--- Page 1 ---

МэщбэшIэ  Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯТФЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
М 53
пятый. Гошевнай. Роман.- Майкоп: Адыг. респ. кн. 
изд-во, 2014.- 608 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие 
ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, 
романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0758-8
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2014

--- Page 8 ---

ГОЩЭУНАЙ
Роман

--- Page 9 ---

АПЭРЭШЪХЬ

--- Page 10 ---

НэмыкI дунэе гъощагъэ горэм къытеIукIы пIонэу азэнэджэ мэкъэ псыгъом чылахьэхэр зэлъигъащтэхи джацы 
мэзахэм зыхэкIосэжьыгъэр бэшIагъэми, Гощэунае чъыяпэ 
къемыкIоу пIэм хэлъ. Чэщныкъо хьылъэм ыжэгъу зыкъычIидзагъэу жьы ыгъотырэп, гопэ плъырым хигулIэным 
ычIыпIэкIэ пхъэ пIэкIор зэхэпцагъэм къытыреIэтыкIы. ЛIыр 
къызэрэмыкIожьрэр арэп, унагъо зыщихьэгъэ гъэрекIо 
бжыхьэ щегъэжьагъ ащ зесэжьыгъэр. Узэмысэн щыIэп 
зэраIоу, ащи ымыгъапэу арэп, лIым ихэтыкIэ, ичэщ хьакъужъокъу IэжапIэ фимыгъотэу, узымыгъэлIэн уз-мыуз хэужъы ныхьажьыгъэу къехьы. Зэрыфэгъэ чIыпIэм зегупшысэкIэ шъхьэм, къызхэкIыгъэ лIакъом римыпэсыжьрэ гукъаор 
къышIудэуае. Шъхьэгъусэ зыфэхъугъэм изекIуакIэ ежь 
Гощэунае илажьэмэ ыIоу зыхэгупшысыхьэкIэ, мысагъэ 
зыфилъэгъужьэу, зэ гужьыдэгъэкIыгъокIэ зиумысыжьынэу 
фэягъэми, IэубытыпIэ ышIын зыхилъэгъожьрэп. ИлъэситIум 
къехъугъэшъ унагъо зисыр лIым нэгушIоу пэмыгъокIыгъэмэ, теутхыпкIыхьэзэ римыгъэкIыгъэмэ, къыримыгъэхьажьыгъэмэ, ыгу хигъэкIыгъэу къышIэжьрэп. Анахь чэщ 
кIасэм къыхэкIыжьыгъэми, лIым янэ зэриIощтыгъэу, паIо 
зыщыгъым къыфэмытэджэу, Iанэ къыфимыштэу, гузэбгъагъэ азыфагу дэлъэу ыгъэгъолъыжьыгъэп, сыд фэдизэу 
икъыхэтыкIэ шIошъхьэкIуагъэми, дысыгъэ кIыбфэгъазэ 
фыриIагъэп.
Джыдэдэм Гощэунае зэгупшысэрэр лIырэп, аужрэ мэзэ 
зытIум, екIолIакIэ къыфимыгъотэу, къин къыфэхъущтыгъэ 
Iофыр ары. Бзылъфыгъэм ыгу Мэджаджэмэ яунэ зимылъыжьыр, Джамбэчые зыдэмылъыжьыр тIэкIу шIагъэми, лIакъокIэ зыщыщ адэмые гъогур къехьылъэкIы. Неп-неущ ыIозэ, 
мафэхэр шIокIох. ЛIым зыкъишIэжьынба, лъфыгъэ цIыкIоу 
яIэми къыубытынба ыIозэ гугъэщтыгъэ шъхьакIэ, нахь Iае 

--- Page 11 ---

мы хъумэ, нахьышIу хъущтыгъэп. Иси, икIыжьи къыриIорэп, 
къыфэгубжы, къезао пIонти ари къыхафэрэп. УимыкI, уимыс, 
уисэуи сыкъимыгъэхьажь! КъызыхэкIыжькIэ бахъсымамэмрэ тутынымэмрэ къыIуоу къыIощхыпцIэ нахь, ыпашъхьэ 
итыр цIыфы Iоу, псэ пыт, гу иI Iоу къыщыхъурэп, ары пакIо, 
пчъэкъуахэм къуаусэежьрэ пхъэнкIыпхъэр къызэрэрадзэу 
къыридзэрэп. Ахэри зэкIэ Гощэунае ыщэчыщтыгъэ зымафэ 
къэбар къынэмысыжьыгъагъэмэ, Iор-IотэжькIэ зэхихыгъэм 
изакъоп, пхъужъмэ зэрапылъыр идухымэ мыушъэфыкIэкIэ 
къэпшIэнэу щытыгъ. Ежьыри зегъэлIы, шъхьэтехъо зытехъуагъэ горэм дэмыгущыIэнэу, сэмэркъэу димышIынэу, паIо 
щыгъба! Ащыгъум лIэп ныIа, шъузэу къыдисым иджэнэ 
чIэгъ чIэсба!.. Джа зыр ары Гощэунае лIым фимыдагъэу 
къышIэжьрэр. Бзылъфыгъэр, ащ изакъоп, цIыфыр зыгъэцIыкIурэ, зыушъхьакIурэ пстэури ГощэунаекIэ щэчыгъоягъ нахь 
мышIэми, зэрыхьэгъэ унагъом зэрахэзэгъэщтым пае къызхигъэщыщтыгъэп, къызшIудэуаекIэ узэщызыфрэ плъырыгъэр 
къызтыримыгъакIоу, узгъэгупшысэн гущыIэхэкIэ хэти риIон 
егъоты. Джащ пае гъунэгъу нысэхэу зигуащэхэр тесыехэм 
Гощэунае шIу къалъэгъу, тхьэмафэм зэ нахь амылъэгъуми, 
зэралъэгъущтым кIэгушIухэу къахьы.
Гощэунае щымылъышъоу пIэм къыхэтIысхьагъ: сшъхьэ 
щызгъэзыежьмэ нахьышIу... Ары шъхьакIэ, сыд сIони лIакъоу 
сыкъызхэкIыгъэмэ сахэхьажьыщт? ЗысIэти тятэ иунэ сикIын 
зэхъуми, язгъэшIагъэп, IэшIугъэ горэ сфагъэтIылъыгъэу 
сыханы пIонэу къыслъыкIуагъэмэ сакъыдэчъагъ. Илъэс тешIи 
тыщасэ сызэкIом, унагъо уихьагъэмэ узхэхьэгъэ лIакъом 
захэгъэзагъ, ДэгужъыехэмкIэ тэри тызылIакъу, зы адыгэ 
чылэжъ тыдэс, тыкъэмыушъхьакIу къысаIогъагъ. Къуим 
ыкIыIу корэшъу зэраIоу, сшынахьыкIэ закъо зэрагъэтIысыгъэр имыкъоу, тиунэжъи машIо кIани стыгъэ. Сыдэущтэу 
ситхьамыкIагъо тхьамыкIэгъо унагъом езгъэзылIэжьыщт? 
Джары зымафи, тыгъуаси, непи Гощэунае ышIэщтыр езымыгъашIэрэр. Зэгорэм Дэгужъыехэр лIэкъолъэш унэгъо 
фэшIыгъэкIаехэу Адэмые дэсыгъэх шъхьакIэ, яIэгъэ тIэкIури 
ятэ Индарэ зэлIэм дэкIодыжьыгъ, ащ ыуж, илъэс заулэкIэ, 
Дэгужъыемэ яхэпIэжъ хэкужъ хъугъэ. Гощэунае ышъхьэ 
кIэгупшысэ къэсми, чылэу зыдигъэзэжьыщтым инэплъэгъу 
нахь пэIокIоты. ЫшнахьыкIэ Шумафэ хьапсым чIэмысыгъэмэ 
ышIэщтым тегушIухьаныгъэкIи мэхъу. Ау щытми, ар зимышIэкIэ хэукъо, мощ фэдэ лIым уицыхьэ тебгъэлъынэу щытэп. 

--- Page 12 ---

ЦIыфмэ аIо шIоигъори арэIу, сэркIэ къежьагъэп, сэркIэ ухыгъэ 
хъущтэп! Ары шъхьакIэ, пIэкIор натIэм кIэрыт кушъэм хэлъ 
пшъэшъэжъыеу загъорэ къыхэгъыкIри джа зэшIэгъуаемэ 
къахэхъожьы. Зыдырихьыжьэжьыщта, хьауми зыемэ къафигъэнэжьыщта? Ар фэшIэнэп! Сыда ежьыр арыба зыныбэ 
кIоцI къикIыгъэр, ятэ нэмыIэмэ, зегъэлIы еIошъ, къыштэу зэ 
ныIэми ыбгъэгупэ чIиубытагъэп. Гощэунае ошIэ-дэмышIэу 
зыкъепхъуатэ, кушъэпсхэр зэпиутыщтым фэдэу лъэрымыкIо пшъэшъэжъыер кушъэм къыхепхъоты. Ным ыбгъэгупэ 
зычIиубытэрэм, мыгъми зэIуегъэнэжьы пIонэу ыгъэсысэу, 
мэзахэм хэплъызэу заулэрэ щэсы.
УрамымкIэ, шъхьаныгъупчъэ натIэмкIэ шылъэмакъэу, лIы 
зэрэгъэчэф макъэу къыщыIугъэмэ Гощэунае къагъэлъа тэ. 
Зэхихрэр зыфихьын ымышIэу, дэIогъу имыфэу, лIы купмэ 
адрэ унэм зыкъыратэкъуагъ. Чыиф дэпкъ пIуакIэр азыфагушъ, 
аIорэр зэхэохы. Гощэунае ащ нахьыбэ фэщэчыжьыщтэп, 
лIым ихьакъу-жъокъугъи фызэхэхыжьыщтэп, ичэщ лIы куп 
зещакIи фэлъэгъужьыщтэп: зынэсрэр IэкIэзы, къыштэрэр 
егъэтIылъыжьы. Сыд пIуагъэкIи, пшIагъэкIи бгъэукIытэнхэп. 
Чэтыу зэрымыс унэм цыгъор щэджэгу зэраIоу, цIыфыгъэр 
къэзыухъумэн хэбзэ щымыIэми ари къыхэкIы... Нэфылъыр 
къыкIимычзэ, Джамбэчые дэкIыжьмэ, цIыф къымылъэгъоу 
адэмые гъогум Гощэунае техьажьыщт. Хэгъуашъхьэм IукIмэ, 
гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп, зыгорэу хъун.
Гощэунае ипшъэшъэжъый, янэ илэныстагъэм, ежь щыгъым анэмыкI унэм къырихыгъэп. ШъхьакIом ыхьэу унэм 
зетми, къикIи унапчъэр зыфешIыжьми, Гощэунае къашIагъэп, 
ежьыри ары зыфэягъэр. Къэлэпчъэжъыем дэкIи онэшмэ 
зябгъукIоми, шышIоIум ахэр зэрепхыгъэхэр къышIагъэп. 
Лъэбэкъу заулэ ыдзыгъэу, зыгорэ къыщыгъупшагъэм фэдэу, 
Гощэунае къызэтеуцуагъ. Нычэпэрэчэщым ащ егупшысагъ 
пIонэу, кIэкIэу ыгъази, шымэ ахэхьагъ. ОнэшитIумэ аблэIэбыкIи, Мэджаджэмэ яшыонэзэтелъ къахищыгъ. Шыми Гощэунае 
къышIэжьыгъэу къычIэкIын, фэкIэщыгъоу ыуж къихьагъ. 
Хэ та шым ешэскIэ къэзылъэгъущтыр, мэзахэзэ губгъо гъогу 
кIэ кIыкIэ Адэмые рынэсыжьын. Гощэунае онэгум зефэм, 
зэндэрыс зэрэхъугъэр армэ ышIэрэп, гу къызIэпишIыхьажьыгъагъэми, сабыир ошIэ-дэмышIэу къызэрэгъыгъэм къыгъэщтагъ, ау шыр хигъэушъыкIын зэрэригъажьэу, кушъэм хэлъ 
шIошIэу, пшъэшъэжъыем игъын щигъэтыжьыгъ. Гощэунае 
шым зэрэтетIысхьэрэр апэрэ нахь мышIэми, къин къызэрэщымыхъурэр шIогъэшIэгъоныгъ. Ушъ цIыкIукIэ чылэм IукIоты 
къэсми лъэрыгъым лъапэр есэ.
Загъорэ шы хэпырхъыкI макъэ нэмыкI бжыхьэ чэщныкъо дунаим темытэу Гощэунае къыщэхъу. Хэгъуашъхьэм 
къыIукIыфэ зигъазэу чылэм фызэплъэкIыжьыгъэп, онэшым 
емысэгъэ дэдэми нахь псынкIэу зэрэхигъэкIукIыщтым 
пылъыгъ. ЗыгъэгумэкIыщтыгъэ закъор къылъежьэнхэр 
ары. Къылъежьэхэмэ рагъэзэжьынэу арэп, пшъэшъэжъыеу къырихьыжьэжьыгъэмрэ шэу къырифыжьагъэмрэ 
тырахыжьынхэкIэ мэщынэ. Егъэзыгъэ IофкIэ онэшыр къырифыжьагъ нахь, зэрищыкIагъи щыIэп. Адэмые хэгъуашъхьэм зэрихьажьэу ытIупщыжьыщт, шы лъэпкъым нахь Iуш 
щыIэп аIошъ, ибгъагъэ екIолIэжьын. Джа къылъежьэнхэкIэ 
зэрэщынэщтыгъэр  ары ку  гъогуми  Гощэунае дэзгъэхыгъэр. Ары шъхьакIэ, къыбгынэгъэ чылэ лъэныкъомкIэ 
ащ фэдэ IофкIэ узэгуцэфэн зи щыIагъэп. Лэбэ Iушъо 
къыIуинэгъэ чылэр дунаим тет-темытми умышIэнэу, нэм 
къыкIэIабэрэр умылъэгъунэу мэзахэ. Уахътэр зынэсыгъэр мыры ыIонэу Гощэунае ышIэщтыгъэп. Джащ фэдагъ 
къыздэхъухьэгъэ чылэр ыгу илъэу, ащ зэригъэзэжьрэм 
фэшъхьафэу, кIэ рыхьэми е кIэрэкIми зэрэщымыгъозагъэм. Зыщимыгъэгъу пшэу гукIэ зыдиIыгъыр ку гъогоу 
зытекIыгъэр иджабгъукIэ къызэрынэрэр ары. Сыд фэдиз 
дунаим имэзэхагъэми, бэ шIэми, макIэ шIэми нэф къызэрэшъыщтым ицыхьэ телъ, гур ыгъэкIодырэп. Щынэ гум 
къихьэмэ, къихьэщтыгъэ закъор тыгъужъхэр ары. Бжыхьэ 
шъофым тыгъужъхэр зэ рисхэр ымышIэу щытыгъэп. Чэщрэ 
лIэу къэтым ежэу, лъэ макъэм кIэдэIукIы зыхъукIэ, тыгъужъ 
быу макъэхэр чылэ гъунэмкIэ къызэрэщыIущтыгъэхэр 
зэхихыщтыгъэ. ГъэшIэгъоныр джащ фэдэ уахътэм хьэ 
хьакъу макъэми зау шъэфыжьыщтыгъэ.
Тыгъужъхэр Гощэунае ыгу къызыкIыхэкIэ, къэптан 
джыбэм илъ лэныстэм пытагъэ къыхелъхьэ. Лэныстэм 
теIабэ шIоигъу шъхьакIэ, джабгъуIэм пшъэшъэжъыер чIэлъ, 
сэмэгуIэм шхомлакIэр риIыгъ. Ным инэпэеплъ лэныстэ 
закъоу пшъэшъэжъыезэ янэ къыритыгъагъэр Мэджаджэ мэ къазэрэхимынагъэм кIэгушIужьы. Къыринэщтыгъэп, 
къыринагъэми, шъхьакIо къыфалъэгъугъэми, зыми емыплъэу лъигъэкIонхи къаригъэхьыжьыщтыгъэ. Лэныстэр 
зэрэгъотыгъоягъэр арэп уасэ зыкIыфишIыщтыгъэр, лэны стэ 
гъуанэмэ янэ ыIэхъуамбэхэр арылъыгъэх!..

--- Page 13 ---

СыхьаткIэ узэкIэIэбэжьмэ, къылъежьэнхэкIэ Гощэунае 
щынэщтыгъэмэ, джы къызэрэлъемыжьагъэхэр ыгу къео. 
КъыкIахьэхэу  ишыпэ къыпэуцугъэхэми, ыгъэзэжьыщтыгъэп, ариIон ыгъотыныгъи. Зихьэ кIодыгъэми, сихьэ кIодыгъэ еIо, ыуж ефы. ЦIыфыр унэм икIодыкIмэ ыуж афрэба, 
сизэкъуагъэмэ Iофа, кIо къысфэмыехэми, къызкIысфэмыехэр сымышIэми сезэгъы, япшъэшъэжъые сигъусэ, 
алъба, алъэпкъыба! ШъхьакIом ыстэу тIэкIурэ зыкIорэм, 
тыздэкIуагъэр ашIэрэпщтын еIошъ, ушъхьагъу къегъоты, 
етIани шъхьэм къихьагъэм пеожьы: тыздэкIуа гъэр амышIэу 
щытэп, тэ къытфэмыехэми яшыонэзэтелъ лъэрэхъух, джау 
сыдми Iуащыгъэп!
Гощэунае зыхэхьэгъэ унагъом имызэгъэнэу, чылэм 
дэмызэгъэнэу щытыгъэп. ЛIыри узкIымыгъун цIыфыгъэп. 
Апэрэ мэзэ зытIущыр IэшIу-IэшIоу гум къэкIыжьы. Нысэщэ 
дэгъуи, нысэ унэ дахи фашIыгъагъ. ИсэмэгукIэ зыкIэрыт ку 
гъогуми нысэщэшхокIи къыращэгъагъ. Шыур шыоу, лъэсыр 
лъэсэу, хъяр зэрэщыIэм имэкъэгъэIоу, шхончэо-пщынэо 
макъэкIэ Джамбэчые къыщыпэгъокIыгъагъэх, мэфибл 
джэгуми зэпыу иIагъэп, нэмыкI чылагъохэми - Улапи, 
Хьати къуаий, Хьатыгъужъыкъуаий, Къэбыхьабли, Хьакурынэхьабли къарыкIыгъэхэр иджэгу хэлэжьагъэх, зы пшъашъэп инысэ джэгу хащэу унагъо ихьагъэр, насыпышIо хъугъэр. Джы мары ежь зыми щымыщэу, гушIогъо-хъярыгъо 
IофкIэ къыздащыгъэгъэ чылэм, сабыир кIэсэу, чэщныкъо 
гъогукIэ егъэзэжьы. Мыр ишIыкIэу къымыгъэзэжьыгъэ мэ сыд къе хъулIэныгъи? Зыми икIыжь къыриIуагъэп...
Гощэунае игупшысэмэ къахэушъ, шъхьэр къепхъуатэ: 
сшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьрэп! ЦIыфыр бгъэцIыкIун пIомэ, 
зэрэбгъэцIыкIун, зэрэуушъхьакIун Iаджи бгъотыщт. Цум 
ычIыпIэ чэмри пхъэIашэм кIашIэ, ар цу щымыIэу хьазаб 
зыхафэхэкIэ ары, ау цур щытэу чэмыр кIапшIэу бгъажъо мэ, зэрэхьайуан пэтзэ оушъхьакIу. Бзылъфыгъэ хьынри, 
тещэн Iофри ащ нахьи нахь Iэежь. Цу щымыIэ Iофэп ар 
къыздежьэрэр, хъулъфыгъэ шъхьафитыгъэмрэ хэбзэнчъагъэмрэ къызхэкIрэр. Ащ изакъоп быслъымэн динми 
къыщежьэшъ, хьыкум лIыжъи щэу зэхэтIысхьэрэмэ аухыгъэ 
Iофэу мэхъу. Зэфагъэмрэ мызэфагъэмрэ зыщызэутэкIырэ 
чIыпIэм ар зэхэзыфын шъхьэегъэзыпIэ зэрэщымыIэм ишэн 
текIо. Тэрэзэу сшIагъэ, сигуащэрэ сипщырэ акIыб зыкъосымыдзэжьэу, сичылэжъ къызэрэзгъэзэжьрэр. ЛъэIурэ 
укIытэрэкIэ унагъуи, насыпи ашIрэп!..
Атэкъэ Iо макъэхэр чыжьэкIэ къэIухэу рагъажьэ. Гощэунае охым зехьэм къыздизыгъэр ымышIэу, мэзахэр 
имыкъоу, пщэгъо Iужъоу чIым шъхьащылъым хэхьагъ. 
Ардэдэми чылэ горэм зэребгъукIорэр къэозгъашIэщтыгъэ 
атэкъэ Iо макъэхэри нахь дэгу хъухэу рагъажьэ, ежьыри 
зыхэхьэгъэ охым жьы римыгъуатэ фэдэу къыщэхъу. Ныр 
зыгъэгумэкIырэм пшъэшъэжъыери егъэгумэкIы пIонэу 
зыкъигъэсысыгъ, ау къэгъыгъэп. Ардэдэм лъэмакъэ къэIу 
фэдэу Гощэунае къыщыхъугъ, шъхьэ Iэтыгъо имыфэу, 
къыздизыгъэр ымышIэу, шыу шIуцIагъэ горэ ыпашъхьэ 
къитэджагъ:
- Хэт сэIо мыр?! - шыур къэджагъ.
Гощэунае пшъэшъэжъыер нахь пытэу зыIэкIиубыти, 
лэныстэр къырипхъотыгъ, ардэдэми къэджэгъэ макъэр 
къышIэжьыгъэ фэдэу къыщыхъугъ, шитIоу зэпэщыщыгъэми къыкIагъэщтагъ, пшъэшъэжъыер къэмыгъыным 
пае бгъэгум щедэхашIэу ыгъэсысыгъ, шыр къымыгъэуцу 
зэхъум, къыпэуцугъэр, кIэрахъор къырипхъоти, джыри 
мэкъэ лъэшкIэ къеджагъ:
- Удэгуа сэIо, сыкъэо!..
ЯтIонэрэ джэмакъэмкIэ къэджагъэр Гощэунае къышIэжьыгъ. Ар - Тыкъэ Едыдж. ЗыIэкIафэрэм зэрэIэкIэмыкIыжьыщтыри къыгурыIуагъ. Чэщныкъо гъогум къыпэуцугъэр Улапэ щыщ. Щымыщтэрэ щымыщынэрэ КIэмгуе 
Iэгъо-благъом исэп, ащ изакъоп, Лабэ адырабгъукIэ Iус 
къутырхэри ары. ЫцIэ зэхэзыхэу, зылъэгъурэмэ заушъэфышъ, апшъэ илъэшъуагъэу IокIыжьых. Мэджаджэмэ 
адэжь мызэу-мытIоу къихьагъ. Инысащэ къахэхьагъ заIом, 
пшъэшъэжъыемэ ащыкIэкIыжьэу, еплъынхэу инысэ унэ 
исхэм зыкъызэрэратэкъугъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Iаджри 
лIым къылъихьагъ,  Iанэ къыфиштагъ. ЛIы плъыжь шъорыогу, ынапци, ыпакIи ышъхьаци шхъомчышъо, лъэпэлъаг, 
лIы тхы ищэгъашъу. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъонэу хэлъхэр 
ынэ шхъуантIэхэр арых. Щхыми, гушIоми, фэбагъэ къачIэмыщэу, мылым фэдэу къыпIоплъэх. Пэшхо-нэшху, ыIупшIэ 
пIуакIэми Iужъуми ыпакIэмэ уагъашIэрэп, гуфаплъэу узеплъырэм IупшIэ пIокIитIоу зэтекъузагъэм жэпкъ хъурэе 
фэкIыхьашъор къытещы. Апэ дэдэ Гощэунае хьакIэм Iанэ 
къызфештэм Тыкъэм ынэ шхъуантIэмэ афэшъхьафэу 

--- Page 14 ---

шIогъэшIэгъонэу инэплъэгъу къыпэшIофэгъагъэр ыIэ 
джэдитIу. Ахэри, Iэбжъэнапэм нэсыжьхэу, ынэгу плъыжь 
фэдэу, шъорыогух.
Ар - Тыкъэ Едыдж...
Тэ къыфикIыгъ? Сыд риIощт? Сыдэу зыкъыфишIыгъэкIи, 
сыд къыриIуагъэкIи зыкъыримыгъэшIэжьынэу Гощэунае 
рихъухьагъ. Инасыпти уапашъхьэ итыр умышIэжьынэу пщэгъуагъэ. Сыкъэо еIокIэ, шъхьэтехъор ылъэгъоу къэонэп. 
Ежь Гощэунае зыщыщыныхьажьырэп, зыкъызыридзыкIэ, 
пшъэшъэжъыер ары нахь, лэныстапэр ытыкъын фигъэзэщт. Тэ ыхьын пшъэшъэжъыер, фэлъэкIыгъэмэ бгъэгупэ 
шъыпкъэм ригъэбылъхьащтыгъэ.
- Истофырлахь, сыд сэIо мыр!..- шъхьэтехъо зытехъуагъэр онэгум зырелъагъом, Тыкъэр къыхэкуукIыгъ.- Сымлахь, джынэ шыу мыр!..- къамыщымкIэ Гощэунае къеуи 
шым зыригъэпхъуати, Iулъэтыжьыгъ.
Апэм къэхъугъэр Гощэунае къыгурыIуагъэп, къамыщышъор ежь ытхми шым ытхыми зэрыфагъэр ымышIэу 
шъхьэтехъо къуапэхэр жьым щигъэшъуйхэу пщагъом 
пхырэчъы. Гощэунае шхомлакIэм пылъыжьэп, зы IэмкIэ 
шысэкумрэ онапэмрэ ахэгъэнагъэу адырэ IэмкIэ пшъэшъэжъыер бгъэгум рифызылIагъэу лъэрыгъым лъакъор 
регъэпытыхьэ. Бэрэ е макIэрэ шым къыхьыгъэу ышIэрэп, 
къышIэжьрэ закъор шым ичъэ щигъакIи, ошIэ-дэмышIэ 
шъэбагъэкIэ кIом зэрэхэхьажьыгъэр ары. Шыр зыгъэщтэгъэ къамыщыпэр Гощэунае къынэсыгъэу, къэптан чIэгъ 
кIышъор бжьыбжьыщтыгъэ...
Тыкъэ Едыдж заулэрэ чъи, ку гъогум зытелъэдэжьыр 
ары шым лъапэкIэ зыригъэIэтэу ыужрэ лъэкъуитIумэ зандэу 
затыригъэуцуагъэр. КIэкIэу къыгъази, шыоу зыIукIэгъагъэм 
лъежьэжьыгъ шъхьакIэ, бэ ымычъэу зыкъишIэжьыгъ. Сыд 
шъыу мощ фэдизэу Iофы зыригъэшIэу зыгорэм имыгъасэ 
ыуж зыкIилъэдэн фаер! Тхьапшрэ есIуагъ Мэджаджэкъом 
шъузы ар зэрэфэмыхъущтыр, сизакъоп къыщэн зэхъуми 
еушъыигъагъэр. Зыми едэIугъэп, едэIун гухэлъи иIагъэп. 
Дэгужъые Шумафэ ышыпхъу, уемыгъэзыгъэмэ, къапщэ 
хъуна, мыпсэу-мылажьэу, зиIугъо къиурэр ишыпэгъазэу, 
иIэнэпэсэу къыхьыгъ, ятэ ихэпIэжъи хэкужъ ришIыхьагъ. 
ЧылэлIхэр зычIэмыфэрэ хьапсыми чIадзагъэу агъэпщынэ. 
ЛIыгъэ пхэмылъмэ, ащ фэди къыохъулIэщт!..

--- Page 15 ---

Тыкъэм иш ушъ цIыкIум хэкIи, кIо макIэм хэхьагъ. 
АпэрэмкIэ шыр зыми ымыгъэгумэкIэу къыпшIошIы шъхьакIэ, 
арэп зэрэщытыр: ытх исыр зыхишIэу, шхомлакIэм фэхьазырэу, кIом дыхэтэу тхьакIумэхэр ыгъэцацэу мэзахэм 
хэдэIукIы. Нычэпэ, сыхьат зытIущым чIыгубэ къычъыгъэ ми, шъхьарысым ылъэдакъэ къызэрэнэсэу зипхъотэни, 
къычъыгъэм фэдиз джыри ычъыжьынэу хьазырыпс. Чэщыр 
ищыпэзекIоп, нахь мэзахэ къэси нахь чыжьэу елъэгъу зыфаIо рэм фэд. Гур зэресэу мэзахэми нэр есэ. Нэм, гум 
изакъоп, шы лъабжъэхэри ары. ТыгъопIэ чIыпIэм екIухэ 
зыхъукIэ ылъабжъэмэ цокъэ шъабэхэр палъашъохэу зэрэрагъэсагъэр арэу къычIэкIын, макъэ къапимыгъэIукIэу, 
едзых. Шы мыпырхъэрэ щыIэп шъхьакIэ, мыри шэн макIэ 
фэхъугъэу загъорэ дэд ныIэп зыхэпырхъыкIрэр. Ащ фэдэ 
къызщыхафэрэм къысфэгъэгъу, сфэIэжагъэп ыIорэм фэдэу, 
зиутIыIоу шъхьэр реуфэхы, ылъэмакъи хеушъэфыкIы.
Онэгум игъэпкIэгъэ Тыкъэм шыгъор къызэрэфэразэу 
ежьри хьайуаным фэраз. Шыгъор къызэрэмыгущыIэрэ 
закъор ары нахь, псэрэ гурэкIэ тIури зэрэшIэх. Едыдж шыкIэ 
насып иI, анахь шы Iэлыр къыIэкIэфагъэми ежь зэрэфаеу 
егъасэ, гъэщынэгъэ IофкIэ дэзекIоу арэп, нэмыкIхэр шым 
ыцэ дэплъэх шъхьакIэ, ежь хъураеу кIышъом Iэгушъор 
ригъачъэзэ къыухьэу ынэ зыкIаплъэкIэ, шы фэхъущтми, 
фэмыхъущтми къешIэ. Шыри цIыфым фэд, ынэмэ къыуамыIотэн щыIэп: къыпIущхэщтых, къыпIугъэщтых, къыпфэрэзэщтых. ЗэкIэми анахьэу шъыпкъэныгъэр кIэплъагъомэ 
уинасып. Джащыгъум егъашIэм къыпфэшъыпкъэщт, анахь 
чIыпIэ къин уифагъэми, гу уринэщтэп. Ущхми- къыбдэщхыщт, угу мышIуми - ыгу шIущтэп. Шъхьэзэкъо чэщ 
тыгъор Тыкъэм IэнатIэ зыфэхъугъэм щегъэжьагъэу гъусэ 
къыфэхъугъэ шэу зытесыр ящан. Адырэ шитIоу ионэчIэгъ 
чIаукIыхьагъэхэри апэ къэпштэн щымыIэу дэгъугъэх, ау 
джы зытесыр зыпишIыныш дунаим тетэп. ГъэрекIо гъатхэ 
щыублагъэшъ зионэ чIэгъыр, ыгу илъыр къышIэрэм фэдэу, 
иилъэсиплI гъашIэ емылъытыгъэу, IэблэмыкI шъыпкъагъэ 
шым къыфыриI.
Нычэпэ зыдэкIогъэгъэ Iофыр Едыдж къыдэмыхъугъэми, 
къыздэхъугъэп ыIоу, пэрыохъу къыфэхъугъэм тырилъхьэу, ежь зиумысыжьэу зиухыжьыщтыгъэп. О зэрэпIоу 
зэкIэри хъурэп, ар хъуным пае Iофыр къыбдэзгъэхъущтым 
имэхапIэ ущымыгъуазэу гъогу утехьэ хъущтэп. Ар ишэныгъэп. Джа зыр ары лажьэкIэ зыфилъэгъужьыщтыгъэр. 

--- Page 16 ---

Тучан хъункI зыдэкIогъагъэр. Тучаным итIэсхъапIэ чэщитIо 
екъэрэгъулагъ, шыри зыщигъэуцущтыри, зыщихьащтри, 
къызщикIыжьыщтри, зышэсыжьрэм зыдигъэзэщт лъэныкъом нэс гукIи нэплъэгъукIи зэригъэшIэгъагъэ, хьэм 
фидзыщт мэлыкори ионэкъуапэ пышIэгъэ Iалъмэкъым 
илъыгъ. Сыдрэ тыгъон IофкIэ тучаным фэхьазырыгъэми, 
ежь илажьэп, бзыуцыф дытагъэ зытелъэшъогъэ хэшъэе 
кIакомкIэ къэрэгъулэм ышъхьэ еуи, ыгъэмэхыгъагъ нахь 
мышIэми, хьэ бзаджэм шIокIын ылъэкIыгъэп, мэлыкоу 
фидзыгъэм зэ-тIо зепэм уж зыкъыжэхидзагъ. Тыкъэм 
инасыпти шъо Iэлъэ пIуакIэхэр ыIэмэ апылъыгъ, хьэжэ 
зэкIэкъыгъэм джабгъу Iэбжымыр дидзи ыгъэмэхыгъагъ 
нахь, ар къызэребэныгъагъэмкIэ, IэшIэх псынкIэкIэ, къемычъэхэзэ къыIэпыкIыжьын ылъэкIыщтыгъэп. Хьэм ришIагъэр арэп Тыкъэр зыкIэгушIужьыщтыгъэр, ар ищыпашIэп, 
цэкъэгъу-цэкъэгъукIэ зэрэзэхимыцунтхъагъэр инасып. 
Пырэжъыялъэм зыкъыхэзыдзыгъэ тыгъужъым себэныгъ 
пIонышъ, мафэ къэс чылэдэсхэм япIощтэп ныIа!.. Зэгорэм 
хьэ горэм къызэрэзэхишхыхьэгъагъэр тыгъужъкIэ хигъэкIокIэжьыгъагъ шъхьакIэ, мыщкIэ сыд ыIон, щхэны ашIыныгъи. Чылэдэсмэ язакъоп, зэкIэмэ анахь Iофыр, лIы фэдэу 
къеохэу щэкIэ къауIагъэмэ Iофыгъа, хьэм зэхишхыхьагъэу 
сыдэущтэу шъузым ыпашъхьэ ихьажьыщтыгъа?..
КIо шъабэм хэкIи, ежь-ежьырэу шыр ушъ цIыкIум 
зыхахьэр ары Тыкъэм зыкъызишIэжьыгъэр. Ау тIэкIурэ 
хэушъыкIыгъэу бзылъфыгъэ шыоу пщагъом ошIэ-дэмышIэу 
къыхэуи къыпэкIэфэгъагъэр джыри зэрэпсаоу ынэгу къыкIэуцожьыгъ, джынэ шIошIи "сымлахь" зэриIогъагъэм 
рэукIытэжьы пIонэу IущхыпцIыкIыгъ. Заулэрэ зегупшысэ 
уж ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьыгъ: узфежьэгъэ Iофыр 
къыбдэхъуна а чэщ дэдэм шъхьэтехъо зытехъуагъэм 
шытхым зыридзагъэу!.. А-янасын, кIэгъожьыгъ, блэстIупщын фэягъэп, сапэ изгъэзыхьажьынти, къамыщышъо 
исшIыхьэзэ къыздикIыгъэм сфыжьыгъэмэ сытекIогъагъ. 
ШIукIэ сабыири иIаплIэу чэщныкъом шэсыгъэп ар, бырсыр 
IофкIэ гъогу зэрэтехьагъэм щэч хэлъэп. Сыда шъуIуа Мэджаджэмэ къахэхъухьагъэр. Чэщныкъо шыу шэсыгъэкIэ 
янысэ икIыжьыгъэмэ, Джамбэчые имызакъоу, КIэмгуе 
шъолъырым хьайнапэ ихъухьаных. Армырми хэт орэд 
фэтыусын аIошъ, Улапи зы куп дэс. Дэгъу, зэхарэх! НэмыкIмэ ягугъу дэйкIэ ашIы къэс цIыфхэр птегущыIыкIхэзэ, 
ажэ удэзы, уащэгъупшэ. Сэ ажэ сыдэлъынэу къыздашIи, 

--- Page 17 ---

язгъашIи щыIэп, Тыкъэ Едыдж лIы чан амыIуагъэмэ, фэмыф 
язгъэIуагъэп. СихапIи, сибгъагъи зэкIэупкIагъэ, сиунагъуи, 
сибылыми Iусынчъэп, Хъанкъо зиусхьанмэ сакIэмыхьапэми, ауж сыкъызэримынэрэм сэры щыгъуазэр нахь, 
зыми ышIэрэп. Хъанкъо Къылыщджэрые пшъэ кIыхьэм 
хъопсагъо фэплъэгъунэу сшIэрэр чIыгубэ зэриIэр ары. 
ЧIыгубэ зэриIэми, мылъкоу къыпыкIрэми сехъопсэщтыгъэп, "зиусхьан" раIоу, ышъхьэ рагъэпагэу цIыкIуи ини 
фэмытэджыщтыгъэмэ, шым фемыпсыхыщтыгъэмэ!.. 
ТхьамыкIагъоба плъэпкъ щымыщэу, модэ нэгъоипщмэ 
къапызыжьыгъэ горэм зыфэбгъэцIыкIуныр, тIыс ыIомэ 
утIысын уфитэу, ежь щысэу о ыпашъхьэ уитыныр!..
Гупшысэ хэо-хапкIэмэ мэкIэ-макIэзэ Тыкъэм ышъхьэ 
лъыр къыдафые, джащ фэдэ зыхъурэм зэрихабзэу кIэгубжыхьэ ешIыжьы. Къыдэмыхъугъэ тучан Iофым Хъанкъо 
Къылыщджэрые къыхэхьажьэу, чэщныкъо шыуми зэригъэщтагъэр ыгу къызыкIыжьыкIэ, нитIур нэтIэ чIэгъым 
къычIэкIотэу зестыжьы. Къыдэмыхъугъэ Iофэу къыримыдзэщтыгъэр джы шъхьакIо къыщэхъу, IэнэкIэу Улапэ 
зэрэдэхьажьыщтыр шIоемыкIу. Шыгъом тхьэкIумитIур 
зигъэцацэрэм Тыкъэри шхомлакIэм епхъоу кIэдэIукIы, 
зыгорэ къылъэчъэ шIошIэу, пкъыр диIыгъэу тыгъужъынэкIэ 
къызэплъэкIы. Ардэдэм, зы мыхъуми зыгорэ нычэпэ ышIагъ 
ыIони, ыгу ригъэрэхьатынэу Гощэунае кIэлъежьэжьэу 
зэрэзэхимыцунтхъагъэмкIэ кIэгъожьы...
Гощэунае гъогуныкъор къекIуфэ пщэгъошхуагъ. 
Уахътэр IукIотэу гъогум хэкIы къэс дунаим нахь зыкъызэIуехыжьы. Николаевскэ шъоф охым къыхэкIи, БлэгъохэхыпIэм къызекIум, нэмыкI дунай къытехьагъэу къыщыхъугъ. 
Дунэе пщагъом къыхэуи, шIуцIэгъэ чыжьэкIэ Адэмые 
къызэрэ лъэгъуагъэр арыщтын, Гощэунае зэхишIэу ыгу 
къэпсынкIагъ. Чэщныкъо гъогу хьылъэри, чIыпIэ къинэу 
зэрыфагъэр IэкIыб зэришIыгъэри, хэгъошъхьэ гупсэу къызIухьажьыгъэм къызэрэщыпэгъокIыщтхэр зэримышIэри 
дыхэтыжьыгъэу къычIэкIын, ошIэ-дэмышIэу ыгу къызэхэхьагъ. УгъкIэ ишIуагъэ къызэрэмыкIощтыр къыгурыIоу 
етIанэ ынэмэ акIэлъэкIыхьажьыгъ. Шыоу чылэм дэхьажьэу 
заригъэлъэгъунэп, къыздигъэхьащхынхэп ыIуи, къепсыхыгъ. 
Зи къыримыгъэхъулIэу чылэм къынэзгъэсыжьыгъэ шым 
къыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ ригъэгъэзэжьынэу рихъухьагъ. 

--- Page 18 ---

ШхоIур ыжэ къыдихи, Гощэунае шым ыпшъэ Iэ щифэзэ, 
риIуагъ:
- КIо, дах, кIожь джы. Тхьэуегъэпсэу, дэгъоу тыкъынэбгъэсыжьыгъ.
КъыраIорэр игуапэ пIонэу шыр щытыгъ нахь, чIыпIэ 
икIыщтыгъэп. Шыр зэрэмыгъощэщтыр ятэ къыIоу зэгорэм 
Гощэуане зэхихыгъагъэми, гъощэгъэ Iоф къыхэмыхьэу, 
чэщныкъом икIыжьыгъэр Iофа, шыонэзэтелъри зыдищагъ 
аримыгъэIоным пае зиемэ аIэкIигъэхьажьы шIоигъуагъ. 
Изакъоу шыр гъогу теуутIупщыхьажьы пае, чылакIэрэп 
зыдэкIожьыщтыр, мэфэныкъо гъогу къызэрэпыщылъыр, 
нычэпэ къыпэкIэфэгъагъэм фэдэ гори къызэрэпэкIэфэщтыр ымышIэу щытыгъэп. ГъунэгъулIмэ ащыщ горэм 
елъэIоу аригъэщэжьыгъагъэми хъущтыгъэ. Ары шъхьакIэ, 
Гощэунае икъэкIожьыкIэ имыщыкIэгъэ Iоф лые къыригъэкIы 
шIоигъоп. ГъэкIо-къэкIо Iофмэ захахьэкIэ имыщыкIагъэу Iо 
бащэ къыхэхьащт. ЗэпыупкIэу пиупкIыни, иIоф кIэ фишIын 
фырыхьисап. Мощ фэдэм шыр фябгъэщэжьы пакIошъ, 
фэуутIупщыжьынэуи тефэрэп. ИлъэситIум иунэ исыгъ, 
шыонэзэтелъ тефэрэба!.. Ащ игугъу умышIыжьми, мы 
пшъэшъэжъыер... Шъхьэм къышIуихьэгъэ гупшысэр 
Гощэунай къыфэухыгъэп, пшъэшъэжъыер зыгорэм тырихэу 
къыщыхъоу, нахь пытэу зыIэкIиубыти, ащ нэмыкI дунаим 
зыфае темытэу къежьэжьыгъ.
Зы щынагъо горэ ыкIыбкIэ къэкIыщтым фэдэу, 
джы дэдэм къызэпсыхыжьыгъэ онэшыр щыI-щымыIэми 
ымышIэжьэу, Гощэунае кIощтыгъэп, хэчъыкIыщтыгъэ нахь. 
КъылъыкIонхи, пшъэшъэжъыер тырахыжьыщтэу шъхьэм 
къечъэгъэ гупшысэм щыщынэзэ, нэфшъэгъо азэнаджэм 
ымакъи, шыонэзэтелъ утIупщыжьыгъэу къыкIэлъычъэрэм 
ылъэмакъи зэхихырэп. ЦIыф къымылъэгъоу, дэхэ-дахэу 
ипчъэIупэ Iухьажьы шIоигъу. Пытэми, махэми ыш тхьамыкIэм ипчъэкIыб зэрэхъоу, чылэ шъузабэхэр зэрэхъоу 
ежьри хъун, ты зиIэм, янэжъ зиIэм римыгъэхъуапсэу 
пшъэшъэжъые закъори ыпIун, ылэжьын. ЛIы иIэ-имыIэм 
нахьи шъхьэзакъоу егъашIэм къерэхь, фаемэ - тIысын, 
фаемэ - тэджын, лIыр къэт ыIоу ежэнэп, къыхэкIыжьмэ - 
къыушъхьакIунэп. Икъун кIэхахыгъэр!..
Гощэунае зызэплъэкIыкIэ, шыр къыкIэлъэчъэ.
- Гъэзэжьба, дах, сыда зыкIэмыгъэзэжьрэр? - шыр 
къызэрэкIэлъычъэрэр Гощэунае игуап, гур къэушъэбэу 

--- Page 19 ---

къызэтеуцошъ, нэшIукIэ еплъы.- Ори сэщ фэд, бгъэзэжьынэу уфаеп. Сыд мыгъор пфэсшIэн, аущтэу хъунэу 
Тхьэм ыIуагъэмэ, некIо, къысашIагъэм нахь тхьамыкIэгъонэп 
сауж уитэу укъыздалъэгъуныр...
Джыры ныIэп азэнэджэ макъэр Гощэунае къызеIугъэр. 
Чылэр икIыхьэкIэ къызэлъигъаджэу азэнэджэ макъэм одыкIэ-мыдыкIэ зыщеIэты, Тхьэм ыпашъхьэ, быслъымэнхэр, 
шъуиуцу, мэщытым шъукъызэлъекIуалI къыригъэкIэу 
"алахьэу акбарыр" бжыхьэ нэфылъым зыпигъодзэу, 
мырэп дунаир, тызехыжькIэ тыздэкIожьыщт ахърэтыр 
ары дунай нэфэу цIыфмэ афэмэфэщтыр ыIорэм фэдэу, 
гур ыгъэкIодэу, ыгъэцIыкIоу, азэнаджэм иджэрпэджэжь 
мэфакIэу ежьыркIэ зыфэдэ хъущтыр джырэкIэ зымышIэрэм 
къыпегъохы. Сыд фэдэу азэнаджэм ыгу ыгъэцIыкIуми мыщ 
ымакъэ Джамбэчые азэнаджэм нахьи нахь ыгу еIу, нахь 
пэблагъэу къыщэхъу. Ар зымакъэр къышIэжьмэ шIоигъоу 
кIэдэIукIы шъхьакIэ, мыры ыIонэу, ыцIэ къыриIонэу ышIэрэп. 
Азэнаджэм изакъоп, сыд фэдиз пIуагъэми къыщалъфыгъэ ба, щапIугъэба, хьэ хьакъу макъэхэу чылэм къыхэIукIхэри, 
атэкъэ мэкъэ гужъогъэ зырызхэм анэсыжьэу Гощэунае 
игуапэх, итхьамыкIагъо къэгъэзэжьыкI ары мыхъугъэмэ, 
чылэ орэдэу къыщыхъуныгъэкIи мэхъу.
Сэбахь нэмазышIхэр урамым къытемыхьэхэзэ Гощэунае ядэжь Iухьажьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, ышIэщтыр 
езымыгъашIэрэр шыонэзэтелъэу ыуж итыр ары. Ащ 
фэдизэу ежь гуцафэ къыфамышIыщтми, зыдихьыщтыр 
ымышIэу къыIэкIэнагъэм гуцафэ къыфаригъэшIыщт. 
Апэрэ шышIоIоу зыIукIэрэм шыр рипхынэу ыгу къэкIыгъ, 
ау, шыр ыгу зэрэпымыкIырэр къытекIоу, ари фэшIагъэп. 
Къарэлъэгъу фаеми, сыд иукIыта, мыщ нэс къызынэсыгъэкIэ, ядэжьи нэсыжьын. ЕгъашIэм адыгэ цIыкIум зышъхьэ 
зэримы гъэузыпхъэмэ аригъэгъэузэу, сыд къэзылъэгъурэм аIон, къыраIолIэн, къыфалъэгъун, къыпалъхьан ыIозэ, 
зыфэса къыжьмэ, зипIытIмэ-зиушъэфзэ, игъашIэ къехьы. 
ГъэшIэгъона Гощэунае паIо щымыгъэу, шъхьэтехъо техъуагъэмэ, паIо зыщыгъмэ афэдэу шъхьэтехъо зытехъуагъэми 
псэ яI, зыми къырамыгъэушъхьакIоу джа цIыфыцIэ дэдэр 
ахьы. Джа ефэнд-молэхэр арых бзылъфыгъэхэм ауж 
имыкIхэрэр, иджэнакIэ фэдиз иделагъ, сабый къарэлъф, 
джэныкъом дэрэсых, паIо зыщыгъмэ яфэIо-фашIэхэр 
афарэшI, рарэгъэкъу зыIохэрэр. ЛIымэ агу къегущыIыкIыхэшъ, япаIохэр нахь ин хъухэу, шъузмэ зафагъэины, 

--- Page 20 ---

затырагъэпщыхьэ, мыхъу зыщыхъурэм тхьэм ыIуагъэкIэ, 
ыухыгъэкIэ агъэщынэх.
Гупшысэ шъхьэфитхэу къекIугъэмэ ошIэ-дэмышIэу 
Гощэунае къызэкIагъэщтэжьы. Гум къиIукIхэрэр зыгорэм 
зэхихыгъ пIонэу щтэгъэ нэгукIэ къызэплъэкIы шъхьакIэ, 
шым нэмыкI ыуж итэп. Зыми къызэхимыхыгъэми, къызэхэзыхын Тхьэр щыIэба, Тхьэр орэпсэу еIошъ, Алахьэ 
акбэркIэ азэнаджэри чылэм хэджэ, муары Шъэотыкъы мэ адэжькIи хъулъфыгъитIу къыщылъэгъуагъ, чыжьэкIэ 
модрэ чэу къуапэми нэмазышI гори къыкъокIыгъ. Мыхъун 
сIуагъэмэ къысфэгъэгъу, си Алахь. Уегъэзыгъэ зыхъукIэ 
имыщыкIагъэхэр къыпшIудэуаешъ, сегъэзыгъ, сыкъызэхэшIыкI, унэшIу къысщыгъаф, оры мыхъугъэмэ нычэпэ 
мощ фэдиз гъогу къэскIушъуныеп, дунай хьылъ тызтетыр, 
къыспэкIэфэгъэгъэ шыуми бзэджагъэу ыгу къысфихьэгъагъэр, сымышIэу щытэп ар зыфэдэр, сфэбгъэушъэбыгъ, 
сшъхьащыпщыгъ. Сыгу мыкъэбзэ дэдэу къэолъэгъуми, 
хьарамыгъэ сыгу илъэп, нычэпэ сшIагъэр къемыгъэкIуми, 
ущыгъуаз сызэрытыгъэ чIыпIэм, сэ укъысэмыплъэу, мы 
пшъэшъэжъыеу къысэптыгъэм ихьатыркIэ джыри зэ унэшIу 
къысщыгъаф.
Гощэунае шыонэзэтелъыр Цызанэмэ яшышIоIу рипхынышъ, яунэ зынэсыжьрэ уж гъунэгъу кIалэмэ ащыщ горэм 
ригъэщэжьынэу ыгу къэкIыгъ. Гощэунае дэгъоу Цызанэхэр 
ышIэщтыгъэх, янэ игъусэу цIыкIузэ мыхэм адэжь къызэрыкIощтыгъэр IэшIу-IэшIоу ыгу къэкIыжьыгъ. Ядэжь 
нэмысыжьзэ, Цызанэмэ адэжь Гощэунае дэхьагъэгоми 
хъущтыгъэ, ащ фэди ашIэ, ау ари къыригъэкIугъэп. КIасэми, 
пасэми гъогу тетыр иунэ зекIужькIэ мэгупсэфыжьы. 
Гощэуане гъогу мычыжьэ дэдэми къыкIугъэр, инычэпэ 
къэкIожьыкIэ гъогу блэгъэ гъогу чыжь зыфаIорэм фэдагъ.
ШышIоIум кIэрыт шымрэ бзылъфыгъэмрэ нэмазышIэ 
ежьэгъэ Цызэнэ ПэтIращэм зыфихьын ышIагъэп. Шыонэзэтелъыр шышIоIум езыпхырэр мыбзылъфыгъэу хъулъфыгъагъэмэ, ащ фэдизэу ымыгъэшIэгъоныекIэ мэхъу. 
ХьакIэр къызыщепсыхрэр ипIалъ зэраIоу, джыри зэрэжьым 
пылъыщтыгъэп, хабзэу щыIэмкIэ пэгъокIыщтыгъэ.
- Гощэуная сэIо?..- ПэтIращ ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу 
бзылъфыгъэм пэгъокIы.- Сыда, Гощэунай, къыохъулIагъэр?..

--- Page 21 ---

- Шъхьэтехъо зытехъогъэ бзылъфыгъэмэ къямыхъулIэрэр къысэхъулIагъэп, ПэтIращ... Моу тадэжь сынэбгъэсыжьыгъэмэ сигопэщтыгъэ. Шым зи емыIу, зыемэ етIанэ 
аIэкIэбгъэхьажьын...

--- Page 22 ---


ЯТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 23 ---

Абдзэхэ къушъхьэми, адыкIэ, хыIушъо лъэныкъомкIэ, 
мэфэ тыгъэпсхэм зиос шыгу фыжьхэр къахэщрэ шапсыгъэ 
къушъхьэми КIэмгуе шъолъырыр апэчыжьагъэми, Кавказ 
зэо блэкIыгъэу илъэс шъэныкъо джыри зытемышIагъэм 
ыцыпэ хэмыщэегъагъэу, ынэгу къымыстыгъэу щытыгъэп. 
Урыс пачъыхьэм къушъхьэм къыхифыгъэгъэ адыгэмэ 
ащыщхэу ТыркуемкIэ замыгъазэу чылэкIэ мы лъэныкъомкIэ зыкъэзгъэзагъэхэри мэкIагъэхэп. ЛIыку ныбжь 
зытемышIэгъэ тарихъ хьылъэр пщимыгъэгъупшэу, щтэгъэ нэгукIэ къыпIуплъэхэу, адыгэ чылагъохэр, къогъупэ 
шъэфмэ закъуагъэбылъхьэу, одыкIэ-мыдыкIэ къыщэлъагъох. ЕгъашIэм чIыпIэ хэхыгъэкIэ Лэбэ Iушъо Iус адыгэ 
чылагъохэми язытет егъэзыгъэ IофкIэ къэкощыжьыгъэхэм 
анахьышIоп. АпшъэкIи, ахэкIи, абгъухэмкIи урыс-къэзэкъ 
чылагъохэу къащытэджхэрэм ясэгъэ-ямысагъэхэу нэбгъузыкIэ афычIэплъых. ЗэрымышIэ-зэрышIэхэу шъофым е 
къогъу пакIэ горэм къозэрэубытэхэмэ, лъыкъэ-псыкъэ 
изэрэшIыхьэхэу зэзаох, зи къахэмыхъухьагъэ пIонэу етIани 
зэшIужьых. Зигукъао джыри щыгъупшэгъу имыфэгъэ 
адыгэхэр къэзэкъхэм, хымахьэр къихьи унахьэр рифыгъ 
зэраIоу, техакIохэкIэ яплъых, къэзэкъхэри адыгэхэм, 
хыкIыбым шъурамыфэу шъукъырагъэнагъэмэ шъугушIу 
къараIоу, бусурман шытыгъукIэ къяджэх. ЛIэшIэгъу блэкIыгъакIэм пыи зэфишIыгъэхэми, уцIыфэу зы чIыр, зы 
тыгъэр зэдыуемэ, къэхъу-хъужьми гукIэ узэфэмыщэгъэн 
плъэкIыщтэп. ЦIыфыр цIыфым къыкъомынэжьы зыхъукIэ, 
ущымыIахэмэ нахьышIу. Ежь зэриIоу хэтрэ цIыф лъэпкъкIи 
дунаир щытэп. Узэхэмыхьэмэ, ущымыIэшъунэу, уапэкIэ 
улъымыкIотэшъунэу, дунаим щыхъурэ-щышIэрэмэ уафэнэшъунэу, уафэзэщынэу чIыпIэ уефэ, лъэпкъым инэпкъ 
зимыIэтэу, зыкIырыплъын ымыгъотэу зэхэтэкъожьы. 
КъяхъулIэгъэ тхьамыкIагъом иягъэкIэ адыгэхэр, зэгорэм 
япчъагъэкIэ лъэпкъышхо зэрэхъущтыгъэм емылъытыгъэу, лъэпкъ зэхэтэкъогъэ макIэ хъущтыгъэми, нэпкъэу 

--- Page 24 ---

зытетым темыплъыкIынэу, дунаим щыхъэрэ-щышIэрэм 
щымыгъозэн, игъунэгъумэ ахэмыхьан-ахэмыкIын нэшанэ 
иIагъэп, къушъхьэ кIыбым, уашъомрэ чIымрэ зыщызэолIэрэ 
къуапэм ыкIыб щыхъурэр зэримышIэрэм ыгъапэу, джа 
лъэныкъом кIуагъэмэ къызагъэзэжьыщтым, къэбарэу 
къахьыжьыщтым паплъэу егъашIэм къыхьыгъ.
Анахь чыжьэу уплъагъэми, уигъунэгъу умылъэгъоу, 
ар кIэтыпIэ къыпфэмыхъоу лъэгъупIэ-гугъапIэ зэрэуимыIэщтыр урыс пачъыхьэм зэбгырифыгъэ адыгэмэ амышIэу 
щытыгъэп. Дэйхэми, дэгъухэми гъунэгъоу иIагъэхэр джа 
урыс-къэзэкъ чылагъохэу гъэщынэгъэ-къэрэгъулапIэкIэ 
къапигъэтIысхьагъэхэр арых. Хэтрэ цIыф лъэпкъи цIыф 
бзаджи, цIыфышIуи къыхэкIы. ЦIыфышIум иIушыгъэ узэфещэ, цIыфым ибзэджагъэ зэпэчыжьэ уешIы. Ау шIугъэр 
арышъ дунаир щызгъаIэрэр, зэкIэми ар апшъэ мэхъу, 
ащ ишIушIагъэ гухэр зэфещэх, азыфагу илъ чъыIэр егъэфабэ, цыхьэ зэфэмышIыгъэным ылъапсэ ео. Джащ фэдэ 
гукъэбзагъэ зиIэ цIыфхэр адыгэ чылэхэми урыс чылэхэми 
адэсыгъэх. Ау бэдзэрхэр зэкIэми анахь гугъэпIэ-зэпхыпIагъэх. НэIосагъэ-гузэфэшIуныгъэр джахэмэ къащежьэшъ, 
цIыфитIур, унагъохэр, чылагъохэр зэхещэх.
Лабэрэ Шъхьэгуащэрэ азыфагу дэдзэгъэ кIэмгуе 
шъо лъырым ис чылагъохэм - зыдэгъэзэгъэ лъэныкъохэр 
якIуапIэхэу бэдзэршIыпIэхэр яIэх. Ахэр - Лэбап, Щэгъум, 
Шытхьалэ, ТIэсхъапIэ, Мыекъуапэ, Чэтунэ. Тхьамафэ къэс 
бэдзэрыкIокIэ зэ адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ зэхэхьэх. Мыщ 
фэдэ бэдзэр зэхэхьаныр непэп къызежьагъэр, адыгэхэмрэ 
урысхэмрэ зэпэгъунэгъу зыщыхъугъэм щегъэжьагъ. Кавказ заом илъыпсгъэчъэ лъэхъани, зэзаощтыгъэхэ нахь 
мышIэми, ябэдзэрыкIо IэкIыб ашIыщтыгъэп: зэпыйхэрэр 
зэхахьэхэти, былымкIэ, щыгъукIэ, гынкIэ, шэкIыкIэ, былымышъокIэ, цыкIэ, шъоукIэ, унэгъо Iэмэ-псымэхэмкIэ, 
IуданэхэмкIэ, гъомылэ шIыгъахэм фэшъхьафэу, цIыфым 
ищыкIэгъэщт пкъыгъо зэмылIэужыгъохэмкIэ зэщыщафэщтыгъэх. Джа шэнри ахэмызыгъэу, уахътэр кIуатэу агу 
зэфилъ мышIуныгъэр IукIоты къэсми, мафэ къэс нахь пытэ 
хъоу, язэблэгъэныгъи джыри хэхъо.
Бэдзэр дэгъукIэ адэмыеми, джамбэчыеми, улапэми 
алъытэрэр Лэбап. Пшызэ иджабгъу лъэгапIэ тес. Лэбапэ 
укIоныр псыхъоикIыным къин къафешIми, амал иIэмэ, 
Шытхьалэ нахьи ащ нахь кIощтых. Шытхьалэ бэдзэр дэгъу 

--- Page 25 ---

щымыхъоу арэп, ау къазэрэщыхъурэмкIэ Лэбапэ нахь 
зыфаехэр тырагъуатэу ары. Шъыпкъэр пIон хъумэ, арэп 
Iофыр зыдэщыIэр. Шытхьалэ изэкъуагъэп, къушъхьэм 
къызчIафыгъэхэм щегъэжьагъэу адыгэхэр ащ фэдизэу 
Мыекъуапи кIонхэу фэягъэхэп. ЕгъашIэм нэплъэгъукIэ 
зэсэгъэ къушъхьэхэу яхэпIэ бгынагъэхэр, якъэхэр зыхэтхэр агу пыкIыщтыгъэхэп, блэкIыгъэ мызэфэныгъэм зырагъэзэгъыщтыгъэп. ЕтIани Мыекъопэ отделым, амал иIэу 
пэгъунэгъу зашIыщтэп, зыщадзые. Ащ хьапсэу дэтыр 
къызхэхьажькIэ, сыд щашIэн, узщамышIэрэм хьэкIапIэ 
умыкIу зэраIоу, уIукIотмэ нахьышIу.
Лэбапэ нэмыкI хэгъэгоп. Ари Пшызэ шъолъырым 
щыщ, сыд фэдэрэ хэбзэ IофкIи Екатеринодар епхыгъ, 
ари, Мыекъуапэ фэдэу, нахь мыинмэ нахь цIыкIоп, приставри дэс, хьапс цIыкIоп дашIыхьагъэри. Аущтэу щыт нахь 
мышIэми, Лэбапэ нэмыкI отдел, псыхъуитIур зыщзэхэлъэдэжьрэм - Пшызэрэ Лабэрэ - къызикIыжьхэрэм, сыд 
ашIагъэми агу нахь мэгупсэфыжьы. УлIмэ, куандэм шъхьарычъыгъэ жьы къилъыгъэр шъофым къигъотэжь зэраIоу, 
адыгэ шыум ишышъхьэрэ ишыкIэ Iэтыгъэрэ къэгъотыжь. 
ЕтIани мыдрэ адыгэчIым къитIысхьэгъэ мыжыкъ чылагъомэ 
афэмыдэу бэшIагъэ Пшызэ адырабгъу Лэбапэ зыIусыр. 
Псыхъомэ къазэпырыкIхэзэ къязэуагъэхэми, ячIыгу атырахэу къитIысхьагъэхэп. ЦокъакIэ нахьи цокъэжъ зэраIоу, 
пфэшIуи, пфэмышIуи, ипытагъи итIэсхъапIи ашIэ. НэIуасэу 
щыряIэри макIэп. Пшызэ къимыугъэу псы зэпырыдзыпIэ 
пхъэмбгъу зэхэIулIагъэм Iоф ерэшIи ары. ЧапычкIэ уиши, 
уикуи, уифаэтони, уибылым зэхэпхъагъи нэрэ-IэрэкIэ, 
тутыныбжъэ гъэстыгъо уримыгъафэу, уригъэсыкIыщт. 
КIымэфэ чъыIэ къызыхъурэм, мылым узщытехьэрэм, пкIэ 
хэмылъэу, урикIыщт.
Непэ мэфэ шIагъу. БлэкIыгъэ бжыхьэ мэфэ пщагъомэ 
афэмыдэу, чыжьэкIэ Абдзэхэ къушъхьэхэр тыгъэпсым 
къыхэщых. Жьы мэкIэ шъабэу, къыкIэпщрэм пкIашъэр 
зэрелъасэ. Пшызэ чъэгъуабз, исэмэгу нэпкъ лъхъанчэкIэ 
мычыжьэу къыхэлъэдэрэ Лаби, мыжъуакIэр къыщыплъытэнэу бэкIэ Пшызэ нахьи нахь къабз. Чъыг зэхэпхъэгъэ 
мэзэу Лэбэ сэмэгубгъум рекIокIрэм зынэIу кIымэфапэм 
фэзгъэзэгъэ бжыхьэр зэрэфаеу щыджэгугъ. Ащ пчэдыжь 
тыгъэу шъхьащытаджэрэр зыхэплъэжькIэ, гъожьышэ 
зэщымыщым идэхагъэ нэр пIэпехы. Лабэ Iупчъапчъэзэ 

--- Page 26 ---

Пшызэ зыщыхэлъэдэжьырэ чIыпIэм адыкIэ мэз къогъупIэм 
пэблагъэу Iутэкъогъэ чылэ цIыкIум ибгъагъэхэр зэпэIудзыгъэ-зэфычIэплъхэу, ящысыкIэ моу шъэфыгъэ-мыгушIугъэ 
горэ угу къырегъэтаджэ. Бжыхьэ дунаим иIэрымышI 
дэхагъэрэ адыгэ чылэ орзэшъхьэ-къамылышъхьэ чэфынчъэмрэ зэкIурэп, ары пакIошъ, зэмызэгъэу къыпшIошIы. 
Аущтэу чылэр къызыплъэгъури къызыпщыхъури, Пшызэ 
узэпырыкIэу Лэбэпэ тхышъхьэ лъагэм укъызеплъыхкIэ ары.
Тыкъэ Едыдж ащ зыкIегупшысэрэр ымышIэу Пшызэ 
адырабгъукIэ ыгу щыIэу мыдрэ сэмэгу нэпкъым тет. 
Паромэу псым зэпырысыкIрэм кIэлъэплъэ. Дэгъоу хъугъэ зэрэтемыхьагъэр. Лафышъэ Хьаджмырзэ ипэIожъ 
хъокIыжьыгъэу, муары къэлъагъо. Хэта ащ игъусэр. Шы 
Iэдэжь зыIыгъэу къыдэгущыIэрэр ары. Улапэ щыща шъуIуа? 
Тыкъэм ынэ бгъэшхъуанэм фэдэу чанми, зытыригъэдыкъагъэр къышIэжьрэп. ЕтIани мэкъу кухьэу паром пчэгур зыIыгъми плъэгъу къыритрэп. Е зиунагъор бэ гъон, Едыдж еIо, 
бжыхьэр имыкIэу кIымафэр къэмысзэ, зимэкъу бэ дзэрым 
хэта зыщэрэр? Гъэтхэпэ чъыIэм нахь уасэ кIихыныеба! Адэ, 
сыдэу пшIын, хэти зыфэшIур идунэе тетыкI. Зицокъэ гъуанэ 
уарзэ къищрэ Хьаджмырзэми зышIомыдэеу, зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи ыбгъэ къыригъэпшэу, байхэмрэ 
тхьамыкIэхэмрэ зэригъэзафэу, зиIэм ешъугъоу, ичэу 
гъуанэ дэплъэу, зимыIэм сыда зыкIимыIэр ыIоу дунаим 
тет. Тэ ежьагъ джы? Сенэгуе а зыдэгущыIэрэр мыадыгэкIэ. 
Ары, къэзэкъ, ипэIо шыгу плъыжь къэлъэгъуагъ. Джы 
адыги къэзэкъи ящыгъынкIэ къэшIэжьыгъуай. Тицыий, 
типаIуи, тихьазыри, тикъами зыIэкIалъхьагъ. ТинасыпкIэ 
япэIо шыгу плъыжьы, анэкIапэ кIыры, яшытесыкIэ къонцIы, 
яуани пIуакIэ... КIо джары, Хьаджмырзэ гъакъым къэзэкъ 
егъэлъэгъуи, псы емыгъэ шъожь. ЗыдэгущыIэри ежь фэдэ 
IэнэхъокI горэн фае. УмыцIыфэу цIыф фэдэр тэ къипхыщт, 
зэфэмыдэ къызэдашъорэп, зэмышъогъу зэрэщэрэп.
Гъогу техьэ пае, Тыкъэм ичылэ щыщи, щымыщэу къэзышIэжьыщт горэми зыригъэлъэгъу пакIошъ, благъэкIи 
Iуплъэнэу, чыжьэкIи теплъэнэу фаеп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, 
ежь къыIуплъэнхэ нахьи, къамылъэгъоу атеплъэным нахь 
фай. Джаущтэу ущытмэ, нахь гупсэфыпIэ уитыщт, джэгъуанэми зыптыриIэтыкIыщт. УимыщыкIагъэм зыщыдзый, сыд 
епшIэщт, Iогъу-шIэгъу укъашIы къэс, нэфапIэ уефэ. Джа 
шIыкIэ-гъэпсыкIэр Тыкъэм къыхафэ зыхъугъэр непэп, 

--- Page 27 ---

шъхьэзэкъорыкIо тыгъоным ыуж зихьэгъэ илъэс пчъагъэр 
ары. Зыуж ихьэгъэ Iофыр къыгъэцакIэу чылэм къызыкIожькIэ, цIыфмэ защидзыерэп, зэрэдэсыр аригъэшIэнэу 
куп зэхэсмэ ахэхьэ, зэкIэми, сыкъэшъулъэгъу, зыгорэкIэ, 
мыхъу зыщыхъужьрэм, шъунэ ишъукIыжьына, шыхьатэу 
шъукъыстеуцон ыIоу, урам къуапэмэ защегъэлъагъо.
Псы зэпырыкIыпIэм Едыдж изакъоп Iутыр. БэдзэрыкIо 
мафэшъ, къызэлъекIуалIэрэр бэ. Мы лъэныкъом нахьи 
модрабгъукIэ Iутыр нахьыб. МэкъумэщышIэм мафэр ыпэ 
итэу иIофшIэн зэрифэнэу ихабз, аущтэу мызекIомэ, ыгу 
загъэрэп. Сэбахь уахътэ зэхахьэр бэдзэрым ижъобгыпI. 
Джащ ехъулIэрэр ары бэдзэрым ищэташъхьэ тезыхрэр. 
Тыгъэр ошъочапэм къыдэкIуае къэсми, узфаер умыгъотыжьэу бэдзэрым ущылъыхъон фае. Тыкъэм ащ фэдиз 
Iофышхуи Лэбэпэ бэдзэрым щыриIэп. Тхьэумэфэ мафэти 
унэм исышъугъэп, мэфэ зытIущым щытыгъэ шыри тыригъэзекIухьан, цIыфми заригъэлъэгъун, бэдзэр-дунэе 
къэбарми захигъэнынэп ыIуи, къежьагъ. Ар къыпэкIафэу 
гущыIэгъу къэзышIырэмкIэ ушъхьагъу. Зычэщ къыдэмыхъугъэ тучан теом гугъу фэхъугъэу къырифыжьагъ. 
Джыри зэ блэкIын, къыблэкIыжьын, Iофы зыригъэшIэу 
чIэхьани, шэкI зэкIоцIыгъэчэрэгъуагъэхэу мэкIаим телъхэр 
зэригъэлъэгъущтых, щыгъын шIыгъэхэм апыплъыхьащт, 
тэу къептыгъэкIи егъашIэм зыщимылъэщтми, къэзэкъ 
пэIо шыгу плъыжьым Iэ щифэзэ, теутхыпкIыхьащт. Дышъэ 
сыхьат, Iэхъухэр, пшъэ блэрыпсхэр, дышъэ-тыжьын 
бгъэ халъхьэхэр, Iэлъынхэр зыдэлъ апч чIэгъми феплъэкIыщт. ФеплъэкIыщт къодыеп, джахэр ары мыбжыхьэ 
щыублагъэу шъхьэуз фэхъугъэу чъыегъу къезымытрэр. 
Тучан зэфэшIыжьыгъом джа дышъэ пхъуантэм дэлъхэр 
зэрэдахыжьрэм, нэмыкI гъучI пхъуантэ зэрэдалъхьэрэм 
щыгъуаз. Ащ изакъоп, гъучI пхъуантэр чIахыжьышъ, унэм 
зэрэрагъэуцожьри, тучан егъэтыжьыгъом зэ зычIидзи, 
зэригъэшIагъ. Тыкъэр зыдэщытым пэмычыжьэу адыгэ 
шыуищ щызэхэт. ЫкIыб афэгъэзагъэу ахэдаIо, тIур Адэмые 
щыщ, ящэнэрэр яупчIы:
- Сыд, тхьам ыIомэ, адэмыехэр, шъуалъэныкъокIэ 
щыкъэбар?
- ТалъэныкъокIи, тхьам ыIомэ, уезэгъыщт, щымамыр,- Цызэнэ ПэтIращ джэуап къытыжьыгъ.
- Ари шыкур, зэо-банэ щымыIэу умамырыным нахь 
насып щыIэп. Икъун тятэмэ, адыгэмэ акIэхэкIыгъэр, лажьэ 

--- Page 28 ---

тимыIэу лажьэ къытфэзыхьыгъэ къэзэкъ пэIо шыгу плъыжьхэр дунаим регъэтэкъох, зи хъун къыташIагъэп. Ахэмэ 
шъукъаухъурэихьапэ шъо, гъунэгъу къышъуфэхъушъущтхэмэ сшIэрэп нахь. Аргъой мыцакъэрэ адыгэ мытыгъорэ 
щыIэп, ы-ы, жъугъэпсэущтхэмэ сшIэрэп нахь? - къяупчIы рэр 
мэщхы, етIанэ ошIэ-дэмышIэу ищхын зэпегъэушъ, ПэтIращэ 
игъусэм еупчIы.- Адэ, сшынахьыкI, о зи къапIорэпи?
- Сыд къэсIон, нахьыжъым гущыIэр иеу...
- Ари тэрэз. Аферым, ари зэрэпщымыгъупшэри... 
Ау мы тичIыгу къитIысхьагъэмэ тижъи тикIи тщагъэгъупшэжьынкIэ сенэгуе... Мыхэмэ афэшъуашэр сэшIэ сэ, 
зэхэуубытэнхэшъ, хым тызэрэрагъэтхьэлагъэм фэдэу, 
Пшызэ чIебгъэхьанкIэ фэдэ щыIэп!.. Мыхэмэ къыташIагъэр, 
мыхэмэ къыташIагъэр!..- лIы нэгуф тхъоплъэу, щыгъынкIи, шы IапIэкIи зэтегъэпсыхьагъэу адэмыемэ гущыIэгъу 
афэхъу гъэм ышъхьэ егъэсысы.- Модэ шъуплъ, мо къушъхьэ дахэхэу къэлъагъохэрэр, мо мэз шъолъыр зэхэтхэр, 
нэплъэгъур зыщышхэкIырэ чIыгу гъэбэжъу зэикIхэр уимыежьыным, ахэмэ IэкIыб уафашIыным нахь тхьамыкIагъо сыд 
щыIэн? Хэт джы ахэр зыуцIэпхэу шъушIэрэр? Мо къощыр 
шIуй макъэхэр къызпыIукIхэу, къол дэгъамэ къызпыухэу 
Пшызэ къызэпырадзыжьыхэрэр, "винмин" зыIохэу, зиныси, 
зигуащи, зишIупщи, зимахълъи зы чыхIэн чIэгъ зэдычIэлъхэу мы щытхэр арых!.. Адэ джары, адэ джары, умылIэмэ 
урыс хьаджи плъэгъун тятэ тхьамыкIэм зыкIиIощтыгъэр... 
Зэгорэм тыракIыгъэми, ахэмэ апэуцужьын джыри къытхэкIын, мощ фэдэ хэку дышъэ яптыныр, лъэгукIэтын 
джаурмэ ябгъэшIыныр хьарам, тхьэми ыдэнэп, хьарам!..
Джыры ныIэп адэмыемэ адэгущыIэрэ шыу зэтегъэпсыхьагъэр Тыкъэ Едыдж къызишIэжьыгъэр. Илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ Джамбэчые хьакIэщ горэм щыIукIэгъагъ. 
Бгъэлыбэ Къаидэ лIы губзыгъ, адыгагъ, быслъымэн дин 
Iори, нычэпэрэчэщым псым пфыхэтыщт, адыгэгъэ зэхэтыкIэм, зэхэхьэкIэ-зэхэкIыкIэм нахьышIу, нахь дахэ цIыф 
лъэпкъ имыIэу еIо. Ащ ыуж гъэсэныгъэ зыщигъотыгъэ 
хьарапыемкIэ ынэIу гъэзагъэ. Мы илъэс зытIум Тыкъэм 
IэкIэлъэгъуагъэп Бгъэлыбэр, Iофы зыригъэшIэу кIэупчIагъэп, яцIыф гъэпсыкIэрэ ягупшысэрэ зэрэзэпэчыжьагъэм 
пае кIэупчIэнми фэягъэп. МакIэп Iоным хэмыкIхэу, шIэным 

--- Page 29 ---

нэмысхэу, бгъэтIысмэ уигъэпщынэу адыгэмэ ахэтыр. Джар 
тIомэ, къогъупIэмэ IэутIэ-Iэбжым ащытшIызэ, къыташIэщтыр къызэрядгъэшIэгъахэшъ, ткIуачIэ къымыхьыщтми, 
тыжэ къыхьрэр къэтэIо. Тэ тщымыщым шъумэ къыпэу, 
тIэ къимыхьагъэр  къуанчэу  къытщэхъу. Къуанчэмэ 
яплъ дышъэ хэшIыкIхэу джа гъучI пхъуантэм пчыхьэрэ 
рагъэкIужьрэм! Тыкъэр ащ нахьрэ Къаидэ едэIужьынэу 
фэягъэп шъхьакIэ, къылъыIэсыгъэ гущыIэмэ ытхьакIумэ 
кIырагъэпхъотыгъ.
- Адэ, сшынахьыкIэхэр, бжыхьэ къэщэ-нащэхэр Адэмые щекIокIхэрэба?
- Ахэми ягъо къихьагъ, щекIокIых.
- Ари хъяр, шыкур, тхьэм ишIэ хэмылъэу зи хъурэп,- 
Бгъэлыбэ ынэгу шъуашIо, зэхихыгъэри, къыIуагъэри зэригуапэр къыхэщыгъ,- тхьэм ынаIэ зэкIэми атырегъэты... Адэ, 
сшынахьыкIэхэр, шъуичылэ къэзгъэзэжьыгъэ Дэгужъыемэ 
япхъу сыд ешъупэсрэр? Олахьэ лIэкъо хъарзынэм зыхэхьэгъагъэр! Адэ сыд фэдэлI тхьам ынатIэ къыритхэгъагъэр. 
Джамбэчые зы лIэу дэсмэ ащыщ. Пыу алаурсын, а бзылъфыгъэ мыгъасэм ышIагъэм фэдэ цIыф ышIагъэпщтын, лIым 
ишыонэзэтелъ къешэси, мэфэщэджагъоу, къыкIэлъыплъэрэр къыдэхьащхэу, чылэм къыдэкIыжьыгъ!..
- Олахьэ, нахьыжъ,- зэхихрэр ПэтIращэ фэщыIагъэп,- 
мэфэщэджагъоу оIо шъхьакIэ, сэбахь нэмаз шIыгъом 
адэжь Гощэунае чылэм къыздэхьажьыгъэр. Сыщыгъуаз, 
сэр шъыпкъэм сшъхьэкIэ сырихьылIагъ. Шыонэзэтелъэу 
зыфапIори джы къызнэсыгъэм сищагу дэт, зыем фэсIопщыгъ шъхьакIэ, къылъигъакIохэрэп.
- Дэгужъыемэ япхъу уиIахьыла?
- Хьау, сиIахьылэп. Джа зэрэпIуагъэу, шым тесэу ядэжь 
Iухьажьынэу фэягъэпти, зыемэ ягъэгъотыжь ыIуи, апэ 
сэрти IукIагъэр, шыр къыслъэхинагъ. Тичылэпхъу шъхьакIо 
къырамыхыгъэмэ, зи мыхъун ышIагъэп.
- Ары Iолъ...- хэпшIыкIэу, зэхихрэр ыгу римыхьэу, 
Къаидэ къэуплъыжьы, етIанэ тырилъэшъожьми, зыфаер 
къеIо.- Олахьэ, сшынахьыкI, сэ Мэджаджэхэри Дэгужъыехэри къызэрэсфыщытхэ щымыI, тыадыг, адыгэ напэр, 
адыгэ намысыр къэтымыухъумэщтмэ... ЛIым зыгорэ ышIагъ 
пIокIэ, шъузым зыфаер ышIэщтмэ, олахьэ а зиджэнакIэ 
кIыхьэмэ ущамыгъэIэжьын!.. Ащыгъум, сшынахьыкI, о 
пIори, тичылэ нысэмэ аIори зыба?.. Бзылъфыгъэм ышъхьэ 

--- Page 30 ---

къебгъэIэты хъущтэп, сшынахьыкI. Ащ ышъхьэ къызэребгъэIэтэу джэхэшъогум лъэгукIэтын утыришIыхьащт. Ащ, 
сшынахьыкIэх, талъэныкъокIи шъуалъэныкъокIи хьыкум 
ищыкIагъ, ашъхьацналъэ пэпчъ машIо кIэмыдзэу а лъэпкъыр бгъэIэсэн плъэкIыщтэп. Ар зиакъыл къымыхьынылI 
шъуичылэ дэс Iоу сшIэрэп!.. Ары Iолъ. Тэ тыкъызэрэухъумэжьын фае, къэзэкъмэ ябзылъфыгъэ шъхьэфитыныгъэ 
зыщытымыухъумэмэ тыкIодын едгъэжьэщт... А-янасын, 
адыгэ хабзэм фэдэ тыдэ къипхын? Сэ бэ къэслъэгъугъ, 
бэмэ сахэхьагъ, бэмэ сахэкIыгъ, тиадыгагъэ фэдэ зыми 
хэслъэгъуагъэп. Сыда чыжьэу узкIэIэбэщтыр, адыгэ 
ны са щэм еплъыба. Адыгэ нысэщэ зэхэтыкIэм, джэгу 
егъэкIокIыкIэм нахьышIу, нахь чэфыгъо щыI Iоу сшIэрэп! 
ЕтIани къэзыщагъэр лъэрыхь хъумэ ары зыдэгъу дэдэр! 
Зымафэ Бжъэдыгъу щылъэрыхь горэм иджэгу сырагъэблэгъагъэти, Я си Алахь, сыд дунэе тхъагъу тызыхэтыгъэр. 
Шыур шыоу, лъэсыр лъэсэу, адыгэ тIэкIур къэукъуагъэу 
Лэхъщыкъуае дэфэжьыщтыгъэп. Мэфибл джэгум мэфищ 
джэгу падзэжьыгъэу сакъыхэкIыжьыгъагъ. Бжъэдыгъу 
шъолъырыр адыгэгъэ нысэщэ зэхэтыкIэ дахэкIэ зэрагъэрэзэщтым сицыхьэ телъ. Шъуи Шъэотыкъи ахэтыгъ ащ, 
ыпхъухэр дакIохэу, икIалэмэ къащэмэ, ащ фэдэ адыгэ 
нысэщэ игъэкIотыгъэ фэшIышъущтмэ сшIэрэп нахь... Сыд 
тхьам Iомэ, Шъэотыкъ Къэлэубатэ ищыIакI? ЧIыгур ихъой, 
шъхьали ешIы аIуагъ, шъыпкъа?
- Шъэотыкъэ Къэлэубати, нахьыжъ, чIыгуи ихъой, 
шъхьали ешIы, ащи иIэ щыIэмэ къызкъуимыгъэнэнэу 
те плъы,- Цызэнэ ПэтIращэ ичылэ дэс бай закъор къаримыгъэушъхьакIу шIоигъоу, шIу шIагъо Шъэотыкъым ыгу 
фимылъми, къызхимыгъэщэу джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ, ари шыкур, тхьэм ишIушIагъ. Адыгэ цIыкIум 
бай къыхэкIы къэс сигуапэ, сшъхьэкIэ къысэхъулIагъэм 
фэдэу сэгушIо... Муары, Трахъом икъухьэхэр Пшызи, 
Псэкъупси къытетэджагъ аIо. Шыкур, шыкур, си Алахь!.. 
Ащ изакъоп, мэшIокугъогу Iофми апыхьагъэу зэхэсхыгъэ. 
КъызэраIорэмкIэ, адыгэ чылэмэ къадэнэжьыгъэ пщы 
цIыкIухэу, зичIыгу тIэкIу атетIысхьажьыгъэхэм афэдэхэп. 
Трахъохэри пщы лъэпкъэп къызхэкIыгъэхэр, чапыч лъэIуфагъэкIэ рагъажьи, мылъкукIэ баймэ атекIыжьыгъэх!..
- Ары шъхьакIэ, нахьыжъ,- фэсакъыпэу ПэтIращэ 
къеIо,- адыгэ шъолъырым исмэ нэбгырэ зыщыплI ныIэп 

--- Page 31 ---

ахэбаикIрэр, адырэхэм янахьыбэр зыкIэмыIэжь, непэ 
зыщыгугъхэрэр неущ агъотыжьрэп...
- Сыдэу пшIын, тхьам цIыфхэр ахърэт дунаим щызэфегъадэх шъхьакIэ, мы дунэе хьафым шъузыфаер 
щы шъушI ыIуи, шъхьарытIупщ щишIыгъэх. Хэти ыIэ къызэрихь... Шъуя мышъугъу ахэмэ. КъыкIэмыщхми къыкIэткIун 
зыфаIорэр шъошIа?.. Зигугъу ашIрэр пчъэIушъхьэм тес 
зыфаIорэр шъыпкъэ, мо фаэтоныр зикъэфыкIэр Шъэотыкъыр аркIэ сенэгуе. Арымырмэ хэт мощ фэдэ фаэтон 
зэтегъэпсыхьагъэ зиIэщтыр?
Шы дэгъуитIу зыкIэшIэгъэ фаэтоныр залъэгъум Цызэнэ 
ПэтIращэдыхэр зыдэщытым IукIотыгъэх шъхьакIэ, Бгъэлыбэм зыфиIогъэ Шъэотыкъыр арымырэу къычIэкIыгъ. 
Фаэтоныр зыер нэбгырищэу щытмэ апэ Тыкъэ Едыдж 
къэзышIэжьыгъэр. Зэрэплъагъэм лъыпытэу Хъанкъо 
шъхьэ кIыхьэр тэ къизыгъа Едыдж ыIуагъ. Непэ зэрихьылIагъэмэ ари къахэмыхъожьыгъэмэ хъущтыгъэба? Лэбапэ 
дэмыхьэзэ, джыри паром икIыгъом заулэрэ Iутымэ, зэрэ 
Улапэу къекIун мыщ. ХьатикъуаекIэ къэмыкIоу Лэбэжъ 
пхырыкIыни, Пшызэ икIын фэягъэ. Ащи мыщ фэдиз имыинагъэми, уимыгъэуцIынэу уизыхын паром цIыкIу телъ. 
Лафышъэ Хьаджмырзэ пэIо хъокIыгъэри, Бгъэлыбэ Къаидэу 
зыжэ зымыгъэуцури, мыдрэ адэмыехэри зэрилъэгъугъэм 
пылъыжьыгъэп. Анэгу укIэмыкIуати, зямыгъэлъэгъуи, 
дунаим къыппылъын щыIэп. Хъанкъо Къылыщджэрыий 
зытыримыгъэплъэн ылъэкIын шъхьакIэ, аущтэу зекIонэу 
фаеп. Тыуджэгъугъэ, ыIуагъ Едыдж, чылэм тыдэтми 
шъхьащэ фэтэшIы, гъогум тыщыIукIэми, ышъхьэ едгъэгъэшIожьэу тыкъыфепсыхы. Еплъ джы, къыIулъэдэнышъ, 
мощ фэдизэу тызэрежагъэм пымылъэу, щытхэр зэкIэ 
IуигъэзыкIхэу, сыпщ ыIонышъ, апэ паромым зытемылъадэкIэ. Щытмэ ащыщи зи ыIощтэп, фыIукIотынхэшъ, гъогу 
ратзэ тырагъэхьащт. ГъэшIэгъоныр, пщы Iоф бай IофхэмкIи 
адыгэхэри урысхэри зэфэдэх. Алъ хэлъэу къалъфыгъэм 
фэдэхэу зыгорэм ежьхэм анахь лъэшым, нахь фэшIыгъэм 
шъхьащэ фашIыныр яхабз. Сыда аущтэу зыкIыщытыр? 
Ашъыу, тэри Хъанкъом, Шъэотыкъым, Болэтыкъом, 
Трахъом, хэта джыри зыцIэ раIоу къэнагъэр, тыкIоу акIыб 
тыдэуцощтэп. ГъэшIэгъона чIыгуи, шъхьали, къухьи, былым 
Iэхъогъухэри къысэплъэгъулIэнхэу симыIэмэ, зэрэ Улапэ 
афикъунэу мылъку гъэтIылъыгъэ сиI. Зыуж ситыр къазыхэхъожьрэм къоджэхь-къоджэшхмэ зэрэщаIоу, джыри 

--- Page 32 ---

зы чылэ къытелъхь. ЛIыгъэр? Хъанкъо пшъэ кIыхьэр апэ 
къибгъэшъыгъэкIи, къызгобгъэуцон зы нэбгырэ ахэтэп. 
Слъэгъузэ мы шъхьэ кIыхьэр, тапэ узфишърэр сыда аIоу, сэ 
къыскъонэжьынэу къаушъхьакIугъэмэ ары сызыфэягъэр. 
Паром кIыIум сшъхьэ щызгъэтIылъыщтыгъэми, силIыгъэ 
зыфэдэр езгъашIэщтыгъэ...
ФаэтонымкIэ къыIулъэдэгъэ Къылыщджэрыем тэ 
укIора зы нэбгырэ римыIоу, адыги, урыси, къырихьылIагъэр зэлъыIукIоти, зэкIэми апэ паромым тырагъэхьагъ.
Чъыг шъхьапэмэ къашъхьапырыплъи, ошъочапэм 
тыгъэр дэкIоен ригъэжьэгъагъэми, Лэбэпэ бэдзэрым 
зэхэкIыжьын мурад иIагъэп. Зэрэпшызэ шъолъырэу 
къы дэуагъэм фэдэу цIыфыр бэдзэрым тефэжьрэп. Курэ 
шырэ зэпэIут, лъэсыр лъэсы, шыур шыу. Бжьэ пчIыгъэм 
фэдэу зэкIэри мэхъые, мэсысы. Щафэрэм нахьи щэрэр 
нахьыбэу къыпщэхъу. ЦIыфым ищыкIагъэу узфаер, улъыхъомэ, тебгъотэщт. ШэкIи, кузэкIэти, шIуани, пхъэIэбжъа ни, мэкъуи, щыгъын шIыгъахи, шыонэзэтелъи, гъомыли, 
лъэкъопылъхьи, шъони, шIоIугъи, дышъэ Iуданэм щегъэжьагъэу хьажъ-быжъ зэфэшъхьафмэ ащыкIэкIыжьэу, 
тетэкъуагъэм гъунэ иIэп. Бэдзэрым къэзэкъмэ анэмыкIэу 
адыги, нэгъоий, цыгани тетых. ЯщыгъынкIи, ящэфакIэкIи 
ахэр къэзэкъмэ атекIых. Шыхэр, шIуанэхэр, шхохэр, къазгъырхэр, гъучIым хэшIыкIыгъэ пшъэхъухэр цыганмэ ащэх. 
Шэу ащэрэмэ ацэхэр къагъэлъагъоу ажэхэр зэтыракъых, 
атхмэ зарадзышъ, яплъырыгъэ арагъэушэтэу агъэхъу шIэх, 
зандэу дагъэпкIаех, агъэщыщых, язэдэгущыIакIэкIэ апэрэм 
зэщыхьагъэхэу, зыгорэ зэтырахы пшIуагъэшIы, яурысыбзи, 
яцыганыбзи, яIэутIэ шIыкIи щэн-щэфэныр къарэкIы.
Адыгэхэми нэгъойхэми ябыслъымэныгъэ зышъ, къохэр 
зыщащэрэ, зыщышIуйрэ чIыпIэр чыжьэкIэ къаухьэ. Къолыр 
залъэгъукIэ апэхэр аубытхэшъ, къолымэм емыпэмыхэу 
шъхьэр дырагъэзэкIзэ блэкIых. Къэзэкъхэми непэпышъ ар 
къазэрэдашIэрэр, ахэмэ къол зымышхрэ адыги нэгъоий 
зыкIэ алъытэу къясэмэркъэузэ, къафадзы:
- Черкэс, куповай сало, воно нэ хуже баранины!..
Лафышъэ Хьаджмырзэти ар къызфадзыгъэр, игъусэ 
къэзэкъ кIалэм еплъи щхыпцIыгъэ. Хьаджмырзэ игъусэгъэ 
кIалэу паромым дэжь Тыкъэм щимышIэжьыгъагъэр Улапэ 
пэгъунэгъу урыс чылэу Штурбинэм щыщ Иван Самохиныр 

--- Page 33 ---

ары. Иванрэ Хьаджмырзэрэ зызэрэшIэхэрэр илъэс заул. 
Лэбэпэ бэдзэрым къикIыжьхэзэ, ятэхэм апкъ къикIыкIэ 
нэIуасэ зэфэхъугъагъэх. Ащ щегъэжьагъэу яунагъохэмкIэ зэхахьэх, мэкъумэщышIэм имыIэхэмкIэ зэтефэх. 
ШъэуитIуми ашъхьэ къаIэти, уащымыщыныхьэу язакъоу 
гъогу тебгъэхьанхэ зэхъум, апэ зыдэкIогъагъэхэр Лэбэпэ 
бэдзэрыр ары. Ащ ыуж Шытхьали, Мыекъуапи щыIагъэх, Екатеринодаррэ Чэтунэрэ ашIомычыжьагъэмэ ащи 
нэсыщтыгъэх. Чэтунэ тынэсмэ, Ермэлхьабли тыдэмыхьэу 
тыкъэкIожьынэп аIоуи зэхэпхыщт. ГукIэ зыкIэхъопсыхэрэ 
къалэхэм ащымыIагъэхэми, Лэбэпэ бэдзэрыр гъунэгъу 
чылэм фэдэу къащэхъу.
- Сыда мо къыосэмэркъэугъэ пшъэшъэ къуапцIэм зи 
зыкIемыIожьыгъэр? - Иван шъэогъум еупчIы.
- ЕсIожьыгъ.
- Зэхэсхыгъэп.
- Зэхэпхына, сенэкIэожьыгъ.
- Ара сэIо!.. Адэ ежьыр?
- Сызэригъэжэжьыгъэп!..
- Сенэгуе угу еIугъэкIэ?
- Пшъэшъэ гохь, къол ымыщэщтыгъэмэ...
- Къолыр Iофэп, уиунэ исым къыпфидэщтмэ сшIэрэп 
нахь?
- ТылIба къытфамыдэнэу?
- ЛIы Iаджи ахэмэ атекIодагъ...
ШъэогъуитIур зэплъы жьы, мэщхых. Бэдзэр жъот 
макъэм ясэмэркъэуи, ящх макъи къыхэщрэп. ШэкIхэр, 
шъхьэтехъо къолэнхэр зыщащэрэ лъэныкъом макIох 
шъхьакIэ, зэрэфаехэу кIуапIэ агъотырэп: цIыфхэр къяутэкIых, ежьхэми IэнтэгъухэмкIэ ядысыжьынхэр къагъанэрэп, 
къафэгубжых, зэфагъэгъу, заумысыжьы. Къэптаныбгъэу 
зэрыгъэзыгъэм джэнэ плъы жьыр къыдэщэу, къэзэкъ 
фуражкэу шъхьэрысым нэкIапэу къычIэщрэм ерагъэу 
къычIэплъэу лIыку хьазыр горэ Хьаджмырзэ къыблэкIзэ, 
къыфидзыгъ:
- Чэркэсы всякий шатають!..
Иван Самохиным ар зызэхехым, кIэлъытхъонэу ежьагъ 
шъхьакIэ, шъэогъум ыIэ Хьаджмырзэ къыубытыгъ. Адырэри къызэплъэкIмэ, зыгорэхэр ыIомэ, шыукъамыщыр 
къыгъэсысзэ, цIыфмэ ахэкIокIэжьыгъ.
КъэзэкъылIым изекIуакIэ фэдэхэр Хьаджмырзэ ищыпэлъэгъоп. КъаушъхьакIоуи къезаохэуи къыхэкIыгъ, 

--- Page 34 ---

шъхьакIоу къырахрэм елъытыгъэу ежьри адэзекIожьэуи 
хъугъэ. Ау сыд къехъулIагъэми, амал иIэу, ежь ыпкъ къыригъэкIыщтыгъэп. Зэмылъэпкъэгъу зэо-банэм апылъмэ 
ащ адыригъаштэщтыгъэп. Хэтрэ цIыфи идунэееплъыкIэ, 
акъылхэр зэрэзэфэмыдэу, зэфэдэхэп. Илъэс пчъагъэрэ 
зэрагъэшхыгъэ лъэпкъитIум азыфагу зэфэмышIуныгъабэ 
дэлъ. ЦIыфым иуIагъэ уепщэ къэс нахь мэузы зыIуагъэр 
шъыпкъэу гупшысагъэ. Ар цIыкIу-цIыкIузэ уахътэм ымыгъэкIыжьмэ, зыгъэкIыжьын Iэзэгъу щымыIэу ары мыбжыхьэ 
нэс Лафышъэ Хьаджмырзэ зилъытэщтыгъэр. Ау Самохинхэм адэжь кIуагъэу яхьэкIэлI горэм, Луганскэ къикIыгъэу 
аIо гъагъ, нэIуасэ зыфашIым, цIыфхэр зэфэдэнхэ фае, 
баим тхьамыкIэр зэригъэчырэр зэрэмытэрэзым кIэдэухэрэ цIыфхэм ягугъу къыфишIыгъагъ. Ащ пае илъэсихкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, 1905-рэ бжыхьэм, пачъыхьэм идзэмэ 
зэрязэогъагъэхэм, зэрапыримыкъугъагъэхэм атегущыIэгъагъэх. Джа лъэ хъаным Ермэлхьаблэ къыщыхъугъэ 
Iофхэми, рабочмэ зыкъызэраIэтыгъагъэми ахэдэIонэу 
хъугъагъэ. Рабочмэ Ермэлхьаблэ зыкъызэрэщаIэтыгъэр, 
ахэмэ Шъхьащэфыжьым щыщ Шэуджэн Мосэ зэрахэтыгъэри Лафышъэ Хьаджмырзэ зэхимыхыгъэу щытыгъэп. 
Ау Урысыем ащ фэдэу пачъыхьэм емышIуныгъэ Iофхэр 
зэрэщекIокIхэрэр, цIыф лъэпкъмэ азыфагу зэфэдэныгъэ 
зэрилъыным, шъхьафит псэукIэм зэрэкIэбэнхэрэр апэрэу 
зэхехы. Самохинмэ яхьакIэ къыIотагъэхэр Хьаджмырзэ 
шIошI дэдэ мыхъущтыгъэхэми, ахэмэ шъыпкъэ зэрахэлъым 
гукIэ фэщэгъагъ, аущтэу хъунэу, зыщыхъущтри ымышIэу, 
кIэхъопсыщтыгъэ. ЕтIани уегупшысэу, адрэ къэзэкъмэ 
ябгъапшэмэ, Улап, Адэмый, Хьатикъуай, Джамбэчый 
зыфэпIощт адыгэ чылэмэ къягъэтIысэкIыгъэ Штурбинэм, 
Дукмасовым, Еленовкэ, Николаевскэ, Шъэотыкъым икъутыр адэсхэр Кавказ заом илъэхъан, ащ ыуж Урысыем 
къикIыгъэхэу, чIыгу хъатэ зимыIэгъэ урыс шъыпкъагъэх. 
Ащ фэдизэу ахэми къэзэкъхэр апылъыгъэхэп. Анахьыбэр чIыгубэ зыубытыгъэ адыгэ, къэзэкъ баймэ агъэчырэ. 
БлэкIыгъэ заом азыфагу къыдилъхьэгъэ зэмышIуныгъэм адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ зэрагъэпыищтыгъэми, 
мыхъу зыщыхъужьрэм, ячIыгухэм къянэцIрэ иногородцэх зыфаIорэмэ апае зэкъохьажьхэу Iаджри къыхэкIы. 
Ащ фэдэ чIыпIэм бгъуитIумкIи, одкIи мыдкIи щымыщхэу, 
мэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэр арых къанэхэрэр. ЧIыпIэ 

--- Page 35 ---

хьылъэ зифэхэрэм чырэкIо-ныкъохь лэжьакIомэ хабзэм 
шъыпкъэ ралъэгъулIэжьрэп, сыд язэфагъэми, зэфагъэм 
ыцыпэ арамыгъэгъотэу зэрафэх, етIанэ гъэблэкIо-кIэгъэстакIор апашIэжьышъ, зышъхьэ къахэщрэр рагъэщынэу 
хьапсмэ ачIадзэх.
Шыукъамыщыр къэзгъэлъагъощтыгъэ къэзэкъым 
фэдэу бэдзэрым е паром икIыгъом адэжь адыгэмэ бэ 
закъыпызгъапкIэрэр, аущтэу зыхъурэм адыгэ е къэзэкъ 
пчъагъэу къырихьылIэрэм елъытыгъ лъэныкъогъазэу 
те кIощтыр. Джыдэдэм Хьаджмырзэ къыкъоуцон иIагъ 
шъхьакIэ, имыщыкIэгъэ зэо-банэ бэдзэрым тыришIыхьанэу 
фаеп. ЯзакъокIи арэп, адыгэ макъэкIэ куори, якъамэхэри 
къихыжьыгъэу, зынэхэр къилыдыкIхэу адыгэ жэкIэ-пакIэу 
къэсыщтри макIэп. Делэм уIукIэмэ, уипаIо ети блэкI зэраIорэм зэтыриIэжагъэти ары Хьаджмырзэ Иван ыIэ къызкIиубытыгъагъэр. Ау мычыжьэу, джа къэзэкъылI нэкIапэр 
зыдэкIогъэ лъэныкъомкIэ куо макъэу къыщыIугъэм щытмэ 
ашъхьэ къыригъэпхъотагъ. Хьаджмырзэ плъэмэ, цIыфхэр 
IэнтэгъупэкIэ зэбгыритэкъузэ, кIалэ горэ къэчъэ, ежьыри 
ыуж ит купри мэкуо:
- Чэркэса ловить!.. Чэркэса ловить!.. Ворюга вин!.. 
Ворюга!..- Къэчъэрэ купмэ черкес аIо шъхьакIэ, Хьаджмырзэм нэмыкI къыздэчъэхэрэ лъэныкъомкIэ адыгэ щытэп. 
Мо купэу къэзэрэфрэмэ агу шIу зэримылъыр Иван ары 
апэ къызгурыIуагъэр, къамэр къырипхъоти, тучан натIэм 
кIыбкIэ Хьаджмырзэ рифылIэзэ, къыгъэгъунэнэу пэIууцуагъ. Ау Иван ыкIыб Хьаджмырзэ къыдэлъэти, "черкесыр къэ шъуубыт" зыIоу джа лIэу куощтыгъэм пэгъокIи, 
къыубытыгъ, ылъакъохэмкIэ пIэтIэраозэ, чIым тыриIэтыкIи, 
тучан натIэм риубытылIагъ, къэхъугъэр амышIэу къызэрэфыщтыгъэ купри къызэтеуцуагъ.
- Иван,- Хьаджмырзэ къызэмыплъэкIэу къэджагъ,- 
къэлъыхъу, мыры тыгъуакIор!..- Зэ, апэ еупчI зышIуатыгъугъэм шIуатыгъугъэр зыфэдэмкIэ!..
- Мий кошиль!..- Джа лIы нэкIапэу Иван зыкIэлъежьэнэу ежьэгъагъэр хьапщэу пчэгум къихьагъ.- У нем 
тристо корбовинцив!..
- Адыга мыр? - Хьаджмырзэ лIыр зэриIыгъэу щытмэ 
къяджагъ.- Къэлъыхъу, Иван!..
ТыгъуакIом икъэптан джыбэхэр Иван къылъыхъугъэхэ 
шъхьакIэ, зи къарыкIыгъэп, гъончэдж джыбэхэри нэкIыгъэх. 

--- Page 36 ---

Щазымэ тхьаIум зыдэIабэм, зылъэгъурэмэ агъэшIагъоу, 
ахъчалъэр къыдихыгъ.
- Вонэ мий, вонэ мий!..- ахъчалъэр зие лIы нэкIэпэшхоми къышIэжьыгъ, ардэдэм зышIомыдэеу приставри 
къыIухьагъ.
- Къэуубытыгъагъэр тыгъуакIомэ тэ щыпшIагъа? - 
щэджэгъоужмэ адэжь бэдзэрым къикIыжьхэзэ, Иван Хьаджмырзэ еупчIыгъ, джэуапэу къытыжьыщтым пымылъэу 
пидзэжьыгъ.- Шъыпкъэр пIощтмэ, Хьаджмырз, тыгъугъэр 
къыпкъырымыкIмэ сIуи, апэм сыщтэжьыгъагъ. Гъончэдж 
джыбэмэ сIэ зясэгъэчъэхым, щазымитIоу щыгъмэ, сшIэрэп 
аущтэу сыгу къызкIысиIогъагъэр, сягуцэфэгъагъ.
- О гуцафэ пшIыгъэ къодыягъэмэ,- Хьаджмырзэ щхыгъэ,- сэ, гуцафэ хэмылъэу, зэрэтыгъуакIор сшIэщтыгъэ. 
Мыщ ыпэкIи сыщытэу а кIалэр зыгорэм етыгъоу слъэгъугъагъэ. Ащ ыужи ТIэсхъэпIэ тучан горэм сыщыIукIэгъагъ, 
зи еслъэгъулIэгъагъэп.
- Адэ сыда непэ къыохъулIэгъагъэр?
- Ар Iоф шъхьаф, Иван. Зэхэпхыгъэба куощтыгъэмэ 
аIощтыгъэр? Адыгэм, тыгъужъым ышIагъи ымышIагъи 
зэрэтыралъхьэу, сыд теплъхьэми хъущт. Шъыпкъэр пIощтмэ, "черкесыр къэшъуубыт, шъумыгъакIо" аIо зэхъум 
сыгу къеуагъ. ТыгъуакIом икууакI зэкIэми анахьэу сызэщызыфыгъэр!..
Лэбэпэ тхышъхьэ къэгъэзэгъум къынэмысхэзэ, паромыр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ омакъэхэр къиIукIыгъэх. Ащ 
ыуж бзылъфыгъэ-хъулъфыгъэ куо макъэхэри къалъыIэсыгъэх.Тхышъхьэм къызтелъадэхэм, къэзэкъ шыуищ 
къаблэчъыгъ, зым ыIэ, адрэм ышъхьэ пхыгъагъэ, шыонэзэтелъ шъхьарытIупщи ауж итыгъ. ПсыикIыгъом дэжь 
цIыфхэр щэзечъэх. Паромым тетмэ афэшъхьафэу, шъхьэ 
упсыгъэмкIэ зэрэадыгэр къэпшIэнэу шы IупIэр ыIыгъэу 
адрэ нэпкъым лIы горэ есылIэ. Псым зэрэхэкIыжьыгъэм 
лъыпытэу шыбгы зешIыжьышъ, Лэбэпэ нэпкъымкIэ Iэбжым 
къышIзэ, IокIыжьы.
Лафышъэмрэ Самохинымрэ зыIулъэдагъэхэ псыикIыпIэм хьадитIоу Iулъым цIыфхэр шъхьащытых. Зыр адыгэ 
лIыку хьазыр, адрэр бэкIэ нахьыкIэу, къэзэкъ кIал. Бзылъфыгъэ заулэу тхьамыкIагъом къырихьылIагъэхэр мэгъых, 
хъулъ фыгъэмэ къяхъулIагъэр ашIошъхьакIоу ашъхьэ 

--- Page 37 ---

рау фэхы, адыгэмэ яхьадэ паромым тыралъхьэ, къэзэкъ 
хьадэм еIэхэрэп, зиехэр къэсыщтых, джыри зэо-банэ 
къарашIылIэщт аIошъ, хэти псынкIэу зэрэIукIыщтым пылъ. 
ТхышъхьэмкIэ маплъэх, паромым тезэрэгъэфэжьхэрэп, 
паромзефэхэр зыми фэежьхэп.
- Сыд узфыщытыр, къытехь псынкIэу!..- адыгэ лIыжъ 
горэ Хьаджмырзэ къеджэ.- Мо хьадэм къылъыкIощтмэ, 
зиунагъо бэгъон, уаукIыщти!.. О-уи-и, сыдэу дунэе мыгъо, 
дунэе хьылъэ тытета!.. Я си Алахь, унэшIу къытщыгъаф, 
уишъэбагъэ къыднэгъэс, цIыфэу зэрэшхрэмэ агу шъабэ 
шIы... Сыд тилажь, сыд бэткэлIми ялажь?!
- Зэ, ХьапатI, ужэ зэтелъхь!..- паромэу нэпкъым къыIусыкIыжьрэм икъурэгъу натIэ ыIыгъэу бэткэлIхэр зыухыйрэм 
федзы.- БэткэлIмэ ямылажьэмэ, тэ ташIонагъэп, хэта 
зилажьэр? Лажьэ зимыIэ лIыр къаукIи, Iучъыжьыгъэх!..
- Модрэ хьадэр? - Хьаджмырзэ фэщыIэрэп.
- Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь аIоу зэхэпхыгъа, сикIал? 
Адэ зэхэпхыгъэмэ, джары... Мы уигъусэ кIалэм фэдэу 
къызшIомыгъэшI зэкIэри, мыщи, сикIал, уицыхьэ темыгъэлъ, урысым ыгу непэ блэ зэокIы...
- Адэ цыхьэ зэфэтымышIыжьэу сыдэущтэу дунаим 
тытетыщт? - ШыкузэкIэтым адрабгъукIэ щыт бзылъфыгъэу 
къэдаIощтыгъэр ошIэ-дэмышIэу къахэгущыIагъ, бзылъфыгъэ макъэр зэхэзыхыгъэ хъулъфыгъэмэ ашъхьэ къапхъотагъ, ячылэмэ къашIэжьыгъ, зыщыщыр зымышIэрэмэ 
агъэшIэгъуагъ. Ежь Гощэунаий, зызэримыIэжэшъугъэмкIэ 
укIытэжьэу, ышъхьэ риуфэхыжьыгъ.
- Дэгужъыемэ япхъуа сэIо мыр? - зылъэкъуацIэ къыриIуагъэмэ зэряпхъур ышIэ пэтзэ, щытмэ зэхаригъэхэу, 
КIэтыкъо Хьарунэ къэупчIэ, ынэпцэ шIуцIэхэр дищаезэ, къыфедзы.- А, сищащ, паIо зыщыгъ хъулъфыгъэмэ апашъхьэ, 
уахэгущыIэным игугъу сшIыжьырэпышъ, укъыщыгущыIэныр 
къекIурэп. УитхьамыкIагъэрэ уишъхьатехъорэ тяплъыни, 
укъытхэмыгущыIагъэу къызшIодгъэшIын...
Гощэунае къы фа дзыгъэ гущыIэмэ къауIэу ынапIэ 
рырагъэдзыхыгъ. Лэбэпэ бэдзэрым къызфэкIогъэгъэ 
мэстэ-Iуданэми, джэ напхъэми афэежьыгъэп. ПсыикIыгъом 
щилъэгъугъэ цIыф лъэпкъ зэмышIуныгъэмрэ зыгъэцIыкIун 
гущыIэхэу къыфадзыгъэхэмрэ шъхьэм икIыщтыгъэхэп, 
нэплъэгъуми кIэкIыщтыгъэхэп.

--- Page 38 ---

ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 39 ---

Адэмыехэр джыдэдэм зыдэщыс чIыпIэм щытIысынхэм 
ыпэкIэ зэп-тIоп зэрэкощыгъэхэр. Шъхьэгуащэ адырабгъукIэ, абдзахэхэмрэ бжъэдыгъухэмрэ азыфагу къушъхьэ 
лъапэм чIэсыгъэх. Ащ ыужи гъогу техьагъэх. Аужрэ кощыпIэр зыщаухыгъэр, Хьаскъаскъэ дэжь гъэхъунэшхоу 
Iулъым къикIхи, джы Адэмые зыдэщыс чIыпIэр ары. Ащи 
зэо-банэкIэ Iухьагъэхэу къэбар зэтраIукI ахэлъ. ИжъкIэ 
адэмыехэр зыдэщыс чIыпIэм хьатикъуаехэр щысыгъэх. 
ЧIыпIэр, жъокIупIэр агу рихьыгъэти, хэти фикъун чIыгу 
Iулъыгъэти, хьатикъуаемэ ячылэ зыпагъэтIысхьанэу адэмыехэр ялъэIугъэх, ау пщым къафидагъэп. Ащ къикIэу 
адэмыехэмрэ хьатикъуаехэмрэ зэфилъхи, хьатикъоепщыр 
заукI уж Шъхьэгощэ Iушъоу джы зыдэщысхэр псэупIэкIэ 
къыхахыгъ.
Къэбэртэе-Щэрджэс гъогумкIэ псыхъуитIум апэIудзыгъаIохэми, адэмыехэр чIыпIэкIэ хэукъуагъэхэп, егъашIэм мэкъумэщышIэр зыкIэнэцIырэ чIыгури жъокIупIэ 
афэхъунэу Шъхьэгощэ нэпкъ джабгъу пакIэм къолъыгъ. 
МэкъумэщышIэм ищыкIэгъэщт гъомылапхъэмрэ псэолъапхъэмрэ чIыпIакIэм зэрэрагъотэщтым нахьи гъэбылъы пIэ 
дэгъу зэрафэхъущтым нахь щыгушIукIыщтыгъэх. Чылашъхьэр Шъхьэгощэ нэпкъэу псыр зыдизымрэ псырыкI 
мэзышхомрэ къагъэпытэщтыгъэ, чылакIэр къэзгъэгъунэн 
щымыIэу мэхэпIагъэми, хэт къытехьагъэми плъэгъунэу, 
мылъэгэ дэдэми, тхышъхьэ иI. Щынагъо горэ адэмыемэ 
къафэкIощтмэ къыздикIынэу зэнэгуещтыгъэхэр Пшызэ 
лъэныкъокIэ ары. Псыхъошхом иджабгъукIэ илъэс пчъагъэ хъугъэу инэрал нэгу джашъоу Суворовым иурысыдзэ 
зэрэIулъыгъэри ащыгъупшэщтыгъэп. Ау инэралым идзэ 
адыгэчIым къыIузтэкъогъэ, адыгэмэ зэраIощтыгъэу, 
шъхьэ техъо зытехъогъэ пачъыхьэ Катаринэп, паIо зыщыгъ 
Павлэ пачъыхьэрэп, ахэмэ къакIэлъыкIогъэ Александрэ 
пачъыхьэу илъэс шъэныкъокIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэмэ 
ипхъахь-итэкъур къафэзыхьыгъэр ары. А лъэхъаным джыдэдэм Адэмые шъолъырым къитIысхьэгъэ урыс чылэхэу 
Николаевскэр, Царскэ Дарыр, Вечнэр, Еленовскэр, Дукмасовыр, Штурбинэр, Сидоровыр, Леонтьевскэр, нэмыкIхэри 
щысыгъэхэп. Мыхэр Кавказ заом къыхэтэджыкIхи, адырэ 

--- Page 40 ---

чылэгъо шъэ пчъагъэмэ афэдэу, адыгэчIым къырагъэтIысхьагъэмэ ащыщыгъэх.
Гощэунае къызхэкIыгъэ лIакъор мэкъумэщышIэ кIочIэрыпсэу тхьамыкIэ дэдэу Адэмые дэсыгъэмэ ащыщэп. Дэгужъые лIакъор анахь лIэкъо гурыт лIэкъолъэш 
фэшIыгъэмэ ащыщэу зэгорэм, зылI къыгъэшIэн уахътэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, адыгэ шъолъырым исыгъэх. ЛIэкъолъэш 
фэшIыгъэр Дэгужъыемэ заIэкIэкIодэн зыригъэжьагъэр 
бэшIагъэп. Апэ ар зыIэкIэзэу зыублагъэр Гощэунае ятэ 
Индарэ ят ары. Адэмыехэмрэ хьатикъуаехэмрэ чIыгур 
язэрэмыгъэгощэу зызэзаохэ уж, Индарэ ятэ мылъкунчъэ 
хъун зыщыригъэжьагъэр.
ХэпIэ мыгъо зыфаIорэр шъыпкъэнкIи мэхъу, хэпIакIэу 
Дэгужъыемэ хахыгъэр мафэ афэхъугъэп. Ашхынрэ зыщалъэнрэ ямыIэу, хьакIэ къахахьэмэ, хъяр къяхъулIэмэ 
афэмыIэтышъунэу арэп, ащ фэдэхэри зыкъуагъотэжьын 
алъэкIыщтыгъэ, ау мылъкоу аIэкIэлъым теплъэ къызэрафимышIыжьрэр нэфагъэ. Ятэ зэлIэ уж сыд ышIагъэми 
зыми амал фэмыхъужьыщтыгъэр Индар. ЧIыгу ымыщэфыгъа, ымыщэжьыгъа, былымхъуным пымыхьагъа, 
щэным хахьи тучан къызэIуимыхыгъа, ичар химыгъуатэу 
зэфимышIыжьыгъа, Iофыгъоу зыуж ихьэрэм акъылрэ 
кIуачIэрэ Индар фимыгъотэу арыгъэп. Ау ежь нахь тхьагъэпцIмэ, ышъхьэ пкъолъэу ылъэ пкъокIы зыфаIощтыгъэмэ 
Iаджри иIоф къызэкъуадзэу къыхэкIыгъ. ЗэшIуихыжьынэу 
зежьэкIэ хэкIуадэу къызхэкIыгъэри макIэп. Илъэс къэс 
Индарэ зэхишIэу щыIакIэм шъойцые ехъулIэщтыгъэми, 
къызхэкIыгъэ лIэкъолъэшыгъэр зыщигъэгъупшэщтыгъэп. Унэм илъ шIагъо щымыIагъэми цIыфмэ ахахьэмэ 
къазэрэхэщын щыгъын зэщылъэгъурэ, шыку-цукумэ анэмыкIэу, шыонэзэтелърэ ахэмэ адиштэн Iэшэ зэштэгъурэ 
иIагъ. СылIэкъолъэш ыIоу ащкIэ закъыхигъэщэу, сыоркъ 
хъокIыгъ ыIоу зыми зыфигъэиныни зыфигъэцIыкIуни 
фэягъэп. ШъхьакIо щыхъоу зыухыщтыгъэр адрэ илэгъумэ 
афэдэу щыIакIэм ипытапIэрэ итIэсхъапIэрэ зыдэщыIэр, ащ 
Iэзэгъу зыкIыфэмыхъущтыгъэр ары. ЛIэкъолъэшыгум 
Индар рыгушхоу рыпсэущтыгъэми, ежьыри, ежь нахь 
байхэми, ахэм анахь баижьхэми мэкъумэщышIэ тхьамыкIэхэр къызэрягъэтIысэкIыгъэр, непэ агъотрэр неущ 
зэрамыгъотыжьрэр зыщигъэгъупшэщтыгъэп. Сыд фэдизэу 
оркъышыр ыгъэхъушIэщтыгъэми, джа цIыфыгъэр зэкIэми 
апшъагъ, ар ишъаорэ ыпхъурэ зэрахилъхьащтым пылъыгъ. 

--- Page 41 ---

ЦIыфыгъэм шIокIрэр мыцIыфыгъэкIэ ылъытэу Гощэунаий 
Шумафи зэрипIущтхэм кIэгуIэу, нахьышIур къыдэхъуным 
паплъэу, зи къыдэмыхъухэу дунаим ехыжьыгъ.
- ЦIыфыр зыфыщыIэр, сищащ,- зэгорэм ятэ къыриIогъагъэр джы къызнэсыгъэм Гощэунае щыгъупшэрэп,- 
ышъхьэрэ ыныбэ закъорэ арэп. Ежь зыщыгугъырэм нахьи 
къыщыгугъырэр нахьыб. ЗыгъэцIыф, зыгъэхый, зыгъэшIушI, 
сищащ. Зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм дэшэс, 
ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу...
Лэбэпэ бэдзэрым зымафэ къырихыгъэ джэнапхъэр 
пшъэшъэжъыем фидызэ мастэр ыIапэ къызхэом Гощэунае 
игупшысэмэ къахэужьыгъ. Джэнапхъэр ыкокI зэрилъэу, 
Iэпэузыр зыщыгъупшэжьыгъэр бэшIагъэми, шъхьаныгъупчъэмкIэ плъэу заулэрэ щысыгъ. Бжыхьэ ощхыцэм 
икъытео макъэ зэхимыхыми, игумышIуныгъэ нэпс фэдэу 
апчым шъэфэу щызэхэчъы. Шъхьаныгъупчъэ гъынэгъыпс 
нэгумкIэ плъэмэ, дунэе отI-псытIэ хьылъэм кIэдэIукIзэ, 
Гощэунае игупшысэмэ ахэхьажьы. Ятэ игущыIэмэ джыри зэ 
акIэгупшысэ. Зэп-тIоп ащ фэдэ гущыIэхэу къыриIуагъэхэр. 
Къэмытэджыжьыхэнэу зэгъолъыми осыет къыфишIыжьыгъагъ. Уятэ къыбготыфэ къыпхэнэжьын гущыIэ Iушыбэ 
зэхэпхыщт, егъашIэм урыгъозэнэуи гум къинэжьыщт. 
Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп. Ау Гощэунае ятэ игущыIэхэу 
"зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм дэшэс, ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу..." зыфиIохэрэр ымыгъэшIэгъон 
ылъэкIыщтыгъэп. Зыфихьын ымышIэщтыгъэхэр аужрэ 
гущыIэхэр арых. Ушэсмэ укъызэкIэмыкIонэу сыда ятэ 
зыфигъэшэсыщтыр? Гощэунае хьылъэу хэщэтыкIыгъ. Сыд 
ишIуагъ, пап, уицыхьэ къыстелъыгъэкIэ, мары уиунэжъ 
сыкъэкIожьыгъэу, одкIи-мыдкIи сыщымыщэу сис. Сыд 
сикъэкIожьыкIэу пшIэрэр? СфэлъэкIыщт закъор а зыр 
арыти, сицIыфыгъэ къэсхьыжьыгъ. МышIапхъэ сшIагъэмэ, 
къысфэгъэгъу. Нэнэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, шъузышIу 
сыхъунэу сыфэягъ, сигухэлъ къыздэзгъэхъунылI сынатIэ 
хъугъэп нахь...
Гощэунае зыгъэгумэкIыщтыгъэмэ ащыщыгъ Цызанэмэ 
ящагу дэт шыонэзэтелъэу ячылэ къызэрэкIожьыгъагъэр. 
АщкIэ ПэтIращэ зи къызтыригъэнагъэп, Iофы зыригъэшIэу 
ышъхьэкIэ афимыщэжьыщтмэ, зэп-тIоп зэрафиIопщыгъэр. Шъыпкъэр пIон хъумэ, Гощэунае зэригъэгумэкIэу 
ПэтIращ мыщ Iофы зыригъэшIыщтыгъэп. Шыонэзэтелъым 
къылъымыкIохэу мафэ тешIэ къэс гушIощтыгъэ нахь, 

--- Page 42 ---

ДжамбэчыекIэ ынэгу гъэзагъэу зыми паплъэ щтыгъэп. Шы 
зэтегъэпсыхьагъэм Цызанэр енэцIкIэ арэп аримыгъэщэжьын 
гухэлъ зыкIыфыриIагъэр. ПэтIращэ къыгурыIощтыгъ 
Гощэунае къызхэкIыжьыгъэ унагъомэ ащ нахь мылъку 
къазэрэхимыхыгъэр. Къытефэу къырамытыгъэу арэп. 
ЗэхэшIыкI яIэмэ, ясабый гум къыранэни агъэмэлэкIэна, 
къыфашIапхъэу къатенэрэр къыфашIэн...
Джы Iофыр зэрэхъурэмкIэ, Гощэунае зыми щыгугъырэп. КъызщикIыжьыгъэ мазэм загъорэ къылъыкIонхэкIэ 
гугъэ щтыгъэмэ, къылъыIэсыжьхэрэ къэбармэ гугъэр 
щагъэзые. КъырашIэнкIэ зыщыщынэрэр ары ишъхьагугъур. Ар пшъэ шъэжъыем иIоф. Зиемэ пшъэшъэжъыер 
ахьыжьынэу зэп-тIоп чылэ къэбаркIэ зэрэзэхихыгъэр. Ащ 
ыуж нэмыкIхэри къылъыIэсыжьыгъэх. АIо ашIоигъор арэIу, 
пшъэшъэжъые закъом къынэрэмысхи!..
Зымафэ Бгъэлыбэ Къаидэ Лэбэпэ бэдзэрым зыкъызэрэщыфишIыгъагъэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ. ЦIыфыгъэ бзылъфыгъэм къыдызэрихьаным ычIыпIэкIэ, джэнапхъэр къызщыпаригъэчырэ чIыпIэм къыIухьи, къыфидзыгъ:
- IукIот зэ, къэрар зимыI, урысымэм уепэмэу шъхьафит 
зыпшIыгъ ара? ПшIагъэр къыпфагъэгъунэп!..
Сыда къыфамыгъэгъунэу Гощэунае ышIагъэр? ЛIым 
къымынэжьэу ежь-ежьырэу къызэрикIыжьыгъэр бгъэшIэгъонэу щытэп. ЩыIакIэ иIагъэпти, ышъхьэ щигъэзыежьыгъ. 
ШъхьакIо зэрахыгъэм, шъхьакIо иIэмэ, къерэIу, ащ очылэу 
уриIэнэу ищыкIагъэп. Чылэр бгъэсэн нахьи, уанэIу кIэтыр 
бгъэсагъэмэ нахьышIугъ. СизакъокIэ огугъа лъэгукIэтын 
рашIыхьэу, хьэм фамыгъадэу, Iадэм дэфызагъэу, джа 
шъхьэтехъо зытехъуагъэкIэ шъузаджэу, бзылъфыгъэ макIа 
щыIэр? Сшъхьэ сыпыупхъухьажьэу джэнапхъэ къыпязгъэчэу ылъэгъугъэшъ, урысымэм сепэмы, цIыф ымышIагъэ 
сшIагъэ еIо. Алахьэм ешI джы къэбарэу атIупщыщтыр. 
Сыд къысаIуалIэми сызэрэщымытыгъэу сыкъэнэжьынэп. 
Хэти ицIыфыгъэ ынапэу къыздырехьакIы.
Мафэ горэм, жьы хьазырэу, Гощэунае дэжь ПэтIращэ 
къихьагъ. Пчэдыжьыпэ хьакIэм икъэкIуакIэ зыфихьыщтыр 
ымышIэу гумэкI нэплъэгъукIэ Гощэунае плъагъэ, ардэдэм 
къэбарышIу къызэрэфамыхьыгъэри къыгурыIуагъ, ау 
къызхимыгъэщэу пхъэнтIэкIур фигъэкIотагъ:
- Къеблагъ, ПэтIращ. Пчэдыжь хьакIэр щэтэшх аIо.
- Тхьауегъэпсэу, сцагэ дэхьащтмэ сшIэрэп...
- Сыда, ПэтIращ, пцагэ зыкIыдэмыхьащтыр?

