо зэхэлъэу
ритэкъугъэр нэбгырэ заулэмэ пчъэIупэм щызэрагъафэ.
Ахэмэ ахилъагъорэп Долэтыкъо, мафэрэ бэдзэрым
дэжь щызэхэт ешъокIо купмэ ащыщхэр къыщэгъэнхэ
фае. Ежь яти, Темыркъан, джары зэришIыгъагъэр. Ащ
пае зэрэзэфэгубжыгъагъэхэри ыгу къэкIыжьыгъ. ЯлэжьапкIэ заретым, чылэм щезэрэгъашъохи, лъыкъэ-лъыпсэ изэрэгъафэхэу, цIыфхэр якIухи, зэпащыжьыфэ зэзэогъагъэх. Ащ фэдэ Хьамырзэм ышIэщтэп, къыщагъэхэмэ, Iо къахимыгъэтаджэу къыздырищыгъэхэм ыщэжьыщтых, зымафэ колхоз правление пчъэIупэм дэжь, Дударыкъо Темыркъан къырашIагъэм фэдэ къызэрязгъэшIэщтэп ыIоу, рыгущыIэу зэхихыгъагъэ. АщкIэ ятэ къыушъхьакIоу арыгъэп, акIэрыплъыгъагъэти, нахьышIоу иIоф
зэригъэпсыщтым, цIыфхэр къызэрэзытыримыгъэгущыIэщтхэм пылъыгъ.
Къэхалъэми нэбгырэ заулэ дэт. ХыубытыпIэ чIы
Iэтыгъэр зэрыкIощтым чылэ къэхалъэри хэфагъэшъ, хьэдэ кIонхэр къэхэлъакIэу афашIыгъэм ахьыжьых. Ащи угу
егъэузы. Мафэ къэс Нурбек къэм къыблэкIы. Мыщ
бэшIагъэ хьадэхэр зыщамыгъэтIылъыжьыщтыгъэхэр. Ау
IофышIоп ахэр бгъэкощыжьынхэр. Ежь Дудардыкъохэми, янахьыжъ щегъэжьагъэу къэ заулэ дахыжьыгъ.
Щэджэгъоужмэ адэжь, моу кIэлэегъаджэхэр зэбгырыкIыжьыгъэ къодыехэу, Нурбек кIожьынэу зигъэхьазырзэ, Болэт Зулкъад къычIэхьагъ:
- Сэлам, Дударыкъор.
- Арэп, непэрэзымафэм тэ ущыхэта?
- Тэ сыщыIэн, уиIоф зетэфэ.
- Сыд Iоф?
- Зи хэмышIыкI фэдэу зыкъысфэмышI.
- УзэрэгущыIэрэр сымышIэу, Болэтыр, зыкъыпфэсшIына?
- Хэта Таймэзым дэжь кIогъагъэр?
- Сыд Таймэза? Сыжэ къызэтесхэу нибжьи Таймэзым
сыдэгущыIагъэп. ГъэрекIорэ августовскэ кIэлэегъэджэ
район зэIукIэм къыщыгущыIэу зэ зэрэзэхэсхыгъагъ. Сыд
Iофа зыуж уитыр?
- Олахьэ сымышIэ ащыгъум,- Зулкъад райкомым
къыщыраIуагъэр зыфихьыщтыр ышIагъэп,- непэ райкомым Дударыкъо Нурбек партием хэгъахь къыщысаIуагъ,
ар сиIофмышIагъэмэ ащыщэу къысфалъэгъугъ. О Iофым
зи хэмышIыкIэу оIо.
- СэIо зигугъу пшIырэм сыщыгъуазэпышъ. Хэта, Таймэзра къыозыIуагъэр?
- Таймэзырэп, ау ащ ыпкъ къикIыгъэу къысаIуагъ.
Джары, тятэ партием къыхагъэкIыгъэу пIозэ, джы нэс
къэпхьыгъ. СIорэм укъедэIугъэп. Ощ фэдэ партием хэмытыщтмэ, хэтыщтыр сшIэрэп. Рекомендацие къыозымытын коммунист еджапIэм къычIэкIынэп, тиорганизацие
щымыщми, тятэ апэ зэритэу къыуитын. ЗыкIыхэшъумыгъахьэрэр еIошъ, къысэупчIы, зымафи ощ щэхъу хэмылъэу къысэцIэцIагъ. Слушай, Нурбек, зыгорэкIэ тятэ
Таймэзым риIуагъэмэ шIэ?
- Мы зигугъу пшIырэ Iофыр Къасымэ ыпкъ къикIыгъэмэ, зи хэсIухьанэп,- ар зиIэшIагъэм егупшысэзэ, Нурбек ыIуагъ,- ау ар зыпкъ къикIыгъэр тятэкIэ сенэгуе, директор симышIы мыхъунэу къыспыхьагъэшъ, щыIакIэ
тиIэжьэп,- щхыпцIыгъэми, ыгу къызэреорэр къыхэщыгъ,
етIани Зулкъад къэбарэу къыхьыгъэм кIэмыупчIэжьын
ылъэкIыгъэп.- Сыд пIуи райкомым къыщыуаIуагъэр?
ГъэрекIо бжыхьэ ятэ къыриIогъагъэр Нурбек ыгу
къэкIыжьыгъ. Iофы зебгъэшIэу чылэр зыхэт партием ухэмыхьащтмэ, сэ, лIыгъэ Iоф зезгъэшIми, ухязгъэгъэхьан,
ар къэсымылъэгъужьэу дунаим сехыжьынэп, къыриIогъагъ. А мафэми зэщымыхьэхэу, яшIошI язэрэгъэIогъагъ. Темыркъан анахьэу ыгу къеощтыгъэр - партием
зэрэхагъэкIыгъагъэр ыкъо IэубытыпIэ къыфишIыщтыгъ.
Ащ нэмыкIэу ышнахьыжъ Рэмэзанэ ищыIакIэ ыгу рихьыщтыгъэп. Чылэм дишIыхьэгъэ унэр ыгу къызэремыкIущтыгъэм фэдэу къалэм дашIыхьэрэ чырбыщ унэ зэтетыри Нурбек ыгу рихьыщтыгъэп. Зэгорэм ащ Iо къызэрикIыщтыр ятэрэ ышнахьыжърэ ариIогъагъ. Джырэ дунай
узэрэщыIэшъу, пфашIэрэр чIэуухъумэжьышъущтмэ
къыщыппылъын щыIэп, мылъку зиIэхэмкIэ шъхьэлъэш
лъэхъан тызхэтыр ренэу къызэрэраIощтыгъэр къемыкIоу
зэщичыщтыгъэ. Ятэрэ янэрэ ахэкIыни, шъхьафэу унагъо
ышIэнэу тIо-щэ зищэигъ, чылэм щаIощтым щыукIытэу
джы нэс къыхьыгъ.

--- Page 371 ---

- Сыдэу уцIыф гъэшIэгъона сэIо, Дударыкъор,- зэхихыгъэр Зулкъадэ ыдагъэп,- джыри умыгузажъу оIо...
Уфэмыемэ къаIо, егъэзыгъэ Iофэп!..
- Ащ фэдэ къыосIуагъэп.
- КъысэмыIуагъэмэ, сыда умыгузажъор зыщыщыр?
- Адэ сакIыбкIэ щыгущыIэрэр сшIэн фаеба!..
- Фаемэ зэгъашIэ, кIэупчI, зыми ужэ ыIыгъэп. Ау
илъэшъухь-къилъэшъухьажь мы Iофым ищыкIагъэп,-
Зулкъад сэмэркъэу хэмылъэу, гурыт еджапIэм ипартийнэ организацие изэрэсекретарыр нахь къыкIегъэтхъба
пIонэу шъэогъум къыриIуагъ.- Егупшыс, мэфэ зытIукIэ
уигухэлъ сэгъашIэ.
- Аущтэу зэкIэми шъоIомэ, сызэгупшысэжьын
щыIэп,- Нурбек игущыIэмэ ащэукIытэ пIонэу къыIуагъ,
етIанэ теубытагъэ хэлъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ар сэркIэ
ухыгъэхэ Iоф. Ау етIани сакIыб щылъэIуагъэр зэсымыгъашIэ хъущтэп.
- Ар о уиIоф, Нурбек.
- СиIофышъ арба сызкIигъэгумэкIрэр!..- Нурбек
кIэгубжыхьажь фэдэу ымакъэ къыIэкIэкIыгъ.- ШIыхьаф
IофкIэ партием зэрэхэмыхьэхэрэр пшIэрэба?
- СэшIэ. Ау етIани къыосэIо, земыгъэукIыхь,- Болэтри ыIорэм текIыщтыгъэп. Нурбек, укъызыкIыспыпкIагъэр
сыда, шъэогъум риIо шIоигъоу зэ плъагъэ, ау адырэр
къыIущхыпцIэжьыгъэти, ыгу къыгъэшIужьыгъ.- НекIо,
Дударыкъор, тренировкэм уздэсщэн, шъэожъыехэр
къыспэплъэх.
Дударыкъо Нурбек къыфахьыгъэ къэбарым ыуж
дунаим зыфэежьыгъэ щыIэп. Моу ядэжь нэсыжьыни, ятэ
еупчIыным шIуабэ дашIэщтыгъэ. Зэгорэм Темыркъан
къызэрэриIогъагъэу мы Iофым хэхьагъэмэ, ышIэрэп
ащыгъум ыIощтри, ышIэщтри. ЩимыгъэIэжьэу, къыриIокIыпэ зэхъум, ышъхьэ къихьагъэу дунаим ымышIэн
щыIэп ыIуи, аущтэу мызекIонэу ятэ елъэIугъагъ. ГущыIэ
къыритыгъагъэ пэтзэ, еплъ джы хъурэм... ЗыгорэкIэ тятэу хэмыгущыIагъэр, Болэт Къасымэу къычIэкIмэ ыIуи,
IэшIу-IэшIоу, аущтэу Iофыр хъу шIоигъоу, Нурбек ячэунэз къырекIокIыжьыгъ. Темыркъан къызэрэфыригъэжьэщт шIыкIэм ыгъапэу щагум дэтмэ ыIуи, дэплъагъ -
дилъэгъуагъэп, унэми имысэу къычIэкIыгъ. Янэ зеупчIым,
Мыекъуапэ, Рэмэзан дэжь, кIуагъэу къыриIуагъ.
14 Заказ 089

--- Page 372 ---

XXXI
Биназ зы мэфэ закъокIи Лимэ щымыгъупшэщтыгъэми, игупшысэмэ нахьыбэрэ Мерэм къахахьэу зыхъугъэр ятэжъ уколышI къызфэкIо уж. Апэм, джау сыдми,
чылэ пшъашъэмэ афэдэу еплъыщтыгъ, зи зэрамыIоми,
зэIущхыпцIэхэу Iаджри къыхэкIыгъ. Ежь Мерэми хэмылъыгъэ шэнхэр кIалэм ыпашъхьэ къызэрэщыхафэхэрэр
шIогъэшIэгъонэп, армырми, а зы нэбгырэмкIэ ар ренэу
хэлъыгъ. Тыдэ щызэIукIагъэхэми инэутхагъэ зыдэхъугъэр ымышIэу, исэмэркъэуи шIокIодэу зыпыримыкъущт
нэрымылъэгъу кIуачIэ горэм ыбзэ еубыты, ынэкIушъхьитIу къэушэплъы.
Джахэр пшъашъэм делъэгъукIэ арэп Биназ игупшысэмэ Мерэм нахьыбэрэ къахахьэу зыфиублагъэр. Ащ
нэмыкI Iаджи Iофым къыхахьэщтыгъэ. Зыр зым ыуж итэу
мафэхэр къызэкIэлъэкIох, ахэр мазэ мэхъужьхэшъ,
умышIахэу, илъэсыр ацIэу текIых.
ЦIыфым ищыIэныгъи ахэмэ афэд: хэкIы нахь, хахъорэп. БэшIагъэ илэгъухэр унэгъо дахэ зыхъугъэхэр, сабый
тIурытIу-щырыщхэр яIэх, муары, Былымгъот Мурат
ищагу нэбгырих къыдэкIы. Ежь шъхьэзэкъо лъэкъуитIоу
дунаир къехьы. Ныбжьымрэ шъхьэзэкъоныгъэмрэ
ащыукIытэу щысзэ, джэгумэ ахэхьаныр къехьылъэкIы.
ШкIэхъужъ пIонэу уимылэгъумэ уакъыдашъоу, уадэджэгоу уахэтына!.. Ятэ-янэхэми, гъунэгъухэми ашIолIыкIы. ИIоф зытетыр ашIэ пэтми, шъэогъухэри нэмыкIынэкIэ
къеплъхэу рагъэжьагъ, сэмэркъэури къябэкIы.
ЦIыфым бэ ыщэчыщтыр, сыдрэ къини зэринэкIынэу
кIуачIэ зыфегъотыжьы. ЦIыфыр зэмыуцолIэн щыIэп аIо
шъхьакIэ, сыд фэдэ къиныгъуи лъэгонджэмышъхьэкIэ
уфэтIысыныр, зэриIоу узекIоныр къикIрэп, ащ купкIэу
иIэр нахь куу, нахь чыжьэу мэIабэ, щыIэныгъэм иIушыгъэ
еолIэжьышъ, узэрэпсэущтым уфегъэблы, дунаим идэхагъэрэ иIэшIугъэрэ нэмыкIынэкIэ урегъэплъы. Мэфэ
дэкIо къэгъагъэу, дэхэфэшI нэшIошIыгъэкIэ чIылъэм зэрэтемытыр зыдырегъэшIэжьы.
Зишъуз лIагъэу, зилI щымыIэжьым елъытыгъэмэ, Биназ зи къехъулIагъэп. Нысэщэ джэгур хъярми, узгъэулэун къиныбэ къыпэкIы, лIыгъэ зиIэми ихьэдэгъэ зэпытэп,

--- Page 373 ---

ищх къекIужьы, игухэлъ-гугъэ щегъаIэ, къыпыщылъ мафэм шIукIэ щэгугъы. ШIу зэрэлъэгъуритIу пэпчъ янасып
зэхахьэщтыгъэмэ, дунаир зэрэпсаоу шIулъэгъу нэфыпс
зэкIэни. ШIулъэгъум цIыфитIур зэфещэ, зэблещы, щхырэр егъэчэфынчъэ, чэфынчъэр егъэщхы. Арэущтэу
шIулъэгъур щымытыгъэмэ, шIулъэгъу раIоу агъэшIоныеп, дунаим щызэщыгъоныгъи...
Зы гупшысэм адырэ гупшысэр Биназ къытезгъакIощтыгъэр Лим ары. Ау ащ пае къанэщтыгъэп, ахэмэ
зэрахэтэу, Мерэми ошIэ-дэмышIэу шъхьэм къыфимыхьаныр. ПчыкIэ хъопскIым фэдэу къичэразэти, шъхьэзэкъо
щыIакIэр къызэлъигъэнэфэу, егупшысэгъуи римыгъафэу
ичэрэзыкIыжьыщтыгъэ. Джащыгъур ары шыблэ гъогъо
пщэ мэзахэм Лимэ зыхэкIуадэщтыгъэр. Пщэ шIуцIэмэ
Лимэ къазыкъоужьрэм, нэшхо-пкъышхо зэкIоу, ынэкIушъхьитIу къахихэу ыпашъхьэ Мерэм къиуцощтыгъэ.
Ежь Биназ, мэшIо жъоку къыкIатэкъуагъ пIонэу, ыгу зыгорэ къэхъу, ынэхэр плъызхэу заулэрэ зыщысрэ уж,
къызэкIэщтэшъ, шъхьэр егъэсысы. НэмыкI дунай къыхэкIыжьыгъ пIонэу зэ зыщэгушIукIыжьы, ау етIани Мерэм
ипчыкIэ хъопскI къыхэлыдыкIышъ, рэхьатыгъо къыримытэу шIулъэгъу гумэкIыгъом хегъэты.
Джыри жьыгъэми, колхоз правлением цIыфыр чIиз,
хэти зыфэгъэзэгъэ Iофыр зэрефэ. МэфакIор зычIэс
унэмкIэ зэрэгъэгущыIэ мэкъэшхо къеIукIы, ахэмэ анахьэу
къахэщрэр Долэтыкъо ымакъ. Ихьэ-икI пчъэ макъэхэри
къэIух. Непэ ашIэщт Iофым тегущыIэх, зипшъэрылъ тыгъуасэ зымыгъэцэкIэгъэ бригадирмэ атецIэцIыхьэх.
КIэкIэу, зы гущыIэкIэ къэпIон хъумэ, колхоз Iоф егъэжьэгъу пчэдыжьып.
Пчэдыжь, сыхьатыр хымэ адэжь, колхоз правлением къызэрэкIоу Биназ тхьаматэм икабинет чIэхьагъ,
МэфакIор хъатэу къыпымылъ зэхъум, Iофынчъэу сыщысынэп ыIуи, къычIэкIыжьыгъагъ. ЕтIани ащ изакъоп ар
езгъэшIагъэр: МэфакIом игущыIакIэрэ инаряд тыкIэрэ ыгу
рихьыщтыгъэп, узхэгущыIэрэм ыгу къеощт. Джы мэдаIошъ, Хьамырзэм икуо макъэ нэмыкI къэIурэп. ГъэшIэгъоны митIум язэфыщытыкIэ, Долэтыкъо сыд ыIуагъэми
Рэщыдэ къыфэгубжырэп, дырегъаштэ. Тэ зыгорэ тыжэ
къызэрэдэкIыгъэм лъыпытэу зыкъытпегъапкIэ, хэт щыс14*

--- Page 374 ---

ми къыгъанэрэп, загъори Iогъу лъыхъоу сыхэплъэ. Зэ
шъхьаихыгъэу тызэдэмыгущыIэ хъущтэп. Армырмэ
мафэ къэсми нахь Iаеу зыкъысфешIы, Iофэу фэмыгъэхъурэмэ ягубж къыстырекъутэ. Къысфыуихьисапыр
сэшIэ, тыгу зэщыбгъэкIыни, секретарь IэнатIэм сыфэежьэп сэбгъэIон оIо шъхьакIэ, ащ фэдэ гухэлъ зэрэсимыIэр
зэгъашIэ. Сэри ащ сыфэе дэдэу сытехьэгъагъэп, ау Iофыр
аущтэу зыхъугъэкIэ, зэкIакIо сиIэп, коммунистхэу цыхьэ
къысфэзышIыгъэмэ зэраIу.
Тутыныр хегъэнэфэкIэ Мерэм джэгум къызэрэщыдэшъогъагъэр Биназ ыгу къэкIыжьыгъ. Нэпцэ шIуцIитIури,
IупшIэ шэплъитIури ынэпэпкъмэ къахэщыгъ. Уджым къыщызэдашъохэ зэхъум, тэмэпкъ хъураеу къефызылIэгъагъэми ишъэбэгъэ-пытагъэ джыри зэхешIэ, Мерэм игутео макъэ джы къызнэсыгъэм зэхехы фэдэу къыщэхъу.
ГукIэ фалIэу, ыгъатхъэу тутыныр ыкъудыигъ. Тутын
Iугъоу зыIуищагъэм шъхьэр ыгъэуназэу тIэкIурэ щытыгъ.
Тхьамэтэ унэмкIэ къиIукIырэмэ ащыщ зи зэхихыжьрэп, зы
пчъэ макъи къылъыIэсыжьрэп. Ежьырырэ Мерэмрэ
нэмыкI дунаим темытыжьэу ардэдэм къышIошIыгъ...
- Былымгъотыр, къыбгурыIуагъа къыосIуагъэр?! -
МэфэкIо Рэщыдэ зыкъыхипхъотыкIыгъ, къэхъугъэри
ымышIэу шъхьэр къыригъэпхъуати, зыригъэплъыхьагъ.-
КъыбгурыIуагъэмэ, механизаторхэр Iофынчъэу щымыгъэсых. Джа кIэим илъ чIыгур непэрэ неущырэ
амыжъо хъущтэп, натрыфым ихэлъхьагъу къэсы пэт.
- Джыри кIэй чIыгум уихьан плъэкIыщтэп.
- Сыда зыкIэмылъэкIыщтыр?
- ЦIынэ.
- ЦIынэмэ, гъэгъушъы!..
- Згъэгъушъынэу сымелиораторэп сэ!..- Былымгъотми къыфидзыжьыгъ.- Тхьапшрэ а чIыпIэм пындж
щытэжъугъэлэжь сIуагъэ... Шъуемыгупшысэу чылэ гъунэр пындж шIапIэкIэ зэхэтэжъугъэжъухьагъэ. ЧэташIэм
ыIуагъэм шъуедэIугъэмэ, акъыл кIэрышъухыни, къытэхъулIагъэр къытэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу.
- Зи мыхъун къытэхъулIагъэп,- МэфакIор къыхэгущыIагъ.
- Мыгъэ чылэ гъунэм къытыщт пынджыр зыфэдизым еплъ. ЧIыгукIэ шъуIозэ, чIыгъэшIу хэтэжъугъэлъхьагъэп. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, пындж щыпшIэнкIэ чылэ
гъунэ чIыгур макIэ Биназ къышъуиIо зэпытыгъ. Мафэ
къэс, колхоз мылъкур тебгъэкIуадэу, инженернэ системэр пшIыщта?
- Арэп, Былымгъотыр, сыдэущтэу тхьаматэм удэгущыIэра? - Хьамырзэм ыдагъэп.- Мы бгъэсэжьрэм ощ
нахь макIэ колхоз Iофым хешIыкIа? УмышIэмэ осэIо,
мыгъэ мэкъу-мэщ институтыр МэфакIом къеухы, ар
ятIонэрэ диплом. ЕтIани идиплом пынджымкIэ ары защищать зэришIыщтыр!..
- ОрэдипломитIу, орэпындж, орэнатрыф фаеми,-
Мурат ымакъэ мыIэтыгъэу къыIуагъ,- узпылъ Iофым
хэшIыкI фыуимыIэмэ, институтитIури зэрэбылым щыIэп.
Былымгъотым джэуапэу Хьамырзэм ритыжьыгъэр
ЧэташIэм зызэхехым, щхыпцIи шъхьангъупчъэр фишIыжьыгъ. СцIэ къыриIуагъ нахь мышIэми, зи мыхъун къышъуиIуагъэп, Биназ ыIуагъ. Сидиплом пынджым фэгъэхьыгъ пIокIэ, пынджыр лэжьыгъуай. УишIэныгъэ чIыгум
зепхьылIэкIэ, укъызэхишIыкIынэу узэрэщыгугъырэм фэдэу хэшIыкIи фыуиIэн фае. Къызэрэхъу имэщыр чIыгум
къыпфидэщтэп. Ащ изакъоп, мары, джы къызнэсыгъэм
псычэт фермэм ыуж ихьагъэп, неп, неущ ыIозэ, кIымафэр
текIыгъ, гъэтхэ мэзищри мэфищ пIалъ. ЕтIанэ Таймэзыр
къытэцIацIэ, тыщигъэIэжьрэп ыIощт. Таймэзым илажьа тэ
Iоф зыдэтымышIэжьмэ!..
Ахэмыхьанэу Биназ рихъухьэгъагъ шъхьакIэ, фэщыIагъэп. МэфакIом дэжь кIонэу къэтэджыгъэу зэплъэм,
Былымгъот Мурат конторэм къычIэкIыжьыгъэу ылъэгъугъэти, нахь рэхьатыжьыгъэ. Тхьаматэм икабинет лъэныкъокIи мамыр, Хьамырзэм ымакъи зэхихыжьрэп. Сыд
мощ сыкIокIэ, къысфэмыемэ ясэбгъэIощтыр, узэрэчIахьэу аIорэр адырыжьыщт. Зэп, тIоп ар къызэрэсашIэрэр.
Сыд МэфакIом ыIонкIи фит, псычэтэхъо фермэмкIэ
партийнэ организацием унашъоу ышIыгъэр джыри зэ ыгу
къэзгъэкIыжьыщт. Ау Хьамырзэр щысэу игугъу фэсшIыщтэп, къыхэонышъ, тэрэз-тэрэзэу Iофым тыригъэгущыIэщтэп.
Пчъэм зыгорэ къытеуагъ, ащ фэдэм Биназ есагъэпти, зыфихьыщтыр ымышIэу джагъэ:
- КъакIо, къакIо!..

--- Page 375 ---

- Сэлам хьалейкум,- шъо шIуцIэм хэшIыкIыгъэ шляпыр шъхьащысэу къихьэгъэ кIалэм сэлам къыхыгъ, егъашIэм зэрэшIэщтыгъэх пIонэу ыIи къыщэигъ.
- О алейкум сэлам, къеблагъ. КъэтIыс, пцIэ сшIэрэп,
ау унэгукIэ усэшIэ фэд, къалэм укъикIыгъэн фае.
- СынэгукIэ сыкъэмышIэнкIи мэхъу,- къихьагъэм ыцэ
фыжьхэр къыIупсэу щхыпцIыгъэ,- ау къалэм сыкъикIыгъэ
шъыпкъ. Орба ЧэташIэр?
- Сэры ЧэташIэр.
- Колхоз парткомым орба исекретарыр?
- Сэры.
- Адэ джары, сэ сыздакIорэр сшIэзэ сыкъэкIуагъ,-
джыри шъо шляпэ шIуцIэм ыцэхэр къыIуигъэпсыгъэх.-
Сэ театрэм сыкъекIы, сцIэр Емзэщ. Бэрэкъэтмэ сащыщ.
Спектаклэ къышъуфатщэ тшIоигъу. Мэфэ реным Iоф
зышIэрэ колхозникхэм пчыхьэ гъэпсэфыгъо гори къаферэф. Дэгъуба тимурад?
- Боу мурад дэгъу,- Биназ зэхихыгъэр игуапэу къыIуагъ,- гъэрекIо ДэхапIэ клубыкIэ зыщытшIыгъэм щегъэжьагъэу зы театрэ къытфэкIуагъэп. Боу шъуигухэлъ дэгъу.
- Дэгъумэ пшIэщт, ЧэташIэр, спектаклэм ыуасэ
къызысIокIэ.
- Сыд ыуасэми, тиколхозникмэ яшIушIагъэ нахьи нахь
лъэпIэнэп ар.
- Ар о оIо, тхьаматэм сыд ыIощтыр?
- УчIэхьагъэба тхьаматэм дэжь?
- СычIэхьагъэп,- зэрмырэу къеплъи, Бэрэкъэтым
шъхьэр ыгъэсысыгъ,- тхьамыкIагъор, тхьамэтэ пстэури
зэфэдэп. Ащ дэжь тычIэхьан, ау ащ иорэди фэшъхьафыщт... Илъэс пчъагъэ мэхъушъ сызыадминистраторыр,
зы партком секретарь хьау къысиIуагъэп, изылъэшъухьэхэрэми, шъыпкъэ, сарихьылIагъ, ау тхьаматэхэр арых
тызышIомыкIхэрэр. Ахэмэ ташIокIмэ тызшIофэжьрэр ошIа?
- Бухгалтерыр ары.
- Олахьэ, ЧэташIэр, къытебгъэфагъэм. ГъэшIэгъоныр а тхьамэтэ купым сыгу ябгъэрэп сэ, шъулажь аIо нахь,
зыжъугъэпсэф аIощтэп... Сыдэу пшIын, ашъхьагъ итмэ
къараIорэр кIахэм щытмэ араIожьы...
- Бэрэкъэтыр,- Биназ щхы фэдэу зишIыгъ,- ащ фэдэ
дэдэу тхьаматэхэми, ашъхьагъ итхэу зыфапIохэрэми

--- Page 376 ---

уямыплъ, спектаклэ дэгъу къащи бэрэ Iэгу тышъуфытеощт. НекIо, мыцIыфхэу зыфапIохэрэм адэжь тыгъакIуи,
джыдэдэм узфаер къызэшIотхыщт.
- НекIо, ау мы укъызэрэспэгъокIыгъэр сыгу IэшIуIэшIоу тебгъэлъыгъэмэ нахьышIугъ...
НэбгыритIур зыфэкIогъэ Iофыр МэфакIом ажэ къыдигъэкIыгъэп. КъэIогъу римыгъафэхэзэ, бухгалтерием
афытеуи, спектаклэ уасэр театрэм исчет афыригъэхьанэу
афигъэпытагъ. Бухгалтер шъхьаIэм зыгорэ къыриIожьыгъэти, Рэщыдэ ыдагъэп:
- КъыуасIорэр неущ блэмыгъэкIэу гъэцакIэ. Театрэм
тэ тыдэмыIэпыIэщтмэ, хэта дэбгъэIэпыIэщтыр? Сомэ
шъитф пае театрэ закъоу тиIэр згъэнэтIупцIэщтэп. ЯлIыкIо
джыдэдэм къычIэхьащтышъ, счетыр къыуитыщт... Ашъыу,
пIорэр сыд шъыу.- Рэщыдэ театрэм илIыкIо къенэкIэуагъ,- къэмыкIохэ мэхъуа!.. КъэмыкIохэми, къэкIуагъэхэп. Яхьалэл, янэ аритыгъэ быдзыщ, тешъугъужьрэп!..
- ТыкъэмыкIо мэхъуа!..- Бэрэкъэти къызIуипхъотыгъ.- Ахъщэр тисчет къызэрихьагъэм лъыпытэу, анахь
спектаклэ дэгъур къышъуфэтщэщт. Шъуфаеми щхэнэу,
шъуфаеми гъэнэу... Ашъыу, сIорэр сшIэрэп, гупшысэ
хэлъэу къашъуIорэр къышъуфэтщэн, шъукIэгъожьынэп...
- Мыдэ,- МэфакIор трубкэм еджэ,- япредставитель
ыIорэр зэхэоха, шъуфаеми щхэнэу, шъуфаеми гупшысэ
хэлъэу къэтщэн еIо. Щхэны пIуагъа?.. Щхэным нахьи,-
Рэщыдэ щхыпцIэу Биназ феплъэкIыгъ,- шIулъэгъуныгъэр
зыхэтыр нахьышIуба?
- ШIулъэгъуныгъэ бэлахьэ зыхэт спектакли тэгъэхьазыры пэт... Тхьэшъуегъэпсэу. Олахьэ сиIоф псынкIэу
зэшIокIыгъэм...
- Тхьауегъэпсэу хэлъэп ащ,- Биназ ыIуагъ,- шъоры
тхьаегъэпсэу зэтIон фаер...
- Ахъщэ хъущэ зэряттрэм пая тхьаегъэпсэу зыфятIощтыр? - МэфакIор щхыгъэ.
Администраторыми зыфаер къыдэхъугъэти, иIоф
псынкIэу зэрэзэшIуихыщтым пылъэу къахэмыгущыIэу
чIэкIыжьыгъ.
- Ахъщэрэп, Рэщыд,- тIэкIу тыригъашIи, Биназ джэуап къытыжьыгъ,- яталант пай, цIыфыр шIугъэм, дэхагъэм фэпIугъэным фэшI ашIэрэ Iофыгъом пай, чэщ мычъые къинэу алъэгъурэм пай тхьашъуегъэпсэу ятIон фаеу
сэлъытэ. ЛэжьакIомэ яIофшIагъэкIэ тхьашъуегъэпсэу
зятIокIэ, ахэми джар ятIоныр атефэ. ТишIуагъэ къышъотэгъэкIышъ, шъуфаеми шъукъакIу, шъуфэмыеми шъукъэмыкIу атэмашъхьэ утеуIозэ, культурэм иIофышIэмэ
япIоныр атефэрэп. БгъуитIумкIи шIушIагъэу яIэр зы, ар
ахъщэкIэ зэпэпщэчын Iофыгъоп.
МэфакIом къыхихыгъ, ау зиIажи, щхы фэдэу зишIзэ,
къыIуагъ:
- КIо хъугъэ, укъыспыпкIэ зэпытэу, ЧэташIэр... Сомэ
шъитфыри мыдэ щыIэп уеIэбэхмэ къэпштэнэу!.. Ащ нахьи нахьышIу, моу кIэлэгъур тыгу къэбгъэкIыжьэу, нысэщэ джэгу дэгъу тфэшIи, ы-ы!..
- Ары шъхьакIэ, Рэщыд,- Бинази тхьаматэр IогъушIэгъу ымышIынэу щхыгъэ,- къэпщэнкIэ гъэтхапэр гъуйсыйба?
- Гъэмафэми тезэгъы.
- Гъэмафэри фэбаIо хъунба?
- Ащыгъум бжыхьэм нахь дэгъу сыд щыIэн!..
- КIо ар къэсмэ, зыгорэм тыкъегупшысэн...
- Ар пIозэ гъэрекIо бжыхьэ мэфэкIыр бгъакIуи, Таймэзыр тэбгъэгъэпцIагъэ...
- Сыда аIорэр, Рэщыд? Зибэ щышIагъэм имакIи щышIэжьын аIо!..- Биназ джыри щхызэ, къэтэджыжьыгъ.
Тыгъуаси, непи МэфакIом ищхыкIэ Биназ ынэгу
кIэтыгъ. Илъэс лъэхъанхэр къызэрэфипчъыщтыгъэри
щыгъупшэжьыщтыгъэп. Сыда сиунэгъо шIэн ащ фэдизэу
МэфакIор зыкIыдэгузажъорэр. ЛимэкIэ шъхьэихыгъэу
тIо-щэ къыздэгущыIагъ, джы хэт къапщэми хъущт еIо.
ШIэхышIоу уиорэд къызэблэпхъоу ебгъэжьагъ. Таймэзым къыриIогъагъэри щымыгъупшэу къыдзыжьыгъ. Хьамырзэ Долэтыкъу уцугъо зимыIагъэр, мафэ къыхэкIыщтыгъэп Лимэ ыцIэ къыримыIоу, зы мафэ горэм къытыриубыти, мырэущтэу къыриIогъагъ:
- ЧэташIэр, хьаулыеу Лимэрэ орырэ къангъэбылъ
шъузэдешIэ, къащи ыуж икIыжь!.. Ятэ сыда узэрэпылъыр, ежь пшъашъэми чылэр къыздигъэхьащхэу шъхьэр
еубатэ. ЗыгорэкIэ сыкъыбдэкIощтэп еIомэ шIэ? Аущтэу

--- Page 377 ---

еIомэ, мэкъэнчъэ сымышI, сэ ащ сыфэгъэзагъ. ЕтIанэ
къыосIощтыр ошIа, хэта о узыпылъмэ апылъыжьыр
джы... Шэныбэ Сэбэхь хэгъэгум пыигъэ дызэрихьагъэмэ, къагъэкIожьыщтыгъэп, гъэмафэ нэс къэсыжьынэу
Сафят ежэ.
- Сыд адэ Шэныбэм хэгъэгум дызэрихьагъэу пшIэрэр? - Долэтыкъо къырищэжьагъэмэ упчIэ теубытагъэкIэ
Биназ апэгъокIыжьыгъагъ.- Хэгъэгум икъиныпIэ уятэ адэ
зигъэбылъыжьыгъагъэпи?
- Тятэ тхьамыкIэм ащ фэдэ епIолIэн къолъэп, заом
ижъотыпIэ хэтыгъ, уIэгъэ зыщыплIи телъэу къэкIожьыгъ.
Зы орденрэ медаль зыщыплIрэ къыкIэныжьыгъэу тиунэ
илъ, Шэныбэм ар сыдым фигъэдэн!
- Ащыгъум, Долэтыкъу, о пшъхьэ фэмыхьыщтыр
сшъхьэ къыфэмыгъэшъуаш. Шэныбэм зи ымышIагъэу
Тыркуем гъэбылъакIо кIожьыгъэп. Хэгъэгум къегъэкIожьы сIокIэ, сыпэгъочъэу фэсыжь апщ сфеIошъущтэп.
ЛимэкIэ умыгумэкI, ащи зинасып хэлъыр къыфыкъокIын.
Зэпсэлъыхъуагъэхэ пэпчъ амыщэжьыщтыгъэмэ, дунаир
пшъэшъэжъ зэкIэни...
- Ашъыу Лимэ зыми ымыщэжьынэу сIорэп сэ, муары пчыхьэ къэс фызэблэкIхэу аIуагъ. Боу пшъэшъэ къэбзэ цIыкIу...
Пчыхьэ горэм Биназ Болэтмэ адэжь Iухьи, унэм имыхьэу, Зулкъад рищыгъ:
- Модэ зыкъэфап, зыгорэм тыкIощт.
- А тыздэкIощтым цIэ иIэба?
- Ашъыу Хьэсанэмэ адэжь тыкIощт...
- Адэ аущтэу Iоба...- шъхьэр Зулкъад къыпхъотагъ,
Хьасанэмэ адэжькIэ плъагъэ.- Муары, Мерэм ис, иостыгъэ хэгъэнагъ. Джыдэдэм зыкъэсфэпэщт.
- Бэрэ укъимыт, Нурбек дэжьи тыIухьащт...
XXXII
Нычэпэ зэрэгумэкIыгъэр къырыпшIэу Темыркъан
ынапIэхэр пщыгъэхэу щагум дэт. Нурбек ежэ. Ар къызхимыгъэщэу, джау сыдми мэIэо-лъао, унапчъэм фычIэплъы.
Унэм, тыгъоспчыхьэ фэдэу, Нурбек щыдэгущыIэнэу
Темыркъан фаеп. Сыд пае ыкъорэ ежьырырэ зэраIорэм

--- Page 378 ---

нысэр ригъэдэIун!.. Тэ сыд тIуагъэми, тыкъызэхэнэжьын,
модрэм ятэ-янэмэ анигъэсыжьын, Iо зимыщыкIагъэм Iо
къикIын. Нычэпэ етIысылIэу шъузым римыIожьыгъэмэ,
тIуагъэу зэхихыгъэр икъун. Ежьмэ яунэгъо-унашъо ыжэ
къызэтырихэу зэхытигъэхыгъэп. Ярэби, сыд мыхъунэу
сшIагъэр? КIэлэ нахьыжъыр хащэ сшIи, партием харагъэгъэхьанэу згъэлъэIуагъэ. Ащ сыд хэлъыр? Таймэзым
ишIэ хэмылъэу щытэп, ежь ышъхьэ дэдэкIэ, Iофы зыригъэшIэу къыраригъэIуагъ. Къэнэжьрэ закъор ежь Iофы
зыригъэшIыжьмэ ары. Е кIэлэ бетэмал, щыIакIэр зыфэдэр умышIэу, о зыр ДударыкъохэмкIэ тэ укъикIыгъа?
Темыркъан куахъор мэкъощ лъапсэм щычIиси, блэпсыр зыпылэлрэ тыжьын сыхьатым еплъыгъ: минут заулэкIэ блым хэкIыгъ, им ыныкъор ары еджапIэм зыкIорэр.
Сыфае хъугъэшъ, мыхъыежьы зишIыщт. Иманцыз,
партием сыхэмытыжьмэ гъэшIэгъона, урыукIытэнэу,
урыхамыгъэхьанэу мыхъун сшIагъэу зыкъослъэгъожьрэп. Хьапс къэсхьыгъэмэ, егъашIэм тызэрэщыIэн хэсхыгъ. Ныбэм иIоф IотэжьыгъошIу зыфаIорэм фэд, илъэс
заулэм къинэу слъэгъугъэр зы мафэкIэ сIотэжьыгъэ. Сэ
симыгъапэу ащ о земыгъэгъап. Ар сIомэ, кулакмэ, саботажмэ сябэнзэ, сэри къэсхьыгъ, ау ащ пае зыми улIы
дэгъу къысиIуагъэп, нэмыкIмэ ялыягъэу мыр пфэтэшIэ
къысаIуагъэп, заоми лъыпсыр щызгъэчъагъ, тхьэуегъэпсэу зэхэсхыгъэп, сызэлъэпаом, хэгъэгум шIушIагъэу
фысиIэмэ къяплъыгъэхэп. Уятэ партием зыкIыхагъэкIыгъэр аIомэ, япIощтыр пшIэрэба? Ятэ ышIагъэм ыкъо иIоф
хэлъэп Iори яIу. Муары, ипыигъэмэ Iэ ащафэ, зыфаер
афашIэ. Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, ыпхъу цIыкIу
фэмые пэтзэ, Шэныбэр къагъэкIожьы, нэмыцмэ Iоф
адэзышIэгъэ полицейскэщтыгъэмэ атыралъхьэгъэгъэ
илъэсипшI-пшIыкIутфыр къахьыгъэшъ, пенсионер хъужьыгъэхэу къырагъэжъукIышъ, чылэмэ адэсых. Адэ
джары, джырэ дунай узэрэщыIэшъу...
Унэпчъэ макъэм Темыркъан шъхьэр къыригъэпхъотагъ:
- КIалэ!..
- Сыда, тят? - тыгъоспчыхьэ зэщымыхьэгъахэм фэдэу Нурбек нэгуихыгъэкIэ къэупчIагъ.
- Мыдэ къакIо,- Темыркъан къакъыр натIэм къохьагъ.- Тыгъоспчыхьэ тызэрыгущыIэгъэ IофымкIэ делагъэ земыхьанэу къыуасIо сшIоигъу. Таймэзым дэжь
сыкIощт зыфэпIуагъэр пшъхьэ игъэкI. Зэхахмэ, чылэм
хьайнапэ удэхъухьан. Къыбдэхьащххэу егъашIэм къэпхьын. Уилэгъумэ ауж сыда зыкъызкIибгъэнэщтыр, ахэр
зыхэтым ори ухэтын фае. Джыри къыосэIо: Таймэзым
тикъэбар емыгъашI, модыкIэ пфэлъэIуагъэ пшынахьыжъым еплъ.
- Тят, тыгъоспчыхьэ сIуагъэм сэ зи хэзгъэхъожьын
щыIэп, ау сыгу къеорэр сигухэлъ сызэрэкIэмыгъэхьагъэр
ары. СиIофмэ уакъыхэмыгущыIэу сыщыгъаI, ищыкIагъэ
хъумэ, упчIэжьакIо сыкъэкIон, акъыли озгъотылIэн. Ау
сышъолъэIу: Рэмэзанрэ орырэ мы нэепсэегъэ Iофмэ ауж
зэ шъуикIыжьи, цIыф щыIакIэу шъущыI. Адрэ ТаймэзымкIэ зыфапIорэм бэшIагъэ сызегупшысагъэр, сыхахьэ
зысшIоигъуагъэр тIэкIу шIагъэ - институтыр къызысэух
ужыр ары.
- Адэ сыд джы нэс узпэсыгъэр?
- Уипартие хэкIыкI ары сызэтезыIэжагъэр.
- Сэ укъыспымылъ о, уиIоф зэрэхъущтым пылъ,-
Темыркъан къыIуагъ шъхьакIэ, къыжэдэлъэтыгъэр ыкъо
къызэремыкIущтыр зыдишIэжьэу кIилъэшъужьыгъ,-
ары, угу къызэрэуиIоу зекIо. УкIэлэцIыкIужьэп, дэйри
дэгъури зэхэмышIыкIынэу, сыдэу тшIын, тэ тхэлъыр тхьам
къыпхилъхьагъэп. Хэт ышIэра, аущтэу зэрэхъугъэр
нахьышIункIи мэхъуба!.. Тигумызэгъагъэ тэри мыхъун
Iаджи къытигъэхъулIагъ. Болэт Къасымэ фэдэ сэра мыхъущтыгъэр, боу апэрэ кIэлэ зишIугъоу ДэхапIэ дэсыгъэмэ апэ ситыгъ. Сэ сыздэщытым Къасымэ къыщыгущыIэныр хэгъэкIи, зэIукIэмэ сакъыщыгущыIэмэ, класс пыим
банэу ешIылIэгъэщтыр зыфэдэм зыхэзгъэдаIохэкIэ, Iэгу
сфытеохэу сапашъхьэ итыгъэмэ ахэтыгъ. СIорэмкIэ зекIощтыгъэ, псэущтыгъэ. Сэры комсомолми, ЧОН-ми хэзыщагъэр, зы илъэскIэ ыпэ партием сыхэхьэгъагъ. Болэтми, сэри партийнэ рекомендацие къытэзытыгъагъэр ошIа?
ЧэтэшIэ Ибрахьим... Е, Нурбек,- Темыркъан зэрэхэщэтыкIыри ымышIэу хэщэтыкIыгъ,- зэман гъэшIэгъон
тыхэтыгъ... Хэгъэгум икъиныпIэ партием сыхэти, ишIупIэм
сыхэзыгъэу хъугъэ... Адэ джары узфэмысакъыжьмэ
Iофхэр зэрэхъухэрэр, шэнэу пфэхъурэм уежъылIэ,-
Темыркъан гукъэкIыжь чыжьэмэ ахэтэу джыри шъхьэр

--- Page 379 ---

ыгъэсысыгъ.- Мары ЧэтэшIэ Ибрахьими партием хэтыжьэп, ау хэзыгъэу зы мэфэ закъокIи зыдишIэжьыгъэп.
Шъыпкъэмэ сшIэрэп, партвзносыр егъэтIылъэу зэхэсхыгъэ...
- Шъыпкъэ, Биназ партбилетым кIигъэтхэжьэу слъэгъугъагъэ. Мыры тиунагъокIэ партийнэ секретарэу джы
тиIэр ыIуи, Ибрахьимэ щхыгъагъэ.
- Еплъ ащ ышIэрэм, партсекретари яI,- Темыркъан
ынэхэр плъызхэу ыгъэшIэгъуагъ, етIанэ хэкуукIыгъ: - ЯIэн
адэ яунагъо коммунист закIэмэ!.. Тэ типартбилети
къыддэкIодыгъ... СамыгъэтIысыгъагъэмэ, сэри ястыжьыщтыгъэп...
- Сэгужъо, тят, еджапIэм...- Нурбек цIыкIу-цIыкIоу
ыIуи, ятэ игукъэкIыжьмэ къахимыщыжьы шIоигъоу, IукIыжьыгъ.
Илъэс зыбгъу-зыпшIым Темыркъан мыщ фэдэ
гукъэкIыжьмэ ахэтыгъэу къышIэжьрэп. Къакъыр натIэм
къыIууцогъэ тыгъэнапэм заулэрэ хэтыгъэу пхъэтэкъэжъым тетIысхьагъ. Ыкъорэ ежьыррэ зэрэзэдэгущыIагъэм
Iо къызэримыкIыгъэм кIэгушIужьы. Сыд пае мафэ къэс
ажэ зэIулъын. Ежь иIуагъэу, зэрэщыIэшъоу щэрэI.
ЗыщищыкIагъи, зыщимыщыкIагъи кIалэр Iогъу-шIэгъу
тэшIы. Чэщи, мафи янэ ажэ акIэрихрэп. Мары, дахэкIэ
сыдэгущыIагъэти, дахэкIэ къыспэгъокIыжьыгъ. Шъыпкъагъи, цIыфыгъи, Iэдэбыныгъи хэлъ, тэ тыщэхьэшъ, лажьэ
зимыIэ кIалэр зэщытэфы. Адэ партием ухэхьан, ащ фэдэ
гухэлъ ор-орэу пшIыгъэ Iоу сшIагъэмэ, зыгори къыосIоныгъэп, уиIофи хащэ фэсшIыныгъэп. Рэмэзан партием хэт
шъхьакIэ, чылэм дэсэп, зэрэхэтри мыщ щашIэрэп. Сэ сыхэмытыжьмэ, скъохэри партием хэмытынэу ара? Хахь,
сикIал, хахь. Уилэгъухэми зыкъыщямыгъан, тэри тикIэлэгъу тыгу къэгъэкIыжь... Олахьэ мы шъэо нахьыкIэм
сикIэлэгъугъэр сыгу къегъэкIыжьым. Мыр зэрэщытым
сэри сыфэдагъ, цIыфыгъэ къэбзагъэр къытэбэкIэу, ащ
тышIолIыкIэу, тыгу къызэриIоу зэфагъэм тыкIэгуIэу, тыфэбанэу тыпсэугъ. Заом тызIохьэми, тызIотми ащ тиIыгъыгъ. Зэоуж илъэсхэр ары зыдэсшIэжьэу нэмыкI тызышIыгъэр. ЩымыIэныгъэр ары тIонти, зытемыIэм цIыфхэм
нахь тызэфэсакъыжьыщтыгъ, гукIэгъуи, гуфэбэныгъи
тазыфагу дэлъыгъ... ЕтIанэ мы илъэс пшIыкIутфым тиIэр

--- Page 380 ---

зыдэтымышIэжьэу къытэхъулIагъэр сшIэрэп. ТызэкIырыплъмэ, тызэнэкъокъумэ, тызэшъугъужьызэ, тиунэхэр
тIэтыгъэх, тичэухэр ащ едгъэпшагъэх... Олахьэ сымышIэ,
кIэлэ нахьыкIэм иIуагъэу, мы унэшхори, скъоми, спхъуми ясымыгъашIэу ахъщэ зэIугъэкIагъэу згъэбылърэр зэрэбылымыр... Хьадрыхэ зыдэсхьыжьыщтха мыхэр!..
Сэтхъэу цIыфмэ ашIошIы шъхьакIэ, зы мэфэ закъуи сытхъагъэу сыгукIэ зыдэсшIэжьырэп. Загъорэ Болэтым сыдэхьащхы, арэп щхэныр, сэры нахь...
Гощнагъо унэм къикIи, пчъэIушъхьэм къытеуцуагъ.
ЛIыр щагум димылъагъо зэхъум, цIэцIэн ригъэжьагъ:
- Тэ кIуагъа джы нэфмышъэу, а лIыжъ! - джагъэ.-
ЧылэлIыр гъэтхэ мафэм мэIэо-лъаошъ ящагумэ адэт, ежь
Къасымэжъыр ымылъэгъумэ зэгоутыщт, мыщ зэрэфыщытэу янэ къылъфыгъитIури зэфыщытхэп.
- Сыд сэIо къыохъулIагъэр, зызфэпшхыжьрэр?!
- Ал, къакъыр натIэм укъотэу сэбгъаIохэрэр сыда?..-
Гощнагъо ыIуагъэмэ арыукIытэжьы фэдэу зишIыгъ,
пэгъокIыгъ.
- Джа пIохэрэм анэмыкI сыд пIонэу пшIэрэр?
- Умышхэу унэм уикIыгъэти ары... НекIо, пчэдыжьышхэр мэучъыIыжьы, Къан...
- Пчэдыжьышхэр мэучъыIыжьмэ, Болэт Къасымэ
къызэрэхахьэрэр сыд?! - Темыркъан шъузым къеупчIи,
пымылъэу къыблэкIыгъ.
Мафэ горэм, тыгъэр ошъочапэм джыри къыдэкIоегъу имыфэу, Къасымэ елъэкIоныпэзэ, Темыркъандхэм
якъэлапчъэ Iухьагъ:
- Темыркъан!..- унэм зи къимыкIыхэ зэхъум, етIани
джагъэ.- Исхэба сэIо мыхэр? - къэлапчъэм къыIукIыжьын
зыщиIорэм, Гощнагъо мыгузэжъуахэу пчъэIушъхьэм
къытехьагъ.
- Къасыма зымакъэ сымышIэжьырэр? Къеблагъ,
Къасым, къеблагъ. Сыдэу чыжьэу ууцугъа адэ?
- Тхьауегъэпсэу, Гощнагъу. Темыркъан исба?
- Моу ЧэташIэмэ ячэу къуапэкIэ кIуагъэ.
- Къэбарэу щыIэр ошIа, Гощнагъу?..- Къасымэ
инэгушIуагъэ ымакъэ къыхэщэу къэупчIи, зэримыгъажэу
джэуап къытыжьыгъ.- Къэбар гушIуагъо чылэм къыдэхьагъ: Мэджэс Ахъмэт иорден къыфэкIожьыгъ.

--- Page 381 ---

- Сыд ордена?
- Джа зыуж титыгъэр ары!.. "Красная Звезда".
- Ы-ы, Темыркъан ием фэдэра?
- Джары, джары. Темыркъан ащ фэдэ иI.
- Арэу Iоба, Къасым...- Гощнагъо ымакъэ нэмыкIэу
къэхъугъ.- Темыркъан ар зиIэр бэшIагъэба, хэлъэу заом
къикIыжьыгъ. Ащ нэмыкIхэу, дышъэпс егъэшъуагъэхэу
джыри орден заулэ Темыркъан иI.
- Ахэр медалых.
Гощнагъо ышъо къызэокIыгъ.
Сыд ордена джыри Мэджэсыжъым къыфахьыжьыгъэр? ТилI илыягъэу а Iаер зэуагъа сэIо? Орденэу хэлъыр
фимыкъоу джыри зы къыфэкIожьыгъ еIо... Зыгорэм
гъучI такъыр къыфэкIожьыгъэшъ, тыбгъэгушIонэу укъэчъагъ ара? Пкъо имыкъоу, ори тызгъалIэрэмэ уащыщ!..
- Адэ сэ къэбарэу чылэм дэлъыр ошIа зыоIом,- Гощнагъо зыкъишIэжьыгъэу Къасымэ къыфидзыгъ,- зыгорэ дэдэ къысэпIощт сшIошIи, сыбгъэтхьэуягъ.
- Ащ нахь къэбарышIоу, Гощнагъу, сыд чылэм дэбгъэлъыщтыр?
- СшIэрэп ныIа, ЧэташIэмэ шIэхэу нысэ яIэнкIи мэхъуба?
- Хьау, Гощнагъу, а къапIорэм нахьи нахь къэбарышIу
сэ сызэрыгущыIэрэр,- Къасымэ зыдэгущыIэрэ бзылъфыгъэм ичIэгъчIэлъ гущыIакIэ къыгурыIуагъ, губжы
шIоигъоу джэуап ритыжьыгъ.- Чылэм нысащэ дэтыныр
хъяр, хъярым насыпыр къыдэкIо. Ау заом къыщихьыгъэ
орденыр къызэратыжьынэу джырэкIэ ДэхапIэ дэсыр зы
нэбгыр, ар чылэмкIэ гушIуагъо, Мэджэсым изакъоп.
- Адэ ары, Къасым, адэ ары...- къызэрэфамыдэщтыр Гощнагъо къыгурыIуи, псынкIэу кIилъэшъужьыгъ.-
Ащ фэдэ уичылэ къыдэхъухьаныр зымыуасэ щыIэп. Мэджэсыр тэркIэ хымэп, ащ шIу къехъулIэмэ тэра зимыгопэщтыр, алахь зизакъор ары а зыфэпIогъэ орденым шъуз
цIыкIу гори дезгъэгъотыжьыныр. Ау орденым уасэу
фашIырэр ары нэмыIэмэ, улъыижьхэу пхъуантэмэ адэлъых...
- Тэ фэтшIрэп нахь, ащ уасэ иI, зимыIэм иIэп, зыхэтлъхьанкIэ, дгъэлъэгъонкIэ тэукIытэ.
- СшIэгущэрэп уасэ иIэу... нахьыпэм мыхъуми сомэ
горэ къыкIакIощтыгъ...

--- Page 382 ---

- Сомэ пае тызэуагъэп тэ!..
- Тхьэ ари, Къасым, тэрэзым,- ыгу имылъми, Гощнагъо къыIуагъ.- Мэджэс тхьамыкIэжъыр зы лэжьэкIожъэу чылэм дэс, заоми дэгъоу щызэуагъ аIуагъ, тхьэ
гушIуакIо уфэкIуапхъэм!.. Ащ фэдэм уфэмыгушIомэ, хэт
узфэгушIонэу ДэхапIэ дэсыр? Тхьауегъэпсэу, Къасым,
зэрэсэбгъэшIагъэмкIэ. Темыркъани къызэрехьажьэу
есIони, згъэгушIон. Гъунэгъуми ясIон, зымышIэрэми
язгъэшIэн...
- ЯIу гъунэгъуми, зымышIэрэми ягъашI,- Болэт Къасымэ ынэхэр къигушIукIыгъэх.- ЧэташIэмэ адэжькIэ
сэкIошъ, сэри Темыркъан есIон. Хъяр адэ ащ фэдэр уичылэ къыдэхъухьаныр. Шэныбэмэ гушIуакIо зафэкIуагъэхэкIэ, Мэджэс Ахъмэт зэрэчылэу фэкIуапхъ!..
- Ары, Къасым, ары...
Гощнагъо заулэрэ Къасымэ кIэлъыплъагъ. Модэ мор
зэрэкIорэр, ыIуагъ. ГушIуагъор ежь ышъхьэкIэ къыдэхъугъ пIонэу, икIуакIэ къыхэщы. Мощ фэдиз иинагъэу
уимыем ущыгушIукIынэу, сыда къэхъугъэр? IитIур
кIэджэгукIы, елъэкIоны. Болэтым зызэришIэу къэбарыр
къызфэIугъэ Мэджэсым зишIыгъэпщтын. Джар, сымышIэми, тадэжь къынэсыфэкIэ унэгъо шъхьарыкIэу аIухьэгъах. Гъоумэ сшIэрэп, сыдэу цIыф ерыш, сыдэу цIыф
емызэщыжь. Алахь, алахь, гушIуакIо Мэджэсыжъым
дэжь сигъэкIощт!.. IукI адэ, шыцуямэ пыоу мо Iаем дэжь
сымыкIонмэ!.. ГушIуакIо кIуагъэхэу сэшIы, зэрищэн унэ
тэрэз иIа, иошэкур пэцэжъ пIэкIор химыгъэтIысхьащтхэмэ, зытыригъэтIысхьанхэ пхъэнтIэкIу иIа?.. Шэныбэхэмрэ арырэ сыдым зэфихьхэра?.. Япшъашъэ сикIалэ къыщэнэу сшIагъэмэ, зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп. КIэлэ
бетэмалым зы шъхьэпэпцIэжъ укIыти, щыни ынэгу кIэмылъэу Нэбыкъуае къытфырищыгъэшъ, зэрэунагъоу
тызэпегъачъэ, ежь зэрэфэе тхьацоу лIыр епшэ. Лимэ
къыдэкIощт Iоу сшIагъэмэ, сабыитIоу кIэсым сямыплъэу,
непэрэзымафэм а жэпкъ кIыхьажъыр езгъэтIупщыжьыщтыгъэ. Сыд тэ тинысэ зэрэбылымыр? ГъэгущыIэ,
гъэчъые, анахь щыгъын дахэкIэ зегъэфап. Тхылъыр
ыблыгучIэ чIиконышъ, пшъэшъэжъыем фэдэу еджапIэм
чъэщт, къезгъэджагъэх, сыпшъыгъ ыIонышъ, къэчъэжьыщт. Лимэ врач Iаз, цIыфышIу. Тэри жъыгъор къытхэIагъ, уцы, укол тэIо, тимыгъэнэтIупцIэу ынаIэ къыттыригъэтыщтыгъэ...
Болэт Къасымэ зэгупшысэщтыгъэр фэшъхьаф. Орденмэ уасэ яIэжьэп зэраIорэр Къасымэ ищыпэзэхэхэп.
Ау ащ фэдэ зыIорэм дыригъаштэщтыгъэп. Орденым уасэ
хабзэм фешIы, тэры фэшъошэ уасэ езымытрэр. ЗимыIэм, лIыхъужъыгъэкIэ е IофшIагъэкIэ къэзымыхьыгъэм шIолIыкIышъ, зиIэмэ зыхалъхьэрэп. Мафэ къэс,
зыщищыкIагъи, зыщимыщыкIагъи пхэлъыныр арэп къикIрэр. УилIыхъужъыгъи, уиIофшIагъи гъашIо, цIыфхэми
къыздягъэгъашIу, джа шъхьэлъытэныгъэм фэпIух,
щытхъу зыпылъ IофшIэнэу уасэ къызфашIыщтым къыфэIэтых. Джары нахь тызэрыгущыIэн фаер, сомэу къылъатыщтыгъэр арэп. ЕмыкIу уишIушIагъэ чапычым пэплъытэныр!..
- Къеблагъ, Къасым, къеблагъ!..- лIэу блэкIрэр Былымгъот Курацэ ылъэгъугъэти, къеджагъ, къэлапчъэмкIэ
къыщыпэгъокIыгъ.- Сыдэу шъущыта, Къасым? БэшIагъэ
узысымылъэгъугъэр. Сыдэу щыта Фатыми, кIалэхэри?..
Тхьэуегъэпсэу, тэри уезэгъыщт, джа тызэрэплъэгъу,
тэпIэтIэрао.
- Зыбгъэсымэджэн нахьи зыбгъэпIэтIэраомэ нахьышIу. Олахьэ дэгъум, Курац, узэрэслъэгъугъэр, усымаджэу зэхэсхыгъэти, сыгу къеогъагъ. Зымыгъэсымадж. Сэри моу ЧэташIэмэ адэжькIэ сэкIо.- Къасымэ
къэлапчъэм Iумыхьэу, урамым зэрэтетэу къеупчIыгъ: -
Арэп, Курац, чылэм къэбарэу дэлъыр ошIа?
- Сыд къэбара, Къасым? Алахьэм къэбарышIу къыдегъахь... Мэджэс Ахъмэт иорден къызэрэкIожьыгъэр
арыщтын!..
- Ащыгъум къэбарыр ошIэба?
- СымышIэ мэхъуа, Къасым!.. ГушIуакIуи тыфэкIогъах. Я си Алахь, сыдэу гъэшIэгъона ащ фэдиз илъэс
тешIэжьыгъэу уиорден бгъотыжьынри. Ари ДэхапIэкIэ зы
гушIуагъу, алахь зизакъом гушIуагъо цIыфхэм афешI,
сигуапэ хъугъэ. Ори тхьауегъэпсэу, Къасым, Iофы зебгъэшIэу ыуж уитыгъ аIуагъ.
- Сэ ащ сызэрэхэт щыIэп, Курац. Ащ ыуж итыгъэр
сэрэп, хабзэр ары. Илъэс пчъагъэм, мары ори оIо, цIыфым ишIушIагъэ ыгъэкIодыгъэп, ригъэжагъ, ыгъэлъэпIагъ, уасэ фишIыгъ.