--- Page 43 ---

- Щатэ къызфэпштэн къэбар хъатэ къэсхьыгъэпышъ 
ары. Бгъэлыбэ Къаидэ япащэу Джамбэчые лIыжъитIу 
къырагъэкIыгъэу КIэтыкъо Хьарунэ дэжь тыгъопчыхьэ ощ 
пае щызэхэсыгъэх.
- Сыд зыфаехэр?
- КъыптегущыIагъэх.
- КIэтыкъо Хьарунэ ибгъагъэ щызэхэтIысхьэхэмэ къыстегущыIэнхэу сыда яIофэу къысхэлъыр? Икъунба Шумафэ 
къыришIагъэр!..
Шумафэрэ ПэтIращэрэ зэшъэогъу шъыпкъэх. Хьапсым 
Шумафэ зыдафэм, ежь къехъулIагъэм фэдэу ПэтIращэ ыгу 
къеуагъ, зыгорэ фыхэшIыхьэмэ ыIуи, ыуж итыгъ шъхьакIэ, 
зи къыдэхъугъэп. Шытхьэлэ приставым къамыщкIэ еуагъ, 
пачъыхьэм фэгъэхьыгъэу гущыIэ Iаехэр ыIуагъ аIуи, илъэситф зытыралъхьагъэм очыл уфэхъужьын плъэкIыныя, 
зыIухьэрэм къыIуафэу, узымыуцукIэ удгъэтIысыщт къыраIофэ шъэогъум ыуж ПэтIращэ итыгъ. ПачъыхьэмкIи бзэгу 
зыхьыгъэмэ КIэтыкъо Хьаруни ащыщ аIоу чылэм щырыгущыIагъэх, ау ишъыпкъапIэ зыми ышIэщтыгъэп. Пачъыхьэм 
уехъон пае уагъэтIысыщтмэ, ащыгъум зэрэадыгэ лъэпкъэу 
хьапсым дэбдзэни, ащ изакъоп, урыс мэкъумэщышIэ 
чIыгунчъэ пэпчъэу къягъэтIысэкIыгъэхэри агобдзэжьыныгъи! Приставэу къэзыушъхьакIугъэм Шумафэ къамыщкIэ 
зэреуагъэм ПэтIращэ щыгъуаз, щытыгъэмэ, зылъэгъугъэ 
шъыпкъэмэ, къыраIожьыгъ.
- Земыгъэгъап, сэ къыстемыгущыIэрэм чъыяпэ ыгъотыжьырэпщтын, ПэтIращ,- Гощэунае къыIуагъ шъхьакIэ, 
зэнэгуещтыгъэм зэригъэгумэкIрэр ынэгу кIиушъэфэн 
ылъэкIыгъэп.
- ЛIыжъхэр зэхэтIысхьэхи, къыптегущыIэхи зэхэкIыжьыгъэмэ, зи сIощтыгъэп, Гощэунай. Узэрэмыгугъэу 
Iофыр къэхьылъагъ. Хьыкумым уратыгъ. Непэ къыптегущыIэнхэу ары.
- Сыд сызэрагъэмысэрэр? - Гощэунае къэупчIи, 
ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьыгъ.- Фаехэмэ сагъэтIысэу, фэмыехэмэ сагъэтэджэу сынысхъэпэнэу фэягъэх, 
ара? Зыфаер  зэрафэсымышIагъэм  сыраумысы, мыгъасэр ны сэм тезагъэу, намысыр анапшIэ тыралъхьэ... ЗэрэхъурэмкIэ, япаIо хъунэм щаухъумэ, мыхъунэу щыIэр 
бзылъфыгъэ джэнакI.

--- Page 44 ---

- Ары аIорэр, ары зэрэпсэухэри. ЗэрэзэхэсхыгъэмкIэ, тхьэм илIыкIо къызэриIоу умыпсэугъэу, шъхьафит 
зе кIуакIэр къыппаубыты.
ПэтIращэ къыIуагъэм Гощэунае ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, пшъэ ищыгъэ нэгу ихыгъэ зэхэтыр зэ шъхьаем 
къыузэнди, къэзыушъхьакIурэр ячылэлIэу къылъихьагъэр 
ары пIонэу еплъыгъ. Бзылъфыгъэм инэплъэгъу дзыкIэ 
хъулъфыгъэу ыпашъхьэ исым шIомыигъо-шIоигъуаджэу, 
кIочIэ гъэтIылъыгъэ горэм ышъхьэ рыригъэуфэхыгъ. Джа 
шъхьэеуфэхыкIэм укIыти, щыни хилъэгъуагъ. Гощэунае иплъэкIэ лъэш ардэдэм ПэтIращэ къыригъэкIугъэп 
шъхьакIэ, шъэогъум ышыпхъу зэрыт чIыпIэм елъытыгъэмэ, 
ащ фэдэ кIуачIэ зэрэхэлъри игопагъ, Мэджэджэ Хьасанэ 
фэдэ кIэлэ гъэшIогъащэр мощ фэдэ бзылъфыгъэм гъусэгъу-гъогогъу зэрэфэмыхъущтыри къыгурыIуагъ. Аущтэу 
шъхьэм къызкIихьагъэри ымышIэу, Хьасанэ ычIыпIэ зызырегъэуцом, пэуцужьын лIыпкъ пыти шэн гъэуцугъи зэримыIэр зыдишIэжьыгъ, ыIорэм блэмыкIын шъузышIу иунэ 
зэрисми кIэгушIужьыгъ. Шъхьэм къихьэгъэ ошIэ-дэмышIэ 
гупшысэмкIэ Гощэунае ыушъхьакIоу арэп, къо укIыгъэм сэ 
хэзысэжьыгъэм фэдэу, сыд мо бзылъфыгъэ шъхьэзакъор 
уумысыжькIэ, щыIэныгъэм къыришIэнэу фызэшIокIыщтыр 
къыришIэгъах, зыми щымыщэу, гъогу зэхэкIым, лъфыгъэ 
закъор ытамэ тесэу, зыдигъэзэщтыр ымышIэу, къыIунагъ.
Къэбарэу къыфахьыгъэр бзылъфыгъэмкIэ къэбар 
гумэкIыгъуагъэми, Гощэунае ащ шъхьапырэплъышъ, 
нахь чыжьэу маплъэ. Чыжьэу маплъэ пIоми, гъогууанэкIэ 
ащ фэдизэу ар зыдэкIуагъэ щыIэп. Джамбэчые зыщынэсыгъэ уахътэм зэ закъу ныIэп Улапэ зэрэщыIагъэр, къызекIыжьми джэнэпхъэщэф Лэбапэ апэрэ зэрэкIогъагъэр. 
Ари ышнахьыкIэ зэриныбджэгъум къогушхукIэу, ПэтIращэ 
гъогу дытехьэгъагъ нахь, шъхьэмылъытэ зизакъокIэ 
урыс бэдзэрым кIогъагъэп. Цызэнэ ПэтIращи игъунэгъу 
ныбджэгъур имыгъусагъэмэ, изакъоу дежьэщтыгъэп. 
ЛIым гуфэбагъэ димыгъотыгъэкIэ, гупсагъэ димылъэгъугъэкIэ, ежь-ежьырэу шъхьафит зишIыжьыгъэкIэ ышъхьэ 
хилъэшъухьажьэу, напэр ыуцIэпIыжьынэу адыгэгъэ-цIыфыгъэм шъхьарыкIынэу арэп. Iахьылыр макIэу, гури 
макIэми, къэзыубытын лIакъуи къыхэкIыгъ, зышIолIыкIын 
чыли иI. Шъхьэлъытэжьыр ежь къыщежьагъэп, ежьыркIи 
ухыжьыгъэ хъущтэп. Хэтрэ цIыфи, жьы къыщэу дунаим 

--- Page 45 ---

тетыщтмэ, къэзыубытын напэ иI, ар щымыIэжьы хъумэ 
хэти ицIыфыгъи, инамыси ащ дэкIоды.
- Яшыонэзэтелъ, ПэтIращ,- Гощэунае ошIэ-дэмышIэу 
игупшысэ хэо-хапкIэмэ къачIэужьэу къэупчIэ,- Мэджаджэмэ яптыжьыгъа?
- Ястыжьыгъэп, ястыжьынэуи симурадэп!..- ПэтIращ 
къыхэгубжыкIыгъ.
- Аущтэу умыIо, ПэтIращ...- Гощэунае ымакъэ 
къе фэхыгъ, ычыишъхьэ гукIаер къыщызэшIуани, ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ.- Ары, ары, ПэтIращ, ябылым зыемэ 
ягъэгъотыжь... Сыфаеп ари къыстыралъхьанэу. Зыми себэныгъэп, мышIапхъэ сшIагъэп, сшъхьэ иIоф зесфэжьыгъэ.
- Джамбэчыемэ укъагъэщтагъа сэIо, Гощэунай, ы, 
сшыпхъу?
- Сыкъагъэщтагъэп сIомэ усэгъапцIэ, ПэтIращ...- 
Гощэунае ыжэгъу джыри зыгорэм зыкъычIидзагъэу шIуитхьалыкIэу къыщыхъугъ.- Ау сыд сIони, хьыкум лIыжъмэ 
апашъхьэ сихьан?
- Адэ арба сызгъэгумэкIэу сэри сыкъызфэкIуагъэр...- 
бзылъфыгъэм гукIэгъоу фыриIэр ПэтIращи ымакъэ къыхэщыгъ.
Хьыкум лIыжъмэ апашъхьэ зэрихьащтыр арэп Гощэунае 
"сыщтагъэп сIоми усэгъапцIэ" ПэтIращэ резгъэIуагъэр. 
Шъыпкъэр пIон хъумэ, бэщ пакIэм зышъхьэ телъхэу е 
зыпкъ гъэкIыгъэу, зынэ мыущэкорэ лIыжъмэ апашъхьэ 
уихьаныр, уемыгъэзыгъэмэ, ащ фэдизэу Iоф дэгъу дэдэп. 
Ау ащи Гощэунае пылъыгъэп, мыхъу зыщыхъурэм, тхьэм 
къытырилъхьагъэу къычIэкIын, ари зыгорэу ыщэчын, фэмыщэчыщтыр пшъэшъэжъыер зиемэ къытэтыжь заIокIэ ары. 
Джары зэкIэми анахь Iофэу ныгум ыушъэфрэр.

--- Page 46 ---

ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 47 ---

Дунаим Iаджи техъухьэ. Нибжьи узэмыжэгъэ къэбар 
зэфэшъхьафхэмкIэ имафи ичэщи щызэблэкIы, ащ нахьрэ 
Iоф уимыIэми къыпфэмыгупшысынэу нэмыкIхэри къыкIэлъэкIох. А зы такъикъым псыхъоу чъэрэм, иорыпс тIо узэрэхэмыхьашъущтым фэд дунай нэплъэгъури къызэрэмыубытыгъошIур: зыкъыпфещэи, зыпщегъэзые, пIэкIэкIы, пIэкIахы, 

--- Page 48 ---

инэфи, имэзахи зыщызэхэмышIыкIыжьрэр мымакIэу охътэ 
тэмапэкIэ IосыкIы, къызэплъэкIрэп, узкIигъахьэрэп.
Адыгэ шъолъырэу хы ШIуцIэ нэпкъымрэ Пшызэ 
сэ мэгу нэпкъымрэ азыфагу дэлъыри джа дунаим 
изы къу тэмэ цIыкIу: гъатхэм дэкIэракIэ, бжыхьэ жьыбгъэм еутыны, кIымэфэ чъыIэм зырегъэутIыIу. 
Чъы гыр зыдэщыт чIыпIэм елъытыгъ икъэкIыкIи, икIэрэкIа гъи, 
инасыпынчъагъи. ЕгъашIэм тхьэм ыуджэгъугъэ, щыгъупшэгъэ чIымэ адыгэчIыр ащыщэп. Аущтэу щытыгъэмэ, 
щыпсэурэ цIыфхэмкIэ нахьышIу хъуныгъэкIи мэхъу, ау 
къогъупэкъосэу, зи къыпхэмыхьэу, зыми ухэмыхьэу 
унэм зипшIыхьажьыгъэу, дунаим щыхъурэм, щышIэрэм 
ущымыгъуазэу, тыгъэр къызкъокIырэ зыщыкъохьажьрэ 
лъэныкъомэ хэшIыкI афыуимыIэу ущыIэнри, ущымыIэнри 
тIури зы. Адыгэ шъолъырым цIыф гъэшIэ закъокIэ щымамырыгъэу зыми къышIэжьрэп, тарихъри щыгъуазэп. Ащ 
бгъу пстэумкIи хьакIэхэри техакIохэри къыфикIыгъэх, зэрагъэшIуагъэм нахьи нахьыбэрэ зэрапхъуагъэ. Сыд фэдиз 
къырашIагъэми, хэкужъ ашIыгъэми иадыгэгъэ-цIыфыгъэ 
щыгъупшагъэп, ышъхьэ къыухъумэжьзэ, ихэбзэ-шэн зэхэтыкIи къыухъумэжьыгъ, ипыий, ишIуи ядэгъу къахихыгъ, 
ядэй щигъэзыягъ. Ау адыгэ лъэпкъым игъэшIэ кIыхьэкIэ зэ 
закъокIэ зэрэхэукъуагъэр кIэгъожьыгъэкIи зэкIихьажьын 
зэримылъэкIыщтыр джыры ныIэп къыгурыIоу зыригъэжьагъэр. Ар мэджусый диныр зыщигъэгъупшэу быслъымэн 
диным зэрэлъыIэбагъэр ары. Сыд фэдэрэ Iофыгъуи, 
IофыгъуакIи ежь-ежьырэу къакIорэп, текIырэп, зэо-бани 
хэолъагъо. Джащ фэдэ егъэзыгъэ зэо-банэкIэ быслъымэн 
динри адыгэмэ къазыIэкIэхьагъэр ащ фэдизэу бэшIагъэп, 
лIы пытитIу къагъэшIэн уахът ныIэп, я ХVIII-рэ лIэшIэгъум, 
фай-фэмыехэми, адыгэ шъолъырым изэгъэн фаеу хъугъэ. 
Iаши пагъохыгъ, гъэпцIагъи, гъэрэзагъи хэлъыгъ. Хы ШIуцIэ кIыб тыркумэ щаIыгъ быслъымэн диныр къыхэмыхьагъэмэ, хэгъэгуикIыжь амышIэу адыгэхэр якъушъхьэмэ 
къазэрэхэнэщтхэм, яхыIушъо къызэрэIунэщтхэм, ячIыгу 
къихьэгъэ цIыф лъэпкъышхом зы дин дыдэхъухэу езэгъынхэкIи мэхъу. Махъушэм тесми хьэр ецакъэ зэраIоу, 
мыхъун зыхъукIэ дунаим къыщыомыхъулIэн щыIэп.
Адыгэ лъэпкъыр ипхъахь-итэкъоу зэбгырызи, ышъхьэ къызщиIэтыжьрэ лъэхъан хьылъэм Дэгужъыемэ 
япхъоу Мэджаджэмэ янысэгъэ Гощэунае итхьамыкIагъо 

--- Page 49 ---

къыхэтэджагъ. Лъэпкъэу къызхэкIыгъэм итхьамыкIагъо 
елъытыгъэмэ, Гощэунае къехъулIагъэр зыуи арыгъэп. Ащ 
фэдэр хэтырэ лъэпкъи, лIакъуи къыхэхъухьэ, ар щыIагъ, 
зы хъулъфыгъэрэ зы бзылъфыгъэрэ дунаим тетыфэкIэ 
джыри щыIэщт, щыIэныгъэм ихабзэу узэмыжагъэмэ узфэе 
бзыпхъэр ателъхьэгъуай. Зэфэгъэ-хыягъэм нахьи мысагъэр 
зыщыхэпхыщтыр нахьыб. Гощэунай иIофи джащ фэдагъ. 
Ащ фэдизэу ар мыIофышхуагъэми, адыгэ хэбзэ-шэн зэхэтыкIэм хэпхэу тэ пхьыжьын бзылъфыгъэ цIыкIур! ЫшIагъэр 
къезгъэкIоу гум дэзыушъафэрэр нахьыбэу, къезымыгъэкIурэр нахь макIэу, ау нахь лъэшэу шъхьэихыгъэ быслъымэн дин Iоф, бгъуитIум яз мытхьаусхагъэми, Гощэунае 
къыпагъэтэджагъ.
Гощэунае изекIуакIэ апэм Мэджаджэхэр пылъыгъэхэп. 
Къызэхитакъохи, ашъхьэ къыпихэу ясабый ытамэ тесэу 
бзылъфыгъэр зэрикIыжьыгъэр лIакъом ыгу къеуагъэми, 
къызхагъэщыгъэп. Зи къямыхъулIагъэм фэдэу, Хьасани 
ичэщ къыхэтыкIэ римыгъэхъумэ щимыгъакIэу, заулэрэ 
къахьыгъ. ЕтIанэ, Iор арба цIыфыр зэщызыфрэр, Iор 
къахахьи, унагъор зэщифэу, зэтричэу ригъэжьагъ. Ау 
сыд фэдиз унэгъо кIоцIым щаIуагъэми, мыр аIуагъ, мыр 
ашIагъ аIоу цIыф зэхырагъэхыгъэп, къафадзыгъэ щыIэми 
зи ападзыжьыгъэп. Мэджаджэмэ къяхъулIагъэм яIоф хэлъ 
щымыIагъэми, Бгъэлыбэ Къаидэ фэдэхэр арых Iохэр къызпкъырыкIыщтыгъэхэр. Чылэ хэбзэ-зехьэ нахьыжъым IофкIэ 
фамыIэтэу хьакIэщ зэфэшъхьафмэ Iофы защырагъэшIэу, 
жэм къыхьын ылъэкIыщтыр палъхьэу щытегущыIэх. Нысэ 
шъхьэлъэш зиIэхэр Гощэунае ышIагъэмкIэ агъэщынэхэу 
яIоф зыхэмылъхэмкIэ ахащэх. Iор кIэпсэжъые зэхэлъым 
фэд, къыкъудый къэс нахь зызэпещы, Iапэм зырещэкIы. 
Чылэ дэхьэ-дэкIмэ зыдыдахы, хэлъыгъэм щыщ хэмылъыжьэу, унэсмэ къыобжьыбжьэу, зыфаIорэм нэсыжьмэ ыл 
хичэу, къыздахьыжьы.
Чылэм щаIорэм, ащ фэдизэу Iоф зыригъэшIэу, Мэджэджэ Хьасанэ пылъыщтыгъэп, къыраIорэм фэшъхьафэу, ежь 
ынитIу шъыпкъэкIэ ишъузыгъэр Лэбэпэ бэдзэрым къэзэкъ 
щакIомэ ащыщафэу ымылъэгъугъэмэ. Зэращыщафэрэр 
шIогъэшIэгъоныгъэп, иурысыбзи къыздырихыгъэр ышIэрэп, 
зызэрэIуишIыхьэщтыгъэр ары ыгу къеуагъэр. Шъузыр 
ишъузыгъ шъхьакIэ, Хьасанэ апэрэ пшъэшъэжъые закъоу 
хэкIыгъэр зыдихьыжьыгъэу зы унэ дисба! Бзылъфыгъэ 

--- Page 50 ---

шъхьарытIупщым иджэнакIэ икIыхьагъэм фэдиз иделагъ 
зэраIоу, мощ къыригъэкIоу ышIэщтыр тэ щашIэн, исабый 
янэ ышIэщтыр зишIахэкIэ сыд ыIони анэ кIэплъэщт? Гощэунае иунэ зыщисыгъэ илъэситIум къыхэмыфэгъэ плъырыгъэ гуIэныгъэм зыкъыжэхитакъуи, къыстыгъ. Куохьаугъэ 
хэмылъэу акIыбкIэ къыдырерэкIокIи, щафэри щэри къамыщышъо ришIыхьанхэу ыгу къыпылъэдагъ шъхьакIэ, хымэ 
чылэ зэрэдэтыр арэу къычIэкIын, ишъэогъумэ ащыщ горэ 
игъусагъэмэ, нэмыкIэу зишIыныгъэкIи мэхъу, иплъыр-стырыгъэ зэтриIэжагъ, шыу къамыщыр IэмычIэм чIифызэу 
къыIукIыжьи, шэсыжьыгъэ. ШъхьэкIо плъыгъэм хэтэу 
шыр заулэрэ къыгъэчъагъэу, шхомлакIэр къыкъудыий 
чIыпIэм зырыригъэтIагъ. Сыд сэIо къысэхъу лIагъэр ыIуагъ, 
мощ нахь мыхъурэм шъхьэчъэ-псачъэ зырезгъэшIыхьэу! 
Ежьыр ары нахь укIытэ зынэгу кIэлъын фаер, сэрэп. Унэм 
икIыжь есIуагъэп, сезэуагъэп, исфыгъэп. ГъэшIэгъона 
ТIэсхъэпIэ пхъужъмэ адэжь загъорэ сырекIокIмэ, ащ нахь 
амышIэу лIыхэр щыIэмэ уезэгъын, махъушэри зэ илъэсым 
мэтIырае аIо...
Мазэм къехъугъэми зимылъэгъугъэр, ишIыкIэ-гъэпсыкIэхэр ыгу зэрэримыхьрэр гуригъэIонэу къыгъэзэжьыгъ. Заулэрэ нахь къэмыкIуагъэу гъогубгъум Гощэунае щыIукIагъ. Нэплъэгъум къыпэшIофагъэм къыкIигъащтэу 
Гощэунае шъхьэр къыпхъотагъэп, адыгэ бзылъфыгъэмэ 
зэрашIы хабзэу, къызэтеуцуагъэп, дырекIокIыгъэп.
- Къэзэкъ нэкIапэмэ заIоошIыхьэшъ Лэбапэ удэт ара, 
Дэгужъыемэ япхъу?..- Хьасанэ игуплъырыгъэ шъхьакIо 
къезыхыгъэ бзылъфыгъэм тырикъутэу еупчIыгъ. Гощэунае 
шъхьэр къыIэти къеплъыгъ нахь, къэуцугъэп, къызэраушъхьакIугъэ псалъэмэ псэлъэ шъхьакIуи апидзыжьыгъэп. 
Мэджэджэ Хьасани бзылъфыгъэ лъэпэлъагэм шыоу готэу 
кIозэ, джыри фидзыгъ.- Убзэ ыубытыгъа, хьитIум азыфагу 
къыдэкIыгъ?!
ГущыIэ дысхэр къыфадзхэу, урам цIыфхэр къыригъэплъхэу шыур къыготэу къыдэкIо нахь мышIэми, тучаным 
къызэрэчIэкIыжьыгъэ кIом Гощэунае ригъэхъущтыгъэп. 
ШъхьакIом, укIытэм бзылъфыгъэр ымыхькIэ арыгъэп, 
гугъэ зыкIэмыт мэшIожъокур ыIэпкъы-лъэпкъмэ акIэтэкъуагъ. ГущыIэ дысмэ анахьи илIыгъэр шыоу къызэрэготыр ары Гощэунае ыгу къеорэр. Хъулъфыгъэри чIыпIэ ит, 
бзылъфыгъэм ибзылъфыгъэ чIыпIи имытэу щытэп, сыд 

--- Page 51 ---

фэIуагъэр зипаIо пщыгъ хъулъфыгъэ шъхьэлъэшыгъэр 
бгъэпIыеу, чылэр къысэбгъэплъэу шыоу укъысшъхьащымытмэ! Гощэунае лъагъом диIонтIэхмэ, шыоу къыбгъодэтыр гъогубгъум къытыринэщт шъхьакIэ, ащи фаеп. 
ШъхьакIом ыхьы къэсми, нахь къаигъэ хъоу ыпэ регъэхъу. 
Мыдрэ шыуми пшIэщт дэдэр озгъэшIэн ыIозэ, игухьэ-гужъ 
бзылъфыгъэм тырекъутэ:
- Джа узэрэкIожьыгъэм фэдэкъабзэу неущрэ зымафэм 
къэбгъэзэжьыни чэщэу арэп, мэфэщэджагъоу, укъэзлъэгъурэм ыгъэшIагъоу, укъэкIожьыщт. О къысэпшIагъэм 
фэдэ паIо зыщыгъ рашIагъэу адыгэм къышIэжьырэпщтын. 
ЕтIанэ сэ сшIэщтым сыфит: е усынэжьын, е узгъэшъузын!.. 
Арынчъэу уауж сикIынэп!..
- Ар къыпфэсшIэнэпышъ, зыгъэрэхьат!..- шыум 
фемыплъэкIэу, теубытэгъэ самбырыгъэ хэлъэу, Гощэунае 
джэуап ытыжьыгъ.
- КъысфапшIэ пакIошъ, жъонэкIо цужъым бгъэкIэ 
удычIэтэу Адэмыерэ Джамбэчыерэ азыфагу дэлъ чIы 
пхъэIэшанэр дэозгъэжъукIзэ укъязгъэфыжьын, хьабз 
мыукIыт!.. СыдынэкIэ укъысэплъра, паIо сщымыгъ къыпшIошIа?..
- ПаIо зыщыгъ пстэури лIыкIэ алъытэу, ори ахэмэ 
за хэолъытэжьмэ,- Гощэунае къызэтеуцуи, шыум фидзыжьыгъ,- джа пхъэIашэм укъыздыкIэуцоу зыфэпIогъэ 
чIыр къыздибжъукIымэ, сыкъезэгъы!..
- Мыдэ мыщ къысиIуагъэр!..- Хьасанэ, зэхихыгъэм 
зыримыгъэшIэжьэу, ынэмэ лъыр къателъэдагъ, шыр гъогубгъум ригъалъи, къамыщ шъуй пакIэр Гощэунае ыкIыб 
ифагъ, шэу къыжэхапкIэрэм ишхоIу зеубытым, пшъэшъэжъыем пае тучаным къыщищэфыгъэ цокъэ цIыкIури 
джэнапхъэри IэкIэзыгъэх, урамым къытехъухьэрэм къыкIигъэщтэгъэ куо макъэхэри къэIугъэх, цIыф IэжакIохэри 
къячъагъэх.
- Иосиф!.. Погибельный!..- къамыщыр ыкIыб къефэ 
пэтми, шхоIур зымытIупщыщтыгъэ Гощэунае джэмакъэ 
зэхехы, кIэлэ сырыф-тхъоплъ лъэпэлъагэу урамым къызэпырычъри инэплъэгъу къыкIидзагъ, IэпыIэгъур къызэрэфачъэрэр армэ ышIэрэп, хьауми шым зэридзэзэ 
зэригъэпшъыгъэр армэ ышIэрэп, шхоIур зыIэкIэзым, шым 
зыдидзыезэ, джыри зэ къамыщышъо къыришIыхьажьи, 
шыур Iучъыжьыгъ.

--- Page 52 ---

Урамым къыщрахыгъэ шъхьакIом ыстэу, цIыфэу къызэрэугъоигъэмэ ащыукIытэу Гощэунае еIэбэхи, зэкIоцIыпхагъэр къыштэжьыгъ. Шъхьэр къызеIэтым, кIэлэ шъорэкI 
нэпэ тхъоплъым Iуплъагъ, ушъый гущыIи зэхихыгъэ:
- Угу умыгъэкIоды, сшыпхъу... Ащ фэди мэхъу... Ма, 
мыдэ мыхэри, уизэкIоцIыпхагъэ къизыгъэх,- хьалыжъыехэри шъоущыгъу такъырхэри къыдеугъоижьых.- Тэ 
ущыща, сшыпхъу?
- Адэмый.
- Хэтмэ уряпхъу?
- Дэгужъыехэм.
- Дэгужъые Шумафэ сыдэу къыпфыщыт?
- Сшы.
- Шумафэрэ сэрырэ тызэнэIуас, хьапсым зэрэдэсри 
сэшIэ. Сэ Погибельнэмэ сащыщ, Николаевскэ тыдэс, сцIэр 
Иосиф. НекIо, сшыпхъу, чылэм уздэсщэжьын, муары, 
кури сигъусэ.
Урыс кIалэр IэпыIэгъу къызэрэфэхъугъэри, Шумафэ 
инэIуас зэриIуагъэри Гощэунае игуапэу нэшIукIэ Погибельнэм еплъи, къэзэкъмэ заIоошIыхьэ къыраIуи, джыдэдэм 
зэо-банэу къырашIылIэгъагъэм джыри зэ ыгу хичыжьыгъ. 
Гощэунае зыфэежь щыIэп, цIыфмэ янэплъэгъу ерэкIи, 
къехъулIагъэр ежь нэмыкI ымышIэу изакъоу къэрэни ары. 
Ку сигъусэ ыIуагъэти, ар зыдэщыт лъэныкъомкIэ плъагъэ, 
бзылъфыгъитIу исэуи ылъэгъугъ. ЕтIани урыс кIалэу зыцIэ 
къезыIуагъэр иапэрэ щыпэзэхэхэп.
- НекIо, некIо, умыукIыт. Муары, сишъузи, сшыпхъуи 
сигъусэ. Хэт щыщ ар къаигъэ укъэзышIыгъэр?
- СилIыгъэр ары...
- НекIо, ущымыт,- Погибельнэм джыри къыIуагъ, 
Гощэунае ышIэщтым римыкушъоу зе лъэгъум, фидзыгъ: - Къыпшъхьащытыгъэ шыум ущэщынэмэ шIэ?
- Сыщыщынэрэп...- Гощэунае кIэкIэу Погибельнэм 
ыуж ихьагъ.
Унагъо зыщихьэгъэ илъэситIум бэ Гощэунае ыгу дэхъы кIыгъэр. ШIур ары шъхьакIэ дунаир щызгъаIэрэр, 
шIум нахьи ежьыркIэ дэир нахьыбэшъ, шIоу къехъулIагъэр 
IэшIу-IэшIоу гум тырегъэлъы, рыщыI ыIозэ дэир къышIутекIо. Ежь ышъхьэ изакъоп зыкIэгупшысэрэр, зыщынысэгъэ 
чылэми, нысэхэми, гъунэгъухэми, къыздигъэзэжьыгъэ 

--- Page 53 ---

хьэблэ бзылъфыгъэхэми анэсы. Унэгъо дэгъу ихьагъэу бын 
насыпышIо хъугъэмэ яхъуапсэ, ежь фэдэ насыпынчъэмэ 
ыгу ягъу. Зыр джэныкъо Iугъом ынэ ришъоу нэшъу ехъулIэжьыгъэу зыфыдэсым, адрэр зигъашIомэ зигъэдахэу, 
джэнэ зэблэхъум хэмыкIэу, духымэр къыпихэу лэгъунэм 
зыфисым егъапэ. Бзылъфыгъэмэ язакъоп, хъулъфыгъэхэри 
ары: зыр пхъэкъутэ, Iахъо, жъонакIо, утакIо, хынакIо, хьэджакIо, адрэр хьазырIупэфэу, шы къемыпсыхэу, хьакIэщмыухэу, фашIэрэр шIомакIэу, аритрэр шIуабэу, чырэкIуабэкIэ дунаим хэбаикIэу мэпсэу. ГъэшIэгъоныр ар зипсэукIэр 
адыгэмэ язакъоп, чылэкIэ къапэгъунэгъу урысхэри ары. 
ЩыIакIэм хэт рыгущыIагъэми, джары егъашIэм цIыфыр 
зэрэщыIагъэр, къэкIощт илъэсхэми зэрэщыIэщтыр аIошъ, 
ушъхьагъу егъэгупсэфылIэкIэ аухыжьы. ЦIыф зэфэныгъэм 
фэбанэхэрэр адыгэмэ къахэмыкIыгъэу, ахэмыкIодагъэу, 
джыри ахэмытэу щытыгъэп. Ау щыIакIэм къыхэхъухьэрэр 
зэкIэ къэбаркIэ къежьэти, хагъахъомэ-хагъэкIызэ, щыIэныгъэм къызхиушъхьэфыкIыгъэ къэбар нафэр цIыкIу-цIыкIузэ пшысэ хъужьыти, цIыфымэ къахэнэжьыщтыгъэ. 
Хэт фэдэ зэфэныгъэм ибэнакIо цIыф куп рищэжьагъэми, 
гухэлъыпIэм нигъэсыгъэу, зыфаер къыдэхъугъэу, шIоу 
афишIагъэм зипэщагъэхэр кIэгушIужьыгъэхэу къашIэжьрэп.
Сыд фэдэ упчIэ бзылъфыгъэ акъылым шIокIэу Гощэунае 
къыфэтэджыгъэми, амал фэмыхъоу джэуапынчъ. ЛIым 
емызэгъыгъэми, иIоф зыхэмылъмэ ахэмыхьэу, итхьамыкIапIэ исмэ нахьышIу. Зыгорэм ибжь укIэтын нахьи, сыд фэдиз 
ихьылъагъэми, уикъиныгъэу зыдэпшIэжьрэр бэкIэ нахь 
щэчыгъошIу. Уихьэ къыоцэкъэжьмэ, уфаеми Iус ептыщт, 
уфаеми щагум дэпфыщт. Iогъу-шIэгъу къарэмышIи, темылъ 
къытыралъхьэу къыщэрэмыхьэхи, мы дунаим Гощэунае 
зыфае тетэп. Зыфэе закъор ышэу хьапсым дэсыр къыдэкIыжьэу, пшъэшъэжъые цIыкIур ыпIунэу, ылэжьынэу, 
ежь къехъулIагъэр къыримыгъэхъулIэнэу, цIыф щыIакIэкIэ 
щигъэIэныр ары. Шумафи шъхьафит хъужьэу къызигъэзэжьрэм ным фэдэу, шыпхъушIум фэдэу фыщытэу 
унагъо ригъэшIэн, янэ илэныстэ ыIапэ пылъыщтымэ пшъэшъэжъыери ыши зыми ригъэнэтIупцIэнхэп. Хэтэ тIэкIоу 
къамылышъхьэ бгъагъэм пэIулъри хилъхьан, ари къыкIэIэн, 
хэкужъ дэдэу гъунэгъуми, урамым блэкIыхэрэми зыкъаригъэлъэгъунэп, чылэм дэс шъузабэхэри ежь нахьышIоу 
псэухэрэп, цIыфхэр зэрэхъоу ежьыри хъун.

--- Page 54 ---

Гупшысэм гупшысэр къыкIэлъэкIо, мэшIуахь, щыбзахь ыIозэ, ежь-ежьырэу ушъхьагъу къызфигъотыжьзэ, 
гъунэгъумэ адэжь зытIо-зыщэ кIуагъэми, ныпчэдыжь 
щыублагъэу зажэу, зыщыщынэрэр, псым ыхьрэ пхъэтэкъэжъэу тIэкIу шIэ къэсми къышIучIэужьы. ПэтIращэ 
зэхихыгъэр шъыпкъэмэ сыда джы нэс зи къызкIамыIуагъэр? Щэджэгъо тыгъэм ригъэзыхэу ечэндым блэкIмэ зи 
къаIожьынэпщтын. КъаIомэ, сыд ясIощтыр? Сыд сIонышъ 
сшы къысшъхьащытыгъэмэ, чылэм ыпашъхьэ шъхьэшIох 
хьыкум къыщысашIылIэныгъэп. Адэ сыдэу пшIын, гъогу 
мыгъо уежьэн хъумэ, тэнэжъ закъори мэлIэжьы сэщ фэдэ 
гор язгъэIогъэщтыр. КъыслъыкIохэмэ ахэмэ апэгъокIыни, 
зышIолIыкIын шъхьагъырыти сиIэп, тхьэм къыптырилъхьэрэр 
уихьын аIошъ, ари адрэ сщэчыгъэмэ афэдэ орэхъу.
Джэмакъэм Гощэунае къыгъэлъэтагъ, шъхьаныгъупчъэм зеплъым, къэлапчъэ Iумылъыжьым дэжь шыу горэ 
щыт. Гощэунае пчъэм нэси къызэтеуцуагъ, джыри зэ 
шъхьаныгъупчъэм иплъыгъэ пэтзэ, къышIошIыгъэ фэдэу 
шъхьатехъоу зытырихыжьыгъэр ыкокI илъэу тIысыжьыгъэ, 
хьаку къогъум къос пшъэшъэжъыеу хъэдэн нысхъапыр 
зыгъэджэгурэм феплъэкIыгъ, "гъэджэгу, нынэ, гъэджэгу" 
нэшIукIэ риIуагъ. Ардэдэм джыри шыур къэджагъ. Къэбар 
гомыIур къызфахьыгъэ бзылъфыгъэм хэмылъыгъэ кIуачIэу 
къыхэтэджагъэм къызэлъиIэти, хьыкум лIыжъмэ къагъэкIуагъэм джэуапэу афыригъэхьыжьыщтымкIэ хьазырэу 
унэм икIыгъ. ШIу къызэрэфимыхьыгъэр къыгурыIуагъэми, 
къэлапчъэм къыIухьагъэм бысымыр зэрэпэгъокI хабзэу 
Гощэунай пэгъокIи, шъхьэлъытэныгъэр ежь зыфишIыжьэу, 
бзылъфыгъэм къыфемыпсыхыгъэ шыум риIуагъ:
- Ушыгурысми, сшынахьыкI, паIо зыщыгъ унэм имысми, 
къеблагъ осэIо.
- Тхьэуегъэун, Гощэунай, къысфэгъэгъу, сиакъыл 
къыхьыгъэп...- кIэлэ Iофтабгэр укIытэм шым къыригъэпсыхыгъ.- Сэ IофышIукIэ уадэжь сыкъэкIуагъэпышъ ары 
сымышIапхъэ сэзгъэшIагъэр, тятэ зэхихыжьмэ къысфидэнэп!..
- Бзылъфыгъэ лъэсым, сшынахьыкI, шыур зэрэфепсыхэу, ащкIэ сэламыр ыхэу адыгэмэ зэрахэлъыр зыщымыгъэгъупш. Уятэ изакъоп, уилэгъуми къыпфадэнэп. 
УкъызфэкIуагъэм сегуцафэшъ, сыкъэдаIо.
- Хьыкум лIыжъмэ къытфащ аIуи, сыкъагъэкIуагъ.

--- Page 55 ---

- Лъытэныгъэрэ шъхьэкIэфэныгъэрэ зыфысиIэ лIыжъхэу сятэ илэгъухэу укъыслъызгъэкIуагъэмэ мыр сфяIожь: 
шъущыгъ паIом фэдэ сщыгъэу хъулъфыгъацIэр схьыщтыгъэмэ, шъуапашъхьэ сыкъихьаныгъи, бзылъфыгъацIэр синамысэу, сиIэдэбэу, сибынтелъхьэшъ, ар дэдэр 
сфэшIэнэп, сиакъыл къымыхьэу сшIагъэкIи шъор дэдэм 
къысфэжъугъэгъунэп. Сэ цIыф ымышIагъэ сшIагъэп, 
сызфимытым нахьи сызфитыщт шъузэбагъэр сэр-сэрэу 
къыхэсхыгъ. АщкIэ зыми серэмыгъэмыс, сызгъэмысэрэм 
ыпхъу симысагъэ ынатIэ орэхъу...
- Олахьэ, адэмыехэр,- кIэзыгъэнчъэ фимышIэу, ежь 
ыгу къигущыIыкIрэм фэдэу къыраIуагъэр зэкIэ лIыжъмэ 
апашъхьэ лIыкIом къызрелъхьэ уж зы гъэшIэгъон горэ ыгу 
къэкIыжьыгъ пIонэу, фэсакъыпэу нэгу гъэшIогъэ фыжьыр 
дыригъэзэкIи, адэмыекIэ чылэр къыкIигъэтхъэу Бгъэлыбэ 
Къаидэ щхыпцIыгъэ,- хъущтыр мыхъоу ышъхьэ къисхынэп 
сIуагъэ нахь, Дэгужъыемэ япхъу ар къызэрэшъуишIэщтым 
сенэгуягъ. Е зиунагъо бэгъон, ар зикъэзэкъ бэдзэр тетыкIэу, зикъэзэкъ мэжарэ исыкIэу зымафэ слъэгъугъэр, 
лIым изы паIо пакIошъ, пэIуишъэ пщыгъкIи, шъхьэтехъо 
стехъуагъэшъ тхьэм сынатIэ къыритхагъэм сеуцуалIэ ыIоу 
къыпшIолIыкIынэп, шъуижэкIэ-пэкIагъи къыубытынэп!..
Хьыкум лIыжъхэр къызэплъыгъэх, зэплъыжьыгъэх 
нахь, гущыIэм фэкIэщыгъоу, псалъэр пызгъэлъэтзэ къэзыIогъэ хьакIэм ащыщи феплъэкIыгъэп. Хэти ыгу илъыр 
шъхьафми, зы Iофыгъом еолIэжьхэу, нибжьи зэрэмыгугъагъэхэ шъхьакIоу бзылъфыгъэм къарихыгъэм естых. 
Хьыкум лIыжъмэ шIукIи екIи аIуагъэу зымыгъэцэкIагъэ 
джыри чылэм къыдэкIыгъэгоп. Ащ фэдэ хъунэу ашIагъэмэ, нэмыкI чылагъо къикIыгъэ хьакIэ-лIыкIомэ апашъхьэ 
Iофым хэхьаныгъэхэп. КIэтыкъо Хьарунэ ыгурэ ышъхьэрэ 
зэбгъэжьэу, шъхьакIоу къырахыгъэр къин къыщэхъуми, 
зэушъыижьэу зеIажэ. Гум теIункIэжьми, Iэжэгъу къезымытрэм Къаидэ джыдэдэм къыIуагъэхэри къыхэхьажьыгъ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, унагъом изэгъагъэп тIозэ, къэзэкъхэр 
пыщэгъу ышIыгъэхэмэ, ащыгъум зэрэчылэу хьайнапэ 
тешIба? Лэбэпэ бэдзэрым зэрэтетыр зэп-тIоп зэрэзэхэсхыгъэр, ау къэзэкъыкум зэрисыгъэр апэрэу зэхэсэхы.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщта? - упчIэр зыфэгъэхьыгъэр 
умышIэнэу щысмэ ащыщ горэ, бэщыпэм шъхьэр къытыреIэтыкIышъ, къэупчIэ.

--- Page 56 ---

- Сыда мыхъущтыр? - зэ шъуащыщ горэм ыжэ къызэтырихыгъэмэ ыIозэ, Хьарунэ упчIэм упчIэ пегъохыжьы.
- Мыхъущтыр мыхъунэу чылэм къыдэхъухьэрэр 
арба!..- бэщыпэм зышъхьэ къытезыхыгъагъэр къыхэгубжыкIышъ, мыгузэжъуахэу бэщыпэм ышъхьэ тырелъхьажьы.
- Адэ, хьакIэ,- Хьарунэ игущыIэ зэпищзэ, Къаидэ 
еупчIы,- Дэгужъыемэ япхъу къэзэкъ мэжарэм исэу плъэгъугъапа?
- Алахьыр синамысы, пегъэмбарыр сишыхьаты, 
шъыпкъэ сымыIомэ мэлэIичмэ сынэ рарэкI, мы сынитIу 
шъыпкъэхэмкIэ къэзэкъ мэжарэми исэу, къэзэкъ кIалэми 
гогъэпкIэжьыгъэу слъэгъугъэм!..
- Истофырлахь, Алахьэм тыкъеухъум!..- джыри 
сарыкъ фыжь зыщыгъ лIыжъ къуапцIэм бэщыпэм ышъхьэ 
къытыриIэтыкIыгъ.- Хьабзым ыкIэ ыIэтымэ, хьахъухэр 
лъежьэх... Iиман, Iиман, Алахьэм тыкъеухъум!..
- Олахьэ, нахьыжъхэр,- Бгъэлыбэ Къаидэ зиухыижь 
фэдэу къыIуагъ,- шъуичылэпхъу сиIоф хэмылъ, ау етIани 
тыадыгэба, адыгэ тырэ нырэ такъыхэкIыгъэба, а слъэгъугъэ 
бзылъфыгъэ шъхьэпаем тлъэпкъ ынапэ тырихыщт!.. Хьабзым хьабз, шъыпкъэ, лъемыгъэжьэн пфэлъэкIыщтэп!.. 
Джа пшъэшъэжъыеу зы лIакъо римпэсыгъэри ыгъэунэхъущт, ащи шъудеплъ. Былымыр зыемэ аIэкIагъэхьажьыныр адыгэмэ яхабз!..
- Адэ, джэмэхьат,- КIэтыкъо Хьарунэ Iофым зыкъыхимыгъэщыпэ шIоигъоу къэупчIэ,- Дэгужъыемэ япхъу 
джыри зэ лъытэрэгъакIоха?
- Апэрэ джэмакъэм къыпэмыджэжьыгъэм ятIонэрэ 
джэмакъэр къыридзэхэнэп!..- ящэнэрэ лIыжъым къыпиупкIыгъ.
- Тэмам!..- сарыкъ фыжьыр зыщыгъым къыдыригъэштагъ, етIанэ пкъы гъугъэ псыгъор ыузэнди къыдзыгъ.- Къолымэ зыпыурэр тапашъхьэ къишъущэу тешъумыгъэупцIэп, тхьэм къытфидэнэп!.. Алахьэ зизакъоу 
Мыхьамэт пегъэмбарыр зилIыкIом ыцIэкIэ хъулъфыгъэрэ 
бзылъфыгъэрэ азыфагу нэчыхь зыкIыдилъхьэрэр къэрар 
убытыпIэшъ, къэрарыпшъэр зыIыгъ лIым, паIо зыщыгъым 
зэриIоу бзылъфыгъэр зекIон фаешъ ары. ЛIым ыIорэр шъузымкIэ хабзэ, бзыпхъэ. ПхъэнкIыпхъэр ратэу лIакъом иджэхашъо рагъэпхъэнкIмэ орэгушIо. ТиIуагъэ зы: Дэгу жъые мэ 
япхъу къамынэжьэу ежь-ежьырэу шъхьэлъэшы гъэкIэ 

--- Page 57 ---

къыгъэзэжьыгъэшъ, тыридзэжьыни кIожьынэу мэфищ 
пIалъэ фэтэшIы. Тхьэм инэчыхьэ къэрар лIым иIамырышъ, 
шъузыр зыфэмыIорышIэкIэ, илIыгъэ къыхьэу ришIапхъэм 
фит. Мыщ къикIрэп сабыир къызхэкIыгъэ лIакъом ымыгъотыжьынэу!.. Амин!.. Мы унашъор пчыхьэшъхьэ нэмазышIмэ 
къахиIонэу КIэтыкъо Хьарунэ ыпшъэ итэлъхьэ. Алахьэм еIу, 
Алахьэм ыIуагъэр илIыкIомэ яунашъу, унашъоу тшIыгъэр 
зыфэтшIыгъэхэмкIэ къабыл орэхъу!.. Амин!..
- Амин!..- щысмэ зэдырагъаштэу къызэдаIошъ, 
аIэ хэр пхъотагъэхэу дыухьэ IупэкIэ анэIу дэгъэзыягъэу 
Iупчъапчъэхэу рагъажьэ...
Мазэ фэдиз тешIагъ.
ЛIыжъ унашъор тIумэ язкIи - ГощэунаекIи ар зинысагъэхэмкIи - гъэцэкIагъэ хъугъэп. Ежь Гощэунай унашъоу 
къырагъэолIэжьыгъэм, шъхьэм имыкIэу ыгъэгумэкIыщтыгъэми, зэхэзыхыгъэ цIыфмэ ащыгъупшэжьэу регъажьэ. 
ЩыIакIэр зы къэбар закъоп зэрэзэхэтыр: зым инысащ, 
адырэм ихьадагъ, ахэри зыфэIэкIыбым нибжьи зэмыгупшысагъэ къехъулIэу къыхэкIы. Зым иш шIуатыгъу, зым 
ичэм шкIитIу къелъфы, адрэм иунэшъхьэ уарзэ жьыбгъэм 
тырехы, зым шыблэгъуагъор фэшIу, адрэм фэмыгъу. 
МакIа чылэм къэбар зэфэшъхьафэу къыдэхъухьащтыр, 
Iэгъо-благъом къихъухьащтыр? Сыд фэдэри къэбар, къэбарым цIыф куп егъэдаIо, егъэшэхъу. Хьыкум лIыжъхэр, 
Iофы зырагъэшIэу, зэхэмытIысхьажьыгъагъэмэ, Гощэунае 
иIоф цIыфмэ къахэтэджэжьыщтыгъэп, ар IузгъэкIотын 
Iофыгъо Iаджи Адэмые, чылакIи, чылапшъи зыкъыщиIэтыгъ, 
приставри зыдэщыт чылэгум зыщиушъэфыгъ.
Ащ фэдизэу Гощэунае лIыжъмэ яIоф зыригъэукIыжьыщтэп, мазэ тешIагъ, ащ ыуж зыми къыгъэгумэкIыжьыгъэп,- лIыжъмэ яIон аIуагъ, зыфаIуагъэхэри делэхэп, 
зыгорэм - адыгагъэм, цIыфыгъэм - къымыубытыщтыгъэхэмэ джы нэс Джамбэчые зыдаушъэфэныеп. ЛIым 
игуплъыгъэ фэсэгъэгъу! - къамыщышъо сызэришIыгъэм 
ыгъэучъыIыжьыгъэу къычIэкIын, лIы губжыгъэм ыпэ зыкъибгъафэмэ, шъхьакIом зезымыгъэшIэжьрэм ащ нэмыкI лые 
къыуихын ылъэкIыщт.
Гощэунае игупшысэмэ къахэужьыгъ. Апэрэ бжыхьэкIэ 
осэу къыхипхъыщтыгъэм хэпшIыкIэу нахь ригъэхъугъ, дунай 
бжыхьэ гъожьышэу щагум дэтым ынэIу кIетхьакIыкIы пIонэу 
чъыгхэр, чэухэр, бгъагъэхэр къыхэуфыжьыкIэу еублэ. 

--- Page 58 ---

Жьыбгъэ макIэу осым кIэтри шъхьаныгъупчъэ ещалIэхэри 
хегъэщэIукIы, апч лъапсэхэри къэщтых, щэджэгъо кIахэ нэс 
машIо зэрымылъ хьакуми фэбамэм ычIыпIэкIэ чъыIамэр 
пэу. Ежь Гощэунаий ыгуи ыпси ащ нахь чъыIэжь, шъхьэм 
илъ гупшысэхэр жьызэпеом фэдэх, гупсэфыгъо къыратырэп. Унэм къызигъэзэжьыгъэ бжыхьэ мэзитIур, дэгъугъэ ми дэигъэми, рихыгъ. ЗэкIэми анахьэу зыгъэгумэкIрэр 
пчъэIупэм къыIууцонэу езгъэжьэгъэ кIымафэр ары. Джа 
мэзищыр зыгорэущтэу рихмэ, гъэтхапэм техьэмэ, Iофыр 
зыщыбэщтым Iофынчъэу къэнэнэп. БлэкIыгъэ мафэхэм 
афэдэу джыри янэ илэныстэ ыгъэфедэн. КIымафэми цокъэ 
зэкIэдэгъэ дэгъухэр цIыфмэ ящыкIагъэх, джанэ езгъэдын 
гори къыкъокIын, зымафи упкIэ лъэитIу зыхэкIын ци гъунэгъумэ афигъэпцIагъ. ШIугъэу щыIэр зы псалъэ ифэрэп, 
фэмыфэу щыIэр зы чылэ дафэрэп зэраIоу, фэмыфэу 
щыIэмэ захаригъэлъытэнэп, ынатIэ илъэу къыпыщылъми 
зэгорэм фэзын, дунайми непэ фэдэу Iэрыз щыхъунэп.
БжыхьэкIэ мафэр атэкъэ Iогъум ифэрэп зэраIоу, щэджэгъоуж мафэр ошIэ-дэмышIэу къызэхэушIункIи, дунэе 
осри пыримыкъужьэу мэзахэ къэхъугъ. Хьакум илъ пхъэ 
мэшIо фабэмрэ ным ыбгъашъорэ агъэбэлэрыгъыгъэ пшъэшъэжъыер Гощэунае ыкокI илъэу мэчъые, гъунэгъумэ 
къыратыгъэ чэтыу гъожь цIыкIури зэпэкъудыижьыгъэу, 
чъыепырхъ еоу хьакушъхьэм телъ. Унэм IэпIэ шIагъо 
имылъми, илъыр зэкIэ зыдэщытын фэе чIыпIэм ит: пхъэ 
пIэкIорэу пIуаблэр зиошэкур кIадзэм чыхIэнымрэ ошэкурымрэ ущэрыхьагъэхэу, ахэмэ акIыIу шъхьантэр къытещэу 
бармэкъ натIэм къыкъощых. Мыдрэ пIэкIор пакIэу хьакумкIэ 
къэгъэзагъэм пшъэшъэжъыем инысхъапэрэ нэмыкI джэголъэ зытIурэ тес. Гъунэгъумэ хьафэу къаIихыгъэ Iэргъэдэ 
машинэри шъхьаныгъупчъитIум азыфагу дэт столым тет. 
ПхъэнтIэкIу шъхьэкуитIум нэмыкIэу хьаку лъапсэм пхъэнтIэкIужъыитIуи кIэрыт.
Остыгъэр хигъэнэнэу Гощэунае къызщытэджыщтымрэ 
унэпчъэ макъэмрэ къызэдэIугъ. Ардэдэм осы чъыIамэр 
къапихэу, якIэкIо шIуцIэ къуапэхэри унэм имыфэхэу лIитIу 
къихьагъ: анэхэр къычIэщ къодыехэу анэIумэ шъхьархъонхэр арыхъуагъэх. ХъункIакIох пIонти, апэрэм ыуж 
итыр Гощэунай къышIэжьыгъ, илIыгъэр ары. ТIуми шIу агу 
зэримылъыр ешIэ пэтми, ицIыфыгъэ къытекIоу, IаплIым 
чIэлъ пшъэшъэжъыер пIэкIорым тырилъхьи, пхъэнтIэкIур 
афигъэкIотагъ:

--- Page 59 ---

- Шъукъеблагъ... ШъукъэтIыс...
- Былымыр зием ибылым ыгъотыжьэу хабзэшъ,- 
апэрэ лIы шIуцIэшхом Гощэунае IэнтэгъукIэ IуигъэзыкIзэ 
къыIуи, пшъэшъэжъыер пIэкIорым къытырихыгъ,- ма, 
зиемэ ихъяр арэлъэгъу!..
- Сыд нэпэнчъагъа, хэбзэнчъагъа къыздызешъухьэрэр!..- Гощэунае пшъэшъэжъыем лъытхъозэ, кууагъэ.
- Самбыр зэ, напэ зимыI!..- Бзылъфыгъэр къыIуадзи, 
унэм икIыжьыгъэх.
Гощэунае икуо макъэ пымылъхэу шыуитIур Шъхьэгощэ 
лъэныкъо мэзахэм хэкIодэжьыгъэх. Зилъфыгъэ зытырахыгъэу бзылъфыгъэу чэу пчэгъу шъхьэпитIур зыIыгъэу 
гъырэм гъунэгъухэр къечъагъэх...
Зицуакъэ зэжъурэ зигъажъо макIэрэ къэбаркIэ уямыупчI зэраIоу, сыд Гощэунае идунае тетыкIэ укIэупчIэжькIэ, 
лъфыгъэ закъоу ыгъотыгъэр зытырахыжьым ыуж ракIыгъэ 
тхьамыкIэу амалынчъэ нэкIыгъэу пчэгум къинагъ. Гъунэгъухэр къыочъагъэкIэ, цIыф зырыз чылэм къыфхэчъыгъэкIэ, 
зэраубытылIи зэIуагъэнэжьыгъэкIэ сыд ишIуагъ, шъхьэзэкъо 
лъэкъо зэкIэмыкIэу бгъэгъэ дэпкъиплI джэхэшъожъыем 
къытенагъ. ШъхьакIом пIэм хигулIи, къылъихьэрэ гъунэгъу 
шъузхэр игужьыдэкIхэу пIэм хэлъыгъ. Гопэ плъырстырым 
IуижъыкIыгъэ IупшIэхэр зыпкъ иуцожьын зырегъажьэм, гу 
къызIэпишIыхьажьи, ышъхьэ иIоф зэрифэнэу ыуж ихьагъ.
Хьыкум лIыжъмэ анэмыкIэу хэгъэгу лIыкIо старшинэри 
чылэм дэс. Хасэм ыIорэр хабзэ шъхьакIэ, хабзэм ыIорэр 
бзыпхъэ. Пхъэтэпэмыхь ибзылъфыгъагъэ къашIыми, хабзэм ибзыпхъэ зыдэщыIэм щыдэощт, нэпэнчъэгъэ-хэбзэнчъагъэу бзылъфыгъэм къырахыгъэр хэти ригъэшIэщт. Гу 
плъырыгъэм теIункIэмэ шъырытыгъэр къызтыригъакIозэ, 
Гощэунае старшинам дэжь кIуагъэ. Бзылъфыгъэ шъхьэзэкъо IэпцIэ-лъапцIэу чъыIэм зезгъэутIыIоу къакIорэр 
залъэгъум, хъулъфыгъэу щытмэ ащыщхэри IукIотыгъэх, 
зышъхьэ щызгъэзыягъэхэри къахэкIыгъэх. Зитутыныбжъэ зыщыхьэхэу, зынэ мыущакохэу къыIунагъэхэми 
апымылъэу, шъхьэ IэтыгъэкIэ аблэкIи, старшинам дэжь 
чIэхьагъ. ЫкIыб къэгъэзагъэу шъхьаныгъупчъэм иплъэу 
щыт лIы плIэIушхор. КIэрахъори сэшхори гуих зырызэу 
къыгопIыикIы, джэдыгоу щыгъым хъурышъо паIори дештэ, 
пхъэ мэшIозэкIэблагъэми хьакур зэтыречы.

--- Page 60 ---

- СыкъакIо хъущта? - лIы плIэIу къэгъэзагъэм Гощэунае 
еупчIыгъ, къэхъугъэри ымышIэу иупчIэ макъэ къызэкIигъэщтэжьыгъ.
- Къыоджагъэхэмэ, укъакIо хъун,- лIы плIэIум зыкъызэригъэзэкI пакIо, зигъэсысыгъэп, тутын Iугъор пынджырымрэ тэмэпкъымрэ азыфагу къыдэутысыкIыгъ.
- Къысэмыджагъэхэмэ? - къызэрэпэгъокIыхэрэ шIыкIэр 
ыгу римыхьэу Гощэунае джыри упчIагъэ.
- Къыомыджагъэхэмэ, уитхьамыкIапIэ ис.
- Ары шъхьакIэ, тхьамыкIэм икIапсэ лъэкI зиIэм елажьэмэ?..
- Хэт  сэIо  шъуз  макъэ  зыкъысфэзышIэу къысэдаорэр?! - старшинам сэшхор дыридзэкIэу зыкъызызэрегъэзэкIым, шъхьэтехъо къолэнышхо къызэхъухыгъэ бзылъфыгъэу пчъаблэм готыр ылъэгъуи, къызэкIэщтагъ, лулэр 
зыIуипхъотэу къэупчIагъ: - Ора сэIо, Дэгужъыемэ япхъу?.. 
Сыд мыщ укъэзыхьыгъэр?.. Сыд зыуж уитыр?..- Чылэ 
приставым ищтакIи, иупчIэхэми лъапсэ ямыIэу щытыгъэп. 
Илъэс заулэ хъугъэшъ, ежь старшинам зэриIоу, хэбзэ лIыкIо 
хэбзэ напэу мыщ Iоф зыщишIэрэр, шъхьэтехъо зытехъогъэ бзылъфыгъэ ыпашъхьэ къихьагъэу къышIэжьрэп. 
Старшинам зыкъешIэжьышъ, къызэрэзэкIэщтагъэм тIэкIу 
рыукIытэжьэу мэгъумтIымы.- Сыд тхьамыкIэ кIапса лъэкI 
зиIэм ылажьэрэр? УиIоф зыхэмылъмэ уиджэнакIэ ахэмыщай, имыщыкIагъэхэр сапашъхьэ къыщымыIу!.. КъаIо, 
сыкъэдаIо!..
- ХэбзэнчъагъэкIэ сипшъэшъэжъые ятэ стырихыгъ.
- Сыщыгъуаз.
- Ущыгъуазэмэ, къэзылъфыгъэм лъфыгъэр ыпIужьын 
фаешъ, хабзэр садэжькIэ щыIэу сэлъытэ. УзилIыкIо хабзэр 
къотэгъу къысфэхъунэу сыкъыпщэгугъы.
- Укъысщыгугъыныгъи гугъапIэ уиIагъэмэ!..- старшинар щхыпцIыгъэ, етIанэ къыфидзыгъ: - Унагъор зэтезыутрэмэ, Дэгужъыемэ япхъу, хабзэр акъоуцорэп. Унагъо 
уихьагъэмэ, узхэхьэгъэ лIакъомэ уахэзэгъэн, яджэныкъо 
машIо къэуухъумэн фэягъэ. Хьыкум лIыжъмэ аухыгъэ 
хабзэр сызилIыкIо хабзэм ыукъожьрэп!..
- Аущтэу оIомэ, нахь чыжьэуи сыкIон!..- Гощэунае 
кIэкIэу къыгъэзэжьыгъ.
- ПшIэщтым уфитэу шъхьафит зыпшIыжьыгъэшъ, 
узфаеми кIо, а уздакIорэми къахэщынэп!..- старшинар 
Гощэунае къыкIэлъыджэжьыгъ.

--- Page 61 ---

ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 62 ---

Минрэ шъибгъурэ пшIыкIущрэ илъэсым икIымэфэгу.
Улэ псыхъожъыеу къушъхьэмэ осыр защыжъурэ 
гъатхэм зынэ къырифэу, гъэмафэрэ уелъэбэкъонэу игъукIэу, кIымафэрэ ычIэ нэсэу тещтыкIырэ сэмэгу лъэныкъом 
Хъанкъо Къылыщджэрые ичылэ бгъэнышъхьэ унэхэр 
Iутэкъуагъ. КъокIыпэ жьыбгъэ чъыIэу ЛэбэкIэй щыджэгу рэм 
осхъотыр зэрихьэу къилъыгъо зырызкIэ бгъагъэмэ закъыхетакъо, пIыкIэгъашъо зытеорэ щагумэ, къакъырмэ, коимэ, 
къэлапчъэмэ жьыбгъэр адэшъуикIышъ, урам зэпэIапчъэкIэ 
унэ зэтегъэпсыхьагъэ зэпэIутмэ улэугъа шъоу анэсыжьы 
фэдэу къыпщэхъу. Ос шъэбэ къесыгъо заулэкIэ текIыгъэ 
щылэр шIощхэн пIонэу, жьыбгъэм ымакъэ чэу пакIэмэ 
къакъоIукIы, урамыбгъумэ ащыкIэбгъулъы, еплъы рэр 
ыгъащтэу мэзэ къихьэгъакIэм зишIэжьрэп. Улапэ хьэ хьакъу 
макъи, атэкъэ Iо макъи, шы лъэмакъи, былым быу макъи 
къыдэIукIырэп, ыпшъэкIи ыкIахэкIи урамым утеплъагъэкIи, 
зы цIыф теплъагъорэп.
Урам кIыхьэм укъырыкIоу, унэ зэтегъэпсыхьагъэ зэхэтмэ уакъызынэскIэ, нэмыкI дунай утехьагъэу къыпшIошIы: 
къакъыр кIыхьэм ынатIэ жьаугъуаджэ шыонэзэтелъхэр 
щызэхэтых, мэкъур апашъхьэ илъ, ар агу римыхьрэмэ, 
зэнтхъыр хьакъуашъом диз. АдыкIэ, пщэрыхьэпIэ унэу 
пэIудзыгъэм гъомылэ пэхъэмэ IэшIур къырехы. Щагум 
дэдзэгъэ пщы унэу тенэчышъхьэ фыжьым лIы куп зэрэщызэхэсыр пшIэнэу, пщынэ шъэбэ макъэр къеIукIы, пхъэкIычэ 
макъэри, пщынэ макъэм дыригъаштэу, ащ нахь мэкIэжь. 
Щагум цIыф дэтмэ, дэтыр пщэрыхьакIо, былымIыгъых, 
шыкуаох - хъаным иIоф пылъ нэмыкI дэплъэгъощтэп. Пщым 
зэрэригъэсагъэхэу щхыхэрэп, IэутIэ лые ашIырэп, къонцIэу 
щытхэп, щысхэп, мэкъэ тIупщыгъэкIэ гущыIэхэрэп, хэти 
зэрыт чIыпIэр зыдешIэжьы. Унапчъэр къызэIуахы къэс, 
пщыр къэлъэгъуакъомэ, шъхьакIэфэ пэгъох мыхъукъохэмэ 
аIошъ, шъхьэр апхъуатэ, атэмэпкъхэр рауфэхы.
Пщы унэ хъоо-пщаум цIыфэу щызэхэсыр ащ фэдизэу 
бэп. Хъанкъо Къылыщджэрые жэнтIэ алырэгъум тес, ащ 
исэмэгукIэ, джыри нэбгыритIу дэбгъэтIысхьэмэ азыфагу 
дэфэнэу Бгъэлыбэ Къаидэ щыс, ащ пэчIынатIэу, ау пщым 
пэчыжьэкIаеу Тыкъэ Едыдж Iэнэ лъэкъуиплI кIыхьэм, пчъэмкIэ пэблэгъэ цыпэм иадырабгъу. Дэпкъ натIэм кIэ  рыт пхъэнтIэкIум пщынаор тес, лъэкъо сэмэгури пхъэн тIэкIужъыем 
тет, пщынаом исэмэгукIэ пхъэкIычаори къыгот. Пчъэблэ 
зырызым, зэщыщ шъуашэкIэ фэпагъэхэу, аныбжькIэ 
илъэс тIокIитIу яптынэу, IашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэхэу лIитIу 
щыт, шъхьагъырыт зырызи, пщым е хьакIэм ищыкIагъэр 
фашIэнэу, хьазырыпсхэу Iэнэбгъу кIыбыдэтых. Пчъэблэготмэ "эй" зэраIуагъэм лъыпытэу шъхьэ уфагъэкIэ 
къи хьанхэу пщы унэ пчъэ макъ нахь, бзылъфыгъэ макъэ 
тыди щызэхэпхырэп.
Мыр лыягъ пIонэу пщы унэм зи итэп. Шъхьаныгъупчъэ 
зыхэмылъ дэпкъ натIэу Къылыщджэрые зыкIэрысым 
алырэгъушхо пылъагъ. Ащ ыкIыIу Iэшэ закI: яинагъэкIэ 
зэфэшъхьафэу тыжьын къэмищ, сэшхо зэпэIудзэгъитIу, 
кIэрэхъо зэфэшъхьафхэмкIэ бгъуитIури гъэпкIагъэ. Ущысэу 
уIабэмэ къыпыпхын плъэкIынэу тыжьыныкI зыпылъ бэдзэуалъэри пщышъхьагъ джабгъу лъэныкъомкIэ пылъагъ. Ащ 
пэмычыжьэу гъучI гъоплъэшъо пIуакIэкIэ къэбзыхьагъэу, 
тенэч фыжь псыгъо зэблэдзыгъэхэр ыкIыIу телъыжьхэу 
пхъонтэ ин къогъум къот, зым зыр нахь иныжьэу зэкIыIу-зэтелъэу къурIанищ къытещы. Пхъуантэм пэчIынатIэу, адырэ 
дэпкъ къогъупэм зэпэлыдыжьэу тыжьын лэджэн-къубгъаныр къыщэлъагъо, осым нахьи нахь фыжьэу нэIэплъэкIитIу 
бгъуитIум пылъагъ. Унэм уикIын зыхъукIэ къыпыпхынкIэ 
Iэрыфэгъу къыпфэхъунэу шыукъамыщ зэфэшъхьафищ 
пчъэблэ джабгъу дэпкъым, дышъэ къэгъагъхэр зытет къошыныр зыдэщытым ышъхьагъ пылъагъ. Адыгэ пэIуитIур - 
зыр хьаплъэу, адырэр тыжьынышъо фыжьышъоу - зытес 
мэкIаим исэмэгубгъу алырэгъу нэмазлыкъри къыщэлъагъо.
Унэ джэхэшъогум зи телъэп. Зы теутыгъи, зы гъонэ 
дэплъыпIи имыIэу, пщым щыгъ пэIо хьаплъым фэдэу, зэпэлыдыжьэу гъэлагъэ. Пщы закъор ары алырэгъу плIэмые 
цIыкIу зылъакъо кIэлъыр. АщкIэ адырэмэ ахаушъхьафыкIэу 
пщы тIысыпIэр хагъэунэфыкIы.
Шхын зэфэшъхьафхэр унэм къырахьагъэх. Чэтлыбжьэмрэ пIастэмрэ апэ пщы пашъхьэм рагъэуцуагъ. Сыд 
унэм къырахьагъэми апэ зыфагъэшъуашэрэр Къылыщджэрый, хэти щэрэс фаеми, пщым блэIэбыкIхэу шъхьагъырытмэ зи ашIэщтэп. Пщым ыпашъхьэ фырагъэуцуагъэмкIэ 
Тыкъэ Едыдж феплъэкIи къызхимыгъэщэу щхыпцIыгъэ. 
Мы пшъэ кIыхьэм, джары пщыр щымыты е езыIожьын 
щымыIэ хъумэ Хъанкъо Къылыщджэрые зэреджэхэрэр, 
чэт тамэхэр ыпашъхьэ регъэуцох, хигъуатэрэр сшIэрэп. 

--- Page 63 ---

Пщы гъомыл аIо шъхьакIэ, ащ узгъэтхъэн хэслъагъорэп. 
Iэм чIэмыфэрэ лы пIокIэ цIыкIухэр тамэм тырехы ыIозэ, 
ежьри шхэщтэп, тэри тшхырэр тцагэ дигъэхьащтэп. Мыдрэ 
Къаиди зигъэефэндэу, тетыгъо зиIэмэ зызэрашIэу задишIэу 
зэпэтIысынхэшъ, аIуагъ-къаIожьыгъ аIомэ бахъсымэм 
ехъумпIэхэмэ, щытхъухэмэ агъэуцужьзэ, мэфэ реным 
тыщагъэсыщт. Джамбэчыемэ пщы ягъэлъэгъуи умыгъэшхэжьых, егъашIэм пщы фалIэ лIэхэзэ къахьы, пщы хьафэу 
къалъэIуфэгъагъэри, зэрэфаехэу, пщыгъо афэхъугъэп. 
Пшъэ кIыхьэу тапашъхьэ исым зыфэбгъэцIыкIу къэсми, 
хэпшIыкIэу нахь нэгушIо-шъуашIо мэхъу.
Тыкъэ Едыдж гупшысэгъу-гъумтIымыгъо имыфэу Iанэм 
гъомылэр къытыраIэкIагъ. Сыд темыт? Пщым рагъэшхы 
хабзэу къытырамыгъэуцуагъэ щыIэп. Заулэрэ зыхэIэбэ уж 
джыри тэнэлым щегъэжьагъэу мэл кIапэм щыкIэкIыжьэу, 
къытехьащтыр бэ. ИIэшIугъэ зыхапшIэу, уаси фэпшIэу, 
ори зыфябгъэшIэу утемыбанэмэ нахьышIу. Хъанкъом 
къогъанэ зыфимышIыжьэу бэрэчэтые Бгъэлыбэ Къаидэ 
зыфехъулIагъэр ары сымышIэрэр. Сэры сIонти, ар къыстемыфэу щытэпщтын, Iаджри иунэ сихьагъ, мыщ фэдэу 
къыспэгъокIыгъэу блэкIыгъэ илъэс заулэм къэсшIэжьрэп. 
Сыд шъуIуа къызэрэтщыгугъырэр? Сэ укъысщыгугъыкIэ, 
пшъэ кIыхьажъ, уиIэм щыщ пкIэкIэсымыхмэ, спыбгъотэн 
щыIэп. Бгъэлыбэр нэмыIэмэ, молэ мыхъу IэнэхъокI зэраIоу, 
жэм дэплъхьагъэр къыфыдэпхыжьми хьау зимыIэ цIыфэу 
Iумпэмынчъэшъ, зыгорэ фэщэий дунаим къыпфимышIэн 
щыIэп. СшIэрэп ныIа къыпфишIэнэу, фызэшIокIынэу ыIэ 
илъри? Гъашхэ, гъэчъые, тхьэ егъэлъэIу, гъэгущыIэ, сшIэрэп ахэмэ анэмыкIэу зыфэIэджабгъур!.. Илъэс заулэ 
хъу гъэшъ мы лIыр зысшIэрэр куп сыхэхьагъэу яIэнапшъэ 
дэмысэу къэсшIэжьрэп. Зэрэадыгэ шъолъырэу зэрегъафэ, 
фэшIуи фэмышIуи къафегъоты. Пшызэ адырабгъуи зэпырэкIышъ, умышIэмэ нэмыкI хэгъэгу ис пIонэу, урысмэ иIуи 
ишIи ахехьэ, гущыIэ хадзэкIэ хьарапыер къыхафэмэ Каир 
зэрэщеджагъэр, тхьэм илIыкIо пегъэмбарым щыкIэкIыжьэу 
зэрэIукIагъэр, къыриIуагъэр, риIожьыгъэр пкIэ хэмылъ 
шъхьэгъэуз-емызэщыжьэу къыпфиIотэщт.
- О пщынао,- Къылыщджэрые ыIэ къеIэтышъ, орэд 
шъэбэ макIэу къыригъэкIрэр зэпырегъэгъэу,- уипщынэ 
ори зегъэгъэпсэф, тэри тхьэм къытфычIаригъэхьэгъэ 
гъомылэм, шIушIагъэр зием шIушIэр пэдгъохэу егъашIэм 
тыфыщыIэнэу етIуалIэзэ, бисымлахькIэ тыхэIэн.

--- Page 64 ---

- Амин, си Алахь!..- Къаидэ хьалыгъур къышти, фэсакъыпэзэ тыриIуагъ.- Рыскъыр зыери рыскъ щымыкIэнэу, 
хэкIрэм фэдэ пчъагъэ къыхэхъожьэу, ижьрэ ипсрэ къэбзэ 
зэпытынэу, псэуныгъэ пытэ иIэнэу есэIуалIэ.
- Амин! - Тыкъэми адырегъаштэ.
Хъанкъо Къылыщджэрые Iаби, пIастэр Iэпэ кIыхьэхэмкIэ 
чэтлыбжьэ тэмэ чIэгъым, фэсакъыпэу чIифыхьи зыIуилъхьагъ. IэпэпцIый зыригъэшIэу чэт тэмэ къупшъхьэмэ лы 
шъэбэ цIыкIухэр къатрихымэ, зыIуилъхьэу регъажьэ. Пщым 
зызэришIэу, ащ иIэбакIэхэр кIишIыкIыжьхэзэ, Къаиди мэIабэ. 
Пчэдыжь щегъэжьагъэу щэджэгъоуж нэс мышхагъэм сыдэу 
зишIын, пщы пашъхьэм ис, зещыIэ. Едыджи гукIэ пщым 
енэкъокъу шъхьакIэ, зыхэсмэ закъыхигъэщына, ыIашъхьэ 
дищаеу шхэ шIоигъоми, ерагъэу зеIажэ. Арэу къычIэкIын 
иIэбакIэхэр зэресагъэу зэрэмыхъухэрэр. Шъабэу мэIабэ 
ыIоми, тетмэ ащыщ лагъэ горэм е бахъсымэ къошыным 
нэмысын фэлъэкIрэп. Ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьми, 
къыз хигъэщырэп. ЗэрэхъурэмкIэ, мылъку уиIэ къодыекIэ 
пщыцIэр пхьын плъэкIыщтэп. Мылъкум нэмыкIи ахэхьакIи 
ахэкIыкIи пшIэн фае. Хьалыгъум къэштакIи, гъэтIылъыжьыкIи иI. Ащ изакъоп, ушхэзэ угущыIэнри Iоф псынкIагъоу 
щытэп. Пщыр пщы шъхьакIэ, Бгъэлыбэр ары хьалэмэтыер, 
зыкIахэ щысым нахьи нахь дахэу машхэ, игущыIакIэкIи нэбгыритIум анахь Iушыр къэшIэгъуай. Адэ сыдэущтэу митIум 
запэпшIын плъэкIын? Зыр пщы, дунэе мылъкур пыугъоягъэу 
Бытырбыф щеджагъ, дзэм щыхэтыгъ, идзэлI щыгъынмэ 
дышъэ тэмэтелъхэр къатежъыукIэу зыплъэгъукIэ, гукIэ 
уинми, шъхьэгъашIо фэмышIын пфэлъэкIрэп. Ежь Iофа сэIо, 
къешIэкIыгъэ-къетэкъокIыгъэхэр ары узгъэцIыкIурэр, ахэмэ 
зызэрашIэу задэмышIмэ, уакъыхэщы. Мыдрэ Бгъэлыбэ 
Къаиди молэ мыхъу IэнэхъокI тэIоми, Каир щеджагъ. Мыры 
сIонэу ар зичыжьагъэм нэзгъэсын зылъэкIыгъэри сшIэрэп. 
Ащ нэзгъэсын хэгъэкIи, тетIысхьэмэ Хьакурынэхьаблэми е 
Щынджыеми нэзгъэсын шыонэзэтелъ тэрэз Бгъэлыбэмэ 
яIагъэу къашIэжьрэп. Медрысэм сычIэс, Уфа сыдэс ыIозэ, 
Хьарапыем еджакIо агъэкIуагъэмэ ахэфагъ. Ащ сыщеджэ, 
Чабэм сэкIо ыIозэ, зыхэкIыгъэ лIакъор етэкъохыгъэу, 
зыщыгушIукIын имыIэжьэу къыгъэзэжьыгъ. Джы еплъ, 
илъэс зытфыхкIэ унагъуи ышIагъ, ыжэ ишIуагъэкIэ, ыIэ 
дигъэчъае къэс мылъкур фыратэкъохэу ибыслъымэныгъэ хэбаикIыгъ. КIэмгуе шъолъырым имызакъоу адыгэ 
шъолъырым икIыхьэкIэ щызэлъашIэ хъугъэ. Хъурэ бзырэ 

--- Page 65 ---

нэбгыритIу янэчыхьэ мыщ ымытхмэ насыпышIо мыхъунхэкIэ алъытэу, шыу лIыкIохэр икъэлапчъэ чэщи мафи 
щызэблэкIых. ГъэрекIо къэзэныкъоепщым ыпхъу зыщэгъэ 
кIалэм инэчыхьэ рагъэтхыгъ. Дышъэ ахъщэу къыIэкIалъхьагъэм нэмыкIэу, хэт ар зышIэрэр, уагъэшIэщта, былымэу 
къыфырафыгъэр макIэп, фэмыIыгъыжь хъуи, къэсапышIэмэ 
защэу арищэжьыгъ. Хъанкъо пщы унэр сшIэрэп, ащ уекIолIэни, ублэкIыни плъэкIынэп. Бгъэлыбэм иунэ уионкIэ фэдэ 
щымыI, икъэкIуакIэ фэд икIодыжьыкIэщтри!.. Модэ мор 
зигъэIэпэпцIыезэ зэрышхэрэр! Сэра, тхьагъэпцIыжъ, 
дагъэр пIупшIакIэмэ къапычъэу ушхэу зымылъэгъугъэр? 
Тыгъужъым мэлышъо телъэшъуагъэ зыхъукIэ, нахь тхъагъо 
щыIэпщтын, моу Iэ щыпфэ пшIоигъоу охъу.
Тыкъэ Едыдж игупшысэмэ афэдэу мыдрэ щыситIуми 
агу илъыр зэфэшъхьафы. Iупэрычъэ псы чъэгъуабзэ 
зырагъэшIэу зэплъых, зэIощхыпцIэх, лагъэмэ арылъ гъомылэр зэфагъэкIуатэ, зэфэсакъых, зэIогушIох. Пщымрэ 
ефэндымрэ азыфагу дэлъ зэфэшIугъэныр къызхамыгъэщыпэным фэшI загъори Едыдж къыфыреплъэкIых, ари 
яIушъэбагъэ хагъэнрэп, пыдзы амышIэу зыхагъэгущыIэ. 
Пщым ыгу илъыр къашIэрэм фэдэу - къамышIэ мэхъуа, 
ары яIэнатIэр! - бахъсымэр Тыкъэм фырагъахъо, къупшъхьэхэр фыIуахыжьы, ыIэхэр зэрилъэкIыщт IэплъэкIыр, 
пщым ыпашъхьэ илъым фэмыдиз дэдэми, къыфыралъхьэ.
Бгъэлыбэ Къаидэ апэрэп Хъанкъом иунэ зихьэрэр, 
Iэнэгъу зыфэхъурэр. Ау непэ фэдэу шъхьэлъытэ кIэгъэкI 
къыфишIыгъэу къышIэжьырэп. Пщым иунэ ихьагъэми, 
нэмыкI чIыпIэ Iанэ дыпэтIысхьагъэми, цIыфэу щысыр 
зэрыбэщтыгъэр арэу къычIэкIын, непэ фэдэу къыпэгъокIыгъэп. Зыгорэ ыгу къысфилъ, аущтэу щымытыгъэмэ, 
Тыкъэр къыслъигъэкIощтыгъэп. Ащи сыкъыплъигъэкIуагъ ыIоу къысиIуагъэп. "Хъанкъом фэдэ горэм непэ 
урихьакIэнкIэ фэдэ щымыI" ыIуи къызыхегъэпсым, сыгу 
къыздеIэу шIои гъор фэсшIагъ. Мэзэе осхъотми сыкъызэрэхэхьагъэм сырыкIэгъожьрэп. Сэ сишIоигъуи мо щыс 
Къылыщджэрыем шIоигъори зэтефэ. Мощ фэдэ цIыф 
лъэрыхьмэ урягъусэу, уряхьакIэу, уряныбджэгъоу узалъэгъукIэ, шъхьэлъытагъэм имызакъоу ящынагъуи къыптетыщт. Мы пщыр ныбжьэу иIэм емылъытыгъэу чыжьэу 
кIощт. Ор-сэрэу, янэ къыдалъфыгъэм фэдэкъабзэу бзищ 
Iулъ,- адыгабзэр, нэгъоибзэр, урысыбзэр. ИшъыпкъапIэр 
сшIэрэп нахь, инджылызыбзэри зэрегъашIэ аIуагъ. Адыгэ 

--- Page 66 ---

шъолъырыр къипкIухьакIыгъэкIи мыщ фэдэ пщы гъэсагъэ 
умыгъотын!.. Лъапсэ зимыIэжь Хьаджэмыкъопщхэр ахэмылъытэмэ, адырэхэм янахьыбэр Къырымхъаным блэкIхэу 
е Къэбэртае нахь чыжьэу кIуа гъэхэп. Хьатикъоепщым, 
пщыжъхьэблэпщым, къункIыкъо хьэблэпщым фэдэхэу 
чылэ нэбгъожъыем имыкощыкIхэу щыIэхэри макIэп. Пщым 
имылъку акъылрэ гъэсагъэрэ игъусэжьы зыхъукIэ лъытэныгъэрэ уасэрэ фэмышIын плъэкIыщтэп. Мо зэпэжъыужьрэ 
дзэлI шъуашэу дэпкъым пылъагъэри ащ къызхэхьажькIэ, 
етIани уай-уай Хъанкъо Къылыщджэрый умыIо!.. СэшIэ 
улэпэ Хъанкъохэри лъэустэнхьаблэ Хъанкъохэри зиIумэт 
адыгэ мэкъумэщышIэхэм шIу зыкIамылъэгъухэрэр. Ежьхэр адыгэхэ пэтзэ ячылэ ущымыщэу ущэпсэукIэ хэхэскIэ 
къыоджэщтых нахь уащыщэу алъытэщтэп. Хэхэс дэдэр 
нэиутэу къыпфамыдзми, укъыздикIыгъэ чылэм ыцIэкIэ, 
уянэ къыпфишIыгъэ цIэр пщагъэгъупшэу къыоджэщтых. 
Къырымхъаным къыкIэныгъэ лIакъохэу, хъанкъохэкIэ 
яджэхэу адыгэ шъолъырым пщы заулэ ис, абзи, янэгъоигъэ хэбзэ зэхэтыкIи ашIокIодыгъэу, ежьхэм азыфагукIэ, 
ящыкIагъэ хъумэ рыпсэухэу, ау зыхэс лъэпкъхэмкIэ къызхамыгъэщэу, загъэадыгэу, загъэбыс лъымэнэу лIэшIэгъу 
пчъагъэ къахьы. Къылыщджэрые къызхэкIыгъэ лIакъор 
зыдэс Улапэ нэгъоймэ афэшъхьафэу, янахьыбэр бэслъыные лъэныкъомкIэ къикIыгъэх. Мыщ бэслъыныемэ, абадзэмэ, нэгъоймэ афэшъхьафэу кIэмгуехэри, абдзахэхэри, 
бжъэдыгъу унагъохэри дэсых. Ау сыд фэдиз лIакъо 
дэсми, чылэр зезыщэрэр, пщы напэкIэ къафалъэгъурэр 
Хъанкъохэр арых. Дэгъу, дэгъу, адыгэ лъэпкъым алъкIэ 
ащымыщ дэдэхэми, абзэ аIулъэу, яхабзэ ябзыпхъэу мыщ 
фэдэ пщы гъэсагъэхэри къызэрэтхэтхэр. Зиунагъо бэгъон, 
тыркуикIыжьым ыуж къытагъэтIысэкIыгъэ урысмэ чIыгур 
тимакI аIошъ, алъэкIмэ тызIуадзэнэу за шхыхьажьы. МодкIэ 
къыкъоукIых, мыдкIэ зэхэлъадэхэшъ лъыкъэ-псыкъэ изэрэшIыхьэх. Хъанкъохэм афэдэ пщыхэу тыкъызкъонэжьын 
щымыIэ зыхъукIэ, а слъэгъурэ гъэблэнэгужъмэ зи къыуамыгъэлын. Къэзэкъхэр Iофха, мыхъу зыщыхъурэм, ахэри 
урыс лъэпкъ нахь мышIэми, чIыгоу зэдэтIыгъым ихьатыркIэ 
тиIо заIоу къыдгоуцох. Ежь къэзэкъ-урыс шъыпкъэхэри 
зэхэлъэдэжьхэшъ, тинэрылъэгъоу зэрэлIыжьых... Дунай 
гъэшIэгъон, си Алахь, тызтетыр, дунай гъэшIэгъон... Сыдэу 
тишIугъоу тятэжъмэ ягъом тыпсэугъ, ащ фэдэ дунай тэ 
къипхыжьын, адыгэ лъэпкъ зэрэ шхым угу хигъэкIыгъэкIэ 

--- Page 67 ---

сенэгуе, къыттефэрэр тилажьэу ипхъахь-итэкъур къытхэплъхьагъ. Ябыслъымэныгъэ иIэшIугъэ зыдябгъэшIэжьэу, 
шIумэ шъуеплъ къытапIуи, джаур кIуапIэ тыпшIыгъ... Я си 
Алахь, унэшIу къытщыгъаф!..
Къошыным из бахъсымэр джыри Iанэм къызытырагъэуцом Къаидэ бащэ ыIуагъ шъхьакIэ, гур зыгъэпсынкIэрэ 
чэф макIэм зэрихьэу Iэгубжъэ нэкIым феплъэкIыгъо 
имыфэу кIыбдэт шъхьагъырытым къызэрэригъэхъуагъэр 
игопагъ. Бахъсымэм Iэпкъ-лъэпкъхэр ыгъэпсынкIэхэу 
гупшысэ хэо-хапкIэр Бгъэлыбэм къышъхьащэчэрэзыжьы. 
Ащ паий къыгъанэрэп Iэнашъхьэм щекIокIырэ гущыIэмэ 
ахэмылэжьэныр. Къылыщджэрые зыгорэ къызиIокIэ ары 
игупшысэ зышъхьащыужьрэр. Дэпкъым пылъэгъэ дзэлI 
шъуашэм нэмыкI гупшысэ шъхьэм къырегъахьэ: Хъанкъохэр пщы сэIо шъхьакIэ, ахэр пщы къодыехэп, дзэпэщэ 
лъэпкъых, тэмэтелъыр зытырамыхэу егъашIэм къахьы. 
Дэгъуба упщэуи удзэпэщэнри!..
- Мыдэ, пщынао,- бахъсымэм къыуплъыжьыгъэ хьазырэу Къаидэ къеIо,- Къылыщджэрые икIэсэ орэдмэ ащыщ 
горэ къегъаIу. Олахьэ, зиусхьан, адыгэ пщынэм пэпшIын 
щымыI. Башкъырми, Мысырми, Шами сащэIэфэкIэ типщынэ макъэ сшъхьэ имыкIыгъ. Чабэ сызэкIоми, зиунагъо 
бэгъон, ымакъэ зэхэсхырэм фэдэу загъорэ зысигъэплъыхьащтыгъ. О сыд, Едыдж, ащ узэреплъырэр? - тхьачэт 
кIэпцым зыцапэ хэгъэнагъэм ошIэ-дэмышIэу еупчIы, пщым 
феплъэкIы, IогушIо.
- Адыгэмэ сахэкIыжьэу сэри тэ сыкIон, дэгъоу сеплъы,- 
тхьачэт кIэпцыр хьалэлэу зэрамыгъэшхырэ Тыкъэр нэIэплъэкIымкIэ зыIулъэкIыхьажьызэ мэгъумытIымы,- укъыдэшъонкIэ фэдэ щыIэп...
- Мо цIыкIужъыем, мощ нахь мыхъурэм, ари гъэшIэгъонба,- Къаидэ ылъапэхэр Iэнэ чIэгъым щыIэпыкIхэу, ау 
пщым ыпашъхьэ зыщыфэсакъы жьэу, игущыIэ пидзэжьыгъ,- 
чылэгъо джэгур зэрищэн, ыгъэдэIон елъэкIы!.. Мыр 
зимышIу цIыф щыI Iоу сшIэрэп, зиусхьан... Шъыпкъэба, 
зиусхьан?..
- Шъыпкъэ, хьакIэ, шъыпкъэ,- Къылыщджэрыий, 
икIэсэ орэд шъабэу пщынэм къырищэжьагъэм кIэдэIукIзэ, 
Къаидэ къыIуагъэм дырегъаштэ, пшъэ кIыхьэр мысысыхэу 
шъхьэ зандэр кIэдэIукIы.
ГъомылэшIур шъуныбэу, бахъсымэр шъушъхьэ итэу, 
пщынэр шъуапашъхьэу, пщыри шъуижэнтIашъхьэмэ, ащ 

--- Page 68 ---

нэмыкIхэри къышъуагъаIомэ къэшъуIощт ыIуи, иIанэпэситIумэ Къылыщджэрые афеплъэкIыгъ. Мо Тыкъэ тхъоплъыр, зыпшъэ умыкIожьын шъэфрыкIо тыгъуакIу. ИIэр 
шIомакI, зиIэмэ яхъуапсэ, тIэсхъапIэу щылъми ыпсэ пеуты, 
пытапIэри зэтыреуты. Уинасыпмэ уизакъоу ыпэ укъифэнэп, 
дунаим хэплъэ-хэкIыжь утыришIыхьащт. Ныбджэгъуи пыщэгъуи пшIынэу ищыкIагъэп, ау ащ фэдэр зы чылэ къыбдыдэс 
зыхъукIэ, дэдзых пшIы хъущтэп, шIойхэкIхэу тыкъэзыухъурэихьэхэрэмкIэ щынагъо, IэжапIэ. Дунэе бырсыр тызтетыр 
тятэ ыIо зэпытыгъ, джы тызхэт лъэхъанри блэкIыгъэм 
нахь бырсырыжь. Лафышъэ Хьаджмырзэ, Самохин Иван 
фэдэхэу псыгъэутхъо Iаджи тапэкIэ къэкIыщт.
1905-рэ илъэсым Ермэлхьаблэ зыкъызыщызыIэтыгъэгъэ лэжьакIохэр, урамым зыкъытезытэкъогъагъэхэр Къылыщджэрые ыгу къэкIыжьыгъэх. Хэта а купыр 
къаIэкIахьэрэр раутэу, зэрапхъоу, мылъку зиIэмэ ажэ 
къы дахьэрэр араIуалIэу урамым къытезыщагъэхэр? 
Шэу джэным, Самохиным, Лафышъэм афэдэхэр арых. 
МодыкIэ Петербург, Москва, Ростов, Луганскэ къыщыхъухэрэр? Урысхэр ары нахь, адыгэхэр Iофэп. Пачъыхьэм 
къаришIылIэгъэгъэ заомкIэ ахэр ыгъэщтэгъагъэхэшъ, 
IэжэгъошIух. Мыхъу зыщыхъурэм хабзэкIи IашэкIи бгъэщынэнхэ плъэкIыщтых, Бгъэлыбэ ефэнд гъэсагъэм фэдэмэ 
аблэкIэу зыдэкIонхэ щыIэп. ГупсэфыпIэ къытэзымытхэрэр 
чIыгунчъэ иногородцэхэу Еленовскэ, Николаевскэ, Царскэ 
Дарым, Штурбинэм адэсмэ афэдэхэр арых. Уахэхьагъэми, 
уахэкIыгъэми чIыгур ажэ дэкIрэп...
- Къэбарэу щыIэр ошIа, зиусхьан? - инэкIушъхьаплъыгъэ ижэкIэ-пэкIэ тхъоплъмэ къахэщэу Тыкъэр къэупчIагъ, 
етIанэ щхыпцIызэ, къыпидзэжьыгъ.- Олахьэ, зиусхьан, 
дунаим гъэшIэгъонхэр техъухьэхэм... Ашъыу ар хъунэп!..
- Къалэм, Екатеринодар, сыкъызикIыжьыгъэм щегъэжьагъэу кIымэфэшхо къыттыришIыхьагъэшъ, къэбар 
щыIэжьми тшIэрэп, Едыдж. Дунаим щыхъурэм, щышIэрэм 
о нахь уащыгъуазэкIэ сэгугъэ, тегъэдэIу. Лафышъэмрэ 
Самохинымрэ яхьылIагъэмэ, тымыгъэхьаулый, хьэлIагъэу 
къисыдзэхэрэп. Зыщызэхамыхыщтым щэхьакъухэшъ, 
загъори яхьэ хьакъу макъэхэри зэхэтэхыжьы.
- Олахьэ, зиусхьан, а джэголъитIуми яуцужьыгъо 
хъугъэм,- Къаидэ пщым дыримыгъэштэн фэлъэкIыгъэп,- 
аIуагъ аIоуи имыщыкIэгъабэ тэри зэхэтэхым.

--- Page 69 ---

- Зэхэшъохмэ, Къаид, шъущымыс, джэмэхьатыр 
апэшъуIэт, апэжъугъэуцу, мыуцурэр къиуцукI зэрэIукIэщтыр агурыжъугъаIу. Шъо зэшIокIэу шъуиIэм фэдиз иIэу, 
ефэнд, хэт адыгэ шъолъырым ис?.. Ары, Едыдж, емыкIу 
къытфэмышI, уигущыIэ пIэпытхыгъ.
- ШъузэзгъэдэIущтыр, зиусхьан, зыцIэ къепIогъи тIумэ 
анахь былымэп!.. Мыщ фэдэ Iанэ упэсэу тызтегущыIэрэмэ 
ягугъу пшIыныр атефэрэп, ау къэбарэу щыIэм ахэри хэмыщэягъэхэу щытэп. КъэошIэжьа, зиусхьан, Адэмые Дэгужъыемэ япхъоу Джамбэчые нысагъэр? Джары, джары, 
джа Лэбэпэ икIыгъом дэжь щыплъэгъугъагъэр ары. Тэмам, 
къэпшIэжьыгъ. Ащ ышIагъэр ошIа? Николаевскэ дэгъэшIмэ, 
Сокольскэ зэшмэ ямаслобойкэ Iухьагъ...
- Ашъыу ар хъунэп!..- ежь ышыпхъу горэм фэгъэхьыгъ пIонэу, зэхихыгъэ къэбарым Къаидэ къызэкIигъэщтагъ.- Адыгэ бзылъфыгъэмэ ащ фэдэ ашIа?! Я си Алахь, 
унэшIу къытщыгъаф, уибыслъымэныгъэ тщыгъупшагъэп, 
зыщыгъупшагъэмэ афэмыгъэгъу, тэри къызтедгъэнэнэп, 
къыттеплъхьэрэр тихьылъэ.
Къэбарыр КъылыщджэрыекIэ щыпэзэхэхыгъэми, нэгушъхьэ лыпцэмэ ащыщ ыгъэсысыгъэп, адыгэ бзылъфыгъэм ышIагъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, Къаидэ зызэришIэу 
зишIыгъэп. Адыгэ шъолъырым къихъухьэрэмэ Тыкъэм, 
Бгъэлыбэм, нэмыкIхэм анахьи Хъанкъор нахь ащыгъозагъ. 
Мыдрэхэри къэбарынчъагъэхэп шъхьакIэ, тыдэ къикIми 
Къылыщджэрые нахь къэбарыбэ къеолIэжьы. Ау къэбарынчъэ мыхъущтыгъэми, джау ошIэ-дэмышIэ IорыIуатэкIэ 
Дэгужъыемэ япхъу икъэбар къызэрэнэсыгъэр игопагъэп. 
Улэпэпщым Дэгужъыемэ ябзылъфыгъэ мыгъасэ Iоф 
зыримыгъэшIыгъэмэ хъущтыгъэ, дунаим Iаджи техъухьэ, 
ау бзылъфыгъэм ар зишIагъэкIэ, хъулъфыгъэмэ сыд 
ашIэнэу къэт! Хэгъэгур зымыгъэрэхьатырэр джа рабоч 
зыфаIохэрэр ары, къалэмэ закъыщаIэты, фитыныгъэр 
яIэубытыпIэу тетыгъо зиIэмэ ядаох, къэлэдэсхэр имыкъоу 
мэкъумэщышIэхэр зыкIырагъэплъых, шым тесмэ шъуадэмылъэс араIо. Мылъку зиIэми къалэр афикъужьырэп, 
мэкъумэщышIэмэ запащытIэ. Плъэгъурэба Сокольскэ 
зэшмэ ашIагъэр? Къалэм щыряIэр афимыкъоу Николаевскэ 
маслобойкэр зыIакIагъэхьагъ. Тыгъэгъэзашъхьэ пэпчъэу 
Iэгъоблагъом къыщыкIыщтыр, ащ лэжьыгъацэу къикIэщтым нэс апчъэу чылэхэр къызэ лъакIухьэ. Шъэотыкъымрэ 

--- Page 70 ---

сэрырэ ащ тилажьи хэлъ. Маслобойкэр зыIэкIэттIупщыгъ. 
КIо, тэ ушъхьагъу тиI - маслобойкэр тпэчыжь, ашъыу сIорэр 
сшIэрэп, Сокольскэми апэчыжьэба, ау ащ пае къызIэкIагъэхьан къэнагъэп. МыщкIэ Шъэотыкъ Къэлэубатэ Iушэу 
зекIуагъэп, зимыгъэсысзэ, ыпашъхьэ илъыр раригъэхыгъ. 
Джы ыIэшъхьэ-лъашъхьэхэр дэщэягъэу икъутыр шъхьал 
дешIыхьэ. Ари хъущт, егъашIэм мэкъумэщышIэм шъхьал 
ищыкIагъ, ау етIани маслобойкэ хъарзынэр зыIэкIэттIупщыгъ!.. ГъэшIэгъона адыгэмэ тыгъэ гъэзэ дагъэр ащ 
фэдизэу ягъомылэ щамыгъэфедэмэ, пцэжъые тшхырэп 
аIоуи зэхэпхыщт, ау гъэжъэгъахэ хъумэ, щытхъухэзэ, 
тыра лъэкIэщт!..
- ЗиджэнакIэ зыбэкъу дэзыупкIи зышъхьэ хэзыхьажьыгъэ мыгъасэм адэмыехэр ерэгъэгумэкIых нахь, ащ тэ 
зедгъэгъэпэн тлъэкIыщтэп,- Къылыщджэрые къыпиупкIыгъ, етIанэ зэпыугъо-гупшысэгъу Iанэм къыдыпэсхэр 
римыгъафэхэу яупчIыгъ: - Адэ пцэжъые къыхэдзыгъакIэ 
жъугъотыгъэмэ шъушхыныя?
- Ы-ы? - зэхихрэр Къаидэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Мы кIымэфэшхом ар гъотыгъуае хъун,- Едыдж 
къы Iуагъ,- Лаби, Пшызи, Ули щтыгъэ...
- О ар зыпIокIэ, Едыдж, тэ сыд тIожьын, ы-ы? Модэ 
шъукIуи, Лабэми, Пшызэми, Фарзэми ямыл чIэгъ зы 
пцэжъые къычIэнэжьыгъэу щытмэ, къэшъухь!.. Ыпсэ 
зэрэпытэу пIэтIэраозэ, жъугъэжъэным ыпэ, сихьакIэмэ 
апашъхьэ къишъулъхь!.. Эй, орба засIорэр, цIыргъ-щыргъ 
къемыгъаIоу пщынэр зэкIэщ!..
Унэм раубытэгъэ бзыоу шъхьаныгъупчъашъхьэм 
кIэ зэзэу тесым фэдэу щысыгъэ пщынаом пщынэ ныбэр 
зэкIищыгъ, пхъэкIычаоми гукIэ зиIэтыгъ. Унэм исхэми 
хэпшIыкIэу анэгухэр къэгушIуагъэх. Гу яIэми умышIэнэу, 
аIэхэр якъэмапшъэмэ ателъэу чъэкIыгъэм фэдэхэу пчъаблэм готитIур ары щытыгъэр. АпэрэмкIэ аущтэу къыпщэхъух нахь, пщым ыжэ къыдэзыгъэр чIым намыгъэсэу 
къапхъотэнэу ахэри хьазырых.
- Фарзэ нэс умыгъакIохэми, зиусхьан, пцэжъые дэгъу 
зиIэр сэшIэ,- Едыдж къыIуагъ.
- Хэт?
- Лафышъэ Хьаджмырзэ ипсынэ хэсых.
- КIо джы... Сыгу къэбгъэжэуагъ, Едыдж... Мо мышъэжъым ипсынэ хэс пакIо, Лэбэ псы чъагъом къыхидзыгъэкIи, зыIузгъэфэнэп!..

--- Page 71 ---

- Тэмам, зиусхьан, тэмам,- Къаиди напIэр ыгъэупIапIэу Хъанкъом дырегъаштэ,- дурысэп, тэмам, дурысэп.
- Арэп, Едыдж, Лафышъэ шъэфрыкIом ипсынэ хэсыр тэ 
щыпшIэра? - Къылыщджэрые щхыпцIзэ къэупчIи, псынкIэу 
пидзэжьыгъ.- Ары шъыу, сщыгъупшэжьыгъ, о умышIэрэ 
щыIэп... Адэ ары, адэ ары...- зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр къэпшIэнэу Хъанкъом ышъо къызэокIыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, тибзылъфыгъэхэми зыфаер ашIэ?..- Къэбарэу 
щигъэзыегъагъэм къызэрэкIэупчIэжьыгъэр ежь Хъанкъоми 
шIогъэшIэгъоныгъ, щысхэри еплъыгъэх. Къаидэ ынэпIэхъу 
фыжьхэр сысыгъэх, Хъанкъом иошIэ-дэмышIэ упчIэ 
къикIрэр къыгурыIуагъэу зыгорэ къыпигъахъо шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, къэIогъу рамыгъафэу, ежь-ежьырэу пщым 
джэуап зэритыжьыгъ: - Адэ, сыдэу пшIын, ащ фэди мэхъу, 
узщымыгугъырэм гугъу ухедзэ, псыдзэм ыхьрэр псыфалIи 
малIэ язгъэIуагъэр джащ фэдэкIэ сенэгуе... Къыфырикъун 
паIо зыщыгъ ымыгъотыгъэмэ, шъугу къысэшъумыгъабгъ, 
ар тэ тфэшIэнэп, къыпырикъун пэIо закI зыхэхьагъэр...- 
Хъанкъор ыпакIэмэ акIэщхыкIыгъ.

--- Page 72 ---

ЯХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 73 ---

Мэзаер ыкIэм фэкIо, зыреутэкIыжьы.
Тыгъуасэ нахьи непэ жьыбгъэр бэкIэ нахь лъэш. Къесэу 
къесрэп, чIышъхьашъом телъ осым гупсэфыпIэ ритрэп: зы 
гъогунапцэм Iулъыр адрэ гъогунэпцэ чэунэзым ретэкъулIэ. 
КъызилъкIэ жьыбгъэм ишъуй макъэ чэу зэпахъэр мэкъэ 
зэ фэшъхьафкIэ хегъэщэIукIы, чъыг къутэмэ щтыгъэми 
"кIыргъ-сыргъ" арегъаIо, гъогу шъхьэшъо щтыгъэми осы 
хьаджыгъэр щэцIанлъэ, дунэе IэпцIэ-лъапцIэм гукIэгъунчъэу щэхъушIэ. Мэфэ зытфых хъугъэ тыгъэр ошъогум 
зырамылъэгъожьрэр. Хъотзехьэр къежьэным ыпэкIэ 
пчэдыжь горэм къокIыпIэ лъэныкъомкIэ къыкъоплъи, 
зиушъэфыжьыгъ.
Николаевскэ урыс чылэр дунаим тетми-темытми зымышIэщтыгъэ мэзэе тыгъэм къыкъокIын гухэлъ джыри 
иIагъэп Гощэунае къамылышъхьэ унэжъ цIыкIум къызекIым. БлэкIыгъэ мэфэ заулэм елъытыгъэмэ, нычэпэ 
зэ рэчъыягъэм езэгъыщт. Гъунэгъу атакъэм иящэнэрэ Iо 

--- Page 74 ---

макъэ зэхихыгъэ. Iэпкъ-лъэпкъхэри нахь псынкIэх. Зымафэ 
къыщышIыгъэр джы къехъулIэжьыщтэп. ЛъэкIэ-пхъанкIэу 
маслобойкэ конторэм чIэтызэ зетIысэхым, ошIэ-дэмышIэу 
хэчъыегъагъ. Инасыпти чъыезэ управляющэр конторэм 
къычIэхьэгъагъэп. ЗэкIэми анахь Iофыгъэр шъо гъожь 
шъабэ зэрыбзэгъэгъэ управляющэм ипхъэнтIэкIу зэрылъэкIэрэ хъэдэныр ыIыгъэу зэрисыгъэр ары.
- Гошевнай,- къэлэпчъэжъыем нэмысэу фэтэркIэ 
зиунэ ис ныор къыкIэлъыджагъ, шъхьэтехъошхоу ыIыгъым 
ыкъуапэхэр, IэкIиутыщт пIонэу жьыбгъэм зэрихьэу, къыкIэлъэчъэ,- ма, пщыгъ щыIэп, зытехъу мыр!..
- Хьау, тетя Агра, тхьауегъэпсэу, сэщ нахьи ар непэ о 
нахь уищыкIэгъэщт.- Гощэунай къызэрэфэгумэкIыхэрэр 
гуапэ щыхъоу къызэтеуцо.
- Сыда сэ нахь зыкIысищыкIэгъэщтыр? Сэ сыунэрыс, 
о улэжьакIу. ЛэжьакIор зэкIэми апшъ, силIыжъ тхьамыкIэ 
ыIощтыгъ.
- Ары шъхьакIэ, чылысым укIонэу пIогъагъэба?
- Егъэзыгъэ щыIэп мы чъыIаем сымыкIомэ.
Аграфена Демидовна ныожъыр Николаевскэ маслобойкэм пэчыжьэкIаеу щыпсэущтыгъ. Иосиф Погибельнэмрэ иныбджэгъухэмрэ Гощэунае унэ фылъыхъухэ 
зэ хъум, Iоф зыщишIэщт дэгъэшI заводым пэмычыжьэу 
щыпсэунэу фэягъэх. Завод Iэгъоблагъом фэтэр къырамыгъуатэу щытыгъэп, ау фэтэркIэ чIагъэхьащтым игугъу 
зэрашIэу ушъхьагъухэр къагъотэу рагъажьэ. Апэм къызфыкIэупчIэщтыгъэхэр Гощэунае зыкIэшъхьэзэкъорыпсэур 
ары. Урыс бзылъфыгъагъэмэ къыкIэмыупчIэныгъэхэкIи 
мэхъу, ау адыгэ бзылъфыгъэмэ ащ фэдэ ашIэу джы нэс 
алъэгъугъэпти, агъэшIагъощтыгъ, имыщыкIэгъэ бырсыр 
къыпыкIыкъомэ аIозэ, щынэщтыгъэх. Погибельнэми, ащ 
ишъэогъу Цызанэми сыд аIуагъэми, аIуагъэм щыщ ашIошъ 
хъущтыгъэп. Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп аIоти щхыщтыгъэх. Адыгэхэр уинэIосэнхэкIэ, бгъэблэгъэнхэкIэ, гъогу 
уадытехьанкIэ, уинамысыгъи янамысыгъи къэухъумэгъэнымкIэ дэгъух, ау ащыщ, ялIи ябзылъфыгъи орэхъу, 
бгъэнэгъоджэныр, янафэ уушъэфыныр, якIасэп. ЕтIани ар 
бзылъфыгъэ хъумэ, ор-орэу лажьэ зыхэодзэжьы,- джары 
зэкIэми анахь ушъхьагъугъэр.
Бзылъфыгъэ лъэпэлъэгэ одыр икъэлапчъэ зыфыIуащэм, къызэреплъэу Аграфенэ ныо шъхьэзакъом ыгу 

--- Page 75 ---

рихьыгъ. Адырэ зыфыIуащэщтыгъэхэр къызэрэупчIэщтыгъэхэу къяупчIыгъэп, "некIо, сипшъашъ, уемыгъэзыгъэмэ 
шъхьэегъэзыпIэ улъыхъущтыгъэп. Ори уизакъомэ, сэри 
сизакъу, уаси сыди сыфаеп, сымаджэ сыхъумэ, сыдэу 
ущыта Iори, псы Iэгубжъэ къысфэщэий сезэгъы, силIыжъ 
тхьамыкIэ адыгэхэр шIу ылъэгъущтыгъэх" ыIуи, унэм 
рищагъ. Ежь Гощэунаий урыс ныом ынэмэ зэракIаплъэу 
ихьалэлыгъэ зэхишIагъ, моу янэ иплъакIэ горэ хилъэгъуагъэу къышIошIыгъ.
ГъэрекIо бжыхь Аграфена Демидовнам илIыжъ зылIагъэр. ЛIагъэ пIокIэ, Матвей Федоров лIыжъым ар епIолIэныр тефэрэп. ЛIыжъыгъэ гущыIэри джащ фэд къызэремыкIурэр. Илъэс тIокIищрэ бгъурэм итыгъэми, ащ фэдиз 
ныбжь емытынэу, анахь хьылъэ кIэуцуагъэми, зэрыт чIыпIэм 
ригъэкощыкIэу псауныгъэ пытэ иIагъ. Сыуцуагъ ыIоу иныо 
пакIо, цIыф риIоу зэхыригъэхыгъэп. Ау мыхъун зыхъукIэ, 
мыхъуным сыкъэкIо зысщыгъэзый къыуиIощтэп. Дагъэ 
зэрыз гъучI пхъэчай зэхэтхэр зэщытэкъухи, ахэмэ ачIэгъ, 
Сокольскэ зэшмэ ямаслобойкэ, ихьадэгъу къыщыкIэхьагъ. 
Джаущтэу Аграфенэ ныори шъхьэзэкъо шъузабэу къэнагъ. 
Ярославскэ губернэм къызекIхэм, жъышъхьэ егъэзыпIэкIэ 
зыщыгугъыщтыгъэхэ кIэлэ закъор япон заом хэкIодагъ. 
Николаевскэ баймэ ежь, Аграфени афэчыракIозэ, ианахь 
илъэсышIухэр текIыгъэх. ШIум щыгугъызэ, шъхьэзэкъо 
тхьамыкIагъом илъэгъуапэ къыпиупкIыгъ.
Къин зылъэгъугъэм къин зиIэр зэхешIыкIы: урыс ныомрэ 
адыгэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэмрэ зэрэмышIэ-зэфэгупсэ 
зэфэхъугъэх. Джа гупсагъэм, джа цIыфышIугъэ зэфыщытыкIэм мафэ къэс хэмыхъощтыгъэмэ, хэкIыщтыгъэп. 
Гощэунае, чылэм къыздэкIыжьым ыуж ыгу зымыгъэкIодэу къыкIэтыгъэмэ джар зэкIэмэ апагъ. Погибельнэри, 
Цызанэри, Горковенкэри дунаим зэрэтетхэр, агукIи апсэкIи 
къызэрэпэблагъэхэр Гощэунае ышIэщтыгъ нахь мышIэми, 
ахэр хъулъфыгъэх, уигукIае къагурыIоу зэхашIыкIми, 
ямыIошъун гупшысэхэр бзылъфыгъэгум къетаджэх. Хъулъфыгъэмэ къагурымыIощт IофхэмкIэ Аграфена Демидовнар 
гупсэфыпIэ дэгъу. Ныо шъхьэзакъом фэдэ цIыф Гощэунае 
къыпэкIэмыфэгъагъэмэ, пшъэшъэжъыер зытырахыжь 
уж сыдэущтэу псэущтыгъа? Адэмые дэзымыгъэсышъугъэми ари ащыщ. Гощэунае къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор 
къызгурыIорэ бзылъфыгъэ Адэмые дэмысыгъэу щытэп. 

--- Page 76 ---

Гъунэгъу бзылъфыгъэхэри къыфихьагъэх, нэмыкI хьаблэ щыщхэри къыфэкIуагъэх. Ежь зыфилъэгъужьыгъэ 
нэпсым нахьыби ахэмэ арилъэгъулIагъ, Iэ къыщафагъ, 
къеушъыигъэх, икъэкIожьыкIэ ашIомытэрэзэу, аущтэу 
щыткIи сабыир ным зэрэкIэрачыгъэр къырамыгъэкIоу, 
къегыигъэхэри къахэкIыгъэх. КъыраIощтри, къызэрэдэзекIощтри амышIэу плъэкIо-щысакIо къыфэкIуагъэхэри 
мэкIагъэхэп. Яунэмэ арысэу, фаехэмэ аубэу, фэмыехэмэ 
щытхъухэу цIэцIагъэри нахьыбагъ. ЯлIхэр къатекуохэмэ, 
джэныкъом зыдэзыушъэфэжьхэри къахэкIыгъ. Ау шIукIи 
екIи зэхэуцохэу шъхьэихыгъэ IофкIэ Гощэунае итхьамыкIагъо тегущыIагъэхэп. Бзылъфыгъэ зэхэхьапIэ щымыIагъэу 
арэп. Гощэунае лIым пэуцужьи, зыхэхьэгъэгъэ лIакъомэ 
къазхэкIыжь уж Джамбэчыий, Адэмыий, Улапи, Хьакурынэхьабли, Джыракъыий щыкIэкIыжьэу икъэбар щымыIугъэу щытэп. ЩыIэныгъэм зэрэщыхабзэу хъяри хьадагъи 
джа чылэгъо дэдэми къадэхъухьагъ. Джащ фэдэ лъэхъаным бзылъфыгъэмэ къатефэрэр ашIэу зэхахьэх, зэхэкIых. 
МыIушъэшъагъэхэмэ, шъхьэихыгъэ нафэ зэфашIэу тыди 
макъэ щагъэIугъэп.
Ежь Гощэунаий ситхьамыкIагъо шъукъысфеплъ, сыкъызэхэшъушIыкI ыIоу зыми риIуагъэп, риIонэуи ыгу къэкIыщтыгъэп. Унагъо зихьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу къыгурыIуагъ 
зэрэшъхьэфитынчъэр. Зэпшъэшъэжъыем, янэ иIэшIугъэ 
къыубытэу, ятэ ижьау чIэтэу, иакъыл анэмысыщтыгъэми, 
хъулъфыгъэм елъытыгъэмэ бзылъфыгъэм фитыныгъэ 
бэдэдэ зэримыIэр къыгурыIощтыгъэми, джы зэрыт чIыпIэм ифэнэу нибжьи егупшысыгъэп. Адыгэ бзылъфыгъэр 
паIо зыщыгъмэ зэрагъашIорэм, шъхьэкIэфэныгъэ фашIэу 
зэрэфэтэджхэрэм, шым тесмэ къызэрэфепсыххэрэм 
пшысэмэ къахэкIми, щыIэныгъэм щилъэгъуми ащыгъозагъ. 
НитIум ылъэгъурэм нахьи пшъхьэкIэ узэрихьылIэрэр ары 
гур зыгъаплъэрэр, узгъэгупшысэрэр. Адырэмэ ялыягъэу 
къэмыуфэн лIы пкъыящэ Гощэунае иIагъэу арэп. Ащи 
пси, гуи иI, гукIэгъуи, гукIаий ешIэ. Ау ашIэщтыр язымыгъашIэрэр бзылъфыгъэм кIэпхын, хъулъфыгъэм паIо 
зэращыгъыр ары. Ащ быслъымэн диным ишъорышIыгъэ 
къызыхэхьажьрэм, анахь шъырытри зэтыригъэкIотын, Iуи 
лажьи къыпхилъхьан!..
Цы шъхьэтехъо къолэнышхор плIэIум къыриубгъохи, 
къопитIумкIэ пытэу зызызэкIепхыхьэм, жьыбгъэ чъыIэу 

--- Page 77 ---

пкъым къыхэлъадэщтыгъэр уцугъэ фэдэу Гощэунае 
къы щыхъугъ. Осыцэ чъыIэр жьыбгъэу зыпекIорэм ынэIу 
къыкIимыпхъэщтыгъэмэ, арэущтэу къышIошIыпэныгъэкIи 
мэхъу. Ау тыгъэжь чъыIэм уцу иIагъэп, чэу пакIэм зыкъокIым, маслобойкэр зыIутыр чылэгъунэти, нахьи нахь 
зыкъыжэхидзэу ригъэжьагъ. СиIизынчъэу тыда уздакIорэр, 
сыда къыщыпшIэщтыр ыIорэм фэдэу къыпэуцужьрэ жьыбгъэм бзылъфыгъэ IэпцIэ-лъапцIэр пэшIуекIо. Джыдэдэми 
Гощэунае маслобойкэм нахь гушIуагъо дунаим щыриIэп. 
Джары шъхьэегъэзыпIэри, джары хьалыгъу къэгъэхъапIэри.
Къэрэгъулэмэ анэмыкI маслобойкэм цIыф дэтэп. 
Конторэм щыпхъэнкIэн-щылъэкIэным ыпэ хьаку гъэплъыным ыуж Гощэунае ихьагъ. Тыгъопчыхьэ ыгъэхьазырыгъэ 
пхъэ гъугъэ машIом исты макъэ шIэхэу къэIугъ. Управляющэр зэрыс унэм фэшъхьафэу джа пхъэ машIор нэмыкI 
унитIуми аришIыхьагъ. Рабочмэ якъэкIогъу уахътэ къэмысэу 
Гощэунае ипхъэнкIэн-лъэкIэн фэIо-фашIэхэр ышIэгъахэхэу 
етIысэхыгъагъ рабочхэр къыхэзыщрэ шъуй макъэр маслобойкэм къызхедзэм. Сыд фэдизэу маслобойкэ шъуй 
макъэр зэхихыгъэми, Гощэунае къэмылъэтэн ылъэкIрэп. 
КъыкIегъащтэ нахь мышIэми, джа шъуй мэкъэ гуихыр икIас. 
Сыхьатныкъо горэ зытешIэкIэ рабочхэр маслобойкэм 
къызэрыфхэу рагъэжьэщт. Шъхьаныгъупчъэ щтыгъэм 
Iупэ пахъэмкIэ хигъэжъукIыгъэ гъуанэм Гощэунай иплъыгъ: чъыIэм ыфызхэу, заригъэутIыIоу, шIуцIэгъо-шIуцIагъоу рабочхэр одкIэ-модыкIэ къыхэкIых. ТIэкIу шIэ къэс 
нахьыбэ къэхъух. Мэзэ зытIум нэIуасэ къыфэхъугъэхэри 
къешIэжьых, имынэIуасэхэу анапэкIэ ышIэхэри нахьыб. 
Муары, Погибельнэ Иосифрэ Горковенкэ Андрейрэ зэкIыгъух, бэмышIэу адырэ чэу пакIэм Денисенко Якови 
къыкъокIыгъ, Синенкэ Макари, шъэогъур къышIэжьыгъэу, 
къелъэкIоны. Хьаку машIом унэр къызэригъэфабэрэм 
фэдэу инэIосэ цIыфхэр зилъэгъукIэ, Гощэунаий ыгу къэфабэ. Мыщ зэрэчIэтэу гукIэ Адэмые лъэныкъомкIэ маплъэ. 
ЗыфызэмыплъэкIыжьыгъэ щагужъэу къыбгынэжьыгъэр 
ынэгу къыкIэуцо. ПIэкIорымрэ хьакумрэ азыфагу къогъупIэ 
фабэм джэгоу къосыщтыгъэ пшъэшъэжъыер ыгу къызыкIырэм, пчэдыжьыпэ дунаир шIункIы къышIохъужьы, жьы 
ымыгъотэу гопэ плъырым зыкъыжэхетакъо.
ГукIаер Гощэунае къызышъхьэрыокIэ къыфэзышIэу 
гум къэкIрэр Аграфенэ ныор ары. Ащ къыриIуагъэхэр, 

--- Page 78 ---

иушъы якIэ шхьэм икIрэп. Шъыпкъэ закI Аграфена Демидовнам къыфиIотагъэхэр. Ежь пшъэшъэжъые закъо 
иIэмэ, псэу, узынчъэ, чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп зэраIоу 
ятэ иджэхэшъогу тет. Янэжъи ятэжъи мэлакIэ агъэлIэнэп, 
лIакъор зэрэхъоу ари хъун. Аграфена Демидовнам 
шъэуиплIрэ пшъэшъэжъыищрэ къыфэхъугъэм щыщэу 
зы нэбгыри къыфэнагъэп, гъэблэ илъэсмэ къырафэкIзэ, 
къызщыуцурэм щигъэтIылъхэзэ, якъэхэр зыдэщыIэхэр 
ымышIэжьхэу шъхьэзакъоу дунаим къытенагъ. ЛIымрэ 
ежьырырэ зыщыгугъыщтыгъэхэ шъэо закъори къэхэлъэнчъэу Япон хы чIэгъым чIэлъ. Джа заулэр къехъулIагъэ 
пэтзэ, щыIэныгъэр джыри къышъхьасыгъэп, дунэе къиныр 
къыдэзыгощыгъэ лIыжъри дэгъэ пхъэчаймэ зэхакIыкIагъэ.
Зиунэ ис ныом итхьамыкIагъо егупшысызэ, янэ зэгорэм 
къыфиIотэгъэгъэ пшысэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ. 
Пшысэр аргъоймэ яхьылIэгъагъ. Мафэ горэм аргъоймэ 
япщ зекIо кIуагъэ, зыдэкIуагъэри зыдэхъугъэри амышIэу 
къыгъэзэжьыгъэп. Аргъойхэр япщ бэрэ ежагъэх, къэмыкIожьыхэ зэхъум, хъунэп, цубжъэм е шыкIэм ыукIыгъэнкIи 
е лIыгъэнчъэу тхьаркъожъ тхьэпэ чIэгъым чIэлIыхьэгъэнкIи 
мэхъу, типщ тылъыхъун аIуи, зылъапэ лъэрыгъым езгъэкIун 
зылъэкIыщтыр шэсыгъэ. Къушъхьи, шъофи, мэзи, орыжъи 
къамыплъыхьэ къагъэнагъэп, хыIушъомкIи рекIокIыгъэх - чIыр зэгози дэфагъэм фэдэу пщы Iоф щыIагъэп. 
ОшIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъоу къафыкъокIыгъэм аргъойхэр 
зэхиукIагъэхэу, пшъыгъэхэу-пагъэхэу къэкIожьхэзэ, гъогум чэщ техъухьагъэхэти, бысымкIэ цыгъо цIыкIум дэжь 
дэхьагъэх. ХьакIэмэ зэрапэгъокIыхэу, щыIэ хабзэкIэ цыгъо 
цIыкIур къапэгъокIыгъ, ыгъэшхагъэх, пIэ шъаби къафишIыгъ. 
Пчэдыжьым жьы дэдэу аргъойхэр къыкIэтэджэжьыгъэх, 
загъэхьазырыжьхэу цыгъо цIыкIум зелъэгъум, ямыупчIын 
фэлъэкIыгъэп. Сыда, сихьэкIэ лъапIэхэр, мэфищ горэм 
шъущымысэу, мыщ фэдэу шIэхэу шъузфежьэжьрэр? 
Тыгъопчыхьэ шъузэшхэ уж, хьакIэщмэ зэращыхабзэу, 
орэди, къэбари, пшыси къэшъуIуагъэп, шъучэфыгъэп. 
Гъогу шъутетыгъ, шъуулэугъ сшIошIыгъэти, зи къышъосIуагъэп. Джы зыжъугъэпсэфыгъ, сыд ащ фэдэу шIэхыщэу 
шъузфэшэсыжьрэр? Сыд къышъохъулIагъэр? Заом шъущыIагъэу шъуиIоф къимыкIыгъэу, пыир къышъутекIуагъэу 
къэжъугъэзэжьыгъа? Хьауми шъуаушъхьакIугъэу, шъузыушъхьакIугъэмэ зяжъугъэшIэжьынэу зыкъэшъуIэтыгъа? 

--- Page 79 ---

Аргъойхэр цыгъо цIыкIум еплъ-къеплъыжьхи, ашъхьэхэр 
агъэсысыгъ: тызэрэпхьэкIагъэмкIэ тхьэуегъэпсэу отэIо. 
Заом тэ зи къыщыттекIон ылъэкIыщтэп, зыми зао тэри 
етшIылIэнэу тимурадэп. Тызфэшъыгъорэр тхьамыкIэгъошхо 
къытэхъулIагъэшъ ары. Типщ зекIо кIуи, къыгъэзэжьыгъэп. 
Цубжъэм е шыкIэм аукIыгъэмэ тшIэрэп, лIыгъэнчъэу тхьаркъожъ тхьэпэ чIэгъым чIэкIодагъэми тыщыгъуазэп. Типщ 
къэтымыгъотыжьы хъущтэп. Джары тызымыгъэчэфрэр, 
тхьамыкIэгъошхо къытэхъулIагъ... Аргъоймэ къаIощтыр 
къазырегъэIуахэм, ары, тхьамыкIэгъо къэбар къэшъуIотагъ, 
ариIуагъ. Ау сшъхьэкIэ къысэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом сэри 
шъущызгъэгъозэн, шъукъедэIу. Апэ унагъо сызэрехьэу 
щырипшI къысфэхъугъагъ, ау тхьамыкIагъо къытфакIуи, 
щырипшIри фыгу нэпIэ чIэгъым чIэлIыхьагъэх. Ахэмэ ауж 
щыр плъыжь дэхибл къытфэхъугъагъ, ахэри зы къэмынэу 
сшIокIодыгъэх: къоепс пхъэчаим ытхьэлагъэх. Ящэнэрэу 
щырих къэслъфыгъагъ, ау ахэри пхъэмбгъужъ горэм 
ыпIытIыгъэх. Аужым силIыжърэ сэрырэ зы щыр дэхэхъурае 
къытфэхъужьыгъагъ... Ар сыд фэдэу щыр дэхагъа, Iушыгъа!.. Гъунэгъумэ КIэракI къыраIощтыгъэ, тэ, лIыжъымрэ 
сэрырэ, ЩыртIы-БыртIы Сишъау етIощтыгъэ, тпсэ закъо 
Iутлъхьэу шIу тлъэгъущтыгъэ. Ау къакъыр шхынлъэм чэтыужъ нэ шхъонтIэжъым диубыти, сынэ къаплъэу сапашъхьэ 
рилIыхьи, ышхыгъ. Ащ ыуж бэ темышIэу, силIыжъи а чэтыу 
нэкъикIыжъым ылIыгъ... Сижъышъхьэм, сызэрэшъулъэгъу, 
къыскIэIэни къыскъотыни щымыIэу, сизакъоу сыкъэнагъ...
Цыгъо цIыкIум къехъулIэгъэ тхьамыкIагъом зедэIухэм, 
сыд зыуж титыр аргъоймэ аIуагъ, сыд пщыр зилIэужыгъор, гумэкIыгъо нэмыкI шIуагъэ къыхьрэп зэраIоу, сыд 
зэрэтищыкIагъэр аIуи, къыкIэныгъэхэри зэхагъэтакъуи, 
тIысыжьыгъэх...
Аргъоймэ яхьылIэгъэ пшысэр Гощэунае ыгу къызэкIыжьым, къехъулIагъэр ымышIэу ыIэпкъ-лъэпкъхэр псынкIэ къэхъугъэх. Адыгэ пшысэм пылъ къэбарыр 
Аграфенэ ныом пылъ къэбарым сыда зэрэтекIрэр? Янэ 
зэриIощтыгъэу, пшысэр къэзыугупшысхэрэр цIыфхэр 
арых, зытырахыгъэри джа цIыф дэдэмэ къяхъулIэгъэ 
къэбар. Сыда чыжьэу узкIэIэбэжьыщтыр, шъхьэегъэзыпIэ 
зыфэхъугъэ урыс ныом джа дэдэр игукIай.
Укъыздэхъухьэгъэ чылэм, укъызхэхъухьэгъэ цIыфмэ 
пшъхьэ къахэпхыжьыныр къэIогъошIу нахь, шIэгъошIоп. Ащ 
епкуным ычIыпIэкIэ къэмыштэн щыIэп. Гощэунае изэкъо 

--- Page 80 ---

шъыпкъэу унэм къызенэм, зэшIэгъуае хъугъэу чылэм 
дэсыгъ. ЕгъашIэм гум пэблэгъэгъэ чылэр нэмыкI шъыпкъэу, 
цIыфэу дэсхэри хэхэсынэкIэ къеплъыхэу къыщыхъугъ. Ащ 
фэдэ дэдэу зыхъугъэр хьыкум лIыжъмэ ауж. Урамым къызтехьэкIэ къызэрэкIэлъыплъэхэрэр, ыуж зэрэщыIушъашъэхэрэр Гощэунае ымышIэу щытыгъэп. ГукIэ къыпэблэгъэгъэ 
бзылъфыгъэ гъунэгъумэ ащыщхэми ар ахилъагъощтыгъэ. 
Дэн IофымкIэ зэрэщыIэрэ Iэ машинэу къылъэIуфэщтыгъэри 
къызэрэрамытыжьыщтыгъэм гу лъитагъ. Анахь гухэкIэу 
зыфилъэгъужьыгъэр бэрэскэшхо пчыхьэ горэм гъунэгъумэ 
ащыщмэ сэдакъэ къызэрэфахьыгъагъэр ары. Джа пчыхьэм 
фыгукIэ иунэ имылъыгъэми, аIихыгъэп. Шъузабэми псэу, 
узынчъэ. Iоф зыфишIэжьмэ, зэрэщыIэн ылъэкIын кIуачIэ 
иI. Ау игухэлъмэ акIэзымыгъэхьагъэхэр быслъымэныгъэр 
зидаушыгъэ лIыжъхэм яIу, яшI.
Чылэм къызэрэдэкIыжьыгъэмкIэ кIэмыгъожьми, 
зы щыщ цIыфхэр IэкIыб зэришIыгъэм загъорэ Гощэунае 
ыгу къыпеIонтIыкIы. ГущыIэ макъэхэр зызэхихкIэ, адыгэ 
макъэ лъыхъоу, шъхьэр кIещэикIы, мэдаIо. Ау зы адыги 
ежь нэмыкI маслобойкэм Iутэп. Загъорэ Цызэнэ ПэтIращэ 
къыфыкъокIы. Ари зыгорэм къикIыжьы хъумэ, IофшIапIэм 
шыоу къыIолъадэшъ, икъэбар зэрегъашIэ, чылэ къэбар 
зытIуи къыфеIуатэ, ишъэогъу Погибельнэм IокIэ. Зикъэбар ымышIэрэр Шумаф. Мыекъопэ хьапсым, ышнахьыкIэ 
дэжь кIонэу имурад шъхьакIэ, ари зэришIыщтыр ышIэрэп. 
Фихьын гъомыли, ищыкIэгъэщт щыгъыни, зэрищэфын 
ахъщи имыIэкIэ арэп, мазэ къэс лэжьэпкIэ тIэкIуи къыраты, 
ышхырэм нэмыкIэу къелыжьрэр зэIуегъакIэ. Зиунэ ис 
ныори изакъоу гъогу тыримыгъэхьанэу, Мыекъуапэ къыдэкIонэу къыреIо. Зэ мы кIымэфэ чъыIэр зэкъооу фэбэ 
тIэкIу къэхъужьыгъот.
Жэ зэкIэшIэгъэ зэтегъэпсыхьагъэ маслобойкэ нэтIэ 
шъофым къилъэдагъ. Шищэу кIэшIагъэмэ пахъэр къашъхьащихэу Гощэунае зелъэгъум, дэгъэшI заводыр зиер 
къалэм къызэрикIрэр къышIагъ. Сокольскэ зэшмэ ащыщэу 
анахьыжъыра анахьыкIэра? Заводыр зиер мазэм тIо-щэ 
къэмыкIоу къыхэкIрэп. БлэкIыгъэ тхьамафэми щыIагъ, 
заводым иIофышIэхэм къызэлъаригъэчъыхьи, управляющыми къытехъупкIи, Екатеринодар кIожьыгъагъэ. Мыщ 
ыпэкIэ къызфэкIогъэгъэ Iофым джыри кIэкIыгъэп, дагъэ 
зыхашIыкIыщт тыгъэгъазэр икъурэп. Управляющым 

--- Page 81 ---

илIы кIохэр чылэмэ ахэтых шъхьакIэ, къырагъэуалIэрэр, 
тхьамафэ пакIо, мэфэ IофшIэгъуи фикъурэп, зыIуедзэшъ, 
джыри ыIозэ къэнацIэ. Тыгъэгъазэр зиIэ къэзэкъ байхэри 
Сокольскэмэ къязэрэтхьагъэпцIэкIыщтым ыуж итых. IупэкIэ 
къагъэгугъэ, ау Iофым зынэскIэ, ушъхьагъухэр къагъотхэзэ къаращэжьрэп. Зэкъуахьэхэшъ, Николаевскэм нахьи 
бэкIэ Мыекъуапэ нахь чыжьэми, Хоросановым идэгъэшI 
заводэу дэтым ащэ. Iофыр кIэмыкIы хъумэ, тыгъэгъазэм 
игъо зыщыхъурэ бжыхьэм шъумышIэгъэ Iофыр кIымэфэгум, гъэтхапэм шъушIэжьынэу ешъогъажьэ еIошъ, 
управляющыми, ащ илIыкIоми ащэхьэ. Управляющым 
щыублагъэу рабочмэ ащыкIэкIыжьэу маслобойкэм дэтыр 
зэкIэ Сокольскэ нахьыкIэм щэщынэ. Тыгъэгъазэ щымыIэкIэ 
рабочмэ сыд япшIэн плъэкIын, алэжьын щыIэмэ мэлажьэх, 
щымыIэмэ - щысых. Ау алэжьыщтыр щымыIэ зыхъукIэ 
зымыдэхэри рабочхэм ахэт. АщкIэ Погибельнэри, Горковенкэри, Денисенкэри зэкIэмэ апэ итых. Iоф умышIэу 
ущагъэсыщтэп. Джа нэбгырищыр ары, Саенкэри къадеушъэкIызэ, апэ дэдэ управляющым дэжь къакIохэрэр. 
Ащ фэдэу Погибельнэм икуп зыкIэзекIорэр, баим иIофмэ 
зэрафэгумэкIрэр Гощэунае къыгурыIощтыгъэп, апэм 
иурысыбзэмышIэ тырилъхьагъ, ау зымафэ къыгурыIоу 
ыублагъ.
- Iоф щымыIэм сэ сызэригъапэрэм нахьи о нахь узкIигъэ пэн фаер сыда? - управляющыр губжыгъэу Погибельнэм 
къыфидзызэ, Гощэунае зэхихыгъэ.
- Сызфигъапэрэр Iоф щыI-щымыIэми, уилэжьапкIэ 
зэпыунчъэу уиджыбэ къехьэшъ ары,- Иосифи къызэкIэкIуагъэп.- Къылэжьрэ ахъщэр ары рабочыр зэрэпсэурэр, ар 
ихьалыгъу, ищыгъын, идэгъэкIадз, исабын, иIудан!..
ЗэрэхъурэмкIэ, Гощэунае къызэрэшIошIэу маслобойкэм Iут рабочмэ яIоф щытэп. Непэ Iофэу ашIэрэм 
телъытагъэу ялэжьапкIэ къэкIо. Iоф умышIэу ухьаулыемэ 
къызэожьрэр уиджыб, уиунагъу. Мыщ Iутмэ унагъо зимыIэ 
ахэтэп, зыр нахьыб, адрэр нахь макI. ЕтIани, Гощэунае 
шIогъэшIэгъоныр ежь лэжьапкIэу къыратрэр рабочмэ 
ялэжьапкIэ зэрэфэмыдэр ары. ТыкъезыфэкIрэмэ ори 
уакъыхэхьагъэу уконторэ IофышI сэмэркъэукIэ Гощэунае 
къызэрыраIогъагъэр апэм къыгурыIогъагъэп шъхьакIэ, 
ежь мэзэ уасэу къыратрэ ахъщэр зыпкъ ит, рабочмэ яер 
зэтекIы. Сокольскэ зэшитIури рабочмэ къафэгумэкIэу, 

--- Page 82 ---

ахэмэ яIоф зэрафэу ары къызэрэщыхъущтыгъэр. Ау непэ 
къыхэхъуагъэм неущ зэрэхигъэхъощтым иIоф зэрефэ 
рабочмэ аIоу зэп зэрэзэхихыгъэр. Ежь Сокольскэ зэшми 
джы "прибыль" гущыIэу ажэ дэмыкIыщтыгъэм зыкIэупчIэм, 
къикIрэр зыфэдэр Гощэунае къыгурагъэIогъагъ. ЗэкIэми 
анахь дэгъоу прибылым къикIрэр къыфэзыупкIэпкIыгъагъэр 
Аграфена Демидовнар ары.
- Прибылым къикIрэр къызэрэбгурыIощтыр зыуи 
арэп,- къыриIогъагъ,- мары Матвей тхьамыкIэм, тхьэм 
Матвей Иванович зыдэкIуагъэм шIу щешI, щегъэрэхьат, 
ар къызэриIуатэщтыгъэр. ГущыIэм пае, Сокольскэ зэшмэ 
зы картоф къащэфышъ, ячырэкIо-лэжьакIомэ арагъэгъэтIысхьэ, ар хэбгъэтIысхьаным пае чIыгур птIын, бгъэхьазырын фае. ЕтIанэ упкIэщт, ептхъулIэщт, игъо къызысрэм, 
къычIэпхыжьыщт. Зы картоф дгъэтIысхьагъэ тIуагъэба? 
Зым ычIыпIэ пшIы къычIахыжьыгъэу тIон. ПшIым щыщэу 
тIур зылэжьыгъэм раты, ир е блыр ежьхэм яхьамбарычIэ 
ралъхьэшъ, ахъщэ къабзэу (ахъщэ чистоган Аграфена 
Демидовнар ащ зэреджэщтыгъэр) яджыбэ ехьажьы. Ащ 
къикIрэр ошIа? ТагъэпщылIы!..
- Ащыгъум, тетя Агра, Сокольскэмэ язакъоп, Адэмые Шъэотыкъхэри, Улэпэ Хъанкъохэри, Щынджые 
Трахъохэри, Бэгъэрысыкъохэри, нэмыкI байхэри гъэпщылIакIохэба?
- Шъуиадыгэ баймэ язакъокIэ огугъа? Ахэмэ Сидоровыр, Киселевыр, Дукмасовыр, нэмыкIхэри ащыщых.
Сокольскэ зэшхэр Гощэунае дэеу къыфыщытыгъэхэп. 
Конторэм адыгэ бзылъфыгъэ пхъэнкIакIор щалъэгъу къэс, 
управляющым пэгагъэ къызэрэзыхигъафэу зыкъыфашIыщтыгъэп. Анэ къыпэшIуафэмэ, ищыIакIэ къыкIэмыупчIэхэу, 
ячылэ щыщ Шъэотыкъ Къэлэубатэ къыкIэмыупчIэхэу, 
джыри адыгэмэ уатыгъужьыгъэба аIоу къемысэмэркъэухэу блэкIыщтыгъэхэп. Зымафэ тхылъыпIэ зэпэцIыужьрэм 
дэлъэу шоколад плитки Сокольскэ нахьыжъым къыритыгъагъ. Сокольскэ нахьыкIэри дэгъоу къыфыщытыгъ. Цокъэ 
зэкIэдэ пIуакIэр щыгъэу зелъэгъум, шъхьэр ыгъэсыси, 
нэмыкI къэкIогъу горэм шъузым ищырыкъумэ ащыщыщтын, джыри мыжъы дэдэу къыздищи, къыритыгъагъ. 
Цуакъэхэр ылъакъо тырашIыкIыгъэм фэдэу фэшIугъэхэти, 
Гощэунае гушIогъагъэ. Сокольскэ зэшхэр Гощэунае дэгъоу 
къыфыщытыгъэх нахь мышIэми, шIу къыпфэзышIэрэм 

--- Page 83 ---

ишIушIагъэ зыщымыгъэгъупш аIоми, гукIэ апыщагъэу 
щытыгъэп. Аущтэу зэрэзекIорэр шIомытэрэзыгъэми, 
зэгыижьын мурад имыIэу, рабочмэ зызэрашIэу задишIэу 
теубытэгъэ гъэнэфагъэ фыриIагъ. Жэм къикIыгъэу зыпэ гъочъыгъэхэ Сокольскэ нахьыжъым, адырэ мафэхэм афэдэу 
Iэпэщыс цIыкIу горэ къызэрэфищэищтыр ышIэ пэтми, ыпэ 
зыкъыримыгъэфэнэу Гощэунае IукIотыгъ.

--- Page 84 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 85 ---

Гъэтхэпэ мазэм иапэрэ тхьаумаф. Джыри чъыIэм 
дунаир къымытIупщыми, ащ бэ зэримыгъэшIэжьыщтыр 
ошъо лъэгэ шхъуантIэу чIылъэм шъхьащытымкIэ къэошIэ. 
Пчэдыжьыпэм зыкъеушхъонтIми, щайшъогъумэ адэжь 
дунаир къэфабэ, тыгъэр щэджэгъуанэм къызиуцорэм, ос 
чIэгъым къыкIэзыжьыгъэкIэ чIыгум пахъэ къыхехы.
Непэ тхьаумэфэ гъэпсэфыгъо мафэми, Гощэунае 
щылъышъугъэп. ЦIыфым ынэ къызэрэзэкIихыгъэм лъыпытэу къэтэджыжьын фае ятэ зэриIощтыгъэу зекIуагъэ. 
Хьаку машIор ришIыхьи, унэм фэбамэ ригъэугъ. Пчэдыжьышхэ гъомылэм зэрэгыкIэщт псы щыуанышхуи 
хьакум дытыригъэуцуагъ. Жъыгъом чъые зэримыIэм 
ишыхьатэу, Аграфенэ Демидовнари къэтэджыжьыгъ. 
Унэм икIи, сыдигъуи зэришI хабзэу, мыгузэжъуахэу щагур 
къызэлъикIухьагъ, чэт заулэм Iус тIэкIу аритыгъ. Унэ къуапэм щыт мыIэрысэ чъыгым пыплъыхьагъ, илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьымэ, илIрэ ежьырырэ зэрагъэтIысхьэгъагъэр 
ыгу къэкIыжьыгъ, ыгуи пиIонтIыкIэу чъыгым изы къутамэу 
къыпэблагъэмэ ащыщ горэм Iэ щифагъ, илIыжъ Матвей 
Иванович зыдэлъ къэхалъэмкIэ плъи, хэщэтыкIыгъ. Непэ 
уадэжь сыкъэкIощт ыIуи, къэхэлъэ лъэныкъомкIэ Iушъэшъагъэ, нэпсыр къэмыкIожьми, гукIэе хьылъэм ыгу къызэхигъахьэу, ынэ кIигъэтхъожьыгъ, шъхьэтехъо къуапэмкIэ 
кIэлъэкIыхьажьыгъ.
Пчэдыжьышхэ ужым Гощэунае гыкIэным пыхьагъ. Непэ 
фэдэу ыгу псынкIэу къызимышIэжьыщтыгъэр бэшIагъэ. 
Зы гукъауи бгъэм дэмылъэу, зы шъхьакIуи дунаим къыщырамыхыгъэу, Iэшъхьэ-лъашъхьэхэр дэщэежьыгъэхэу, 
сабыныпсыр риутхэкIэу пытэ-пытэу мэгыкIэ. Пкъы псыгъо 

--- Page 86 ---

уфагъэм шъхьац шIуцIэ зэхэгъэчэрэзагъэу шъхьэпхэтыкум 
щыугъоигъэр къыдештэ. ЗэкIэми анахьэу псы лэджэнышхом декIурэр Гощэунае иныбжьыкIэгъэ кIуачI. ИIэбакIи, 
ищытыкIи, ищыгъын фызыкIи ар къахэщы.
Аграфенэ ныоми къэхалъэм зэрэкIощтым зэрэфэхьазырри щыгъупшэжьыгъэу пIэкIор къуапэм дэжь щыт 
пхъэнтIэкIум тесэу Гощэунае еплъы. Тхьаегъэпсэу укъысфэзыщэгъэ Иосифи, ПэтIращи. Шъхьэзэкъо къиным ихьылъагъэ тхьэм къызэхишIыкIи, сигукIае сщыбгъэгъупшэнэу 
укъысфигъэкIуагъ. НэмыкIын укъызэрилъфыгъэм, нэмыкIыбзэ зэрэпIулъым сыщымыгъозагъэмэ, пхъоу сиIагъэмэ 
язэу къысщыхъуныгъи. Гурыт цIыкIоу Таганрог къэхалъэм 
дэлъым уиплъакIи уищхыкIи сыдэу фэдэкъабз... Адэ ары, 
дунай хьылъ тызтетыр. Ащ хэти зэхэдз фыриIэп. Аграфена Демидовнам ыгу къэкIыжьыгъэх Гощэунае иунэгъо 
къикIыжьыкIи, ичылэ бгынакIи. ЗэкIэми анахьэу къыримыгъэкIущтыгъэр сабыир зэрэкIэрачыгъэр ары.
- Матвей Иванович дэжь сыкIон сэ...- ныор хэщэтыкIи 
къызеIор ары Гощэунае зэримызакъор къызишIэжьыгъэр.- 
НекIо, Гощэунай, уздэсщэн.
- Адыгэ бзылъфыгъэхэр, тетя Агра, къэхалъэм кIохэрэп,- Гощэунае ныом IугушIоу феплъэкIыгъ.
- Ары, ары, сщыгъупшэжьыгъи, къысэпIогъагъ... Шъо 
нэмыкIытхьэ шъуиI. Бэрэ сыкъэтыщтэп. Матвей Ивановичым тIэкIу сыкъыкIэрысынышъ щэджэгъо факIоу сыкъэкIожьыщт. Ау, къыосIоныр ошIа, Гощэунай, тхьэ зырыз 
тиIэми, джа чIыгур тирэхьатыпIэу зэкIэми текIужьыщт.
Гощэунае изакъоу унэм къини, гыкIэныр зыщиухыщтмэ 
адэжь чэфынчъагъэр къытекIоу ыублагъ. Орэд цIыкIуи 
къымыIуагъ пIонэу, чэфыгъоу хэлъыгъэр унэ дэпкъиплIмэ, 
ошъогум къихьэгъэ тыгъэм зэхимыхыгъэ фэдэу, гыкIыгъэхэр иныкъопылъэхэу щагу хьаку натIэм щетIысэхыгъ. Ащ 
фэдэу псынкIэшIэ ошIэ-дэмышIэкIэ гур къэмыузыныгъэкIи 
мэхъу гъунэгъу пшъэшъэжъые щхы макъэхэр Гощэунае 
зэхимыхыгъэмэ.
Бэрэ щысыгъэу, макIэрэ щысыгъэу Гощэунае къышIэжьрэп. Джэнэ гыкIыгъэм ыкуашъо къызегъэуцIыным 
игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъ. Гощэунае хьылъэ къыщыхъущтыгъэр IофыгъуитIу: зыр ипшъэшъэжъый, адрэр 
янэ къылъфыгъэ закъор хьапсым зэрэдэсыр. ДжитIур ары 
хэо-хэпкIэ гупшысэкIэ Гощэунай зыгъэчэфынчъэщтыгъэр.

--- Page 87 ---

ГыкIыгъэ пылъагъэхэр кIапсэм щигъэтэрэзыжьхэзэ, 
Аграфена Демидовнар къэлапчъэм къыIухьажьыгъ, ныом 
зыщыпэгъокIыщтым шы лъэмакъи къеIугъ. Цызэнэ ПэтIращэ 
шым тес, шыплIэм пхъонтэ мыин плIэмые горэ дэт.
- Тетя Агра,- чыжьэкIэ ПэтIращ къэупчIэу регъажьэ,- 
щэджэгъоуж хьакIэм сыд къыфаштэу хабзэ?
- Къеблагъ, ПэтIращ, къеблагъ,- Аграфенэ ныори 
нэгушIоу шыум пэгъокIы,- зичIыгу тис адыгэмэ тахэкIыжьэу 
амышIэрэ хабзэ тшIэнэп, къол дагъэкIэ мыгъэжъагъэу 
кIэнкIэ щылбыр къыпфэтштэн.
- Къол дагъэр шъуухыгъа? - ПэтIращ пхъуантэм фэсакъыпэу шым къепсыхзэ, къясэмэркъэужьы.- Олахьэ 
аущтэу хъугъэмэ игъуаджэм, КIэтэкъо Хьарунэ къол дэгъэ 
тIэкIу къысфыздахь ыIуи, къысэлъэIугъагъ...
- Сыд къол дагъэ етшIэн, ПэтIращ,- Гощэунаий 
мэщхы,- маслобойкэ тIамычIэ илъэу!.. Хьарунэ ыгу 
къысерэмыгъабгъ, семчык дагъэ къэтэшIы нахь, къохэр 
тхъухэрэп!..
ПэтIращ ыхьрэ пхъуантэм ыуж итхэу бзылъфыгъитIури 
унэм ихьажьыгъэх. Пхъуантэм дэлъым нэбгыритIуми гу 
лъатагъ шъхьакIэ, зыфахьыщтыр ашIэрэп.
- Гощэунай,- ыIуагъ ПэтIращэ,- лэныстэ дэгъу уиIэу 
зэхэсхыгъэ.
- Сянэ илэныстэ сиI, ПэтIращ.
- Чана?
- Рыубзын шэкI бгъотмэ, укъиушъхьакIущтэп.
- Лэныстэ уиIэмэ, Iэ машини уиI, ихъяр олъэгъу.- 
ПэтIращэ пхъонташъхьэр къызэтырихыгъ.
- Мыр сыд зыщыщыр, ПэтIращ?.. Тыдэ къипхыгъ?..- 
Гощэунае игушIуи ищти зэхэтэу къэупчIэ, нибжьи Iэ машинэ 
темыплъагъэу, рипэсыщтыр ымышIэрэм фэдэу еплъы.- 
Сыдэу даха!..
- Дэхэ дэд!..- Аграфени къеIошъ, машинэм Iэ щефэ.
- Дахэми, Iаеми уе, Гощэунай. Тихьэблэ шъузхэр 
дэгъоу одэ аIоу къыпщытхъухэу зэхэсхыгъэти, къыпфэсщэфыгъ. Мыр къысэзыщагъэр ошIа? Шъхьэщэфыжьым щыщ 
лIы гор, Мос ыцIэр, Шэуджэнмэ ащыщ, Ермэлхьаблэ лъэныкъомкIэ къекIы. СелъэIуи, анахь дэгъур къыхезгъэхыгъ.
- Ары шъхьакIэ, ПэтIращ...
- УмыгумэкI, сшыпхъу, зи сые хэзгъэкIодагъэп. Мары, 
мы сомэ заулэри къелыжьыгъ. Джыдэдэм бэ уищыкIэгъэщтыр, къыпшъхьэпэн.

--- Page 88 ---

- Ары шъхьакIэ, ПэтIращ...- Джыри Гощэунае къырищэжьагъ.
- Зи мыхъун сшIагъэп, Гощэунай, умыгумэкI. Сытыгъуагъэп, сыхъункIагъэп, зыми игонахь къэсхьыгъэп. 
Сызэрэмырэзэ закъор, къыосIон: шыонэзэтелъыр пыутыщэу сщагъэу къысшIошIы. СыкIэлъышъугъужьрэп, зыщэфыгъэм федэ фэрэхъу. Урыс кIэлэ шIагъо горэм ыщэфыгъ. 
Уасэу фэсшIыгъэм зи къыпилъхьагъэп, нахьыб сIогъагъэмэ, къыштэн ахъщи ыIыгъыгъ. Мы Iэ машинэми, мы 
сомэ заулэми уипкIэнтIэпс ахэлъ, Гощэунай, зыгъэрэхьат. 
Шыонэзэтелъым зи къыкIэдэужьыщтэп сIуагъи, умыгумэкI. 
Хэт ащкIэ къыкъокIыгъэми, сыфэгъэзагъ. Илъэсныкъо 
сищагу дэтыгъ, згъэшхагъэ, сыдэлэжьагъ. Аужым, Джамбэчыемэ зафэсэIопщым къысаIуагъэр ошIа? Дэгужъыемэ 
япхъу ыпхэкI зынэсыгъэ шыр шыкIэ тлъытэжьрэп аIуи, 
къысфаIопщыжьыгъ!.. Ахэр Iофхэп. Сыдэу ущыт, Аграфена? Псауныгъэр сыдэу хъура? Гощэунае къыозэгъа? 
Сыд иIофшIакI, сыд идунэететыкI? - ПэтIращэ игущыIэ упчIэ 
закIэкIэ ыухыжьыгъ.
- Сэ сыд, ПэтIращ,- Аграфена Демидовнам къызэреупчIыгъэр зэригуапэр къыхэщэу Iэ ышIыгъ,- дунаим 
сытеткIэ олъыта? Сшъхьэ мыщ щыIэу спсэ Матвей Ивановичым дэжь гъэзагъэ. Мары икъашъхьэ дэжь сыIусыгъэу 
сыкъэкIожьы пэт. ПсауныгъэмкIэ сыд къыосIон, непэ тыпсаумэ, неущ тебэджы. ГъашIэм зыригъэзыхкIэ псауныгъэр 
тэ къипхыжьын? Синасыпти Гощэунае тхьэм къысфихьыгъ. 
Зи мыхъун епIолIэнэп, лэжьакIо макIо, къэкIожьы, ышъхьэ 
елъытэжьы. Унэрышъ, зэрэплъэгъу, къэбзэ-лъабзэу ыIыгъ. 
Адэ, Гощэунай, ущыси? ТихьакIэ гъогум къытекIыгъ, улэугъэ, мэлакIэ лIагъэ, зэрэдгъэгугъагъэ кIэнкIэ щылбырыр 
къыфэтымыштэмэ, емыкIу къэтхьын.
- ШъумыгумэкI, шъумыгумэкI, Аграфена,- ПэтIращ 
къэтэджыжьыгъ,- сэ Лэбэпэ бэдзэрым зыкъыщызгъэтхъагъ, къолым нэмыкIэу, ары, Аграфена, ары, сыгу рихьэу 
къэсымышхыгъэ щыIэп. Олахьэ мы бэдзэрыр, хэтми, къэзыугупшысыгъэм сыфэразэм. ЦIыфым ищыкIэгъэщтыр 
теогъуатэ. Ащ изакъоп, илъэсрэ чылэм удэсыгъэкIи узыIумыкIэщт тхьапша къыщыплъэгъурэр!.. Адэмыехэри, улапэхэри, николаевскэхэри, хьатикъуаехэри, еленовкэхэри, 
джамбэчыехэри теслъэгъуагъэх. Слъэгъугъэмэ анахь 
сигопагъэр Лафышъэ Хьаджмырзэрэ Самохин Иванрэ 

--- Page 89 ---

ары. Шэуджэн Махьмуди къыщыслъэгъугъ. Тыкъэри, 
сыд слъэгъун еIошъ, натIэкIэ плъэу тет. Къэслъэгъугъ, 
Гощэунай, къэслъэгъугъ Бгъэлыбэ Къаиди.
- Алахьэм бэлахьэр тырегъаф а нэпIэхъужъым!..- 
Гощэунае бгагъэ.
- Алахьэм иIумэтмэ, Гощэунай, алахьэр ябгыжьрэп,- 
ПэтIращ щхыпцIыгъэ.- Урысмэ, фу-фу, урысымэ къапэу ыIозэ, ябэдзэр къецохъухьэ. ДашIыхьэрэр сшIэрэп 
нахь, Хъанкъо Къылыщджэрыий Хъанкъо Забытджэрыий 
яфаэтонхэр зэуж-зэлъычъэхэу Лэбапэ дэслъэгъуагъэх, 
Екатеринодар макIохэмэ сшIэрэп. Къылыщджэрые шъхьэ 
кIыхьэм къалэр зэрикIуапIэр сэшIэ, ау Забытджэрые кIэмгуе 
чэмэхъожъым Екатеринодар дишIыхьащтыр сшIэрэп нахь.
Унэм зэрыращагъэм фэдэу Цызэнэ ПэтIращэ къыIорэм 
едэIухэзэ, Гощэунаерэ Аграфенэрэ шыр зыIут къэлапчъэм 
хьакIэр нагъэсыжьыгъ. Погибельнэ Иосиф дэжь сыIухьани 
зэзгъэлъэгъущт ыIозэ, шэсыжьыгъэ. ПэтIращ зыIокIыжьым, 
чылэмкIэ ошIэ-дэмышIэу Гощэунае гукIэ зидзыжьи, къэнэшхъэигъ.
Джа мэфэ дэдэм, Цызэнэ ПэтIращ джыри Адэмые 
нэмысыжьзэ, Iэ машинэ макъэр Аграфенэ ныом иунэ 
къиIукIыгъ. Гощэунае машинакIэм кIэрысэу, егъашIэм 
ыпашъхьэ итыгъэм фэдэу дэщтыгъэ. Илъэс пчъагъэрэ 
щы лъыгъэ джэнапхъэу къыштагъэм, ежь къызэрэкIэлъэIугъэу, зыщыгъым ыныбжь къырапэсынэу Аграфена 
Демидовнам фишIрэ джанэм идын пчыхьэ факIоу Гощэунае 
ыухыгъ. Джэнэ шIыгъакIэр зыщыгъ ныом мыр лIыжъым 
ынап, Матвей Ивановичым инэпэеплъ, джэнапхъэр зэгорэм 
къысфищэфыгъагъ ыIозэ, дунаир фимыкъужьэу джэхэшъогум тетыгъ. Ежь Гощэунаий ныор зэрэгушIорэм нахьи 
нахь гушIоу, иIэшIагъэ зэпиплъыхьэщтыгъэ.
IофшIапIэмрэ унэмрэ нэмыкI кIуапIэ Гощэунае имыIагъэ ми, адыгэ шъолъырэу Пшызэ исэмэгубгъукIэ къызэпырыдзыгъэм икъэбар хэзынчъэ фэхъущтыгъэп. А лъэхъаным 
адыгэмэ мэкъэгъэIоу яIагъэр зэIэпахрэ къэбарIуатэр ары. 
ЦIыф зэхэхьэ-зэхэкIым тыдэ къыщыхъугъэ къэбарыри 
хигъахъомэ-хигъэкIызэ, зэрэфаеу ыгъэпсызэ, къыздырехьакIы. ХьакIэщ зэфэшъхьафэу адыгэ чылэмэ адэтмэ 
зыем епэсыгъэу къэбар зэфэшъхьафхэр щекIокIых. ЕтIани 

--- Page 90 ---

ар къэзыIуатэрэм елъытыгъ. Пщы бай хьакIэщмэ пщы къэбармэ афэшъхьафэу щамыухышъурэр мэкъумэщышIэмэ 
яфэмыфыгъ, ямыцIыфыгъ, ежьхэм къазэрэщыхъоу, 
яхьайуан зекIуакI, янэипсэигъ. МэкъумэщышIэ хьакIэщ 
пчъа гъэми мыхъо-мышIагъэу щыIэр пщымэ, лIэкъолъэшмэ, 
икIэкIыпIэкIэ къэпIон хъумэ, гъэпщылIакIомэ,тетыгъор 
зыIыгъмэ атыралъхьэ. ЛъэныкъуитIури ажэ къыхьыщтым 
рыпшъырэп. Зыгъэрэ революциеу, пачъыхьэр зыгъэсыси, 
зиIоф къимыкIыгъэр джы къызнэсыгъэм джа хьакIэщмэ 
щащыгъупшэрэп, зыр егъэтхытхы, адырэр егъэнэшхъэи. 
ЗиIоф къикIи революциер зэхэзыщытIагъэмэ ашъхьэ гъэкIыгъэ, алъакъо зэтедзагъэ, зэхащытIагъэхэу зыфаIохэри, 
тетыгъор зиемэ къазэрэшIошIэу, ащ фэдизэу гъуанэмэ 
арылъэдэжьыгъэхэп. БлэкIыгъэ илъэс хьылъэ зыхыблым 
елъытыгъэмэ, ашъхьэ къаIэты, одкIэ-мыдыкIэ амакъэ 
къыщэIу. Арышъ, къэбарIотапIэкIэ бэдзэрхэр дэгъух, 
ащызэхэпхыщтыр бэдэд.
Гощэунае лIы хьакIэщмэ иIоф ащыIагъэп, бэдзэрхэри 
икIопIагъэхэп, адыгэ нысэунэхэм арыхьанэу е хьэдэгъэ 
шъузмэ ахэхьанэу зыдэс урыс чылэмкIэ амал имыIэми, 
адыгэ чылэгъо зытIущэу Николаевскэр зыкIэрысмэ адэлъ 
къэбармэ ащыгъозэн елъэкIы. Ахэмэ язакъоп, адыгэ 
шъолъырым къитIысхьэгъэ урыс чылэ зэфэшъхьафэу 
Iэгъоблагъом исмэ къадэхъухьэрэ къэбархэри ары. Ащ 
фэдэ чIыпIэ гъэнэфагъэу иIэр пхъэнкIэкIо-лъэкIакIокIэ 
зыIут Сокольскэмэ ямаслобойк. Мыщ Iоф щызышIэрэ 
рабочмэ анэмыкIэу цIыфэу къеуалIэрэр бэ. Зым дагъэ 
къащырегъэшIы, адырэм семчык шъуампI еIо, нэмыкIмэ 
макухэ ащэфы. Урыси, адыги, къэзэкъи, нэгъоий, ермэли 
къыIохьэ. Хэт къыIухьагъэми, къыIухьэрэм пэпчъ нибжьи 
узэмыжэгъэ къэбар Iаджи къыздехьы. Зым илэжьыгъэ 
бэгъуагъэ, адырэм ошъум ыутыгъ, нэмыкIым иер псым 
ыхьыгъ. ЗичIыгу зышIуаубытыгъэр мэтхьаусхэ, мэцIацIэ, 
исемчык кушъхьэ зэрэтесэу Iэбжым ешIы. Бэгъэрсыкъоми 
щэтхъух, зыуби ахэт, ау шъхьаихыгъэ ымышIэу цыхьэ 
зыфишIрэм еIушъашъэ. Хъанкъо Къылыщджэрые аубрэп, 
щытхъухэрэп. Хъанкъо Забытджэрый хьалэчгыным кIагъэкIрэр. Сыд раIолIагъэми, зэкIэ зэкIужьрэр инэип сэигъ. 
Сидоровыми, Киселевыми, Дукмасовым якъутырмэ 
адэкIхэшъ, Пшызэ иадырабгъу лъэныкъокIи зэпырэкIых, 
Лэбапи, Васюринскэри афимыкъоу Екатеринодар нэсых. 

--- Page 91 ---

Трахъоми, Бабич генералми атегущыIэх. ЗэкIэми анахь 
ашIогъэшIэгъоныр, Пшызэ афимыкъоу Псэкъупсэ баржхэр 
зэрэтыратIупщыхьагъэхэр ары. Джамырзэмэ яшъхьал 
шIыгъакIи ихьэджакIи зыщагъэгъупшэрэп. ЧIыгур зихъой 
Шъэотыкъхэми афеплъэкIых.
Николаевскэ маслобойкэм къыIухьэрэ пстэуми къэбаркIэ уяупчIыжьынэу щытэп. НэбгыритIу зыдэщытым 
азыфагу къэбар къыдэтаджэ. Щы зыдэщытым уахэуцуагъэкIи укъашIэщтэп. Тфы зыщызэхэтым уахэмыхьэмэ 
нахьышIу, зыIитIу зыкIыбкIэ щэгъэ приставэу, Николаевскэр 
зэрэпсаоу иеу къызщыхъурэм ынаIэ къыптыридзэщт, бащэ 
шъузэхэт ыIонышъ, узэхифыщт. Ащ Iофыр намыгъэсэу, 
къакIоу залъэгъукIэ, ежьхэри зэхэкIыжьых.
Адыгэ шъолъырым мыщ фэдэ маслобойкэхэу, шъхьалхэу, псыикIыкIэ паромхэу илъэс зыщыплI блэкIыгъэм 
къитэджэнэу ригъэжьагъэр макIэп. ЕгъашIэм адыгэр чIыгулэжьынымрэ былымхъунымрэ апылъыгъэмэ, къалэм 
феплъэкIзэ, ахэмылъыгъэ Iофыгъохэр джы къахэтаджэх. 
Зым зыр енэкъокъу, чIыгум нэмыкI федэ къыхэгъэкIыпIэу 
щыIэмэ алъэхъу, ичапыч непэ чапычитIу зэришIыщтым ыуж 
ит. Илъэс шъэныкъо горэмкIэ узэкIэIэбэжьмэ, къэпIуатэ 
пакIошъ, пкIыхькIэ слъэгъугъэ пIоми ашIошъ хъуныеп адыгэмэ зэхъокIыныгъэу къахэхъухьэрэр.
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр чIыгу зиIэ мэкъумэщышIэ 
баймэ язакъоп федэхэгъэкIыпIэм лъыхъурэр, чIыгу тIэкIу 
зиIэ тхьамыкIэхэри ары. Баймэ запашIыжьзэ, хэунахъори 
нахьыб. ЧIыгур зыщэжьэу къалэм зызгъазэхэрэмэ яIоф 
къикIэу къызхэкIри макIэп, ау сыдигъуи щыIэныгъэм зэрэщыхабзэу, лъэшыр кIочIаджэм зэрэтекIорэр мыщи къыщэлъагъо. Iофыр зыфызэпымагъафэу пчэгум къинэрэм 
зиIоф зэпыфагъэм шъхьащэ фешIы. Сыд фэдиз ахъщэ 
пIэкIэлъми, чаныгъэрэ тхьагъэпцIыгъэрэ пхэмылъмэ, 
дунаим щыщыIэгъуай. Ащ изакъоп, цIыф тхыцIэм урыкIони 
уфызэмыплъэкIыжьыныр лIыгъэкIэ зыщалъытэрэ дунаим 
къыщыохъулIэщтыр къэшIэгъуай. Щэн-щэжьын Iофым 
зеушъомбгъу. Бэгъэрсыкъомэ, Торэскъомэ ятучанхэр 
чылэмэ адэкIхи, къалэмэ адэхьагъэх. Ермэлхьабли, Екатеринодари, Мыекъуапи адэтых. ЕгъашIэм Iэхъо-цуахъоу 
къэзыхьыгъэ щынджые Трахъохэми, зэхэзыхрэм ышIошъ 
мыхъоу, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, къыфэмыIотыкIыжьэу 
ашъхьэ къаIэтыгъ. Трахъо Лыу иунэхэр Екатеринодар 

--- Page 92 ---

къыдэтэджагъэх, федэкъэкIуапIэм ифаэтон щэрэхъмэ 
заригъэгъэпсэфрэп. Ежьыри зыхахьэрэм елъытыгъэу 
зефапэ: адыгэ Iофхэр зэрифэхэ хъумэ, адыгэ шъуашэм 
тыжьын бэщыр кIыгъужь, къэлэ кIоцI Iофмэ ауж итмэ, 
зыщыщмэ захигъэкIуакIэу къэлэ шъошэ-шляпэм тыжьын 
бэщ зэблэмыхъур дегъэджэгу.
Трахъо Лыу адыгэпщмэ, лIэкъолъэшмэ, оркъмэ ялъытыгъэмэ, чыжьэу кIуагъэ: мэшIоку гъогумэ яшIыни пыхьагъ. 
Ащ нэмыкI IофыгъуакIэхэри зэрефэх, адыгэмэ ямыIэу, ау 
якIасэ пынджыр къызэригъэкIыщтым ыуж итэу Щынджые 
чылэгъунэ темэнхэр къызэпеплъыхьэх. Хи гъэкIодэщтхихыжьыщт мылъкур зыфэдизыр къелъытэ. Нефть Iофмэ 
апылъ конторэхэу Мыекъуапэ дэтхэм ащыщ горэми кIо 
шIоигъу, нефтыр къызщычIащырэ чIыгумэ анахь дэеп ежь 
къыгъэгъунэхэри. Зымафэ Абын лъэныкъокIэ кIогъагъэти, 
ынитIукIэ ылъэгъугъ.
Хэгъэгум IофыгъуакIэ къитаджэ къэс, цIыфыкIэхэри 
къыдэтэджых. Мылъку зиIэм заводхэр, фабрикэхэр къызызэIуихкIэ, ахэр зыгъэлэжьэн цIыфхэри ищыкIагъэх. Ау 
зэкIэми анахь Iофыр кIуачIэкIэ бгъэлэжьэщтхэр ары. Ащ 
фэдэ кIочIэ хьаулыеу къалэм дэсхэри макIэп шъхьакIэ, 
илъэс къэс язэхэшIыкI дао зеIэты, ежь ялэжьапкIэ имызакъоу фабрикхэр, заводхэр, нефть къычIэщыпIэхэр, 
шъхьалхэр, маслобойкэ зиIэхэм къаIэкIахьэрэр зыфэдизыр 
къалъытэу, зэрагъапшэу рагъажьэ. Зэфэмыдэныгъэм 
бырсыр къахелъхьэ.
- Зыгорэм иджыбэ илъыр къэлъытэгъошIу!..- мафэ 
горэм Николаевскэ маслобойкэм иуправляюще ицIэцIэ 
макъэ Гощэунае шъхьэр къыригъэпхъотагъ, ар ищыпэзэхэмыхми, IофшIэгъу мафэм зыфихьын ышIагъэп.
- Тиджыбэ илъыр лъытэгъахэу къытатыгъэшъ, къытэзытыгъэм федэу хихыгъэр зэдгъашIэ тшIоигъу!..- нэмыкI 
гори управляющым пэджэжьыгъ, ардэдэми Погибельнэм 
ымакъэ Гощэунае къышIэжьыгъ.
- Маслобойкэ уиIагъэмэ пшIэныгъи, ары шъхьакIэ, 
сыдэу пшIын, уиIэп!..
- Ары шъхьакIэ,- ар зымакъэр Горковенкэр ары, 
управляющым ымакъэ зызэрэпишIыжьрэр къыхэщы,- 
ар зылэжьрэ Iэхэр, мары, олъэгъуха, тиIэх. Сэ сизакъоп, 
заводым Iутхэм зэкIэ аIэхэр мыщ фэдэу лырыгъужъых!

--- Page 93 ---

- Къин олъэгъумэ, нэмыкI Iоф псынкIэ лъыхъу, муары 
Шъэотыкъри Сидороври агъэжъощтэу агъэпкIэщтмэ 
алъэхъух.
- ТыздэкIощтымкIэ, тшIэщтымкIэ акъылэгъу укъытфэмыхъу,- Погибельнэм кIэкIэу къыпеупкIы.- Федэ хэ гъэкIыпIэкIэ маслобойкэм тыIутэп, мыщ тэ тизакъоп, тятэхэри 
Iутыгъэх. Матвей Иванович Федороври мыщ игъонэмыс 
щыхъугъ, Пренко Алексей ыIэ лъэныкъо щыпихыгъ. Сыд 
афэшъушIагъэр? Матвей Иванович икъэ къэгъагъ фытешъулъхьагъ ара? Илъэс пшIыкIух нахь зымыныбжь Алексей 
къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор илажьэу фэшъулъэгъугъ!..
- Сыда ащкIэ къапIомэ пшIоигъор?
- ТызэрэмыIахъор, тызэрэмыпкIэнакIор ары. Тэ - 
тырабоч, рабочэ зекIуакIэу къыддэзекIу, къыддэгущыI. 
ШъуIукI пIокIэ маслобойкэр IэкIыб зэрэтымышIыщтыр 
пшIошъ гъэхъу. Мыр тиунэм фэд. Тиунэ - гъолъыжьапIэ, 
мыр тиIофшIапI, тигъэшхапI. Джыри къыотэIо: Пренко 
Алексей Iэлъэныкъончъэу урамым къытеодгъэдзэщтэп!..
- Iэ джабгъур пытба?
- Пыт.
- Шъэотыкъым иIэхъобэщ фэIыгъынба?
- Iэхъобэщ пакIошъ, о пшIэри ышIэн!..
Гощэунае маслобойкэм зыIухьагъэм мази тешIэгъагъэп 
мыр зызэхехым. ЛIымэ ягущыIакIэ зыфихьын ымышIэу 
апэм ыгъэщтэгъагъ. Хьыкум лIыжъмэ янэмыплъ сшъхьэ 
къахэсхыжьыгъ сIозэ, сызхэхьагъэхэр лIы зэрэшхыжь 
зэфэмыгъэгъу ыIогъагъ. НэбгыритIу азыфагу дэлъын фэе 
зэфэныгъэр ымышIэу Гощэунае щытыгъэп. ЦIыфыр бгъэцIыкIу къэс, ышъхьэ ребгъэуфэхынэу упыхьэ къэс, нахьи 
нахь къаигъэ мэхъу. Зызгъэинырэмрэ агъэцIыкIурэмрэ 
азыфагу зэмышIуныгъэ къыдэхьэ. Ащ изэшIохын зы нэбгырэп, нэбгыритIоп хэщагъэу хъурэр. Джар дэдэр ежь 
Гощэунаий къехъулIагъ. Гощэунае ыпсэрэ ышъхьэрэкIэ 
къекIоу зыкъоуцон цIыфхэу зишъхьафитыныгъэ зыгъэлъапIэхэрэр щыIагъэхэми, зыми хэмыхьэ шIоигъуагъ. Икъун 
зыхэтыгъэ хьалэ-балыкъыр, ибзылъфыгъапIэ исмэ, ежькIи 
нахь рэхьат, къызхэкIыгъэ цIыфхэмкIи лъэгъупхъ. Джар 
къытекIогъагъэщтын а мафэм, щалъэр ышти, псыхьэ кIо 
фэдэу лIы бырсырыр зычIэт конторэм къызфычIэкIыгъагъэр. ЕтIани управляющым едаохэрэр ары IофшIэпIэ IугъэхьанымкIи фэтэр къэубытынымкIи зишIуагъэ къекIыгъэхэр. 

--- Page 94 ---

Пхъэ н кIыпхъэмрэ джэхэшъолъэкI хъэдэнымрэ зыщиштэгъэ 
мафэм щегъэжьагъэу зэ нэмыIэми иIоф зэрэхъурэм къыкIэмыупчIэхэу ащыщ блэкIыгъэп.
ЦIыфыр, ежь зыхимылъэгъожьэу, гъэшIэгъонэу зэхэлъ. Хэти тырэ нырэ азыфагу къыдэкIы. ЯкIас, шIу алъэгъу, алэжьы, агъашIо. КIэлэгъур текIмэ, ны е ты мэхъу. 
ЛъфыгъэхэмкIэ ежьхэми дунаим зыкъытырагъэзэжьы. 
Зы лIэужым адрэ лIэужыр къыкIэлъэкIо, зызэриубгъурэм 
нэмыкIэу текIодыкIри макIэп. Сыд фэдиз илъэс цIыфым 
къыпыщылъми, шIу алъэгъуми, амылъэгъуми, сабыир 
къетэкъо кIыгъэми, къемытэкъокIыгъэми, байми, тхьамыкIэми, яни яти иIэми, тIолъфэныкъоу къызэдэхъухэми, 
дунаим шъхьэзэкъоныгъэр къыщыдекIокIы. Ар зыдэзышIэжьри макIэп, зыдэзымышIэжьри нахьыб. Аущтэу 
зыхъурэм, тIум яз ухадэмэ, уишъхьэзэкъоныгъэ зыдэмышIэжьыныр нахьышIу. Шъхьэзэкъоныгъэм цIыфыр 
еухы. Шъхьэзэкъо щыIакIэр зыдэзышIэжьэу, ау гукIэ 
зымыштэрэмэ Гощэунаий ащыщ.
Шъхьэзэкъоныгъэр тхъэгъуагъэмэ цIыфхэр яхэтэ 
чэухэр зэуалIэхэу, ямэшIотэп зэфахьыжьэу, ящыбзэ зэратыжьэу, гъунэгъукIэ, хьаблэкIэ, чылэкIэ зэхэхьаныехэп. 
Шыблэр гъуагъоу псыр къыдэумэ, шъхьэегъэзыпIэкIэ 
зэфэчъэжьыныехэп. ТхьамыкIагъори шъхьэзэкъоныгъэри 
зы. ТхьамыкIагъом цIыфхэр зэфещэх, зэрещхых. Гощэунае 
шъхьэзэкъо къиныгъо зефэм, гъунэгъумэ ащегъэжьагъэу 
Цызэнэ ПэтIращэ щыкIэкIыжьэу бэмэ аIэ къыфащэигъ, 
яшIуагъэ къырагъэкIыгъ. Ахэр ичылэх, ицIыф лъэпкъых. 
Адэ мыдырэ нэмыкI цIыф лъэпкъэу шъхьэегъэзыпIэкIэ 
зыхэхьагъэхэр? Аужрэ илъэс шъэныкъом чIыпIэр, гъэжъокIупIэр, псэупIэр зэтырахэу цIыф зэфэшъхьаф лъэпкъитIур, 
тырку-инджылыз хэгъэгухэри къапыщытыгъэу зыщызэбэныгъэ заор, адыгэхэмкIэ ипхъахь-итэкъоу, заухыгъэр тIэкIу 
шIагъэми, ар зынэгу кIэкIыгъэхэр джыри псэух, яфэхыгъэхэр, яхыикIыжь ащыгъупшагъэп. Адыгэмэ янэмыплъ нахь 
цIыкIугъэп урысмэ янэплъэгъоу пачъыхьэм илъэс къэсми 
зэкIигъаблэрэр.
Урысхэр къызэрэщыхъоу къызэрэчIэмыкIыжьыгъэр 
Гощэунае шIогъэшIэгъоныгъ. Ашхыгъэп, аукIыгъэп, 
нэ мыплъ къырахыным ычIыпIэкIэ итхьамыкIэгъо мафэ 
зыхащагъ, IофшIэн къыфагъотыгъ. ЗыкIэрыс Аграфенэ 
Демидовнам изакъоми, укъызкъонэнэу бэ ылъэгъугъэр. 

--- Page 95 ---

Адыгэмэ ялыягъэу мыхэр бай-тхъэжьэу щыIэхэп. Хэти 
ибжь зэрэфахьэу ехьы, мажъо, мапкIэ, еIожьы, пкIантIэр 
анатIэмэ, адыгэ мэкъумэщышIэмэ афэдэкъабзэу, атыралъэкIыкIы. Ябай - шым тес, ятхьамыкIэ - лъэсы. Сокольскэмэ, Сидоровым, Киселевым яфаэтонмэ афэдэкъабзэх 
Шъэотыкъми, Хъанкъоми, Бэгъэрсыкъоми яфаэтонхэр. 
Ахэр зэригъэпшэнэу ынитIукIэ ымылъэгъугъэмэ, зыми 
къэбаркIэ къыфиIотагъэхэп. Мазэм зэ-тIо ахэмэ ащыщ маслобойкэм къыIумылъадэу хъурэп. Адыгэхэмрэ урысхэмрэ 
зэрэзэтекIхэрэр абз, ящыгъын, ядин, яхьэдэгъэтIылъыкI, 
яхъярзехьакI, якъоеихыкI, ащ нэмыкIхэри ары. АдрэхэмкIэ 
чIыпIэу зэрытым, мылъкоу иIэм, итхьамыкIагъэ елъытыгъэу зэрагъэхьырэ щыIэп. ЯщыкIагъэ зыхъурэм зэкъоуцожьынри ашIэ.
Гупшысэ чыжьи гупшысэ благъи Гощэунае ыгу къэзгъэкIыжьыгъэр Пренкэ Алексей, Iэ джабгъу лъэныкъомкIэ 
дэгъэ бочкэр Погибельнэм дигъачъэу зелъэгъур ары. 
Пренкэ Алексей къотэгъу фэхъухэу управляющым дэжь 
рабочхэр зэкIохэм, псыхьэ ушъхьагъукIэ зэрэчIэкIыгъагъэм Гощэунае джы рыукIытэжьыгъ. Рабочхэр зэкъомыуцогъагъэмэ, ыIуагъ Гощэунае, кIэлэ сэкъатыр урамым 
тыратIупщыхьащтыгъэ. Къин елъэгъуми, зыхэтмэ ахэзыгъэп, Iэрызи ашIыгъэп. Шъхьэзэкъо къогъу къоплъэу цIыф 
пчэгум къыранагъэп.
Маслобойкэ пчъэIупэм щэджэгъоужмэ адэжь цIыфхэр 
нахь щызэкъоух. Хэтрэ мэкъумэщышIи жьыртэджышъ, 
мафэр ыпэ илъзэ иIофшIэнхэр зэрэзэкIифэщтым ыуж ит. 
ШъхьалакIо е бэдзэрыкIо ыпэ илъмэ, чэщныкъо кIэтаджэу 
апэрэ атакъэмэ къадэущы. Николаевскэ маслобойкэм зиIоф 
щыIэмэ джа дэдэр яхабзэу охътэ пэшIорыгъэшъэу къекIуалIэх. Тыгъэр ошъочапэм къимыуцозэ зэбгырэкIыжьых. 
Джа лъэхъаныр ары Гощэунаий кумэ къакIэтэкъугъэр 
зэлъипхъэнкIэу маслобойкэ пчъэIупэм зыIууцорэр. Чы 
пхъэнкIыпхъэшхор бгъуитIумкIэ зэлъигъачъэу, мыдрэ 
гъогупэм нэс зэлъегъэкъабзэ.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ гъэтхэпэ мафэхэу 
блэкIыгъэхэм афэмыдэу непэ ГощэунайкIэ мэфэ хьылъагъ. Мафэр къэзгъэхьылъэн Iоф гъэтхэпэ пчэдыжь 
дахэм хэлъыгъэп. Тыгъэ шъабэр игъорыгъоу ошъочапэм 
къыдэкIуаещтыгъэ. Бырсыр къызхэкIын куби маслобойкэм 
Iутыгъэп. Чэзыур къэсмэ, гъучI къэлэпчъэшхом дахьэхэти, 

--- Page 96 ---

кухэр аунэкIыщтыгъэх. Апэм къэхъугъэр Гощэунае къыгурыIуагъэп. ЛIы куп зэзао. IэжакIуи гъэблакIуи зэхэтых, 
зэхэлъадэх, къезэрэлъэшъокIых. Семчык дзыохэр зэридзэу ку гори Iочъыжьы. Фуражкэу щыгъымкIэ зыщыщ 
цIыф лъэпкъыр къэошIэ. Къэмэ къихыгъэр ыIыгъэу, 
къызэримыгъэкIуалIэхэу, адыгэ гори кушъхьэм тет. Зым 
лъыр ынэкIу къечъэхы, адырэм ыIэ апхы. КъаIэкIахьэрэр 
апхъуатэу рабоч купи заводым дэчъы. Лэбэпэ паромым 
дэжь гъэрекIокI бжыхьэ Гощэунае щилъэгъугъагъэр ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ. КъамэмкIэ зызыухьэу кушъхьэм итыгъэр 
къызэхэфэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ зэрэщысэу шымэ 
рахьыжьэ. Къэзэкъ шыу горэ кум голъэдагъэу ащ исыр 
къамыщышъо решIыхьэ. Гощэунае пхъэнкIыпхъэшхор 
ыIыгъэу заводым къыдэчъыфэкIэ зэзэуагъэхэри зыкIызэзэуагъэхэри умышIэжьынэу зэхэтых. Зыгорэм ышъхьэ 
апхы, джа зыр ары адыгэмэ IэутIэ афэзышIрэр, щхыхэри 
цIацIэхэри ахэтых.
ПхъанкIэзэ чIыпIэ-чIыпIэу чIыгум телъ лъы пцIагъэм 
зырехьылIэм, Гощэунае ыгу джыри зэ къыпиIонтIыкIыгъ. 
Сыда мыхэмэ зэтырахрэр? Зэхэлъадэхэшъ зэзаох, тIэкIу 
тешIэмэ, зэшIужьых. "Махмуд, Петро, Иван, Рамазан" 
аIошъ дахэу ацIэхэр зэраIох, зэфэкIэщыгъуаехэу аIапэхэр 
зэрагъэубытых, тамэм зэфытеожьых, зэрэгъэблагъэхэу зэлъэкIох. Тыдэ къикIра ошIэ-дэмышIэ зэмышIуныгъэ-зэфэмыгъэгъоу азыфагу къыдэтэджэрэ зэпытрэр? 
Уяплъмэ, бгъуитIури зэфэдэ, зы цIыфыцIэ зэдыряI, зы 
пси зэдешъох, зы жьы зэдащэ, зэкIэри изэфэдэу зы тыгъ 
ашъхьащытри. Сыда афэмыгъотэу зэтырахрэр? Гощэунае 
егупшысэ шъхьакIэ, иупчIэхэр джэуапынчъэх, зэупчIыни 
къезыIони иIэп.
- Сыд, Дэгужъыемэ япхъу, къоцуехэр опхъэнкIыжьых, 
ара?..
ОшIэ-дэмышIэ упчIэ макъэу ыкIыбкIэ къыщыIугъэм 
Гощэунае игупшысэхэр зэпиутхэу шъхьэр къыригъэпхъотагъ. Бгъэлыбэ Къаидэ шым тесэу шъхьапырыплъ-къеплъыхэу бзылъфыгъэм шъхьащыт. Онэш зэтегъэпсыхьагъ, шым 
тесми зышIодэеп, адыгэ пэIо хьаплъ мылъагэм хьазыр 
Iупэфхэр къызтещырэ цые шIуцIэр декIу, лъэрыгъым ит 
щазымэм ышъуи паIом ышъо дештэ. Тыжьын къамэри 
онэкъуапэм къыкъощы, кIэрахъуи голъ. Гощэунае зэхихыгъэ упчIэ дысыр къыфэзыдзыгъэ лIым рипэсыгъэп. МэшIо 

--- Page 97 ---

тэпым падзагъэм фэдэу Гощэунае къызэкIэнагъ шъхьакIэ, 
гум теIункIэжьыгъ. Мы лIыр тэ щилъэгъугъа? ИтеплъэкIи 
икъэгущыIакIэкIи инэIуас. Нэгу пщэрыри нэпIэхъу напцэхэри 
зэхэпшIыкIыжьхэрэп. ПэкIэ тхъоплъ пIуакIэр ары мы лIыр 
Гощэунае къезымыгъэшIэжьыщтыгъэр. Ары, къышIэжьыгъ. 
Джамбэчые ефэнд Къаидэр ары. Унагъо зыщихьащт 
илъэсым ыпаIо еджакIо Хьарапыем къикIыжьыгъ аIоти, 
рыгущыIэщтыгъэх. Лэбапэ къыщыIукIэгъагъ, нэмыплъ Iаий 
къырихыгъагъ, гущыIэ дыс гори къыфидзыгъагъ, джары 
ымакъи къызфишIэжьрэр. ЗэрэхъурэмкIэ, оры адэмые 
лIыжъмэ адэжь къэкIогъагъэмэ япэщагъэр, бзылъфыгъэм рамыпэсырэ мыIуапхъэхэри сфэзгъэIугъэхэр. Сыд 
осшIагъ? СигъашIэкIэ мыр ятIо-ящэ ныIэп узэрэслъэгъурэр, 
тыдэ сыкIуагъэми сапэкIэ укъэкIы. Къэбарыр къызэрэзнэсыжьыгъэмкIэ, оры пшъэшъэжъыемкIэ къысашIагъэр 
къысязгъэшIагъэр!.. Чы пхъэнкIыпхъэшхомкIэ жэхэрэу 
Iоу Гощэунае ыгу хъугъэ. Плъырыгъэ-стырыгъэ къыжэхэтэкъуагъэр ыIажэзэ, риIожьыгъ:
- Адыгэмэ яхабзэ зыутхындзырэр бзылъфыгъэм 
ыпашъхьэ щепсыхэу хабзэ, ефэнды!..
- Ы-ы, хьабз!.. Мыщ къысиIуагъэр!.. Сфэшъуаш, 
сфэ шъуаш, шхъом ухахьэмэ, шхъо къыопкIы зыфаIуагъэр 
шъыпкъэ!..- КIэкIэу шым ригъэгъази, Къаидэ IукIыжьыгъ, ау 
раIуагъэр шъхьакIо щыхъужьэу кIэгубжыхьэ ышIыжьыгъ.- 
Армэ узхэхьагъэр, хьитIумэ азыфагу къыдэкIыгъ, мы 
узIутми уIуязгъэщын, Саловки уязгъэхьын!..
- Фэсакъ, ефэнды, фэсакъ, къоцуем уишы лъабжъэ 
хэуцо!..- гъэтхэпэ сэпэ щымыIэр макIэу ыгъэутысэу Гощэунае пхъэнкIэным пыхьажьыгъ.
Матвей Федоровыр псау зэхъум зэрэщытыгъэу, 
аужрэ мэзэ зытIум иунэ цIыф кIуапIэ хъужьыгъэ. ЛIым 
ицIыфышIугъэ изэкъуагъэп нахьыпэм мыщ цIыфхэр къыIузыщэщтыгъэхэр, Аграфена бысымгуащэми ишIогъабэ 
хэлъыгъ. Бысымгуащэм ынэгу зэIымыхыгъэмэ, непэ 
лIым къылъихьагъэр  неущ  къылъихьажьыщтэп, некIо 
пIоу уелъэ Iугъэми, псэ зыфэпшIыгъэми, ушъхьагъу къыгъотыщт. Матвей Иванович ишъэогъухэр ушъхьагъу 
лъыхъу ежьэжьыгъэхэу цIыф къышIэжьрэп. Яунэм фэдэу 
къихьэщтыгъэх, щызэхэсыщтыгъэх. Сыд фэдизрэ зэхэсыгъэхэми, аIон агъотыщтыгъэ. Маслобойкэ Iофыгъомэ 

--- Page 98 ---

ащырагъажьэти, къэзэкъ-адыгэ Iофыгъохэри зэпэкIагъэкIхэзэ, Пшызэ зэпырыкIхэти, Екатеринодари нэсыщтыгъэх, 
мыхъунэу хэгъэгум къихъухьэрэр  пачъыхьэм тыралъхьэти, 
зэхэкIыжьыщты гъэх.
Анахьэу Матвей иныбджэгъулIхэр ыдэжь къызихьэщтыгъэхэр тхьаумафэрэ ары. Сыд аIуагъэу, сыд тегущыIагъэхэми, Аграфенэ иIоф хъулъфыгъэмэ ахилъхьэщтыгъэп, 
хьакум кIэрытми, Iанэр къафиштэми, дэжьэу щысми, 
аIорэмэ ядэIущтыгъэ. ЗиIорэ зишIэрэ зэтефэщтыгъэхэр 
илIрэ Иосиф ятэу Дмитрий Погибельнэмрэ. Шъузабэм дэжь 
джы сыд уихьэкIэ, имыщыкIагъэ Iохэр цIыфмэ къыуаIолIэщт 
аIоти, лIым ишъэогъу-ныбджэгъумэ якIо уцугъагъэ.
ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ Iофыр фэшъхьаф. 
ХьакIэм насыпыр къыдэкIо адыгэмэ зэраIоу, зэкIэми анахьэу 
мыгъатхэ Гощэунае къыфащэфыгъэ Iэ машинэм зэрэмыгугъагъэхэу цIыфыбэ къыдакIоу ыублагъ. АщкIэ зишIуагъэ 
къэкIуагъэмэ, машинэм нэмыкIэу, гъэтхэ къихьэгъакIэри 
ащыщ. Гощэунае иIэпэIэсэныгъэ дакIи ащ хэпхыжьынэп.
- ЦIэрыIорэ цIэрыIуаджэрэ узэрэхъущтыр, тетя Агра, 
зыуи арэп,- зыфэдэгъэ бзылъфыгъэм дэкIуати унэм къызехьажь уж Гощэунае къеIошъ мэщхы,- джанэу фэсыдыгъэр ыгу рихьыгъ. Ежьри згъэрэзагъэ, сэри сигъэрэзагъ. 
ЗыгорэкIэ цIыф бащэ къыслъехьэми сшIэрэп, тетя Агра? 
КъысаIу, сыгу къеощтэп.
- Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, Гощэунай. ЦIыфыр 
цIыфым фэмыкIожьы хъумэ, цIыфкIэ умылъытэ. Джары 
Матвей Иванович тхьамыкIэм ыIощтыгъэр. Тшхын зытемыIи 
цIыфынчъэ тыхъугъэу къэсшIэжьрэп. Сыкъыоп лъышъ сыпщэгушIукIы, уныбжьыкI, удах, уIэпэIас, пшъхьэ олъытэжьы. 
КъызгурымыIорэ закъор, Гощэунай, сшIэрэ бзылъфыгъэ 
кIэпIэлъэтэ купмэ ялъытыгъэмэ узфэнасыпынчъэр ары. 
Пщы шъуз Iаджи слъэгъугъэ, къыолыягъэу зи ахэслъэгъуагъэп нахь.
- Сэщ нахь Iушхэщтын,- Гощэунае щхыгъэ.
- ЯIушыгъэ къесIолIэн сшIэрэп, садэгущыIагъэп,- Аграфена Демидовнари тхьагъэпцIышъо нэгукIэ кIэщхыкIыгъ.- 
УадэгущыIэщт пIуагъэкIи, шыу шъхьагъырыт жэкIэ-пакIэмэ 
уадагъэгущыIэщта? Якъэмапшъэмэ Iэр ателъэу фаэтоныбгъух, бгъуфеплъэкIых. Уибзылъфыгъэ бгъэшIоныр, ынапэ 
къэуухъумэныр дэгъу, ау Iашэ дэпIыгъыныр къезгъэкIурэп. 
АщкIэ адыгэхэр ерышых!..

--- Page 99 ---

- Адыгэмэ язакъуа, тетя Агра?..
- Адэ хэта, нэгъойхэри ара? - Гощэунае иупчIэ ныом 
къыгурыIуагъэп.
- Хэтрэ лъэрыхь лъэпкъи джар изекIуакI.
- Ари тэрэз. Муары, Сокольскэм ишъузи шыу шъхьагърыт фаэтонкIэ зэращэ. Сидоровым ишъуз нэмыIэмэ, 
хьэшхъопэцай, кIэрахъор зыдиIыгъэу мэгъолъыжьы аIо!..
- Сэ сызфаер ошIа, тетя Агра,- Гощэунае чыжьэкIэ 
къырегъажьэшъ, зигугъу къышIыщтыр къыухьэрэм фэдэу, 
зэпищэу къэупчIэ, етIанэ зэупчIыгъэр зэримыгъажэу джэуап 
зэретыжьы,- бзылъфыгъэр хъулъфыгъэм фэзгъэдэнэу 
сIорэп, хъулъфыгъэр сыдигъуи хъулъфыгъэу къэнэ, ар 
къытшъхьащымытэу жьаупIи щынагъуи тиIэщтэп. Ащ 
шъхьэкIэфэныгъи, шъхьэлъытэныгъи, шъхьэгъэшIоныгъи 
фэпшIын фае, ари тхэмылъэу щытэп, ар тхэмылъыгъэмэ, 
бзылъфыгъацIэри тфэхьышъуныеп. Ежь хъулъфыгъэхэри 
тамылъытэуи, тамыгъашIоуи арэп, ау ар зипэIо чIэгъ чIэзгъэкIуадэрэр ары зэкIэ зилажьэр. Ащ ыпкъ къикIэу, мазэм 
къыхэкIыгъэх зашIошIыжьэу нэмыкIхэри мэуташъох...- 
Гощэунае ынэгу Бгъэлыбэ Къаидэ ошIэ-дэмышIэу къыкIэуцуагъ. ИцIыф гъэпсыкIэ-гущыIакIэкIэ уеплъымэ, нахь 
цIыфышIу  щымыIэу къыпшIошIыщт, адыгагъэм егъэгумэкIы, иIоф зэрефэ, ифитыныгъэхэми акIэдэу фэдэу зыкъыпщигъэхъущт. Ау узегупшысэрэм, Iупэгъэпщ быракъэу 
тхьэм иIоф къыздрехьакIы. Дунай хьафым тытет ыIозэ, ежь 
зэрэфаеу хэбаикIы.- Быслъымэн диным рагъэщынэмэ, 
лIым щагъэщынэзэ, шъхьэтехъо птехъуагъ, паIо зыщыгъым ыпашъхьэ уиукIытэ игъэлъ раIозэ, бзылъфыгъэм 
къырагъэхьы.
Быслъымэн диным фэгъэхьыгъэ гупшысэхэу шъхьэм 
къихьагъэмэ Гощэунае къыкIагъэщтэжьыгъ. Тхьэм, ащ 
илIыкIомэ IаекIэ уатегущыIэныр Аграфена ныом зэримыкIасэри къыхэхьажьыгъ. Муары, унэ къуапэми урысытхьэм 
исурэт къыкъожъыукIы, ычIэгъ чIэт мэкIаим шэф остыгъэр 
къытещы. Ащ Аграфена Демидовнар непэ щэ-плIэ кIэрымыуцоу, Тхьэм ыпашъхьэ къащ къыщимыхьэу къыхэкIрэп. 
Тхьаумэфэ чылыс кIонри блигъэкIрэп.
ГощэунаекIэ зэкIэри дэгъу, урыс ныом иунэ рэхьатыпIэ 
ригъотагъ, неущ къэхъущтым емыгупшысэу имафи макIо, 
джащ фэдэу нэмыкI мафэхэри къыкIэлъэкIох. Быслъымэн 
диным фэгъэхьыгъэ гупшысэ шъхьарытIупщхэр къышIудэуаехэми, джа унэ къогъум къот тхьэр ары фэмылъэгъурэр. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу ар зыкъот къогъумкIэ 
плъэн ылъэкIрэп. Анахьэу ар къызехьылъэкIрэр изакъоу 
унэм къызинэкIэ ары. ГыкIэу, лъакIэу, пщэрыхьэу унэм ит 
хъумэ щэгъупшэ, ау зетIысэхрэм, инэплъэгъу къыпэкIэфэ. 
Джы уезэгъын, есэжьэу къычIэкIын, апэрэ мазэр ары 
шъхьэр зыдихьыжьыщтыр ымышIэу Iоф зыхэтыгъэр. Унэ 
къогъум къот тхьэм фэдэу тхьаумэфэ чылыс тео макъэми 
щи гъаIэрэп. Илъэсныкъо хъугъэ Николаевскэм зыдэсыр, 
зыхэт цIыфмэ ахэзэгъагъэми, мыщ есэшъурэп. Тхьаумэфэ 
чылыс тео макъэм, гъэшIэгъонба, Аграфена Демидовнам 
хэмылъыгъэ нэгушIуагъэр къыхелъхьэ, ежь Гощэунае 
егъэ нэшхъэи, гум къимыхьащт Iаджи къырегъахьэ. ЗэкIэми 
анахь шIогъэшIэгъон дэдэу къыщыхъурэр чылыс тео макъэм дыхэтэу адэмые мэщыт азанэджэ лъагэр ынэгу 
къызэрэкIэуцорэр ары. Сыда ар къызхэкIрэр? ТхьамыкIагъоу къехъулIагъэр ибэнахьыбэу зыпкъ къикIыгъэр джа 
мэщытым щызэхэсыгъэ хьыкум лIыжъхэм яунашъу. Тхьэ 
аIуагъ, дыуахь къахьыгъ, КъурIаным теIэбагъэх...
- ТызэрэгущыIэрэр сшIэрэп, тетя Агра!..- Гощэунае 
зыкъишIэжьэу игупшысэмэ къахэужьыгъ, зиумысыжьэу 
Тхьэ пашъхьэм къащ къыщызыхьрэ ныом феплъэкIыгъ.
- Тхьэ IофымкIэ сэ зи осIуагъэп, Гощэунай,- Аграфена 
ныом зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщэу зыкъызэригъэзэкIи, 
Гощэунае къыфидзыгъ: - Тхьэм ифэIо-фашIэхэр фагъэцакIэх нахь, зэрагъэзафэу тегущыIэхэрэп.
- Быслъымэнытхьэр ари, тетя Агра, зигугъу сшIыгъэр...
- Быслъымэнытхьэми утемыгущыI, уизэгъэфэнэп! - 
Аграфена Демидовнам ымакъэ къыгъэлъэшыгъ, етIанэ 
къыпигъэхъожьыгъ: - ХэткIи тхьэр зы, ар зыщымыгъэгъупш... Быслъымэнытхьэри, тхьэм изы лIыкIоу адыгэмэ къышъуфигъэкIуагъэшъ, угу игъэлъ. Илъэсныкъом 
къехъугъэшъ тызызэрышIэрэр, ащ шъхьащэ фэпшIыгъэу 
услъэгъугъэп!..
УрысытхьэкIи адыгэтхьэкIи Аграфена Демидовнам 
упэуцужьы зэрэмыхъущтыр Гощэунае къыгурыIуагъ.

--- Page 100 ---

ЯЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 101 ---

- ШъхьэщэфыжьылIыр къыдэхьагъ!.. ШъхьэщэфыжьылIыр къыдэхьагъ!..- щэджэгъопэ къэбарыр псынкIэу 
Улапэ щызэбгырычъыгъ.
- Тэ щыI?
- Лафышъэ Хьаджмырзэ дэжь ику дэт.
- Ярэби, Iэ машинэм хэлъмэ ащыщ къыздищэгъэна 
шъуIуа?
- Чэтэнышхо къяхъухыгъэу ику зыгорэхэр итых.
- Ярэби, бетэмал, сэ сIорэр пIорэп,- ятэ кIалэм фэгубжы,- мастэ, Iудан, машинэм дэлъ хъэцыко ыIыгъмэ 
къызэгъашI, уянэ тыщигъэIэжьрэп!..
Шэуджэн Мосэ чылэм къыздахьэкIэ чылэлIхэр Iоф 
хафэщтыгъэх. ХьакIэм зыщадзыеу адыгэ къеблагъэр 
рамыIошъоу арэп. Iэ машинэхэр зыщэрэ лIым игугъу зэрашIэу шъхьэтехъо зытехъуагъэхэр къежьэх. Зым машин, 
адырэм мастэ, Iудан, нэмыкIмэ, машинэр къызэIэхьэшъ, 
ыIэ дышъэр пэзы егъэплъыгъэн фае аIо. Зы чапычи пфыщигъэкIэщтэп, хьацэ еIошъ, нэмыкI гори мэгые. Адырэм 
ар фидэрэп, етIэнэрэ къэкIогъум ептыжьынэу ицыхьэ 
къыптелъмэ чIыфэу къыуитыщт, лIы гъэтIылъыгъэ шIагъу, 
гущыIэгъу пшIынкIэ фэдэ щыIэп. Дунаим щыхъурэм ащыгъуаз, изэхэшIыкI чыжьэу нэсы.
- Нэсын адэ,- чэу пакIэм щызэхэс лIымэ ащыщ горэм 
Шэуджэн Мосэ фэгъэхьыгъэу къыIорэр IэкIехы,- адыгэ 
шъолъырыр къызэпекIухьэмэ!..
- Адыгэ шъолъырым изакъоп,- нэмыкI гори къыхэо,- 
зымафэ Лэбапи щалъэгъугъэу аIо.
- Ащ фэдизэу Лэбапэ чыжьа?
- УщымыIагъэмэ, ТIэсхъапIэ пакIо, Пщыжъхьабли 
чыжьэ.
- Шъо сшIэрэп, ау а лIыр, олахьэ, сыгу рехьым! - 
нэмыкI горэми къахеIо.
- Ар пIоу Хъанкъом зэхемыгъэх.
- Тара тIум язэу, Къылыщджэрыя е Забытджэрыя?
- СэркIэ тIури зы.
- Хъанкъо Къылыщджэрые о зэрэпIоу Шэуджэныр 
шIу ымылъэгъуми, еплъ къызэрэдэхьагъэр иунэ ис дэнэ 
Iупэмэ зызэхахкIэ, тимашинэмэ Iоф ашIэрэп аIонышъ, 
лIыкIом ыуж лIыкIо къызыримыгъахьэкIэ.

--- Page 102 ---

- Олахьэ сымышIэрэ Лафышъэ Хьаджмырзэ дэжь 
зиусхьаным лIыкIо зэригъэкIощтыр. Зэрипэсыжьынэп.
- Сыда сэIо Лафышъэмрэ Хъанкъомрэ язэрэмыгъэхьрэр?
- СызэрэхаплъэрэмкIэ,- адэ чэу лъапсэм пхъапэр 
зыупсэу щыс лIы кIэко цIыкIум къеIо,- Лафышъэ Хьаджмырзи къыгурымыIокIэ сенэгуе. Ащ Шэуджэн Махьмуди, Хьаджмырзэ къыщэжьыгъэ шъузым кIэс Шехэ 
Къымчэрыий госэгъэхъожьы. КъэмыхъурапшIэу ятэнэпIосым фэдэу ащи зегъэпIыи, гухэлъэу иIэр сшIэрэп нахь.
- Ягухэлъ къыосIон: Хъанкъор шыу, тэ тылъэс аIо.
- Ара аIорэр? - лIы кIэко цIыкIур мэщхы.- КъикIрэ щыIэп 
нахь, тэ ар бэшIагъэба зытIорэр. Тэ тизакъоп, тятэхэми, 
тятэжъхэми аIощтыгъэу къаIожьы. Ара шъуIуа Шэуджэн 
Моси игухэлъыр? Ар згъэшIагъорэп. Шэуджэн Мос пщылI 
лъэпкъ, ащ изакъоп, зэрэ Шъхьэщэфыжьэу аIуагъ...
- Хъугъэ, Тыкъэ Едыдж къэкIо!..
- Сыда сэIо, Тыкъэ Едыдж тырыжъугъэщынэ зэпытэу, 
ащ нахьылI улэпэ шъузмэ къалъфыгъэба!..- ЛIы кIэко цIыкIур губжыгъэми, зыфаIуагъэр къакIоу зелъэгъум, чаныр 
зэдигъэпкIэжьи, къэтэджыгъ...
ЛIы купмэ зигугъу ашIыщтыгъэ Шэуджэн Мосэ Шъхьащэфыжь щыщ, ау къыздэхъухьэгъэ чылэм зыдэмысыжьыр 
бэшIагъэ. ПсэупIэкIэ Ермэлхьаблэ щыI. Ермэлхьаблэрэ 
Шъхьащэфыжьымрэ азыфагу мэфэныкъо гъогу илъ. Ар 
улъэсмэ ары. Ушыумэ, шъоф лъагъом ущыгъуазэмэ, 
илъыгъуищ-плIыкIэ унэсыщт. Шъхьащэфыжьым Мосэ 
зыдэмысыжьыр илъэс пчъагъэ хъугъэми, мазэм зэ-тIо 
дэмыхьэу хъурэп. Уарпышъхьэ Отраднэ станицэ лъэныкъомкIэ зигъазэмэ,- чылэм ублэкIми, укъыблэкIыжьми 
удэмыхьан плъэкIыщтэп. Адыгэ шъолъырымкIэ, Мыекъопэ-Екатеринодар лъэныкъокIэ зызигъазэкIэ, икIо нахь зэпэу.
Шъхьащэфыжьыр адыгэ шъолъырым ис чылэмэ ахэдзыгъэу, къэзэкъ станицэ-къутырхэр хъураеу къегъэтIысэкIыгъэхэу изэкъо хьазырэу мэпсэу. Шъхьэзэкъо псэукIэу 
чылэм фэхъугъэм лъапсэ имыIэу щытэп. Нахьыжъэу 
дэс хэр чылэм къыдэмыхъухьагъэхэми, ясабыйхэр, ахэмэ 
къатекIыжьыгъэхэр Шъхьащэфыжь щылъфых. 1864-рэ 
илъэсхэм адэжь псэупIэкIэ Уарп тIуакIэ, бгы лъэгэ кIыхьэмрэ 
мэзымрэ азыфагу дэтIысхьэгъэ Шъхьащэфыжьым къащэжьыгъэ шъаомэ Шэуджэн Мос ащыщ. Шъхьащэфыжьым 

--- Page 103 ---

дэсхэр зэкIэ пIоми ухэмыукъонэу Кавказ зэо блэкIыгъэм 
къыхэзыгъэх. Заом гъэры щыхъухэрэм ащыщхэр мы лъэныкъом щащэхэзэ, ермэл баймэ аIэкIэфагъэх, пщылIыпIэм 
ифагъэх. Урысыем пщылIыпIэр зыщагъэкIод уж ашъхьэ 
ащэфыжьи, мэфэныкъо гъогукIэ Уарп джабгъу нэпкъымкIэ 
щырекIокIхи, зытIысыгъэхэр. Ар зыхъугъэм бэ темышIэу 
КъанокъокIэ еджэхэу, Бэчмызай цIыфмэ раIоу бэслъыные 
чылэ цIыкIу уплъэмэ плъэгъоу, Шъхьащэфыжь къоджэпшъэ 
лъэныкъомкIэ къыIутIысхьагъ.
Мосэ ятэ Хьакъар адырэ шъхьащэфыжьмэ ялыягъэу 
чIыгуи мылъкуи иIагъэп. ПщылIыпIэм къыкIэзыжьыгъэ 
унагъор зыпкъ зэрэригъэуцощтым, къызэриIэтыщтым 
пылъэу паIо зыщыгъ телъытэкIэ къыратыгъэ чIыгур ылэжьыщтыгъэ. Илъэсих-блы нахь ымыныбжьэу Моси шъофым 
ращэ, мэкъумэщышIэм ифэIо-фашIэмэ афагъэнэIуасэ, 
къиным ипкIантIэ ынатIэ къызэрэтырикIэрэр ицIыкIугъом 
щегъэжьагъэу зэхишIагъ. Илъэс тIокIым зехьэм, ежьми, 
иныбджэгъуми зэрэхъугъэр амышIэу къалэмкIэ зигъэзэн 
фаеу хъугъэ. ЗыфаIорэр ышIэу тучанмэ Iофтабгэу ачIэтыгъ, 
хьакIэщми аIутыгъ. Мастерской зытIущмэ рабочэуи Iоф 
ащишIагъ. Зыхэхьагъэмэ, зыхэтмэ яшIуагъэкIэ, зэфэмыдэныгъэу цIыфмэ азыфагу дэлъэу ылъэгъурэмэ мэкIэ-макIэу 
ыгу къагъэущэу, ежь фэдэмэ ящыIакIэ, ядунэететыкIэ кIэгупшысыхьэу регъажьэ. Шъхьэм къихьэрэ упчIэмэ джэуап 
аримытыжьышъу зыхъукIэ, зэхихрэр шIогъэшIэгъонэу 
бэдзэр цIыф уцупIэм ащэдаIо, гум реубытэ, етIанэ ежь 
идунэететыкIэ, иныбджэгъумэ, Шъхьащэфыжьым дэсмэ 
ящыIакIэ регъапшэ, баймэ яфе дэхэкIыпIэ къыздикIрэм 
ыцыпэ къыIэкIэхьэ. ЦIыф кIуапIэмэ алъэхъу, ишIуагъэ 
къезгъэкIын цIыфхэри нэIуасэ къыфэхъух. Ахэмэ яхьатыркIэ дунаим нэмыкIынэкIэ хаплъэу регъажьэ. ТхьамыкIэр 
зыкIэдэурэр, баймэ амыдэрэр зыфэдэр нахь къыгурэIо. 
Мылъкур зихъоймэ пачъыхьэр, ащ иIумэт пчъагъэр зэряIэм 
фэдэу зытх зыуфэу зипкIэнтIэпс рыпсэужьхэрэми пащэ 
зэряIэми щыгъуаз, ау мыры Iоу зыдэщыIэри ышIэщтыгъэп. 
ГъэбылъыгъэкIэ къыIэкIэхьэрэ гъэзетмэ, тхылъмэ ахэплъэ, 
яджэ, упчIэ зэфэшъхьафхэу къыфэтэджырэмэ яджэуап 
къарехы, ахэмкIэ ежь фэдэ рабоч горэм гущыIэгъу фэхъун, 
ыгъэдэIон, ыгъэгупшысэн елъэкIы. Джары Ермэлхьаблэ 
мастерскоймэ ярабочхэм зыкъаIэти урамым къызытехьэхэм, Шэуджэн Мосэ апэ итыгъэмэ закIыхэтыгъэр.

--- Page 104 ---

- Къеблагъ, Едыдж, къеблагъ,- "Тыкъэм нэмыкIылI 
улэпэ шъузмэ къалъфыгъэба" зыIогъэгъэ лIы кIэко цIыкIур Едыдж пэгъочъыгъ.- Олахьэ, нахьыжъ, бэшIагъэм 
узытымылъэгъугъэр, тхьам Iомэ, упсауба, уузынчъэба?.. 
Уишыпи тэ бгъэзагъа?..
Тэ ущыIагъа, бэшIагъэ укъызымылъэгъуагъэр, упсауба 
Тыкъэ Едыдж епIонри, тыгъопчыхьэ тыгъуакIо уздэщыIагъэм сыд къыщыбгъэхъагъэр пIони уеупчIынри тIури зы. 
Къыпэгъочъыгъэм натIэкIэ фычIэплъызэ, фидзыжьыгъ:
- ХьапIатI, ууджэшъужьэу, щытмэ ялыягъэу укъыспэгъочъэу сишыпэ зыдэгъэзагъэм сыд епшIэщтыр? Ащ фэдэу 
укъысфэгумэкIмэ, модэ кIуи, сишыкозын къысфитхъу!..- 
къэмыуцоу Тыкъэр блэкIыгъ.
Тыкъэм изекIуакIэ щытмэ зыфахьын ашIагъэп. Зи 
къызгурымыIощтыгъэр ХьапIатI ары. Мощ фэдэ гущыIэ 
дысхэмкIэ къыпэгъокIынхэу ышIагъэмэ, пэгъокIы пакIошъ, 
хьампIэIоу зыкIэрысыгъэ чэу гъуанэм дэпшыхьажьыныгъи. 
Сыд хэлъ шъыу уишыпэ тэ гъэзагъэ раIуагъэмэ!..
- Тхьапшрэ, ХьапIатI, лъэрыхьмэ уапэмыгъочъ къыотIуа гъа? - зиш кIэкIорыкIзэ IукIыжьрэ Тыкъэм зыкIэлъэплъэ 
уж щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Олахьэ сымышIэрэ ащ фэдизэу сшIагъэр...- ХьапIатIэ зиухыижьэу гъумытIымыгъэ.- Сэлам ятхми хъурэп, 
ятымыхми тагъэмысэ...
- Гъогу техьагъэм уишыпэ тэ бгъэзагъа раIорэп,- 
нэмыкI гори къахэгущыIагъ.
- Ашъыу, тхьагъэпцIыгъэ хэлъэу ХьапIатIэ ыIуагъэп,- 
лIы нэхэе джэфым ХьапIатIэ къыпагъэтэджагъэр къыригъэкIугъэп.- ГъэшIэгъона уишыпэ тэ гъэзагъа ыIоу Тыкъэм 
еупчIыгъэмэ. ХьапIатIэ изакъоп, сэри сшIогъэшIэгъоныгъ, 
Тыкъэм имэфэщэджэгъо шэсыкIэ!..- ардэдэм чылэпшъэ 
урамымкIэ шыуитIу къыщылъэгъуагъ, къэгущыIэщтыгъэ 
лIы джэфым къыпигъэхъожьыгъ: - Сэлам пхы пшIоигъомэ, 
ХьапIатI, ях мо шыуитIум. Зыр Лафышъэр ары, адырэр 
Шэуджэн Мос, ихьакI ары.
ШыуитIур къэмысхэзэ, купым апэмычыжьэу къэуцугъэх, шхомлакIэхэр пчэгъу шъхьапэм шIуадзэхи, къакIэрыхьагъэх. Зы нэбгыри къахэчъэу, ХьапIатIэ зэришIыгъагъэу, къапэгъочъыгъэп. Сэлам пэгъокI рэхьаткIэ лIитIур 
купым зыхищагъ. ГущыIэ зэхэдзэгъу заулэкIэ нэIуасэ 
зэфэхъугъэх.

--- Page 105 ---

Шэуджэн Мосэ апэрэп Улапэ къызэрэдахьэрэр. 
Илъэ сым зэ-тIо къыдэмыхьэу хъурэп. Бысым ышIырэмэ 
анэмыкIэу мэкъумэщышIэ нэIосаби щыриI. Ежь ышъхьэкIэ къамышIэми, Iофэу зыпылъымкIэ къашIэ. Чылэм 
къыдахьэ къэс инэIуасэмэ къахэмыхъоу дэкIыжьрэп. Мы 
щытмэ янахьыбэр имынэIосагъэми, шIэх дэдэу, аIапэхэр 
ыубытмэ, егъашIэм ышIэщтыгъэхэм фэдэу аIугушIозэ, 
нэIуасэ къызфишIыгъэх, ящыIэкIэ-псэукIэмэ акIэупчIагъ, 
Iэ машинэмэ яIофэу зыуж итри афыхигъэпсыгъ, мыхъурэ 
щыIэмэ зэрафигъэцэкIэжьыщтри ариIуагъ. ГущыIэным 
зэпыугъо горэ къызыщыхафэм, зи къэзымыIощтыгъэ 
ХьапIатIэу зытэмэпкъ чэум егъэкъугъэм еупчIыгъ:
- ХьапIатI, сыкъэмышIэжьыкIэ сенэгуе?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп, хьакIэ, укъэсэшIэжьы...- зэкIэми 
зэхахэу ыцIэ къызэрэраIуагъэр игуапэу ХьапIатIэ чэупкъым 
зыкъытыриIэтыкIыгъ.
- Унэшхъэй фэдэу къысщыхъугъэшъ ары.
- ХьапIатIэ шъхьакIо къырахыгъ,- лIы джэфым къыIуи, 
Тыкъэ Едыдж изекIуакIэ къакIэрыхьэгъитIум къафиIотагъ.
- Тыкъэм сэлам рахмэ орэгушIо,- зи къэзымыIощтыгъэ Лафышъэ Хьаджмырзэ мыгузэжъуахэу псэлъэ 
гъэтIылъыгъэкIэ къахэгущыIагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, 
къыхигъэхъожьыгъ.- Мохэмэ, ХьапIатI, уазэрэпэгъокIыщтри, ашъхьэ зэрэбгъэлъэпIэщтри, зэрэбгъэпыутыщтри 
пшIэн фае.
- Тыкъэ Едыдж сыд илажь,- Моси къыIуагъ, ацIэ къыримыIоу Хъанкъомэ яхапIэкIэ плъи пигъэхъожьыгъ,- лажьэ 
зиIэр мохэр арых. Зыфаер арагъаIо, зыфаер арагъашIэ, 
тетыгъор зыIыгъым зыкъуеубытэх.
- Ар оIо шъхьакIэ, Мос, Улапэ укъыдэхьагъэу Хъанкъомэ адэжь уIумыхьэу, пщэрэм хэмыгъэшыпыхьэу къыхэкIрэп,- щытмэ ащыщ горэми, нэиутыгъэр къебэкIэу, 
сэмэркъэукIэ къыфидзызэ щхыпцIыгъэ.
- Сэ сызпылъ Iофым, сшынахьыкI, бай, тхьамыкIэ 
иIэп,- Моси щхыгъэ,- зы машинэ IузгъэкI къэс сифедэ 
къыхэхъо, силэжьапкIэ нахьыб. Хъанкъомэ афэдэмэ, 
Тыкъэмэ, Джамбэчые Къаидэмэ, Адэмые Шъэотыкъмэ 
афэдэмэ симашинэ амыщэфмэ, хэт шъуащыщэу зыщэфынэу шъухэтыр? Джырэ дунай, шъушIэрэба, мылъку 
зиIэр дышъэм хэс, данэр лъапэкIэ едзы.

--- Page 106 ---

- ЗимыIэм зиIэм ишыкозын рагъэтхъу...- Тыкъэм къыриIуагъэр шIошъхьакIоу, ХьапIатIэ къыкIимыIотыкIыжьын 
ылъэкIыгъэп.
- Сыдэу пшIын,- нэмыкI горэми ХьапIатIэ игукIае къыхигъэхъожьыгъ,- гъажъо зимакIэм ылъэкIапIи махэ аIо.
- Мыщ фэдэ гущыIэжъи адыгэмэ аIо,- Шэуджэн 
Моси ауж зыкъыригъэнагъэп,- тхьамыкIэм иобзэгъу баим 
егъэуцэку.
- Адэ, хьакIэ, тхьамыкIэм икIапсэ баим елажьэ шъуалъэныкъо щаIорэба? - куп зэхэтым зэ закъокIи къахэмыгущыIэгъэ Iэшъо цокъэ гъончэдж лъэгонджэ дыжьыгъэ 
горэ къэупчIэ.
- ЩаIо, сшынахьыкI, щаIо. Шъхьащэфыжьмэ яджэнакIэ яхьамэу егъашIэм къахьы, ахэри адыгэ кIочIэрыпсэу 
тхьамыкIэмэ ахэкIыжьхэу тэ кIоных...- ошIэ-дэмышIэ 
гущыIэр чыжьэу хэхьанэу зэрэригъэжьагъэр Шэуджэн Мосэ 
къыгурэIо, блэкIыгъэ илъэс хьылъэ заулэмэ ялъы тыгъэмэ 
цIыфмэ ажэ нахь тIупщыгъэ хъугъэ, ягукIае къаIуа тэ. Iушъэшъэным нахьи нэфэрыIом ымакъэ цIыфмэ нахь къахэIукIы. 
1905-рэм ыуж илъэсхэм Мосэ къинэу ылъэ гъугъэр ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ. Мыщ фэдэ шъхьэихыгъэ псалъэ пшIыныр 
хэгъэкIи, гуцафэ къыпфашIыныр щынэгъуагъэ. Тетыгъор 
зыIыгъ пачъыхьэм ихьэпэшъушъохэр уцущтыгъэхэп. Къагъотырэм пэпчъ гъучI пшъэхъукIэ лъэхъагъэу Сыбыр арагъащэщтыгъэ. Джы еплъ хъурэм, большевикхэм ягухэлъ 
нэмыкI къыраIотыкIрэп, тхьамыкIэм икIэн зезыпхъорэмэ ажэ 
афэгъэзагъ. Ащ нахьрэ агу бгъэбырысырыжь зэрэмыхъущтыр Хьаджмырзэ икъэ плъакIэкIэ Мосэ къыгурэIошъ, 
нэмыкI къэбар техьэ.
- Адэ ары, зицуакъэ зэжъурэ зигъажъо макIэрэ къэбаркIэ уямыупчI зыIуагъэм шъыпкъэ ыIуагъ. КъэтIони зэфэтIотэни тиI, джырэ дунай тэркIэ, тхьамыкIэ лъэпкъыхэмкIэ 
хьылъэ, ау къытпыщылъэу тызэкIурэр нэфынэщт!.. Ары, 
сыкъэо шIэжьа ХьапIатIэ зыфесIогъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ. 
Илъэс зытфых хъугъэ ар зыхъугъагъэр. ТIэсхъапIэкIэ Лабэ 
сыкъызэпырыкIыгъагъ... Псы чъэрым гъогу пхэнджыкIэ 
сыкъыхахьи, сикуи, сэри тызэпылъэу тырихьыжьи, ХьапIатIэ 
шыоу къытимыхьылIэгъагъэмэ, лые къысэхъулIэщтыгъ. 
ШыIупIэр къыубыти, тыкъыхищыжьыгъагъ...
ТIэсхъапIэ къикIэу Улапэ кIорэ гъогур Шэуджэн 
Мосэ ымышIэу щытыгъэп. Зэп-тIоп къызэрэрыкIуагъэр, 
чэщэуи мафэуи къыхэкIыгъ. ПсыикIыпIэу иIэми щыгъозагъ. А мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Мосэ иIоф хьылъэ 
къызэрэхъу рэм ошIэ-дэмышIэу егуцэфагъ, ыуж къызэрихьагъэхэри инэIосэлI горэми къыриIуагъ. Кум ит машинитфмэ ащыщ горэм пачъыхьэр тедзыгъэным фэгъэхьыгъэу, 
пачъыхьэм зэриIощтыгъэм фэмыдэу большевикхэр зэрэщыIэхэр, ахэр гъэпщылIакIомэ джыри зэрапэшIуекIохэрэр, 
тхьамыкIэмэ янасып щыIакIэ зэрафэбанэхэрэр итэу листовкэ 
шъэныкъо фэдиз дэлъыгъ. Джахэр ары Мосэ IэшIэх зыIэткIэ 
урыс станицэм къызфыдэкIыжьын фаеу зыкIэхъугъагъэр, 
псыикIыпIэми пхэнджэу къызфыхэхьэгъагъэр.
- Мос, аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь,- зышIомыдэеу ХьапIатIэ купым къахэплъагъ,- узыхьыныпс Лабэ 
дэтыгъэп, кIо чъэры умыIощтыгъэмэ...
- Псы чъэрыр кум къызкIаокIэ, бетэмал, хьакъуашъо 
мэхъуи, зи уигъэIонэп, уихьын!..- лIы джэф нэкIуер къахэгущыIагъ.
- Ари тэрэз,- ХьапIатIэ къыраIорэр игуап,- ау етIани 
къыстефэрэр сшIагъэ, цIыфым пIэ фэпщэин пае, унэ къаплъэзэ ебгъэхьына?..
- Е-е, ХьапIатI, ар умыIо,- джыри лIы нэкIуе джэфым 
къыIорэр нэмыкI,- ар пIоу псыдзэм ыхьрэм утегушхоу 
зытемыдз, гужъыягъэм кIочIэгъу уфэхъун плъэкIыщтэп, 
къыобэныжьыни псым учIыригъэхьащт. Ы-ы, тэрэзба, куп?..
- Ашъыу, Хьабам,- лIы нэкIуе джэфым апэрэу ыцIэ 
къыриIуи, ХьапIатIэ ыдагъэп,- ащ фэдизэу гужъыегъу 
чIыпIэ Мосэ итыгъэп!..
- Тэ сыдым тигъэшIэн, Мосэдхэм Iофыбэ зэрафэ, 
ашъхьэ фитых пшIошIа?..
- Олахьэ, Хьабам,- зыцIэ къыраIуагъэм ыцIэ Моси 
къыриIожьыгъ,- шъыпкъэр пIонэу хъумэ, ухэмыукъу. 
Зингер уриIофышIэ хъумэ, ифедэнчъэу уимыIыгъыщт. 
Чапычым чапчитф къысфыхэгъэкI еIо, зыр къытфещэи 
плIыр ежь ештэ. Хьау, хьау, тхьауегъэпсэуи гужъыегъуи 
хэлъэп мы Iофым!..
Урам къуапэм лIы купмэ щаIуагъэр зэкIэ, зы псалъи 
хэмызыгъэу, джа пчыхьэ дэдэм Хъанкъом зэхихыжьыгъэ. 
Зингер имашинэхэр зыщэрэ Шэуджэн Мосэ фырихьисапыщтым бэрэ егупшысагъ, сыд фэдэ дэзекIуакIэ шъхьэм 
къыфихьагъэми, адыгэлIыр Улапэ даригъэубытэу щаригъэуплъэкIуныр къыригъэкIугъэп. Мы лъэныкъор кIуапIэ 
ышIыгъэшъ, къэзэкъ станицэ дэмыхьэу къыхэкIрэп, джахэм 

--- Page 107 ---

ащыщ горэм щарэгъэсыс ыIуи, Хъанкъом елбэт IофкIэ 
Хьабам нэкIуе джэфыр Мыекъуапэ ыIофтагъ. Лафышъэ 
Хьаджмырзэ ихьакIэщ щызэрэугъойрэ купмэ ахэсыщт 
цIыфри ыгъэкIуагъ.
Шэуджэн Мосэ, зэрэмыгугъагъэу, иIофхэр дэгъоу 
зэшIокIыгъэх. Адэмые лъэныкъомкIэ зигъэзэнэу ихьисапыгъ 
шъхьакIэ, щэфакIомэ Улэпэ Iэгъоблагъом рагъэкIыгъэп. 
Iэ машинибгъоу ику итыгъэм щыщэу щыр апэрэ бысымыр 
зыщишIыгъэ чылэм щыIукIыгъ, ямыхэбзахэу Хъанкъо 
унэ гъуитIумэ язырызэу ащэфыгъ, неущ Iоф хэмылъэу 
ахъщэри, духымэр пилъэсыкIэу, къыратыгъ. Адрэр мэкъумэщышIэ унагъо горэм къыгъэнагъ, машинэм ыосэ ныкъо, 
мазэ горэмкIэ къэкIощтышъ, къызыкIорэм къыратыжьынэу 
язэгъыгъ. Зингер илIыкIо къызэрэкIуагъэр зашIэм Дукмасовым щэфакIо къыфикIыгъ, Самохин Иван дэжь Штурбинэм 
зэкIоми, зэрэмыгугъэгъахэу тIу щащэфыгъ. Сидоровым 
дырекIокIыни, Джамбэчые дэхьан игухэлъыгъ шъхьакIэ, 
къыфэнэжьыгъэр зэкIэ къутырым щызэбгырахыжьыгъ. 
Ахэмэ ямызакъоу, чэщым къыдани, машинэ зытIу гори 
афигъэцэкIэжьыгъ, мэстэ-Iудэнэ дэхэкIаий щыIуигъэкIыгъ.
Сидоров къутырым Мосэ къызыдэкIыжьым Джамбэчые дэхьажьыгъэмэ хъущтыгъэ шъхьакIэ, ащ фэдизэу 
иIоф дэлъыжьыгъэп, мэстэ-Iуданэ къышъуфэсщагъ ариIоныр шIоемыкIоу, ишыпэмэ УлапэкIэ къаригъэгъэзэжьыгъ. 
Чэщ щырихмэ, шымэ заригъэгъэпсэфмэ, ермэлхьаблэ 
гъогум техьажьын.
Мызгъэгу ТIэсхъапIэкIэ кIожьыщтэп. Пщыжъхьабли, 
Хьатыгъужъыкъуаий адэхьащт. Шэуджэн Тембот, иунэкъощ-илъэкъоцIэгъум дэжь дэмыхьэмэ, укъыдэмыхьэу 
ублэкIыгъ ыIони, къегыин. Ар иушъхьагъоу цIыфмэ ахэхьан, 
заIуигъэкIэн, къэбарэу ахэлъым ущыгъуазэ зыхъукIэ, Iоф 
нахь адэшIэгъошIу. Хьакурынэхьаблэ къыщымыуцушъуми, 
ХьакIэмзые блэкIышъунэп. Кощхьаблэ чэщ щырихмэ, адкIэ 
къэнэжьрэ щыIэп, Торэскъомэ ячIыгу зэпичмэ, мэфэныкъо 
гъогукIэ Ермэлхьаблэ нэсыжьыщт. МодыкIэ, Шъхьащэфыжьми зыдэмыхьагъэр мазэм къехъугъ, иныбджэгъухэр 
къежэх.
Гъэмэфапэр дахэ. Джыри фабэр къэуагъэпышъ, гъатхэм инэплъэгъу IукIотыгъэгоп. ШхъонтIэгъакIэр тыдэкIи 
къыщэлъагъо. Коц хьэсэ бгъузэу гъогубгъум Iулъэшъуагъэр ары гъожьышэ хъун зыублагъэр. Ари коц лъапсэмэ 
узяплъыкIэ хыныгъор къызэрэкIощтыр къэошIэ нахь, 

--- Page 108 ---

уашъори хэхьажьэу икIыхьи ишъуамбгъуи шхъонтIабз. 
Улапэ лъэныкъокIэ кIорэ гъогум иджабгъу лъэныкъокIэ 
узыплъэкIэ, шъоф зэщымыщыр IукIотзэ, зэпэIутэу чыжьэ кIэ 
къэлъэгъорэ къушъхьэ шыгу фыжьмэ яолIэжьы. БэшIагъэ 
ошъочапэм къушъхьэ шыгу фыжьхэр чIэтаджэхэу Мосэ 
зимылъэгъугъэр. Зандэх, фыжьыбзэх, гугъапIэх. Ошъочапэм къушъхьэхэр къызщычIэурэм Мосэ яплъыныр икIас. 
КъыздикIрэр ымышIэу гугъэ-гупшысэхэр ыбгъэгу къыдэтаджэх. Джа къушъхьэ лъэныкъохэу адыгэмэ абгынагъэхэр 
арынкIи мэхъу Шэуджэн лIакъом, ятэм ятэмэ япсэупIагъэр. Хэт ышIэра, мо къушъхьэ шыгуфым пэмычыжьэу 
ячыли щысыгъэнкIи мэхъу. Джы а лъэныкъомкIэ, ТIуапсэ дэжь, къыIунэгъэ чылэгъо заулэр хэмытмэ, адыгэ 
щыпсэужьрэп. Чылэ бгынагъэхэр, хапIэхэр, къэхалъэхэр, 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр, ашъхьэ агъэежьхэу, чIым 
хэушъэфагъэхэу хэлъых. Чылэгъо пчъагъэмэ адэсыгъэ адыгэхэр ипхъахь-итэкъоу Тыркуем итэкъуагъэх, зикъупшъхьэ 
хычIэм чIэлъым фэшъхьафэу мыдыкIэ зыкъэзгъэзагъэхэм аргъоилъэ-орыжъылъэхэр япсэупIэх. Чылагъо пэпчъ 
къэрэгъулэпапкIэу урыс-къэзэкъ къутырхэр, станицэхэр 
къягъэтIысэкIыгъэх. Адыгэ чIыгум инахьышIухэр пачъыхьэм 
идзэ хэтыгъэ къумал офицеркIэ адыгэхэр заджэхэрэм 
Хъанкъом, Шъэотыкъым, Къэрэмызэкъом, Хьаджэмыкъомэ афэдэхэм атегощагъэх, къэзэкъ дышъэ тэмэтелъхэри чIыгу зепхъом хэунэикIыгъэх. Зыми щымыщхэу 
къэнагъэхэр джа чIыгур зылэжьрэ адыгэ мэкъумэщышIэ 
тхьамыкIэхэмрэ тIысыпIэ-лэжьапIэкIэ мыщ къагъэкIогъэ 
урыс чыракIохэмрэ. Мосэ зэхишIэу ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, 
дунай дахэм нэмыкIынэкIэ еплъыгъ, тутыныбжъэр ыщыхьи 
куоу ыкъудыигъэми, къыфишIагъэп.
Кум кIэшIэгъэ шитIум ямыгузэжъо кIуакIэ фэд Мосэ 
игупшысэхэр. Шымэ якIо хэбгъахъомэ гъогум хэбгъэкIыщт 
шъхьакIэ, гупшысэм удэгузажъокIи-удэмыгузажъокIи 
узэрэфаеу бгъэIорышIэн, гум шIоигъор къызфебгъэшIэн 
плъэкIыщтэп. Мосэ зэгупшысэн Iаджи иI, мафэ пэпчъ 
къыдэкIорэ упчIэмэ джэуап ятыжьыгъошIоп, ащ тарихъ 
текIыгъэм иджэуапынчъэ къызхэхьажьрэм, щыIэныгъэр 
джыри нахь хьылъэ къешIы. ЦIыфыр зыфыщыIэр дунай 
дахэр зэхишIэнэу ары, Мосэ еIо. Шъыпкъэ, гумэкIыгъо 
хэмылъэу дунаир зэрэмытыгъэпс закIэри къыгурымыIоу 
щытэп. Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, муары, ЕкатеринодаркIэ зэлъытхъо-зэкIэмыхьэхэу пщэф зырызхэр 

--- Page 109 ---

къозэрэгъэкIуашъэх, адыкIэ, чыжьэкIаеу ошъопщэ шIуцIэ 
гори къохьэпIэ чапэмкIэ репшэкIы. МыдыкIэ ежь джыдэдэм 
зыхэт дунаир тыгъэпс, гумэкIыгъо горэ пшъхьэ къихьаныр 
хьарам. Мо къушъхьэ шыгуфхэу къэлъагъорэмэ язакъоми 
орэд къапIо пшIоигъоу охъу.
Мосэ игупшысэхэр непэ зыхэт дунэе дахэм фэдэхэп. 
Сыд фэдизрэ гупшысагъэми, фэмыухэу къызтыригъэзэжьрэ зэпытым адыгэ лъэпкъэу къызхэкIыгъэр, ащ ищыIакI, 
ипсэукI, идунэе тетыкI. Шэуджэн Мосэ еджэгъэ-гъэсэгъэшхоу щымытыгъэми, къызхэкIыгъэ цIыф лъэпкъым 
итарихъ, мы аужрэ илъэс шъэныкъо гъогур ымышIэу 
щытыгъэп. Ащ пае еджэгъэшхо ухъунэу, нэмыкI хэгъэгумэ уигъэсэныгъэ ащыхэбгъэхъонэу ищыкIагъэп, адыгэ 
тарихъыр зэхэмыф-зэхэфыгъэу щыIэкIэ шъхьашъом телъ. 
Ар нэжъ-Iужъмэ джыри ащымыгъупшэгъэ лIыку зыныбжь 
тарихъ къодыер ары. Адырэ илъэс минхэр зытешIэгъэ 
лIэшIэгъу тарихъхэр? Адыгэмэ къахэкIэу шэн дэхабэ чIылъэм къытехьагъ: нахьыжъым игъэшIон, нахьыкIэм игъэлъэпIэн, бзылъфыгъэм инамыс икъэухъумэн, иунэгъо 
Iэдэб зэхэтыкI, ишхын, ишъуаш, икъам, ишы шIулъэгъукI, 
иджэгухэр, ихьадагъэхэр, ишIыхьаф зэхэхьакI, ихьэкIэ 
пэгъокIыкI, ихьалэлыгъ, игупцIэнагъ. Бэ ахэмэ анэмыкIэу 
зигугъу къэпшIынэу адыгацIэм кIыгъоу дунаим къыздытырихьагъэр. ГухэкIыр адыгэмэ ягушIуагъуи ягукIаий 
къэзытхынрэ къэзыIотэнрэ тхылъ зэрямыIэр ары. Аужрэ 
илъэс шъэныкъом изакъоми, адыгэ лъэпкъым кIэхэкIыгъэр тхылъ пчъагъэкIи къыпфэIотэнэп. Илъэс шъэныкъом 
къыкIоцI гъэсэныгъэ зэримыIэм къыхэкIыкIэ, къэралыгъо 
гъунапкъэ хэушъхьафыкIыгъэ зэримыIэм иягъэкIэ Тыркур, 
Инджылызыр, нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэри якIэгъэблакIохэу 
зэо мыухыжь лъыгъачъэм адыгэхэр хагъэтыгъэх. МэшIуитIум азыфагу дэтыр машIом хэстыхьэ зэраIоу, Тыркуемрэ 
Урысыемрэ ямашIо, ащ быслъымэн диныр къыхэхьажьи, 
адыгэ лъэпкъыр зэрипхъуагъэ. Чылэ пэпчъ медрысэхэр 
адэтми, сыда ишIуагъэр, къикIрэр амышIэу къурIаныбзэр 
зэрагъашIэ, Iэпэ кIэдзакIэ абзэкIэ ашIэрэп. Зихэгъэгу ис 
хъугъэ Урысыеми ыбзэ ахихьаным дэгумэкIрэп, баймэ 
акъохэу урысыбзэкIэ шIэныгъэ зэрагъэгъотхэрэр тетыгъо 
зиIэм фэшIушIэх нахь, зэрэпсаоу лъэпкъым фэулэухэрэп. 
Нахьыбэр шIункIым хэт къэс ежьхэр ащ къыхэнэфыкIых. 
ТхакIэрэ еджакIэрэ адыгэмэ ашIэщтыгъэмэ, Мосэ еIо, 
янэплъэгъуи чыжьэу плъэщтыгъэ, язэхэшIыкIи нахь лъагэу 

--- Page 110 ---

Iабэщтыгъэ. Тхэрэм, еджэрэм, дзэм ащэхэу къулыкъу 
зэрагъашIэхэрэмэ ащыщэп. Лъэпкъыр къэзгъэущыщт 
гъэзети, тхылъи, листовки къахахьэрэп. Дэгъугъэба 
Ермэ лхьаблэ сыкъикIыфэкIэ урыс-къэзэкъ станицэмэ адэсхьагъэмэ ащыщ листовкэхэри адыгэ мэкъумэщышIэмэ 
аIэкIэзгъэхьэгъагъэмэ. ХьакIэщхэм, лIы уцупIэ чэу къуапэхэм ащяпIорэмэ афэдэп ежьхэм анитIукIэ аджрэр. Ау 
сыд пшIэн, тыамалынчъ. Пачъыхьэр тетыутэу хэбзакIэр 
къыдэтхымэ, большевикмэ зэраIоу, хэтырэ цIыф лъэпкъи 
хэгъэгум щызэфэдэщт. Джа уахътэр къызыскIэ, адыгэмэ 
амакъи тхылъмэ къарыIукIыщт, зы гъэсагъэп, зы еджагъэп 
лъэпкъым щыщэу ащ къытыщтыр!..
- Сэлам алейкум, Шэуджэныр! - шыоу къыголъэдагъэм сэлам къызехыр ары Мосэ шъхьэр къызиIэтыгъэр, 
ардэдэми Бгъэлыбэ Къаидэу шым гъэкIэрэкIэгъаеу тесыр 
къышIэжьыгъ.
- О алейкум сэлам, тхьэмэтэ маф, гъогу мафэ утехь,- 
уц упкIэгъакIэу Мосэ зыхэсым зыхиIэтыкIызэ, адыгэмэ 
сэлам зэрахыжь хабзэу ыхыжьыгъ.
- Адэ, Шэуджэныр, Джамбэчые укъыдэхьагъэпи? 
Олахьэ, Мос, чылэ шъузыжъмэ ялIмэ яджыбэхэр ябгъэхъункIэхэу лые япхыгъэм. Укъыдэмыхьаныр ашIагъэп. 
ЗэрэхъурэмкIэ, уIэнэкI о!..
- Сидоровым сиIоф щызэшIокIыгъэти, згъэзэжьыгъэ. 
Ермэлхьаблэ нэс джыри гъогушхо сапэ илъ... ЗэрэпIорэмкIэ, Къаид, джамбэчыемэ ячIыфэ стелъ, мазэ горэмкIэ 
сыкъыкъокIыщтышъ, зытесхыжьын.
- Ары, ары, тиунэ исми тыщигъэIэжьрэп, занкIэу зыми 
удэмыхьэу къытфакIу, улапэхэми щэташъхьэр тырямыгъэшъу!.. Сыдэу шъущыта шъхьащэфыжьхэмкIэ? Сыд 
япсэукI, ящыIакI?
- Шъхьащэфыжьхэри  хъущтых, ятхьамыкIагъэ имыкъоу псыр къакIаошъ, Iоф хэтых. Мыгъатхэ щэ Уарп 
къыдэкIыгъ.
- Адэ зиунагъо бэгъон, зыгорэ рашIэ хъущтба?
- Хабзэр къыбдэмыIэпыIэу ащ зи епшIэн плъэкIынэп. 
Нэпкъыр агъэпытэ фэдэу ашIы шъхьакIэ, зэкъиугъокIэ 
Iуехыжьы.
- Ар дэи... Адэ о сыдэу уиIофхэр хъухэра, Мос?
- Зицуакъэ зэжъурэ зигъажъо макIэрэ уемыупчI 
зэраIоу,- адыгэ гущыIэжъэу икIасэмкIэ Мосэ джэуап 
ытыжьыгъ,- кIо зыфаIорэм тэкIо, тичылэ шапсыгъэмэ 

--- Page 111 ---

зэраIоу, узэрэтаф, загъори тыхэушъыкIы, загъори тыхэчъыкIы, тызэрэхэчъыкIрэм елъытыгъэмэ, нахьыбэрэ 
тыщыс. Къызэрэхъу имэщэу тэпсэу,- жэкIэ шIуцIэ нэгу 
хъураер къыдекIоу Мосэ щхыгъэ,- неущ къэхъущтыр 
непэ тэ щыпшIэна?..
- Ари шъыпкъэ. Ярэби, мэщытым ишIын Шъхьащэфыжьым щаухыгъ шъуIуа? ЗырагъэукIыхьэ аIуи, Кощхьаблэ 
щызэхэсхыгъагъ.
- Чылэгум дашIыхьагъэр ара зигугъу пшIырэр? - Мосэ 
къэупчIи, Шъхьащэфыжьмэ ямэщыт сыда унэзгъэсыгъэр 
ыгукIэ ыIуагъ.- Аухыгъ, гъэрекIо бжыхьэ къызэIуахыгъ. 
Мэщыт Iори адыгэмэ зи къызтырагъэнэщтэп,- зэкIодылIэгъэ диным, амыбзэ-ямыбзыпхъэм зэрэпыгъэнагъэхэр ыгу 
къеоу, ау къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- пкъэу зырызми 
халъхьащтыр къырахьылIэщт.
- Адэ ары. Аущтэу тыщымытэуи хъущтэп. Армырмэ 
джаур тызэрэхъущтыр зыуи арэп. Плъэгъурэба Сидоровым дэт чылысым илъэгагъэ зыфэдизыр, Джамбэчые 
удэтэу олъэгъу. Мо къохъо шъумэжъмэ тапэмыуцужьмэ, 
бынкIодэу тетэкъохыщт!..- Сидоров къутыр чылакIэмкIэ 
къыдэчъыгъэ шыуищыр зелъэгъум, Бгъэлыбэ Къаидэ ышъо 
пычъыгъ.- Сыд сэIо мо джэголъищмэ яхьисапыр?! - цые 
пэкIитIур быбатэу шэсыжьыгъэ.
Шыуищыр Мосэ зелъэгъуми, шIу зэрэщымыIэр къыгурыIуагъ. Сыд фэдизэу ящэнэрэ шыум итэмэтелъхэр 
тыгъэм пэжъыущтыгъэми, Мосэ зыщыщынэн зыдиIыгъэп. 
Большевикмэ ахэщагъэу зыщыхъугъэм щегъэжьагъэу ащ 
фэдэ Iаджи ыпэ къифагъ, зынэмысрэ къамыгъанэу къалъыхъугъ, зи мыхъун ралъэгъулIагъэп. КъалъыхъугъэкIи 
хабзэм пэшIуекIоу зы тхылъыпIэ тхьапи къыпкъырахынэп. 
Ермэлхьаблэ къыздырихыгъэр зэкIэ Лабэ къызэпырымыкIызэ зыIэкIигъэхьан фаемэ аIэкIигъэхьагъ. Узэрегуцэфэн 
Iофыгъо мэфищым зэрихьагъэу къышIэжьрэп. Пачъыхьэм 
фэгъэхьыгъэу зыгорэ ыIуагъэмэ, зэриIуагъэр Лафышъэр, 
Шэуджэн Махьмуд, Самохиныр, Багровыр. Ахэмэ анэмыкI 
зи цыхьэшIэгъу ышIыгъэп. Урамым тет лIы купми ахэхьагъ, 
пчыхьэми ыдэжь къылъихьагъэх. Бэмэ атегущыIагъэх, ау 
пачъыхьэ Iоф къыхэхьагъэп. ТхьамыкIэр сыдигъокIи итхьамыкIэгъэ Iоф фэухрэп, ащ рыбгъэмысэжьынэу зи хэлъэп.
ТхьамыкIэм икIапсэ баим елажьэ зыщаIогъэгъэ улэпэ 
чэу пакIэр Мосэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Зырыз-зырызэу 
щытыгъэхэр зэкIэ къызэпиплъыхьагъ. ХьапIатIи, Хьабами, 

--- Page 112 ---

нэмыкIмэ аIуагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх. ЗэкIэми анахьэу 
Хьабам зыцIэ лIы нэкIуе джэфыр адырэмэ ялыягъэу зыщэ-зыплIэ Мосэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ, ащи гуцафэ 
зыфэпшIын хэлъыгъэп шъхьакIэ, етIани ицIыф гъэпсыкIи 
игущыIакIи адрэмэ атекIы.
- Хэт шъущыщ? - дышъэ тэмэтелъ кIэлакIэр шым 
зэрэтесэу къэупчIагъ.
- Сэ Зингер икомпаниеу Ермэлхьаблэ дэтым сырилIыкIу,- Шэуджэн Мосэ мыгумэкIыхэу къыIуагъ,- мары 
къэзыушыхьатрэ тхылъыр.
- ШъушIэрэр тэрэзэп,- полицай тэмэтелъхэр зелъэгъум, шъумыкъэзэкъ зэуакIомэ Iофэп ыIуи, Къаидэ къэгубжыгъ,- мы лIыр сэ сэшIэ, Шэуджэн Мос!..
- Ухэт о? Шым епсых джыдэдэм!..
Адрэ шыуитIур къечъалIи, нэрэ-Iэрэ азыфагу Бгъэлыбэ Къаидэ шым къырахьыхыгъ. Iашэу голъыр гохыгъэу 
Шэуджэн Мосэ итхылъ зыуплъэкIурэм ыпашъхьэ рагъэуцуагъ. Къаидэ ынэпIэхъухэр хъублаблэхэу, ыIощтри 
ышIэщтыри ымышIэу, къехъулIагъэр шIошъхьакIоу щыт. 
Мосэ иджыбэхэри, ыгужъуакIи, ищазымэхэри, икуи, ипэIо 
тIуакIэмэ анэсыжьэу къалъыхъугъ. Зи къыпкъырахыгъэп. 
Ащ ыуж Бгъэлыбэ Къаиди къалъыхъугъ. Зыщыщыр къэзыушыхьатрэ тхылъыр Бгъэлыбэм къыземыштэм, зэрапэуцужьыгъэр амыдэу Мосэ ику радзи, ионэш Iэдэжьэу 
улэпэ гъогум тырагъэзыхьагъэх.
- О-уи-и, Мос, сыд хэбзэнчъа мыхэмэ къыташIылIагъэр...- Бгъэлыбэ Къаидэ ыIомэ, шъхьэр ыгъэсысзэ, 
Улапэ къащэхи, Хъанкъо Къылыщджэрые икъэлапчъэ 
Iуагъэзыхьагъэх.
Дышъэ тэмэтелъыр залъэгъум, хьакIэ къафэкIуагъ 
ашIошIэу Хъанкъом ицIыфмэ щагур къызэпачъыхьакIыгъ, 
зиусхьаным дэжь илъэдагъэх, къичъыжьыгъэх. Шъхьаныгъупчъэмэ къарыплъхэу бзылъфыгъэхэми хэплъэнчъэ 
зашIыгъэп. Хъанкъо Къылыщджэрые Мыекъуапэ къырищыгъэмэ мыхъун зэрашIагъэр къыгурыIуагъ, зи ымышIэрэм фэдэу игуплъыгъи къызхимыгъэщэу унэм къикIыгъ.
- Честь имею, ваше высокоблагородие!..- дышъэ 
тэмэтелъхэр зытелъ кIалэр шым къепсыхыгъ.- Задержанные, ваше высокоблагородие!..
- СанэIу икI, мыкъ-мыдж!..- Къылыщджэрые ыпшъэ 
зэрэкIыхьэм нахь кIыхьэ хъузэ, кIалэм филъыгъ.- Мыхэр 
сихьакIэх сэ!.. О-уи-и, Къаид, мы делэмэ къышъуашIагъэр, 

--- Page 113 ---

сымылъэгъоу сшIошъ хъуныеп!.. Къеблагъ, Шэуджэныр, 
къеблагъ, хьакIэм ихьакIэжьыр оры, чыжьэу укъикIыгъ. 
Тыгъуаса, тыгъоснахьыпа уигугъу зызэхэсхыгъэр? Мы 
делищыр тэ къыщышъупэкIэфагъа? Мыхэмэ угу ябгъэнэу 
щытэп, амышIэрэ цIыф цыхьэ фашIрэп...
- Хьау, Къылыщджэрый,- Шэуджэн Моси нэгушIоу 
Хъанкъом феплъэ кIыгъ,- мыхэр бгъэмысэнхэу щытэп... 
яIоф агъэцакIэ.
- Мыхэри... Мыхэр цIыфкIэ плъытэ хъущтэп!..- Къаидэ 
бгырыпх къэмэ зэпылъэу къыратыжьыгъэр бгым ригъэкIужьзэ, мэцIацIэ, шыукъамыщри афегъэсысы.- Шъори, 
хьэхэкI лъэпкъых, неущ щегъэжьагъэу Мыекъуапэ сыкъэкIонышъ, Мурзаев полковникым шъуезгъэгъэтIысыщт! 
Сэщ фэдэр жъугъэтIысмэ, хэт шъумыгъэтIысынэу адыгэ 
шъолъырым исыр!.. Зиусхьан, мыхэмэ къысашIагъэр 
афэзгъэгъущтэп, плъэгъугъэба, усишыхьат!.. О уизакъоп, 
зэрэчылэу сишыхьат...
- Виноват, ваше высокоблагородие...- Мурзаев 
полковникым ыцIэ къызраIокIэ, офицер кIалэм ышъхьэ 
зыдихьыжьыщтыр ымышIэу, зиумысыжьэу, тIэкIу шIэ 
къэсми ыIэ ифуражкэ натIэ дэжь дегъэчъае: - Виноват, 
ваше высокоблагородие, честь имею...
Джа мэфэ дэдэм, тыгъэр ошъочапэм къыдэкIоегъу 
имыфагъэу Николаевскэ икIэу Мыекъуапэ кIорэ гъогум, 
Царскэ Дарырэ Шытхьалэрэ азыфагу Гощэунае зэрыс кур 
адыгэ шыуитIумэ къыщагъэуцугъ. Апэм джабгъу зашIи, 
ушъ цIыкIукIэ шыуитIур блэчъыгъ, етIанэ урысыкум ис 
адыгэ бзылъфыгъэр залъэгъум кIэкIэу къагъэзагъ, зым 
шыпэ зыкъишIыгъ, адрэр Гощэунае зыдэщысыбгъум 
къыголъади, къэупчIагъ:
- Мы бзылъфыгъэр тэ шъущэра?
- Мыекъуапэ тэщэ,- Погибельнэм джэуап къытыжьыгъ.
- Къэзэкъ нэкIапэм къыIорэр шъыпкъа, сшыпхъу? - 
шыур Гощэунае еупчIи, натIэкIэ Иосиф фычIэплъыгъ.
- Шъыпкъэ.
- Егъэзыгъэ Iоф хэлъа?
- Хьау.
- Адэ сыд мы пэкIэ шIоймэ яку узфисыр?