--- Page 383 ---

XXXIII
ЧэтэшIэ Биназ Мыекъуапэ зэрэкIуагъэр ежь имашинэп, къутагъэти, тхьаматэм иемкIэ обкомым зыригъэщагъ.
Натрыфлэжьмэ яхьылIагъэу хэку зэIукIэм зыфагъэхьазырыти, Болэт Къасымэ зипэщэ натрыфлэжь лIыжъхэм
афэгъэхьыгъэу иIэр зэкIэ, къеупчIхэмэ къэмыукIытэжьынэу, иIэрылъхьагъ.
Биназ обкомым къызчIэкIыжьым, тхылъыщэ тучаныр
фамышIыжьзэ ыIуи чъагъэ, грамотэ заулэу ищыкIэгъэщтхэр, политгъэсэныгъэм фэгъэхьыгъэ тхылъ зытIущи,
мэкъу-мэщ плакатхэри къыщэфыгъэх.
Джы къэнэжьыгъагъэр зы Iофыгъу: шоферымрэ
ежьырырэ щэджэгъуашхэ ашIынышъ, Iофэу къызфащагъэр дэгъоу зэшIокIыгъэу кIожьыщтых.
- Бэрэ сыкъэтыгъа, Якъуб?
- Сыхьатныкъу пIогъагъэ шъхьакIэ дэхэкIаерэ укъаIыгъыгъ,- шоферыр щхыпцIыгъэ.- Обкомым тыкъэкIуагъэу зыфэтIуагъэм тыкIожьыгъэу сшIэрэп, Iоф мыухыжь чIэлъ зэпыт.
- Адэ сыдэу пшIыщт, хэкум ышъхьэкуцI мыр. Хэкум
илъ Iофыр мыщ къыщежьэ. Мэфэ реным обкомым
сыкъычIэсыгъэкIэ умыгугъ, тхылъыщэ тучанми сыщыIагъ.
Плъэгъурэба, мы купыр къэсщэфыгъ. Апэрэр дэсэп
нахь, ащ дэжьи сычIэхьанэу щытыгъ.
- Апэрэм дэжь учIэхьанэуи? - Якъубэ зэхихыгъэр
ыгъэшIэгъуагъ.- Уинасып зэрэдэмысыгъэр!..
- Сыда? Ащ зэкIэми зыIуагъакIэмэ ашIоигъу.
- Ар МэфэкIо РэщыдэкIэ сIон слъэкIыщтэп,- зыгорэ
ыгу къызэрэкIыжьыгъэр пшIэнэу шоферыр щхыпцIыгъэ,- зыгъэ ыдэжь зычIахьэм, псыр къыпычъэу, къызэрэчIэкIыжьыгъагъэм щыублагъэу зыщедзые.
- Ащ фэдэу узщыщынэн цIыфэп апэрэр, Iоф зышIэрэм уасэ фешIы. Сэ тIо-щэ сеолIагъ. Ежьыри Iоф ешIэ,
ори уегъашIэ, IофшIагъэ уиIэмэ, къыпщытхъущт, уимыIэмэ - къыогыищт, умыхъу хъумэ, къызэрэоплъын щыIэп,
анахь упэгъунэгъуми, утырищыщт.
- Сэри игугъу дэгъукIэ ашIэу зэхэсхыгъэ,- шоферым
ишъыпкъэу, нэшIошIыгъэ хэмылъэу къыдыригъэштагъ,-

--- Page 384 ---

лажьэрэм уасэ реты, щысэкIэ егъэлъагъо аIуагъ. КIо, ыгу
имышIугъо горэм Рэщыдэ тефэгъагъэу къычIэкIын...
Олахьэ, сыфэмый МэфакIом ар зэхихыжьынэу, дэгъуми
дэйми илъэс пчъагъэ хъугъэу къесэщэкIы, ыгу къеон,
къысфидэнэп,- шоферым зыкъишIэжьи зиумысыжьэу
кIилъэшъужьыгъ,- шъыпкъагъэ уиIэу къыбдэсэшIэшъ,
Биназ, къыосэIо... Зы пцIы хэлъэп, джар сынитIукIэ дэслъэгъугъ.
- Цыхьэ къыпфамышIмэ, Якъуб, дунаим тетыгъуай,-
Биназ щхыгъэ, ащкIэ шоферыр къызэрелъэIугъэм кIэух
фишIыгъ.- Адрэ ыгу имышIугъу зыфэпIуагъэмкIэ къыбдезгъаштэрэп. ГушIугъэ-мыгушIугъэ партийнэ IофышIэм
къызхигъафэ хъущтэп. Джащыгъум къончагъэ Iаджи
Iофым къыхэхьащт. ЗэрэпшIоигъоу Iофыр кIэкIыщтэп.
- Олахьэ арым,- шоферми къыдыригъэштагъ,-
шъузми тигъэгубжыгъэу Iаджри унэм тыкъекIы, ар зыгорэм тепкъутэмэ, емыкIу къэпхьын, IофшIагъэ горэ
къыдишIагъэмэ, къецIэцIагъэу къычIэкIын.
- Джар шъыпкъэм пэблагъ, Якъуб,- рестораным
къэсхэ зэхъум, шоферым риIуагъ: - Щэджэгъуашхэ
тэгъэшIы... Якъуб, Iоф тыхэфагъэкIэ сенэгуе...- Биназ
рестораным зэрэчIэхьагъэмкIэ кIэгъожьэу ышъхьэ риуфэхыгъ.- Дударыкъо Рэмэзанба мо щысыр?
- Олахьэ арым...
- Хэта шъуIуа игъусэхэр? ЗыкIыб къэгъэзэгъэ кIэко
къолэн зыщыгъыр синэIуасэ фэдэу къысщэхъу.
- НекIо, Биназ, тычIэгъэкIыжь...
- Ащ шIуагъэ иIэжьэп джы. ЦIыкIу-цIыкIоу тышхэни,
тычIэкIыжьын. Дударыкъор ешъуагъэшъ, тыкъимышIэжьынкIи къэнэщтэп.
- А ящэнэрэу зыфэпIуагъэр сэшIэ сэ...- шоферыр
къэIушъэшъагъ.
- Хэта?
- Бэрэкъэт Емзэщ ары!.. ПшIэжьрэба, театрэм къикIыгъагъэр ары... Олахьэ цIыф гъэшIэгъоным а Бэрэкъэтыр. КъыодэIун, къыодэIуни, зэрэфаеу, умакъэкIи,
уищхыкIэкIи зыкъыппишIыжьыщт. Ешхэ-ешъомэ рагъэблагъэшъ, Iаджми закъыпырагъэшIыжьы, егъэщхых, ыгъэзэщхэрэп аIуагъ...

--- Page 385 ---

Лылэпсэу къыфахьыгъэм Биназ гуIэзэ ешъуагъ. Салатри къызфигъэкIуати, аркъыр ымыгощэу, фужерым
ригъахъуи, ришъугъ. Гъомылэу къыфахьыгъэм иIэшIугъэ
ымышIэу, шъхьэр къыIэтмэ къалъэгъункIэ щынэу шхагъэ.
Аркъым зешъо уж, мэфэ реным шхагъэпти, ышъхьэ
тIэкIу къэуназэу ригъэжьагъ, гущыIэмэ шIоигъоу хъугъэ.
Сыд сэIо мо ешъорэ купмэ зашIозгъэбылъэу сызфыщысын фаер, ыIуагъ. Рестораным тыкъычIэхьагъэмэ, цIыф
фэдэу тышхэни, тычIэкIыжьын. Лылыбжьэм нахь егугъоу,
мыгузажъоу шхэу, купыр зыдэщыс лъэныкъомкIэ нахьыбэрэ нэплъэгъур ыдзэу ригъэжьагъ.
- Машинэм дэжь сыкIожьын сэ,- Якъубэ зэшхэхэ уж
къыIуагъ.
- Муары, машинэр щыт,- шъхьангъупчъэм Биназ
иплъыгъ,- джыдэдэм тызэдчIэкIыжьыщт. Тэ щыIа официанткэр?..
ЗыкIыб къэгъэзэгъэгъэ Бэрэкъэтыр къызэплъэкIыгъ.
Дударыкъо Рэмэзани, рестораныр ежь ий пIонэу, официанткэу щысмэ яз мэкъэ IэтыгъэкIэ еджагъ:
- Галя!.. Тэ ущыкIодыгъа сэIо!..
Джэмакъэм рестораным чIэсмэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ. Биназ къекIолIэгъэ официанткэри гъумытIымыгъэ:
- Жэшхожъ, сыдэу Iаеу укуора...
- Мэфэ щэджагъоу сыд ешхэ-ешъуа мохэм чIашIыхьагъэр? - шоферыр официанткэм еупчIыгъ.
- Ромик щэджагъу, пчэдыжь иIэп, къызщызэIуахырэм къычIэошъ, зыщызэфашIыжьрэм чIэкIыжьы.
- Ар сыд шъыу,- Якъубэ ыIуагъ,- ятэ ыдэнэп.
- Ымыдэщтми, мафэ къэс джары тызхэтыр. Ромик
ащ фэдэу щытыгъэп, къехъулIагъэр сшIэрэп, мэзэ зытIур
ары зимышIэжьэу зыхъугъэр.
- Галь!..- ин-инэу Дударыкъо Рэмэзан Iанэм къыпэтэджыкIи, официанткэу IукIыжьырэм кIэлъыджагъ.- Нэбгырэ тхьапша мыщ чIэсыр? - IапэкIэ къылъытэу, ыбзэгу
фызэпырымыгъэзэжьэу унашъо фишIэу ригъэжьагъ.-
Модэ мо бзылъфыгъитIум шампанск, модрэ хъулъфыгъитIум аркъ апч, модрэхэми, мыдрэхэми афишъущтым фэдиз афэхь!.. Сэ непэ сидень рождение, сэры зэкIэ
зытырэр!..

--- Page 386 ---

Бэрэкъэт Емзэщ къызщылъэти, Дударыкъом Iэгу
фытеоу ригъэжьагъ:
- Браво, Ромик, браво!..
- Уцу зэ, Бэрэкъэтыр!..- Дударыкъом ыпашъхьэ Iэгу
щытеорэ IитIур рищэхыгъ.- Хэт сэIо сищыгъу-пIастэ фэмыеу мо нэбгыритIоу тэджыжьрэр?..
- Хэта? - Дударыкъом игъусищым языр къызщылъэтыгъ.- Мо чIэкIыжьхэра?..
Ауж икI Бэрэкъэтым ыIуагъ, алъежьагъэр къэуцугъэп. Ар зыхъугъэм такъикъ заулэ тешIагъэу ресторан
щыгъын пылъапIэм дэжь бырсыр макъэ къыщытэджыгъ,
апч шъхъэшъхъэ макъи къэIугъ.
ШIу зэрэщымыIэр Бэрэкъэтым ышIи, зи зэхимыхыгъэ
фэдэу ыпшъэ риуфэхи, шхэ фэдэ зишIыгъ. ЯтIонэрэр
къызщылъэти, апэ къыпэкIэфагъэр цацэр арыти, къыпхъотагъ. Дударыкъор фэгубжыгъ:
- Аслъан!.. ТIыс сIуагъэ!.. - етIанэ ымакъэ нахь тIысыжьэу къыфидзыгъ: - ТырящыкIагъэмэ тыкъагъотын...
Къигъахъу бжъэ горэ.
- Ары шъхьакIэ Эдик...- Аслъан къыIуи, аркъыр
къыригъахъоу ригъэжьагъ.- Гъунджэр IуахыгъэкIэ сенэгуе...
- СыдкIэ уигъапэра, Iуахыгъэмэ ыуасэ атыжьмэ
хъугъэ,- Дударыкъор фырагъэхъуагъэм ешъуагъ.
- Милицэр къащэгъэн фае...
- Рэхьатэу щыс сIуагъэ!.. А къэкIуагъэхэм зэхафыщт
ар...- Галь,- нахьыпэм зэреджэщтыгъэм фэмыдэу официанткэм еджагъ.- Сыд сэIо мо лъэныкъом къыщыхъугъэр?
- А сшIэгущэрэп, гъунджэр акъутагъэти, нэбгырищыри милицием ащагъэх.
- Къеожьыгъэха Эдик? - джы нэс зи къэзымыIожьыщтыгъэ Емзэщ къэупчIагъ.
- Къеожьынха, ежь яуагъ!.. Галстук зыдэлъым ынэ
лъэныкъо къыгъэубэрэпщыгъ...
- НекIо, Рэмэзан, тычIэжъугъэкIыжь...- Емзэщ
гумэкIэу рестораныр къызэпиплъыхьагъ.
- Укъэщтагъа, Бэрэкъэтыр?
- Сыкъэщтэна ащ нахь хэмылъэу... Тызфэщынэни,
олъэгъуа, тиIанэ къыпэхъухьагъэп... Нычхьапэ спектаклэ

--- Page 387 ---

ДэхапIэ сщэн фае... Шъуичылэхэр згъэгугъэгъагъэх.
Олахьэ, Рэмэзан, тхьаматэри, парткомым исекретари
кIэлэ шIагъохэм, искусствэм хэшIыкI фыряI! Спектакль
къышъуфэсщэщт зясэIом, ахэр зэрэгушIуагъэхэр озгъэлъэгъугъот!.. Мазэ къэс шъуичылэ зэ тыкIозэ тшIыщт.
Шефствэ адэсшIынэу исхъухьагъ. Парткомым исекретарь
лъэшэу сыгу рихьыгъ...
- Мыгъоц закъоу чылэм дэсым игугъу къысфэмышI.
- Ара? Олахьэ сэ аущтэу семыплъыгъ ащ...
- Уемыплъыгъэми, зи хъун хэплъэгъуагъэпI.. ЛIы
хъуна ар, ятэ нэмыцмэ ахэтыгъ ыIуи пIалъэ зыфишIыгъахэ
пшъэшъэжъыер къыщэжьыгъэп.
- Даха? - Емзэщ ынэхэр зыгорэу къэхъугъэх.
- Дэхэ къодыеп, сурэтым фэд.
- ЛIы хъунэп!..
- Сэри ары сIорэр,- Емзэщ шъхьэр ыузэнди, нитIур
къыригъэлыдыкIыгъ,- лIы хъунэп!.. Дэгъуба ятэ Тыркуем исмэ, блэгъэ факIо пIонышъ, нэмыкI къэрали къэплъэгъун, мыщ щымыIэ хьапщып гори къыздипщын... Тхьапш
ыныбжьын?
- Шэныбэм япхъуа? Илъэс зыщыплI горэмкIэ ощ нахьи нахьыкIэн... Сыда? УенэцIыгъа?
- УкIэлэ зикъэмыщэ зыхъукIэ ащ зи хэлъэп... Сурэтым фэд пIуи тебгъэхъопсагъ етIани... Янэ сыдэу щыт?
Ным еплъи ыпхъу къащэ аIо.
- Яни шъуз шIагъу. ЕгъашIэм чэмыщзэ къыхьыгъ
умыIощтмэ.
- Чэмыщхэр арба колхоз ахъщэм хэсхэр,- джыри
Аслъан къахэгущыIагъ,- мазэм а сомэ шъищым нагъэсы. УиIэнатIэкIэ, Бэрэкъэтыр, о сомишъэ къыуатми ары.
- Джа сомишъэ мыгъор арба зыпхъу къэтщэщтым
тызфыкIэупчIэрэр.
- Шэныбэмэ я Лимэ цIыкIуи армэумэ ащыщэп,- Дударыкъо Рэмэзан щхыпцIыгъэ,- ыгу урихьыщтмэ сшIэрэп
нахь.
- Джырэ чылэ пшъашъэхэр зыфэдэхэр ошIа, Ром,-
зышIомыдэеу Емзэщ къыIуагъ,- къалэм сыдэс Iори,
унэшъуми, улъащэми къыбдэкIощтых. Сэ ахэмэ, моу
шъукъысэплъ, зыкIи сащыщэп. Сэщ фэдэ кIэлэ шIагъом

--- Page 388 ---

къыдэмычъэщтмэ, егъашIэм кIэгъожьэу щысын!.. ИлъэсипшI горэ къыухыгъэна тызэрыгущыIэрэ мадоннэм, Рэмэзан?
- Хьа-хьа-хьа! - Дударыкъо Рэмэзан ыгу къыдеIэу,
ятэ фэдэу ынэкIушъхьакухэр къисысыкIхэу щхыгъэ, рестораным чIэсмэ ащыщхэри нэ IаекIэ зыфычIигъэплъыгъэх.- УкъызкIэупчIэрэр сыд илIэужыгъу!.. Шэныбэ Лимэ
мединститутыр къыухыгъ, анахь врач Iазэу ДэхапIэ больницэм Iут.
- Ы-ы-ы? - Бэрэкъэт Емзэщ къэбарэу зэхихыгъэм
джыри ынэхэр къыригъэлыдыкIыгъэх, фужерэу ыгъэпIэтIэраоу ыIыгъри IэкIэзы пэтыгъ.- Врач пIуи?! Врач сэнэхьатым нахьышIу слъэгъурэ дунаим тетэп. Къыздэхъугъэп нахь, ащ седжэ сшIоигъуагъ... Ромик, угу къемыгъау, нычхьапэ блэсымыгъэкIэу шъуичылэ пшъашъэм
дэжь псэлъыхъо сэкIо!.. Дунаим сыкъэзыубытыни, пэрыохъу къысфэхъуни тетэп. Нычхьапэ Iофым ыуж кIэкIэу
сехьэ. Олахьэ гъэшIэгъоным. Рэмэзан, зымафэ ДэхапIэ
сызэкIом, ащ фэдэ пшъэшъэ хъарзынэр зэрэдэсымылъэгъуагъэр. Мы цIыфхэр гъэшIэгъоных, укIэупчIагъэкIи,
къыошъугъущтых нахь, пшъэшъэ дахэ тичылэ дэсышъ,
къэодгъэщэщт къыуаIощтэп. Ей, ащкIэ сызэупчIыгъагъэр
ошIа? Джа ЧэтэшIэ дэдэр ары!.. Хьа-хьа-хьа!..
Рестораным къыщяхъулIэгъэ Iофыр зэхафыфэ Биназыдхэр сыхьат зытIо милицием къычIэтыгъэх. ДэхапIэ
къэкIожьыфэхи чэщ хъугъэ.
Биназ мэзахэу чылэм къыдэхьажьы шIоигъуагъ: нэ
лъэныкъоу къэбэгыгъэр къэушIуцIэу ригъэжьагъ. Янасыпти, нэбгыритIум лажьэ зэрямыIэмкIэ щыгъын пылъапIэм Iут бзылъфыгъэр шыхьатэу къагоуцогъагъ. Ары
мыхъугъэмэ яIоф кIыхьэ-лыхьэ хъущтыгъэ. Iофыр зэхэлъэшъуагъэ мыхъугъэми, Биназ къехъулIагъэр узэрэукIытэн, шъхьакIо къыпщыхъун емыкIугъ. Сыд ыIони янэрэ ятэрэ апашъхьэ ихьажьыщт, ятэжъ сыд риIощт? Мыхъу
зыщыхъурэм, ахэмэ зыгорэу зэхаригъэшIыкIын, чылэр
ары Iофыр. Нэбгырэ пэпчъ укIэрыуцоу къыохъулIагъэр
епIотэщтэп ныIа!.. УкъызэхэзышIыкIыни, укъызэхэзымышIыкIыни дэс.

--- Page 389 ---

Къалэм къыдэкIыжьхи, ДэхапIэ хьанэ-гъунэм къехьажьыфэхэ ажэ къызэтырахэу шоферымрэ Биназрэ зы
гущыIи зэраIуагъэп. ТIуми а зы гупшысэ хьылъэр зэрэфаеу агъэчэрэгъущтыгъэ. Якъубэ къалэм къыдэкIыжьхэ
зэхъум, зы гущыI-гущыIитIу горэ къяхъулIагъэм фэгъэхьыгъэу къыIогъагъ, ау Биназ къыхэгущыIагъэпти, ащ нахьыбэрэ темыгущыIэнэу рихъухьагъ. Ау дэхэпIэ остыгъэхэр къызэлъагъохэм, къыIуагъ:
- Олахьэ, Биназ, титIуи зи хъун къытэмыхъулIагъ...
Сыдэущтэу цIыфмэ неущ уахэхьащт? КъысэупчIхэмэ,
сэри сыд ясIощт?..
- КъыоупчIхэмэ, Iофыр зытетыр япIощт...- гукъэошъхьакIор Биназ къытекIоу къыIуагъ, тIэкIу тешIагъэу
етIанэ къыпигъэхъожьыгъ: - Дударыкъо Рэмэзан ыпкъ
къызэрикIыгъэр пIотэнэу ищыкIагъэп.
- Сыда? - Якъубэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, зэримыгуапэри къыхэщыгъ.
- Адэ Темыркъаныкъор тичыл, ятэрэ сятэрэ егъашIэм
зэныбджэгъух, Нурбек сишъэогъу дэд...
- ГъэшIэгъона Темыркъаныкъор тичылэмэ, ышнахьыкIэ уишъэогъумэ... СшIогъэшIэгъоныгъ Темыркъаныкъом ыцIэ милицием къызэрэщымыIуагъэр. Къыоуагъэм сизакъу зэриIощтыгъэм дебгъаштэщтыгъ нахь, зэобанэр зыпкъ къикIыгъэм игугъу пшIыным уфэягъэп.
- Темыркъаныкъор ешъогъэягъ...- Биназ ушъхьагъу
лъыхъущтыгъ, ячылэ Дударыкъор Iофым химылъашъо
шIоигъоу.- Тэры Iоу ышIагъэмэ, къыткIэлъыкуощтыгъэп...
- Сыоплъышъ, Биназ,- Якъубэ игые макъэ къыхэщыгъ,- егъашIэм шъыпкъагъэм упылъ, ау мы къапIорэмкIэ къыбдезгъаштэрэп, опцIы. КъызгурэIо, зэрэтичылэ
кIалэм ушIолIыкIы... Адэ дэгъуба аущтэу оIомэ, сэрыгъэмэ фэзгъэгъущтыгъэп. Хьайнапэ, емыкIу ащ непэ зызэришIыщтыгъэр! Къэмылэжьрэ ахъщэ къысIэкIэфэ оIокIэ
пшъэ уикIы хъуна! Ятэ фэдэу нахь тхьагъэпцIыIу сшIошIыгъ...
- Хъугъэ, тытемыгъэгущыI...
- ТытегущыIэнэп, ау сыфитыгъэмэ, а кIэлэжъэу
такIыбкIэ къикIи къыоуагъэм уеожьи зэриуутыгъэм фэдэу Темыркъаныкъоми ыпшъэ сыдэоныгъи!.. Олахьэ,

--- Page 390 ---

Биназ, ащ фэдэу укIочIэшхоу сымышIагъэ... Узеом, чэт
шъхьэунэзагъэм фэдэу джэхэшъогум къыщебгъэчэрэзэкIи, гъунджэм ибгъэчэрэзагъ!..
- Ешъуагъэм уеоным кIочIэшхо ищыкIагъэп...- Биназ фэягъэп ащ нахьыбэрэ къяхъулIэгъэ шъхьакIом тегущыIэныр.- Хъугъэ шъыу, ыуж тигъэкIыжь...
Аущтэу ЧэтэшIэ Биназ ыIуагъэми, къехъулIагъэр
шъхьэм икIыщтыгъэп. НэчIэ чIэушIуцIыкIыгъэр бжьыбжьыщтыгъэ. Пынджырыр ригъэчъэхи, заулэрэ напIэм
чэщ жьы чъыIэр къыригъэуагъ, ау ащ пае тIысыжьыщтыгъэп.
Сыхьатым Биназ еплъыгъ. МэкъумэщышIэхэмкIэ
гъолъыжьыгъо дэдагъ. СыкъамышIэу сыгъолъыжьыгъэмэ, Биназ ыIуагъ, пчэдыжь нэс зыгорэу хъун. НэпIэ бэгыгъэр шIоIофыгъэп, ушIуцIыгъэр ары. Ар хэмыкIокIэжьэу бэрэ пылъыщт. Биназ ошIэ-дэмышIэу Лимэ ыгу
къэкIыгъ, къыщагъэу ишъузыгъэмэ, Iэзэгъоу щыIэр
къырихьылIэнти, зи къемыхъулIагъэу нэф къыригъэкIыщтыгъэ. Мерэми IэзакIэ ымышIэу щытэп, нэшхо-нэгушIоу
ынэгу къыкIэуцуагъ. Пшъашъэм дэжь пчыхьэ зытIо Нурбекдыхэр игъусэу зэрэкIогъагъэхэри, зэрэщысыгъэхэри,
моу зыгорэу Iэпкъ-лъэпкъыхэр къэушъэбхэу, ыгу къэкIыжьыгъ.
Унэм Биназ имыхьажьэу сыхьат фэдизэ щагум дэтыгъ. Псынэпс щалъэ къырихи, къакъыр натIэм дэжь, платыкур ыгъэуцIынмэ нэм тырилъхьэзэ зэIэзэжьыгъэ. Ятэрэ янэрэ яостыгъэ зэкIосэжьым, унагъор къымыгъэбырысыры шIоигъоу лъэпэпцIыеу зэрылъ унэм ихьажьыгъ.
ТIэкIу тешIагъэу ыкъо къызэрэкIожьыгъэр ышIагъэти,
Бибэ къэтэджыгъ шъхьакIэ, Биназ остыгъэр химыгъэнэнэу, шхагъэу, зыми фэмыеу риIуи, зыригъэрэхьатыжьыгъ.
ЧэтэшIэ Биназ IофышIэ кIуагъэп.
Щайшъогъум нэс МэфакIор паплъи, къэмылъагъо
зэхъум, ишофер къаригъэщагъ:
- Адэ, Якъуб, тхьапшрэ къыосIуагъа укъызэрэкIожьыгъэр сэбгъэшIэнэу?
- КIасэу тыкъэкIожьыгъэти ары,- тыгъуасэ къяхъулIагъэр ешIэмэ ыIуи, шоферыр тхьаматэм еплъыгъ,- узгъэгумэкIынэу, сыфэягъэп.

--- Page 391 ---

- Макъэ къызысэмыгъэIукIэ сэгумэкIы сIуагъэба!..-
МэфакIом ыдагъэп.- СшIэрэп ныIа зыгорэ къышъохъулIагъэми...- джау сыдми тхьаматэм ыIуагъ.- Ори укъакIорэп, ЧэташIэри щыIэп...
- КъытэхъулIагъэр тэ щыпшIэра, Рэщыд?..- Шоферыр къэгузэжъуагъ.
- Сыд къышъохъулIагъэр? - МэфакIом ышъхьэ къыпхъотагъ.- Машинэр псауа?..
- Машинэм зи къехъулIагъэп...
- Адэ сыд?
- Ашъыу, ешъуагъэ горэ рестораным къыщытщыхьи... СшIэрэп къызэрэсIощтри, милицие Iоф хъугъэу тызхэтыгъэр хьалэмэт.
- Сыд милиц?..
- Ашъыу, ЧэташIэм зи илажьэп, къытыриубыти, къеуагъ... Гъунджэ шIагъори хэплъэ-хэкIыжь хъугъэ...
- Ы-ы? ПIорэр сыд шъыу!..- Рэщыдэ къэтэджыгъ,
екIошъылIи, пчъэ зэпагъори къыфишIыгъ, мыгузажъоу
къэтIысыжьыгъ.- КъэIуат къышъохъулIагъэр.
- ОшIэ сшIошIыгъ, Рэщыд.
- ГъэшIэгъона, сымышIэмэ сшIэщтыгъэба!.. Милицие
Iоф хъурэр аушъэфрэп. Тэри рестораным тычIахьэ, зи
къытэзаорэп нахь!..
МэфэкIо Рэщыдэ зыфалIэщтыгъэу ымыгъотыщтыгъэ
Iоф къыIэкIэхьагъэр.
Тхьаматэм дэжь Якъубэ къызчIэкIыжьыгъэр сыхьат
нахь мыхъоу тыгъоспчыхьэрэ Мыекъопэ къэбарыр ДэхапIэ къыдэтэджагъ. Хэти ежь зэрэфаеу къыIуатэщтыгъэ,
хигъахъощтыгъэ, зэблихыщтыгъэ. ЧэтэшIэ Биназ агъэтIысыгъэу, ащ МэфэкIо Рэщыдэ лъыкIуагъэу чылэм къыщекIокIыщтыгъэ. Мафэрэ фэмыдэу тхьаматэм ишофер
зыIузгъакIэ зышIоигъуагъэхэри мэкIагъэп. ЕупчIхэрэм
Якъуби зэ-тIо къафэгубжыгъэми, къэбарым хахъощтыгъэ нахь, уцущтыгъэп. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныгъэр
Дударыкъо Темыркъаныкъор Iофым икъежьапIэу зэрэхъугъэр шоферым тхьаматэм риIотэгъагъэми, ащ игугъу
зыми ышIыщтыгъэп.
Уахътэр зэрэкIорэр шIомакIэу МэфакIор колхоз правлением чIэсыгъ. Уахътэр ары нахь Рэщыдэ зыгъапэщтыгъэр ЧэташIэм икъэбар чылэм хэхьагъэ-хэмыхьагъэм
пылъыжьыгъэп. ЧIыпIищэ зыщытегущыIагъэхэр чIыпIих
зэрэхъущтым ехъырэхъышэжьыщтыгъэп. Кабинетым
къыфычIахьэхэрэм ЧэташIэм иIофкIэ ариIощтыгъэр
фэшъхьафыгъ, къезэуагъэх, къебэныгъэх ыIозэ, ыл фэузрэм фэдэу зигъэлъагъощтыгъэ. Биназ ымыумысыщтыгъэми, партийнэ IофкIэ обкомым уаIофтагъэу рестораным учIахьэ хъуна ыIоти, щэджэгъошхэ IофымкIэ
зэрэзекIуагъэр къыригъэкIущтыгъэп. Адэ джары, бжьэри мао, къэбжъыери мэкъутэ, ыIощтыгъэ шъхьакIэ, ыгу
илъыр ыбзэгу телъыгъэп.
МэфакIор щхыгъэ. УикIэкIо зэпылъ, ЧэташIэр, утеутхыпкIыхьажьзэ, ыIуагъ, ар дэгъоу къыохъулIагъ, сыгу
къыптепщэхагъ. Къэтлъэгъун джы птамэхэр бгъэпIыищтхэмэ!.. ШIой кIапэ къыбнэмысэу дунаим утетын уихьисапыгъ, чылэм удэмыкIэу, уздэкIрэм райкомым щэхъу
умышIэу, парткомым учIэсмэ улIы дэгъоу зыпшIошIыжьыщтыгъэ. Ежьыр дэдэм, МэфакIом, ар ыгу зэгорэм
къызэрэкIыгъагъэр зэхахынкIэ щынэрэм фэдэу джыри
шъхьэм къыфихьэщтыгъэм егупшысэжьыгъ: сэ къыуязгъэшIэным игъо симыфэзэ, сызфэе дэдэр дэгъоу къыохъулIагъ. Тхьэ щыIэщтын, сыкъызэхихыгъ.
Щэджагъо нэс зэжэгъэ телефоным джыри зэ Рэщыдэ феплъэкIыгъ. Мафэрэ афэмыдэу непэ телефоныр
рэхьатыгъ. Таймэзыр телефонкIэ мыгущыIэжьэу сыдэу
непэ хъугъа сэIо!.. Тыфэмые зыхъукIэ модрэр еIо, мыдрэр еIо, иIоф зыхимылъхьэу, зыхэмыпамэрэ щыIэп. Къытеоба, сыда джы укъызкIытемыорэр!.. ЧэташIэм къехъулIэгъэ къэбарыр мэкъу-мэщ райуправлением ишъэогъоу
чIэсым Хьамырзэр ригъэIушъэшъэгъах. Джыри къэбарыр Таймэзым нагъэсыжьыгъэпщтын... Непэ намыгъэсмэ, неущ нагъэсыщт. Неущ нахьи, непэ раIуагъэмэ нахьышIугъ!..
Щэджагъо нэс МэфакIор телефонымкIэ зажэщтыгъэм иIоф къикIыгъэп. Унэм зэкIожьми, щэджэгъуашхэр
ыцагэ дэхьагъэп. Губгъом имыхьэу правлением къэкIожьыгъ.
Псычэтэхъо фермэм иIоф зэрэкIэмыкIрэм МэфэкIо
Рэщыдэ ыгу ыгъэкIодыгъэу ыцэмэ адэпыджэжьэу заулэрэ щысыгъ. Сыкъагъэгугъэ, сыкъэзгъэгугъэрэм пэпчъ
сыкъегъэпцIэжьы. Псэолъапхъэр зыдгъотыкIэ, гъучIыIунэр дгъотыжьрэп, гъучIыIунэр зыдгъотырэм, экскаваторыр дгъотыжьрэп. ПсыутIэм псы къыдэлъадэу, дэчъыжьэу шIыгъэн фае. Армырмэ мазэкIэ ушхъонтIынышъ,
хьантIэркъопс хъужьыщт. Таймэзым икуп къызэрашIошIырэр пIомэ зэкIэри хъунэу ары. Сыдигъуа, гъэрекIо
бжыхьэ щыублагъэу зы чIыпIэ тикIын тлъэкIрэп. Хъущтэп
шъыу IэнатIэ мыр. Нэгъумым илъэхъан ары утхьамэтэнкIэ
зыдэгъугъэр. КъыоцIэцIэн-къыоцIэцIэни, къыбдешъожьынышъ, машинэ фыжьышхом игъэкIэжьыгъэу орэдышхо кIиIукIзэ, кIожьыщтыгъэ. Къытеогъэ телефоным
МэфакIор къыгъэлъэтагъ. ЧэташIэм къыкIэупчIэрэр къышIэжьыгъэп, ау Таймэзым ымакъэу зэрэщымытыр къышIагъ. Сэлам зэрахыфэ, райкомым иятIонэрэ секретарь
къышIэжьыгъ, къызкIэупчIагъэм иджэуап ритыжьыгъ:
- ЧэтэшIэ Биназа?.. Ар гъой-щай... Олахьэ сымышIэ
къызэрэсIощтри...- МэфакIом ышъхьэ къырихынкIэ
къыримыгъэкIурэм фэдэу зишIыгъ.- Джыри сэри сыIукIагъэгоп, тыгъуасэ обкомым зышъогъакIом рестораным
къыщезэуагъэхэмэ сшIэрэп... Икъэбар къыосIонэу сшIэрэп. ИщыкIагъэмэ сыкIони къызэзгъэшIэн... Шоферра?..
Шоферым къыIори ышIэжьрэп, зэ къыщыхьагъэх, зэ ежь
ЧэташIэр ащыхьагъ еIо... Ау ЧэташIэр, шъори шъошIэ,
ащыхьащтмэ ащыщэп. Ау сшIэрэп, ешъуагъэу зыгорэкIэ
кIэлэжъхэр щыхьагъу ышIыгъэхэмэ... Моу джыдэдэм
Биназ дэжь сыкIони, Iофыр зытетыр къызэзгъэшIэн...
КIэлэ хъарзынэр къызэхаукIагъ аIуагъ... Шъуфаемэ, Мыекъопэ милицием сафытеон, тесыубытэни сыкIон... Джыдэд ныIэп, моу укъытеоным ыпэкIэ ныIэп зысшIагъэр. Адэ
шъуигъэгумэкIын, сэри сшъхьэ лъы къыдыригъэфыягъ.
Сыд пIорэр шъыу, джа зыр тэрэзэп хэтми зышIагъэр...
Даут Измайловичым раIон фэягъэп... Дунаим узытеткIэ
Iаджи къыохъулIэщт... Олахьэ мы цIыфхэр жъалымхэм,
сыгу къео, раIон фэягъэп... Боу сыкъыпфытеожьын, кабинетым учIэсымыгъуатэми, шъуадэжь сыкъыпфытеон... ГумэкIын адэ Даут Измайловичыр...
ТелефонымкIэ МэфакIор огущыIэфэ пкIантIэ къехыщтыгъэми, шъхьац пIокIэ ныкъоикIым пахъэр къыхихыщтыгъэми, ышIэщтыгъэп. Трубкэр зегъэтIылъыжьыр

--- Page 392 ---

ары ныIэп зэрэпшъыгъэри, зэрэзэхэуцIыныхьагъэри
зишIагъэр. Олахьэ, ыIуагъ, мы Хьамырзэр бэлахьым, Таймэзым нимыгъэсэу уцугъэп. МэфакIор щхыгъэ... Алахьэм цIыфмэ ажэ удерэмыгъаф!.. УздафэкIэ уауцэIуни,
укъыдадзыжьын... ЧэташIэм ыIу-ымыIоми, бзаджэ Хьамырзэр. ЦыхьэшIэгъу пшIы хъущтэп, еплъ ащ ышIагъэм...
Къызэрэоплъын щыIэп... КолхозымкIэ къыздишIэрэ
тIэкIу-шъокIухэр езгъэшIэн фэягъэп. Сыдэущтэу сшIыщтыгъ, ащ ишIэ хэмылъэу чIыгу такъыр бгъэбылъын
плъэкIыщтэп... Дэхэ-дахэу мы сызIутым IукIыжьыгъэн
фае. Икъунба, уни сшIыгъэ, тызэрэщыIэн тIэкIуи хэсхыгъ.
КъэкIощт лэжьыгъэм тыкъыхэмыщэу зэ тыхэлъэкъоухьажьыгъэмэ... Бэ шIэн, макIэ шIэн, мы сызхэплъэрэ Таймэзыр къызбгырыущт, ащ Iофыр зынэсрэм, дунаим укъызкъонэжьын щыIэп. Зэ укъызаутIэсхъыкIэ, е-о-ой, зыпыфыжьыгъуаех...
Джаущтэу МэфэкIо Рэщыдэ ыIощтыгъэми, тхьамэтагъор зыми риты шIоигъоп. Ащ текIмэ щымыIэжьышъунэу къышIошIы. Илъэс пчъагъэ хъугъэ кIэлэегъэджэ
сэнэхьатымкIэ зы тхылъ зыхэмыплъэжьыгъэр. Сабыищ
иIэ пэтзэ, класснэ журналыр ыблыгучIэ чIилъхьэу урокым
кIокIэ, кIэлэеджакIохэр зэхимышIыкIынэу, ежьыри къызэхамышIыкIынэу ащысэхъукIыжьыгъ. Ащ изакъоп,
щыIакIэм ыуж къызэринэрэр мафэ къэс зыдишIэжьыщтыгъэми, тIысэу, аущтэу зыкIэхъурэм егупшысэн фэягъэп. Зыфэдэ шъыпкъэр зэрэзыдишIэжьыщтым щымыукIытэу щэщынэ...
Колхоз тхьаматэм зэрэIукIыжьыщтым ишъыпкъэу
егупшысэ къэсми, къытенэжьы шIоигъу...
- Олахьэ, Биназ,- МэфакIом пчъэр къызэрэзэIуихэу
къыригъэжьагъ,- уцIыф гъэшIэгъоным, джы нэс тэбгъэшIагъэп къыохъулIагъэр!.. СэбгъэшIагъэп сIуи, Якъуби
сецIэцIагъ... Олахьэ зи хъун къыомыхъулIагъ, пыу-алаурсын, сыд бэлахь узхэфэгъагъэр!..
- Арыгущ, Рэщыд... Лажьэ зимыIэ кIалэр...
- СэшIэ, Биб, сэшIэ,- МэфакIом гущыIэр IэкIихыгъ,-
Биназ лажьэ иIэп. УмыгумэкI, Биназ, а хьам къылъфыгъэу
къыоуагъэм ифэшъуашэ милицием щырагъэгъотыщт.
Олахьэ сыгу къеуагъэм... ИщыкIагъэмэ джыдэдэм тесыубытэни Мыекъуапэ сыкIон?.. Олахьэ а бзэджашIэмэ
сашIомыкIын!..
- ИщыкIагъэп, Рэщыд,- Биназ къыIуагъ,- ар зэхэфыгъэхэ Iофэу сыкъэкIожьыгъ.
- Къыпщыхьагъэм укъишIэщтыгъа? - Дударыкъо Рэмэзан игъусагъэмэ ащыщ къызэреуагъэм ышъхьэ
МэфакIом къыримыхэу къэупчIагъ.- Изэкъуагъа, гъусэ
иIагъа?
- Тэ сыщишIэн,- Биназ Темыркъаныкъо Рэмэзан ыцIэ
къыриIуагъэп,- зыщыщри тымышIэу такIыбкIэ къикIыгъ...- Адрэ унэ дзыгъэмкIэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ипскэ
макъэ къиIукIыгъэти, гумэкI нэгукIэ Биназ плъагъэ, МэфакIоми къыриIуагъ: - КъысэхъулIагъэр тятэжъ едгъашIэрэп...
- Ара?.. Адэ аущтэу Iоба!..- Рэщыдэ ардэдэм Биназ
янэ феплъэкIыгъ: - Тэрэз, мощ пае Ибрахьимэ бгъэгумэкIына!.. Ары шъхьакIэ, цIыкIухэр?.. ЦIыкIухэр архэба
узIотэщтхэр...
- Ахэмэ алъэгъугъэп,- Бибэ ыIуагъ,- къэкIожьхэмэ,
нэкIэбыдз къыкIэкIагъэти, тпхыгъэ ятIон.
- Ари тэрэз, дэгъоу къэшъуугупшысыгъ... Олахьэ
зыми римыIонэу сэри шоферым есIуагъэм.
- Дэгъоу пшIагъэ, Рэщыд, тхьауегъэпсэу,- зэхихыгъэр Бибэ игопагъ.
- Сыд пае адэ къэбар зэблэхэу цIыфмэ ашIэн!..- Рэщыдэ зышIомыдэеу ылъэкъуитIу зэтыридзагъэ, тутыныр
къыштагъ.- ШъушIэрэба тичылэхэр зэрэщытхэр, къызэрымыкIыпхъэм Iо къырагъэкIыщт, Таймэзми нагъэсыщт... Намыгъэсыгъэуи уиIагъот...
- АщкIэ сыщынэрэп,- Биназ къыIуагъ,- зи мыхъун
сшIагъэп. Хэт ущыщми бзэджашIэм къыуимышIэн щыIэп... Адэ Якъубэ сырыгущыIэщтэп ыIогъагъи?..
- Джарба тхьамыкIагъор,- Рэщыдэ къыхэкуукIыгъ,
еплъэлъ Темыркъаныкъом игугъу къызэримышIрэр,
сыда шъуIуа ыIуи, ыгъэшIэгъуагъ,- тIощтэп аIозэ, аIуатэ.
Ау щытми зыгъэрэхьат, ымыIотэнэу Якъубэ фэзгъэпытагъ... Адэ джары, Биб,- зигъэнэшIошIэу Биназ янэ
риIуагъ,- къалэм Iоф тиIэу тызыкIокIэ, мэлэкIаем тигъалIэу рестораным тычIэмыхьэу тыкъызфэчъэжьрэр...

--- Page 393 ---

Хьакъун якIасэу ДэхапIэ зы куп дэсышъ, мафэ къэс къэлэ
ресторанмэ тачIэсэу, тащэтхъэ къашIошIы. Мэфэ реным
мышхэгъэ кIалэр зычIахьэм, еплъ къехъулIагъэм...
- Арыгущ, арыгущ...- Бибэ шъхьэр ыгъэсысыгъ.
XXXIV
- А Къан, Къан,- Гощнагъо лIым етIыргугъ,- хъугъэ,
къэущыжь, пчыхьэ мэхъу пэт... Чылэ лIыхэр зэкIэ клубым
екIух, уахэныщт...
- Сыд сэIо къэхъугъэр? - пшъыгъэу Мыекъуапэ
къикIыжьыгъэ Темыркъан шъузым еупчIыгъ. ЕтIанэ пщынэ макъэу клубымкIэ къиIукIрэм едэIугъ, ежь ыгу шIопти,
зэхихрэр зыфихьыщтыр ышIагъэп.- Сыд джэгушху сэIо
чылэм дэтыр?..
- Адэ арба сэри укъызфэзгъэущрэр... Мэджэс Ахъмэтыжъым орденэу къыфахьыжьыгъэр къыратыжьы...
Шыцуямэ къыпыоу зыпылъхэр сшIэрэп... Дунай гъэшIэгъон тытет, дахьыерэр дахьыяпэ, радзыхрэр радзыхыпэ,
мощ Iофы зебгъэшIы хъуна, цIыкIуи, ини аугъои...
Темыркъан Iаби, сыхьатыр къыштагъ. Тыжьын блэпсыр IэхъомбитIум къадэлэлэу еплъыгъ. Уахътэр тфым
еблагъэщтыгъэ. УрамымкIэ, клуб лъэныкъом пщынэмрэ пхъэкIычымрэ къэшъо орэдыр къыраIотыкIы. ГушIогъо чэфыр ДэхапIэ шъхьащыт шъхьакIэ, Темыркъан зыгъэнэшхъэин къэбар гомыIур цIыф римыIоу еушъэфы.
Мыекъуапэ машинэр къызэрэрифыжьышъугъэри ышIэрэп, нитIум къапэшIуафэрэр амылъэгъужьэу гукъэошъхьакIом ешхы. Ащ фэдэ тхьамыкIагъо ыкъо нахьыжъ
къехъулIэнэу нибжьи ышIагъэп. Зэрэщыгугъыщтыгъэу
Рэмэзани къычIэкIыжьыгъэп. Ежь нахьи нахь Iушэу, зыхэт
IофымкIэ лъэпсэ пытэ иIэу Темыркъан къышIошIыщтыгъэ.
Рэмэзан иIоф зэрэмыхъатэм Темыркъан егуцафэщтыгъэ. Джа ТIуапсэ лъэныкъомкIэ къикIыжьзэ, ядэжь
къызIолъэдэ лъэхъаным щыублагъ. Зэ-тIо еупчIыгъ,
щхыгъагъэ нахь, къызхигъэщыгъагъэп. Темыркъан гуцафэ езгъэшIыщтыгъэр Рэмэзан изекIуакI, нахьыпэм хэмылъыгъэ шэнхэр мафэ къэс къызэребэкIыщтыгъэр ары.
Iоф шIагъо зэрэщымыIэр къом къыримыIощтыгъэми,

--- Page 394 ---

нысэм къыриIуагъ, мафэу е чэщэу къызэрякIущтхэм щэщынэ. Пчъэ тео макъэ къэIу къэс Рэмэзан къызэрэкIащтэрэм гу лъытэгъоягъэп. Унэм илъ квитанциехэм ахэплъэ, губжыгъэкIэ ецIыцIых, зэIетхъыжьых, ар имыкъоу
машIом петакъох. Ешъуагъэу къызыкIожькIэ, аущтэу зы
мэзэ зытIум нахьыбагъ, ыбзэ къетIатэ, хэт ышIэра, зыгорэ къехъулIакъомэ, ышIэн фаехэр шъузым къыреIох,
етIани щхызэ кIелъэшъужьы.
- Адэ джары, ныо, зым иджэгу, зым ихьадагъ зыкIаIорэр...- пщынэ мэкъэ чэфэу къылъыIэсрэм кIэдэIукIзэ,
нычэпэ ыкъо нахьыжъ зэрагъэтIысыгъэм ышъхьэ къыримыхэу Темыркъан къыIуагъ.
- Сыда, Къан, гукъао горэ щыIа?..- Гощнагъо къэгузэжъуагъ.- Тхьа къысауи, Рэмэзан зыгорэ къехъулIагъэми сшIэрэп... КъаIо, сшIомыушъэф!..
- УзэрэгущыIэрэр сыд илIэужыгъу сэIо!..- Темыркъан шъузым фэгубжыгъ, етIанэ зэригъапцIэрэр шIоемыкIоу зыкъызэблихъугъ.- Ашъыу, мо джэгушхо зышIыгъэхэр ары зыфасIорэр... Сыда зэрищыкIагъэр, зилI заом
хэкIодэгъэ шъузабэмэ икIэрыкIэу агу къагъэбырысырыжьэу. Куо-хьау ищыкIагъа, Советым аращэри, орденыр
рарэтыжьи, хъугъэба!..
- Ары сэри сIорэр.
- Сахэхьан амэ сэ.
- Уахэхьан адэ.
- Нурбек ащ щыIэу къычIэкIын?..
- ЩыI адэ. Арба Мэджэсым къытегущыIэнэу зыпшъэ къыралъхьагъэр. Пщыгъупшэжьыгъа, зыфигъэхьазырыщтыгъи. Нысэри щыI, нибжьи захигъэнынэп. Зигъэдахэу сыхьатныкъо гъунджэм кIэрысыгъ. Ышъхьэ пIыеу
ахэлъэдэн нахьи, тхъу тфиожьыгъэмэ нахьышIугъ. Къэлэ
тхъум ахъщэкIэ тыпырикъужьрэп.
Гощнагъо къыIохэрэр Темыркъан ышъхьэ къихьэщтыгъэп. Мэфэныкъом машинэмкIэ Мыекъуапэ къызщечъыхьэм, тэрэз-тэрэзэу ыкъо икъэбар къезыIон ыгъотыгъэп. Милицием тIо-щэ Iухьагъ, зыдагъэгущыIагъэп.
Следователь кIалэу Рэмэзан инэIосагъэм зыIуигъэкIэнэу
IофшIапIэм зыфытеом, дэсэп къыраIуагъ. Ядэжь, шъузым зыфытеом, щэджэгъуашхэ къэкIожьи, джыдэдэм

--- Page 395 ---

икIыжьыгъ къыраIожьыгъ. Следователым зыримыгъэгъоты зэхъум, ыкъо иIоф зэрэмыхъатэр къыгурыIуагъ.
Темыркъан ымышIэу щытыгъэп агъэтIысыгъэм узэрэIуамыгъэкIэщтыр. Ау етIани Рэмэзан зыдащагъэр ышIэмэ
шIоигъуагъ. КъеуцуалIэу зыми къыримыIуагъэми, Рэмэзан Мыекъуапэ зэрэдэмысым ехъырэхъышэжьыщтыгъэп. Ежь Темыркъани, хэщ-ощ ышIынэу, нэмыкI цIыфмэ
заIуигъэкIэнэу джыркIэ фэягъэп: къатIупщыжьынэу мэгугъэ. Дунаим узтеткIэ, Iаджи къыщыохъулIэщт, ар къэс
мыр къысашIагъ, мыр къысэхъулIагъ пIоу япIотэныр
ищыкIагъэп. АгъэтIысыгъ аIозэ, къатIупщыжьыгъэхэу
ашIэ. Ау нысэм къызэриIотагъэмкIэ, Рэмэзан иIоф дэи,
шIукIэ улъыплъэнэу хилъагъорэп, шIэхэу ыуж уимыхьэмэ, Iоф зэкъодзагъэр нахь зэкъолъэдэнышъ зэшIохыжьыгъуае хъущт.
- Ал, къыохъулIагъэр сшIэрэп,- Темыркъан ищысыкIэ Гощнагъо ыгъэшIэгъуагъ,- зэрмырэу Мыекъуапэ
укъикIыжьыгъ. ЧэташIэмэ якIэлэжъкIэ чылэм щаIорэм
земыгъэгъап, Рэмэзан ащ фэдэ делагъэхэр ышIэщтэп.
ЧэташIэхэмрэ тэрырэ тызэщагъэхьан яхьисапышъ ары.
Иман зимыIэ чыл, ар зэраIоу Iофыр щытыгъэмэ, джы нэс
ЧэтэшIэ Шумэфэжъыр тадэжь къэчъэныгъи. Биби тыщигъэIэжьыныгъэпи. ЯкIэлэжъ шIэ, къыпфигъэгъущта ащ? -
Гощнагъо ежь-ежьырэу зыдэгущыIэжьмэ, лIым риIокIзэ, Iанэр къыштагъ.- Хъугъэ, угужъоми зи фэIуагъэп,
хьалыжъо щагощырэп, тэ зэкIэми апэ тычъэн фае, непэрэзымафэм фыгукIэ зыIуплъхьагъэп... Ал, шхэ сIозэ, тэ
уежьагъа? УздакIорэр нысэщэ джэгу пшIошIа, гущыIэ
мышъомылыкIэ, Нурбек апэ зэритэу, шъукъагъэшхэкIыни
шъукъатIупщыжьыщт, умышхэщтми, мы щхыум хаI.
- О-уиу, о ныор, тыбгъэпсэущтэп,- фэмыяхэу Темыркъан Iанэм пэтIысхьагъ, щхыуми тIэкIу хэхъумпIагъ,
щыпс-пIастэми хаIэ фэдэу зишIыгъ.- Тахэбгъэныщт мо
зэIукIагъэмэ... РагъэжьагъэкIэ сенэгуе, пщынэ макъэ
къэIужьрэп. Ярэби, Таймэзыр къэкIогъэна шъуIуа?..
- Таймэзыр хэмытэу районым зыгорэ къехъухьа!..
Ащ имашинэмэ сшIэрэп, машинэ фыжьышхо горэ джырэблагъэ блэлъэтыгъ. А Къан, сыкъыоплъышъ, упшъыгъэ гущ, узэхэуагъ. СыдкIэ уищыкIагъ Мэджэсым иорден, уахэмыхьэми хъун. АщкIэ Нурбек ыпшъэ дэкIыгъэри
екъу...
УмыкIоми хъун Гощнагъо къызреIом, Темыркъан нэ
IаекIэ еплъыжьыгъагъэми, зыдакIорэ чылэ зэхахьэм ыгу
щыIагъэп. Чылэр зыщычэфырэм ежь сыд щишIэщт,
сыдынэкIэ ыкъо нахьыжъ илэгъумэ яплъыщт? Чылэ Iоф
зэрифэн нахьи, ыкъо иIоф зэрифагъэмэ нахьышIугъ.
Iофым уемыпэсакIоу гъэсакIо укIон плъэкIыщтэп. Сыд пае
ДэхапIэ сыкъэкIожьыгъ Едыдж Сахьидэ зыIусымыгъакIэу?
УрящыкIагъэмэ, зэкIэри къыпфай, уищыкIагъэхэ хъумэ,
къэгъотыжьыгъуаех.
Нахьыпэм бэгъуагъэу сыхьатыр къызэриштэщтыгъэм фэмыдэу къышти, еплъыгъ. Уахътэр хым ыныкъокIэ
кIогъагъэ. Джыри тыгъэр къохьанкIэ сыхьатырэ ныкъорэ фэдиз къэнэжьыгъ. Сахьидэ дэжь тыкъочъыгъэмэ
дэгъугъэ. Мы кIэлэ бетэмалыри зыуж итыр сшIэрэп. Мэджэсми сыда къыриIолIэщтыр? Тэрэзэу ныом къыгурыIуагъэпщтын, Таймэзыр къэкIуагъэмэ, гущыIэ зытIу
къыIони, орденыр Мэджэсым ритыжьыщт. Джары мыскъарэ тшIызэ, Болэтым Iофэу зэшIуихыгъэм еплъ. Зыпыхьэрэм, сыд щыщми, шIушIагъэ хегъуатэ. Шъэогъум идунай щыIакIэ хэгупшысыхьэзэ, кIалэр ыгу къэкIыжьи, Темыркъан хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
Клубым цIыф Iутыжьыгъэп. Игъом къызэрэмыкIуагъэр шIоемыкIоу Темыркъан къэуцугъ, ардэдэм Iэгу
тео макъэм клубри зэтричэу зэхихыгъэ. Клубым цIыфыр
чIэфэжьыщтыгъэп, щысмэ афэдиз щытыгъ. Сценэм нэбгырэ заулэ тес. Ахэмэ Темыркъан апэ Таймэзыр ахилъэгъуагъ - Мэджэсым ыбгъэ орденэу "Красная Звезда" хилъхьэщтыгъ. АдыкIэ столыбгъум кIэрысмэ Болэт
Къасыми къахэщы. Темыркъан зиплъыхьагъ, мыщ фэдиз
цIыф клубыр зашIыгъэ илъэс заулэм къыщызэрэугъоигъэу къышIэжьрэп. Таймэз Даутэ орденыр Мэджэс Ахъмэт ыбгъэ хилъхьи, шъуеплъ ыIуи, цIыфмэ къазырегъэлъэгъум, Iэгу тео макъэм джыри клубыр къызэлъигъэджагъ.
Мэджэс Ахъмэт ыбгъэгу ордениплIыр къыхэлыдыкIы, медалэу хэлъыри бэ.
Iэгу теозэ, Темыркъан зыфиплъыхьэщтыгъэ Нурбек.
Ау Гощнагъо зэрэгугъэщтыгъэу Iофыр щытыгъэп. КIэлэ15 Заказ 089

--- Page 396 ---

еджакIохэр зэIукIэм зэрэхигъэлэжьэщтыр ыпшъэ илъыгъ
нахь, къэгущыIэн Iоф щыIагъэп.
ЗэIукIэр заухым Ордэн Заудин къыIуагъ:
- Джыдэдэм художественнэ самодеятельностым
концерт къытыщт.
Мэджэс Ахъмэт орденыбэ зэриIэр чылэм щашIэщтыгъэ, ау мыщ фэдиз зэубытылIагъэу ыбгъэ хэзымылъэгъуагъэр нахьыб. Ежь Темыркъан дэдэу орден чIыфахьэ
фэкIогъагъэми шIогъэшIэгъоныгъ. Сценэм къехыжьыгъэхэр апэрэ тетIысхьапIэу афаIыгъыгъэм тетIысхьагъэх.
А лъэныкъомкIэ Темыркъан зэрэщымыIэр ыгу къеоу
плъагъэ, щысыгъэмэ, ыIапэ ыубытми, джаущтэу шъхьэгъэсыскIэ сэлам Таймэзым рихыныгъи...
ОшIэ-дэмышIэу Темыркъан ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
Ардэдэм пэмычыжьэу щыс Былымгъот Мурат къеджагъ:
- Темыркъан, моу къакIуи къэтIыс,- нахьыжъыр
зыдагъэтIысыщт тIысыпIэм къытетэджыкIрэ кIалэри Темыркъан ылъэгъугъ.
- Хьау, сытIысыщтэп,- Темыркъан Iэ ышIыгъ.- Ярэби, Нурбек тэ къисхын шъуIо? - джау пэблэгъэ шъыпкъэу
щысыгъэ Нурбек къызэплъэкIыгъ.- Моу къакIо, сыпфэещт,- Темыркъан ыгъази, чIэкIыжьыгъ.
- Сыда къэхъугъэр, тят?
- Ма машинэ IункIыбзэр,- Темыркъан ыщэигъ,- сэ
мыщ дэжь сыкъыщыожэщт. Уянэ укъилъэгъумэ, моу
чIыпIэ горэм сынэсыщт Iуи еIу, сызэрэуигъусэр ышIэнэу
ищыкIагъэп...
- Къэхъугъэр сшIэмэ хъущтба?
- Мыщ дэжьрэп, етIан...
Чэу пакIэм Темыркъан машинэм щитIысхьагъ. Хьаблэм текIыфэ Нурбек зэ-тIо ятэ фычIэплъыгъ. Шъо
имыIэжьэу, зэрэкIыфыбзэ-шхъуантIэр джыры ныIэп зилъэгъугъэр. Темыркъан ынэкIушъхьэ хъурэитIу къэлэнлагъэ фэдэу къыщыхъугъ, ыначIэхэр чIэуагъэх. Пшъэлъынтфэ къудыигъэхэри къыхэщых.
ДэхапIэ дэкIыгъэхэу Темыркъан къыIуагъ:
- Адэ джары,- ятэ ымакъэ моу зыгорэу къызэрэхъугъэр Нурбек къыгурыIуагъ,- махъушэм тесми хьэр