--- Page 114 ---

- Мыхэр тинэIуасэх, цIыф дэгъух,- Аграфенэ гъэкIэрэкIэгъаем феплъэкIзэ, Гощэунае къыIуагъ,- Мыекъопэ 
бэдзэрым макIохэти, садежьагъ.
- Мыжыкъмэ урянысэу тыогъапцIэмэ шIэ? - шымэ 
къапыщыт пэIо хъокIыгъэм къыдзыгъ нахь, къэупчIагъэп.
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп.
- Узгос бзылъфыгъэр хэт щыщ?
- Мыр куплIэм дэс Иосиф ишъуз.
- Ныор? - къамыщыпэмкIэ Iэ фишIыгъ.
- Мыр тетя Агра, мыхэмэ ягъунэгъу ныу,- Аграфена 
Демидовнам иунэ зэрисыр зыкIиушъэфрэр ымышIэу, 
Гощэунае ыушъэфыгъ, аущтэу ошIэ-дэмышIэ хъугъэ IофкIэ 
зэрариIуагъэми кIэгушIужьыгъ, мы слъэгъурэмэ урысмэ 
гухьэ-гужъ афыряIэкIэ сенэгуе, ыгукIэ ыIуагъ.
- Ори убэдзэрыкIуа?
- Хьау.
- Адэ сыд узфэшъхьэзакъор? - джыри шыпэ пэщытым 
къыдзыгъ.
- СшынахьыкIэ Мыекъопэ хьапсым дэсышъ, мыхэмэ 
гъогогъу сафэхъугъ,- Гощэунае джэуап къыти, я Алахь 
Демидовнам зи къемыгъаIу ыIуи, тхьэ елъэIужьыгъ. 
Къа шIонэгъэ шыуитIум ятеплъэ-IуплъэкIэ уазэрэшIомыкIыщтыр къэшIэгъоягъэп, арыщтын Иосифи зи къымыIоу 
зыфыщысыгъэр.
- Ара?..- зэхихыгъэр шыу жэкIэ-пэкIэ шIуцIэу зынитIу 
къицIыукIрэм ыгъэшIэгъуагъ.- Ары Iолъ...
- Сыд пшынахьыкIэ хьапсым зыфычIагъэтIысхьагъэр? - шыпэмкIэ щыт шыур нахь къэушъэбыгъэба пIонэу 
къэупчIагъ.
- Шытхьэлэ приставым езэуагъ аIуагъ...
- Аферым! Ари лIыгъэ!
- Езэуагъа, ыукIыгъа? - шыпэмкIэ щыт пэIо пырацэр 
кум кIэшIэгъэ шитIумэ атхьакIумэ аригъэпхъуатэу къашъхьарыупчIыкIыгъ, етIанэ джэуапэу зэхихыгъэм елъытыгъэу 
гъумтIымыгъэ.- Ащыгъум лIыгъэныкъу зэрихьагъэр... 
Узаорэр къэмытэджыжьынэу хэбгъэфэн фае!
- Ощ нэмыкI горэми гукIэгъу хэрэлъ, Бэбэжъ...- 
жэкIэ-пэкIэ шIуцIэм ыцэ фыжьхэр къыIупсхэу Гощэунае 
шъхьащыт шыур щхыпцIыгъэ, етIанэ ежь зэриIожьрэм 
фэдэу пигъэхъожьыгъ.- Приставым пIэ тепщэенри лIыгъэ. 
Адэ пшынахьыкIэ, сшыпхъу, хэтмэ ащыщ?
- СшынахьыкIи, сэри Дэгужъыемэ тащыщ.

--- Page 115 ---

- Ащыгъум, сшыпхъу, мы узигъусэмэ япIощтыр ошIа?.. 
УарэгъэшIожь псаоу къызэрэнагъэхэмкIэ!.. IукIот, Бэбэжъ. 
Шъуигъогу псынкIэ къышъуфэхъу апщи!..- бзылъфыгъаIэ 
бэшIагъэу занэмысыжьыгъэр мыгъуащэу, шъойцыяшъо 
зытеорэ шыуитIур ягъогу техьажьыгъ, Мыекъуапэ кIорэ 
кум зэ-тIо къыфызэплъэкIыжьыгъэх. ЧIыпIэ къин зэрэрадзэгъагъэм пае шыуитIум ыгу афэплъми, ахэмэ джыри зэ 
гушъэбагъэкIэ Гощэунае акIэлъыплъэжьыгъ.
Пчыхьэпэ зэхэогъумэ адэжь Мыекъуапэ къэсыгъэхэти, къалэр зыфэдэр Гощэунае къыгурыIуагъэп. Тыдэ 
зыбгъэзагъэми мэзахэ. Чэщэу къэблэгъагъэм щынагъо 
горэ къыздихьыщт пIонэу зы остыгъэ нэф къарымыпсэу 
унэхэр шъхьаныгъупчъэ къэбэкъхэмкIэ  зэтегъэпытыхьагъэх. Пхъэмбгъу чэухэр лъагэх, къэлапчъэхэр иных. Зы 
цIыфи урамым темыт пэтзэ, хьэ хьакъу макъэ нэмыкI 
къалэм къыдэIукIрэп, зым зыр пэхьакъужьэу къычIэкIын. 
Шыхэр мыгузэжъуахэхэу къэлэгумкIэ екIухэ къэс Гощэунаий къышъхьэщыогъэ щынагъом ефызы, неущ ышнахьыкIэ зэрэIукIэщт шIыкIэм егъапэ, тIэкIу шIэ къэсми гум 
къыпеIонтIыкIы. Гопэгъу онтэгъоу къышъхьарыуагъэм 
Iэпкъ-лъэпкъхэр зэхекIыкIэх.
Хэтрэ цIыфи зыдэщымыIэгъэ чIыпIэм щилъэгъурэр 
шIогъэшIэгъон. Урамхэм, цIыфхэм, унэхэм нэмыкIынэкIэ 
уяплъы, пшIэрэмэ яогъапшэ. Гощэунае къыгъэшIэгъэ илъэс 
щэкIым ащ фэдизэу бгъэшIэгъони, бгъэлъэгъони къылъэгъугъэ щыIэп. Мыекъуапэ гушIогъо IофкIэ къэкIуагъэп. 
ПшынахьыкIэ хьапсым зыщыдэс къалэм сыдэущтэу гум 
щиз щыпхахъоу нэшIукIэ уеплъын. Гопэгъум зыкIихьрэр 
Гощэунае джы къыгурэIо, зэрэпсаоу къалэр хьапсэу къышIошIы.
Къэлэ гъунэм къыIукIхи, къэлэгум зекIуатэхэм, урамыр 
нахь нэфынэ къэхъугъ, зэпэчыжьэкIаехэу урамыбгъум тет 
пкъэу шъхьапэмэ фэтагын остыгъэхэр ащэблэх. Нэбгырэ 
зырыз-тIурытIуми ягъогупэ зэпачыгъ. Нахь къылъыкIуатэхэ 
къэсми алъэгъугъэр нахьыбагъ.
Трэхъо Лыу ихьакIэщ бэдзэрым пэмычыжьэу къэлэ 
гузэгум итыгъ. Урамэу къызтекIыгъэхэм ялъытыгъэмэ, 
мыщ фэтагын остыгъэмэ щашъхьасхэрэп. Мыжъо зэхэлъ 
къэлэпчъэ чIэгъым зычIэкIхэм, щагу хъоо-пщаоу зыдэхьагъэхэр нэфынабз. ЕгъашIэм къашIэщтыгъэх пIонэу лIитIу 
къапэгъокIыгъ. Шъхьащэ къафишIмэ гъогур аригъэлъэгъузэ, зым бзылъфыгъэхэр унэм рищагъэх, адрэм кум 
ифэIо-фашIэхэр ышIагъэх.
Неущ тхьаумэфэ бэдзэрыкIо мафэти, хьакIэщым цIыфыбэ исыгъ. Урыс макъи адыгэ макъи къычIэIукIы. ХьакIэщым къыпыт шхапIэу щагум дэдзагъэм пщынэ мэкъэшхо 
ит. КоридорымкIэ къиIукIэу Гощэунае зэхехы:
- Нэмаз зыщыпшIын пае укъэнэна, муарба, моу пчэгур 
зэрэзэпыочэу мэщыт щыт.
- А зыра дэтыр?
- Сыда нэмыкI епшIэщтыр. Чыжьэп, блэгъэ дэд.
- Ари Трахъом ия?
- Адыгэмэ ашIыгъэу Трахъом имые дэта мыщ!..
- Олахьэ а Трахъоу зыфапIорэр лъэрыхь дэдэу адыгэмэ къахэтэджагъэм!.. Хъанкъохэми Болэтыкъохэми 
ашъхьадэкIыжьыгъэм!..
- Хэта Болэтыкъомэ, Хьаджэмыкъомэ ягугъу зышIыжьрэр!.. Трахъор чэтахъу, кIэнкIэ ещэ аIозэ, адыгэ 
пщы цIыкIумэ апэ пигуагъ.
- Трахъор, къызэраIорэмкIэ, лIы тхьагъэпцIыкIэ сенэгуе.
- ТхьагъэпцIым къыщыуцурэп, иакъыл зэкIэми анэсэу 
лIы Iуш. Ащ ышIагъэр ошIа? КIэлэ ибэмэ апае Щынджые 
унэ дишIыхьагъ. УIухьэмэ, пкIэ хэмылъэу ущагъэшхэнэу 
Екатеринодари шхапIэ къыщызэIуихыгъ.
- ПIорэр сыд шъыу!.. Олахьэ гъэшIэгъоным... Адэ 
ащ фэдэу Трахъом гукIэгъу хэлъмэ, сыда фэтэрыпкIэр 
зыкIытIихрэр?
- ТIэкIурэ ущагъэсмэ, Махьмуд, гъэшIэгъонхэр къэпIощт о...
- КъэсIощт адэ, пкIэнчъэу шхапIэм тшъо щытырахыгъэми пшIэрэп... Умышъхьахмэ, шъэогъужъыр, джыри а 
лъэныкъом зэ тырегъэкIокIыжь. Олахьэ тIахыгъэм сыкIэлъымышъугъужь, тагъэтхъагъэм!.. Пшъэшъэ жъые IупшIэ 
гъэлагъэхэри чIэсых ащ...
- Хьау, Махьмуд, непэкIэ итшъугъэр икъун. Неущ жьэу 
бэдзэрым тытехьан фае,- адыкIэ къогъум къот диваным 
нэбгыритIур къызэримытэджыкIыжьышъурэр ятIыркъ-щыркъ 
макъэкIэ Гощэунае къешIэ.- А Трахъом МыекъуапэкIэ 
имурад ошIа? Мыекъопэ чIыгум машIо къычIэсщыщт еIо!..
- Ятэпс ар, чIыгум машIо къыфычIэмыщынмэ!.. МэшIо 
дэди?!

--- Page 116 ---

- Ары. Да раIорэр ащ, ашъыу, джа машIор ары. Ы-ы, 
нэфыт аIомэ сшIэрэп, джа псы шIуцIэр ары шъыу, сырнычыпэ зэрепхьылIэу къызэкIанэ. Ашъыу, джа нэфытыр 
ары...
Адыгэ лIитIур зэрешъуагъэр Гощэунае ыгу римыхьыщтыгъэми, шъыпкъэми, пцIыми пымылъэу ытхьакIумэ 
къиIуагъэр шIогъэшIэгъоныгъ. Непэп Трэхъо Лыу икъэбар 
зызэхихрэр. Маслобойкэми ащ нахьрэ Iоф чIэлъыжьэп. 
Управляющым гущыIитIу къыIо къэс Трахъом мыр ыIуагъ, 
мыр ышIагъ ыIозэ, ыцIэ къыхегъафэ зэпыт. Рабочхэри 
тегущыIэхэу зэхэпхыщт. Ащ фэдизэу бэшIагъэп, мы илъэс 
зыщыплIыр ары Трахъомэ ягугъу ашIэу зырагъэжьагъэр. 
Адыгэ шъолъырым IофыгъуакIэ къитэджагъэп иахъщэ 
зыхимылъхьагъэрэ зыхэмылэжьагъэрэ. Иахъщэ зэтелъэу 
щигъэлърэп, федэ зыхэмыкIыщт ахъщэр тхылъыпIэ къодый 
еIошъ, гупсэфыгъо римыгъафэу къырефэкIы. Ежьыри, 
иахъщэ фэдэу, уцугъорэ тIысыгъорэ иIэп.
Ежь зэрэшIошIэу зэхихыгъэ къэбарыкIэмэ ягупшысэ 
ыIозэ, гъогум къыщызгъэуцугъэгъэ шыуитIур джыри 
Гощэунае ынэ къыпэшIохьэ. Апэрэп, мыр ятIо, ящэ. 
ОшIэ-дэмышIэу игупшысэмэ къахэхьэшъ, лъапсэ имыIэу 
ахэчъыжьы. Нэм кIэмыкIрэр нахьыжъышъо зытеощтыгъэ 
шыоу къыдэгущыIэщтыгъэр арэп, жэкIэ-пэкIэ шIуцIэ кIырым 
зынэхэр къахэлыдыкIыщтыгъэр, шыоу купэм къыпэуцугъагъэр ары. ИупчIэ дыс макъэ шъхьэм икIрэп, кум кIэшIэгъэ 
шитIумэ къялъэщт пIонэу пкъы ищыгъэмкIэ хьазырыпсыгъ.
- СшIомыушъэфэу, Гощэунай, джа шыуитIум къыуаIуагъэр къысаIу,- Аграфена Демидовнам Гощэунае 
игупшысэ IэкIихыгъ.- Агу шIу къытфимылъыгъэкIэ сенэгуе, 
якъэплъакIэкIэ талIыщтым фэдагъ.
- Хьау, тетя Агра, къыосIуагъи,- Гощэунае джыри 
ыушъэфыгъ,- зи мыхъун къысаIуагъэп. ТыздакIорэмкIэ 
къэупчIэхи, гъогумаф къытаIуагъ.
- Адэ сыда тикупэ зыр къызкIыпэуцугъагъэр?
- СшIэрэп, тетя Агра, аущтэу шыумэ ашIэу яхабзэщтын...
- Умыушъэфы, Гощэунай,- Аграфенэ ныор тхьагъэпцIышъоу Гощэунае феплъэкIыгъ.- НэбгыритIум языр 
уилIыгъэр арэу сенэгуе...
- Къытебгъэфагъэп, тетя Агра,- гукIэ шъхьафитэу 
Гощэунае щхыгъэ,- тIумэ язи сшIэрэп, апэрэу сэлъэгъух.

--- Page 117 ---

- Ара?.. Адэ а къыбдэгущыIэщтыгъэр уилIыгъэр ары 
сшIошIыгъ... Ащыгъум, Гощэунай, сыгу илъэу къэсымыIошъурэм ышъхьэ къыпфисхын, сыщэщынэ уилIыгъэм.
- Сыда?
- КъытэкIоу зэо-банэ къытишIылIэмэ?
- АщкIэ умыщын, тетя Агра, ащ ышIэщтыр ышIэгъахэу тIысыжьыгъэу щыс,- Гощэунае пшъэшъэжъыер ыгу 
къэкIи, хэщэтыкIыгъ.
Чэщныкъо кIахэ нэс Гощэунае ынапIэ ридзыхыгъэп. ЗыгъэгумэкIынэу шъхьэм илъыр макIэп. Гупшысэ 
мыухыжьыр зэолIэжьрэр Шумафэ зэрэIукIэщтыр ары. 
ЗэкIэми анахьэу зыгъапэрэр ипсауныгъ. Мыщ ыпэкIэ 
къылъыкIогъэгъэ ишъэогъухэу ПэтIращдыхэм къызэрэраIуагъэмкIэ, Iоф хъатэ иIэп. Джары IэшIэх IофкIэ гъогу 
техьанэу зыкIэхъугъэри.
Мыекъопэ хьапсым Iухьэмэ зэрэзекIощт шIыкIэр Гощэунае къыраIуагъэу щытыти, сомэныкъо къуалъхьэм 
иIоф псынкIэ къышIыгъ. Сыхьат псау кIэрагъэсынэу Iизын 
къыратыгъ. Хьапсым щилъэгъурэр зэкIэ ГощэунайкIэ 
гугъэузми, гум теIункIэжьэу зещыIэ. Заулэрэ щысыгъэу, 
Шумафэ къащэу ылъэгъугъ. КъызэрэшIошIыщтыгъэу 
зэхэкIыхьагъэп, къэбзэ-лъабзэу зэкIэупсыхьагъ, къолэн 
закIэкIэ фэпагъэ, джанэмрэ гъончэджымрэ адекIоу пэIо 
пIокIэ цIыкIуи шъхьарыс.
Гощэунае ыш пэгъокIынэу зызепхъуатэм, къэзыщэрэмэ къыфадагъэп. Ыпашъхьэ къыращэгъэ Шумафэр 
къупшъхьэзэрыбл. НэкIушъхьитIумэ лы арылъыжьэп, 
ышъо гъожьыбз, мапскэ, ары къэс ыIэдакъэ чIэлъ хъэдэн 
такъырыр ыIупшIэ Iуеубытэ, нэчIэ курбмэ къарымыщэу 
нитIур иуагъ.
- Тхьакъысауи, сшынахьыкI, сыд къыуашIагъэр мыхэмэ!..- Гощэунае гъызэ, Шумафэ зыжэхидзагъ.
- Быяу, сшыпхъу, быяу,- Шумафэ пскэм зэшIуитхьалыкIэу, ышъхьэ тIэкIуи IуищэикIзэ, къеушъыи,- тхьэм 
Iомэ, гукIодыгъо щыIэп, тIэкIу сыкъэсымэджагъэшъ 
ары...- гъэрекIокI щегъэжьагъэу жъэгъэузым зэришхырэр Шумафэ ыушъэфыгъ шъхьакIэ, уянэ къылъфыгъэм 
зи шIоуушъэфын плъэкIыщтэп.- УмыгумэкI, сыхъужьыщт 
сэ... Сэ сыIофэп, Гощэунай... О сыдэу ущыт? УиIофмэ 
сащыгъуаз, зыгъэпыт, сшыпхъу, цIыф къемыхъулIэрэ 
къыохъулIагъэп. КъыуиIожьыгъэмэ сшIэрэп, ПэтIращи 
къесIогъагъ.

--- Page 118 ---

- КъысиIожьыгъ, сшынахьыкI, къысиIожьыгъ,- Гощэунае игукIае къышIутекIоу, ышрэ ежьырэ къяхъулIагъэр 
шIошъхьакIоу, мыщ аужрэ илъэс зытIум ынэпсыцэ къызэремыхыгъэр къырегъэхьакъыжьы пIонэу нэпсыр фэубытыжьрэп, жэгъум къычIэгъолъхьэгъэ такъырым жьы 
римыгъэгъотэу зэшIуетхьалыкIы.- Тхьаегъэпсэу ПэтIращэ, 
тыкъызэхишIыкIыгъ, оркIи сэркIи фэшIэнэу къыгъэнагъэ 
щыIэп.
- Ары, Гощэунай, ары,- Шумафи къыдыригъэштагъ,- 
сэри къыслъыкIуагъ, къыслъыплъагъ, ори ынаIэ къыптырегъэты. Адэ, сыдэу пшIын, дунэе хьылъ тызытетыр. 
Жъалымыгъэр щыб, гукIэгъур щымакI. Узхэхьагъэмэ дэу 
зыкъыпфашIыра, Гощэунай? Угу хагъэкIырэба?
Гощэунае гъыныр щигъэтыжьыгъ. Шумафэ къызкIэупчIагъэмэ ащыщ къымыгъанэу джэуап ритыжьыгъ, 
чылэ къэбарэу ышIэхэрэми ахигъэдэIуагъ. КъепIолIэн 
шIагъо щымыIэми, IофшIэнэу маслобойкэм щыриIэм 
щигъэгъозагъ, Погибельнэм фэдэхэу зынаIэ къытетми 
ягугъу фишIыгъ. ЗэкIэми анахьэу щымыгъупшагъэр Аграфена Демидовнау зиунэ исыр ары. Дэн-бзэнымкIи ышъхьэ 
зэриIыгъыжьри риIуагъ.
- Угу къысэмыгъабгъ, Шумаф, тятэ ихэпIэжъ IэкIыб зэрэсшIыгъэмкIэ,- Гощэунае игущыIэмэ кIэух афишIыжьыгъ.
- Пшъхьэ пIыгъыжьышъоу, уаси къыпфашIэу дунаим 
утетмэ, сыд пае сыгу къыобгъэн,- ятэ ихапIэу къызхэхъухьагъэр нэрыз зэрэхъугъэр Шумафэ ыгу къеоми, къызхигъэщыгъэп.- АщкIэ мысэр сэры. Тятэ къызэрэсщыгугъыгъэу сыкъычIэкIыжьыгъэп. Неп, неущ сIомэ, унагъо 
сымышIэзэ, еплъ къысэхъулIагъэм.
- Хъугъэ, зымыухыжь, Шумаф, цIыф къемыхъулIэ 
ори къыохъулIагъэп.
- Хьау, приставым ыкIыбышъо зэрисщыгъэм сыкIэгъожьэу къызшIомыгъэшI!.. Ащ фэшъуашэ цIыфмэ 
апашъхьэ щесымыгъэхьыгъэу къэтэп!.. КIо етIани чылэм 
сыдэсыгъэмэ, къыохъулIагъэхэр къыомыхъулIэныгъэхэкIи 
мэхъу. Ое блэкIыгъэм кIакIо лъемыхьыжьэжь зэраIоу, 
ащ пкIэ иIэжьэп. Узхэхьагъэмэ захэгъэзагъ, пшъхьэ уасэ 
фэшIыжь, зиунэ уис ныоми ишIуагъэ къызэрэуигъэкIыгъэмкIэ тхьауегъэпсэу сфеIожь, ишIушIэ тщыгъупшэнэп, 
зэгорэм тидахи пэдгъохыжьын. УцIыфыным бэ ищыкIагъ, 
цIыфыгъэ къыозыхыгъэмэ цIыфыгъэ адызехьажь. Хьапс 
аIо шъхьакIэ, сшыпхъу, цIыф гъэшIэгъонхэр къыздычIэсых 

--- Page 119 ---

мыщ. УкIакIуи, тыгъуакIуи чIиз. Ахэрэп зигугъу сшIырэр. 
Пачъыхьэм ебэнхэри чIэсых. Ахэмэ аIорэр ошIа? Бэ шIэн, 
макIэ шIэн пачъыхьэр тетыдзынышъ, тетыгъор тхьамыкIэмэ 
яттыщт аIо, цIыфым цIыфыр ыгъэпщылIы хъущтэп, хэти 
ежь ыкIуачIэкIэ псэун фае аIо...
- Ащыгъум Сокольскэ зэшхэр сыдэущтэу хъущтых? 
- апэ Гощэунае ышъхьэ къихьагъэу ежь нахь зыпэблагъэр 
къызIуипхъотыгъ.
- Ахэмэ язакъоп, Шъэотыкъхэр, Хъанкъохэр, Сидоровхэр, Трахъохэр, Бэгъэрсыкъохэр, Киселевхэр?! - 
Шумафэ ынэмэ щыIэныгъэ бзый горэ къазэрэкIэхьажьыгъэр Гощэунае зэхишIи, гушIуагъэ.
Щэджэгъоуж бэдзэр зэхэкIыжьыгъомэ адэжь Гощэунае ынэхэр ыкIыбкIэ щыIэхэу, хьадэ изыхыгъэм фэдэу 
нэшхъэибзэу Мыекъуапэ къыдэкIыжьыгъ.

--- Page 120 ---

ЯБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 121 ---

Адырэ мыурыс цIыф лъэпкъхэу Пшызэ исэмэгубгъукIэ 
щыпсэурэмэ афэдэхэу, пачъыхьэм идзэ амыщэщтыгъэхэми, апэрэ империалистическэ заоу къежьагъэм адыгэхэр ымыгъэгумэкIынхэ алъэкIыщтыгъэп. Хэтрэ цIыфкIи 
заор тхьамыкIагъу,  лъы щагъачъэ, цIыф щаукIы, Iашэр 
зилъэ шым къарыунчъэр рекIы, зэхэдз иIэп, IэкIафэрэр 
егъэпщылIы, зыр хэбаикIы, адырэр хэунахъо.
Заор Урысыем итыгъэкъохьапIэкIэ къыщежьагъэу адыгэчIым пэчыжьагъэми, адыгэмэ ащыщэу апэ зэхэзышIагъэмэ 
Гощэунае ащыщ: къэIабэхи, Iоф зыщишIэрэ маслобойкэм 
урыс кIэлэкIабэ Iуащыгъ. Апэ дзэм ащагъэмэ Погибельнэри, Горковенкэри, нэмыкI рабочхэри ащыщыгъэх. Ахэмэ 
ауж Гощэунае инэIуасэмэ ащыщхэри къыкIэлъыкIуагъэх. 
Маслобойкэм IукIыгъэмэ ачIыпIэ нэ мыкI лэжьакIохэр 
къиуцуагъэх нахь мышIэми, заводыр шIонэкIэу Гощэунае 
къыщыхъугъ. Бырсырым хэзгъэтыщтыгъэ рабочхэр заом 
зэращагъэхэр зэригуапэр управляющым къыхэщы, а 
зыдащагъэхэм цIыфы къыщашIыщтых еIошъ, мэщхыпцIы. 
Мыдырэхэри мыIорышIэхэмэ заом аригъэщэнхэмкIэ егъэщынэх. УпхъэнкIакIо-улъэкIакIо зыхъукIэ ащ нэмыкIхэри 
конторэм щызэхэпхыщтых. Сыд зэхихыгъэми большевикмэ 

--- Page 122 ---

афэгъэхьыгъэу гущыIэ Iае ытхьакIумэ къиIоныр Гощэунае 
къекIурэп, моу ежьыр шъыпкъэм фэгъэхьыгъэу къышIошIы, ыгу хэкIы. Большевикхэмрэ меньшевикхэмрэ афэгъэхьыгъэу зызэхихыгъэр маслобойкэм зыщыIухьэгъэгъэ 
илъэсыр ары. КъарыкIрэр ымышIэми, лъэпсэ-къежьапIэу 
яIэм щымыгъозагъэми, пачъыхьэм зэрэпыщытхэр, цIыфхэр 
зыгъэчырэхэрэмэ зэрапэшIуекIохэрэр игопагъ. Большевикхэмрэ меньшевикхэмрэ зэхэфыгъэнымкIэ зишIуагъэ 
къекIыгъэмэ Шумафэ дэжь, Мыекъопэ хьапсым, зэрэкIуагъэр ащыщыгъ. Ащ мыкIозэ большевикмэ якъэбар зэхимыхыгъэу щытыгъэп, ау Погибельнэм ыIорэмрэ Шумафэ 
къыриIуагъэмрэ зэрэзэтефагъэр Гощэунае шIогъэшIэгъоныгъ. ЛэжьэкIо-псэуакIомэ большевикхэр зэряпащэхэр 
ащ ыпаIокIэ зэхихыгъагъ.
- Ащыгъум, Шумаф, къызэрэпIорэмкIэ,- Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ ыш зэреупчIыгъагъэр,- пачъыхьэр 
тырадзынэу большевикмэ ягухэлъ?
- Ары мы къыздычIэс горэм ыIорэр.
- Зы нэбгыра? - "къыздычIэс горэ" Шумафэ зэриIуагъэр Гощэунае шIогъэшIэгъонэу еупчIыжьыгъ.
- Зы нэбгырэми нэбгыритIуми пшIэнэу щытэп ахэр... 
Гъэбылъыгъэу мэпсэух. Цыхьэ къыпфашIмэ, гъэшIэгъонхэр 
къыуаIощтых.
- Афэсакъ, Шумаф,- зэхихыгъэм Гощэунае къыкIегъащтэ,- цыхьэ афэпшIэу мыIуапхъэ умыIо, мышIапхъэ 
горэм ухащэн!..
- Умыкуу, къызэхебгъэхыщт мо къэдэIуашэрэм...
- Къэ дэIошэнэу хьаулыеу къуалъхьэ естыгъа?! - Гощэунае зэхихыгъэр ыдагъэп.- Къэштэгъу сыримыгъафэу боу 
сомэныкъор сIэкIипхъотыгъ.
- Мыхэмэ къэрар яIэп, гъэтIыргохи, шъоу ямыгъэшхыжь.
- Iогъу-шIэгъу зямыгъэшI, Шумаф.
- Сэ сыIофа, щамыгъаIэхэрэр джа большевикхэр арых.
- Меньшевикхэр?
- Ахэр гъэгущыIэхи, умыгъэшхэжьых.
Большевик-меньшевик гущыIэхэр зэрэзэхехэу къэрэгъулэр къатехъупкIи, уахътэр икIыгъ ыIозэ, язэIукIэгъу 
зэ пигъэугъагъ нахь мышIэми, джахэр зэкIэ Гощэунае 
IэшIу-IэшIоу ыгу къэкIыжьыгъэх. ЯтIонэрэ кIогъукIэ Шумафэ 
зылъэкIоми, джа къэзэкъ тэмэтелъ дэдэм джыри къуалъхьэу ритыгъэм ишIуагъэ къэкIуагъ, мыIуапхъэхэр шъоIо, 

--- Page 123 ---

озгъэлъэгъущтэп къыриIуагъэп, укъакIо къэс къыозгъэлъэгъущт къыриIозэ, къыIуигъэкIыжьыгъагъ.
Гощэунае иIофшIэнхэр ыухыгъэхэу, ынитIу плъызэу 
шъхьаныгъупчъэм кIэрысыгъ, управляющыр цIацIэзэ 
конторэм къызчIэхьажьым. Апэм ар зыфэцIацIэрэр 
Гощэунае къыгурыIуагъэп, маслобойкэр пIэмычIэ илъэу 
Iофыр къыптегъэкIагъэ зыхъукIэ, умыIон Iаджи уагъэIощт. 
Iофыр зэпымыфэ хъумэ, шъхьэм къихьащтым, цыхьэ 
зыфэмышIыщтым гъунэ иIэп. Управляющым игубжыкIэ 
ГощэунайкIэ щыпэзэхэхыгъэп. Загъорэ гужьыдэгъэкI 
фэ хъущтыгъэщтын, ицIэцIэн Сокольскэ зэшмэ къащыригъажьэти, Николаевскэ шъолъырыр къырикIухьакIызэ, 
Шъэотыкъмэ  ащиухыжьыщтыгъэ.  Гощэунае  управляющым иIофмэ ышъхьэ зарэдигъэсысрэр хэмытмэ, ыжэ къызэтырихэу ахэгущыIэщтыгъэп. Джы зэхихрэр гъэшIэгъоны, 
гъэшIэгъоным къыщыуцурэп, адыгэ шъолъырым екIышъ, 
чыжьэу мэIабэ, зэкIэми Гощэунае анахь шIоемы кIур управляющыр большевикмэ атекIэу Лениным зэрэнэсрэр ары. 
Лениным ыцIэ IаекIэ управляющым къыримыIогъагъэмэ, 
Гощэунае зи къымыIоныгъэкIи мэхъу, ау шъхьэр дигъэсысыныр хэгъэкIи, фэщэчыгъэп.
- Пфэшъуашэ пIорэп, Ксанафонтий Храсанович,- 
Гощэунае управляющым игущыIэ зэпигъэугъ.
- Сыд пIорэр?..- ошIэ-дэмышIэу управляющыр къэупчIи, Гощэунае иплъакIэ зелъэгъум фэгубжыжьыгъ.- 
Тхьапшрэ къыосIуагъа сцIэ тэрэзэу къепIонэу!..- Ксенафонтий Хрисанович сцIэр, къыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ,- графинэпсыр зэблихъунэу Гощэунае рихьыжьагъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ, сыда сфэмышъуашэу сIорэр? 
Большевикмэ сазэрэтегущыIэрэр ара умыдэрэр? Сыд о 
ахэмэ ахэпшIыкIрэр?
- Лениныр цIыфышIу, ахэмэ япащ аIуагъэшъ ары...- 
Гощэунае къецIацIэх нахь мышIэми, къызкIиIори ымышIэу 
ыгу къыдеIэу къыIуагъ.
- Ара?.. Хэт къыозыIуагъэр?
- Зыми къысиIуагъэп,- управляющым исакъ къэплъакIэ 
зелъэгъум, мыхъун зэриIуагъэр Гощэунае къыгурыIожьыгъ, 
ау ащ зи хэпшIыхьажьынэу щытыгъэп.
- Адэ большевикмэ якъэбар тэ щыпшIэра? Хэт Лениным ыцIэ озгъэшIагъэр? КъаIо джыдэдэм, старшинам дэжь 

--- Page 124 ---

уясымыгъащэзэ!..- Ксенафонтий Хрисановичым ынэхэр 
къилыдыкIхэу къызщытэджыкIыгъ, ащ фэдэу управляющыр губжыгъэу мы илъэсым Гощэунае ылъэгъугъэп, 
нитIум мэшIобзый шхъуантIэр къакIехы.- КъызымыIокIэ 
старшинам изакъоп уздязгъэщэщтыр,  укъызхэкIыгъэ 
жэкIэ-пакIэмэ уахэсыдзэжьыни, арми мафэ къэс къытэдаох, 
тыща гъэIэжьрэп, хьапэ-сапэу узэIязгъэтхъын!.. Ора 
большевик мэ очылэу афэхъунэу сшIэрэр!.. УитхьамыкIагъэ пфимыкъоу ори ахэмэ уахэхьагъа? КъаIо джыдэдэм!
- Хэт къысиIона, цIыфмэ аIоу зэхэсхыгъэ...- Гощэунае ыIуи, пчъэмкIэ зэплъэм, ылъэгъурэр зыфихьыщтыр 
ымышIэу къызэтеуцуагъ.
- Мы джэнэ фыжь шъхьэ упсыгъакIэм угу хегъэкIмэ 
сшIэрэп, Гощэунай? - жьым фэдэу пчъаблэм къыдэкIыгъэ 
лIы жэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэу зымафэ Мыекъопэ гъогум 
къыщыпэуцугъагъэмэ языр, Бэбэжъ зыцIэу шымэ апэкIэ 
къэкIыгъагъэр ары, управляющым къамыщыпэр фигъэлъагъозэ, къэупчIэ. ЕтIанэ упчIэм иджэуап пымылъыжьэу, 
псынкIэу лъэбэкъу пытэ зытIукIэ екIуалIи, управляющым 
текууагъ: - Орба засIорэр, сапашъхьэ уимытэу тIыс! 
Пшъхьэ упсыгъакIэ сэмыгъэлъэгъоу уипаIо зыщылъ, Iиман 
зимыI!.. Бзылъфыгъэ шъхьэзэкъо тхьамыкIэм утекуонкIэ 
уIаз, мыхъун епшIэнэу узфежьэрэм, ухэзгъэфэщт! - Бэбэжъ 
шъхьаныгъупчъэм иплъмэ щагум щыхъурэр ылъэгъунэу 
тIысыгъэ, пэIо пырацэр зызыщехым, управляющым ышъхьэ 
упсыгъакIэ нахьи нахь цэшъутэхэу ышъхьэ джашъоу пахъэр 
къызшъхьащихрэр къэлыдыгъ, платыку шIой хьазырэу 
шъхьашъом ригъэчъагъэмкIэ пкIантIэр тырилъэкIыкIзэ, 
зыщетIысэхыгъэр ихьакIэщыжъ пIонэу къыIуагъ.- Фабэ 
шъыу, дунаим жьыр щымакI, олахьэ зи къытимыгъэл...- 
Гощэунае ыцIэ къызэрэриIуагъэр зэрэшIогъэшIэгъоным 
фэдэу управляющым истол пашъхьэ ит цэфри шIогъэшIэгъоныгъ, ащ еплъыти, Ксенафонтий Хрисановичым 
Iуплъыхьажьыщтыгъ.- Адэ, Гощэунай, сызэрэоупчIыгъэм 
иджэуап къептыжьырэпи,- адыгабзэкIэ къеупчIи, нэшIогушIоу къыIуплъагъ,- угу хегъэкIмэ умыщынэу къаIо, 
ышIэрэ щыIэмэ мы къохэкIым къезгъэIощт сэ!..- Бэбэжъ 
управляющым феплъэкIи, щхыпцIыгъэ.
- Хьау, ащ фэдэ Iоф щыIэп,- шIу зэрэщымыIэр къыгурыIоу Гощэунае шъхьащыгущыIыкIыгъ.
- ЩымыIэми, икуо макъэ зэхэсхыгъэ,- Бэбэжъ паIор 
зызыщелъэжьым, инэхэягъэ нахь къыхэщыгъ, бзылъфыгъэм зи къызэрэпимыхыщтыр зешIэм, управляющым 
зыфигъэзэжьыгъ.- Сыд мы бзылъфыгъэм мысагъэу 
еплъэгъулIагъэр?
- Мысагъэ зэплъэгъулIэн бзылъфыгъэп Гощэунае. 
Хъупхъэ, IэпкIэ-лъапкI, иIоф дэгъоу егъэцакIэ, тыгу ебгъэрэп, къызытхэхьэгъэ мафэм щегъэжьагъэу къытхэзэгъагъ, ыгу хигъэкIэу зыми фэсыдэнэп...- Ксенафонтий 
Хрисановичым нахь зыкъишIэжьэу ыублагъ, цэф зандэу 
ыпашъхьэ итри IуигъэкощыкIзэ, къэупчIагъ: - Гощэунае, 
шъхьэкIафэ зыфэсшIрэ цIыф, къызэрэпфыщытыр сшIэрэп, 
уиIахьылкIэ сенэгуе?
- Мы чIыпIэм,- Бэбэжъ къамыщыпэкIэ цэфыр фигъэкIотэжьызэ фидзыжьыгъ,- щыупчIэрэр сэры нахь, орэп. 
УипаIо зыщых зыIуагъэр сэрба!..- управляющым зыщыригъэлъэжьыгъэ фуражкэр зыщипхъотыжьыгъ, къурбэкъэир 
къызхэщырэ пшъэри нахь рагъэуфагъ.- Мы бзылъфыгъэм 
узфытекуощтыгъэр нахь чыжьэ тыхэмыхьэу къаIо.
- УкъызычIахьэм зигугъу тшIыщтыгъэр ара? - тхьагъэпцIышъо макъэкIэ управляющыр къэупчIи, къыпи дзэжьыгъ.- Большевик-меньшевик аIоу заом ыпэкIэ зы куп 
Iутыгъ мыщ. Джахэр арых зигугъу тшIыщтыгъэхэр.
- Хэта ахэр? ЦIыф дэгъуха, цIыф дэйха?
- Сыдэущтэу къыосIощт ахэр...- Ксенафонтий Хрисановичым платыку фыжьыбзэр шъхьэшъо пкIэнтIагъэм 
ригъэчъагъ, ягухэлъ ышъхьэ къырихмэ, ыпашъхьэ исыр 
къызэрэпэгъокIыщтыр ымышIэу къыIуагъ.- Мылъку зиIэм 
ебэных... Ленинри япащ ахэм...
- Ы-ы, Гощэунай,- зэхихыгъэр Бэбэжъ зэригуапэр 
хэпшIыкIэу гушIуагъэ,- ащыгъум ахэмэ гухэлъ дэгъухэр 
яIэх, мылъку зиIэм узэребэныщтыр сшIэрэп нахь...- 
аужрэ гущыIэмэ Бэбэжъ зэрагъэнэшхъэигъэр хэплъагъоу Гощэунае еплъыгъ.- Сахьидэрэ сэрырэ мафэ тешIэ 
къэс мылъку зиIэмэ татеоба, хэтхыгъэм фэдиз ятIонэрэ 
мафэм хагъэхъожьы нахь!.. Адэ пащэ горэм ыцIэ къыпфидзыщтыгъ мыщ... ЛIыгъэ зыхэлъ пащэ уиIэнкIэ джырэ 
дунай фэдэ щыIэп. Тятэмэ язэман пэщэ тэрэз щыIагъэмэ, 
адыгэмэ къяхъулIагъэр нибжьи къяхъулIэныеп, хэгъэгур 
зэбгырагъэтэкъуи, мы тапашъхьэ исым фэдэхэр тичIыгу 
къырагъэтIысхьагъэх... Iиман зимыIэ лъэпкъых,- къамыщыпэр управляющым фегъэсысы,- чIыгоу шъуиIэр 
шъуфимыкъоу тичIыгу шъукъицIэлъагъ. Хэт щыщ пIуагъи 

--- Page 125 ---

зигугъу къыпфишIыщтыгъэр? Ленин пIуи? Хэт щыщ ар? 
Урыса, адыга? Къэзэкъ нэкIапэмэ ащыщмэ шIэ?
- А сшIэгущэрэп, мыр ятIоу зэхэсэхы. Мыщ дэт дэгъэшI рабочхэр ары игугъу зышIхэрэр...
- Мыщ дэтхэр цIыф дэйхэп, гукIэгъушIых, цIыфышIух. 
Ащыгъум тэ ты мы шIэ  горэ дунаим щэхъу. ЦIыф дэй игугъу 
шIукIэ ашIэу хабзэп. Хэт щыщми ар зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ 
зыгъаз, ау къыосIоныр ошIа, Ленин ыцIэу талъэныкъокIэ 
щыIэу сшIэ рэп, сигъусэ Сахьидэ нахьыжъыр щыгъозэнкIэ 
къэнэнэп, сеупчIын...- Бэбэжъ ошIэ-дэмышIэу къызщэлъэтышъ, управляющым къамыщыпэр фегъэсысы.- Мы 
бзылъфыгъэм ыгу зэгорэм хэгъэкIи, Лениныр зыфэдэр 
озгъэлъэ гъущт сэ!.. Зэхэпхыгъа къыосIуагъэр? Зэхэпхыгъэмэ, удэ мы цэфым из дагъэ къысфигъахъу! Елбэт 
сIуагъэба!..- гъучI цэфыр зыпхъотагъэ управляющым 
ыуж итэу унэм лъикIзэ, Бэбэжъ къызэтеуцошъ Гощэунае 
къыреIо.- Умыщын о, тыдэ сыщыIэми дунаим сызэрэтетыр 
зыщымыгъэгъупш, зыми уезгъэушъхьакIущтэп!
Хьагъурэ Бэбэжъ хьаджрэтым изы мэфэ къыкъокIыкIэ Гощэунае егупшысэу заулэрэ хэтыгъ. ОшIэ-дэмышIэу 
къызэрэкъоуцуагъэмрэ идэгъэ хьыкIэрэ зыфихьын ышIэщтыгъэп. ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр ыцIэ къызэрэриIуагъэри, зыми римыгъэушъхьакIунэу зэриIуагъэри, 
управляющым зэрэтекуощтыгъэри арэп, большевикмэ 
афэгъэхьыгъэу зи зэримышIэщтыгъэр ары. Ежь Гощэунаий 
ащ фэдизэу дунаим щыхъурэм ахимышIыкIыщтыгъэми, 
Лениныр хэта, урыса адыга зэриIуагъэр шIощхэныгъ. Конторэм къыщяхъулIэгъагъэр цIыфмэ къадашIэн шIошIыгъ 
шъхьакIэ, янасып, зы нэбгыри рыгущыIэу зэхихыгъэп. Ежь 
управляющыми ыжэ псы дэгъэхъуагъэм фэдэу а IофымкIэ 
хэтыгъ, игугъу къышIы пакIошъ, гуцафэ рыпшIынэу къыхигъэпсыщтыгъэп.
Сыда Гощэунае къехъулIагъэр? Мафэ тешIэрэп Бэбэжъ 
зыцIэ хьаджрэтыр ынэгу къыкIэмытаджэу.  Емыгупшысэ 
шIоигъоми, ошIэ-дэмышIэу платыку шIоир шъхьэ упсыгъакIэм ригъачъэу ыпашъхьэ къеуцо. Адэ, Гощэунае хэщэтыкIы, ухьаджырэт зыхъукIэ, пшIоигъо закIэкIэ дунаим утетын 
плъэкIыщтэп, уичъыий, уигыкIэни, уишхэгъуи къащыкIэщт. 
Сыда шъуIуа Сахьид зыфиIуагъэмрэ ежьырырэ ашъхьэ 
зыфыхахьажьыгъэр? Ахэр мыхъун горэм пэуцужьыгъэх. 
Хэт ежь-ежьырэу цIыфмэ ышъхьэ ахихыжьын!.. Сыда 

--- Page 126 ---

сызэрэгущыIэрэр, Гощэунае ыIуагъэмкIэ ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьы. Сэри шъхьэр къезыхьыжьэжьыгъэмэ сащыщба!.. Унагъори къэсыбгынагъ, сятэ ихэпIэжъи ар зыдэт 
чылэри IэкIыб сшIыгъэ. Мы сыкъызхэхьагъэхэр дэгъоу 
къысфыщытых шъхьакIэ, узщыщым фэдэ щыIэп. КъыоцIацIэхэми къыоубзэхэми, чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп зэраIоу, 
сыд къыуаIуагъэми ощэчы... Ежь игущыIэ дэдэхэу ихыягъэ 
зыхигъотэнэу зыпылъхэри Гощэунае къекIугъэ хэп. Ардэдэм 
КIэтэкъо Хьарунэрэ Бгъэлыбэ Къаидэрэ шъхьэм къихьэхи, 
ащ ипшъэшъэжъые къазыхэхьажьым, гум къыпиIонтIыкIыгъ. 
Егъэзыгъэм шъхьэр хехьажьы ыIуи, Гощэунае игупшысэ 
кIэух кIэкI фишIыжьыгъ.
- Сыда, Гощэунай, непэ къыохъулIагъэр? - Аграфена 
Демидовнар къэупчIагъ.- Сыкъыоплъышъ, узэрэдэрэм 
нахьыбэ уегупшысэ. Зыгорэм угу хигъэкIыгъа? 
- Хьау, тетя Агра, зэкIэри дэгъу.
- ГукIае уиIэмэ, умыушъэфы. ЦIыфмэ ашIоуушъэфри 
тхьэм шIоуушъэфри тIури зы. Пшъэшъэжъыер армэ 
уигукIаер, чылэм кIуи къызэгъэлъэгъу. Ар зыпIухэри 
цIыфы, орышъ - къэплъфыгъ, уцIыф. Хьау пIомэ, зыгъэрэхьат. Зымафэ пшъэшъэжъыем икъэбар зэхэпхыгъэ, 
тхьэм ихьатыркIэ псэу, узынчъэ.
- СыкIомэ къэслъэгъун, ау Джамбэчые сыкIо шъунэп,- 
Гощэунае пиупкIыгъ, сыд фэдиз къин къыщыхъуми, 
къыIуа гъэр къымыIон фэлъэкIыгъэп,- аущтэу сэрэшIи, 
Къаидэ икуп зыфаер афэсшIагъ!..- ТIэкIу тыригъашIи, 
къыпигъэ хъожьыгъ.- Гощэ дэгъуи, пщы дэгъуи сиIагъ... Сэ 
зэрэспIу щтыгъэм фэдэкъабзэу зэрапIущтым сицыхьэ  телъ.
- Уицыхьэ телъмэ, зыгъэрэхьат, зымыухыжь.
Джыдэдэм Аграфена Демидовнар зэрэгущыIэрэмрэ 
Гощэунае зэгупшысэщтыгъэмрэ зэтехьэщтыгъэп. Пшъэшъэжъыер ыгу къэмыкIэу Гощэунае зы мафи зы сыхьати 
къыфыхэкIыщтыгъэп, пхъанкIэми, лъакIэми, орэд къыIоми, 
ошIэ-дэмышIэ нэпсыр къыфечъэми, ар ыбгъэ дэлъэу къыздырихьакIыщтыгъэ, къылъфыгъэмкIэ угу ебгъэнэу, гуцафэ 
фэпшIынэу Гощэунае щытыгъэп. Ау лъфыгъэр зэгорэм 
пщызгъэгъупшэн Iофыгъо гуапэр къызэрэкъокIырэр неп 
ныIэп Гощэунае зызэхишIагъэр, зыфихьыщтыр ымышIэу 
къыкIэзгъэщтагъэр. гум къэкIыгъэмкIэ ежь-ежьырэу 
зыфэгубжыжьыгъ. Хьаджрэтым фишIыгъэ гукIэгъум ычIыпIэкIэ шъхьэм къыфихьэгъэ гупшысэр зыфэдэр ышIэрэп. 
Хьаджрэтыр щегъэзые шъхьакIэ, инэплъэгъу къыкIимыгъэтэджэн фэлъэкIрэп. Ардэдэм ошIэ-дэмышIэу мыекъопэ 
гъогум къыщыраIогъагъэр ыгу къэкIыжьы. "Ащыгъум, 
сшыпхъу, мы уигъусэмэ япIощтыр ошIа?.. УарэгъэшIожь 
псаоу къызэрэнагъэхэмкIэ..." Сыда аущтэу уадэзекIонэу 
сигъусэмэ ялажьэр? Гощэунае джы къыгурыIоу ригъэжьагъ ныIэп ащкIэ хьаджрэтмэ къаIо ашIоигъуагъэр. 
Зымафэ конторэм Бэбэжъ къызычIэом, урысхэмкIэ агу 
шIу зэримы лъыр къыхэщыгъ. Сыда ыIогъагъэр ащ? Ары, 
ячIыгу афимыкъоу тичIыгу къицIэлъагъэх... Тэрэзэу сшIагъэ 
зымафэ конторэм къызэрэчIэогъагъэр тетя Агра зэресымыIуагъэр. Армырми гъогум къызэрэщытпэгъокIыгъэхэм 
игугъу мафэ къэс къысфешIы, шIу агу къытфилъыгъэп 
еIо. Аущтэу Iофыр щытмэ, ар гухэлъ дэгъоп. Мыхэмэ зи 
ялажьэп, шъукIуи, чIыгур шъулэжьы аIуагъэти, зыкъаIэти 
къэкIуагъэх. КъапэпIэтын чIыгуи мыхэмэ яIэп. Иногородцэх 
аIошъ, адыгэхэми къэзэкъхэми ащыщхэп, зыми къыридзэхэрэп, нахьыбэр ашъхьэ фимытэу агъэчырэу аIыгъ. 
Уигухьэ-гужъ атепкъутэн Iори, зытепкъутэн закIэу мы 
ду наим Iаджи щыгъэпсыгъ. Зыр, сыбай еIошъ, фаэтоным 
игъэкIагъ, тхьамыкIэм икIапсэ ехъокIы, чIыгум зыIэ хэлъыр 
Iахьынчъэу къэнэ. Зы цу зиIэм гуишIэныцу ыгъотыжьрэп. 
ЦуитIу зигъотрэм,  ылэжьын чIыгу иIэжьэп. ТхьамыкIэр 
сыдигъуи тхьамыкI, баим ибай баижь. Ащ къэзэкъ, адыгэ, 
урыс ыIоу зэхидзыжьрэп. Мылъкоу яIэмкIэ зэрэшIэх, 
зыщыфаем ядин къыубытхэрэп, зэхэхьэх, зэхэкIых. Мары 
Шъэотыкъ Къэлэубатэ къыщалъфыгъэм фэдэу икъутыр 
дэкIрэп, янэ къылъфыгъэм фэдэу урысмэ ахэт, ау ащ пае 
къанэрэп, IофшIэн шъосэгъэгъоты ыIозэ, ащытхъумэ, 
ядэхашIэзэ, атх къаримыгъэIэтэу егъэчырэх. Мыхъун горэ 
ичыракIомэ аIоу зызэхихкIэ, шъэфэгъу-къотэгъу Сокольскэ 
зэшхэр фэхъужьых. Джа мафэхэр арых старшинари хьабыкъохъоу Шъэотыкъым икъутыр зыдэуцорэр, приставри, 
шыуитIур ыуж итэу, зыфыкъочъырэр.
Бэбэжъ хьаджрэтым IукIэ шIоигъоу Гощэунае ыгу 
джыдэдэм къыпылъэдагъ. Гум къыфихьагъэхэр зэкIэ 
риIощтых, хъущтэп ар хьаджрэт хэтыкIэ. ЛIыгъэ зепхьэ 
пшIоигъомэ, гъэбылъыгъэкIэ къогъум укъыкъомыукI, 
угу илъым ишъыпкъапIэ зыгу пфилъым ыпашъхьэ щеIу. 
Джаурым ыпсэ бгъэгъумэ, джэнэтым уифэщт ефэндмэ 
зыфаIори шъыпкъэ. Лъэпкъ зэфэшъхьаф зэмышIуныгъэм 
икъежьапI ар. Джа дэдэри пачъыхьэм изекIуакI. Погибельнэми ар ыIоу зэп-тIоп зэрэзэхихыгъэр. Къэзэкъхэмрэ 

--- Page 127 ---

адыгэхэмрэ Лэбэпэ паром икIыгъом дэжь зэрэщызэзэогъагъэхэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ. Унэгъо пчъагъэхэр 
чэщрэ рабзыкIхэу къэбаркIэ зэхихыжьхэрэр?.. Гощэунае 
зыгорэу ыгу къэхъуи, зэмыжэгъэ щынагъо къышъхьарыуагъ. Бэбэжъ хьаджрэтым фэдэхэу тхьапш хьазэуазэхэу 
адыгэ шъолъырым итыр? Мэхъэшагъоу къышъхьарыуагъэр 
арыщтын, Бэбэжъ ыгу къызэрэкIыгъахэмкIэ Гощэунае 
кIэгъожьыгъ, ау тIэкIу щысыгъэу "мылъку зиIэмэ тэри 
татеоба, хэтхыгъэм фэдиз ятIонэрэ мафэм хагъэхъожьы 
нахь!.." хьаджрэтым зэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. 
Дунаим зао зыщыкIорэ лъэхъан, шIу нэмыкI угу ибгъэлъы 
хъущтэп ыIуи, Гощэунае хэщэтыкIыгъ.
ОшIэ-дэмышIэу хьаджрэтыр къазэрэтеогъагъэм Гощэунае иIоф хэмылъыгъэми, ежь хэщагъэ фэдэу къыщыхъу зэ мэфэ заулэм маслобойкэм кIуагъэ. Управляющым 
зи къыфыхимыгъэпсыщтыгъэми, къяхъулIагъэр Гощэунае 
къехьылъэкIы, сыд къыраIуагъэми, гуцафэ горэ ешIы. 
Ежьхэм къырагъэжьэнба еIо шъхьакIэ, ащ фэдэ Iоф щыIэп, 
заушъэф къэс ежьыри зеушъэфы. ГъэшIэгъоныр Гощэунае 
ыгу нахьыпэрэм фэдэу конторэм чIэлъыжьэп. Зынэсрэр 
IэкIэзы, илъэкIэлъэ хъэдэн нэмыIэмэ, къызэриштэрэр мафэ 
къэс нахь макIэ мэхъу, ипхъэнкIыпхъи джэхэшъогум зэрэрыкIорэр джащ фэд. Джаущтэу Гощэунае зыкIэхъугъэр 
хьаджрэтым репхы шъхьакIэ, джырэкIэ къыгурыIорэп ащ 
Iофыр зэремыпхыгъэр. ПхъэнкIэн-лъэкIэн Iофым изакъоп, 
IофшIапIэ маслобойкэм къэкIонри къехьылъэкIэу хъугъэ. 
Сыд ышIэми, ышIэрэм IэшIу кIэлъыжьэп. Иунэ фэдэу къыщыхъущтыгъэ IофшIапIэм ыгу чъыIэ къыфехьэ, ыкIуачIэ мы 
илъэситIум химылъхьагъэ пIонэу, хымэ къыщэхъу.
Гощэунае джырэкIэ къыгурыIорэп шъхьакIэ, ащ фэдэу 
зыкIэхъурэм лъапсэ иI: дунаим, хэгъэгум щыкIорэ заом 
инэIуасэхэр зэкIэ заводым диугъоикIыгъэх, лэжьакIо 
къыIухьэхэри бэрэ Iуигъэтхэрэп, аныбжь елъытыгъэу Iуещых. Iофыр пкIэнтIэпс закIэми, нахьыпэрэ чэфыгъом фэдэ 
заводым дэлъыжьэп. ГущыIэ пэпчъ зэо гугъур къыхэхьэ, 
апэрэ къэбар гомыIухэри къэсхэу аублагъ, заводым Iутыгъэ 
рабоч нэбгыритIу фэхыгъэу якъэбар къэIугъ. Шъэотыкъым 
икъутыр щыщ мэкъумэщышIэ горэм фэгъэхьыгъэу зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэу тхылъ  къагъэхьыгъ. Джа  къэ бар 
гомыIумэ анахьы шIугъэп ыш иIофи. Шумафэ псауми ыпсэ 
пытыжь къодыягъ, апэрэ кIогъуитIум фэмыдэу ящэнэрэ 
хьапс кIогъур Гощэунае къехьылъэкIыгъ. Шумафэ хьапс 

--- Page 128 ---

сымэджэщым чIэлъыгъ нахь, ылъакъо тетыгъэп. Жъэгъэузыр къытекIогъапэу, къэтэджыжьын Iофи имыIэу пIэм 
хэлъ. НахьышIу мыхъумэ, къыратыжьынэу къыраIуагъ.
Ащ нахьыбэрэ Гощэунае иIоф зыригъэукIыхьажьы 
хъущтэп. Джау сыдми Николаевскэ щэпсэу къодые нахь, 
ыгу зыдэмылъыжьыр бэшIагъэ. Ыш закъоу дунаим дытетыр чIыпIэ къин зыщифагъэм ишIуагъэ римыгъэкIыщтмэ, 
зылIахэкIэ ынапIэ къызэтырихыжьын ылъэкIыщтэп. Николаевскэ дэсынри Мыекъуапэ щыпсэунри - ежьыркIэ тIури 
зы. Адэмые къыздэкIыжьыгъэ илъэсым елъытыгъэмэ, 
иIоф бэкIэ нахьышIу. Зыщилъэни ышхыни иI. Дэн-бзэнымкIэ къылэжьыгъэ ахъщэ тIэкIуи зэригъэуIугъ, IофшIэн 
егъотыфэ апэрэ мэзэ зытIущым къышъхьапэщт. ЕтIани 
улэжьэн пIомэ, Мыекъуапэ узщылэжьэщтыр щымакIэп. 
Гощэунае IэнатIэу иIэмкIэ тыди Iоф щыбгъотыщт. Ахэми 
къалэм щакIэупчIагъ, унэ фэтэр паий къэнэщтэп.
Гухэлъэу ышIыгъэм Аграфена Демидовнар зыщегъэгъуазэм, апэм ныор гъыгъэ шъхьакIэ, рихъухьагъэр 
зэрэтэрэзымкIэ къыдыригъэштагъ:
- ЗыгорэкIэ къэбгъэзэжьмэ, мы узэрыкIрэр уибгъагъэ, 
уихапIэ, пшъхьэ къызэпхьылIэжьыни уиI. Маслобойкэри 
Николаевскэ дэкIыжьынэп, Iоф сшIэн пIомэ, Iофи Iубгъотэн, хьау пIомэ, пIапэ дышъэр пэзы, узэрэщыIэн сэнэхьат 
уиI, уимыIэ закъор - насып. Ащи удэмыгузажъу, пшъхьэ 
плъытэжьын олъэкIы, ащкIэ сицыхьэ птелъ, зыгорэ унатIэ 
итхэгъахэмэ, моущтэу тхьэм уизакъоу ущигъэIэнэп, унагъуи пшIэн...
Гощэунае зэрэгугъагъэу непэ иIоф хъугъэп. Апэм 
управляющым къыриIуагъэр къыгурыIуагъэп, къесэмэркъэугъ къышIошIыгъ. Маслобойкэм уIухьаным нахьи 
уIукIыжьыныр нахь псынкIагъэми, Ксенафонтий Хрисановичым уIузгъэкIын сыфитэп ыIуи, къыпиупкIыгъ. КъыраIуагъэр Гощэунае земыдэм, джыдэдэм Iоф сиIэшъ ыIуи, 
неущкIэ къыгъэгугъагъ. Непэ фэдэу неущэу зыфиIуагъэри 
къэсыгъ, ау управляющыр ушъхьагъу лъыхъо ежьагъ.
- Армэ узхэхьагъэр, Ксенафонтий Хрисанович,- 
Гощэунае управляющым ыцIэ къыхэмыукъоу къыриIуагъ,- 
IофышIэ сыкъыдэмыкIмэ хъугъэ.
- Ы, зэхэсхрэр гъэшIэгъоны, сцIэ апэрэу тэрэзэу 
къеоIо!..
- КъесэIо, себгъэсагъэшъ.

--- Page 129 ---

- Уиурысыбзи уезэгъыщт, укъызыIохьакIэм елъытыгъэмэ.
- Ащи сыфэнэIосагъ, тыпсаумэ джыри нахь сыфэнэIосэщт. Уфаемэ умышIэн хэлъэп.
- Сыфай сIокIэ, шъубзэ нибжьи сфызэгъэшIэнэп!.. 
Сыдэу бзэ хьылъ, сыдэу бзэ къин! СышъодэIу хъумэ, 
сшъхьэ мэузы, моу шъхьалыжъ горэ сшъхьэ щыхьаджэу 
къысщэхъу.
- КъызгурэIо,- Гощэунае щхыгъэ,- пфызэхэхырэп.
- Хьау, аущтэу сIони слъэкIынэп... Ау етIани сэгъэшIагъо бзэу шъуIулъыр мы чIыгу шIагъоу шъуIыгъымрэ 
дунэе дахэу шъузхэтымрэ зэрямыпэсыгъэр...- риIорэр 
Гощэунае ыгу зэрэримыхьрэр управляющым къызгурэIом, 
кIилъэшъужьыгъ.- Хьау, хьау, псы кысэт, пшэшэ дахэ, 
шъубзэ щыщэу зыгорэ сымышIахэу къызшIомыгъэшI, ащ 
нэмыкI гущыIэ зытIуи къэсIон слъэкIыщт сэ...
- СищыкIагъэп!..- управляющым къырищэжьэгъэ 
гущыIэр Гощэунае къызэпиутыгъ, мыщ ыпэкIэ зыхимылъэгъожьыщтыгъэ кIуачIэ горэм зыдэщыт чIыпIэм къытыриIэтыкI фэдэу къыщыхъугъ, етIанэ зиIажэу пигъэхъожьыгъ.- 
Уинасып паIо сщыгъэу уапашъхьэ сызэримытыр!
Гощэунае инэмыплъ зелъэгъур ары Ксенафонтий Хрисановичым зыкъызишIэжьыгъэр. КъыIуагъэр хигъэкIокIэжь 
шIоигъоу фуражкэр зыщипхъоти, платыкур шъхьэшъо 
пцIанэм ригъэчъагъ, тхылъыпIэ тхьапэхэу ыпашъхьэ илъхэр IуигъэзыкIыгъэх, пчъэмкIэ плъагъэ, етIанэ Гощэунае 
къыIущхыпцIэзэ, гъэшIуабзэкIэ къыриIуагъ:
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ сшIэрэп. Ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп. 
ТымыIуапхъэ тIоуи къыхэкIы, сыдэу пшIын, узэмылъэпкъэгъуныр хьылъэ... ЗэгурыIогъуай... Мары ори, пшъхьэкIэ 
ущыгъуаз, къин къытхэолъагъо, угу илъыр тшIэрэп, тыгу 
илъым ущыгъуазэп, загъори нэ IаекIэ укъытфычIэплъы...
- Сэ сыгу илъымрэ о угу илъымрэ зэхэсфынэу мыщ 
сыкъэкIуагъэп. Сэ сыгу илъыр зыфэдэр зышIэн фаемэ 
ашIэ, сыушъэфрэп. Ары, ары, джа пшIэрэ дэдэхэр ары 
чIыпIэ къин сызефэм апэ зыIэ къысфэзыщэигъэхэр, сыкъызэхэзышIыкIыгъэхэр. АщкIэ, Погибельнэдыхэм ягугъу 
сшIыжьрэп, зиунэ сис тетя Агра изэхэшIыкI бэкIэ нахь 
лъаг, нахь цIыфыгъэ хэлъ. Мы IофымкIэ орырэ сэрырэ 
тызэдэхъун, бзэ зэдэдгъотын тлъэкIыщтэп, ащ нахьи 
нахьышIу сыкъызфэкIуагъэм иIоф тэгъэухи.

--- Page 130 ---

- Ари тэрэз, ари тэрэз...- Ксенафонтий Хрисановичым 
нэкIутIэ хъураер къыпхъуати, Гощэунай къеплъыгъ.- 
КъыосIуагъи, Сокольскэмэ яIизын хэмылъэу пшъхьэ уфит 
къыосIон слъэкIыщтэп. КъысэупчIхэмэ сыд ясIощт?
- Сэ зыми сырищыкIагъэп, симыIэ уасэр къыспэмыIэт.
- Ар умыIо, ар умыIо...- псынкIэу управляющым зыкъызэблихъуи, тхьагъэпцIынэкIэ ыпашъхьэ ит бзылъфыгъэм 
еплъыгъ.- Мыщ къычIэлъэдэгъэгъэ пэIо пырацэр? КъэошIэжьа ощ пае къамыщыр  къызэрэсфигъэсысыгъагъэр? 
Ащ  фэдэхэр  зыщызгъэгъупшэрэп сэ. Джыри  къыздизыгъэр сымышIэу къолэжъ шIуцIэу къычIэбыбэмэ, сыд есIощтыр? - джы нэс управляющым къызфиухьаджыхьагъэм 
ышъхьэ къырихыгъ: - УиIукIыжьыкIэ ащ ешIэмэ, къаIо, 
джыдэдэм уилъэIу пфэзгъэцэкIэщт. Ау, къыосэIо, ащ 
иIизын хэмылъэу зи къыпфэсшIэщтэп!.. ИпцэшIуащэ 
сымыдырмэ мыхъунэу бэлахь къыстефагъэп. Сэ джыри 
сыщыIэ сшIоигъу. Маслобойкэм сиакъыли, сигухэлъи, 
сипкIэнтIэпси хэмылъкIэ огугъа? Адэ джары тэри зыгорэм 
тимыгъэгумэкIэу щытэп, къин тэлъэгъу, тигъогу хьылъэ. 
Джахэр зэкIэ уинэIосэ пэIо пырацэм сфеIожь, ашъхьэ 
къихьагъэу дунаим ахэмэ къыуамышIэн щыIэп, хабзи, 
бзыпхъи яIэп ахэмэ!..
Гощэунае маслобойкэм зэрэIукIыжьыгъэр зашIэм, 
рабоч нэбгырэ зыщыплI Iофым къызэрэпэкIыгъэхэр пшIэнхэу, Iэшъхьэ дэгъэчэрэзыягъэ-дэгъэмэIухэу управляющым 
дэжь чIэхьагъэх. Апэм Ксенафонтий Хрисанович рабочмэ 
якъэкIуакIэ зыфихьын ышIагъэп, щтэгъэ нэгукIэ къяплъыгъ, 
ягухэлъ зызэхехым, щхыпцIыгъэ:
- Ара шъукъызфэкIуагъэр? Зи гумэкIыгъо щыIэп, 
шъуиIофшIэгъу шъузэрэфэгумэкIырэр сигуапэ. Джырэ 
дунай, зэошхо зыщыIэ лъэхъан, цIыфым уасэ фашIырэп 
шъхьакIэ, тэ намыс етэхы, тэгъэлъапIэ, аущтэу тымышIми 
хъущтэп, псэ зыпытэу щыIэ лъэпкъмэ цIыфыр апшъ,- цIыфым фэгъэхьыгъэ гущыIэ зэпыгъэщагъэу управляющым 
къырищэжьагъэр агу зэрэримыхьрэр рабочмэ къахэщыгъ, 
апэ ит анахьыжъыми къызэпиутыгъ:
- ЦIыфым ыуасэ зыфэдэр тэ зытшIэрэр бэшIагъэ, 
Дэгужъые Гощэунай иIукIыжьыкIэ джэуап къет, земыгъэукIыхь.
- Ежь-ежьырэу IукIыжьыгъ, селъэIузэ IукIыжьыгъ,- 
Ксенафонтий Хрисанович къэгузэжъуагъ,- Николаевскэм 

--- Page 131 ---

сыдэмыкIыжьы хъущтэп, Мыекъуапэ сымыкIожьы хъущтэп 
ыIуи, есIуагъэм щыщ хэхьагъэп...
- IукIыжьынэу зеIом, сыда рабоч комитетым зыкIимышIагъэр?
- АщкIэ сымыс, сымыс...- управляющым фуражкэр 
зышъхьащипхъоти, чIыпIэ къин зифэкIэ зэришIы хабзэу, 
шъхьэ упсыгъакIэм платыкур ригъэчъагъ.- ПхъэнкIэкIолъэ кIакIоу конторэм чIэтыти, рабочмэ ахэслъытагъэп...
- Дэгъэ пхъэчаихэр къыддебгъэгъачъэ зыхъукIэ 
рабочыгъэп, ара? - щытмэ ащыщ гори къэупчIагъ.
- Ащ фэди къыхэкIыгъ, къыжъудэIэпыIагъ...
- Ащыгъум, маслобойкэм ирабоч комитет иIизын 
хэмылъэу зы нэбгыри IубгъэкIын узэрэфимытыр джыри 
зэ къыотэIо, мыщ ыпэкIэ къыпфэдгъэпытэгъагъ.
- Ары, ары, къысэшъуIогъагъ, зыхэзгъэукъожьынэп, 
къышъосIон, шъозгъэшIэн... Ау Дэгужъые ГощэунаекIэ тэрэзэу сымызекIуагъэу шъоIомэ, ежь-ежьырэу 
зэрэIукIыжьыгъэр шъыпкъэ, къащыр сишыхьат, ащкIэ тхьэ 
сэIо. Зымафэ шыу пэIо пырацэ горэ къыфыкъокIыгъагъ ащ. 
Шъори шъулъэгъугъэн фае, джа дэгъэ тIэкIу зэстыгъагъэр 
ары. Джа лIы жэкIэ-пакIэм къымыгъэщынагъэмэ сшIэрэп, 
ащ ыуж иIукIыжьын къызфыриупхъукIыгъэр. Хэт ышIэра, 
джыри а шыур къыкъокIыкъомэ, шыхьатэу шъукъыстеуцу 
бзылъфыгъэм иIукIыжьыкIэ сиIоф зэрэхэмылъыр, шъори 
шъуиIоф хэшъумылъхьэмэ нахьышIу, яшъушIэн щыIэп. А 
лъэпкъ Iэлыр пыщэгъу шъумышIы, икъунба, господа, ащ 
къыташIэрэ купыр, афэлъэкIмэ тицIыкIуи тиини къамыгъанэу рабзыкIыщт!
- Зигугъу къэпшIрэр шъэфэуи нафэуи адыгэмэ адэшъуIыгъыгъэти, яшъушIэрэм ипэгъокIэу къыжъудэпсэужьых,- рабоч анахьыжъым управляющым джэуап ритыжьи, къызщежьэжьыщтым фидзыжьыгъ: - Тэ адыгэмэ 
мыхъун ятлъэгъулIагъэп, тахэхьэ, къытхэхьэх!..
Рабоч комитетым щыщхэм ялIыкIохэр управляющым 
дэжь зыщыIагъэхэм ыуж, Гощэунае иIоф ишъыпкъапIэ зэрагъэшIэнэу ыдэжь нэбгыритIу лъагъэкIуагъ. ЦIыф пы дзыгъэ 
хьаулыеу дунаим зэрэтемытыр джа мафэм Гощэунае 
къыгурыIуагъ, IэкIыб ышIыгъэ IофшIапIэри, цIыфхэри, зыдэсыгъэ урыс чылэри, ным фэдэу къыфыщытыгъэ Аграфена 
Демидовнари ыгу пымыкIэу, МыекъуапэкIэ къыпыщылъми 
щымыгъуазэу, иIофхэр зэрэхъущтхэми агъэгумэкIэу, 

--- Page 132 ---

Гощэунае зэплъэкIыжьзэ, Николаевскэ къыдэкIыжьыгъ. 
Чылэ гъунэм зынэсым, иджабгъу лъэныкъокIэ, АдэмыекIэ, мыплъэн ылъэкIыгъэп. СэмэгубгъумкIэ, километрэ 
заулэкIэ тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъомкIэ щыIэ Джамбэчыеу 
ипшъэшъэжъые зыдэсымкIэ зэплъэм, гур пиIонтIыкIэу 
къыгъэнэшхъэигъ.

--- Page 133 ---


ЯПШIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 134 ---

Адэмые къыдэкIыжьи Николаевскэ къызыдафэм къызэрехьылъэкIыгъэм фэдэу чIыпIэ зэблэхъур Гощэунае 
Мыекъуапэ къыщехьылъэкIыгъэп. Къалэм къызэрэкIощтыгъэр арэу къычIэкIын, егъашIэм дэсыгъэм фэдэу 
къыщэхъу. Николаевскэ елъытыгъэмэ, мыр бэкIэ нахь 
ин. Уплъэмэ ыцыпитIу риплъэгъукIэу урамхэр занкIэх, 
шъуамбгъох, нахьыбэр мыжъокIэ пкIагъэ. Унэхэри нахь 
зэтегъэпсыхьагъэх. Бэдзэрыри пчэдыжьыпэ къэс зэхэхьэ, 
щафэрэм нахьи щэрэр нахьыб, бжыхьапэм къыздихьыгъэ 
пхъэшъхьэ-мышъхьэмрэ хэтэрыкIхэмрэ тизэу телъ. ТыдэкIэ 
зыбгъэзагъэми, шхэпIэ-ешъопIэ мыинхэм уащыIокIэ, чэу 
къуапэ пэпчъ пIоми хъунэу пивэрэ квасрэ ащащэ. Мыекъуапэрэ Николаевскэмрэ зэфэзгъадэрэр зы: чъыгыбэ ураммэ 
атет, чэтхэр, къазхэр, мэлхэр, къохэр атизых. Хьэ гъорыкIохэри пэшъушъохэу одыкIэ-мыдыкIэ къакъочъхэу 
плъэгъущтых.
Мы чIыпIэм Мыекъуапэ зытIысыгъэр бэшIагъэп, илъэс 
тIокIищым къехъугъэми ары ныIэп. Кавказ заом илъэхъан, 
1857-рэ илъэсхэм адэжь, Шъхьэгощэ джабгъу нэпкъ лъагэм пачъыхьадзэм пытэпIэ-уцупIэу щыхихыгъагъ. Адыгэ 
чIыгу лъэныкъом заор щэкIофэкIэ, абдзахэмэ апыщытыгъэ 
дзэм нэмыкIэу цIыфэу дэсыгъэ шIагъо щыIэп. Заор абдзахэмэ ахэкIи, хыIушъо лъэныкъомкIэ щыIэ къушъхьэчIэс 
шапсыгъэмэ, убыхмэ захахьэм Мыекъуапэ тIысыпIэкIэ 
цIыфхэр къекIухэу аублагъ, пытэпIэ чIыпIэм шъхьарыкIи, 
чылашъо теоу зыригъэжьагъэр зэоуж илъэсхэр ары. 
Адыгэхэр зэрымысыжьыгъэ чIыгу лэжьыгъэ хьазырым 
цIыфыбэ Урысыем къырищыгъ. Мыекъуапэ фэшъхьафэу 
Iэгъоблагъом чылэхэр къыщытIысыгъэх. Ау къэлашъо 
зытеуагъэр апэрэ урыс революциер зыщекIокIыгъэм ыуж 
къэкIогъэ илъэсхэр ары. ДэгъэшI завод, шъхьал зытIу, 

--- Page 135 ---

заводыр, пхъэчай зыщашIырэ мастерскоир, типографиер, 
пхъэ зэпыхыпIэ завод зыщыплI, хьакIэщитIу, чылысищ, зы 
народнэ ун, пIэкIор заулэ зычIэт сымэджэщ, хьапс - джары 
зыцIэ епIонэу Мыекъуапэ дэтыгъэр. Ахэри лъэкI зиIэ цIыф 
зырызмэ яягъ нахь, хабзэм зэрихьэу, ыгъэзекIоу щытыгъэп. Хабзэм ынапэу дэтыгъэ закъор Мыекъопэ отделкIэ 
заджэхэу пачъыхьэм итетыгъо къэзыухъумэщтыгъэ жандармериеу Данилов генералыр зипащэр ары. Къэлэ Iофхэр 
зезгъэкIорэ Думэри дэтыгъ шъхьакIэ, щыгущыIэщтыгъэх 
нахь, лэжьакIомэ апае щашIэрэ щыIагъэп.
Гощэунае Мыекъуапэ къезымыгъэхьылъэкIрэмэ ыш 
къалэм зэрэдыдэсыр ащыщ. Тхьэмафэ тешIэ къэсми, 
къуалъхьэ тIэкIу-шъокIухэр афишIзэ, зэрегъэлъэгъу, 
гъомылэкIэ ынаIэ тырегъэты. Шумафэ ышъокIэ нахь зыкъишIэжьыгъ, къэтэджы, сымэджэщым щытезекIухьэ. Ар 
зилъэгъукIэ, Гощэунае икъин щыгъупшэу мэгушIо. Осэ ин 
лъимытэу ыгъотыгъэ унэ фэтэрми езэгъы, пчъэ шъхьаф 
хэлъэу унэм ехьажьы. Луценкэм идапIэ Iутышъ, IофшIэн 
щыкIэрэп. Мэфэ реным унэм исэу Iоф ешIэ, чэщ кIахэ 
нэс щысэуи къыхэкIы. Зиунэ чIэсмэ уиягъэ къытэогъэкIы 
къыраIорэп. Апэ гуIэн IофкIэ зэригъэгъотыгъэ фэтэрыр 
ары къин зыщырагъэлъэгъугъэр, хъыени дэни фитыгъэп, 
уимашинэ макъэ тигъэрэхьатрэп аIоти, гъунэгъухэр къецIацIэщтыгъэх. Мастерскоир зыер къыщымытхъуми, 
къыфэраз, дыгъэу фихьыжьхэрэр, джэнэкIэ кIэдагъэм 
щырегъажьэшъ, чыIур зэрэридагъэм щыкIэкIыжьэу 
еуплъэкIуми, зи пимыIухьэу Iехыжьых. Ежь Гощэунаий 
зи къызтыригъанэрэп, дэгъоу зэрыдэрэм дакIоу зы шэкI 
бзыхьафи ыгъэкIодрэп, фехьыжьых.
- Сыпфэраз,- мафэ горэм Луценкэ лIыжъым инэгъунджэ ынатIэ тыригъэтIысхьэзэ, Гощэунае къыриIуагъ,- Iуи, 
шIи ппылъэп, щыкIэгъэнчъэу Iоф ошIэ, шъыпкъэныгъэ пхэлъ. 
КъыскIэоугъуае нахь, скIэкIэпхырэп. Ащ пае хъулъфыгъэ 
джанэу удырэм пэпчъ чапыч ныкъу, бзылъфыгъэ джанэм 
зы чапыч къыхэсэгъахъо. Ау зыхъурэм нахьыбэ бды къэс 
оркIэ нахь фед. Чапычым чапыч зибгъэгъусэрэм, чапычитIу 
мэхъу, ащ уасэ фэшI, ахъщэм уасэ фэмышIэу ежьыри 
къыпфишIыжьыщтэп.
- Аущтэу оIомэ, Прокоп Прокопьевич,- Гощэунае 
къыраIуагъэр къыгурыIуагъэу, лIыжъым фыхигъэпсыгъ,- 
хъулъфыгъэ джанэр сэркIэ нахь федэба?

--- Page 136 ---

- Ары шъхьакIэ,- лIыжъыр тхьагъэпцIынэкIэ къеплъи, 
щхыпцIызэ инэгъунджэ пэбгым къыридзыхыжьыгъ,- оркIэ 
федэр сэркIэ лъапIэ... Ащыгъум, Дерман аIоу, Софэмэ 
сшIэрэп ыцIэр, зы бзылъфыгъэ нэкIу хъурай горэ Мыекъуа пэ къыдэтэджагъэшъ, ащ ыIорэр ори оIоба, ы?.. ЗыгорэкIэ 
уинэIуасэмэ шIэ? Ар хъухэнэу щытэп!..- етIани нэгъунджэр 
натIэм дехьыежьышъ тхьагъэпцIыгъэ-гуфаплъэкIэ къеплъзэ, 
къыпегъэхъожьы: - Сыпхаплъэшъ, ори уделэп, сэ къисыдзагъэр бэшIагъэу къибдзэгъахэу ущыс. ЕтIани мы Iофым 
зы хэлъ, хъулъфыгъэ джанэр зэрэIугъэкIыгъуаер ошIа?
- СэшIэ,- Гощэунае зэригъэжагъэп.- Зэгорэм заор 
уцужьынба, Прокоп Прокопьевич? Икъунба лъэу щычъэрэр, хэкIуадэрэр бэ.
- Джыдэдэм уцужьыгъэ аIуагъэмэ, илъэсныкъо лэжьапкIэ гушIуапкIэу къыостыщтыгъэ,- джыри Луценкэм 
инэгъунджэ натIэм дидзыий, нэшIукIэ Гощэунае къеп лъыгъ: 
- Теплъыныгъи Абдуловым ихъулъфыгъэ дзэкIо джанэ 
зэрэхъущтыгъэм!.. Жьы къысигъащэрэп Данилов генералыр зыIэкIиубытагъэшъ, ахъщэр хабзэм къыхегъэ тэкъу!.. 
Сыд пIуагъи?.. Хъулъфыгъэ гъончэджхэм Мурзаев полковникыр зиIумэт Батуриным уанигъэсыщта?.. Мыекъуа пэ 
сыдябгъэфы пшIоигъуа, армырми ерагъэу тыщыI, щыIэныгъэр хьылъэ, иджабгъукIи исэмэгукIи къыкъоукIых...
- Къэнэжьрэ закъор бзылъфыгъэ джанэхэр арых,- 
Гощэунае къызэращэлIэгъэ Iофыгъом пэмыуцужь фэдэу 
къыIуагъ.
- Ары, ары, бзылъфыгъэ джанэхэр ары,- Луценкэ 
лIыжъым джыри нэтIэ къэбым нэгъунджэр дидзыий 
къы ридзыхыжьыгъ,- джары хэкIыпIэу щыIэр. Зым тIу 
къызебгъэхъукIэ, шIыпкIэм чапычитIу къыхэсэгъахъо, 
сызэрэбгъэрэзапэрэм пае чапычрэ ныкъорэ къызэрэпфыхэзгъахъорэр цIыф емыIу.
Зымафэ Гощэунае тхьэмэфэ бэдзэрым зыхахьэм, 
щилъэгъугъэр гъэшIэгъоны. АдыгэлIхэу бэдзэрым къыщыпэкIэфагъэмэ защидзыезэ, ымышIахэу Луценкэм 
итучан цIыкIу чIэлъэдагъэти, иджэнэ шIыгъэмэ ащыщхэр 
щащэхэу ылъэгъугъ. Джанэмэ ямыплъыныгъэкIи мэхъу, 
бзылъфыгъитIу горэмэ амыщэфыщтыгъэмэ. Зэращэфы рэр 
арэп Гощэунае шIогъэшIэгъоныгъэр, уасэу лъатырэр ары. 
СомитIурэ ныкъорэ джанэ пэпчъ ыуас. Ежь ыдыгъэм фэдэу 
тучантес кIалэр джанэмэ ащытхъузэ, мэкъумэщышIэ бзылъфыгъитIумэ тхылъыпIэм афыкIоцIищыхьагъ. ЩэфакIохэри 

--- Page 137 ---

разэх, тучантесри ары. Гощэунае иIэшIагъэ зэращэфырэм 
кIэгушIуным ычIыпIэ ыгу зыгорэу къэхъуи, къэнэшхъэигъ. 
Тучаным къычIэкIыжьзэ, Луценкэм зы джанэм федэу 
хихыгъэр зыфэдизыр къылъытэу ыублагъ. ЗэрэхъурэмкIэ сэры мыщ хэкIуадэрэр, тхьауегъэпсэуи гопэшIушIуи 
щыIэп. Джэнэ шIыпкIэмрэ шэкI уасэмрэ къызыплъытэкIэ, 
соми атефэщтэп, адрэ сомэрэ ныкъорэр зэрэпсаоу пIоми 
хъунэу, кIо тучантесым зэрищагъэм пае чапычитIу горэ 
рерэт, Луценкэм иджыбэ ехьэ. Анахь макIэми федэу сомэ 
къыфыхэрэкI, ари екъуба! Къытелъытэлъ сэщ фэдэ унэрыс 
пчъагъэу иIэмэ, мастерскоим нэбгырэ тIокIиплIэу чIэсым 
нэмыкIэу адырэр зыфэдизыр?.. ЕтIани унэхъоу, мафэ къэс 
ичапыч IэкIэкIэу еIо нахь, сыхэбаикIы ыIорэп. Абдуловымрэ 
Батуринымрэ щамыгъаIэу ыIозэ, бзылъфыгъэ джанэкIэ 
къэлэ тучанхэр зэлъиIыгъых, ар имыкъоу Чэтуни, Шытхьали, Ермэлхьабли щэщэ. Мыекъуапэ къегъэтIысэкIыгъэ 
къутырхэри, чылэхэри къыгъанэхэрэп. Дэным фэшъхьафэу нысхъапхэр зыщашIырэ мастерскоий Мещанскэ 
урам къуапэм дэжь щыриI, ари Гощэунай ышIэщтыгъэп, 
фэтэркIэ зэрысмэ япшъэшъэжъые къыримыIогъагъэмэ. 
Мастерскоир зычIэт чIыунэм ыкIыIу - инысхъэпэщэ тучан. 
Ари шIомакIэу адыгэ шъуашэ зэрэпшIыщтым фэгъэхьыгъэу 
Луценкэр зэп-тIоп Гощэунае къызэреупчIыгъэр.
Мы IофымкIэ Гощэунае иIахьыл Хьаткъо Щэбан ары 
Луценкэм Iоф хигъэтырэр. Мыекъуапэ Щэбан къэкIуагъэу 
зызэхихкIэ, къызэрегъэгъоты. Адыгэ шъуашэр чылэмэ 
ащязгъэшIыщт агент ышIынэу елъэIу шъхьакIэ, сыд фэдэу 
ыхьэкIагъэми, ыгъэшIуагъэми, Щэбанэ къыфезэгъырэп. 
А Iофыр адыгэхэмкIэ зэрэкIэмыкIыщтыр Щэбан ешIэ, 
егъашIэм ар чылэмэ адэлъыгъэп, цIыфмэ ахэмылъыгъэр 
ахэлъхьэгъуай зыриIокIэ, сэри дэпIэ мастерскоир сIыгъынэу сянэ къыздилъфыгъэп, тызфэмые Iаджи щыIакIэм 
тигъэшIагъ еIошъ, федзыжьы. ЩимыгъэIахэ зэхъум, ащ 
фэдэ IофкIэ адыгэ чылэмэ уазыдахьэкIэ уимылъкуи ори 
уахэкIодэщт ыIуи, ыгъэщынэгъагъ.
ОшIэ-дэмышIэ гупшысэкIэ Гощэунае чылэм зызедзыжьым, ыгу нахьышIу хъугъэ, адыгэ шъошэ дынымкIэ 
ячылэ Хьаткъо зэшыпхъухэр Iазэх, ахэмэ ясэе дыгъэхэр, 
ябзылъфыгъэ джэнэ шIыгъэхэр, дышъэ хэдыкIхэр, чысэхэр 
мэстэ-Iудэнэ илъыпIэхэр, бгъэрыдэхэр, Iэгъопэ бэлагъхэр 
ынэгу къыкIэтэджагъэх. Апэрэ цIыф хэхьагъу шъуашэри 
ахэр ары Гощэунае фэзыдыгъагъэхэр. ЩыгъынкIэ шъойцые дэдэ хъугъэгъэ хьаджрэт гори зэрятыгъогъагъэри 
ыгу къэкIыжьыгъ. ШъошэшIмэ язакъоп, шъошIэ дэгъухэри узфэе уанэр пфагъэчъынэу чылэмэ адэсых. Адэмые 
изакъоп, ащ фэдэхэр зыр зым нахь дэгъужьхэу, адыгэ 
чылэ пэпчъ щэпсэух. УлэупкIэкIэ афапшIэрэр ары нахь 
пкIэ гъэнэфагъэ хэлъэу уязэгъын плъэкIыщтэп. Аущтэу 
уадэзекIомэ, шъхьакIо япхыгъэу алъытэщт, зыгорэм уфаеу 
угузэжъуагъэкIи, егъашIэм узтырагъэфэжьыщтэп.
Адыгэр зыфэдэр, Гощэунае макIэу IугушIукIыгъ, ащ 
идунэететыкIэ, игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр, изэрэщыт дэдэ, 
Луценкэм игупшысэкIэ зэхэпшIыкIынэу, къыбгурыIонэу 
щытэп. Укъалъфыгъэ пэтзи ерагъ. Илъэс мин пчъагъэу 
дунаим зыщытетхэм щегъэжьагъэу янамысрэ яшъхьафит рэ 
ячIыгу къыдаухъумагъ. Ащымыщ гухэлъышIукIэ къахэхьагъэмэ, зыдахьыщтрэ зыдагъэтIысыщтрэ амышIэу, чылэр 
фызэблэкIэу ахьэкIагъ, агъэшIуагъ, ягушIуагъуи фаIотагъ, 
ягукIаий щагъэгъозагъ. ЛIыгъэ, зыкIыныгъ, зэгурыIожьыныгъ заIокIэ къикIрэр пыеу къафыкъокIырэм рагъэлъэгъугъ. Зыкъэтэухъумэжьы аIозэ, зыщыхэукъуагъэхэри 
къыхэкIыгъ. Сыдэу пшIын, хэтырэ лъэпкъи гъогу хэхыгъахэкIэ щыIэныгъэм хэтэп, уапэкIэ укIуатэ къэс узщымыгъозэ 
къэгъэзапIи, лъэгапIи, ечъэхыпIи уащыIокIэ. Сыд фэдиз 
гъогу хьылъэ адыгэ лъэпкъым къыкIугъэми, инамысрэ 
ишъхьафитрэ къытыринагъэп, ыгъэлъапIэхэу, ыгъашIохэу, 
щысэкIэ ыгъэлъагъохэзэ, исабыйхэр рипIугъэх. Нахьыжъыр 
алъытэныр, нахьыкIэр якIэсэныр, бзылъфыгъэр агъэшIоныр 
хъулъфыгъэм щаIэ хэлъыныр яапэрэ бзыпхъэхэу щыIакIэм 
щыпхырахы, гукIэ аштагъэм раукIыщтхэми, тещыгъуаех.
Гупшысэу къышъхьарыуагъэм Гощэунае хэтзэ, унагъо 
зихьэгъэгъэ уахътэри, мы илъэс зытIущри нэплъэгъу дзыгъокIэ ынэгу къыкIэтаджи, ежьыри зыфэдэр къыгурымыIоу, мэзэхэ пщагъо горэм хэкIодэжьыгъ. Шъхьэр къыIэти, 
бэдзэр цIыф жъотмэ захэплъэм, зэгупшысэщтыгъэр 
къеушыхьаты пIонэу нэм къыпэшIофагъэр гъэшIэгъоны: 
бэдзэрым щыщэрэ цIыфмэ ашъхьагъ адыгэ паIо горэ 
къашъхьарэщы, шым тес, щытхэр шыбгъэкIэ зэбгырифзэ, 
къецIацIэрэмэ апымылъэу загъори къэуцу, зеплъыхьэ. 
Адыгэ хъурышъо хьаплъ пэIо мылъагэр пытэу шъхьарыс, 
бжыхьэ тыгъэ шъабэм итыжьын хьазырхэр пэшIэтых, зэо 
пчэгум ит пIонэу IашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэ - къамэри, 
кIэрахъори къыгощы, ахэри тыжьыныпсхэшъ, нэм къыкIэджагох. ЦIацIэрэмэ анэмыкIэу къэуцухэу еплъхэри 

--- Page 138 ---

нахьыб. Бзылъфыгъэ тIурысэ хьазырхэу, ау дэхэкIаеу 
фэпэгъитIур къэуцугъэу, алъэгъурэр ягуапэми ямыгуапэми 
къэмышIэнэу, шъхьэр агъэсысэу шыум еплъых. АдыкIэ 
щызэхэт къэзэкъ кIалэхэри натIэкIэ фычIэплъых. Щыгъынэу 
ыщэхэрэр зытамэ телъ ныори, зыдэщыт чIыпIэм ригъэкощыкIыгъэшъ, Iэбжым фишIзэ, мэцIацIэ. Гощэунае ыкIыбкIэ 
щызэхихрэм зэрегъэплъэкIы. Ку зэкIэтIупщыгъэм тамэкIэ 
егъэкъугъэ лIыку хьазырым ынэкIэпэ кIыр рищэкIзэ, шыум 
зэхихын-зэхимыхынэу, ежь зэреIожьми, щытхэм ареIоми 
умышIэнэу, къеIо:
- Черкес шъхьаупсыгъ, черкес шъхьаупсыгъ...
- Ыуж икI, щыхьагъу умышIы,- адэ зыгори къэзэкъылIым къеушъыи,- плъэгъурэба зэрэуIэшыгъэр...
- ГъэшIэгъона уIэшыгъэмэ,- нэмыкI горэми ыдэрэп,- 
тэри IашэкIэ тыцакоп!..
- Адэ арэу улIымэ, пэгъокI, муары, къэкIо.
- Сыд сиIоф хэлъ черкес шъхьаупсыгъэм иIоф зэсымыгъафэ мыхъунэу,- псынкIэу къэзэкъылIым кIелъэшъужьы, етIанэ ыкIыб къыгъазэзэ, къедзы,- Iашэр къэзэкъмэ 
язы мыгъэIыгърэ урядникмэ зэхарэф!.. Черкесмэ Iашэр 
аIы гъын фит, тэ тыфитэп...
Шыум игъэпсыкIэ, ионэ тесыкIэ Гощэунае ыгу римыхьыщтыгъэми, мыгъэсагъэ хилъагъощтыгъэми, лъэпкъэгъум 
нэшIукIэ емыплъын ылъэкIыгъэп. Мыекъуапэ къыздэхьэгъэ уж адыгэ Iаджи, щакIоми щэфакIохэми щилъэгъугъ 
шъхьакIэ, мы шыум фэдэ шъхьэихыгъэ шъхьэфитыгъэ 
къызхафэрэ джы нэс ылъэгъугъэп. НыбжьыкIи бэ дэдэ 
ептынэп, илъэс тIокIитIум шъхьарыкIыгъэми, бэпщтын 
зэрэшъхьарыкIыгъэр. Пщы кIалэшъ, ышIэрэмкIэ зыщэгугъыжьы пIонти, ащ фэдашъуи тетэп. Ары пакIошъ, пщы 
кIалэр изакъоу, оркъ гъусэ имыIэу, кIыбдэтын кIымыгъоу 
гъогу тырагъахьэрэп. Къушъхьэмэ ахэт хьаджрэт пIонти, 
щыгъын шъуашэкIэ зэтегъэпсыхьагъащ. Гощэунае инэIосэ 
хьаджрэтхэу Сахьидэрэ Бэбэжърэ ялъытыгъэмэ, апэпшIын 
умылъэкIынэу, мыр шыу гъэшIуагъ.
Гощэунае шыур къыпэблагъэ хъумэ нахь къызэпиплъыхьан ыIозэ, адырэ бэдзэр дэхьагъумкIэ, мыдырэм ишIыкIэ 
дэдэу джыри зы шыу къыщылъэгъуагъ. Ащи цIыфхэр 
шыбгъэкIэ зэIигъэзыкIмэ, къызэригъэцIацIэхэзэ, зыгорэм 
лъэхъу. КъыраIорэм ипэгъокIэу къычIэкIын, зыгорэ зэрафидзыжьрэр къырыпшIэнэу, къамыщыр афегъэсысы.

--- Page 139 ---

- Бэбэжъ! - бэдзэр дэхьагъумкIэ къэлъэгъогъэ шыур 
ошIэ-дэмышIэу къызыджэкIэ, Гощэунае къегъэлъатэ.
- Сыда, Сахьид?! - ежьхэм анэмыкI бэдзэрым дэмыт 
фэдэу, шым зыригъэпхъуатэу, мыдрэ шыури пэджэжьы.
- Мыдэ къакIо, къэзгъотыгъ!..- шарф огу цыпэр жьым 
щыбыбатэу Сахьидэ бэдзэрыкIомэ ашъхьагъ къыщигъэлъэгъуагъ: - УлъыхъуагъэкIи, мыщ нахь дэгъу бгъотыщтэп!..
IукIыжьрэ шыур къызэримышIэжьыгъэр шIогъэшIэгъонэу Гощэунае кIэлъыплъагъ, къызэрэхъурэр ымышIэу 
ыгуи къыпиIонтIыкIыгъ. Зыгорэ шIокIодыгъ пIонэу заулэрэ 
щытыгъ, бэдзэрым цIыфмэ щаIуи щашIи зэхихыжьыщтыгъэп, нэплъэгъуми къыкIэхьажьыщтыгъэп. Адыгэ шыуитIоу 
бэдзэрым дэкIыжьрэмкIэ ыгурэ ыпсэрэ щыIагъ. НекIо, 
чылэм уздэтщэжьыщт къыраIуагъэмэ, акIэлъычъэнэу 
бзылъфыгъэгур къытео, нэмыз-Iумызэу акIэлъэплъэ, 
игонахь зыдахьы.
Ардэдэм адыгэ гущыIэ макъэхэу ыкIыбкIэ къыщыIугъэмэ Гощэунае зэрагъэплъэкIыгъ. ЛIитIу горэ пшъэшъэ 
зищэгъу ягъусэу тучаным къычIэкIыжьы. Щэфыгъэ зэкIоцIыпхагъи аIыгъ. ЯгущыIакIэкIэ къэтэбэ шIуцIэ зэрэлъыхъухэрэр къыгурыIуагъ. Гощэунае зыфэщафэхэрэ пшъашъэм 
ехъопсагъ, агъашIо, агъэлъапIэ, бжыхьэ нысащэ горэм 
фагъэхьазырэу къычIэкIын, ыIуагъ. Сэри, сяни сяти сиIэ 
зэхъум, е-о-ой, джащ фэдэу сагъэшIуагъ, сафэпагъ, 
сы къыращэкIыгъ, нысэщэ джэгу Iаджми сахащагъ, кIэлэ 
Iаджи къысэпсэлъыхъуагъ. Сызахадэм, къахэсхыгъэм 
си гъэдэхъугъ. Уинасыпмэ, сшыпхъу цIыкIу, укъызэхэзышIыкIын кIэлэ псэуакIо горэ унатIэ хъун. ЦIыфыгъэ къыбдызэрихьэу, ори дызепхьажьэу шъузэдэпсэун. Дунаир 
хьылъэ, хьылъэ зыхьрэр шъхьэ уфэгъэ натIэкIэ маплъэ, 
зыщебэджыщтри ышIэрэп. Фитыгъэмэ, пшъэшъэжъыер 
къыгъэуцуни, гум дэлъыр зэкIэ, ишъэбагъи игукIаий зэхэтэу, риIощтыгъэ.
Адыгэ макъэм фалIэмэ, кIэдэIукIзэ, Гощэунае заулэ рэ щытыгъ. Пшъашъэм ишъхьэтехъо фыжьрэ игъусэгъэ 
хъулъфы гъэмэ япаIохэмрэ бэдзэрыкIо зэхэтмэ ахэкIокIэжьыфэ акIэлъыплъагъ. Непэп мыщ фэдэ Гощэунае 
къызехъулIэ рэр, Мыекъуапэ псэупIэкIэ къызыкIуагъэм 
щегъэжьагъ. Николаевскэ зыдэсым, адыгэхэр щыI-щымыIэми, джы зэ ригъапэу ыгъапэщтыгъэп. Мыры ыIонэу 
джы къехъулIагъэр ышIэрэп. Тыдэ кIоми, адыгэ макъэм 

--- Page 140 ---

Мыекъуапэ щыкIэдэIукIы. Нахь апэчыжьэу зэрэхъугъэр 
арэу къычIэ кIын.
Унэм къызэрикIырэ шIагъо щымыIэми, Трахъом ихьакIэщ зыдэщыт лъэныкъомкIэ ремыкIокIын ылъэкIрэп. 
ХьакIэщым ублэкI зэпытынри къыригъэкIурэп шъхьакIэ, 
сыфэмыеу сахьы зэраIоу, ылъакъомэ ахьы. Ежь адыгэхэр хэгъэкIи, шышIоIум яшхэр кIэрытхэу зилъэгъукIэ, 
ыгу рэхьатыгъэу мафэр егъакIо, орэдри кIиIукIэу идэн 
IофшIэнхэри нахь кIэкIых. Ау непэ Гощэунае нэшхъэигъэр 
къытекIоу бэдзэрым къыдэкIыжьи, унэм къэкIожьыгъ нахь, 
зы чэфыгъуи ынэгу кIэлъыгъэп.

--- Page 141 ---


ЯПШIЫКIУЗЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 142 ---

Дерман лъэкъуацIэр Луценкэ лIыжъым къыIуагъэу 
зызэхихыгъэ уж Гощэунае щыгъупшэрэп, ошIэ-дэмышIэу 
игупшысэмэ къахэлъадэшъ, ахэчъыжьы. Зэ нэмыIэми 
теплъэ шIоигъу. Зымафэ урамым тетэу Софа ыIуи бзылъфыгъэ горэ нэмыкI бзылъфыгъэм зеджэм, Гощэунае 
шъхьэр къыпхъотагъ, ауж ихьи, Шъхьэгощэ Iушъо паркышхом нэс адэкIуагъ. Апэ ишъи яплъыгъ шъхьакIэ, зы нэкIу 
хъураигъи Софэ зыцIэм хилъэгъуагъэп, ажэ тIупщыгъэу 
хъулъфыгъэмэ атегущыIэщтыгъэ нахь, зы шъырытыгъи, 
Iэдэби, шъхьэлъытэжьыгъи ахэлъыгъэп.
Луценкэ лIыжъым къызэрэфидзыгъагъэм изакъоп 
Дерман лъэкъуацIэр Гощэунае ыгу зыкIыриубытагъэр, 
ежь фэдэ дэкIо бзылъфыгъитIу гори тегущыIэу щыгъын 
шIыгъахэр мастерскоим зехьыжьым зэхихыгъагъэ. Зы 
бзылъфыгъэр инэIуас, ежь фэдэу унэм щэдэ, адырэр 
апэрэу елъэгъу. Зигугъу шъушIырэ бзылъфыгъэр хэт щы ща 
ыIоу яупчIынри къыригъэкIугъэп. ИмынэIосэ бзылъфыгъэр 
ары Дерман джанэ фэзыдыгъэу зыIощтыгъэр. Хьау, 
хэукъуагъэп, Софа ыIоти, ыцIи дахэу къыриIощтыгъэ. Усэ 
горэми къызэрэфеджагъэр къыIуатэщтыгъэ.
Ащ ыуж Гощэунае инэIосэ бзылъфыгъэм мастерскоим 
щыIукIэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, якъэкIогъу зэтемыфэщтыгъэу 
къычIэкIын, зимылъэгъужьыщтыгъэр тIэкIу шIагъэ. Джаузэ тхьамэфэ зытIу ыкъудыигъэу джыри Софья Дерман 
ыцIэ Гощэунае зэхихыгъэ. Мыекъопэ хьапс сымэджэщым 
Шумафэ къыщыриIуагъ.

--- Page 143 ---

- А зигугъу пшIырэ бзылъфыгъэр сэшIэ сэ,- Шумафэ 
къызеIом, Гощэунае, зыфихьыщтыр ымышIэу, шъхьэр 
къыпхъотагъ.
- Тэ щыпшIэра?
- Мыщ къыздычIэлъ горэм ишъуз игъусэу къэкIогъагъ.
- Нэгу хъурая? - Гощэунае къызIуипхъотыгъ.
- Олахьэ нэгу хъурэе дэдэуи щымыт... Хьау, ары ошIэ, 
нэтIэ Iэтыгъэ нэгу хъураишъу, Iэпс-лъэпс хьазыр,- апэ 
къыIуагъэр псынкIэу Шумаф риутыжьыгъ, етIанэ зэригуапэр къыхэщэу къыпигъэхъожьыгъ: - Унэу тызэрылъым 
къимыхьэ рапшIэзэ, сымаджэу илъыр зэкIэ нэIуасэ ышIыгъ, 
зэряушъыини, агу къызэриIэтыни, зэригъэщхынхи ыгъотыгъ. Сэри сызщишIагъэр сшIэрэп, зыгъэпыт, черкес, 
ыIуи, къысэджагъ. Бэрэ къытхамыгъэсыгъэми, нэшIукIэ 
тызэригъэплъыгъ.
- Сэри дэкIо бзылъфыгъитIумэ джаущтэу аIоу зэхэсхыгъэ,- Гощэунае ыш къыIорэм псынкIэу дыригъэштагъ,- ау 
Луценкэ лIыжъым а бзылъфыгъэм ыгу еIукIэ сыгугъэрэп, 
зымафэ къысфидзыгъагъ.
- Ащ сыда о узэрэхахьэрэр? - Шумафэ зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.
- ДапкIэу къыситыгъэр сшIомакIэу зэхезгъэшIыкIыгъэ ти, "о пIори Дерман ыIори тIури зыба" къысиIуагъ.
- Дермани мада?
- СшIэрэп мадэми, ау фадэхэкIэ сэгугъэ.
Шумафэ ышыпхъу нибжьи зэремыплъыгъэу къызэпиплъыхьагъ. Апэ дэдэ, Николаевскэ къикIи ыдэжь къызэкIом 
елъытыгъэмэ, хэмылъыгъэ Iаджи хелъагъо. Нахьыпэм 
зэрэщытыгъэм фэдэу егъэзыгъэ-пIытIыгъашъо теорэп. Нэгу 
шъуагъоми лы къихьажьэу ригъэжьагъ, ынитIуи гухэлъ-гугъэ горэ къакIэхьагъэу щагъаIэрэм фэдэу къыщыхъугъ. 
Ячылэ хэгъэкIи, урыс чылэм дэс зэхъум щыщыгъэ лъэпкъ 
Мыекъуапэ щыхилъэгъожьрэп. Янэ къыритыгъэ пкъымрэ 
шъхьапхэтыкум щыугъоигъэ шъхьацышхомрэ анэмыкIхэу 
ышыпхъу къыхэнэжьыгъэ шIагъо щыIэп: ицуакъи, ишъхьатехъуи, икофти, икIэпхыни, лъэпэдым щыкIэкIыжьэу къэлэ 
щыгъын, иIэбакIи, икIуакIи, икъэгущыIакIи, ищхыкIи, исумкэ 
IыгъыкIи ары. Джахэм Шумафэ къагъащтэщтыгъэми, адэ 
сыдэу пшIын, узхэтмэ захэбгъэкIокIэн, захэбгъэзэгъэн 
фае ыIуагъ. Ежь хъулъфыгъэ пэтзэ, зыщымыщмэ къазыхафэм, сыд фэдиз къин ылъэгъугъэу зыдишIэжьра? Шхы нэу 
къыратрэм щегъэжьагъэу щыгъынэу къыщалъагъэм щыкIэкIыжьэу шIоIэягъ, есэн ымылъэкIэу бэрэ къин хэтыгъ. Ау 
сыд фэдизэу ышыпхъу щыгъыныр зэблихъугъэми, адыгэ 
гур иIэу къэнэныр, зыщыщыр, къызхэкIыгъэ лъэпкъыр 
щымыгъупшэныр, IэягъэкIэ игугъу аримыгъэшIыныр, 
шъхьэлъытэжьыгъэ къызхигъэфэныр ары зэкIэмэ апшъэр. 
Хьапсэр къызиухкIэ, чылэм, Адэмые, кIожьынышъ, ятэ 
ихэпIэжъ къаIэтыжьын, ышыпхъуи ежь фэдэ бзылъфыгъэ мэ ахэзыжьынэп, насып горэ къыфыкъокIын.
Сыдрэ гумэкIыгъуи лъапсэ имыIэу щытэп. Шумафэ 
зыгъэгумэкIрэ щыгъын зэблэхъум къикIрэп ышыпхъу 
адыгэгур щыгъупшагъэу, ышъхьэ хилъэшъухьажьыныр. 
Адыгэ шъуашэр зыщыримыгъэхы шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
къыдэхъугъэп. Урыс фэшъхьаф зыдэмыс къалэр чылэм 
сыдэущтэу екIун, адыгэ шъуашэу зыхэтмэ къахэщрэм 
ини, цIыкIуи урамым къыщегъэуцу, къызэмыплъэкIыщтри 
къызэрегъэплъэкIы. Ари зыгорэу Гощэунае ыщэчыщтыгъэ 
адыгэ бэдзэрыкIохэм къамышIэжьыщтыгъэмэ, гущыIэ 
дысхэр къыфамыдзыщтыгъэмэ, нэ IаекIэ къыфычIэмыплъыщтыгъэмэ. Адыгэ бэдзэрыкIо пэпчъ Гощэунае 
къамышIэщтыгъэми, IорIуатэкIэ ащ фэдэ бзылъфыгъэ 
Мыекъуапэ зэрэдэсыр бэмэ ашIэщтыгъэ, хэмылъ Iаджи 
хагъахъозэ, къэбар зэфэшъхьафхэр фэзгъэIухэри щыIагъэх. Сабый зыхы-зыбл зиIэ къэзэкъ лIыгъуабэ горэми 
дэкIожьыгъэу аIо, ар имыкъоу, адыгэ напэр ыуцIэпIэу, 
лIыхэр зэрещэх аIошъ, къэбари фагъэIу. Джащ фэдэ къэбархэр адыгэ хъулъфыгъэмэ зызэхахыкIэ, ныбжьи зынапэ 
темыплъагъэхэ бзылъфыгъэм куп зэхэскIэ фэгубжых, 
къызэрэтпэкIафэу тыукIыщт аIошъ, зэхэкIыжьых. Ахэри 
Гощэунае къынэсыжьых, ау етIани Хьаткъо Щэбанэ ахэмэ 
уапымылъ, зямыгъэгъап, адыгитIу зэIукIэмэ, ящэнэрэр 
аубышъ, зэбгырэкIыжьых ыIозэ къеушъыйми, ыкIыб 
щаIорэр зехьэгъуае. Ау пшIэн щыIэп, уикъин уихьылъэу, 
узхэхьагъэмэ захэбгъэзагъэу ущыIэщт. ШъхьакIо зышхрэр 
шъхьэшхыгъо ефэжьы, цIыфмэ аIо.
- Луценкэр дэогъу умышIы сIуагъэба...- Шумафэ 
зыгорэ щыгъупшэгъагъэу, ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу, игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Дэогъу сшIыгъэп, ау федэ хэгъэкIыпIэкIэ сауж къихьагъэти, зэрэфэсымыдэщтыр зэхезгъэшIыкIыгъ,- Гощэунае 
къыIуагъ, етIанэ тIэкIу тешIагъэу щхыпцIызэ, пигъэхъожьыгъ: - Сэ чапыч къыситынышъ, ежь сомэ псау иджыбэ 
рилъхьащт. Мафэм бзылъфыгъэ джэнитIу зы хъулъфыгъэ 

--- Page 144 ---

джанэ телъыжьэу фэсэды етIани... Джыри зы бзылъфыгъэ 
джанэ къытебгъэхъожьыгъэмэ дэгъугъэ еIо!..
- Бзылъфыгъэ джэнищым упырикъуна? - ышыпхъу ыгу 
зэрегъурэр къыхэщэу Шумафэ къэупчIэ, етIанэ ежь-ежьырэу зыфеIожьы.- Олахьэ къин къыпфэхъуным...
- Сыпырикъун, пчэдыжьым сыкъыкIэтаджэмэ, ахэр 
шапхъэ те пхыжьынэу щытэп, бзыгъахэх, пчыхьэ нэс бзылъфыгъэ джэнищым хъулъфыгъэ джэнитIуи тезгъэхъожьын, 
ау ар фэсшIагъэу ылъэгъунэп. Сэ сизакъоп, адырэ синэIосэ 
дэкIо бзылъфыгъэхэми джары аIорэр.
- УинэIосэ бзылъфыгъэмэ зызэрашIэу зымышI о, 
урялъэпкъэгъопышъ, къызэрэоплъын щыIэп, Iофынчъэу 
укъигъэнэщт,- Шумафэ ышыпхъу тегуIыкIыгъ.
- Сыкъигъэнэнэп, Шумаф. Сыпсаумэ IофшIэн пае 
сыкъэнэнэп,- Гощэунае шъхьащытхъужьыгъэ хэлъэп 
ыIорэм фэдэу тIэкIуи укIытэу къыпигъэхъожьыгъ,- сидакIэ 
зыгу рихьхэри щыIэх, загъорэ дынхэри къысфахьых, гъунэгъухэми сагъадэ.
- О-уи-и, а заулэр сыдэущтэу зэпыбгъафэра? - Шумафэ ыгъэшIагъоу къэупчIи, макъэр шIуефэхыжьэу къыIогъагъэр джыри къыкIимыIотыкIыжьын фэлъэкIыгъэп.- Ау 
щытми Луценкэр дэогъу умышIы, къызэрэоплъын щыIэп. 
Мыщ тызэрэчIэсэу икъэбар къытэIу, къыоубзэзэ, бзако 
уехъулIэщт аIо.
- АщкIэ хэт ыIуагъэми пцIы ыусрэп, шъэбэрыкIо кIыбырыу зыфаIорэм фэд, къыбдесэгъаштэ. Ау урялъэпкъэгъоп 
зыфапIорэр сшIэрэп, зыми ащкIэ сыгу хигъэкIрэп. ШIу 
тызэрамылъэгъурэм сыщыгъуаз, ежьхэм танахьышIуа, 
тэ ри тикIасэх пIонэу щытэп, ау сыда ямыхьакъ закIытеслъхьащтыр, джырэкIэ сырихьылIагъэгоп.  ПцIы хэлъэп,  загъо рэ къызхахыгъэри сымышIэу урамым, бэдзэрым е тучаным 
мыIуапхъэ горэхэр къыщысфадзыхэу къыхэкIы,- ардэдэм 
Гощэунае зымэфэрэ шыум бэдзэрым щыраIощтыгъэр 
ыгу къэкIыжьыгъ. Бэбэжъ хьаджрэтми иш тесыкIэ ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ.
- ЗэмылъэпкъэгъуитIу зэгъэшIугъуае,- Шумафэ 
шъхьэр ыгъэсысыгъ,- зыр зым кIэнакIэ, еушъхьакIу, къами 
къызэфырахы. Дэгъу а къызэрыпIоу къыпфыщытхэмэ... 
Урамыр Iофэп, зыщыщыр умышIэрэ хьэри урамым къыщыохьакъущт. Ау етIани афэсакъ. Шъыпкъэ, лъэпкъэгъу 
зэфыщытыкIэ дэир зымыдэрэр мы къыздычIэсхэми ахэтых. 
Джа бзылъфыгъэу зыцIэ къепIогъэ Дерманыр къызфэкIогъагъэри ахэмэ ащыщ. Ащ зымафэ сигъэлъэгъугъэр ошIа? 
Гъэзет хъокIыгъэ гор, "Правд" ыIуагъэмэ сшIэрэп.
- Сыд итыр?
- ЕджакIэ умышIэу итыр тэ щыпшIэн, тхьамыкIэмэ къатегущыIэ, баймэ алъапсэ кIеуты ыIуагъ. Ленинмэ сшIэрэп 
ыцIэр, джар зипащэхэр арых пачъыхьэм ебэнхэрэр...
- Ори а лIым ыцIэ зэхэпхыгъа, Шумаф? Сэри Николаевскэ маслобойкэм щызэхэсхыгъэшъ ары.
- Сыдэу шIэхэу Николаевскэ, маслобойкэм нэсыгъа?
- СшIэрэп, джа цIэ дэдэр рабочмэ Ленин аIоу зэхэсхыгъэ... Ори мыщ щызэхэпхыгъэмэ, Шумаф, ащыгъум 
цIыфмэ аIорэр шъыпкъэ. Зыгорэ мы дунаим щэхъу, ау 
щыхъурэр мыры тIонэу тшIэрэп.
- Сыд щыхъун, зао щэкIо аIуагъэба,- ошIэ-дэмышIэ 
IофкIэ къырищэжьагъэм рыкIэгъожьэу Шумафэ къыIуагъ, 
етIанэ зыкIи къыхэмыфэгъахэу гъумтIымыгъэ: - Дунаир 
тизэгъэфэнэп, ащ Iаджи техъухьэ.
- Ары шъхьакIэ, Шумаф, хэгъэгум щызэбэных, ащ 
уахэкIэу тэ укIожьын.
- Адыгэмэ сахэкIэу сэ сыздэкIожьын щыIэп, Гощэунай. 
АщкIэ угу гъэрэхьаты. Мы узыр къыстекIоу непэ сыкъыриутми, сызэкIужьыщтыр, тэ сахьына, адыгэлърэ адыгэ 
нэпсрэкIэ зэхэпщыхьэгъэ чIыгужъыр ары. Хэт стырихыгъэми, къысимытыжьын ылъэкIынэп. Ащ нахьи нахьышIу, 
сшыпхъу, мыдэ чылэ къэбар горэм тытегъэгущыIи. Зыма фэ ПэтIращ уадэжь къыIухьэгъагъэба? Узэригъэлъэгъунэу 
ыIогъагъэшъ ары,- Шумафэ зэрэщымытыгъэу ышъокIи 
ымакъэкIи зыкъызэблихъугъ, ипски нахь щигъэтыгъ.- 
Ярэби, чылэм, адыгэ шъолъырым сыд щыкъэбар?..
- КъыIухьэгъагъ, тхьаегъэпсэу, хьаджыгъэ дзыуи къысфыIуищагъ, щэлэмэ фабэхэр тхьаумафэ къэс пфэзгъажъэ зэ сшIынэу къысэлъэIугъ. Сыд чылэм щыкъэбарын, джа 
къыуиIогъэ дэдэхэр ары сэри ПэтIращ къысфиIотагъэхэр. 
ПшIэрэба, адыгэ, къэзэкъ, урыс фэIуагъэп ащ, дунаим 
зэрэщыщытыр, мылъку зиIэр къыхахъорэр шIомакIэу 
егъапэ, зимыIэр ицупэгъу дыкIешIэ. Шъэотыкъыр Бэгъэрсыкъом ешъугъу, Киселевыр Сидоровым кIэнакIэ, Хъанкъор Трахъом ехъуапсэ, мыхъопсахэу щыIэр ощ фэд, сэщ 
фэд... СшIэрэп ныIа, дунаим щыхъурэм уфэмыеу оIошъ, 
къызэрэосIощтыри сшIэрэп. Хъанкъо Забытчэрыеу Лабэ 
дэлъ мыжъуакIэм фэдиз былымышъхьэ зиIэм ихьарамыгъэ 
зыфэдэу аIуагъэр къыфэсымыIотэжьыщтмэ...