--- Page 397 ---

ецакъэ зыкIаIуагъэр... Ар нибжьи къытэхъулIэжьын Iоу
сшIагъэп, щэм ыстыгъэр псым епщэ зыфаIуагъэр тэркIэ
шъыпкъэп... Нычэпэ Рэмэзан агъэтIысыгъ...
- Ы-ы?..- Нурбек машинэр зэтыриIажэу гъогубгъум
дигъэчъэхи, егупшысэу тIэкIурэ зыщэс уж къыIуагъ: - Ащ
сенэгуягъ сэ... Сыд къыпаIэтрэр?..
- Лъапсэ фэзгъотын слъэкIыгъэп... СызэупчIыгъэ
пэпчъ зыпигъэчэрэгъукIыгъ. Ары пакIо, сицыхьэ зытелъыгъэ следователь нэIуасэми зысигъэгъотыгъэп.
- Тэ тыд тыздежьагъэр?..
- Ары, ары... НекIо, Едыдж Сахьидэ зыIутымыгъакIэ
хъущтэп...
- Сыд етIощт?
- НекIо, некIо, цIыф лые щыIэп!..
- Тят, Едыдж Сахьидэ ыуж икI!..
- Пшынахьыжъ узэплъыщтыр нахь, Едыджрэп!.. Унэ
къаплъэу пшынахьыжъ хьапсым дябгъэдзэщта?!
Темыркъанрэ Нурбекрэ чэщ реным уцу яIагъэп. Тыдэ
кIуагъэхэми, хэт елъэIугъэхэми, Iофэу зыуж итыгъэхэм
екIолIапIэ фагъотыщтыгъэп, хэти зыпигъэчэрэгъукIыщтыгъэ. Шъыпкъэ, Iофым хэшIыкI фызиIагъэхэр Едыдж
Сахьидэ фэдэхэрэп, ау Дударыкъо Рэмэзан зэрагъэтIысыгъэр а мэфэ дэдэм езгъэшIэни къыкъокIыгъ. Ежьыри Дударыкъо Темыркъан ыгу зэригъэбгъэнэп ыIуи, яунэ ришIыкIзэ, а пчыхьэм къалэм теогъагъ. Хэт фытеуагъэми,
пкIэ зэримыIэр Темыркъан инэрылъэгъоу Сахьидэ дэжь
къикIыжьыгъ. Мыекъуапи къызэсыжьхэм Iофым щыгъуазэу къышIошIырэмэ заIуигъэкIагъ. Сыхьатыр пшIыкIуз ужым джа следователэу ышIэрэм фытеуагъ, елъэIугъ
зыдэщыIэр къыриIонэу:
- КIо, Iофым хэшIыкI фыуимыIэми, сырят, ори узэплъын лъфыгъэ уиI, зыдэщыIэр къысфызэгъашI, дунаим
къыстенэн щыIэп... Непэп сызыпшIэрэр...
- Сыда ахэр зыкIапIохэрэр? - следователым къыфидагъэп.- ИщыкIагъэп гущыIэ лые. КъызгурэIо, къэплъфыгъэшъ уфэгумэкIы, зихьэ кIодыгъэми сихьэ кIодыгъэ еIо...
- Адэ ары...- Адырэ телефон трубкэр зыIыгъым ыгу
тIэкIу къызэрэушъэбырэр Темыркъан къыгурыIуагъ, ащ
15*

--- Page 398 ---

лъыпытэуи пидзэжьыгъ: - Яни сымэджэжъ тхьамыкI,
едгъашIэрэп. Ащи зэхихмэ, фэщэчынэп. Ярэби, ащ ихьатырми, дунаим сызышъхьасын щыIэп, ори ошIэ.
- Зи сэ сшIэрэп!.. - следователым къызэпиутыгъ.-
Хыемэ, шъумыщын, къэнэфэщт. Тихабзэ мышIапхъэ
уигъэшIэщтэп, шъуицыхьэ тежъугъэлъ.
- Ары, ары. КъызгурэIо.
- КъыбгурэIомэ, джары,- ащ нахь къыримыIоу трубкэм "цыу-цыу" макъэр къиIукIыгъ.
- Мы слъэгъурэм икъэгущыIакIэкIэ зыгорэ ешIэ, сыхэзэгъэни слъэкIыщт,- Темыркъан трубкэр тырилъхьажьи, нысэу щытым шъхьапырыплъэу Нурбек риIуагъ.-
Чылэм кIожь, уянэ гумэкIыщт. Неущрэ, неущмыкIэрэ яз
къыслъыкIу, ащ нэс цыпэ горэм сэри сытеуцон...
XXXV
Непэ фэдэу ординаторскэм щызэгъокIэу къыхэкIыгъэп. Сурэ сымаджэ горэм дэжь ащэгъагъ. Ащ фэдизым
ординаторскэм зи къимыхьэу, зыми ымыгъэгумэкIэу
Лимэ ис. Гупшысэ пэпчъ Мерэм къыхэхьэ, уахътэ тешIэ
къэс ищыIэныгъэ Биназ хэкIуатэу Лимэ къыщэхъу, ау ежь
зыфаемрэ ыгу шIоигъомрэ зэтефэхэрэп. Ахэр зэутэкIхэ
пэпчъ къауIэ.
ШъхьаныгъупчъэмкIэ Лимэ плъагъэ. Чъыг къутэмэ
пкIашъэм къызэхишIыкIрэм фэдэу зыкъфищэеу къыIугушIуагъ. Моу шъабэу, IэшIоу, Лимэ ыгу зыгорэу къэхъугъ. АдыкIэ, чъыг чIэгъым чIэт пхъэнтIэкIум хъулъфыгъэрэ бзылъфыгъэрэ тесых. Бзылъфыгъэр больницэ
щыгъынкIэ фэпагъэ. Ежь нэбгыритIум нэмыкI цIыф щымыIэжь фэдэу, зэIоплъэх, зэIогушIох, яшIулъэгъу къахэщэу зэщэгушIукIых. Сэщ фэдэу, Лимэ ыIуагъ, цIыфхэр
насыпынчъэпщтын. Гуфаплъэу зэплъэм, лIым IугушIорэ
бзылъфыгъэр Лимэ къышIэжьыгъ, операцие хьылъэ
зыпэкIэкIыгъ, лIэным тещыныхьэхэу, зэрэбольницэу мэзэ
псао ыуж итыгъ, профессорыр тIо Краснодар къыфыращыгъагъ. Ежь Лими иIахь хэзышIыхьагъэмэ ащыщ, идежурнэгъу тефи, чэщ реным ынапIэ римыдзыхэу кIэрысыгъ. Джы бзылъфыгъэ цIыкIум къинэу ылъэгъугъэр

--- Page 399 ---

фэIэкIыбэу, икIэрыкIэу дунаим къытехъожьыгъэу ишIулъэгъу игушIуагъу.
Лимэ зыкъишIэжьи, къэлэмым лъыIэбагъ, ау къызэриштагъэм фэдэу ыгъэчэрэгъоу тIэкIурэ ыIыгъи, ыгъэтIылъыжьыгъ. Гупшысэу къышъхьарыуагъэм бэрэ макIэрэ
хэтыгъэми ымышIэу зэплъэм, пхъэнтIэкIум тесыгъитIур
тесыжьэп. Ахэмэ ачIыпIэ Биназрэ Мерэмрэ ынэгу къыкIэуцуагъэх, Лимэ хэщэтыкIыгъ нахь, гуIае афыриIэу
нэбгыритIум ягупшысагъэп. Мы IофымкIэ Бинази мысэп.
Мерэм ары нэмыIэмэ, ар хые шъыпкъ. Азыфагу къыдэхьагъэп, къыпеуагъэп, псэлъыхъо фэкIуагъэхэти, ыгу
филъыр иджэуапэу къапэгъокIыжьыгъ. Лимэ зыфэе
закъоу къехъулIагъэм хихыгъэу зыдишIэжьрэр Биназ
насыпышIо хъунэу, гум пэблагъэу шIу ылъэгъурэр гъогогъу фэхъуныр ары. Зымафэ къэлэ такси уцупIэм дэжь
ошIэ-дэмышIэу зыщызэIокIэхэм, джа дэдэр Биназ риIогъагъ. Бэрэ зэдэгущыIэгъу имыфагъэхэми, къызэхишIыкIыгъэ фэдэу Лимэ къыщыхъугъ. Ау Лимэ Биназ
зэришIэрэм фэдэу цIыф ышIэрэпышъ, зыгорэкIэ шIулъэгъу Iоф къыхэмыхьэу, джау сыдми къэщэн тегъэкIыкIэ
Мерэм епсэлъыхъоми сшIэрэп еIошъ, тещыныхьэ. Аущтэу зекIомэ, насыпышIо хъущтэп, щыIэныгъэм иIэшIугъэ
зэхишIэщтэп, къин къыфэхъущт.
ШъхьангъупчъэмкIэ Лимэ зэплъэм, чъыг къутэмитIоу, зэнэс ашIоигъоу, зэлъыбанэхэрэр ынэ къыпэшIофагъэх. ЯпкIашъэхэр зэнэсынхэкIэ азыфагу Iэпэ зал ныIэп
къыдэнэжьыгъэр... Сыда, яIоф зэхэмылъыжь пэтзэ, ащ
фэдизэу Лимэ Биназ иIоф зэрэхъущтым зыфигъапэрэр?
Ежь Биназ аущтэу къыфыщыта? Къыфыщэрэмыт фаеми,
ежь егъашIэм джаущтэу фыщытыщт, инасып къыкъокIэу
дэкIуагъэми, дэмыкIуагъэми ары. Лимэ ынэкIушъхьэмэ
къахихыгъ. ГущыIэу зыфиIожьыгъэмэ, моу IэшIу горэ
ыIэпкъ-лъэпкъмэ къыхатэкъуагъэ пIонэу, ыгу къэхъугъ.
Ныо сымаджэ горэм ышъхьэ пчъэм къыдэщыгъ:
- А сипшъашъ, Мерэм сищыкIагъ.
- Мерэм джыри къэкIуагъэгоп.
Ныо сымаджэр Мерэм фэягъэу къычIэкIын, ау Лимэ
мыгуцэфэн ылъэкIыгъэп. ГъэрекIо бжыхьэ, пIалъэр
зыблэкIым, сымаджэхэми, мысымаджэхэми къыкIэлъыплъэхэу, ашъхьэ зэрагъэсысыщтыгъэр Лимэ щыгъупшагъэп. Ахэмэ афэдэна мы ныор ыIуи, егупшысагъ. Ау
Iофыр ащ тетыгъэп. Шъыпкъэ, джы къызнэсыгъэм ащ
фэдэхэри щыIагъэх. Больницэм сымаджэр щызэблэкIы,
къэбарри ахэмэ къадэкIо, адэкIожьы. Охътэ дэхэкIае
тешIагъ нахь мышIэми, зэIазэрэмэ ащыщхэу къеушъыихэри джыри къахэкIы. Анахьэу ахэр зишэнхэр ныохэр
арых. Апэм ариIожьыщтыр ышIэщтыгъэп, етIанэ къызхимыгъэщэу губжыщтыгъэ, джы къызраIокIыкIэ мэщхышъ
хэкIыжьы.
Сыда мыщ Мерэм къызэрэхахьэрэр? Биназ шIу елъэгъумэ, насыпышIо орэхъу. КIэпэлъэтэ-IэпэпцIый горэ
ынатIэ къыфэхъун нахьи, МерэмкIэ сырыраз. Шъхьэлъытэжь лэжьэкIо унагъо щапIугъ, зэхэшIыкIрэ гукIэгъурэ зиIэ
пшъашъ. Лимэ зэушъыижьмэ Мерэм фэшIушIэзэ, джыри ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Сыда зэзгъэфэнэу сиIофэу
ахэлъыр... Ащ лъыпытэу, къыздизыгъэр ымышIэу, джыри зыпчыхьэ Мыекъуапэ къыфикIыгъэгъэ Бэрэкъэт Емзэщ гум къэкIыгъ, кIэко къолэнымрэ шляпэ огумрэ зыщыгъ кIалэр ынэгу къызкIэтаджэм, щхыпцIыгъэ. КIэлэ
дэепщтын, ау зэрэфэпагъэм фэдэу гъэпсыгъэ. ПсэлъыхъуакIи ымышIэу щытэп, нэбгыритIоу игъусагъэр пчыхьэ
реным къыгъэгущыIагъэхэп. ЗэкIэри зэхьылIэгъагъэри,
зыфэгъэхьыгъагъэри, зэкIужьыщтыгъэри ежьыр ары.
Ежь ахэмытыгъэмэ, театрэр зэбгырызыжьыным иIоф
тет. Уеплъми шъо имыIэу, теплъэ имыIэу щытэп Емзэщ.
ПэкIэ шIуцIэ зэкIум IупшIэ пIокIэ плъыжьышэр къычIэщы,
нэ къэргъуитIур шъабэу къыпIоплъэ, лъэкъо зэтедзагъэкIэ дахэу зиIыгъыжь. Мэзэ блэкIыгъэм щэ къылъыкIуагъэшъ, некIо, къыздежь еIо нахь, тызэкIэрыгъэплъ
ыIорэп. Лимэ джыри щхыпцIыгъэ. УкъызыздэмыкIокIэ,
усхьыщт къызэрэриIогъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ...
- Ащ фэдэ ашIа джы? - риIожьыгъагъ.
- ТIорэм укъемыуцуалIэмэ, тыадыгэ кIалэба?!
- Шъуадыгэмэ мызекIуапхъэу шъузекIонэу ара?
- СишIулъэгъу укъыземыуцуалIэрэм пшIэрэба...
- Хьапсым укъыдэплъмэ?..
- Ощ пае, дах, сыд къысэхъулIэми, сырыраз...
- Сыд пае уигъусэхэр къыптезгъэкIодэных...

--- Page 400 ---

- Сэ укъысэмыплъми, дах, ахэмэ уяплъыщт, чылэм
ушIолIыкIыщт. Ау зыхъурэм, ащи тыхэмыгъахьэу, гъусэгъу къысфэхъуи, мы гъэтхэ дахэр зитеплъэ щыIакIэм
тырыгъакIу. Вулям Шекспир иIуагъэу, "Быть или не
быть?.." ОшIа ащ фэдэ драматург цIэрыIор?
- Ащ фэдэ драматург цIэрыIо зэрэщыIагъэр сэшIэ,-
Лимэ кIалэм фидзыжьыгъагъ,- ау "ВулямкIэ" сыгугъэрэп ащ ыцIэр, зыгорэм хэогъэкIуакIэщтын, Уильям
къысшIошIы.
- Сыд пIуагъи, дах?..- Емзэщ щхыгъэ.- Мыдэ мыщ
ыIорэр!.. Сыдэущтэу Вулям Шекспир зыгорэм хэзгъэкIокIэн мафэ къэс ащ нахьрэ Iоф тимыIэу... Ащ исочинение Отелло шIуцIэри адыгабзэкIэ зэсыдзэкIын симурад
сэ... Олахьэ, кIалэхэр, мы искусствэм ухэтынри мыIэшIэх.
Шъо шъупсэолъэшI, сыдым фэшъушIэна тиартистхэм къинэу алъэгъурэр, е зиунагъо бэгъон, чэщи, мафи кIэшIагъэх. Ащ пае сэри сызэблэжьрэп, площадкэ дэгъухэр,
къин алъэгъоу чыжьэ сымыгъэкIонхэм пае, къафэсэгъотых. Мары, ДэхапIэ мазэм тIо къэсщагъэх. ДэхапIэ фэдэу, искусствэр шIу зыщалъэгъурэ чылэ тыдэхьагъэп аIо.
ПцIы хэлъэп, дэгъоуи къапэгъокIых, артистым Iэгу фытеуи ащ нэмыкI дунаим зыфае щыIэп. Ар ДэхапIэ дэсмэ
зэхашIыкIэу къычIэкIын, Iэгу теонкIэ уагъэнэтIупцIэщтэп.
Къэпщэфрэп, къэплъэIуфэрэп зэраIоу, Iэгу утеон пае
къэбгъанэ хъуна!.. ЕтIани шъошIа, искусствэм фэщагъэу
мыщ лIитIу дэс: зыр МэфэкIо Рэщыд - колхозым итхьамат, адрэр ЧэтэшIэ Биназ - парткомым исекретарь.
КъащымыкIэу кIэлэшIух, шъыпкъэба, Лим?
- О нахь пшIэн,- псэлъыхъо къыфэкIогъэ кIалэр къызэригъэтэрэзыжьыгъагъэр шIоемыкIоу Лимэ джэуап
къытыжьыгъагъ,- оры искусствэм пылъыр.
- Адэ ары,- Бэрэкъэт Емзэщ ыпэкIэ чIэгъмэ къакIэгушIукIыгъ,- адыгэ искусствэм тыпыгъэнагъэу тыпылъ
тIозэ, шъхьэгъусэнчъэ техъулIагъ... Илъэсхэр макIох,
кIэлэгъуми къэгъэзэжь иIэп...
Псэлъыхъохэр Лимэ ыгу къызэкIыжьым щхыпцIыгъэ,
сэмэркъэу гущыIэу къыдашIыгъэм щынэгъо шъэф зэрэхэлъым егупшысагъ. Пчыхьэ къэхъу зыхъукIэ, зэрэщынэрэр ежь-ежьырэу зыдишIэжьэу ыублагъ. Амал иIэу
изакъоу больницэм къикIыжьрэп, Сурэми Мерэмми яз

--- Page 401 ---

къыдэкIожьы. Ахэр гъогогъу къызфэмыхъухэкIэ, мэзахэ охъуфэкIэ IофшIапIэм зыкъыщигъэгужъорэп. Ежь
имылажьэу къызыгужъокIэ, ялъэIушъ, зыкъарегъэщэжьы. Сэмэркъэухэзэ, щхэным гъэн къекIыжьы зэраIоу,
пшIэщтэп ахэмэ къыуашIэщтыр... Зыпчыхьи, Iэуж ыIуи,
сидэнэ шарф цIыкIу, къатхъуи, спшъэ дихыгъ. Уебэнына,
къыIысхыжьынэу сызежьэм, къыситыжьыгъэп. Емзэщ
зыгорэу щыт: гохьыгъи, гомыIугъи хэлъ. КъэмыгущыIэ
зыхъукIэ, кIэлэ шIагъу. КъэгущыIэным зэрэхэблыхьэу
пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр пшIэрэп. Ар зэрэгущыIэрэм
фэдэу щытэпщтын, кIалэмэ яхабз пшъашъэм ыпашъхьэ
зитIысхьэхэкIэ, зэрэмыдэйхэр къыщагъэлъэгъоныр. Сэри
сыжэмыIан нахь, сыд пае ШекспиркIэ згъэукIытэжьыгъэ.
УкIытагъа, мыукIытагъа? ЕсIогъагъэм, Iоф зыримыгъэшIэу, шъхьащыкIыгъагъ, сэщ нахьи ежь нахь Iушэу
къычIэкIыгъ.
Сурэ ординаторскэм къычIэхьажьыгъ, къыIуагъ:
- Мы си Нэбыкъое лIыжъыр цIыф гъэшIэгъон, тадэжь
сымгъэкIожьы хъущтэп ыIуи, къысшIонагъ. Джы нэс сеубзэу, Iэ щысфэу сыкIэрысыгъ. Я си Алахь, мы хъулъфыгъэ
лъэпкъыр сыдэу гъэшIэгъонэу зэхэлъ, яцIыкIуи, яини Iэ
ащыфи, гущыIэ дахэ яIуи, ягуап... Хъужьыгъэна, температурэр зышъхьащытфыгъэр мэфищ нахь хъугъэп!..
- Ныом изакъоу къисынагъ еIо.
- Къыринагъэмэ Iэхьыли, гъунэгъуи иIэба?
- ИмыIэ мэхъуа, ыкъо нахьыкIэ кIэрыс!..
- Сыд ащыгъум рэхьатэу зызфимыгъэхъужьрэр?
- Ныор пIэм хэлъышъ, къор къо, сэри сынаIэ тетын
фае еIо.
- ТхьамыкI, фэзэщыгъэу къычIэкIын...
- Фэзэщы ыкIи, фэгумэкIы ыкIи... Бэ къэзгъэшIагъэу
бэрэ зэкIыгъугъэхэр зэзэщых, агухэр зэщэкIых зыфаIорэр, Лим, шъыпкъэп. Джа зыфэгумэкIрэ ныор, пIэшъхьагъыр фигъэтэрэзыжьэу, чыхIаныр фыкIиупкIэу шъхьащытыгъэмэ, бэшIагъэу лIыжъыр чIэстхыкIыжьыщтыгъ. О
сшIэрэп, Лим, сэ лIыжъ-ныожъхэр сикIасэх, егъашIэм сятэжърэ сянэжърэ джаущтэу, зэрэмылъэгъухэмэ зэфалIэхэу щытыгъэх. Сятэжъ зэлIэм, сянэжъи мазэ нахь
ыкъудыижьыгъагъэп. Ащ нахь къызэримыгъэшIэжьыщтыр къытиIощтыгъэ. ЗыфиIуагъэм, семыIэзагъэмэ, зыгорэм фэд, анахь уц дэгъоу щыIэхэмкIэ сешIушIагъ,
мэфитIу ныIэп зэрэхэукъогъагъэр...
Лимэ шъхьэр ыгъэсысэу Сурэ къыIорэмэ ядэIу фэдэми, зыгъэгумэкIэу, ренэу зэгупшысэу шъхьэм илъыр
нэмыкI. Аущтэу зыхъугъэр ятэ ыпкъ къикIыкIэ янэрэ ежьырырэ зызэфэгубжыгъагъэм ыуж. Уятэ фысиIэ гумэкIыр
о сыдым уигъэшIэн къызэрэриIогъагъэр джы къызнэсыгъэм Лимэ щыгъупшэрэп. ШIулъэгъур гъунэнчъэми,
ежь пэблагъэр, гум шIоIэшIур, нэм шIодахэр къегъэгъунэ, уахътэ иIэп, пIалъэ ышIэрэп. Ар зыхэпчынри угу пыпчынри тIури зы. Аущтэу узекIуагъэми, нибжьи хэмыкIокIэжьынэу тыркъо къытырещэ. Шъхьэзэкъо-шъузабэу,
зыми фемыплъэкIэу джарыщтын мами щызгъэIагъэр...
Ежь зыдишIэжьэу Лимэ ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ. Мы
Iофым укIытагъи, нэмыплъыгъи къыхэхьэгъэнкIи мэхъу,
ау янэкIэ ыгурэ ышъхьэрэ Лимэ зэбгъэжьыгъэ. Сэ сеуцолIагъэшъ, гум щыщ закъор шъхьэщысымыгъэзыикI
мыхъунэу сыуцугъ. Дэйми, дэгъуми а зыр илъапI, ишIулъэгъу. Къеплъырэм фемыплъэкIыжьэу, бгъэм дэлъыр
къызфигъэгъунэжьэу, лIы зиIэм емышъугъоу, ехъуапсэу
къыхьыгъ. Сянэ сятэ фыриIэ шIулъэгъур нэрылъэгъу, сэ
фысиIэр фэшъхьаф. Адэ сянэ ычIыпIэ ситыгъэмэ, сыдэущтэу хъущтыгъ? СэшIа, сэмышIа? СэшIэмэ, сыд пай мырэущтэу мамэ сытегущыIэрэ?.. Хьау, сятэ ышIагъэр ным
ишIулъэгъу закъокIэ къезгъэкIущтэп, сянэ шIу къылъэгъущтыгъэмэ, ащ ихьатыр нэмыIэми аущтэу зекIощтыгъэп!..
ШIулъэгъоп ар, шIулъэгъур къаухъумэ нахь, гумэхагъэкIэ
ащэрэп, IэкIыб ашIырэп!..
- Уятэжърэ уянэжърэ, Сур, дэгъоу къэсэшIэжьых
сэ...- Лимэ, игупшысэмэ къахэужьыгъ.- Мамэ ащытхъу
зэпытыгъ, нэжъ-Iужъ Iумафэх ыIощтыгъ. Джащ фэдэу
узэфыщытэу дунаим уехыжьмэ, лыузэпщтын...
- Е-о-ой, Лим, ар хэт ышIэгущэрэ!..
- Ар о зымышIэкIэ, Сур, сэ нибжьи сшIэхэнэп...
- УмыIо, Лим. О уинасыпи кIыхьэ, неущ къыпфыкъокIыщтыр пшIэрэп.
- Бэрэкъэт Емзэщ фэдэщтын!..- Лимэ щхыгъэ.
- Емзэщ мыскъарэ ошIы шъхьакIэ, зыгорэ фыуиIэкIэ
сенэгуе...- Сури къесэмэркъэужьыгъ.- Тэри кIэнэкIалъэ
тшIыщтыгъэр ары тынатIэ хъужьыгъэр.

--- Page 402 ---

- УкIэгъожьыгъа Долэтыкъо удэмыкIоу Заудин узэрэдэкIуагъэмкIэ?
- Алахьэм ерэмыд!..- Сурэ джыри нахь лъэшэу
щхыгъэ.- Плъэгъурэба Долэтыкъо ыгъэхъэгъэ купыр?
Шъуз тхьамыкIэм тIоунае тырищагъ, ар имыкъоу, чэщи,
мафи мэпсэлъыхъошъ хэт. Долэтыкъо зыфэдэр сэмышIэфэкIэ боу нэпсыбэ тесыухагъ. Синасыпти, зблэIэбыкIи
къыщэгъагъ. Ар ымышIэу садэжь къыIухьэгъагъэмэ, зи
есымыгъаIоу сытэджыщтыгъ. А чэщым, къыщагъ аIуи
зызэхэсэхым, сэ скIэхэкIыгъагъэр, неущ тыгъэр къыкъокIэу, дунай нэф хъужьын Iоу сшIэгъагъэп... Ау зыхъурэм,
къалэм къыпфикIырэм уемыпэбжъау, къызэрэчIэкIыжьыщтыр пшIэщтэп. ГъэшIэгъона бащэ къеIомэ, о ужэ
къызэтепхыщтэп, уигъэзэщынэп. ГущыIэрыер Iофэп,
ерэмышъори...
- Ешъоми сшIэрэп, щэ нахь умылъэгъугъэр сыдым
фэпшIэна...- зэрэтегущыIэхэрэр игуапэуи, имыгуапэуи
Лимэ къыIуагъ.- Ерэшъу фаеми, усхьыщт Iоу серэмыгъэщынэри, мохэм ашIэщтыр пшIэрэп...
- Усхьыщт къыуеIуа?
- Ары ыIорэр...
Пчъэр къыIуиубгъукIи, духымэ IэшIу къыпыутысыкIэу
Мерэм, ренэу зэришI хабзэу, унэм къихьагъ:
- Приветых!.. Сыдэу шъуитIо зыжъугъэтхъэжьра?..
- Тэтхъэмэ пшIэщт, модэ къыплъэхъух...
- Хэта? Главврачыра?..
- Главврачым нахьи нахь пхъэшаIу, укол зыхаплъхьэрэ ныор ары.
- Е зянэ, сщыгъупшэжьыгъи!..- Мерэм исумкэ дэтхъожьыгъ, ащ дэлъыхъухьэ ыIозэ, джа ныо дэдэм пчъэм
ышъхьэ къыдигъэщыгъ.
- О пшъашъэр, сиукол огъэгужъо.
- Мары, джыдэд, сыкъэкIо пэт, нан,- Мерэм пчъэр
къыфэзышIыжьыгъэ ныом кIэлъиIожьи, щыситIур ыгъэщхыгъ.- Зэ, зэ, сэгъэгужъомэ озгъэлъэгъущт сэ!.. Анахь
мэстэ пакор хасфэми, сибэу, тхытхырэп, нахь ныо пытэ
сырихьылIагъэп. Сыд фэсшIагъэми, къысэцIэцIэ зэпыт. А
ды-дыды гущ, ар зигуащэм сехъуапсэрэп... Пошла я, ныо
цIыкIур къэзгъэкуонэу...- Мерэм, къызэрихьагъэм фэдэу, жьышхор пыутысыкIэу, унэм икIыжьыгъ.

--- Page 403 ---

- Мерэм сехъуапсэ, сэмэркъэушхо хэлъ,- Сурэ зидухымэ унэм изы зышIыгъэ пшъашъэм кIэлъиIуагъ,- нибжьи ыгу кIодыгъэу слъэгъугъэп... Хьау, сэпцIы, зэ закъо
слъэгъугъагъэ...- джыры ныIэп имыщыкIэгъэ гущыIэр
къызэрэригъэжьагъэр Сурэ къызгурыIожьыгъэр, ау ащ
егупшысэгъу римыгъафэу зызтыригъэIэтыкIыгъэри
къеупчIыгъ:
- ГъэрекIо бжыхьэщтын?
- Тэ щыпшIэрэ гъэрекIо бжыхьэмэ?..
- Мерэм сешъугъурэп, Сур, семыхъуапсэмэ...-
зытегущыIэрэр къызэрехьылъэкIырэр Лимэ къызхигъэщыщтыгъэп.- Гухэлъ зэфызиIитIур алахьэм насыпышIо
ешIых. Сигуапэ Биназ нэмыкI ыIоу Мерэм зэрэблэмыIэбыкIыгъэр... ШIу узылъэгъурэм инэхъой къыптетыщт.
МыщкIэ сыгу илъри Мерэм шIосыушъэфыгъэп. Бинази
зыкъысщедзые шъхьакIэ, джа дэдэр есIощтыгъэ.
- Зэхэсхыжьыгъэ Мерэм узэрэдэгущыIагъэр,- Сури
ыIуагъ,- ащкIэ Iушэу укъычIэкIыгъ. КъезымыгъэкIугъэхэри щыIэх.
- СэшIэ. Мамэ, апэ зэритэу, къыригъэкIугъэп.
- КъызэрэпшIошIэу зекIо. Сафяти угу емыгъабгъ.
Ари зэрэшIошIэу мэпсэу. Мерэмрэ орырэ шъуазыфагу
зэфэмышIуныгъэ зэрэдэмылъымкIэ сэгушIо. Ар зыпкъ
къикIыгъэр орышъ, къин къыпфэхъуми, уишIушIагъэ
кIодыщтэп. Джары сшъхьэкIэ шIу узфэслъэгъурэр,
цIыфмэ агу узфырихьри. Уигукъао нэмыкIым игушIуагъо
зэрэтепIэтыкIышъугъэм узфэдэр къегъэлъагъо, уигъэиныгъ нахь, уигъэцIыкIугъэп.
Уинасып, ежь илажьэ хэлъэуи, хэмылъэуи, къырыкIорэм насыпышIо охъу епIоныр зэрэмыпсынкIагъор. Сурэ
къыгурымыIоу щытыгъэп. ШIулъэгъур джэнэпхъэ
гъэшIуагъэп, угу рихьыгъэмэ, адыгэмэ зэрашIы хабзэу,
укъыIукIагъ, къыосэты пIонэу. Ари ащ фэдизэу гупыкIыгъошIоп. Лимэ иIоф зытетыр зышIэщтыгъэр ежь закъор
ары. Ежь-ежьырэу кIуачIэ къызфигъотыжьыгъ, ятэкIэ
къехъулIагъэм, къызэрэгурыIоу, ащкIэ зэрэхэмыукъорэр зыдишIэжьэу, уасэ фишIыгъ. ШIу ылъэгъурэ кIалэр
чIыпIэ къин римыгъэфэным пае, ежь ышъхьэкIэ ыгу филъыр зыкъуиушъэфэжьын ылъэкIыгъ. Къинми, гукъаор
къызтыримыгъакIоу, гухэкI нэпсым зыримыгъэгъапцIэу,

--- Page 404 ---

ащкIэ ишIошъхъуныгъэ зэкIэми апшъэ ышIыгъ, цIыфыгъэ
къызхигъэфагъ. Сурэ сымаджэм иуз къырыкIуагъэр
къыштагъэу хэплъыхьэ фэдагъэми, джахэр ары зэгупшысэщтыгъэр.
XXXVI
Мазэ хъугъэшъ, Пшызэ зэпаубытыкIыгъэу аIыгъ.
Мафи чэщи зэпыу имыIэу IэрышI хым къыхэхъо. АдыкIэ,
джы хы гузэгум, темэн уцупIэм кIэрысыгъэ чылэгъуищыр
хычIэ хъугъэ. Хым зыкъиIэт къэс чIы хэIэтыкIыгъэхэм япчъагъэ нахь макIэ мэхъу. Ахэмэ якIужьыгъэ тхьакIумкIыхьэхэр, баджэхэр, пыжъхэр, мэзчэтхэр, шъыхьэхэр къэзыухъумэхэрэ къуашъохэр модыкIэ-мыдыкIэ хым щатетыгъэх. Блэ, шъуае зыфэпIощтхэр гужъыегъум рифыжьагъэхэу хым къыхэцIэлъыщтыгъэх. Сыдигъуи фэмыдэхэу ахэр ДэхапIэ нахьыбэрэ щалъэгъоу аублагъ.
Джыри жьыгъэ IэрышI чIы хэIэтыкIыгъэм МэфэкIо
Рэщыдэ зыдэкIуаем. IофышIэ кIозэ, джау еплъынэу,
дырекIокIыгъ. Тыгъуасэ мэз пырыпыцоу зышъхьапэ
псым къыхэщыщтыгъэр къэлъэгъожьыщтыгъэп. Хы
кIыIум вертолет горэ щэхьарзэ, псыпэр зыдэчъэрэ лъэныкъор, илъэгагъэ зыфэдизыр зэригъашIэу къычIэкIын.
Адэ джары, ыIуагъ МэфакIом, тшIошъ мыхъузэ, хыри
къэнэфагъ. Тэ псыутIэм ишIын илъэс псау хъугъэшъ ыуж
тит. ТшIэрэм нахьи тIорэр нахьыб. Таймэзым тыригъэзи
рытигъэгъэжьагъ, псэолъапхъэмкIэ къыддэIэпыIэжьрэп,
экскаватор закъоу районым итри Iоф ныкъуашIэм пащыжьыгъ. Губгъо IофшIэгъушъ, мыры Iоу зыдэдгъэзэщтыр
тшIэжьрэп. Зыр тфэмыгъэпсызэ, адырэр къэсы, тыпещы. ЕтIани комплекснэ IофшIакIэ пшIэрэп еIошъ, ЧэташIэм
нахь мыхъурэм къытфедзы. А ресторан Iофыр дэгъоу
къыохъулIагъ, тэрэзэуи сшIагъэ Таймэзри зэрэщызгъэгъозагъэр. Ары нахь къэбзэ цIыкIоу, зыпыутхыпкIыхьажьзэ, къыхьын имурадыгъ. Ухыеми, умысэми рестораным ащ фэдэ къыщыохъулIэныр партийнэ IофышIэмэ
ягопэщтэп, шъхьаихыгъэу къыуаIощт, къыуамыIоми зыкъыпщадзыеу аублэщт.
Мэджэс Ахъмэт орденыр къызфехьыжьым Таймэзыр ЧэташIэм зэрэфыщытыгъэр ыгу къэкIыжьи, МэфакIор щхыпцIыгъэ. Джары мыхэмэ уазэрэхэтын фаер,
укъамышIэу азыфагу удахьэмэ, натIэкIэ зэбгъэутэкIхэзэ,
уадыщыIэщт. Олахьэ ынапIэ къыIэтэу къемыплъыгъ, азыфагу псы чъыIэ дэкIагъэм фэдэу щысыгъэх. Нахьыпэрэм
фэдэу, къэпщагъ, къэпщэщт къыримыIожьыгъ. Мощ
нахь мыхъурэм IофыкIэ сыкъегъэсэжьы. Тэ ущыIагъ колхоз псаур зеслъашъо зэхъум? КIэлэегъаджэмэ ажэ удэплъыхьэу институтым учIэсыгъ. Джы сыIуигъэкIотынышъ,
счIыпIэ зыридзэн ихьисап!..
Тыгъуасэ Рэщыдэрэ Биназрэ псычэтмэ къарыкIэу зэрэзэфилъыгъэхэр МэфакIом щыгъупшэжьрэп. Ащ пае
мычъыешъоу пIэм хэлъыгъ, нэфшъагъом хэчъыягъ ыIозэ
къэущыжьи, щымылъышъоу къэтэджыжьыгъ. КIэ фэшIыгъэн фае. ЧэташIэм Iоф дэсшIэн слъэкIыщтэп. АщкIэ
есIуагъэм ерэгупшыс Таймэзыр. IофшIакIоу елъытэмэ,
ыдэжь ерэщэжьи, Iоф рерэгъашI, ар мыхъущтмэ, нэмыкI
колхоз горэм ерэгъакIу, санэIу рерэщи, нэмыкI сыфаеп.
Аущтэу ышIагъэу къэбар къысфэзыхьрэм анахь колхоз
мэл дэгъур гушIуапкIэу фязгъэщэн. Мощ фэдэм ынэ
къэбгъаплъэ хъущтэп. Сэр-сэрэу лые зэсхыжьыгъ: агроном къызэрыкIо чIыпIэм къисщи, агроном шъхьаIэ сшIыгъэ, ар имыкъоу парткомым исекретарэу, узфаер райкомым чъэри яIу сIуи, згъэнэфагъэ. Джы еплъ къысишIэрэм - къысIугушIозэ, къысэбэныжьы. Тэрэз зыфаIорэр,
шIу зыфапшIэрэр унапшIэ къеожьы. Колхоз парткомым
исекретарь хъуи, Таймэзыр къызытехьагъэм щыублагъэу
шъозэбэн къытишIылIагъ, ыпэ зыхимыIурэ Iоф къетхьыжьагъэу сшIэрэп. ХиIумэ Iофа, макIошъ бзэгу тафехьы.
Алахьэм ешI, обкомым зэкIом мэкъу-мэщ отделым
иIэшъхьэтет риIогъэ купыр, зымафэ районым сызщыIокIэм хъатэу къыспылъыгъэп, чъыIэ-чъыIэу сIапэ къыубыти, зблэкIыгъ. ГъэшIэгъоных, сибоу, ЧэташIэхэр. ЯлIыжъ
туснакъ партием хафыгъэми, нэмыц офицерым дахьэкIагъэми ашIэжьрэп, хабзэр къафэнэжьыгъэу анэ къырагъэкIы...
ЧIы хэIэтыкIыгъэ гъунэмкIэ лъэмакъэу къэIугъэм Рэщыдэ зэригъэплъэкIыгъ. Болэт Къасымэ къакIоу зелъэгъум, мы Iаери, нэфмышъэу тэ къизыгъа, ыIуагъ. Мафи,
чэщи уцу иIэп, тыдэ укIуагъэми къыпIочэразэ.
- Уипчэдыжь шIу охъу апщи, Рэщыд.

--- Page 405 ---

- Тхьауегъэпсэу, Къасым. Ори укъэкIуагъа?
- СыкъэкIуагъ. Мыр ашIэу сыдигъо къэтлъэгъужьыщт ХьапакIэмдхэм аIощтыгъ шъхьакIэ, мары къэтлъэгъужьыгъ. Джыри тыпсаумэ, Рэщыд, ащ нахь гъэшIэгъонхэри къэтлъэгъужьынхэу къытпыщылъых. Муары
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ дунаитIу хэплъагъ, хабзэр къыдэзыхыгъэмэ ахэтыгъ, колхозыр ыIэшъхьитIукIэ зэхэзыщагъэмэ ащыщ.
- Ар шъыпкъэ, ЧэтэшIэ Ибрахьимэ бэ ынэгу кIэкIыгъэр...- МэфакIом къызэпиутыгъ Болэтыр. Сыд сэIо,
ыIуагъ, лекцие укъысфеджэнэу, ощ нахьрэ Iоф сиIэба!..
ТIэкIу тыригъашIи, къызхимыгъэщэу пидзэжьыгъ.- Ары
шъхьакIэ, Къасым, кощыгъэ пстэуми агу рихьыкIэ сыгугъэрэп...
- Ар сэшIэ. Укощыныр, узщалъфыгъэ, узщапIугъэ
чIыпIэр убгынэныр IэшIэхэп. Убгынэн закъомэ Iофыгъа,
нибжьи умылъэгъужьынэу хычIэ хъуныр тхьамыкIагъу.
АщкIэ кощыгъэмэ зыгорэ аIо сIоу згъэмысэхэрэп. Ау
етIани кощыжьыгъэмэ хэтэ иныIо зэрямыIэр дэи.
- Ары сэри сIорэр,- Рэщыдэ лIыжъым дыригъэштагъ,- унэ пшIыщтмэ чылэхэми хапIэхэр щаратыщтыгъэх. Муары, уинэрылъэгъу, ДэхапIи зы куп къыдэтIысхьагъ, чырбыщ унэ дэгъухэр дашIыхьагъэх. МэщфэшIу
Ахьмэд иунэ изакъоми ДэхапIэ къыгъэдэхагъ.
- МэщфэшIум фэдэхэр, Рэщыд, нахь Iушэу къычIэкIыгъэх. Боу Ахьмэди унэ зэтетышхо, хэтэ шIыпIи игъусэжьэу къыратыщтыгъ, зыкъиIэти, ДэхапIэ къэкIожьыгъ
нахь. Ежьри лIыжъ чанэу къычIэкIыгъ, чылэри дэIэпыIагъ.
КъэкIожьын зэхъум, Ахьмэд къысиIогъагъэр ошIа?
ЕгъашIэм мэкъумэщышIэу МэщфэшIумэ къахьыгъ, ау
зыхъурэм скъохэмкIэ ар кIодыжьыгъэ орэмыхъу, къысиIогъагъ. IофышIэ нэбгырихи тиколхоз къыхищагъ. Ахэмэ къакIэтэджэрэ купыр?..
- Арэп, Къасым, МэщфэшIу Ахьмэд ихьакIэ къехъулIагъэу зыфаIорэр шъыпкъа? - МэфакIор ащ нахьрэ щытыжьынэу фэмыягъэми, къэупчIагъ.
- Ащыгъум, орырэ сэрырэ тызэфэд,- Рэщыдэ
щхыпцIыгъэ,- хэшIыкI фытиIэп. НекIо, Къасым, правлениемкIэ укIощтмэ, наряд тыгъом цIыфхэр къекIуалIэх.
Муары, ЧэтэшIэ Бинази макIо пэт,- зыдищэнэу зыфиIуагъэр джэуап тыгъо римыгъафэу МэфакIор IукIыжьыгъ.

--- Page 406 ---

- Ярэби, Рэщыд,- чIы хэIэтыкIыгъэм зэндэ-зандэу
рыкIорэм лъыджагъ,- псыутIэм ишIын шъудэмыбэлэрэгъ, гъэм ыныкъо пэкIы, шъукIэхьажьынэп...
- Ары, Къасым, ары зыуж титыр,- игушъхьэ зэрэшх
къызхимыгъэщэу МэфакIор къызэджэкIыжьыгъ, етIанэ
зыгорэ зэрэщыгъупшагъэр хэпшIыкIэу ошIэ-дэмышIэу
къызэтеуцуи, къэупчIагъ: - Арэп, Къасым, зыгорэкIэ
Дударыкъо Рэмэзан иIоф рыкIорэм ущыгъуаза? Уишъэогъу Темыркъани къэлъэгъожьыхэрэп, ыкъо ыуж итэу
къычIэкIын...
- Сэри бэшIагъэ Темыркъан зысымылъэгъужьрэр,-
къызкIэупчIагъэм иIоф зытетыр Къасыми ышъхьэ къырихыгъэп,- зэ-тIо сихьагъ, тыгузэжъонэп аIощтын, игугъу
къашIырэпти, сыкIэупчIэшъугъэп.
- Олахьэ зи хъун къемыхъулIагъ кIэлэ хъарзынэм...-
МэфакIом гум илъымрэ бзэгум телъымрэ зэфэшъхьафэу ежьэжьыгъ.
Къасымэ къемыупчIыжьыгъэми, Дударыкъо Рэмэзан
иIоф зытетыр ыгъэгумэкIырэ унагъом нахь дэгъоу Рэщыдэ ышIэщтыгъэ. Темыркъаныкъор гужъыеу имыщыкIагъэ горэм тыхимылъэшъуагъот ыIозэ, мэстапэм пысэу
мафэхэр макIох. Джы нэс а IофымкIэ следователь ДэхапIэ
къыдэмыхьагъэмэ, джы къыдэхьажьынэп ыIощтыгъ.
ЗыгорэкIэ коцэу, семчыкэу, натрыфэу ращэщтыгъэми
ыуж къафми, къыхэмыщынэу Iофыр гъэпсыгъэми, Рэщыдэ мыщынэн ылъэкIыщтыгъэп. Илъэс пчъагъэм ежь
МэфакIом ышъхьэкIэ Темыркъаныкъом Iоф дыриIагъэп,
зэкIэрыуцохэу шъэфэуи, нафэуи зэдэгущыIагъэхэп, шыхьат щытэу зыми зи къыIихыгъэп. Сыд ышIагъэми, дахэу,
къабзэу, лъэужынчъэу ышIэщтыгъ.
- Болэтыр,- мафэ горэм ЧэтэшIэ Ибрахьимэ къыIуагъ,- дэгъоу укъыIухьагъ, ощ нэмыкI сыкъызэхэзышIыкIын щыIэп. Жъы сыхъугъэу, сабыипIэм сифэжьыгъэу
мохэм,- Шумафэ дэжькIэ Iэ ышIыгъ,- къашIошIыщтын,
сIорэм къедэIужьхэрэп, силъэIу сфагъэцакIэрэп.
- Олахьэ, Ибрахьим, къапIорэр мыхъун, ащ фэдэ
къыуашIэуи сымыдэн,- Къасымэ цыхьэ къызэрэфашIырэм къогушхукIэу къыIуагъ,- хэт щыщми, угу хэзгъэкIрэм сыфэгъэзагъ...

--- Page 407 ---

- НекIо ащыгъум,- ЧэтэшIэ Ибрахьимэ кIымэфэ
кIэзыжь пкъыр къехьылъэкIэу бэщыпэр икIэгъэкъонэу
къэтэджыгъ,- е дунай, дунай хьаф... Сэ зыгорэм уезгъэплъыщт,- Шумафэ зыфигъази, фидзыгъ: - КIалэ, узфыщысыр сыда? Модэ кIуи, IункIыбзэ къэбыр Iусымыутзэ,
къакъырыпчъэр Iух!.. Сыдигъуа ЧэташIэхэмкIэ IункIыбзэр
тишъэфэгъу зыхъугъэр?! - Ибрахьимэ кIэкIорыкIзэ,
нэбгыритIум апэ ишъыгъ.
Шумафэ щхыпцIыгъэ нахь, зи Къасымэ риIуагъэп.
- Джынэкъэуж сэмыгъэлъэгъу мыр!..- Ибрахьимэ
IункIыбзэ къэбым бэщыпэмкIэ етIыргугъ, джыдэдэм зытеплъэщтым зэригъэгумэкIрэр къырыпшIэу лIыжъым
ышъо къызэрэзэблихъугъэм Къасыми гу лъитагъ.- Кушъэ
фашIыгъэу бэн зыфамытIыжьын щыIэп.
Къакъырым къызфащагъэр джы Къасымэ къыгурыIуагъ. Пчъэ ихьагъум дэжь, къакъыр зэпыутыпIэ дэпкъ
къогъум Ибрахьимэ иосыеткIэ фарагъэшIыгъэ мыжъосын къэнэтIэхэсыр къоусэягъэу Къасымэ ылъэгъугъ.
Мыжъосын фыжьышъо-шIуцIашъом къыпыщырэ
жъогъо къопитфыр Ибрахьимэ ыгу зэрэрихьрэр, ошIэдэмышIэ гукъэкIыжьмэ зэрахэтыр пшIэнэу, бэрэ еплъыгъ.
ЕтIани зи ымыIоу къакъыр пчъэIум ебакъуи, мыжъосыным тетхэгъэ хьарыфмэ ыIэгушъо аригъачъи, еджагъ.
ЫцIи, ятэ ыцIи, ылъэкъуацIи, къызщыхъугъэ илъэсыр, мафэмрэ мазэмрэ хэмытэу ит. Римылъэгъуагъэр зыщылIэщт илъэсыр ары...
- Хъущт ар.- Ибрахьимэ ащ нахь ымыIоу, къакъырым къикIыжьи, бэщыр кIыбытхым телъэу, чэу къуапэу
зыдэщысыгъэмкIэ къежьэжьыгъ. Ибрахьимэ ыгу ихъыкIрэр ежь нэмыкI цIыф ышIэщтыгъэп. ЛIэныгъэм, къэнэтIэхэсым ыгу ыгъэкIодыгъэу, гъэтхэ дунэе дахэу зыхэтыр
къэмэзэхагъэу арэп, къини, гушIуагъуи - зэкIэ пэкIэкIыгъэр пчыкIэ хъупскIым фэдэу Ибрахьимэ ыбгъэгу къызэлъигъэнэфыгъ. Ахэр икIэлэгъу-ныбжьыкIэгъу гъогу
зэхэкIэу къэлэпчъэжъыем къызщыдэкIыщтым къэуцуи,
къакъырыпчъэм IункIыбзэ къэбыр рагъэтыжьыгъэмэ
ыIуи, зэплъэкIыгъ. Шумафэ пчъэр фишIыжьыщтыгъ нахь,
ригъэтыжьын Iоф иIагъэп. Ибрахьимэ ыкъо ежи, къызIохьажьым риIуагъ: - Моу къаштэ IункIыбзэр!.. Болэтыр,
мы IункIыбзэ цIыкIур мо орыжъылъэм нэс пфэдзына?

--- Page 408 ---

- Мыри? - Къасымэ щхыпцIыгъэ.
- Ащ фэдизэу, тят, мы IункIыбзэр къыохьылъэкIмэ,
сэ сыдзынба.
- Джырэп ар зыпшIэн фэягъэр,- Ибрахьимэ ыкъо
бэщыпэр фигъэлъагъуи, тIысыжьыгъэ.- Сыда, Болэтыр,
ори узпэтыр? Угу пыкIрэба? Моу къаштэ амэ, ащ фэшъуашэр шъозгъэлъэгъущт... ЗишъушIыхьажьэу Дударыкъом шъуигъэсагъ...
- Сыгу пымыкIыщтри гъучI такъыр!.. Олахьэ зи есымыгъэIон...
- Болэтыр,- Ибрахьимэ бэщыпэр къыгъэлъагъоу
къэгузэжъуагъ,- Iэ сэмэгур, апэрапшIэу, пшхужъ пчанэ
игъэуцу!..
- Сыда? - къызкIыраIорэр ымышIэу Къасымэ ыIэ къырихьыхыжьыгъ.
- СшIэрэп ныIа, пфэмыдзышъоу, бгыуз махъэм узэкIигулIэщтми...- ЛIыжъ мэкъэ псыгъокIэ Ибрахьимэ
щхыгъэ. Къасымэ ыдзыгъэ IункIыбзэр орыжъым зыхэфэм, бэщыпэмкIэ чIыгум Ибрахьимэ теуагъ.- Молодэц,
аферым, Болэтыр!.. Сыпхэплъэшъ, Болэтыр, джыри
лIыгъэ тIэкIу пхэлъ!..- ардэдэм Ибрахьимэ зыгорэ ыгу
къызэрэкIыжьыгъэр къырыпшIэу къыIуагъ: - Е дунай,
дунай хьаф, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI, жъыгъор уигъогу
мэзах... Сыда аущтэу зыкIэхъурэр?.. Хэт иамал ащ?
Джыдэд ныIэп Ибрахьимэ джыри щыIэмэ зэрэшIоигъор Къасымэ къызгурыIуагъэр. Iофы зыригъэшIи ежьри еплъэу, сэри къэнэтIэхэсым сыригъэплъыгъэми, дунаир зэрибгынэщтыр Ибрахьимэ игукъау. Джыри игухэлъхэр щиухыгъэпщтын... Сыдэу пшIыщт, ащ зи хэпшIыхьан плъэкIыщтэп, цIыфмэ агу укъызэрэкIыжьынэу, узэращымыгъупшэщтыр уилъэуж, уишIушIагъ. АщкIэ Ибрахьимэ мыбаймэ, тхьамыкIэп. Совет хабзэр изы тынэу дунаим ехыжьыщт, ар егъашIэм кIодыщтэпышъ, икъыдэхын,
икъэухъумэн фэгъэхьыгъэ шIушIагъэм щигъэIэщт.
- Уиныбджэгъу тызэригъэплъыгъэм ищыкIагъэр
ошIа, Болэтыр? - Ибрахьимэ икъэупчIэ макъэ Къасымэ
игупшысэ зэпигъэугъ, джэуапэу къыратыщтым пымылъэу къыпидзэжьыгъ.- ЧэташIэр ижъышъхьэм делэ
хъужьыгъэ шъуIонкIи мэхъу, ау сшIоигъор къысфашъушI: джа жъогъо къопитфыр, сипаIо зэрэхэлъыщтыгъэм фэдэу, плъыжьынэу сыфай... Джащ фэд сыгуи...
Сыгу къысиIорэр къысфашъушI...
XXXVII
Темыркъан кIэхэкIрэр багъэми, къызхигъэщыщтыгъэп. Зи къызэмыхъулIагъэм фэдэу цIыфмэ къахэхьаныр,
щхы мэкъэ чаныр зэхаригъэхыныр къыгъанэщтыгъэп. Ау
ыкъо иIоф зэрифэти, нахьыпэрэ купхэс охътэ гъэкIуакIэм
фифэжьыщтыгъэп.
Мэфэ зытфыхым Темыркъан чылэм дэкIыгъэп, къихьащт мазэм ипшIым нэс зыми кIощтэп. ЗызIуигъэкIэн
фаемэ заIуигъэкIэгъахэу, Рэмэзан зыщаусудыщт пIалъэм
ежэ. Узщыгугъын нэ дэплъыпIэ Iофым хигъотагъэп,
къуалъхьэ зыфишIыгъэхэри амалынчъэу къычIэкIыгъэх.
Къэнэжьыгъэгъэ закъор илъэс пчъагъэу ыкъо нахьыжъ
тыралъхьащтыр зэхихыжьын закъор ары. Ари сыд фэдизыщта? Нэбгырэ заулэ зэрэхъущтыгъэхэр зэкIэми анахь
Iофыгъ. Ащ фэдэм Iофыр къызэригъэхьылъэщтыр Темыркъан ешIэ. Джы нэс зыпылъыгъэр зыхэтмэ къахищыни, изакъоу къыгъэнэныр ары шъхьакIэ, Рэмэзан къахэбгъэзын умылъэкIынэу анахь икуупIэм щычIихьагъэу, адырэ игъусэ нэбгырищыр къепхъэкIыгъ ныIэп.
Гъэтхэ мэзищым нахь къин ылъэгъугъэу Темыркъан
къышIэжьрэп. КIэлэгъум щыублагъэу нэбгырэ зытIущ
зэхэубытагъэу афэхъун къиныбэ изакъоу пэкIэкIыгъ.
УеплъыгъэкIи умышIэжьынэу гумэкI-гукъаом ыухыгъ.
Къо нахьыжъым къехъулIагъэм еуцуалIэщтыгъэми, къо
нахьыкIэ Нурбек зи къезымыгъэлрэр. МэшIуитIум азыфагу дэубытагъэу дэт. Зэрэфаеу ыпшэгъэ тхьацур хьаку
игъэуцогъу имыфэзэ, машIом къыстыгъ.
Тыгъоспчыхьэ Iо бырсырэу Темыркъан иунагъо
итыгъэм изакъоми, щыIэныгъэм ызныкъу. Ятэрэ ыкъорэ
зэраIуагъэм хьапс зытралъхьащт Рэмэзанри щигъэгъупшэжьыгъагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ыIуагъ Темыркъан, ащыгъум хьаулыеу дунаим сытетыгъэу мэхъуба!.. Сыд къыспэуубытынэу пшIэрэр, иманцыз. ЦIыфмэ ашхын ямыIэу,
гъаблэм ыгъалIэхэ зэхъум, шъушхыщтыр къышъуIутIэтIыкIэу къэшъухьыгъ, лъапцIэу-пцIанэу шъухэзгъэтыгъэп,

--- Page 409 ---

чылэр къышъохъуапсэу шъущызгъэIагъ. Илъэситфым
чапыч ущысымыгъакIэу уезгъэджагъ, сыд ащ нахьэу
къыпфэсшIэщтыгъэр!.. ЦIыфы уашIыгъахэшъ, сидунэе
тетыкIэ угу рихьырэп. Лъэшэу сегъапэ угу римыхьрэм.
Сэри сыгу рихьрэп уищыIакIэ, бдэсэщыIэ нахь.
ЗэкIэми анахьэу Темыркъан ыгу къеорэр аужрэ
псалъэу Нурбек къыдзыгъагъэр ары. Нысэм зэхимыхыгъагъэмэ Iофыгъа, ащи шIуиушъэфыгъэп:
- ...Тят, уилIэжьыгъо хъугъэу зэ уцужь!..- Нурбек
къызеIом кIэгъожьыгъагъ шъхьакIэ, губжыгъэм хэтэу
гум илъыр ятэ тырипхъэнкIагъ.- Рэмэзан язгъэгъэтIысыгъэр оры!..
- ПIорэр сыд, синынэгущ!..- Гощнагъо кууагъэ.
- Сыдэущтэу скъо язгъэгъэтIысыщт!..
- Емыгъэлъэгъугъэрэ зэрэмыгъэсагъэрэ ышIагъэп.
- ХьитIум азыфагу къыдэкIыгъ, икI сиунэ зысэмыгъэлъэгъоу!..- ынэIушъхьэ кIыфэу, IупшIакIэри къэушIуцIэу
Темыркъан къызщылъэтыгъ.
- Ащ сызикIын фэягъэр бэшIагъэ!..- Нурбек къызэкIэкIуагъэп.- Джа дзэкIолI шофер кIалэу лэжьыгъэр дэзыщыщтыгъэм коц машинэр къебгъэтыгъуи, зыпыбгъэчэрэгъукIыжьи, зяогъэубыт уж ары!..- пчъэр къыриутэкIи, адрэ унэм чIэхьэжьыгъ.
Апэ къыIэкIэфэгъэгъэ обзэгъур ыIыгъэу Темыркъан
ыкъо лъежьагъ шъхьакIэ, Гощнагъо лIым пэуцуи, лъыригъэхьагъэп. Джахэр ыгу къэкIыжьэу Темыркъан чэщым
чъыягъэп, къызэтэджыжьми унэм исышъугъэп, щагуми
дэтышъугъэп. ЦIыф IукIэнкIэ фэмыеу хы нэпкъымкIэ
рекIокIыгъ, имылэгъу куп Iутэу ылъэгъугъэти, ахэмыхьэу
къыгъэзэжьыгъ. Къэлапчъэм къызщынэсыжьыщтым
Нурбек IуупIагъ. Шъхьэр зэфаIэтэу, нэр зэфагъаплъэу
ятэрэ ыкъорэ зэплъыгъэхэп. Мышхэу унэм зэрикIрэр
Гощнагъо ымыдэу пчъэIушъхьэмкIэ ыкъо лъыджагъэти,
Темыркъан шъузым фидзыжьыгъ:
- Сыд сэIо зыуж уитыр?! Зэхэпхыгъэба тыгъоспчыхьэ къытиIуагъэр. ЗэпэтрыкIо тхьэ ехь!..
- А сшIэгущэрэп, ар умыIо...- Гощнагъуи къэгъынэгъагъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу, унэмкIэ Iэ ышIэу, къызбгырыугъ.- Ар зилажьэр сэшIэ сэ!.. Мо шъхьэ кIыхьажъэу
унэм исыр ары тыщызымыгъэIэжьрэр!.. КIалэр Iордэгъачъэ ышIыгъ!.. Апэрэ мафи, тиунэ лъэбэкъу къызридзагъэм, тызэрэзэтыричыщтыр сшIагъэ сэ!..
- Быяу зэ, джынэузыжъ,- Темыркъан шъузым къыфилъыгъ,- угъуахъоу сыд чылэр къызфэбгъаджэрэр!..
Ихь унэм слъэгъузэ!..
- Къэзгъэджэщт, сыкуощт!..- Гощнагъо зэкошъоожьэу ригъэжьагъ.- Зэхарэх зэкIэми, укIытэ тиIэжьа тэ!..
- Сыд къыосIуагъэр?..- Темыркъан зимышIэжьэу
етхъохи, къакъыр натIэм кIэрылъ куахъор къыпхъотагъ.-
Къэплъфыгъэм нахьи унахьышIуа ори!.. УтеслIыхьан
пчъэIушъхьэм!..
- Тхьа къысауи!..- Гощнагъо ушъуашъоу унэм илъэдэжьи, пчъэр къыригъэтыжьыгъ.
ПчъэIушъхьэм зи зытыремылъэгъожьым, Темыркъан зыкъишIэжьыгъ. Куахъор зэриIыгъэу заулэрэ щыти,
кIэгубжыхьажь ышIыгъэу ыдзыжьыгъ. Кохъуацэр пчъэIупэ мыжъо гъэчъыгъэм шIуафи, мэшIуачэр къыхихэу
зытIо-зыщэ лъэягъэ. Ар имыкъоу елъэпэкIэожьи, Iуидзыжьыгъ.
Темыркъан икIэгубжыхьажь кIуачIэ гъунэ иIагъэп. Ар
Гощнагъо ешIэти, унапчъэр къызэрэригъэтыгъэм къыщыуцущтыгъэп. ЛъэкIапIэхэр кIэзэзхэу нысэм дэжь илъади, пIэм хэлъ сабыир ыбгъэ кIифызагъ:
- А нысэ!.. А нысэ!..
- Сыд къыохъулIагъэр, гуащэ?..
- Тхьар къыосэгъэлъэIу, кIалэм ятэ гъэрэхьаты, губжыгъэ. Зэблэн дунаим тетэп!.. СигъэлIагъ нахь, сигъэтхъагъэп...
- А гуащэ!..
- Хьау, хьау,- къыостыщтэп,- мор къихьэмэ зэблэн
щыIэп...
- Хъугъэ, гуащэ, рэхьатыжь,- шъхьангъупчъэм нысэр иплъыгъ,- муары, типщ щагум дэкIы...
- ДэкIа?.. Тэ щыIа?..- Гощнагъо къызщылъэтыгъ,
пшъэшъэжъыеу гъынагъэрэр зэриIыгъэу къэлапчъэм
дэкIрэ Темыркъан кIэлъыплъагъ, нысэр щытми щыгъупшэжьыгъэу, етIанэ щхыпцIэу фидзыгъ: - Ы-ы, тэ ежьагъ
джы? Модэ еплъэлъ мор зэрэкIорэм, дунаир фырикъурэп... СилIынэу куахъор къыспиIэтыгъ!.. СилIы къэбзэжъ,
о пшIэрэп нахь, сэры лIы узышIыгъэр... Шахъоу, Iахъоу,

--- Page 410 ---

укIашIэмэ укIатIупщыжьэу колхозым ухэтыщтыгъ... Хьапсым узчIэфэм учIэзгъэлIыхьагъэп...- ыкIыб зэрэдэтхэр
къышIэжьыгъэу Гощнагъо къызэплъэкIыгъ, лIым лъиIуагъэмэ ащыукIытэжьэу, ау езгъэIуагъэр нысэр ары пIонэу
къыфилъыгъ: - УIущхыпцIыкIэу сакIыб узфыдэтыр сыд,
синынэгущ!.. Уянэ лъэкIэпIэщэжъым нахьи сынахь щхэна!.. Оры тиунагъо зэтезычрэр!..
- Сэра джы псыцу бжъакъор тезыутыгъэр?..- зэримыгъажэу, къыраIощтыр ышIэщтыгъэм фэдэу, нысэри
къыпэгущыIэжьыгъ.- Икъун а пшъэшъэжъыеу пIэ тесым
ятэ кIэхэшъухыгъэр!.. Тэрэзэу къышъуиIуагъ: шъуижъышъхьэм шъурэхьатыжь...
- О-уи-уиу!..- Гощнагъо кIигъэпцIыикIэу кууагъэ,
адырэ шъэожъыеу чъыери къыгъэлъэтагъ.- Мыщ къытиIохэрэр, о чыл, о хьабл, зыгорэм ихьабз мыгъэсэжъ
тиунагъо зэтыречы!..
Темыркъан цIыф IукIэ шIоигъуагъэп шъхьакIэ, Къасымэ къызпэкIэфэм гушIуагъэ. ЗыдежьагъэмкIэ къэупчIэгъу ныбджэгъур римыгъафэу, губжыгъаеу щагум
къыдэкIыгъагъэр ары Iоу умышIэжьынэу, ежь упчIагъэ:
- Тхьам Iомэ, Болэтыр, тэ уежьагъа джы?..
- О, Дударыкъор, уилъэгъужь шIу,- ныбджэгъум
ыIапэ Къасымэ ыубытыгъ, нэгу кIыф зэхэуагъэм зыкIэплъэм, иIоф зэрэмышIур къыгурыIуагъэу нэшIошIыгъэ
гущыIэкIэ зэрэпэгъокIыгъэмкIэ кIэгъожьыгъ.- Олахьэ,
Темыркъан, сыздежьэгъэ шIагъуи щымыI, укъэмылъэгъожьыхэ зэхъум, уикъэбар зэзгъэшIэнэу шъуадэжь сыкъакIощтыгъ.
- Ара? Адэ зыгорэм ыуж зеофэ сшIошIыгъи сэ...-
зэхихыгъэр Темыркъан игопагъ, губжым ыгъэпкъыигъэ
Iэпкъ-лъэпкъыхэри къэушъэбыгъэх, бгъэгуми фэбагъэ
горэ къыдэкIуатэу къыщыхъугъ.- КъысаIожьыгъ, тадэжь
укъызэрэкIогъагъэри...
- Зэп-тIоп тыкъызэрэкIуагъэр. ХьапакIэри сигъусагъ,
Шумафи ыгъэгумэкIэу къыпкIэупчIагъ.
- Ахэри зэхэсхыжьыгъэх, тхьашъуегъэпсэу.
- Къин къысфыкъокIыгъэшъ пIоу, Темыркъан, зымыгъэнэгъуадж, цIыфмэ защымыдзый,- ыпашъхьэ итым
кIэхэкIрэр зыфэдэр къыгурыIоу Къасымэ джыри къызэпиплъыхьагъ, ныбджэгъур зыухыгъэ гукъаом ежь ыгуи
къыпиIонтIыкIыгъ,- ахэр ары уикъини, уигушIуагъуи бдэзыщэчыщтри, бдэзыIэтыщтри. Ныбджэгъу, шъэогъу
уимыIэжь фэдэу ушъхьэзэкъо лъэкъуитIоу модыкIэ очъэ,
мыдыкIэ очъэ. Орзэ кухьэм хэбдзэгъэ маста къыохъулIагъэр уушъэфынэу.
- Хьау, Къасым, ащ фэдэ Iоф сиIэгъахэп, пфэмыушъэфыщтыр ушъэфыгъэ хъуна!..- Темыркъан щхыпцIыгъэ шъхьакIэ, нэкIу шъуагъом къыхэщыгъэп.- Сызэмыжэгъэ закI Iофым хэхъухьагъэр. КIалэм сыфэсакъыщтыгъэ, сынаIэ тезгъэтыщтыгъэ... ИмыщыкIэгъэ пыщэгъухэр къыфэхъухи, хагъэукъуагъ,- Рэмэзанэ иIоф зытет шъыпкъэр ышIэ пэтзэ, Темыркъан пцIы къыусыгъ.
- Iофыр тыд зыщаIощтыр?
- Адэ арба зэкIэми анахь Iофыр, Сыхъум ары.- Талъэныкъуагъэмэ Iофыгъэп, зыгорэ хэтшIыхьаныгъи.
- Талъэныкъу-тамылъэныкъоми, хъущтыр хъугъахэ.- Темыркъан икъэгущыIакIэ Къасымэ ыгу рихьыгъэп.-
НэцIагъэ къызхимыгъафэу зафэу псэугъэмэ нахьышIугъ.
- О зэрэпIоу дунаим щыхъущтыгъэмэ...- шъогъо
щхыпцIыр джыри Темыркъан ынэкIушъхьэ рычъагъ.-
Махъушэм тесми хьэр ецакъэ аIо, мыхъунэу зыхъукIэ
къыомыхъулIэн щыIэп... Хьау, Къасым, зысыухыижькIэ
арэп. КIалэр сшIоIушэу, иакъыл бэмэ анэсэу, хьэлэбалыкъ
пымылъэу псэу зэхъум сицыхьэ телъыгъащ. Олахьэ, Къасым, ащ фэдэ нахьыкIэмкIэ сфэIошъущтэп, зэхэшIыкI ин
иIэуи сытемыуцощт.
- Нурбек слъэкIэу ащ фэдэ еозгъэIолIэщтэп,- Къасымэ ныбджэгъум игущыIэ къызэпиутыгъ,- о урятэшъ,
пIощтым уфит, ау анахь кIэлэ дэгъоу чылэм дэсмэ ащыщэу сэлъытэ. Сизакъоп, ишъэогъухэри джаущтэу еплъых. Шъыпкъагъэрэ теубытагъэрэ зыкIэрыбгъотэн кIал
аIошъ, тэтыер апэ зэритэу, къыщэтхъух.
- А зыфапIорэми шъыпкъэ хэлъ,- НурбеккIэ къыIуагъэм рыкIэгъожьэу Темыркъан псынкIэу зэкIэкIожьыгъэ,
губжыгъэ Iоф къыхэмыхьэгъагъэми джаущтэу къымыIоныгъэкIи мэхъу, ау шъхьэкIо-гопэгъум зэгуиутэу къыригъэIуагъ,- къэплъфыгъэ зыхъукIэ япIолIэжьыщтри
умышIэу чIыпIэ уефэ. Ащ фэдэу ори, адрэхэми къышъушIошIымэ, шъухэукъорэпщтын, тхьэшъуегъэпсэу. Джа

--- Page 411 ---

закъор ары сижъышъхьэм сызщыгугъыжьрэр. Пхъухэр
пхъух, къалъфыгъэхэр ары нахь, тэ ташIоIофыжьэп. Рэмэзанышъ, алахьэм ешI, къызигъэзэжьыщтыр, ащ нэс
тыщыIэна, тыщымыIэна!..
- Ар умыIо шъыу!..
- СымыIоми, джары Iофыр зытетыр...
- Угу умыгъэкIоды, Темыркъан,- Къасымэ ошIэдэмышIэу гупшысэмэ къахэужьыгъ,- къинэу плъэгъугъэ
купмэ анахь къинэпщтын ари... КъэошIэжьа, нэмыцмэ
такъыIэпыкIыжьи, ящэнэрэу тыкъызэрэхэхьэжьыгъагъэр?..
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа!.. Ау къызгурымыIорэр
ошIа, укI гъэрмэ апашъхьэ къыщыттыралъхьи амыгъэцэкIэжьэу, тхьамэфищэ тызфаIыгъыжьыгъагъэр ары... А
чIыпIэм щамышIэщтыгъэмэ, ятIонэрэ мафэм благъэкIыщтыгъэпи...
- Ахэмэ зыгорэ къытфыряхьисапыгъ, ау мары сIонэу
сшIэрэп.
- Адэ, къытамыIоу цIыфмэ агу илъыр тэ щыпшIэн...-
Темыркъан блэкIыгъэ хъугъэ-шIагъэмэ ахэтэу шъхьэр
ыгъэсысыгъ, ардэдэм закIэкIэтэгъэгъэз Шэныбэ Сэбэхь
ящэнэрэ мафэм къызэрэриIощтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ.
- Фашистхэр цIыфыгъэха, хьэкIэ-къокIагъэх нахь!..-
Къасымэ къыхихыгъ,- къэошIэжьа, хьэ джэдищыр ратIупщи, тапашъхьэ щызэпкъырагъэтхъыгъэгъэ гъэр кIэлакIэр?.. Сыд илэжьагъ ащ? Зэрэхэхьажьыгъэр ары... Ащ
къыщыублагъэу хьэ макъэ зэхэсхын слъэкIырэп, щагуми
дэзгъэлърэп...
- Джа хьэхэр арых Шэныбэ Сэбэхьи зыщыщынэщтыгъэр... МэфитIум тыкъэчъэфэкIэ ащ нахьрэ гугъу
иIагъэп. Хьэ макъэ зэхэоха къысиIощтыгъэ...
- Хьэмэ ащэщынэмэ зыткIэкIигъэзыныеп!..- Къасымэ ыдагъэп.- Тылъыхъоу тежьэжьи, нэмыцмэ зядгъэубытыжьы пэтыгъ...
- Ярэби, сыда аущтэу Сэбэхь зыфишIэгъагъэр?
- Гухэлъ горэ имыIагъэмэ, ышIэщтыгъэп. Адэ
пшIагъэпи о?..
- Янэ сыкъеу, тIэкIу дэдэ иIэжьыгъ сэри сигъэделэнкIэ...- Темыркъан ныбджэгъум фычIэплъыгъ.- Зэхэмыхэу Iаджри къысэIушъэшъагъ...

--- Page 412 ---

- Сыд ащыгъум къызкIыддежьэжьыгъагъэр?
- Къыддемыжьэжьэу заригъэукIыщтыгъа?..- щыгъупшагъэ горэ ыгу къэкIыжьэу Темыркъан сыхьатым
еплъыгъ.- Непэ Шэныбэр къызэрэкIожьрэр ошIа?..
- Лъэшэу сыбгъэгушIуагъ, гушIуапкIэ зыфащэйрэм
уфэд, ау ащ фэдэ, Дударыкъор, къысэплъэгъулIэнэп.
Сыдэу Iофы зежъугъэшIыра сэIо мыщ?..
- Олахьэ Iофи зесымыгъэшI... КIо етIани зы чылэжъ
тыщыщ, тыкъызэдэтэджыгъ, унэ ипкIыжьына?..
- ЗэрэзекIуагъэмкIэ зэрэчылэу тынэ къызэрэкIэIэбагъэр шIэхышIоу пщэгъупшэ!
Ным риIогъагъэр Лимэ ыгъэшъыпкъэжьыгъ. Ау ар
ышIэным ыпэкIэ ятэ зэрэпэгъокIыщтым шъэфэу зыфигъэхьазырыгъ: непэ щыублагъэу ДэхэпIэ больницэм Iоф
щишIэжьыщтыгъэп. Ащ больницэм иглавврачрэ Сурэрэ
нэмыкI щыгъозагъэп. Хэкуздравотделым кIуи, иIоф зытетыр зареIуатэм, зы гущыIи къыпамылъхьэу, хэку больницэм терапевтэу неущ щегъэжьагъэу къагъэкIожьыгъ.
Янэ римыгъашIэу, цIыкIу-цIыкIузэ, ищыгъынхэр Мыекъуапэ къыщэжьыгъагъэх. Къэнэжьыгъэ закъор янэ ибыдзыщэкIэ къызэрелъэIугъагъэу, дэкIони, къин ылъэгъуми, джэгъогъухэмкIэ къызхимыгъэщынэу ятэ зэдыпэгъокIынхэр арти, игухэлъ шъэф римыгъашIэу, Сэбэхь телеграммэм къыритхэгъэ пIалъэм Краснодар аэропортым,
чылэм машинэ лъэIуфагъэ аIэ илъэу щыпэгъокIыгъэх.
ПIалъэр къэсыфэкIэ, зэрэшIэ-зэрэмышIэхэу, янэрэ
ыпхъурэ гумэкI зэфэшъхьафым хэтыгъэх. Сафят ыпхъу
ынэкIушъхьэ шэплъымэ зяплъыкIэ, ятэ ыгу фэушъэбэу
зэрэIукIэщтым ыгъэгумэкIэу къыщыхъути, къызхимыгъэщэу игушIо зыхеушъафэ. Аэропортым щилъэгъурэр
ыгъэшIагъоу зэрэшъхьащыгущыIыкIыщтым пылъ Лимэ,
шъхьакIом есты.
Самолетэу къэтIысыгъэм къехыпIэ лъэоир IуащэфэкIэ Лимэ зиIэжагъ. Пчъэр къызIуахым, ыгу къэушкъоигъ.
ЦIыфэу самолетым къизэрэгъэтэкъугъэр ымылъэгъужьэу шъхьэр унэзагъэ, щымытышъоу янэ ыIаблэ ыубытыгъ. Сафят самолетым къикIыгъэмэ ынэ ахэдыкъэгъагъ
нахь, Лимэ къыкIэрыхьагъэми къышIэжьыщтыгъэп.

--- Page 413 ---

Пхъур ыIаблэ къынэсыгъэу Сафят зызэхешIэм, къемыплъэу къыриIуагъ:
- Арыгущ, нынэ, огумэкIы... Уятэ гущэ зэрэпшIоIэшIущтыр сшIагъэгущ... Модэ, муары уятэ!..- Сафят кIырыуи, ыпхъу къыщинагъэми ымышIэу, кIэко хьаплъ зэпылъ зыщыгъ лIым пэгъокIыгъ.
Лимэ кIэкIэу къыгъази, къэлэ автостанцием къырынэсынышъ, Мыекъуапэ къэкIожьынэу, ынэкIушъхьэ къыхихэу, ылъакъохэр кIэмыкIхэу, апэрэ таксим зыридзагъ...
XXXVIII
Ахъмэт уцугъорэ тIысыгъорэ иIэп: IофышIэ кIоным
ыпэкIэ е нахь жьыIоу къыздэхьажьрэм унэ-щагу Iофхэр
зэрефэх. ПчъэIупэ Iухьагъур, къакъыр къуапэм щегъэжьагъэу гъунэгъу хатэм щыкIэкIыжьэу, штакет чэукIэ
къышIыхьагъ, уцышъокIэ ыгъэлэжьыгъ. Къалэм гъучI къэлэпчъэшхорэ къэлэпчъэжъыерэ къыщаригъэшIыгъ. Ар
гъунэгъу шъузмэ залъэгъум, АхъмэткIэ къегъэжьагъэ
мыхъугъэу, ежьхэр, зэхахьэхи, шIыхьаф фашIыгъ. УнитIумрэ ихьагъумрэ, сыд рагъэIон, щэджэгъоуж нэс къыкIаижьыгъ. Бзылъфыгъэхэр зэрэгъэгущыIэзэ Iоф ашIэфэ,
Мерэм афэпщэрыхьагъ. Ахъмэт шыхэр кIитIупщыжьи,
щагум къыздэхьажьым, ылъэгъугъэр игопагъ, ежь
бзылъфыгъэмэ ялъэIун ыIозэ, къызэхашIыкIыгъ. Ыгу къеогъэ закъор зэримышIагъэр ары. Колхозым мэлыбгъэ
горэ къырезгъэтхыкIыни, шъон хэмытми, ешхэ-ешъо
цIыкIу горэ афэсшIыни... Шъон хэмытыгъэми Ахъмэт
ыIогъагъ шъхьакIэ, шампанскэ апч горэ псыIэшIу игъусэу
афытыригъэуцогъагъэмэ, хьау амыIоныгъэкIи мэхъу,
шIыхьафыр зэхэзыщэгъэгъэ Нысэдахэ имыкIэсагъэми, ар
Iумпэм зымышIын бзылъфыгъэ зытIущи ахэтыгъ.
А пчыхьэ дэдэм гъунэгъу бзылъфыгъэхэр Ахъмэт
къыкIухьагъ, зэрыхьэгъэ унэ пэпчъ Iанэ къыфытырагъэуцозэ, гущыIэ дэхабэ ариIуагъ. Ау ащ фэдизэу зыкIызэтыригъэпсыхьэрэмкIэ къесэмэркъэухэу къеупчIыгъэхэми,
щхыпцIызэ тегущыIыкIыщтыгъ нахь, игухэлъ ариIощтыгъэп. Къэбар мыIу хъурэп, къызэрищэжьыщтыр къесэмэркъэухэрэм амышIэу щытыгъэп.

--- Page 414 ---

Болэтмэ япчъэIупэ Ахъмэт зыIохьэм Къасымэ зыфихьын ымышIэу, ылъэгъурэм щыгушIукIэу, къызэпиплъыхьагъ. Мыщ фэдэу Ахъмэт фэпагъэу зилъэгъугъагъэр
джырэблагъ. ТекIоныгъэм и МэфэкI зыщыхагъэунэфыкIыгъэр ары. Бгъэр зэлъабгъэу орденхэри хэлъых. Мыгъатхэ къыфэкIожьыгъэ орденыр, зикIэпсыгъэкIэ адрэмэ къахэщрэр апэ Къасымэ ынэ къыпэшIофагъ. Зэригуапэр къырыпшIэнэу ынэгу къычIэщыгъ.
- Олахьэ, Къасым, сымышIэ къызэрэосIощтыри...-
Ахъмэт иукIытэ хэпшIыкIэу къыхэщыгъ.- Гухэлъ горэ
нычхьапэ сшIыгъэ, къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь...
- СэшIэ, Ахъмэт, сэшIэ,- гъунэгъум къехьылъэкIрэр
Къасымэ фигъэпсынкIагъ,- дэгъу, игъу. Хэт уигъусэр?
- НэбгыритIу сигъусэ.
- Ящэнэрэр сэрэу лъытэ.
- Ары, Къасым, сшынахьыжъ урилэгъоу...
- Дэгъуба сырилэгъумэ, нахьыжъ нэхъой къыптетын.
- Тадэжь уисэу тыкъихьажьы сшIоигъуагъ.
- Аущтэу оIоми, сырыраз.
- ЧэтэшIэ Шумафи, МэщфэшIу Ахьмэди ясIуагъ.
- Дударыкъо Темыркъан?
- Темыркъани, ХьэпакIэри изгъотагъэхэп.
- Тэ кIуагъэх?
- ИкIыгъэх аIуагъ нахь, зыдэкIуагъэхэр къысаIуагъэп,- зыцIэ къыриIорэ лIитIур зыдэщыIэр ышIэщтыгъэми,
Ахъмэт ыушъэфыгъ, фэягъэп Къасымэ зэхыригъэхынэу
Шэныбэм иIанэ зэрэпэсхэр.- ЩыIагъэхэмэ дэгъугъэ, ау
щымыIэхэми хъущт, сэри ащ фэдизэу хэщ-ощышхо сшIы
сшIоигъоп...
- Исхэп пIуи?..- Ахъмэт къыфэмыIошъугъэм Къасымэ егуцэфагъ.- Ахэр зыдэщыIэхэр умышIэмэ, сэ сэшIэ,
Шэныбэм Iоплъыхьэхэшъ щысых!..
- Олахьэ къытебгъэфагъэм, Къасым,- къыфэмыIошъущтыгъэр къызэрэнэфагъэмкIэ Ахъмэт гушIуагъэ,-
Шэныбэмэ адэжь дахьэхэу тлъэгъугъэ къысаIуагъ. Мощ
нахьрэ цIыфыгъэ зимыIэмэ сэри сапылъыжьыгъэп. Уимыхьамели аIубгъафэ хъунэп ахэмэ...
- ЗэрэпIорэмкIэ, афэщыIагъэп...- Къасымэ ежьежьырэу зыфиIожьыгъ. Сыд илIэужыгъо цIыфа мы Дударыкъор, ыIуагъ Къасымэ. ЦIыфым фэбгъэгъун Iаджи
щыI, ау мыщ фэдэр шъэогъум изакъоп, нэмыкIми афагъэгъурэп. Къасымэ ымышIэу щытыгъэп Темыркъан зи
римыгъаIоу Шэныбэм дэжь зэрэкIощтыгъэр. Ар зымафи, "унэ ипкIыжьына" ыIуи, къыфэмыIошъуми, къыриIокIыгъагъ. Ау къэкIожьыгъо римыгъафэу, нычхьапэ кIонэу
нибжьи ышIагъэп. Темыркъан ышIэщтымкIэ уицыхьэ тебгъэлъынэу щытэп. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, ныбджэгъугъэр къызэдахьы, зы Iулъхьэр тIо зэфагощэу къызэдэтэджыгъэх, къиныби зэдалъэгъугъ, ау Темыркъан ычIэ джы
къызнэсыгъэм Къасымэ нэсыгъэп. Iофы зыригъэшIэу
еIэбэхы къэсми, мэутхъо нахь, чъабзэу мыжъуакIэр
къыгъаплъэрэп. Адрэ ХьэпакIэри мыдрэм нахьи нахьышIуа? ЫIорэр диIоу, ышхырэр дишхэу къыдеушъэкIы, иIэр
фимыкъоу Дударыкъом енэкъокъу...- АIори, ашIэри
мохэм ашIэжькIэ огугъа, дэгъоу хъугъэ зэрэмыгъотыгъэхэр... Ахэр хэмытми, чылэр зэрэпсэоу тыпсэушъун, а
зыфэпIуагъэхэри къэкIоных, нэмыкIми макъэ ядгъэIун!..
Сыда, хэщ-ощ умышIынэу, отыгъуа? Пщынаори къядгъэщэн, тыщысын, тычэфын, уиунэ къипщэрэ бзылъфыгъэ
цIыкIуми фашIэрэр игопэн...
- Ар оIуа, Къасым?..
- СэIо. Укъэмыщт о!.. Модэ мо мэлэу дэтмэ ащыщи
къыпфэсыукIын. Машинэр зэбгъэуIугъа?
- Чыжьэп ныIа тыздэкIощтыр... Моу мэзахэ хъумэ
тырекIокIын сэIо...
- Мычыжьэмэ шIагъуа, цIыф фэдэу къэшъущэнба!..
- Олахьэ ащ семыгупшысагъ сэ...
- НэмыкI дунай утет пшIошIа, уегупшысэн фэягъэ.
Модэ уиIофмэ ауж ихь о, сэ МэфакIом и "Волгэ" къыфзэзгъэпэшыщт...
- Къытитына?..- Ахъмэт игуапэу къэгузэжъуагъ.
- Ощ фэдэм рамытмэ, Мэджэсыр, хэт ратыщт!..-
Къасымэ псынкIэу зигъази, унэмкIэ джагъэ: - КIалэ, модэ
Зулкъад Iо!.. Джыдэдэм кIуи, пщынаор Мэджэсымэ
адэжь къащэ. Сыд зиIокIэ, лIыжъ куп щызэхэсыщт еIу,
мыделэмэ къышIэн, пхъэкIычри зыщерэмыгъэгъупш!..
- Имысмэ? - Шэныбэмэ яешхэ-ешъо ыгу къэкIыжьэу
Зулкъадэ къэупчIагъ.

--- Page 415 ---

- Тэ кIощт имысэу?! - Къасыми ардэдэм ыкъо зэгупшысагъэм егуцэфагъ.- ЧIыр зэгозэу дэфагъэми, къэбгъотыжьыщт!..
ПщынаомкIэ ятэрэ ыкъорэ зэрэмышIэ шъэфкIэ зэгуцафэщтыгъэхэр нэмыкI шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Зэп-тIоп,
Шэныбэмэ адэжь къырагъэкIхи, нычхьапэ пщынаом
къызфагъэкIуагъэхэр, ымылъэкIыжьыхэ зэхъум исэп
раригъаIоу, зигъэбылъэу ригъэжьагъ. Зулкъадэ зэджэми, пщынаом янэ цIацIэу унэм къикIыгъ. Болэт Къасымэ
ыкъо къэлапчъэм зыIуелъагъом,- зыкъызэблихъужьыгъ:
- Ора, Зулкъад?.. Сэ Шэныбэхэм джыри къагъэкIуагъ
сшIошIи, сафэгубжын сихьисапэу унэм сыкъикIыгъ. Къеблагъ, сикIал! Сыдэу щытха Къасыми, Фатыми? ТIэкIу шIагъэ
зысымылъэгъугъэхэр.
- Тхьауегъэпсэу, Мелэч. Тяти, тяни, джа зэрэпшI,
псаух, узынчъэх. Мэджэс Ахъмэтдхэм адэжь Наныу къэрэкIу ыIуагъ тятэ.
- Орденыр къызэрэфэкIожьыгъэм пае ешхэ-ешъо
Ахъмэт ешIыщтын? - Мелэч зэхихрэр игуапэу къэупчIагъ,
ыкъо Шэныбэмэ адэжь зэримыгъакIощтыгъэми кIэгушIужьэу къэгузэжъуагъ.- Адэ ари хъяр, мощ фэдиз илъэсым уилIыгъэ къыхьыгъэр къыуагъэжэныр зымыуасэ
щыIэп, Ахъмэт тыфэгушIуагъ, тхьэ тыфелъэIугъ. Боу
къэкIон, боу къэкIон, Къасымэ ыIуагъэмэ. ТхьамыкIэжъым шъуз цIыкIу горэ ыгъотыжьыгъэмэ, насыпыгъэу
фэтлъэгъуныгъи, икъун зэрэщысыгъэр, зигъонэмысыгъэ шъуз гущэри ыгъэлъэпIагъэп пIонэп... А Наныу,
моу къикI зэ!..- Мелэч унэмкIэ джагъэ.
- Джа узгъэгумэкIэу зигугъу пшIырэр ары, Мелэч,
сыкъызфагъэкIуагъэр,- ныом игъэшIуабзэ ипэгъокIэу
Зулкъадэ зыщыгъуазэр фэушъэфыгъэп.
- Ахъмэт иунэ шъузыщэ хъяр итэуи? - пщынаом янэ
раIуагъэр ардэдэм къыгурыIуагъ.- Я си Алахь, мы зэхэсхыгъэр МэджэсымкIи, чылэмкIи хъяр тфэшI!.. Хэт иунэ
рищагъэр?
- Цицау ары.
- Цицау пIуи? Боу Цицауи бзылъфыгъэ дэгъу, бзылъфыгъэ шIагъу. Буфетым Iутми, егъашIэм ышъхьэ ылъытэжьэу къыхьыгъ, мыхъун цIыф пилъэгъуагъэп...

--- Page 416 ---

- Буфетым Цицао кIожьыщтэп,- Болэт Зулкъадэ
къызкIэгузажъорэр ымышIэу, ау лъапсэу фэхъугъэр
къыгурыIоу къэгузэжъуагъ.
- МыкIожьми нахьышIу... А сикIал, а Наныу, тхьэр
пшIошъ гъэхъу, тхьэ щыI. Шэныбэмэ адэжь узкIэмыкIощтыгъэр Мэджэс Ахъмэт хъяр иIэу къыплъигъэкIонэу
щытыгъэшъ ары... КIо, нынэ, фэгушIу, фэхъохъу, Мэджэсмэ адэжь къиIукIэу уипщынэ макъи чылэм зэхерэх!..
Ары нахь, мо къыплъызгъакIощтыгъэхэр сыдкIэ былымых!
Ящэнэрэу пщынаом лъагъакIуи къызэмыкIом, Iофыр
зытетыр Темыркъан къыгурыIуагъ. Ащ ыуж, сыхьатныкъо горэ тешIагъэу Мэджэс Ахъмэт къыщагъэу, пщынаори ягъусэу, Болэт Къасымэдхэр ыдэжь щызэхэсхэу
макъэ къызеIум, Темыркъан дихьыегъэ Iулъхьэр фынэмыгъэсэу ынитIу зэбгырыплъыгъэ, аркъыр къарыжъугъахъу ыIуагъ шъхьакIэ, зэришIыщтыр ымышIэу, ащ нахьыбэрэ щысыжьы шIоигъуагъэп.
- Хэта Мэджэсэу къэзыщагъэр? - Шэныбэр къэупчIагъ.
- Ашъыу, илъэс заулэ хъугъэу ишъуз зылIагъэр,-
ХьапэкIэ Аслъанбэч ришъугъэ бжъэ зыщыплIым къыфыригъэшIагъэу къыIуагъ,- Купхэс аIошъ, Мэджэс горэ дэс
мыщ... Буфетым тес бзылъфыгъэ цIыкIу горэ къыщагъ...
Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэрэщэрэп...
Ашъыу, Сэбэхь, ори ар пшIэн фае, Купхэс раIо шъхьакIэ,
ыцIэ шъыпкъэр Ахъмэт.
- Аслъанбэч,- ныбджэгъум икъэгущыIакIэ Темыркъан ыгу рихьыгъэп,- ищыкIагъэп Мэджэс Ахъмэт ащ
фэдэу утегущыIэныр, зы лэжьэкIожъэу чылэм дэсмэ
ащыщ...
- Къыщэщтми Сэбэхь икъэкIожьыгъо закъо тыримыгъафэ хъущтыгъэба...- ышъхьэ лагъэм тыримыхэу
ХьапакIэр гъуашхэзэ, къэгъумытIымыгъ.
- Шъуз къэзыщэщтым къысаж еIо пшIошIа?..- Темыркъан къыдзи, щысхэр ыгъэщхыгъэх.- Мэджэс Къэнэмэт тхьамыкIэр, Сэбэхь, умышIэу мэхъуа?!
- Къэнэмэт тхьамыкIэр сымышIэ мэхъуа! КIэлэ шIагъощтыгъ...

--- Page 417 ---

Дударыкъо Темыркъан къызэрэшIошIыщтыгъэу
Шэныбэ Сэбэхьдхэм адэжь цIыфыбэ щызэхэсыгъэп.
ХьапэкIэ Аслъанбэчрэ ежьырырэ, гъунэгъу лIитIу, Сафят
иIахьыл лIыжъ - джары зэкIэмкIи зэрэхъущтыгъэхэр.
Нычхьапэ елъытыгъэмэ, псаоу макъэ къызегъэIум нахь
цIыф гушIокIуабэ Сафят иунэ щызэблэкIыгъ. Темыркъан
зыгъэшэхъугъэмэ ари ащыщ. Пщынаор къазыфэмыкIом,
АхъмэткIэ къэбарэу щыIэр зызэхехым, ышIагъэмкIэ зэрэхэукъуагъэр къыгурыIуагъэу, къызщытэджыжьыщт
уахътэм кIэгуIэу щыс.
Ежь Шэныбэ Сэбэхьи гушIогъо нэгу иIагъэп. Нэгум
кIэтхэр инэIуасэхэми, къызэриIощтри ымышIэу, шIочыжьагъэх, зэхэшIыкI-зэхэмышIыкIыр къытекIощтыгъэ.
Лимэ столым къыфытыринэгъэ письмэм нэмыкI шъхьэм
илъыгъэп. Жьэу къыщэрэр къезгъэхьылъэкIрэ утынэу ар
бгъэгупэм дэлъ. Янэрэ ятэрэ непэ аэропортым пхъумкIэ
къыщяхъулIагъэр щысхэм амышIэщтыгъэми, унагъом
гумэкI горэ зэрилъыр нэфагъэ. Ятэ къызщыкIожьыгъэ
закъом Лимэ командировкэкIэ Мыекъуапэ зыкIэкIуагъэри, къызкIэнагъэри къагурыIощтыгъэп.
Ушъхьагъу горэ къызэгъэгъотыгъэу тэджыжьыгъэн
фае, ыIощтыгъ Темыркъан. Сыд тызезыфэщтыгъэр?
Тыкъечъажьи, чылэм апэ титэу тыкъэчъагъ. ХьэпакIэр ары
зэкIэри зилажьэр, зыгорэм ханэу къыщыхъугъ. Мы
къэкIожьыгъэми зышIодэеп. Мыдэ умышIэмэ, телъэIузэ
зекIо дгъакIуи, къэкIожьыгъэу щыс. А Тырку-жъоку
зыфапIоу къэпIуатэрэм нахьи, джа зыкъызэрэткIэкIэбгъэзыгъагъэр къэIуат, къысэпIокIэу, къыпфэмыIошъущтыгъэми ышъхьэ къихыжь!.. Ярэби, тихабзэ ыIуымыIоми, нэмыкI хэгъэгу арысхэр тэтыехэм сыдэу афэмыд. ЯгущыIакIи, яцIыф гъэпсыкIи, яIэутIэ шIыкIи зэтекIых.
Сапашъхьэ исыр къыддэтэджыгъэу, ДэхапIэ къыдэхъухьагъ Iоу пшIэжьынэп. ИпэкIэ къэгъэкIыкIэ, ижэкIэ
упсыкIэ, ишъхьац кIэупсыхьакIэ нэс хымэ гъэпсыкIэу
къыпшIошIы. КIэко зэпылъэу щыгъми, галстукэу дэлъми,
цуакъэу къыщыщрэми нэмыкIышъо къытыраштэ. Шэныбэм ие закъоу ынэпэпкъ зэхэт хэплъэгъожьрэр, ынэ
къэргъуитIу, кIосэнхэу ахэми рагъэжьагъ. Сыда шъуIуа
ащ фэдэу цIыфхэр зыкIэхъухэрэр? Тэри ащ фэда къызэрэтэплъыхэрэр? Болэт Къасымэ ыгу къэкIыгъ. Хъунэп мы

--- Page 418 ---

сищысыкIэ, кIэлэ нахьыкIэм зэхихыжьыми ыдэнэп... Хъунэп, хъунэп, зыгорэ къэугупшысыгъэн фае, хьэдагъэм
тыкъэкIуагъа, тызфепэгъогъохыри тымышIэу!..
- Хъугъэ тызэрэщысыгъэр,- Темыркъан ыIуагъ,-
Сэбахьи уцуагъэ, гъогу къытекIыжьыгъ, джыри тызщыгущыIэн мэфэ Iаджи тапэкIэ къэт...
Темыркъан Iанэм къызпэтэджыкIыжьым, адрэхэми
зыкъаIэтыжьыгъ. Унэм къызекIыжьхэм, къэуцу-уцужь
ямыIэу, зэбгырыкIыжьыгъэх. Темыркъан яхьаблэкIэ
къэкIожьынэу гъусэ иIагъэпти, гушIозэ, чэу къуапэм къохьажьыгъ. ЧылапшъэмкIэ, Мэджэс Ахъмэт зыхэс хьаблэмкIэ, пщынэо макъэ къиIукIэу зэхихыгъэ. Болэтым ыIуымыIоми, Темыркъан зэгыижьыгъ, сиIоф зыдэщыIи,
зыдэщымыIи къэсэлъэнцухьэ. Шэныбэм дэжьэп, Мэджэсым дэжь сыздэщыIэнэу къыстефэщтыгъэр... ЕтIанэ
цIыфмэ талъэгъу хъурэп тэIо... Джыри жьы, сымыкIохэн
нахьи, сахахьэмэ нахьышIу!..
Унапчъэм зэрэдэкIэу лIы купыр зыкIэрыс Iэнэ шыгъэм гур къыIэтэу, чэфыгъоу ахилъагъорэм зыригъэпхъуатэу Темыркъан пщынаом еджагъ:
- Къыхадз, Наныу, мыдэ сикъэшъо псынкIэ, къытехь
Хьэсанэмэ янысэу ори, Нысэдах, Мэджэс Ахъмэт ихъяр
зэ къэшъогъу щырысамыгъэхэу, макъэ къысэзымыгъэIугъэ сишъэогъумэ сяшIужьыщтэп!..- Темыркъан
пщынэ мэкъамэм дыригъаштэу къытелъэдагъ, Мерэм
янэкIэ тIэкIу укIытэр къытекIоми, щыгушIукIэу Iэгу фытео.
Щысхэри зэкIэ, Болэтым фэшъхьаф, къэтэджыгъэх.
Шъэогъум семыплъми, гъунэгъу ныор къэшъо, сшIэрэр
хъунэп ыIоу, Къасыми къызщытэджыкIыгъ...
XXXIX
Къызщалъфыгъэ чылэр, ихэпIэжъ, ащ шъхьащыт
ошъо къуапэр Шэныбэ Сэбэхь ыгъотыжьыгъэми, илъэс
пчъагъэм зыкIэхъопсыщтыгъэ жъышъхьэ гупсэфыгъо
зыхигъотэжьрэп. Хымэ хэгъэгу укъызикIыжькIэ апэ пшIэн
фэе Iофхэри, ащ къыкIэлъыкIуагъэхэми ауж етыфэ
зыгъэгумэкIрэр, зы мэфэ закъо хэгъэкIи, зы сыхьаткIи
шъхьащыугъэп. Хэгупшысыхьэ къэс щыIэныгъэ саем нахь
куоу чIехьэ нахь, хэкIыпIэ фигъотрэп.

--- Page 419 ---

Уиунэ ущамыгъэкъакъэу зыми къакъэ къыуитыщтэп
зыфаIуагъэр шъыпкъэ. Джыдэдэм Сэбэхь иIоф зытетымкIэ чылэм пылъыжьэп. Пхъу закъом уимыгъашIоу сыдынэкIэ чылэр къыоплъыжьын. Шъузыр шъузы, уимышъузыжьмэ, уипыи аIо шъхьакIэ, ащ фэдэ гуцафэ римыгъэшIэу Сафят лIыр зэрищэлIэжьыгъэ. Илъэс тIокIым
къехъугъэу зэжэгъэ лIым узэрэфыщытыщтым ихьылъэ
апэрэ мафэр ары Сафят къызгурыIуагъэр, ятIонэрэ мафэм язэIуплъакIэу загъори укIытэр къызхэщырэм иIэшIугъэ зэхашIэу рагъэжьагъ шъхьакIэ, Лимэ изекIуакIэ,
зэрэмышIэ-зэрэшIэхэу, тIури ыгъэчэфынчъэщтыгъэх.
Лимэ IофшIапIэкIэ Мыекъуапэ зэрэкIожьыгъэр
чылэмкIэ шъэфыжьэп. КъэзылъфыгъитIур рыгущыIэщтыгъэп шъхьакIэ, письмэу ятэ къыфигъэнагъэм итым
щыкIэкIыжьэу цIыфмэ ашIэ, хэти ежь зэрэфаеу егъэчэрэгъу, хэмылъми хегъахъо, зыхахъорэр къэбаркIэ мэбагъо. Ежь Сэбэхь къеуцуалIэхэу къырамыIоми, чылэм
къэбар зэрэдэлъыр гурымыIонэу делэп. ЦIыфмэ къахэхьаныр къезгъэхьылъэкIрэмэ ари ащыщ. Аущтэу ежь
къызшIуигъэшIмэ шIоигъу, нэрымылъэгъу пэнэ шъэфэу
игупшысэ къыщыхэо. Тыркуем исы зэхъум зымыгъапэу
къепсынкIэкIыщтыгъэ Iаджми джы чылэм щялъэпао. Сыдэу пшIын, узщамышIэрэм ишъэф узщашIэрэм щынэфапI. Ащи щыгъуазэу, ыпхъуи къызэрэфыщытыр ышIэзэ,
ДэхапIэ къыгъэзэжьыгъ. Ау Сэбэхь зэрэгугъэщтыгъэу,
апэрэ мэфэ зытIум къыгъэнэгъоджэни, тэ ыхьына, ят, ыл
хичына, къешIужьынэу зэрэщыхъущтыгъэу Лимэ къычIэкIыгъэп. Фэтхагъ, Дударыкъо Темыркъан хэщэ шъэфкIэ
лIыкIо фишIыгъ, зыми къыубытыгъэп.
- Мыекъуапэ пшъэшъэжъыем дэжь сыкIо сшIоигъу,- пчэдыжь горэм Сэбэхь ыIуагъ,- моущтэу тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу тыщысына?
- А сшIэгущэрэп...- лIым игущыIэ ошIэ-дэмышIэмэ
Сафят къызэкIагъэщтагъ.- Сыд пIони укIощта?.. Сэ сыкъызэхэзымышIыкIыгъэм о укъызэхишIыкIына? Нэ зыфэсшIыгъ, псэ зыфэсшIыгъ... Уятэ тызэдыпэгъэгъокI сIуи,
быдзыщэу IуфагъэмкIэ сызелъэIум, олъэгъу къысишIагъэр, сизакъоу сыкъыIуини, IукIыжьыгъ. Ар зышIагъэм
ущыгугъыкIэ сыд къыпфишIэжьын... Алахь зизакъом
ЧэташIэхэр ашIэн амышIэжьэу чылэм къыдегъанэх!..

--- Page 420 ---

Пшъэшъэжъыер къагъэушкъоий кIэгъожьыгъэх. Ащ
фэдэ ашIа, синынэгущ!..
Сафят цIацIэзэ, къэщэ-нэщэ Iофым зыхахьэм, Мэджэс Ахъмэт къызэрепсэлъыхъощтыгъэр ыгу къэкIыжьи,
бгъэм дэлъ шъэфыр нафэ къэхъу фэдэу лIым дэжькIэ
сакъ нэгукIэ плъагъэ. ЕтIанэ ыгу зыгорэу къэхъоу ыIуагъ:
сэри гъэшIэгъон сшIэ пэтыгъ. Джары уапэкIэ умыплъэу
упсэумэ къыпщышIыщтыр. Хъун сIоу гущыIэ естыгъагъэмэ, Мэджэсыр хьазырыпсыгъ. Аущтэу сызекIогъагъэмэ,
хьайнапэ цIэIужь чылэм имызакъоу зэрэхэгъуашъхьэу
сихъухьаныгъи. Сафят зэгупшысагъэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр
къыгъэучъыIыгъэх, къыгъэкIэзэзыгъэх. ЛIым сыкъишIэмэ
ыIуи, унэм щыIэбэ-лъабэу ригъэжьагъ. Ар сэIо шъхьакIэ,
бэ шIэн, макIэ шIэн, ари мыщ къынагъэсыжьыщт. Къынагъэсыжьми, зи мыхъун сшIагъэу зыдэсшIэжьрэп. ЩэкIэ
агъэпскIыгъэм фэдэу, илъэс тIокIым къехъу, къэбзэ
цIыкIоу сыхэтыгъ. Ежьыр, ежь сыдэущтэу шъузынчъэу
илъэс пчъагъэр къыхьыгъ? СиIагъэп еIошъ, тхьэм дэжь
дэкIуае, къехыжьы. Ашъыу, уиIагъэми уиIагъ, сэ сымышIэу чылэм ерэмышIи ары. Адэ паIо зыпщыгъкIэ шъхьатехъо зытехъуагъэ горэми уенэцIыщт...
ЧэтэшIэ лIакъомэ янахьыжъ фэгъэхьыгъэу Сафят
цIацIэ зэхъуми, джэнджэш горэ Сэбэхь ыгу къихьи шъузыр зыдэщытымкIэ плъагъэ. Ардэдэми 1942-рэ илъэсым
ибжыхьакIэ ыгу къэкIыжьыгъ. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ фэгъэхьыгъэ запискэу нэмыц офицерым фычIаригъэхьэгъагъэри шъхьэм къичэрэгъожьи, гур къыпиIонтIыкIыгъ.
Джа запискэ мыгъор ары, ыIуагъ, зэкIэри къызэрыкIыгъэр. Ар сIэкIэмыкIыгъэмэ, джы хэти иунэ ипытапIэу зэрисым фэдэу бын зэгурыIожьэу, цIыфми уасэ къысфашIэу сыщыIэщтыгъэ. Дударыкъо Темыркъанрэ ХьапэкIэ
Аслъанбэчрэ анахьи сынахь цэкуагъэп сэ... Ау етIани заор
лIыгъэ закIэкIэ зэхэлъэп, щтэуIу зыщыпшIыщтри, лIыгъэ
зыщызепхьащтри пшIэрэп. СилIыгъэ къыхьыгъэп нахь,
джа запискэр зыфычIесэгъэхьэ мафэм ыуж ЧэтэшIэ Ибрахьимэ сыIукIагъ, тидзэ къызигъэзэжькIэ сызэрэхэхьэжьыщтми къегуцафэщтыгъ... Ащ ыужи ыкъо нахьыжъ
Шумафи зэо гъогум тызэпэкIигъафи, къиныбэ зэдэтщэчыгъэ. СшIагъэмкIэ сызгъэхыен лIыгъи зэо пашъхьэм,
хэгъэгу пашъхьэм щызесхьагъэу алъэгъугъ. Гъэрэу ты16 Заказ 089

--- Page 421 ---

заIыгъыми сигъусэмэ мыхъун къыздалъэгъугъэп. Ящэнэрэ хэхьажьыгъом сакъыздежьэжьым сыгу сытеIункIэжьынти, зэрэхъухэу зызгъэхъун фэягъэ... Сыд пае запискэ мыгъор...
Джа запискэм игугъу Шэныбэ Сэбэхь къытырегъэзэжь зэпыт нахь, къыфэмыIошъоу, зэкIэ зилажьэм
шъхьащэгущыIыкIы. Ар зыщигъэгъупшэ къэс цIыф къыдимышIэрэ ишъэф нахь куоу чIэухъумагъэу къышIошIы,
зыфагъэIугъэгъэ ЧэтэшIэ Ибрахьимэ тезэгъагъэу елъытэ. Джаущтэу къызщигъэхъоу илъэс тIокIырэ щырэм зыригъэсагъ. Джа запискэр фычIэзыхьэгъэгъэ забытыр мэзым Сэбэхь зэрэщиукIыгъагъэр ары нахь ышъхьэ хезгъэхьажьыгъагъэр, тхылъыпIэ тхьапэм ЧэтэшIэ Ибрахьимэ
пае итыгъэр арэп. Аущтэу зыкIишIэгъагъэр ымыIотэным
пай шъхьакIэ, Ибрахьимэ зэрэриIотагъэм мэфэныкъо
темышIэу, пхъэшI кIогъэ лажьэ зимыIэ лIым епэсакIуи,
мэзым хиукIыхьагъ... ау ар ЧэтэшIэ Ибрахьимэ тезылъхьанхэр ДэхапIэ къыдэкIыгъэх нахь, Шэныбэ Сэбэхь зэрекIодылIагъэр джы къызнэсыгъэм цIыф ышIэщтыгъэп.
Сэбэхь игукъэкIыжь гупшысэмэ къахэужьи, джа купыр зэкIэ шъузым риIотагъэм фэдэу джыри щтэгъэ
IуплъэкIэ къызэпиплъыхьагъ:
- Пшъэшъэжъыем зыкъызэрэтфишIрэм тыпымыгъэлъ... Олахьэ пыдзы сишIыпагъэми сэ сфэмышIыщт.
Алахьэр ары, ащ ыуж шъоры, шъуитIу сыкъэзыщэжьыгъэр. Лимэ нэмыкI насып мы дунэешхом тедгъотагъэп.
Ар пыи сшIынри, сыщымыIэжьынри сэркIэ тIури зы.
Мыхъу зыщыхъурэм аужрэр апэ къэсэштэ.
- Аущтэу умыIо, Сэбэхь... Тыдэ щыIэми, пшъэшъэжъыер псаумэ, игушIуагъо тигушIогъон, икъин тикъинын... Зыгорэ ынатIэ хъоу, сабыйхэр иIэ хъумэ, зыкъызэрэтфишIыгъэмкIэ кIэгъожьын. Джыдэдэм ятэкIэ зегъэделэ, боу пшъэшъэ Iуш цIыкIу, зыми есымыгъэхъуапсэу
спIугъэ...- Сафят ыгу къызэхахьи къэгъынэгъагъ.- Чылэр зычIэмыхьэшъурэ институтым чIэзгъахьи, зы мэфэ
мэлакIи къыхэмыфэу, езгъэджагъ... КъехъулIагъэр
сшIэгущэрэп нахь, ощ нахьрэ гушIуагъо имыIэу, уисурэт
ипIэкIор шъхьагъ пылъагъэу, унэм къихьэрэмэ ариIуатэу,
къыпкъогушхукIэу къыхьыгъ...

--- Page 422 ---

- Хъун, угу умыгъэузыжьы...- Сэбэхь шъузым
едэхэшIагъ, зэнэгуещтыгъэ гуузми къызэпифызыкIи,
ынэгу кIыфыбзэу, ыIупшIакIэ шхъонтIабзэ къэхъугъ,
кIакоу пхъэнтIэкIум пылъагъэм иджыбэ иIаби, уцыр къырихыгъ.
- Тхьэ къысауи, къыохъулIагъэр сыда?! - Сафят лIым
икIыфыгъэ къызелъэгъум, къечъэлIагъ.
- Умыщт, умыщт... Мары джыдэд...- Сэбэхь таблеткэр бзэгупэ чIэгъым зычIелъхьэ уж нахь зыкъишIэжьи,
тIэкIу щыукIытэу шъузым ыбгъэгупэ шъхьэр къычIихыжьыгъ.- Сыгу зыгорэу къэхъугъ, джыдэдэм хэжъукIыщт...
- Арыгущ, Сэбэхь, арыгущ... Адэ сыдэу пшIын, къэплъфыгъэм угу фэмыузын плъэкIыщтэп. ЕтIани къин макIэ
гущэ заом щышъукIэхэкIыгъа... А укъызэрыкIыжьыгъэ
гущэми, Тыркуем ис адыгэмэ уахэсыгъ шъхьакIэ, IэшIу
иплъэгъуагъэпщтын. Моу пIэкIорым зегъэкI...- Сафят
лIым къыдичъыхьэщтыгъ.
- Хьау, зезгъэкIыщтэп. НахьышIу сыкъэхъугъ...
- Ары хьай, пIупшIи, унэгуи зыкъашIэжьыгъ... Пшъэшъэжъые гущэр щыIагъэмэ, боу къыбдечъэкIыные
гущи!.. Iазэ аIошъ, зэрэчылэу къыщэтхъу... Тхьа, моущтэу ущытэу гъогу утесымыгъэхьан!..
- Иягъэ къысэкIыщтэп. Марба уцыр сIыгъ...
- Ащыгъум, сэри сыкъыбдэкIощт!..
- Хьау, Сафят. Сизакъомэ нахьышIу.
- СшIэгущэрэп, аущтэу оIомэ... Уизакъоу укъилъэгъумэ, пшъэшъэжъыем ыгу къэушъэбынкIи къэнэнэп...-
Сафят къызэрешIурэр ымакъэ къыхэщыгъ.
- Сэри ары сIорэр.
- Адэ дэгъуба, ори аущтэу оIомэ... ау автобускIэ
узгъэкIощтэп!..- лIым автобус гъогур къины къызэрэфэхъущтыр ыгу къызэкIым тенэгуикIэу къыпиупкIыгъ.-
Машинэ зиIэ горэм телъэIун...
- Олахьэ сымышIэ а зыфапIорэр...
- Темыркъан еIуи, унигъэсыщт,- лIым итемымыIыхьаныгъэ Сафят къызэпиутыгъ,- сыд хэлъ, ащ мафэ къэс
ежьри мачъэ...
- Олахьэ сыщ сIоу Темыркъан сфемыIошъущт...
Плъэгъурэба зызэрэчIигъэожьыгъэр? Ащ селъэIун нахьи,
16*

--- Page 423 ---

Болэт Къасымэу сыкъызэкIожьи къыслъимыхьагъэм
селъэIуныр ыпэу къэсэштэ... Дунаим укъызэрэстещыныхьан щыIэп, автобусым ситIысхьанышъ, сыд митIум азыфагу, сыкIощт.
- Ащыгъум колхоз машинэмкIэ сялъэIущт.
- Хьау, бащэ!.. Ары мыхъухэщтыр...
- Сыда, ащ нахьрэ хьатыр симыIэжьэу яорден хьаулыеу схэлъа!..- Сафят къызIуипхъотыгъ, колхоз тхьаматэр ары пIонэу ыпашъхьэ исыр мэкъэ Iэтыгъэм ыни къыдыригъэкIэу, етIанэ икууакIэ рыукIытэжьэу зыкъишIыжьыгъ.- Боу къиныбэ фермэм щыслъэгъугъ, сIитIуи сэкъат къыщыхъугъ, бгыузи хэсхыгъ...
- Къыуамытынэу сIорэп сэ...- Сэбэхьи шъабэу шъузым еушъыигъ.- УялъэIумэ къыуатын. Ау, укъысэдэIумэ,
сыкъэмыкIожьызэ сэщ пае узгъэлъэIощтэп...
Мыекъуапэ зэрэкIощт шIыкIэр язэрэмыгъашIэу
лIымрэ шъузымрэ зэдаозэ, пчэдыжьыпэр текIи, щэджэгъоуж хъугъэ. Ежь Сэбэхьи пчэдыжь автобусым дэкIонэу фэягъэп. Къалэм жьэу зынэсыкIэ, больницэм ыпхъу
щыIукIэнэу хъущт, сыд ыIони, чылэр къаплъэу, екIолIэщт.
ЗэкIэми анахьышIоу ылъытэщтыгъэр пчыхьэ факIоу Лимэ
фэтэркIэ зэрыс унэм Iухьаныр ары. Зытес урамыр ымышIэми, кIэупчIэмэ къыраIощт, ар Iофэп, ащ фэдэ Iаджи
ищыIэныгъэ щыпэкIэкIыгъ. Бзэ къызэфамыгъотмэ, ащ пае
пыи ымышIэу хьакIэщ горэм къекIолIэжьын. ЧIыпIэ щимыгъотмэ, ари Iофэп, мэшIоку вокзалым гъэмэфэ чъыепIэ кIэкI щырихын.
Шэныбэ Сэбэхь бгъэIушыжьынэу, ымышIэ горэ
ебгъэшIэжьынэу щытыгъэп. ЕгъашIэм емкIэ шIум щыгугъэу къыхьыгъ. Къин хъущтми, шIукIэ пхъум иIоф
ухыгъэнэу ежэщтыгъ, ащ фэшI ымышIэн щыIагъэп. ЧIым
гъуанэ имыIэмэ, фишIыни, кIоцIырыкIыщт. Чэщ хъужьыгъэу тэ уежьэра Сафят ыIозэ, Сэбэхь гъогу техьагъ.
Тыгъэм къохьан мурад джыри иIагъэп Сэбэхь Мыекъуапэ къыздэхьэм. Заом ыпэкIэ къыздакIощтыгъэ къалэу ынэгу кIэтым нибжьи умышIэжьынэу хэхъуагъ,
илъэгагъэкIэ зыричыгъ.
ХьакIэщымкIэ Сэбэхь зэрэмыгугъагъэу къычIэкIыгъ.
Сыхьатыр тфы нахь хъугъэпти, мыгузажъоу гъогу сапэр
зыпилъэкIыкIи, псы чъыIэкIэ ынэгуи ыгъэучъыIэтагъ.

--- Page 424 ---

ТелефонымкIэ больницэм гущыIэни, ыпхъу Iоф ешIэмэ,
емышIэмэ, зыщыпсэурэр зэригъэшIэнэу ыгу къэкIыгъ.
Телефоным зытеом, хирургическэ отделением чIэфагъ.
КъыдэгущыIэрэ бзылъфыгъэм Шэныбэ Лимэ ышIэу
къычIэкIыгъ, терапевтическэ отделениеу Iоф зыщишIэрэм ителефон номер къыритыгъ.
- ЧIэмыгъотэжьынкIи мэхъу, IофшIэныр ыухыгъ,-
къыриIуагъ бзылъфыгъэм.
- Ярэби, зыщыпсэурэр ошIа? - Хэт ущыща къыриIомэ, риIожьыщтым егупшысэзэ, Сэбэхь упчIагъэ, зэнэгуягъэри къехъулIагъ, ау фэхьазырти, джэуап ритыжьыгъ.-
Сэ янэшмэ сащыщ, зэзгъэлъэгъу сшIоигъуагъ...
- Зэ, къысажэгу... Хьау, минутитф горэмкIэ джыри
къысфытеу, IофышIэ щыIэмэ къызэзгъэшIэщт, щымыIэмэ, иадрес сыпфыкIэупчIэн.
Минутитф горэу зыфаIуагъэр кIогъуаеу, сыхьатитфэу
Сэбэхь къыщыхъугъ. Уахътэу къыфагъэуцугъэр окIофэкIэ зыхэ-зыблэ сыхьатым еплъыгъ. Зытеом, джа зыдэгущыIагъэ бзылъфыгъэм ымакъэ трубкэм къиджыкIыгъэти,
гушIуагъэ.
- Лимэ унэм зыкIожьыгъэр бэшIагъэп...
- Иадрес?..- Сэбэхь къэгуIагъ.- Тхьауегъэпсэу, сипшъашъ...- Сэбэхь ыIэ кIэзэзызэ трубкэр тырилъхьажьи,
къыраIогъэ урамымрэ унэмрэ газет къуапэм тыритхагъ.
Пхъур зыщыпсэурэ чIыпIэр къызIэкIахьэм, Сэбэхь ыгу
зыгорэу къэхъугъ, ынатIэ пкIэнтIэ чъыIэр къытырикIагъ.
Гууз уцыр ыбзэгупэ чIидзагъ. Ныпчэдыжь зэрэхъугъагъэм фэмыдэу иуз къепсынкIэкIыгъ. ЗэрэдэгущыIэщтым
джыри зэ егупшысэу тIэкIурэ зыщэс уж, мэзахэ мыхъоу
къэзгъотын ыIуи, ежьагъ. Урамыр къызрагъэлъэгъум,
унэм икъэгъотын бэрэ пылъыгъэп. Зэджэм, ныо горэ
къикIыгъ, зыщыщыр римыIоу Лимэ зыкIэупчIэм, джыдэдэм IофышIэ къикIыжьыгъ ыIозэ, нэгушIокIаеу ригъэблэгъагъ.
Пчъэ макъэу къэIугъэм шифоньерым дэIабэщтыгъэ
Лимэ къызызэрегъэплъэкIым, ыгу къэушкъоигъ: зымафэ
Краснодар аэропортым щилъэгъугъэгъэ лIыр ыпашъхьэ
ит. Пхъум икъэплъэкIэ чъыIэ Сэбэхьи зыщыуцугъэ чIыпIэм
ригъэдыкъагъ.
- СыкъэпшIэжьрэба, сипшъашъ?..