--- Page 145 ---

- Щэбан зыфиIуагъэр ара? - Шумафэ шъхьэр ымыгъэсысыни, мыщхыни ылъэкIыгъэп.- Еплъэлъ, танэ горэ 
ыIуи, лъэIуакIо фэкIогъагъэм риIожьыгъэу зыфиIуагъэр, 
сибылымышъхьэ пчъагъэ слъытэжьыгъэ къодыешъ, 
нычхьапэкIэ зи къысэмыIу, къыостышъунэп риIожьыгъ!.. 
Ы-ы, чэмэхъожъ, ушъхьагъу тегъэкIэу къыугупшысыгъэм 
еплъэлъ ащ. Iиман зимыIэ лъэпкъ!..
Хьапс щагум укъыдэкIыжьыныр хэгъэкIи ублэкIыныр 
мыгушIогъо дэдэми, къехъулIагъэр ымышIэу, Гощэунае 
ыгукIэ чэфэу урамым къытехьажьыгъ. МыекъуапэкIэ 
бжыхьэ мафэхэр зэрэщыдэгъухэр къыушыхьатэу тыгъэ 
шъабэр ошъочапэм ит. ТыдэкIэ уплъагъэми чъыгхэр 
гъожьышэ-плъыжьышъох. ПкIэшъэ тэкъуныр джыри 
къахэмыхьагъэу, сысынхэкIэ щынэхэ фэдэу ошъо чIэгъым 
чIэтых. ЧыжьэкIэ, Шъхьэгуащэ ыкIыбкIэ, къэлъэгъорэ 
мэзытхым къышъхьарыщхэу къушъхьэ шыгуфхэр огум 
чIэох, зэпэIут-зэблэкIотхэу ахэр хыIушъо лъэныкъомкIэ 
рекIокIых.
Непэ тхьаумаф. Сыда унэм ыгъэзэжькIэ Гощэунае 
ришIыхьащтыр? IофшIэнэу илъхэр зэкIэ тыгъуасэ зэкIифагъэх, джэнапхъэхэр ары нэмыIэмэ, дыгъахэхэу щылъых, 
неущ Луценкэм фихьыжьынхэшъ, нэмыкIхэр къыIихыщтых. 
ДжэнэпхъитIу-щы къежэуи ерэшI, икъунба тIысыгъорэ уцугъорэ имыIэу Iоф зэришIэрэр, зэгорэми гъэпсэфыгъо мафэ 
горэ къыфыхэрэкI, мары, зэрэкъалэу урамым тет. ЯIэмэ 
анахьышIухэр ащыгъых, гъэкIэрэкIагъэх. Ежь щыгъхэри 
дэеп, кIэпхын шIуцIэ кIыхьэми кофтэ фыжьыр къекIу, дэнэ 
шъхьэтехъо псынкIэм ыкIыцэхэр жьым зэрехьэх. КъыпIукIагъэкIэ, гуфаплъэу уемыплъмэ, Гощэунай Iоу пшIэжьынэп.
Шъыпкъэ, сыда Гощэунае непэ къехъулIагъэр? Мафэр 
шъабэ, дахэ пIонти, непэп, мэзэныкъо фэдиз хъугъэ ащ 
фэдэ мафэхэр къалэм зыщыIэхэр. Ежьыр шъыпкъэм 
ышIэу, гушIуагъо горэ къехъулIагъ пIонэу ышъхьэкIи 
зы дишIэжьрэп, ащ фэди къыпыщылъэу ежэрэп. Гум зепхъуа тэ, лъэр мэпсынкIэ. Тэрэз янэ ыIощтыгъэр, цIыфыр 
зыгъэгушIощтыри зыгъэнэшхъэищтыри зыуи арэп. Уязэгъыщт Гощэунае иIофхэр  зэпыфэжьхэу  зэрырагъэжьагъэр. IофшIэни, ышхыни, цIыфмэ зэрахэхьан щыгъыни иI. 
Зыхэтмэ уасэ къыфашIы, къызэрэпэгъокIхэу ежьри апэгъокIыжьы. Зыщымыгъозэ закъор инеущ. Хэта ащ щыгъуазэу 
щыIэр?.. Джахэр зэкIэ зымафэ бэдзэрыкIо дырекIокIэу 
ыдэжь къыздахьэм, Аграфенэ Демидовнам къыриIуагъэх. Чэщ реным бзылъфыгъитIум анапIэ къефэхыгъэп, 
зэфаIуатэ икъун къэбар азыфагу дэлъыгъ. МакIа бзылъфыгъитIу зэIукIэмэ зэфаIотэнэу щыIэр!.. Тетя Агрэ, ежь 
Гощэунае урыс ныом зэреджэу,  къыфиIотагъэ мэ анахь 
къэбар гъэшIэгъоныр шыу зэтегъэпсыхьагъэ горэ, уифэтэр 
бзылъфыгъэ тэ щыIа ыIуи, къызэрэIухьэгъагъэр ары. Урыс 
ныом къызэриIорэмкIэ, джа гъогум къыщызгъэуцугъагъэмэ язын фае, къышIэжьрэп. ЗыгорэкIэ Бэбэжъмэ шIэ? 
Гощэунае игупшысэмэ къахэужьыгъ. Ары шъхьакIэ, шыу 
зэтегъэпсыхьэгъагъ, жэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэр умыIощтмэ, IэпкIэ-лъапкI ыIуагъ.
БлэкIыгъэ тхьаумафэм Бэбэжъ бэдзэрым зэрэщилъэгъугъагъэр Гощэунае ыгу къэкIыжьи, ишытесыкIэ, ибэдзэр 
хэтыкIэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Аграфена Демидовнам 
къызэриIорэмкIэ, Гощэунае къыхэщтэуIукIыгъ, Бэбэжъ ары. 
Сыда зыфаер?.. Зи Iоф къыздыриIэп!.. Гощэунае зыгорэу 
ыгу къэхъуи, сызэгупшысэрэр сыда ыIуи, ыгурэ ышъхьэрэ 
зэбгъэжьэу зыфэгубжыжьыгъ. Дунаим анахь мыхъунэу 
тетхэр сыда зызкIыфэсхьыжьхэрэр. Сэщ нэмыкI зыуж 
ыфын Бэбэжъ адыгэ шъолъырым ригъотагъэба?.. Джащ 
фэдэу Николаевскэ маслобойкэм къычIэлъади, сигъэщтэгъагъ. ЕтIани шъхьэупсыгъэкIэ лIитIоу ыпашъхьэ итыгъэхэр 
Гощэунае ынэгу къызкIэтэджэжьхэм, щхын мэкIэ псынкIэр 
ынапэ къечъагъ. Джа шъхьэ упсыгъакIэр ары умыIощтмэ, 
Бэбэжъ лIы Iаеп, угу емыкIунэу щытэп, Гощэунае ыIуагъ. 
Сыда шъуIуа ихьаджрэтыгъэ къызхэкIыгъэр? Зыгорэм 
римыфыжьагъэмэ, ащ ышъхьэ хихьажьыщтыгъэп. Тыда 
шъуIуа чылэкIэ, лъэпкъкIэ зыщыщыр? Шапсыгъа, бжъэдыгъуа, бэслъыныя? КIэмгуеп, абдзахэп - тIумэ языгъэмэ, 
Гощэунае ышIэщтыгъэ. ЕтIани, цIыфмэ аIоу зэхихыгъэр 
зыщашIэжьыщт чIыпIэ хьаджрэтхэр шIурышIукIэ къиуцощтхэп. МыдритIур кIэмгуе-абдзэхэ шъолъырым шъхьарытIупщэу ит. Зымафэ амакъэ тIупщыгъэу бэдзэрым 
зэрэтетыгъэхэмкIэ къэошIэ мы Iэгъоблагъом зэрэщымыщхэр... Адэ сыдэу пшIын, ахэри егъэзыгъэм зэрефэх. 
Семыгъэзыгъагъэмэ, сэри мыщ сыкъэкIощтыгъа? Пшъэшъэжъые закъор сыбгъэ кIэрычыгъэу, сымаджэми-мысымаджэми сымышIэу, шъхьэзэкъо-лъэкъуитIоу сэпсэу, 
тхьамыкIагъо щыIэнэп, укIэмыупчIэжьынэу ар зыфэдэр 
къызгурыIуагъ. Шумафэ гъэтхэ ехъулIэу ипIалъэ еухышъ, 
хьапсым къызэрэчIэкIыжьэу, а сызхаплъэрэм иадыгэгу 
ыбгъэ дэлъэу мыщ пфыдэсыщтэп, сэри сыд дэсшIыхьан 

--- Page 146 ---

хымэ къалэм, чылэм, тятэ ихэпIэжъ дгъэзэжьын, армырмэ, 
зылъэгъухэрэмкIэ тыхьайнап, хэкужъ шъыпкъэ ихъукIыгъ. 
Сшы къысшъхьащыт хъумэ, КIэтэкъо Хьарунэжъым икуп 
къысаIорэм теплъын, икъун къысашIагъэр, сыгу зэрэхагъэкIыгъэр, старшинари ахэмэ агоуцожьыгъ...
Парк дэхьагъум зынэсым, Гощэунае ошIэ-дэмышIэу 
къызэтеуцуагъ. Сыд сэIо сшъхьэ пIыеу сизакъоу урамым 
сызфытетыщтыр? Паркми сыда дэсшIыхьащтыр?.. Хъулъфыгъэ пэпчъ къыспэплъыхьэ, имыщыкIагъэхэр къысфадзых. 
Чылэм къикIыгъэ горэм силъэгъумэ хьайнапэ, армырми 
дунаим анахь Iаеу щыIэр къысаIуалIэ.
ОшIэ-дэмышIэу шъхьэм къеуагъэр арми ышIэрэп 
Гощэунае унэм къызфигъэзэжьыгъэр, ежьыри къыгурыIо-къыгурымыIоу нэмыкI ушъхьагъу мы Iофым хэлъыгъэр. Паркым узэрэдахьэу щыт кIэлэцIыкIу джэгупIэр ары 
Гощэунае фэмыщэчыгъэр. Непэп къызехъулIэрэр, зымафэ 
кIэлэ джэгу макъэхэр зызэхехым, ыгу къыпиIонтIыкIыгъагъ. 
Джа дэдэр нысхъэпэ тучанми къыщехъулIагъ, ау ахэмэ 
атырилъхьаныр Гощэунае ышъхьэ къыригъахьэщтыгъэп. 
КIэлэцIыкIу джэгу макъэхэу къезгъэгъэзэжьыгъэхэр ышъхьэ 
къызехьэхэм, ушъхьагъу лъыхъукIэ Шумафэ къыриIуагъэ мэ ягупшысэу ригъэжьагъ. Сыда дунэе заом Шумафэ 
зыкIимыгъэгумэкIырэр? Заор - зао, уимыгъэгумэкIын 
плъэ кIыщтэп, ау етIани ащ тегущыIэнэу фаеп. УтемыгущыIэмэ плъэгъуни, Шумаф, сэ сызхэт  бзылъфыгъэмэ 
уахэ ты гъэ мэ, аIу гъэзагъэу ялIхэр зыдэщыIэхэмкIэ, сыд 
къэбар аIошъ, маплъэх. ШIукIэ зикъэбар къэIурэр мэгушIо, 
дэйкIэ къэIугъэм ихьадагъ. ЗыгорэкIэ адыгэхэр зэрэхэмылажьэрэр ара шъуIуа? Адыгэ, урыс фэIуагъэп ащ!..
Гощэунае шъхьэр къызеIэтым, ылъэгъугъэм къызэкIигъэщтагъ. Зэрыс унэ чэу къуапэм адыгэ шыуитIу 
загъэчэрэгъушъ Iут, зифэтэр ыIыгъ бзылъфыгъэми зыгорэ 
раIо. Хэта ахэр? Сыда зылъыхъухэрэр? Гощэунае ыгу 
чъыIэ-чъыIэу зыгорэхэр къехьэх. Фэтэрым кIожьыщтми, 
къызкъокIыгъэ урам къуапэм къохьажьыщтми ымышIэу, 
бзылъфыгъэм къышIэжьи, Iэ къыфишIыгъ. Ежь ылъэныкъокIэ шыуитIури къэплъагъ. Цызэнэ ПэтIращ ыIонти, тIум язи 
арэп, етIани ар джырэблагъэ ныIэп ыдэжь зыщыIагъэр. 
ЗыгорэкIэ илIыгъэр армэ шIэ? Хьау, арэп, сыд илъэсищым 
къыкъомыкIыгъэу джы къызфэкIощтыр... ЗыгорэкIэ пшъэшъэжъыем  икъэ бар гомыIу къысфахьыгъэми сшIэрэп, 
сырянэба, къэслъфыгъэба, тхьэ къысауи!.. Гощэунае ыгу 

--- Page 147 ---

сысзэ, икIо ригъэхъугъ. Нахь благъэу зякIуалIэм нибжьи 
зэмыгуцэфэгъэ шыуитIури къышIэжьыгъ.
- Олахьэ, Гощэунай,- шыу нахьыжъ Сахьидэм ымакъэ 
гыеныр къыхэщэу шым къепсыхыгъ, Бэбэжъи джа дэдэр 
ышIагъ,- непэ бэрэ тыкъызлъыбгъэкIуагъэм. Уимыжыкъ 
бзылъфыгъи едгъэзэщыгъэн фае... Адэ, Гощэунай, зэ 
къытэплъэлъ, тыкъэошIэжьа? Ы, Бэбэжъ, сыд пIорэр о?..
- УкъэсэшIэжьы, Сахьид, укъэсэшIэжьы...- Гощэунае гу нахь къызIэпишIыхьажьэу къэупчIагъэм джэуап 
пигъохыжьыгъ, етIанэ адырэ шыоу щытым фыреплъэкIи, 
пигъэхъожьыгъ.- Мо щытыр Бэбэжъ Iоу нибжьи сшIэжьыныеп,- бэдзэрым зэрэщилъэгъугъагъэхэр ыушъэфыгъ, 
джа щыгъын дэдэхэри ары мэстапэм зэрэпычыгъэхэу 
ащыгъыгъэхэри.- Шъукъеблагъ, Сахьид,- якъэкIуакIэ 
зыфихьыщтыр ымышIэу, лIы зэрымыс унэм зэрэригъэблагъэхэри къыримыгъэкIоу, иадыгагъэ тэ ыхьыжьын, 
Гощэунае ариIуагъ.
- Олахьэ, Гощэунай, лъэгъун пфытиIэм, тэ... Николаевски тыщыIагъ, Iоф зыщыпшIэщтыгъэми тыIухьагъ, 
уифэтэрыгъэри къызэтымыгъэшIагъа. Сыда ыцIэу пIуагъэр, 
Бэбэжъ, а мыжыкъ ныо мэхъаджэм? - Унэм зехьэхэм 
Сахьидэ къыIуагъ.
- Аграфэмэ сшIэрэп...- Бэбэжъ укIытапэу къыIуагъ.- 
Джары игъунэгъумэ къысаIуагъэр...
- Тетя Агра псауба? - Гощэунае щтэгъэ нэгукIэ хьаджрэтмэ яупчIыгъ.
- Хэта ари? - Сахьидэ къыгурыIуагъэп, етIанэ зыкъишIэжьыгъ.- Ы-ы, мыжыкъ ныора зыфапIорэр? Олахьэ, 
Гощэунай, а ныор къыздипхыгъагъэр сшIэрэп нахь, егъэлыягъэу ныо мэхъаджэм. Ащ къытишIагъэр ошIа? УздэщыIэмкIэ тызеупчIым, зэрэшъуищыкIагъэр сыда ыIуи, 
къытэупчIыжьыгъ. ТышIомыкIыхэ зэхъум тыфэгубжыгъэти, 
ихьажьи, шэкIо шхончыр къытлъырихыгъ. КIо, сыд епшIэн, 
мыжыкъ пIоми, бзылъфыгъэба, шъхьатехъо техъуагъэба, 
къэдгъази, тыгушъхьэ фызэрэшхызэ, тыкъыIукIыжьыгъ. 
Маекъуапэ узэрэдэсыр къытиIуагъэмэ Iофа, ари тшIуиушъэфыгъ. Узщыщ чылэри къытиIуагъэп.
- Маслобойкэм Iут шъхьэджашъом тыжи къыдигъэкIыгъэп,- зи къэзымыIоу щысыгъэ Бэбэжъ къыхэгущыIагъ.
- Ащи дапIэ горэм Iут ыIуагъ нахь, уикъэбар ышIапэрэп. 
Ы, сэлами къыфытигъахьыжьыгъ, къыпщытхъугъ.

--- Page 148 ---

- Адэ, Сахьид, сыдэущтэу сыкъэжъугъотыгъ, тетя 
Агра сызчIэс фэтэрыр къышъуимыIуагъэмэ? - Гощэунаий 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.- Зыми емыIу есIогъагъ... ЕтIани 
а зэрышъуIоу ныо дэеп ар, цIыфыгъэшхо зыхэлъ ныу.
- Олахьэ тэ ащ цIыфыгъэ етымылъэгъулIагъ...- джыри 
Бэбэжъ къахэгущыIагъ.- Ыгу шIу къытфилъыгъэп.
- КъыотIон укъызэрэдгъотыгъэри,- Сахьидэ, игъусэ 
къыIуагъэм пымылъэу, игущыIэ къыпигъэхъожьыгъ,- 
тапэ къифэгъэ лIы горэм Николаевскэ тыщеупчIыгъэти, 
тхьэр къыобгыгъэу  цIыфмэ укъызпадзыжьыгъэу ыIозэ, 
фэмыя хэу уикъэбар къытфиIотагъ. Мыекъопэ дапIэ горэм 
узэрэIутым игугъу къытфишIыгъэти, сыд ащ икъэгъот, 
укъэдгъотыгъ. Сыд, Бэбэжъ, лIы тхъоплъ нэпIэхъэу маслобойкэм чIэсыгъэм ыцIэу пIуагъэр? Олахьэ тесыеу зигъэпсыщтыгъэм, ыIупшIэмэ къол дагъэ ащыфагъ пIонэу!..
- Бгъэлыбэ Къаидэщтын,- зэупчIыгъэр джэуап къэтыгъо римыгъафэу Гощэунае къыIуагъ.- Джамбэчыемэ 
яефэнд къежьэгъакI, зиIанэ пэсым ищэтэшъхьэ тешъу...
- Олахьэ къэпшIагъэм, Къаид ыцI, сыефэнд къытиIуагъэп, ау Джамбэчые зэрэщыщыр ыушъэфыгъэп,- Сахьидэ 
къыIуи, ежь-ежьырэу щхыпцIыгъэ.- Ефэндмэ зыгорэм 
иIанэ амыхъокIмэ, агу загъэрэп... Ау джаурымрэ быслъымэн диным илIыкIорэ азыфагу дэлъыр сшIэрэп... Аущтэу 
щыт Iоу тшIагъэмэ, тыкъыфырехыныгъи, ы, Бэбэжъ? 
ЗыгорэкIэ, Гощэунай, а лIы нэпIэхъым угу хигъэкIыгъэмэ 
шIэ? Умыушъэфы.
- Хьау,- Гощэунае ыушъэфыгъ,- сыдым ар сэ къызнигъэсын...
Гощэунае фэягъэп Бгъэлыбэ Къаидэ фэгъэ хьыгъэу 
зыгорэ ыIонкIэ. Щыщынэу, шIолIыкIэу арыгъэп. Илъэс 
псаум икъун ажэ зэрэдэлъыгъэр, зыгорэм утегущыIэ 
къэсми, зыгорэ къыппымыкIын ылъэкIыщтэп, япIу-ямыIокIи 
мохэр бгъэсэжьынхэ, укIытэгъу горэ зыдябгъэштэжьын 
плъэкIыщтэп. Ефэнд-молэ купэу чылэмэ адэсмэ атегущыIэн 
нахьи итхьамыкIапIэ исмэ нахьышIу. Быслъымэн диным, ащ 
илIыкIомэ уатегущыIэкIэ, пIорэр тэрэз ыIоу зыми къыбдыригъэштэщтэп, къыпкъоуцожьыни къахэкIыщтэп, шъхьэр 
къыбдагъэсысмэ, угу къигущыIыкIхэ фэдэу зашIызэ, мыхъу 
зыщыхъужьрэм урагъэмысэжьыщт. Ежь ышъхьэкIэ къемыхъулIагъэмэ, Гощэунае ар ыIощтыгъэп. Ышъхьэ чылэм 
къызэрэдихыжьыгъэмкIэ хьыкум лIыжъхэр мысэх. Тхьэм 
илIыкIомэ бырсыр къызыпагъэтаджэм, Цызэнэ ПэтIращ 

--- Page 149 ---

нэмыкI къыкъоуцожьын къахэкIыгъэп. Ащи ыIуагъэр 
мытэрэзэу аIуи, мэщытым щытегущыIагъэх.
- Аущтэу оIомэ дэгъу, Гощэунай,- Сахьидэ къыIуагъ,- ау а лIы тхъоплъ нэпIэхъым ыжэ оркIэ шIу къыдэкIэу 
зэхэтхыгъэп. Амал иIагъэмэ, пшъхьэ шIуаригъэхынэу тыхэплъагъ. Ы, сыд пIорэр, Бэбэжъ, тэрэзба?
- Зэрэщымыт пIорэп, Сахьид.
- Адэ сэIомэ, джары Iофыр зэрэщытыр... Хьылъэ, 
зым къыщымынагъэу хьылъэ дунаир,- шъхьэр ыгъэсысэу, 
гукъэкIыжь горэм зыхищагъэ фэдэу Сахьидэ тIэкIурэ щысыгъэу, къыхэужьы: - Ары, хьылъэ, зым къыщымынагъэу 
хьылъэ, ы, Бэбэжъ, сыд пIорэр о?
- Хьылъэми, Сахьид, тышъхьафит,- Бэбэжъ ошIэ-дэмышIэу ыбзэ къытIупщыгъ, иукIыти зыдэхъугъэр ымышIэу, 
щыгъупшагъ,- тыфаемэ тэшэсы, тыфаемэ тепсыхы, жьыбгъэм тыдэбыбы, бзыур къытэхъуапсэ.
- Ари тэрэз...- Сахьидэ къыIуи, гум илъыр къыфэмыIошъоу къычIэкIын, унэр къызэпиплъыхьагъ, ылъакъуи 
зэтыридзагъ, зэтырихыжьыгъ, пчыхьапэм риублэгъугъэ 
мафэр зэрегъашIэ пIонэу шъхьаныгъупчъэмкIи плъагъэ.- 
Адэ, Бэбэжъ, уегъэзыгъэ зыхъукIэ, бзыуми удэбыбыщт, 
ощхми удэлъэсыщт, бгъагъэ зиIэми уехъопсэщт, щыIэныгъэр хьылъэми, дунаир хъопсагъо, сикъош... Ахэр 
Iофэп,- Сахьидэ джыри нэмыкI гущыIэ техьэ,- мыдэ, 
Гощэунай, ори зыгорэ, тыгу зыгъэшIун горэ къытаIу. Сыд, 
тхьэм Iомэ, уищыIакI, уипсэукI? Непэ, хьапсым укIуагъ 
аIуагъэти, ащи тыкIогъагъ тэ, пши нахьышIу зэрэхъужьрэр 
уифэтэр зые бзылъфыгъэми къытиIуагъ, пIалъэр гъэтхапэм 
диухэу ары ыIуагъэр. Олахьэ тыгушIуагъэм, уишъхьафитыгъэ птырахыным нахь тхьамыкIагъо щыIэпщтын... Адэ 
джары. Олахьэ, Гощэунай, мы уимыжыкъ бзылъфыгъэ 
нэгушIокIаеу къытпэгъокIыгъэм, унэм тыримыщэ мыхъунэу 
уцуи, къытэлъэIугъ, къытэдэуагъ,- Сахьидэ ыцэ фыжьхэр 
ыжэкIэ-пакIэмэ къахэщэу мэщхы.- Ы, Бэбэжъ, Николаевскэ 
ныом елъытыгъэмэ, мы тезгъэблагъэщтыгъэр бзылъфыгъэ 
дэин фаеп, сыд пIорэр о?
- Ары фэд къызэрэтпэгъокIыгъэмкIэ... Ау сыдэу пшIыгъэми мыжыкъба? - етIанэ ошIэ-дэмышIэу Гощэунае къеупчIы.- Сыдэущтэу  мыхэмэ уахэзэгъэшъура,  Гощэу най?
- Аущтэу зыкIашъуIорэр сшIэрэп нахь, узхэмызэгъэн 
цIыфэп мыхэр,- джы нэс Гощэунае къыфэмыIошъурэр 
къыIуагъ,- зэхэшIыкI яI, гукIэгъу ахэлъ. Сэ сизакъоп, ермэлхэри арых. Мыгъэрэ гъэрекIорэ Тыркуем къикIыжьыгъэ 
унэгъо Iаджи къыдэтIысхьагъ. Ары, ары, Сахьид, джа ермэл 
шIобзэу Тыркуем щыIагъэм къелыжьыгъэхэр ары. Ахэмэ 
тхьамыкIагъоу къаIуатэрэр зэхэпхынэу уфаеп. Жъалымэу, 
цIыфыгъэнчъэу тыркухэр къафычIэкIыгъэх, яцIыкIуи, яини 
рабзыкIыгъ. Зы ермэл чылэгъуи къыранагъэп аIуагъ...
- Ярэби, адыгэу икIыжьыгъэмэ сыд якъэбар шъуIуа? 
- Сахьидэ ихэщэтыкI макъэ щымыукIытэжьэу къэупчIагъ.- 
Тятэш тхьамыкIэми а лъэныкъомкIэ зигъэзагъ. Тятэ тхьамыкIэри ащкIэ кIогъагъэмэ, мыжыкъмэ хьадэIус тырашIыхьащтыгъэп... Сэ зыр сыкъяли, зэрэбынэу чэщым тырабзыкIыгъ... Тэ тыркухэр тэIошъ, тымышIэрэмэ Iапэ афэтэшIы... 
Мыжыкъхэр арых зи къызэбгъэлы мыхъущтыр!..  Пачъыхьэ 
горэ яIэшъ, ижъалымыгъэ гъунэ иIэп, чIым тефэрэп. Сэ 
ахэмэ цIыфышIу ахэслъэгъуагъэп. Тра хъо ми - цIыфышIух, 
гъэделэгъошIух, гъэIорышIэгъошIух еIо...
ФэтэркIэ зэрыс унэр зыем иджэмакъэ къэIугъ. 
Гощэунае заулэрэ къэтыгъэу самовар стырыр ыIыгъэу 
къихьажьыгъ. Щай ригъэшъонхэу стэчанхэр хьалыжъыехэри къыштэхэ зэхъум, Бэбэжъ къэгузэжъуагъ:
- УмыгумэкI, Гощэунай. Мы къапштэрэм щыщ Сахьидэ 
зыIуигъэфэщтэп.
- Сыда, Сахьид?
- Сэ, Гощэунай, тхьэуегъэпсэу, угу къысэмыгъабгъ, 
мыжыкъмэ къаIэкIэкIыгъэ, сыд щыщэуи орэхъу, зыIузгъафэрэп. Хьарам, хьарам, мохэм яIанэ упэтIысхьаныр... Ы, 
Бэбэжъ, сыд пIорэр о?
- Хьарам, Сахьид, хьарам.
- Адэ,  Бэбэжъ, аущтэу оIомэ,- цэфым из дагъэ 
Бэ бэжъ зэраIихыгъагъэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ,- 
дагъэу маслобойкэм щаIыпхыгъагъэм сыд епшIагъэр?
- Ащ щыщ Сахьидэрэ сэррэ зы гъуаткIуи зыIудгъэфагъэп,- Бэбэжъ щхыгъэ,- къушъхьэхъу мэлахъомэ 
афэтхьи, IэнэкIэу уафэкIона, мэл дагъэкIэ къятхъожьыгъ, 
ежьхэри дгъэрэзагъэх, тэри тагъэрэзагъ. Ахэмэ мэл дагъэ 
къытамытэу щытэп, тыфаемэ мэли, мэлитIуи къытатыщт, 
ау сыд ятшIэн, мэз чыцIыр бэгъуагъэу, ежь-ежьырэу 
тимашIо къыпэхьэх...- Бэбэжъ къыIублыхьагъэти, Сахьидэ 
къызэпигъэугъ:
- Олахьэ бэкIаерэ тыщысыгъэм, джыри гъогууанэ 
тапэ илъ. Ори, Гощэунай, дэгъоу узэдгъэлъэгъугъ. Сыд, 
Бэбэжъ, пIорэр о? - Бэбэжъ шIэхтэджыжьыр зэримыгуапэр 

--- Page 150 ---

къыхэщэу, зи къыIуагъэп, ау ащ пае Сахьидэ къыгъэнагъэп.- Адэ аущтэу оIомэ, Бэбэжъ, къаштэ пIыгъыр. Мыр, 
Гощэунай,- шарф огу псынкIэ къуапэр жьым хэбыбэу 
къыфищэигъ,- нэпэеплъ гуфэбагъэ хэлъэу къыотэты...- 
тхьагъэпцIышъо хэлъэу къыпигъэхъожьыгъ: - ЗигъаI, 
загъори, хэт ышIэра мы дунай хьылъэм къытпыщылъыр, 
угу тыкъырыкIын...
Мыекъуапэ дэкIыжьыфэхэкIэ шыуитIум зы гущыIи 
зэраIуагъэп. Шъхьэгуащэ икIхи, тхышъхьэ мэз чIэгъым 
зычIэхьажьхэм, Бэбэжъ игые макъэ къыхэщэу, джабгъу 
лъэныкъомкIэ щыт Сахьидэ еупчIыгъ:
- Адэ, нахьыжъ, бзылъфыгъэм фэтхьыгъэ гухэлъым 
ышъхьэ къипхыгъэпи?..
- Сыд шъыу къэхъугъэр, Бэбэжъ, тылIба, тымыкIо 
рапшIэзэ тигухэлъ ышъхьэ къитхынэу!.. А слъэгъурэр, 
мы жыкъмэ ахэс умыIощтмэ, бзылъфыгъэ делэп, тигухэлъ 
къыгурымыIуагъэкIэ огугъа? Сыд, Бэбэжъ, пIорэр о? - 
Игъусэ джэуапэу къытыжьыщтым пымылъэу шыр лъэхъу 
макIэм ритIупщыгъ.

--- Page 151 ---

ЯПШIЫКIУТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 152 ---

Гощэунае цIыфышIу, зыхахьэрэм хэзагъэ. Николаевскэ 
маслобойкэм фэдэу Мыекъуапи нэIосабэ къыщыфэхъугъ. 
ДэпIэ мастерскоим чIэмысэу унэм Iоф зэрэщишIэщтыгъэм 
пае къанэщтыгъэп цIыфхэр нэIуасэ къыфэхъунхэр. Хэт 
дын къыфихьыгъэми, ымыгъэразэу, ыгу ымыщэфэу IуигъэкIыжьыщтыгъэп. ЦIыфым гущыIэ дахэкIэ пэгъокIи, хьау 
зыкIепIорэр зэхегъэшIыкIи, бгъэрэзагъэу къыщыхъущт. 
Ным ыIуагъэхэри Гощэунае щыгъупшэхэрэп: "ЦIыфыр 
зыфыщыIэр, сищащ,- ятэ игущыIэхэри шъхьэм икIхэрэп,- 
ышъхьэрэ ыныбэ закъорэ арэп. Ежь зыщыгугърэм нахьи 
къыщыгугърэр нахьыб. ЗыгъэцIыф, зыгъэхый, зыгъэшIу, 
сищащ. Зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм дэшэс, 
ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу..."
Ными, тыми ягущыIэхэр анахь чIыпIэ къин ифагъэми, 
Гощэунае щыгъупшагъэп. Ядэжь къыгъэзэжьи унэ нэкIым 
къызенэми, хьыкум лIыжъхэр къызпэпкIэхэми, къекIухи 
исабый зытырахыжьми, IэкIыб фэхъугъэхэп. Ау зэкIэми 

--- Page 153 ---

анахьэу ятэ Индар игущыIэхэр Мыекъуапэ нахь ыгу къызкIыщыкIхэрэр мыры ыIонэу ышIэрэп. БлэкIыгъэ илъэс 
хьылъэхэу къыфыкъокIыгъагъэмэ ялъытыгъэмэ, джы 
уезэгъыщт, бгъэгъэ закъор къыхэмыхьэмэ, апэрэмкIэ цIыфым ищыкIэгъэ тIэкIур иI. IофшIэн егъоты, ащ цIыфынчъэ 
зэримышIырэм рыраз.
Гощэунае сыд фэдиз ицIыфышIугъэми, цIыфым кIырымыплъэу, идунэе тетыкIэ, ишъхьэлъытэжьыгъэ зэримыгъашIэу ныбджэгъугъэ дишIыщтэп. Пшъэшъэжъыезэ 
а шэныр къыздиштагъ. Гощэунае инэIуасэмэ ащыщэу 
гукIэ пэблагъэ зыфэхъугъэр Вера зыцIэ бзылъфыгъэ 
шъхьэзакъоу зы унэ азыфагоу щыпсэурэр ары. АныбжьыкIэ тIуми зэрагъэхьырэ щыIэп, Гощэунай нахьи Верэ 
илъэситIу-щы горэмкIэ нахьыкI, Iахьыли, благъи, лъфыгъи 
Мыекъуапэ щыриIэп, лIы закъоу иIэр, ежь Верэ зэреджэу, 
Андрей Владимировичыр заом ащагъэу къызэрыт. Мазэм 
иписьмэ зэ къэкIо. Джа мафэр, ащ къыкIэлъыкIорэ мэфэ 
заулэр Верэ имэфэкI, етIанэ паплъэу регъэжьэжьы. Верэрэ 
Андрейрэ Луганскэ лъэныкъокIэ къикIхи, Мыекъуапэ къыздэтIысхьагъэхэр илъэситфым къехъугъ. Верэ янэшыпхъу 
ныо шъхьэзакъом письмэкIэ къыщагъэх. КъызыкIуагъэхэр 
илъэс ныкъуи мыхъоу ныор лIи, джы зычIэс унэр къафэнагъ. Шъхьаныгъупчъэ бгъузэ цIыкIуитIу нахь хэмылъэу, 
зыщыбгъэзэни умылъэкIынэу, узгъэтхъэн унэп. Коридор 
кIыхьэм иджабгъукIи, исэмэгукIи, пэчIынатIэуи гъунэгъу 
унэгъо заули дис. ЛIыр заом защэ уж ыдэжь ыщэжьынэу 
къыриIуагъ шъхьакIэ, Гощэунае къыригъэкIугъэп. Гощэунае 
зэрыдэрэм фэдэу Вери унэрысэу мадэ, джа Луценкэ дэдэр 
ары зыфадэри. Уизакъоми ерагъу, машинитIу зэгобгъэуцомэ, уисыжьыни плъэкIынэп, гъунэгъуми къыпфадэнэп.
Мафэ горэм Верэ IэпцIэ-лъапцIэу Гощэунай дэжь 
къэчъагъ:
- Андрюшэ письмэ къыгъэхьыгъ!..
- СыпфэгушIо, Вер. Сыд къытхырэр?
- Сыпсау еIо, Гощэунай!.. Заом тыкъыIуащыгъэгу 
еIо... Мары, сэлами къыуехыжьы,- къеджэ,- привет 
милой черкешенке - соседке Гошевнай, подружке твоей.
- Тхьауегъэпсэу сфеIожь, сэлами сфехыжь. Сыда 
етIани къытхырэр?
- Заор цIыфмэ ауджэгъугъ еIо.
- Е-о-ой, Вер, зэошIу щыIа?

--- Page 154 ---

- ЗэошIу щыIагъэмэ, Луценкэри Абдуловыри апэ 
чъэныгъэхи!..
- Абдуловыри Батуриныри яунэ зэрисхэу чъэгъахэкIэ 
лъытэ,- Гощэунае зэрэщымытыгъэу ынэхэр къэхъух, 
шъхьэр егъэсысы.- Луценкэр акIэлъэчъэжьы ахэмэ... 
Зымафэ ащ къысиIуагъэр ошIа, Вер?
- СэшIэ!..- Верэ упчIэр Гощэунае къыригъэухыгъэп.- 
Хъулъфыгъэ джанэ пэпчъ - чапыч ныкъу, бзылъфыгъэ 
джанэм - чапыч. Ерэж амэ!..- Верэ щхыгъэ.
- Сэри джа дэдэр сIуагъэ,- Гощэунае зэхихыгъэр шIогъэшIэгъон.- УкIытэрэ губгъэнрэ зэримыIэр, ощ нэмыкI 
ар зыфэсшIэн щыIэп, цIыф емыгъашI ыIозэ, къысиIуагъ. 
ЗэрэхъурэмкIэ, орырэ сэрырэ ыгъэпцIэнэу ыгъотыгъэр. 
Ащыгъум, тэщ фэдэу ыгъадэрэ бзылъфыгъэ пэпчъ еIушъэшъагъэкIэ сенэгуе.
- Ащ укIэмыупчIэжь. Къезэгъыгъэхэри къытхэткIэ 
сэ гугъэ.
- Унэ къаплъэу, уиакъыл ущымыуагъэу ар сыдэущтэу 
пфэшIэн!..- ежь къыраумысыгъэу зеухыижьы пIонэу 
Гощэунае ыдагъэп.
- ЦIыфхэр зэфэдэхэп, Гощэунай,- Верэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- зым ахъщэ ищыкIагъ, адырэр мэукIытэ, яIофшIэн ашIокIодынкIэ нэмыкIхэри мэщынэх. ГъэрекIопагъэ 
Андрюшэ дубзаводым къызIуагъэкIым, Iоф ымыгъотэу 
сыд фэдэу къин тыхэтыгъ! Ерагъэу пхъэчаишIмэ ахахьи, 
ащ Iуащи, заом ащагъ.
- Адэ, тэ зыфаер фэтымышIэмэ, сыдэущтэу тыхъущт? 
- Гощэунае иIофшIэн шIокIодынкIэ зэрэщынэрэр ымакъэ 
къыхэщыгъ.- Дэгъу-дэйми тшхын тIэкIу къэтэлэжьы...
- Прокопыч къызэрэоблэн щыIэп. Сыд тшIэщтыр адэ?
- ЕгъашIэм заор кIона?..- Верэ къыIогъагъэр кIелъэшъужьы,  ыгуи къэушъэбы.- Ащ Iутхэми щыгъын ящы кIагъ, 
мы мэзэ зытIум аухынэу аIошъ, Прокопыч хъулъфыгъэ 
джанэ горэ фытедгъахъозэ тшIын... Си Андрюшэ псаоу 
къэрэкIожьи, ичапыч ныкъуи сыфаеп...- ошIэ-дэмышIэу 
Верэ къыщиути, къэгъыгъ.
- Умыгъ, Вер. УгъкIэ ащ зи хэпшIыхьан щыIэп. Угу 
гъэпытэ, уи Андрюшэ псаоу къызэрэкIожьыщтым уицыхьэ 
тегъэлъ, щыIэныгъэр хьылъэ, ау узщыкIэгушIужьын чIыпIи 
уифагъэу къэплъэгъужьын...
Гощэунаий гъы шIоигъоу ыгу къызэхэхьагъ шъхьакIэ, 
иушъый гущыIэмэ инэшхъэй-гумэкIагъэ шъхьэращыгъ. 

--- Page 155 ---

Гощэунае заом къыфэт иIэп шъхьакIэ, къиныр зыфэдэр 
зэхишIыкIынэу, къин зылъэгъугъэ цIыф. УтIысмэ бгъэени, 
узфэнэшхъэини ищыIэныгъэ къыщебэкIы. Ау сыд фэдиз 
хьазаб телъыгъэми, ынэпс къэкIуагъэу цIыф ригъэлъэгъугъэп. Верэ зэрэгърэр емыкIукIэ ылъэгъоу арэп, ау етIани 
орэгъы, гъымэ, ыгу нахь жьы дэкIын. КIэрытIысхьэу гъы, 
утхьамыкI риIоу Iэ щифэнри къыригъэкIугъэп. ЧыжьэкIэ, адэ 
Соборнэ урам къежьапIэмкIэ "Запрягайтэ коны, хлопцы" 
зыфиIорэ орэдыр къеIукIы. Трахъом ихьакIэщэу Садовэ 
урамым тетым пэмычыжьэу азэнэджэ макъи къэIугъ. Къэлэ 
бэдзэрым ыпшъаIокIэ, урамым тес лъэIуакIомэ ащыщын 
фае, ипщынэ макъи къыхедзэ.
- Къысфэгъэгъу, Гощэунай,- Верэ игъын къызэрэригъэжьагъэм фэдэу щигъэтыжьыгъ,- сыгушIоным ычIыпIэкIэ 
сызэрэгъыгъэм пае. Непэ сигушIуагъо, сыда моущтэу 
тызфыщысын фаер!.. НекIо, зыгорэм тыгъакIу. Уфаемэ 
киноум, уфаемэ паркым...- джыдэдэм гъэу щысыгъэр 
ары Iоу умышIэжьынэу Верэ щхызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Рестораным тыгъакIу пIоми, хьау сиIэп. Прокопыч иахъщэ 
тIэкIу къитшъужьыщт.
- Прокопыч иахъщэп ар, о къэулэжьыгъэ ахъщ!..- 
иныбджэгъу бзылъфыгъэм иаужырэ гущыIэхэм Гощэунае 
ыгу зэрямыIугъэр Верэ зэхыригъэшIыкIыгъ.- Рестораным 
тыкIошъунэп, ау киноум тыкIомэ, тынэ жьы кIэун. Хьау 
пIомэ, джыри пчыхьэ хъугъэп, паркым тынэсынышъ, къэдгъэзэжьын...
- Тыдэ пIуагъэми сезэгъы!..- Верэ къызщылъэтыгъ.- 
Джыдэдэ зыкъэсфэпэщт. Ори уиIэмэ уашъхьамысэу 
зыкъэфап. Джа хьаджрэтмэ нэпэеплъэу къыуатыгъэ шарф 
огури ппшъэ къыдалъхь, дахэ, къыокIу.
Гощэунае зефэпэфэ зымафэ къыфыкъокIыгъэгъэ 
хьаджрэтитIур ынэгу кIэкIыгъэп, джыри ыпашъхьэ исхэм 
фэдэу къыщэхъу. Тхьапш шъуIуа Бэбэжъ нахьи Сахьидэ 
зэрэнахьыжъыр? Ащ фэдизэу ятеплъэкIэ зэрагъэхьырэ 
щыIэп. Сэхьидэ икъэгущыIакIэкIэ зэрэнахьыжъыр къыхэщы 
шъхьакIэ, анапэкIэ тIури зэфэдэ. Сахьидэ ыжэкIэ-пакIэмэ 
ахэупхъожьыгъэмэ, нахь ныбжьыкIашъо теоныгъэкIи 
къэнэщтыгъэп. Жъышъо къытезгъаорэмэ ынэгу хъурае 
ащыщ. Ащ нэтIэ Iужъу лъагэр къызхэхьажькIэ, темыфэщт 
ныбжьыр рыуагъэты. Сыда Гощэунае нахьыкIэм нахьи 
нахьыжъыр ынэгу зыкIыкIэтыр? Бэбэжъ ары умышIэжьынэу 
пщы кIалэм фэдэу фэпэгъагъэр. МэкъумэщышIэ-хьаджрэтышъо теощтыгъэп. Бгы псыгъо ищыгъэу пхъэнтIэкIум 
теIэтыкIыгъэм цые шIуцIэр къекIу, бгъэм къытещрэ хьазыр Iупэфмэ жэкIэ-пэкIэ шIуцIэр тIэкIу къагъэнэф фэдэу 
къыпшIошIы. Хьазырмэ язакъоп, джэнэ фыжь пшъэпIэ 
лъагэу пшъэр зыгъэкIыхьэри ихъурышъо пэIо хьаплъи 
ащ къыхэхьажьы. ПаIом декIурэ щазымитIоу щыгъми 
уакъырэщы. Тыжьын бгырыпхми къэмэ зэкIужь мыиныр 
къыпэщы, кIэрэхъопсри зэпэжъыужьы. Бэбэжъ щыгъыр 
къемыкIукIэ арэп. Шапхъэ тырахзэ адыгъэм фэд. Бэбэжъ 
елъытыгъэмэ, Сахьидэ щыгъыр егъашIэм Гощэунае ынэгу 
кIэтыгъэ щыгъын къызэрыкIу. Къушъхьэ-мэзмэ зэрахэсыр, гъуйхэр зэрикIуапIэр къырыпшIэнэу, ицые хъокIыгъэ, 
хэчыгъэ дыжьыгъэхэри иIэх. ПаIоу щыгъри нэтхъэ-патхъ. 
Щазымапэри дыжьыгъэ. Хьазырыпэхэри хъокIыгъэх, 
бгъуитIуми зырыз арылъыжьэп. Сахьидэ щыгъынкIэ бэкIэ 
нахь IыгъэкIми, модрэ щыс пщы кIалэм нахьи гукIэ нахь 
пэблагъ. Адэмые-джамбэчые лэжьакIохэр Гощэунае ыгу 
къегъэкIых. Ащ нахьи нахьышIугъ апэ Бэбэжъ зэрилъэгъугъэ щыгъынхэр щыгъхэу ыдэжь къэкIогъагъэмэ. Сыда 
мор зыщыщыр? Зыгорэм ыплIэIу къырахыгъэ щыгъынхэр 
зыщырагъэлъагъ пIонэу ыпашъхьэ ис.
Бэбэжъ иакъыл къыхьыгъэп шъхьакIэ, сыда Сахьидэ 
зэгупшысагъэр? Сыд щышIыни шIыкIэягъэр къыригъэбэкIэу 
зыкъыримыгъэфэпагъэмэ. Щыгъыным цIыфмэ уахещэ 
шъхьакIэ, акъылыр ары уакъыхэзыщыжьрэр. Бэбэжъ ащ 
фэдэ зыкIишIагъэмкIэ еупчIынэу зытIо-зыщэ ыгу къыдэчъэегъагъ шъхьакIэ, къызфэкIуагъэхэр ымышIэу къыригъэкIугъэп. Гощэунае делэп, шарф огур къызаштэм, лIитIумэ 
ягухэлъ зыфэдэр къыгурыIуагъ.
- Уизыфэпэн сыдэу бэрэ упылъыгъа, Гощэунай? - Верэ 
унэм къихьэзэ къызэупчIэр ары ныIэп Гощэунае игупшысэ 
зэтечъмэ къазыхэужьыгъэр.
- Мары джыдэд,- Гощэунае игупшысэмэ къахэужьыгъэми, шарф огур къызештэм, джыри Бэбэжъ инэпэеплъ 
тыным икъэштакIэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ, къыкъокIынхэу 
аIогъагъ ыIуи, етIанэ ащ зэрегупшысагъэр къыримыгъэкIоу, ежь-ежьырэу зыфэбгубжыжьзэ, кIэгъожьы. Ау 
ащ пае къыгъэнагъэп шарф огур пшъэм римыгъэкIуныр, 
гъунджэ хъураеу дэпкъым пылъагъэм кIэрыхьэу зэ-тIо 
зэмыплъыжьыныр, бгъэм нахь къыдигъэщэу ымыгъэтэрэзыжьыныр, ыIапи ынапцэмэ аримыгъэчъэныр.

--- Page 156 ---

- КъысаIоба, Гощэунай, тIум язэу шарф дахэр зинэпэеплъыр? - Гощэунае ыпкъ псыгъо зэкIу зелъэгъум, Верэ 
мыупчIэн ылъэкIыгъэп.
Апэм Гощэунае къыIожьын ышIагъэп. Шарфыр зинэпэеплъыр ымышIэкIэ арыгъэп. Сахьидэ къымыIогъагъэми, 
Бэбэжъ дэжькIэ къызэрикIрэр Гощэунае ымышIэу щытыгъэп, ау етIани тIэкIурэ гъунджэм кIэрытыгъэу Верэ иупчIэ 
упчIэ пигъохыжьыгъ:
- ТIум язэу хэт къыпшIошIрэ?
- Сэ тIуми гуфаплъэу сяплъыгъэп, шэсыжьхэ зэхъум 
слъэгъугъэхэ ныIэп. Зыр, джа сэмэгубгъумкIэ щытыгъэр, 
шыу къэбзэ зэтегъэпсыхьагъ. Джарыщтын...
- Сыда, ятIонэрэр хъущтба? - Гощэунае тхьагъэпцIышъо кIэлъэу къэупчIи, щхыгъэ.
- ЯтIонэрэр пIуи?..- Верэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- 
ЯтIонэрэр ишыIыгъэу къысшIошIыгъ сэ... Хэт щыща ахэр?
- Черкесых сIуагъэба...
- Ахэр зэрэчеркесхэр сэшIэ... Сэ зыфасIорэр, байха, 
тхьамыкIэха, мылъку яIа-ямыIа?
- ЗэрэфэпагъэмкIэ, зым баишъо тео,- Гощэунае, 
зыригъэукIыхьэзэ, къыIуагъ,- ау тIуми, аныбжь умыIощтмэ, зэрагъэхьрэ щыIэп, тIури бзыум фэдэу IэнэкIых, 
жьыбгъэм фэдэу шъхьафитых. Фаемэ мэшэсых, фаемэ 
епсыхых. Зынэсрэр яуцупI, ягъолъыпI... КъыбгурыIуагъа 
зыфэдэхэр?
- Ы-ы, хьаджрэтых ара? - Верэ кIэкуукIи, IитIукIэ ышъхьэ шIуиубытыкIыгъ.
Верэ зыкIэщтагъэм лъапсэ имыIэу щытэп. Ащ изакъоп, 
хьаджрэт зыпIокIэ, къикIрэ дэдэри амышIэу, цIыкIуи, ини а 
гущыIэм щэщтэ, укIакIохэу, хъункIакIохэу хэти къыщэхъу. 
ЕтIани хьаджрэтхэр адыгэхэшъ, кавказ зэо текIыгъэр 
ащыгъупшэн алъэкIырэпышъ, ячIыгухэм къэзэкъхэр къарытIысхьагъэхэшъ, дунаим къыпфагъэгъун, къызэрэбгъэуцунхэ щымыIэу араIуалIэзэ, тыгъужъым ышхи ымышхи 
зэрэтыралъхьэу, къэбар гъэшIэгъонхэр афагъэIух. Къэбар 
пэпчъ шъыпкъэрэ пцIырэ къыздырехьакIы. Ежь-ежьырэу 
къэбарым лъакъо къыкIакIэрэп, цIыфмэ къырахьыжьэ, 
щагъаIэ. Хэти ежь къызэрэшIошIэу хегъахъо, хегъэкIы. 
Ау сыд хэбгъэхъуагъэми, зэтеплъхьэу зэтепхыжьыгъэми, 
пцIыр пцIэу, шъыпкъэр шъыпкъэу къэнэ.
Сахьидэрэ Бэбэжърэ яхьаджрэтыгъэ Гощэунай щымыгъозэпагъэми, къызхэкIыгъэм емыгуцафэу щытыгъэп, ау 

--- Page 157 ---

мыры ыIонэу риIолIэщтри рипэсыщтыри ышIэщтыгъэп. 
ТIо-щэ зэIукIагъэх нахь, зэкIэрытIысхьэхэу агу илъыр 
зэраIуагъэп. Мы аужрэ зэIукIэгъум къызфэкIуагъэхэм 
ышъхьэ къырамыхыгъапэми, умыделэмэ къыбгурыIонэу 
щытыгъ. Ау сыд ящысыкIагъэми, сыд  аIуагъэми, шIукIи 
екIи  Гощэу нае къызхигъэщыгъэп. Убзылъфыгъэ зыхъукIэ, 
зыфэмыIогъэ-узэмыгупшысэгъэ Iаджи къыпфыкъокIыщт. 
Адыгэ хабзэу укъызхэтэджагъэмкIэ уапэгъокIыщт, бгъэкIотэжьыщтых. Ащ тетэу Гощэунае псэугъэ. Нэпэеплъ аIуи 
къыфащэигъэ шарф огури къаIихыгъ, ыпшъи дилъхьагъ.
Ары шъхьакIэ, псэлъыхъо къыфэкIуагъэхэр хьаджрэтых, бгъагъи, джэгуи яIэп. ТIумэ яз ынатIэ ухъугъэкIи 
уагъэт хъэнэп, уагъэрэхьатынэп, унэгъо тэрэзи уагъэшIэнэп. 
Джаущтэу игупшысэхэр зэбэнхэ пэтми Гощэунае игопагъ 
Iофы зырагъэшIэу паIо зыщыгъ лIитIум ыуж къызэрафыгъэр, цIыфыгъэ къырахэу ыдэжь къызэрэфыкъокIыгъэхэр. 
Илъэс зыщыплIым зэрэбзылъфыгъэр зыщыгъупшэжьынэу ежьэгъэгъэ Гощэунае, ыIупшIакIэмэ макIэу гушIуапэр 
къячъагъэу, джыри зэ Верэ фычIэплъи, гъунджэм иплъыхьагъ. Ежь зэриIорэ дэдэм Гощэунае иIоф тетэп: зыгъэжъын зэлъагъэ гори ынатIи тырилъэгъуагъэп, ыначIэми 
ачIилъэгъуагъэп. НитIумрэ шъхьацымрэ зэрымыразэр. 
Нэмэ нэшхъэигъэр къахэщы, шъхьацым тхъоныр къытекIо. 
ЩыIэныгъэ хьылъэм ыгъэуцогъэ нэмэ яIэзэгъуай шъхьакIэ, 
шъхьац тхъуагъэр шъхьэтехъо чIэгъым чIэбгъэбылъхьан 
плъэкIыщт, нэпцитIуми Iапэр арыбгъачъэмэ, къыодэIущтых,- укъызэкIэмыкIу ыIуи, сэмэркъэуи шъыпкъи хэлъэу 
Гощэунае ежь-ежьырэу зэушъыижьыгъ, къызхихыгъэр 
ымышIэу гъунджэ пэшъхьэ зэнэкIэожьым рыукIытэжьыгъ, 
ар хегъэкIокIэжьы пIонэу Вери еупчIыгъ:
- Сыда, Вер, къыохъулIагъэр? Пшъо пызыгъ.
- Сэ сыIофэп, оры нахь... Хьаджрэтмэ уахьмэ?..
- Сахьмэ, адырэ ахьыгъэмэ афэдэу сыхъун,- Гощэунае щхыгъэ.
- Ахэмэ арашIагъэр ошIа? - Верэ ынэхэр къиухъурэикIхэзэ къэупчIи джэуап къытыжьыгъ: - Арыджэгухи, 
къушъхьэ тIуакIэм дадзэжьыгъэх!..
- Аущтэу оIомэ, Вер,- Гощэунае джыри щхыпцIыгъэ,- некIо, мэзахэ мыхъузэ киноум тыгъакIу. Хьауми 
укIэгъожьыгъа?..
Гощэунайрэ Верэрэ хьаджрэтхэмкIэ аIуагъэхэр ащыгъупшэжьыгъэу, зэрэгъэгущыIэхэзэ Мещанскэ урамым 

--- Page 158 ---

текIхи, Купеческэр зэпачыгъ. Михайловскэмрэ Садовэ 
къуапэмрэ, джау бэдзэрым пэчIынатIэу щыт адыгэ хьакIэщым, къызщынэсыщтхэм, шыу куп щызэхэтэу Гощэунае 
зелъэгъум, къызэтеуцуагъ, Вери щтагъэу ыблыпкъ зыкъыхигъэнагъ:
- Муары щытых... Тэгъэгъэзэжь, Гощэунай... 
Щтагъэ кIэ арэп Гощэунай къыкIызэтеуцуагъэр. Адыгэ 
шыухэр зэ хэтхэу зелъэгъум, ябгъукIоныр ибзылъфыгъэгу 
фидагъэп. Илъэс заулэ хъугъэми  чылэм  зыдэмысыжьыр, 
зы щыщ цIыф лъэпкъым хэлъ хэбзэ-шэнхэр зыхэгъэзыгъошIоп. ЕтIани джа шыуищым ящэнэрэр Бэбэжъ арэу 
джыдэдэм къызкIыщыхъугъэр Гощэунае ышIэрэп. Ау 
гуфаплъэу зэплъэм нэмыкI шыоу къычIэкIыгъ. НатIэкIэ 
чIэплъэу джабгъумкIэ щытыр Тыкъэ Едыдж, зэрэплъагъэм 
лъыпытэу къышIэжьыгъ. Адырэр хэта? Бгъэлыбэ Къаидэмэ 
сшIэрэп. Ары, Къаид ары. Сыда зыпаплъэхэрэр? Муары, 
яплIэнэрэ шыури хьакIэщ щагум къыдэкIыжьы.
- Щытхэмэ гъэшIэгъона, дгъэзэжьынэп!..- Гощэунае чIыпIэ зэжъу зифэкIэ зыхигъотэжьы хэбзэ лъэшыгъэр къытекIуи, Верэрэ ежьырырэ шыумэ аблэкIыгъэх. 
ХьакIэщ лъэныкъомкIэ пщынэ-пхъэкIыч макъэр къеIукIы. 
Жъэрымэ IэшIури щагум къыделъэсыкIы. Апэм ар Гощэунае зыфихьын ышIагъэп, неущ зэрэтхьаумафэр, непэ 
зэрэбэдзэрыкIо пчыхьэр етIанэ къыгурыIуагъ. Адыгэ пщынэ 
макъэм кIэдэIукIзэ, кинотеатрэу "Арс" зытет Александровскэ урам къуапэм зыщынэсыщтхэм, Гощэунае Верэ 
IугушIозэ риIуагъ:
- Сыдэу укъэрабгъа, Вер... Адыгэ паIо зэрэплъэгъоу 
ощтэ...
- Хэта ахэр? - Верэ зэплъэкIыжьыгъ шъхьакIэ, шыухэр 
щытыжьыгъэхэп.- Ахэри хьаджрэтха? Джабгъум кIэ щытыгъэ шыур натIэкIэ къытфычIэплъыщтыгъ.
- Хьаджрэтхэр зыфэдэхэр пшIэ пшIоигъомэ, Вер, 
джахэр арых хьаджрэтхэр, дунаим къызэрэоблынхэ 
щыIэп!..- Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ Джамбэчые къикIыжьзэ, чэщныкъо гъогум Тыкъэр къызэрэщыIукIэгъагъэр.- Адыгэ, урыс, ермэл яIэп ахэмэ. Яфедэ къызхэкIыщтыр, яIоф къызщикIыщтыр анап. Джа сэмэгумкIэ щытыгъэ лIы тхъоплъэу натIэкIэ къычIэплъыщтыгъэр адырэмэ 
ана хьышIукIэ огугъа. Адырэр тыгъокIо-укIакIомэ, мыдрэр 
ефэнды, Тыркуеми, араб хэгъэгуми ащыIагъ, ащеджагъ. 
Чабэми щыIагъэу еIо, исарыкъи къызтырилъхьагъэу плъэгъущт. Iушъэбэ дахэкIи къыбдэгущыIэщт, дыухьи къыпфихьыщт, Алахьэм илIыкIо-Iофтабгэуи зыкъыуигъэлъэгъущт. Укъыфэмыуфэнэу къызыбдишIэкIэ, гукIэгъунчъэу, 
шы лъабжъэкIэ птхыцIэ къырыкIонышъ, узэпикIыщт...- 
нэмыкI дин ит урысхэр зэриджагъори Верэ шIолIыкIи, 
Гощэунае игущыIэмэ къахигъэхъожьыгъэп. Урысхэр 
ылъэгъу мыхъуми, ахэр зыщыпсэурэ чIыпIэмэ, зыгорэ 
къыщащыгъупшагъ пIонэу ишыпэ гъэзагъэ, Гощэунае гукIэ 
ыIуагъ. Николаевск, Екатеринодар, Лэбап, Мыекъуа пэ 
еIошъ, зэрифэрэр сшIэрэп, дунаим теуцорэп.- Сэ къысфыкъокIыгъэ шыуитIур хьаджрэт оIошъ, уащэщынэ... 
Вер, укъэдаIорэба сэIо? - Гощэунае игъусэ бзылъфыгъэм 
еупчIы, етIанэ ар зыдэплъэрэ лъэныкъом ежьри маплъэ, 
ылъэгъурэм ыIуагъэхэр щегъэгъупшэжьых. Бзылъфыгъэ 
Iэпс-лъэпс пкъы псыгъо дахэ горэ елъэкIоныпэзэ, Александровскэ урамымкIэ къикIи, паркымкIэ кIорэ Садовэ 
урамым техьагъ. Бжыхьэ къэтэбэ палътэу пIокIэ кIыхьэр 
пкъым фэшIоу, ащ кIыцэхэр зыIут шхъомчышъо шъхьэтехъо 
къуапэр къедзыхыгъ, цокъэ мылъагэмэ ашъо шъхьатехъом 
ышъо къекIоу арыт.- Хэта ар?
- Джары Софья Дерман зыфаIорэр!..- Верэ зыкъишIэжьыгъ.
- Ара Дерманыр? - Гощэунае бзылъфыгъэм ыцIэ 
къызыраIом нахь ыгъэшIагъоу джыри зэ кIэлъыплъэжьзэ, 
къэупчIагъ, ынапэкIэ зэримылъэгъугъэри ыгу къеуагъ.- 
НекIо, Вер, тылъегъажьи, ынапэкIэ зыфэдэр зэтэгъэгъэлъэгъу.
- Ухъулъфыгъэп, уепсэлъыхъощтэп, сыда епшIэщтыр, 
чыжьэкIэ плъэгъугъэмэ езэгъ...
- Щыгъыр зэкIэ къекIоу ар зэрэфэпагъэр!..
- Фэпагъэ зыфэпэн шъхьащытышъ... Ащ илI къыгъахъэрэр зыфэдизыр ошIа? - Верэ хъопсэным нахьи шъугъор 
икъэгущыIакIэ нахь къыхэщыгъ.- Мыекъуапэ нахьышIоу 
дэсмэ акъохэр хьисапымкIэ регъаджэх. Данилов атаман 
генералым ыкъуи ыдэжь макIо, къалэм ышъхьэ Зинковецкэм ыпхъуи, Альтшулер ыкъом ыкъожьри регъаджэ.
- Ащыгъум зэрэкъалэу зэлъиубытыгъэба?
- Мыекъуапи къыщыуцурэп, Шытхьали къыфекIых.
- ХьисапымкIэ Iазэщтын.
- МыIэзагъэмэ, реальнэ училищым щыригъаджэщтыгъэха!..- Гощэунае къыIуагъэр Верэ ыгъэшIагъоу джэуап 
къытыжьыгъ, етIанэ ымакъэ нахь едзыхыгъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Ащ нахьи нахьышIугъ, ахъщэ къыгъэхъэн нахьи, 
лIы фэдэу ишъуз ынаIэ тыригъэтыгъэмэ...
- ЛIы зещэным хэта? - одкIи-мыдкIи щымыщэу Гощэунае иупчIэ ышъхьэ къырихыгъап.
- Зэрещэми сшIэрэп... Ары аIорэр... НекIо, уфаемэ 
тылъыгъакIу,- Верэ псынкIэу зыкъызэблехъу,- Пушкинскэ 
народнэ театрэм макIо. Джащ гъакIуи, чIэгъэси, къыщыгъэгущыIи, умыгъэшхэжь фаеми аIуагъ. Усэхэри етхы. 
Тыдэ кIуагъэми лIыхэр къешIэкIыгъэх, сэмэркъэу адешIы, 
агу егъэтакъо, егъэделэх, зэрегъэпыих, зэрегъэшIужьых. 
Мурзаев полковникри къыдеушъэкIэу аIуагъ ащ...
- Хэта Мурзаевыр? - Гощэунае апэрэу а лъэкъуацIэр 
зэхехы.
- Мурзаев полковник бгъакъэр пшIэрэба джы?.. Сыд 
епшIэщт, зэрэмышIэри нахьышIу. Атаман гуадзэу Мыекъуа пэ дэс, пачъыхьэмкIэ хэт шIу зыгу имылъыр еIошъ, 
къалэм щэбанэ, хьапсыр еушъэ, жандармэхэри къыдеушъэкIых.
Верэрэ Гощэунаерэ Дерман ыуж итхэу Соборнэ 
урамри, Георгиевскэ урамри зэпачи, къэлэ паркым екIугъэх. Верэ хэукъуагъэп, зэриIуагъэу Софья Дерман народнэ 
театрэм чIэхьагъ. Киноум кIонхэу зыIогъитIури ягухэлъи 
ащыгъупшэжьыгъэу, тыкъызысыгъэкIэ паркым тыдэхьан 
аIуи, фэчэфкIаехэу даIонтIэхыгъ.

--- Page 159 ---

ЯПШIЫКIУЩЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 160 ---

Хъулъфыгъэ зещэным, шъхьэмылъытэжьыным фэшъхьафэу Софья Дерман Мыекъуапэ  щыфагъэIурэр шъыпкъэ: дахэу, нэм къыкIахьэу зефапэ, зыфаригъэдрэр зэкIэ 
пкъы псыгъом къекIу, ежьыри, илIэу Лев Дермани яхьатыркIэ, яунэ цIыфыбэ щызэрэугъои, усэхэр етхых, народнэ 
театрэм кIоныр икIас, спектаклэу щагъэуцурэмэ ахэлажьэ, 
ежь иусэхэми нэмыкI усакIомэ атхыгъэхэми къащеджэ, 
загъори мэкъэ тIупщыгъэкIэ щхэу, шъэфэу Iушъашъэуи 
плъэгъущт. Мурзаев полковникми гухэлъэу бзылъфыгъэ 
шъхьаихыгъэм фыриIэр къэшIэгъуаеми, зыфаIорэм Iофыр 
темытми, къыдеушъэкIэу Iоплъыхьэ, театрэм чIэкIыжьхэ 
хъумэ итачанкэ зыдыригъэтIысхьэуи плъэгъущт. Ащ изакъоп, лIыхэр уцупIэ зэрэфэхъухэрэми шъыпкъэ хэлъ, 

--- Page 161 ---

къэбар зэфэшъхьафхэр къафеIуатэ, ежьыри къызфарегъэIуатэ. Джаущтэу зэрэпсэурэм паещтын, мыекъопэ 
хъулъфыгъэмэ, улIа сылIа зыIоу дэсхэр арых, шIу алъэгъу. 
Ащ пае ахэмэ яшъхьагъусэмэ анэIу фырагъэзэкIы, ащ 
нахьрэ Iоф уимыIэу, утIысэу уегупшысагъэкIи къыпфэмыугупшысын шъхьэмылъытэжь къэбархэр фагъэIух.
Софья Яковлевна Дермани зызэришIырэмрэ ыгу 
илъым рэ бэ азыфагур. ЦIыфым къырыкIуагъэр умышIэу 
ыгу илъыр къэшIэгъуае пфэхъущт. Зы Iофыгъо нэмыкI 
Софья ыгу илъыгъэп - пачъыхьагъум ылъапсэ зэрэкIэутыгъэн фаер, зышъхьэ фимытыр шъхьафит шIыгъэныр, баим 
мылъкур Iыхыгъэныр, чIыгур зимыIэмэ афэгощыгъэныр, 
фабрикхэр, заводхэр, шъхьалхэр, мэзхэр зы нэбгырэмэ, зы 
унагъомэ амыIыгъынэу, ахэр зылэжьрэ лэжьакIомэ зэдыряеныр ары гукIэ хихыгъэ гъогум къыдиубытыщтыгъэхэр. 
Джа гухэлъ гъогоу Софья хихыгъэр ежьыркIэ  нэфагъэми, 
нэмыкIхэкI мэ шъэфыгъэ. ШъхьэихыгъэкIэ урыпсэунэу 
джырэкIэ щымытыгъэми, фэшIэнэу къытефэрэр ешIэ.
Зыщыщыр умышIэу Софья Дерман урамым е цIыф 
зэхэхьапIэ горэм ущыIукIэмэ, бай унагъо къикIыгъэ фэдэу, 
цIыф гъэсэгъэ-еджагъэу къыпщыхъущт. Софья ятэ, Яков 
Цукерблюм, анахь рабоч унэгъо тхьамыкIэу Донбасс 
къалэу Бахмут дэсыгъэмэ ащыщ. 1885-рэ илъэсым Софья 
къызэхъум, тиунагъо къыхэхъуагъ аIоу яти яни гушIуагъэхэп, къызыхъугъэр илъэсныкъо нахь мыхъоу ятэ лIи, 
нэбгырих сабый гъэшхэныр янэ къыIэкIэнагъ. ИцIыкIугъом 
щегъэжьагъэу хьалыгъу такъыр къыфэзыщэирэмрэ ышъхьашъо къытеIабэрэмрэ нахь гушIуагъо имыIэу къыхьыгъ. 
Илъэситф зэхъум, ежь-ежьырэу хьарыфхэр зэпигъэуцозэ, 
еджакIэрэ тхакIэрэ зэригъашIэу ыублагъ. Илъэсибгъум 
зехьэм, тутынышIэ фабрикэм рати, "Соня-табачница" 
раIоу, илъэс пшIыкIутф охъуфэ Iутыгъ. 1902-рэ илъэсым 
РСДРП-м икружок хэхьагъ, 1903-рэм Российскэ-Демократическэ рабочэ партием Луганскэ щаштэ.
Мафэ горэм илъэс пшIыкIутф нахь зымыныбжь Софэ 
ипIэшъхьагъ пачъыхьагъум епыирэ тхылъыр ышнахьыжъ 
къызычIехым, къыфэгубжыгъ:
- Сыд мыр? Зэрэунагъоу тыбгъэунэхъущт!.. Мы зепхьэхэрэр зыщыщыр ошIа?..
- СэшIэ!..- Теубытагъэ хэлъэу Софье риIожьыгъ.- 
Зыщыщ сымышIэрэр сипIэшъхьагъ чIаслъхьэрэп!..

--- Page 162 ---

- Мы тхылъыр,- ыпашъхьэ регъэсысыхьэ,- пачъыхьэм 
зэрепыйрэр къыбгурыIорэба?..
- КъызгурэIошъ ары сызкIеджэрэр!
- КъыбгурэIомэ, бэнакIо зыкъысфэмышIэу танэIу икI!.. 
Ощ фэдэ шъхьаубэтэ Iаджи хьапсым къыдагъэплъыгъ, 
Сыбыр арагъэщагъ.
- Ар пIоу укъызхэкIыгъэр умышIэжьмэ, уанэIу сикIын, 
сикIми нибжьи къэзгъэзэжьынэп, ау сэри укъызнэмыс, мы 
тхылъми унэмыс!..
Джа мафэм щегъэжьагъэу насып зэримыгъотэгъэ 
унэр Софья къебгынэ. Рабоч гузэгупIэм хэхьэ, тетыгъом 
рымыразэхэр уцогъу ешIых, пачъыхьагъум епыйрэ усэхэр 
етхых, гъогукIэ шъхьафитыр хэхыгъэным рабоч ныбжьыкIэхэр феIэтых, цIыф жъугъэр революцием фэщэгъэным 
ишъхьафит джэмакъэ иусэмэ къахэщы. Революцием 
зыгу фэзгъэзэгъэ рабоч ныбжьыкIэмэ иусэхэр езбырэу 
зэрагъашIэ, маевкэмэ къащаIо. Мыщ фэдэ усэ сатырхэри 
жандармерием IэкIэфэх: "Пойдемте, братья, поскорее 
на тот великий, славный путь, где правду и свободу сеют, 
где знамя равенства несут".
Полициер ыуж къызэрихьагъэм пае Софья зигъэбылъын фаеу мэхъу. 1903-рэ илъэсым Екатеринослав псэупIэкIэ макIо. Ащ илъэсэ зыщыпсэугъэ уж, 1904-рэ илъэсым,  Луганскэ къегъэзэжьы. К. Е. Ворошиловым нэIуасэ 
щыфэхъу, иунэ революцием хэщэгъэ цIыфхэр шъэфэу 
щызэIокIэх, зэIукIэхэр щызэхащэх. "Соня Дальняя" партийнацIэри иIэ мэхъу. 1905-рэ илъэсым щыIэгъэ революцием 
хэлажьэ, ащ пае агъэтIысы. ГъэбылъыгъэкIэ къыдэкIырэ 
гъэзетэу "Вперед" зыфиIорэм "Арестована работница 
Цукерблюм" еIошъ, къыхеуты. Мэзибгъо фэдиз следствием ыкъудыигъ, ау сыд раIуагъэми революционеркэ 
ныбжьыкIэр полициер зыфаем ригъэуцолIэн ылъэкIыгъэп. 
ИлъэсищкIэ полицием инэплъэгъу чIэмыкIынэу фагъэпытэшъ, Бахмут агъэкIожьы. Мыщи иIофшIэн щигъэуцурэп, 
аубыты, хьапсым чIагъэтIысхьэ. Ышъо сабый зэрэхэфагъэм 
пае къатIупщыжьын фаеу мэхъу, ау полицием инэплъэгъу 
тырихрэп. Юзовкэрэ Макеевкэрэ Iоф ащешIэ. Г. И. Петровскэм фэтхэ, гъэзетэу "Правдэр" къыфагъэхьы, шахтермэ 
аIэкIегъахьэ, ежьри афэтхэ. Первомайскэ листовкэр Залмаевыр, Славиныр игъусэхэу Соня Дальняя зэритхыгъэм 
пае полицием ыуж къефы, псынкIэу ышъхьэ Iуихын фаеу 
мэхъу. Кавказым кIорэ артистмэ ахэхьэшъ, Вольская 

--- Page 163 ---

лъэкъуацIэкIэ Мыекъуапэ къэкIо. Георгиевскэ урамым тет 
Боршневскэм иунэ фэтэркIэ илIэу Лев Дерманрэ ежьырырэ 
чIэхьэх. ЛIым хьисапымкIэ зэрэригъаджэрэм фэдэу ежь 
Софьи урысыбзэмрэ литературэмрэ арегъэхьы, кIэлэегъаджэ дэгъукIэ ыцIэ къалэм щэIу. Лев Дермани революцием 
иIофыгъомэ 1901-рэ илъэсым щегъэжьагъэу ахэт. Шъузым 
фэдэу революцием хэмыщэгъапэми, большевикмэ дэгъоу 
агъэфедэ, ащ ыцIэкIэ революционнэ тхылъхэр шъэфэу 
Мыекъуапэ къэкIох...
Бжыхьэ ощх макъэм кIэдэIукIэу шъхьаныгъупчъэм 
Iусыгъ илъэс къинхэу блэкIыгъэхэр Софья ыгу къызэкIыжьхэм. БлэкIыгъэ илъэсмэ ялъытыгъэмэ, Мыекъуапэ щырихыгъэ илъэс зыщыплIыр бэкIэ нахь рэхьат. Лъэшэу къин 
залъэгъугъэр 1905-рэ илъэсым щыIэгъэ революцием 
къыкIэлъыкIогъэ илъэс заулэр ары. ГъэрекIо, гъэрекIопагъэ елъытыгъэмэ мыгъэ, империалистическэ заор дунаим 
зыщыкIорэ илъэсым, бэкIэ цIыфмэ нахь ахэхьэгъошIу. Заор 
макIо ыIоу полициеми иIоф къыгъэлэнлагъэп шъхьакIэ, заор 
цIыфмэ ахэпхэу тэ пхьыжьын, жандармерием иIофышIэмэ, 
ашIэрэм фэшъхьафэу агу шъэф гумэкIыгъоу илъым 
бэлэрэгъныгъэ къахилъхьагъ. Ар атамангодзэ Мурзаев 
полковникым изекIуакIэкIи, игущыIакIэкIи къэпшIэнэу щыт.
- Софушка, тэ ущыIа, сыдэу ощхым зыуигъэушъэфыгъапа? - илI къызэджэр ары Софэ игупшысэ зэтечъмэ 
къазыхэужьыгъэр: - Отха, хьауми джау сыдми ущыса?..- 
Лев Абрамовичыр унэм къихьагъ, зэрэпшъыгъэр итIысыкIэ 
къыхэщэу креслэ шъабэм зыригъакIи, ылъэкъуитIу ыушхугъ, игущыIи къыпидзэжьыгъ.- Ощхыр армэ сшIэрэп, 
сыпшъыгъ. Дунаир Мыекъуапэ зэрэщыгъэпсыгъэр къэшIэгъуай, къещхэу къещхырэп, къесэу къесырэп.
- Юзовкэ елъытыгъэмэ, мыщ бэкIэ щынахь фаб,- Софэ 
къыIуи, тхылъыпIэ тхьэпэ тхыгъэр конвертым дилъхьажьыгъ, 
адресыр тыритхэзэ, зи къыIуагъэп, ышIэщтыр зешIахэм, 
къыпигъэхъожьыгъ: - ГъэрекIо фэдэу мыгъи осынчъэу 
илъэсыкIэм тытехьащт. Аущтэу щыт пэтзэ, Левушка, 
Мыекъуапэ сыгу рехьы. Къушъхьэр пэблагъ, мэзыр, псыр 
щыхъой, жьыр щыкъабз, цIыфхэр щынэгушIох.
- ЩынэгушIомэ къэпшIэни тыгъопчыхьэ сызэрихьылIагъэм урихьылIэгъагъэмэ,- Лев Абрамович псынкIэу, 
зыгорэм къыгъэщтагъ пIонэу ылъакъохэр зэкIихьажьыгъэх, 
Iэ сэмэгур жэпкъым кIиубыти, шъхьэр ыгъэсысыгъ.- А 

--- Page 164 ---

слъэгъурэ черкесмэ рэхьатэу къалэр щагъэIэнэп, тэри 
тагъэпсэунэп!..
- Зи къапIоу зэхэсхыгъэп,- Софэ лIым къыригъэжьагъэм пигъохыжьыгъ,- сыд бгъэшIагъо хъунэу узэрихьылIагъэр, Левушка?
- Титыгъосэрэ пчыхьэ шIагъо сыукъонэу сыфэягъэп, 
непи гущыIэгъу тызэфэхъугъэп, мы едгъэджэрэ мы шъомыл купмэ къытфашIэжьыщтыр сшIэрэп... Ары, слъэгъугъэр ары... Училищым сыкъикIыжьзэ, Клубнэ урам 
къуа пэм черкес шыуитIу къыкъолъэти, къапэкIафэрэр 
къамыщышъо рашIыхьэзэ, паркым дэлъадэхи, Шъхьэгощэ 
кIэй екIужьыгъэх. Слъэгъугъэр зыфэдэр къэIотэжьыгъуай, 
джаур аIомэ куохэзэ, нэбгырэ заулэ шыбгъэкIэ зэрадзагъэ... Тхьэ нахь умышIэу урамым утехьагъэу ар къыуашIэныр емыкIуба!.. Джащ фэдизым Садовэ къуапэм щытыгъэ 
постовоим зигъэсысыгъэп, хъущтыр зэхъухэм, исэшхо Iэ 
сэмэгумкIэ гоубытагъэу шъхьакIо къызэрахыгъэ цIыфмэ 
къахэлъэдагъ... Черкесмэ Iэбжым-IэутIэ афишIыжьзэ, 
шъузэбгырыкI еIошъ, щытмэ атекуо!..
- Узпырикъущтыр зэрэбгъэщынэшъущтыр постовоим 
ешIэ...- Софэ къыIуи, къыпигъэхъожь шIоигъуагъэм ышъхьэ къыримыхэу зэпигъэужьыгъэ.
- Постовоими угу ебгъэнэу щытэп. Уизакъоу уIэшыгъэ 
черкесмэ апэуцужьыгъуай. Мыекъопэ отделым чIэсхэр 
ешъох-ешхэх нахь, черкесхэр агъэщынэным пылъхэп!.. 
Лъыпсгъачъэ къытамышIылIэу зы мафэ блэкIырэп. Ахэр 
зэрэбгъэIэсэщтыр сэшIэ сэ!.. ЯцIыкIуи, яини зэхэуугъоенхэшъ, Сыбырми Соловкими ипщыщтых!..
- АрашIагъэр имыкъоу гъэщынэпIэ дэгъу къафэугупшысыгъ,- Софэ зэхихыгъэр ыгу зэрэримыхьыгъэр 
иплъакIи къыхэщыгъ.
- Армырмэ, Софушка, черкес Iэлхэр уцущтхэп. УякIунышъ, тебгъэстыкIыщтых!.. Зи къябгъэлыщтэп!.. Зымафэ 
Данилов атаманым джар зесэIом къыздыригъэштагъ.
- Мурзаеври шэсынэу хьазырыпс!..- лIым игущыIэ 
мэкъамэ кIэтэу Софэ къыIуи, ащ фэдэ гупшысэ щынагъор 
шъхьэгъусэм ышъхьэ къызэрихьагъэм ыгъащтэу, лIым 
джыри зэ Iуплъэжьыгъ.
- КъэпшIагъ, Софушка, джыдэд Iори, хьазырыпс!..
- Левушка, пIорэм зэ егупшыс!..- Софэ  ынэкIушъхьэ мэ къахихыгъ.- Ар о, еврей укIыр зэрашIылIагъэм, зыпIокIэ 
сыд адыгэчIым къибэнэгъэ къэзэкъмэ аIонэу пшIэрэр?! 

--- Page 165 ---

ЕрмэлхэмкIи джар дэдэр тыркуми ашIагъ. Зыщымыгъэгъупш мыр егъашIэм черкесмэ зэрячIыгугъэр, ялIагъэхэри 
якIодыгъэхэри зэрылъ чIыгоу къызэрэнагъэр. Пачъыхьэм 
ыIорэр ары черкесхэмкIэ о пIори!..
- Пачъыхьэм сызэребэнырэр ары ащ сызкIыфэбгъадэрэр! - шъузым къыриIуагъэр ыгу римыхьэу лIыри 
къэгубжыгъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи,  кIилъэшъужьэу 
ригъэ жьагъ: - Черкесмэ хабзэ ахэлъхьэгъэн фае сэ 
сэIо, ашъхьэ къихьэрэр ясымыгъашIэ сшIоигъу... Узэрыс 
хэгъэгум ихабзэ умыштэу, зызэришIэу зымышIэу, ипс 
ешъуакIэ уипс емышъуакIэу, иIэбакIэ уимыIэбакIэу, къол 
тшхырэп, тидин нэмыкI, тикъэшъуакIэрэ  тихьэдэ гъэтIылъыкIэрэ фэшъхьаф пIокIэ, цIыф  лъэпкъ уихъухьащтэп. 
Узхэ хьагъэ мэ захэмыгъэзагъэмэ, пшъхьэ щыбгъэзыемэ 
нахьышIу...- адыгэмэ афэгъэхьыгъэу апэ пхъэшаIоу Лев 
Дерман къыIогъагъэхэр къегъэушъэбыжьы ыIозэ, нахьи 
нахь чыжьэу зыщымыгъозэ цIыф лъэпкъымкIэ хахьэзэ, ыгу 
илъыр къымыIон ылъэкIыгъэп, аущтэу зэрэгупшысэрэр 
зыдишIэжь пэтзэ, къыIуагъэ мэ джыри нахь гущыIэ дысхэр 
къахигъэхъожьыгъ.- Черкес чылэ пэпчъ  бзэ зэфэшъхьафкIэ щэгущыIэх аIуагъ, ары къэс хэгъэгум за пишIын 
ылъэкIыщтэп. Джы къызгурэIо ермэлхэр тыркумэ яхэгъэгу 
зыкIырабзыхьагъэр...
Софэ зэхихыгъэ гущыIэмэ яджэуап хъунэу къыриIожьыщтыр ымышIэу къызэшIонагъ. Сыда Лев Абрамовичым 
непэ къехъулIагъэр? Шъыпкъэ пIон хъумэ, апэрэп нэмыкI 
цIыф лъэпкъ цIыкIумэ афэгъэ хьыгъэу игупшысэмэ къахафэу зызэхихрэр. Зэгорэми къалмыкъмэ яхьылIагъэу 
къызеIом, фидэгъагъэп. Ащ къикIыкIэ зэщыхьэхи, кIуатэхэ 
къэс нахь куоу хахьэхэзэ, мыIуапхъэхэр зэраIогъагъэх, 
зэдэмыгущыIэхэу мэфэ заули унэм зэдисыгъэх. Ар Донбасс зыщыхъугъагъэр, илъэсищ фэдиз тешIагъ. Софэ 
зыхэт партиери ары Лев Абрамовичри зыхэтыр, шъузым 
ыпаIокIэ революцием хэщагъэу хъугъэ, ыш Яков Дермани 
(Михаил Свободин) джа партие дэдэм бэшIагъэ зыхэтыр, 
Риги, Пскови илъэс тIурытIо хьапсым щыдагъэсыгъ, джы 
илъэсий хьапсыр къехьы пэт. 1900-рэ илъэсым Женевскэ 
группэу зэхащагъэм щыщыгъ, РСДРП-м и ЦК ибиблиотекэ 
иIэшъхьэтетыгъ, бэрэ В. И. Лениным, Г. В. Плехановым 
аIукIагъ, Луганскэ партийнэ организацием имандаткIэ 
РСДРП-м ия III-рэ съезд хэлэжьагъ, большевик еплъыкIэр 
зыдиIыгъэу меньшевикмэ апыщытыгъ... Джа лъэхъаным 

--- Page 166 ---

ышрэ ежьырырэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэмкIэ зэнэкъокъухэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ. Загъори меньшевикмэ адэжькIэ 
окъудыимэ сшIэрэп ыIоти, Яков ыш фидзыжьыщтыгъэ, 
ау Iорэ шIэрэ къырамыгъэкIэу шIэхэу зэшIужьыщтыгъэх.
- Левушка, зыгорэкIэ черкесмэ угу хагъэкIыгъэмэ 
шIэ? - Софэ фэсакъыпэу лIым еупчIыгъ, мамыр фэшъхьаф 
иупчIэ зэрэхэмылъыр къыриушыхьатыжьэу IугушIуагъ.- 
СшIомыушъэфэу къысаIу.
- Черкесхэр сыдым сэ къызнигъэсыных...- упчIэм ежэщтыгъэ пIонэу, псынкIэу джэуап къытыжьыгъ.- Училищым 
щеджэрэ черкес зытIущыр ары нэмыIэмэ, зи къэзэкъмэ 
къытямыгъаIу аIошъ, утIыIужьыгъэхэу къогъумэ къакъоплъых. Ау гуфаплъэу узяплъыпэрэм, яплъакIэ къэмэ кIэлъыкIыгъэ папцIэм фэд.
- Тэ шъукъикIыгъэу къогъум тыкъожъугъэзыхьагъ аIоу 
къычIэкIын,- Софья къымыIон ылъэкIыгъэп, къызэриIуагъэм кIи кIэмыгъожьэу джыри къыпигъэхъожьыгъ: - ТичIыгу 
шъуфимыкъоу сыда джыри зыуж шъуитыр аIощтын...
- Мы чIыгоу зигугъу пшIы зэпытрэм пыплъэгъуагъэр 
сшIэрэп, Софушка,- къэмыгубжэу, ау къыраIуагъэр зэримыгуапэр къыхэщэу Лев Абрамовичым къыIуагъ,- полякми тичIыгу аIо, финхэри ары, модыкIэ Китайри къытэдао, 
Тыркуми ыжэ дэмыкIэу Къырым дэлъ. Ахэмэ тичIыгу 
къытэшъутыжь аIо къэс, пытчымэ яттыжьызэ, зыфаер 
афэтшIэщта? Ар къыпфэзышIэн хэгъэгу дунаим тетэп. 
Ау зыхъурэм черкесмэ зарэгъэрэхьати орэтIысыжьых, 
зыхэсмэ захагъэзагъэмэ нахьышIу, сэрмэ зи афэсшIэщтэп.
- Iизын уимыIэу зыми Iизын къыпфищэищтэп, ар 
шъы пкъэ,- Софэ къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм иплъэу 
заулэрэ щытыгъ, етIанэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи лIым 
къеупчIыгъ: - Адэ, Левушка, пачъыхьэр черкесмэ тэрэзэу 
адэзекIуагъэу олъыта?
- Сыд пIуагъа черкесмэ аIоу пIуагъэр, Софушка? Ощх 
блэкIыгъэм кIакIо лъырахьыжьэжьрэп пIуагъэшъ, блэкIыгъэ 
Iофмэ хьаулыеу тарэгущыIэ. ШIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ 
къазэрэфэтхьыгъэмкIэ черкесхэр орэгушIох.
- Яшъэо зытIущ училищэ къогъумэ къащыкъоплъэу 
зэрежъугъаджэрэр армэ зыфапIорэр, черкесмэ ар лъэпIащэу къафыдэкIы. Миллион фэдиз хъурэм щыщэу мин 
щэкI-тIокIитIу горэ къинэжьыгъэми ары. А къинэжьыгъэ 
тIэкIуми апаIуагъэтIысхьэгъэ къэзэкъ чылэхэр яIэжэкIогъэ щынакIох!

--- Page 167 ---

- Мэщынэхэшъ арыщтын Мыекъуапэ шыбгъэкIэ 
къыз фыдэлъадэхэрэр!.. Хьау, Софушка, джыри зэ хьау, 
черкесхэмкIэ къыбдезгъэштэн пIоу укъысщымыгугъ. 
Къэралыгъо думэм ыпашъхьэ ситыгъэмэ джары, джащ 
нэмыкI къэсIощтыгъэп. Шы ягъэгъоти, гъэбанэх, гъэзаох, 
гъэтыгъох - джары черкесхэр зэрэшIухэр. Ащ нэмыкIэу 
сэ зи адасшIэрэп!..- адыгэмэ ауасэ джаущтэу Лев Абрамовичым кIэкIэу къыщыпиупкIыгъ.
- Ащыгъум, Лев Абрамович, угу къысэмыгъабгъ, 
черкесмэ зи ахэпшIыкIырэп. Черкесмэ янасып, Къэралыгъо 
Думэм уриIэшъхьэтетын пакIо, Мыекъопэ атаманым ычIыпIэ, Мурзаев полковникым игугъу сшIыжьырэп, генерал 
тэмэтелъкIэ апэ узэримытыр, зы нэбгырэ къимыгъанэу 
пачъыхьэм хэукъоныгъэу ышIыгъэр илъэс шъэныкъо ужкIэ 
бгъэтэрэзыжьыщтыгъ,- Софэ шъхьаныгъупчъэм иплъи, 
псынкIэ дэдэу лIым зыкъыфигъэзэжьыгъ.- Къэралыгъо 
Думэ пашъхьэм тидискуссие щызэфэтэшIыжьыгу, Мурзаевым ыкъо къэкIо.
- Сыдэу сыуджэгъугъэ шъхьэнэкIыжъыр...- фэмыяхэу Лев Абрамовичыр хьылъэу, зэритIысхьэгъагъэм нахь 
хьылъэу, креслэм къитэджыкIыгъ.- Дунаим, Софушка, 
мыры сIонэу зыфэIазэр сшIэрэп, шъищыр ныкъо тхьапш 
хъура сIоу сызеупчIыкIэ, ынэ мыущакоу, ныкъуищ мэхъу 
еIошъ, къысеIожьы.
- Наганым щэ тхьапш илъыр Iори еупчIэлъ...
- Ар ешIэ!..
Шъхьэм къечъэгъэ сатыритIум нэмыкI тхьапэм имытхагъэу Софэ зыщысыр бэшIагъэ. ЛIымрэ ежьырырэ зэрэгущыIэгъэ адыгэ Iофыр зыщигъэгъупшэнэу усэ тхыным 
пыхьагъ шъхьакIэ, тхьапэм тептхэ хъунэу зы гущыIэ щэрыуи 
сатыритIумэ апигъэхъон ылъэкIыгъэп. ГущыIэ лъыхъум 
зэрэхахьэу, Лев Абрамович адыгэмэ афэгъэхьыгъэу 
къыIуагъэхэр шъхьэм къечъэх. Адыгэмэ ягупшысэмэ, 
Мыекъуапэ дэт адыгэ хьакIэщымрэ мэщыт закъомрэ 
нэмыкI ынэгу къыкIэтаджэрэп. АхэмкIэ адыгэ лъэпкъыр 
зыфэдэр, игухэлъи, игукIаий къырыпшIэн плъэкIыщтэп.
ИлъэситIум къехъугъэшъ Мыекъуапэ зыдэсыр, тэ рэзтэрэзэу адыгэ IукIагъэп, дэгущыIагъэп. Зэ закъо гъэрекIо 
народнэ театрэм адыгэпщ горэ Безладнов атаманым къыщырищэкIэу ылъэгъугъагъ. Софья Яковлевнам аущтэу еIо 
шъхьакIэ, ячылэмэ адэхьагъэп, япсэукIэ зэригъэлъэгъугъэп 
шъхьакIэ, адыгэмэ ятарихъ, къарыкIуагъэм щымыгъуазэу щытыгъэп. ТекIыгъэ Кавказ заом лъэпкъ итэкъухьэр 
адыгэмэ къазэрэфихьыгъэр ешIэти ары ахэмэ афэгъэхьыгъэу лIым къыIуагъэмэ закIыпэуцужьыгъэр. ГушIуагъо 
зэриIэм фэдэу гукIае зимыIэ цIыф лъэпкъ щыIэп. Адыгэмэ 
ягушIуа гъо нахьи ягукIае нахьыб. Заор зыблэкIыгъэм илъэс 
шъэныкъо охътэ шIукIае тешIагъ нахь мышIэми, цIыфмэ 
къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор джыри ащыгъупшэрэп. Лъэпкъ 
ипхъахь-итэкъур зынэгу кIэкIыгъэхэр псэугъэх, сабыигум риубытэрэр ихыжьыгъуаешъ, ахэр джы лIыпкъымэ 
арыуцуагъэх. ПачъыхьэмкIэ мырэзэ цIыф лъэпкъ горэм 
игугъу къыфашIыгъ. Тэрэзэу еIо Иван Поликарповичым, 
Софэ ыгу къэкIыжьыгъ зымафэ Мишиным къыфитхыгъэгъэ письмэ шъэфым итыгъэр, къызэгъэгъотыгъэн фае 
зыш хьапсым чIэс дэкIо бзылъфыгъэр. Ащ нэмыкIэу Мос 
ыцIэу Шэуджэн ылъэкъуацIэу Мыекъуапэ бэрэ къэкIо 
аIуагъ шъхьакIэ, зэрэIукIэщтыр ышIэрэп. Ермэлхьаблэ 
большевикмэ ащыщ горэ къыкъокIмэ, ишъыпкъапIэ нахь 
зэригъэшIэн, къызщыкIо горэм зыIуигъэкIэн. ДжахэмкIэ 
адыгэмэ ахэмыхьэмэ, зэрахэхьан джырэкIэ щыIэгоп. 
Екатеринодари революцием пыщагъэхэу адыгэ нэбгырэ 
зытIу дэс аIуагъ шъхьакIэ, умышIэрэм шIуагъэ иIэп. ЗэкIэми 
джырэкIэ анахь дэгъугъэр джа бзылъфыгъэ дакIом нэIуасэ 
зыфишIыгъэмэ арыгъэ, ащ ыуж, ыцыпэ къэкъудыигъэмэ, 
нэмыкIхэри къылъыкIощтых...

--- Page 168 ---

ЯПШIЫКIУПЛIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 169 ---

Дунаир чъыIэ нахь мышIэми, урамым  утырищэ шIоигъоу тыгъэпсы. Чъыгмэ пкIэшъэ гъожьыр зыпатэкъужьыгъэу бэшIагъэ кIымафэу къихьагъэм иос зежэхэрэр. Шъхьэгуащэ иадырабгъукIэ чыжьэкIэ къэлъэгъорэ къушъхьэмэ 
ателъ осмэ мафэ къэс къазэрэхахъорэр олъэгъу, тыгъуасэ 
къушъхьэтх шIуцIэ пцIэнагъэхэр непэ пцэжъыяшъоу тыгъэм 
пэшIэтых. Жьыбгъэ макIэу къыкIэпщрэм чъыг къутамэхэр 
хьылъэ-хьылъэу зэредзэх, къапынэгъэ пкIэшъэ зырызхэри 
быракъ пкIыжьыгъэх пIонэу жьыбгъэм екъудыих.
Осынчъэ пчэдыжьыпэм Гощэунае къыдэтэджыгъэу 
мадэ. Щэджагъо нэс зы бзылъфыгъэ джанэрэ хъулъфыгъэ джэнэ чIэгъчIэлъитIурэ ыдыгъ. Егугъумэ, пчыхьэ нэс 
бзылъфыгъэ джанэм хъулъфыгъэ джэнитIу хигъэхъощт, 

--- Page 170 ---

Луценкэм, Прокоп Прокопьевич, уедаокIэ къыфихьын 
щыIэп, хэгъэгум зэошхо щэкIо, Гощэунае къытефэри 
ышIэн, ахъщэ тIэкIуи къылэжьын. Верэрэ ежьырырэ кIэгупшысыхьажьхи, зымафэ аIогъагъэр щагъэзыежьыгъ.
Бжыхьэ блэкIыгъэм щыублагъэу Гощэунае къехъулIагъэр зыдимышIэжьэу, зэрмыр хъугъэм фэд. Хъулъфыгъэ 
лъэпкъэу фэмылъэгъущтыгъэхэр ынэIу нахь къыкIэтаджэх, 
амакъэ зэхихмэ нахь шIоигъоу мэхъу. Заом нахь охътабэ 
тешIэ къэс урамым, бэдзэрым, паркым ащилъэгъущтыгъэ хъулъфыгъэмэ ахэкIы. Шъэожъыехэмрэ лIыжъхэмрэ 
къалэм нахь гу щалъетэ. Аущтэу зыхъурэм заом джыри 
илъэс тешIэмэ, сыдэущтэу тыхъущт? Джэуапым ычIыпIэ 
заом  щыфыкъуагъэхэу  къэзгъэзэжьыгъэхэр ынэгу къыкIэуцуагъэх. ЗыIэ щэигъэ лъэIуакIохэри цIыфыр зыщыбэ 
урам къуапэхэм къатеуцуагъэх. ПаIо зыщыгъхэр зэрашъхьащымытыжьхэр арэу къычIэкIын, ныожъ лъэIуакIохэри 
ахэмэ къахэхъожьыгъ. Нахьыпэм фэдэу урамхэми, 
бэ дзэрми, тучанхэми, ресторанхэми ащычэфыжьэп. 
Адыгэ хьакIэщ закъоу къалэм дэтыр ары чэф зычIэлъэу 
къыдэнэжьыгъэр, ари тхьаумафэ пчыхьэхэу адыгэлIхэр 
бэдзэрым къызызэрэфхэкIэ ары. Япщынэ макъэ къалэм 
шъхьащэтаджэшъ, хьэблэ зытIущкIэ щызэхэохы.
Апэм адыгэ хьакIэщым къычIэIукIыщтыгъэ пщынэ 
макъэр зэхэзыхрэм ыгу еIущтыгъэмэ, джы агухэр къегъэпIэжъгъэих, фэхыгъэ зиIэр егъэгубжы, зыкъокIэ, зилIкIэ 
заом Iутыр егъэнэшхъэи. "Тэ заом тыкъыщаукIэу черкесхэр сыда зыкIэчэфынхэ фаер" аIоу, адыгэ хьакIэщыр 
зэфарагъэшIыжьы ашIоигъоу къэлэ отдел атаманым етхьаусыхылIэхэри щыIэх. Ар имыкъоу адыгэ хьакIэщым ишъхьаныгъупчъэ зыщыхаутрэр нахьыб. Джа чIыпIэм адыгэлI 
гуплъыгъэмэ заIэкIэмыгъаф, зи къыуагъэлыщтэп. Джары 
адыгэ хьакIэщыр зытет Михайловскэ урамымрэ Садовэ 
урам къуапэмрэ адэжь щыт постовой пчъагъэмэ пчыхьэрэ 
къазыкIыхахъорэр. МыщкIэ адыгэхэр зэрыбгъэ мысэн 
Iизын хабзэм иIэп. Дзэм, заом адыгэхэр зыфамыщэрэр, 
урыс лъэпкъмэ афэдэу хэгъэгу цIыфкIэ зыфамылъытэрэр адыгэмэ ялажьэп. Хэгъэгум цыхьэ къыпфимышIэу 
узщигъэзыекIэ, икъини, игукIаий зэхэшIыкIыгъуай. Ар 
зызэхэпшIыкIыщтыр зэхэдз ямыIэу а зы къиныр цIыфмэ 
зызэдащэчыкIэ ары. Адыгэмэ язакъоп, джа еплъыкIэ дэдэр 
къалэм дэс, адыгэ шъолъырым ис ермэлхэми, грекхэми, 
нэгъойхэми афыряIагъ.

--- Page 171 ---

Гощэунае игупшысэхэр зэфэшъхьафыгъэхэми, ахэмэ 
якъежьакIэ лъапсэ имыIэу щытыгъэп. Чылэм пшъэшъэжъыеу дэс зэхъуми, унагъо зехьэми, къызекIыжьми, ахэмэ 
гу алъитэным иIоф тетыгъэп. Мызэфэныгъэм адыгэхэр 
рыгущыIэщтыгъэхэмэ, анахьэу ахэр зыфэгъэхьыгъагъэр 
пачъыхьэ Iофыгъохэрэп, ежь яадыгэ щыIэныгъэ кIоцI, 
язэхэхьакI, язэхэкIыкI, адыгагъ зыфаIоу адыгэ хабзэм къыубытырэр ары. Ащ есэжьыгъэхэу, къыIорэмкIэ быслъы мэн 
диныр къебэкIэу псэущтыгъэхэти, идэгъуи идэий къэшIэгъоягъ. Ари нэмыкI Iофыгъохэри къыбгурыIоным пае 
Гощэунай фэдэу, укъызхэкIыгъэ лъэпкъым упэчыжьаIоу, 
уакIэхъопсмэ зэхапшIэу, узхэхьагъэми уащымыщ фэдэу, 
уамыштэ-уашташъоу, загъори укъызхэкIыгъэри зыдыуагъэшIэжьэу, укъырамыдзэ-укъырадзашъоу упсуэн фэягъэ.
Джаущтэу мы илъэс заулэм Гощэунае мэпсэу. ГушIуагъом нахьи къинэу ылъэгъугъэр нахьыб. Илъэс пшIыкIуим 
ихьи, апэрэ къэшъогъур чылэ джэгум зыщырихыгъэм, янэрэ ятэрэ яжьау зыщычIэтыгъэм нэс ныIэп гум къэкIыжьын 
гушIуагъо иIагъэу къызщишIэжьрэр. КIымэфэ чъыIэм 
къыхэпсэгъэ тыгъэ фабэм гу чъэкIыгъэр егъэжъужьы. Джа 
лъэхъан дахэр ары зыщапIугъэ чылэм гукIэ зыдэхьажьрэр. 
Урамымэ арэкIо, хьаблэ зэпэIудзыгъэмэ адэплъэ, Шъхьэгощэ нэпкъ техьэ, кIэим  шъхьапырэплъышъ,  псырыкI 
мэ зым хэплъэ, Адэмые дэхьэпIэ шъофым Iохьэ, янэрэ 
ятэрэ зыдэлъ къэхэлъэ гъунэм пэIулъэшъогъэ чылэгу 
шъофым еплъыхьэ, уц къашхъом щэджэгу, нахь такъыр 
хъоу изэхэшIыкI къакIо зыхъукIэ, паIо зыщыгъ лIымэ апэ 
зэпичрэп, илэгъу шъаомэ заIукIэкIэ, укIытэ-шъхьалъытэжьыгъэр къытекIоу напIэр шIуефэхы, пкъы псыгъоу 
зы дихьрэр зыдишIэжьэу аблэкIы, ныомэ аIогушIо, пшъашъэмэ акIырэплъы, нысэмэ афеплъэкIы, сабый зытамэ 
тесыр насыпышIоу елъытэ.
Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас. Хэтырэ цIыфи идунэе 
гъогу къин щимылъэгъоу, хьылъэ къыщыфэмыхъоу арэп, 
ау Гощэунае пшъэшъэжъые закъоу дунаим тыригъотагъэм зэрэфэзэщрэм изакъоми, кIэхэкIрэр гъунэнчъ. Ащ 
къехъулIагъэр, ыш хьапсым зэрэдэсыр, зыщыщ цIыфмэ 
зэрахэдзыгъэр къызыхэхьажькIэ, гум дэхъыкIырэр макIэп.
Сыд фэдиз къин Гощэунае ылъэгъугъэми, ащ уасэ 
фишIэу, акъыл хихэу Николаевскэрэ Мыекъуапэрэ ащыригъэжьагъ. Апэм, Николаевскэ зыдэс илъэсым зыпылъыгъэр 
ышхын къылэжьыни ышъхьэ зэриIыгъыжьыщтыр арыгъэ. 

--- Page 172 ---

АщкIэ Цызэнэ ПэтIращэ тхьаегъэпсэу, ишIуагъэ къыригъэкIыгъ, маслобойкэм Iумыхьэгъагъэмэ, Погибельнэдхэм 
нэIуасэ афэмыхъугъагъэмэ, Аграфенэ урыс ныом ыпхъум 
фэдэу ымылъытэгъагъэмэ, Iоф зыдишIэщтыгъэ рабочхэр 
къыкъомытыгъэмэ. Гощэунае дэныр щигъэти, хьылъэу 
хэщэтыкIыгъ. Ардэдэм шъхьэм къечъэгъэ гукъэкIыжьмэ 
ахэтэу Адэмые, Николаевскэм, Лэбэпэ бэдзэрым нэс гукIэ 
зидзыжьыгъ. Николаевскэ маслобойкэ конторэм чIэт ыIозэ, 
ошIэ-дэмышIэу Джамбэчые инэплъэгъу зыкъызкIедзэм, 
ипшъэшъэжъые ыIэ щэигъэу къыпэгъочъы шIошIэу ыгу 
къэузыгъ. ПшъэшъэжъыемкIэ гур къызыузыкIэ, унэм 
къикIэу ихэбзагъэти, янэ ищыухьэ шъхьэтехъо шIуцIэ къызтыриубгъуи, къикIыгъ. Унэм хьалыгъу зэримылъыр ыгу 
къэкIыжьыгъэти, ар иушъхьагъу гушIуагъоу, Михайловскэ 
урамымрэ Командирскэ урамымрэ бэдзэр къуапэм дэжь 
щыт тырку хьалыгъу гъэжъэпIэ-щапIэм кIуагъэ.
Тырку хьалыгъу гъэжъэпIэ-щапIэр ермэлмэ анэмыкIэу, къалэм дэсмэ якIуапI. Сыдигъо укIуагъэми хьалыгъу 
хъураишхо гъэжъэгъакIэр жъэрымэ IэшIур пихэу къыщыуащэщт. Хьалыгъум идэгъугъэ зэбгъэшIэным пае  хьалыгъу  лъэгу чIэм нэсэу теIункI, къызэрэзэIыкIыжьыщтым 
уемыгупшысэжь!..
- Къеблагъ, Гощэунай, къеблагъ,- Гощэунае къышIэжьыгъэу хьалыгъу гъэжъэпIэ-тучаныр зие тырку Рэщыдэ-пашэр ("пашэр" урысхэр арых нахь пызгъэхъожьэу 
тезгъэнэгъагъэхэр, Рэщыд ыцIэ шъыпкъэр) щыбзэ хъурай 
пIонэу хьалыгъу гъэжъэгъакIэр IэгушъуитIум щызэридзэу 
гушIо нэгукIэ къыпэгъокIыгъ, иадыгэбзэ-урысыбзэ зэхэпхъагъэу, шъхьэр ыгъэсыс къэс ифэс пэIо шыгу къутасыр 
теджэгукIэу, къепчъы,- джыдэдэм хьакум къисхыжьыгъ, 
уецакъэмэ укъистыт, ни покушай умреш, луче гъэучыIу, 
хлиб пшашэм фэд, тепло лубит, ласка лубит, болче кушай-мушай любит, чэркэс ячас, къэзэкъ ячас, зэчэри 
фай!.. Хлиб наш инарал-атаман Данилов кушай, Мурзаев 
полковник ичас, Зенковецкий кушай, Парай-Парадня гъазэт 
издавай тожа ичас, толко ермэл хитряй нэ кушай, Осман 
оглы Ращид тырку нэчэловек, хьау пакупай, а Гощэунай 
наша чэркэз дахэ ренэу пакупай, кушай, нэмыч чэркэс 
суда приводай, Рашид-паша много-много халуг випикэй, 
харош хлиб, харош Рашид-паша...

--- Page 173 ---

- Дэгъу, Рэщыд, дэгъу,- Гощэунаий зышъхьэ щытхъужьрэ тыркулIым дырегъа штэ,- хьалыгъу дэгъу огъа жъэ, 
зэкIэми ащэфы, сэри сэщэфы...
- Хьау, Гощэунай,- Рэщыд-пашэм Iэхъомбэ папцIэр 
дегъэчъае,- хьау, ермэл хитрий нэ покупай, тэри нэ 
будэм продавай, луче джаур дармом одавай, чэм ермэл 
продавай!.. Аслъан! - кIэлэ Iофтабгэм еджэ,- лучи хлиб 
Гощэунай приниси, такой какой-сякой хьаджрэт Бэбэжъ 
одавал,- Бэбэжъ ыцIэ Гощэунай зызэхехым, къыкIэщтагъэ 
фэдэу Рэщыд-пашэм къыщыхъугъэти, ынапшIэхэр дищаехи, 
ыгъэшIагъоу къеплъыгъ, етIанэ къеупчIыгъ.- Ти, Гощэунай-дахэ, Бэбэжъ хьаджрэт знай?.. О-о,- фэс пэIо плъыжь 
зандэр егъэсысы, ынитIу еупIыцIэ,- чэркэз хьа джрэт Бэбэжъ 
джыгыт я много-много год знай его, сапсэм малчикэм,- 
тэмэпкъым щизэу иинагъэ къегъэлъагъо,- его знай, он 
чэркэз джыгыт храбр, сабла, кинджал-минджал владай 
харошо, джаур-хьарам убивай харошо, его дэсат,- IапэкIэ 
къылъытэзэ, Гощэунае къеIушъашъэ,- джаур-хьарам 
убивай, один поп,- соборыр зыдэщыт лъэныкъомкIэ Iапэ 
ешIы,- главный поп бэрадай убивай, джэнэт будэт, Алахь 
яхъши скажэт, долго-долго нэмаз делай будэм... О-о-о, 
Бэбэжъ хьаджрэт чэркэз джаур-хьарам храбр...
- Сыдигъуа, Рэщыд, Бэбэжъ зыплъэгъугъэр?
- Аслъан, учэра хьауми позаучэра Бэбэжъ хлиб  покупай приходил? - "покупал" зыфиIуагъэм ыуж псынкIэу 
тырку хьалыгъугъажъэм кIилъэшъужьыгъ.- Нэ покупай, 
одал дармом, он чэркэз джыгыт харош, хлиб нэ продавай...- етIанэ ымакъэ нахь илъэшъуагъэу, зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, щхыпцIызэ, джыри къеIушъэшъагъ.- Ермэл 
сказал джаур-хьарам убивай...
- Бэбэжъ гъусэ иIагъа, изэкъуагъа? - Рэщыд-пашам 
къыIорэр Гощэунае фызэхэхыжьыщтыгъэп, ащ нахьрэ 
тучаным чIэтыжьын ылъэкIыщтыгъэп.
- Аслъан, ти слишал, гъусэ бил хьауми нэ бил?
- Изэкъуагъ...- Аслъан хьалыгъу хьакурыжъэ зэтелъитф къышъхьэщыщэу къыхьи, мэкIаим тырилъхьагъ, 
ащыщ горэ Iэпызыгъэти, къыпхъотэжьыгъ.
- Хьалыгъур пIэпызмэ, сымлахь Iо сIуагъэба!..- зыкIыб 
къэгъэзэгъэ шъэожъыем Рэщыд-пашар ешъхьэшъоуагъ, 
етIанэ ымыIуагъэу, ымышIэгъахэм фэдэу Гощэунае къыIугушIожьыгъ.- Ары, Гощэунай, Бэбэжъ хьаджрэт один 
бил. Много-много хлиб узял, цели къапщыкъ узял, сказал 

--- Page 174 ---

сыуадыба будэт, понимаеш, сыуадыба будэт, хьаджрэт 
чэркэз далэкIо у горах женица, болшая сыуадыба играй, 
понымаеш, будэт...- ТIэкIу тыригъашIи, ыпэкIэ тхъуагъэмэ 
аIущхыпцIыкIзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Патом джаур-хьарам убивай будэт, ермэл хитрый тожа, хе-хе!
Хьалыгъу тучаным къычIэкIыжьыфэ, Гощэунай шIуабэ 
машIэ. Хьалыгъу гъэжъэгъакIэу ыбгъэгу чIэлъыр зэрэплъырым фэдэу ыгуи мэплъы. Непэ фэдэу тырку пэшхо-нэшхор къыпэгъокIыгъэу къышIэжьрэп. Апэм ешъуагъэу 
къышIошIыгъ шъхьакIэ, къыIорэмэ зядэIу уж мыIуапхъэ 
къезгъэIон горэ Iуфагъэу къыщыхъугъэп. ГъэрекIо щегъэжьагъэу Рэщыд-пашэр ешIэшъ, шъхьэкIэфэныгъэ-шъэрытыгъэу адыгэ бзылъфыгъэм дызэрихьан фаеу ышIэрэр 
къыдызэрихьэщтыгъ нахь, зыкъыIуишIыхьагъэп, ыгу илъ 
къыригъэшIагъэп. Шъыпкъэ, дымыIугъэ къыдызэрихьэщтыгъэп, непэ къызэрэритыгъэм фэдэу анахь хьалыгъу 
дэгъоу къышIошIырэр къыфищэищтыгъ, ахъщэ умыIыгъмэ, 
уиIэ зыхъукIэ къысфэпхьыжьын ыIозэ, чIыфэу къыритэуи 
къыхэкIыщтыгъ. Адырэ къэзэкъ бзылъфыгъэу тучаным 
къычIахьэрэмэ зызэраIуишIыхьэу зыкъыIуишIыхьагъэу 
къышIэжьрэп. Сыда мыщ къехъулIагъэр?..
Къалэм дэт тучанмэ анахьи мы хьалыгъу щапIэм къэкIоныр Гощэунай икIасэми, зы такъикъ закъокIи ащ нахьыбэ 
чIэтыжьышъущтэп. Зэ хьалыгъу уасэм къелыжьыгъэр 
къырерэтыжьи, къычIэкIыжьыщт. Ары шъхьакIэ Рэщыдпашэм къехъулIагъэр мыры ыIонэу ышIэрэп, гущыIэр 
къыIублыхьагъэшъ, зы къэбарым ыуж адрэр къыпегъэтаджэ. Сыд къыIонэу ригъэжьагъэми, укIын-бэнэныр кIэух 
фешIыжьы. Ар зэригъэшIэщтыр хъои. ЗэкIэми апэ Бэбэжъ 
хьаджрэтым ыцIэ къыреIо, Сахьид нэмыIэмэ, щыIахэп, 
ымышIэрэм фэд.
- Аслъан, гдэ ти? - Рэщыд-пашэр адрэ унэмкIэ маджэ.- 
Бистро, Гощэунай хьалыгъу домой фэхьыжь!..
- Хьау,-  Гощэунае зэхихыгъэр ыдэрэп,- сэ схьыжьыщт.
- Гощэунае, так нэ надо,- Рэщыд-пашэм къыраIожьыгъэр ыгъэшIагъоу нэпцэ сэмэгу лъэныкъор дещае,- Рэщыд-паша прауилно говорит, хьалыгъу покупай домой 
относи. Ти, Гощэунай, женщина дахэ, такой-сякой балшой 
хьалыгъу нэси нэ красыва. Аслъан за это ахъща получай, 
Аслъан работай. Зиковецкэ домой нэси, инэрал-атаман 
Данилов нэси, о-о, Мурзаев-полковник нэси, Порай-Поранда тожа нэси, почему Гощэунай дахэ хлиб домой нэ 
носи, ти быслъымэн, Алахь покорай будэт... Аслъан кому 
говори хлиб домой нэси!.. Бистро, Аслъан, бистро!..
Гощэунае тучаным къызэрэчIэкIыжьыгъэр игуап 
шъхьа кIэ, хьалыгъур  къызэрэфахьыжьырэр къыригъэкIурэп. Сы да Рэщыд-пашам мыр къызхихыгъэр? Мыщ 
ыпэкIи хьалыгъу къыщысщэфыщтыгъэ,  зыми къысфихьыжьыщтыгъэп нахь. Хьалыгъур сыбгъэ чIэлъэу урамым 
сытемытынэу сыхэта сэ? Ащ урыукIытэнэу зыхъурэм, 
дунаим утемытыхэмэ нахьышIу. СэмэгубгъумкIэ къыгот 
кIэлэ Iофтабгэм фыреплъэкIи, Гощэунае укIытэжьыгъэ. 
Шъэожъыем щыукIытэкIэ арэп. Урамым рэкIофэхэкIэ 
Бэбэжъ фэгъэхьыгъэу еупчIынэу фэягъ. Сыда къалэм 
къызыкIуагъэкIэ ыдэжь къызфыIумыхьагъэр? Джыри тыкъыкъокIыщт къыраIогъагъ, нэпэеплъэу  шарф огури къыратыгъагъ.  ЯтIонэрэ мазэм хэхьагъ нэбгыритIум язи къызымылъэгъуагъэр. Хьалыгъу дзыуитIуми сыда рашIэщтыр? 
Хьалыгъур бгъэгъумэ, унэ яIэп джэгу яIэп зэраIоу, мэзэ 
пчъагъэ уиIэщт. Мохэр онэгу зэпытых, хьынэп-хьылъэп, 
тыдэ укIуагъэми къыздепхьакIын плъэкIыщт. Ары шъхьакIэ, 
Гощэунае къышIудэуаещтыгъэу IуигъэзыкIыщтыгъэм 
емыгупшысэн ылъэкIыгъэп, сыд нысаща Рэщыд-пашам 
зигугъу къышIыщтыгъэр?.. Мыщ ыпэкIэ Гощэунае ышъхьэ 
къимыхьащтыгъэхэр къихьэхэу ригъэжьагъ. Сыд, Гощэунае зыфэгубжыжьы, ащ фэдизэу къэхъугъэр!.. Зэ иунэ 
къихьагъэхэмэ гъэшIэгъона, шъхьатехъо зытехъуагъэм 
паIо зыщыгъыр лъихьэу хабзэ. Къыслъихьагъэхэмэ, сэри 
мышIапхъэ сшIагъэп, ежьхэми ашIагъэп. ДжырэлIхэр ары 
нэмыIэмэ, уапэчыжьэу, якъэбар умышIэ къэс нахьышIу. 
Сипшъэшъэжъые закъо сэрэгъотыжьи, сиджэхэшъогу 
джэгоу терэти, дунай нэфым нэмыкIэу сызфае тетэп. ЛIым 
сигъэтхъыгъэр ары нэмыIэмэ симыIэгъахэкIэ сэлъытэ!..
- Бэбэжъ шъуитучан къызчIахьэм, Аслъан, изэкъуагъа 
хьауми шыу гъусэ иIагъа? - джа упчIэу тучаным щаритыгъагъэм джыри Гощэунае къытыригъэзэжьыгъ.
- Изэкъуагъ, ау гузажъощтыгъэ...- Аслъанэ къыIуи, 
зыгорэ къызэрэшIуиушъэфыгъэр къыхэщэу къеплъыжьыгъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи Рэщыд-пашэмрэ Бэбэжъ 
хьаджрэтымрэ адилъэгъугъэр къыфэмыIон ылъэкIыгъэп: 
- Тучаным щыгузажъощтыгъ шъхьакIэ, Рэщыд-пашам 
дэжь гущыIэхэу бэрэ исыжьыгъэх.
- Сыда аIощтыгъэр?