--- Page 425 ---

- Хьау.
- Сыуят сэ...
- Сэ сятэ заом хэкIодагъ!..
- Аущтэу аIуагъ шъхьакIэ, сыпсау, сыкIодыгъэп...
- Сэ сятэ заом хэкIодагъ...
- Ар хъунэп, сипшъашъ...
- СятэкIэ сызыомыджэкIэ,- Лимэ итеубытагъэ къыхэщэу мэкъэ шъырытыр къэлъэшыгъ,- сипшъашъ пIоу
укъысэмыдж. Сыгу пфилъыр зэкIэ тIо письмэкIэ къыпфэстхыгъ, джыри зэхэпхэу къыкIэсэIотыкIыжьы, ащ нахьрэ
мы Iофым сырыгущыIэнэу сыфаеп...
Лимэ игущыIэ ныкъоухэу унапчъэмкIэ гущыIэ макъэхэр къыщыIугъэх. Сэбэхь зэплъэкIыгъо имыфэу Бэрэкъэт Емзэщ шъэогъуитIур игъусэу унэм къипкIагъ, лIэу
щытым къеплъи, къеупчIыгъ:
- ХьакIэ уиIэмэ сшIэрэп, Лим?..
КIалэу къихьагъэхэр Сэбэхь зелъэгъум, ямурад къыгурыIуагъэу ащ нахьыбэрэ псэлъыхъомэ апашъхьэ щытыжьыныр къызэремыкIурэм къыригъэIуагъ:
- КIо, аущтэу оIомэ, сыкIожьын сэ...- Сэбэхь "сипшъашъ" къыIонэу къыдэкIоягъ шъхьакIэ, къыфэмыIошъоу, къыгъази къикIыжьыгъ.
Къыплъихьагъэр зэрагъэкIотэжь хабзэу, Лимэ зы
лъэбэкъу икIыжьыгъэм лъидзыгъэп. Пшъашъэр кIыфыбзэу зелъэгъум, джыри Емзэщ къэупчIагъ:
- Хэт сэIо, Лим, зэндэрыкъэу къыбжэхэтыгъэр?
- Сымаджэ гор... ИшIуагъэ екIыщтмэ сшIэрэп нахь,
уц горэ фистхыкIыгъ...
XL
Зэоуж илъэсхэм шъэ пчъагъэрэ зэрэлъэгъугъэхэ
пIонэу, Шэныбэр Болэтмэ якъэлапчъэ шъхьапырыджыкIыгъ. Къыримыдзэ-мыгузэжъуашъоу Къасымэ пчъэшъхьаIум къехыгъ, къыфыIухьагъэм зэрэпэгъокIыщтым
егупшысэу къэуцуи, тутын хигъэнагъ, сишIуми, сипыими
сикъэлапчъэ къыIухьагъ, тэрэзэу сыпэмыгъокIмэ, лIыгъэцIыфыгъэ тхэмылъыжь пIонэу емыкIу къэсхьын. Мы сызхаплъэрэм ынэкIу зэлъагъэрэ ышъхьац фыжьрэ умыIощтмэ, джыри ишIугъу... Хьау ошIа, ынэхэр кIосагъэх,

--- Page 426 ---

пшъэбыри къэуфагъ, заом тызээдыIотым зэрэщымытыгъэу ыпшъи псыгъоу, ыпсэ пытзэ, зэрэпсаоу зэхэгъухьагъ.
Сэбэхь зэгупшысэрэр нэмыкI: 1943-рэ илъэс гъэмафэм щегъэжьагъэу тызэрэмылъэгъугъэми, Болэтым зи
хэкIыгъэп, зэрэкъопцIэ од гъур, итутын хэгъэнакIи зэблэхъугъэп, къыпфэмые хъумэ зызэришIырэ гъэпсыкIэри
хинагъэп. Алахьэм ешI, джы къысиIощтыр, сырнычыпэм
ыIэгушъуи регъэсты, ыпакIи регъэлыбжьэ. Сыд къысиIощтми, тхьэм къыстырилъхьагъ, ипчъэIупэ сIэ щэигъэу
сыIут, сеуцуалIэ. Сэбэхь ымакъэ зыдимышIэжьэу апэ сэлам ыхыгъ:
- Уимафэ шIу, Къасым.
- Тхьауегъэпсэу,- Къасымэ зэрэзекIощтымкIэ зэушъыижьыщтыгъэми, ичэу адырабгъукIэ щытым, адыгэ
хабзэмкIэ къеблагъ феIошъугъэп. Зыуж уитыр сыд ыIорэм фэдэу еплъыгъ, тутын стафэр пчэгъу шъхьапэм рыпигъэтэкъугъ:
- КъызэрэосIощтыри, узэреплъыщтыри сшIэрэп,
Къасым...- Шэныбэм ышъхьэ зыреуфэхым ишляпэ къуапэ ынэгу псыгъо зэлъагъэ чIэкIодагъ, къызеIэтыжьым,
щхыпцIыгъэти, дышъэцэ зэбгъут рекIокIыр къыIущыгъ.
Ардэдэм Болэт Къасыми ыгу къэкIыжьыгъ цапэхэр концлагерым зэрэщыIуаутыгъагъэхэр, зэхэукIыхьагъэу, лъыр
къыIучъэу къызыралъэшъожьым цэпитIоу къыIуиужъунтхи, джэхэшъогум къытефэгъагъэхэр.- Натрыфлэжь лIыжъмэ захязгъатхэ сшIоигъу...
- Захябгъатхэ пшIоигъомэ, захягъатх, сыд пае ащкIэ
упчIэжьакIо сыпшIыра? - ишIугъоу къэкIожьыгъ чылэм
зэрэщаIорэм иIоф тетэп мыщ, сэри чыжьэкIэ сызеплъым, арэущтэу къысшIошIыгъагъ, нэ уцIыргъугъэхэр
зэрэкIосэжьри, щтагъэ зэракIэлъри шъыпкъэ. ШIэхышIоу
пкIуачIэ хабзэм фэбгъэлэжьэнэу угу къэкIыгъ риIо
шIоигъуагъ, ыгу егъугъэу арэп, гущыIэгъу зэримышIыщтым фэшI зиIэжагъ.
- УпчIэжьыгъо усымышIмэ, хэт сшIыщтыр,- Сэбэхь
ымакъэ гуебгъэ гори къыхэщыгъэп,- оры лэжьэкIо нахьыжъмэ япащэр... КъысапIорэмкIэ сыпсэущт, зыгъэ фэдэу зыхэсымыгъэукъожьы сшIоигъу...

--- Page 427 ---

- Ощх блэкIыгъэм кIакIо лъырахьыжьэжьырэп, ар о
уиIоф,- Къасымэ джыри мыгузэжъуахэу тутын стафэр
пчэгъу пакIэм рыпигъэтэкъугъ. ПшIэщтыр пшIэгъахэу,
хъущтыр хъугъахэшъ, чылэр зылъыбгъаплъэу къэшъуапэ ипхын уихьисап, ащ узегупшысэн фэягъэр непэп, пцэ
Iуагъэтэкъугъэ пэтзэ, тыкъыолъэIузэ узхэхьэжьыгъэ мафэр ары.- Сэ сIорэ закъомкIэ нахьыжъхэр псэухэрэп,
ахэри яакъыли, яцIыфыгъи рыщыIэх.
- Ар къызгурэIо...
- КъыбгурэIомэ, уиIоф зытетыр ягъашI.
- Ар оIошъ, Къасым, джыдэдэм сигухэлъ ясIотэн...
- Ахэмэ язакъоп, колхозми удэгущыIэн фае.
- Колхозми ешIэ... МэфакIори, Хьамырзэри щыгъуаз,- Сэбэхь ынэ курбмэ гушIогъо нэф къакIэпсыгъ.-
Ахэмэ язакъоп, ЧэтэшIэ партком кIалэми зыIузгъэкIагъ,
сыдэгущыIагъ...
- Мы зигугъу къэпшIырэ МэфакIори, Хьамырзэри,
ЧэташIэри колхозэп,- Къасымэ лIым игушIуагъо къызщежьэгъэ нэ курбитIум щигъэучъыIыгъ,- лэжьакIомэ
яшIошIкIэ къызхагъэунэфыкIыгъэхэу колхозым ипащэх
ныIэп!..
- Адэ, Къасым, сыд сшIэщтыр?..
- Пщыгъупшэжьыгъэщтын колхоз правление зэрэщыIэр?
- Сщыгъупшэжьыгъэп...- Сэбэхь ошIэ-дэмышIэу,
зэнэгуерэ шIыкIэу, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, сэмэгу бгъэджыбэ цIыкIум IэпитIукIэ иIэбэжьи, уцыр мышъэф-мынафэу зыIуидзагъ. Ярэби, ыIуагъ сыдэу пхъашэу, Болэтыр,
укъыздэгущыIэра... Сихэгъэгу сыкIожьыщт сIуи, советскэ посольствэм сызэкIом, мыщ фэдэу къыщыспэгъокIыгъэхэп. Хэгъэгум сыкъызэкIожьми, сипаспорт Iофхэр
зезыфагъэхэми, мыщ сызэригъэгумэкIэу сагъэгумэкIыгъэп, агу къысфэмышIуми, къысIущхыпцIэхэ фэдэу
зашIыгъ. Хабзэр къыфэнэжьыгъэу, къэзгъэгъунэрэмэ
анахьи нахь пхъаш мыр... Олахьэ гъэшIэгъоным... Плъэгъурэба икъэгущыIакIэ, ылъэкIыгъэмэ, слъапэ чылэм
къыдысигъэдзэщтгъагъэп. Сыд къысэпIуагъэкIи къызхэзгъэщынэп, ар сиделагъэу мыщ къэзгъэзэжьыгъэп. Хьапс
къыстыралъхьэу сыдамыгъэсыгъэми, фэдитIу къэсхьыгъэу сэлъытэ... ГукъэкIыжь къинхэр шъхьэм къызеом,

--- Page 428 ---

зыдимышIэжьэу ошIэ-дэмышIэу Сэбэхь къызэкIэнагъ.
Сыдэущтэу зыкъысфишIыра сэIо мыщ, сырицIыфкIэ хэгъэгум сиштэжьыгъэмэ сыда узпылъыр...- КIо сшIэрэп,
тхьаматэм, парткомым сязэгъыгъэти, ащ Iофыр щызэшIокIыгъэу слъытагъэ...- етIанэ ымакъэ нахь къэушъэбыгъ.-
О нэмыкI къысапIорэр...
- Садэжь укъыIухьагъэшъ, Шэныбэр,- къыдэгущыIэрэм изытет шъэф Болэт Къасыми къыгурыIуагъэу
къыфидзыгъ,- уиIоф зэрэхъущтым тырэгущыIэ. УкъызэрэIухьагъэр симыгуапэу арэп. ЦIыфым къыгурымыIорэр гурыбгъэIон фаешъ, джыри къыосэIо.
- Олахьэ, Къасым, зыкIи сыгу омыбгъ...
- Арэп къызэрэпIон фаер...
- Сыдэущтэу адэ... Олахьэ сымышIэ...
- ОшIэ, Шэныбэр!.. Сэщ нахьи нахь дэгъоу ошIэ!..
- Олахьэ, Къасым, шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, мырэущтэу укъыспэгъокIын Iоу нибжьи сымышIагъэ...-
Шэныбэ Сэбэхь ымакъэ, губжыгъэ Iоф хэмылъэу, къэкIэзэзыгъ, гукъэо нэпсыми ынитIу къагъэпщэгъуагъ.
- IаплI къорэгъкIэ сызэрэппэмыгъокIыщтыр пшIэзэ,
джыри къэоIо...- мыщ фэдизым щэтыфэкIэ джыры ныIэп
Болэт Къасымэ зыщхыпцIыгъэр. Унэм къызекIым зэришIыгъагъэм фэдэу мыгузэжъуахэу тутыныр къыштагъ,
пчэдыжьыпэ жьыбгъэ макIэу къыкIэпщырэм бгъукIэ пэуцуи, сырнычыпэр сти, Iэхъомбапэм къынэсыфэ, чIидзыжьыгъэп.
Джыдэдэм Болэт Къасымэ зыми егупшысэщтыгъэп.
Джэуапэу къыратыжьыщтыр ары зажэщтыгъэр. ТхьамыкIагъо пIощтми-умыIощтми, ащ фэдэ еплъыкIэ Шэныбэ
Сэбэхь фэдэхэмкIэ Болэт Къасымэ нибжьи иIагъэп, дунаим тетыфэ иIэнэуи зыдишIэжьрэп, лъэгукIэтын ышIынэу
шъхьапырыплъыкIэ арыгъэп нэмыплъ зыфырихыщтыгъэр. Ащ изакъоп, янэ къылъфыгъэр, ежь къыхэкIыгъэ
шъыпкъэр ащ фэдэ чIыпIэ итыгъэмэ, зы гушъэбагъэ къызэрэхэмыфэщтыгъэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп.
- Ар дэдэуи, Къасым, укъызэрэспэмыгъокIыщтыр
сшIэщтыгъэ! - Шэныбэ Сэбэхь кIыфы къэхъуи, къэуплъыжьыжьыгъ, ынатIэ пкIантIэр къытырикIи, шляпэ кIоцI
нэтIэбгъухэр къызэрэушынри зэхишIагъ,- ау етIани зыми
ыдэжь сымыкIоу, апэ уадэжь сыкъэкIуагъ...

--- Page 429 ---

- Колхоз пащэмэ адэжь ущыIагъэу пIуагъэба?
- Колхоз пащэхэп зигугъу сшIырэр, Къасым. Джа
къызэрэсIуагъэу, ахэмэ заIузгъэкIагъ, къысаIуагъэми
ущызгъэгъозагъ... Сыкъыздэтэджыгъэ ныбджэгъу
лIыжъхэу ДэхапIэ дэсмэ адэжь зыфасIорэр...
- УкъызэкIожьым къыплъихьагъэхэра?..
- СыкъызэкIожьми, шъыпкъэр пIощтмэ, къыслъихьагъэ щыIэп... Дударыкъор, ХьэпакIэр, гъунэгъулIыр
умыIощтмэ. Сыпсау сIуи къызысэIопщым, нахь цIыфыбэ
къэкIогъагъэу шъузым къеIожьы... Ар къызхэкIыгъэри
сымышIэу щытэп... Ежь тхьамыкIэм къыфэIошъурэп
шъхьакIэ, ПIатIэкъомэ япхъукIэ сенэгуе къызфэкIуагъэхэр... Шъузабэр фэзгъэIугъэу, егъэшIэрэ лэжьэкIожъэу
колхозым хэтыгъ...
- Дэгъу ахэми узэрягупшысэрэр. Шъыпкъэм уигъэпцIэщтэп. УнапшIэ темылъи тырыуигъэлъхьащтэп. Сафят
анахь бзылъфыгъэ лэжьакIоу колхозым иIэмэ ащыщыгъ.
Къиныбэ ылъэгъуми, лъытэ зыфаригъэшIэу псэугъэ.
СшъхьэкIи, тиунагъокIи Сафят тишIу, шIу нэмыкI къемыхъулIэнэу тыфай...
- Аущтэу шъуфыщытми, Къасымэ къысфэгушIуагъэп еIошъ, ПIатIэкъом япхъу ыгу къыпфыхэкIы,- гые Iоф
хэмылъ фэдэу Шэныбэм къыдзи, щхыпцIыгъэ.
- Ар Iоф шъхьаф, Шэныбэр,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу
Къасыми къыIощтым лъыхъужьыгъэп,- шъэфкIи, нафэкIи
ащ тытемыгъэгущыI. Ощ пае гушIуакIо сызэрэмыкIуагъэри, джыдэдэм къеблагъ къызэрэосымыIори зэфэдэ.
- Ар къызгурыIуагъ, Къасым...
- Адэ къыбгурыIуагъэмэ джары... Тэри къыдгурымыIощтыгъэ Iаджи къыдгурыIуагъэу дунаим тытет. Хэт
зышIагъэр мыщ фэдэу укъычIэкIыжьын Iоу? Iизын къыуатэу укъэкIожьыгъэмэ, пшъхьэ егыижь нахь, укъысэмыгый, тхьамыкIагъо къыохъулIагъэу цIыфхэри къызэмыгъэплъых. Ор-орэу зэмышIэжьыгъэ къыохъулIагъэп.
ПшIагъэр пшIэным ыпаIо джащ уегупшысэн фэягъэ. Еплъ
ащкIи къыохъулIагъэм.
Илъэс пчъагъэм хымэ хэгъэгумэ ащаушъхьакIоу
Шэныбэм къыхьыгъэти, къыраIорэр къебжьыбжьми,
дыригъаштэу шъхьэр дигъэсысыщтыгъ нахь, зэримыгуапэр къызхигъэщыщтыгъэп. Джа шъхьэ гъэсысыныр ары

--- Page 430 ---

Къасыми зэщызыфыщтыгъэр. КIэлэгъум щегъэжьагъэу
къызэдэтэджыгъэхэшъ, Шэныбэр ащ фэдэу щытыгъэп.
Шъэогъухэр зызэрихьылIэхэкIэ, аIонэу ашIэщтыгъэр
макIа, аIорэр адимыIоу, ежь шъхьафэу гущыIэу, ышIэрэр
къыкIигъэтхъэу Iаджри къыхэкIыщтыгъ. Ащ пае къаигъэ
ашIыщтыгъэп, ашIми Iоф къыпамыгъэкIэу шъхьащыгущыIыкIыщтыгъэх. Нахьыпэм хэлъыгъэм щыщ тIэкIу къыхэмынагъэу щытэп, шъхьэр ыгъэсысымэ къыбдыригъаштэзэ, ежь шIоигъор къыпфидзын елъэкIы. Мы слъэгъурэм IукIыжьын мурад иIэп, гущыIэн фалI. Сыд къэпIуагъэми а зы джэуапыр ары о пфэшъуашэр, нэмыкI гущыIэ
укъыщымыгугъ. Натрыф пкIэнакIо укъакIо пакIо, пхъэIашэ зябгъэшIэу чIыгоу пыим епщагъэр ужъоми, птелъ
шIоир зыми зэрэптыримыхыжьыщтым сыришыхьат.
РаIуагъэм щыщэу ыгу къемыуагъэ хэмытми, пхъум
иIоф зэрэфадзыгъэр Сэбэхь къыхихыгъ. Ар раIонри ыгу
уIагъэ бжьыныф щыгъу тыратэкъонри ежьыркIэ зыгъэ.
Мыр къыфамыдзыжьыгъэми, икъун зымафэ кIэхэкIыгъэр. КъыгъэшIагъэм джащ нахь къин ылъэгъугъэу
къышIэжьрэп. ШъузымкIэ зы гуцафи ышIыгъэп шъхьакIэ,
шъузыр шъузы, пхъур пхъоу къэнэ. Дунаим ехыжьмэ,
джа закъор ары къызхэнэжьынэу, зыщыгугъоу иIэр.
ТхьамыкIагъоу къысэхъулIагъэм емыплъэу ари къысихъоныжьыгъ. Тинасып лIышъхьэмэ уазэрэщымыщыр,
хэгъэгу гъунапкъэм IункIыбзэ рябгъэгъэтыжьыныгъи!
ЦIыфым ифитныгъэ зэрэдунаеу рэгущыIэ, Хельсинки
щытегущыIэнхи, щыкIэтхэнхэу загъэхьазыры. Ар умышIэу, сыдэущтэу зыбгъэкоммунистра? ГъэшIэгъона сыхэукъуагъэмэ... Хэмыукъорэр укъаерэп... Заор зэрэмынысащэр хэти ешIэ, уахътэ тешIэ къэсми нэмыкIынэкIэ
еплъых... Пхъатэ сызпэзымыхьэу сапашъхьэ итым ахэр
зэкIэ тесэрэтакъомэ сшIэрэп. Сыд уихьисапыр, усшIоцIыфэу уадэжь сыкъэкIуагъэмэ, цIыфыгъэ къыздызехь!..
Шэныбэ Сэбэхь къызэрэхихыгъэм фэдэкъабзэу ипсалъэмэ щтэуIу рагъэшIыжьыгъ. Сыд епIокIи Болэтым,
хэхьащтэп. Уедыргъын нахьи, уедэхашIэмэ нахьышIу, джа
закъор ары къысфэнэжьыгъэр... Теплъын, уахътэр зэкIэми яIэзэгъу. Джа пшъэшъэжъыеу къысфэбдзыгъэри
къысщыгушIукIэу, къыздичъыхьэу зэгорэм къэплъэгъужьын. Чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп...

--- Page 431 ---

- Шъыпкъэ къысэпIуагъэр зэкIэ, Къасым,- бгъэгум
къыщыбырысырыгъэгъэ купыр Сэбэхь зыщигъэгъупшагъ,- ем уемыуалIэу шIур зыфэдэр пшIэрэп. Ар
къызгурыIуагъэти ары хэгъэгум къызфэзгъэзэжьыгъэр.
Сшъхьэ Iэтыгъэу сыкъэкIожьыгъэп, егъашIэм шъхьащэ
сшIынэу симысагъэ зыдэсэшIэжьы. Джа зэрэпIуагъэу
сызекIон, колхоз правлениеми селъэIун, зэгорэм сыщыщыгъ, апэ зылъапсэ зыдзыгъэми, ори ошIэ, сахэтыгъ, утхэзыгъ аIоу къыслъымыIэбэжьынхэу сыгугъэрэп...
- КъыплъыIэбэжьынхэу зыми уIэкIэзыгъэп!..- Къасымэ пиупкIи, кIэкIэу пидзэжьыгъ.- МэщфэшIу Ахьмэд
ихьэ щагоу къыгъэгъунэщтыгъэм щыфызэшIокIыщтыгъэр уилIыгъэ къыхьыгъэп!.. ЛIэнми лIыгъэ хэлъ, Шэныбэр!..
- Ары, ары, шъыпкъэр уадэжь. Тхьауегъэпсэу, хьаулыеу уадэжь сыкъыIухьагъэп, сызэгупшысэныби къысэпIуагъ...- Сэбэхь нэшIошIыгъэ шъорышIыгъэр къымыдзын ылъэкIыгъэп.- Олахьэ, Къасым, сыхъущтмэ, о
къысэпIуагъэм фэдиз советскэ посольствэу Анкара дэтым къыщысамыIуагъ.
- Тихэгъэгу лIыкIохэм яцыхьэ къыттелъэу тэ къытщэгугъхэти, хымэчIым къыщыуаIуагъэп. Ари зыщымыгъэгъупшэщтмэ ащыщ. Сыфитыгъэмэ, укъэзгъэкIожьыщтыгъэп, укъэнацIэзэ а укъыздикIыжьыгъэм уизгъэсыщтыгъэ!..
- Ар уиапэрэ нэплъэгъукIэ къызгурыIогъах... Ау советскэ паспортыр сиджыбэ зэрилъыр, Болэтыр, зыщыогъэгъупшэ...
- Ар илъыгъэба нэмыцмэ уазыгуахьэм?
- Ар блэкIыгъэ Iоф...
- БлэкIыгъэр зыщызгъэгъупшэжьрэм тинепэрэ
щыIакIэ къыгурыIощтэп.
- Адэ сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Болэтыр, натрыф
сэбгъэпкIэщтба джы?..
- ОзгъэпкIэщт, ащ Iо хэлъэп, ау зищыIэныгъэ зафэкIэ
къэзыхьыгъэ лIыжъмэ запэозгъэшIыщтэп!.. Ар къыбгурыIуагъэу уихьэсапэ упыуцощт!..
Сафят къыфиштэгъэ Iанэм Сэбэхь хаIэ фэдэу зишIыгъ
нахь, мары Iоу дунаим зыфэежь тетыгъэп. Джыдэдэм

--- Page 432 ---

къызэгоутыгъэми, ыл мыузынэу, хьау иIагъэп. Непэ лIым
къехъулIагъэр шъузым ымышIэщтыгъэми, къызщыкIожьыгъэ мафэм щыублагъэу кIэхэкIрэм щыгъозагъ.
СеупчIынэп, къинэу ылъэгъурэмкIэ джыри сыхэуIонэп
Сафят зыщиIощтым, Сэбэхь къэупчIагъ:
- Арэп, Сафят, сыда МэщфэшIу Ахьмэд ихьэ къехъулIагъэр?
- Сыда, зыгорэ къехъулIагъа?
- Олахьэ сымышIэ, къехъулIагъ аIуагъ...
- СшIэгущэрэп... КъехъулIэщтыри сыда?... Тхьэ къытауи, хьашхъурэIу хъугъэмэ шIэ?!
Сафят Iоф зыригъэшIи, гъунэгъумэ адэжь чъагъэ,
зэупчIыгъэмэ зи амышIэу, къэкIожьыгъ.
Сэбэхь къыфадзыгъэм ишъэф зэримыгъашIэмэ
мыхъунэу чIыпIэ ифагъ. ЧIэгъчIэлъ горэ чIэмылъыгъэмэ,
Шэныбэм ыIуагъ, хьэм сыфигъадэу ар Болэтым къысфидзыщтыгъэп. Сыдэущтэу къысфидзыгъа сэIо ар?!
Темыркъан зеупчIым къыриIожьыгъ:
- МэщфэшIум ихьэ зыгорэ къехъулIагъэу сэри ыцыпэ зэхэсхыгъагъэ, ау мыры сIонэу, Сэбэхь, сыщыгъуазэп. Ар зышIэрэр, тэ щыI ар, ныпчэдыжь сIэкIэлъэгъуагъэп, ХьапэкIэ Аслъанбэч ары...
Дударыкъом нахь тхьагъэпцIэу ХьапакIэри къычIэкIыгъ, МэщфэшIум ихэпIэжъ къыщыхъугъэр ынитIукIэ
ылъэгъугъэми, зи химышIыкIэу ыIуи, зыпигъэчэрэгъукIыгъ:
- Хэт джы, Сэбэхь, хьэм рыгущыIэжьрэр,- зэрэдунаеу хьэ хъугъэ, уямыцакъэми, къыоцэкъэщтых!.. Зы
мотороллер горэ зэзгъэпэшыжьыгъэшъ, анэ къыкIэо,
единоличник гущыIэу ащыгъупшэжьыгъэр сэркIэ агу
къагъэкIыжьы, машинитIу зищагу къыдэкIырэмкIэ нэшъух... Тэ натрыфышъхьэ зытIу къитыдзэу къатщэмэ,
ежьхэм машинэ шъхьэIэткIэ лэжьыгъэр зэрапхъо!.. ЗиIэм
иIэр шIомакI, зимыIэр нэкIэ мэхъуапсэ...
Шэныбэр зэупчIыгъэмэ къырамыIуагъэми, МэщфэшIу Ахьмэд ихьэ икIодыкIэ чылэмкIэ шъэфыгъэп, агу
егъузэ, агъэшIагъуи икъугъ, джы къызнэсыгъэми рэгущыIэх...
... Мыгъатх ар зыхъугъэр. Мэзэ зытIущ нахь темышIагъэми, мэзищ пакIо, илъэс щэкI тешIагъэми а мафэр ХьапэкIэ Аслъанбэч щыгъупшэщтэп.

--- Page 433 ---

МэщфэшIу Ахьмэд унэ ДэхапIэ щишIыти, хычIэ хъущт
Зэнэкъое чылэ бгынэжьыгъэм къыдэкIыжьыным дэгузажъощтыгъэп. ЗычIэсын унэ имыIагъэу арыгъэп, ыкъомэ яунэхэр хьазырыгъэх, ахэр щымыIагъэхэми гъунэгъухэм бысымынчъэ уашIыщтыгъэп. Ежь Ахьмэди къыгурыIощтыгъ бащэ тыримыгъашIэу чылэр къызэрибгынэн
фаер, зэп-тIоп хабзэми къызэрэфиIопщыгъэр.
Мафэ къэс зыкъэзыIэтрэ хыр Зэнэкъуае къынэсынкIэ
мэфэ зыщыплI къэнэжьыгъагъэр шызэкъоку зэкIэтым
хьапщып заулэ къыритэкъожьи, хьагъори игъусэу Ахьмэд чылэм къыздэкIыжьыгъагъэр. Къыздэхъухьагъэу,
зыщапIугъэу, ыкъомэ насып зыщагъотыгъэ чылэр, унэхэр, хапIэхэр, хьэдэ кIэныжъ къупшъхьэхэр зычIахыжьыгъэ, зычIамыхыжьыгъэ къэхалъэр, пкIышъхьэ-мышъхьэ
чъыгхэр зытетыгъэ урамхэр, псы нэшхъо шкуашкоу чылэбгъум речъэкIрэр, мэлхъупIэхэр, тхьачэт кIопIэ шъофыр, псырыкI мэзэу тыраупкIыгъэр, ящагу пчъэIупэ
ятэжъ щигъэтIысыгъэгъэ дэшхо чъыгышхор, нэмыкIхэри
сыдэущтэу псышъхьэм къыщыхэбгъэщыжьыщтых?!
ХычIэ зэрэхъурэм емыплъынэу фэягъэми, мафэрэ Зэнэкъуае кIон фаеу хъущтыгъэ. Хьагъоу къыдищыжьыгъэр ары зыпкъ къикIыщтыгъэр. ХэпIакIэм зы сыхьати дэмызагъэу дэчъыжьти, ихьэщырхэр зыщипIугъэ хэпIэжъым кIожьти, дэгъолъхьэжьыщтыгъ. Хьэу чъэжьыгъэр къыщэжьынэу зыкIокIэ, чылэ бгынэжьыгъэм щыпэшъушъоу щыугъуаещтыгъэ ХьапэкIэ Аслъанбэч
Iаджри МэщфэшIу Ахьмэд IукIэу къыхэкIыщтыгъ. ХьапакIэм ышIэрэр ыгу зэрэримыхьрэр МэщфэшIум къызхигъэщыщтыгъэп, зыдэгущыIэн чылэм дигъотагъэмэ ыIоти,
пхъэтэкъэжъым зэдытесхэу, тутыныбжъэ зэдагъэстэу,
аIорэ шIагъуи щымыIэу щысыщтыгъэх. Хьагъори къапэIулъэу, зэхьакъужьын ымылъэгъоу, загъори ошIэ-дэмышIэу гумэкIым шъхьэр къыригъэпхъуатэмэ даIоу, щылъыщтыгъэ.
Нычэпэ фэдэу хьэ епхыгъэр пцIымэмагъэу Ахьмэд
къышIэжьрэп. Къызэтэджым хьэ пшъэрышIэ зэпыутыгъэр ылъэгъугъ. Шызэкъокур зэкIишIи, джыри чылэм
ежьагъ. Тхышъхьэм Ахьмэд техьан зыщиIощтым хьагъом ихьакъу макъэ зэхихыгъэ. ХьапэкIэ Аслъанбэч фэдэ
горэ щагум димыгъахьэу къычIэкIын ыIуагъ.

--- Page 434 ---

Тхышъхьэм зыдэчъаем ылъэгъурэр нэмыкI: чылэ
кIэныжъ угъоигъэу илъыр ритэкъухьэу, мотороллерыр
лъаемэ-уджэу ХьэпакIэм тхышъхьэм къыдефые, бгъу
пстэури зэдиIыгъэу, зынэсрэр чIигъабзэу, псынкIэр къыдихьыеу псыпэ тхъурбэпс гъожьышэр къэкIо, хьагъоми
МэщфэшIум ящагу къыречъыхьакIы, псыпэр къыздикIрэ
лъэныкъомкIэ мэбанэ, мэхьакъу, зыредзыхышъ мэбыу,
къызщэлъэтыжьышъ, етIани къыричъыхьакIэу мэхьакъу,
мэбанэ!..
- Мышъыд!.. Мышъыд!..- Ахьмэд тхышъхьэм къыщызэтыригъэуцогъэ кум къипкIи, джэзэ, псыр къызнэмысыщт чIы хэIэтыгъэм речъэкIыгъ, къыречъэкIыжьыгъ,
лIыжъым ымакъэ хьэм къызызэхехым, гу къызIэпишIыхьажьэу зигъэчаныгъ, псыпэр къыкIаоу зырегъажьэм
ихьэ унашъхьэ дэпкIэягъ, ари псым зырехьыжьэм чэу
шъхьапэм екIугъ, ащи къызчIабзэм чэтэщышъхьэм зытридзагъ. Хьакъоу тетзэ ари псычIэм зычIехьэм, гурышэкIэ
зыдиIыгъ щагур хъурэябзэу къырисыхьакIэу ригъэжьагъ,
зыщыгугъыщтыгъэ онджэкъыр псым чIэкIуатэ зэхъум,
хьэм ыгу къызэрэкIодырэр ипцIэу макъэ къыхэщыгъ,
МэщфэшIу Ахьмэди нахь къэгуIагъ: - Мышъыд!.. МыкIэ
къес, Мышъыд!.. Хъугъэ, ухэпшъыхьани укъыхэкIыжьышъущтэп!..
- Олахьэ боу делэм... Ынэ къаплъэу зыригъэтхьалэжьыщта сэIо!..- хьэм ихапIэ зэрэфэшъыпкъэр ХьапакIэм
къыгурымыIо-къыгурыIуагъэу, хьэкIэ-къуакIэми, псэ иI,
фэгуIэу еджагъ. - Мышъыд!.. КъыуаIорэм едэIуба, бетэмал!.. Мышъыд!.. Мышъыд!..
Хьэм игухэлъ, хэпIэжъэу къыгъэгъунэщтыгъэм зэрэфэшъыпкъэщтыр МэщфэшIу Ахьмэд къыгурыIуагъэу
къызэтеуцуагъ. Ардэдэми Мышъыд апэрэ лъэкъуитIумкIэ зэ-тIо псым къыхэбэныкIи, мэкъэнчъэу чIихьагъ...
XLI
- Рэщыд, зыгорэ къысшIооушъэфы... СэшIэ, сэшIэ,
къысшIооушъэфы...
- ОркIэ шъэф сиIэп, Долэтыкъу.
- Умыушъэфэу нафэ къэшIба...

--- Page 435 ---

-Ор шъыпкъэм къысапIо сшIоигъу.
-Ашъыу, Долэтыкъу, узэрыгущыIэрэр сшIэрэп...
-Тазыфагу, Рэщыд, нафэ нэмыкI дэмылъынэу сыфай.
-КъаIо ащыгъум умыушъэфэу...
-КъэсIона узэрыгущыIэрэр сымышIэу!..- Хьамырзэр мыщ нахь ебгъэшъожьы хъущтэп, къызэхешIыхьэ,
Рэщыдэ ыIуагъ.- Олахьэ, Долэтыкъу, уцIыф гъэшIэгъоным... Сыд цыхьа къысфэмышIрэр?
-Цыхьэ къыпфэсымышIэу арэп,- Долэтыкъо чъыг
чIэгъым чIэубгъогъэ чэтэным телъ шхынмэ ахэплъагъ, апч
нэкIитIур зелъэгъум, аркъ зэрэщымыIэжьыр къыгурыIуагъ,- сэркIэ угу илъыр сшIэмэ сшIоигъу... Якъуб,-
шоферым еджагъ,- зи щыIэжьба?.. Ашъыу, ар хъунэп,
модэ чъи, ныкъо горэ къытфынэгъэс.
- Икъун шъыу итшъугъэр!..- Рэщыдэ ыдагъэп, лIыгъэкIэ тыкъыдэпщыгъ нахь, сыфэегъахэп... Лэжьыгъэр
Iутхыжьыгъэмэ, бетэмал, ащ нахьрэ Iоф колхозым
щытиIэжьба...- ТыкъэзылъэгъурэмкIэ емыкIу.
- Хэт мэзым тыкъыщилъэгъун, еу, Якъуб, щэджэгъоуж ныIэп, псыми тыхэхьан. Чылэм умыкIоу, моу къутырым чъэ, шэкIуахьэм фэдэу ЧэташIэм икуп уауж зыкъырадзэщт... Ежь иIуакIэу, тэри районым тыщыI...
- Ашъыу, Долэтыкъу, ищыкIэгъагъэп мы зыуж уихьажьыгъэр.
- Плъэгъурэба мыхьамелэу тиIэр,- мэлыко гъэжъэгъитIум язэу джыри мыуныкъугъэм, чэт гъэжъогъэ щыугъэ пкъырыпкъ итэкъухьагъэмэ, нэшэбэгоу, помидорэу
щылъмэ, къое гъугъэ такъырмэ анэсыжьэу Хьамырзэм
къызэпиплъыхьагъ,- мы купыр тымышхыгъэу ылъэгъумэ, зыупщэрыхьэгъэ шъузым ыгу къеонба, чэщныкъом
къыкIэтаджи, шIыгъакIэу шъухэзгъэIэщт ыIуи, къытэшIушIагъ. Дэгъоу тылэжьагъ, лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэтхьыжьыгъэмэ, Рэщыд, тешъощт, тешхэщт, тыгу илъри
зэтIощт... КъысэпIонэу уфаеп шъхьакIэ, гухэлъ горэ
пшIыгъэ... КъысэмыIу фаеми, зблэкIыщтэпышъ, сигъапэрэп... Ау шъэфэгъу сызэрэмышIрэр сыгу къео, пшIосыушъэфрэп.
- Ашъыу, мы узэрыгущыIэрэм ышъхьэ къих!..

--- Page 436 ---

-  Шоферыр щысыжьэпышъ, джы къисхын,- къызэхахмэ ыIорэм фэдэу Долэтыкъо зиплъыхьагъ,- тхьэмэтагъор яптыжьынкIэ сенэгуе...
-  Сыд пIуи?..- Рэщыдэ ащ фэхьазырыгъэми, къэупчIэжьы фэдэу зишIыгъ.- А къэбарыр къыздипхыгъэр
сшIэрэп нахь, ащ фэдэ мурад сиIэп. Тхьэмэтагъор сэгъэпытэ сэIо, ежь къэогъэланлэ еIo!..- МэфакIор щхыгъэ,
сигухэлъкIэ цIыф сыдэмыгущыIагъэу тэ щишIэра мыщ,
ыIуагъ. Ори хэгъэкIи, унэм ис шъузми есIуагъэп.- Хэт
къыозыIуагъэр?.. Олъэгъуа сакIыбкIэ щатIупщрэр!..
-  Зыми къысиIуагъэп,- Долэтыкъуи щхыпцIыгъэ.
- Къэбар къыомыIугъэу пшъхьэ къипхыгъэп.
-  Сенэгуе къыосIуагъи...
- Уенэгуе къодыекIэ угущыIэ хъущтэп...- Рэщыдэ
джэуап къытыжьи, мыгъатхэ щыублагъэу Iофэу зыгъапэрэм хэгупшысыхьагъ. Олъэгъуа мыщ ыIорэр, сыжэ
зэтесымыхыгъэ пэтзэ, сыд къыдэзына еIошъ, къысэкъэрэгъулэ. Таймэзым дэжь сыкIоу сигухэлъ райкомым
зесIуатэрэм, сыд хъущт адэ? Илъэс еджэгъур къэсынкIэ
мазэ нахь къэнэжьыгъэп. Мы тхьаумафэм блэсымыгъэкIэу сыкIон фае. Неущ сыкъокIынэу сигухэлъыгъ
шъхьакIэ, ешъогъэ кIэзыжьэу Таймэзым ыпашъхьэ сиуцонэп... Сыда шъуIуа сыгу илъымкIэ Хьамырзэм гуцафэ
езгъэшIрэр? ДэхэпIэ школым идиректор районнэ Iэшъхьэтет ашIыгъэу зэрэрыгущыIэхэрэр арыщтын. Армырмэ,
сыда сенэгуе езгъэIощтыр.- Уенэгуемэ, Долэтыкъу,
цIыфым имыхьакъ теплъхьащт. Ар пIoy, зыхэмылъкIэ угу
къысэмыгъабгъ, ы-ы, шъыпкъэба?
-  Шъыпкъэба пIомэ, шъыпкъэ,- Хьамырзэм "шхъанч"
Ioy нэшэбэгу ныкъор пишхыкIи, щхыпцIыгъэ,- а уикабинет гъэкъэбзакIэ сыгу рихьрэп... Мафэ къэс тхылъэу
чIэлъыр нахь макIэ мэхъу, тхылъыпIэ зэIытхъыгъэкIэ
уикорзинкэ мыушъагъэу къыхэкIырэп...
-  Ара уезгъэнэгуерэр?.. Адэ тхылъэу сщэфыгъэхэр,
районым тащэ къэс зыгорэ тымыщэфэу хъурэп, унэм
схьыжьын сыфитба?.. Сыд пае симыщыкIэгъэ тхылъыпIэжъхэмкIи систол ушъэгъэн... АщкIэ ухэукъо, Долэтыкъу. Ар Iофэп, сэ къэбар сфатIупщыгъ сшIошIи, сыбгъэтхьэуягъ...- Рэщыдэ ицуакъэхэр зыщигъэпкIхи, ылъакъохэр уцым щиушхугъэх. Тинасып, ыIуагъ, зымафэ кIэлэеджэ тхылъхэу къалэм къыщысщэфыгъэхэр зэрэмылъэгъугъэхэр... ГъэшIэгъоны мыхэр, зи зыдябгъашIэ
хъущтэп.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, Рэщыд... Ау, етIани, хэт ышIэра угу илъыр...- цыхьэ къызэрэфимышIырэр Хьамырзэм
къыхигъэщыгъэми, бэ тыримыгъашIэу кIилъэшъужьыгъ.-
Узэрэфаеу дунаим щыхъущтыгъэмэ, зыми тенэгуещтыгъэп... Ситхылъ, тхылъыпIэжъ пIокIэ,- Долэтыкъо гукIэ
щхыпцIыгъэ,- зыозгъэгъэделэнкIэ умыгугъ. Шъэфэу
бдэсIыгъыгъэ купым ихьатыркIэ, птесхырэп, узытекIыжьрэм, тызэрэзэзэгъыгъэу тхьамэтэ IэнатIэмкIэ укъысэшIушIэжьыщт... Ар зымышIэкIэ, ори ошIэ, сызэблэн
щыIэп...
- Арэп, Долэтыкъу, уицыхьэ къыстегъэлъба, сыдэу
гъэшIэгъонэу укъэгущыIэра?..- Рэщыдэ къэмыгубжэу,
ау къыраIуагъэр ыгу къызэреорэр къыхэщэу, зэшъуагъэри щыгъупшэу къэплъагъ, щымылъышъоуи къызэшIотIысхьагъ.
- Сицыхьэ птемылъэу арэп...
- Зэ сIорэр, Долэтыкъу, тIо кIэсIотыкIыжьрэп.
- Ашъыу, Рэщыд, сысэмэркъэугъ...
- Сыгу хэзгъэкIын сэмэркъэу сищыкIагъэп... ЕтIани,
Долэтыкъу, о къыбгурымыIорэр зы... Тхьамэтэ IэнатIэр
зытырэр сэркIэ огугъа?.. Агроном шъхьаIэр сфэлъэкIыщтыти, Iо хэмылъэу, къыуязгъэтыгъ. МыдырэмкIи апэ
уикандидатурэ Таймэзым езгъэлъэгъущт, тхьамэтагъор
стыжьынэу зыхъурэм, ау сенэгуе ори, ЧэташIэри ащ бэрэ
шъупэзгъэплъэнкIэ!..- Рэщыдэ ыгу къыдемыIэми, ешъогъэ нэгукIэ щхыгъэ.- Ы-ы, сыд шъушIэжьыщтыр джы!..
Уикандидатурэ Таймэзым пхыримыгъэкIмэ?..
- ПхыригъэкIыщт-пхыримыгъэкIыщтым упымылъ о,
гъэлъагъо!.. Тэри зыгорэ къыткъомытэу щытэп,- Долэтыкъо адырэ къэIуагъэмэ апымылъэу икандидатурэ
гъэлъэгъон апэ тегущыIагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, пидзэжьыгъ: - СытекIыщтэп зыфапIорэр о уиIоф, утетмэ,
сэркIэ нахьышIу. Ау ЧэтэшIэ цIыкIум икандидатурэ, Рэщыд, бгъэлъэгъуагъэу зыхъукIэ, усшIэрэп, сыпшIэрэп,
шIукIэ нибжьи укъысщымыгугъ!..

--- Page 437 ---

-  Модэ, шоферым зэхебгъэхыщт, машинэр къэкIожьы.- НекIо, псым тыхэгъахьи, нахь тыучъыIэтагъэу
тыпэтIысхьажьын..
-  Олахьэ сымышIэ мы тихэтыкIи... Ашъыу, къаигъэ
ышIи, Хьамырзэм тыгъоспчыхьэ тыригъэукIыгъ... Чэщныкъом тыкъыхэкIыжьыгъэн фае, сызэрэгъолъыжьыгъэри сшIэрэп. Машинэм сыкъызэрэIуищэжьыгъэр сэшIэ,
адрэхэр сшъхьащыугъэх...
-  Ащыгъум, Рэщыд, тыгъоспчыхьэ къысэпIуагъэр
зэкIэ хьаулые хъугъэба? - МулиIэт инэгушIуагъэ щыгъупшэу лIым къеплъыгъ, зэхихыгъэр ыгу къызэреорэр къырыпшIэу кIыфы къэхъоу ригъэжьагъ.
-  Сыда къыосIуагъэр?..- Рэщыди шъхьэр къыпхъотагъ.- Дэй къыосIуагъэмэ, сырыраз...
- Дэй Iоф щыIэп. Ар пIoy зытемыгъэшэхъукIыжь...
Къогъу пакIэ горэм къыкъоужьыгъэ фэдэу тыгъоспчыхьэ гъолъыжьыгъэу шъузым риIогъагъэр ыгу
къэкIыжьыгъ. Мыгузажъоу щхыум тIо-щэ хэIаби, къыIуагъ:
-  АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ... Ащ блэкIэу Хьамырзэм икуп сахэтыжьышъущтэп. СиIоф, сисэнэхьат
ыуж сихьажьмэ, сыд къысашIэн.
- Сыд къыуашIэн, боу дэгъу,- лIым дыригъэштагъ
МулиIэт.- УкъысэдэIугъэп нахь, апэрэ мафэми къыуасIощтыгъ. УимыIоф зепфэныр къин, ащ блэкIыжьмэ,
ешъуакIорэ гуузрэ уахэхъухьащт. Ор-орэу зыкъызэрэпшIэжьыгъэм сигъэгушIуагъ...
- Сэ сыгу къеорэр мэкъу-мэщ институтымкIэ хьаулыеу зызэрэзгъэлIэжьыгъэр ары... НэIуасэ къытфэхъуфэхэкIэ сыд фэдизрэ япчъэ тыIутыгъ... Химиемрэ математикэмрэ скIэхахыгъэм изакъоми, анахь хьацэжъмэ
тарихьылIи, зи къытагъэлыгъэп... Нэбыкъуае кIэлэ къуапцIэ гори ащ Iут, ежь ыхьрэ предмет закъомкIэ нахь ухэзэгъэн умылъэкIынэу...
- УкIэмыгъожь, Рэщыд. ШIэныгъэ хьылъэ щыIэп.
Узпащыгъэгъэ завуч IэнатIэр бгъотыжьмэ, биологием,
химием яурокмэ уазычIахьэкIэ, хэшIыкI фыуиIэу кIэлэегъаджэмэ уадэгущыIэн плъэкIыщт.

--- Page 438 ---

- Завуч IэнатIэр пIуи?.. Сыдиректорынэу уфаеба?
- Тетыр?
- Тетми нахь IэнэтIэ ин къыфагъотыщт,- районо IэнатIэмкIэ ДэхэпIэ гурыт еджапIэм идиректор икандидатурэ
зэрэщытыр ыушъэфыгъ.- Директорыгъэр къысфамыгъэшъошэнэу илъэс пчъагъэрэ колхозыр зеслъэшъуагъа?
Мы тызэрыгущыIэрэмкIэ кIэлэегъаджэми, нэмыкIми зыгорэ шъэфэгъу пшIыкъон. Хъущтыр зыхъухэкIэ арэшI,
армырмэ къыспеон Iаджи а узхэт купмэ къахэкIыщт.
Колхоз конторэм цIыфыбэ зэрэIумытыгъэр МэфакIом шIогъэшIэгъоныгъ. Кабинетым зэрэчIэхьагъэм лъыпытэу адыгабзэмкIэ, урысыбзэмкIэ, литературэмкIэ зымафэ тхылъэу къалэм къыщищэфыгъагъэхэр зэрэзэкIоцIимыхыгъагъэм кIэгушIужьыгъ. Наряд заулэ арити, колхозым иIофышIэ Iэшъхьэтетхэр нахь пIуакIэ зэхъум, Долэтыкъо къызэрэмылъэгъуагъэри игуапэу, кабинетым
зыришIыхьи, тхьэмэтагъор зэраритыжьыщт лъэIур ытхыгъ. КIэлэегъэджэ IэнатIэу зыIуащыгъэр рагъэгъотыжьмэ зэригопэщтыр ары IэубытыпIэ ышIыгъэр. Апэм Iофхэр
зэрэфэмыгъэхъурэр ритхэнэу ригъэжьэгъагъ шъхьакIэ,
ятIонэрэм къыщыуцугъ. Сыд пае сэр-сэрэу тхылъыпIэ
тхьапэм зыщысыушъхьакIужьын. Таймэзыр къысэупчIмэ,
сыгу илъыр сыушъэфынэп, ыIуагъ.
А мафэми, ятIонэрэ, ящэнэрэ мафэми Рэщыдэ райкомым кIошъугъэп. Колхоз Iофхэр зэхэхьагъэхэу, районым зэрэнэсыщт уахътэр ахимыгъуатэу арыгъэп. Апэ
коцыр Iузыхыжьыгъэмэ, хэгъэгум езыщагъэмэ ащыщыгъ. Зы гектарым къырахыгъэ центнер пчъагъэмкIэ
гурытмэ ашIокIти, пэрытмэ акIэхьанкIэ иIэжьыгъэ щыIэп.
Таймэзри дэмысэу щытыгъэп. Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи
телефонкIэ къыдэгущыIагъ, ау Рэщыдэ рихъухьагъэм
ышъхьэ къыфихышъущтыгъэп. ЗэтезыIажэу, зыгъэгумэкIэу, ышIэщтыр езымыгъашIэщтыгъэр зы закъу. ПчIыпIэ
хэт идгъэхьащтыр къыраIомэ? АщкIэ упчIэжьэгъу къамышIыхэщтми, ычIыпIэ рагъэхьащтыр ышIэн фае. Илъэс
пчъагъэ зэрилъэшъогъэ колхозым хэт тырагъахьэми
ыдэщтэп. Ежь иIоф хэмылъэу хъущтэп, ялъэIугъэу текIыжьы нахь, зыми тыригъэкIрэп. Ау зыхъурэм къеупчIыщтых, къемыупчIми, ишIошI ариIощт. Чылэм щымыщ
къагъакIомэ, шъхьакIо хъун, емыкIоу къыфалъэгъун.

--- Page 439 ---

Рэщыдэ зэрэмыгугъэщтыгъэу Iоф хэфагъ. Тхьаматэ
хъущтымкIэ ежь зэушъыижьы шъхьакIэ, ащ изакъоп
щызымыгъэIэжьрэр. Мэфэ заулэ гупшысэмэ Хьамырзэ
Долэтыкъо ахэкIыщтыгъэп, зыщигъэгъупшэнэу зэрежьэу
зымафэ мэзым шъхьаихыгъэу къыщыриIогъагъэхэр
шъхьэм къечэрагъох, шъхьэчъэ-псачъэу зэрафэ.
Тхьэмэфэ псаум ащ нахьрэ Iоф Рэщыдэ иIагъэп. Нычэпи гупсэфыгъэп, къызщыкIэтаджэрэ нэфшъагъомэ
адэжь ныIэп чъыяпи зыщырихыгъэр, ау сыхьатныкъуи
темышIэу къэтэджыжьыгъ. Пчэдыжьыпэм шхэу есэгъагъэми, Iулъхьэ фемыгъэхышъоу, Таймэзыр жьэу IофышIэ къызэрэкIорэм епэсакIоу, райкомым кIуагъэ.
Таймэзымрэ МэфакIомрэ зэрэмышIэхэу райком
унапчъэм дэжь щызэIукIагъэх. БэшIагъэу зэрэмылъэгъугъэхэм фэдэу зэщыгушIукIхэзэ, кабинетым чIэзэрэщагъэх.
- ЧIыплъыр, семчыкыр, натрыфыр зэрэхъущтыр
сшIэрэп нахь,- Таймэзым къыIуагъ,- коцымкIэ тышъуфэраз, къэралыгъоми дэгъоу шъуешIушIагъ.
- Адрэхэми тицыхьэ ателъ, Даут Измаилович,- зэ
укъытщытхъугъэмэ ары, Рэщыдэ ыIуагъ, къызфэкIогъэ
Iофыр къызэрэригъэжьэщтыр ымышIэу гури бгъэм къыщытеуагъ.- Лымрэ щэмрэ тфэмыгъэхъурэр... СфэукIочIыгъэп псычэт фермэр...
- ПкIуачIэ епхьылIагъэпти, пфэукIочIыгъэп... Колхозым лъапсэ езгъэшIрэр федэ къэкIуапIэр ары. Ащ научнэ лъапсэу иIэм емыгупшысэрэ пащэр щыIэныгъэм
къыщинэщт.
Шъхьэр дигъэсысэу дырегъаштэми, къыригъэжьагъ
джы, ыIуагъ Рэщыдэ. Джа научнэ-экономическэ лъапсэу
зыфапIорэр къысфэгъотыщтыгъэмэ, лъэIу тхылъ къыпфэсхьэу уадэжь сыкъэкIощтыгъэп... А пшIэрэ купыр
умышIэщтыгъэмэ, апэрэ секретарэу укъытфагъэкIощтыгъэп, районыр зы чылэп, ащ урипэщэныр мыдэ
щыта!.. Экономикэм хэшIыкI фыуиIэшъ, къэолъытэ, зэхэохы, зэхэогъахъо. Зым пэIубдзэщтыр адрэм хэохы,
зыхэпхыгъэм нэмыкIым къыхегъэхъожьы. Тэ ерагъэу
счет лъытакIэм зыфэдгъэсагъ. Джырэ мэкъумэщышIэным апшъэрэ гъэсэныгъэ уиIэ къодыекIэ хъущтэп, уэкономистын, уфилософын, убухгалтерын, убиологын,
аужрэмкIэ, ари пщыгъупшэ хъущтэп, удипломатын фае...
ДэхапIэкIэ бэмэ Таймэзыр къакIэупчIагъ, натрыфлэжь
лIыжъхэу Болэт Къасымэ зипащэхэм зырызэу защигъэгъозагъ, къащытхъугъ. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ ипсауныгъэ
зэригъэшIагъэ.
ЗэпыупIэ горэ Таймэз Даутэ игущыIэ къызхэфэм, Рэщыдэ къыIуагъ:
- ЛъэIуитIу сиIэу, Даут Измаилович, уадэжь сыкъэкIуагъ.
- Мыщ лъэIу зимыIэ къычIахьэрэп,- Таймэзыр щхыгъэ,- къаIо узгъэгумэкIырэр.
- Мыры апэрэ лъэIур,- Рэшыдэ тхылъыпIэр столым
фытырилъхьагъ. ТхылъыпIэ тхьапэм Таймэзыр рэчъэфэкIэ игуапэми, имыгуапэми къыхэщыгъэп. Ар МэфакIом
ищыпэлъэгъопти, ыгъэшIэгъуагъэп.
- ЯтIонэрэ лъэIур? - Даутэ тхылъыпIэр ыгъэтIылъыжьи, Рэщыдэ ынэмэ къакIэплъагъ.
- Апэрэ лъэIур къызысфашъушIэкIэ, ДэхэпIэ еджапIэм директорэу сыжъугъакIу, илъэс пчъагъэрэ завучэуи
сыIутыгъ...
- КъызгурэIо, къызгурэIо...- Даутэ къэтэджи,
шъхьангъупчъэм кIэрыхьагъ, етIани зыкъызэригъэзэкIи,
къеупчIыгъ: - Мы лъэIу тхылъыр къэптхыным ыпэкIэ
уегупшысагъа, Рэщыд?
- Сегупшысагъ ыкIи, къин къысфэхъугъ ыкIи... Сыушъэфрэп, Даут Измаилович... ПшIошъ хъунэу сыфай,
сыгу илъыр къыосIуагъ. Уиш утемысынри, уимыIоф зепфэнри тIури зы. Сэ сыкIэлэегъадж. МэкъумэщышIэ кадрэхэр макIэхэти, тхьамэтагъор къызнэсыгъэу хъугъагъэ... Ащ фэдэ лъэхъани щыIагъ, ари зэхэсымышIыкIэу
щытэп...
- Мэкъу-мэщ институтэу къэуухыгъэр?
- Ар заочнэу къэсыухыгъ, Iоф годзэ дырекIокI ныIэп.
Диплом къодыекIэ агроном ухъущтэп. ЕгъашIэм тятэмэ
мэкъумэщышIэу къахьыгъэти, чIым хэшIыкI фысиI сшIошIыгъ. ЕтIани, Даут Измаилович, тикукIэ мэл пысыкIэ
шIэныгъэ тэрэз къыпфихьыщтэп... Арышъ, мы къасIохэрэр емыкIу къысфэмышI. Илъэс еджэгъур къэсы, сыд
къысфэжъугъэшъуашэми, сисэнэхьат сэжъугъэгъотыжьи, ащ нэмыкI сыфаеп... ЗыгорэкIэ, Даут Измаилович,
сыгу имылъ къыуасIоу къызшIомыгъэшI. Сызэмыгупшысагъэ сырыгущыIэрэп...
- Зи мыхъун, Рэщыд, къапIорэп,- Даутэ джыри
тхылъыпIэу ыпашъхьэ илъыр къызэпиплъыхьагъ,- илъэс
пчъагъэм узгъэгумэкIыщтыгъэм райкомым укъищагъ.
Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп. Шъыпкъэр пшIэ пшIоигъомэ
сэри къыосIон: сыхэукъомэ, сыкъэгъэтэрэзыжь, мыщ
фэдэ гухэлъ уиIэу райкомым укъызэрэкIощтым сежэщтыгъэ, ау непэкIэ сыкъаплъэщтыгъэп. Лэжьэгъу илъэсыр одгъэухы тшIоигъуагъ, етIани тыкъыпкIырыплъын тихьисапыгъ. ЗэхэшIыкI зэрэуиIэр, пфэмышIэшъущтымкIэ
къаигъагъэ узэрэмыхъури тигуапэ. ЛIыгъэм лIыгъэ ипэгъокIышъ, уилъэIу непэ блэмыкIэу тытегущыIэнэу усэгъэгугъэ. Адрэ ятIонэрэ лъэIумкIи, пфэмышъуашэ
укъыкIэлъэIурэпышъ, ащи тегупшысэн.
- Тхьауегъэпсэу, Даут Измаилович!.. Джары сэ
силъэIугъэр...
- УилъэIу тыухыгъэ пшIошIы шъхьакIэ, Рэщыд,- нэ Iуш
нэ чанхэмкIэ Таймэзыр къэплъагъ,- сэ зы упчIэ къыпфысиI. ПчIыпIэ ихьащтым уегупшысагъа?
- Сегупшысагъ.
- Илъэс пчъагъэрэ тхьаматэу Iоф зышIагъэм икандидатурэ райкомым ышIэ шIоигъу. Хэт ДэхапIэкIэ тхьаматэ
хъунэу узщыгугърэр?
- ЧэтэшIэ Биназ.
- Хэт пIуи?...-Таймэзым зэхихрэр ыгъэшIагъоу кIэупчIэжьыгъ.- ЗыгорэкIэ сытедэIукIыгъэмэ шIэ?..
- Хьау, Даут Измаилович, утедэIукIыгъэп. ЧэтэшIэ
Биназ сIуагъэ. ЧэтэшIэ Биназ фэгъэхьыгъэу къыосIогъагъэхэр армэ зыфапIорэр, апэрэ псалъэм щегъэжьагъэу
зэкIэсэхьажьы. ИщыкIагъэу оIомэ, коммунистмэ апашъхьэ зыщысыумысыжьын... А кIалэм иIушыгъэ семыхъуапсэщтыгъэмэ, сепыигъэп. Джары, шъукъысэдэIущтмэ,
тхьаматэ шъозгъэшIыщтыгъэр...
- Хьамырзэ Долэтыкъо сыдэу щыт адэ?..
- Хъущтэп!..- ежэщтыгъэм фэдэу къызIуипхъотыгъ,
мэкъэ Iэтыгъэми тIэкIуи рыукIытэжьэу шъабэу къыпидзэжьыгъ.- Ащ нахь спэблагъэ ДэхапIэ дэсэп, сэры колхозым иагроном шъхьаIэ зышIыгъагъэр. Ар тхьаматэ шъушIынэу шъуигухэлъмэ, силъэIу тхылъ зэкIэсэхьажьы!.. Хьамырзэр хъущтэп!.. ЧэтэшIэ Биназ нэмыкI кандидатурэ
ДэхэпIэ чылэшхом дэмысэу сIомэ сыхэукъо, ау а зыр ары
колхозыр къэзыIэтынэу сицыхьэ зытелъыр.
XLII
Сэбэхь ыпхъу ыуж ит шъхьакIэ, зэрэфаеу къыфэуфэрэп. Къыубытын шIошIэу зэмыусагъэ щыIэп. Рестораным нэIуасэ къыщыфэхъугъэгъэ Бэрэкъэт Емзэщи лIыгъэ
зыхэлъ кIалэп: нахьыпэм зэрашIыщтыгъэм фэдэу зэкIиуIапIэу фэхьышъурэп. Хэт щыщми, ыIуагъ Сэбэхь, унагъо
ихьэгъагъэмэ, иIахьылмэ яIэшIугъэ зыфэдэр къыгурыIоныгъэкIи мэхъу, зыхэхьагъэмэ ащыукIытэнкIи къэнэнэп. КIэлэ шъхьащытхъужь бетэмалым тыгъуасэ къысиIуагъэр гъэшIэгъоны: урятэшъ, Iизын къысэоты шъхьакIэ,
пшъэшъэ хьыным пшъхьэ уфизымыгъэтыщт илъэс
пчъагъэ къыкIэлъыкIощт. Къыпфаеу къыбдежьэныр
зэкIэми анахьышIу... Тэри ары тызфаер шъхьакIэ, о зэрэпIоу дунаим щыхъущтыгъэмэ. Сыд ифэмыфыгъэми а
кIалэр пыдзы пшIы хъущтэп, къеу-еони ащ къыфэнэжьынкIэ сенэгуе. Ашъыу, зи тэзымыгъашIэу тапэ къинагъэр ЧэташIэмэ якIэлэжъ ары!..
Зыдежьэгъэ лъэныкъомкIэ щынагъо горэ къыщыпэгъокIыгъэм фэдэу Сэбэхь кIэкIэу къыгъэзагъ. Арэу
унэм шIэхэу къэкIожьыныр къыримыгъэкIоу хы Iушъо
лъэныкъомкIэ рекIокIыгъ. ЧIы хэIэтыкIыгъэм зыдэкIуаем
плъэгъу имыфэзэ, хыор уалъэмэ тыркуе нэпкъыр ыгу
къагъэкIыжьыгъ. Истамбул къызыкIокIэ тхьапшрэ Сэбэхь
хы нэпкъым тетэу къызщыхъугъэ лъэныкъомкIэ къаплъэщтыгъ. Къухьэу къыIусыкIрэм пэпчъ игухэлъ кIэхъопс
кIэлъигъаплъэщтыгъэ. Джы мары сыкъэкIожьыгъ... Сыд
сыкъэкIожьыгъэкIэ, Болэтым къызэрэсихъоныгъэу, янэрэ ыпхъурэ зэкIэрысчыгъэ. Сымыделэмэ, сыжъугъапкI
сIомэ сялъэIузэ, колхоз правление утыгум сихьаныя?..
Икъущт къыщысIогъэ кортыр, зызгъэцIыкIугъ, лъэгукIэтын зязгъэшIыгъ. Сыд фэдиз шъхьащэ афэсшIыгъэми,
ащ пае агу шъабэ къысфэхъугъэп, акIыб къысфамыгъазэмэ, анэгу сыкIагъаплъэрэп. Сизакъоу сыщысми,

--- Page 440 ---

ерагъэу сэлам къахыни блэкIыщтых нахь, сыдэу ущыт, сыд
уищыIакI aIoy къыскIэрыхьащтхэп.
Пчэдыжь тыгъэу къэплъырэм бгъукIэ фыщысэу хым
Сэбэхь хэплъэ. Хыорхэр зэлъыкIо-зэлъычъэхэу къэсхэшъ, нэпкъым щызэбгырэтэкъух, къыдэзэрэфыех. Къуашъо гори чыжьэкIэ щесэу къэлъагъо. Сэбэхь зэплъэм,
чIы хэIэтыкIыгъэм тетэу лIыжъ горэ къакIоу ылъэгъугъ.
МэщфэшIу Ахьмэд ары. Гъусэ горэ зэригъотыщтым пае
Сэбэхь гушIуагъэ. Мы лIыжъым, ыIуагъ, игугъу шIукIэ
чылэм щашIы, чылэм щымыщми, егъашIэм дэсыгъэм
фэдэу захигъэзэгъагъ. Сэбэхь ылъэгъугъэм ыгу къыгъэушкъоигъ: зыдэщысым къэсынкIэ бэ къэмынэжьыгъэу
ыгъази, чIы хэIэтыкIыгъэм ехыжьыгъ. Хэхэсым мор
къысишIэмэ, чылэм щыщмэ сыд къысфашIэнэу сызэращыгугърэр?.. Мы шъузмэ аIорэм уедэIу хъущтэп, сыд
пае сыкъыдэкIи, Iоф зыхэсыдзэжьыгъ. Рэхьат-рэхьатэу
сичъыг чIэгъыжъ сычIэсыгъэмэ нахьышIугъ. Мы сызхаплъэхэрэр сызэрэмыгугъагъэу къычIэкIых.
Сэбэхь унэмкIэ къежьэжьыгъ. ШъхьакIом есты. Зыгорэм егупшысэгъэн фае нахь, хъущтэп мы тичылэ
дэсыкIэ. Хэти натIэкIэ къытфычIэплъыныр нэгуихыгъэм
ыпэ къырегъэшъы. Сыд шъосшIагъ?.. Шъуичэм пакIо,
шъуишкIэ згъэтэджыгъэп. Сиягъэ зэкIыгъэмэ зыкъызэрэсфамышIэу, зэмыкIыгъэмэ зыкъысфашIы. Плъэгъурэба, Дударыкъоми зычIигъэожьыгъ. ХьэпакIэри ары.
КIо, мы блэкIыгъэ мазэр помидор щэгъути, зи сIуагъэп.
Джыры? Джы хэт зыIыгъхэр?
ЦIацIэмэ, ыгукIэ зистыжьзэ, Сэбэхь унэм къэкIожьы.
Урам къэгъэзэгъум къызкъокIым, якъэлэпчъэжъые
тетIысхьапIэм Темыркъан тесэу ылъэгъугъ. Адрэмэ афэдэу ори тэджи, IукIыжь!.. Сэбэхь адрэ урамыбгъу чэу
лъапсэмкIэ зидзыгъ.
- Сэбэхь,- аущтэу Шэныбэм зыкIишIыгъэр Темыркъан къыгурыIуагъэу щхыпцIи, джагъэ,- къыохъулIагъэр сыда сэIо?
- Сыд къысэхъулIэн, Дударыкъор, шъукъызэрэздэуджэу сыжъудэуджыжьы,- Сэбэхь ынапIэхэр хьылъэу
къыIэтхи, къэплъагъ.
- ПIохэрэр сшIэрэп джы... Моу къакIуи, къэтIыс.