--- Page 175 ---

- Зэхыуагъэхыщта? Iушъашъэщтыгъэх... Рэщыд-пашэм шъэф иIэ хъумэ, сеIофтэ. Бэбэжъ изакъоп ыдэжь 
къакIорэр, нэмыкIхэри ары.
Аслъанэ адыгэ шъэожъый, илъэс пшIыкIутф фэдиз 
ыныбжьын. Тырку АслъанэкIэ еджэх нахь, лъэкъуацIи 
иIэп, къызхэкIыгъэ лIакъори, зыщыщ чылэри ышIэрэп. 
Непэрэзымэфэ IофшIэным къыпызыжьэу шэщым къыпышIыхьагъэ чыиф унэ цIыкIоу зы хьакурэ етIэбайрэ нэмыкI 
зэрымытым изакъоу къинэжьэу зыплъызырэм, чыжьэкIэ 
яти, яни, ячэу цыпэу псы нэпкъ горэм еолIэжьрэр ынэгу 
къыкIэтаджэ. АдыкIэ уплъэмэ итыр зэкIэ иплъэгъукIэу, 
тхьачэтхэр итэкъуагъэхэу, мэлхэр, шкIэхэр, шыхэр щыхъухэу чылэ гъунэ шъоф зэикI. ШхъонтIамэр тырихэу ади 
чыжьэкIэ, джа псыхъо нэпкъым иадырабгъукIэ, мэзышхуи 
къыщылъагъощтыгъэу, тыгъэри а лъэныкъомкIэ къыщыкъокIыщтыгъэу, чылэ гъунэ цыпэмкIэ щыкъохьажьыщтыгъэу къешIэжьы. Тат, нан ариIощтыгъ нахь, мыры ыIонэу 
яти яни ацIэ къышIэжьрэп. Ныбжьым къыхахъоу шъхьэм 
илъ акъылым зиушхоу зыригъэжьагъэм щыублагъэу 
джащ егупшысэ. Тучаным къычIахьэрэ адыгэ пэпчъ ыцIэрэ 
ылъэкъуацIэрэ зэригъашIэ шIоигъоу тырку лIыжъым римыгъашIэу къыдечъыхьэ. ИлъэсиплI ыныбжьэу щэджэгъопэ 
мафэ горэм, чылэ гъунэм зэрэIуатыгъукIыгъагъэр непэ 
фэдэу къешIэжьы. Ащ нэмыкIэу, къэзытыгъугъэ лIы жэкIэпакIэмрэ ежьырырэ осыр къесыфэкIэ къушъхьэ мэзышхо 
горэм зэрэхэсыгъэхэр, етIанэ зи зэрымысыжь мэлэхъо унэ 
горэм кIымафэр зэрэщырахыгъагъэр, ащ ыуж, етIанэ зыбзэ 
ымышIэрэ унагъо горэм гъатхэрэ кIымафэрэ джыри зэрисыгъэр, гъэмафэм щегъэжьагъэу бжыхьакIэ нэс къушъхьэ 
мэзым зэрекIужьыгъагъэхэр, къэзытыгъугъагъэ лIым орэд 
къыIоныр зэрикIэсагъэр, орэдым хэлъ бзылъфыгъэ горэм 
ыцIэ къызыриIокIэ, ынэпсхэр зэрэкIилъэкIыкIыщтыгъэхэр, 
къыукIыгъэ шъыхьэм ышъо зэрэтырихыщтыгъэр, псым 
хэхьан зыхъукIэ ыпашъхьэ зызэрэщимытIэкIыщтыгъэр, 
адыкIэ IукIотыти, псым зызэрэщигъэпскIыщтыгъэр, сикIал 
ыIомэ ыгъашIозэ, ышъхьэ Iэ къызэрэщифэщтыгъэр Аслъа ны къешIэжьы. ЗэкIэми анахь дэгъоу къышIэжьрэр тырку 
хьалыгъугъажъэм къызэрэIэкIэфагъэр ары...
- Адэ Сахьид зыцIэ хьаджрэт горэ Рэщыд-пашэм дэжь 
къакIоу плъэгъугъэба? - Гощэунае иупчIэ шъэожъыем 
игупшысэхэр зэпигъэугъэх.

--- Page 176 ---

- Бэбэжъ игъусэр ара зыфапIорэр? - шъэожъыем 
зэхихыгъацIэм къыкIигъащтэу къэупчIэжьыгъ.
- Ары. Моу лIы лъхъэнчэ лIы нэшху...
- СэшIэ!..- Аслъанэ къызэтеуцуагъ, ынэхэр щынагъоу 
къилыдыкIхи, кIосэжьыгъэх пIонэу Гощэунае еп лъыгъ, 
етIанэ шъхьэр еуфэхыгъэу къеупчIыгъ: - Ори ошIа а 
укIэкIожъыр?.. Ащ ипцIи, ишъыпкъи зэфэдэ, пыщэгъу 
умышIы!.. Бэбэжъ лIы дэгъу, гукIэгъу зыхэлъ цIыф, Сахьидэжъым екIодылIэщт!.. Ащ мафэ къэс сешэ сэ, къысэгуцэфагъэкIэ сенэгуе, гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу 
Рэщыд-пашэм дэжь къыкъокIыжьрэп. Бэбэжъи сеупчIыгъэти, гъойщай къысиIуагъ.
- Гъойщаеми зэхэпхыгъэба Рэщыд-пашэм къыIуагъэр? - Гощэунае игукIае ыпэ къышIуишъыгъ, етIанэ щтэгъэ 
нэгум щтэгъэ макъэри къыдыхэхьажьэу еупчIыгъ: - Сыд 
пIуагъи, Аслъан?.. Мафэ къэс сешэ пIуагъа?
- Ары!.. Стыкъын лъы итэу дунаим сытетыфэ, Бэчыр 
ришIагъэр фэзгъэгъущтэп!..
- Хэт ар?
- Бэча? - къызэреупчIыгъэр шIогъэшIэгъонэу, ар зыцIэр 
умышIэмэ, ащыгъум хьаулыеу дунаим утетба зыфэпIощтыр къыригъэкIэу, нэшхъэигъэрэ лъышIэжьрэ зычIиз 
нэ шIуцIэхэмкIэ шъэожъыер Гощэунае еупчIыжьыгъ, ау 
джэуапым пымылъыжьэу, нэмыкI шъыпкъэу ынэмэ мэшIо 
шъэфрэ шъэбагъэрэ къакIихэу къыпидзэжьыгъ.- Бэча? 
Бэч сыкъэзыхьыгъэгъэ хьаджрэтыр ары!.. Боу лIы дэгъугъ 
ар...- джыри Аслъанэ ынэмэ шъэбагъэр зэракIизыгъ.
- Сабый зытыгъурэр лIы дэгъуна?..
- Ары шъхьакIэ, гукIэгъу зыхэлъ цIыфыгъ... Сэ къызэрэздэгущыIэрэм фэдэу шым дэгущыIэщтыгъ нахь, 
къамыщыпэ нигъэсыгъэу слъэгъугъэп...
- Ара зыкIэлIы дэгъугъэр?..- Гощэунае зэхихыгъэм 
ыгу гукIае къыригъэхьагъ нахь мышIэми, зыфыкIэупчIэрэм 
мыскъэрагъэр шIутекIуагъ.
- Ары, ащ изэкъуагъэп,- Аслъанэ зэреупчIыгъэхэм 
ылъапсэ зынэсрэр къыгурыIоу къыхихыгъ,- цIыф ыгу 
хигъэкIыгъэу слъэгъугъэп, баймэ ямэлмэ къапиутыгъэр 
зыщыщ ымышIэрэ шъузабэмэ шыплIэкIэ афихьыти, ящагу 
дитIупщхьэщтыгъэ. Мэкъу афеощтыгъэ, мыщ фэдэ чIыпIэм 
мэкъу Iатэхэр щысых, шъукIори къишъущыжь ыIоти, макъэ 
аригъэIущтыгъэ. Мэзми пхъэ щишIыщтыгъэ. ЕтIанэ пшысэхэр къысфиIуатэщтыгъэх. Байхэр ылъэгъу хъущтыгъэхэп, 
ахэмэ япыеу орэдхэр къыIощтыгъэх, зэхилъхьэщтыгъэх...
- Тэ щыI адэ а зигугъу пшIырэ Бэчыр?
- Адэ арба зыфасIорэр... Сахьидэ хьаджрэтым 
ыукIыгъ!..
- Ы-ы? - Гощэунае зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.- 
Сахьид пIуи?!
- Ары. Сахьид ары. Сапашъхьэ Бэч къыриукIыхьи...- 
шъэожъыем ыгу ошIэ-дэмышIэу къызэхахьи, ынэмэ 
акIэ лъэкIыхьажьыгъ,- сэ шыплIэкIэ Рэщыд-пашэм сыкъыфихьыгъ... ЕтIани силъэгъу къэсми, сшъхьэ Iэ къыщефэ, 
къыскIэупчIэ... Зэ моу къыкъогъэкI ар, сэ ащ фэшъуашэр 
езгъэгъотыщт!.. Рэщыд-пашэр къызэрэсэшъхьэшъуаорэм 
упымылъ, Гощэунай, ар Iофэп... Сахьидэжъым къысишIагъэр ары сэ фэсымыгъэгъущтыр!..- ыгу лъэшэу къызэреорэр къэпшIэнэу, Аслъанэ хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- Бэч 
сятэм фэдагъ, чэщрэ ыбгъашъо сычIэлъэу Iэ къысщифэмэ 
пшысэ къысфиIуатэзэ, сигъэчъыежьыщтыгъэ...
Шъэожъыем бетакъ рити, ышъхьашъо Iэ щифэзэ 
зитIупщыжьыгъэр бэшIагъэми, унэм Гощэунае чIыпIэ ригъотэжьрэп. Мыщ ыпэкIэ зыIэти унэм изыхыгъэ гупшысэмэ 
анахь гукIаехэу шъэожъыем къыIотагъэмэ ыгу къагъэбырсырыгъ. Аслъанэ цIыкIум къыфиIотагъэ къэбарыр мыры 
ыIонэу, зыфихьыщтыр ышIэщтыгъэп. Сахьидэ ыгу шIу 
зэримылъыр апэрэ мафэу гъогум къызыщыIокIэм, ымыушъэфыгъагъэми, ащ фэдиз дэдэр игукIэгъунчъэгъэныр 
ышIагъэп. Ащ фэдэ цIыф нэмыIэмэ, Аслъанэ зыфиIуагъэр 
шъыпкъэ, зыуи арэп Бэбэжъи зэреунэхъулIэщтыр.
КъэпIопэн хъумэ, хьаджрэтмэ ядунэе тетыкIэп шъхьэгугъу фэхъугъэу Гощэунае зыгъэгумэкIрэр. Щымыгъупшэу 
шъхьэм къыщечэрэгъокIхэрэр янэ иIэшIугъэ къыхэзытыгъукIи, мощ фэдиз къин къыфэзыхьыгъэ хьаджрэт гъорыкIоу Бэч зыфиIорэр щыгъупшэн зэримылъэкIрэр, ятэ-янэмэ 
ягугъу ышIыным ычIыпIэкIэ тыгъуакIор ыжэ зэрэдэмыкIрэр, 
ащ илъышIэжь зэрешэрэр ары. Ащыгъум, Гощэунае 
ышъхьэ къечъэгъэ гупшысэм хигъэщтэуIукIыгъ, къэзылъфыгъэрэп, зыпIугъэр ары зэраIорэр шъыпкъэба? Бэч 
ыбгъашъо  сычIэлъыщтыгъэ, Iэ къысщифэщтыгъэ, пшы сэ 
къысфиIуатэщтыгъэ  шъэожъыем зэриIогъагъэхэр джыри 
Гощэунае ыгу къэкIыжьхи, къыпиIонтIыкIыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, сипшъэшъэжъыий джащ фэдэщт, янэ щыIэми, дунаим 

--- Page 177 ---

тетми щыгъупшэщт, зыбгъашъо чIэлъэу, Iэ щызыфэу, 
орэд къыфэзыIоу зыпIугъэр ары шъхьэм къинэжьыщтыр. 
Сэры?.. Сэри а пшъэшъэжъыер зибыдзыщэ ешъуагъэр, 
сэри чэщ чъые зымышIагъэр, апэрэ гущыIэр, кушъэ орэдыр зэхезгъэхыгъэр!.. КъысхэкIыгъэу сижьы фабэ щыщ 
хъугъэм сыдэущтэу сыщыгъупшэн ылъэкIыщт?.. Ащ фэдэ 
хъун ылъэкIыщтэп, ар жъалымыгъ, гукIэгъунчъагъ!..
Гощэунае къыщиути, ыгу жьы дэкIыфэ гъыгъэ. Илъэс 
зыщыплIым илIыгъэу шъхьэм къимыхьажьыхэщтыгъэр 
ошIэ-дэмышIэу ыгу къэкIыгъ. ЛIы дэхэ пэIошхоу, хэт 
ыпашъхьэ ипщагъэми къыпфалъэгъупхъэу, нэгушIо шъуашIоу ынэгу къыкIэтэджагъ. Сыдигъуи зызэрифапэ хабзэу 
дахэу фэпагъэ: щазымэ шIуцIитIур зэпэлыдыжьы, ащ 
цые пIокIэ цыпитIур шъхьэщэкIуатэ, тыжьын бгырыпхым 
тыжьын къэмэ псыгъуи пылъ, чыIубэ зэрыт джанэри пшъэм 
чIэ кIуатэ, адыгэ хъурышъо пэIо мылъагэри нэтIэ гузэгум 
нэсэу, пчэгум къэшъуапэ щырихыщт пIонэу щымызынэу 
пытэу щыгъ. Пщы кIал пIоми урыукIытэжьынэу щытэп. Ары, 
ары, пщы кIал. ИтеплъэкIэ дунаим угу зэребгъэн щыIэп. 
Ныбджэгъуи, шъэогъуи ихъой. Джамбэчые шъолъырым 
нысащэ щызышIыгъэу къэзымышIэрэр макIэ. Адыгагъ, 
адыгэ хабз, адыгэ зэхэтыкI Iори, ыпшъэ уигъэкIощтэп. 
Джары унагъуи, шъузи щызгъэгъупшэу Гощэунае къышIошIрэр. Адырэ ТIэсхъэпIэ екIокIыр?.. Мэкъэ шъэфкIэ зыгорэ 
къеупчIыгъэ фэдэу Гощэунае къыщыхъоу иошIэ-дэмышIэ 
гупшысэ къыгъэлъэтагъ, ежь нэмыкI горэ унэм къыдис 
пIонэу зыщиплъыхьагъ. ГъэшIэгъоныр, анахь Iаеу щыIэр, 
телъи темылъи лIым тырилъхьани, нахь лъэшэу ыгу ебгъэ 
шIоигъуагъэми, къехъулIагъэр ымышIэу, дэир нэмыкI Iэ 
горэм IуигъэзыкIрэм фэдэу шIу нэмыкI ыгу къыфихьэрэп. 
ЛIымрэ ежьырырэ азыфагу хьалыгъущэ шъэожъые Iофтабгэр къыдэхьэ, зыщегъэчэрэгъу, гугъэуз гупшысэр 
къе гъэкIэкIы. Аслъан шъэожъые Iофтабгэра, хьауми 
ипшъэшъэжъыеу мафэ къэс зыщигъэгъупшэ шIоигъоу 
щымыгъупшэшъурэр ара?..
Адрэ упчIэ зэтечъхэу шъхьэм къихьэрэмэ ежь зэрэшIошIэу джэуап аритыжьын ылъэкIыщтыгъэми, аужрэ 
упчIэу зызэригъэпцIэжьрэм джэуап ритыжьышъунэу 
Гощэунае джыдэдэм чIыпIэ итыгъэп. Гум пшъэшъэжъыер 
къызэрэкIэу шъхьэр мэуназэ, зыздихьыжьыщтыр ымышIэу 
ынэхэр зэтекIотых, икIэрыкIэу ищыIакIэ къыригъэжьэжьын 
Iоу ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Сабыим пае 

--- Page 178 ---

умышIэн щыIэп, псы чъыIэм хэт аIуагъэми нычэпэрэчэщым ухэтыщт, бгъэжъыр къэуагъэми чэткъуртэм фэдэу 
зыпэIубдзэщт.  Унагъом  укъикIыжьынымрэ уилI лIэу, сабыир къыбдэгъыеу шъузабэу ущыIэнымрэ зэфэдэп. ЕтIани 
лIым къымыщэжьыгъэу гугъапIэ горэ щыIэ фэдэмэ, ары 
зэкIэми анахь Iофыр. Сыда къымыщэу зыфыщысыр?.. 
Гощэунае   кIэгубжыхьэ   ышIыжьыгъ.  Унагъо ышIэрэп 
е пшъэшъэжъыем янэ сыд икъэбар ыIоу къыкIэупчIагъэу 
пцIыми шъыпкъэми къэбар къынэсыжьыгъэп. Зыщыщ 
ымышIэрэ шыу горэ гъусэ къызфишIи, бгъэжъым фэдэу 
къытебани, пшъэшъэ жъыер зэрэтырихыжьыгъ. Шъыпкъэ, 
Лэбэпэ бэдзэрым зэ къызэрэщышIонэгъагъ. КъамыщкIэ 
къызэреогъагъэр джы къызнэсыгъэм узэу къыщэхъу, 
щыгъупшэжьрэп. Ащ ыуж нэ закъокIи теплъэжьыгъэп, 
игугъу ашIэуи зэхихыгъэп. Хэт къыуиIон нэмыкI чIыпIэ 
ущыпсэоу? Гощэунае ушъхьагъу къыгъотыгъ шъхьакIэ, 
Мыекъуапэ зэрэдэсэу къызэримыщэжьыгъэр ешIэ...
Сызэгупшысэрэр сшIэрэп, Гощэунае зыфэгубжыжьы. 
ЕтIанэ ежь-ежьырэу зэушъыижьы: зитхьамыкIагъо сызщыгъозэгъэ шъэожъыем елъы тыгъэмэ, сипшъэшъэжъые 
идунэе тетыкIэ уезэгъын!.. Ярэби, кIэлэ бетэмалым мыхъун 
горэ IэкIэмышIэгъагъот, а слъэгъугъэм ынэмэ акIэлъ мэшIо 
мэхъэшагъом укъелынэп. Лэныстапэмэ афэдэу папцIэхэу, 
уалIынэу къыпIоплъэх. Сыд шъуIуа Сахьидэрэ Бэчырырэ 
азыфагу зэмышIуныгъэу дэлъыгъэр. Сахьидэ гущыIэмэ, 
джаур гущыIэм пэмыкI къыжэдэкIырэп, фэ лъэкIмэ ащыщи 
жьы къыригъэщэщтэп, ар имыкъоу, Аслъанэ къызэриIотагъэмкIэ, иныбджэгъу дэдэу илъэпкъ щыщми ыпсэ 
Iуригъэхыгъ, шъэожъыер тырку тхъоплъ нэпцэ шIуцIэм 
къыритыгъ. Къыритыгъа къырищагъа? Ащ фэдэу зекIогъэ 
гукIэгъунчъэр шIу зышIэрэмэ ащыщэпщтын... Рэщыдпашэри шIу зыфэпшIэн цIыфэп, фэпшIагъэкIи зэхэзышIыкIыщтмэ ащыщэп. Плъэгъурэба Аслъан къыIотагъэр, лIы 
нэгъуаджэхэр къыфыкъокIых, зэIушъашъэх, зэрэгъэщхых. 
Сыд зыуж афрэр ахэмэ, Рэщыд-пашэм хьалыгъугъэжъэ 
сэнэхьатым пэмыкI иIэп, зыпылъ Iофыр дэгъоу егъэцакIэ, 
хьалыгъу дэй огъажъэ аIоу зэхихыгъэп. Ермэлхэр ары итучан 
щызыкIухьэхэрэр, ежьри зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи щатегущыIэ. Къалэм дэс лIышъхьэмэ акъогушхукIэу 
ягугъу ешIы, зыфиIорэми шъыпкъэ хэлъ, хьалыгъоу ащэфырэм нахьыби афарегъа щэ. Ыжэ дэмыкIрэр Мурзаев 
полковникыр ары, умышIэмэ адырэмэ ялыягъэу ащ нахь 

--- Page 179 ---

хьалыгъубэ ешхы пIонэу. Мурзаев полковникым иIэнатIэрэ 
Рэщыд-пашэм ищагу шъэфэу щызэблэкIрэ хьаджрэтхэмрэ 
зэрэзэкIухэрэр къэшIэгъуай...
Джыри Аслъан шъэожъыер Гощэунае ынэгу къыкIэуцуагъ. НитIур шIуцIабз, мэшIо тэпитIоу къелыдыкIых. 
Сеубзагъ, сеушъыигъ, ау гухэлъ зышIыгъэ шъэожъыер 
Iэжэгъуай, зыгорэм ылъ сэшIэжьы ыIозэ, ежь ылъ зафэ 
агъачъэмэ?.. Гощэунае шъхьаныгъупчъэм еплъышъ, зэхимышIэщтыгъэ кIочIэ лые горэм зытес пхъэнтIэкIум къытыреIэтыкIы. Хэта ар? Зымафэ Верэрэ ежьырырэ алъэгъугъэ 
Дерманыр ар ба? Джа къэтэбэ палътэу дэдэри щыгъ, нэмыкI 
шъхьэтехъу къеубгъохыгъэр, шъхьэтехъом диштэу Iэлъэ 
пIокIитIуи ыIэмэ къапэщы, щэтырэ зэдэмыхыгъэри къакъыщыбэкIэ пхыгъэ щазымитIум декIурэ шъо сумкэм къыдэщы. 
Зыпари игъусэп, егъашIэм щагум дэсыгъ пIонэу зыми 
емыупчIэу нэмыкI унагъохэр зычIэс пчъэмэ къаблэкIыгъэу 
Гощэунае иунапчъэ къыфиузэнкIыгъэу къэкIо. Сэрэпщтын 
ар зыдэжь кIорэр, сипчъэ зыгорэм хигъэкIокIэгъэн фаекIэ 
сенэгуе, Гощэунае ыIозэ, шъхьэтехъор зытыриубгъуи, 
ыгукIэ фаеу бзылъфыгъэм пэгъокIыгъ.
- Орба Дэгужъые Гощэунаер? - сэлам къызэрихыгъэм лъыпытэу Софэ къэупчIагъ, етIанэ ыIэ псыгъо кIэкI 
къыфищэизэ, къыпигъэхъожьыгъ.- НэмыкI теплъэ уиIэуи 
къысшIошIыгъэп. НэIуасэ тызэфэгъэхъу, Софья Яковлевна 
Дерман. Адыгэхэм зэрашIы хабзэу, Софа къысапIоми 
хъущт. Дэгъоу одэ аIуагъэшъ, кофтэ цIыкIу горэ озгъэдыщт, мары зытепшIыкIыщт сурэтри мы тхылъым дэт,- 
Софэ бэшIагъэу Гощэунае инэIуас пIонэу мыгузэжъуахэу, 
гумэкIыгъо гори ынэмэ къачIэмыщэу, сурэтэу зыфиIуагъэр 
зыдэт журнал пIуакIэр къыштагъ,- мары еплъ, сфэбдына? 
Сэ сыгузажъорэп, гъэтхапэм ехъулIэу сфэбдыми сезэгъыщт. КъэпIорэ дыпкIэ уасэм зи хэсIухьащтэп.
- ДыпкIэр Iофэп, сиIэшIагъэ угу рихьыщтмэ сшIэрэп? 
- Гощэунае укIытапэзэ, нэIуасэ зыкъыфэзышIыгъэ бзылъфыгъэу ыгу рихьыгъэм риIожьыгъ.
- Луценкэм, Прокоп Прокопьевич фэбдырэр ыгу 
рехьыба?
- Рехьэу еIо, тучанми бэрэ ачIэмылъэу ары къэбарэу 
зэхэсхыжьрэр,- къалэм дэс бзылъфыгъэ цIэрыIомэ 
ащы щыр ыдэжь къызэрэкIуагъэр, дын къызэрэфихьыгъэр, игущыIэмэ шъхьащытхъужьыгъэ тIэкIу зэрахэлъым 
рымыукIытэжьэу Гощэунае къыIуагъ, етIанэ бзылъфыгъэ 

--- Page 180 ---

нэгу ихыгъэ нэгушIоу ыпашъхьэ исым IугушIоу, къыIуагъэр кIилъэшъужьэу регъажьэ.- Ары шъхьакIэ, Софа, 
Луценкэм тигъэдхэрэр бэдзэрым щещэх, бзыпхъэ шIыгъахэмэ атехыгъэу тэды... Мы кофтэу зыфапIорэр дахэ, 
шэкIри ары, сурэтым зэритэу сфэдыщтмэ сшIэрэп нахь... 
ЗыгорэкIэ шэкIыр згъэкIодымэ?..
- БгъэкIодыми зэрэсимыIагъ,- Софэ нэплъэгъу фабэкIэ Гощэунае къыIуплъагъ,- шэкI такъырым сищыIэныгъи 
уищыIэныгъи епхыгъэп, Гощэунай. Зыгорэм зыгорэ ыгъэкIодыщт, зыгорэм зыгорэ къыдэхъущт, джары дунаим 
зэрэщыщытыр. Тэри ахэмэ тахэкIыжьынэп. Тегъэплъ.
- Теплъын, ау гъатхэ нэс дыным зезгъэукIыхьашъу нэп,- 
Гощэунае тэджи, зыщыдэрэ столым ыкIыIукIэ пылъэ гъэ 
шапхъэр къыштэзэ, Софэ къыриIуагъ.- Ащыгъум джыдэдэм ыуж тихьан, ппкъы псыгъо, дахэ. Бзылъфыгъэм 
ыта мэхэр мыIэтыгъащэхэу, фэхъураишъо зыхъукIэ зыщилъэрэр къекIу, зыдырэмкIи дэгъу...
- ЗэрэпIорэмкIэ стамэхэр угу рехьых, ара? - Софи 
щхызэ, Гощэунае къыдырегъаштэ.
- Птамэмэ язакъоп, ппкъы декIу, пIэхэри ары,- Гощэунае журнал зэгохыгъэм дэплъэ: - Кофтэр зэрэшIыгъэр 
сыгу рехьы, ау зыфадырэм, зыщызылъэрэм пэпчъ ежь 
ие шъыпкъэу пкъы иI. Сэрыгъэмэ, Софэ, моу мыщ дэжь, 
уагупэ бгъэ зэIухыгъэм дэжь, мы шэкIым щымыщ шэкI 
уплIэкIэгъэ цIыкIу горэ тесыдэщтыгъэ. Мыщ къекIущтыгъэр 
чэрэз тIыргъуагъэм ышъо шэкI такъыр гор,ин дэдэу пшIын 
ищыкIагъэп, Iэпэ залэ фэдизкIэ бгъэм къытезгъэхьанышъ, 
тIэкIу нахь зыкъезгъэIэтыщт.
- Угу зэреIоу шIы,- Софэ къезэгъыгъ, къыIуагъэмэ 
яхьатыркIэ джыри нахь нэшIукIэ Гощэунае еплъыгъ, "гулъытэрэ Iэдэбырэ зыхэлъ бзылъфыгъ", гукIэ зэриIожьыгъ,- 
зыфэпIогъэ шэкIри, тучанмэ ачIэлъмэ, къыпIэкIэзгъэхьан.
- ШэкI такъыр пае лъыхъуакIо уежьэжьына,- Гощэунае ыдагъэп.- Сыдырэмэ бзыхьаф Iаджи къялыжьы, ахэмэ 
къахэкIынкIи мэхъу,- мэтэджышъ, шъхьэнтэ тебзэ горэм 
зыкуп къырихзэ, столым къытырелъхьэ.- Мары, зыфэсIогъэ дэдэр къэзгъотыгъ, угу рихьыщтмэ сшIэрэп. Хьау, 
мыр хъущтэп, мыр нахь къекIу. Уфаемэ розэ къэгъагъым 
фэдэу сшIыни пфытесыдэн, ар нахь къекIункIэ сэгугъэ.
- Узэрэфай сIуагъи... Ау Луценкэм ибзыхьафмэ къахэпхымэ къытфидэна? - Софэ сэмэркъэуи шъыпкъи хэлъэу 

--- Page 181 ---

узэрэфаеу къызэрэбгурыIу къыригъэкIэу щхыгъэ.- Сэ 
сыIофэп, о уигъэпщынэн. Хьарам аIо.
- Хьарамым къыщыуцурэп,- Гощэунае зыфэе дэдэр 
зэхихыгъэу къыIуагъ,- джэнэ дыгъэ пэпчъ къелыжьрэ 
бзыхьафыр, Iэпэ залэ нахь орэмыхъу, къешъухьылIэжь 
къытеIо. Шъхьэнтэтебзэ из зыфэпхьыжьыкIэ джэнэ дыгъэм 
чапыч ныкъо къытыредзэ.
- Сыда бзыхьафмэ аришIэрэр?
- Нысхъэпэ джанэхэр харегъэшIыкIых. Купеческэ урам 
къуапэм дэжь щыт нысхъэпэ тучаныр Прокоп Прокопьевичи 
къызэIузыхыгъэр...
- Абдуловымрэ Батуринымрэ янэкъокъу, ябэны ыIозэ, 
нысхъапэмэ анэсыгъ, ара?
- ЕтIани иныо нэмыкI дунаим зи щыриIэп аIуагъ. Исомэ 
непэ сомищ зымыхъукIэ, ыпэ зыкъимыгъаф, лые кIэрыпхыщт.
- ЗэкIэри зыкIеугъуае, зыми фигъэкIуатэрэп...
- Гъэ рекIу былымыпсэ дэдэ зыхъугъэр, заор къызежьэм ыуж. Ащ ыIоу зыфаIуагъэр ошIа, Соф? - Гощэунае 
ышъхьэ ыгъэсысыгъ, щхыпцIыгъэ.
- Заор уцужьыгъот еIо, шIуабэ дашIэ, ара?
- Ары, Соф,- Гощэунае къыIо шIоигъуагъэр къызэрашIагъэр ыгъэшIэгъуагъ, тэ щыпшIэра зыфэпIоныр 
къызэрыкIрэ нэплъэгъукIэ ихьакIэ Iуплъыхьагъ.
- Зи бгъэшIэгъон хэлъэп,- Софэ хэщэтыкIи, къыригъэжьагъэм къыпидзэжьыгъ,- Абдуловым дзэкIолI щыгъынхэр едхэшъ, нахьыбэрэ заом ерэкъудый, нахьыбэ 
цIыф къыщаукIы, лъы щагъачъэ къэс хабзэр къелъэIущт, 
иахъщэ хэхъощт. Заом щызэкIаутрэ щазымэр Батуриным 
шIомакI, нахьыбэ хъу къэс ифедэ къыхэхъо. Мыхэр заом 
хэбаикIхэшъ, арыщтын Луценкэр зыкIэгуIэрэр, ыгъэуцу 
зыкIышIоигъор?
- Ари къыхэхьэ,- самоварым итыпсыр къэжъогъахэти, 
щай къыштэнэу Гощэунае тэджыгъэ, бысымым игухэлъ 
Софэ зэпигъэугъэп, ащ фэдэу къызэрэпэгъокIхэрэр 
игопагъ,- ау Луценкэм аущтэу ыIоу зыригъэжьагъэр мы 
илъэсыр ары ныIэп. Заом тыхэны ыIуи, дзэкIолI джэнэ 
дыным ыуж ихьэгъагъ, къикIыгъэ щыIэкIэ сыгугъэрэп. О 
уиIуагъэу, Абдуловым икуп благъэу зэрагъэкIолIагъэп.
- Джы мамырныгъэм кIэбэны...
- Ары,- Гощэунае шъхьэм къихьагъэм ыгъэщхыгъ,- 
дунаир ыгъэмамырын, ыгъэчэфынышъ, джэнэ дахэхэмкIэ 

--- Page 182 ---

бзылъфыгъэмэ заригъэ фэпэщт, гъы ашIоигъоми, орэд 
къаригъэIощт, нысащэхэр аригъэшIыщт, къыгъэшъощтых.
- Ыгъэчэфынхи, зыщычэфынхэ щыIакIэ яIагъэмэ...
ЕгъашIэм зэрэшIэщтыгъэ пIонэу бзылъфыгъитIур щай 
Iанэм кIэрыс. Зыр, Гощэунае, джау сыдми къылэжьрэм 
рыщыIэу, зыщыщ щымыIэу дунаим тет. Iахьыл-лыщыщ 
иIэп, зыщыгугъынэу иIэ ыш закъуи амалынчъэу хьапсым 
дэс. Зыгу къыфэгъунэу сыд тхьамыкIэм ищыIакIэр зыIоу 
къыкIэупчIэни, къылъыплъэни, зыгъэгушхони, зыкъогушхукIыни чылэмкIи щыриIэп. Зыгъэджэгурэм инысхъапэу, 
дахэ езыIорэр янэ шIошIэу пшъэшъэжъые цIыкIум сыд 
изэхэшIыкI, джа закъор ары ыгу къыфэгъунэу иIэр. Щай 
Iанэм къыдыпэс бзылъфыгъэм Гощэунае  ехъуапсэ шъхьакIэ, тэ щыпшIэна ащ игукIаий зыфэдэр. Къин зымылъэгъугъэ 
бзылъфыгъэу, тхъэмэ, агъашIозэ, зыфаер зэкIэ къырахьылIэзэ агъэпсэоу  ары Гощэунае къызэрэщыхъурэр. 
УмышIэу, узщымыгъуазэр сыдигъокIи аущтэу къыпщэхъу. 
Гощэунае тэ щыфишIэн дэн ушъхьагъукIэ къыфэкIогъэ 
бзылъфыгъэ Iэпс-лъэпс цIыкIум мы аужрэ илъэс зыбгъупшIым къинэу ылъэгъугъэр зыфэдизыр, хьапсым зэрэдэсыгъэр, полицием къызэрэрифэкIыгъэр, аужым нэмыкI 
лъэкъуацIэкIэ къаIэкIэкIи, Мыекъуапэ къызэрэкIуагъэр...
Хъулъфыгъэмэ анахьи бзылъфыгъэмэ нахь шIэхэу 
гущыIэ къызэфагъоты. АгукIи, апсэкIи, ящыIэныгъэкIи, 
шъэфэгъу зэфэхъух. Нэпсыр къырагъэхэу зытIысхэкIэ зы 
ны къылъфыгъэх пIонэу зэшыпхъугъэр къатекIоу мэпсэух. 
Ау мы бзылъфыгъитIум азыфагу зы нэпси къыдэхьагъэп, 
гукIэгъушIуми зэрипхыгъэхэп. ЗэкIэрытIысхьэхэу зэдэтхьаусхагъэхэп, ялIхэри, ялIмэ апыщагъэхэри, яIахьылхэри, 
яблагъэхэри аубытыгъэхэп. ТIуми агу илъымкIэ,  щыхъэрэщышIэхэрэм кIэ зэтефэхэу, псэрэ гурэ зэрэшIэх зыфаIорэм 
фэдэу псынкIэу зэгурыIуагъэх. Софэ игухэлъмэ ашъхьэ 
къыримыхыгъапэми, къызфэкIуагъэр ыушъэфыгъэп. ЕтIани 
а Iофым Гощэунае тIэкIу щыгъозагъ. Шумафи хьапсым 
исымэджэщ дычIэлъыгъэ урысылIым ыпкъ къикIэу мы 
бзылъфыгъэм игугъу къыфишIыгъагъэти, зэкIэ нахь псынкIэ 
къыфэхъугъ. Бэ сыхьатым къыкIоцI бзылъфыгъитIум 
зэфаIотагъэр. Софэ иупчIэхэр анахьэу зыфэгъэхьыгъагъэр 
адыгэхэр, адыгэ чылэхэр ары, ящыIакI, япсэукI, яцIыф 
зэхэхьакI, зэхэкIыкI. Тетыгъо зыIыгъ пачъыхьэм зэрэфыщытхэр, тхьамыкIэхэмрэ байхэмрэ азыфагу къыдэхьэрэ 
Iофыгъохэр зыфэдэхэр, диным щыкIэкIыжьэу гущыIэ хадзэ 

--- Page 183 ---

ышIы фэдэзэ, къеупчIыгъ. Гощэунае ышIэрэм къогъанэ 
фишIыгъэп, ымышIэрэм тегущыIагъэп.
- Адыгэхэр пачъыхьэм сыдэущтэу фыщытыных,- 
Гощэунае къызэреупчIыгъэхэр хьылъэ къыщыхъоу хэщэтыкIыгъ,- зэрипхъуагъэ, ячIыгу атырихыгъ, хыкIыбым 
рифыгъэх... Къэнэжьыгъэ тIэкIур къушъхьэм къыхифи, 
шъущыпсэу ыIуи, аргъоилъэ-къамылылъэ псылъэм хигъэзыхьагъэхэу аIо нахьыжъхэм. Зышъхьэ къэзыIэтрэр Тыркум 
исфыщт еIо, мыдэ умышIэмэ тытырку лъэпкъ пIонэу...
- Старшинэмэ сыдэу зашIыра? Байхэр?
- Ахэмэ зику исым иорэд къаIо.
- Сыд пIуагъи? - Гощэунае къыIуагъэр къыгурыIуагъэ ми, джыри еупчIыжьыгъ.
- Пачъыхьэр титхьэ папкI, тикъотэгъу аIо.
- Пачъыхьэр джаурхэкIэу сыдэущтэу мыслъымэнмэ 
тхьэ афэхъуна?
- Ахэмэ тхьитIу зэдаIыгъ, зыр джабгъу джыб, адрэр 
сэмэгу джыб...- ахэмэ ауж тигъэкI зыфэпIоныр къыригъэкIэу, Гощэунае Iэ ышIыгъ.- Адыгэхэр зыфэдэхэр пшIэ пшIоигъомэ, Соф, зэ моу сшынахьыкIэ хьапсым къычIэгъэ кIыжь. 
Чылэм тызыкIожькIэ, хьакIэу укъед гъэблэгъэщт. Уахэдгъэсын, уахэдгъэплъэн. Угу  рихьыни римыхьыни, бгъэшIэгъони 
пIотэжьыни икъун ахэплъэгъощт. Адыгэмэ афэдэу хьакIэ 
зикIэсэ цIыф лъэпкъ дунаим тетэу къычIэкIынэп, тетми, 
мыящэнэрэу, ятIонэрэнэу къысшIошIы...
- Чылэм укIожьын уигухэлъа, Гощэунай?
- Шумафэ хьапсым къыдэкIыжьмэ, сыд мыщ дэтшIыхьажьын, Луценкэр згъэбаин нахьи, тятэ ихэпIэжъ 
къэтIэтыжьмэ нахьышIу.
- Луценкэм фэдэ байхэр шъуичылэ дэсба?
- Дэсых. Луценкэм иIэм нахь макIэп Шъэотыкъмэ яIэр. 
Бэгъэрсыкъохэри, Хъанкъохэри, Трахъохэри ащ нахьи 
нахь баижьых.
- Ахэмэ ежь-ежьырэу ячIыгухэр алэжьа?
- Алэжьын адэ, нэм фэплъэкIрэп ячIыгухэр...
- Зэрэ хъурэмкIэ чырэхэр яIэх, ныкъуахькIэ арагъэлэжьы. Ори укIонышъ, ахэмэ уахэхьажьыщт. Ащыгъум 
Шъэотыкъ зыфапIорэмрэ Луценкэмрэ сыд зэрагъэхьырэр?
- Ары шъхьакIэ,- упчIэм ылъапсэ Гощэунае къыгурыIуагъэу, тIэкIуи укIытэжьэу къыIуагъ,- ар тичылэба!.. 
ЕгъашIэм унэ-фэтэрэу, сызщыщмэ сахэмысэу, хэт къысиIуалIэри къыстефэу мырэущтэу сыхэтына!.. Дунайри мыщ 

--- Page 184 ---

фэдэу зэо зэпытынэп, зэгорэм ари къызэкъоужьын, цIыфми 
жьы къащэжьын... Бзыух пэтзэ, гъатхэр къызэрэсэу, зыщыгъолъхьэгъэгъэ набгъом екIужьых, орэд фаIо, агъашIо, 
щырхэр къыщыращых, дунаим хащэх...- дахэу къэгущыIэ 
ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Гощэунае къыщиути, къэгъыгъ, 
ау псынкIэу зыкъишIэжьи, ынэмэ акIэлъэкIыхьажьыгъ.- 
Къысфэгъэгъу, Соф, уапашъхьэ ар къыщысшIэпхъагъэп, 
сыгу къызэрэхъугъэр сшIэрэп...
- Ащ хэлъ щыIэп, Гощэунай. Сэри загъорэ сыгъы 
сшIоигъоу сэхъу,- Софэ тхьагъэпцIыгъэ-чIэгъчIэлъыгъэ 
хэмылъэу къыIуи, чэфынчъэу щхыгъэ,- сэтIысышъ, зысэгъэгъыкIы!..
Софья Дерман иунэ зикIыжьыгъэм сыхьатныкъуи 
темышIэу, щай зэрешъуагъэхэ IэгубжъитIури Iанэм техыжьыгъо имыфагъэу, Гощэунае шъхьаныгъупчъэм иплъмэ, 
зышIомыдэеу, унэ пчъищмэ ащыщэу зыIухьащтыр ымышIэу, шыу къамыщ кIэкIыр Iэм къыпыщэу илIыгъэм зегъэчэрэгъушъ щагум дэт. Щтагъэм къыхэкIми, гушIом къыхэкIми, сыд фэдиз пIуагъэми сабыим ятэба, бэми макIэми 
илъэситIум къехъу зэкIыгъугъэх, Гощэунае ылъакъомэ 
атемытыжьышъоу зыдэуцугъэ чIыпIэм щыт пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ. ТIысыгъо имыфэзэ къызщылъэтыжьи пIэкIор 
бармэкъым пылъэгъэ шъхьэтехъор къыпхъотагъ, шъхьэми 
хэпхъожьыгъ, псынкIэу шъхьацыр IэбэгъуитIу-щыкIэ 
ри жьэхыгъ, шъхьатехъо къопитIур чылэм дэс зэхъум 
зэришIыщтыгъэу, жэпкъым щипхыгъ.
Ащ фэдизым Гощэунае шъхьаныгъупчъэм иплъыщтыгъ нахь, Софэ къакIоу зелъэгъум пэгъочъэу унэм 
къызэрэрищагъэм фэдэу лъикIыгъэп. ЛIым иныбджэгъу 
гори щагум къыдэмыхьэу, адыкIэ шымэ апэтэу зэрэщытыгъэр джы зэплъэр ары ныIэп зилъэгъугъэр. Сыда мыхэр 
зыфаехэр? Гощэунае ыгу къэучъыIыгъ, етIанэ щынагъо 
горэ къышъхьащыхьэу ыгу къытеоу регъажьэ. Сыдэу 
игъуаджа Софэ зэрикIыжьыгъэр, щагум цIыф дэсыжьба, 
зэкIэми зырашIыхьажьыгъэм фэд, зи къэлъагъорэп. Хьау, 
мары. Ягъунэгъу бзылъфыгъэр къикIыгъ, зыгорэхэр 
зэраIуи, Гощэунае ипчъэ лъэныкъокIэ Iэ къышIыгъ. ИлIыгъэ 
Мэджэджэ Хьасанэ ипчъэ лъагъокIэ къызеузэнкIым, джыри 
зэ Гощэунае шъхьатехъор ыгъэтэрэзыжьыгъ, дэпкъым 
пылъэгъэ гъунджэ лъэныкъомкIи мыплъэн ылъэкIыгъэп.

--- Page 185 ---

- Олахьэ, Гощэунай, угъотыгъуаем,- Хьасанэ ыIозэ, 
унэм къызехьэм, из хъугъэ,- непэрэзымафэм тыплъэхъу, 
узэрыс фэтэрэу къытаIуагъэм уисыжьэп, къызэраIуагъэмкIэ, чIыпIэ зыщыплI зэблэпхъугъэу ары, уцIыф мызагъэу аIо.
- ЦIыфмэ аIо зыфэпIуагъэм, Хьасан, упымылъэу 
къеблагъ, къэтIыс, уигъуси унэм къищ, моущтэу урамым 
темыгъэт,- къыфадзыгъэ купым апымылъэу Гощэунае 
ибысым гущыIэхэр къыфэкIуагъэм пигъохыжьыгъ,- гъогу 
шъукъытекIыгъ, щаибжъэ горэми шъуешъон гур зыушъэбрэм, уигухэлъи, уилъэгъуни къэпIон.
- Мо сигъусэр урамым тетми щышIын щыIэп,- ешъуапIэм зэрэчIэсыгъэхэр пшIэнэу аркъымэр унэм зэриуцуагъэр Гощэунае зэхишIагъ,- Пэдыс ары, шымэ апэрэт, мы 
уздэс къалэр, къалэми сшIэрэп,- щхыпцIыгъэ,- урамхэм 
къохэр арычъэхэу, къэлэ бзадж аIуагъ, шымэ уатеплъэхъукIы хъущтэп.
- Ар оIомэ, Хьасан, щагум къыдэтщэнхэба...
- ИщыкIагъэп сэ зысIокIэ, бащэ къепIолIэжьынэу щытэп, 
непа сызыпшIэрэр!..- къыпиупкIи, щай IэгубжъитIум языр 
IуигъэкIотыгъ.- Сыда мыщ IэгубжъитIу зыкIытетыр? ТIуми 
щай уарешъуа?.. Хьауми...
- Хьасан, лыягъэхэр умыIох,- Гощэунае къыфадзыгъэм къыушъхьакIугъэми, зиIажэу пытэгъэ-шъэбагъэкIэ 
къыIуагъ.
- Хьауми,- джыри Хьасанэ къыкIигъэтхъыжьыгъ,- мы 
къызнэсыжьхэрэр шъыпкъэха?..
Гощэунае шъхьаныгъупчъэм иплъи щагум илIыгъэр 
дэтэу зелъэгъум, ищытыкIэ-гъэпсыкIэкIэ къышIэгъагъ шIу 
ыгу илъэу къызэрэмыкIуагъэр, ау етIани мыгугъэрэ щыIэп, 
гугъагъэ шъхьакIэ, зэкIэри пкIэнчъэ хъугъэ. Ардэдэм 
Лэбапэ, тучан пчъэIупэм дэжь, урамым щытыриубыти, 
къамыщкIэ къызэреогъагъэр Гощэунае ыгу къэкIыжьэу 
шъэбагъэу хэлъыр ткIоу регъажьэ, тIэкIу шIэ къэс пкъые 
къэхъуми, зиIажэу джэуап ретыжьы:
- Къыбнэсыжьэу зыфапIорэр сэ сшIэрэп, сшIэнэуи 
сыфаеп!.. Ащ нахьи нахьышIу пшъэшъэжъыем икъэбар 
къысфэпIотагъэмэ...- Гощэунае ыгу теIункIэжьи, джыри 
нахь зиIажэзэ, къыпигъэхъожьыгъ.- Сыд Нинэ икъэбар? 
Сымаджэп ныIа?..
- Пшъэшъэжъыери къэхъу, ари зиемэ ахэкIодэнэп!..- 
Хьасанэ зэхихыгъэм нахь зыкъырегъэшIэжьба пIонэу, 

--- Page 186 ---

нэмыкI макъэкIэ къыпиупкIыгъ.- Сэ сыкъыплъыIэбэжьын 
мурадкIэ мыщ сыкъэкIуагъэп. Ар апэ къыуасIо сшIо игъу...
- Ар къэпIоным ыпэ сэ сишIошIи зэбгъэшIагъэмэ 
нахьышIугъ,- Гощэунаий ылъэныкъокIэ фэгъэгъужь щыIэп, 
ащ къыщымыуцоу фидзыжьыгъ.- Уиунэ сыкъызикIыжьыгъэ чэщым щегъэжьагъэу кIэух фэсшIыгъэу сэпсэу.
- ЯтIонэрэмкIэ, къыуасIомэ сшIоигъор,- бзылъфыгъэм къыIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэ зишIэу IэкIахыгъэ 
гущыIэм пидзэжьыгъ,- шъхьарытIупщэу къалэм удэт 
аIуагъэшъ, къэплъфыгъэр сиджэхэшъогу зэрэтетыр, зы 
лIакъо зэрипIурэр зыщымыгъэгъупш. Пшъхьэ хэплъэшъухьажьми, пшъэшъэжъыем ышъхьэ зыдыхэмылъэшъухьажь, янэ еплъи ыпхъу къащэ зыкIаIуагъэри загъорэ угу 
къэгъэкIыжьзэ шIы. Ящэнэрэр, адыгэ шъолъырым шIукIэ 
сыкъэзымышIэрэ исэп. Мэджэджэ Хьасанэ ишъузыгъэр 
ябгъаIоу сиджагъуи, сикIаси Iапэ къысфямыгъэшI. Джар 
сиаужырэ гущыI, ащ нэмыкI лъэгъуни къыбдысиIэп. Ау 
къыосэIо, джыри къытесэгъэзэжьы,- къамыщымкIэ щай 
зэрымытыжь IэгубжъитIум яз епыджзэ,- сыкъэлэдэс пIоу, 
зыбгъэшъузышIоу уисамоуари имыщыкIэгъабэ къемыщалI, зы къэбарым ыуж нэмыкI къэбарыр итэу урамым 
темытIупщыхь.
- СыкъыодэIушъ, Хьасан,- Гощэунае гукIаем нахьи 
щхыпэр джы нахь къечъэу къыIуагъ,- тиIоф  зэхэмылъыжьэу мы къысэпIогъэ купыр сыда зэрищыкIагъэр? Ощ 
нэмыкI а шIоигъэр къысэзыпэсын цIыф сыIукIагъэп. ШIоим 
шIои рапэсыжьэу хабзэ шъхьакIэ, къыосымыIожьми 
ори ошIэ, хьэм рапэсрэ лIакъоп сыкъызхэкIыгъэр, зыцIэ 
рамыIорэ чылэп сыкъыздэкIыгъэр. Сигуапэ пшъэшъэжъыем уфэгумэкIэу зэрэпIорэр, ащи цIыфыцIэ иI, зы 
лIакъо къыхэхъухьагъ, зы чыли къыдэхъухьагъ, зыми Iапэ 
фимышIэу зыхэтмэ къахэхъухьани, унагъо ихьан фае. 
Унэр зыкIабгъэрэр губгъэныр илъынэу арышъ, сыкъыпкIэгъуфэ ари пфэшIэшъугъэп. Янэ еплъи ыпхъу къащэ 
зыфапIори цIыфмэ ахэлъ. Пхъур зыгъэдэхэн, зыгъэпшъэ шъэн, зыгъэбзыпхъэн фаер ныр ары шъхьакIэ, ащи 
сыкIэбгъэхьагъэп. НэмыкIмэ уатегущыIэным ычIыпIэкIэ, 
апэ ашъхьэ алъытэжьэу хабзэшъ, ари пфэгъэцэкIагъэп, 
зигугъу пшIырэ сабыир сшъо хэлъыгъ угу къыпылъадэрэр 
пшIэу зеогъажьэм...
- Бзылъфыгъэр,- къамыщыкIэмкIэ ищазымэ тхьаIу 
еожьэу Хьасанэ къыхихыгъ,- уапашъхьэ исым паIо зэрэщыгъыр зыщымыгъэгъупш, уимыIофмэ уахэхьэ, уимыIуапхъэмэ уаблэкIы!..
- Тым ичIыпIэ гъэдахэ, ным дахэу дэгущыI зыкIаIуагъэ ри сымышIэу щытэп,- Гощэунае макъэр ымыгъэлъэ шэу 
теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ,- ау зыхъурэм хэти чIыпIэу 
зэрытыр ышIэн фае. Шъхьатехъо стехъуагъ пIоу къысфэбдзыкIэ, мышIапхъэ зэрэосымыгъэшIэщтыр зэ гъашIэ. 
Ужэ къыдахьэрэр къызэозгъаIоу ауан зыозгъэшIынкIэ 
узщэгу гъыжьмэ, ухэукъо. Ар къэозгъэIон Iизын тазыфагу 
дэлъыжьэп.
- Ар умыIо... Тинэчыхьэ джыри зэрэмыукъуагъэр 
зыщыогъэгъупшэ!..
- Ащ сыд къикIыжьын,- Гощэунае щхыгъэ,- бэшIагъэ 
ар уукъуагъэу узхэтыр...- Гощэунае игущыIэ къэухыгъо 
имыфэу ынэ цIыкIухэр къилыдыкIхэу Аслъанэ унэм къилъэдагъ, къызэрэчъагъэр пшIэнэу мэхьапщэ, щтэгъэ нэгукIэ 
лIышхоу пхъэнтIэкIум имыфэри къызэпеплъыхьэ, гумэкIыгъо горэ зэрэщыIэм ыгъащтэу, Гощэунаий шъэожъыем 
еупчIы.- Сыда, Аслъан, гумэкIыгъо щыIа?
- КъэкIуагъ!..- шъэожъыем къызIуипхъотыгъ.
- Хэта къэкIуагъэр? - Гощэунаий зыфаIорэр къыгурымыIоу еупчIыжьыгъ, шъэожъыем ишъэф къыфэмыIошъоу, 
къызэрэпсынкIагъэмкIэ кIэгъожьыгъашъо теоу щысылIым 
еплъы зэхъум, риIуагъ.- КъаIо, Аслъан, къаIо, умыщын. 
Мыр тичылэлI, къалэм къэкIуагъэти, садэжь къыдэхьагъ...
- Хэт сэIо мыщ фэдизэу шъхьащэ зыфэпшIырэр? - 
ягущыIэ зэрэзэпигъэугъэр имыгуапэу Хьасанэ къэупчIагъ, 
етIанэ ежь зэриIожьрэм фэдэу гъумтIымыгъэ.- Тыдэ 
укIоми уялъэпаоу мыхэмэ, уагъэгущыIэщтэп. Рэщыд-пашам иIофтабгэба мыр!..
- Мыр адыгэ шъэожъый. СшынахьыкIэ цIыкIу... Хэта 
къэкIуагъ зыфэпIуагъэр, Аслъан?.. Сахьида?..
- Ары, Сахьидэ хьаджрэтыр ары!..- тэ щыпшIэра 
Аслъанэ къыригъэкIэу, Гощэунаий еплъыжьыгъ.- Рэщыдпашэмрэ ежьырырэ зырашIыхьагъэу унэм исых!..
- Джары, Дэгужъыемэ япхъу,- Хьасанэ жъоплъы 
хъужьыгъэу къызщытэджыкIыжьыгъ,- сэ сIохэрэр сэзгъаIохэрэр!.. КъыосIуагъэмэ джыри зэ ягупшысэжь, ащ 
нахьыбэри сыкъызлъымыгъэкIожь, сэ сиIо заIо, сишIэ 
зашIэ! - къамыщ уплIэнкIагъэмкIэ щазымэIум еожьи, 
унэм икIыжьыгъ.

--- Page 187 ---

- СэкIожьы сэ...- Аслъан ышъо етIэфым фэдэу чъэкIыгъэу ежьэжьыгъ.
- Зыми укIощтэп!..- Гощэунае шъэожъыем итеплъэкIэ 
шIу ыгу зэримылъым, мышIапхъэ зэрэIэкIэшIыхьащтым 
тенэгуикIэу лъытхъуи, къыубытыгъ.- КъэтIыси, моу щаибжъэ горэм тызэдегъашъу...
- СыкIожьын фае!..- джы кIыфыгъэм ычIыпIэкIэ 
щынэгъо-мэхъэшагъохэу Аслъан ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Джыри Сахьидэжъыр сIэкIэкIыжьыщт!.. Бэчыр 
тхьамыкIэм ылъ сымышIэжьы хъущтэп, тхьарыIо-нэузыр 
зытеслъхьажьыгъ!.. Мощ фэдэ укIакIоп дунаим тырагъэтрэр!.. Ащ ышIагъэм фэдэ цIыф ышIэрэп, Гощэунай, 
къыбгурыIорэба?..- къыщиути, Аслъан къэгъыгъ.
- Гъы, сшынахьыкIэ цIыкIу, гъы, угъмэ, угу жьы дэкIын...
- Сыгърэп сэ!..- къехъулIагъэм рэукIытэжьы пIонэу 
Аслъан ынэмэ псынкIэу акIэлъэкIыхьажьи, щай Iэгубжъэу 
къыфаштагъэм лъыIэбагъ, заулэрэ лIы шIыкIэу хэхъумпIи, 
фэсакъыпэу ыгъэуцужьыгъ.- Бэчыр тхьамыкIэм рашIагъэр 
сыгу къео, сынэгу кIэт, Гощэунай...
- КъызгурэIо уигукIае зыфэдэр, сшынахьыкI,- Гощэунае къыIуи, зэратыгъугъэм, къинэу ылъэгъурэр зэкIэ ащ 
ыпкъ къызэрикIыгъэм игугъу ымышIэу, идунэе хьылъэ къытезылъхьагъэм ылъ ымышIэжьы мыхъунэу зэриIорэр шIогъэшIэгъоныгъ, ар фыхигъэпсынкIи зэришIыщтыр ымышIэу, 
иушъые шъэо жъыем фигъэзэжьыгъ,- угу дэхъыкIри сэшIэ, 
ушъэбыгъуае. Дунаим бзэджэгъэ Iаджи къытехъухьэ, 
ар къэс угу апэIубдзэмэ, жъалымыгъэр къыптекIонба?.. 
Джыри уапэкIэ щыIэныгъэ псау къыппыщылъ, джащ 
зыфэбгъэшIун, зыфэбгъэпытэн фае. Укъэзытыгъугъэм 
ыпсэ зэрашIэжьыгъэм пае сыд псэ зыфэбгъэгъун фаер?..
Шъхьэихыгъэ упчIэр ащ фэдэу Гощэунае шъэо жъыем 
ритын гухэлъ  имыIагъэми, зэрэхъугъэр ымышIэу къызыIэкIаIом щтэжьыгъэ шъхьакIэ, IэкIэIуагъэмкIэ зэрэкIэгъожьыгъэр къызхигъэщыгъэп. Адэ сыдэу пшIын, зэкIэми 
агу зэфэдэп: зыр гупыт, адырэр гумах, нэмыкIыр жъалым. 
Щыри джа цIыфыцIэ зиIэр ары къезхьакIырэр, ари ни ти 
къахэкIыгъ, зы лIэкъо тамыгъэ ехьы, зы чылэ щапIугъ, 
зы цIыф лъэпкъ къыхэкIыгъ. ЦIыфым изэрэщыт чIыпIэ 
уимыуцоу, зыгъэгумэкIрэм уимыгъэгумэкIэу, къеузрэр 
къыомыузэу, ихьылъэ уимыхьылъэу изытет зэхэпшIыкIыщтэп. ШхэкIыгъэрэ нэкIыгъэрэ зэрэшIэрэп зыIуагъэм 

--- Page 188 ---

тэрэзэу ыIуагъ, ыгу емыIэжьыгъэмэ, гущыIэ щэрыор нибжьи къыжэдэмыкIыгъэнкIи мэхъу. Мыр ятIоу шъэожъыер 
сэгъэмысэ шъхьакIэ, ащ игукIае зэхэпшIыкIыным пае ежь 
ычIыпIэ уиуцон фае. Илъэс заул ныIэп шыплIэкIэ ячылэ 
гъунэ зыIуатыгъукIым шъэожъыем ыныбжьыгъэр. Яни, 
яти, ячэу цэпкъи зыдынэсыщтыгъэр къешIэжьы. Ау ахэм 
анахьи нахьыбэрэ Бэчыр хьаджрэтым игугъу ешIы, джары 
машIом зыфыхэхьащтыри...
- Псэм псэ фэбгъэгъужьыныр хьэрамэп, Гощэунай,- 
Аслъан емыпэсыгъэ лIыжъ макъэ кIэ къыIуагъэм Гощэунае 
игупшысэмэ къахиутыжьыгъ,- ситхьарыIо сымыгъэцакIэу, 
синэузыр зытесымыхыжьэу сыуцущтэп.
- Ары шъхьакIэ, сшынахьыкI,- Гощэунае ымакъэ 
гупшысэр  нахь  къыхэщэу  шъэожъыем  джэуап ритыжьыгъ,- укъэмыхъу рапшIэзэ уиапэрэ лъэбэкъу, укъысэдэIунэу щытмэ, ащ фэдэ IофкIэ озгъэдзыщтыгъэп. Тыгъэм 
ифэбагъи цIыфмэ ягукIэгъуи джыркIэ зыхэпшIэгъэгоп о... 
Ащ ыуж ины ухъоу уилэгъумэ уазыхэплъыхьэкIэ, угу зыгъэшIун насыпи къыпфыкъокIыщт... ЩыIэныгъэм идыджыгъэ 
ошIэкIэ, иIэшIугъэ умышIэу ущыIагъэкIэ умылъытэ.
- Адэ, зэгорэм синэузыр зытесхыжьын фаеба?..- 
Аслъан къэушъэбыгъ.
- УдэмыгуI, уздэгуIэн Iофэп ар... НекIо, мыщ укъызэрэчъагъэр зыми ышIэрэп пIуагъэшъ, сэри а лъэныкъом 
сыкIощт.
- Хьалыгъу уимыIэмэ, сычъэжьынышъ къыпфэсхьын.
- Хьалыгъум изакъоп, тучан горэми сычIэхьан фае.
Аслъанэ къыгъэкIотэжьы шIоигъуагъ нахь Гощэунае 
зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ Iоф щыриIагъэп. Шъэожъыер 
хьалыгъущэ тучаным рищэлIэжьмэ, ыгу нахь зэгъэщт. 
Щы нагъорэ мэхъэшагъорэ ыгу имылъыгъэмэ, ыдэжь къэчъэщтыгъэп, зыфаер хьаджрэтым ришIэни, ыуж икIыжьыщтыгъ. УпчIэжьэгъурэ къотэгъурэ шъэожъыем ищыкIагъ. 
Губжыгъэми, ыгу къеуагъэми, раIуагъэр пкъы рыхьагъ, апэ 
унэм къызелъадэм елъытыгъэмэ, бэкIэ рэхьатыжьыгъэ. 
Гощэунае джыдэдэм къыгурымыIорэр шъэожъыер чIыпIэ 
имызагъэу зэ джабгъумкIэ, зэ сэмэгубгъумкIэ уцузэ, къызэрэричъыхьакIрэр ары. ЕтIанэ Гощэунае зэгупшысагъэр 
къышIагъэ фэдэу къеупчIыгъ:
- Гощэунай, къысфэгъэгъу, тара тIум язэу сиуцупIэр? 
Бэчыр къысиIогъагъ шъхьакIэ, мыры сIонэу сшIэжьрэп, 

--- Page 189 ---

сщыгъупшэжьыгъ. Нахьыжъыр сэмэгура джабгъура зыдэ щытын фаер?
- Нахьыжъыр пIуи?..- Гощэунае зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу къэуцуи, шъэожъыем нэшIукIэ еплъыгъ.- Ар нэбгырэ 
пчъагъэм елъытыгъ. Щы хъумэ, нахьыжъыр агузэгу дагъэуцошъ, нахьыкIэм джабгъу зешIы. ТIумэ, нахьыжъым 
джабгъур иуцупI.
- Ары ошIа, къэсшIэжьыгъ!.. Джары Бэчи къысиIогъагъэр...
- СиджабгъукIэ укъэуцуми хъущт о...
- Сыда, ощ нахьи сынахьыжъа?
- ПаIо пщыгъба?
- ПаIо сщыгъмэ гъэшIэгъона...
- ГъэшIэгъонми сшIэрэп, джа сиунэ исыгъэ лIым джары 
ыIощтыгъэр.
- Ы-ы, ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп. Бэчыр зэхихыгъэмэ, 
ар ыдэныеп.- Аслъан ышъхьэ къызеIэтым, урам къэгъэзэгъум зишыпэ къыкъощыгъэ Сахьидэ ылъэгъугъ.- Модэ, 
Сахьидэжъыр къэкIо!..
- КъэрэкIу фаеми...- Гощэунае шъэожъыем еIушъэшъагъ.- Зи къызхэмыгъэщ...- Гощэунае ыкъогъу шъэожъыер къокIуатэу къыщыхъугъ.- Умыщын сIуагъэ.
Джыдэдэм Аслъан ыгу зэрэщытыр къэпшIэнэу щытыгъэп. Сахьидэ хьаджрэтыр зилъэгъукIэ кIэзэзэу зэрэхъу 
хабзэу, ылъакъохэр къэланлэхи, тэмэпкъыр фэмыIыгъыжьышъоу къефэхыгъ, гур лIым фэплъыщтыгъ шъхьакIэ, 
Iэпкъ-лъэпкъхэр фэгъэIорышIэжьыщтыгъэхэп. Бэчыр ылъ 
сшIэжьыщт зыIощтыгъэ шъэожъыемкIэ Гощэунае зафэу 
къычIэкIыгъ,  джыри усабыищ, ащ уиIоф нэсыгъэп зэрэриIуагъэмкIэ  тэрэзэу зекIуагъэ. Гум къыIорэм имызакъоу 
пкъым хэлъ кIуачIэми ащ диштэжьын фае. Аслъан елъытыгъэмэ, Сахьидэ мышъэ нэкIыгъэ пшъагом фэд, къыбнэмысми, инэплъэгъу закъокIэ узэшIуигъэтIысхьан. Сахьидэ 
хьаджрэтым пылъ къэбар мыдэгъур арэу къычIэкIын, 
Гощэунае нэмыкIынэкIэ еплъэу ригъэжьагъэшъ, нахьыпэм 
фэмыдэу мэхъэшагъоу хилъагъорэр нахьыб. Зытес шым 
лажьэ имыIэми, икIуакIэ шIоIай, зыпырхъэкIэ мэшIобзый 
къыIуутысыкIэу къыщэхъу. ГъэшIэгъоныр джаущтэу 
Са хьидэ зэреплъ пэтзэ, Гощэунае фаеп инэIосэлIыр 
зыфаIорэм тетынэу. Зэп-тIоп укIын Iофыр ыжэ къыдэкIэу 
зэрэзэхихыгъэр, ау етIани нэмыкI цIыфэу, егъэзыгъэ 
шъхьэехьыжьэжьыгъэм хэтэу къызшIуигъэшIы шIоигъу. 

--- Page 190 ---

Сахьидэрэ Бэбэжърэ зызэкIыгъур непэп, бэшIагъэ. Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп зэраIорэр 
шъыпкъэу къычIэкIмэ? ОшIэ-дэмышIэ гупшысэу шъхьэм 
къитэджагъэр Гощэунае къыхэуIагъ. Адэ зигъусэм шIокIэу 
Бэбэжъи тыдэ кIон. Сыда митIум къяхъулIагъэр? Зэпэзырызэу къакIухьэ.
- О-уи-й, мы сызIукIагъэхэр!..- Сахьидэ  къэмыс рапшIэу къыIуи, шым къепсыхыгъ.- Уимафэ шIу, Гощэунай. 
Сыд уищыIакI, сыд уипсэукI? Сэ сишыпэ уадэжь зыдэгъэзэгъагъэр...- нэгушIоу, урам къуапэм къыкъокIыгъэ лIы 
нэхаер ары Iоу умышIэжьынэу, бзылъфыгъэм къыпэгъокIыгъ, игъусэ шъэожъыеми фыреплъэкIыгъ.- Аслъана сэIо 
уигъусэри, модкIэ, бетэмал, къыплъэхъух, Рэщыд-пашэм 
дунаир егъахъэ. Елбэт, сшынахьыкI, пкIышъо рамыщы 
пшIоигъомэ, чъэжь!..
- Сэри, Сахьид, бэшIагъэ, узысымылъэгъугъэр,- 
Гощэунае ибзылъфыгъэ чIыпIэ зыдишIэжьэу, къыпэгъокIыгъэм риIожьыгъ,- сыд шъуищыIакI? - Бэбэжъи къыдыригъэубытыгъэн фае, бэ пчъагъэкIэ еупчIыгъ: - Тыдрэ 
лъэныкъом шъущыхэт?
- Олахьэ, Гощэунай, пIорэр шъыпкъэм, бэшIагъэ тызэрэзэмылъэгъугъэр...- Сахьиди бэ пчъагъэкIэ 
зыфеупчIыгъэр къыгурыIоу, джэуап къытыжьыгъ.- Сыд 
тищыIэкIэн, джа тызэрыпшI, кIымафэм тыхиубытагъэу 
къушъхьэбым тисыгъ. Тыфэмыф, лIымэ ащ фэдэ ашIэрэп, 
тыкъыкъокIынэу зырэтIогъагъэри дгъэцэкIэжьыгъэп,- 
шыбгъэкIэ цIыфхэр Мыекъопэ паркым щыраутхэзэ, дэчъыжьыгъэгъэ шыуитIум зэрязри, ыIэ зэрэуIэгъагъэри 
ыушъэфыгъ,- укъэдгъэплъагъэми, къытфэгъэгъу. Сэ 
лажьэ сиIэп, гъусэ фэмыф уиIэ зыхъукIэ, ащ фэдэхэри 
къыохъулIэщтых. Сыд сIуагъэкIи Бэбэжъ сфэгъэсысыгъэп, 
къехъулIагъэр мыры сIонэу сшIэрэп.
- Ара зыфапIорэр? - зи мыхъугъахэ пIонэу Гощэунае 
къэупчIагъ, етIанэ сэмэркъэукIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Адэ, 
сыдэу пшIын, агу уримыхьы зыхъукIэ, ащ фэди къыохъулIэщт... Ар Iофэп, шъупсаумэ ары. ШъуикъэмылъэгъуакIэ 
сигъэгумэкIыщтыгъ. Шъор-шъорэу зытешъулъхьажьыгъэу 
Iоф къин шъухэт, дунай къини тытет.
- Олахьэ, Гощэунай, а къызэрэпIо дэдэуи щымыт,- 
Сахьидэ укIыташъо къытеоу ынэхэр нахь къэфэбагъэх,- 
агу уримыхьэу зыфапIори мышъыпкъэ... Ы-ы, адэ джыри 
ущыта сэIо, бетэмал,- раIуагъэр зэримыгъэцэкIагъэр ригъэшIэжьэу, ишъэф шъэожъыем зэхыримыгъэхы шIоигъоу 
фэгубжыгъ,  етIанэ  псынкIэу  кIилъэшъужьыгъ: - Сишъыпкъэ сэ, тэ кIуагъа аIошъ, модыкIэ къыщыплъэхъух...
- КIожь, Аслъан,- Гощэунае шъэожъыем риIуагъ,- 
сэри шIэхэу шъуалъэныкъо сыкъэкIощт. УрямыщыкIагъэмэ, 
Сахьидэ пцIы ыусына?..
- Бетэмалэп сцIэр сэ!..- фэмыяхэу лъэбэкъу заулэ 
ыдзыгъэу шъэожъыем псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи къыдзыгъ: - Аслъан сэ Бэчыр къызэрэсаджэщтыгъэр!.. Ар 
къысэзыIощтыгъэр умышIэу щытэп, Сахьидэ хьаджрэтыр!..
- Сыд сэIо мо шъхьаубатэм ыIорэ!..- Бэчыр ыцIэ къызэрэраIуагъэм пае Сахьидэ къыхихыгъ, етIанэ ыпашъхьэ ит 
бзылъфыгъэр делэп ыIуагъэщтын, псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ.- Мо шъэожъыем угу емыгъабгъ, Гощэунай, 
ибэ цIыкIу ар... Бэчыр аIоу лIы шIагъо горэ синэIосагъ, 
тхьамыкIэм илъэс щэкI нахьи къыгъэшIагъэп, жъэгъэузым 
къушъхьэ  чIэгъым  чIитхьалыхьагъ... Ащ мы шъэохъу 
цIы кIур къыхьыгъэу игъусагъэти, зэлIэм, изакъоу мэзым 
хэбгъэсына хьэкIэ-къуакIэ хэхъухьажьэу, Рэщыд-пашэм 
къеттыгъагъ...
Сахьидэ хьаджрэтым ехьылIагъэу шъэожъы ем къыIотагъэр зэкIэ зэрэшъыпкъэр джы Гощэунае къыгурыIуагъ. 
Шъэо жъыем  непэ  къыфиIотагъэхэр ышIошъ мыхъухэкIэ 
арыгъэп, ау Сахьидэ ышъхьэкIэ къыушыхьатыгъэм пцIы 
зэрэхэлъым уехъырыхъышэжьынэу щытыгъэп. Сыд 
фэдизэу Гощэунае Аслъан ыгу фэузыщтыгъэми, Сахьидэ 
ышIагъэр фимыгъэгъущтыгъэми ышъокIи, ищытыкIэкIи, 
икъэгущыIакIэкIи къызхигъэщыщтыгъэп. Къэбарэу зэхихыгъэм щымыгъозах пIонэу, Сахьидэ къыIуагъэм джэуап 
пигъохыжьыгъ:
- Адэ, Сахьид, ибэм ихьылъэ уимыгъэIони уимыгъэшIэни щыIэп. Тыдрэ чылэ щыщын шъэожъыер? Бэчыр 
къыIоу зэхэпхыгъэба?
- Бэчыр тхьамыкIэр цIыф дымыIугъ,- Сахьидэ къыIуатэрэр къин къыщыхъу фэдэу хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- 
къыуиIон щыIагъэп, мэфэреным узыкIэрысыкIэ, къэбар 
ухыгъэ горэ кIэрыпхыщтыгъэп, Алахьэм зыдэкIуагъэм шIу 
щешI, джэнэт щегъот... Мыхъун закъоу ышIагъэу дасшIэрэр шъэожъыер ятэ-янэмэ къазэрэкIэричыгъэр ары. 
Аущтэу зыкIишIагъэр мыры сIонэуи сшIэрэп, хьаджрэтым 
къехьы лъэкIын  ищыкIагъэп.  Мары тэ, нэбгыритIу нахь 
тызэрэмы хъу пэтзэ, тызэрэлъэхъэжьы, Iуагъэу уапашъхьэ къыщытшIыгъэри тфэгъэшъыпкъэжьыгъэп. Сыда 
аущтэу зыкIэхъугъэр Iори къысэупчIэлъ, сымыушъэфэу 
къыосIон. Бэбэжъ  Марфушкэ горэ къыхигъэщыгъэшъ, 
делэ ехъу лIагъ, сэри ар пфэсыдэна, джынэуз сишIыгъ. 
ИшъыпкъапIэ сшIэмэ, фэзгъэгъущтэп. АщкIэ, Гощэунай, 
уицыхьэ къыстегъэлъ, Алахьэр зы, ащ ыцIэкIэ зэузапсэ 
сымышIмэ!..- Сахьидэ ынитIу чэтыум ынэхэр мэзахэм 
зэрэхэлыдыкIрэм фэдэу, ыжэкIэ-пакIэмэ мэхъэшагъоу 
къахэлыдыкIыгъ, зыфаер къызеIуахэм, ыгу жьы дигъэкIыгъэу къычIэкIын, нэрэ-Iэрэ азыфагу къэушъэбыжьхэу Гощэунае къыIугушIуагъэх.- Адэ, Гощэунай, тиIоф 
тырымыгущыIэу, чылэмэ татегущыIэу, урамым тетхэри 
къэдгъаплъэхэу моу тыщытына, къеблагъи къытапIорэп, 
сэри сыгу илъыр къызэрэосIощтри сшIэрэп...
- СипчъэIупэ укъыIухьагъэмэ, сиадыгагъэ тэ схьыжьын, 
къеблагъ къыосIоныр къыстефэми,- Гощэунае иушъ хьагъу 
чыжьэкIэ къырищэжьагъ,- паIо пщыгъэу, ухъулъфыгъэу, сыд сIони бзылъфыгъэ шъхьэзакъом дэжь уисщэн, 
гъунэгъухэри сыдынэкIэ къысэплъыных... Зымафэ фэдэу 
шъунэбгыритIугъэмэ, зыгорэм фэд...
- Олахьэ, Гощэунай, къэпIуагъэр тэрэзым,- Сахьидэ 
зиухыижьэу шэу гъогунапцэм щыхъущтыгъэр къызекIолIэжьым, ынатIэ Iэ щифагъ, едэхашIэзэ, къыIуагъ,- 
сэ сиакъыл темыфагъэми, о сыхэбгъэукъуагъэп. Пчыхьэ 
горэм, Бэбэжъ сшIэрэп, ар ишIулъэгъу хэжъокъожьыгъап, 
гъусэ хъунэп, нэмыкI ныбджэгъу горэ сигъусэу уадэжь 
тыкъихьан, тыщысын, тыгущыIэн. Ау сыгу пфилъым ышъхьэ 
къыпфисымыхыгъа пэми, къыбгурыIуагъэу къычIэкIын... 
Шарф огури Бэбэжъ ылъэныкъокIэ къекIы сIогъагъэ 
шъхьакIэ, сэры зыгу пыкIэу къыпфэзыщэигъэри, мафэм 
зэрэсшIын сшIагъэп... Узэпэш ащыгъум, Гощэунай, сэри 
гъогууанэ къыспыщылъ.- Сахьидэ бзыу тамэм фэдэу 
зигъэлъати, онэгу зишIыжьыгъ, одкIи-мыдкIи щымыщэу 
IукIыжьзэ, етIани къыIуагъ: - Лъэшэу сигуапэ, Гощэунай, 
шъэожъые ибэ цIыкIур зэрэмыгъэгъуащэрэр... Псапэ 
къэпхьын, Алахьэм ынэшIу къыпщыфэн...
IукIыжьрэ хьа джрэтым Гощэунае кIэлъыплъагъ нахь, 
къыриIуагъэм джэуап ритыжьыгъэп. Непэ зэхихыгъэ купмэ 
ари къахэхъо жьыгъэу, зыфихьын ымышIэу, зэшIэгъуаеу, 
хъыенкIэ мэщынэ пIонэу, изэкъуа бзэу гъогунапцэм Iутыгъ.

--- Page 191 ---

Тыгъосэрэ тыгъэпс мэфэ шIагъом къэбарыбэу къыфи хьыгъэмэ чэщ реным Гощэунае агъэчъыягъэп. Егупшысэшъ, зыр зым ыкIыIу тетыжь, ащ фэдэ мэфэ хьылъэ 
Мыекъуапэ къыздэхьагъэм щегъэжьагъэу къыфыхэкIыгъэу къышIэжьрэп. Гум екIурэ IофшIэн егъотыфэ апэрэ 
мазэр, къыкIэлъыкIуагъэр ащ нахьи нахь хьылъэжьэу 
къыфыдэкIыгъэми, ахэмэ ялъытыгъэмэ, тыгъосэрэ мафэр 
ГощэунайкIэ мэфэ хьылъагъ. ИлIыгъэр къызэрэфэкIогъагъэри, къыриIуагъэри, зыкъызэрэфишIыгъэри, шъхьакIо 
сыдэу пшIын, шъхьакIо зышхрэр шъхьэшхыгъо ефэжьы 
зэраIоу, ащ фэдизэу къыридзагъэп. Къызфыримыдзагъэм 
лъапсэ имыIэу щытыгъэп. Пшъэшъэжъыем ихьатыркIэ лIым 
зыкъыфигъэзэжьмэ, зыкъишIэжьмэ, идунэе хьакъужъокъугъэ зэблихъужьымэ ыIоу хэтыгъ шъхьакIэ, Лэбапэ къыщыришIагъэр щымыгъупшэжьзэ, фэмышъуашэу тыгъуасэ 
къыриIолIагъэм кIэух шъыпкъэ яIоф фыригъэшIыгъагъ.
Цыхьэ  зыфэпшIыщтыгъэ цIыфым уицыхьэ темылъыжь зыхъукIэ, нахь тхьамыкIагъо щыIэпщтын. Сахьидэрэ 
Бэбэжърэ цыхьэ афишIынэу, гъусэгъу афэхъунэу Гощэунае 
чIыпIэ имытыгъэми, изакъоу зыдэс къалэм щагъэнэгъуаджэрэпти, игопагъ, уасэ афишIыщтыгъэ.  Мафэ горэм 
гу хэлъ яIэу ыдэжь къызфыкъокIхэми, убзылъфыгъэ зыхъукIэ, ушъхьэзакъоу насып уиIэным укIэнэцIы зыхъукIэ, 
хэтрэ бзылъфыгъи игопэщт, Гощэунае къызэрэдэгущыIагъэхэри игопагъ,  къызхимыгъэщми, гум IэшIу-IэшIоу 
илъыгъ. Аслъан къыIотэгъэ къэбарымрэ Сахьидэ ащ 
къыхигъэхъо жьыгъэмрэ Гощэунае зимышIэжь ашIыгъ. 
ПшIошъ хъуми мыхъуми, сыда Сахьидэ пцIы зыкIиусыщтыр 
(ары шъхьакIэ БэчыркIэ  пцIы ыусыгъэба!) ау Бэбэжъ иIоф 
къызыхэхьажьым, ыIощтымрэ ышIэщтымрэ ымышIэжьэу 
Гощэунае щысыгъ. ЗэкIэми анахьэу къехьылъэкIрэр, 
Сахьидэ хьаджрэтым къызэрэриIуагъэу, гъусэ иIэу къыфыкъокIымэ, джэуапэу пигъохыжьыщтыр ары. Сыд фэдэщта ар?..
Ари Iоф хьылъ. Ау ащ нахь хьылъэжьи непэ Гощэунае къыпыщылъыгъ. Ежьыр шъыпкъэм емыхьылIагъэми, 
игъунэгъу бзылъфыгъэ цIыкIоу Верэ игушIуагъуи игукIаий 
зэриIуатэщтыгъэм, илI заом зэрэщыфэхыгъэ къэбар тхьамыкIагъор щэджэгъо дакIоу яхьаблэ къызэрэтехьащтым 
джыри Гощэунае щыгъозагъэп...

--- Page 192 ---

ЯПШIЫКIУТФЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 193 ---

Шумафэ ихьапс пIалъэ ыухынкIэ джыри мэзий иIагъ. 
Хьапсым къыщихьыгъэм елъытыгъэмэ, къыфэнэжьыгъэр 
зыуи арэп. Ау узщыгугъырэ охътэ кIэкIыр сыдигъокIи 
щыд фэмыф пIонэу, жъажъэу макIо. Сымэджэ Iофыр 
ащ къызхэхьажькIэ, сыдым уфит, кIэкIыхэрэп. ГъэрекIо 
Шумафэ иIоф зытетыгъэмкIэ, уезэгъыщт. Инасыпти 
ышыпхъу къыкIэIагъ, ар къыкIэмытыгъэмэ, мэзэ зытIуи 
къыкъудыижьыныгъэп. Зи къезымыгъэлыщтыгъэ пскэми 
щигъэтыгъ, пчыхьэпэ дакIоу плъыр-стыр тIэкIур къытемыбанэщтыгъэмэ, нахь Iае мыхъумэ джырыкIэ изэрэщыт 
уезэгъыщт. КIымэфэ чъыIэм зыкъыхидзи, Аграфена ныом 
къыфихьыгъэ уцыми ишIуагъэ къекIыгъ. Щэмрэ шъоумрэ 
ахэжъукIыгъэ пшэсэн лъапсэм, нэмыкI уц гъэгъугъэмэ 
къакIэкIыгъэ псы дыджым зыщэ-зыплIэ зешъом, ипскэ 
нахь макIэ хъугъэ, мазэрэ зыIофэм, щигъэтыгъап. Джы 
плъыр-стырэу къебэнрэр зыгъэIэсэн уцэу Софья Дерман 
къызэригъэгугъагъэр Гощэунае къыIэкIэхьажьыгъэмэ, 
илъэсым ичъыIэ текIыгъэу имэфэ фабэхэр къэблагъэх, 
щынагъо щыIэжьыгъэп. Шъхьафит зыхъужьырэм, гъомылэкIи нахь егугъун.
Ыш закъо иуз зэребэныгъэм фэдэу сымэджэ хьылъэ 
хъугъэр къаригъэтIупщыжьы шIоигъоу Гощэунае фэлъэкIынэу къыгъэнагъэ щыIэп. Мыекъопэ отделым иIэшъхьэтет 
Данилов генералым дэжь тхагъэ, илъэIу къыфимышIагъэ 
пэтзэ, зыIуигъакIэ шIоигъоу мэзэныкъо фэ дизэ ипчъэIупэ 
IуиубыкIыгъ.  ЗытIо-зыщи къыIуафыгъ, къыраIо рэр шIомытэрэзэу, цIыфым ифитныгъэхэр хабзэм илIыкIомэ 
аукъо зареIом, ащ къыубытынхэу къызэрэшIошIыщтыгъэм 
ычIыпIэкIэ, армэ узхэхьагъэр зыуж уитым укIэлъыдгъэкIон 
къыраIуагъ. Сыдэу зыкъыфашIыгъэми, къэзэкъ шыукъамыщыр къыфагъэсысыгъэми, ыблыпкъ къаубытэу пчъаблэм 
къыдамыгъэчъыгъэми, рихьыжьэгъэ Iофыр зынэсыщтым 
нимыгъэсэу уцугъэп. Екатеринодар дэс атаманышъхьэм 
дэжь тхагъэ, ащи къыщымыуцоу ахэр зыIэмычIэ илъ Петроград дэс лIышъхьэм дэжьи ыгъэтхагъэх. Мыекъопэ отделыр тхылъыкIэ щимы гъэIа хэ зэхъум, Данилов генералым 
дэжь чIамыгъахьэу, Мурзаев полковникыр къыдэгущыIэн 
фаеу хъугъэ. Ащи Гощэунае езэгъыгъ. ЫшнахьыкIэ къамытIупщыжьми, къызэрамытIупщыщтыр къыгурыIуагъэу 

--- Page 194 ---

щытыгъэми, ар зыфэягъэр хьапс сымэджэщым чIагъэгъолъхьани еIэзэнхэу ары. Зы нэбгырэм емыпхыгъэу, 
зэкIэ адыгэ тIэкIоу ячIыгу къинэжьыгъэм фэгъэхьыгъэу, 
шъумыуцумэ, Тыркуем шъузэрядгъэщыгъэр шъуфимыкъумэ, Сыбыр, Соловки шъуядгъэхьын зыфэпIощт гущыIэ 
Iаехэр ыIэхэр ыкIыбкIэ щагъэхэу, джэхашъор рикIукIзэ, 
Мурзаев полковникым Гощэунае къыриIуагъ.
- Шъузпэуцужьыгъэгъэ цIыф лъэпкъыр зыфэдэр 
шъошIа?..- джэхэшъо гузэгум ищазымэ лъэдакъэхэр 
щизэгуигъапкIэхэу Мурзаевыр ошIэ-дэмышIэу пчъаблэм 
блимытIупщыгъэ бзылъфыгъэм еупчIыгъ.
- ТэшIэ!..- Гощэунае мэкъэ лъэшыщэу  къыжэдэкIыгъэм  рыукIытэжьыгъэми,  укъызэрэздэгущыIэрэм  сиджэуап ипэгъокI къыригъэкIэу, къызхигъэщыгъэп.
- ШъошIэмэ, сыд илъэс пчъагъэм зыуж шъуитыгъэр?!
- Iахъомэ хъупIэ зыдэщымыIэ чIыпIэм Iэхъогъур рагъэзыхьэмэ, Iахъохэра Iэхъогъура зилажьэр? - къыIощтыр 
хьазырыпсэу зыдиIыгъ пIонэу, Гощэунае ыпашъхьэ ит 
дышъэ тэмэтелъыр зэригъэжэжьыгъэп.
- СызэрэоплъырэмкIэ, убзылъфыгъэ цакоп о?..- 
Мурзаев полковникым зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу адырэ 
унэ къуапэмкIэ ыкIыб къызэрэгъэзагъэу къэуцуи, къыIуагъ, кIэкIэу зыкъызэригъэзэкIи, къыпидзэжьыгъ: - Мы 
тызэрэгущыIэрэм фэгъэхьыгъэу шъуичеркес хъулъфыгъэ 
зытIущмэ гущыIэгъу сафэхъугъ шъхьакIэ, купкI хэлъэу 
къысаIон ашIагъэп...
- Ар узэупчIырэм елъытыгъ... Баймэ уяупчIмэ, къыуаIощтыр фэшъхьаф, тхьамыкIэмэ яеплъыкIи нэмыкI.
- ТIыс, сыд узфыщытыр...- пчъэ лъапсэм дэжь пхъэнтIэкIуищэу щытым яз Мурзаевым Iэ фишIыгъ.
- Хъун сыщытми, джы нэс сыщытыгъэу, зибэ шIагъэм 
имакIэ шIэжьын.
- ТIыс къызыуаIокIэ, тIыс,- къыфадзыгъэр къыгурыIуагъэу, Мурзаевым къыхихыгъ, ыпашъхьэ итыр апэм 
къызэрэшIошIыгъэу адыгэ джэныкъом къыдэкIрэ бзылъфыгъэмэ зэрафэмыдэр зэхишIыкIыгъ, ау къызхигъэщыгъэп, сыд фэдэми офицерба, хьаулыеу дышъэ тэмэтелъкIэ 
зэпэлыдыжьа, укIытэр къытекIоу къыпигъэхъожьыгъ,- тэ 
мыщ лъэIокIо-дэуакIоу къычIахьэрэм пэпчъ дгъэтIысмэ, 
зыфаер къедгъаIоу тедэIоу тыщысынэу уахътэ тиIэп, хэгъэгу Iофхэр къэдгъэнэнхэ тлъэкIыщтэп.

--- Page 195 ---

- Ары шъхьакIэ, хъулъфыгъэу щытым ыпашъхьэ 
тыщетIысэхынэу тихабзэкIэ къекIурэп,- Мурзаев полковникым ежь зытырилъэшъогъэ щынагъор телъэшъуагъ 
нахь, умыгъэIэсэнэу, пIорэр емыгъэшIэнэу зэрэщымытыр 
Гощэунае къыгурыIуагъ, ыпашъхьэ итым фэгъэхьыгъэ 
тIэкIу-шъокIухэри зэхимыхыгъэу щытыгъэп.
- Хъулъфыгъэм уасэ зэрэфэшъушIырэмкIэ, зэхэсхыгъэ, черкес бзылъфыгъэхэм сышъуфэраз,- бзылъфыгъэр ыгъэтIысмэ зэрэшIоигъор къыригъэкIэу шъэбэрыкIо 
тхьагъэпцIыгъэр къыхэщэу, Мурзаевыр истолыбгъу кIэрытIысхьажьыгъ.- Аущтэу оIомэ, тIыс ащыгъум.
- УзгъэтIысрэм уиубыжьрэп адыгэмэ аIошъ, сытIысын.
- КъаIо джы,- Мурзаевым игухэлъ зыригъэукIыхьагъэп,- джа бай-тхьамыкI зыфапIорэмэ ащыщэу узилъэпкъэгъур.
- Джыдэдэм тхьамыкIэ лэжьэкIо-псэуакIомэ сащыщ.
- Нахьыпэм?
- Джа лъэIу тхылъэу уапашъхьэ илъым итхагъ.
- Мыщ бэ итхагъэр...- заулэрэ тхылъыпIэм ышъхьэ 
пэчыжьэкIаеу хэплъагъ, етIанэ блэоным фэдэу шъхьэ 
зандэр къыпхъотэжьи, къэупчIагъ.- Шъуоркъыгъ ара?
- Тятэмэ ятэжъхэр оркъыгъэщтын, сэ сшъхьэкIэ зи 
яслъэгъулIагъэп.
- Джы, пшIэн плъэкIыщтэп, зэкIэми тыоркъ аIо. Шъо 
черкесхэр, шъузфэдэр дэгъоу сэшIэ. Шъузщыфаем шъубай, шъузщыфэмыем шъутхьамыкI.
- ТхьамыкIагъэм кIэхъопс цIыф сырихьылIагъэу къэсшIэжьрэп...- Гощэунае  фадзырэ гущыIэ пэпчъ джэуапынчъэ къымышIэу къыпеупкIы.- Джа тхылъым Адэмые 
старшинам итхылъ голъ, Дэгужъыемэ къарыкIуагъэр 
къеушыхьаты, печатри телъ, ыIапи кIэдзэжьыгъ.
- Дагужиевы,- къеджэ,- в настоящем из рода обедневших дворян, без земли, без скота, без найма людей, 
живут чернским трудом... Ащыгъум, зэрэхъурэмкIэ, 
шъуцIэ раIонэу зи шъуиIэп...- ыIэпэ псыгъо кIыхьэхэр 
зэпигъачъэхэу столым тырегъаох.- Ар дэи, ар дэи...
- Мылъку зимыIэ пстэуми ацIэ рамыIощтмэ, хэт дунаир 
зыIыгъыщтыгъэр?
- Дунаир зыIыгъыр Тхьэр ары, ащ къынэуж,- ыкIыбкIэ 
дэт сурэтышхом къиуцукIрэ пачъыхьэм Iапэ фешIы,- мыщ 
фэдэхэу ихэгъэгу лIыкIохэр арых, зыщымыгъэгъупш...- 
къэтэджын гухэлъ зимыIэу гупсэфэу тIысыгъэгъэ Мурзаев 

--- Page 196 ---

полковникыр ошIэ-дэмышIэу къызщэлъэтыжьы, зэрэщымытыгъэу, джэхэшъогум тет зэхъум зызэришIыщтыгъэм 
фэдэкъабзэу зыкъызэблехъужьы.- Ары, пшы мэзий джыри 
къыфэнагъ, хэти ибзэджэшIагъэ рыпщынэн фае...
- Сшы лажьэ иIэп,- Гощэунаий къэтэджзэ, полковникым къыIонэу ригъэжьагъэр къызэпеуты,- старшинар 
мысэ...
- Лажьэ зимыIэ дгъэтIысрэп тэ!..- Мурзаевым ынэхэр 
хьэ цэкъэным фэдэу къэхъухи, къицIыукIыгъэх.- Пачъыхьэм ыцIэкIэ аусудыгъэм утегущыIэжьын уфитэп!..- полковникым ыIэ псыгъохэр ыкIыбкIэ ыщэжьхи, джэхашъор 
псынкIэу къырикIухьакIэу ригъэжьэжьыгъ, гъэшIэгъоныр 
ипсынкIэ къэгъэзакI. Гощэунае къыгурыIуагъ илъэIу къызэримыкIыгъэр. Сыд Мурзаев полковникым ыпашъхьэ 
щиIуагъэми, кIэгъожьырэп. Илъэсищым къыкIоцI ыгу 
къинэу дэхъыкIыгъэмкIэ непэ фэдэу ащ жьы дигъэкIыгъэу 
къышIэжьрэп, зыуж сихьагъэм рыкIощт шъыпкъэр рысымыгъакIоу ыуж сикIынэп сIуагъэ нахь, мэзиеу къыфэнэжьыгъэри Шумафэ зыгорэу къыхьыжьын. Ау чылэмэ адэлъ 
хэбзитIумэ - динымрэ хэгъэгумрэ яшъыпкъагъэ зэрэзэхишIагъэм фэдэу къалэм, хэгъэгум щагъэзекIорэ шъыпкъагъэри ышъхьэкIэ зэрэзэхишIагъэри, ынитIу шъыпкъэкIэ 
зэрилъэгъугъэ ри дэгъу. Къежьэжьын зыщиIощтым, джыри 
Мурзаев полковникым джэхэшъогум зыщыритIагъ.
- Сымаджэр сымаджэшъ, оркъмэ шъуакъызэрэхэкIыгъэм ихьатыркIэ пшы сымэджэщым чIэдгъэгъолъхьан, 
едгъэIэзэных, мазэм тIо ори улъыплъэнэу фит утшIын... 
Хьапс сымэджэщыр ары нахь, къэлэ сымэджэщырэп!.. 
Джар мо,- джыри пачъыхьэм исурэт лъэныкъокIэ зандэу 
уцуи, еплъызэ къыIуагъ,- Его Величествэм ыцIэкIэ къыпфэтшIэн тлъэкIыщт,- нэмыкI шъыпкъэу Мурзаевым джыри 
зыкъызэблихъужьи, шъэбэрыкIо хэкIукIыкIэ истолыбгъу 
кIэрытIысхьажьыгъ.- Сэрэп, пачъыхьэр ары къыпфэзышIэрэр, тхьэ фелъэIу, зэрэщыIэр зыщымыгъэгъупш. 
Джащ уиIоф, гражданка Дагужиева, щытэухы.
- Тхьэуегъэпсэу,- Гощэунае ыIуагъ, ау зэ римыIохэнэу 
ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, мыхъу зыщыхъурэм иIоф 
кIэухэу фэхъугъэми, пигъохыжьыгъэхэми арыразэу пчъэкъопсым зыщеIэщтым, Мурзаев полковникыр Гощэунае 
къеджагъ:
- Дагужиева, такъикъ заулэкIэ моу зыIажэгу... Уиджэуап горэм сигъэрэзагъэп, ныкъокъаIо хъугъэ...

--- Page 197 ---

- Сыд джэуап?
- Iахъохэр хъупIэмкIэ хэукъуагъэх шъхьакIэ, сыда 
былыммэ Iашэ зыфаштагъэр?
- ЯхъупI... ЯхъупIэ атырахти, тезыхынэу къапыхьагъэм пэуцужьыгъэх! - Гощэунае делэ зыкъыфэзышIыгъэ полковникым фидзыжьыгъ, пчъэр зыщыIуихыгъэм 
къызэплъэкIыжьи, мыдырэ унэм исмэ зэхахэу, етIани 
пигъэхъожьыгъ.- Унэр птезыхынэу къекIугъэм Iашэ 
пэбгъохыгъ аIоу бысымыр агъэмысэрэп!.. Джары, ваше 
высокоблагородие, джа былым зыфашъуIорэмэ Iашэ 
язгъэштагъэр!..- хэмылъыгъэ кIочIакIэ гори къыхэхъуагъэ 
фэдэу Гощэунае а мафэм пытэ-пытэу ылъэ тетэу Мыекъопэ 
отделым къычIэкIыжьыгъагъ.
Ахэр зэкIэ Гощэунае ыгу къэмыкIыжьыныгъэкIи мэхъу 
джыдэдэм отделыр зычIэт пчъэIупэм дэжь Мурзаев полковникыр тачанкэм итIысхьэу ымылъэгъугъэмэ. Отделым 
зыгорэ къыщыщыгъупшагъ пIонэу зэ Мурзаевыр къызэтеуцуагъ, етIанэ шъхьэ зандэр ыгъэдыдэу бзылъфыгъэм 
еплъыгъ, тэ щыслъэгъугъа мыр ыIорэм фэдэу, тIэкIуи 
укIытэжьэу шъхьащэ фишIи, Гощэунае гъогу ритэу блигъэкIыгъ. Гощэунаий ыкIыбкIэ хъулъфыгъанэмэ зэрэщалIырэр зыхишIэу, къызэплъэкIынри ышъхьэ римыпэсыжьэу, 
мыгузэжъуахэу игъогу тетыгъ.
- Сыд сэIо мыщ къытилъэгъулIагъэр,- шъхьатехъо 
шIуцIэр зытехъогъэ Верэ щтэр къытекIоу зэплъэкIыгъ,- 
сэлами къыхыгъ.
- ТыкъишIэжьыгъэу къычIэкIын...- Гощэунае зэплъэкIыжьы пакIошъ, икIуи къыщигъэкIагъэп.
- Мощ сыдым тыфишIэн,- Верэ ымакъэ къефэхыгъ,- 
дунэелIыр заом зэрепхъо, ежь ышъхьэ гъэкIыжьыгъэу, 
шъузмэ ащыгъ лъэпэдыр, апхэкI ихъураигъэ зэригъашIэу, 
мыукIытэу тачанкэм къысфетIысхьэ.
- УкъимышIэми, уишъхьатехъо шIуцIэкIэ дзэкIолI 
фэхыгъэм узэришъузыр ерэшI. Плъэгъурэба шъхьатехъо 
шIуцIэр къалэм диз зэрэхъурэр... Софэ зэриIуагъэу, заом 
зиукIыхьащтмэ,  тящэнэрэ пэпчъ шъузабэу къэтлъэгъужьын. УкIытэ зыфаIорэр ашIа мо зигугъу пшIырэмэ, ежь 
ашъхь, аныб... Сыд фэдэу Шумафэ пае гъэрекIо бжыхьэ 
мохэмэ сагъэгузэжъогъагъ? ГъэгущыIэх, Iэхъомбэшхор 
аIэтэу пачъыхьэм исурэтышхо кIэрыгъэтых, шым тегъэсых, тачанкэм игъэтIысхьэх, джэхэшъо зэпэлыдыжьрэр 
къырягъэкIукI, зэхэгъахьэх-зэхэгъэкIых, лъэIу уиIэу зэрыс 

--- Page 198 ---

унэм уихьагъэкIи,  пчъаблэм  ублаутIупщыщтэп... Шъыпкъэр пIон хъумэ, цIыфым имыхьакъ теплъхьана, Шумафэ 
къысфамытIупщыжьыгъэми, сымэджэщым чIагъэгъолъхьагъ, мазэм тIо сылъыплъэнэу Iизын къысатыгъ, тIоп, 
щи-плIи сылъэплъэ, сомэныкъо афэщэий а слъэгъурэмэ 
пачъыхьэр зэрэпсаоу къыуащэн!..
- Ынэ дыкъыжьэу тызгъэунэхъугъэ пачъыхьэжъым сыд 
епшIэщт!..- Верэ ыгу хэIэжьэу къыIуагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, нэбгыритIоу апэкIэ къэкIхэрэр къызябгъукIохэм, 
пигъэхъожьыгъ,- сомэныкъо пакIошъ, чапычныкъуи лъыстынэп Андрюшэ машIом пэзыдзэгъэ делэжъым!
- Ятэ адыгэмэ къаришIагъэм изакъоми, пыплъэ 
хъун, ар хэгъэкIи алъэпкъ дунаим тебгъэстыкIми яфэшъуаш!..- Гощэунаий гум дэлъыр зэкIэ къыдиIотыкIыгъ, 
Георгиевскэ урам къэгъэзэгъум зыщыкъохьащтхэм 
игущыIэ пидзэжьыгъ.- Мы тыздэкIорэ Луценкэри пачъыхьэм нахьышIукIэ огугъа? КъыпIугушIомэ, Iэ къыпщифэмэ 
къыпщытхъузэ, уегъэхъокIыфэ уипкIэнтIэпс псынэкIэчъ 
пшIуигъэшIыжьэу уигъэлэжьэщт.
- Ар шъыпкъэ, шъэфрыкIо мэхъадж. Андрюшэ 
тхьа мыкIэр зэрэщымыIэжьыр ышIэ пэтзэ, мэфитIу нахь 
темышIагъэу, дэ ыIуи, шэкI кухьэ къысфаригъэщэгъагъ. 
Тхьауегъэпсэу, Гощэунай, оры мыхъугъэмэ, зы джани 
сфэдыныеп, чапычынчъэуи унэм сыкъинэныгъи... ЕтIани 
идыгъэхэр зыфэсэхьыжьым, ыгу къысэгъу фэдэу зыкъысфишIи, дэгъоу укъэдагъ, угу бгъэкIодыгъэп ыIуи, 
къысщытхъужьыгъ. УилI фэхыгъэм ихьатыр ыIуи, джанэ 
пэпчъ чапычныкъо къатыридзэжьыгъ. Джары си Андрюшэ 
тхьамыкIэ уасэу ыкIэм къыфашIыжьыгъэр.
- УичIыгу, уихэгъэгу къызыуухъумэкIэ, уасэу уиIэжьыщтыр чапычныкъу, уинасыпмэ псаоу укъыхэкIыжьын, 
уинасып къымыхьмэ - уащыгъупшэжьын...
- Гощэунай,- Верэ нэку-нэпсэу къызэтеуцуагъ,- тыздежьагъэм тымыгъакIу!.. Зи къикIыщтэп...
- Сыда къызкIимыкIыщтыр? - бзылъфыгъэ цIыкIум 
инэку-нэпс Гощэунае зелъэгъум, ыгу къызэрэпиIонтIыкIыгъэр къызхимыгъэщэу, нахь мэкъэ шъабэкIэ джа упчIэ дэдэр 
джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Сыда къызкIимыкIыщтыр?..
- ПшIэрэба Луценкэ тхьагъэпцIыжъыр зыфэдэр?..- 
Верэ ынэмэ зы нэпсыцэ къакIэмызэу къэупчIагъ, зыдэхъугъэр ымышIэу къытырихъогъэгъэ пщагъори акIэкIодыкIыжьыгъ.- Iэ къытщифэни, къытэубзэни, ежь нахь тхьамыкIэ къалэми дэмысэу, Iэгъо-благъоми имысэу, кIэлэ 
быныр къыдэгъые ыIонышъ, тшъхьэрэ тыгурэ зэбгъэжьэу 
тыкъитIупщыжьыщт.
- Вер, укъызэкIэмыкIу. Уигумэхагъэ ямыгъэлъэгъу. 
Мары, плъэгъун къикIыщт. Боу бэрэ Софэрэ сэрырэ 
тегупшысагъ ащ, плъэгъун къызимыкIырэм!.. Тизакъу 
пшIошIа, тэщ фэдэу унэмэ ащылажьэрэ бзылъфыгъэми 
тадэгущыIагъ, ахэри мы тызщекIолIэрэ уахътэм ехъулIэу 
къыIухьащтых, къыддырагъэштэщт. Непэ ахъщэ тыгъо 
мафэшъ, нэмыкIхэри къырихьылIэщтых.
- ТыкъыIуифмэ?..
- ТыкъыIуифынэп... ТыкъыIуифмэ, тшIэн Iоф къалэм 
дэдгъотэн. СшIэ-сымышIэми Абдуловыр къытпаплъэу щыс. 
Джары Софэ ыIуагъэр. ХозяйнитIум азыфагу удэуцомэ, 
узэрэзэпакъудыищтыр зэгъашIэ.
- ЗэрышIэ-зэкъохьажькIэ къыддэпсэухэмэ?
- Хэгъэгум заор зыщыкIорэ мафэм мылъку зэрэхахыщтым пае анахь зэпэблэгъитIури пыи зэфешIы ыIуи, 
гъэзет горэм итэу Софэ зымафэ къысфеджагъ, тэщ 
фэдэхэр, тхьамыкIэхэр арых а гъэзетыр къыдэзгъэкIрэмэ 
къагъэгъу нэрэр.
- Большевикхэр арыщтын.
- Тэ щыпшIэра? - зэхихыгъэр ежь нэмыкI ымышIэ 
шIошIэу Гощэунае ыгъэшIэгъуагъ.
- Андрюшэ къыIоу зэхэсхыгъагъэ.
- Ара-а?..- къыраIуагъэр Гощэунае игуапэу, гущыIэр 
зэпищэу къэупчIэжьыгъ.
Большевикмэ якъэбар Гощэунае зэхимыхыгъэу щытыгъэп. Ахэмэ афэгъэхьыгъэу зэпшъэшъэжъыеми, пкъыкIэ 
зыкъиIэти  нысэщэ  джэгумэ ахахьэ зэхъуми, унагъо зехьэми, зэхихыгъэ шIагъо щыIагъэп. Зэ закъо, илъэсипшI 
фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, пачъыхьэм зы куп ебэныгъ, 
Екатеринодари, Ермэлхьабли, Мыекъуапи лэжьакIомэ 
зыкъыщаIэтыгъагъ, яфитыныгъэ кIэдэугъэх ятэ ыIоу зэхихыгъагъэ. Пачъыхьэр зэмыбэн щыIэп, Iашэр зыIыгъым 
утекIона,  лэжьакIохэр зэхиукIагъэх аIуи, зэхэкIыжьыгъагъэх. Пачъыхьэм икъэбар зэхэтфын нахьи, типщмэ яIофхэр 
зэхэтфымэ нахьышIу, умышIэмэ нэмыкI хэгъэгу шъхьаф 
щэпсэух пIонэу, нахьыбэмэ аIощтыгъэ. Ащ нэмыкI къэбархэри къанэсыщтыгъэ шъхьакIэ, ежь адыгэмэ ямыхьылIагъэу аIоти, къырадзэщтыгъэхэп.

--- Page 199 ---

Анахьэу пачъыхьэм икъэбар ыгъапэхэу тегущыIэщтыгъэхэр адыгэхэрэп, къэзэкъхэрэп, иногородцэхэкIэ 
заджэхэрэ урысхэу чIыгу зимыIэ чырэкIо-лэжьакIохэр 
арых. ЧIыгу зиIэм, зышъхьэ фэлэжьэжьрэм енэцIхэу, 
цIацIэхэмэ, анатIэ пкIантIэр тыралъэкIыкIэу ягъашIэ къахьы. 
Николаевскэ маслобойкэм Гощэунае зыIохьэр, рабочэмэ 
нэIуасэ афэхъуи, яшъэфхэм ащагъэгъозэн зырагъажьэр 
ары хэгъэгум къихъухьэрэ Iофмэ нахь нэIуасэ афэхъу 
зиублагъэр. Джа лъэхъаныр ары большевикхэр щыIэми, 
пачъыхьэм пэуцужьхэми зишIагъэр, апэрэу Лениным ыцIэ 
зызэхихыгъэр. Ащ ыуж, Мыекъуапэ къызыкIогъэ илъэситIум, бэ ынэгу кIэкIыгъэр, къызыхъугъэм щегъэжьагъэу 
зыщымыгъозагъэмэ ахищагъ, ахигъэплъагъ, шIуми еми 
уасэ афишIын ылъэкIынэу чIыпIэ иуцоу къызщэхъужьы. 
Ем ышъхьэ къырихэу темыгущыIэщтыгъэми, къыздикIрэм 
щыгъозагъ. Джары Софья Дерманрэ ежьырырэ нэIуасэ 
зызэфэхъухэм зэрэмышIэ-зэрышIэхэу агу илъыр зыкIызэтефагъэр.
Софэрэ Гощэунайрэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафитIу 
къахэкIыгъэми, агу илъыр зыкIызэтефэрэр ящыIакIэ къырыкIуагъэр, зэфэмыдэныгъэу байхэмрэ лэжьакIохэмрэ азыфагу дэлъыр, мылъкур зиIэр хабзэм къызэриухъумэрэр, 
зимыIэр зыми зэрэпимышIырэр ары. Ежь Гощэунаий иIофшIэнкIэ ар къыгурыIуагъ. Джары джыдэдэм зыфакIохэрэ 
Iофыр Луценкэм къыпиIэтынэу зыкIезэгъыгъэр, непэ 
ашIэщтыр зэрэIоф зафэр шIошъхъуныгъэ хэлъэу Вери 
зыкIыгуригъэIуагъэр.
Гощэунае рихьыжьэгъэ IофымкIэ зэкIакIо имыIагъэми, 
ВерэкIэ  укIытэжьыгъо  зэрифагъэр емыкIу зыфелъэгъужьы. Большевикмэ ягугъу къызырегъажьэм, ахэмкIэ гум 
илъ шъыпкъэр шIуиушъэфыгъ нахь, ныбджэгъум ышъхьэ 
къыфырихыгъэп.  Уишъэф  зыми емыIу Софэ къыриIуагъэ ти, мытэрэзми ышIэрэп, тегущыIэкIыгъ. Ащ фэдэу Гощэунае ышIагъэр къехьылъэкIыщтыгъэп Верэрэ ежьырырэ зы 
Iофыгъо ыуж имытыгъэхэмэ. Гъогу къыбдытехьэу, уигухэлъ  къыдезгъаштэрэм цыхьэ фэпшIын фае. Армырмэ 
сыдэущтэу гъогууанэр зэпыпчын?.. Сыда, ежьыр арба 
апэ большевикмэ ацIэ къезыIуагъэр, илI тхьамыкIэм ыпкъ 
къикIыкIэ ышIагъэу еIо. ЗыгорэкIэ Андрей ахэмэ ахэтыгъэ на? АхэтыгъэнкIи мэхъу, уIукIэмэ гушIубзыоу, уищыIакIэ 
къыкIэупчIэу, кIэлэ шIагъощтыгъ. Ежьыри Вери янасып 
къыхьыгъэп. Большевикмэ афэгъэхьыгъэу Софэ къысфиIотагъэхэр Верэ есэрэIоха? Зи щышIынэп есIомэ, марба, 
сэри къысиIуагъэхэба. Сыда къысиIуагъэхэр? КъысиIуагъи 
щыIэп, большевикмэ ацIэ къыриIуагъэмэ гъэшIэгъона, хэта 
ахэмэ ацIэ джы къезымыIорэр. Рэщыд-пашэми ягугъу 
ешIы. Ар нахьыбэрэ яцIацIэ нахь, шIукIэ ягугъу ышIырэп. 
Бэдзэрми щатегущыIэхэу зымафэ зэхихыгъэ, хэти ежь 
зыфаер ареIуалIэ. Софэ а гъэзетэу къызэджагъэм ыцIи, 
къыдэзгъэкIри къыриIуагъэп, сыбольшевик ыIоуи игугъу 
къышIыгъэп. Сэ сIуагъэм къыдыригъэштагъ, ЛуценкэмкIэ 
къэсIэтыгъэ Iофыр тэрэзэу ылъэгъугъ, зэфагъэр талъэныкъокIэ зэрэщыIэр къызгуригъэIуагъ. Софэ, зэраIоу, бай 
лъэпкъмэ ащыщмэ, ялъэпкъэгъу баир къызкIимыгъэгъунэрэр сыда? Зэфагъэм дехьыха? Хьауми... Хьау, Софэ 
семыупчIыжьэу, ыгу къысэрэбгъ фаеми Верэ зи есIощтэп.
Луценкэм иунэшхо тIозэтет ычIэгъи ышъхьагъи дапIэ. 
Зыщыпсэурэ унэр адыкIэ, унитIу зэтетым пэчыжьэкIаеу, 
щагум дэдзагъэу чэу хъэгъэ мылъагэкIэ зэпыутыгъэ, хъураибзэу бзыф чъыгхэр къегъэтIысэкIыгъэх. ДапIэр зычIэт 
унэм ежь мафэрэ Iоф зыщишIэрэ унэр хэт. Ащ макIэ 
зэрисрэр, нэгъунджэр ынатIэ тетэу дакIомэ ахэкIрэп, зи 
аримыIоми, зыгорэ ышIэрэм фэдэу шэкIмэ яплъэу, ышыхэу 
ашъхьащыт, ищынагъо ашъхьащихрэп. ЗэкIэми ариIон 
ыгъотэу ащэтхъу нахь, яцIацIэрэп. Сыда ежь зафяцIэцIэщтыр, ыгъэбэнэщт мастеритIу иIэу, къыдезгъэштэнхэри 
дакIомэ ахэтых. Ахэр шъэфкIэ зыдиIыгъых, лэжьапкIэмкIи, 
къыхэмыщэу, нахь яшIушIэ.
- ШъукъэкIуагъ, ара? - Прокоп Прокопьевичыр, 
умышIэмэ зимылъэгъугъэхэр бэшIагъэх пIонэу, бзылъфыгъищэу ыдэжь Iухьагъэмэ гушIоу къапэгъокIыгъ, мыдрэхэми ягъэпсыкIэкIэ шIу зэрэщымыIэри къыгурыIуагъ.- 
Сышъуфэраз, сышъуфэраз, дэгъоу Iоф шъошIэ, сиахъщэу 
къышъуIэкIахьэрэми сыкIэлъышъугъужьырэп, шъуихьалэл, хэгъэгур чIыпIэ къин зыщихьэгъэ мафэм хэшIыкI 
фышъуиIэу шъуиIофшIэн къыкIежъугъэчрэп, ар дэгъу, 
шъукъэтIыс,-  Луценкэ   лIыжъым щытхъупсыр бзылъфыгъищым къапи гъэ чъэу  апашъхьэ къыщыричъыхьакIи, 
тхылъыпIэ куп зы телъ столыбгъум  кIэрытIысхьажьыгъ, 
гъунджэу натIэм телъы гъэр къыридзыхыжьыгъ, начIэкIэ 
къафычIэплъи, натIэм джыри нэгъунджэр дидзыежьзэ, 
къариIуагъ.- Сы къэ даIо, сыкъэдаIо... ШъуилэжьапкIэ 
къышъуатыжьыгъэба?

--- Page 200 ---

- Къытатыжьыгъ...- Верэ зыдимышIэжьэу къэгузэжъуагъ, Гощэунаий  адырэ  бзылъфыгъэми афыреплъэкIыгъ, шъыгъо шъхьатехъо шIуцIэри ыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Дэгъу къышъуатыжьыгъэмэ, дэгъу...- Луценкэр 
столышъхьэм щыIэбэ-лъэбагъ, лэжьапкIэр зэрыт тхылъыпIэм хэплъагъ.- Мары, сяплъышъ, ахъщэ дэхэкIаий Iушъухыжьыгъ... Хэгъэгур зэо хьылъэ хэт, сэ сизакъоп шъузфэлажьэрэр,  хэгъэгур  шъори тэри къытщэгугъы... Сыпфэраз, 
Вера.  Угу умыгъэкIоды, уилI хэгъэгур зэрэщыгугъыгъэу 
къычIэкIыжьыгъ, лIыгъэ къызхигъэфагъ...
- Тэ уадэжь тыкъызфэкIуагъэр, Прокоп Прокопьевич,- 
Гощэунае псынкIэу Луценкэ лIыжъым къырищэжьагъэр 
зэпи гъэугъ,- щагум къыщызэрэугъоигъэ бзылъфыгъэмэ 
ацIэкIэ тыкъэкIуагъ. УнэмкIэ пфадэрэ бзылъфыгъэхэр 
зэрыдэрэ машинэхэр яунаех. Машинэмэ ахэлъ пкъыгъохэр 
мэлажьэх, арэу зыхъурэм, ахэмэ яулэупкIэ къытэптынэу 
къыптефэ,- Гощэунае къыIо шIоигъом зыригъэукIыхьагъэп.
- Машинэ улэупкI шъуIуи?..- Луценкэм раIуагъэр 
имыгуапэми, къызхигъэщыгъэп, къыIощтым егупшысэу 
джыри къэупчIэжьыгъ.-  УлэупкI шъуIуи? -  етIанэ ушъхьагъу лъыхъо ежьагъ: - Мазэм зэ мастэ къышъосэтба? 
Къышъосэты. Къутэмэ, зыгъэцэкIэжьыщтыр къэсэгъакIоба? КъэсэгъакIо. ШэкIмэ Iуданэу апэIухьащтыр къышъосэтба? Къышъосэты. Къелыжьрэ щыIа сIоу Iуданэм 
сыкъыкIэупчIэжьрэп ныIа? СыкъыкIэупчIэжьрэп...
- ШэкI бзыхьафмэ ягъусэу Iудэнэ пхъэтетхэри 
тIыохыжьых,- ящэнэрэ  бзылъфыгъэ  къопцIэ нэшхом 
Луценкэм игущыIэмэ кIэух къафишIыгъ,- мастэри ары.
- Адэ сшIэрэп, ащ нахьэу шъуфэсшIэщтыр? - Прокоп 
Прокопьевич зыфаер къыIуагъ нахь, мыдрэмэ къаIуагъэр 
къыридзагъэп.
- КъытфэпшIэщтыр,- Гощэунае къыIуагъ,- тимашинэмэ апае улэупкIэ къытэптыщт е машинэ зырыз тиунэмэ 
къарыбгъэуцощт.
- Мыдэ мыщ ыIорэр!..- Луценкэр къызщылъэтыгъ, 
къызхимыгъэщэу щагум дэт бзылъфыгъэхэу зыфаIуагъэмэ 
яплъынэу шъхьаныгъупчъэмкIэ речъэкIыгъ, иунэ натIэкIэ 
къыдэплъыехэу ахэр зелъэгъум, шIу зэрэщымыIэр къыгурыIуагъ, ыгу илъыр къафыримыхыпэу, джау сыдми пэ 
чIэгъым къыщиIуагъ.- Iоф шъумышIэжьын шъуихьисапмэ 
сшIэрэп...

--- Page 201 ---

- Iоф зыщытшIэн пае тыкъэнэщтэп,- Гощэунаий къызэкIэкIуагъэп.
- Тэ къишъухыщт?
- УкъыкIэмыупчIэжьми ошIэ,- ящэнэрэ бзылъфыгъэм 
джэуап къытыжьыгъ.
- Абдуловым шъукъысегъэбэны ара? - Луценкэм 
джыри истолыбгъу зыкIэридзэжьыгъ, нэгъунджэр натIэм 
дигъэчъэягъ, къыригъэчъэхыжьыгъ, бзылъфыгъэмэ къафычIэплъыгъ, тIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - Ежь Iоф 
зэригъашIэрэмэ ямашинэ улэупкIэ арета? - щхыпэ къечъэу 
зэупчIыжьы.- Абдуловыми? ЕгъашIэм чапыч лые къыуитынэп!..  Ащ ихьарамыгъэ зыфэдэр къысэшъумыIожь, 
сымышIэу щытэп... Етмэ, къышъостын, ау Абдуловым 
улэупкIэ аритыкIэ сыгугъэрэп... Ары мо хьарамыжъым 
къыуитын!..
- Ет-емытым тиIоф хэлъэп,- Гощэунае уцурэп,- тэ 
тидао гъэнэфагъэ, къызытэмытыкIэ, непэ щегъэжьагъэу 
тыпфэдэжьрэп.
- Ары, тыпфэдэжьыщтэп!..- зи къэзымыIощтыгъэ 
Вери къыдыригъэштагъ, укъызэкIэмыкIу риIоу Гощэунае 
Iуплъагъ, адырэ бзылъфыгъэми фыреплъэкIыгъ.
- Аущтэу оIо шъхьакIэ, сыдэущтэу ущыIэщт о? - 
Луценкэр щхыпцIыгъэ.- Абдуловым уимыштэмэ, Батуриным дэжь цокъашIэ уIухьащта?
- Мыхъумэ, цокъашIэ сыхъущт!..
- Сыдэу непэ шъукъагъэблыгъапа?..- Луценкэр джыри 
къэтэджыгъ, нахьыпэм фэдэу ымыушъэфыжьэу шъхьаныгъупчъэм Iухьи, бзылъфыгъэ зэхэтмэ ахэп лъагъ.- Шъощ 
фэдэу мохэри къагъэблыгъэх... Ары, ары. Шъукъагъэблыгъ...
- Зыми тыкъигъэблыгъэп,- Гощэунае ыдагъэп,- тизэфагъэ тыкIэдэу.
- Зафэ пIуагъи? - Прокоп Прокопьевичыр щхыгъэ.- 
Джырэ фэдэ дунэе хьылъэ зэфагъэ бгъотыжьына?.. Заор 
макIо, хэти зэрэщыIэшъу... Ау сшIэрэп, Абдуловым еты 
шъоIошъ, етымэ, непэ зэшIопхын Iофэпышъ, теплъын, а 
тхьагъэпцIыжъым ыкIэ сыкIоу сыуцунэп, къэбарэу щыIэр 
къызэзгъэшIэн...
- Абдуловырэп тызфэулэурэр, оры нахь,- ящэнэрэ 
бзылъфыгъэ къуапцIэм къыдзыгъ.- МэфищкIэ макъэ 
къызытэмыгъэIужькIэ, зэкIэми зытэIэтышъ, Абдуловым 
дэжь тэкIо!..

--- Page 202 ---

- Абдуловым шъукъызэригъэблыгъэр къышъосIуагъэба сэ!..- бзылъфыгъищэу къежьэжьыгъэмэ Луценкэ 
лIыжъри къадэкIуатэ.- Джары уипыи къыуишIэщтыр, 
заом, цIыфмэ ятхьамыкIагъо хихрэр шIомакIэу ар сэ 
къысэбэныжьы. Тэрэзба, Вера Владимировна? О ар 
нахь къыбгурыIощт, къыоутэкIыгъ, анахь къыппэблэгъэ 
цIыфыр пIэкIихыгъ... Угу умыгъэкIоды, тэри тишIуагъэ 
къыодгъэкIын... А зым, Гощэунай, улэупкIэм игугъу къэшъумышIыжьыгъэмэ, лъэшэу сышъуфэрэзагъ... Шъори 
шъуегупшыс, сэри сегупшысэн, джы нэс Iоф зэдэтшIагъэу, 
тыгухэр зэфэдгъэшIуных...
- О егупшыс, Прокоп Прокопьевич,- ытамэ Iэ къызэрэщифэрэр ымыдэу тырыригъэхыжьзэ, Гощэунае къыриIожьыгъ,- тэ ащ бэшIагъэ тызегупшысагъэр!..
- Пардон, мадам, пардон... сщыгъупшэжьыгъи узэрэкъушъхьэчIэс бзылъфыгъэр...- Луценкэ лIыжъым ыIэ 
Гощэунае ытамэ тырипхъотыжьыгъ.
УлэупкIэ зэраритыщтым Луценкэ лIыжъыр мэфэ псаум 
ыгъэсымэджагъ. Зэгъолъыжьми, чъыяпэ къекIугъэп. 
Абдуловым еупчIыжьынэу зыфиIогъагъэми, джау сыдми 
ыIуагъ нахь, кIэупчIагъэп, къызэригъэшIэнэуи фэягъэп. 
Бзылъфыгъэмэ ядао зафимыгъэцакIэкIэ, Абдуловым 
ахэр зэрипхъотэщтхэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп. 
Аримытми, ясэты къыриIощт. Теплъын джы, яотмэ - яоты, 
ямытмэ - сэ зястыкIэ, уидэкIо жъугъэу къалэм, чылэмэ 
ащыпIыгъмэ къыуашIэрэр тлъэгъун. Ардэдэм Гощэунае 
ынэгу къыкIэтаджи, хэта мо черкес бзылъфыгъэ пIытIыгъэ-фызыгъэр мырэу къычIэкIыжьын Iоу зышIагъэр, 
сибзылъфыгъэ шIагъохэр къысшIузэIигъэхьагъэх ыIозэ, 
лэжьакIо зэриштагъэмкIэ кIэгъожьыгъ.
Луценкэм тэ щишIэныя нибжьи зэмыгуцэфэн цIыфхэр 
Гощэунае ыкIыб къызэрэдэуцуагъэхэр. Ежь Гощэунае ахэр 
къыгурымыIогъапэхэми, ыгукIэ ыштагъэхэу, джыри нэIуасэ 
къыфэхъущтхэри, ищыIэныгъэ зэрипхыщтхэри къэтыгъэх.