--- Page 441 ---

- Ар оIомэ, сыкъэтIысын,- Сэбэхь игопэкIаеу, ау
къызхимыгъэщэу игъогу къыдэхыгъ,- ау сIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Ори ошIэ ар сэзгъаIорэр...
- Ащыгъум, Шэныбэр, сэркIэ узафэп.
- Сымызафэми, кIо, упсаоу-уузынчъэу дунаим утетмэ ары...
- Сыдэсыгъэп, Сэбэхь. ПшIошъ гъэхъу...- Темыркъан пцIы къыусми, ынэ мыущакоу къыIуагъ.- КъызгурэIо, загъори тыкъыпфыкъокIынэу къыттефэ шъхьакIэ,
пшIэрэба, тфэгъэхъурэп... Олахьэ, шъыпкъэр пIощтмэ,
ныоми зытIо-зыщэ къысиIокIыгъэм, непэ-неущым тыхэт.
- КъызгурэIо, лэжьэгъу маф...
- Сэбэхь, зыгорэм угу хигъэкIыгъэкIэ сенэгуе?
- Сыгу хэзымыгъэкIрэ щыIэжьа сэ...
- Олахьэ мыхъун ар...
- МэщфэшIу Ахьмэд нахь мыхъурэми, Темыркъан,
моу джыдэдэм къысишIагъэр ошIа,- ыгу зэрэхэкIрэр
къырыпшIэу Сэбэхь къыIуагъ,- о-уи-уиу, ащи eсшIагъэр
сыда!.. Хэхэсыр ежьыр пэтзэ, хэхэсынэкIэ къысэплъыгъ.
Хы нэпкъым сытетэу къакIоу зысэлъэгъум, тыгущыIэн
сIуи, сыгушIуагъ. СыкъызешIэм, къэсынкIэ лъэбэкъу заулэ къэнэжьыгъэу сэламынчъэу дэхыгъ!..
- Ашъыу ар хъунэп!..
- Джары къысишIагъэр, Темыркъан!.. О ЧэташIэмэ
ячэу къуапэ укъакIорэп оIошъ, сыогъэмысэ. Сыдэущтэу
сыкъыIухьащт моущтэу къысфыщытхэу?.. ЧэташIэм, Болэтым сапылъэп, МэщфэшIур ары згъэшIагъорэр. Хымахьэр къихьи унахьэр рифыгъ зыфаIорэм фэд!..
- УзэрэгущыIэрэр сыдкIэ былым...- Темыркъан
игукъао къыдэоягъ.- Хымэ хэгъэгу тыкъызэримыкIыжьыгъэ пэтзэ, тиIэр анэ кIаоу тэри ахэр къытфыщытых.
Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, кIэлэ нахьыжъыр, хагъэукъуи загъэтIысым, къышъохъулIагъэр тхьамыкIагъу
aIoy зы нэбгыри ушъыякIо тиунэ къихьагъэп. Мары олъэгъу, Болэтымрэ сэрырэ егъашIэм тызэрэзэфыщытыр,
Iулъхьэр тIу зэфэтшIэу, нахьыбэрэ сэ фэсщэеу къэсхьыгъ,
зэ нахь къыкIэупчIагъэп, ари тигъэмысагъ нахь, къытэушъыигъэп. Адрэ ЧэтэшIэ Шумафи ащ нахьышIуа?.. Ныбджэгъум ицIыфыгъэ къызщынафэрэр чIыпIэ къин уифэмэ ары. Ныбджэгъу, шъэогъу, гъунэгъу, гъончэдж щыIэжьа джы!.. Мыдэ, ар Iофэп. О уипсауныгъэкIэ сыдэу
ущыт?
- Уезэгъыщт, Темыркъан,- ыгу зэрэузрэр Сэбэхь
ыушъэфыгъ,- зэгорэм къитымыдзэщтыгъэ псауныгъэу
тиIагъэр тэ къитхыжьын. Доктормэ зэраIоу, къэдгъэшIэгъэ ныбжьым елъытыгъэу тэпсэу.
- Ари тэрэз. Адэ, Сэбэхь, сыд къэбар?
- ЦIыфмэ зыкъытщадзыеу сыд къэбар ущыгъозэн...
- Ащыгъум, Шэныбэр, къэбарэу щыIэр пшIэрэп...
- Сыд къэбар? - Сэбэхь къэгузэжъуагъ.
- МэфакIом тхьамэтагъор етыжьы.
- Хэт зэритрэр?
- ЧэтэшIэ Биназ аIуагъ...
- Арэп, Темыркъан, колхоз тхьамэтэныр ЧэташIэмэ
къадалъфыгъа сэIо?..
- Тэ къытэупчIыжьхэрэп нахь, сэри ары сIорэр... Ау
ащ бырсыр къикIынкIэ сенэгуе...- Темыркъан щхыпцIыгъэ.- Нычхьапэ Хьамырзэр къэкIожьы аIуагъ...
- Зымафэба ар санаторием зыкIуагъэр?
- Къэтышъугъэпщтын...
- Ежь МэфакIом сыд ышIэщт?
- Директорэу школым макIо.
- Олахьэ, Темыркъан, къэбар гъэшIэгъонхэр къысфэпIотагъэхэм,- Сэбэхь сэмэгу IэгушъомкIэ ыIупашъо
рыкIуагъ.- ЧэтэшIэ парткомым ычIыпIэ хэт рагъэхьащт?
- Шъыпкъэм уфаемэ, Сэбэхь, джары сызымыгъэпахэрэр...- Темыркъан ыгу къыдеIэу щхын ихьисапыгъ,
шъхьакIэ, фыкIэщышъугъэп.- НэкIэу зэрэщамыгъэтыщтым сыщыгъуаз... Щызэпеохэуи, щызэрэшххэуи къэплъэгъужьын.
- Ащыгъум Болэтыр партком арэшI.
- ШIоIэшIоу ухэплъагъа?
- ГъэсэпэтхыдэкIэ Iазэ, зэкIэри егъасэ.
- ИIоф зыхэмылъым ибэлагъ хисэу ара?..
Сыда шъуIуа мыщи Болэтыр зыкIимышIур, Темыркъан ыIуагъ. Заом тызэдыIут зэхъум, мыщ нахьи сэ нахьыбэрэ Къасымэ къызжэхэтыгъ. Шэныбэр къызауIэм,
непэ фэдэу къэсэшIэжьы, ыIэ сэмэгу зэрэуIагъэ пэтзэ,
заом къыIуихыжьи, плIэIукIэ санбатым къыхьыжьыгъагъ.
Гъэры тызэхъуми, сэщ нахьи Шэныбэм нахь ицыхьэ телъыгъ. ЧэтэшIэ Шумафэ ащ фэдэ фиIогъагъэмэ, зыуи
къысщыхъуныеп: къызхамыгъэщми, агукIэ зэрэзэфэмышIухэм сащыгъозагъ. Джы къызнэсыгъэми ажэ зэфагъазэу зэдэгущыIагъэхэп. Щэджэгъо плъырым натрыф пкIэным тыкъызхэкIыкIэ, зыщызэIумыплъэщт
къогъу пэкIэ зырызхэм ащытIысыщтыгъэх. Пчэдыжьрэ
губгъом машинэкIэ тыдащы зыхъурэм, акIыб зэфэгъэзагъэу зэдисых. Олахьэ гъэшIэгъоным Шэныбэм икъэгущыIакIэ. КъебгъаIомэ, мы сызхаплъэрэр къызэкIоцIыкIынэу щыт. КIо, тыгубжымэ Болэтым фэгъэхьыгъэу зыгорэ тэIо шъхьакIэ, мышIапхъэ ышIагъэуи, ыIуагъэуи еслъэгъулIагъэп... ГумэкIыл, шIушIал пIyaгъэмэ, къыбдезгъэштэныгъи. ЦIыфым имыхьакъ теплъхьэ хъущтэп.
- Парткомым Болэт Къасымэ тегъахьи, укъигъэукIытэжьынэп. Ныбжьыр умыIощтэу, гъэсэныгъэ тIэкIу иIагъэмэ, партком дэгъу Болэтыр хъущтыгъэм. Ащ тхьэм
фэдэу зафэу, цIыкIуи, ини изэфэдэу, псынэкIэчъыр зигукъэбзагъэр ары тетын фаер...
- Ащ фэдэ тыдэ къиох джы.
- Боу ащ фэдэ Iаджи къыпфэспчъын: ЧэтэшIэ Ибрахьим, Болэт Къасым, Мэджэс Ахъмэт, Ордэн Заудин,
ЧэтэшIэ Шумафэ игугъу къэсымышIми, ыкъо ЧэтэшIэ Биназ ащ ычIыпIэ изгъэхьан, Былымгъот Курац, Хьасэнэ
Нысэдах, джы уишъуз Сафяти ягъусэу, Былымгъот Мурат, джы сэлам къыозымыхыгъэ МэщфэшIу Ахьмэд
ыкъомэ апэ зэритэу... О-уи-уиу, макIа ащ фэдэу зыцIэ
къепIонэу ДэхапIэ дэсыр, щэкIэ гъэпскIыгъэхи ахэр...
Сщыгъупшэжьыгъи, джа ппхъу Лими ары...
- Лимэ пае аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь...- Сэбэхь зэхихрэр игуапэу, ау ыпхъу къызэрэфыщытыр
шIогукъаоу гущыIэр Iэпихи, къыфэухышъугъэп.
Арэп, Сэбэхь ыIуагъ, сыдэущтэу Дударыкъор къэгущыIэра сэIо. Къырегъажьэшъ, сегъэIорыжъоры.
Ашъыу дэгъу, дэгъу. Сэра зыгу шIу имылъыр? Аущтэу
сыщымытыгъэмэ, къэзгъэзэжьыныеп. Зыжъугъатхъ,
шъо шъутхъэмэ, сэра къыжъудэмытхъэщтыр!.. Ау къыдырекIо-дырекIожьэу сиунагъо укъынэмыс. Сиунэ исми
игукъэбзагъэ зыфэдэр сымышIэу щытэп. Джа пшъэшъэжъыеми зызэришI дэдэу щытэп. ЗыпIугъэмэ ащэукIытэшъ, сыгу ебгъэрэп. Ары, ары, ДэхэпIэ чылэшхом сэщ
нэмыкI цIыф дэй дэсэп. Сыдэу сшIын, зэрэхэгъуашъхьэу
сэ закъор ары къыдэкIыгъэр... Шъо зэкIэми, щынэ шъумышIэу, лIыхъужъыныгъэ заом щызешъухьагъ... Шъутыгъоми, шъуагъэтIысми, шъукъыдагъэкIыжьми мэхъу!.. Сэ зыр ары егъэшIэрэ тамыгъэ зытедзэгъэщтыр...
Тэрэзэу сигъусэгъэ дагъыстан кIалэм къысиIощтыгъ:
узыкIожьрэм, чылэм удэмыс, къыбдашIэрэр цIыфмэ
къыуамыхъонынэу чIыпIэр хъожьы... БгъэгучIэм чIиушъафэщтыгъэр ошIэ-дэмышIэу нафэ Сэбэхь къызфэхъум, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Сыд фэдэу псэу шIоигъуагъэми, зэнэгуерэм Iофыр IокIэ. Уахътэ тешIэ къэсми, удэмыс еIошъ, гум къыреIо. Тэрэз, тэрэз, мы сызхаплъэрэ
чылэм узхагъэсыщтэп, хэхэсым ешIушIэх, ащыщыр зыхафы. Шъузым ыдэщтмэ сшIэрэп нахь, Мыекъуапэ унэ
цIыкIу горэ щызгъотыгъэмэ, сщэфыщтыгъэ. Ахъщэ
тIэкIоу къысфызэблахъужьыгъэм къыхьынэп ар... Унэмрэ хапIэмрэ тщэми, зы куп кIэтхын. Аущтэу тыпсэумэ,
пшъэшъэжъыеми нахь тыпэгъунэгъун. Мы къыддэхьащхырэ купми ашIэщт дэдэр пшъэшъэжъыемкIи язгъэшIэн.
- Дэгъоу тыщысыгъ, тыгущыIагъ,- Сэбэхь къызэтэджыжьым, Темыркъани къыIогъэ шIагъо щыIэп.
Унэм къызэкIожьым, ДэхэпIэ къэбархэр Сафят
риIотагъэх. Зэдырагъаштэзэ, тIуми зэдагъэшIэгъуагъ.
Щэджэгъуашхэм пэтIысхьафэкIэ Сэбэхь гухэлъэу ышIыгъэм ышъхьэ къырихыгъэп. ЗэIуплъэмэ зэщыгушIукIхэу
заулэрэ щысыгъэхэу Сэбэхь къыхигъэпсыгъ:
- Мыекъуапэ дгъэзэжьыгъэмэ...
- Сыдэущтэу? - Сафят къыгурыIуагъэп.
- ПсэупIэкIэ...
- Алахьэм ерэмыд сызщыщмэ сахэкIыжьэу...- Сафят къызIуипхъотыгъ, етIанэ лIэу кIыфыбзэ хъурэм зеплъым, Лими ыгу къэкIэу, зэрэхъурэр ымышIэу, къыIуагъ.- А сшIэгущэрэп, Сэбэхь...
МулиIэт щагум дэтти, къэджэгъэ лIым пэгъокIыгъ:
- Къеблагъэба, Долэтыкъу.
- Сыкъеблэгъэщтэп... МэфакIор исба?
- Мары, джыдэд.

--- Page 442 ---

- Укъыдагъахьэрэба, Хьамырзэр?..- Рэщыдэ мыгузажъоу, къыIухьагъэр зэрэгубжыгъэр ышIэу, унэм
къикIыгъ.- КъакIо, къеблагъ...
- Зыфеблагъэхэрэм уафэдэпышъ, МэфакIор, къыосIонэу санаторием сыкъикIыжьыгъ!..- губжыгъанэкIэ
къэлапчъэм Долэтыкъо къышъхьапырыджыкIыгъ.
- Ашъыу, Iофы зебгъэшIэу, ащ пае мощ нэс укъикIыжьын фэягъэп!.. ЗыфэтымышIэрэм тышIоцIыфэп...-
МэфакIом ымакъэ мыIэтыгъэу щхыпцIыгъэ. Дысым дыс
фидзыжьыгъ. - КъаIо уилъэгъун мыучъыIыжьзэ!..
- Ощ фэдэ цIыфэп уцогъу ашIрэр!..- Долэтыкъо
ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- БдэсшIэрэ купыр шIэхышIоу
пщыгъупшагъ?! Птыкъын къыщызэкъуагъэлъэдэщт
кIапсэр зэрэлъэтIэнычъэщтыр пшIэрэба?! Джыдэдэм Таймэзым дэжь сэкIо!..
- О зэмышIэжьрэр, Хьамырзэр, къысэпшIэн плъэкIыщтэпышъ, ар зы,- зигъази IукIыжьыгъэм МэфакIор лъыджагъ,- ятIонэрэмкIэ, нычхьапэ, мэзахэ хъужьыгъэу,
укIоныр кIэсаIокIэ сенэгуе!..
XLIII
ЧэташIэмэ ячэу къуапэ лIыжъ куп щызэхэс. Гъэмафэмрэ бжыхьэмрэ азыфагу мэкъумэщышIэмкIэ Iофынчъэ мэфэ заулэ къыдэфэ. Хьэр, коцыр, зэнтхъыр Iуахыжьыгъ, лэжьыгъэпкъри ажъожьыгъ. Зигъо къэмысыгъэр - семчыкыр, натрыфыр, чIыплъыр. Непэ ащ фэдэ
лъэхъаныгъэти, цIыфхэр чылэм нахь дэолъагъох. ДэхэпIэ
лIыжъхэм ар ямыпхыгъагъэми, натрыф Iухыжьыгъом
ежэх. Унэгъо щагуми лIыжъ Iоф шIагъо задэмылъкIэ, сыд
пае ЧэташIэмэ ячэу къуапэ умыкIоу шъхьэзэкъо нацIэу
уикъэлапчъэ уIусын!..
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, гъэрекIуи, гъэрекIопагъи
фэдэу непи ЧэтэшIэ Ибрахьимэ лIыжъ куп къегъэтIысэкIыгъ. Жъы хъурэр тхыдэ баIо, уемыдэIумэ зегъэгусэ
зыIуагъэм нахь тефэу ыIуагъэпщтын. Загъори зэфэгубжых, зым къыIуагъэр адрэм риутыжьэуи къыхэкIы, зыщагъэтэрэзыжьри макIэп. Ау сыд аIуагъэу, ашIагъэми
ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зэрэщысым зэкIэ къеубыты.

--- Page 443 ---

Жъыгъом сыд фэдиз къылъэгъугъэу иIушыгъэми,
уахътэр къытекIо, зэрэфаеу гукъэкIыжьхэр зэбгыреххэшъ, къэшIэжьгъуаеу, къызкъопхыныр къыуигъэхьылъэкIэу, илъэс къуапэмэ акъуегъэбылъыхьэ. ГъэрекIо
елъытыгъэмэ, зэрэсымэджагъэм изэрар къэкIуагъ.
Ибрахьимэ игукъэкIыжьхэр мыгъэ нахь макIэ зэрэхъугъэр щысмэ ямызакъоу ежьыри зыдешIэжьы. Аущтэу
щытми, зы къэбар-къэбаритIу горэ къахимылъхьэу мэфэ
тIысыгъо блигъэкIрэп.
- Джары, Ибрахь,- Темыркъан къыIуагъ,- Бинази
тхьаматэу къэплъэгъужьыгъ. Ари шыкур, зымыуасэ
щыIэп.
- Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп, Дударыкъор,- шъхьэр
ыгъэсысызэ Ибрахьимэ джэуап къытыжьыгъ, етIанэ
щхыпцIи, къыпигъэхъожьыгъ,- згъэшIэгъоныгъи ежь
хэкIыгъэ горэ тхьаматэ ашIыгъэу къэслъэгъужьыгъэмэ.
Е дунай, дунэе хьаф, сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур
уигъогу зэхэкIэу, жъыгъор уигъогу мэзахэми, дунай дахэ
тытет. Тятэжъмэ пкIыхькIэ алъэгъоу пшысэу зэхалъхьэщтыгъэхэр нафэ тфэхъугъ. Дунаир мамырыщтмэ, бэ
джыри тицIыкIумэ алъэгъунэу къапыщылъыр. Мо аргъоилъэ темэныр хычIэ хъунри хэт зышIагъэр? Еплъ джы, хыр
мэуалъэ: пынджыр къырагъакIэ, пцэжъыер щахъу, фаемэ Пшызэ зырагъэгъэцIыкIу, фаемэ зырагъэгъэушъомбгъу. Бэ цIыфым ыIэ къихьан ылъэкIыщтыр, ыгу
къэкIыгъэу ымышIэн щыIэп. Арэп, Темыркъан, шъыпкъа
пцэжъые къэрэгъулэмэ Шэныбэр зэрахахьэрэр?
- Ащ фэдэ къэбар, Ибрахьим, сшIэрэп,- Темыркъан псынкIэу джэуап къытыжьи, мы щысмэ ялыягъэу
сыда ащкIэ укъызфысэупчIырэр, ыIуагъ,- Олахьэ бэшIагъэм Шэныбэр зысымылъэгъужьрэр... Джа пкIэныгъом
зыкъызэрэтхищытIэгъэгъэ уж сытеплъэжьыгъэп. Ау сэ
ащкIэ зэхэсхыгъэр нэмыкI - псэупIэкIэ Мыекъуапэ кIожьэу
ары. Унэ цIыкIу горэ щищэфы шIоигъу.
- Фаеп ара къытхэсынэу?..- Къасымэ къэупчIагъ.-
Ыгу къытэбгъэ, ара?..
- Ар дэдэу ыIорэпщтын. Ау етIани дэкIыжьы шIоигъу
аIуагъ...- зэрэщыгъуазэр Темыркъан къыхигъэщынэу
фэягъэп.- Хэт ышIэра мощ ыгу илъыр, непэ ыIорэр неущ
ыIожьрэп, мафэ пэпчъ къэбарыкIэ къетIупщы. ТызилъэгъукIэ, къехъулIагъэр шIошъхьакIощтын, гукIэ зестыжьы,
зешхыжьы...
- ШъхьэзэкъошIукIэ узхэтмэ зызахэбгъэзыкIэ,-
МэщфэшIуми къыIуагъ,- ащ нэмыкIи къыохъулIэщт...
- Модэ, Ибрахьим,- Темыркъан зэхихрэр ыгъэшIагъоу, Шэныбэм зызэрэщидзыери щыгъупшэжьыгъэу
къыхэкуукIыгъ,- МэщфэшIум ыIорэр!.. Чылэр зыдакIорэм мыкIоу, ащыгъум ежь псэупIэкIэ ДэхапIэ къэкIожьыгъ...
- Арэп, Дударыкъор,- зэхихыгъэр Къасымэ ыгу рихьыгъэп,- сыоплъышъ, Iушыгъэ нэмыкI пхэслъагъорэп,
пIохэрэр сыд илIэужыгъу!.. МэщфэшIу Ахьмэдрэ Шэныбэ Сэбэхьрэ сыдэу зэбгъэпшэшъура? Уиакъыл къымыхьэу ар сшIошъ хъунэп. МэщфэшIур зыхэсыгъэ хьаблэр
ДэхапIэ къызэрэкощыжьыгъэм ущымыгъуазэ фэдэу,
пIорэм лъапсэ имыIэу огущыIэ. Шэныбэр зыкIэхъопсырэр зыщамышIэрэ чIыпI, тыдэ кIуагъэми ежь зызшIуигъэбылъыжьын ылъэкIыщтэп.
- Олахьэ, Болэтыр, ари тэрэзым.
- Тэрэзмэ ащ егупшыс нахь, МэщфэшIум емыгъапш.
- Ы-ы, Ахьмэд, олахьэ ащ фэдэ гухэлъи симыIагъ сэ,
угу къысэмыгъабгъ...- зырагъэуцуалIэкIэ Темыркъан,
зэрихабзэу, кIилъэшъужьэу ригъэжьагъ, щхы фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ, ыкъо загъэтIысыгъэ уж ынэкIушъхьэкухэр сысыжьышъущтыгъэхэп.- КъуитфыкIэ колхозыр
бгъэбаигъэ, лIитфыкIэ ДэхапIэ шъо къытырябгъэштагъ!..
Тэрэзэу, Ибрахьим, сэгущыIэба?..
- Уагъэтэрэзыжьмэ лIы охъужьы...
- Адэ, Ибрахь, хьаулыеу Болэтыр сэгъэшъэогъуа?..
- ТитIу язэу агъэшъэогъурэр сшIэрэп...- Къасыми
щхыпцIыгъэ.- Дударыкъор бгъэтэрэзыжь-умыгъэтэрэзыжькIэ, Ибрахьим, ыгу имылъ къыфаIорэп. Шэн дэгъу
иIэшъ, сыд eпIoy бгъэтэрэзыжьыгъэкIи, дэгъу ыIощт нахь,
ыгу къыобгъэщтэп. Пцэжъыем фэд, къэуубытыгъ пIозэ,
пIэкIэцIэнлъы...
- ШIушIагъэ къыпфызиIэм ыгу хэгъэкIыгъуай.- Темыркъан джыри щхыгъэ.- ХьэпакIэм шIушIагъэ къолъэпышъ, ащ фэдэ сфеIошъущтэп!.. Шъыпкъэба, Аслъанбэч? ШIу къыпфишIэпэнэу ежьагъэкIи, ХьапакIэм имотоцикл кушъоджанэ уитIысхьан плъэкIыщтэп. Сыд пIони, ебз
закIэу, пшъхьэ пIыеу уитIысхьащт.
- Аущтэу щытми, Дударыкъор, пкIи, шъхьи хэмылъэу
ебз кухьищ къыпфырысщагъ,- сыд фэдизэу есэмэркъэугъэхэми, губж зымышIэрэ Аслъанбэч мыгузэжъуахэу
къепэбжъэожьыгъ.- Армэ узхэхьагъэр ыуасэ пIысхыжьыщт.
- Мыдэ мыщ ыIорэр? Ебзым уасэ лъата?..
- Лъамытми,- Къасымэ къахэгущыIагъ,- Шэныбэр
зыдэкIожьрэ къалэм щаты аIуагъ...
Апэ зыреIом Сафят къытени, ятIонэрэ мафэм кIэгъожьыгъагъэми, пхъум дэжь къэкIогъэ ушъхьагъур иIэу,
Сэбэхь унэ пыут горэм Мыекъуапэ щылъыхъущтыгъ.
Сыд фэдэми, унэр ыцIэу, шъхьэ телъэу, пынджыр хэлъэу, къыкIэмыщхымэ езэгъыщтыгъэ. Ащ нахьыбэрэ
ДэхапIэ дэсыжьышъущтэп. ЗэкIэри натIэкIэ къыфычIэплъы, ясэлам, ахъщэ лъатрэм фэдэу, лъапIэ. Мы
цIыфхэр гъэшIэгъоных: уамылъэгъуфэ уигугъу ашIы,
къыпкIэхъопсых, узалъэгъурэм, къэхъугъэр умышIэу
уашIокIэщыгъожьэп. Сэры нэмыIэмэ, а сызхаплъэрэмэ
сырящыкIагъэп. Адэ илъэс тIокIым къехъу чылэм удэмысыгъэу, хэт уригъусэжьын, шъузыр шъузы пэтзэ ерагъ.
Гъэмэфэ тыгъэмрэ гукъэо гопэгъумрэ къытыракIэгъэ пкIантIэр натIэм тырилъэкIыкIызэ, унэ щэнхэм якъэбар зэрагъэпкIырэ пхъэмбгъум Сэбэхь екIолIагъ. Нэбгырэ зыщыплIэу кIэрытмэ ашъхьэпырыплъыгъ. Ахъщэ
уиIэмэ, пщэфыщтыр хъои. Къэлэмыр къышти, унэмэ яадрес зытIущ тхылъыпIэм тыритхагъ. Дэгъу дэдэу узщымыгъозэ къалэмкIэ ар непэ икъущт ыIогъэ къодыеу,
нитIур къэушIункIи, шъхьэр къэунэзагъ. Джыбэм илъ гууз
уцымкIэ Iэбэгъу имыфэу къызэхэфагъ.
ЦIыфхэр къечъэлIагъэх. Крайсправкэм ит телефонымкIэ скоро помощым дэгущыIэщтыгъэм ымакъи
къэIугъ. Сэбэхь къэнэхъэжьи, ынапIэ къызызэтырехым,
пщагъом хэт фэдэхэу шъхьащытхэр ылъэгъугъэх, зыгорэм ыIэгушъо ышъхьэ чIыгум нимыгъэсэу зэриIыгъри
зэхишIагъ. Ардэдэм ынэку къызэрэушынагъэр ежьыри,
къышъхьэщытхэми къагурыIуагъ.
17 Заказ 089

--- Page 444 ---

Щэджэгъо шхэгъути, ординаторскэр нэкIыгъэ. Сымаджэ горэм иIахьыл бзылъфыгъэу къыфэягъэр арымырыгъэмэ, Лими мыщ чIэсыщтыгъэп. ЗэIазэщтыгъэм иIоф
зытетыр риIуатэзэ, терапевтмэ ащыщ горэ елбэтэу
къэкIонэу приемнэм къиджыкIыгъэх.
Приемнэм Лимэ зехьэм, сымаджэм врач зытIущ
шъхьащытыгъ. Медсестрами, зы уколыр имыкъоу,
ятIонэрэ уколри егъэхьазыры. Хирургыр IукIоти, Лимэ
сымаджэм кIэригъахьэзэ, риIуагъ:
- Мыр шъоры зиер, Лим. Ыгу ары...
Ушхугъэу щылъ сымаджэм Лимэ зэреплъэу ыгу къэушкъоигъ, къызэтемыуцоу сымаджэм кIэрыхьагъ. Зипульс едэIурэр Лимэ зэрятэр цIыф ышIэщтыгъэп. Пульсым икъытео пчъагъэ елъытэфэкIэ Лимэ зыкъишIэжьыгъ.
Мыгузажъоу гур зеуплъэкIум, инфаркт ыIуи, диагнозэу
ыгъэуцугъэр ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ. Ащ фэдэ сымаджэу больницэм къынагъэсыгъэм рашIэфын фаер
зэкIэ рашIи, палатэм зычIагъэгъуалъхьэм, ятэ пае шъхьэм
къыфихьэгъагъэмкIэ зэгыижьыгъ. Сыдэущтэу, ыIуагъ, ащ
сегупшысэнэу хъугъа?.. Умысымаджэу сысымадж
пфэIошъущтэп. ЕтIани мыр гъогум къытыращыгъ. Сэ апэ
сызыIоплъэм зыкъызэрэсIуигъэкIэщтым пае аущтэу
зишIэу къысщыхъугъ. ЦIыфым темылъхьапхъэмкIэ гуцафэ зэрэфэпшIыщтыр зэуи арэп. Апэрэ мафи, сызIуплъагъэм щегъэжьагъэу, зэрэсымаджэр сшIэ пэтзэ, сыдэущтэу ар шъхьэм къысфихьагъ?.. Нэмыплъыр сыд пае
цIыфыгъэм текIон ылъэкIра?..
Шэныбэ Сэбэхь больницэм зычIэфагъэм сыхьат
темышIэу, ар Лимэ зэрятэр IофышIэ персоналым имызакъоу, сымаджэмэ анэс ашIагъ. Къэбарэу ятэрэ ыпхъурэ апылъыр, хэти зэрэшIоигъоу, зэтыраIотыкIэу рагъэжьагъ. Хэтрэ врачи къытефэрэр зэришIэу Лимэ зекIощтыгъ. Сымаджэм изытет зэригъашIэу зыщэ-зыплIэ
фычIэхьагъ. Апэрэм ятэ ынапIэ къызэтырихи, къеплъыгъ,
шъхьэри макIэу къыфигъэсысыгъ. НэпIэ зэтепIуагъэр зэрэсысрэми гу лъитагъ. Шъэбагъэр къебэкIэу риIуагъ:
- Больницэм укъызэрэчIэфагъэм елъытыгъэмэ, бэкIэ
уиIоф нахьышIу, зыгъэрэхьат. Щынагъор IэкIыб мэхъу
пэт,- Сэбэхь къаплъи, ыIупшIэхэр къэхъублаблэу зыгорэ къыриIонэу ежьагъэти, Лимэ ыдагъэп.- Зи къэпIон
ищыкIагъэп, угу умыгъэулэу...
КъызгурыIуагъэр къыригъашIэу Сэбэхь ынапIэ зэтырипIожьыгъэ. Лимэ зэплъэм, Iапэхэр ыгъэхъублаблэхэу
Iэр къызэрищэирэр ылъэгъугъ. Сымэджэ хьылъэмэ сыдигъуи зэрядэхэшIэрэ шIыкIэу, Iэр къэзыщэигъэм ыIэпэ
чъыIэхэр ыубытыгъэх. Сэбэхь ынэпIэ чIэгъ нэпсыцэр
къычIэзи, нэкIушъхьэ кIыфым къырычъагъ. Лимэ къызэплъэкIи, сымаджэр зыгъэрэхьатын укол къыритынэу
къыIухьэгъэ медсестрам еIушъэшъагъ.
Лимэ ятэ кIэрысыфэ бэмэ ягупшысэщтыгъ, пкIыхьэми, нафэми ышIэщтыгъэп. Ащыщэу тэрэзыр къыгурыIорэп. Сыда джыдэдэм къэхъурэр? Лыуза? ГукIэгъуа?
Уврач зыхъукIэ лыузи, гукIэгъуи, гупытагъи пхэлъын фае.
Врач сэнэхьатыр зыфыхэхыгъэр цIыфыр арышъ, ипыий,
ишIуи изэфэдэнэу, нэузыр зытырелъхьажьы. ЛимэкIэ хэта
ушхугъэу, зыIэ ыIыгъэу ыпашъхьэ илъыр? Ипыя? Ята? Ятэмэ, иIэшIугъэ ымыштэу зыкъызэкIиуIапIи, ны закъори
IэкIыб дишIэу, сыда ДэхапIэ къызфыдэкIыжьыгъэр? Лимэ
пыйкIэ ятэ емыплъыщтыгъэми, гукIи, псэкIи пэчыжь, адрэ
сымаджэхэу загъорэ зыIэ ыIыгъыщтыгъэхэм афэдэп
ыпашъхьэ илъыр. Аущтэу зыкIэхъурэр Сэбэхь къырыкIуагъэр зэкIэ Лимэ зэришIэрэр ара шъуIуа? Зымафэ
сышъумыгъалI ыIомэ къэлъаIозэ, зиуIагъэ илIыкIыгъэ
укIакIор Лимэ ыгу къэкIыжьыгъ. Адэ сыда тучаныр
зыхъункIэзэ, лажьэ зимыIэ нэбгыритIур зыукIыгъэм ыгу
зыфемыгъущтыгъэр? Лимэ ыгу къэучъыIэу ригъэжьагъ.
Ар укIэкIо-хъункIакIу шъхьакIэ, мыры?.. УкIакIом ышIагъэр нафэ. Мыдрэм ышъхьэ хихьажьи утыгу къиныпIэм
хэгъэгур къыринагъ... ЛIыгъэмрэ лIэныгъэмрэ зэрэзэшъхьащыкIрэр зы Iофыгъо закъоп. Ар къыбгурымыIоу лIэныгъэм лIыгъэ щызепхьэшъущтэп.
Iоф хэфэгъэ къодыеп Лимэ. Зэгупшысэн фаеу къыфыкъокIыгъэри, джыри къыфыкъокIын фаеу къэтри бэ.
ЦIыфым ищыIэныгъэ имэфэ зэщымыщмэ афэдэу лъэгъо
мин пчъагъэу зэхэчъых, зэхэлъэдэжьых. Ар къэс шIури,
ери къызщыкъоущтыр пшIэрэп. ШIу пшIэу пIозэ, ем ыцыпэ узыщытеуцорэр макIэп.
Джахэмэ Лимэ ягупшысэщтыгъэми шъхьэм илъмэ
янэ макъэ зэрэригъэIущтри ащыщ. Ар щымыIэу, изакъоу
17*

--- Page 445 ---

къехъулIагъэм пырикъущтэп. Сыд ыIони яни ар риIощт?
Ар зыгорэу риIон, арэп Iофыр зэлъытыгъэр. Сыдэущтэу
нэбгырищым яIоф неущ хъущт?..
IофыгъуитIу зэшIуихынэу Лимэ главврачым дэжь
кIуагъэ. Апэрэр, ащ отделением иIэшъхьэтет зэрэщигъэгъозагъэр имыкъоу, сымаджэр ятэшъ, нэмыкI врач
рапхынэу езэгъыгъ. ДэхэпIэ больницэм джыдэдэм теони, врачэу чIэсмэ ащыщ горэ, Ордэн Сурэми анахьышIужь, къыIуаригъэщэнэу ятIонэрэмкIэ елъэIугъ.
Телефоныр къызытеом Лимэ трубкэр къыпхъотагъ:
- Хэт ар?
- Мерэм,- адыкIэ трубкэр зыIыгъри къэджэжьыгъ.
- Уимафэ шIу, Мерэм...- сызфэмые дэдэм сыкIуи
сытефагъ, Лимэ ыIозэ, сэлам рихыгъ. Ардэдэми Лимэ,
зэхихыгъэр зэригуапэр къыхэщэу, ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ.- Тхьэуегъэпсэу, Мерэм. Сыдэу шIэхэу сыкъэпшIэжьыгъа?.. СызэрэолъэIущтыр ары, зышIомыгъэхьылъэу мамэ дэжь кIуи, джыдэдэм Мыекъуапэ зыкъаригъэщэнэу eIy... Ары, ары, джыдэд, умыгъащтэу,- тят
къыфэмыIошъоу, ятэ ыцIэ къыриIуагъ,- Сэбэхь сымэджэ хьылъэу больницэм къычIэфагъэшъ, сфеIу. Да, да.
С сердцем, Мерэм... ЗанкIэу больницэм къерэкIуалI, сыкъежэщт...
Пчыхьэ хъуи, дежурнэмэ анэмыкIэу, зиIофшIэн зыухыгъэ врачхэри, медсестрахэри зэбгырыкIыжьыгъэх.
Ординаторскэм изакъоу, янэ ежэу Лимэ чIэсыгъ. ТIогъогогъо Сэбэхь зычIэлъ палатэмкIэ кIуагъэ. Апэрэм чIэхьагъ, мытIысэу пIэкIор къуапэм уцуи, чъыерэм еплъи,
зыкъыримыгъашIэу къыкIэрыкIыжьыгъ. Джыдэд ныIэп
тэрэз-тэрэзэу ятэ ынэгу Лимэ зыкIэплъагъэр. Iэпэ хэгъэуцуапIэ имыIэу зэлъагъэ. КIыхьэу къырыкIорэ къодыеп,
зэхахьэхэшъ, зэхэкIыжьых. НэчIэ ушIуцIыгъэм дэжь щэкIодыжьых. НэкIушъхьэм фэдэп натIэр. Ащ шъолъырищ
рэкIо, язэпэчыжьагъэ зэфэдэкъабз. Шъхьацыр къэраб,
пакIэр - ныкъотхъу. Нэгуми, натIэми язакъоп зэлъагъэр.
Жэпкъ чIэгъым чIахьэхэу, къычIэкIыжьхэу, пшъэ псыгъори зэдаIыгъ.
Непэ къыфищэигъэ Iэу ыубытыгъагъэри напэм зэрэтекIрэ щыIэп. Iэхъуамбэмэ анэсыжьэу зэлъагъэх. Iэбжъэнэ фэкIыхьэшъо дахэмэ Лимэ зяплъым, ежь иехэр арых
шIошIэу щтэуIоу яплъыжьыгъ. Iэбжъанэхэрэп, Iэхъуамбэхэри ежь иемэ афэдэх. НатIэр?.. Зэлъэгъищыр темылъыгъэмэ, ынатIэ рахи рагъэуцуагъ къышIошIыныгъи. Нэпэпкъ зэхэтри ары...
Лимэ ардэдэм ипIэкIор шъхьагъ пылъэгъэгъэ сурэтыр ыгу къэкIыгъ. Ныбжьыр ары умыIощтмэ зэфэдэкъабзэх. Зэфэдэн адэ, ар зынапэр зы нэбгырэмэ, зыр
ныбжьыкIэгъум итеплъ, адрэр - жъыгъом исурэт. Лимэ
ыгу къэбырсырыгъ, пIэкIор бармэкъым ыIэ къыстыгъ
пIонэу ошIэ-дэмышIэу къытырипхъоти, aщ нахьыбэрэ
щымытыжьышъоу, палатэм къикIыжьыгъ.
ГумэкI-бырсырэу къышъхьарыуагъэр зыщигъэгъупшэн ыIуи, Лимэ ординаторскэм кIожьыгъэп. Сыхьатым
зеплъым, уахътэр бгъум хэкIынэу ригъэжьэгъагъ. Мамэ
къэсыхэщтмэ, икъэсыгъу ыIуагъ. Янэ къызэрэмысыгъэр
ышIэ пэтзэ, Лимэ ятIонэрэ этажым къехыгъ, шъхьангъупчъэмкIэ больницэ щагум дэплъагъ. КIэсагъэми, зылъэ
тет сымаджэхэр щагум дэсыгъэх. Заулэрэ шъхьангъупчъэм Iути, ординаторскэм кIожьыгъэ. Бэрэ ординаторскэм чIэсышъугъэп. Сэбэхь зычIэлъ палатэм Iухьагъ
шъхьакIэ, чIэмыхьэу дежурнэ медсестрам изытеткIэ
еупчIыгъ, гумэкIырэп къызреIом, янэ фэсакъынэу къыгъэзэжьыгъ.
XLIV
Непэ Долэтыкъо ищысыкIэкIэ гухэлъ горэ зэриIэр Биназ къыгурыIуагъ. Ау ежь къыримыгъажьэу дэмыгущыIэнэу рихъухьагъ.
НэбгыритIум язакъоу кабинетым къызчIэнэхэм, Долэтыкъо къыIуагъ:
- Адэ, Биназ, моущтэу чылэм сыдэсыщта?
- Отпускым ущыIэу ары тэ зэрэтшIэрэр. Зыми санаторием укъырищыжьыгъэп. Ор-орэу къытебдзи, укъэкIожьыгъ. Зыгъэпсэф, пцэжъыяшэ кIо... Отпуск укъызикIыжьрэм, уиIоф тытегущыIэн...
- Сыд пIони сиIоф утегущыIэщт?
- Колхозым иIофшIэгъу мафэхэр къызэхэптакъохи,
отпуск узэрэкIуагъэм тытегущыIэщт.

--- Page 446 ---

- Колхозым Iоф имыIэу къыхэкIрэп!..
- Непэ чылэр зыфэлэжьэгъэ илъэсым илэжьыгъэ
Iухыжьыгъо маф...
- Санаторием зыкIакIохэрэр пшIэрэба? - рихьыжьэгъэ Iофыр къызэримыкIыщтри, къызэрэшIомыкIыщтри
Хьамырзэм къыгурыIуагъэу нахь шъабэу къыIуагъ.- Уз
уимыIэу ар къыбгурыIощтэп...
- Усымаджэмэ, Долэтыкъу, зымыгъэхъужь зыми
къыуиIорэп,- Бинази ыIорэмкIэ къызэкIэмыкIоу гукIэ нахь
шъабэ къэхъугъ.- УздэкIуагъэм мэфищэ нахь укъэтышъугъэп.
- Сыкъэтышъугъэп МэфакIом чIэ иIэпти...
Долэтыкъо исанаторие къикIыжьыкIэ Биназ щымыгъуазэу щытыгъэп. МэфакIом адэжь цIэцIакIо зэрэкIогъагъэри, риIуагъэмэ анэс ежь Рэщыдэ шъыпкъэм Биназ
шIуиушъэфыгъэп. Мэфэ реным, тхьамэтэ кабинетым
зычIашIыхьи зэгущыIэхэм, зэраIон икъун агъотыгъ. Тхьамэтагъом дэхэ-дахэу МэфакIор зэрэIукIыжьыщтыгъэ
закъорэп ЧэташIэмкIэ тIэтагъэ зыфэхъугъагъэр. ЦIыфым
угу фэмышIуми, шIуагъэу хэлъыр, иIушыгъэ къыхьын
ылъэкIыщтыр зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп. Илъэс пчъагъэм МэфакIомрэ ЧэташIэмрэ Iоф зэдашIэфэкIэ бэ азыфагу къыдэхьагъэр. Дэим инахьыбэр Рэщыдэ ылъэныкъо
къикIыщтыгъэми, Биназ щэIагъэ къызхимыгъафэу, къилъэтыгъэ зекIуакIэкIэ зекIуагъэп. Райкомым бзэгу афихьэу къызэрэшIошIыщтыгъэри уахътэм къыушыхьатыгъ.
- МэфакIом чIэ иI-имыIэми сэщ нахь дэгъоу зышIэрэмэ, Долэтыкъу, уащыщ. Ау сапэкIэ тхьамэтагъэм дэйкIэ
сытегущыIэнэу сыфаеп. Шъуазыфагу зыгорэ дэлъмэ,
шъуикъэрар ыпашъхьэ шъузэдиуцу. Ащ нэмыкI шъузэхишIыкIынэу сшIэрэп. Ау джыри къыосэIо: къызыбгъэзэжьырэм уиотпуск кIуакIэ правлением тызэрэщытегущыIэщтыр зэгъашIэ. УкIон зэхъум, къэошIэжьмэ, ащкIэ
сишIошI къыосIогъагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, кIэгубжыхьажь пшIынышъ, укъызэрэрамыдзэгъагъэр къысфэбгъэгъущтэп...- Долэтыкъо щхыпцIыгъэ.
- Сыд пае, къыпфэсымыгъэгъун къысэпшIагъэп, о
зэпшIэжьыгъэ,- Биназ къэлэмыпэр ыгъэчэрэгъузэ
къыIуи, къыпидзэжьыгъ.- КолхозымкIэ ппшъэ илъ Iофыр

--- Page 447 ---

зыфэдэр пшIэрэпышъ, джыри зэ ухэдгъэгупшысыхьажьын сэIо.
- Олахьэ, ЧэташIэр, макъэ къызэрэбгъэIугъэмкIэ сигуапэм. ЗэрэхъурэмкIэ, отпускым сыщэIэфэ сызэгупшысэн икъун джыри сиI. Узфаер сэшIэ: МэфакIом сыдэбгъэкIон уихьисап. Армэ узхэхьагъэр, сымыушъэфэу,
къыосIон: ЧэташIэмэ колхоз тхьамэтэныр къазэрэдалъфыгъэу агроном шъхьаIэр къыздалъфыгъэп сэ!.. Сидиплом степхыщта?..
- Птесхынэп.
- Сэри ары сIорэр.
- Ау зыхъурэм, отпускым укъызэрекIыжьэу укъыздикIыгъэ хэтэрыкIмэ адэжь агрономэу укIожьынышъ,
уидиплом дэтхэгъэ сэнэхьатым урылэжьэщт. Пшхын къырыпхьынэу улэжьэщт къодыеп, колхозым ихэтэрыкIхэр
илъэс къэс бгъэбэгъощт. Ар зы. Ешъоныр чIэбдзыжьыщт. Ар тIу.
- Ящэнэрэр?..
- Ящэнэрэми шъэф хэлъэп: специалистмэ язэгъэутэкIын ухэкIыжьыщт!..
- Армэ, ЧэташIэр,- Долэтыкъо губжыгъэу, сыд
ыIуагъэми иIоф къызэримыкIыщтыр зыдишIэжьзэ, къэтэджыжьыгъ,- яплIэнэрэр сэри къыосIон. Лъэрыгъым
плъапэ ибгъэнэгъэ къодыеу зыуухьаныр шIэхышIоу ебгъэжьагъ, пкIэгъуалэу узэшэсыгъэм узнигъэсыщтыр
сшIэрэп нахь!
- Сызщымыгугърэ шым сызэрэтемытIысхьэрэр
пшIэзэ, къызэрэпIошъурэр? - къыфадзыгъэр лакъырд
ымышIэу Биназ щхыгъэ.
- СшIэрэп ныIа, ЧэташIэр...
- УмышIэми, Хьамырзэр, джары Iофыр зытетыр!..
Гъэпсэфыгъом укъызикIыжьрэм тытегущыIэщт
Долэтыкъо раIуагъэми, пчэдыжьрэ, пчыхьэрэ наряд тыгъом ахэмысэу къыхэкIыщтыгъэп. МэфакIом илъэхъан
зыдэщыс хэбзэгъэ чIыпIэри ыбгынэщтыгъэп. Ау хэлъыгъэмэ ащыщэу хэмылъыжьыгъэр зы: ыжэ псы дэгъэхъуагъэм фэдэу щыс. Биназ ыIорэр, ышIэрэр зэкIэ
шIоIэягъэми, къызхигъэщрэп. Колхоз пащэхэр зэгупшысэхэрэм емыгупшысэу, ежь зыгъапэу зэгупшысэрэр

--- Page 448 ---

нэмыкI. МэфакIом тхьаматэу зэримыгъэлъэгъуагъэр
гухэкIым имызакъоу гууз щыхъугъ. Зыщыгугъыщтыгъэр къыдэмыхъоу агроном шъхьаIэм къыIуагъэкIы.
ТхьамыкIагъоба узIукIыгъагъэм къэбгъэзэжьыныр!..
Нахьыпэм къызэрэпфыщытыщтыгъэу район мэкъу-мэщ
управлением чIэс ныбджэгъури къыпфыщытыжьэп.
ЗыIукIэрэм, Iоф мыухыжь иIэу къыреIо, телефонкIэ зыфытеорэм, зыригъэгъотрэп, Iофы зыригъэшIэу къызиубытрэм, гущыIэ зэпыутыгъэкIэ къыдэгущыIэ нахь, гоу
къыфихыгъагъэр дилъэгъужьрэп, мыр сищыкIагъ ыIоу
лыкIи, тхъукIи, кIэнкIэкIи къелъэIужьрэп.
Узэлъэпэожьыщт мыжъор уапэкIэ умыдзы джары
зыкIаIуагъэр. Сыд пае ЧэташIэр щыхьагъу сшIыщтыгъ?..
Хьакъу зыIорэм пэпчъ уфэхьакъу хъущтэп, ыужым
пIэгум укъыранэжьынышъ, пкъырыпкъэу узэпкъырарагъэтхъыщт. Олъэгъуа джы къысэхъулIагъэр: сишIу
текIи, сипый къытехьагъ... Хэта, джы митIум язэу сипыйри, сишIури?
Долэтыкъо гъэпсэфыгъор зыщиухыгъэ мафэм Биназ
дэжь къэкIуагъ. ХэтэрыкIым зэрэкIожьыщт лъэIу тхылъыпIэри джыбэм илъ.
- Непэ, Биназ, сигъэпсэфыгъо уахътэ сыухыгъэ. Ау
арэп уадэжь сыкъызфэкIуагъэр... Зымафэ къысэпIуагъэмэ сягупшысагъ. Сыгу къыобгъэнэу мыхъун къысэпIуагъэп. Мары, хэтэрыкIым сыбгъэкIожьынэуи къэстхыгъ.
ЗэхэсэшIыкIы, ищыкIагъэп сисанаторие кIуакIэ правлением
ыпашъхьэ къипхьаныр. Аущтэу зэрэщыт пэтзэ, Биназ,
лъэIу къыпфысиI, сыкъызэхэпшIыкIмэ сигопэщт... СыкъызэхэмышIыкIми, сыгу къыобгъэщтэп. КъэдгъэшIагъэм
фэдиз къэдгъэшIэжьына, къэтымыгъэшIэжьына, тикIалэмэ якъэщэгъу. Джыдэд пIоми, зи къыпысымылъхьэу,
сыкъыздыращыгъагъэм сыкIожьыщт. Ау цIыфмэ аIощтым сыщэукIытэ... ПарткомымкIэ, Биназ, сэбгъэгъэзэгъагъэмэ, зесхьашъун фэдэу сызщэгугъыжьы. Илъэс
горэм шъукъыскIырыплъмэ, кIо етIанэ сыкъыздикIыгъагъэм згъэзэжьын... ЦIыфмэ нахь сыкъызэхашIыкIынэу
къысшIошIы. Мы сыкъызкIэлъэIурэр ппшъэ имыфэнэу
щытэп, Биназ. Джа зыр къысфашI. ПIорэм сыблэкIынэп,
къотэгъу сыпфэхъун. Iофым хэшIыкI фысимыIэу щытэп,
къэошIэжьмэ, еджэныр къэуухи, укъызыкIожьыгъэ илъэсым сысекретарыгъ, сэры партием уязгъэштэгъагъэри.
Рекомендацие къыозытыгъэмэ сащыщыгъ.
- Сыд пае, Долэтыкъу, къэсымышIэжьын. Рекомендацие къызэрэсэптыгъагъэри сщыгъупшагъэп, сщыгъупшэнэуи къэтэп.
- Пщымыгъупшагъэмэ, Биназ, джары силъэIур...
- Шъхьаихыгъэу укъыздэгущыIагъ, Долэтыкъу, сэри
шъхьаихыгъэу сыбдэгущыIэжьын,- Биназ столэу зыIусым
къыIутэджыкIи, Долэтыкъо зытес диван къуапэм къыпытIысхьагъ.
- Шъхьаихыгъэ къодыеп, Биназ,- мэкъэ шъэбэ нэгу
ихыгъэкIэ Долэтыкъо къэплъагъ,- цыхьэ къыпфэсэшIы,
сыпщэгугъы.
- КъызгурэIо, Долэтыкъу... Ау цыхьэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ ухэукъо...
- Сыда? - гущыIэ лъапсэр Долэтыкъо къыгурымыIoy
къэгузэжъуагъ.- Цыхьэ къыпфэсымышIыщтыгъэмэ,
уадэжь сыкъэкIощтыгъэп. Зы мафэп, мэфитIоп сызэрегупшысагъэр. Сыгу сыхимыгъэукъоу уадэжь сыкъищагъ.
Цыхьэм цыхьэ ипэгъокI.
- ТитIо тызэрыгущыIэрэр зэфэшъхьафы. ЦыхьэшIэгъукIэ укъызэрэсфэкIуагъэри зэхэсымышIыкIэу арэп.
Спшъэ имыфэщтымкIэ укъызэрэлъаIорэр ары зыфасIорэр. НэмыкIыгъэмэ згъэшIэгъоныеп. Тхьаматэм парткомым исекретарь зэримыгъэнафэрэм ущымыгъуазэмэ
зыгорэм фэд.
- Ар сэри къызгурэIо, Биназ...- шъабэу Долэтыкъо
джыри къыIуагъ.- КIо, етIани, сикандидатурэ къэбгъэлъэгъуагъэмэ ары зыфасIорэр... О пIорэм къемыдэIун
коммунист колхозым хэтэп.
- АщкIэ ухэукъо, Долэтыкъу. Аущтэу щытэу сэшIэми, парткомым исекретарэу узгъэлъэгъошъущтэп. Коммунист горэ къэтэджэу пцIэ къыриIуагъэми, сшъхьэкIэ
дезгъэштэшъущтэп. Колхозым ипартком пащэ уфэхъуным фэшI IэнатIэм уфэен закъом къыубытырэп. Aщ уфэеным ыпэ коммунистхэр къыпфай-къыпфэмыеным
хэшIыкI фыуиIэмэ нахьышIу. КъэошIэжьа ятIонэрэ илъэсым узэрэхамыдзыжьыгъагъэр?
- Ар сыдигъу зыхъугъэр?.. Зыщыгъупшэжьыгъэри
нахьыб...

--- Page 449 ---

- Зыщыгъупшэжьыгъэхэр щыIэнхэкIи мэхъу, ау сэ
сщыгъупшэжьыгъэп. Сыд пае етIани сыушъэфын, IэнатIэм къыуишIэрэр сшIэрэп, узэрэщымытыгъэу уехъулIэ.
ЦIыфмэ уахэмытэу, уашъхьэрытэу озекIо. Ар имыкъоу
групповщинэм упылъ, натIэкIэ зэогъэутэкIых. Ау зыхъурэм уисэнэхьат еуцуалIи, рылажь...
- Олахьэ, Биназ, джыри пхъашэу укъыздэгущыIэм,-
Долэтыкъо губжыгъэ хэмылъэу гущыIэр тхьаматэм
IэкIихыгъ,- сэ тхьэ нахь сымышIэу уадэжь сыкъэкIуагъ...
ЦIыфым изытет епIомэ нахьышIу... Ащ зи хэсIухьэрэп,
мыхъун къысэпIуагъэп. КIо ари мыхъущтмэ, сыкъыздыращыгъагъэм сыкIожьын. Сегупшысэжьыгъэшъ, зэкIэми
ар анахьышIукIэ сенэгуе. Помидор, къэбаскъ, нэшэбэгу
cIoy псыIушъом сыIусын...
Долэтыкъо игъэшIуабзэ чIэгъчIэлъыгъэ зынэсрэр
ЧэтэшIэ Биназ къыгурымыIоу щытыгъэп. Сыд фэдэу
зыкъыфишIыгъэми, фыриIэ еплъыкIэм Биназ икощыкIыгъэп. Къеубзэзэ къызэребэныщтыр Хьамырзэм ынэмэ къышIуаIуатэ...
Бжыхьэ мэзитIу ошIум колхозым иIоф зэкIифагъэ.
ЧIыплъми, семчыкми, натрыфми яIухыжьын аухыгъэу,
хэлъхьанри гъунапкъэм рафылIагъ. Ноябрэ мэфэкIыр
къихьанкIэ, мэфитIу иIэжь.
Къоджэ советым дэжь нэбгырэ заулэ щызэхэт.
Мэджэс Ахъмэт къэси, кур къыгъэуцугъ:
- Сышъоплъышъ, куп шIагъо шъузэхэт,- кум къикIи,
сэлам къарихыгъ,- губгъо IофшIэныр зэкIэшъуфагъэу
къычIэкIын...
- Укъытэхъуапса, Ахъмэт? - ащыщ горэ къэупчIи,
къыпидзэжьыгъ.- Тхьапшырэ къыотIуагъ мы чэтэхъо
фермэм къыIукIыжьи, къытхэхьажь... Модэ, Ахъмэт, кур
гъогум тещ, машинэ горэ къэкIо... Таймэзым и "Волгэмэ" сшIэрэп?..
Кум Ахъмэт итIысхьажьыгъо имыфэзэ, машинэр къэси, мыгузажъоу, фэсакъыпэу дэхыгъ.
- Санитарнэ машинэм Таймэзыр рэзекIуа?..- Шоферым гуилъэгъуагъэр шIогъэшIэгъонэу нэмыкI горэми
къыдзыжьыгъ.- Шъулъэгъурэба шоферым гогъэкIагъэр? Шэныбэр больницэм къыращыжьы.

--- Page 450 ---

- Шэныбэр "ВолгэкIэ" зэращэу хъугъа джы?
- Шъуемыхъуапс.- Ахъмэт кум итIысхьажьыгъ.- А
слъэгъурэм бэ ыгъэшIэжьынэп...
- Хэт шъуIуа къэзщэжьрэр?
- Ыпхъущтын.
- Къарегъэщэжьы.
- Aщ фэди хъун ылъэкIыщт...
XLV
ПIалъэр къэблагъэ къэсми, Мерэм игумэкI къыхахъощтыгъэ. Мэфэ зытIущ блэкIыгъэр ары къехьылъэкIыгъапэр. Лъэбэкъоу ыдзыщтым фэмыхьазырэу, ащ
щыщынэу арыгъэп. ШIулъэгъоу ЧэтэшIэ Биназ фишIыгъэр непэп, тыгъуасэп фэбэ-фабэу ыбгъэ зыдэлъыр.
ЕтIани МерэмкIэ ар IэшIэхыгъэп. Джэуапынчъэщтыгъэ
шIулъэгъум нэпс макIи тыригъэкIодагъэп. ШIулъэгъум
ышъхьэ Биназ къызрехми, зэрэхъущтыр Мерэм ымышIэу, нэмыкI къыхэуакъомэ ыIозэ, тенэгуикIмэ тещыныхьэзэ нычхьапэрэ насып къэкIогъум къынэсыгъ. Джы тэджыни унэм икIын закъор ары къэнэжьыгъэр.
Уинасып упэгъокIыщтми, укъызэрыхъухьэгъэ унэр
бгынэгъуае. Сыд фэдиз шIулъэгъу дахэ ышIыгъэми ар
къызэмыхьылъэкIыгъэ пшъашъэ къэхъугъэпщтын. Мерэм зыгъэгумэкIыщтыгъэмэ ари ащыщ. Ау ащ нахьи бэкIэ
нахь къехьылъэкIыщтыгъэ тIэкIу шIэ къэсми Лимэ ыгу
къызэрэкIыщтыгъэр. ДэкIонэу зегъэхьазыр пэтми Лимэ
ынэгу къыкIэтаджэ, къехъуапси фэд, къыIощхыпцIи фэд.
Мары, джыри Лимэ ыгу къэкIыгъ, шъыгъо щыгъын шIуцIэкIэ фэпагъэу ыпашъхьэ къиуцуагъ. Щыгъын шIуцIэмэ
сыдэу дэнэ шъхьэтехъо фыжьыр къямыкIура?.. Ащ изакъоп Iэлъэ пIокIэ фыжьитIуи пылъ, лъэдэкъэ лъэгэ туфлэ
фыжьхэми джэхашъом тыраIэтыкIы. ГъэшIэгъоныр зэхихрэр ары: "НасыпышIо охъу, Мерэм... Сэри бэ темышIэу
унагъо сихьащт..."
ЗыдэкIо уж щыгъынэу къыфахьыжьыщтхэр зыдилъхьэщтыгъэ пхъуантэм шъхьащыплъызыкIэу Мерэм щыс.
ЛимэкIэ, ыIуагъ Мерэм, сызаф. Зи мыхъун есшIагъэп.
Биназ тесхыгъэп. Ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп. Сыд пае сыушъэфын, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу шIу слъэгъущтыгъ. Сыгу пфилъ ecIo пакIо, зыкъысфигъазэу къыздэгущыIэфэ, гуцафэ езгъэшIыгъэп. Ежь Лими сыжэ къызэтесхэу сыдэгущыIагъэп. Адэ, Лим, сыд мыгъор пфэсшIэн, а зымкIэ, ощ фэдэу, сыамалынчъ. КъызгурэIо, ау
етIани уинасып зыхэлъыр ори къыпфыкъокIынщтын. Сыфай сэри насыпышIо ухъунэу...
Мерэм ушъыеным хэтзэ къызэкIэщтагъ. СызэрыгущыIэрэр сыда!.. Биназ кIэгъожьэу къэмыкIощтми сшIэрэп. Сэ сыуцугъэшъ, насып згъотыгъахэ пIонэу, нэмыкIмэ
яIоф зэсэгъафэ... ПIэлъэ гъэнэфагъэр къэсынкIэ джыри
сыхьатым къехъу иIагъэми, машинэ макъэ къэIумэ ыIуи,
Мерэм дэIуагъэ. Ау зажэрэр джыри щыIагъэп. Мерэм
шъхьангъупчъэр Iуихыгъ. МэфэкI пчыхьэшъхьапэу клубымкIэ щыжъотыщтыгъэр зэпыугъэ. Ноябрэ мэфэкIым
фэгъэхьыгъэ торжественнэ зэIукIэр щекIокIы. Ар зэраухэу Биназдэхэр занкIэу Мерэм дэжь къэкIощтых. КъэмыкIохэмэ?..
Нысэдахэ къихьагъ.
- Нычхьэпэ пчыхьэм унэм зипшIыхьажьыгъэу сыда
мыщ ипшIыхьэрэр? Клубым тыкIощт аIуи, гъунэгъу
пшъэшъэжъыехэр къызыплъехьэхэм, уадэкIон фэягъэ.
ЦIыфмэ уахэхьагъэмэ, унэ жьы кIэуныгъи...
- Непэрэзымафэм, мам, цIыфмэ сахэти...- нычхьапэ гухэлъэу ышIыгъэм янэ зэрэщымыгъуазэр рыхигъэкIуакIэу IугушIозэ екIуалIи, IаплI рищэкIыгъ, нибжьи имыхэбзагъэу ынэкIушъхьэхэр къызэлъибэухьагъэх, шъхьац
тхъуагъэхэу шъхьатехъор зытезыгъэмэ Iэ ащифагъ.
- Арыгущ, нынэ, больницэм укъикIыжьми зыуагъэгъэпсэфырэп, сымэджэ пстэуми урящыкIагъ, уишIушIагъэ къыпэплъэх.- Нысэдахэ пхъум емыбэужьэу ынэкIушъхьэхэмэ Iэ ащифагъ, адэдэми ошIэ-дэмышIэу къызэкIэщтагъ.- А нынэ, сыда унэкIушъхьитIу зыфэплърэр?
Зыгорэ къысшIооушъэфымэ шIэ? Укол хэплъхьанэу Шэныбэм дэжь узэкIом, Сафятышхом угу къыхигъэкIыгъэмэ
шIэ?..
Нычхьапэ зэрэдэкIощтыр ным зэрэримыIуагъэмкIэ
Мерэм ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьыгъэ, хэбзэ гъэшIэгъон
тхэлъ ыIуагъ, зищыкIагъэр тыушъэфэу, зимыщыкIагъэр
дгъэнафэу. Ежьыри къызхигъэщырэп нахь, емыгуцафэу
щытэпщтын. Зэп-тIоп щэфакIо къалэм тызэрэзэдэкIуагъэр, тызэрэмышIэ-тызэрэшIэу сищыкIэгъэщтхэр зэкIэ
зэдгъэгъотыгъэх. Зыр имыкъоу къыслъахьыжьыщт
щыгъынхэр зыдэлъыщтхэ пхъонтитIури тщэфыгъэ. Насыпэгъу сызфэхъущтым мами фэмыеу щытэп. Мыгъатхэ
щыублагъэу егъэмахъулъэ: нахьыпэрэм фэдэу IогъушIэгъу ышIыжьрэп, укIытэр къытекIоу зыщедзые. Бинази
къыдишIагъэшъ, джар дэдэр ипэгъокI. Амал иIэу мэфэ
щэджагъоу тадэжькIэ къыблэкIыщтэп. Адэ сыдэу сшIын,
егъашIэм адыгэмэ ахэлъ шэныр сыдэущтэу сыукъон, дэйми дэгъуми лъэпкъым къыхэкIыгъ.
- Хьау, мам, сыд пае Сафят сыгу хигъэкIын... КъыфэкIожьыгъэ лIым игушIуагъо фэмыухэу сыхэплъагъ.
Еплъышъ мэгушIо, мэгушIо пIозэ, мэгъы...
- Ежь Шэныбэм сыдэу зишIра?
- УколкIэ аIыгъым сыдэу зишIын, зэшIос къодый. ГущыIитIу къыIо пэпчъ Лимэ игугъу къешIы. ТIэкIу шIэ къэс
дэпкъым пылъэгъэ сурэтым еплъы...
- Арыгущ... Пхъу закъо гущэр ыгу хэпкIагъ...
- ХэпкIагъэмэ, нэмыцмэ заритын фэягъэп!..
- Къэхъущтыр пшIэщтыгъэмэ, сипшъашъ...
- Шэныбэм ыпсэ чылэлIмэ апсэ нахь лъапIэп!..- Мерэм джыри Лимэ ыгу къэкIыгъ, ынэкIушъхьэмэ плъыжьыбзэу къахихыгъ. Илъэс тIокIым ехъу къогъу горэм
къосыгъэу къэкIожьи, пшъэшъэ закъор ыгъэунэхъугъ,
чылэм дэмылъыгъэ Iори къыдихьагъ...
- А нынэ, Шэныбэм уеIазэу ащ фэдэхэр епIуалIэу...
- СеIазэ, сеIэзэнэу къыстефэшъ.- Мерэм гущыIэ
лъапсэр къыгурыIуагъэу ным IэкIихыгъ.- Сыгу филъыр
дэсIыгъэу, зы лыузи фысимыIэу къыреутыфэ сеIэзэщт!..-
ардэдэм гум къэкIыгъэм Мерэм къызэкIигъэщтагъ. Шэныбэм къымыгъэзэжьыгъэмэ, нычхьэпэрэ гухэлъыр
къыздэхъущтгъагъа?.. Адэ джы шIулъэгъу къысфыримыIэу, джау сыдми Биназ садэжькIэ зыкъигъэзагъа?..
Мерэм фэмыIэжэжьэу нэгушъхьаплъыр кIыфыбзэ
къэхъугъ. Джы нэс шъхьэм къыфимыхьэщтыгъэ упчIэм
пшъашъэм ыпкъышъол къыгъэучъыIэлIагъ.
- О пшъэшъэжъыер, зыгорэ сшIооушъэфы...- ным
сыд шIоуушъэфын плъэкIыщт, къеупчIыгъ. Мерэми нахь
пытэу, нахь фабэу янэ IаплI рищэкIи, нэпсыцэхэр фэмыIажэхэу, къыщиутагъ, цIыкIужъые чIэхъухьэу янэ ыбгъэ

--- Page 451 ---

зычIидзагъ.- Хъугъэ, сипшъашъ, хъугъэ, нынэ, зэIун,
джырэ фэдэ пчыхьэ гъыхэрэп... Уятэшмэ ядгъэшIэн фэягъэ... УкъэмыгумэкI, алахь зизакъом лъэпэ мафэ унэм
рыуегъэдз, узфаер къыбдэхъоу ущегъаI,- машинэ макъэхэу къэIугъэхэмрэ пчъэIушъхьэ лъэмакъэхэмрэ янэрэ ыпхъурэ зэкIэращыгъэх, шъузыщэмэ пшъэшъэ унэм
зыраримыгъэубытэным фэшI гузажъозэ адрэ унэм Нысэдахэ чIэкIыжьыгъ.
- Нычхьапэрэпчыхьэм, Сэбэхь, сыда птхырэр?
- Мыра? Дагъыстан ныбджэгъум письмэ фэсэтхы.
- Зэгорэм къытхэхьанэу еIy. Тхьэм ишыкуркIэ тызэрэпэгъокIыни тиI. Узэрэмыныбджэгъунчъэри зылъэгъурэмэ къагурыIон. Уизакъоу узэрэхэмыукъуагъэри
ашIэн.
- Олахьэ, Сафят, сыдэу ари гъэшIэгъоны, сигухэлъ
дэдэр къэпшIагъ. Пшъэшъэжъыеми ащ нэс ыгу къытфэушъэбын. Мары, мэзитIум дэхэкIаеу къыспылъыгъ.
Къысшъхьащымытыгъэмэ, сыкъэтэджыжьыщтыгъэп.
- Адэ ары, Сэбэхь... Угу къемыгъау чылэм пшъэшъэжъыем укъызэримыщэжьыгъэмкIэ. Машинэр къаIихи,
умысысыхэу, узылъэгъурэр къыохъуапсэу укъаригъэщэжьыгъ. Уц дэгъухэри къыситыгъэх. Хьасанэмэ япхъу нычхьапэ къыпхилъхьан ригъэжьагъ.
- Хьау, сыд пае сыгу къеон... Чылэм щызылъэгъущтхэмкIэ укIытагъэу къычIэкIын. ЦIыфхэр зэкIэ зэфэдэхэп, о зэрэмыIоу къызщыхъущтыр нахьыб, бзэгу узыхьыщтри ащ нахь макIэп.
- ЦIыфхэр зыфэдэхэр, Сэбэхь, боу дэгъоу къызгурыIуагъ сэ,- Сафят дыригъэштагъ.- Мары, пкIэнтIэпскIэ
къэсхьыгъэ орденыр сыбгъэ зэрэхэлъ пэтзэ, нычхьэпэрэ
мэфэкI зэIукIэм къысэджагъэхэп. Президиумым сыхамыгъэсэу зэIукIэ ашIыщтыгъэп.
- Пенсием узэрэщыIэр арыщтын...
- ГъэрекIокI пенсием сыщыIагъэба, тхьаматэм имашинэкIэ саригъэщэгъагъ. Къыпфаехэ зыхъукIэ, боу
шIэхышIoy укъагъоты. ОрзанэкIэ уашIопсынкIэу, зи къащымыхъоу удаIэтае... Ащ ятшIэн фэягъэр, Сэбэхь,
къыосIон амэ. Сэ сиордени, о уиордени зыхэтлъхьани,
тызылъэгъурэм ыгъэшIагъоу тыкIон фэягъэ... Тэрэзба?

--- Page 452 ---

- Ы-ы? Олахьэ арыгъэм. Ары шъхьакIэ, сэ сиорден...
- Сыда уиорден?.. Уиорден зыгорэм къышIоптыгъугъа?.. УIагъэу птелъмэ анахь лъапIа ар!.. КъэошIэжьа,
ууIагъэу къэбгъэзэжьыгъэу нэмыцмэ чылэм узыдаубытэм, ар зэрэдгъэбылъыгъагъэр?.. Ащ ыужми янэрэ ыпхъурэ тытелъэкIыхьэзэ уигугъу рытшIыгъ, ыкIэм укъыIудгъэкIэжьыгъ. Зыми уиорден пIихыжьыгъэп, уиIэми
зымышIэрэр нахьыб.
Шэныбэ Сэбэхь 1942-рэ илъэсым ибжыхьапэ ыгу
къэкIыжьыгъ. Дагъыстан ныбджэгъум письмэр фэсэтхы
ыIуагъ шъхьакIэ, зыфитхыщтыгъэр ЧэтэшIэ Ибрахьим.
Письмэм нахьи, етIысылIэу, ыгу филъыр зэкIэ риIогъагъэмэ нахьышIугъ. Больницэм чIэмыфэзэ ащ фэдэ гухэлъ
иIагъэр. Ау неущ ыIозэ, фимызэу арэп, зэришIыщтыр
ымышIэу, уахътэр шIокIуагъ. ЗэкIэми анахьэу Сэбэхь зыщыщынэщтыгъэр Ибрахьимэ зыкъызэрэфишIыщтыр
ары. ТIысыни письмэ фитхыщт. Фай-фэмыеми еджэн,
ЧэташIэмкIэ зэрэмысэри, зэрэхыери гуригъэIон.
Мыр джырэп Сэбэхь ыгу къызыкIыгъагъэр. Илъэс
заулэ мэхъу, Тыркуем исэу ары. Ау мощ фэдиз ныбжь
зиIэр лIэжьынба ыIомэ зиIажэзэ, уахътэ тешIагъ. КъэкIожьынэу тхылъхэр зэригъэуIу зэхъуми, а гухэлъыр щыгъупшэщтыгъэп. СамыгъэкIожьыщтми сшIэрэп, сыд пае
пэшIорыгъэшъэу сызекIон, ари фэшIэшъугъэп. Больницэм чIафи иIоф дэи зэхъум, нахьышIуIо зэрэхъоу джаущтэу зекIонэу тыриубытагъ.
ПисьмэмкIэ Сэбэхь IофыгъуитIу рызэшIуихын ихьисапыгъ: апэрэр - ыгу илъыр ЧэтэшIэ Ибрахьимэ фыриIотыкIыщтыгъ, ятIонэрэр - къызэхишIыкIмэ, пхъу закъоу
ищыIэныгъэ зыхэлъым ынапэ къыухъумэнти, зыкIыб къыфэзгъэзэгъэ кIалэр джыри къызэригъэплъэкIын ихьисапыгъ. Апэрэ гушъэбагъэм ятIонэри къыдэкIонкIэ щыгугъыщтыгъ. Ау письмэ ныкъотхымкIэ ышIэщтыр ымышIэу
зышIонэгъагъэр запискэр чIызэригъэхьэгъэгъэ лIым
икIодыкI. Джар ритхэщтмэ, римытхэщтмэ ышIэщтыгъэп.
ЗитхыкIэ, ежь-ежьырэу зыкъегъэтIэсхъэжьы, нэмыцмэ
зызэраритыгъагъэм нэмыкIэу Iоф шъхьаф къыпэтаджэ.
ЗимытхыкIэ, а шъэфыр ЧэтэшIэ Ибрахьимэ нэмыкI къыдишIэрэп. Джа лIым икIодыкIэ ыжэ къызэтырихэу Ибрахьимэ цIыф риIуагъэп. ИIоф хэмылъыгъэми ыпкъ къикIэу,

--- Page 453 ---

лажьэ зимыIэ лIыр кIодыгъэу хъугъэ. Джар письмэм
зыримытхэкIэ, итым щыщ Ибрахьимэ ышIошъ хъущтэп,
зэкIэри хьаулый.
Джыри зэ тыригъэзэжьи, письмэ мыухым Сэбэхь
еджэжьыгъ. ШъхьакIо къыщыхъоу ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. ТхылъыпIэ ныкъотхыр Iэгум щицIыцIыгъэ къодыеу
мыблэгъэ-мычыжьэу нысэщэ орэд макъэ къэIоу зэхихыгъэ. Сафяти шъхьэр къыпхъуати, кIэдэIукIыгъ. Бжыхьэпэ пчыхьэ шъабэм нысэщэ орэдыр шъхьащытэу, шхончыо макъэри дыхэтыжьэу ЧэтэшIэ лIэкъо хьаблэмкIэ
рекIокIы. Сафят кIыфыбзэ хъугъэу шъхьангъупчъэр
Iуихыгъ, гукъэо-шъугъуагъэм хъопсагъоу дыхэтми зыримыгъэшIэжьэу къыIуагъ:
- Тхьа сегъалI, ЧэташIэм къымыщагъэмэ...
- Ы-ы? - Сэбэхь къыIуи, ыгу етхъожьыгъ, письмэ
цIыцIыгъэри къыIэкIэзыгъ...
Сыхьатэу тешIагъэм Мерэм зыкъишIэжьыгъэу,
пкъым екIоу дыгъэ джэнэ куплъ дахэм шарыф фыжьыр
къехъухыгъэу щыт, гу бырсырыгъэр ыгъэрэхьатэу ЧэташIэмэ япшъэшъэжъые горэм ышъхьац еблэ.
Чылэм хъярыр къыдэзыхьэгъэ Бинази, ныбджэгъу
заулэ игъусэу, адрэ унэм ис. Щагум щыхъэрэм ахаплъэ
шIоигъу шъхьакIэ, нэжъ-Iужъмэ аIуупIэнкIэ укIытэу,
къыщэгъакIэба, къикIырэп. Мыщ зэрисэу нысэунэми
ыгу щыI.
Унэ ихьагъум бырсыр макъэу къыщыIугъэм Биназ
шъхьэр къыригъэпхъотагъ, щысхэри дэIуагъэх.
- "Скоро помощыр" щыIэп!.. Нэбыкъуае ащагъ
аIуагъ!
- Сэлымэпхъур тэ щыIа?
- Ари исэп.
- ИIоф дэи Сэбэхь!.. Укол зышIыщтыр агъотрэп!..
- Нысэ цIыкIур къытхэмыхьэзэ...- Бибэ къыригъажьи,
зиIэжагъ. ЕтIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьэу Шумафэ фидзыгъ.- Къытигъажэщтыгъа... тхьэ сымыгъэкIон!..
Ибрахьимэ ыкъо къеджагъ:
- Модэ, кIалэ, Шумаф сIуагъэба!.. ЧэташIэмэ яхъяр
шъхьакIэ, чылэм гумэкIыгъо дэмылъ пшIошIа?.. Модэ елбэт, шъущэ нысэр!.. ГумэкIыгъо щымыIагъэмэ къэкIощтгъэхэп...
ЧэташIэмэ япхъу нахьыкI, Дударыкъо Нурбек aIoy
Мерэм игъусэхэу Шэныбэмэ адэжь машинэкIэ Iулъэдагъэх. ГъунэгъулIэу къапэгъокIыгъэм къыIуагъ:
- Олахьэ, Сэбэхь дэим...
ПIэкIорым зэрэфэпагъэу Сэбэхь игъэкIагъ. Джэнэ
пшъэпIэ тIэтагъэм тырку галстукыри къыдэлэлы. IупшIакIэхэр шхъонтIабзэх, хьылъэу жьы къещэ. ЛIым жьы феощтыгъэ Сафят, Мерэм Iэбэгъу ригъафэу, IукIотыгъ.
Мерэм зэлъпытэу жьы зыхэтыжь Сэбэхь уколитIу ритыгъ.
Ящэнэрэр ыгъэхьазырызэ, Ордэн Сури къихьагъ. Сурэ
пульсыр къылъыти, сымаджэм ыгу едэIун зыщиIощтым
Шэныбэ Сэбэхь ыIэ сэмэгоу пIэкIор къуапэм къефэхынэу ежьагъэр ыкокIэ диIыгъэу зинысэщэ джэгу къыхащыгъэм риIуагъ:
- КIо, Мерэм, укъызхэкIыгъэмэ ахэхьажь... Шприцхэр къэгъанэх...- Шэныбэ Сэбэхь зэрэлIагъэр Сурэ
ыушъэфзэ, Мерэмдхэр унэм екIыжьыфэхэкIэ ыуплъэкIу
фэдэу хьэдэ фабэм шъхьащытыгъ...
XLVI
Сыхьат нахьыбэ азыфагу имыфэу къэбар гомыIуитIур Лимэ лъыIэсыгъ. ЧэтэшIэ Биназ къызэрищагъэр телефонымкIэ къезыIогъэ бзылъфыгъэ макъэр къызжэдэкIыгъэр ышIэрэп. ИнэIуасэ фэд, ау мыры ыIонэу къыфэугупшысыжьрэп. МэфэкI зэIукIэу театрэм щыIагъэм
къикIыжьыгъэ къодыягъ телефоныр къызытеом. Сыд
фэдэу Лимэ зиIэжагъэми, гукIэ зэбэныжьыгъэми, бысым
шъузым къышIагъ:
- Сыд сэIо ащ къыуиIуагъэр?
- СигъэгушIуагъ...- Лимэ ынэкIушъхьитIу къыхихэу
ыушъэфыгъэп.- Биназ къыщагъ ыIуагъ...
- Я си Алахь, сыдэу мы цIыфхэр жъалымых!..-Лимэ
къырашIагъэр бысым шъузым ыгу къеуагъ.- Къыщагъэмэ гъэшIэгъона, паIo щыгъти къыщагъ... ГушIуапкIэ зэрыуигъэтыщтыгъа?..
- ГушIуапкIэр сшIэрэп...- гур ушкъоищтыгъэми Лимэ
щхыпцIыгъэ.- Къэбарэу къысигъэIугъэм хъохъу рысигъэIолIагъэп... Дэгъуба къыщагъэмэ... Къэзыщагъэри,
къащагъэри насыпышIо орэхъух...
Джыри телефоныр къытеуагъ, Лимэ Iэбэнэу ежьагъ
шъхьакIэ, бысым шъузым ыдагъэп:
- Зэ, зэ, а къэбаргъэIу бзылъфыгъэр армэ, фэхъун
езгъэхьыщт сэ!..
Междугороднэ теуакIэкIэ джыри зэлъыпытэу телефоныр къытеуагъ. ШIу зэрэщымыIэр Лимэ ыIэпкълъэпкъыхэмкIэ зэхишIагъ.
- СыкъэдаIо,- ыIуагъ бысым шъузым.- Ары... Лимэ
ис... Ы-ы?! КъызгурэIо, къызгурэIо... ШъукъэмыгумэкI,
къызгурэIо... ТхьамыкI. Адэ сыдэу пшIын... КъызгурэIо...
Джы шIу зэрэщымыIэр Лимэ къыгурыIуагъ.
- Чылэм къырашIыкIыгъ, ара?..
- Чылэм умыкIо хъущтэп, Лим... Уятэ дэи.
- Дэя хьауми лIагъа?..- Лимэ къэупчIи, янэ дэжь гукIэ
зидзыгъ.
- СшIэгущэрэп, Лим... Ярэби, машинэ тэ къитхын?..
Автовокзалым тыIухьэмэ, такси дгъотынба шъуIуа?..
Къызфытеогъэхэ Iофым изытет бысым шъузым
ыушъэфыгъэми, Лимэ къыгурыIуагъ Сэбэхь зэрэщымыIэжьыр. Ардэдэм шъхьатехъо шIуцIэ техъуагъэу, хьаку
лъапсэм исэу янэ ынэгу къыкIэтэджагъ. Изакъу. Еушъыинэу, ыгу жьы дэзгъэкIынэу иIэр Лим ары. Ягупшыси,
ягушIуагъуи, ягукъауи зэхэлъэу къызэдахьыгъ. Ныр къин
зыщыхэт чIыпIэм ежь зыгорэм иунэ ис, къакIо, уянэ къиныр дэIэт аIошъ, къыфытеох.
- А нынэ, а сипшъашъ, адэ зи къапIорэпи?..- бысым
шъузым игумэкI Лимэ игупшысэ къыукъуагъ. Сыдэу
пшъэшъэ пытэ цIыкIуа мыр, ыIуагъ, дэгъуми, дэйми уят,
тыдэ пхьыжьын...- Мыдэ зыкъэгъэхьазыр.
КъыраIуагъэм Лимэ зи къыпимылъхьэу телефон
трубкэр къыштагъ. Телефоным и "цыу-цыу" къэджэжь
макъэкIэ зыфытеорэр унэм зэрисым ыгъэгушIуагъ. Сыхьатым зеплъым, уахътэр бгъум ыныкъокIэ кIогъагъэ.
ТIэкIу тыригъашIи, телефон трубкэр Лимэ джыри къыштагъ:
- Уипчыхьэ шIу, Емзэщ.
- Лима сэIо зымакъэ сымышIэжьрэр?..
- Сэры, Емзэщ...

--- Page 454 ---

- Зыгорэм уегъэгумэкIа?.. Укъытеоу хэбзагъэп...
- УимашинэкIэ чылэм тынэбгъэсыгъэмэ дэгъугъэ...
- Сыдигъуа?
- Джыдэд...
Адыгэмэ зэряхабзэу, ятIонэрэ мафэм, мэфэкI мафэм ижъобгыпIэм, сыхьатыр зым ехъулIэу Шэныбэ Сэбэхь ихьадэ чылэ къэхалъэм щагъэтIылъыгъ. МэфэкI мафэм зэрэтефагъэр арын фае, хъулъфыгъэ макI къекIолIагъэр аIозэ, хьэдэдэххэм къагъэзэжьыгъ. Щагум къыздэхьажьхэм, лIагъэмкIэ джыри зэ афэтхьаусыхэжьхи,
зэбгырыкIыжьыгъэх.
Дударыкъо Темыркъанрэ ХьапэкIэ Аслъанбэчрэ
ягупшысэ зэу, ау ащкIэ гущыIэгъу зэфэмыхъухэу заулэрэ къэкIуагъэх. Шэныбэмэ яхьаблэ къытекIхи мыдрэ чэубгъум къызнэсхэр ары ныIэп ХьэпакIэм къызиIуагъэр:
- Адэ джары, Темыркъан, Iахьылыр зыщыбэм бэныр
щыбыхъу, зыкIаIорэр. Къэслъытагъэти, хъулъфыгъэ
пшIыкIубгъу нахь тыхъущтыгъэп.
- Ахэмэ азыныкъуи Нэбыкъуае къикIыгъэх...- Темыркъани шъхьэр ыгъэсысыгъ.- Зэоуж лъэхъаным ащ
фэдэ ДэхапIэ къыдэхъухьагъэу къэсшIэжьрэп,- Шэныбэ
Сэбэхь ихьадэ чылэдэсмэ зыфамыгъэлъэпIагъэр Темыркъан ышIэ пэтзэ, ушъхьагъу лъыхъущтыгъ нахь шъыпкъапIэм екIолIэным фэягъэп.- Iахьылым изакъоп, Аслъанбэч, бэныр быхъу зышIырэр... Джырэ дунай пытэу
плъэ утетэу кIыбдэтхэр уиIэмэ ары. Плъэгъугъэба тыгъоспчыхьэ ЧэташIэмэ яхъяр къебгъэигъагъэр?.. Щагур
хэгъэкIи, урамым тефэжьыщтыгъэхэп.
- Ар етIани апэрэ пчыхьэр ары,- къыдыригъэштагъ
Аслъанбэч.- Янысэищыжь сыдэущтэу хъун пшIошIыра!..
Нэмыцмэ яаужырэ къаIэпыкIыжьыгъо ошIэ-дэмышIэу Темыркъан ыгу къэкIыжьыгъ. Зигъусэмэ закIакIагъэзынэу Шэныбэ Сэбэхь къызэреIушъашъэщтыгъэр джы
къызнэсыгъэм ытхьакIумэ ит. КъенэцIэу нэкIэ къызэрелъэIущтыгъэри егъашIэм щыгъупшэщтэп. Болэт Къасым
ары мыхъугъэмэ, ыIуагъ, сызхэмыкIыжьын лажьэ къысэхъулIэщтыгъэ. Еплъ, Шэныбэм рашIагъэм, къинэу ылъэгъугъэр имыкъоу ихьадашъхьэ феплъэкIыжьыгъэхэп.
Нысащэм зи есIуалIэрэп, зэтефагъэу сэшIы, дунаим узэмыжагъэу щымыхъурэ щыIэп. Сыд фэIогъагъ анэ аупIыцIэу лIыжъ заулэмэ, кIэлакIэмэ сапылъыжьэп, зыкъаIэтыгъагъэмэ?.. МылIэжьын дунаим тетэп, хэти, ибэн мытIыгъэми, атIынэу къэт... ЗэрэхъурэмкIэ, утыгъуагъэми, узэуагъэми, ухъонагъэми цIыфмэ къыпфагъэгъущт... Къумалыгъэр зыми фагъэгъурэп. УлIагъэми ары...
Нибжьи къемыхъулIагъэу Дударыкъо Темыркъан ыл
тхытхыгъэ. Гури ушкъоеу зыгорэу хъугъэ. Нэмыцмэ
адэжькIэ зызгъэзэнэу зыфэхъугъэр къыпфэсIотэщт
ыIомэ, неп-неущзэ, Шэныбэм хьадырыхэ зыдихьыжьыгъ. ШIугъэмэ, бэу шIэхэу ышъхьэ къырихыныгъи...
- Джары, Аслъанбэч, сIорэр сэзгъаIорэр...-Темыркъан игупшысэ зэрэIэкIэзыгъэр игопагъ.- Янысэищыжьи
фэдищ къекIолIэщт, Таймэзри къэмыкIон пшloшIа? КъэкIощт!.. ЕгъашIэм афикъун мылъкуи къырахьылIэщт.
Джыры рапшIэу шъузым ебгъэхьыщтым ыуж ихь...
ЦIыкIу-шъокIур ЧэташIэмэ анэ пэIухьащтэп.
Болэт Къасымэ чэу къуапэм къыкъокIыгъ.
- Быяу, Болэтыр къэкIо...- ХьэпакIэм къыIуи псынкIэу
фэшъхьаф гущыIэ зыридзыгъ.
- Уимафэ шIу, Болэтыр,- сэламымкIэ, сыдигъуи зэрихабзэу, Темыркъан апэ ишъыгъ.- Тэ уежьагъ, тхьам
Iомэ?..
- СэкIо хъяр зиIэмэ адэжь. Шъоры? Шъо тэ шъукъикIыжьра? - КъыздикIыжьхэрэм щыгъуазэ пэтзэ, афыкIигъэтхъэу Къасымэ яупчIыгъ.
- УздэщымыIагъэм тыкъекIыжьы.
- Сэ Iаджми, Темыркъан, сащыIагъ, ау хьэдагъэр
армэ зыфапIорэр, сиIоф щыIэпти, сыщыIагъэп.
- Ашъыу, Къасым, ар умыIо...
- СэIо, зыфасIорэр сэшIэшъ.
- Адэ, Болэтыр, улIэжьыщтба?
- СылIэжьыщт!.. Ау, Дударыкъор, къыосэIо: Шэныбэм илIакIэ фэдэп силIэкIэщтыр!.. ТитIо язэу апэ ишъыщтыр сшIэрэп, ау сауж укъинэмэ, ар угу къэгъэкIыжь!..
- Эй-эй, шъузэпымыпкI шъуитIо!..- Аслъанбэч къахэгущыIагъ.
- Сыд пае тызэпыпкIэн,- Болэтым ыдагъэп,- тыгу
илъыр зэтэIо. Мы Дударыкъом зымафэ къысиIуагъэр

--- Page 455 ---

oшIa, Аслъанбэч? Партбилетэу уиджыбэ илъым Шэныбэм укIэригъахьэрэп къысиIуагъ.
- Шъыпкъэба къыосIуагъэр?..- Темыркъан "хьэхьахь" ыIоу ынэкIушъхьитIу къимысысыкIэу щхыгъэ.-
Мышъыпкъэмэ, сыд непэ укъызытфыхэмыхьагъэр?..
- Партбилетым изакъоп сыкъэзымыгъэкIуагъэр...
КъыосIон, Дударыкъор... Партбилетри, сикъэрари тIури
зы!..
- КIо джары, ХьэпакIэр, зэхэоха мыщ ыIорэр?..- Темыркъан джыри щхыгъэ, ау нахьыпэм фэдэу ыгу къыдеIагъэп.- Тэ партбилет тIыгъэпышъ, тикъэрар шъхьафы,
ара?.. КIо джары, ХьэпакIэр, етIанэ Болэтым ущэхьэ оIo!..
Плъэгъурэба мыщ ыIорэр?.. Янэ сыкъеу, тэри а партбилетыр тIыгъыгъ, пытэу тфэIыгъышъугъэп нахь!.. Адэ,
Болэтыр, ныбджэгъу лIагъэм аужрэ сэлам зэремыхыжьыгъэр тэрэзэу ошIа?
- Ныбджэгъугъэр зыгъэнэгъоджагъэм сыриныбджэгъоп, Дударыкъор!.. Тхьапшырэ мыр къыосIощт!..
КъэошIэжьа пчэгум тыкъырини зызегъэбылъыжьым, тэ
зи тымышIэу, изакъоу къэдгъэнэнэп тIуи, тылъыхъузэ, нэмыцмэ къытлъатIупщыгъэгъэ хьэмэ Семенов тхьамыкIэр
зэрэзэпкъыратхъыгъагъэр? Семенов Николай ары нахь
угу къэкIыжьын фаер, Шэныбэ Сэбэхьэп!..- Болэт Къасымэ ыгъази, IукIыжьыгъ.
Зытх теуфыхьагъэу, мыгузэжъуахэу кIорэ Къасымэм
кIэлъыплъэзэ, Темыркъан щхыпцIыгъэ:
- Еплъ мор зэрэгубжыгъэм...
XLVII
- ШIу умылъэгъурэр къапщэкIэ унагъо пшIэн плъэкIына... Теплъын ахэр къызээтемыутыхэкIэ!..
- Iо къахэхьагъа?..- Темыркъан шъузым еупчIыгъ.
- Къахэмыхьагъэми, къахэхьанэу къэт... Шэныбэмэ
япхъу цIыкIу щигъэIэщтхэпышъ!.. Сыд ар джы нэс зыфыдэмыкIоу шъхьац тIыргъо пыупкIыгъэу зыфыщысыр?..
Сыд фэдэ кIэлэ шIагъохэр фызэблэкIых аIуагъ, зыми дакIорэп...
- Зятэ лIэгъакIэр дэкIона, бетэмал...

--- Page 456 ---

- Янэ еушъыищтыгъ нахь, тхьэ, ынэпс къутамэ къехэу сымылъэгъугъэ. УкIытэ зимыI, ащ нахьрэ цIыфыгъэ
пхэмылъэу насып уиIэна!.. ЧэташIэмэ якIэлэжъ Iушэу
къычIэкIыгъ, зыфэдэр къыгурыIуи, блэIэбыкIи, нэмыкI
къыщагъ. Сэ згъэшIагъорэр, Къан, зы лыуз горэ а пшъэшъэжъыем зэримыIахэр ары. Сехъуапсэрэп зиунэ ращэщтым!.. Тинысэ шъхьэкIыхьажъ къыдамылъфыгъэ Iоу
нибжьи пшIэнэп!..
- Хъугъэ, зэ мы нысэм ужэ кIэрых!..- Темыркъан
ыдагъэп.
- КIэрысхыщтэп, ышIэщт дэдэр езгъэшIэщт!.. Е тэры,
е ежьыр!.. Къезгъэжьэгъагъэр сщыгъупшэжьыгъ...
Ы-ы-ы, ары... Хьадэр зешъохьыжьэми, зы нэпсыци къехыгъэп, ыпхэкI ыгъэхъыеу янэ къыкIэрыкIыгъэп.
Шъузым къыIохэрэм Темыркъан апылъэп. Шэныбэ
Сэбэхь илIакIэрэ игъэтIылъыкIэрэ егупшысэ. Ащ ошIэдэмышIэу Болэт Къасымэ къакIошъ къыхэожьы. Олахьэ
гъэшIэгъоным мы Болэтыр. Шэныбэр зыгъэтIылъыжьыгъэмэ уахэтыгъ еIошъ, сегъэхьарамы. Пыи пэтзэ, заом
щытыукIыгъэ пыир дгъэтIылъыжьыщтыгъ!..
Ныбжьым пыкIы къэс нахь делэ мэхъукIэ сенэгуе мы
лIыр. Адэ сэщ фэдэмэ амыгъэтIылъыжьмэ, хэт ыгъэтIылъыжьыщтыгъ. Сеплъышъ, дыухьэ къэзыхьын лIыжъ чылэм дэсыжьэп. Ефэнд закъоу дэсыгъэри, алахьэм джэнэт къырет, щыIэжьэп. Адрэ муIазиным къурIаныбзэр
ешIэ шъхьакIэ, цIыфмэ апашъхьэ зиуцокIэ адэгущыIэнэу
жабзэ Iулъэп. Ащ ышIэрэр сшIагъэ гущэт, Истамбул щеджэгъэ ефэндыр цIыфмэ ащызгъэгъупшэжьыщтыгъэ.
Ау щытми, згъэдэIонхэ сэлъэкIы, ДэхапIэ имызакъоу гъунэгъу чылэхэми къысфекIых. Хьадэ зиIэм уфэшIушIэмэ,
къыпфамышIэн щыIэп. ЦIыфмэ урящыкIэгъэщт, лъытэныгъэ къыпфашIыщт... КIэсаIоу сыкъыхагъэщыгъ!..
Укъыхагъэщына, уимыуцогъупхъэхэр уиуцогъухэу!..
- А Къан, сыда узэгупшысэрэр? - Гощнагъо лIым
еджагъ.- СIорэм щыщ зэхэпхырэп... УкъэдаIомэ слъэгъурэба сэ... Зыгорэм гукIэ ущыI...
- Болэтым сызфигъэхьарамрэм сегупшысэ...
- Къыошъугъу... Боу зымафэ, Къан, чылэ ныоу
къэдаIохэрэр бгъэразэу, МысакIэмэ яхьадэ пашъхьэ
укъыщыгущыIагъ. Болэтри къызэрэпфычIэплъырэм сеплъыщтыгъ сэ... Ащ ыIорэм упымылъ, ар аIозэ, зыгъэтIылъын амыгъотэу яхьадэхэр мыхьаморэу къэнэжьыщтых. Алахьэм заготовительмэ уахэмыхьэу муIазин гуадзэу уишIыгъагъот... Хьапсым уздэфэм сыд къин тымылъэгъугъэ тэ!.. Муары, кIэлэ хъарзынэри хагъэукъуагъэу хьапсым дэс... ГущыIэ дахэ пIон пае къэбгъэнэна,
цIыфхэр огъэразэх, ежьхэми тагъэразэ.
- Ныо, тыпсаумэ муIазинкIэ къысаджэхэу къэплъэгъужьын. Зиягъэ къысэкIрэ закъор Болэтыр зыхэтмэ сазэрэхэтыгъэр ары...
- Ухэтыгъэмэ, хэт ащ пылъыжь!.. Муары, ЧэтэшIэ
Ибрахьими хэтыжьэп, зи тегущыIэрэп нахь!..
- Янэ сыкъеу, ныо, ищыкIагъэ хъумэ, къыозхъоныжьыщтхэри хьазырыпсхэмэ... Олахьэ фитым аIощтым!..
Iофыр зыщышIум уишIу хэплъэгъон фае нахь, пIэ зэтедзагъэу ущыскIэ шIуагъэ иIэп. Чылэ шъузыжъмэ ячэухэр
Болэтым аферэшIыхьэх, яхьакухэр зэтырерэлъхьэх...
Хьа-хьа-хьа!.. Ащи, ЧэтэшIэ Ибрахьими, ныо, уаз сакъыфеджэжьыгъэу къэплъэгъужьын. Джыдэдэм загъэпартийнэ шъхьакIэ, хьадэгъур апашъхьэ къызихьэкIэ, гужъыехэу тхьэм елъэIужьыщтых. Заом сыIотыфэкIэ, ныо, тхьэр
сщыгъупшагъэп.
- Тхьэр ары, Къан, укъэзыухъумагъэр.
- Адэ ары, тхьэр ары. Щэр нэшъу сфишIыгъ, Шэныбэм фэдэу сыхигъэукъуагъэп. Шэныбэм зезгъэгъэделэу
сыдежьэжьыгъагъэмэ?..
- Алахьэм ерэмыд!.. Сыдэущтэу сабыйхэр сэбгъэпIущтыгъэха?.. ЛIы зиIэ чылэ шъузыжъмэ сябгъэхъуапсэу, сфэщэчыныепи!..
- Адэ ныо, Болэтым къабылэу ышIыгъэр ышIошъ
мэхъукIэ огугъа?.. КIо, ежьэгъахэшъ, зыгорэ ыIон фаешъ
eIo. КъызэплъэкIы шъхьакIэ, езфыжьагъэмэ къырагъэгъэзэжьын пшIошIа?.. Сэбэхь тхьамыкIэм иIуагъэу, а
нэмазмышIмэ ябжь узычIафэкIэ, ппшъэтх лыцIынэ
хъугъэкIи, лыуз къыпфыряIэщтэп. УаужкIэ къэхъущтмэ
апае, тхьамыкIэ псэуакIомэ афэшъушI аIозэ, пшъэр
имыкъоу, пэкIи уагъэжъощт, пIэхъомбипшIкIи уагъэулъэшъоужьыщт. Болэтым икуп уазэрэдэзекIощт шIыкIэр
сэшIэ: уащытхъумэ, адебгъаштэмэ, уядэхашIэзэ, узфаер пшIэу уахэтын фае. Ежьхэр егъашIэм тхьамыкIэхэу, о

--- Page 457 ---

уикон изыщт. БэшIагъэ сэ ар задэсшIагъэр. Джа ЧОН-м
тызхэтми, колхоз лъэхъаным кулакмэ ауж тызетми ары.
ТхьагъэпцI Iушхэр, хабзэм зыгуадзи, къызэтенагъэх.
Мылъкур зыгу пымыкIыгъэхэр егъэшIэрэ IэнэкIхэу Сыбыр арагъэхьыгъэх. Зику уисым иорэд къапIомэ, егъашIэм пчый укъэпыщтэп.
- Ары, Къан, ары,- Гощнагъо къыдыригъэштагъ.
- Адэ ары,- шъузым къыIуагъэр Темыркъан игопагъ,- арынчъэу ущыIэн плъэкIыщтэп. Банэ епшIылIэкIэ,
ныо, мы хабзэр пфикIыщтэп. Джа гухэлъыр яIэу апэрэ
мафи бэ ащ ыуж итыгъэр. Ахэмэ сэри сапэшIуекIуагъ,
сябэныгъ, къащысыухъумагъ, сиIахьышIу къолъэуи, сэлъытэ... Джыры нэмыIэмэ сыд пае бэдзэнэшъу шIыкIэу
уебэнын. Зи емыIуи, узгъэфэбэн хабз тихабзэ.
- Рэмэзан гущэ агъэунэхъугъ...
- Ар хабзэм илажьэп... Шъхьэ тэрэз пшIотын фае!..
ЕтIани, ныо, ахъщэр тхылъыпIэ къодый, сберкассэм
имыгъэлъэу мылъку шIы тхьапшырэ есIуагъ? КъысэдэIугъэп. Сэри силажьэ хэлъ, Iушы сIозэ, къыпэкIафэрэр
ригъашъоу, делэу къычIэкIыгъ. Игъуаджэ къызехъулIэм,
лъыттын едгъотылIэжьыгъэп. ЕгъашIэм тыугъоигъэ
тIэкIум тыхэIэбэн фаеу хъуи, ипхъыхьэ-итэкъу тшIыгъэ.
Мыдрэ кIалэр ары нэмыIэмэ, нэбгыритIур мэлажьэшъ,
яахъщэ нибжьи утырагъэплъэщтэп.
- Ары, Къан, ары,- джыри Гощнагъо лIым дыригъэштагъ,- нэбгыритIум ахъщэ хъущэ къалэжьы... СабыитIу
зэракIэс пэтзэ, гъомлапхъэкIэ сомишъэ нахь къащэйрэп.
Зымафэ ясIуагъэр ошIа ахэмэ, умыдэщтми сшIэрэп, дунаир лъэпIае хъугъэ, джыри сомэ тIокI горэ къыхэжъугъахъу ясIуагъ. ЦIыкIухэми зыкъаIэтба, нахь шхапкъэ мэхъухэба!..
- Зи мыхъун япIуагъэп. ЗэхарэшIыкI.
- Тхьа, зэхамышIыкIын къатемыхэу!..- Гощнагъо
лIым еплъи, къызэрэдыригъэштагъэмкIэ гушIуагъэ. Iо
къимыкIыжьыным фэшI, ыIуагъ, ащи зэрэщызгъэгъозагъэр дэгъу. Сомишъэрэ шъэныкъорэ кIалэм къызэрэситрэр зыгорэкIэ риIуакъомэ... Тэри неущ къытэхъулIэщтыр
тшIэрэп, къогъанэ горэ терэI. Шъоупс зыкъысфэошIы
шъхьакIэ, мэхъэджэжъ, ори гъэбылъыгъэ Iаджи уиI,
уищазымэжъ лъапэ зымафэ ислъэгъуагъэм изакъоми!..

--- Page 458 ---

- Хъугъэ, Iогъу-шIэгъу умышIых, муIазин гуадзэр
ябгъэIонышъ, нэ IаекIэ цIыфхэр къытэбгъэплъыщтых.
Армырми Болэтым икуп аIон агъоты...- ахэмэ уанахь хьалэлэп ори, гукIэ ыIозэ, Темыркъан шъузым дыригъэштагъ, чапычэу скIэкIэуутырэр уичарэу егъашIэм къэохьы,
сомитфы нахь мымакIэ зыосэ бэнтехъохэу къэсхьыхэрэр
зябгъэщэжьхэкIэ, сомитIу нахь къэпштэжьрэп.
- ЦIыфмэ къытаIолIэщтым сыкъеубыты нахь, бэшIагъэ сцэ зафэслърэр!.. Зыгорэм ушIомылIыкIмэ, дунайри
шIуцIэ къыпщыхъун, пIалъэри къэмысзэ жъы ухъун...
Мызэгъэгу Iэгъо-благъом мылIэ щымыIэжь фэд, Къан,
къыплъагъакIорэп. Хьауми муIазиныр шъэфэу пIэкIэкIа?..
- Хьау, aщ фэдэ еслъэгъулIагъэгоп. Сыда, зыгорэ
зэхэпхыгъа? - Темыркъан къэгузэжъуагъ.- ТызэмыпцIэкIынэу тхьарыIо зэдытиI!.. Дунаир непэ-неущэу зыбгынэн нэбгырищ чылэм дэлъ!.. Iэгъо-блэгъо чылэхэми
нэбгырэ заулэ адэлъэу сэшIэ. ДэхапIэ нахьи, пшIэрэба,
узщашIэжьрэм хьакIапIэ умыкIу зыфаIорэм фэд, Iэгъоблэгъо чылэмэ нахь сыщыIэхъу-лъэхъу, сишIушIи нахь
уасэ къыщыфашIы. Нэбыкъуае гъэрекIокI бжыхьэ щыублагъэу Къэзаныкъомэ ащыщ сымэджэ хьылъэ дэлъышъ,
шIушIэ дэгъу къыпыкIынэу сыщэгугъы, ыкъомэ ахъщэр
зыдахьыжьыщтыр ашIэрэп. СыдэкIмэ сахэнынкIэ сэщынэшъ, кIалэм дэжь сыкIоныр къэсэгъанэ...
- Хъун умыкIогоми,- къыфащэигъэр фызэкIахьажьы
фэдэу Гощнагъо къэгузэжъуагъ,- тхьамафэ хъугъэп
посылкэ зыфядгъэхьыгъэр. Чэщ мычъые пкIэнтIэпскIэ
къылэжьыгъэр зыкъозыуплIэкIэжьыгъэ шъуз пхэкI хъурэе цIыкIур загъорэ фыкъорэкI!..
Зэпыу имыIэу мэфищэ къепщэгъэ жьыбгъэм Мелэч
шъузабэм иунашъхьэ тыридзыгъэ тенэчыр Болэт Къасымэ тырелъхьэжьы. Дэгъуба мыщ фэдэу зыпIэтыни гъэтхэ чылэм, чIылъэ дахэм ухэплъэныр Болэтым eIo.
Илъэс къэс ДэхапIэ унэ дэгъухэр къыдэтаджэх. Чырбыщым хэшIыкIыгъэх, псыкъечъэх дахэхэмкIэ зэкIэупкIагъэхэу, хьакуищ хъырахъишъэхэр тенэч фыжьмэ
къашъхьарэщых. Унэмэ язакъоп, чырбыщым хашIыкIрэр, къакъырхэри, гаражхэри арых. Къасымэ зэплъэм,
унэ ныкъошI заулэ чылэм дилъэгъуагъ. Зыр зым нахь ин,

--- Page 459 ---

нахь дах. Адэ джары, ыIуагъ, кIуатэ къэсми щыIэныгъэм
хэхъо, цIыфхэр нахь фэшIыгъэу мэпсэух, тыгъуасэ зыщымыгугъыщтыгъэхэр непэ агъоты. Дунаир мамырыщтмэ, бэкIэ щыIэныгъэр лъыкIотэщт. ЦIыфмэ язэхэшIыкI
щыIэныгъэу лъыкIуатэрэм диштэщтыгъэмэ дэгъугъэ. Ардэдэм Дударыкъо Темыркъан ыгу къэкIыгъ, унэ лъэгэшхомкIэ Къасыми мыплъэн ылъэкIыгъэп. ГъэрекIокI
щегъэжьагъэу нэбгыритIум агу зэфэмышIуми, егъашIэм
къыздэтэджыгъэ ныбджэгъур зыхэс хьаблэр шIоджэгъуагъэп. Гур зэзыубытылIэн хъугъэ-шIэгъабэ нэбгыритIум зэдащэчыгъэ, щыIэныгъэм узхэгупшысыхьэкIэ, гум
къыщыкIыжьы икъун гъогушхо къызэдакIугъ. Джы еплъ,
къеу-еожьи Темыркъан муIазин гуадзэ ДэхапIэ щыхъужьыгъ. Икъабыла, имыкъабыла? Сыда Темыркъан къабылэу дунаим щишIагъэу Къасымэ къышIэжьрэр? Зыуж
ихьагъэу лъыкIигъэхьагъэу къышIэжьрэр макIэ. ЕгъашIэм
ифедэ хэкIыпIэ зыфищэигъ нахь, ежь зыщигъакIэу нэмыкIым зи фищэигъэп. Заом зыIотхэ лъэхъаныр ары федэ
хэгъэкIыпIэм химылъытэрэр. Джа закъор ары ныбджэгъум шIукIэ филъэгъунэу къышIэжьрэр. Джы Шэныбэ
Сэбэхь Тыркуем къыфырихыгъэгъэ къурIан цIыкIур ибгъэджыбэ илъэу пIэм хэлъ сымаджэр зылIэщтым паплъэу
сарыкъынчъэ хьаджэ зишIыгъ... УкIытэ зимыIэм, сыд
епIуагъэкIи, емыкIу иIэп. Гум Дударыкъор къызэрэкIыгъэмкIэ Къасымэ кIэгъожьэу аужрэ гъучIыIунэм тенэчыр ригъэубытыжьыгъ.
- Моу зыгорэ тадэжь, Мелэч, гъачъи, пхъэхыр къегъэхь,- гъэрекIорэ акэцэ пкIашъэр Къасымэ къызэлъипхъэнкIызэ, къеджагъ,- акэцэ къутамэр пысхыщт нахь,
тенэчыр хьалэч ешIы. Унэшъхьэ краскэ тучаным къыщагъэшъ, зыхэмыгъэн. Нахь фэбаIо къызыхъурэм, къыпфэзгъэлэн... Сыд сэIо, Мелэч, пIорэр?.. Ащ нахь хэмылъэу сыулэуна!.. Iофым уимыгъэулэужьэу хъумэ ары
тхьамыкIагъор!..
XLVIII
Унагъом шIулъэгъурэ гупсэфрэ илъмэ щыIакIэм
гушIуагъор къыдэкIо. Дударыкъо Гощнагъо зэриIощтыгъэм имышыхьатэу Биназрэ Мерэмрэ зэгурэIох.

--- Page 460 ---

Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу Мерэм зигъэнысакIэу
унэм исыгъэп. Нысащэр зытекIым, мэфэкIо тыщасэр
дэгъэкIуагъэу, Iофым пыхьажьыгъ. Больницэм къызикIыжькIи ышIэн унэм регъуатэ, унэрылъ сымаджэ зиIэхэри, зылъэ тет гъойщаехэри укол шIынкIэ ыгъэнацIэхэрэп. Анахь уцуагъэу къызщыкIожьыгъэм къызлъыкIохэрэм хьау иIэп. Ау зэкIэми анахь гушIуагъоу иIагъэр
лIымрэ ежьырырэ пасэми, кIасэми, зыщызэIукIэжьхэрэр
ары. Мерэм изэкъуагъэп, IофкIэзыжьхэу, нэбгыритIур
зэфизэжьынхэр Бинази икIэсагъ.
Зыфэщынэрэр Мерэм ымышIэу Биназ шIу елъэгъу.
Зыгорэм тырихынкIэ арэп. Ащ фэдэ Iофи ышъхьэ къихьэрэп. Шэныбэ Лим нэмыIэмэ, гуцафэ фишIыныр
хэгъэкIи, егупшысагъэп. Шъыпкъэ, загъорэ Лимэ ищыIакIэ егупшысэу къыхэкIы. Къепсэлъыхъохэрэмэ зафыдэмыкIорэр егъэшIагъо. ЕтIани зэрэхъурэр ымышIэу Биназ
шIу къызэрилъэгъущтыгъэр шъхьэм къышIуечэрагъо.
Джащыгъум ошIэ-дэмышIэу Мерэм хэщэтыкIы.
Мерэм зыдэкIо уж зэп-тIоп Лимэ зэрэIукIагъэр. Хэку
больницэм щыIукIэуи къыхэкIыгъ. Лимэ янэ дэжь къызыкIорэм, ДэхапIэ больницэм къычIэмыхьэу блэкIыщтыгъэп.
Джащ фэдизым Мерэм зы гуцафэ ышIыщтыгъэп, егъашIэм зэрэзэфыщытыгъэхэм фэдэу зэфыщытыгъэх. Зэгорэми, больницэм къычIэхьагъэу, янэ изакъошъ, къыгъэзэжьмэ зэрэшIоигъор къыриIогъагъ... Хэт ышIэра,
джарынкIи мэхъуба Мерэм лIым зыфытенэгуикIырэр?..
Мыекъуапэ къэкIожь янэ peIo шъхьакIэ, унэр, хапIэр, чэтхэр еIошъ, ыгу пыкIхэрэп. Ашъыу, хэта джы унэм, хапIэм
пылъыжьыр, ппхъу зыдэщыIэу, угу зыщырэхьатыщтым
укIон фае... Сафят тезгъэгушIухьан щыIэп нахь, ыIуагъ
Мерэм, чылэм дэкIыжьэу ыпхъу дэжь кIожьыгъэмэ
нахьышIугъ...
ОшIэ-дэмышIэу гупшысэхэу шъхьэм къыфихьагъэхэм
Мерэм къызэкIагъэщтэжьыгъ. СызэрыгущыIэрэр сыда?..
Биназ гуцафэ къысфишIмэ емыкIу, Лими насыпынчъэп,
IэпэIас, зыхэтмэ шIу алъэгъу, къытэIэзагъот аIошъ, сымаджэхэр кIэхъопсых. Мыщ зыщэIэми ащ фэдагъ... Сыд адэ
зыфыдэмыкIорэр?..
Гъунджэм кIэрыхьи, джыри Мерэм зэплъыжьыгъ.
СшIэрэп, мы Сурэдыхэм къысхалъэгъуагъэр, нахь уишIугъо ухъугъ зымафэ къысаIуагъ.

--- Page 461 ---

Мерэм зыдакIо уж хэпшIыкIэу нахь дахэ зэрэхъугъэр ежь зыдимышIэжьэу арыгъэп. Iоф къыдэзышIэрэ
бзылъфыгъэмэ къыраIогъагъэр игуапэу ыгу къэкIыжьыгъ. Бэрэ къыхэкIрэп ежь-ежьырэу цIыфым инасыпышIуагъэ зыхилъэгъожьэу. Анахьэу ар зыфэгъэхьыгъэр бзылъфыгъэхэр арых. Нахьыбэрэм ежьхэм яIэр
зыдамышIэжьэу, нэмыкIмэ яхъуапсэу къахьы. Мерэми
зыщыщ бзылъфыгъэ лъэпкъмэ чыжьэу аблэмыкIыгъагъэми, гъунджэм зызырелъэгъожьым зыIугушIожьыгъ.
Джэнэ шIуцIэр, бгыр зэкIиубытэу, бгъэри кIикъузэу, пшъэшъэпкъым зэрикIыгъэри тIэкIу зыдыригъэшIэжьэу,
къекIу. Унагъо зихьагъэр мазэ нахь мыхъугъэу Биназрэ
ежьырырэ къалэм къыщащэфыгъагъ. Джащ пае, адрэ
джэнэ заулэу иIэмэ анахьи, мы джанэр Мерэм нахьышIу
елъэгъу, пшъэпIэ фыжьэу телъым нэгур дахэ кIигъэхъукIэу цIыфмэ арыхэхьэ.
МэзитIу горэмкIэ, сиджэнэ дах, зэжъу укъэхъоу
уежьэщт... ЕсэрэIуа Биназ, есэрэмыIуа? Ежь-ежьырэу
гуцафэ къысфимышIэу сфеIошъунэп... Шъом зэхишIагъэмкIэ зэрэнасыпышIор Мерэм зыдишIэжьэу гъунджэм
иплъагъ, пкъы псыгъо зэкIужь дахэм аужрэ сэлам рихыжьрэм фэдэу тIо-щэ зыщигъэчэрэгъуи, къыIукIыжьыгъ.
Унэм исыгъэр нэбгырищ ныIэп: Мерэм, Биб, Ибрахьим. ЦIыкIухэр еджакIо щыIэх, адрэхэр гъэмэфэ тыгъэм къыдэтэджхи, лэжьакIо дэкIыгъэх. Мерэми ибольницэ кIогъу къэсы. Пчэдыжьыпэмрэ пчыхьэшъхьапэмрэ
ялъытыгъэмэ, ЧэтэшIэ унэр зэгъокIы, зэгъокI къодыеп,
зэщыгъо. Адрэ унэм Ибрахьимэ ипчэдыжьышхэ макъэ
къычIэIукIы. ТIэкIу шIагъэу къэджагъ:
- А нысэ, олахьэ сыбгъэтхъагъэм, Iанэр Iухыжь,-
"нысэкIэ" Ибрахьимэ заджэрэр Шумафэ ягуащэ, Биб,
ары, "нысэжъый" зиIокIэ - Мерэм.
- Сэ Iанэр къычIэсхыжьыщт, мам,- Мерэм ыIуагъ.
- Угужъощт, IофышIэ кIо.
Ибрахьимэ Iанэ фычIихьаныр, къыфычIихыжьыныр
Мерэм икIас. Непэ зэ-тIо лIыжъым Iумыплъэмэ, разэп.
ЧэтэшIэ унагъом зехьэ ужрэп Ибрахьимэ нэшIукIэ еплъэу
зыригъэжьагъэр. БэшIагъэ, апэрэ шIулъэгъур Биназ

--- Page 462 ---

зыфишIыгъэ лъэхъан. ШIoy щыIэр рилъэгъулIэу къыхьыгъ. ЛIакъом зыхахьэми, зэрэлIыжъ мафэри, зэрэбэрэчэтри, шъхьэкIэфэныгъэ щыфашIэу унагъом зэрипкъэури къышIагъ. ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр
кIэлэцIыкIум фэдэхэу, ыIорэм дырагъаштэу, IэпэзалэкIэ
блэмыкIхэу, ыкъохэр ыпашъхьэ зэритхэр ары. Нахьыжъхэм яжъ зэрагъашIорэм нахьыкIэхэри кIырэплъых.
- Уипчэдыжь шIу, тат.
- Ора, сищащ? Тхьэуегъэпсэу,- нысэжъыер, ежь
иIуагъэу, зэрэфычIэхьагъэр Ибрахьимэ зэригуапэр къыхэщыгъ, IэгушъокIэ ыIупшIэмэ аIулъэкIыхьажьыгъ, хьалыгъу шкъой такъырхэр къыугъоижьхи, фэсакъыпэу
лагъэм ригъэкIужьыгъэх,- адэ IофышIэ укIуагъ сшIошIыгъи сэ. IофышIэ укIо хъумэ, уянэ зэгъэлъэгъу, ипсауныгъэ
кIэупчI. Шъхьэзэкъоныгъэр, сищащ, псынкIагъоп, сэлами сфехыжь.
- Адэ, тат, ушхагъэпи?..
- Боу дэгъоу, сищащ, сышхагъ. Къалмыкъщайри
дэгъу дэд, нысэми тхьэуегъэпсэу сфеIожь. ЫIэ къысэкIу,
сыфэраз. ЦIыфым ыгу, сищащ, зэрэбгъэшIущтыр зыуи
арэп. Сымаджэмэ ори унаIэ атегъэт, гушъэбагъэкIэ
умыгъэнэтIупцIэх. Сыдэу щыта, сищащ, Хьэлаукъомэ
яныо?
- Зэрэщытыгъэм дэжькIэ Хъаные бэкIэ нахьышIу.
- Дэгъу, дэгъу. Лъэшэу сигуапэ. Хъаные къин макIэп
ылъэгъугъэр. Колхозыр ДэхапIэ щызэхатщэ зэхъум
ышнахьыкIэ апэ къытхэхьагъэмэ ащыщыгъ, кулакмэ
тхьамыкIэр хьэсэбэкъум даукIыхьагъ. Заор нэмыцмэ
къызыташIылIэм, апэ зызыIэтыгъэмэ Хъаные илI Мышъэости ащыщыгъ, ятэ лъыкIогъэ къуищми къагъэзэжьыгъэп. Ежь Хъаные тхьамыкIэр, лIыми, къуищми апэIууцоу
колхозым щылэжьагъ. ЧэтэшIэ Ибрахьимэ къыпкIэупчIагъ, зымыгъэсымадж ыIуагъ Iуи, сфеIожь.
Уянэ дэжь Iухь къызэрэриIуагъэри, сымаджэхэм
къызэракIэупчIагъэри Мерэм игопагъ. Унэм къикIи пчэдыжь тыгъэпсым къызхэхьэм, джа гушIогъо нэфыр
бгъэм дэкIыщтыгъэп. Шъыпкъэ, тат, ыIуагъ Мерэм,
цIыфым ыгу къызэрэдэпщэещтыри, зэрэбгъэшIущтыри
зыуи арэп. ШIу зыгу илъым ишIуагъэ ренэу мэбагъо. Ащ
фэдэмэ ори уащыщышъ, ужъышъхьэ маф, унасыпышIу.