--- Page 203 ---

ЯПШIЫКIУХЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 204 ---

Хьаткъо Щэбанэ щагум къыдахьэу зелъэгъум, дэныр 
щигъэти, Гощэунае Iахьылым гушIоу пэгъочъыгъ. БлэкIыгъэ бэдзэр кIогъум ыдэжь къыдэхьэгъагъэу тхьамафэ 
нахь темышIэгъагъэми, илъэсрэ темыплъагъэм фэдэу 
пэгушIуатэу, гъогу ритызэ, унэм къырищагъ, ыгъэтIысыгъ, 
самовар зэкIэгъанэми ыуж ихьагъ. Щэбани Гощэунай дэжь 
къыдэхьагъэу, мыщ фэдэу зыдигъэтIысыщтыр ымышIэу, 
нэгушIоу къыпэмыгъокIыгъэу къышIэжьрэп. Ау непэ ипхъорэлъф бзылъфыгъэ цIыкIум инэгушIуагъэ зыфихьыщтыр 
Щэбанэ ышIэрэп. Аущтэу Гощэунае зэрэщытри Щэбанэ 
игуап, дэгъуба узгъэнэшхъэиным нахьи узгъэгушIон уиIэмэ, 
гукIэ ыIуагъ. Сыд мыщ фэдэу узгъэнэгушIорэр ыIони унэм 
къимыхьэ рапшIэу еупчIынри къыригъэкIугъэп. Бзылъфыгъэ ба,  хъулъфыгъэмэ анахьи бзылъфыгъэмэ нахь шъэ фыбэ 
яI. Непэ гушIом зэрехьэмэ, неущ къэхъугъэр умышIэу, 
къыщиутагъэу гъэу плъэгъущт. Ау Гощэунае къехъулIагъэр сшIэрэп нахь, бгъуитIуми ащыщэп. Амал иIэу игукIаий 
игушIуагъуи къызхигъэщыщтэп. ИцIыкIугъом щыублагъэу 
а шэныр хэлъ. Дэгъу, дэгъу, сипхъорэлъф цIыкIу, гушIуагъоу  щыIэмэ анахьышIур къыохъулI, насып пфэрэхъу, 
икъун мы чылэ бзылъфыгъэмэ ялыягъэу къин мыухыжьэу 
плъэгъугъэр. Унагъом укъызэрикIыжьыгъагъэр, чылэми 
укъызэрэдэкIыжьыгъагъэр къезымыгъэкIугъэгъэ Iахьылэу 
уиIэмэ сэ зыр ары ахэтыгъэр шъхьакIэ, мы илъэсхэм сыкъыоплъышъ, Николаевскэ удэсэу сыкъы плъыкIуи, сызэрэоцIэцIагъэмкIэ сыкIэгъожьы. Аущтэу сыкъыпкIыдэзекIогъагъэри зыдэсэшIэжьы: зыгорэкIэ шъхьэмылъытэжьыгъэ 
къызхэбгъафэмэ сIуи, укIытапIэ тибгъэфакъомэ сIуи, 
имыщыкIэгъэ Iаджи  сшъхьэ къизгъэхьэгъагъ. Чылэм удэсэу, узщыщмэ уахэсы зыхъукIэ, губгъэным укъеубыты, 
цIыфыгъэм ушIолIыкIы, узщамышIэрэ чIыпIэ узифэкIэ, 
мары,  тэр шъыпкъэм къалэм тыкъызыкIокIэ зыдэтэшIэжьы, 
шъхьэфитыгъэр къыптекIо. Бэдзэрым тызтехьэкIэ, зыми 
тыкъишIэрэп тэIошъ, нибжьи чылэм щытхэмылъыщтхэр 
къызхэтэгъафэх: зыщыщ тымышIэрэ  шъузыжъмэ  тясэмэркъэу, тянэкIаоуи, тяцIацIэуи къыхэкIы, зыдгъэчэфын, 
зыдгъэлIын тэIошъ загъори шъэ цIыкIу горэ етэкIыхы. 
Къалэр нэцIабгэ, хъопсагъо, тыдэкIи зыщыбгъэзагъэми, 
укъызщамышIэжьыщт къогъу пэ дэбгъотэщт, паркым 
дахьи, пчэдыжьышхи, щэджэгъуашхи, пчыхьэшъхьашхи 
щыпшIэу непэрэзымафэм удэтын плъэкIыщт. ЗыкъыпIузышIыхьан бзылъфыгъэ IупшIэ цIэлэгъэ Iаджи дэплъэгъощт. Хьау, Гощэунай, шъыпкъэр пIон хъумэ, сшъхьэкIэ 
сыпфэраз. Къэбар Iаджи къызнэсыжьэу хъугъэ, ау ащыщ 

--- Page 205 ---

гори къэшъыпкъэжьыгъэу сшъхьэкIэ ослъэгъулIагъэп. Тэ 
тызфэягъэр, моу къыопэсыгъэ горэм ынатIэ ухъоу, инасып къыпхэлъынэу ары. Ау пшъхьэ пIыеу къалэм удэсэу, 
узщымыщмэ уахэсэу, ащ фэдэ насып тыдэ къипхыщт. ПаIо 
зыщыгъ хъулъфыгъэ Мыекъуапэ дэмысэу сIорэп, ахэр 
уимылъэпкъэгъу зыхъукIэ, уагъэтхъэщтэп, ори бгъэтхъэн 
пIоу сыд афэпшIагъэкIи къагурыIощтэп. Еплъ синыбджэгъу 
Шэуджэн Мосэ къехъулIагъэм. Къыщэгъэ урыс бзылъфыгъэр зыхищэгъэ шъхьащэфыжьмэ ахэзэгъагъэп, къалэм 
димыгъэсыгъа, къыздищыгъэ станицэм ымыщэжьыгъа, 
сабыитIу зэрэфилъфыгъэ пэтзэ, сыд фишIагъэми къыгурыIуагъэп, ишъхьафитныгъэ зэкIэми къапиIэти, сабыйхэр 
лIым лъэхэнагъэу, ежь зыфаер ышIэу хэхьажьыгъ. Зыми 
къыубытыгъэп, гъэрекIо бжыхьэ, зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, 
щыIэжьэп аIуагъ. Ярэби, Гощэунае зыгъэгушIон горэ 
къыфыкъокIыгъа шъуIуа? Олахьэ аущтэу щытыгъэмэ 
дэгъугъэм!.. Шумафэ хьапсыр еухы пэт, ащи чылэм ыгъэзэжьын. Гощэунаий чылэ джэхэшъогу горэм тыращэмэ, 
унагъо зышIэн бзылъфыгъ, зыщыщмэ къахэнэжьын.
Гъэтхэ пчъэIупэм Гощэунае Iуигъэуцогъэ самоварыр 
къызэкIэнэфэ, Щэбанэ игупшысэхэм къалэри къызэпакIухьагъ, Шъхьащэфыжь чыжьэу Уарп нэпкъ джабгъум 
тесым нэс ащыкIэкIыжьэу адыгэ шъолъырыр гукIэ къыричъыхьакIыгъ. Къэзыщагъи, изгъэкIыжьыгъи, зишъуз лIи 
лIыгъуабэу къэнагъэмэ ащыкIэкIыжьэу Щэбанэ анэсыгъ. 
Ахэмэ ащыщэу Гощэунае шъуз дэгъу зыфэхъущтмэ яхъопсагъ, ынаIи атыридзагъ, ау сыд ыIон, сипхъорэлъфэу 
Мыекъуапэ дэсыр бзылъфыгъэ дэгъу ыIони ариIощта? 
Бзылъфыгъэм псэлъыхъо факIоу хабзэшъ, зэхэзыхрэмкIэ, 
емыкIу, ар нибжьи фэшIэнэп.
- Гощэунай, сыд къызфипчъыхьакIрэр? - пхъорэлъфыр 
унэм  къызелъэдэжьым, Щэбанэ игупшысэмэ агъэпшъыгъэу къахэужьыгъ.- Сэщ паемэ, умыгумэкI.
- Гъогум укъытекIыгъэу сымыгумэкIы мэхъуа?
- Купеческэ урамым сыкъызэсым, шхэпIэ хьалэмэт 
горэ тет ащ, ошIэми сшIэрэп. Ары, ар о тэ щыпшIэн, сычIэмыхьан слъэкIыгъэп,- Щэбанэ джыдэдэ къыраIожьыщтым 
зэрэщыгъуазэр къыхэщэу, ышIагъэр зэрэмытэрэзымкIэ 
зиухыижьэу ыпакIэмэ ахэIажьзэ, тIэкIу IущхыпцIыкIыгъ.- 
Ашъыу, уфэмыеми учIамыщэу, Iанэ къыпфамыштэу ублагъэкIыщтэп, сызалъэгъукIэ ягуап. ЯIэр зэкIэ сфызэблахы. 
О-о-уи, Гощэунай, сыдэу дунае хьалэмэт тытет, абасэм 

--- Page 206 ---

уимыгъэшIэн щыIэп, джары зэкIэри къыздеуджэкIрэр... 
Мыжыкъмэ язакъокIэ огугъа, Хьатыгъужъкъуаий, Къэбыхьабли, Улапи адэт тучанхэри ары, укъызэмылыхэщтхэр хьакурынэхьаблэхэри ары. Бетакъыр пкIэкIамыутэу 
укъычIагъэкIыжьыщтэп, чапычым чапчитIу-щы къырагъэлэжьыным фэIазэх. Сыд Iанэм къытралъхьагъэу пшIэрэр? 
Арылъ щымыIэу лэгъэшхохэр къысфызэблахыхи, ащ пивэ 
Iэгубжъэ къыгуагъэуцожьи, абэситIу къаштэ къысаIуагъ.
- Нахьыбэ пIахын фэягъ, пфэмышъуашэ къыуашIагъэп,- Гощэунае къыIощтымкIэ кIэжъукIыжьыгъэу фидзыгъ.- Тхьапшрэ къыосIуагъ зыми удэмыхьэу садэжь 
къекIуалI. А къыппэгъочъыгъэмэ ахъщэ ягъэлъэгъуи, анапэ 
къызэрэуащэщтыр пшIэрэба?
- Адэ хэти делэ ыгъотмэ, зэригъэделэщтым ыуж ит, 
тэри ащ фэдэ дэдэу угу къыттебгъэкIодэнэу тыделэп. Абзэ 
дэгъоу тымышIэми, язекIуакIэ тыщыгъуаз. Ар Iофэп. Модэ 
тиунэ исым тхьачэт укIыгъэ горэ къыпфысигъэхьыгъэшъ, 
Iалъмэкъым их. Тхъужъожьыгъи, щэлэмэ-хьалыжъохэри 
кIыгъух. Олахьэ, Гощэунай, а слъэгъурэм фэлъэкIыгъэмэ, 
зы мэфэ закъуи Мыекъуапэ удимыгъэсыщтыгъэм. Лъэшэу 
ыгу къыпфэузы,- Щэбанэ ыгу илъыр къыриIотыкIынымкIэ ушъхьагъу къыгъотыгъэу къыщыхъоу, къыIощтым 
тегушIухьагъ,- модрэм ишъуз лIагъэ, мыдырэм икъэщэгъу блэкIыгъ, нэмыкIым ишъуз ригъэкIыжьынкIэ сенэгуе, 
гупсэфыгъо къытитыжьрэп. Зэ моу тадэжь къакIуи, угу 
илъыр къыфэIуат, ыгу гъэгупсэфы.
- Тхьаегъэпсэу Гугуцэ, сянэм фэдэу къысшъхьащыт,- 
Гощэунае Iалъмэкъым илъхэр рехых,- мыщ сыдэсэу 
сыпэчыжьэми, ны зиIэм сыригъэхъопсагъэп, иIэм сыхиныгъэп... Мыдэ, Щэбан, пIэстапхъи илъ мыщ... Тадэжь 
къакIо зыфапIорэр армэ, Iаджри сыкъэкIуагъ, джыри 
боу сыкъэкIон, Гугуци зэзгъэлъэгъун. Ау ишъуз лIагъэ, 
зищэгъу блэкIыгъ зыфапIорэмкIэ сшIэрэп осIощтыр... 
Къысфэгъэгъу, тянэшыр, сыпщыукIытэжьрэп, зыгорэ 
щыIэ хъумэ, шъо шъосымыIомэ хэт есIон, мэкъэнчъэ 
шъусшIынэп. А IофымкIэ джыдэдэм узэрэгущыIэн щыIэу 
зыдэсшIэжьрэп,- Сэхьидэрэ Бэбэжърэ яIоф Гощэунае 
ыушъэфыгъ.- Зэхэшъухыжьыгъэмэ сшIэрэп, гыякIоми, 
гъэщынакIоми, плъакIоми сшIэрэп Мэджаджэр садэжь 
къихьэгъагъ.
- Сыд зыпылъыр?
- СэшIа?..

--- Page 207 ---

- Икъунба хьайнапэ узэришIыгъэр!..
- Ар зыдилъэгъужьыщтыгъэмэ, лIыгъэба... Дунаим 
шIоеу щыIэр зэкIэ къысфигъэшъуаши, сабыеу къэслъфыгъэм щымымэхъашэу, шъхьэмылъытэжьыгъэ рясэгъэIуалIэ ыIуи, унэм икIыжьыгъ. Шъыпкъэ, шыу къамыщымкIэ 
ищазымэ тхьаIу еожьыгъ нахь, Лэбэпэ урамым къыщысишIэгъагъэм нэсыгъэп. Ащ блэкIыгъэмэ фэсыдэщтыгъэп. 
Хэбзэ Iоф сшIыщтыгъэ.
- УзэрэгущыIэрэр сшIэрэп, Гощэунай,- зэхихрэр 
Щэбанэ ыгъэшIэгъуагъ,- адыгэмэ ягуплъырыгъэ-стырыгъэ къэзыубытын хабзэ щыIэжь Iоу сшIэрэп, хэти зыфаер 
ешIэ, хэти ышIагъэр шIотэрэзэу, къызырафыжьэхэкIэ, 
якъамылылъэ къогъумэ закъуагъэбылъхьажьы, мэлэIич 
напэ зашIмэ, Тхьэм елъэIужьхэу заушъэфыжьы.
- Хабзэ тхэмылъыжьэу, тянэшыр, ар дэдэу умыIо, 
къыпфэсыдэнэп,- Гощэунае ибзылъфыгъэ шъэбагъэ 
хъулъфыгъэ макъэкIэ зэблехъу къыпшIуигъэшIэу, Щэбанэ 
къыпигъохыжьыгъ,- егъашIэм адыгэ напэкIэ тлъытэу 
тхэлъыгъэ адыгэ хабзэр джыри тхэзыгъэгоп, зыщытщагъэгъупшэн чIыпIи тлъэпкъ ифагъ, ау ар зыми фызэпыкIыгъэп, лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ къахэкIыгъэ хабзэти, 
тIэкIагъэзышъугъэп.
- КъыуашIагъэр шIэхышIоу пщыгъупшэжьыгъ?..
- КIэтэкъо Хьаруни, Бгъэлыбэ Къаиди, Тыкъэ Едыджи, 
Шъэотыкъ Къэлэубати, Хъанкъохэри, Щымгъэхъу Гъу рыжъ 
хьаджэри, Шэуджэн Темботи тхьамыкIэхэм ахэолъыта?
- О-уи-и, сыдэу бэ къэплъытагъэр, икъун шъыу, джыри 
къыпыбгъэхъожьын уихьисапыгъэмэ сшIэрэп. Ащ фэдиз 
мылъкузепхъохэр адыгэ шъолъырым ис Iоу сшIагъэп!.. Ар 
етIани КIэмгуе шъолъырым ичылэ зыхыблмэ адэсхэр арых 
зыцIэ къепIуагъэр. Бжъэдыгъу лъэныкъомкIэ зыбгъазэмэ?
- Ахэр къэплъытэнхэу уфемыжь, ухэпчъэкъощт.
- Бжъэдыгъу къитэджэгъэ лIэкъолъэшмэ япщ цIыкIухэр 
зыIэкIалъхьажьыгъэх аIуагъ. Трахъом изакъоми, зынэмыс 
къыгъэнагъэп. КъызэраIорэмкIэ, аущтэу Трахъор псэущтмэ, зи римыгъаIоу адыгэ шъолъыр тIэкIоу къэнагъэр 
зыIэкIилъхьажьын. Шъыпкъэ, ащ пэуцужьынхэри къахэкIы, 
чIыгулэжьыным фэшъхьафэу, былым Iыгъыным нэмыкIэу 
адыгэмэ ахэмылъыгъэ Iофыгъохэр къалэм екIухэшъ, къырахьыжьэ. Шъхьалхэр арагъэшIы, чырбыщгъэжъэ, пхъэ 
зэпыхыпIэ заводхэр къызэIуахых, рабоч аIошъ, чы рабэ 
агъэфедэ. Мыекъуапэ елъытыгъэмэ, ащ фэдэу Екатеринодари, Ермэлхьабли къадэтаджэрэр бэ. Джары Шэуджэн 
Мосэ ыIорэр.
- МыекъуапэкIи зыкъырагъэхьы...- Гощэунае къыхэгущыIагъ.- Джахэр ары адыгэмэ  ахэмылъыгъэ,  къямыкIущт хэбзакIэхэр къахэзылъхьэхэрэр. Ежьмэ зэраIоу 
зекIомэ хъущтых, ар хабзэкIэ алъытэ. Ахэмэ диным иIофышIэхэр загоуцожьхэкIэ, аIэ дагъэчъаемэ, тхьэм елъэIу 
фэдэу зашIызэ, тхьэм ыштагъ аIошъ, тхэмылъыгъэ хабзэ 
къаугупшысы. Сэ къысашIагъэр пщызгъэгъупшэжьын 
Iаджи къыуашIэщт.
- Адэ арба сэзгъаIорэр,- джыри Щэбанэ къыкIиIотыкIыжьыгъ,- сыдэущтэу хэбзэ Iоф пшIыщтыгъэ къыпфыкъокIыгъэу зыфпэIуагъэр?
- Къэлэ Iоф хабзэ сшIыщтыгъ...
- Ара зыфапIорэр?  Ы-ы, адэ мыщ нахь хабзэ дэлъын, 
отделри дэт, тхьаматэри дэс, старшинэхэри къепхыгъэх... 
Ау мыщи, Гощэунай, хэбзэ пытэ дэлъ Iоу сшIэрэп. Данилов генералымрэ Мурзаев полковникымрэ ятэмэтелъхэр 
шъорышI къодыеу мэжъыухэкIэ сенэгуе. Тистаршинэмэ 
зэшIуамыхыгъэ IофкIэ узятхьаусхылIэкIэ, ралъэшъу хьэмэ-къыралъэшъухьажьызэ, уфэмыежьэу урашIыхьэ. 
Старшинэхэми ар къадашIагъэшъ, нахь чыжьэу сыдэощт 
зыпIокIэ, нахь чыжьэуи Iабэ аIозэ, БытырбыфкIэ аIэ хъуамбэ 
агъэлъагъо. ЗэкIэри зэкъохьажьыгъэу зэкъоткIэ сенэгуе... 
АщкIэ о сыд пIорэр, Гощэунай? Къалэм удэс, цIыфмэ 
уахэхьэ, уахэкIы. Сыд цIыфмэ аIоу зэхэпхырэр?
- ПIорэр зэкIэ шъыпкъэ, Щэбан. СшъхьэкIэ сызэримыхьылIагъэ игугъу къысфэпшIыгъэп. Джар дэдэу чылэ 
старшинэри къыспэгъокIыгъагъ, Екатеринодар сышъхьэрыIэбыкIи сытхэу, сымыуцужьыхэ зэхъум Мурзаевым 
дэжь сычIэхьанэу Iизын къыдэсхыгъагъ. Мыхъу зыщыхъужьырэм нахь чыжьэу уIабэмэ, нахь хабзэ ахэбгъотэщт. 
Умыуцужьыхэнэу зашIэкIэ, урагъэIэсэнэу тIэкIу-шъокIуи 
къыпфашIэщт.
- ЗэрэпIорэмкIэ шъоухьакIо одгъэшхыгъэ аIонышъ, 
шъоу тIэкIу пIупэ къыIуацIэлыщт.
- УкъыIуамыгъэзыкIын нахьи, ар нахь екъу...- сабыир тырахыжьынэу  хьыкум  лIыжъмэ унашъо зашIым, 
чылэ старшинам  дэжь зэрэкIогъагъэр Гощэунае ыгу 
къэкIыжьыгъ, цIыфыгъэр  зыфэдэр  зыщыгъупшэжьыгъэм  къыриIогъагъэр джыри ытхьакIумэ зэрит. Ар непэп 
ыгу къызыкIыжьрэр, мафэ къэс пIоми хъущт. Нахьыпэм 

--- Page 208 ---

джа макъэм бзылъфыгъэр ыгъэцIыкIущтыгъэмэ, джы 
тхьакIумэм имыкIэу пкъым хэжъынчыхьэ къэс, Гощэунае 
хэмылъыгъэ кIуачIэ горэ къыхэтэджыкIэу къыщэхъу. Непэ 
зызэплъыжьыкIэ старшина пашъхьэм зызэрэщиутIуIугъагъэр шIощхэн, шIоемыкIу. Ар губгъэнэу зыфелъэгъуми, 
зыкъиIэти чылэм къызэрэдэкIыжьыгъагъэм рыкIэгъожьрэп, 
лъапсэ фэхъугъэмэ ащыщэу зыфелъэгъужьы.
Ем уIумыкIэу шIур пшIэщтэп цIыфмэ аIо. Ар Гощэунае 
ыщэчыгъ, ыушэтыгъ. Сыд фэдэу ер къыпэуцужьыгъэми, 
римыкIыкIы мыхъунэу къебэныгъэми, ищыIэныгъэ шIур 
щытекIуагъ,  зыIукIэгъэ цIыфышIумэ яхьатыркIэ нэмыкIынэкIэ дунаим хагъэплъагъ, шъхьэр ыIыгъыжьын къодыем 
имызакъоу, къэзыушъхьакIурэм, нэмыплъ къезыхрэм, 
зэрэфаеу къыдэмыхъуми, пэуцужьын ылъэкIынэу, цIыфыгъэ кIуачIэу хэлъыр зыфэдэр нахь зыдишIэжьэу еублэ. Ар 
чIыпIабэмэ, маслобойкэу зыIутыгъэм, ыш зычIэс хьа псым, 
Мыекъопэ отделым, аужрэм Iоф зыщишIэрэ дапIэм, илIыгъэм  гущыIэу  дишIыгъэр хэмытыжьми, дэгъоу ащиушэтыгъ.  Пшъхьэ къэбгъэгъунэжьэу, уасэ  фэпшIыжьмэ 
цIыфмэ шъхьэлъытэ къызэрэпфашIыщтыр чIыпIэ къин 
зыщифагъэхэмкIэ къыгурыIуагъэу мэпсэу. Уцогъу къыпфэхъурэми узфэхъурэми мэхьанэ иI. ШъхьэегъэзыпIэкIэ 
Николаевскэ зыдэфагъэм щегъэжьагъэу, насып иIэу зелъытэжьы, игъогупэ къыщыпэкIэфагъэхэр цIыфышIухэу 
къычIэкIыгъэх. Урыс ныо Аграфенэр, ежь гъэшIуабзэкIэ 
тетя АгрэкIэ заджэрэ ныор, джы къызнэсыгъэми мазэм 
зэ ыдэжь къэмыкIоу къыхэкIрэп. Аграфена Демидовнам 
ихьатыркIэ къутыр заулэкIэ зэхэт Николаевскэм дэлъ къэбармэ ащыгъуаз, заом Iутхэ Погибельнэдхэм якъэбари 
ешIэ, маслобойкэм Iутыгъэ кIалэхэу заом щыфэхыгъэхэм ыл афэузы. Адэмые къэбархэми къыщакIухьэрэп, тэ 
ыхьына, къыщыхъугъ, щапIугъ, къалэм дэсми, ыгу чылэмкIэ 
щымыIэу мафэ къыхэкIрэп.
Ар Николаевскэ лъэныкъор ары. МыекъуапэкIи джащ 
фэдэу къыщыпэгъокIыгъэх. Ежь ыпкъ къикIырэм нахьи 
нэIуасэ къыфэхъурэмэ алъэныкъокIэ шIугъэр къикIэу 
Гощэунае елъытэ. ФэтэркIэ зиунэ ыубытыгъэ унагъор, 
гъунэгъухэр къыфэдэгъух. Апэ нэIуасэ къыщыфэхъугъэмэ 
Верэрэ Андрей тхьамыкIэмрэ ащыщ. Вер ары Луценкэм 
дэжь зыщагъэр, лэжьапкIэр къыратыфэкIэ гъомылэкIи 
ахъщэкIи ынаIэ къытезгъэтыгъэр. Джы зэрэхъугъэри 
ымышIэу мыгъатхэ Софья Дермани нэIуасэ къыфэхъугъ, 

--- Page 209 ---

мызэуи-мытIоуи фэдагъ, нэмыкI бзылъфыгъэхэми дынхэр 
къыфаригъэхьыгъэх. Моущтэу тыпсэущтмэ, Луценкэр 
къычIэдгощт зэгорэм Верэ риIуи, ыгъэщхыгъагъ. ХьакIэкъо кIэ шэныр загъорэ къызхагъафэ нахь мышIэми, цIыфыр 
ахэмэ ябгъэпшэн плъэкIыщтэп, цIыфыр цIыфмэ зыхагъэгъуащэ янэ зэриIощтыгъэр Гощэунае щыгъупшэрэп. Джаущтэу сянэ ыIощтыгъ ыIуи Софэ мафэ горэм къызфеIуатэм, 
къыдыригъэштагъэти, игопагъ. "ЦIыфыр зыфыщыIэр, 
сищащ, ышъхьэрэ ыныбэ закъорэ арэп. Ежь зыщыгугъырэм нахьи къыщыгугъырэр нахьыб. ЗыгъэцIыф, зыгъэхый, 
зыгъэшIу, сищащ. Зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм 
дэшэс, ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу..." - ятэ игущыIэхэр 
янэ къыриIощтыгъэмэ Гощэунае запегъэхъожьым, Софэ 
шIогъэшIэгъон дэдэу къыкIыригъэIотыкIыжьмэ, адыгабзэкIэ 
къэIуагъэр урысыбзэм рилъхьажьзэ, тхылъ цIыкIу горэм 
дитхэгъагъ. Машинэ улэупкIэм тегущыIэхэзэ, Луценкэм 
дэжь кIощтхэмэ мыкIощтхэмэ амышIэу щысхэ зэхъум, 
усэ мэкъамэм илъэу ятэ игущыIэ дэдэхэр урысыбзэкIэ 
Софэ къызэриIожьыгъагъэхэр Гощэунай ытхьакIумэ итых. 
Луценкэм ыпашъхьэ зехьэхэм, джа гущыIэ дэдэхэр гукIэ 
къызэрэкIиIотыкIыжьыщтыгъэр, кIуачIэ къызэрэхалъхьэщтыгъэр зэп-тIоп мэфэ блэкIыгъэхэм ыгу къызэрэкIыжьыгъэхэр. Шумафэ иIофмэ ауж итэу фызэпымыгъафэ зэ хъум, 
ежь зыдимышIэжьэу джа гущыIэмэ кIуачIэ къыратыщтыгъэу 
къышIошIы.
ГъэшIэгъоныр Щэбани джа гупшысэ дэдэр ары зыхэтыгъэр. Гощэунае иIоф зытетым Щэбанэ нахь щыгъуазэ 
кIэмгуе шъолъырым цIыф исыгъэпщтын. Непэ ыпашъхьэ ис 
бзылъфыгъэмрэ илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ылъэгъущтыгъэмрэ бэ азыфагу илъыр. ИтеплъэкIи икъэгущыIакIэкIи, 
ищхыкIэкIи зэрэщымытыгъэу хъугъэ. ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныр, мазэкIэ узэкIэIэбэжьмэ зэрилъэгъугъагъэм 
фэдэжьэп. КIымафэм фэдэп, гъатхэр бзылъфыгъэмэ 
къяшIушIэу аIошъ, зыгорэкIэ зыгъэгушIон насып горэ 
къыфыкъокIыгъэна, мыщ ыпэкIэ къыриIуагъэхэр ышIошъ 
мыхъоу Щэбанэ ыIуи, къызхимыгъэщэу пхъорэлъфыр 
къызэпиплъыхьагъ. СшIоушъэф фаеми, узгъэгушIон 
щыIэу, насып ебгъотылIэнэу сэшIэмэ, сэра зимыгопэщтыр, 
боу сигопэн, боу сикIэсэн, сшыпхъу цIыкIу. ТIэкIу шIэ къэс 
Щэбанэ ыгу зыкъеIэты, Купеческэ урам шхапIэм щигъотыгъэ чэф тIэкIури къызхэхъожьыкIэ, зэрэчэфым нахь чэф 
ехъулIэ. Ау гум илъым ышъхьэ къырихэу къеупчIынри 

--- Page 210 ---

къыригъэкIурэп. Нафэ мыхъужьрэ шъэф щыIэп, зыфэмыIажэу сыд къысэхъулIагъэр ыIозэ, зэгыижьы. Хъырбыдзмэ зыщягъом къежьэрэ бэдзэ Iэлым фэдэу шъхьэм 
щыпчIырэ гупшысэр зышъхьащигъэзыкIы шIоигъоу, гум 
ар къызэрэкIыгъэри игуапэу къэупчIэ:
- Зи сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, Гощэунай, сыдэу ори зи 
къэмыIуахэра, сыд Верэ цIыкIум икъэбар? Сыд а тхьамыкIэм идунэе тетыкI?
- Верэ гущэ сыд ищыIэкIэн, Щэбан,- Гощэунае инэгушIуагъэ шъхьащыкIэу хэщэтыкIыгъ,- тхьамыкIагъоу 
къехъулIагъэм ыухыгъ. УилI лIыгъэ хэлъэу хэгъэгумрэ 
пачъыхьэмрэ анапэ къыухъумэзэ фэхыгъэ аIуи, тхылъыр 
къызфагъэхь уж зи къыпылъыжьэп, шъыгъо шъхьэтехъор 
ынапэу, зыми ищыкIэгъэжьэп. Джырэ дунай пшIэрэба зэрэщытыр, пшъхьэ къахэпIыикIы пIозэ, узхэтмэ уащэгъупшэ. 
Хэт шъузабэу укъэнагъ ыIонышъ, Верэ къыфэшIушIэн? Сыд 
аIорэр адыгэмэ? ПIэ дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь.
- Адэ сыдэу пшIын, хьадэгъу закъор ары Iэзэгъу 
зимыIэу щыIэр,- Щэбанэ шъхьащыс адыгэ пэIо хъураер 
щымыз-щызышъоу заулэрэ ыгъэсысыгъ, етIанэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ.- Хэтрэ хъулъфыгъи ичIыгу пыир къекIумэ, 
къыухъумэныр къытефэ. Хэгъэгури чIыгури тIури зы, 
ау ахэмэ пачъыхьэм ынапэ къазэрэхэхьажьырэр ары 
сымышIэрэр...- тIэкIу зышIэрэм, кIэгубжыхьажь ышIыгъэу, Щэбанэ къызбгырэужьы: - Унапэ къаухъумагъэмэ, 
къэзыухъумагъэм уасэ фэпшIын фаеба!.. СэIо шъхьакIэ, 
бгъэжъ тамыгъэр зишъуашэм уасэ къыпфишIына, хэт 
сытебыбэн, хэт зеспхъон еIошъ, мэхьэрзэуазэ... Адэ 
сы дэу Верэ къэмылъагъорэ? Мафэрэ уадэжь заулэрэ 
къыкъомычъэу ихэбзэгъахэп.
- Верэ дэсэп.
- Тэ щыI?
- Уизакъоу укъызынэкIэ, Щэбан, бэмэ уягупшысэ. 
Узщыщмэ, уиIахьылмэ уапэчыжьэ зыхъукIэ арыщтын 
шъхьэзэкъоныгъэр цIыфым къызехьылъэкIрэр, къыздикIыгъэ Донбасс лъэныкъомкIэ кIуагъэ.
- Хэт щыриIэр?
- ЫцIэ къепIонэу Iахьыл щыриIэп.
- Е, бетэмал, сыд адэ зыуж итыр?
- СшIэрэп, умыкIуи сфеIошъугъэп.
- БэшIагъа зыкIуагъэр?
- Непэ сыд мафа? Ары, мэфипшI горэ хъун.

--- Page 211 ---

- МэфипшI гъогур макIа?.. ДэхэкIае шIагъэ...
- Чы жьэба, Щэбан, Донбасс.
- Сыд ичыжьагъэми, Лэбапэ нахь чыжьэна?
- КъызэриIуагъэмкIэ,- Щэбанэ ыгу химыгъэкI шIоигъоу 
Гощэунае къыIуагъ,- Лэбапэ нахьи Донбасс нахь чыжь...
- КIо, ащыгъум, Ермэлхьаблэ ыкIыбщтын... Ермэлхьабли благъэп ныIа, ушыумэ, Шэуджэн Мосэ мэфэ гъогу 
илъ еIо...
Хэта мы Шэуджэнэу зигугъу Щэбанэ къышI зэпытрэр? Хэт щыщыми угу зэгъун цIыф горэн фае. Шъузри 
хэхьажьыгъ, сабыитIури къылъэхэнагъ... Хэта шъуIуа 
тIум язэу зилажьэр? ЛIыр арыщтын. Лажьэ имыIагъэмэ, 
бзылъфыгъэм шъхьэр хихьажьыныеп. Ары шъхьакIэ, 
сабыитIур? Сыдэущтэу ахэр лIым къылъэхинэнхэ фаеу 
хъугъа? Сабый кIэхъопсрэм кушъэпс еды, ар зышIагъэр 
ныкIэ плъытэ хъунэп. Гощэунае игукIае гур къыгъэузыгъ. 
Узщыгъуазэр зэхэфыгъуаеу узщымыгъуазэм утегущыIэныр къекIурэп. ЕтIани мы лIым икъэбар апэрэп зэрэзэхэсхрэр. ШIу нэмыкIыкIэ игугъу ашIырэп. Джа Iэ машинэхэр 
зыщэхэу чылэмэ адэтыгъэр армэ зыфиIорэр, ар лIы дэин 
фаеп. Адэмые къыдэхьагъэу, ащыгъум пшъэшъэ зищэгъу 
къежьэгъэкIагъ, ылъэгъугъагъ. Унагъо зехьэ ужи Джамбэчые щырыгущыIэхэу зэхихыгъагъэ. Шъыпкъэ, хэти 
IэкIахьэрэр риIуалIэщтыгъэ. КъашIэ джы ахэмэ ащыщэу 
шъыпкъэ зыIорэр? Ар етIани зыIорэм удеплъын фае, хэти 
ежь ышъхьэ, ифедэ тегъэпсыхьагъэу мэзекIо.
- ЕрмэлхьаблэкIэ щыIэп аIуагъ Донбасс,- Гощэунае 
игупшысэмэ къахэужьэу, джэуап Щэбан ритыжьыгъ.
- О-уи-и, Гощэунай, сыдэу непэ о пIорэмрэ сэ сIорэмрэ зэтемыфэра?! - Донбасс зыдэщыIэ лъэныкъор 
зэри мышIэрэр зыздырагъэшIэжьым сэмэркъэукIэ къыхэкуукIыгъ: - КIо сшIэрэп ащыгъум. Тэ щытшIэна Хьатыгъужъыкъуаерэ Къэбыхьаблэрэ азыфагу тыдэмыкIэу. 
КъаIо, зыдэщыIэ шъыпкъэм ущыгъуазэмэ, типхъорэлъф...
- КъэсIоныгъи Мыекъуапэрэ Лэбапэрэ нахь чыжьэу 
сащыIагъэмэ...- Щэбан нахьи ежь нахь Iаз аримыгъэIоным 
пае Гощэунае къыIуагъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, Верэ къызэрэфиIотэгъагъэу къыпидзэжьыгъ: - Ростов ублэкIыни, 
Урысыем уихьащт аIуагъ.
- Ары Iолъ...- ари ышIэ къышIуигъэшIэу Щэбанэ 
хэпскэуIукIыгъ.- ЧыжьэкIай. МэшIокуба а лъэныкъом 
узэрэкIощтыр?

--- Page 212 ---

- МэшIоку. Шытхьалэ ущитIысхьэмэ, занкIэу унигъэсыщт.
- Адэ, бетэмал, сэ сIорэр шъыпкъэба, ащыгъум,- 
Щэбанэ гу къызIэпишIыхьажьыгъ,- Донбасс мэшIокукIэ 
укIо зыхъукIэ, ЕрмэлхьаблэкIэ узэрэкIощтыр сымышIэу 
къэсIуагъэп. Ащ уикIмэ, Москови узэрэнэсыщт гъогуи 
щыIэу зэхэсхыгъэ. Къалмыкъ, нэгъой шъофрысхэр ары 
мэшIоку гъогу зимыIэхэр аIуагъ. Сыд рябгъэшIэщт, шъоф 
зэIухыгъэм ызкIэлъэныкъо ууцумэ, адырэ кIэлъэныкъом 
щыIэр олъэгъу, уджэмэ, узэхахыщт, Iэ пшIымэ, узфаер 
зэхашIыкIыщт.- Щэбанэ зыщыгъуази зыщымыгъуази ягугъу 
къышIыгъ.- Адэ, Урысыер ины, Гощэунай. Зы хэгъэ гоп, 
дунэе псэу мэхъу аIуагъ. Армырмэ адыгэ хэгъэгумкIэ 
тиштэн ылъэкIыщтыгъа? Тижъмэ къызэраIожьрэмкIэ, 
пый макIэ къытфыкъокIыгъэу пшIошIа, хэт къытэкIугъэ ми, Урысыем щэхъу тыкъыригъэуцолIэн ылъэкIыгъэп. 
Ари Тыркуем тыкъимыгъэпцIэгъагъэмэ, фэмышIэныекIэ 
енэгуягъо... Лъэпэбыхъу мэхъаджэмэ тыкъагъэпцIагъ, 
типщ-старшина купэу типэщагъэмэ ыкIэм осэнчъэ дэдэу 
тащэжьыгъап. Ау етIани а лъэпэбыхъужъмэ ялъытыгъэмэ 
мы къытхэтIысхьэгъэ урысхэр, къэзэкъхэр цIыфых, укIыти, 
Iэдэби, быяуи ахэлъ.
- Ар шъыпкъэ, Щэбан,- Гощэунае хьакIэм дырегъаштэ,- сшъхьэкIэ сыушэтыгъэ, цIыф зэхэдз яIэп.
- Адэ ары. Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, Верэ цIыкIумкIэ къэошIэ. Сыда къэзэкъхэр урысмэ зэряджэхэрэр? 
Ары, кацап. Кацап, хахол, адыг фэIуагъэп ащ. Хэт ущыщми, уицIыфыгъэ апэ ибгъэшъын фае. Олахьэ симыгуапэ 
Верэ къыздикIыгъэ лъэныкъомкIэ ыгу зэридзыжьыгъэр. 
Бзылъфыгъэ цIыкIум, Гощэунай, дэгущыI, ыгу къыдэщай. 
Шым тесым ыгу зыкIодкIэ, иш чъэжьрэп зыфаIорэр шъыпкъэ. Олахьэ сымышIэ бзылъфыгъэ шIагъор бгокIыжьмэ 
къыохъулIэщтыр. Пшъхьэ изакъоп Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, 
чIыпIэ къин ифагъэм пIэ фэщэй. Аграфенэ ныом изакъоми, 
зишIуагъэ къыозгъэкIыгъэхэр угу къэгъэкIыжь. НэмыкI 
цIыф лъэпкъ къызэрэхэкIыгъэр, нэмыкIыбзэ зэрэIулъыр 
умышIэщтыгъэмэ, адыгэмэ къахэмытэджагъ Iоу Верэ 
ицIыф гъэпсыкIэкIэ, изекIуакIэкIэ нибжьи умышIэн.
- Зи ащ фапIоу темыфэрэ щыIэп, Щэбан, цIыфыгъи 
шъыпкъагъи ебгъотылIэжьыщт,- Луценкэм дэжь зэрэкIогъагъэхэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ.- Сэри сыфаеп Верэ 
зиIэтэу Мыекъуапэ дэкIыжьыныр. Шумафэ иIоф кIэух 

--- Page 213 ---

фэхъушъ, о къалэм удэмысыжь зыхъукIэ, сыда сизакъоу 
дэсшIыхьажьыщтыр къысеIо. Сэ силажьи хэлъ ащ.
- Ащ сегупшысагъэп. Олахьэ ари тэрэзым. Чылэм 
къыбдакIо шIоигъомэ, пэмыубыт, къыздащ,- Щэбанэ 
ошIэ-дэмышIэу Iофым кIэух къыфигъотыгъ.- Сеплъымэ 
ыIэ дышъэр пэзы, щишIэн дигъотэн. Адыгэ шъуашэр ыIэ 
къыригъэхьанба?
- Зи ригъэIонэп.
- Бзылъфыгъэ щыгъыныр ары зигугъу сшIырэр.
- Ащи, хъулъфыгъэ щыгъынми зи ригъэIонэп,- Гощэунае янэшыр зэригъажэрэп, къызэрэупчIэрэм фэдэу джэуапыр псынкIэу пегъохыжьы.
- УпкIэлъаемэ яшIынэп сызтегущыIэрэр.
- Сэри ары.
- Адэ аущтэу, бетэмал, оIомэ, сыда анахьэу узфаер, 
къытхэзэгъэщт!..
- Сэ тапэкIэ,- Гощэунае щхыпцIыгъэ,- зыкъэсIэти 
сэр-сэрэу чылэм сыкъыдэкIыжьыгъагъ шъхьакIэ, урыс 
бзылъфыгъэр зыдасщэмэ, КIэтэкъо Хьарунэ икуп сыд 
ябгъэIощт? Тызэрэзэгъусэу тыкъыдафымэ?
- Шъукъыдафынэп!..- Щэбанэ щай стырым нэ гуплъ 
ышIыгъэу, ынатIэ пкIантIэр платыку шIуцIэмкIэ ты рилъэкIыкIызэ, умышIэмэ ар дэдэр къарашIэ пIонэу, къыхэкуукIыгъ.- 
СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, сыд къэхъугъэр! Шумафэ хьапсым 
къычIэкIыжьмэ сIуи, Iоф зезгъэшIыгъэп нахь, ори тэрэзэу 
къыбдэзекIуагъэхэп ахэр! Хабзэм къызэриIоу псэугъэхэп!..
- Ары сэри сIорэр. Чылэмэ зы хабзэ адэлъын фаер. 
Адыгэ хабз е хэгъэгоу зыщыщ тыхъугъэм ипачъыхьэ хабз. 
Ау хэбзитIур зы купэгъу зэдэхъоу зэдеIэжьхэ зыхъукIэ, 
зэрэфаеу ежьхэм зэрагъэзекIощт. Ежьхэм анэкIэ алъэгъурэр ары нахь, о нэ уиIэми, гу уиIэми къыпылъыщтхэп, 
укъызэхашIыкIынэуи, уащымыгугъ. Адэ Луценкэм шIомыигъо горэ зырашIэкIэ, къалэм дэлъ хабзэм шIокIэу 
чылысмэ ашъхьэ ефэндым дэжь чъэрэпи!.. Хабзэу щыIэм 
ынэIу фегъазэшъ, къыхэмыщэу ыгъэпцIэшъумэ, егъапцIэ, 
къыдэмыхъумэ, хабзэм зэриIоу щэIумэ-кIэгурымыкIзэ 
мэпсэу.
- Сыда а сиблэгъэжъым, бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр, 
ипсэукIэр?
- Зэ ыпэ джы зыкъигъафи, уиблагъэмэ пшIэн...- джы 
нэс къыфэмыIошъущтыгъэр ошIэ-дэмышIэу Щэбанэ къызэрэхидзагъэр Гощэунае игопагъ.

--- Page 214 ---

- Зыгорэ къехъулIагъа, сыда аущтэу зыкIапIорэр? 
- Щэбанэ къэупчIи, адыгэ шъуашэхэр зыдыщтыхэр чылэмэ ащызэхэщэгъэнымкIэ къызэрелъэIущтыгъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ.- Боу синыбджэгъужъ, боу сишъэогъужъ. 
СыIукIэмэ, сигъэгъуащэрэп. ПкIэ хэмылъэу сфаригъэдыгъэ джэнищри злэжьагъэ. Неущи ыдэжь сыкъокIы 
сшIоигъу, сызэрилъэгъоу къыспэгъочъынышъ, IаплIкъорэгъкIэ ыдэжь сычIищэщт, щай тешъофэкIэ ощ нахьрэ гугъу 
къысфишIыщтэп, уашъом удихьыемэ укъырихьыхыжьызэ, 
къыпщытхъущт.
- КIо, кIо, Щэбан,- Гощэунае джыри щхыгъэ,- яплIэнэрэ джанэр пфидмэ теплъын.
- Сыд сэIо къышъохъулIагъэр? - Щэбанэ гуцафэ 
зэришIрэр джы нахь къыхэщыгъ: - УикъэгущыIакIэрэ 
уищхыкIэрэ ашъхьэ къипхы хъущтба? ЗыгорэкIэ сишъэогъужъым ыгу хэбгъэкIыгъэмэ шIэ?
- ХэдгъэкIыгъ, Щэбан, хэдгъэкIыгъ,- ежь зэримызакъор къыригъашIэу, бэ пчъагъэм итэу Гощэунае джэуап 
ытыжьыгъ.
- Сыд шъуIуи?
- Тедэуагъ, Щэбан.
- Хозяиным еубзэх нахь, едаоха?
- Узфедэон щыIэмэ, уедэощт, къытепхыщт!..
- Олахьэ сымышIэрэ... Олахьэ сымышIэрэ ащ фэдэ 
зэшIокI шъуиIэми,- ыIощтри ышIэщтри ымышIэу Щэбанэ 
зэтенагъ, етIанэ иупчIэ макъэ къызэблихъугъ: - МышIапхъэ 
горэ къышъуишIагъа?..
- А лъэпкъыр, Щэбан, мыхъо-мышIэ-мышIапхъи зэрэупIэпIыгъэр...- Луценкэм зэредэуагъэхэр, къариIуагъэр, 
раIожьыгъэр зэрэхъугъэр зэкIэ Гощэунае къыIожьыгъ. 
Гощэунаедхэм ашIагъэм теубытагъэ хэлъыгъэми, къызфиIотагъэм къыриIолIэщтым ыгъапэу джыри зэ Щэбанэ 
фыреплъэкIыжьыгъ: - Уиныбджэгъу Луценкэм, Щэбан, 
ыгу хэкIыгъэми, хэмыкIыгъэми, джа зэхэпхыгъэ улэупкIэр 
ары тызэредэуагъэр,- тIэкIу тыригъашIи, къыухыжьыгъ.
- Ежь Луценкэм, Прокоп Прокопычым, сыдэу зыкъышъуфишIыгъ? - Щэбанэ зэхихыгъэ къэбарыр ыгу еIугъэми 
емыIугъэми умышIэнэу къэупчIагъ.
- Сыдэу зыкъытфишIын, джа зэрэсIуагъэу, тIуагъэм 
къеуцолIагъ,- Гощэунае егъашIэм зыуж итыгъэ Iофышхо 
горэ къыдэхъугъ пIонэу къыIуи, нахь насыпышIо ехъулIэу 
къыпигъэхъожьыгъ.- Мэфищ пIалъэу фэтшIыгъэм зы 

--- Page 215 ---

сыхьаткIи блэкIыгъэп. Бзылъфыгъищым таригъащи, тIуагъэм къызэрезэгърэр къытиIуагъ. КъытиIогъэ къодыеп, 
такIигъэтхэнэу тхылъыпIэ гъэхьазырыгъэхэр къытфиштагъэх 
шъхьакIэ, тыфыкIэтхагъэп.
- Сыд пай шъыу?
- Ащ къыритхагъэм тибзылъфыгъэ гъусэхэр нэIуасэ 
фэтшIынхэ фаеба? - Гощэунае итхьагъэпцIыгъэ упчIакIэ 
къыхэщэу щхыгъэ.- Сэ апэ сызэритэу еджакIэ тшIэрэп. 
Зыгорэ едгъаджэу, тызэхэупчIыхьажьмэ нахьышIуба?..
- Адэ сыд, типхъорэлъф, ебгъэджагъэм къырихыгъэр?
- Софэ зеджэм, шъыпкъагъэ къыддызэрихьагъэу 
ыIуагъ.
- Олахьэ, Гощэунай, сыоплъышъ, ы-ы, къалэм бзаджэ 
удэхъухьагъэм! - Щэбанэ игуапэу ыпакIэмэ ахэIажь фэдэу 
зишIи, щхыгъэ.- Мы купыр тэ щыпшIагъа, ы? Мы пшIэрэ 
купыр сшIэщтыгъэмэ, ошIа, Гощэунай, къысэхъулIэщтыгъэр? Хьатыгъужъыкъуаемэ, Пщычэуи, Къэбыхьабли 
зэрэхэтыжьэу, старшинау сыхадзыщтыгъэ. Пачъыхьэм 
ыцIэкIэ Мыекъопэ атаманым къысфаригъэхьырэ тхылъыпIэмэ арытыр адыгабзэкIэ къызэпырызгъэзэн зэдзэкIэкIо 
еджагъи зыдэсIыгъынэу ищыкIэгъагъэп!.. Апэм синыбджэгъужъым тедэуагъ зыоIом, шъо бзылъфылъэ лъэпкъыр, хэт 
шъукъилъфыгъэми ары, шъузыгубжыкIэ Iаджи шъуIощт, 
ыгу хэжъугъэкIыгъэмэ сIуагъэ шъхьакIэ, мыхъун шъушIагъэу слъэгъурэп. Хъанкъо Забытчэрыежъым щэмэдж 
хьаф къызIахкIэ, улэупкIэу мэкъу Iат еIо. Шъо шъуимашинэ пкъыгъохэр мыхъокIхэу ара? Боу лъэпIаеу цIыфмэ 
къафыдэкIых ахэр...
- Ары шъхьакIэ, Луценкэм ыгу къысабгъэкIэ сенэгуе,- 
гущыIэмэ кIэух Гощэунае къафишIыжьыгъ.- УлэупкIэр 
бзылъфыгъэмэ агу къэбгъэкIыгъ еIо...
- Шъыпкъэ зэрэпIуагъэм пае ыгу къыуабгъэ... Армэ 
синыбджэгъужъыр зыхэхьагъэр, пIуагъэмкIи пшIагъэмкIи 
укIэмыгъожь, Гощэунай. Шъыпкъэ напэм бжьыгъэ фэхъурэп, цIыфыр ыгъэукIытэжьырэп. Ар зыIо зэпытыщтыгъэр 
ошIа? Уятэ тхьамыкIэу Индар. Олахьэ, уятэ шъыпкъэIо лIы 
шIэгъуагъэм. Бгъэлыбэ Къаидэ икуп джэнэтым нэмыкI 
ажэ дэкIырэпышъ, Индар тхьамыкIэр зыдэкIожьыгъэм 
ар щыIэмэ, Алахьэм щерэгъот, ау сэ сшъхьэкIэ сшIошъ 
хъурэп. Нэмазыпэ гори исымыхэу арэп, мыщ щымыIэр 
ащ щыгъотыгъуаекIэ сенэгуе... 

--- Page 216 ---

Джэнэтым, нэмыкI дунаим фэгъэхьыгъэу Щэбан 
къыIорэмэ Гощэунае апылъыгъэп. Шъхьэм имыкIэу гукIэ 
къыкIиIотыкIыжьрэр шъыпкъэм фэ гъэхьыгъэу ятэ игущыIэщтыгъэх ыIуи, къыIуагъэхэр арых. Ардэдэм гукIэ 
яхэпIэжъи зидзыжьыгъ. Шъхьэгощэ нэпкъыкIэ, нахьыпэм, 
зэпшъэшъэжъыем зэришIыщтыгъэу, речъэкIи, ящагуи 
дэлъэдэжьыгъ, къужъ чъыгышхоу пчъэIупэр зэкIэ зэлъызыубытырэм кIэшIэгъэ хъэринэм зыридзагъ, фабэмэ ащыщэу къыритыгъэр ыIэдакъэу ягъунэгъу пшъэшъэжъыем 
дэжь чъагъэ...
ГукъэкIыжь чыжьэмэ Гощэунае бэрэ ахэтыгъэми 
макIэрэ ахэтыгъэми къышIэжьырэп.
- Киноуа?.. Сыда раIорэр джа зэ сыздэпщэгъагъэм? - 
Щэбанэ заулэрэ щысыгъэу Гощэунае еупчIыгъ.- Ашъыу, 
джа Александрэ урамым тет унэр ары... Олахьэ пачъыхьэмэ ящыIакIэу сызэбгъэплъыгъагъэр хьалэмэтым. Чылэм 
къазыфэсэIуатэм, бэмэ ашIошъ згъэхъун слъэкIыгъэп! 
Пачъыхьэм ищыIакIэп, идунэе тетыкIэп ашIошъ мыхъугъэр, 
тэ типщхэри ащ нахь дэеу псэухэрэп, зи бгъэшIэгъон хэлъэп 
къысаIуагъ. АшIошъ згъэхъун сымылъэкIыгъэр пачъыхьэр 
ор-сэрэу сапашъхьэ зэритыгъэр, шым зэрэтесыгъэр, фаэтоным зэрисыгъэр, ишъузыжъмэ сшIэрэп, ыблыпкъ ыIыгъэу 
къызэрэрилъэшъокIыщтыгъэр къафэсэIуатэшъ, Хьаткъор, 
пкIыхьэкIэ плъэгъурэ пстэур шъыпкъэкIэ тэмыгъа шт аIозэ, 
ажэ укъыгъэу къысэдэIухэшъ, щхэны сашIыжьы...
"Арс" кинотеатрэм цIыфыбэ чIэтыгъэп. Киноур рагъэжьэнкIэ джыри сыхьатныкъо фэдиз иIагъэти, щэджэгъоуж гъэтхэ щагум дэтыгъэх. Гъэтхэпэ мафэхэр блэкIыгъакIэхэу, чъыг тхьапэмэ зыкъырадзыгъакIэу, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зэлъытIэмхэу, тыдэкIэ уплъагъэми нэр 
къагъэгушIоу, гур къагъэущэу дунэе дах. Гощэунае 
гъатхэм декIоу фэпагъэ, кIэпхын кIыхьэм диштэу къэптан 
щыгъ. Шарф огур пшъэм дилъхьани, бгъэм ригъэкIущтмэ 
ымышIэу бэрэ егупшысэгъагъ шъхьакIэ, дэгъоу ышIагъ 
Iумпэм зэримышIыгъэр. ГъэшIэгъона Сахьидэ хьаджрэтдыхэм янэпэеплъмэ? Апэм Бэбэжъ ылъэныкъокIэ къикIэу 
ыIогъагъ, джы мыукIытэу, ныбджэгъу нахьыкIэм шIомылIыкIэу, ежь къыбгъодэкIыгъэу къыриIожьыгъ. НэбгыритIум 
азыфагу зыгорэ къыдэхъухьагъэн фае. Армырмэ сыда 
зэпэIапчъэу къызыфекIокIхэрэр. Марфушкэ горэ Бэбэжъ 
къыхигъэщыгъэу Сахьидэ зыфиIуагъэр шъхьэм къечъагъ 

--- Page 217 ---

шъхьакIэ, нахьыпэм зэригъэпэгъагъэм фэдэу зыригъэгъэпагъэп, зыщигъэгъупшэнэу шъхьащыгущыIыкIыгъ, ау ащ пае 
къэмынэу етIани гум къилъэдэжьыгъ. Шарф Iэпс-лъэпсми 
пшъэмрэ бгъэмрэ къыстэу къышIошIыгъ, ошIэ-дэмышIэ 
гуапэу къыжэхэтэкъуагъэм нитIур къагъэнэшхъэигъ. Гъатхэм зыдэзышIыгъэ дунай кIэракIэр ынэмэ къапэшIомыхьэу 
нэмыз-Iумызэу заулэрэ плъызыгъэ.
Ащ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ Гощэунае ежь-ежьырэу зыкъишIэжьэу, зэушъыижьэу ихэбзагъэти, киноум тызщежьэгъэ 
закъом сызэгупшысэрэр сшIэрэп ыIуи, укIытэу езымыгъэгупшысэн кIуачIэ къызфигъотыжьыгъ. Ежь Бэбэжъ 
дэмыгущыIэу Сахьидэ къыриIуагъэхэр ышIошъ хъущтхэп. 
УмышIэмэ Бэбэжъ зыщыIукIэщт пIалъэр кинотеатрэ пчъэIупэм дэжь щыритыгъ пIонэу зыфиплъыхьагъ. Бэбэжъ 
хэгъэкIи, адыгашъо зытеорэ цIыф, ежьхэм анэмыкIэу, 
Iэгъо-благъом итыгъэп. Киноум ежэрэмэ Щэбанэ иадыгэ 
паIу, ишъуаш, икъам къахэщыщтыгъэр. Пачъыхьэм адыгэ мэ Iизын къаритыгъэу щытыгъэмэ Iэшэ зехьан закъор ары 
аIимыхыгъэу зыцIэ къепIонэу яIагъэр. Джа зыр адыгэми 
дэгъоу агъэцакIэщтыгъэ, тыдэ кIуагъэхэми, къамэр агомылъэу лъэбэкъу адзыщтыгъэп. Щэбанэ цIыфхэр къезэрэгъэплъыщтыгъэх, зэ блэкIыгъэхэмэ къытырагъэзэжьыти, 
къемыплъ-къеплъышъохэу къыблэкIыжьыщтыгъэх. Бзылъфыгъэхэр ары нахь, хъулъфыгъэхэр къыпылъы гъэхэп. 
Къыпылъыгъэхэп пIонри тэрэзэп, ахэри чыжьэкIэ къыфычIэплъыщтыгъэх. Ежь Щэбани, ар зыдишIэжьыгъэу, 
зышIодэигъэп, илъэс шъэныкъом блэIэбыкIыгъэ тхыр 
зэкIищыщтыгъ нахь, къыуфэн унашъо иIагъэп.
Хэта мор?.. Мыгузажъоу, пытэ-пытэу зэхэлъ адыгэлIэу кинотеатрэ пчъэIупэм къыIухьэрэр Гощэунае зелъэгъум, ыгу зыгорэу къэхъоу, къэщтэуIугъ. ЖэкIэ-пэкIэ 
шIу цIэ зэхэмыкIыхьагъэу  нэкIу  хъурэе гъэтIылъыгъэм 
къытещырэм ы пи ыIупшIи, ынитIуи дештэ. Къахэмыхьапэу 
адыкIэ гъэзет щапIэм дэжь уцугъэ. Зыгорэм зэрэпаплъэрэр къэпшIэнэу загъорэ Садовэ урам къуапэмкIэ ынэIу 
егъазэ. Хэта зажэрэр? Сыда зыуж итыр? Сыда гъусэ 
зыкIимыIэр?.. Щэбанэ зэрэщытыр щыгъупшэжьыгъэу 
Гощэунае упчIэмэ къызэпачъыхьагъ. Зыфыритри ымышIэу 
илъэс тIокIитIу ныбжь гори ритыгъ. Сыда мо лIым щыгъ 
адыгэ шъуашэм щыкIэрэр? Гощэунае къызэпиплъыхьэгъэ 
шъуа шэм зыгорэ щэкIэ, ау щыкIэрэр мыры ыIонэу ышIэрэп. 
ПаIор, цыер, бгырыпх псыгъоу тыжьын блэпсхэр къызпыщхэрэр, щазы мэ шъэбэ пIокIитIур, цыяшхъом къыдэщырэ 
джэнэ жэ гъукIэтыр... Сыд джыри ищыкIагъэр?.. Щэбанэ 
зеплъым, къамэр ынэ къыпэшIофагъ... Ары, къамэр ары 
гуимылъагъорэр зыщиIощтым Щэбанэ икъыхэкуукI макъэ 
Гощэунае къыгъэлъэтагъ.
- Модэ мо слъэгъурэр!.. Шэуджэныр арба мор?! 
О-уи-и, Мосэба сэIо мо щытыр!.. Мос!..- Щэбанэ иджэмакъэ щытхэм ашъхьэ къаригъэпхъотагъ.- О-уи-и, Мос, 
тэ укъикIыгъ? Зигугъу ашIрэр пчъэIушъхьэтес зыфаIорэр 
шъыпкъэн фае, непэрэзымафэм уигугъу сшIыгъэ, синэшъэуашъи укъихьагъэу уитыгъ!..- зэфэкIэщыгъоу тIури 
зэпэгъокIыгъ.- О-уи-и, гъэрекIо бжыхьэ узэрэслъэгъугъ, 
зиунагъо бэгъон!..
- Ары, ары, Щэбан,- Щэуджэн Моси инэгушIуагъэ 
къыпигъохыжьыгъ,- бэшIагъэ, бэшIагъэ, гъэрекIо бжыхьи 
нахьпаIу тызызэрэмылъэгъугъэр. Сыдэсыгъэп. Сыд шъуищыIакI? Гугуци псауба, узынчъэба? КIалэхэри сыдэу щытых? 
Чылэри, цIыфхэри мамырхэба? - Мосэ зэкIэри зэригъашIэ 
шIоигъоу къакIэупчIэ.- НэпшIэкъуй Шумафэ сыд ищыIакIэу 
пшIэрэ? Загъорэ олъэгъуа, синыбджэгъужъ? Сиунэкъощ 
Шэуджэн Тембот?..
- УкъызкIэупчIэхэрэр, Мос, псэух, узынчъэх,- зэныб джэгъуитIум Гощэунае апашъхьэ зэритри ащыгъупшэжьыгъ,-  чылэри мамыр. НэпшIэкъуй Шумафи IэсэIасэу, джа зэрэпшIэу, Къэбыхьаблэ дэс, ущыгъупшэрэп. 
Шэуджэн Темботи, джа уиунэкъощ зыфапIорэми, загъо рэ 
уигугъу ышIэу зэхэтэхыжьы. Олахьэ, Мос, дэгъоу тызэIукIагъэм, нибжьи сшIэныгъэп непэ тызэрэлъэгъун Iоу... Мыдэ, 
о-уи-и, сщыгъупшэжьыгъ, Гощэунай, узэрэщытыр...- 
Щэбанэ зыкъишIэжьыгъэу къызэплъэкIы.- Мыр сипхъорэлъф Гощэунай, зэгорэми игугъу къыпфэсшIыгъагъ. 
Дэгужъыемэ япхъу...
- Дэгужъые Индар ыпхъоу Николаевскэ маслобойкэм 
Iут зыфапIощтыгъэра? - Мосэ къэупчIэшъ, нэгушIо шъабэкIэ 
Гощэунае Iоплъыхьэ.
- Ары. Джа зигугъу къыпфэсшIыгъагъэр ары,- Щэбанэ джыри къыкIеIотыкIыжьы.- Мыекъуапэ зэрэдэсри 
къыосIогъагъи? Пщыгъупшэжьыгъэмэ сшIэрэп.
- Хьау,  сщыгъупшэжьыгъэп...- Гощэунае джыри 
ынэгу кIэплъыхьэзэ, мыра Бгъэлыбэ Къаидэрэ КIэтэкъо 
Хьарунэрэ якуп афэмыуфагъэр, гукIэ Мосэ еIо.- Ыш 

--- Page 218 ---

Шумафи хьапсым зэрэдэсыр къысэпIогъагъ, зэрэгъойщаеми сыщыгъуаз, шIэхэу къызэрэчIэкIыжьыщтыри сэшIэ.
Шэуджэн Мосэ ыш игугъу къызешIым, ыпашъхьэ ит 
лIы гъэтIылъыгъэм джыри нахь нэшIукIэ Гощэунае еплъыжьыгъ. Мосэ иIахьыл горэ хьапсым дэсэу къылъыкIуа гъа 
шъуIуа? Ежь Гощэунае зыгъэгумэкIырэ узым иупчIэ шъхьэм 
къихьагъ. Арыщтын, арымырмэ Шумафэ икъэбар тэ 
щишIэна, къыIуагъэр шъыпкъэ. Ары шъхьакIэ, Шумафэ 
хьапсым адыгэ дычIэсэу ышIэрэп. НэбгыритIу дычIэсыгъэти, 
зым ипIалъэ ыухи дэкIыжьыгъ, адырэр афэмыIажэ хъуи, 
тIо ашIухэхьажьыгъэти, Ермэлхьэблэ хьапсым арагъэщагъ 
аIуагъ, Гощэунае къызхимыгъэщэу бзылъфыгъэ нэплъэгъу 
гъэбылъыгъэ шъэфкIэ Мосэ къызэпиплъыхьагъ. Мыщ фэдэ 
лIы теплъэ шIагъор пчэгум къизынэжьыгъэ бзылъфыгъэм 
шъхьэ иIэпщтын. Сыдэущтэу сабыитIоу къылъэхинагъэри 
ыIыгъышъура? Хэт афэгыкIэри, зыгъашхэхэри?.. Зым зыр 
ыуж итэу Гощэунае упчIэ зэфэшъхьафхэр къыфэтэджых. 
Зи зыхэмышIыкIырэ цIыфым фэгъэхьыгъэ упчIэмэ сыдэущтэу джэуап яптыжьын, ахэмэ апэшIуекIоу нэмыкI гупшыси 
шъхьэм къехьэ. СшъхьэкIэ къысэхъулIагъэр сымышIэжь 
пIонэу сыд упчIа шъхьэм къизгъахьэхэрэр? Сэ силIыгъэри 
мыщ нахь теплъэджагъа? Куп зэрищэу лIы лъэгъупхъагъ, 
нахь хъулъфыгъэ гохьрэ хъулъфыгъэ зэкIурэ улъыхъуагъэкIэ чылэм имызакъоу Iэгъо-благъоми ибгъотэныгъэп. 
Ахэмэ сямыплъэу, уилI лъэгъупхъэ аIомэ сымэхэу, зыми 
сыкъимыубытэу сшъхьэ къыбгъодэсхыжьыгъ. Ар дэдэр 
къехъулIэгъэнкIи мэхъуба мыщ ишъузыгъэм?..
- Сыд, Гощэунай, тызпэтыр адэ? - нэгу хъурэе гупсэфымкIэ къыIугушIозэ, Мосэ къэупчIагъ, етIанэ псынкIэу 
ыIэ къыщэигъ.- НэIуасэ тызэфэгъэхъу, Мос. Шэуджэнмэ 
сащыщ, Шъхьащэфыжьым сыкъекIы.
- Гощэунай...- укIытапэзэ Гощэунаий ыIэ ыщэигъ.
- Адэ джары, Гощэунай, зигугъу къыпфэсшIыщтыгъэ 
Мосэ нэIуасэ уфэсшIыгъ...- ыIощтыр ымышIэ зэхъум, 
джаущтэу къыIуагъэу къычIэкIын, ау бзылъфыгъэр ыгъэукIытэжьэу, зи хъун Щэбан къызэримыIуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ, псынкIэуи тырилъэшъожьынэу къэгуIагъ шъхьакIэ, 
ежь шIоигъо шъэфыр, зэрэхъурэр ымышIэу, къышIудэкIыгъ: - ШъузэрэмышIэ-шъузэрэшIэу тхьэм шъузэфихьыгъ... Ашъыу,- зыфэгубжыжьы,- непэ къысэхъулIагъэр сшIэрэп, сыIорыжъоры... Тищэ тхьэм тызэфихьыгъ!..

--- Page 219 ---

- Тхьэр сшIэрэп,- ищхыкIэ нэгум къызэрекIурэр 
къыхэщэу Мосэ къыIуагъ,- ау гурэ псэрэ къыхэхьагъэкIэ 
сенэгуе...
- БысымкIэ тэ укъыщыуцугъ, Мос?..- пхъорэлъфым 
ыпашъхьэ Щэбанэ зыкъыщишIэжьэу, шъхьащыгущыIыкI 
упчIэ къыгъотыгъ.
- Адыгэ хьакIэщыр ары. Оры? - шъхьаихыгъэ гущыIэкIэ 
бзылъфыгъэр зэригъэукIытэжьыгъэр шIоемыкIоу, псынкIэу 
джэуап къытыжьи, къеупчIыжьыгъ.
- Сэри ащ сыкъыщыуцугъ... НекIо, Мос, киноум 
тэкIо, уздэтщэн.
- Пачъыхьэ ныбжьыкъум шъуеплъыщт ара?..
- Ори ар оIуа? - зэхихыгъэр Щэбанэ ыгъэшIэгъуагъ.- 
НэпшIэкъуй Шумафэ икуп ар къысаIо зэхъум тэ щашIагъа сIоти сыцIацIэщтыгъэ, джы къызгурыIуагъ сишъэф 
нафэ зышIырэр!.. Олахьэ, Мос, о пIощтыр сшIэрэп, ау 
Мыекъуапэ сыкъызыкIокIэ мыщ сыкъыкъомыкIмэ, къалэм 
сыщыIагъэкIэ сымылъытэ. КIо, сшIэрэп, сикIас а ныбжьыкъумэ сяплъыныр, ащ нахьи нахь сегъатхъэ уиныбджэгъу 
Шумафэ къегъэтIысэкIыгъэмэ къафэсIотэжьы зы хъукIэ!.. 
НекIо, пачъыхьэм иныбжьыкъу ущымыщын, къэгущыIэрэп, 
къыуишIэн щыIэп...
- Пачъыхьэм сегуаоми олахьэ сыкъэкIощтыгъэм, шъощ 
нахь гъусэ дэгъуи згъотыжьынэп,- сэмэркъэум сэмэркъэу 
Моси пигъохыжьызэ зэщхым, ыцэ фыжьхэр ыжэкIэ-пакIэмэ 
къахэпсыгъэх,- ау моу зыгорэм сыпэмыплъэ хъущтэп, 
икъыIухьагъу дэд. ХьакIэщым къэбгъэзэжьмэ, Щэбан, 
нахь тызэрэлъэгъун, тызэдэгущыIэн... Гощэунай дэжьи 
тыкIони, щаибжъэ горэмкIи зедгъэхьакIэн... Ятфэнэрэ 
унэм, джа уиджабгъу къэгъэзэгъупIэм дэжь, сис. СиIофхэр пIуи? Сэ сиIофхэр тхьамафэкIэ сыухми ары. Мызгъэгу сыблэкIыщтэп, ары, ары, шъуадэжь сыкъыдэхьащт. 
Гугуци, синыбджэгъухэ ри зэзгъэлъэгъунхэба!..- Шэуджэн 
Мосэ къызэплъэ кIыжьзэ, Щэбан зэрэлъыджэщтыгъэ 
упчIэмэ яджэуап къетыжьы, Гощэунаий ыгу фимытыжьэу 
къызыкIытеорэм щыгъуазэ-щымыгъуазэу лIы плIэIу пытэ 
зэхэлъэу зыкIыб къэзгъэзагъэм кIэлъыплъи, ышIагъэм 
рыукIытэу напIэр ридзыхыжьыгъ.
Хъулъфыгъэмэ афэдэп бзылъфыгъэ лъэпкъыр, зыгорэм паплъэмэ, нахьышIум щыгугъзэ, игъашIэ къехьы. 
ЩаибжъэкIэ зедгъэхьакIэщт аIоу зэхихыгъэти, къызщыфыкъокIыщтхэр ымышIэу, ыдэжь къихьэхэмэ мыукIытэжьыным пае жьэу къыкIэтаджи, унэр зэIихыжьыгъ. Луценкэм 
идынхэу къежэрэмэ апымылъэу, пщэрыхьан ригъэжьагъ. 
ПIэстапхъэри псым хитэкъуагъ, тхьачэтри къыгъэжъонэу 
тыригъэуцуагъ, бжьыныф щыгъури ыубыгъ. Джахэмэ 
апылъ ыIозэ, зэрэхъугъэри ымышIэу тыгъэр къыдэкIуаий, 
щэджэгъуапэм къиуцуагъ. Зыпаплъэрэ нэбгыритIур къэмылъагъоу щэджэгъоуж хъугъэ. Уахътэр щэджагъом 
блэкIын зырегъажьэм, къэт зиIэм фэдэу Гощэунае гу мэ кIын 
ыублагъ, урамымкIи даIомэ, шъхьаныгъупчъэм иплъызэ 
пшъыгъэ.
Мафэрэ зэрэщымытыгъэу Гощэунае ыгу хъугъэ. 
Тыгъуасэ щегъэжьагъэу Шэуджэн Мосэ цыешхъо лIы пытэ 
зэхэлъыр ынэгу кIэкIрэп. ЗэкIэми анахьэу игупсэф плъакIэрэ 
инэгушIуагъэрэ щымыгъупшэрэр. Шъуз иIэжьэп Щэбанэ 
ыIуагъ шъхьакIэ, къабзэу, зэкIоу фэпагъэ, лIыгъобашъо 
теорэп. Хэта тыгъуасэ зыпаплъэщтыгъэр?.. Хъулъфыгъа, 
бзылъфыгъа? ИмыщыкIэгъэ упчIэхэр шъхьэм къызэречъэхэрэм рэукIытэжьы пIонэу Гощэунае зэгыижьы шъхьакIэ, 
зэрэхъурэр ымышIэу джа упчIэмэ яджэуап агъапэ.
Шы лъэмакъэ шъхьаныгъупчъэ IухыгъэмкIэ къызэIум, 
Гощэунае шъхьэр къыпхъотагъ. Плъэмэ, Щэбан ары. Зи 
игъусэп.
- Бэрэ укъызэзгъэжагъэкIэ, Гощэунай, сенэгуе, ы? - 
Щэбанэ зиухыижьзэ, унэм къихьагъ.
- Сыкъыожагъ, ау щэджагъом укъызкъомыкIым,- 
Гощэунае тIуми зэряжагъэр, зигъэбысымыгуащэу зэрафэпщэрыхьагъэри ыушъэфыгъ,- куп уахэфагъэщтын сIуи, 
сырэхьатыжьыгъагъ,- Iанэр къыштэнэу фежьагъ.
- Iанэм ыуж уимыхь, Гощэунай,- Щэбанэ ымыдэу 
къэтэджыжьыгъ,- джыдэдэм щэджэгъуашхэ дэгъу Мосэ рэ 
сэрырэ зэдэтшIыгъэ, гъогу сытехьажьыгъ сэ.
- Адэ щыпс-пIастэ шъозгъэшхын сIуи, сыпщэрыхьэгъагъи сэ...- Гощэунае "шъозгъэшхын" зэриIуагъэм 
рыукIытэжьи, хигъэкIокIэжьэу къэгузэжъожьыгъ.- Ащыгъум щайбжъэ горэм ешъу...
Сыд Гощэунае ыIуагъэкIи, Щэбанэ фэтIысыгъэп. 
Тхьачэтымрэ пIэстапхъэмрэ зэры лъыгъэ Iалъмэкъэу 
Гощэунае пчэдыжь шъоущыгъуи, IэшIу-IушIуи, джэнапхъи 
зэрилъхьажьыгъэр ыштэжьи, унэм икIыжьыгъ. Шэсыжьы 
зэхъум, Шэуджэн Мосэ гъусэ иIэу пчыхьашъхьапэ горэм 

--- Page 220 ---

къызэрэфыкъокIыщтыр къыриIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
бзылъфыгъэм щыукIыти, ышъхьэ къырихышъугъэп.
Ар зыхъугъэм бэ темышIэу, ящэнэрэ пчыхьэм зэрэмышIэрэ хьэкIэ зэфэшъхьафитIу Гощэунае къыфыкъокIыгъ. 
Шэуджэн Мосэрэ Шъхьащэфыжьым пэгъунэгъу Отраднэ 
станицэм щыщ Пузырев Иванрэ унэм къихьэхи, гущыIэгъу 
имыфэхэзэ, къяжэщтыгъэх пIонэу Сахьидэ хьаджрэтым 
ежь фэдэ лIы лъэпэлъагэ горэ игъусэу къызепкIэхэм, 
хъулъфыгъэ паIохэр унэм из хъугъэх. Апэрэмэ япаIохэр 
зыщахыгъагъэх. ЯтIонэрэхэр, япаIохэр ашъхьэ ыуас пIонэу, 
икIыжьын гухэлъи ямыIэу, къаIорэ шIагъуи щымыIэу, мы 
тапашъхьэ исхэр сыд зилIэужыгъор аIорэм фэдэу, зэндэ-зандэу щысыгъэх...

--- Page 221 ---

ЯПШIЫКIУБЛЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 222 ---

Мафэ горэм Рэщыд-пашэм ихьалыгъущэ тучан Гощэунае къычIэкIыжьзэ, Бэбэжъ IукIагъ. Мэзэ зытIущым зытемыплъэгъэ Бэбэжъ зелъэгъум зэрэхъури ымышIэу 
Гощэунае щтэуIугъо чIыпIэ ифагъ. Бэбэжъ щыщынэкIэ 
арэп, Iуагъэу къыфишIыгъагъэр зэримыгъэшъыпкъэжьыгъэм фэукIытагъ, ау къызхимыгъэщэу, нэгушIоу риIуагъ:
- Уилъэгъужь шIу, Бэбэжъ.
- О-уи-и, Гощэунай, ора сымышIэжьыгъэр?..- Бэбэжъи зэришIыщтыр ымышIэу, иукIытагъэ къыхэщыщэба 
пIонэу, бзылъфыгъэм ыпашъхьэ щылъэубэбагъ.- БэшIагъэ 
тызызэрэмылъэгъугъэр. Сыд уищыIакI, сыд уипсэукI?
- Хъущт, уезэгъыщт. Оры? О сыд уищыIакI?
- Тэри джа зэрыпшI, тызщышэсрэр тиилъыпI, тызщепсыхрэр - тигупсэфыпI. Загъорэ уикъэбар зэхэсэхы, 
упсаумэ сэIошъ, сигуапэ. ЦIыфыр апчым фэд зыIуагъэм 
нахь тэрэз нибжьи ыIожьынэп. Непэ тлъэгъурэр неущ 
тымылъэгъужьэу бэрэ къыхэкIы... Олахьэ дэгъоу тызэрэлъэгъугъэм...- бзылъфыгъэр пчъэIушъхьэм зэрэтыригъэтрэр къыримыгъэкIоу Бэбэжъ ыIуагъ шъхьакIэ, ар ушъхьагъугъ нахь, къэуцу пакIошъ, Гощэунае дэгущыIэхэнэу 
фэягъэп.
- Ары, Бэбэжъ. Дэгъоу тызэрэлъэгъугъ...- джыры 
ныIэп къыIукIагъэр къыдэгущыIэнэу зэрэфэмыер Гощэунае 

--- Page 223 ---

къызгурыIуагъэр. Сыда Бэбэжъ зыкъызкIыщидзыерэр? 
Ыгу римыхьэу схилъэгъуагъэр сыд?.. ЗыгорэкIэ бзэгу 
сыфахьыгъэмэ шIэ? Бэбэжъ ыгу къызэрэсщагъэкIын зыдэсшIэжьрэп. СимыIоф сыхахьэрэп, симыIоф зесфэрэп. 
Ары шъхьакIэ, цIыфхэр бзаджэ хъугъэх, абзэгу къыпфимыхьынрэ къыуимышIэнрэ щыIэпщтын. Бэбэжъ зэ нахь 
сиунэ къихьагъэп, ащ ыуж пиупкIыгъап. Сахьиди зымафи 
зи хъун къыриIолIагъэп, зы бзылъфыгъэ хьакъужъокъу 
куп къыхигъэщыгъэу згъотыжьрэп, слъэгъупэзэ сшIокIоды 
ыIуи, тхьаусхэгъагъ. ЗыгорэкIэ Сахьидэ мыIуапхъэ Бэбэжъ 
реIуалIэмэ шIэ? Гощэунае ыгу джэнджэш къихьагъ.- 
Сахьидэ сыд ипсэукI? - ышIэрэ щыIэмэ къыригъэIон ыIуи, 
фэмыяхэми еупчIыгъ.
- Сахьид пIуи?..- ныкъокъэгъазэу Бэбэжъ къэупчIэжьыгъ, ынэхэми акIэмылъыгъэ мэшIотхъуабзэу къакIихыгъэм Гощэунае къыстыгъэу къыщыхъугъ.
- Ары. Сахьид ары...- Гощэунай къызэкIэкIуагъэп, 
шIу зэрэщымыIэр къызэрэупчIэжьыгъэмкIи, къызэрэIуплъагъэмкIи къышIагъ.
- Сахьидэ ищыIакIэ сэщ нахьи о нахь пшIэн!..
- Ал, Бэбэжъ,- Гощэунае зыдэщытым зэрэщытэу 
чIым пхырычъэу къыщыхъугъ,- ащ фэдэ аIуа?!
- АмыIоми, сэ къыосIуагъэкIэ лъытэ!..
Ардэдэм машIоу къыкIэнагъэм зэлъистэу, зымафэ 
Сахьидэ къыIотэгъагъэхэр Бэбэжъ ыгу къэкIыжьыгъэх. 
Бэ тешIагъэп, мэфэ заулэ горэ хъугъэн. Гощэунае фэгъэхьыгъэу Сахьидэ къыIогъэ купыр Бэбэжъ ышIошъ мыхъуныгъэкIи мэхъу лIы лъэпэлъэгэ къопцIэ псыгъоу Илясэ 
хьаджрэтэу игъусагъэм къыдыримыгъэштэгъагъэмэ... 
Ащ ыпэкIи зыгорэхэр къыхигъэпсыщтыгъэх, ау, Бэбэжъ 
зистыжьмэ-зишхыжьызэ, ышIошъ ыгъэхъунэу фэягъэп...
- Олахьэ, Бэбэжъ,- апэм Сахьидэ къыIогъагъ,- Гощэунае бзылъфыгъэ мыхъущт.
- Сыда, Сахьид? Мыхъун горэ пылъа?..
- Джары сэ умышIэрэ бзылъфыгъэ ыпашъхьэ уитIысхьэ 
хъущтэп зыкIасIорэр... Пылъа оIошъ, укъыкIэупчIэ... Пылъ 
къодыя, пылъыщэ нахь... ЛIыхэр зэрищэхэ хъуи, аубыти, 
къырафыжьыгъ!..
- Ы-ы?..- Бэбэжъ къеохи ычэ къыкIаутыгъэм фэдэу 
къыхэкуукIыгъ.- ПIорэр сшIэрэп... ПцIы оусы!..- къызщылъэти, Сахьидэ ытыкъын зычIидзи, риутыгъ.

--- Page 224 ---

- КIалэ!..- Сахьиди пэфаоу къеуи, Бэбэжъ къызкIэриутыжьыгъ.- Зыгорэм ихьабз пае укъыстемыбан!..- 
къебэныжьыкъомэ ыIоу бгъэжъынэкIэ къеплъэу заулэрэ 
щысыгъэу, зэуагъэм зыкъызэришIэжьыгъэр зешIэм, 
игущыIэ пидзэжьыгъ: - ПшIошъ мыхъумэ, сыжэгъу зыкъычIэбдзэным ычIыпIэкIэ, хьитIум азыфагу къикIыгъ, некIо 
джыдэдэм узфаер озгъэлъэгъущт!..
- Сыфаеп!..- Бэбэжъ лъыр зыIуиужъунтхыкIи, зыIулъэкIыхьажьыгъ.
- Ащ фэшъуашэр сэшIэ сэ!.. Къушъхьэхъум пхьынышъ, шъузфаер ешъушI пIонышъ, мэлэхъо нэкIыгъэмэ 
ахэудзэнкIэ фэдэ щыIэп!..
Бэбэжъ зэхихрэр фэмыщыIэу тэджи, IукIыжьыгъагъ...
Джы зымафэ зэхихыгъэр ащ нахьышIоп.
-...Бэбэжъ, тэ, Илясрэ сэрырэ, укъытэлъытыгъэмэ, 
джыри укIал. Къэпщагъэмэ Iофыгъа, бзылъфыгъэмэ апае 
уапашъхьэ щытIощтми нахь тыфитыгъ. Угу къысэмыгъабгъ, 
тыгъопчыхьэ мыхъун горэ сIэкIэшIагъ. Джа укъысажэу 
урам къуапэм узыщэт пчыхьэр ары, Иляс. КъэошIэжьа, 
моу къысажэгу, щагум сыдэхьащт къызосэIор ары...
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа?..- Иляси хьазырыпс, 
къыдыре гъаштэ.- Унэм уихьэгъэ къодыеу остыгъэр къызышъогъэ кIуасэр ара? - къыркъыркъ ригъаIоу щхыгъэ.- 
О-уи-и, пIэкIор кIыргъ макъэм урам къуапэм сыIуимыгъэтыжь зэхъура?..
- Гум IэшIу-IэшIоу телъыр шъхьэихыгъащэкIэ къэмгъэдыджыжьба!..
- КIо, зэхэсымыхыгъэми, пIэкIорыр зэрэджэгугъэр 
шъыпкъэщтын...
- Ар Iоф шъхьаф...- Сахьидэ ынэхэр мэзахэм къыхэлыдыкIыгъэх.- Ярэби лажьэ сиIэп, сыхъулъфыгъэба, 
IапэкIэ ытамэ сызэрэнэсэу, остыгъэр ыгъэкIосагъ... Олахьэ, 
Бэбэжъ, дгъашIоу зыуж титыгъэр, аIу-амыIоми бзылъфыгъэ 
мэхъаджэу къычIэкIыгъэм. Е зиунагъо бэгъон, сщыгъмэ 
санэмысзэ сщиутыгъэх... Мэлахъомэ афэтымыхьми, мыщ 
къэхьыгъэмэ, тфэпщэрыхьан, тфэгыкIэн, тфэдэжьын, 
загъори тыгу жьы дигъэкIын...
Джа пчыхьэм Бэбэжъ нахь чIыпIэ къин ифагъэу къышIэжьрэп. Ухьаджрэт зыхъукIэ, къыохъулIэщтыр макIэп, 
гушIогъо чIыпIэм нахьи щынэгъо чIыпIэр нахьыб. Ащ фэдизыр зэхи хын нахьи Ермэлхьаблэ, екIолIапIэ зимыIэ ахъщэлъэ 
банкыр къыхъункIагъэмэ, нахь псынкIэ къыщыхъущтыгъ е 

--- Page 225 ---

къамэр къырихэу Iэхъомбэжъыер пигъэлъэтыгъэмэ, джыдэдэм ыл зэрэузэу узыныеп. Ежь бзылъфыгъэм фыриIэ 
гухэлъыр ыгъашIоу, ар къызщыхъущт пIалъэм паплъэу 
щысзэ, еплъ къэбарэу пыIукIрэм, зым нахьи зыр нахь шIоижь. Сахьидэ ыIорэр зэкIэ пшIошъ бгъэхъу хъущтэп ыIуи, 
джэнджэш ыгу къихьэгъагъ шъхьакIэ, Иляс хьаджрэтыр 
шыхьатэу къызэрэтеуцуагъэм зи къыригъэлыжьыгъэп. 
Бгъэм къыфыдэнэжьыгъэгъэ тIэкIур гукIэгъунчъэу ыхъункIэжьыпэгъагъ.
Сахьидэ ищх макъэ шъхьэм имыкIэу Бэбэжъ зэгъолъыжьми, чъыяпэ къемыкIоу бэрэ щылъыгъ. Яхьаджрэт 
уцупIэ щымылъэу дунаим щабгынэжьыгъэ къулэджэ шIункI 
горэм дадзэжьыгъэу къыщэхъу. НапIэр зэтырилъхьэми, 
фызэтегъэлъышъурэп, къызэтырихми, мэзэхэ щынагъом 
хэплъыкIышъурэп. Гупшысэм гупшысэр къыкIэлъэкIо, 
лъэпэрапэу гур къытео. Шъхьэм къихьэрэ гупшысэмэ уасэ 
афишIыным, зэхифыжьыным иIоф тетэп. Цыхьэ зыфэпшIын, уигукIае епIуатэмэ къызгурыIон цIыфи щымыIэу 
къыщэхъу. Сахьидэ закъор ары мы аужрэ илъэс пшIыкIутф 
хьаджрэт хэтыкIэмкIэ цыхьэ зыфишIэу иIагъэр. Джы еплъ 
ащи къыришIагъэм, зэ псэлъыхъо кIохи, етIанэ неп-неущ 
ыIомэ, ушъхьагъу къыгъотзэ, кIилъэшъужьыгъ. Аущтэу 
зэрэхъугъэр дэгъункIи мэхъу... Зыгорэ пымылъыгъэмэ, 
зыщэгъагъэми къыригъэкIыжьыныгъэпи, ау етIани лIы 
зэриIагъэм, сабый зэрэкIэсым сыпылъыщтыгъэп. СшIэрэп 
апэрэ мафэм щегъэжьагъэу а бзылъфыгъэр (Гощэунай 
ыIоу ыцIэ къыриIонкIи къыфегъэкIугъэп) сыгу зыкIырихьыгъагъэр, псэогъу тызэфэхъумэ, насып езгъотылIэнэу сыгу 
къысиIощтыгъ. Нычхьапэ паIухьэгъэ купыр зыпыпIухьан 
бзылъфыгъэп ар, ышъхьэ хилъэшъухьажьынэу къехъулIэгъапэр сшIэрэп нахь... Мыекъуапэ къызыда фэм зэмыкIокIыгъэмэ, Николаевскэ зыдэсым, тIо-щэ сы лъыкIуагъ, 
мыхъун къыраIолIагъэп, еслъэгъулIагъэп. Сахьидэ ыIуымыIоми, мы жыкъмэ уахэкIодэщт, ашхырэр адэпшхыщт, 
ашIэрэр адэпшIэщт. Ау етIани Сахьидэ ар ышIэн фэягъэп, 
хьабзым хьахъу ифэшъуаш нахь, сыд мощ зебгъэушIоижьэу узыфыголъыщтыр!.. КъызэриIотагъэмкIэ, апэрэп щтын 
ар зишIэрэр?.. Сыда ащыгъум къызкIысимыIощтыгъэр?.. 
Мыекъуапэ зыкIокIэ ыпакIэхэр хъублаблэхэу къэкIожьыти, 
IущхыпцIыкIэу щысыщтыгъэ. Зыгорэ къыригъажьэти, 
къыфэIошъущтыгъэп. СIуагъи, узгъэпцIэнрэ узгъэделэнрэ 
нэмыкI уапэ къифэщтэп. Бгъэ лыбэ Къаидэу загъорэ зыдэжь 

--- Page 226 ---

тихьэрэр лIы Iуш, ыIорэр, хэбдзын хэмылъэу, упкIэпкIыгъэ. 
Дунэе жъалым хьаф тытет зэриIори шъыпкъэ, бзылъфыгъэм ынэ Къэбгъаплъэ хъущтэп, непэ щэ нахь мымакIэу 
ужэхэон фае КъурIаным зэриIори ашIэн амышIэу къаугупшысыгъэпщтын. Бзылъфыгъэр умыгъэщынэмэ делэгъа бэ IэкIэшIэщт Къаидэ зыфиIори тшIошъ мыхъузэ, тэкIошъ 
тяутэкIы. Бзылъфыгъэмэ сыд яIэягъэми, хъулъфыгъэмэ 
ягулъытэ Сахьидэ къыубыты гъэп, ежь-ежьырэу кIуи зырыригъэпцIагъ. Угу къысэмы гъабгъ, мыхъун сшIагъэ еIошъ, 
зыкъыстыреIэтыкIы.  Джырэп, пшIэщтыр зыошIахэр арэп угу 
сыкъызыкIыжьын фэягъэр, джа остыгъэр жъугъэкIосэным 
ыпаIу... Сахьидэ зыдэщылъ лъэныкъомкIэ Бэбэжъ плъагъэ, 
мыщ ыпэкIи, ыжэгъу зызычIедзэм, къызэреогъагъэри 
ыгу къэкIыжьыгъ. Убэнэн, узэонкIэ уIаз, ау цIыфыгъэм, 
ныбджэгъуныгъэм Iофыр зыфэкIожьрэм, уикъэрар макIэ, 
ари дэгъоу къыбдэсшIагъ.
Бгъэлыбэм дэжь зыдахьэхэкIэ Къаидэрэ Сахьидэрэ зэрэзэIушъашъэхэрэр Бэбэжъ ыгу къызфэкIыгъэр ышIэ рэп. 
ГъэшIэгъонэп цIыфитIу зэIукIэмэ агу илъыр зэфырахыныр. 
Ары шъхьакIэ, шъэф мыухыжь яIэмэ сшIэрэп. Мы аужрэ 
дэхьагъуми, ежь шымэ захэхьажьым, мэкъу Iэтэ къогъум 
къозэрэщэгъагъэх. Илясэ хьаджрэтри, тиуцупIэ ригъашIэу, 
къыздырихыгъэри къашIэ, къыдгоуцонэу къыдгоуцорэп, 
мэфэ пчъагъэ хъугъэшъ, ишыкIэ пышIагъэм фэдэу, тэ кIоми 
зыдещэ. Сэ пщэрыхьэкIо-IэнэшIэу сыряI. Плъэгъурэба, 
урам къуапэм тетыгъ... Зыгорэм урикъэрэ гъулэн нахьи, 
узигъусагъэмэ зябгъэзэгъыгъэмэ нахьы шIугъ. Шъыпкъэ 
хьаджрэтмэ зыфаIорэр, унэбгырищэу узэзэгъыщтэп. Мо 
чъыепырхъэм еоу щылъыр къызытхэхьагъэм щыублагъэу 
нахьыпэм тызэрэщымытыгъэу тыхъугъ. Неущ Сахьидэ 
дэгущыIэгъэн фае, армырмэ тызэрэмышIэзэ, тыгу чъыIэ 
зэфэхъущт, тазыфагу имылъ къихьащт.
ПчыкIэ хъопскIым фэдэу гукъэкIыжь хьылъэхэр Бэбэжъ 
ынэгу щызэблэчъыфэкIэ, Гощэунае хьалыгъущэ тучаным 
чIэкIыжьыгъ. ШъхьаныгъупчъэмкIэ зэплъэр ары ныIэп 
зыкIыб къэгъэзэгъэ бзылъфыгъэу IукIыжьрэр зи лъэгъу гъэр. 
Пкъы псыгъо зэкIум джэнэ зэикI хьаплъы шъор епкIылIэ, 
лъэкIэпIэ пытитIуми пкъыр агъэлъагэу зырырагъэщы, пшъэ 
зэндэ мыиныщэми шъхьэр дештэ. Мор зитеплъэр хамыгъэукъоу, къалэр хэгъэкIи, чылэми дагъэсынэп... Модэ, 
етIани ущ зыкъызэрэсфигъэпсырэр, зыфэдэр амышI пIонэу, 
зигъэтхьэркъо Iасэу дэнэ шарыфри къысфытырехъо. Тэ 

--- Page 227 ---

щыIа естыгъэгъэ дэнэ шарыф огури? Алахьэм ешI зыкъуидзэжьыгъэри! ЛъэкIалъэ ышIыжьыгъэ ми, дзыо шъхьапхкIэ 
ыбзыжьыгъэми сфэшъуаш. Сымыделэмэ зилIэужыгъор 
зэсымыгъашIэу Iофы зедгъэшIэу фэтхьыни тыфэкIоныя!.. 
Тэрэз Сахьидэ зыфиIуагъэр, пхьыни, къушъхьэхъу мэлахъо мэ ахэбдзэнкIэ дэгъу. Са хьид-Махьид сэIофэ, ар есэрэшIи ыуж серэкIыжьыпэмэ сшIэрэп?.. Мыжыкъ хьалыгъу 
ымыщэфэу, мыслъымэн хьалыгъухьэ къэкIо етIани ар!.. 
Ащ бгъэшIэгъожьын зи хэлъэп, джары шъэфрыкIохэр 
зэрэпсэухэрэр. Зэ моу уауж сэгъэфы, уишъэф нафэ 
къыпфэсшIыщт, дунэе нэфым сыкъызэрэоплъын тетэп, 
сянэ укъилъфыгъэкIи пшIагъэу зыфаIуагъэр къыпфэзгъэгъущтэп!..
- Узпэтыр сыда, Аслъан,- гу плъыгъэм зэрэхэтэу 
Бэбэжъ зыкъызэригъэзэкIи, хьалыгъущэ шъэожъыем 
текууагъ,- къаштэ хьалыгъуитф!
- Къаштэ чапыч пшIыкIутф,- къыпымылъэу Аслъан 
адырэ къыпыт унэм чIэхьагъ.
Аслъан къызэрэдэгущыIэжьыгъэр шIогъэшIэгъонэу 
Бэбэжъ зыкъишIэжьи, сыдэущтэу мы пэщыныцIэм зыкъысфигъэпсыра ыIуагъ. ЦIыфым нахьышIоу уфыщыт 
къэс узэрэщыгугъэу къычIэкIыжьрэп. Сыда мыщ ыгу 
римыхьыгъэр? СызилъэгъукIэ къызэрэспэгъочъыщтыгъэм 
непэ фэдэп. Мо зыпхэкI Iузыхыжьрэм есIуагъэр арыщтын 
ыгу емыIугъэр. Сыда Аслъан ащ къызэрэхахьэрэр? УиIоф 
зыхэмылъым зыхэмыIу, ппшъэ къыралъхьагъэр гъэцакIэ, 
щэфакIо къыпфакIорэмэ дахэу апэгъокI, Iэдэбыр уапэу 
адэгущыI, зыфаер афашI - арба мафэ къэс Рэщыд-пашэм 
узэригъасэрэр, шъхьэубат?..
- Тэ ущыкIодыгъ сэIо? - Бэбэжъ къыпыт унэмкIэ джагъэ, хьалыгъу хъурэе заулэу къыхьрэмэ ышъхьэ къакъомыщыжьэу Аслъани къэкIожьыгъ, щэфакIор зыдэщыт 
мэкIай лъэныкъомкIэ тыримылъхьэу, адырэ мэкIаим 
мыгузэ жъуахэу ригъэкIугъ. Аслъан ыкIыб къэгъэзакIэ 
зэгуигъэутэу, джыри Бэбэжъ джагъэ: - Арэп, орба хьалыгъуитф къаштэ зэсIуагъэр?
- Къытелъхь сIуагъэ сэри чапыч пшIыкIутф, мыщ ыпэкIэ 
пхьыгъэгъэ хьалыгъуищми ауасэ чапчибгъури къегъэгъусэжь,- Аслъан къемыплъэу къыриIозэ, къызэрилъытэрэ 
пхъэжъыехэр мыгузэжъуахэу къызэпегъачъэ: - Чапыч 
пшIыкIутфым чапчибгъур зебгъэгъусэжькIэ, тхьапш зэрэхъурэр? Ары, упылэжъ хъункIэ чапыч щэкIэ. Упылэжъ 
къысэотышъ, чапыч осэтыжьы.
- Арэп, о кIалэр, хэт ихьа непэ къыоцэкъагъэр?
- Оры? - Аслъан джыры ныIэп Бэбэжъ къызеплъыгъэр.- О сыда непэ къыохъулIагъэр, одрэм зеодзы, 
мыдрэм зеодзы?..
- Хъоршэрыгъэ зыкъысфэмышIэу угу илъыр къаIо!..- 
мэкIаеу азыфагу дэтым шъхьапырыпкIыщт пIонэу, Бэбэжъ 
пкъыкIэ зырищыгъ.- Тэ щыI Рэщыд-пашэр? Къедж джыдэдэм!..
- Дэсэп.
- Тэ щыI?
- Хьалыгъухьэ укъэзIофтагъэмэ ягъусэу тыгъопчыхьэ 
зэрэдэкIыгъ. Джы угу илъыр къаIо пIуагъэшъ, къыосIон. 
ЛIыгъэ пхэлъэп, Бэбэжъ!..
- СыкъэмыушъхьакIу, нахьыкI!..- Бэбэжъ ынэхэр къилыдыкIхи, зыгубжкIэ зэрэхъу хабзэу, мэхъэшэгъу машIор 
къакIилъэсыкIыгъ.- СызыIабэкIэ, сиIашэ сыблэIэбыкIэу 
сихабзэп!..
- Бзылъфыгъэр уушъхьакIугъэшъ, джы Iашэм игугъу къэошIыжьы,- Аслъан хьалыгъухьэ къэкIуагъэм ыгу 
зыфэчъыIэм ышъхьэ къырихыгъ.
- Зышъхьэ плъытэн бзылъфыгъэп зигугъу къысфэпшIырэр!..
- УмышIэрэм урэгущыIэ, Бэбэжъ!..- Аслъан ымакъэ 
къызэблихъуи, ыгу зэрэхэкIрэр ригъашIэу, нахь къэушъэбыгъ, ыгуи къызэхахьэба пIонэу къыпидзэжьыгъ.- УмышIэрэмэ сшIэрэп нахь, сшыпхъум фэдэу Гощэунае къалэм 
къыздыдэс... ГущыIэ Iаер зифэшъошэ бзылъфыгъэп ар! 
Ащ нахьи нахьышIу, нахьыжъ, джа очылэу узфэуцужьрэ 
Сахьидэжъым икъэбар зэгъашIэри!..
- Зикъэбар сымышIэрэ цIыф уцогъу сшIырэп сэ!..
- Ащыгъум кIэупчI.
- Къебгъэжьагъэшъ къаIо.
- Сахьидэ хьаджрэтым сэ икъун дэсэшIэ, пшIошъ 
хъущтмэ сшIэрэп нахь.
- ПшIэрэр умыушъэфы!..
- Бэчыр хьаджрэтым игугъу ашIэу зыгорэкIэ зэхэпхыгъа?
- Ащ фэдэ хьаджрэт игугъу ашIэу зэхэсхыгъэп.
- Сахьиди игугъу ышIыщтыгъэба?
- Зэ сIуагъэр тIо кIэсэмыгъэIотыкIыжь!..

--- Page 228 ---

- Бэчыр сыд икъэбар Iори еупчI.
- КъапIорэм ишъыпкъагъэ сиупчIэ елъытыгъэщт... 
СыкъэдаIо...
Сахьидэ хьаджрэтым икъэбар цIыф ышIэрэп. УеупчIыгъэкIи мыр къысэхъулIагъ, мыр ясшIагъ, мыр къысашIэжьыгъ ыIоу къыуиIощтыгъэп, хьаджрэтэу зыфыхэхьажьыгъэр цIыф ышъхьэ къыфыримыхынэу нэузыр зытырилъхьажьыгъэм фэдэу дунаим тетыгъ. Ары шъхьакIэ, зыгори 
умыIуахэу, ужэ псы дэгъэхъуагъэу ущыIэн плъэкIына, 
цIыфми уахэхьащт, уахэкIыщт, узэмыжэгъэ Iаджми уаIукIэщт, уджэуапынчъэу къэхьыгъуай. Гури зэтеуIубэгъэ 
зэпытыщтэп, хьаджрэт щыIакIэр хьылъэми, къызщыдэчъыщт чIыпIэмэ уащифэщт.
УпчIэ ептыныр Сахьидэ икIасэп.
УпчIэ закIэу зэхэлъба щыIэныгъэр, джэуап ептэу хэта 
ащ пыбгъэлъыщтыр ыIонышъ, щхы фэдэ зишIмэ, сэмэркъэузэ пIэкIэкIыжьы. Ау тхьагъэпцIми тхьагъэпцI иджэуап 
зэраIоу Сахьидэ шIозгъанэрэ хьаджрэтхэри мызэу-мытIоу 
ыпэкIэ къэкIыгъэх. Сыдэу зыкъыфашIэу, къаигъэ ашIыгъэкIи шъэфэу къыздырихьакIыщтыгъэр ариIощтыгъэп, 
ушъхьагъу закъоу къыугупшысыгъэм ренэу рыхэкIыжьы. 
Ушъхьагъур урысхэу адыгэ чIыгум къитIысхьагъэхэр, ахэмэ 
яджаурыгъ, ямызэфагъ. Чэщ горэм къэзэкъхэр къякIухи, 
ежь нахь псаоу къэмынэу, яунагъо рабзыкIыгъэшъ, жьы 
къыщэу дунаим псаоу тетыщтмэ, алъ ышIэжьыщт. Арынчъэу дунаим тетыгъэкIэ ылъытэщтэп. Джары ушъхьагъу 
нэпцIэу хэти зыхигъэдаIощтыгъэр. Ар лIыгъэкIэ фэзлъэгъухэри мэкIагъэхэп, хагъахъозэ фэзгъэIухэри нахьыбагъ. 
Шъыпкъэр пIонэу хъумэ, а зыфиIори ымыгъэцэкIэшъоу 
щытыгъэп, ежь зэриIоу, хэт щыщми, мыжыкъыгу зиIэ 
къыгъанэщтыгъэп. Дунаим тыримылъэгъуахэщтыгъэхэр 
бзылъфыгъэхэр арых...
Iофыр зэкIужьыщтыгъэр, хэт щыщми, джа бзылъфыгъэхэр ары нахь мыжыкъ Iофэу, джаур Iофэу зыфиIощтыгъэхэр арэп. Ар ежь нэмыкI цIыф ышIэщтыгъэп, ышIэнэуи 
амал зимыIагъ. Къызищэгъэгъэ чэщым, нэчыхьэр фатхи, 
шъузым дэжь зехьэм щегъэжьагъэу хъулъфыгъэ шъхьакIор 
жъалым зыфишIыжьыгъэу, химыгъахъомэ химыгъэкIэу, 
идунай къехьы.
ЛIакъокIэ  Сахьидэ хьаджрэтыр къушъхьэчIэс абдзахэхэу  зинахьыбэр Тыркуем икIыжьыгъэмэ ащыщ. Бзыикъо 

--- Page 229 ---

заом илъэхъан ятэ ылъ ешIэжьы ыIуи, ригъэшIэщтыр ри гъэшIахи, Бжыхьакъопщ Мэджыр ыукIыжьыгъэгъэ Мэ къаем 
ыкъо Хьабацэм ыкъо Мухътарым ыкъожь Сахьидэ. Мэкъэе 
Хьабацэ Кавказ заор адыгэчIым зыщаухыгъэ 1864-рэ илъэсым 
Тыркуем икIыжьрэ абдзахэмэ ахэтэу ТIуапсэ нэсыгъэмэ 
иунагъокIэ ащыщыгъ, ау къухьэм зы щитIысхьащт мэфэ 
дэдэм кIэгъожьи, ежьыр, ишъуз, ыкъо Мухътар аIоу 
рищэжьэжьхи,  гъэбылъыгъэкIэ  къушъхьэм чIэхьажьы гъагъ. 
Урысыдзэр зэIэсэжьым, унагъор ХьакIуцу мэзым къыхищыжьи хыIушъом пэмычыжьэу щытIысыгъэ адыгэ унэгъо 
заулэу Агой чылэкIэ зэджэжьыгъагъэмэ ахэтIысхьагъ. 
Мэкъэе Мухътарым унагъо зешIэм, сабый къыфэмыхъоу 
илъэсиблэ фэдиз шъузымрэ ежьырырэ хэтыгъэх. Сабый 
зыхэмыкIрэ шъузыр непэ сымытIупщыжьмэ неущ сэтIупщыжьы ыIозэ, Сахьидэ къафэхъугъ. Унагъом сабый кIасэу 
къихъухьагъэр агъашIоу, зыфиIорэр фашIэу псэущтыгъэх. 
Сахьидэ илъэс тIокIым ихьагъэу къыщычъаий ятэ лIагъэ, ащ 
ыуж илъэсищ тешIагъэу яни дунаим ехыжьыгъ.
Чылэм дэс кIалэу анахь теплъэ зиIэмэ Сахьидэ ащыщыгъ. Илъэс тIокIырэ тфырэм зеуцом, унэгъо шIэным 
апэрэу егупшысагъ, янэ зэрэфэшъыгъогъэ уахътэм илъэситIу уахътэри икIыгъ. Ау унагъо зэришIэн фаер ышIэзэ, 
иныбджэгъумэ къырагъэлъэгъурэ пшъашъэхэр ыгу римыхьхэу илъэситфэ шъхьэзэкъорыпсэоу къыхьыгъ. Нысэ щэ джэгухэм ахэтыныр, къащышъоныр икIасэу шъхьафит 
щыIакIэу щыIагъэми, ятэ-ятэжъмэ, Мэкъэе лIакъомэ ахэлъыгъэ хъункIэгъэ-бзэджагъэр Сахьидэ къыхафэщтыгъэп. 
Ежьри ялIакъо къырыкIуагъэм ащ фэдизэу пылъыгъэп. Ятэм 
ятэжъ Мэкъаерэ ятэжъ Хьабацэрэ ядунай тетыкIагъэм, 
къарыкIуагъэм щымыгъуазэу щытыгъэп, ау шIу ашIагъэми, 
бзэджагъэ зэрахьагъэми хэшIыкI фыриIагъэп. Ащ фэдэхэр 
къахэфэх нахь, тегущыIэжьхэу яхабзэп. Пырамыбжь мэшъхьалъэ шъхьадж илъэпкъ еожьы зыфэпIощт гущыIэжъыр 
къэзгъэшъыпкъэжьын бзэджагъэ унагъо ышIэфэкIэ Сахьидэ 
къыхэфагъэп. Ары пакIошъ, кIэлэ шIагъу, лIы хэкIыщт, 
унагъо зышIэн цIыф аримыгъаIощтыгъэмэ, бзэджагъэкIэ 
чылэдэсхэр зытыригъэгущыIагъэхэп. Зышъхьэ зылъытэжь рэ ныбджэгъу аригъаIоу, нэшIукIэ зэригъэплъыщтыгъэх.
Илъэс щэкIым щысыгъэ Сахьидэ икъэщакIэ зэхэзыхыгъэмэ агъэшIэгъуагъ. Игухэлъ иныбджэгъумэ аригъэшIагъэп, Iаби, анахь пшъэшъэ ибэ закъоу, тхьамыкIэу чылэм 
дэсыр къыщагъ. Унэм зырегъэтIысхьэ пчыхьэр ары ныIэп 

--- Page 230 ---

иныбджэгъумэ макъэ заригъэIугъэр. Ежь Сахьидэ цIыф 
зекIуакIэкIэ мызекIуагъэ пае къагъэнагъэп, адыгэ хабзэу 
щыIэм зэриIокIэ зэхахьэхи, нысэщэ джэгуи фашIыгъ. Хэти 
ыгу пыкIырэмкIэ унэгъо лъапсэм иуцогъэ нэбгыритIумэ 
адэIэпыIагъэх.
- Нэчыхьэр атхыгъах, некIо, нысэунэри къэтыунэкIыгъах,- шъэодакIом зеIом, нибжьи зэрэщымытыгъэу Сахьи дэ кIыфы къэхъугъ, ятIэкIэ ыгу утIагъэ фэдэу, зыфае дунаим 
щымыIэу гъэшIэгъонэу къэхъугъ. Нэчыхьэр атхыфэкIэ, 
иапэрэ чэщ ихыгъокIэ фит ашIыныр къэсыфэкIэ шIоIэшIугъэ 
хъущтыр зэхъухэм къэзыщэгъакIэм зэхимышIэу ныбджэгъум къеплъыгъ.- Сыд сэIо, Сахьид, узфыщысыр, гъэмэфэ 
чэщыр кIако, нэфшъагъо мыхъоу укъисщыжьын фае...
- ЖьыIоба джыри, тIэкIу нахь мэзахэ гъэхъу...
- Олахьэ, Сахьид, уцIыф гъэшIэгъоным...- ныбджэгъум къыIуагъэм мэхьанэ римытэу шъэодакIор щхыгъэ.- Сэ 
мыр ятфанэу шъуз къэзыщэрэ ныбджэгъумэ сыряшъэодакIошъ, мы пIорэм фэдэ апэрэу зэхэсэхы. Адрэмэ 
сыдигъо нэчыхьэр атхыщт, пчыхьэ хъущт, мэзахэ хъущт 
аIоти, сыщагъэIэжьыщтыгъэп.
- Ар оIомэ, сэра мыхьазырыр!..- Сахьидэ къызщылъэтыгъ.
- Олахьэ, Сахьид, сэри ары сIорэр. Зэрэибэ шъхьэзакъор ары нахь, анахь пшъэшъэ дахэу чылэм дэсыр 
къыщагъ аIошъ, Iаджи къыохъуапсэ.
- Ибэр Iофа сэIо, илъэс заулэкIэ сабый зыщыплI джэхэшъогум къытеттIупщхьащт. Сэри сышъхьэзакъу. Дунаим 
къытэнэцIыни тызэнэцIыни щымыIэу, тиIэм хэдгъэхъон нахь, 
хэдгъэкIынэп. Сыд аIорэр, джэдыгум ежь щыщ радэжьы 
аIо. Ари Iофэп. Ныбджэгъурэ шъэогъурэ уиIэмэ, дунаим 
зэкIэри щыуиI. Ныбджэгъу зэгъэгъоти, бгъотыгъэр гъэ гъу нэ 
зыIуагъэм фэдэу зысIэтыным ыпэкIэ бэмэ сямыгупшысагъэу 
къызшIомыгъэшI, хьаулыеу илъэс щэкIым сыщысыгъа!.. 
Къэсщагъэри, ори мары къэпIуагъ, сурэтым фэд, дахэм 
сылъыIэбагъэкIэ арэп, ари къыхэмыхьагъэу сIомэ, пцIы 
сэусы, унагъо зышIэн цIыфэу сеплъыгъ.
- Ар джы оIо шъхьакIэ, пшIэщтыр ошIэфэ уушъэфыгъэ.
- Зыфэсыушъэфыгъэри къыосIон. ЗыгорэкIэ анахь 
тхьамыкIэм унаIэ тебдзагъ, зэрэбылым щыIэп шъуIоу 
къысIэкIэжъугъэуIэякъомэ сIогъагъэти ары. Мары олъэгъу, зи мыхъун сшIагъэп, адыгэ хабзэм нычхьапэ нэс 
сырыпсэугъ...- Сахьидэ гум щыхъэрэмрэ щышIэрэмрэ 

--- Page 231 ---

зыдимышIэжьэу игущыIэ къытекIозэ унэм икIхи, цIыф 
зырамыгъэлъэгъоу джацы мэзэхэ ужмэ адэжь нысэунэм 
кIуагъэх.
Нэчыхьэр зыщатхырэ пчыхьэм нысэщэ джэгум ижъобгыпI. Джаущтэу джэгум зызкIырагъэIэтрэми лъапсэ 
имыIэу щытэп. Ари адыгэ нысэщэ джэгум изы нэшанэмэ 
ащыщ. КъэзыщэгъакIэр апэрэу нысэм дэжь зэрыращагъэр, шIу зэрэлъэгъуитIурэм азыфагу дэлъ шъэф IэшIур 
зэраушъэфыщтым, ашIэрэмкIэ хъярым къекIолIагъэхэр 
зэрэрамыгъэгупшысэщтым пай, нэмыкI гупшысэхэри 
къыдырагъэубытэу къызэрэщагъэмэ яшъэф зыщекIокIырэ 
унэ шъхьафри, пчъэм, шъхьаныгъупчъэм, унэ кIыбым, 
кIашъом щыкIэкIыжьэу шъэогъумэ къагъэгъунэ.
Нысэунэм Сахьидэ зефэм, джыри игумэкIыгъо нахь 
къыхэхъуагъ. КъехъулIагъэр сыда? Къэзыщэжьыгъэ 
ныбджэгъур ригъэкIыжьы шIоигъоп. Нахьыбэрэ щыс 
къэсми, нахь игуап. Псэлъыхъо къэкIуагъ пIонэу лъэкъуитIур зэтедзагъэу, нычэпэ шъузы фэхъущтым загъори 
феплъэкIэу, ныбджэгъум къэбархэр реIуатэ. НысэмкIэ 
шъэодакIом зыфиIуагъэр шъыпкъэ. Илъэс тIокIым итын 
бзылъфыгъэ пкъы псыгъо ищыгъэ дах. КъопцIэ нэгуф. ЛIэу 
къыфихьажьыгъэм зэрэщыукIытэрэм къыпэщылъ чэщри 
къызэрэхэхьажьырэр арэу къычIэкIын, ынэкIушъхьитIу 
мэшIотэпэу къыхехы.
- Моу, Сахьид, уищазымэ лъэныкъо зыщысэгъэх,- 
шъэодакIом фэщыIэжьыгъэп,- адрэ лъэныкъори пщызыхыжьыщтыр уапашъхьэ ит...
- Ар дэдэр къэтымыщэ рапшIэу дахэм езгъэшIэнэп...- 
Сахьидэ зигъэлIэу къыщанэгъэ щэзымэ лъэныкъор зыщиутыгъ.- Ащи зэгорэм тыфифэжьын, узигуапэм плъэхъобэжъыий къыпфитхьакIыщт.
- Нэфшъэгъо пасэмэ адэжь мо шъхьаныгъупчъэм 
щэ сыкъытеощт,- шъэодакIор къесэмэркъэужьыгъ,- 
ухэмычъый...
Апэрэ чэщми, ятIонэрэ чэщми, Сахьидэ зи къыдэхъугъэп.
УкIытэм тырилъхьэу, къехъулIагъэр къызхимыгъэщэу, 
ящэнэрэ чэщми ежагъ. Нахьыпэрэ мафэхэм фэмыдэу 
мэзахэ къызэрэхъущтым паплъэу джы хъугъагъэ шъхьакIэ, 
гур зыфаем пкъыр емыуцуалIэу ящэнэри, адырэ къыкIэлъыкIуагъэхэри текIыгъэх. Мази, мэзитIуи, ящэнэрэми 
хэхьагъ. Апэрэ мафэхэм, мазэм шъузым еубзэщтыгъэмэ, 

--- Page 232 ---

къехъулIагъэр зыфихьын ымышIэу хигъэкIокIэжьыщтыгъэмэ, джы зыщыгугъын зэрэщымыIэр къыгурыIуагъ. 
ЦIыфыгъэ шъэбагъэр щыгъупшэу, къехъулIагъэр шъузым 
тырилъхьэу, дысыгъэр пигъохэу регъажьэ. ЕтIанэ дысыгъэм хэкIышъ, зэо-банэ решIылIэ.
- Укъасщи, сиджэхэшъогу укъытесщи, зызгъэунэхъужьыгъ,- мафэ горэм Сахьидэ шъузым риIуагъ, риIуагъэм 
къыщымыуцоу ыIи тырищэежьыгъ.
- Сыда силажьэр?..- мафэ горэм шъузым шъхьакIор 
фэщэчыгъэп.- Аущтэу тыпсэущт нэмыIэмэ, сшъхьэ щызгъэзыежьмэ нахьышIу!..
- Пшъхьэ щыбгъэзыежьынышъ, чылэм хиз сыпшIыщт 
ара?! - Сахьидэ зэхихыгъэр ымыдэу къыкIэкуукIыгъ, джа 
чIыпIэр ары мэкъэелъ зэрэкIэтыр къезгъашIэу, мэхъэджагъэм гум зыкъырезгъэдзагъэр: - Iапэ къысфябгъэшIэу 
укъыздэхьащхыжьын уихьисап. Къызэрэбдэмыхъущтыр 
къыосэIо!..
- Ар зэкIэми ашIэнэу ищыкIагъэп...
- Бзыуцыфым машIо хэбгъэбылъхьан плъэкIыгъэ мэ...- Сахьидэ гукIэ щхыпцIыгъэ.
Гум къыфихьэгъэ шъэфым бэрэ Сахьидэ зыригъэкъудыижьыгъэп. НэбгыритIумэ яшъэф зы ышIэу шъуз 
хэчъыягъэр чэщныкъом пIэм щыхилIыхьи, икъэбар цIыф 
римыгъашIэу, шъхьэр хихьажьыгъ. Илъэс пшIыкIутфым 
къехъугъэу ижъалымыгъэ шъэф бзылъфыгъэхэмкIэ 
къыздырехьакIы. Ихьаджырэтыгъэ нэпцI ежь нэмыкI цIыф 
щыгъуазэп...
- Къеблагъ, Мос,- унэм къихьэгъэ лIым нэгушIоу 
Гощэунае пэгъокIыгъ, зэризакъори ыгъэшIэгъуагъэми, 
къызхигъэщыгъэп, гуцафэ гори ригъэшIыгъэп.
- Гъусэ зэрэсимыIэмкIэ емыкIу къысфэмышI, Гощэунай,- бзылъфыгъэ шъхьэзакъом дэжь имыIахьылэу, 
иза къоу зэрыкIуагъэмкIэ адыгэ хабзэр зэриукъорэр зыдишIэжьэу, Моси къыIуагъ.- Мыщ ыпэкIэ гъусэ сиIагъ, ау 
кIэкIэу  къытлъихьэгъэгъэ нэбгыритIумэ тагъэгущыIэгъагъэп. Джа чэщ дэдэм сигъусэгъэ Иван Прохоровичри 
къалэм дэкIыжьын фаеу хъугъэ. Уадэжь къыздэсщэн 
ныбджэгъуи Мыекъуапэ щысимыIэкIи арэп. Ау гухэлъэу 
сыкъэзыщагъэр зыфэдэр сшъхьэкIэ къыуасIо сшIоигъошъ, 
сыкъызэхэпшIыкIынэу къысшIошIы. Гум къыпкъырыкIрэм 
гум лъагъо фегъотышъ, джа лъагъом уадэжь сыкъищагъ...

--- Page 233 ---

Аужрэ псалъэр зызэхехым, Мосэ къызфэкIуагъэм 
гукIэ щыгъозагъэми, ошIэ-дэмышIэ гуапэр къауи, Гощэунае 
ыбгъэ зыкъыдитэкъуагъ. НэкIушъхьэмэ лъыр къызэрячъэрэр, къызэрэшэплъхэрэр зэхишIагъ. Апэрэ пчыхьэм ыдэжь 
къызфакIохэми а дэдэр къехъулIэнэу ригъэжьэгъагъ 
шъхьакIэ, Сахьидэдыхэр Iофым къызыхэожьхэм, нэкIушъхьэмэ къахихыным ычIыпIэкIэ кIыфы хъужьыгъэу хъулъфыгъиплIмэ апашъхьэ исыгъ. Мыры ыIонэу а пчыхьэм лIымэ 
аIуагъэхэр Гощэунае къышIэжьрэп. Сахьидэдыхэр зыфэдэр 
ежь нэмыкI цIыф ышIэщтыгъэп. ЗэрэмышIэу зэрихьылIэгъэ 
хъулъфыгъэмэ азыфагу мыхъун горэ къыдэхъухьакъомэ 
ыIоти, щынэщтыгъэ. Гощэунае зыщыщ ымышIэщтыгъэр 
Иляс зыфаIоу щысыгъэ лIы од гъурыр ары. Сыхьат псаум 
щэсыфэхэкIэ, ыIитIу къэмапшъэм телъэу, гъэкIыжьыгъэу 
щысыгъ нахь, зы гущыIи къыжэдэкIыгъэп. Тэджыжьыфэхэ 
Сахьидэ къыIорэм шъхьэр дигъэсысыгъ.
- Иван Прохоровичым лIы дэгъушъокIэ сеплъыгъ, 
Мос...- Гощэунае шъхьэихыгъэ гущыIэу къыраIуагъэм 
шъхьащыгущыIыкIыгъ.
- Пузыревра? - Моси бзылъфыгъэм ар зыфишIагъэр 
къыгурыIуагъэу, къэупчIэжьыгъ.- Иван лIы дэгъу. ЦIы фы гъэ 
хэлъ. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ тыззэнэIуасэр, урыс, адыг, 
ермэл, нэгъой ыIоу зэхэдз ышIэу гуцафэ си гъэ шIыгъэп.
- Адыгабзэ ешIа? - ошIэ-дэмышIэу Гощэунае къэупчIагъ.
- Адыгэ хабзэм хэшIыкI фыриI, бзэм щыгъуазэп.
- Адыгэ чIыгум, пачъыхьэм, урысмэ афэгъэхьыгъэу 
Сахьидэ хьаджрэтымрэ орырэ шъузэпео зэхъум, адыгабзэ 
ешIэу адэ сэ къысщыхъугъи.
- Иванрэ сэрырэ пачъыхьэмкIэ, чIыгумкIэ, лъэпкъэу 
тызщыщымкIэ тыгу илъыр зышъ, къыгурыIощтыгъэу 
къычIэкIын.
- Ащи, Иван Прохоровичми,- егъашIэм ыцIэ ышIэщтыгъэм фэдэу къыриIуагъ,- пачъыхьэр ылъэгъу хъурэба?
- Пачъыхьэр зылъэгъу хъоу сшIэрэр, Гощэунай,- Мосэ 
игуапэу джэуап къытыжьыгъ,- Хъанкъохэр, Шъэотыкъхэр, Трахъохэр, Бэгъэрсыкъохэр, Сидоровхэр, Деминхэр, 
адыгэ чылэмэ адэс пщы цIыкIухэу зичIыгу зыгужъуакIэ 
дэлъхэр арых нахь, сэщ фэдэхэр, ощ фэдэхэр, Пузыревым 
фэдэхэр арэп.
- Сокольскэ зэшхэми пачъыхьэм дэйкIэ утырагъэгущыIэщтэп.