--- Page 463 ---

Больницэм къынэмысэу, джау Мыекъуапэ кIорэ автобусхэр къызщыуцурэм дэжь, Мерэмрэ Лимэрэ ошIэдэмышIэу щызэIукIагъэх. ДэхапIэ Лимэ дилъэгъонэу зэремыжагъэр арыщтын, Мерэм къызэкIэщтагъ, ау бзылъфыгъэм ыпашъхьэ къызхигъэщыгъэп. Тыгъуасэ тхьаумэфагъ, янэ дэжь къэкIогъагъэщтын, ыIуагъ.
- Уимафэ шIу, Лим,- Мерэм апэ Лимэ пэгъокIыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, Мерэм,- Лими нэгушIуагъэр къыпигъохыжьыгъ,- моу джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ. Уяни сыкъыIукIэгъагъ. Сыд больницэм щыкъэбэрхэр? Сэлам Сурэдхэм сфяхыжь...
- НекIо, зэбгъэлъэгъуных...
- Хьау, Мерэм, сэгузажъо, Мыекъуапэ сынэмысыжьы хъущтэп. Мамэ гъойщаети, нычэпэ сыкъыкIэрысын
фаеу хъугъэ.
- Щылъа?
- Щылъ дэдэуи щытэп. Мэгъолъы, мэтэджы. Мыекъуапэ некIо сэIошъ, къысфакIорэп. Сыгу мыкIэ щыIэу
сэкIожьы. СшIэщтри сшIэрэп, къэкIожь еIошъ, сыщигъаIэрэп...
Чылэ къэкIожьыр Мерэм зызэхехым къэчэфынчъагъ. Шъхьэм чыжьэкIэ къыфихьагъэр къышIакъомэ
ыIуи, къемыкIухэу Мерэм щхыпцIыгъэ. ЗигукIае къэзыIотэрэ Лими къыIугушIожьыгъ.
- Адэ сыдэу пшIын, Лим, егъашIэм ным уригъусэщтэп... Сэ сянэ гущи изакъоу унэм къисынагъ... Зыгорэ
ищыкIагъэмэ, умыушъэфы, къаIо. IофышIэ сикIыжьы хъумэ, сылъихьан. Укол ищыкIагъэми сшIын.
- Тхьауегъэпсэу, Мерэм. Уцэу ищыкIэгъэщтхэр къыфэзгъэнагъэх. Гъунэгъу пшъэшъэжъыери гъолъыжьакIо
къыфэкIожьы. КъэкIорэ шэмбэтым джыри сыкъэкIощт,
мыхъу хъумэ, больницэм чIэзгъэгъолъхьан. Ау, къыомыхьылъэкIыщтмэ, IофышIэ узщикIыжь горэм, сыдэу
ущыта пIoy улъихьэгъагъэмэ, сигопэщтыгъэ.
- УянэкIэ укъэмыгумэкI, Лим. Зыгъэрэхьат. Неущ
больницэм къытеуи, изытет озгъэшIэн,- умыукIытэу тадэжь занкIэу къытеу, Мерэм ыIо шIоигъуагъ шъхьакIэ,
ар ыгу къызэрэкIыгъэр шIоемыкIоу больницэмкIэ зэблихъужьыгъэ.

--- Page 464 ---

ШъорышIыгъэ-нэшIошIыгъэ хэмылъэу Лимэ дэгущыIэщтыгъэми, автобусыр къэси гузажъоу зыIокIыжьым, Мерэм зэхишIэу ыгу нахь псынкIэ хъугъэ. Шъхьаихыгъэ фэмышIышъущтыгъэми, аущтэу зыкIэхъугъэм
щыгъозагъ. Лимэ нахь макIэрэ ДэхапIэ къэкIоным Мерэм
фэягъ. ЗэкIэми анахьышIугъэр янэ дищыжьыгъэмэ ары.
Ари ары, ау унагъо ихьагъэмэ, нахь гупсэфыжьыщтыгъ.
Дахэ, нэутх, щыгъхэри къекIух. Узэрэбзылъфыгъэ пэтзэ, нэр пIэпехы...
Больницэ пчъэIупэм нэбгырэ заулэ щызэхэтыти,
тхьамыкIагъо горэ къызэрэхъугъэм Мерэм енэгуягъ.
Къоепс щыуаныр къызжэхэкIэгъэ шъэожъыеу гъунэгъу чылэм къыращыгъэм больницэм иIофышIэхэр ыуж
итыгъэх. Шъэожъыем ынэгу, ыбгъэгу, ыныбэ пщэтагъэмэ Мерэм зяплъым, нибжьи къемыхъулIагъэу, ышъо
хэлъ гушIуагъор гум къэкIэу, тенэгуикIэу, шъхьэр къэунэзагъ.
Шъэожъыем рашIылIэн фаер зэкIэ рашIылIагъ, лъи
хакIагъ, капельницэри ятIонэрэ сыхьатым хэхьагъэу
шъхьащыт. Уцэу халъхьанэу щыIэри къагъэнагъэп. Ау зы
уц шъэожъыем халъхьанэу амыгъотыщтыгъэр. Район
больницэм чIэмылъэу къычIэкIыгъ. Мыекъуапэ зытеохэм
тиI, зыхьын къэжъугъакIомэ къеттыщт къараIуагъ. Больницэм имашинэ гъогу тебгъэхьанэу иIоф тетыгъэп, шъэожъыер къэзыщагъэмэ ямашини Iумытыжьэу къызчIэкIым, Мерэм лIым фытеуагъ. Конторэм чIэсэу къычIэкIыгъэти, гушIуагъэ:
- Биназ, уимашинэ Мыекъуапэ тырынэгъэс!.. Шъэожъые хьылъэ горэм халъхьан уц тищыкIагъ!..
Бэрэ пэмылъэу Биназ и "Волгэ" къыIульади, Мерэм
уцыщэ Мыекъуапэ ежьагъ. Сыхьатныкъо фэдиз чъагъэхэу автобусэу апэ итыр къэлъэгъуагъ. Мырын фае Лимэ
зэрытIысхьажьыгъэр, Мерэм ыIуагъ.
- Автобусым уздэхрэм, Якъуб, къэгъэуцу. Автобусым Шэныбэ Лимэ исышъ, зыдэтщэжьыщт.
- Сыд сэIо Шэныбэмэ япхъу епшIэщтыр?..- зэхихыгъэр Якъубэ игопагъэп.
- Хьау, хьау, Якъуб, машинэ нэкIышхомкIэ тизакъоу
тыкIона!..

--- Page 465 ---

Мыжъо-пшэхъо зэхэлъыр зыщэрэ машинэ зэпышIагъэм икъэкIуакIэ шIомытэрэзэу автобусым гъогубгъум
зыридзыгъ. Якъуби ар ышIэн зыщиIощтым, хьылъэзещэ
машинэшхоу къачъэрэм пышIэгъэ кушъоу къыпыутыгъэр къыжэхэлъадэу ылъэгъугъ. Мерэми куогъу имыфэу зэрыс "Волгэр" Iуидзи, щэ-плIэ зэпыригъэзагъ...
Автобусым цIыфхэр къизэрэтэкъугъэх. "Волгэм"
иятIонэрэ зэпырыгъэзэгъу Мерэм машинэм къыридзи,
чъыг лъапсэм шъхьэкIэ ридзылIагъ. Лимэ апэ ынэ къыпэшIофагъэр Мерэм.
ЗэкIэми апэ Биназ больницэм къэсыгъ. Халат фыжь
зыщыгъхэр Мерэм шъхьащыуIубагъэхэу зелъэгъум, шIy
зэрэщымыIэр ышIагъ. Лъы гъуаткIо рыкIэкIынэу yIaгъэ
темылъыгъэми, врачмэ яшIуагъэ екIыжьыным Мерэм
иIоф тетыгъэп. Чъыг лъапсэм еутэкIыгъэ шъхьапхэтыкур
ары лIэныгъэр къэзгъэблагъэщтыгъэр.
- Мерэм!..- щытхэр Биназ ынэгу къыпэIумыхьажьэу
зытырищэягъ, шъузым ижькъэщэкIэ хьылъи зэхишIагъ,
къэмыплъахэ зэхъум, гуIэ макъэкIэ джыри еджагъ: -
Мерэм!.. а Мерэм!..
Сурэ пIэкIор лъапсэм кIэрыт Лимэ Iуищыгъ. СыхьатитIу хъугъэу Мерэм иакъыл къэкIожьыщтыгъэп. ЛIым
иджэмакъэщтын къэзгъэнэхъагъэр, ынапIэ къызэтырихи,
пщэгъо нэгукIэ къэплъагъ, къызэришIэжьрэр къыригъашIэ шIоигъоу, зи къыфэмыIошъоу ыIупшIэхэр хъублэблагъэх. Нэпсыцэу нэпIэ чIэгъым къычIэзыгъэр нэкIушъхьэм телъэдэгъу имыфэу Мерэм ыпсэ хэкIыгъ.
XLIX
ЦIыфым гукъаор щымыгъупшэмэ щыIэн ылъэкIыщтэп. Джа нэрымылъэгъу Iэзэгъур ары дунаир щызгъаIэри, щызгъэIэнэу къэтри. Гукъаоу къыфыкъокIыгъэр
щэгъупшэжьы пIонышъ, рыбгъэмысэнри къекIурэп.
УIагъэу мыкIыжьрэ щыIэп, ау ащ амал фэмыхъурэр
рекIыкIышъ, уахътэм чIым щыщ ешIыжьы, уинасыпмэ
уигугъу зэрашIын шIушIагъэ горэм укъыкъонэжьынэу
дунаим щызепхьан!.. ШIушIэ зиIэм фэдэу е зышIагъэри
ащыгъупшэрэп. ЦIыфыр щэIэфэкIэ джа зэпыщылъитIури
къыдекIокIы, щымыIэжь зыхъурэми идунэе тетыкIэ елъытыгъэу ипсэукIагъэр агу къэкIыжьы. Зыми щымыщхэу
къэхъухи, аныбэ закъо нэмыкI фыщымыIэхэу лIэжьыгъэхэри макIэхэп. ЕкIэ уигугъу ашIын нахьи, ущымыIэгъахэу
уигугъу амышIыхэмэ нахьышIу...
Шъхьэ упсыгъакIэм джыри Iашъор ригъачъи, Темыркъан тхьэ елъэIугъ. ШIу щыIэу сыд пае ем пэгъунэгъу
зыпшIын. ЛIагъэм ихьадэ бгъэлъэпIэнри зыгорэм хьаку
фызэтеплъхьанри зэфэдэп. КIэкIо шIуцIэр теубгъуагъэу
уапашъхьэ илъым, фэIо-фашIэу фэпшIыщтыр хэгъэкIи,
уеплъэу ущытыныр шIэгъошIоп. Къэхалъэм къыдэкIорэ
пстэури ащ фэшIушIэрэп, дырекIокIэу, зышъхьэ дезгъэзэкIри нахьыб. Агу зэрамыгъэузыжьыщтым пае Болэтымдхэри апэрэ лIы сатырмэ къахэуцохэу слъэгъурэп.
Чылэ лIымэ апашъхьэ ситэу згъэдаIохэ хъумэ, къысэмыхъуапсэу сшIошъ хъурэп. Адэ джары, узфэшIум шIу хэохы зыIуагъэм тэрэзэу ыIуагъ.
- Сыд тхьалъэIушхуа джы ЧэташIэмэ ячэу къуапэ
щашIыгъэр,- Гощнагъо къэлэпчъэжъыер фишIыжьзэ
къыIуагъ, тыгъэнапэм гупшысэкIэ хэсыгъэ лIыри къыгъэлъэтагъ,- шIуцIэрымэ къатырихэу лIы куп щызэхэс.
Сыдэу уахэмыхьэра? Зыкъытщедзые къыуаIон...
- ГъэрекIо гъэмафэм щыублагъэу къыщызэрэугъоижьыщтыгъэхэпи,- Темыркъан зыхэтыгъэ гупшысэм джыри къыхэкIыгъапэп.
- Хьасанэмэ япхъу фэшъыгъощтыгъэ лIыжъ псиблыр
къэнэхъэжьыгъэщтын... Зэ, зэ, непэ сыд фэдэ мафа?..
Янысэ машинэм зыщиукIыгъэ мафэба непэ?.. Тхьэ арым,
илъэс хъугъэ. Сыдэу къыомыджагъэха адэ?..
- Сыд сэIо щысэбгъэшIэщтыр нэмаз мышI утыгум...-
къызэремыджагъэхэр ыгу къеоу, ушъхьагъукIэ Темыркъан хэкIыжьыгъ. ЕтIанэ тIэкIу тыригъашIи, гыягъэ.- Къысэджэнхэу къыстефэщтыгъ, тхьам къысфигъэшъошагъэр сихьылъэми, Шумафэ ныбджэгъугъэр дэсIыгъыгъ,
Ибрахьим нэмыIэмэ, егъашIэм сыриIофтэбгагъ... Джахэр зэкIэ зэхэзыучаблэрэр Болэт Къасым.
- Къасымэмэ, алахь зизакъом зэкIэсысэ ешI!..- Гощнагъуи ибгыбзэ хьазырыгъ.- Къытэпыинэу, тищыгъупIастэ ымышхыгъэмэ, етшIагъэ щымыI. Ишъуз нэкIэкъэжъи алахьэм зэкIигъэкъагъэу сегъэлъэгъужь!.. Къыогуаохи, къыомыджэхэу адрэ муIэзиныр рагъэблэ18 Заказ 089

--- Page 466 ---

гъагъэмэ шIэ?.. Аущтэу къыуашIагъэу сэрэшIи, ЧэтэшIэ
Бибэ дунаим тезгъэтыжьынэп!..- Гощнагъо ежь-ежьырэу зызэкIигъэблэжьыгъ.- Ар нычхьапэ блэмыкIэу
зэзгъэшIэн!.. Сыда нычхьапэ нэс сызкIежэщтыр, ЧэташIэмэ яхьаблэкIэ сырекIокIыни, къызэзгъэшIэн!..
- Бащэ. УзэрэгущыIэрэр сыд илIэужыгъу сэIо!..
- Iиман зимыIэу тхьам ыбгынэжьыгъэ лъэпкъ!.. Олъэгъуа ащ янэшIошIыгъэ зынэсыгъэр. ЯкIэлэжъ псэлъыхъо
хэхьажьыгъэ пэтзэ, илъэс Iанэр къысфызэIуахыжьы...
Тхьам зэгорэм шъукъыхигъэщынэу къэт. Шэныбэмэ ягунахьэ шъуигъэкIуагъэп, зыфиIуагъэм шъуIуигъэкIагъ, ащ
нэмыкI тхьамыкIагъуи шъуапэ илъ!..
- Умыкуоба, зиунагъо бэгъон,- Темыркъан зиплъыхьагъ,- зыгорэм тыкъызэхебгъэхыщт!.. Арэп, ныо,-
еIушъэшъагъ,- псэлъыхъо хэхьажьыгъ зыфэпIуагъэр
шъыпкъа? Хьауми, уягуауа?
- Сэ сямыгуаоми, тхьэр къягоогъах ахэмэ!..- къызфеупчIыгъэм Гощнагъо зышъхьащыригъэхыгъ, етIанэ
ежь-ежьырэу зэупчIыжьрэм фэдэу къыIуагъ.- Сыд зятэ
зымыгъэежьыгъэ нэкъикI цIыкIур тхьаумафэ пэпчъ Мыекъуапэ къызфичъэу пшIэрэр? Янэ ыгу кIэгъоу ара?.. Еж
амэ!.. Сафятышхом сыфэрэди, сипчъэшъхьаIу къытезгъэхьанэп ар. УкIытэ зынэ кIэмылъ хьабз!..- Гощнагъо хэблыхьи, къыугупшысэу ригъэжьагъ.- ЧэташIэмэ якIалэ
Мыекъуапэ зыкIокIэ, IокIэ аIуагъ, зынитIукIэ зылъэгъугъэ
дэдэм къысиIуагъ, сыукIыти, сырыгущыIагъэп нахь...
- Тян, узэрыгущыIэрэр сшIэрэп!..- къамылъэгъоу
щагум къыдэхьажьыгъэ Нурбек ыдагъэп.- Зэ мы къэIоIожьым шъухэкIыжьба!..
Гощнагъо ыкъо зы гущыIи пимыIожьэу блигъэкIыгъ.
Унэм зехьажьым, лъиIуагъ:
- А сымыгъап адэ!.. ЧэташIэмэ якIэлэжъ нахьи
унахьышIуа о? Шъуз шъхьэцацэм лъэгукIэтын зебгъэшIыгъэшъ, Iордэгъазэу уриI...
- Адэ мор лIыгъэмэ, сятэ зегъэмуIазинышъ, сшынахьыжъ хьапсым дэсышъ, парткомым секретарэу сыкIощтэп Таймэзым риIоныя...- Темыркъан шъхьэр ыгъэсысыгъ.- Ар зыIорэр етIани лъэIукIэ партием хэзгъэхьагъ.
Модрэм есIомэ, мыдрэм есIозэ, лIы сшIыгъэ. Мыщ зы
гухэлъ горэ иI, игухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь...

--- Page 467 ---

Ыкъорэ ежьырырэ зымафэ зэрэзэIупхъогъагъэр Темыркъан ыгу къэкIыжьыгъ. СIорэм, сшIэрэм лъэбгъу
къыредзышъ, пыим фэдэу унэм къыздис. Зэрэхъун
нэмыкI есIорэп, етIани узэрэщыIэн фаемкIэ сыкъегъэсэжьы. Сытыгъорэп, сыбанэрэп, делагъэ зыIорэмэ сащыщэп. ЕгъашIэм гущыIэ дахэм сырышIушIэзэ къэсэхьы. Куп
зызэхахьэрэм, Темыркъан аIошъ, сцIэ къыраIо. Сыхэмытэу залъэгъурэм къыслъагъакIошъ, сарагъащэ...
Ар eIo шъхьакIэ, ЧэташIэмэ яилъэс Iанэ зэрамыщагъэр
ыгу къеуагъ. ЧэташIэхэрэп, ыIуагъ, Iофыр зэлъытыгъэр,
ахэмэ зи ящыкIагъэп. Тхьэ яIэп, тхьэу яIэр хьарыфиплIэу
яджыбэ илъ закъор ары.
- КъыосIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Къан,- Гощнагъо,
тIэкIу тыригъашIи, джэуап къытыжьыгъ, нэпс къызэмычъэгъэ нэми кIэIэбэжьы фэдэу зишIыгъ,- сфэушъэфыщтэп. СышъухэкIыщт къысиIуагъ кIалэм...
- Ы-ы-ы? - Темыркъан зэхихыгъэм къыIэтэу чыишъхьэ мэкъэнчъэкIэ къэупчIагъ, натIэм къытрикIэгъэ пкIантIэр пэIо шыгумкIэ тырилъэкIыкIыгъ.- СышъухэкIыщт
ыIуагъ пIуи?.. ТхэкIмэ тэ кIощт?!.
- А сшIэгущэрэп...
- Ара сшъхьэ зэрэшIуихынэу къэнэжьыгъэр?..
Биназ тхьамыкIагъо къемыхъулIэгъагъэмэ Лимэ бэшIагъэ ДэхапIэ къызигъэзэжьыщтыгъэр. Джы сыд ыIони
янэ дэжь къэкIожьыщт. Сафят нэмыIэмэ, нахьыпэм тIэкIу
къытыригъанэ фэдэу щытыгъэмэ, къэгъэзэжь eIo нахь,
чылэм дэкIыжьынышъ, ыпхъу дэжь кIожьын гухэлъ иIэп.
Лимэ иIоф Мыекъуапэ щыдэеп шъхьакIэ, янэкIэ ыгу щыIэу
къалэм дэс... Iоф зыдишIэхэрэр къыфэдэгъухэшъ,
зэрариIощтри ымышIэу ашIолIыкIы. Уни къыратыгъ. Ахэр
зэкIэ IубгъэзыкIыни, сянэ изакъошъ, чылэм сыжъугъэкIожь, сыдэущтэу япIощт? Ащ нэмыкIэу Лимэ зэгупшысэнэу бэ къыфыкъокIыгъэр. Бэрэкъэт Емзэщи ицыхьэ
зытелъыжьэу мыуцущтыгъэми, ЛимэкIэ зи къызэримыкIыщтыр къыгурыIоу ежьагъ. Ежь Лими кIалэр IэкIыб
ышIыщтыгъэп, сэмэркъэур къебэкIэу, шъыпкъэм пэчыжьэми, пэблагъэми ригъашIэщтыгъэп.
Лимэ зыгорэм ежэщтыгъ, ау мыры ыIонэу зажэрэр
зэхэугуфыкIыгъэу ышIэщтыгъэп. Анахь гушIуагъо къы18*

--- Page 468 ---

дэхъугъэми, къин хэтми ренэу Биназ зэрэщымыгъупшэщтыгъэр ара шъуIуа?.. Сыда мы кIалэр пшъашъэм
ищыIэныгъэ зыфыхэмыкIрэр? Къыщи унагъо зешIэм,
щыгъупшэщтыгъэп, тхьамыкIагъор къызехъулIэми, дищэчыгъ. Джыры нэмыIэмэ инасыпынчъагъэ илыуз. ЛъэкI
иIэу, ишIуагъэ екIынэу щытыгъэмэ, фимышIэн щыIагъэп.
Насып пэгъокIэу, Лимэ зезымыгъэIэтыщтыгъэмэ ар апшъагъ. Ар щызгъэгъупшэн псэлъыхъоу иIэмэ къазэрэхэмыкIрэм тещыныхьэщтыгъэ. Сыд пае ар зыдэсшIэжьэу насыпыгъоу згъотырэр Iоф хэзгъэтын, сэри бэлахьэ зыхэсыдзэжьын ыIощтыгъэ. Емзэщ закъор ары
нахь, ар къыдэзышIэщтыгъэ псэлъыхъохэр цIыкIу-цIыкIоу,
гузэгъабгъи къыхэмыкIэу, пызыжьыщтыгъэх.
Мафэ горэм Емзэщ урамым къыщыIукIи, сэмэркъэуми, шъыпкъэми къыбгурымыIонэу къыфидзыгъ:
- Синасыпти, Лим, лIы Iушэу сыкъычIэкIыгъ...
- Сыда, Емзэщ?..
- Ашъыу сэр-сэрэу тхьамыкIагъо зэсшIэжьы пэтыгъ...- IэгушъуитIур зэригъэутэкIи, щхыгъэ.- Усхьын
симурадыгъ!..
- ЗэрэпIорэмкIэ, уиIушыгъэ ишIуагъэ къыокIыгъ?..
- КъысэкIыгъэ къодыеп, ищынагъо ори укъиухъумагъ, сэри чIыпIэ зэжъу сыридзагъэп...
- Ар пIоу, Емзэщ, тызщымыгъэгъупш,- кIалэм Лимэ
есэмэркъэужьыгъ.
- Тыпщызгъэгъупшэнхэр къыпфыкъокIыгъэх аIуагъ...
Ау зэгъашIэ, джа Дэмыр Аюбэ сыкъыпеощт, шIурышIукIэ
удезгъэхыщтэп. А лIы къэбзэжъэу ашыкъ къыохъулIагъэм шъуз иIагъи!..
- Шъуз иIагъэмэ гъэшIэгъона? - ащ ежэщтыгъэ
пIонэу Лимэ джэуап ытыжьыгъ.- Шъуз зиIагъэм шъуз
къыщэжьрэба?..
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр!.. Лим, олахьэ утхьагъэпцIым. Армэ узхэхьажьыгъэр ЧэтэшIэ Биназ нэмыкI узэстын щыIэп. Джащ зыкъыпфигъэзэжьмэ, шы уиIэп сыдэп,
пшъэшъэдакIоу сыкъыбдежьэ.
Псэлъыхъо Лимэ къыфакIохэу, цIыкIу-цIыкIоу пызыжьыщтыгъэхэмэ Дэмыр Аюбэ афэдагъэп. Шъуз иIагъ
Емзэщ зыкIиIуагъэр ышIэрэп нахь, илъэсныкъо мэхъушъ

--- Page 469 ---

къызепсэлъыхъорэр ащ фэдэкIэ егуцэфагъэп, Iае раIуалIэу зэхихыгъэп. Илъэс щэкIыр зэзынэкIыгъэ кIэлэ зикъэмыщэ шъхьэгъэшIожьмэ ащыщ. Новочеркасскэ псэолъэшI институтыр къыухыгъ, иIоф зыхэмылъмэ ахэмыхьэу мэлажьэ, исэнэхьат дэгъоу рэгъуазэ. КIалэр Лимэ
ыгу римыхьэуи щытэп.
Джаущтэу, уахътэр IукIот къэсми, Лимэ зыкъишIэжьэу
псэущтыгъэми, зажэрэм хэшIыкI фыриIэ-фыримыIэу зыгорэм ежэщтыгъ. ОшIэ-дэмышIэу Дэмыр Аюбэ шъхьащыгупшысыкIи, ЧэтэшIэ Биназ ынэгу къызэрэкIэтэджагъэм Лимэ къызэкIигъэщтагъ. Iофынчъэу щысын нахьи
зыгорэм еупхъумэ гукъэкIыжьыр шъхьащыун ыIуи тэджыгъэ, зыми ыIэ екIурэп. Дежурствэм зыкIокIэ, уахътэ
къыхафэмэ, больницэм щеджэнэу тхылъ горэ къыштагъ.
Зызэгуехым, гъэрекIо янэ къыритыгъэгъэ тхылъыпIэ тхьэпэ цIыцIыгъэр, мэфэ блэкIыгъэмэ агъэплIэжьыгъэр къыдэзыгъ. Мы тхылъыпIэм, зыдихьыгъэр ымышIэу, итхэгъэгъэ шъэф зэхэмышIыкIым ыгъэгумэкIэу, бэшIагъэ Лимэ
зылъыхъущтыгъэр.
ТхылъыпIэ тхьапэр ныкъотхыгъэми, къимыIотыкIыгъэ
шъэф зэритыгъэр ЛимэкIэ нэфагъэ. Шъэфыр зыфэнэфагъэр зытхырэмрэ зыфатхырэмрэ арыгъэ. "Мыргущэ
уятэ ишъэогъу дагъыстан лIы горэм фитхызэ, къыриутыгъагъ",- янэ зэриIогъагъэмрэ итымрэ зэрэзэтемыфэрэр Лимэ шIогъэшIэгъонэу еджэгъагъ. ТхылъыпIэм итхагъэр ЧэтэшIэ Ибрахьимэ зэрэфакIощтыгъэр Лимэ ным
шIуиушъэфыгъагъ. Сыд пае зыщымыгъуазэмкIэ икIэрыкIэу янэ ыгу къыгъэбырысырыжьын, зэригъашIэмэ риIон
ыIуи, ыгъэтIылъыгъагъ. Зэхифын ихьисапэу, янэ дэжь
къызыкIорэм, ДэхапIи зытIо-зыщэ къыздихьыгъагъ
шъхьакIэ, Биназ IукIэшъущтыгъэп, модыкIи, мыдыкIи щымыщэу ЧэтэшIэ Ибрахьимэ фаригъэхьынри къыригъэкIущтыгъэп. Мерэм машинэм зеукI мафэм къыхьыгъэу
исумкэ дэлъыгъ. Ащ ыуж Биназ къехъулIэгъэ тхьамыкIагъом тхылъым зэрэдилъхьэгъагъэу джы къыдэзыжьыгъ.
Лимэ ыIыгъ тхылъыпIэм мары итхэгъагъэр:
"Ибрахьим! Мыр къыпфэзытхырэр Шэныбэ Сэбэхь.
ЗыкъыпIузгъакIэмэ сшIоигъоу бэрэ зыкъыпфэсщэигъ

--- Page 470 ---

шъхьакIэ, укъызэрэспэгъокIыщтыр сымышIэу сфекушъугъэп. Ори ошIэ, жъыгъом ухэхьагъэу, плъэкъо лъэныкъо
бэным дэты зыхъукIэ, бэмэ уарегъэгупшысэ. НыбжьыкIэгъум изэман къимыдзэхэу, узпымылъыщтыгъэхэм
икIэрыкIэу уасэ афыуегъэшIыжьы. СшъхьэкIэ къызфэсымыхьыжьыгъэ къысэхъулIагъэп. Сшъхьэрэ сыгурэ зэбгъэжьы нахь, нибжьи сыгу къыобгъагъэп. О уизакъоп,
зэрэ ЧэтэшIэ лъэпкъэуи ары. Ау сыгу къызэрэобгъэгъэ
закъом сыхигъэукъуагъ, хэгъэгоу сыгу шIу зыфилъым
сыфэшIушIэ сIозэ, сэр-сэрэу зызгъэунэхъужьыгъ.
КъэошIэжьмэ, джа нэмыцым фашIыгъэгъэ ешхэ-ешъом
узхэсым, егъашIэм узфэбэнэгъэ Iофыр, хабзэу къыдэпхыгъэр, ащ нахьрэ хэмылъэу, Iулъхьэ тыкъырэу къыпфащэигъэмкIэ пщагъэ къысшIошIэу, губжыгъэ IофкIэ джа
тхылъыпIэ тхьапэр узгуагъэтIысхьэгъэгъэ нэмыцым
къыфычIязгъэхьэгъагъ. Пыим дэуджхэрэм къаигъагъэу
къыуашIылIэгъагъэр етIан ныIэп зысшIэжьыгъагъэр! Ау
Iофыр зытетыр кIэсащэу къызгурыIуи, лажьэ зимыIэ
Iофтабгэр... КIо, сыд ащ игугъу къэсшIыжькIэ... ЗыгорэкIэ, хьау умыIоу, тызэIубгъэкIагъэмэ, ащ нахь тырыгущыIэныгъи... ЛIыгъэмрэ къэрэбгъагъэмрэ зэголъ зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъкIэ сенэгуе... Гум илъыгъэр нэшIошIыгъэу къычIэкIын, псэм иIэшIугъэ зэкIэмэ апшъэ
хъуи, къогъу къосэу дунаир къызэлъыскIухьи, хьэм фэдашъор къыстырашти, сичылэжъ сыкъекIужьыгъ... Олъэгъу синыбджэгъугъэхэми, нэмыкI зэолIхэми, нахь ныбжьыкIэхэми янэмыплъи, спхъу закъокIэ къысэхъулIэри...
Сымысэп сIo..."
Аужрэ гущыIэ ныкъотхым джыри зэ Лимэ еджэжьыгъ. Ар имыкъоу, етIани къытыригъэзэжьи, "сымысэп сIo..." зыфиIорэм хэгупшысыхьагъ. Сыда мыщкIэ
къыIо шIоигъуагъэр, Лимэ ыIуагъ. "СIо..." хьарыфищым
"сымысэп сIонти, сIорэп, сIоным, сIоныр..." ыIозэ, ежь
зэрэфаеу кIэух заулэ фишIыжьыгъ. ТхылъыпIэ тхьэпэ ныкъотхыр ыпашъхьэ илъэу, сыда шъуIуа митIум азыфагу
шъэфэу илъыр ыIуи, заулэрэ щысыгъэу Лимэ зэупчIыжьыгъ. Iофым щымыгъуазэми, зэгупшысэн цыпэу къыIэкIахьэрэр къыкъудыинэу зыригъажьэкIэ, Iудэнэ шагъэм
фэдэу зэпэтхъы. Зытхырэр щымыIэжьми, зыфатхырэм
шъэфыр нафэ къышIынэу джыри псаоу тет. Джы фэдэу

--- Page 471 ---

тхылъыпIэ тхьапэр ыгъэбылъыжьыщтэп, Биназ апэ зыщыIукIэрэм ритынэу ренэу къыздырихьакIырэ сумкэ
гъожь цIыкIум дилъхьагъ. Ардэдэм, Биназ ыгу къызэрэкIыгъэм лъыпытэу, моу зыгорэу Лимэ къэхъуи, мощ
фэдиз хьылъэр зыщэчыгъэ гу цIыкIур къэушкъоигъ. Биназ пишIын щымыIэу, а зым нэмыкI зыгори шIу зэримылъэгъурэр джыри Лимэ къыгурыIуагъ.
L
Гъунэгъу шъузмэ якъэплъакIэкIэ шIу зэрэщымыIэм
Темыркъан егуцэфагъ. Хьэдагъэм къызэрикIыжьыгъэ
машинэм къыфыралъхьагъэхэр къырахыжьыфэ, чIыгоу
зытетым пхырыз шIошIэу зи ынэ къыпэIухьажьыщтыгъэп.
Мафэрэ фэмыдэу, гъэмэфэ жъоркъми, чъыIамэр дэоу,
гъучI чэу лъагэкIэ къэшIыхьэгъэ щагур зэгъокIы.
- ЦIыф исыжьба сэIо, сыда мы унэм къихъухьагъэр!..- чэмыкоу къыратыгъэр къызэрэфахьэу къыхьзэ,
Темыркъан джагъэ, лыр пчъэIушъхьэм тырилъхьагъ.
Фыгу дзыор машинэм къырихышъугъэп. БэнтехъуитIоу
къыратыгъэр къыщинагъ шIошIи гуIагъэ шъхьакIэ, кIэко
джыбэ зырызмэ арыкуагъэу къычIэкIыгъ. ПкIантIэр
IэгушъокIэ тырилъэкIыкIэу джыри зэ унэ зэтешIыхьагъэмкIэ плъи, шъузым ыцIэ къыримыIожьэу джагъэ.-
Орба сэIо? - Дзыор ерагъэу машинакIэм къырихи, фэмыхьышъоу шIуецохъохыгъ.
Фыгу дзыуачIэр мыжъом щилъэшъоу римыгъэлэжьэным пае джыри къыIэтынэу кIэIагъ, фэукIочIыгъэп.
Лэжьыгъэлъэ къакъырымкIэ плъагъэ. Темыркъан губжыгъэу унапчъэмкIэ ежьэгъэ къодыеу, Гощнагъо ышъхьэ шъхьэтехъо къолэнышхокIэ кIэпхагъэу, гъыгъэ нэгу
зэхэбэгагъэу пчъэIушъхьэм къытехьагъ. Темыркъан шъузым пымылъэу риIуагъ:
- КъеI мыдэ мыщ!..- етIанэ кIэгупшысыхьажь ышIырэм фэдэу еупчIыгъ.- Арэп къыохъулIагъэр сыд сэIо?..
- Е-о-ой, тыунэхъуи хэтщыхьажьыгъ!.. Чылэм зыфэе
дэдэр ажэ дэхьагъ, къытаIолIэн икъун агъотыгъ!..
- КъаIо зэ къыохъулIагъэр!.. - шъузым къыригъэжьагъэр Темыркъан къызэпиутыгъ.

--- Page 472 ---

- Адэ ары... Зи къытамыгъэлэу тахъункIи икIыжьыгъэх!..- Гощнагъо шъхьэ кIэпхагъэр ыгъэсыс къэсми нахь
ин хъоу мэгъынагъэ.- Лагъи, цаци, джэмышхи, алахьэм
мышхэжьы ышIынхэм, къытфыранагъэп. Гъунджэ зэхэтышхоу Рэмэзан къафищэфыгъагъэри ращыжьыгъ!..
Нэбыкъуае къыплъикIхи, уащэгъэ къодыеу машинэшхо
къырафылIи, къаIэкIэхьагъэр зэкIэ ращыгъ. Сыкууагъ,
сыкIыигъ. Ащ фэдизым сибыдзыщэу Iуфагъэр мыгъо зыфэхъуныр къысэплъыгъэп. ХъункIакIо къэслъфыгъи сэ!..
Шъузым къыпчъырэмэ Темыркъан ядэIущтыгъэми,
шъхьэм илъыр нэмыкIыгъ. Сыд ыIони неущ цIыфмэ ахэхьащт? ЦIыфмэ мыхьаморэ узэрашIыщтыр зэуи арэп. Зэ
закъо, ушъхьагъу къагъотэу, хьэдагъэм узырамыгъэблэгъэжьрэм, зыппагъэчэрэгъукIынышъ, гум укъыранэжьыщт. ДэхэкIаеу сиIоф зэпыфэу ригъэжьгъагъ. Непэ
къытхэхъогъэ купри мыдэ щыIа... Модрэ кIалэри къэнацIэшъ, хьапсым дэс...
Темыркъан пчъэIушъхьэм телъ чэмыкоу бадзэр зытизыр ынэ къыпэшIофагъ, зэкIэри щыгъупшэжьэу шъузым еджагъ:
- Модэ, бетэмал, лы тIэкIур мэкIодыжьы!
- Лы шIагъо къыуатыгъ, Къан...- Гощнагъуи ушъуашъоу лым ечъэлIагъ.- Къалэм нэбгъэсмэ, уилыщэфмэ
пIэкIатхъын, тхьауегъэпсэуи къыуаIожьын.
- Пчэдыжь ар, пчэдыжь!.. Сыпшъыгъ... Зыфэсщэщтхэр исха, имысха?..- лIымрэ шъузымрэ зэдаIыгъэу кор
унэм рахьагъ.- Модэ, лъэкIэлъэжъыр арми хъущт, хъэдэныжъ горэ къаштэ, фыгу дзыуачIэм кIэтыдзэни рытлъэшъунэу...
- Мыдэ, сщыгъупшэжьыгъи, мары митIури. Мыхэмэ уафэсэгъазэ, зыр дэгъу дэд, адырэри пыутэп, лъапIэмэ
ащыщ...- шъузым IущхыпцIэу Темыркъан бэнтехъохэр
къыщэихи, гум къызэрэпиIонтIыкIырэр ыушъэфэу Гощнагъо къеушъыигъ.- Хъугъэ, тхэкIыгъэхэмэ тхэкIыгъэх,
бзыу пэтзэ къызыхъухэрэм янабгъо ебыбыкIых... Унэри
нахь хъоо-пщао хъун...
- Ары шъхьакIэ, Къан, ращыгъэ купыр?! Iэнэ шIыгъахэм пэсхэу сагъэпщылIзэ, ежьхэр угъоягъэх. НыбиплI
бгъэшхэныр мыдэ щыIа, тырашхыкIыгъ!.. Моу серэкIи,
сэрэкуу Iоу сыгу мэхъу!..

--- Page 473 ---

- Ар пIoy, чылэ шъузыжъмэ тикъэбар ямыгъашI,-
Темыркъан къэгузэжъуагъ.- ТхэкIыгъэхэп ахэр!.. КIэлэегъаджэмэ апае колхозым аригъэшIыгъэ унакIэр амыгъэхьаулыеным пае кIуагъэх... Ткъоп къытэпыирэр - тинысэ. Ау щытми, дгъэпыирэп, сабыймэ яхьатыркIэ зыфаер
фэтэшIэ... КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, ау цIыфхэр делэх пшIошIa?
- Делэхэп. ЯпIорэр, ябгъэлъэгъурэр ары аIощтри,
ашIэщтри.. ТыкIощт, ядэжь тыдахьэу цIыфмэ ядгъэлъэгъущт, сабыимэ аIапэ пIыгъэу къэпщэщтых, пщэжьыщтых. ЦIыфмэ ажэ тыдэхьанэу амал зимыI. Зыми тызхиIожьыщтэп... Нурбек сыдэгущыIэщт сэ... Модэ, лэу къэсщагъэм щыщи, тхъуи, бжьыни, сэ сэшIа, апэ унагъом
ищыкIэгъэщтхэр къэгъэхьазыр. Чылэм хиз тымыхъузэ
сахэхьащт.
- Сэры?..
- О сыда?.. Ори арба...
- Сахэхьащт пIуагъэшъ ары.
- ТIорэр тэшIэжьа, бетэмал... ШъхьэнтитIу гори,
чыхIани къэгъэхьазыр...
- Сыда, синынэгущ!.. Ращыгъэр икъущтба?
- Сыдэу ушъуз дел сэIо, ахэр машинэм итхыхэу
цIыфмэ залъэгъукIэ, фэшъхьаф къызэрэтаIолIэщтым
уегупшысэрэп!..
- Ар тIоу, Къан, яунэ тырамыгъахьэмэ?..
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп... УкIэлэегъаджэу,
укоммунист зыхъукIэ, хьайнапэ зыпшIыжьына, гум шIомышIу Iаджи пщыIэн фаеу мэхъу... НекIо, унэчIэхьажь
зиIэмэ талъыплъэщт!..
УнакIэу Нурбек псэупIэкIэ зыдэкIожьыгъэм ЧэтэшIэ
Бинази, МэфэкIо Рэщыди, Болэт Зулкъади aIoy щызэхэсыгъэх. Iанэм телъыгъэ шIагъо щымыIэми, хъохъу къызыпIокIэ узхэIэн тебгъотэщтыгъ. Ятэрэ янэрэ амакъэ Нурбек зызэхехым, зыфихьыщтыр ымышIэу шъхьэр къыпхъотагъ. Мыдрэ щысхэри зэплъыжьыгъо имыфэхэу Темыркъан унэм къихьагъ:
- Шъущыс,- нахьыжъ шъхьэкIэфагъэкIэ къыфэтэджхэу зелъэгъум ариIуагъ,- купышIу шъузэхэс шъо...-
ардэдэм Темыркъан зыгорэ къыпидзэжьын фэягъэти, ари
къыгъотыгъ: - Тэ щыI Ордэныр адэ, шъухэслъагъорэпи?.. Къижъугъахъу мыдэ, МэфакIор!.. Тэри зы бжъэ
гори къыжъудэтэрэIэт!..- ятэ зыдэщысым щысынэу Нурбек къыримыгъэкIоу къэтэджыгъэти, къыфэмыеу IокIыжьы шIошIи, Темыркъан къэгузэжъуагъ.- КIалэ, тэ
укIора?.. Зы Iанэ укъыздыпэсмэ гъэшIэгъона, укIэлэцIыкIужьэп!.. Мары, сыоплъышъ, тхьам ишыкуркIэ,
ямышIыкIэу унэгъошхо ухъугъ... КIо, ущытыщтми, ущэрэт...- сыд пIони лIыжъышхом ыпашъхьэ ущысыщта,
мыдрэхэри къэтэджыгъэх.- Шъо шъущыс, шъукъэмытэдж шъо!.. КIо, аущтэу шъоIомэ, тхьашъуегъэпсэу,
шъуятэмэ сырялэгъу, шъукъысшъхьащытмэ, сэри нахь
сигопэщт. Я си Алахь, мы унэ шIагъор скъо къыфэзгъэшъошэгъэ хабзэр егъашIэм щыгъаI, тичIыгуи, тиуашъуи
мамырэу, шIугъэр къытэбэкIэу гушъэбагъэр тфэбагъоу
тикIи, тижъи дегъэтхъэжь!.. Мо сищыр цIыкIухэу, янэжъ
ыкокI исхи, имысхэу къысэпхъэкIыгъэхэри Iушхэу, хъупхъэхэу къэгъэхъухи, яхъяри тыхэгъэплъэжь!.. Шъори,
сикIэлэхъухэр, шъузфаер къыжъудэхъоу, хъярыр къышъобэкIэу, шъугу зылъыIэсырэм шъуIэ лъыIэсыжьэу,
насыпыр зэшъутэкъокIэу, шъуятэхэр жъышъхьэ мафэхэу, шъуянэхэр ны гупсэфхэу шъущегъаI, Iахьыл-благъэхэми янасып кIыхьэ шIы, тихэгъэгушъ, зэкIэми агужъуакIэ
IэшIукIэ дэгъэлъ!..
ХабзэмкIи, цIыфхэмкIи, Iахьыл-благъэхэмкIи, ыкъо
иныбджэгъухэу къызIукIагъэхэмкIи зи мыхъун Темыркъан къыIуагъэп шъхьакIэ, нэшIошIыгъэ псалъэм зэкIэри
зэрекIодылIэжьрэр щысмэ къагурыIуагъ. Болэт Зулкъадэ къызхимыгъэщэу Темыркъан фычIэплъызэ, уинасып
тятэ мы чIыпIэм зэрэщымысыр ыIуагъ. ЧэтэшIэ Биназ
фэмыщыIэу "цIыфыгъэр къытэбэкIэу, нэшIошIыгъэр
тфэмакIэу тыпсэунэу" ыIуи, хъохъум къыхидзагъ шъхьакIэ, бжъэр лъагэу ыIэтмэ, аIугушIомэ аригъэутэкIзэ Темыркъан зышъхьащыригъэхыгъ. Хэт Нурбек нахьи ятэ
нахь зышIэрэр, щымытышъоу унэм къикIыгъ...
КIалэмэ задишIэу, къемыкIущт бжъэр адиIэтэу зыпчыхьэ Темыркъан зэрэщысыгъэр арэп пIэм хэзгъэгъуалъхьи, зыгъэсымэджагъэр. А пчыхьэм, щысыгъэхэр зызэбгырэкIыжьхэм, шъхьэихыгъэ гущыIэу Нурбек къыриIуагъэр ары фэмыщэчыгъэр. Ащи урам къэбарыр

--- Page 474 ---

къызхэхьажьым, зэушъыижьыщтыгъэми, узырэр мыры
Iоу ымышIэу, тхьэмэфэ псаум хэлъыгъ. А уахътэм
къыкIоцI зэгупшысэн икъун нэгум щызэпэкIэкIыгъ.
Тыгъуасэрэ непэрэ жьым хахьэу Темыркъан ыублагъ. КъыдэкIыгъэу къэлэпчъэшхом дэжь щыт тетIысхьапIэм тес. Тыгъэр къыкъокIы пэт, жьыбгъи, ошъуапщи
щымыIэу дунэе шъаб. Гупшысэ хъущэр щэо-плIаоу
шъхьэм щызэблэкIы. ЩыIэныгъэм хэплъыхьэ къэс гъучI
чэу зандэу зыкIэрысым нахь цIыкIу ехъулIэ. Ыкъо
нахьыкIэкIэ къехъулIагъэм зыкъыригъэшIэжьрэп, мазэ
тешIагъэми, Iэзэгъу фэхъурэп. Хьапсым дэс кIэлэ нахьыжъри ыгу къызыкIыкIэ, фэмыщэчэу хэгурымыкIы,
зыщигъэгъупшэн имурадэу зытегупшысыкIырэм, мыдрэ
гукъаом имашIо къесты. ПхъуитIур нэмыIэмэ, илъэсым
зэ къылъихьэхэми ары.
Сыда, eIo Темыркъан, мырэущтэу къысхэкIыгъэхэр
зыкIыщытхэр. ЕгъашIэм згъэнэтIупцIагъэхэп, згъэлъэпцIагъэхэп, цIыфхэр гъаблэм ыгъалIэхэ зэхъум, ашхыщтым щыкIагъэхэп. ТхьамыкIагъо къысэхъулIи сыздагъэсым, афэхъущтым фэдиз къафыщысынэгъагъ... Мыщ
къысишIагъэр... Мылъкум елъэпэкIаоу ощ нэмыкI сэ цIыф
сырихьылIагъэп!.. Армэ узфэкIуагъэр, хьитIум азыфагу
къыдэкIыгъ, машIо кIэсыдзэни, мы унэшхори згъэстыжьын!.. Къэрар зимыIэм джары рашIэу хабзэр. ЕгъашIэм
Iахъоу, цуахъоу, лъапцIэу, пцIанэу къэзыхьыгъэ Болэт
Къасымэ нахь мыхъурэм ибын рапэсрэм фэдиз мощ
фэдиз къин зытеслъэгъуагъэ быным къысипэсыжьрэп.
ЗэрэхъурэмкIэ, IэпцIэ-лъапцIэу, Болэтым зэришIыщтыгъэм фэдэу хэбгъэтхэмэ нахьышIу уалъэгъущт, иIагъэпти,
къытфишIэшъущтыгъэп аIони, шIушIагъэуи къыпфалъэгъужьыщт. КIо къаIо джы, зы гъончэдж зэблэхъугъэ нахь
имыIэу Болэт Къасымэ дунаим къыздытет. АришIэрэр
сшIэрэп, тыдэ кIуагъэми ыцIэ къыщыраIо, тэ шIушIагъэ
тимыIэ пIонэу, шIушIагъэ горэ къыфаIэт зэпыт!..
- Пчэдыжьышхэр хьазыр, Къан,- Гощнагъо къэджагъ,- къакIуи, мыучъыIыжьзэ тыгъашх.
Фэмыяхэу, Темыркъан къэтэджи, щагум дэхьажьыгъ. Шхэгъум ыкIэмэ адэжь шъузым еупчIыгъ:
- Арэп, сызэрэгъойщаер спхъумэ афэпIопщыгъа?

--- Page 475 ---

- Узщыгъолъыгъэ мафэ гущэм афэсIопщыгъ...-
ТIуми унэгъошхо апылъ гущэшъ арыщтын... Бэлахьэ зытемыфэнхэр чылэм шъущыдакIу сIозэ, сшIудэкIыгъэх...
- ПшIудэкIыгъэхэмэ, тылIэмэ тагъэежьыщтба?
- А сшIэгущэрэп...- Гощнагъо джэмышхэу дихьыягъэр жэпкъ нэзым къыщыуцугъ, зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу лIым еушъыизэ, еупчIыгъ.- Охъужьы пэт, сыда
лIэныгъэр угу къызкIэкIыгъэр?
- МылIэжьын щыIэпышъ ары...- Темыркъан шъхьэр
ыгъэсысыгъ.- Къэтлъфыгъэхэр мощ фэдэу къытфыщытынхэ нахьи, лIэныгъэр апэу къэсэштэ...- ардэдэм яхатэ
къыпэIут еджапIэмкIэ кIэлэеджакIо духовой оркестрэм
ымакъэ къыщыIугъ, Темыркъан шъхьэр ыпхъуати, дэIуагъэ.- Сыд сэIо мыщ къыдэхъухьагъэр? Непэ еджэныр
рагъэжьэжьмэ сшIэрэп?..
- Гъэмэфэ псаум амакъэ зэхэтхыжьыщтыгъэпти,
зыдгъэпсэфыгъагъ!.. Зи хъун къытишIагъэп школыр тапашъхьэ къизышIыхьагъэм, чэу, чъыг къытфагъанэрэп!..
Щхыум ухэмыIэу тэ уежьагъа адэ, Къан?..
Темыркъан щагум дэмыкIэу, хатэмкIэ кIуи, школ нэтIэ
чэум кIэрыхьагъ. Школ щагум класс-классэу зэтеутыгъэу
шъэожъые, пшъэшъэжъые гъэкIэрэкIагъэхэр дэтых,
къэгъагъ Iэрам зэмышъогъухэр аIыгъ. КIэлэегъаджэхэри
зы бгъу лъэныкъомкIэ щызэхэтых. Зисабыймэ ащыгушIукIырэ ны-тыхэри илъэс еджэгъум икъызэIухын фэгъэхьыгъэ школьнэ линейкэм еплъынхэу къэкIуагъэх. Ярэби, ыIуагъ Темыркъан, тэтые цIыкIуитIури ахэтын фае. Гур
къыпиIонтIыкIэу зафиплъыхьагъ шъхьакIэ, къышIэжьыгъэхэп. КIэлэегъаджэмэ зэрахаплъэу иныси, ыкъуи ахилъэгъуагъ, шъхьакIом ыстэу Темыркъан щытзэ пшъыгъэти, бгъэкIэ чэу шъхьапэм зытыригъэкIагъ. МэфэкIо Рэщыдэ, школым идиректор, къызэгущыIэ уж, плъэмэ,
щытмэ Болэт Къасымэ къэгущыIэнэу къахэкIэу Темыркъан ылъэгъугъ. Шъугъоным нахьи хъопсэныр нахь
къебэкIэу, еплъ, мыщи къыщагъэгущыIэнэу Болэтыр
къырагъэблэгъагъ, ыIуагъ Темыркъан...
Шэныбэ Сэбэхь иписьмэ ныкъотхэу Лимэ къыритыгъэр ятэжъ зэрэIэкIигъэхьащтыр ымышIэу мэфэ заулэ
хъугъэу Биназ къырехьакIы. Зэрэритыщтыр зэуи арэп, сыдэущтэу къыпIэкIэхьагъ ыIоу къеупчIымэ, Лимэ ыцIэ
къызэрэриIощтым ыгъапэу непэ нэс къыхьыгъ. Загъорэ
колхоз Iофмэ щагъэгъупшэщтыгъэми, зэрэщымыгъупшэщтыгъэр нахьыбагъ. Лимэ нахьи письмэм Биназ нахь
хэшIыкI фыриI. КъыгурымыIощтыгъэ закъор "лажьэ
зимыIэ Iофтабгэр..." зыфиIощтыгъэ сатырэр ары. Сыда
мыр тэтэжъ естыжькIэ къикIыжьыщтыр зыфиIонри
шъхьэм илъыгъ, къэзыубытырэр ымышIэу зыгорэм къымыубытыщтыгъэмэ, зэIитхъыжьын гухэлъи иIагъ.
Щэджэгъоужым Биназ машинэкIэ ядэжь къызIолъэдэжьым, ятэжъ изакъоу пхъэтэкъэжъым тесэу ылъэгъугъ. Письмэр зыщыритыжьын чIыпIэ дэгъу ифагъэти,
гушIуагъэ.
- Сыд етIанэ, тхьаматэр, Iофхэр сыдэу хъухэра? -
сыдигъуи Ибрахьимэ зэрихабзэу, а зы упчIэр Биназ пигъохыгъ.- КъэIуат, сащыгъэгъуаз уиIофмэ.
- Хъущт, тат, тиIофхэри. ГъэрекIо елъытыгъэмэ,
мыгъэ тиIофхэр нахь дэгъух. Гектар пэпчъ коц центнер
тIокIитIурэ зырэ къитхыжьыгъ.
- Хъяр, ар дэгъу.
- Агротехникэм тыпылъэу чIым тешIушIэмэ ащ нахьыби къэтхьыжьын тлъэкIыщт. Нэбыкъуаемэ тIокIитIурэ
плIырэ къырахыжьыгъ.
- Хъяр, ари дэгъу дэд. Сыдигъо Нэбыкъуаемэ къахьыжьрэр къэшъухьыжьэу шъухъущт? Ахэм зэгорэм
дэхэпIэ колхозым къенэкъокъун алъэкIыщтыгъэп.
- ИлъэситIу-щы горэмкIэ такIэхьан тэIо.
- Ежьхэр а зы чIыпIэм итынхэ шъушIошIа?
- Ащи тыдеплъы, тат... Мы письмэр бэшIагъэ, тат,
къызыостыжьын фэягъэр...
- Сыд илIэужыгъу мыр?
- Шэныбэм иписьмэ ныкъотх... О пцIэкIэ тхыгъэ...
Ибрахьимэ мыгузажъоу, хэгупшысыхьэмэ, ыгу илъыр
ынэгу къыхэмыщэу письмэм еджагъ. НапIэр къымыIэтэу
чый макъэкIэ Ибрахьимэ "ыхьы" ыIуи, письмэ къуапэр
IэпитIум пылъэу ыгъэчэрэгъу-ыгъэчэрэгъуи къыIуагъ:
- Илъэс щэкI кIэгупшысыхьажь ышIыгъэу зыкъысIуигъакIэ шIоигъуагъ... КIо, нэмыц пашъхьэм къыщысишIагъэр, сэ сшъхьэшъ зэхьылIагъэр, къыпфэзгъэгъугъэу
сэшIы... ГукIэгъугъэ, гушъэбагъэ сикъэрар сепцIэу къызхэсэгъафэ... Адырэ миллион пчъагъэу заом хэкIодагъэхэр?.. Ахэмэ якъэбар пашъхьэ сыд щысIощт?.. Ощ нахьи
нахь гукъао сэри сиIагъ, хэгъэгум селъэбэкъуагъэп
нахь!..- Ибрахьимэ письмэр зэтриуплIанкIи, джа лажьэ
зимыIэгъэ забыт тхьамыкIэм сыригъусэу сыдыхэуубытэгъагъэмэ, пшIагъэр зэрэуушъэфыжьыщтым пае сэри
сыдэбгъэкIощтыгъэ ыIозэ, жъгъэй-жъгъэеу зэIитхъи,
зычIетэкъужьым, щыIэгъэ-щымыIагъэу, жьыбгъэу къилъыгъэм IуилъэсыкIыгъ.
- Тат, мы письмэм ит лажьэ зимыIэ IофтабгэмкIэ
къыIомэ шIоигъуагъэр ары къызгурымыIуагъэр? Партизанмэ уалъыхъоу мэзым узекIужьым, къыбдежьэжьыгъэ забытщтын зыфиIорэр?..- тIэкIурэ щысыгъэу Биназ
къэупчIагъ, шъхьэр къыIэти зэплъэм, Болэт Къасымэрэ
МэщфэшIу Ахьмэдрэ зэрэгъэгущыIэхэу чэу къуапэмкIэ
щысакIо къакIохэу ылъэгъугъ.
- АрынкIи мэхъу,- Шэныбэм мэзым забыт зэрэхиукIыхьагъэр Ибрахьимэ джыри ыушъэфыгъ, нэмыцмэ
аIэкIэкIодагъэу цIыфмэ зэрашIошIрэм Iофыр терэт, гъусэ къысфэхъугъэу партизанмэ талъыхъущтыгъ, хэт ищэми, пыищэм рикIыгъ ыIуагъ.- Забыт, сикIал, хэгъэгум
фэшъыпкъэу дунаим ехыжьыгъ! Е дунай, дунай хьаф,
сыдэу хьалэмэтэу узэхэлъ, кIэлэгъур уигъогу зэхэкI,
жъыгъор уигъогу мэзах... Шъыпкъэр пIонэу хъумэ,
кIэлэхъу, жъыгъом игъогу зэкIэми афэмэзахэп, тятэжъ
ыIоу дунэежъым щызэхэсхыщтыгъэу сшъхьэ илъышъ,
загъорэ къэсэIо... Ау мы къумалхэу загъорэ къэзгъэзэжьхэрэм къагурымыIоу сшIогъэшIэгъоныр ошIа,- Ибрахьимэ щхыпцIыгъэ,- тихэгъэгу пытэшъ, хьалэлышъ,
фэшIыгъэшъ, афигъэгъурэр къызхэхьажьрэ цIыфмэ
афагъэгъунэу зэрэгугъэхэрэр ары! Ащ зи къикIыщтэп!..
Тэ зи тщыгъупшэрэп, тщыгъупшэнэуи къэтэп!.. Шъыпкъэба, сикIал?
- Ары, тат, ары,- письмэр къезытыгъэм ятэжъ къыкIэупчIэнкIэ щыукIытэзэ, ардэдэм Лимэ ыгу къыпылъэдагъ...

--- Page 476 ---

Дэтхэр
Агъаерэм ежэжьхэрэп. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
ШIу шIи, псым хадз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187

--- Page 477 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 478 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том IV
Романы
На адыгейском языке

--- Page 479 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: М. Р. Чамокова,  С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 480 ---

ИБ  № 38
Сдано в набор 20.06.2013. Подписано в печать 28.08.2013. Формат
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать
офсетная. Усл. п. л. 29,4. Уч.-изд. л. 29,75. Тираж 500 экз. Заказ 089.
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское  республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп,
ул. Гоголя, 8.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ОАО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268.
Телефон для справок (88772) 52-23-92.