--- Page 234 ---

- Сокольскэмэ язакъоп, Луценкэм фэдэхэри ары.
- Луценкэр ошIа? - Мосэ Луценкэм ыцIэ къызэрэриIуагъэр Гощэунае ыгъэшIэгъуагъ.
- Хэта Луценкэр зымышIэу мыщ  дэсыр?..- Мосэ 
зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу, Гощэунае IугушIуагъ.- 
Шъужэхахьи, зэрэжъугъэсысыгъэми сыщыгъуаз. Зымафэ 
Софья Дерман сыIукIагъэти, къысфиIотэжьыгъ. Шъо 
шъуизакъоп, шъуауж унэмэ ащигъэдэрэ бзылъфыгъэхэри 
Батуриным жэхэхьагъэх аIуагъ.
- Тэрэзэу ашIагъ. Джа дэдэр Абдуловыми фэшъуаш,- 
Гощэунае егъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу, сыхьатныкъокIэ 
гуапэу ыбгъэ къыдэтэкъуагъэм ымыстыщтыгъэ пIонэу, 
Мосэ дыригъэштагъ.- Ахэмэ ящырыкъушI гъучI уатэхэр 
къырахьыжьэмэ, укъялынэп!..
Мосэ нэшIукIэ джыри Гощэунае еплъыгъ. Гум илъым 
къыдишIагъ пIонэу къыдырегъаштэ. ЦIыфмэ ахэхьагъ, 
ахэкIыгъ, къин зылъэгъугъэ, гулъытэ зиIэ бзылъфыгъ мыр, 
чыжьэу маплъэ, телъэдагъэкIэ гущыIэрэп. Плъэгъурэба, 
есIуагъэм егупшысэу къычIэкIын, дахэу текIи, ныбджэгъум 
игугъу къызэришIыгъэр. Сэ сыкъызфэкIуагъэу зышъхьэ 
къисхыгъэм удэзгъэгузажъорэп, къызщыпIорэр сипIалъэ, 
джэуапэу къептыжьыгъэм елъытыгъэу сыпсэун. Ярэби, 
сигухэлъ фэгъэхьыгъэу Щэбанэ тIэкIу-шъокIухэр есIокIыгъагъэх, римыIуапэми, ипхъорэлъфба, фыхигъэпсыгъэнкIи 
къэнэнэп. Ащ нахьрэ Iоф симыIэу сылъыхъуагъэкIи ицIыфыгъэкIэ, игъэпсыкIэкIэ, игупшысэкIэ мыщ нахь шъхьэгъусэгъо гогъу згъотынэпщтын. Икъун сизакъоу сызэрэхэтыгъэр. 
ЧылэмкIи ныбджэгъухэмкIи емыкIу. ПшъэшъэжъыитIури 
сянэрэ сшынахьыкIэрэ атезгъэкIэгъапэх. Унагъо сиIэу, 
сызэкIолIэжьын сиIэмэ, ахэри нахьыбэрэ слъэгъуных, 
сынаIи нахь атезгъэтын,- джэуапынчъэ гупшысабэ Мосэ 
ышъхьэ илъыгъ.
Джа гупшысэмэ афэдэ хьазырми Гощэунаий ахэтыгъ. 
Апэрэ мафэу зилъэгъугъэм щегъэжьагъэу Гощэунаий 
Мосэ ыгу рихьыгъ. Мыр ящэ нахь мышIэми зилъэгъурэр, 
игугъу ашIэу, ыцIэ къыраIоу зэхихыгъэ. Ахэри Iофым 
къыхэмыхьагъэхэу щытыхэп. Зыгори къыкIэрытIысхьэу 
Мосэ фэгъэхьыгъэу къыдэгущыIагъэп, Щэбанэ гущыIэ 
зытIу къыфыхигъэпс фэдэу ышIыгъ шъхьакIэ, псэогъу 
шъузэфэхъу ыIони къыриIощта, аущтэу шъхьэихыгъащэу 
къыриIогъагъэмэ, укIытапIэ ригъэфэныгъи. Ары шъхьакIэ, 
пшъэшъэжъые цIыкIуитIоу иI зыфаIуагъэхэр къысэсэщтха?.. 

--- Page 235 ---

Ны сафэхъушъуна?.. Муары, сэ сипшъэшъэжъыий, ны 
фэхъушъущтмэ сшIэрэп къыфащагъ аIуагъ. ЕгъашIэм фэхъунэп!..- Гощэунае ыгу къыпиIонтыкIэу къэузыгъ,- мами 
феIошъунэп!.. ЕтIани ащ, зи мыхъуми, нан, тат зэриIон 
нэнэжъи тэтэжъи иI... СшIэгущэрэп, сшIэгущэрэп... Тэ 
зэрэтIоу дунаир щытыгъэмэ, къытэхъулIэрэ купыр къытэхъулIэныеп. Мосэ иемэ ежь нэмыкI нахь пэблагъэ яIэп... 
Сэсые цIыкIум елъытыгъэмэ, ахэр бэкIэ нахь насыпынчъэх, 
ашъхьэ Iэ ащызыфэрэр ягушIуагъоу дунаим тетхэщтын... 
Сыд цIыфмэ аIорэр, къэзылъфыгъэрэп, зыпIугъэр ары аIо...
Гум илъым джыри зэ Мосэ къытыригъэзэжьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, зэришIын ымышIэу заулэрэ щыси, аужрэ 
псалъэу Гощэунае къышIыгъэмэ мыр апигъэхъожьыгъ:
- ДакIомэ, цокъашIэмэ язакъоп, Гощэунай, Гурскэм, 
Просянкин зэшхэм, Вакулиным, Харасановым, Калифади 
язаводхэм рабочмэ закъыщаIэты къэс, пачъыхьэм ылъапсэ 
нахь сысыгъошIу хъущт.
- Джары Софи ыIорэр...- Гощэунае шIогъэшIэгъоныгъ урыс бзылъфыгъэмрэ ыпашъхьэ ис адыгэ лIымрэ 
яIо зэрэзэтефэрэр.
- Софэ шъыпкъагъэ зыхэлъ бзылъфыгъ,- Софэрэ 
ежьырырэ зэрэзэнэIуасэр, а зы Iофым тIури зэрэпылъхэм 
Мосэ ышъхьэ къырихыгъэп,- сигуапэ нэIуасэ шъузэрэзэфэхъугъэр. ИлIи цIыф дэгъу, шъыпкъагъэ хэлъ, еджагъ, 
гъэсагъэ... Адыгэ Iофмэ зэрапэчыжьэр, къызэрэгурымыIорэр сыгу къео нахь... Джары, Гощэунай,- ащ нахьрэ 
къызфэкIогъэ Iофым зыримыгъэукIыхьажьы шIоигъоу 
къыIуагъ,- пачъыхьэри, Луценкэри, Хъанкъохэри зэдгъэзэфагъэх, зи къызэмыIолIагъэр гукIэ сыкъыпфэзыщэгъэ 
Iофыр ары. СиIоф зытетым ущымыгъуазэу щытэпщтын. 
Ущыгъуазэми, сэ сшъхьэкIэ къэсIуагъэу зэхэпхыгъэп. 
Шъхьащэфыжьым пэмычыжьэ урыс станицэ горэм щыщ 
шъузи сиIагъ, сабыитIуи къысфилъфыгъ. Зым Мария, 
адырэм Тамарэ ыцI. Нахьыжъымрэ нахьыкIэмрэ азыфагу 
илъэсыби дэлъэп. Мариер илъэсибгъум ит, Тэмарэр илъэситфым ихьагъ. Яни щыIэжьэп...
- ТхьамыкI,- Гощэунае ибзылъфыгъагъэ къытекIоу, 
Мосэ игущыIэ зэпигъэугъэ,- бэшIагъа зыщымыIэжьыр?
- Угу зыфэгъун бзылъфыгъэп ар...- Мосэ лъэшэу 
шIокъинэу къыIуагъ.- КIо, етIани сыд пшIэн, тызэкIыгъугъ, сипшъэшъэжъыитIуи къыхэкIыгъ... Сыушъэфынэп, 

--- Page 236 ---

сызщыдэмысым, Нэмыцымрэ Америкэмрэ сазыщэIэм, 
бзылъфыгъэ шъхьэлъытэжьыр щыгъупшэгъагъ...
- Сэри пшъэшъэжъые зэрэсиIэм ущыгъуазэщтын?..
- Сыщыгъуаз. КъыохъулIагъэр зэкIэ Щэбанэ зыпчыхьэ 
къысиIотагъ. Ащ ыпэкIи, уикъэбар зэхэсхыгъагъэ. Гухэлъэу къыпфысиIэм укъезэгъмэ, къызщыпIорэр сипIалъэ. 
Егупшыс, сиунагъокIэ къысэрыкIуагъэр къыпшIосыушъэфыгъэп. УпчIэжьэгъу пшIынэу щыIэмэ, узгъэгузажъорэп. 
Мазэ фэдизкIэ мыщ сыкъэкIонэу щытышъ, джэуап къысэптыжьми сезэгъы.
- Ары шъхьакIэ, Мос,- зи къымыIоу, ынэкIушъхьэмэ 
къахихэу заулэрэ зыщэс уж Гощэунае укIытапэу къыIуагъ,- 
Шумафэ джыри хьапсым къычIэкIыжьыгъэп... Мы мазэм 
ыкIэхэм адэжь икъычIэкIыжьыгъо тефэу Цызэнэ ПэтIращи 
Мыекъуапэ къэкIонэу щыт. Ахэмэ сямыупчIыжьэу джыркIэ 
зи къыосIон слъэкIыщтэп. Ори мазэкIэ мыщ укъэкIонэу 
пIуагъэшъ, шъузэIукIэмэ, нахь шъурыгущыIэн...
- Аущтэу оIомэ дэгъу, цIыфыгъ, адыгагъ,- Шэуджэн 
Мосэ къезэгъи, мазэм ыкIэмэ адэжь къалэм къэкIонэу 
унэм икIыжьыгъ.

--- Page 237 ---


ЯПШIЫКIУЕНЭРЭШЪХЬ

--- Page 238 ---

Бэбэжърэ Сахьидэрэ азыфагу бэшIагъэ шIу зыдэмылъыжьыгъэр.  Анахьэу ар къэбырысырынэу зыригъэжьагъэр джырэп, нэбгыритIум азыфагу бзылъфыгъэ Iофыр 
къыздэхьэ ужыр арэп, тIэкIу шIагъэу, ащ ыпэкIэ ары. Апэм 
Сахьидэ къыIорэр зэкIэ псэлъэнчъэу Бэбэжъ дыригъаштэщтыгъэ: сыд фэдэ Iоф нахьыжъым къырихьыжьагъэми, 
шэсынэу хьазырыгъ, изакъу, нэбгыритIу иIагъэп. А зы 
Iофым, гупшысэм тIури зэрищэлIагъэхэу ары Бэбэжъ 
зэрэгугъэщтыгъэр. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр язэIукIакI. 
Сахьидэ ихьаджрэтыгъэ тыгъужъ ехъулIэжьыгъэу илъэсипшIэ фэдиз хэтыгъэу, абдзэхэ мэз лъагъо горэм, Мыекъуапэ пэмычыжьэу, Бэбэжъ щыIукIэгъагъ. Бэбэжъ джы 
къызнэсыгъэм къыгурыIорэп Сахьидэ ыпэкIэ къызэрэкIыгъэр. ШыпитIум азыфагу, лъэбэкъу заулэ дэлъэу зызэпэуцухэм, апэ Сахьидэ къэджагъ:
- Хэтмэ уащыщ?
- Хьагъурмэ сакъыхэкIы.

--- Page 239 ---

- Хэт Хьагъурхэу?
- Шапсыгъэ Хьагъурых.
- Сыд уигухэлъ, уимурад?
- Гухэлърэ мурадрэ зимыIэ цIыф щыIэп, нахьыжъ.
- УицIыфыгъэ пщымыгъупшагъэмэ уинасып.
- Ари тщызгъэгъупшэнхэри къыкъокIыгъэх.
- Адэ сыд япIуагъ?
- КъызэрэспэгъокIыгъэхэу сапэгъокIыжьыгъ.
- МыжъокIэ къыоуагъэмэ къуаекIэ уяожьыгъэп, ара?
- Сэр къыпфизыхрэмэ, нахьыжъ, щыгъу-пIастэ апагъохыжьрэп.
- Хэт ар зыфапIорэр?
- Хэт щыщми, шIу зыгу имылъыр ары.
- ТызэрэмышIэми, уадыгэба, сыгу дэй пфилъэп.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ. Адыгэхэри о зэрэпIо дэдэу 
щытхэп.
- НэбгыритIу зэрихьылIэмэ, ящэнэрэр аубы, ара?
- Ящэнэрэу зыфапIорэр пщыхэр, мылъку ныбэхэр 
армэ, тыз!..
- Мыжыкъхэр армэ?
- Хэт щыщми, бай лъэпкъмэ ары... Къэзэкъмэ Iоф 
шъхьаф адысиI!..
- Мыжыкъхэмрэ къэзэкъхэмрэ зэкъуахьэхи, тичIыгу 
зэрэттырахыгъэр ара?
- Ащ изакъоп.
- Адэ?
- Къэзэкъмэ, сэщ нэмыкI къэмынэу, тиунагъо рабзыкIыгъ...
- Мыжыкъхэр армэ шIэ?
- Къэзэкъ сIуагъэ!..
- Ащыгъум, о-уи-и, орырэ сэрырэ титхьамыкIагъо 
зыба!.. Тэри зи къытагъэлыгъэп... Мы сызэрэплъэгъоу 
дунаим шъхьэзэкъо-къурэу сытет. Мыжыкъи, къэзэкъи 
сиIэп, сапэ къифэрэр Iуесэгъэхы!..
- Хэтмэ уащыщ, нахьыжъ?
- Сыабдзах. Мэкъаемэ сащыщ, Мэкъэе Сахьид, 
зэхэпхыгъа?
- ТлъэпкъкIэ Мамрыкъо Мэкъаемэ ягугъу ашIэу зэхэсхыгъэ фэдэу къысщэхъу...- ятэ янэжъ Акозэ Мамрыкъо 
Мэкъэе хъырцыжъмэ тыркумэ зэраращэгъагъэр, Хьагъур 
Мосэ кIуи, Тыркуем къырищыжьыгъагъэу къаIожьыщтыгъэр Бэбэжъ ыгу къэкIыжьыгъ.- Бзыикъо заор къежьэным 
ыпэкIэ ары. Ахэмэ уащыщына?
- Хэт ар къэзышIэжьрэр... Сятэ Мэкъэе Мухътар, 
Мухътарэ ятэр Хьабац... БлэкIыгъэм хэта рыгущыIэжьрэр, 
непэ къытэхъулIагъэр ары тызгъэпэн фаер... Арэп, нахьыкI, 
шытх пшъыгъэм узэрэфэмыIатыжьышъурэр зыхапшIэрэба? 
- Сахьидэ шым къызепсыхым, Бэбэжъи зэримыгъэжэжьхэу джа дэдэр ышIагъ.
Сахьидэ хьаджрэтым икъэбар Бэбэжъ къынэмысыгъэу щытыгъэп. НэIуасэ зыфишIы шIоигъоу зытIо-зыщи 
ыуж ыфыгъагъ шъхьакIэ, тыгъуасэ зыдэщыIагъэм непэ 
щымыIэжьэу, IукIэн ылъэкIыщтыгъэп. ЕтIани хьаджрэтыр 
хьаджрэтым лъыхъужьэу хабзэпти, ыгу илъыр цIыф ригъашIэщтыгъэп. Къеу-еони зэгорэм тишыпэхэр зэфэзыных 
ыIогъагъэти, мары мэз лъагъом щызэIуупIагъэх. Зым 
игукIае шъыпкъэ хэлъэу, адырэр нэпцI закIэу зэфаIотагъэми, джа мафэм щегъэжьагъэу гъусэ зэфэхъугъэх. 
Хэти илъышIэжь, ежь ыгу къызэриIоу, гъэIэгъагъэ. Лажьэ 
зиIи зимыIи якIодылIэу къызщыхэкIрэр мэкIагъэп. Бэбэжъ 
къэзэкъхэмрэ мыжыкъхэмрэ, тхьамыкIэхэмрэ байхэмрэ 
зэхидзыщтыгъэхэмэ, Сахьидэ хэти щэрэщ фаеми бзылъфыгъэхэмкIэ ижъалымыгъэ гъунэ иIагъэп. Аущтэу игъусэ 
хьаджрэтыр зэрэщытыр Бэбэжъ зишIагъэр аужрэ илъэс 
зыщыплIыр ары ныIэп. Бзылъфыгъэмэ ягугъу ышI зэпытэу, 
загъорэ чэщ зыдырихын бзылъфыгъэ, адырэ хьаджрэтмэ 
зэряIэм фэдэу, зэримыIэр ары Бэбэжъ ыгу джэнджэш 
къизгъэхьэгъагъэр. ЕтIани Бэбэжъ ибзылъфыгъэ хэхыгъэ 
горэм дэжь щыIагъэу къызыкIожькIэ, зызэригъэпсэфыгъэр, рэхьатыгъор зэрэкIэригъотагъэр, псы фэбэ дэгъукIэ зызэригъэпскIыгъэр, зэрэфэгыкIагъэхэр, къызэрэпэгъокIыгъэхэр, къызэрагъэкIотэжьыгъэхэр къыIуатэхэ 
зыхъукIэ, Сахьидэ чIыпIэ имысыжьышъоу бзылъфыгъэмэ 
афэгъэхьыгъэу гущыIэ Iае нэмыкI къызэримыIощтыгъэм 
гуцэфэ лые ригъэшIэу ыублагъ.
Зэгорэм Бэбэжъ мырэущтэу Сахьидэ риIогъагъ.
- Сахьид, емыкIу къысфэмышI къыуасIорэмкIэ, 
сынахьыкI, къыстефэрэп сырыгущыIэнэу, ау шъузэбэ 
IэпкIэ-лъапкIэ горэ сэшIэшъ, нэIуасэ уфэсшIын, сыздакIорэм 
игъунэгъоу щыс.
- НэIуасэ къыпфашIырэ пстэури угу еIун пшIошIа? - 
Сахьидэ къесэмэркъэужь фэдэу зишIыгъ.- Хъулъфыгъэгум зы бзылъфыгъ ыштэрэр... Сэ сишъузыгъэ тхьамыкIэу 

--- Page 240 ---

мыжыкъ къамэм ылIыгъэм фэдэ тыдэ къипхыжьын... 
Е-о-ой, ащ сыблэIэбыкIышъун Iоу сшIэрэп. КIо, етIани сыдэу 
пшIын, ухъулъфыгъэ зыхъукIэ, зыгори пIэкIэшIэщт, тхьэмкIи хьэрамэп, ау ар непэ сфэшIэшъунэп, тхьэмафэ горэ 
тешIэу, джа уздакIорэм узфыкъокIыщт горэм теплъын. 
Сыд едгъэIон, хъулъфыгъэгур гушхо зыIуагъэм тэрэзэу 
ыIуагъ, ылъакъуи, ынапи, пкъым ипсыгъуагъи къызэпэтплъыхьанышъ, тыгу еIумэ, къызэдэтыдзэни тыкъэкIожьын!..
- Зэ закъокIэ хъущтэп.
- СэшIэ. Бзылъфыгъэмэ зыпкъ итэу уафыщытыныр 
якIас.
Джа мафэхэри блэкIыгъэх, нэмыкIхэри къыкIэлъыкIуагъэх. Бэбэжъ сыд ыIокIи, ышIэкIи Сахьидэ фэгъэхъыягъэп. 
Ушъхьагъу къыгъотмэ, ежь нэмыкI бзылъфыгъэ къыгъотыгъ ыIозэ, илъэс заулэ текIыгъ. Ахэми нэмыкI уахъти 
къакIэлъыкIуагъ. Гощэунае гъогум апэ къызщефэм мары 
Сахьидэ иапэрэ гущыIагъэхэр:
- Бзылъфыгъэ гохь зэкIу къэзэкъмэ яку исыр.
- Къэзэкъхэп ахэр!..- зызэрэшIэхэрэм щегъэжьагъэу 
зэрэзэдаорэ Iоф мыухыр Бэбэжъ джыри Сахьидэ фидзыгъ.
- Адэ хэтых мэжарэм исхэр?
- Плъэгъурэба зэрэфэпагъэхэр... Къэзэкъмэ иногородцэх зыфаIохэрэр арых.
- СэркIэ тIури зы, мыжыкъых!..- Сахьидэ къыIорэр 
зэхэпшIыкI-зэхэмышIыкIэу гъумтIымыгъэ.- Шыихъ зятэбгъэшIылIи, тэбгъэтIупщыжьыгъэх.
- Сыд пIони, хъулъфыгъэ закъо нахь зыкIымыгъу 
бзылъфыгъищмэ пIэ атепщэещтыгъ?
- Бзылъфыгъэхэр арба ашъхьац шыкIэм пышIагъэу къеплъэшъокIынкIэ дэгъур, мохэр хъулъфыгъэ гъэунэхъу хэу 
дунаим тебгъэтынхэкIэ хьэрам! - Сахьидэ ынэмэ ямэшIо 
къыкIэпсыкIыкIэ къикIрэр къыгурымыIоу Бэбэжъ хьаджрэт 
гъусэм еплъыжьыгъэти, адырэр къыфеплъэкIыжьзэ, къыфидзыжьыгъ.- Бэбэжъ, язрэр угу рихьыгъэкIэ сенэгуе?..
- Тара, ныожъым нэмыкIэу, тIум язэу зыфапIорэр?
- Адыгэ бзылъфыгъэр ары нахь, хэта адритIум апылъыр!.. КъаIо, умыушъэфы. Муары, джыри къыткIэлъэплъэжьых.
- Сыгу еIугъэмэ, Сахьид, сыд пае гъогум тыщепсэлъыхъон,- Бэбэжъи къыраIощтыр ешIэ пIонэу зэригъэжагъэхэп.- Адэмые щыщэу ыIуагъэшъ, мастэп, цIыфы, 

--- Page 241 ---

тызыщыфаем къэдгъотын, тыгу къыфихьагъэ щыIэмэ, 
шIотыушъэфынэп...
Сахьидэ щхыпцIыгъэ нахь, Бэбэжъ игущыIэмэ зи къапилъхьажьыгъагъэп!..
Ар зыхъугъэм илъэсищ фэдиз тешIагъэми, Сахьидэ 
зэрэгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъэп. Апэм джау сыдми 
Бэбэжъ рэгущыIэ фэдэу къыщыхъугъ, илъэс пчъагъэрэ 
зыкIыгъугъэм шIоигъо горэ зыфэмышIэкIэ тхьэми цIыфми 
адэнэп зэраIоу, дыригъаштэу заулэрэ хэтыгъ. Гощэунае 
шарф Iэужри зэрэфищэфыгъэри пиубытыгъэп, Бэбэжъ 
ыпкIэ лъитыгъ шъхьакIэ, ежьыр ары бэдзэрым къытезгъотагъэри, бзылъфыгъэм ыгу рихьын шIошIэу къыхэзыхыгъэри. Iофыри ыпэкIэ лъыкIуатэу, зыгорэ къикIын фэдэу 
къызщэхъум, Сахьидэ ижъалымыгъэ къытекIоу, къызэригъэкIокIэу къыублагъ. Хьаджрэтмэ унагъо ямыIэмэ, 
унэгъуашIэ ежьэжьхэрэп. Ар зышъхьэ къихьэрэр сыд 
фэпшIагъэкIи гъусэ пфэхъужьыщтэп. Мыхъу зыщыхъужьрэм ари арэп Сахьидэ гупсэфыгъо къезымытыщтыгъэр: ежь бзылъфыгъэкIэ амалынчъэу, нэмыкIым ащкIэ 
насып зыкIиIэн фаер ыIоти, зишхыжьыщтыгъ. Гощэунае 
къыпигъэтэджагъэхэр зэкIэ джары зыпкъ къикIыгъэри. 
Сахьидэ бзылъфыгъэкIэ амалынчъагъ нахь мышIэми, къехъулIагъэр зэхэзышIыкIын гу иIагъ. Гощэунае ицIыфыгъэрэ 
ибзылъфыгъэ гохьыгъэрэ зылъэгъурэ нитIоу ыгъотыгъэр 
иежьыгъэп. Зэпсэогъу узэдэхъумэ унагъо зэрэуигъэшIэщтыри, насыпышIо узэришIыщтри, хэт къыпфилъэгъуми 
узэримыгъэукIытэжьыщтыр къыгурымыIоу щытыгъэп. 
АщкIэ лIы дел, лIы акъылынчъ, уеунэхъулIэщт зыфаIорэм 
фэдагъэп.
Бзылъфыгъэ Iофым фэгъэхьыгъэу Сахьидэ идагъор 
Бэбэжъ ышIэщтыгъэп. Ащ нэмыкIэу зымафэ щегъэжьагъэу IофыгъуитIу дешIэ: Гощэунае темылъ мыIуапхъэу 
фигъэIугъэр, Бэчыр ыукIи, Аслъан цIыкIур тырку хьалыгъугъажъэм зэрэрищагъэр. Ахэр зэкIэ ежь Аслъани 
къыIотагъэх, Гощэунаий къыушыхьатыжьыгъэх. ЗэкIэми 
анахь шIогъэшIэгъоныгъэр Гощэунае ибзылъфыгъэгъэ 
зэфагъэ къыриушыхьатэу Бэбэжъ ыпашъхьэ Вери къащ 
къызэрэщихьыгъагъэр ары. Шым тесэу кIэкIорыкIзэ Бэбэжъ ынэ ыупIыцIэмэ, шъхьатехъо шIуцIэр зытехъогъэ 
бзылъфыгъэ сырыф нэпэ дахэр ынэгу къыкIэуцо, ыIэхэр 
шъабэу зэблиххэзэ, къащ къехьы.

--- Page 242 ---

- УкIытэ зэримыIэр а хьаджрэтым!.. Гощэунае бзылъфыгъэ заф, бзылъфыгъэ шъхьалъытэжь. СIорэр пшIошъ 
мыхъумэ, мары, тхьэ къыпфэсэIо...- тIэкIу зытешIэрэм 
Верэ кIэгубжыхьэ ешIыжьы.- Арэп, как это так, ужэ къыдахьэрэр Гощэунае пыпIухьанэу ара зэрэщытыр? Зыфаер, 
ыгу къэкIхэрэр ыIонэу, у этого чернобородого Сагида нет 
креста!..- аужрэ псалъэу зэхихыгъэмэ Гощэунае щхыныр 
къыщагъахьэ, псынкIэу Вери зыкъешIэжьы.- Ы-ы, да, 
сщыгъупшэжьыгъи къащ зэрэшъуимыIэр... Зэ зыкъерэгъэлъагъу ащ, ынэ къистхъын!..
- Сыдэу упхъаша сэIо, Вер?..- зэхихыгъэ купыр ежь 
фамыгъэIугъ пIонэу Гощэунае къэупчIэшъ, джэуапи къыретыжьы.- МитIур зыплъэгъукIэ, унэм уилъэдэжьыщтыгъи... КъэошIэжьа?
- КъэсэшIэжьы...- Верэ укIытэу Бэбэжъ фыреплъэкIи, 
щхыгъэ.
- Сыда унэм узкIилъэдэжьыщтыгъэр, Марфушк? - 
Бэбэжъ исэмэркъэуми ишъыпкъэми умышIэнэу къэупчIи, 
къыIуагъэм дэхьащхыжьыгъ.
- Сы Марфушкэп сэ, сы Вер нахь!..- Вери къы дзыжьыгъ.
- Шъо лъэпкъыр сэркIэ Марфушк!..- Бэбэжъ къыIуи, 
псынкIэу кIилъэшъужьыгъ.- Ары шъыу, ары. Вер пцIэр. 
ИкIыхьэкIэ къыкIэпщынэу хъумэ, Вера Владимировна Курганова, арба? Ащыгъум, унэм узфилъэдэжьыщтыгъэр 
къысаIу.
- Сышъущыщынэщтыгъ.
- Джыры?
- Джы Андрюшэ тхьамыкIэр зыщымыIэжькIэ, оры 
пакIошъ, пачъыхьэми сыщыщынэжьрэп...- джэуап къетыжьы ыIозэ, Верэ ыгу къызэхахьи, къэгъыгъ.
Верэ ыпашъхьэ къызэрэщыгъыгъэр Бэбэжъ ыгу къызэкIыжьым, нибжьи зэрэщымытыгъэу, къехъулIагъэр 
ымышIэу, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. А пчыхьэм зилI заом 
хэкIодэгъэ урыс бзылъфыгъэм ынэпсхэр ащ фэдизэу 
къыримыдзэгъагъэхэми, сыда джы ыгу къэкIыжьэу къызкIыпиIонтIыкIыгъэр?.. Сыда сэIо непэ къысэхъулIагъэр 
зэкIэми сыгу афэузэу, сызымыгъэпэщтмэ зязгъэгъапэу? Сэ 
ситхьамыкIагъэ хэта къеплъыгъэр? Нэпс сиIэми симыIэми 
сэщ нэмыкI цIыф езгъэшIагъэп. СытIысмэ сыгъэу, сынэпси 
къэмыкIоу Iаджри къыхэкIыгъ. Зи фэIуагъэп, шъори зэго рэм 
шъорэгъ. ГъэшIэгъона уилI заом щыфэхыгъэмэ... Бэбэжъ 

--- Page 243 ---

ыIорэр ымышIэжьэу шъхьэм къыфихьэгъэ жъалымыгъэр 
къыIуагъэм фэдэу къызэкIэщтагъ, ыгуи ышъхьи зэбгъэжьэу, 
бзылъфыгъэ тхьамыкIэм пае сIуагъэр зыгорэм къызэхихыгъэмэ сшIэрэп ыIорэм фэдэу къызэплъэкIыгъ. Ары 
шъхьакIэ, о зэхэмыхыжьмэ, гум къитэджыкIыгъэ жъалым 
макъэр хэт зэхихын, тэрэз ащкIэ Гощэунае къыриIогъагъэу 
щымыгъупшэжьхэрэр:
- Жъалымагъэм гур зэлъемыгъэкIу, Бэбэжъ, кIуачIэ 
уфэхъужьынэп.
- ЗэлъикIугъахэмэ, Гощэунай?
- Аущтэу къыпщэхъумэ, уунэхъугъ, Бэбэжъ, уцIыфыжьэп.
- Ар дэдэу сызэплъыжьрэп... Ау тиунагъокIэ къытэхъулIагъэр щэчыгъуай.
- ЛIэныгъэр къэIабэу ыпсэ хечыфэ, цIыфым ымыщэIэн 
щыIэп. Зяни зяти зимыIэжьмэ заукIыжьрэп, онэгу зашIэу, 
тыгъужъыгум зырагъапшэу къапэкIафэрэр ракIыкIрэп. 
ШъэфрытхъокIэ лIыгъэр аушэтрэп. Ар зишIыкIэр къэрабгъ. 
ЛIым инамыс шъхьэихыгъэ пыим нафэу пегъохы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, къэрабгъэмэ сахэолъытэ.
- Укъэрабгъи улIыхъужъи уасIорэп,- Гощэунае ыгу 
илъыр ыушъэфыгъэп,- сэщ нахьи уидунэе тетыкIэ о нахь 
ущыгъуазэшъ, зэптыжьрэ уасэр пфэшъуаш. ШIу угу 
имылъэу шIу къыбдэхъущтэп зыIуагъэм къикIрэр ымышIэу 
ыIуагъэпщтын.
- ЛIы фэдэр бэдэд, лIы дэдэр зырыз Iори сэщ паемэ 
хэкIыжь, Гощэунай,- Бэбэжъ щхы фэдэу зишIи, къыпигъэхъожьыгъ,- сыд пае зебгъэукIыхьан, уфаемэ зэпыгъахъу, 
къызэрэпшIошIэуи къызгурыгъаIу, ара?
- Угу хэзгъэкIы сшIоигъоп, Бэбэжъ,- къыфадзыгъэ 
упчIэ шъхьэихыгъэ-чIэгъчIэлъыр Гощэунае къыухьанэу 
ежьагъ шъхьакIэ, фэмышIэшъоу къыIуагъ,- ау сыгу илъыр 
пшIосыушъэфынэп: лIыгъэкIэ пфэслъэгъурэп уихьаджрэт 
хэтыкIэ.  Шъхьэзакъор бгъэбылъзэ къогъумэ уакъыкъоукIын нахьи, шъхьэихыгъэ щыIакIэм нахь лIыгъэ хэлъ. Къаджэрэм пэмыджэжьрэр джэдыгу чIэгъ зыIуагъэм нахь 
шъыпкъэ ыIожьынэп. Къаджэрэм упэджэжьэу, уджэмэ 
узэхахэу ущызгъаIэ сшIоигъу.
- ПшIоигъор къызщыбдэхъурэ дунаигъэмэ тызтетыр...- Бэбэжъ бзылъфыгъэм игущыIэ IэкIихыгъ, Аслъанэу 
пчъэмкIэ нахь пэблагъэу щысым фыреплъэкIи, къыпидзэжьыгъ.- Аслъан къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор шIоигъоу 

--- Page 244 ---

къехъулIагъа? Бэчыри цIыф фэдэу щыIэ шIоигъуагъ, сэри 
ары. Ори къыохъулIагъэхэр пшIоигъоу къызэбгъэхъулIагъэха? Ем шъхьэихыгъэу упэуцунри унэ къаплъэу машIом 
упэхьани зебгъэстыжьынри тIури зы.
- Унэу стырэм псы епхьылIэн нахьи, бгъукIэ ущытэу 
"мэсты!" пIоныр нахь къэIогъошIу,- Гощэунаий къызэкIэкIуагъэп.
"БгъукIэ ущытэу мэсты пIоныр нахь къэIогъошIу..." 
гу плъыгъэр къытекIоу Бэбэжъ Гощэунае игущыIэхэр 
къыкIиIотыкIыжьхи, шым елъэдэкъэуагъ. ШхомлэкIэ тIупщыгъэр зызэхешIэм, жьым фэдэу шыр илъыгъ. Жьы 
шъуй макъэм нэмыкI тхьакIумэм имытэу заулэрэ чъагъэ. 
Гъогу зэхэкIыпIэм  зыщынэсыщтым шыр къызэтыригъэуцуагъ, "лIы анахь дэйми гъогупибл ыгу хэлъ" Гощэунае 
къызэрэриIогъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ. "Зэмыпэсрэм 
урегъэпсы хы" зэрэриIожьыгъагъэр гум къэкIыжьэуи щхыпцIыгъэ. КъыуимыIо-къыуиIуашъоу къебгъаIомэ Го щэунай 
гъэшIэгъонхэр къыуиIощтых. СэшIэ хьаджрэт пстэури зэрэзэфэмыдэр. Хэти игукIае къыздырехьакIы, къырашIагъэм 
елъытыгъэу хэти ылъ ешIэжьы. Аслъани къырашIагъэр 
шIошъхьакIу, сыкъыбдэшэсыщт еIошъ, сауж ит... Адэ 
зэраIоу Сахьидэ щытына? Зыгорэм къыIорэм уедэIун нахьи, 
унитIукIэ плъэ гъумэ нахьышIу. Бзылъфыгъэ пстэуми аIорэр 
пшIошъ бгъэхъу хъущтэп. Сахьидэ зыфиIорэми шъыпкъэ 
хэлъ, агу къэкIыгъэу къыуамышIэн щыIэп. Чэтыум уеIэсэкIы пIомэ, Iэ щыпфэзэ, къыоцакъэ, лъабжъэкIэ къыуао. 
Бзылъфыгъабэмэ сарихьылIагъ, ау Гощэунайрэ Верэрэ 
ашъхьэ зэралъытэжьрэм, уасэ зэрэзыфашIыжьрэм фэдэу 
зыми сыIукIагъэп. Бзылъфыгъэ шIыкIэшIуагъэу ахэлъым 
изакъоп, къаIорэми Iушыгъэр къебэкIы. УзгъэпцIэн бзылъфыгъэхэп. Сыда ащыгъум Сахьидэ сызфигъэпцIэщтыр? 
ЗымкIэ, Гощэунай цIыфы хъущтэп, адрэмкIэ, сыголъыгъ 
еIо. Зэп-тIоп къызэриIуагъэр. Угу емыIурэм сыдэущтэу 
улъыкIощт? Аркъэн спшъэ къырадзагъэкIи, сызфэмыем 
дэжь зязгъэщэнэп. НекIо бзылъфыгъэ горэм нэIуасэ уфэсшIыщт зысIокIэ, ушъхьагъу мин къысфигъоты зэхъум, 
узэрэфай сIуи, сэри ыуж сикIыжьыгъагъ. Джы сыгу рихьыгъэ закъом еплъ риIуа лIэрэм... Нычхьапэ шIокIы хъущтэп, 
шъхьэихыгъэ гущыIэкIэ Сахьидэ дэгущыIэгъэн фае. Бэчыр 
хьаджрэтымкIэ ишъыпкъапIи къысерэIу. КъыхэкIыжьыгъэна шъуIуа? Тхьэмафэм къехъугъ КIэмгуе лъэныкъомкIэ, 

--- Page 245 ---

Бгъэлыбэ Къаидэ дэжькIэ сэкIо ыIуи, зихьагъэр. Мэфищ 
горэм сыкъэтыщт ыIуагъ шъхьакIэ, зыгорэ къехъулIагъэмэ 
сшIэрэп. Изакъуа хьауми Иляс хьаджрэтыр игъуса? Хэт 
щыщ сэIо Илясэ хьаджрэтыр? Мазэм зэ къыкъоунышъ, 
мэзитIу-щыкIэ зыкъигъэлъэгъожьыщтэп. УеупчIыгъэкIи, 
кIыхьэ-кIыхьэу, тхъууалъэ шъхьащыIубагъэм фэдэу икъэбар 
уигъэшIэщтэп. КъыуиIоми, къыIорэр пшIошъ мыхъунэу 
пцIыусыным фэIазэкIэ сенэгуе. Плъэгъурэба Сахьидэ 
ардэдэм ГощэунайкIэ зэрэдыригъэштэгъагъэр...
Тыгъоснахьыпэ къызэрэмыкIожьыгъагъэу непи Сахьидэ 
къэлъэгъуагъэп. Мэз уцупIэм къызэрэIумыхьажьыгъэр ямэшIо шIыпIэ джэгукIэ къышIагъ: яжьэм пхъэцIэкIэ ныкъостхэр 
зэрэпэлъых, еIубэхыгъэу щыуанри къогъум зэрэкъот. Чыиф 
унэу зыкIыбкIэ мыжъо зэхэпцагъэхэр къызэгъэтIылъэкIыгъэм ипчъи ещэлIагъэу хьалкъыр зэрэдэлъ, шэщыпчъэри 
зэрегъэтыгъ. АдыкIэ щыт мыжъо нэпкъышхом псыкъефэх 
макъэм нэмыкI Iэгъо-благъом къыщыIурэп, хьаджрэтхэр 
зэсагъэхэ бзыу кIый макъэри загъорэ мэз цунэм къыхэIукIы.
ГъэрекIо гъатхэ щегъэжьагъэу мы уцупIэр Бэбэжъдыхэм къыхахыгъ. Мыщ ыпэкIэ зыдэщысыгъэхэри чIыпIэ 
дэигъэп, ау хьаджрэтхэми джэгъогъ яI, къыхагъэщыгъэ 
фэдэу гуцафэ зашIым, псэупIэкIэ мыщ къекIугъэх. Мыри 
бэрэ зыдэщысынхэ чIыпIэп. Угу зэIунэу уцупIэм иIэр джа 
зымакъэ зымыухрэ псынэкIэчъ закъор ары. Псыкъефэх 
макъэр Бэбэжъ ыгу рехьы шъхьакIэ, Сахьидэ зэхихынэу 
фаеп, сигъэчъыерэп еIо. Ар ушъхьагъу къодый ныIэп, 
шылъэмакъэ къэIумэ псыкъефэхым зэрэзэхиумыгъэх рэр 
ары Сахьидэ ымыдэрэр, фэлъэкIыгъэмэ ичъэ зэпигъэущтыгъэ шъхьакIэ, сыдэущтэу къушъхьэ мылмэ яжъун 
амал уфэхъун. Псыкъефэхым къикIэу зэп-тIоп Бэбэжърэ 
Сахьидэрэ зэрэзэщыхьагъэхэр. Жьым ыуж псыр ары 
цIыфыр зыгъэпсэурэр. Ащ машIор ычIэгъ чIэлъыжьэу гъомылапхъэри зигъусэжьрэм, цIыфым иакъыли, игупшыси 
лъыкIотэщт, щыIэныгъэм иIэшIугъи зыхишIэщт. Псыр къабзэ, чъыIэ, IэшIу шъхьакIэ, псынэр зэкIэми анахь гупсэф, 
Сахьидэ еIо. Щалъэм мэфищэ итыгъэ псым фэд псынэпсри, 
Бэбэжъ ыдэрэп. Псыр мыхъыежь хъумэ, псылIагъэкIэ 
еджэх, ащ фэд ныIа псынэпсри...
Псыкъефэх лъэны къомкIэ плъэмэ даIозэ, шъхьэм 
Iаджи Бэбэжъ къыфехьэ. КIэдэIолъ мо псыжъыем ымакъэ, 
еплъэлъ псэ пытым фэдэу мыжъом къефэхы зыхъукIэ зызэрэзэпищрэр ащ. Муары мо пщэ фыжь зырызхэми зызэпащы, зызэфащэ, зэкIэмыхьэ-зэкIэхьашъухэу, 
зэхахьэмэ-зэхэкIыжьхэзэ, ошъочапэм репшэкIых. Зыдэщысым пэмычыжьэу къамзэгуб горэ щытын фае, къамзэгумэ 
шъхьэчъэ-фачъэу къырачъы хьакIы. АшIэн амышIэу къырачъыхьакIрэп ахэм, муары ежь фэдиз иинагъэу къамзэгу 
горэм хъурай горэ къегъа чъэ. Пыримыкъу хъумэ, сыда 
узшIонагъэр ыIорэм фэдэу хъурай такъырым дэчъае, 
къечъэхыжьы, одкIэ-мыдыкIэ закъуедзэ, тIэсхъапIэм 
лъэхъу. Шъхьэр къыIэтэу сэмэгубгъумкIэ Бэбэжъ зыплъэкIэ, къамзэгутакъэр благъэу зэрэщыIэмкIэ хэукъуагъэп. А 
лъэныкъомкIэ къамзэгухэм апэ гъэзагъэ. Бэбэжъ хьаджрэтыр ары Iоф гъэнэфагъэ зимыIэу дунаим тетыр, жъорэм 
щыщэп, мэщ зыпхъырэм щыщэп, къэзгъэкIэу зыIожьрэми 
ащыщэп. Пчэгъу чIисэу чэу къызимышIыхьагъэр гъэрекIо 
гъатхэ, уцупIэр къызха хыгъэ мафэм, щегъэжьагъ. Онэгум 
исэу щыIэныгъэр къехьы. Шым къызепсыхыжькIэ, цIыф 
кIокIэ тэрэзи ышIэжьрэп. Жьыбгъэр игущыIэгъоу, чъыг 
пкIашъэр иIушъэшъэгъоу шъхьэзэкъокъурэу дунаим тет. 
Чэфрэм щыщэп, шъыгъо рэм щыщэп. БэшIагъэ, илъэс заулэ 
хъугъэн Шапсыгъэ лъэныкъом зыщымыIагъэр, язгъашIэрэр 
ышIэрэп, ячылэ хьанэ-гъунэ зэрихьэу, ТIопсэ старшинар 
япащэу ыуж къехьэх. Зыгъэ ерагъэу къаIэкIэкIыжьыгъагъ. 
Iэ сэмэгур къауIи, сыгу-сыбгъэ ыIозэ, шъхьэр Iуихыжьыгъ. 
Къинба укъырафэкIзэ, илъэсы пчъагъэм хьаджрэтэу ухэтыныр. Ащ фэдизым щэ къауIагъ, зэ хьапсым къащыIэпыкIыжьыгъ. Джы  зэраIэкIафэу,  къырашIэщтыр гъэнэфагъэ: 
гъучI лъэ хъу телъэу Сыбыр афыщт. Аущтэу мыхъумэ, 
къогъу горэм къуаукIыхьажьынышъ, хьэ кIодыгъэу ащыгъупшэжьыщт. Зэгорэм шIукIэ ыцIэ къезыIожьыни дунаим 
къытыринэщтэп. Къытыринэмэ, къытыринэщт закъор 
хьаджрэтыцIэ Бэбэжъыр ары. Сыд ащ пэмыкIэу зэрэшIур?
Гупшысэ онтэгъухэу къышъхьарыуагъэмэ чIыпIэ 
ра мыгъэсэу Бэбэжъ къызщытэджыкIыгъ. ТыдэкIи мэзэхамэр тырихэу къушъхьэ мэз цун. Тыгъэр мэз кIыбымкIэ 
къохьэшъ, плъэгъу уримыгъафэу къэушIункIын регъажьэ. 
Гъэтхэ тыгъэр зэрэкъуахьэрэм ыгъэщтагъэх пIонэу, пчыхьэпэ жьыбгъэ макIэр зитхьапэмэ ахэсыгъэ чъыгхэми 
яIушъэшъэн щагъэтыжьы. ТIэкIу шIэ къэс мэз цунэм 
къы хэкIыикIрэ бзыум гум имылъ щынэгъо-мэхъэшагъор 
къырегъахьэ. Арымырми бзыу кIый макъэр бэшIагъэ 
Бэбэжъ зыфызэхэмыхыщтыгъэр, пчэдыжьыпэ горэм ар 
къызщыджэрэ лъэныкъомкIэ щылъыхъуагъ шъхьакIэ, 

--- Page 246 ---

къыгъотын ылъэкIыгъэп. Чъыг шъхьапэм пилъэгъуагъэкIэ, 
бзыу шъхьэ закъом сыд пфешIэн, ежь фэд, тэмитIур ыпхъотэнти, IубыбыкIыжьыщтыгъ. Сыд ришIэхэн бзыу мэхъаджэм! Нахьыпэрэм фэмыдэу Бэбэжъ зэригъэкIокIыгъап. 
КIэра хъор къыпхъуати, бзыу кIый макъэр къыздиIукIырэ 
лъэныкъомкIэ уагъэ. Омакъэм иджэрпэджэжьэу къушъхьэ мэзыр къызэлъыджэжьзэ, адырэ къушъхьэ къогъум 
къофэжьыгъ. Мэз уцупIэм кIэрахъокIэ ущыоныр, ары 
пакIошъ ущыкуоныр, макъэ щыбгъэIуныр хьаджрэт хабзэп, 
плъыгъэм хэтэу зэуахэр ары ныIэп ышIагъэр зэрэмытэрэзыр Бэбэжъ къызгурыIожьыгъэр, ау бзыу мэкъэ гуихыр 
уцугъэти, щэр зэрэригъэкIыгъэмкIэ кIэгъожьыгъэп.
Бэбэжъ зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, псыкъефэх макъэм нэмыкI зэхихыгъэпти, гушIуагъэ. О зыр ары сыгу 
зыгъэшIунэу къушъхьэ мэзым щысиIэр. Опсэу, отхъэжь, 
бэгъашIи охъу, утхъуагъэ зыфаIорэр умышIэу, пшIэрэм 
укIэгушIужьэу дунаим утерэт. ГущыIэ дэхабэр псыкъефэхым зыфеIо уж Бэбэжъ ыгу нахьышIу къэхъугъ. НэмыкI 
гущыIэшIу горэ къыIо шIоигъоу хъугъэ. Ары шъхьакIэ, 
псыкъефэхым нэмыкIэу, хэта зэриIолIэнэу ышIэрэр? Тэрэз, 
шъыпкъэ хэлъ Гощэунай зыфиIуагъэм. ШIу зымышIэрэм 
шIу къыуиIонэу ышIэрэп. Сишыгъо шIу епIолIэныр нахь 
тефэу хэт джыдэдэм сиIэр? Анахь чIыпIэ къин сифагъэ ми, гум укъизымынэн ныбджэгъу, сыгу илъыр къышIэу, 
IорышIэу илъэс пчъагъэм сыкъырехьакIы, шIу зыгу имылъ 
къылъежьагъэкIэ къызкIигъэхьащтэп.
Мэфэ псаум, Мыекъуапэ къыдырикIоу кIэмгуе гъогум 
Бэбэжъ тетыгъэти, пшъыгъэ. Бгъагъэм имыгъолъхьажьэу, 
пчыхьэ фэбагъэти, чъыг чIэгъым чIэт пхъэ пIэкIорым пIэр 
щишIыгъ. Къамэмрэ кIэрахъомрэ пIэшъхьагъым чIилъхьи, 
ынэIу дэгъэзыягъэу гъолъыгъэ. Жъуагъохэр ошъогум 
къыхэжъыукIхэу рагъажьэ. Псыкъефэх макъэмрэ шы 
пырхъэ макъэмрэ фэшъхьаф Iэгъо-благъом щызэхихрэп. 
Бзыу кIый макъэри кIэрахъо макъэм щыдэкIодыгъ. Сыхьат 
фэдиз тешIагъэу мазэри чъыг шъхьапэмэ къакъосыкIыгъ. Бэбэжъ чъые шIоигъоми, Сахьидэ къэкIожьмэ ыIоу 
тхьакIумэр кIэгъэзыкIыгъэу мэдаIо. Джаущтэу заулэрэ 
щылъыгъэу, нэплъэгъум къыубытрэ ошъо къуапэм ит 
жъуагъохэр къелъытэ ыIозэ, шъитIум шъхьащыкIыгъэу, 
зэрэхъугъэри ымышIэу, ошIэ-дэмышIэу хэчъыягъ.

--- Page 247 ---

- Хэт ар?! - нэфшъагъомэ адэжь зыгорэ къызэрэшъхьащыхьагъэм гу лъитэу, Бэбэжъ шъхьэнтэ чIэгъым 
кIэрахъор къычIипхъотыгъ.
- Сэры, сыд къыохъулIагъэр сэIо...- Сахьиди кIэрахъом етхъожьэу бгъукIэ зыIуидзыгъ.
- Ормэ къаIоба, укъысэкIошъылIэу...
- УичъыякIэ зэзгъэшIэн сихьисапыгъ.
- Непа сызыпшIэрэр?
- Непэп шъхьакIэ, мыщ ущычъыеу уихэбзагъэп.
Бэбэжъ шэсын мурад иIэ зыхъукIэ псынкIэу зызэрифэпэжьэу, нэрэ-Iэрэ азыфагу зифэпэжьи Сахьидэ ыпашъхьэ 
иуцуагъ.
- Тэ щыI уигъусагъэр? - Бэбэжъ къэупчIагъ.
- Хэт сигъусагъэр? - къыгурымыIоу Сахьиди къеупчIыжьыгъ.
- Иляс ары сыкъызкIэупчIэрэр.
- Хэт сэIо шъхьарыкIо-гъорыкIом пылъыр, зымафэ 
кIэмгуе шъофым тыщызэбгъодэкIыжьыгъагъ...- узымыгъэпэщтмэ зямыгъэгъап гукIэ Сахьидэ ыIуагъ.
- Ара?..- къыраIуагъэр Бэбэжъи ышIошъ хъугъэп.
- Ар Iофэп,- Сахьидэ къыраIуагъэм пымылъэу, псынкIэу къэупчIагъ,- сыд cэIo тыгъопчыхьэ мыщ техъухьагъэр?
- Сыд тебгъэхъухьащтыр, тызэрэплъэгъу...- Сахьидэ 
икъэупчIакIэ Бэбэжъ шIогъэшIэгъонэу ытамэхэр зэфищагъэх, ежь зыщымыгъуазэ горэ техъухьагъэмэ ыIуи, 
хьаджрэт уцупIэр къызэпиплъыхьагъ, гуцафэ озгъэшIын 
тырилъэгъуагъэп.- Тыгъопчыхьэ нэс сыкъыуажи, укъыхэмыкIыжьыхэ зэхъум, сыгъолъыжьыгъагъ.
- Сыд омакъа адэ зэхэсхыгъэр?
- Ы-ы,- тыгъопчыхьэ кIэрахъомкIэ зэрэуагъэр Бэбэжъ 
ыгу къэкIыжьэу щхыгъэ,- бзыум сыщимыгъэIэжьыхэ 
зэхъум рызгъэщтагъ.
- УцупIэм зэрэщымыохэрэр пшIэрэба?! - зэхихыгъэм 
Сахьидэ къыгъэгубжыгъ, ынэхэр зэрэщымытыгъэу къэ хъуи, 
чъыIамэр къакIихыгъ, ащ  чэщмычъыеу  уцупIэ Iэгъо-благъом дэжь щырихыгъэр къызхэхьажьым, къэушIоркъыгъапэх.- Тхьапшрэ осIуагъэ мы бзыум ыуж икI сIуи!.. Ар 
дэдэм къежэщтыгъ пIонэу тыгъопчыхьэ къызщиIукIыщты гъэ 
мэз цунэ лъэныкъом бзыу кIый макъэр, гушъхьэр ритхъэу, 
джыри къыщыIугъ.- ЕдэIу, бгъэщтагъэ!..
- Тыгъопчыхьэ сиомакъэ зэхэпхыгъэмэ, нычэпэ тэ 
ущыIагъ?

--- Page 248 ---

- Ормэ сэшIа уагъэр? - джыры ныIэп зыкIэупчIагъэмкIэ 
Сахьидэ зэрэхэукъуагъэр зыздишIэжьыгъэр.- Тэмэтелъмэ 
тыкъыхагъэщыгъ сшIошIыгъ...
- ЗэрэхъурэмкIэ, омакъэр зызэхэохым, тэмэтелъмэ 
сябгъэхьыфэ пшъхьэ ублыгучIэу гъуим ухэсыгъ?
- КIалэ!..- Сахьидэ ынэхэр къилыдыкIхэу къилъыгъ.
- ЛIыгъэп, Сахьид...
- КIалэ, сыкъэмыушъхьакIу!..
- Тыгъопчыхьэ пшIагъэм зебгъэушъхьакIужьыгъ сIуагъэ 
нахь, ащ сыблэкIэу мыхъун къыосIолIагъэп...- Бэбэжъи 
къызэкIэкIуагъэп, пшIэщт дэдэр озгъэшIэщт ыIорэм фэдэу 
джыри нахь кIигъэтхъэу пигъэхъожьыгъ.- Ар ныбджэгъугъэп, ащкIэ зыщыгугъхэрэми уащыщэп... Узфэдэ цIыфыр 
Гощэунае къыIо зэхъум фэсыдэгъагъэп шъхьакIэ, джы 
къызгурыIоу езгъэжьагъ!..
- Хьабз кIэгуагом сызэрэдэджэгугъэр фимыкъоу 
зыгорэ къыспиIухьажьын ешIа?! - Сахьидэ къэгубжыни, 
ынэмэ мэшIотхъуабзэр къакIилъэсыкIыным ычIыпIэкIэ, ыпэ 
дигъэзыий, къурбэкъэй псыгъор жэгъум къычIэлъэтыкIэу, 
къыркъыркъ ригъаIоу, щхыгъэ.
- Щхы, щхы. Ужэгъу зыкъычIэсыдзэнкIэ умыщын... 
- Пэфаор пщыгъупшэжьыгъэмэ, зыкъычIадз!..
- Сщыгъупшэжьыгъэпышъ арба сэзгъаIорэр...- Бэбэжъ гупсэфэу, нэбгыритIум азыфагу зи къыдэмыхъухьагъэм фэдэу къэтэджи, жьыопIэ пкъэум пылъэгъэ уанэр 
къыпихыгъ, шыр зыдэщытым нэмысыпэу, къызэплъэкIи, 
къыдзыгъ: - Ащ нахьрэ Гощэунае IаекIэ утегущыIагъэу 
зэхэсэмыгъэх!.. Зышъхьэ зылъытэжьрэ хъулъфыгъэр 
дэйкIэ бзылъфыгъэм тегущыIэрэп. Ощ фэдэп бзылъфыгъэ мэ атырагъэгущыIэрэр!..- онэпхыр шыбгъэм щигъэпыти, 
Бэбэжъ шэсыгъэ.
- Хьагъурыр!..- Сахьидэ шыпэм зыридзагъ, ишъэф 
къыдашIагъ шIошIэу, кIыфыбзэ къэхъузэ, ышъхьи къэунэзагъ.- Ар къысэпIонэу сыд къыздапшIэрэр?!
- О зыдэмышIэжь къыбдасшIэрэп, Мэкъаер!..- Бэбэжъ шыр ригъэлъыгъ.
- Къэуцу!..- Сахьидэ кIэрахъор къырипхъотыщтмэ 
ымышIэу Бэбэжъ кIэлъыджагъ.- Къэуцу сIуагъэба, хьитIум 
азыфагу къикIыгъ!..- зыкIэлъыджэрэр къэмыуцухэ зэхъум, 
онэгум зыридзи, Бэбэжъ кIэлъежьагъ.

--- Page 249 ---

ЯПШIЫКIУБГЪОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 250 ---

Аслъанрэ Гощэунайрэ мафэм зэ нэмыIэми зэрэмылъэгъухэу къыхэкIыщтыгъэп. Шъэожъыем нахьи Гощэунае 
ышъхьэ нахь фитыгъ. ЕтIани бэдзэрым кIоми, щыгъын 
дыгъэхэр Луценкэм фихьыжь хъуми, е нэмыкI горэм 
кIоми, хьалыгъущэ тучаным игъогупэ блэкIыщтыгъэ. 
Iоф уимыIэми, хьалыгъунчъэу унэм уисын плъэкIыщтэп. 
ЗыгорэкIэ гузажъоу Гощэунае тырку тучаным блэкIын 
фаеу хъущтыгъэми, шъхьаныгъупчъэмкIэ Iэ фишIзэ, зыкъыригъэлъэгъущтыгъэ. Ау ахэм анахьи АслъанкIэ гушIогъуагъэр гъэпсэфыгъо бэрэскэшхо мафэр ары. Ислъам 
диным къызэриIоу Рэщыд-пашэр псэущтыгъэ: бэрэскэ шхор 
Алахьэм иIизынкIэ гъэпсэфыгъо мафэу быслъымэнмэ 
афыхихыгъ, ащ тетэу мыпсэурэр тхьэм пэчыжь, джаурмэ 
апэблагъ. Джа мафэр тхьэм ыпашъхьэ узщихьащт ма фэшъ, 
угукIи пшъокIи укъэбзэн фаеу елъытэ.
Бэрэскэшхор ары Аслъан гукIи, псэкIи шъхьафит зыхъущтыгъэр. Бэрэскэшхо мэфэ псаур Гощэунай дэжь 
щырихыщтыгъэ. Зыхэтмэ, гъунэгъумэ ялъытыгъэу Гощэунаий псэунэу хъугъэмэ, тхьаумафэр нахь фэIэрыфэгъугъэ ми, Аслъан пае иIофхэр бэрэскэшхом щызэкIифэщтыгъэх. 
Аслъан имэфэкI мэфэ закъоу тхьэмафэм къыхафэрэм 
ехъулIэу адыгэ шхынхэр ышIыщтыгъэх. Джа мафэм Вери 
ригъэсагъэу къэкIошъ, нэбгырищми щэджэгъуашхэ зэдашIэу щэсых. Щэджэгъошхэ ужми киноум зыщыкIохэри 
нахьыб. Илъэс горэм мырэущтэу адыгэмэ сахэтыщтмэ, 
шIэхэу сышъущыщ шъыпкъэ сыхъущт еIошъ, Вери мэсэмэркъэу.
- Адыгэ нысэ узыхъоу, уазыфапIокIэ ары уащыщ 
шъыпкъэ узыхъущтыр,- Гощэунае зиIокIэ, Верэ ыдэрэп 
шъхьакIэ, зэригуапэр къыхэщы.
- Ары джы сищыкIэгъэжьыр... Сахьидэ фэдэ жэкIэпэкIэжъ нэмыIэмэ...- Аслъан фыреплъэкIышъ, мэщхы.- 
Ы-ы, Аслъан, сыдэу уеплъыра?
- Зигугъу шъушIырэм ыцIэ зэхэсхынэуи сыфаеп.
- Klo, ащ уфэмыемэ, Бэбэжъ хьаджрэтыр армэ хъущтба? Гощэунае къытфидэщтмэ сшIэрэп нахь...
- Сэщ пае къэшъумыгъан,- Гощэунаий мэщхы,- Сахьид 
нахь къы сэпсэлъыхъорэр, Бэбэжъ ыжэ къызэтырихэу зи 
къысиIуагъэп... Сенэгуе, Вер, ыгу о нахь къыпфэщагъэкIэ...

--- Page 251 ---

- ЖэкIэ-пакIэр ыупсэу ынапэ тыкIигъаплъэмэ, теплъын.
- Мыхъу зыщыхъурэм, жакIэм зыгорэ рипэсын, ау 
пакIэм ухигъэIэнкIэ сыгугъэрэп.
- Сызфаер сфимышIэщтмэ, сыд есэбгъэшIэщтыр!..
- Бэбэжъ лIы дэеп...- ежь-ежьырэу зэриIожьрэм 
фэдэу, зэхихыгъэр зэримыгуапэр къыхэщэу, Аслъан 
къыдзыгъ, етIанэ ежь къаушъхьакIугъ пIонэу лIы мэкъэ 
ныкъохъукIэ къыхегъэхъожьы.- Шъыпкъагъи цIыфыгъи 
хэлъ. УигъэпцIэщтэп,  гум  укъыринэщтэп,- зымафэ, 
мазэм къехъу тешIагъ, Гощэунае пае къырагъэкIи Бэбэжърэ ежьырырэ зэрэзэфилъыгъагъэхэр Аслъанэ ыгу 
къэкIыжьыгъ. Ежь нахьи бэкIэ хьаджрэтыр нахьыжъми, 
имытэрэзыгъэ еуцолIэжьыгъ, а мэфэ дэдэми Аслъан 
зэригъэгъуси, Гощэунае дэжь кIуагъэ, лажьэ зимыIэ 
бзылъфыгъэм ыпашъхьэ шъхьэмылъытэжьыгъэ зэрэщызэрихьагъэр къыфигъэгъунэу елъэIужьыгъ.- СахьидэкIэ 
къыпфидзыгъагъэр, Гощэунай, къысфэгъэгъу Бэбэжъ 
къыуиIожьыгъагъэба?
- КъысиIожьыгъагъ, есIуагъэри къыгурыIуагъэу, зэхишIыкIыгъэу къысшIошIыгъ.
- Адэ джары...- зы онтэгъу горэ зытыридзыжьыгъэ 
фэдэу Аслъан ыгу къэпсынкIагъ, нэгушIоу Верэ дэжькIи 
плъа гъэ, джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Бэбэжъ лIы дэеп, 
Бэчыр тхьамыкIэм ишэнхэр къыхэфэх...
Гощэунайрэ Верэрэ нахь гушIуагъо зимыIэ Аслъан 
игупшысэхэр нэфшъэгъо шылъэмакъэу къэIугъэм зэпигъэугъэх. Непэп а шылъэмакъэр зищыпэзэхэхыр, бэшIагъэ 
зесэжьыгъэр. Джацы ужым е нэфшъэгъо пасэм ар къызыщыIукIэ, укIэупчIэжьынэу щытэп, Сахьидэ хьаджрэтым 
ишылъэмакъ. Аслъан къызщылъэти, шъхьангъупчъэм 
иплъыгъ, хэукъуагъэп СахьидэкIэ. Гъогу чыжьэ къызэрикIугъэр къэпшIэнэу, шым пкIэнтIэ пахъэр къышъхьарехы, 
къакъырым чIищэрэп, Iэдэжьэу ыIыгъэу Рэщыд-пашэм 
дэгущыIэ, шъэф горэ зэрэриIорэр уигъэшIэнэу зеплъыхьэ.
Шъхьаныгъупчъэ гъуанэм тхьакIумэр Iуигъэзыхьагъэу 
даIощтыгъэми, лIитIум аIорэм щыщ тэрэзэу Аслъан къынэсыщтыгъэп. Зипхъуати адырэ шъхьаныгъупчъэмкIэ ипкIыгъ, 
унэ кIыбыр къыричъыхьакIи, Сахьидэдыхэр зыпэблэгъэ 
къакъыр къогъум къоуцуагъ.
- ...Щагум удэмытэу унэм къихь, шыми зигъэпсэфын, 
ори щаибжъэ горэм уешъон.

--- Page 252 ---

- Хьау, хьау, сэгузажъо... Непэ Бэбэжъ делэм ыпсэ 
сымыгъэгъу хъущтэп!..
- Алахьэр осэгъэлъэIу, непэ бэрскэшхо маф, тхьэм 
ыпашъхьэ Iоф дэйкIэ уимыхь!..
- Джаур хэкIым бэрскэшхо мафэ иIэп, тхьамкIэ дурысыщт!..- Сахьидэ зигъэлъаий, онэгум зыридзэжьыгъ.- 
ЗыгорэкIэ непэ къыкъокIыкъомэ, узфэе ушъхьагъур 
къэгъоти, моу чIыпIэ горэм щыIэу къысщэхъушъ, къэзгъэзэжьыфэкIэ зыкIэрыгъэс. Шъоупс икIасэшъ, ушъхьамыс, 
гъэуташъо. Пачъыхьэ дышъэ сомищ къэблэжьыщт!..
- Непэ бэрскэшхо маф, сфэшIэшъунэп... Ау дышъэ 
сомищ оIомэ, непэрэзымафэр къыдэплъытэнышъ, щыр 
тфы къэпшIыжьын, Алахьэми ситхьамыкIагъэ къызэхишIыкIын...- дышъэ сомэм ягугъу зызэхехым, Рэщыд-пашэр 
къэкIэзэзыгъ.- ЗэкIэми хьалыгъу ашхыныр якIас, ау хьалыгъум уасэ иIахэп...
- Дышъэ сомэ хэгъэкIи, чапыч ыуасэпи а делэр!..
- Умыкуу...-  Рэщыд-пашэм  шъхьэр риуфэхи ыIупшIэ мэ ыIэ аIуилъхьагъ, етIанэ иIоф къызэрикIыщтыр къыгурыIуагъэу къеIушъэшъагъ: - СэшIэ чапычи зэримыуасэр... 
Джаурым джаур илIакI... УиIэм укIэлъымышъугъужь, 
икъэкIуакIэр икIожьыкI... Шъоупс езгъашъо пакIошъ, 
згъэмэхыни пфызэкIоцIыспхэжьын!..
- Узфаер ешI псаоу, ыпсэ пытэу къысIэкIэгъахьи...- 
Сахьидэ шым къыригъэгъэзэжьзэ, къызэриIокIыжьыгъ: - 
Езгъэлъэгъущт сэ Дэгужъыемэ япхъу къыгъэгъунэщтмэ!.. 
Бэбэжъ иIоф зэрэсыухэу ари мэлахъомэ афэсхьынэу 
згъэгугъагъэх...
- Адэ, Сахьид?! - Рэщыд-пашэм шыпэм зыридзагъ, 
ыIи ыщэигъ.
- Сыд узфаер? - Iэр къызфащэигъэр къыгурымыIо 
фэдэу мыдрэри къэупчIагъ.
- УлэупкIэм ызныкъо атэу хабзэ, пщыгъупшэжьыгъа?
- Ори зыгорэ зыщыгъэгъупш, фэIуагъэ щыIэп... Ымыныкъоми, сомитIур икъун!..- Сахьидэ гъучIитIур къызидзыкIэ, Рэщыд-пашэм зыр къеубытышъ, адрэр IэкIэзы.
- Сэ непэ сшIэрэр, Сахьид, а зы такъикъым сщэгъупшэжьы... АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ!..- зыредзыхышъ, 
сомэр къепхъотэжьы.
Щагум дэкIыжьрэ шыум Аслъан кIэлъыплъэзэ, къызэрэхъурэр ымышIэу, ышъхьэ къэуназэ, ыни къэушIункIы. 
Жъалымыгъэу зэхихыгъэм жьы ригъэгъотрэп. Шыум 

--- Page 253 ---

кIэлъежьэнышъ къыгъэуцун ыIонти, сыд риIощт, амалынчъ. Армырми гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу Сахьидэ 
дэеу къыфыщыт. Ащ ыпэкIи хъатэу къыфыщытыгъэп, ау 
Бэбэжърэ Сахьидэрэ азыфагу шIу дэмылъэу зэхъу уж 
нэжъкIэ къыфычIэплъэу ригъэжьагъ, зызэрэричри игопагъэп. КъыримыIуапэми, сыдэу къыомылъытыгъэу, уныбжьи 
темыфэу зыбгъэлъэпэпцIыйра ыIоу къыфидзэу къыхэкIыщтыгъэ. Хьаулыеу шъэжъые кIэлъыкIыгъэр Сахьидэ 
пае егъэбылъы. Чэщныкъо гъогурыкIокIэ Рэщыд-пашэм 
дэжь къэкIуагъэу, пчэдыжьрэ чъыеу Iаджри рихьылIагъ. 
Шъэжъые лъыгъэр бгъэгум хиIоу хэхьажьыгъагъэмэ, 
дунаим къэзыубытын щыIагъэп. Мэзыр ины, къушъхьэр 
лъагэ... Гупшысэ зэфэшъхьафхэр шъхьэм къихьэщтыгъэх 
шъхьакIэ, ар зыфэукIочIын кIуачIэ джыри иIагъэп. Ар 
зыдишIэжьэу, мыгъэ нэс, илъэс зыщыплI къыхьыгъ. ЕтIани 
Аслъан щыщафэхэрэмэ анэмыкI гур къыкIэзыубытэн, 
къэзгъэпкъыен нэIуасэ иIагъэп, ешъхьэшъуаохэмэ агъэгъэу, текуохэмэ хьажъущырым фэдэу зиутIыIоу, илъэс 
пшIыкIухым щыщэу илъэсипшIыр тырку хьалыгъущэм 
дэжь щихьыгъ. Акъылыр къакIоу зырегъажьэм, игупшысэхэри нахь чыжьэу Iабэхэу хъугъэх. Ибэ ыIонти, яни, яти, 
ышнахьыжъи зэриIагъэр ешIэ, ахэр пкIыхьэ гъощагъэм 
фэдэу ынэгу кIэтых шъхьакIэ, гупсагъэ Гощэунайрэ Верэрэ 
нэмыкI къезыIон дунаим щыриIэп. Ахэмэ бэмышIэу Бэчыр 
ихьатыркIэ Бэбэжъ къахэхъуагъ. ГукIэ къыпэблэгъэ нэбгырищмэ ащыщэу нэбгыритIум ауж Сахьидэ ефы. Мощ 
фэдиз жъалымыгъэр зыгу илъым Вери къелынэп!..
Шъэжъые зэдэлъыр Аслъан иджыбэ рилъхьи, унэм 
ичъыгъ. Щагум зэрэдэкIыгъэм лъыпытэу Сахьидэ хьаджрэтым зыдигъэзэгъэ лъэныкъомкIэ плъагъэ шъхьакIэ, 
зи тырилъэгъуагъэп. Аслъан зыгъэгупсэфын закъоу джыдэдэм иIагъэр Гощэунайрэ Верэрэ зыщыпсэурэ Больничнэ 
урамымкIэ шыум зэримыгъэзагъэр ары. Ары шъхьакIэ, 
жъалымым ыгу илъыр тэ щыпшIэн, нэмыкI чIыпIэ сэкIо 
ыIозэ, ишыпэ къыригъэгъэзэнкIи хъун. Мыщ щытыкIэ пкIэ 
иIэп, Рэщыд-пашэр икъэухъумэнэп, Гощэунае дэжь кIомэ 
нахьышIу. КъызфэкIуагъэм ышъхьэ фырихэу ымыгъащтэ ми, гъусэ фэхъоу унэм дисын.
Аслъан шIожьыгъ шъхьакIэ, Гощэунае щагу хьакум 
кIэрытыгъ. Ар пщэрыхьэу зелъэгъум, щынагъо щыIэп 
ыIуи, Аслъанэ гушIуагъэ.

--- Page 254 ---

- Аслъана сэIо? - Гощэунае ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъэми, къызхимыгъэщэу пэгъокIыгъ.- КъакIо, сшынахьыкI, 
къакIо. Сэ зы щыпс-пIэстэ дэгъу пфэсэшIышъ, нибжьи 
пшхыгъэнэп. Непэ бэрэскэшхо маф, орырэ сэрырэ адыгэмэ тахэкIыжьэу зыми тыкIонэп, непэ зыдгъэтхъэн, 
Вери зыдэдгъэтхъэн. Муары, ащи гыкIыгъэхэр пелъэх. А 
Вер, сыхьат горэмкIэ къакIо, зыкъэмыгъэгужъу. Мары, 
Аслъани, сшынахьыкIэ цIыкIуи, къэкIуагъ. Пчэдыжьыпэ 
хьакIэм адыгэмэ раIорэр ошIа? Щэтэшх aIo, щатэ уиIэми 
къыздахь...- Гощэунае зи къэзымыIоу щыт Аслъан къызеплъыкIэ ары ныIэп зэрэкIыфыбзэр къызишIэрэр.- Сыдэу 
укIыфа, сшынахьыкI? Угъойщая?.. Упсауми, пшъо сыгу 
рихьрэп. Угу хагъэкIыгъа?..
- Бэбэжъ пIэкIэлъэгъогъэна?.. СищыкIагъ,- упчIэу 
ратыгъэм ычIыпIэкIэ ежь зыгъэгумэкIрэм кIэупчIагъ, "пIэкIэлъэгъогъэна" зэриIуагъэми рыукIытэжьэу, ыбзэ псынкIэу 
зыкъыригъэтIэтагъ.- Бэбэжъ сыфэягъ, ыпсэ згъэгъущт 
еIошъ, Сахьидэжъыр ыуж ит!..
- Ал, сыд пIорэр?! - зэхихыгъэм Гощэунае къыхигъэкуукIыгъ.- Бэбэжъ ыпсэ ыгъэгъунэу сыд ришIагъэр?.. 
Хэт къыозыIуагъэр?
- Рэщыд-пашэм риIоу джыдэдэм зэхэсхыгъэ... Бэбэжъ 
къеуалIэмэ, зэрэIэкIигъэфэщтым пае дышъэ сомитфкIэ 
зэзэгъыгъэх, сомитIур къыритыгъах... НекIо, унэм тигъахь...
- Сыда?..
- Ори къушъхьэхъу мэлахъомэ уафихьынэу ары игухэлъыр!..
Ардэдэм урамымкIэ шылъэмакъэу къыщыIугъэм 
Аслъан зыригъэпхъуати, Гощэунае зыпэIуригъэдзагъ, 
шъэжъые зэдэлъри джыбэм къырихыгъ. Унэ къуапэм 
Бэбэжъ ипаIо къызыкъощым, Аслъанэ гу къызIэпишIыхьажьи, шыум пэгъочъыгъ:
- Бэбэжъ, уауж къафы!..
- Тэ щыI Сахьидэжъыр? - къэзыфрэр къыгурыIуагъэу 
къеупчIыгъ.
- СшIэрэп, сыхьатныкъуи хъугъэнэп Рэщыд-пашэм 
ищагу зыдэкIыжьыгъэр. МодыкIэ кIуагъэ,- Аслъан Собор нэ урамымкIэ Iэ ышIыгъ.
- Модэ, муары ар!..- зишыпэ Командирскэ урам 
къуапэм къыкъозгъэщыгъэм Iэ фишIи, Бэбэжъ лъежьагъ.

--- Page 255 ---

- Аслъан, къэгъаз!..- Гощэунаий джагъэ шъхьакIэ къэуцугъэп. Чэу къуапэм зынэсым, шыум зэрэкIэмыхьащтыр 
Аслъан къышIагъ. Хьалыгъу тучанымкIэ чъи, Рэщыд-пашэм 
ишыонэзэтелъэу пчъэIупэм Iутым зыридзи, шыуитIум 
алъежьагъ.
Тыгъоснахьыпэ щегъэжьагъэу зылъыхъурэ хьаджрэтыр Гощэунае дэжь зыIуелъагъом, Сахьидэ къехъулIагъэр 
ымышIэу шыпэм къызэрэригъэгъэзагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу заулэрэ Больничнэ урамым рычъи, ГеоргиевскэмкIэ 
ыгъэзагъ. Ащи псынкIэу текIи, къэлэ паркыбгъум готэу 
Шъхьэгощэ лъэмыджым фиузэнкIыгъ. КъызэплъэкIыгъэп, 
шы лъэмакъэу зэхихрэмкIэ ыуж къызэрафрэм щыгъозагъ. 
Гузэжъогъу гукIэ зэрэхэтыр шым илъэхъу псынкIэ къыхигъэщыщтыгъэп. ЯтIонэрэ шы лъэмакъэу адырэ урамымкIэ 
къыщыIугъэр зызэхехыр ары Сахьидэ игумэкI къызхэщыгъэр. Шыми ар зэхишIагъэу илъынэу ежьагъ шъхьакIэ, 
узщыщынэн джыри щыIэп ыIомэ, шым еIушъашъэзэ, ыIэжагъ. Сахьидэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр апэрэ шы лъэмакъэу 
ыуж итыр арэп. Мэзым зыхэхьажькIэ къызкIигъэхьанышъ, 
агу илъыр зэраIощт,- ешIужьынышъ, уцупIэм зекIолIэжьхэкIэ, цIыф къымышIэу, къэмэогъукIэ иIоф ышIэщт. Бэбэжъ 
гъусэ иIа-имыIа? Сыд шы лъэмакъа модырэ урамымкIэ 
къыщыIуи, Шъхьэгощэ кIэим дэкIодэжьыгъэр?.. ТхьакIумэр 
кIэгъэзыкIыгъэу мэдаIо шъхьакIэ, гуцафэ озгъэшIын щыIэп.
Джары бзэджэ гъасэм мысэ уехъулIэ зыкIаIуагъэр, Сахьидэ ыIуи, гукIэ щхыпцIыгъэ. Моу мэз пкIашъэ 
тызэрэхъоу пшIэрэ щыIэмэ къэозгъэIощт. КъызэрэскIэмыхьэрэр ар... Сахьидэ шым илъэхъу щигъэкIагъ, ыуж 
итми, ар дэдэр зэришIагъэр шылъэмакъэмкIэ къыгурыIуагъ. Сауж итым ыгу шIу илъэп, къаджэрэп, къыскIахьэрэп. 
"Ощ фэдэп бзылъфыгъэмэ атырагъэгущыIэрэр" къысиIонэу сыда къыздишIэрэр? СшъхьэкIэ къысэхъулIагъэу 
ситхьамыкIэгъо Iофмэ зыфапIорэр, сэщ нэмыкI цIыф 
ышIэрэп. Анахь къыспэблагъи анахь къыспэчыжьи ышъхьэ 
фисхыгъэп. УнагъомкIэ, чылэмкIэ гуцафэ къысфэзышIын 
щыIэу зыдэсшIэжьрэп. Сэщ нэмыкIэу ащ щыгъозагъэр зы 
нэбгырэ закъоу шъузыр арти, Алахьэм зыдэкIуагъэм шIу 
щешI, Iотэгъу-гупшысэгъу исымыгъафэу иIоф сыухыгъэ. 
ЗыгорэкIэ гъунэгъумэ е ныбджэгъумэ ащыщ риIогъагъэмэ 
шIэ? Хьау, ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, етIани ар зыхъугъэр 
непэп, илъэс пчъагъэ тешIагъ, жьым ыхьрэр псым дэкIодыжьы aIo, уегуцэфэнэуи ищыкIагъэп. Сыд пае Дэгужъыемэ япхъу сынатIэ къифи, гущыIэгъу сшIыгъэ. Илясыжъми 
хэшIыкI зыфыримыIэу сIогъэ закъом къыдыригъэштагъ. 
Урам къуапэм къыщысаж есIуагъэмэ, унэм сихьагъэмэ 
гъэшIэгъона... Бзылъфыгъэ лъэпкъыр дунаим тебгъэтынэу 
щытэп, къахэкIрэм нахьи пaIo зыщыгъэу якIодылIэжьрэр 
нахьыб, Сахьидэ ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхэу кIэгубжыкIи, 
хэгурымыкIыжьыгъ.
ГъучI лъэмыдж бгъузэ плъыжьэу Шъхьэгуащэ телъым 
Сахьидэ зэрикIыгъэм лъыпытэу, джабгъумкIэ мыкIоу 
бжъэпэ мэз зэхэтым хэхьагъ. Мэз чIэгъ зэхъум, гукIи нахь 
рэхьатыжьыгъэ, ыуж итри къылъымыкIожьэу къышIошIыгъ 
шъхьакIэ, ежь зэрэфэе дэдэу Бэбэжъ къылъыджагъ:
- Сахьид!..
- Opa сэIо, Бэбэжъ, сауж итыр?..- Сахьидэ тыгъужъ 
плъакIэу псынкIэу ишыпэ къызэригъэзэкIыгъ, зымафэ 
зэфэмыгубжыгъагъэх пIонэу, къыIугушIуагъ.
- Чылысым дэжь щегъэжьагъэу сыкъыплъэкIо шъхьакIэ, укъызэплъэкIрэп...- Бэбэжъи фэкIэщыгъуаеу инэгушIуагъэ Сахьидэ фызэIуихыгъ.
- СаужкIэ къэкIрэм сыфызэплъэкIэу сихабзэпти, сыкъызэплъэкIыгъэп, Бэбэжъ...- Сахьидэ ыгу къызхимыгъэщын фэлъэкIэу, джыри къыIугушIуагъ.- Олахьэ, Бэбэжъ, 
сшынахьыкI, мэфищ блэкIыгъэм бэмэ сябгъэгупшысагъэм... 
Лажьэ уимыIэу угу хэзгъэкIыгъэкIэ сенэгуе. Непэп тызызэрэшIэрэр, зы къинэп, зы гушIуагъоп зэдэтлъэгъугъэр...
- ГушIуагъор сшIэрэп, Сахьид, къин зэдэтлъэгъугъа 
пIомэ, зэдэтлъэгъугъ,- Сахьидэ зызэри шIэу Бэбэжъи 
зишIыгъ,- чэщ мычъые Iаджи зэдитхыгъ... Сыгу шIопти, 
уцупIэм сыщыуагъэмэ, сыд фэIуагъэр сыгу хэмыгъэкIыгъэмэ...
- Ары шъыу... Сэри а бзыу кIый ма къэм пае уцупIэ 
шIагъор схъожьынэу Iаджри сыгу къихьагъ. УцупIэм тызыкIожьрэм, ащ етшIэщтыр къэсыугупшы сыгъ... Пчэдыжьыпэмрэ пчыхьэшъхьапэмрэ арышъ ар зызэкIокIыпэрэр, 
бгъу зырызымкIэ тешэкIощт, набгъо иIэу къычIэкIми, 
нахьышIужь...
- Арэп сэ сыгу къеорэр, Сахьид,- шIу нэмыкI ыгу 
имылъ пIонэу Бэбэжъ игые макъэ укIытэри къыхигъэщ 
фэдэу зишIыгъ,- кIэрэхъо макъэр зызэхэохым, уцупIэм 
укъызэремыкIолIэжьыгъэр ары. Тазыфагу шъыпкъэныгъэ 

--- Page 256 ---

дэлъын фае. Арымырмэ, Сахьид, тыгу чъыIэ къихьани, 
зэпэчыжьэ тызэфэхъущт...
Бэбэжъ игукIае зызэхехым, Сахьидэ гукIэ щхыпцIыгъэ. 
Ным къылъфыгъэри гум къыранэу Iаджри къыхэкIы, ощ 
пае, бетэмал, сынэ къаплъэу машIом сыпэхьащтыгъа? 
Укъысэгыи шъхьакIэ, орми джа дэдэр къысэпшIэщтыгъэ. 
Апэ хъурэр къызэгъашIи, етIанэ пшIэщтым егупшыс!..
- Адэ ары, сшынахьыкI. Нычэпэрэчэщым джары сэри 
сызэгупшысагъэр. ТитIо тызэщымыгугъыжьмэ, къытфэгумэкIын щыIэу сшIэрэп. Илясыжъыр армэ, ыныбэрэ 
ыбэкъурэ нахь къэрар иIэп. Мыпсэу-мылажьэм ышъхьэ зэрифэкIыгъэу, зыщефэхрэр ичIыпIэу дунаим тет. 
Къушъхьэхъу мэлахъоми яIоф зэрефэ... НекIо, имыщыкIагъэмэ тшъхьэ ятэмыгъэузыжьэу уцупIэм тыгъэкIожь. 
Тызэгупшысэн Iаджи джыри къытпыщылъ,- Сахьидэ зежьэжьым, нахьыжъ хабзэм зэриIоу, Бэбэжъ сэмэгубгъур 
ыштагъ.
ЗызэдэгущыIэхэ уж Бэбэжъ ыгу къэушъэбыгъэу Сахьидэ къыщыхъугъ. КъышIошIыгъэ къодыеп, агу илъыр 
зэрэзэфыраIотыкIыгъэр арэу къычIэкIын, анэгухэр зэфихыгъэу зэIуплъагъэх, нэшIукIи зэIущхыпцIагъэх. Ары шъхьакIэ, 
сыд Сахьидэ ыIуагъэми пшIошъ зымыгъэхъун горэ ытэмэ 
гъэкIыгъэмэ ахэлъэу Бэбэжъ къышIошIыгъ, тхьакIумэр 
кIэгъэ зыкIыгъэу Сахьидэ къызэрэфэсакъырэр къыгурыIуагъ. Гум джэндэш къизгъэхьагъэмэ ишхомлэкIэ IыгъыкIэ 
ащыщ: Iабэмэ Iашэр къызгуипхъотын ылъэкIынэу Iэ джабгъур хьазыр. Лъэрыгъ сэмэгум ит лъакъоу къыфэгъэзагъэ ри шы ныбэм пытэу гогъэпкIагъ. УцупIэм тызынэсыжькIэ 
ара, хьауми джыдэдэр ара?.. Мы слъэгъурэм лъэбэкъу 
лые ебгъэдзыжь хъущтэп, джы къэмыомэ, джы къэо... 
Зыгъэохъун закъор Iэ джабгъур зэрэспэчыжьэр ары. Iашэм 
еIэщтэп, Сахьидэ ипэфао Iэшэ къэштэным нахь псынкI. 
Шыблэ хъопскIэу уанэIу къыщыджэгуни укъызэхигъэфэщт.
Ардэдэм аужкIэ шылъэмакъэу къэIугъэм Сэхьидэ 
шъхьэр къыригъэпхъотагъ:
- Хэт сэIо тауж итыр?!
Бэбэжъ Iэгушъо цакIэмкIэ Сахьидэ ыпшъэ зыдаом, 
жэ зэтезыгъэмкIэ жьыр ыпхъуатэу шхомлакIэр IэкIэзыгъ. 
ЯтIонэрэ огъум къызэхигъэулэнлагъ.
- КъыбгурыIуагъа джы пэфаор зыфэдэр!..- Бэбэжъ 
ыIозэ, Сахьидэ етхъуи, онэгум къырихыгъ, ау чIыгум 
нэмысзэ, Сахьидэ зыкъишIэжьи, шъхьэкIэ къеонэу фежьагъ шъхьакIэ, бащэрэ зыримыгъэгъэсысэу чIыгум 
тыридзагъ, IитIури зэхикIыкIэу кIыбым щиIонтIагъ.- Джары 
о пфэ шъуашэр... Джары о къыуашIапхъэр!.. Зымыгъэсыс 
сIуагъэ, зызэрэбгъэсысэу пIитIу госэкIыкIы!..- IитIур шъожъыекIэ пытэу зепх уж кIэрахъомрэ къамэмрэ къыгуихыгъ, 
етIанэ кIаIи, лIы пхыгъэр чъыг лъапсэм рилъэшъулIагъ.- Сыд 
етIанэ, Сахьид, уигухэлъ къыбдагъэхъугъэп, ара? КъаIо 
джы гухэлъ шъыпкъэу къысфыуиIагъэр?
- Ухэукъо, сшынахьыкI..- КъехъулIагъэр джы къыгурыIогъэ къодыеу, Сахьидэ шъхьэ утэбжьагъэр ыгъэсысыгъ.- ШIу нэмыкI сыгу пфилъыгъэп, къыомыпэсыгъэ 
лъэшыщэкIэ укъыздэзекIуагъ, сшынахьыкI!
- Бащэрэ имылъэшъухьэу къаIо къысфыуихьисапыгъэр!..
- СшIэрэп, сшынахьыкI, ар озгъаIорэр...
- СэзгъаIорэр пчэдыжь тыркум епIуагъэр ары.
- Зи есIуагъэп!.. ПцIы еусы!.. Сыдигъуа тыркумэ 
шъыпкъэ aIoy зызэхэпхыгъэр!..
- О шъыпкъэ пIoн зыщебгъэжьэгъэ мафэр ары! 
Аслъан къыIулъади, онэгум зыкъыридзыгъ.
- Ори сыд зыуж уитыр, сикIал?..- Бэбэжъ зэреупчIы рэр 
Аслъан къызэрэпкъырыкIыгъэр къыгурыIоу, гу плъыгъэри 
къызтыримыгъакIоу Сахьидэ къэупчIагъ.
- Зыуж ситыр оры, укIакIу!..- Аслъан шыукъамыщымкIэ Сахьидэ еуагъ.
- Аслъан,- чъыг иукIорэикIыгъэ гъугъэм тес Бэбэжъ 
къызщылъэти, кIалэм пэIууцуагъ,- ащ фэдэ ашIэрэп!..
- Мыр угу зэгъун цIыфэп, Бэбэжъ, укIакIо!..
- Мыдэ мыщ ыIорэр...- Сахьидэ зиIажэу щхыпцIыгъэ.- Джырэ дунай мыукIакIо тет Iоу сшIэрэп, сикIал. Тхьэм 
укъегъэхъу, укъэхъумэ къыбгурыIон. Ау сэрэп Iофыр 
зы фэгъэхьыгъэр, укъысэдэIумэ ухэзгъэукъощтэп, зыIэ 
пхыгъэм, сикIал, еохэ пакIошъ, аIэ тыращаерэп.
- Къо укIыгъэм сэ зэрэхамысэжьрэр сымышIэу щытэп,- Аслъан къыпиупкIыгъ,- ау къом узэрэблэкIыIорэр 
зэгъашIэ!..
- КIалэ, сыкъэоушъхьакIу!..- Сахьидэ ынэмэ мэшIобзыир къакIилъэсыкIи, кIосэжьыгъэ.- Ощ нэмыкI ащ фэдэ 
къысиIуагъэп, сикIал. Укъэхъу пэт, зыпкъ имыуцогъэ гур 
жъалымым емыгъашт...
- Жъалымым жъалым ипэгъокI!..

--- Page 257 ---

- Бэбэжъ, тхьэр осэгъэлъэIу, мы кIалэм ыжэ скIэрегъэх!.. Сыд фэIуагъэр, сынахьыжъба, сыжэкIэ-пакIэмэ къамыубытмэ, адыгагъэм къыубытынэу сфеIу... СымышIахэу, 
сыжэ къыдищынышъ, лые зэрэсигъэIощт...
Сахьидэ игущыIэмэ Бэбэжъ зи аримыIуалIэу екIуалIи, 
Аслъан риIуагъ:
- КъыкIаIи, Аслъан, тэгъэгъэшэсы мыр... УцупIэм 
текIолIэжьмэ, тиIоф зэхэтфын...
- Джар нахьышIу, сшы нахьыкI,- ащ тынэсыжьыфэ 
зыгорэ хъун, шъугухэри къэшIуных,- ыIозэ, Сахьидэ агъэшэсыгъ,- ар гукIэгъу, цIыфыгъ...
Ары шъхьакIэ, Сахьидэ зэрэгугъэщтыгъэу Iофыр 
хъугъэп. Сыдэу шъоубзэгу Сахьидэ закъыфишIыгъэми, 
къариIорэм щыщ къапкъырымыхьэу джэуапи рамытыжьэу, 
тыгъэр ошъогум къызщихьащт пIалъэм уцупIэм нэсыжьыгъэх. Чъыгэе лъапсэм Сахьидэ рагъэтIысхьи, къызкIэлъэIугъэр фашIагъ: псы рагъэшъуагъ, иджэнабгъэ фатIэтагъ, 
бгырыпхри фагъэлэнлагъ. ФамышIэгъэ закъор ыIэхэр 
зэрамытIэтагъэхэр ары. КъыкIэлъэIугъэми, фашIэщтыгъэп.
- Мэкъаер,- ыцIэ къыримыIоу Бэбэжъ ыIуагъ,- упчIи тIу 
къыпфысиI. Джэуапэу къяптырэм ялъытэгъэщт мо тыгъэр 
аужрэу плъэгъужьыщтми умылъэгъужьыщтми.
- Ар жъалымыIо хъун, сшынахьыкI!..- Сахьидэ шъхьэр 
къыпхъотагъ, псэр зэрэIэшIур джыры ныIэп зэхишIэу зыригъэжьагъэр, аущтэу щытми, лIыгъэ зыхигъэлъ шIоигъоу 
къыIуагъ.- СыкъэдаIо, сшынахьыкI. Джы нэс пшIосымыушъэфыгъэр непи сыушъэфыжьынэп...
- Бэчыр хьаджрэ тыр пшIэщтыгъа?
- СшIэщтыгъэ къодыеп, сшынахьыкI. СIэкIэкIодагъ.
- Сыдэущтэу хъугъэ, къэIуат.
- Дышъэ сомэ заулэ еслъэгъулIагъэти, сенэцIыгъ.
- Мы кIалэр тхьапшыкIэ Ращыд-пашэм епщагъ?
- Зы дышъэ сом...
- Джы ятIонэрэ упчIэр ары... Ас лъан, о ар зэхэпхынэу 
уищыкIагъэп, модэ IукIот. Апэрэ упчIэм фэдэу, Сахьид, 
мы упчIэми шъыпкъэ ищыкIагъ. ГощэунаекIэ пIуагъэхэр 
шъыпкъа? - IукIотыгъэ кIалэм зэхыримыгъэхынэу Бэбэжъ 
ымакъэ нахь цIыкIу ышIыгъ.
- Дэгужъыемэ япхъу, сшынахьыкI, бэ паIухьэрэр... 
Тара ащыщэу? Шъхьэих къэшI...
- Шъхьэмылъытэжьыгъэ зэрихьэу...- Бэбэжъ укIытагъэ.- Джа уголъыгъэу зыфэпIуагъэр ары...

--- Page 258 ---

- АщкIи сыпцIырэп, шъыпкъэ!..
- ПцIы еусы, Бэбэжъ!..- Аслъанэу зытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъагъэр къэкууагъ.
- УкъэмыдаIу сIуагъэба!..- Бэбэжъ кIалэм фэгубжы.- 
Джыри сыкъыоупчIы, Мэкъаер, ущыIэ пшIоигъомэ, ишъыпкъапIэ къаIо...
- Шъыпкъэ, сшынахьыкI...
- Джыри ящэнэрэу, Мэкъаер, сыоупчIы!..
- Шъыпкъэ, сшынахьыкI... Бзылъфыгъэмэ аIорэ 
пстэури пшIошъ умыгъэхъу, чэтыур сыдигъокIи чэтыоу 
къэнэ!..
- Ара уиджэуап?.. Армэ джащ Iофыр щытэухы!.. Ощ 
фэдэр дунаим тырагъэтрэп!.. Аслъан, унэ лъапсэм кIэрыт 
къазгъырыр моу къысфахь,- Бэбэжъ чIыгур къазгъыркIэ 
къыгъэчъыхьи, бэныр ытIэу ригъэжьагъ.
Апэм бэн зэрэфатIырэр Сахьидэ ышIошъ хъущтыгъэп. 
Лъэгуанджэр чIигъэбылъхьэу ятIэр Бэбэжъ къызыредзым, 
шIу зэрэщымыIэр етIанэ къыгурыIуагъ. ТIэкIу зытешIэм, 
пкIантIэр къызэзыкIыхэу бэныр зытIырэм дэжькIэ джагъэ:
- Бэбэжъ, хъугъэ шъыу, сшынахьыкI... Джэгум паго 
къекIыжьы зыфаIорэр шъыпкъэ...
- Мэкъаер, джы нэс сызэрэбдэмыджэгурэр къыбгурымыIуагъэмэ, удел,- Бэбэжъ ынатIэ пкIантIэр тырилъэкIыкIэу заулэ къеплъыгъ, етIанэ ыIэгу кIэужъунтхэжьи, 
тIэным пыхьажьыгъ.
- Адэ мы зыуж уихьагъэу зызфэбгъэлIэжьрэр къысфыуихьисап шъыпкъа?
- Джыри къазгъырыжитIу естIыхыжьмэ, теплъын 
хъурэм,- ышъхьэ къыIэтэу къэплъагъэп.
- Дэгужъыемэ япхъукIэ шъыпкъэ къыуасIомэ, сыд?..
- Уезгъэзрэп, узэрэфай.
- Ащыгъум умытIы, земыгъэгъэлIэжь... ГощэунайкIэ 
сIуагъэр зэкIэ пцIы!.. Е зиунагъо бэгъон, цIыфыгу пкIоцIылъыжьба, тIэныр щыгъэт!..
- ПIуагъэр къызэпырыогъэзэжьы, ара?
- Хьау!..- Сахьидэ илыуз къыхэщэу кууагъэ.- Зымафэ 
а бзылъфыгъэмкIэ сIуагъэр сфэшIэным сиIоф тетэпи, бетэмал, сыкъызэхэпшIыкIырэба?! Джары сишъэф зыдезгъэ хьэу 
сишъузи зыфэслIыгъэри, хьаджрэтэу сыхэзгъэхьажьыгъэри!..- Сахьидэ шъхьэр чъыгаем риутэкIзэ, къыщиути 
гъыгъэ.- Адырэ къыосIогъэгъэ купыр пцIы... Ощ нэмыкI 
сишъэф зэсIогъэ цIыф дунаим тетэп. Узэрэхъулъфыгъэр 

--- Page 259 ---

гукIэ зыдапшIэу, бзылъфыгъэкIэ уамалынчъэу дунэе нэфым утетыным нахь тхьамыкIагъо щыIэпщтын!.. СынапэкIи, 
сIэпкъ-лъэпкъхэмкIи сызфэдэр ошIэ, сылIы псаушху, сэщ 
фэдэпи ар къызэхъулIэн фаер!.. Узафэп сэркIэ, си Алахь, 
узафэп!..
Сахьидэ къыIощтыгъэхэр апэм Бэбэжъ къыпкъырыхьэщтыгъэхэп. ГущыIэ лъапсэр къызеубытыр ары ныIэп тIэныр 
зыщигъэтыгъэр. Шъхьэр къызеIэтым, ылъэгъурэмэ агъэщтагъэу джыри зэ Сахьидэ еплъыжьыгъ. Илъэс пчъагъэ 
хъугъэшъ зишIэрэр, Сахьидэ хьаджрэтыр гъэу ылъэгъу гъэп. 
Къазгъырыр чIидзыни, чъыг лъапсэм кIэрысым дэжь кIэ 
чъэщтмэ ымышIэу заулэрэ плъагъэ, Аслъани фыреплъэкIыгъ, гури къыпиIонтIыкIыгъ. Къазгъырыр зэриIыгъэу бэми 
макIэми зэрэщытыгъэр Бэбэжъ къышIэжьрэп.
- СитхьамыкIэгъо шъхьакIо шэйтан джэгу тепшIыхьажьыгъэу, сыда узфыщытыр, сшынахьыкI!..- Сахьидэ имыежь макъэкIэ къызэджэр ары Бэбэжъ зыкъызишIэжьыгъэр, 
Iэгушъом джыри кIэужъунтхэжьи, пытэ-пытэу къазгъырыжэм теIункIагъ.- УзэкIокIыгъа сэIо, Хьагъурыр, сыд 
жъалымыгъа къыздызепхьэрэр?!
- Ощ фэдэ цIыфэп, Сахьид, дунаим тырагъэтырэр!..- 
Бэбэжъ ыгу къеорэр умышIэнэу шъхьэр ыгъэсыси, бэнычIэм игъэкъэбзэн ыуж ихьажьыгъ...
Сахьидэ ыбгъэ ифэгъэ пцэшIуащэр джыри учъыIужьын 
ригъэжьэгъагъэп игущтэ макъэу чIым къытыринагъэм 
къушъхьэ мэз чIэгъым зызчIеушъэфэжьым.
ЧIы шъхьашъом къытеIэтыкIыгъэ етIэ шынэм еплъхэу 
Бэбэжърэ Аслъанрэ заулэрэ щытыгъэх. Псыкъефэх макъэмрэ пкIэшъэ Iушъэшъэ шъабэмрэ анэмыкI  Iэгъо-благъом къыщыIурэп. Тыгъэм ригъэзыхын гухэлъ иIэпышъ, 
бгъэр зэIухыгъэу гъэтхэпс нэфыр чIым тырекIутэ.
- НекIо, Аслъан,- кIэкIэу Бэбэжъ къыгъази, къыIукIыжьыгъ.
ТIэкIу къэкIуагъэхэу ошIэ-дэмышIэ щтэгъэ нэгукIэ 
Аслъанэ къэупчIагъ:
- Тыдэ?..
- Уздэхъугъэр амышIэу гумэкIынхэба?.. Шыонэзэтелъри зием ыгъотыжьмэ нахьышIу...
- Тырку Рэщыдэмэ зыфапIорэр, гъэзэжь сиIэп...
- Сыд уигухэлъ адэ?
- Уишыпэ сишыпэ, уигухэлъ сигухэлъ, сшынахьыжъ...

--- Page 260 ---

Шэсыжьыным ыпэкIэ Бэбэжъ мыгузажъоу уцупIэр 
къызэпикIухьажьыгъ. КIакIом, шхончым, обзэгъум, щэмэджым, ежь ие нэмыкI унэм къырихыгъэп. Джэныкъом 
дэт щыуанжъитIум яз къыштагъ. Къыпихыщтмэ ымышIэу 
лъхъончми бэрэ еплъыгъ, къыIукIыжьыгъэу ыгъэзэжьи 
къыпихыгъ, щыуанлъакъори къыздиштагъ.
- Модэ мо кIэпсэжъыери пчэгъум къыпыхыжь, Аслъан,- Бэбэжъ уцупIэм тырихыжьыщтхэр зэригъэзафэу 
шым гоуцуагъ.
- Къазгъырри ара? - Аслъан къызэджэм, Сахьидэ икъэ 
дэжь щычIэсэгъэ къазгъырыр Бэбэжъ ынэ къыпэшIофагъ, 
а лъэныкъомкIэ зэрэплъагъэмкIи кIэгъожьыгъ.
- Хьау. Хьыри, ощх темыщхэнэу бгъэгъэ лъапсэм 
еусэижь,- Бэбэжъ къазгъырым зыкIыфэгумэкIрэр ымышIэу къыIуагъ. 
Джыри зэ уцупIэм Бэбэжъ зыщиплъыхьажьыгъ. ЗэкIэ ми сэлам гукIэ арихыжьыгъ. Лъэрыгъым лъапэр зыщыригъэуцощтым, зыгорэ къеджагъэм фэдэу псы къефэхымкIэ 
плъагъэ, зы псы гъуаткIо нэмыIэми ащ щыщ зыIуигъафэ 
шIоигъоу хъугъэ. ЕкIуалIи, IэгyшъуитIум арыз псы ешъуагъ, 
етIанэ къыIуагъ:
- Тхьэуегъэпсэу, синэгуф, сипсы фыжь, уишIушIагъэ 
нибжьи сщыгъупшэнэп. СыщыбгъэIагъ, сыбгъэгушIуагъ. 
ЗыгорэкIэ угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу. Уапашъхьэ 
Сахьидэ хьаджрэтымкIэ щысшIагъэр сэшIэ къин къызэрэпфэхъугъэр, сэркIи ар псынкIэгъуагъэп. Аущтэу, 
сыкъызэхэшIыкI, сымышIагъэмэ хъущтыгъэп. СшIагъэмкIэ 
сырыкIэгъожьэу арэп, ау етIани уцIыф зыхъукIэ, ул мыузын 
плъэкIыщтэп...
Бэбэжъдхэр зэшэсыжьхэм, Сахьидэ ишыгъэм 
заIэкIиути, щыщзэ, уцупIэм телъэдэжьыгъ. Къакъырыр 
тIо къыричъыхьакIи, бгъэгъэ шъхьаныгъупчъэм иплъэщт 
пIонэу Iулъэдагъ, зытIо-зыщэ кIэщыщыкIыгъ. ЕтIанэ бгъагъэм Iучъи, Сахьидэ икъэ Iулъэдагъ. Икъун узэрэщылъыгъэр, некIо риIорэм фэдэу пэбзыджынитIур зэтечэу 
щыщыгъэ, пчыхьэшъхьэпэ мэзри къызэпигъэ джэжьэу 
джэрпэджэжьыр зэтеIукIзэ, пкIэшъэ чIэгъым чIэкIодэжьыгъ.
- Сыдэу ыгу пымыкIра сэIо...- Аслъан шым лъежьагъ, 
шъхьакIэ, Бэбэжъ ыдагъэп.
- Бащэ, зи емыIу. ТIэкIурэ шъхьащэрэтыгу... Джыры 
ныIэп Сахьидэ къехъулIагъэр къызыгурыIуагъэр. Шым 
нахь гушъабэрэ нахь укъызэхэзышIыкIынрэ щыIэп... 

--- Page 261 ---

Мыри, а узтес шыри ныбджэгъу пфэхъущтхэп. Джары 
шыр зыем фэтэгъэщэжь зыкIэсIуагъэр... Джыдэд, быяугу 
зэ...- Бэбэжъ шым епсыхыгъ. Зышъхьэ епэгъогъохэу щыт 
шым екIуалIи, ыпшъэ Iэ шифагъ, ынатIэ теIэбагъ, ынэмэ 
акIэплъагъ, заулэрэ щытыгъэу риIуагъ: - HекIo, дах. Ащ 
хэпшIыхьажьын щыIэп, тауж зыкъимыгъан!..- ШхоIур 
къызекъудыим IорышIэу шыр ыуж къихьагъ. УцупIэм къытекIыжьхи, мэз гъогум зытехьажьхэр ары ныIэп Бэбэжъ 
къызыгущыIагъэр.- Хьайуанмэ угу ябгъабгъэ хъущтэп... 
Шыр гъэу плъэгъугъа, Аслъан?.. Сэ слъэгъугъэ... Мэкъэнчъэу ынэпсхэр фэмыIыгъыжьэу мэгъы...
- ЧIэнагъэ ышIмэ ара?
- ЧIэнагъэ ышIми, щыIэныгъэр къехьылъэкIми ары. 
Шыри цIыфым фэд...
- О угъэу къыхэкIыгъэба, Бэбэжъ?
- КъыхэкIыгъ...
- Сэри Iаджри Рэщыд-пашэм сигъэгъыгъ...
- Ара зыфапIорэр? - Бэбэжъ зэгупшысэрэмрэ Аслъан 
къыIуагъэмрэ зэтефагъэпти, къэупчIэжьыгъ, хэти зыгъапэрэр ишъхьауз, ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ.- ШъхьакIо 
къысахыгъэп сIорэп, ау шъхьакIо пае сыгъыгъэу къэсшIэжьрэп.
- Адэ сыда, Бэбэжъ, узгъэгъыгъэр?
- Е-о-ой, сшынахьыкI, ныбджэгъур чIэунэмэ ары...- 
Бэбэжъ нэплъэгъу хьылъэкIэ Аслъан еплъи, ыгу илъыр 
къышIагъ пIонэу пигъэхъожьыгъ.- Ары, ары, сшынахьыкI, 
ащ нахь тхьамыкIагъо щыIэп, Алахьэм ар къыуерэмыгъэхъулI!..
Къушъхьэхъу мэлахъомэ адэжь чэщ щырахынэу ары 
Бэбэжъ имурадыгъэр шъхьакIэ, зэгорэм, Сахьидэ нэIуасэ 
фэхъуным ыпэкIэ, иуцупIэщтыгъэ хьанэ-гъунэм зехьэхэм, 
зэрэхъугъэр ымышIэу, блэкIышъугъэп. Сыд тIони мэлахъо мэ тахэхьащт? Сахьидэ къэзымышIэрэ мэлахъомэ ахэтэп, 
къыкIэупчIэхэмэ, ариIощтым джыркIэ фэхьазырэп. ЕтIани 
Аслъан зыгорэ епэсыгъэн фае. Ежь егъэзыгъ шъхьакIэ, 
сыда къэхъу пэтрэ кIалэр Iоф зыкIыхидзэщтыр!.. Чылэу 
зыщыщыр ымышIэжьми, адыгэ шъолъыр лъэныкъоу къыздырахыгъэр ышIагъэмэ чылэ дэхьэ-дэкIэу къырищэкIзэ, 
кIэупчIэныгъи... Бэчыр тытыригъэгущыIэнэу Аслъан фаеп 
шъхьакIэ, хьаджрэтыр шъэожъыемкIэ тэрэзэу зекIуагъэп. 
Убгъэ чIэбгъэлъынэу, пшысэ къыфэпIотэным, узэрэримыгъэзэщыным пае шъэожъыер къатыгъурэп!.. Шъэожъыем 

--- Page 262 ---

ятэ-янэу ыгъэгуIагъэхэмкIэ егъэшIэрэ гонахь къыхьыгъ. 
Джа гонахьыр арынкIи мэхъу ыпсэ зыфэгъугъэр. Е пшIэу 
шIу ущымыгугъ... Адэ, СахьидэкIэ сэ сыдэущтэу сыхъущт? 
АщкIэ, сшIагъэр къыспэзыIэтыжьын сапэкIэ къэкIмэ?..
Гупшысэ мыухыжьэу къышъхьарыуагъэмэ Бэбэжъ 
агъэчъыерэп. Чъыг чIэгъэу зычIэлъхэм ыбгъукIэ мазэр 
къыкъокIи, къышъхьапырыкIыгъ. Жъогъохэчъ зыхы-зыблэу 
ошъо къуапэм къофагъэхэри рилъэгъуагъэх. Чэщныкъо 
мэзым зиушъэфыгъ. Ежьыр нахь зынапIэ къемыфэхрэр, 
жьы макIэм ыгъэпшъыгъэ чъыг тхьапэхэри, хэпэзагъэхэу 
къыщыхъугъэх. Зэ-тIо Аслъан зызэпыригъэзагъэти, еупчIыгъ:
- Очъыя, Аслъан?..
- Хьау.
- Сыда, сшынахьыкI, узфэмычъыерэр?
- СшIэрэп, Бэбэжъ... Сахьидэ икууакIэ сшъхьэ икIрэп.
- Ори ара?..- Бэбэжъ къэупчIи, зэхишIэу ыгу нахь 
псынкIэ къэхъугъ.
- ИгъыкI?
- Ари сынэгу кIэт...
- Ул фэуза?
- Хьау...
- Адэ сыд?
- СшIэрэп...
- ТшIагъэм урыкIэгъожьмэ шIэ?
- Бэчыр зэриукIыгъэмкIэ сыкIэгъожьыгъ ежь къыуиIуагъа?..
- КъысиIуагъэп.
- Сыда укъыкIысэупчIрэр ащыгъум?
- Жъалымыгъэ угу изгъэлъы сшIоигъоп, сшынахьыкI...
Аслъан зи къыIожьыгъэп.
КIалэм джэуапэу къытыжьыщтым Бэбэжъ ыгъапэщтыгъэми, зи зэрэзэхимыхыгъэр игуап. УпчIэ къыуаты 
къэс, уемыгупшысэу, гум илъыр къиуупхъотыкIыныр 
ищыкIагъэп. Жэм уфэмысакъымэ, птыкъын кIапсэ щегъэлъадэ. Сахьидэ хьаджрэтми джары къехъулIагъэр. Бэчыр 
изакъоп тхьамыкIагъо зыфихьыгъэр, зы пIэшъхьагъ дытелъыгъэ шъузми ыкIэм ришIэжьыгъэу зыфиIуагъэми еплъ!.. 
ЦIыфыр пхъонтэ зэхэIулIэгъэ пытэм фэд, къызэтемыхэу, 
удэмыплъыхьэу дэлъыр, ыгу илъыр пшIэщтэп. Зикъэбар 
уимыгъэшIэхэщтыр ишъэф. Хьадэгъущэм къыримыгъэIуагъэмэ, бзылъфыгъэхэмкIэ Сахьидэ ишъэф тэ щысшIэныя. Шъыпкъэ, сызэгуцэфэнхэр къыхафэщтыгъэх, ау 
мощ фэдиз жъалымыгъэ къыздырехьакIы Iоу сшIагъэп. 
Ащ фэдэр цIыфыжьэп, хьэкIэ-къокIэ шэн къызхафэрэм 
ыпсэ бгъэгъукIэ тхьэмкIи, цIыфхэмкIи хьарамэп. ЕтIани 
гъэшIэгъоныр, дэхэ лъэпкъыр ары Сахьидэ ылъэгъу мыхъущтыгъэр. Гъатхэр къихьэу, дунаим зызызэблихъукIэ ары 
зызэкIокIыпэщтыгъэр. Бзылъфыгъэхэр ыжэ дэмыкIхэу, 
Iае нэмыкI ариIуалIэщтыгъэп. Ахэмэ ягугъу ышIы зыхъукIэ, 
шыукъамыщыр ищазымэ тхьaIy щигъэджэгоу Iаджри 
зэожьэу къыхэкIыщтыгъэ.
Ардэдэм паркым дэт бзылъфыгъэмэ Сахьидэрэ 
ежьырырэ зэрахэлъэдэгъагъэхэр, шыбгъэкIэ яомэ, къамыщышъо рашIыхьэхэзэ, мэзым зэрекIужьыгъагъэхэр 
Бэбэжъ ыгу къэкIыжьыгъ... Хьау, хьау, зи мыхъун СахьидэкIэ сшIагъэп!.. "Зыгъэрэхьат, Бэбэжъ, зыгъэрэхьат..." - 
ежь-ежьырэу зэушъыижьэу джыри ошъогум иплъы хьагъ. 
Къин къыпфэхъумэ, мэлахъомэ заIугъакIи, къафиIотыкI. 
УкъызэхашIыкIын, укъызэхэзымышIыкIын, зыгорэкIэ, 
къахэкIымэ угу емыгъабгъ.
Зэрэхэчъыягъэм фэдэкъабзэу, тыгъэпс чыжьэу нэфшъагъом къыхьынэу фежьагъэр ынэмэ зэрэзэхашIэу 
Бэбэжъ къэущыгъ. Нычэпэ хэчъыегъэгъэ мэзми ыбзэ 
къетIэтэжьы. Пчэдыжьыпэ чъыIэтагъэри пкIэшъэ тхьапэмэ 
арычъагъ. ЧIыми шынэгъакIэм зыкъытыриIэтыкIэу еублэ. 
СэмэгубгъумкIэ Аслъани щылъыжьэп.
- Аслъан!..- Бэбэжъ къызщылъэтыгъ.
- Бэбэжъ!..- Аслъан къыIулъэдэжьыгъ, щтэгъэ нэгу, 
кIыфыбз.- Сахьидэ иш ахэтыжьэп!..
- Сенэгуягъ аущтэу зэрэхъущтым... Зыем дэжь кIожьыгъэн фае...
- Тыгъопчыхьэрэ уцупIэми?
- Ары, сшынахьыкI, ары... Былымыр зыем фэмыдэмэ, 
хьэрам aIo...
- Тлъэхъэн фэягъэ.
- Плъахъэрэ шыр шыкIэ умылъытэ, сшынахьыкI. А 
слъэ гъурэр узгъэтхъэн былымэп, сыд епшIагъэкIи пфэIэжэщтэп. Модэ мэшIо тIэкIу тэгъэшIи щай тегъашъу, къое 
гъугъэ ныкъо гори гъогу гъомылэу сиIалъмэкъ илъкIэ сэгугъэ... Щай тешъоу тыгъэу къыкъокIыщтым сэлам етхмэ, 
Рэщыд-пашэм иш фэтщэжьын...
- Сэ сыдэущтэу къалэм сыкъыдэбгъэкIыжьыщт? - 
Аслъан цыхьэ фимы шIэу Бэбэжъ еупчIыгъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу гъумтIымыгъэ.- Сахьидэ иш 
хэмыхьажьыгъэмэ Iофыгъа...- ыгу къэкIодыгъ.
- Угу умыгъэкIоды, сшынахьыкI. Шы пае укъэнэнэп. 
Къалэм шыр нэзгъэсыжьэу сыкъэкIожьыфэ мыщ укъытесынэмэ, умыщынэу щэджагъо нэс утесышъуна?
- Ащ фэдэ угу къимыгъахь, Бэбэжъ,- Аслъан зэхихыгъэр ыгу къызэреуагъэр къыхэщыгъ.- СызэцIыкIум сымыщынагъэу джы сыщынэна!.. Шы тэрэз згъотынэу сэрэшIи, 
щэджагъоп, мэфищи, тхьэмафи, мази сытесын.
- Пшхыщтыр?
- Пцэжъые сешэн, чэцI къэсыукIын...
- Ащыгъум, сшынахьыкI, шы дэгъу бгъотыгъэкIэ лъытэ. 
Илъэсрэ нахь сытемысыгъэу пцIэгъоплъ дахэ мэлахъомэ 
адэжь щысиI, къызэрэзгъэзэжьэу хьэкIапIэ тафэкIон!..
- ЛъэIу къыпфысиI, Бэбэжъ.
- КъаIо, сшынахьыкI.
- СиIоф зытетыр Гощэунае гурыгъаIу, гумэкIыщт.
- Ар Iофа, сшынахьыкI. Боу Гощэунае гурызгъэIон, 
уиIоф зытетыри зэхезгъэшIыкIын. Ащ изакъоп, Вери уисэлам есхыжьын. Хэт джыри зэсхыжьынэу пшIэрэр?
- ЗыцIэ къепIогъитIум нэмыкI зи сшIэрэп,- Бэбэжъ 
игущыIэ лъапсэ зыдаорэр Аслъан къыгурыIуагъ.
- Ар умыIо шъыу!.. Рэщыд-пашэр къыпкIэупчIэмэ сыд 
есэбгъэIощт?
- Тыкъэм сэлам къыпфысигъэхьыжьыгъ сфеIожь!..
- Тыкъэ Едыджа? - Бэбэжъ зэхихрэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Ары, Бэбэжъ. ОшIэмэ, джа Тыкъэ плъыжьыр ары.,.
- СымышIэ мэхъуа, хэта Тыкъэр зымышIэу кIэмгуе 
шъолъырым исыр? Ар сыдым уигъэшIагъ о?
- Ащ нэмыкIхэри, ацIэ сшIэрэп нахь,  сэшIэх сэ... Сахьи дэ зишъэогъугъэмэ ащыщи ар...
- Апэрэу зэхэсэхы... Тыкъэм ыцIэ къыриIоу Iаджри 
зэхэсхыгъэ, ау ишъэогъу пакIошъ, инэIуасэу сшIагъэп. 
НэIуасэ тызэрэфэхъущтыр сшIэрэп ыIо зэпытыгъ. Олахьэ, 
Аслъан, гъэшIэгъоным къэпIуагъэр. Сыд ахэр зэфэзыхьынэу 
ашIэрэр?
- УагъэшIэщта?.. Унэм зырашIыхьэшъ, мэIушъашъэх...
- ЗэрэхъурэмкIэ, Сахьидэ зы шъэфэп, шъэфитIу иIагъэр... Сэ ыгу илъыр сымышIэу, нахьыбэмкIэ 
пщэрыхьэкIо-мыгъэзэщакIоу сыриIагъ...
Мыекъопэ гъогур къекIуфэ ныпчэдыжь Аслъан къыриIуагъэхэр Бэбэжъ ышъхьэ икIыщтыгъэп. Сыд шъэфа 

--- Page 263 ---

Рэщыд-пэшэ хьалыгъугъажъэм иунэ илъыр? Тыкъэ Едыдж 
хьаджрэтэу хьаджрэтэп, зы къушъхьэ-мэзи хэсэп, зы 
шъоф гъоий зыщигъэбылърэп. ШъэфкIэ ышIэрэр нафэ 
IэкIэхъухьэми фагъэгъу, зы хьапси дадзэрэп. Дадзэми, шIэх 
дэдэу, чэщи тырамыгъашIэу къатIупщыжьы. Хэта зытэмэ 
чIэгъ чIэтынэу Тыкъэм иIэр? Рэщыд-пашэр ара?.. Зэ, зэ!.. 
Шъхьэм къечъэгъэ гупшысэр ыгъэшIагъоу, гукIэ Бэбэжъ 
къыхэкуукIыгъ, зыгорэм къызэхимыхыгъот eIo пIонэу шитIур 
къызэтыригъэуцуи, зиплъыхьагъ. Адрэ хьаджрэтмэ ялыягъэу Сахьидэрэ сэрырэ, тшIэрэр къыддэхъоу, шъхьафит 
щыIакIэ сыда зыфытиIагъэр?.. Сахьидэрэ сэрырэ нэIуасэ 
тызщызэфэхъугъэгъэ мафэм щегъэжьагъэу МыекъуапэкIэ 
зыми тауж къыфыгъэу къэсшIэжьрэп, тауж къихьэхэти, 
лъэмыдж плъыжьым нэс къытлъычъэхэти, нахьыбэрэм 
агъэзэжьыщтыгъэ...
Шъхьэм къыфихьагъэм къикIрэр Бэбэжъ къыгурымыIоу, гуцэфэ лъапси зыфишIын ымы гъотэу, щтэуIугъэр гум нахь къебэкIэу, Мыекъуапэ къэ сыгъ. Мэзым 
къыхэкIыным ыпэкIэ заулэрэ лъэмыдж лъэныкъомкIэ 
сакъыгъэ. Нахьыпэрэм фэмыдэу гум зыфэсакъыжьыр 
къыреIо. Узфэсакъын горэ лъэмыджымкIэ щыIагъэмэ, ащ 
къикIырэ цIыфхэмкIи, кухэмкIи джы нэс гуцафэ сшIыныгъи. 
Тыгъум куандэр фэIэпыIэгъу зэраIоу, непэрэзымафэм 
мыщ сыхэтыщта!.. Бэбэжъ шыр иIэдэжьэу лъэхъу инкIэ 
лъэмыджым икIыгъ, паркымкIэ мыкIоу, кIэкIэу къызэпичи, 
къэзылъэгъурэмэ Iофышхо горэ зэрефэ къашIуигъэшIэу, 
Рэщыд-пашэм итучан ечъэлIагъ. IофшIэгъу уахътэти, ащ 
фэдиз цIыфи ураммэ атетыгъэп, бэдзэр къуапэм дэжьи 
щытыгъэп.
Шылъэмакъэ зызэхехым, Рэщыд-пашэр щагум къыдэчъыгъ, Бэбэжъ зэрелъэгъоу щтэгъэ нэгукIэ къызэтеуцуагъ. ЗэрэшъхьапцIэм щэукIытэ пIонэу шъхьац пIокIэ 
ныкъоикIми хэтхъожьыгъ, лажьэ зимыIэ бгырыпхри ыгъэтэрэзыжь фэдэу ышIыгъ.
- Мы шыонэзэтелъыр зыер орба?
- Сые, Бэбэжъ...- тыркум псынкIэу зыкъызешIэжьым 
къыпигъэхъожьыгъ: - Шыонэзэтелъыр Iофа, мыщ тесыгъэри ары нахь...
- Уемэ, уибылым къыпфэтщэжьыгъ...- Бэбэжъ 
зыригъэукIыхьагъэп.- Мыщ тесыгъэ Аслъани псау, ул 
фэмыгъэуз!..
- Армэ Iофэп, армэ Iофэп... Тэ щыI адэ?..

--- Page 264 ---

- Сахьидэ тхьапш Аслъан къызэрэуищэгъагъэр?..
- Ибэ шъхьэрыкIо цIыкIути, зыемэ агъотыжьыфэ сIуи, 
къыIысхыгъагъ нахь, пкIэ хэлъыгъэп... ПшIошъ мыхъумэ, 
Сахьидэ еупчI.
- Сахьид пIуи?..- ащ нахь ымыIоу кIэкIэу къыгъази, 
Бэбэжъ къыIукIыжьыгъ.
УцупIэжъым Бэбэжъ блэкIышъугъэп. Гур зыфэгъун къытыринагъэкIэ арэп. УцупIэжъым ихьанэ-гъунэ 
зэрихьэрэр апэ зыхэзышIагъэр Бэбэжъэп, шыр ары. ТхьакIумапэхэр зэблигъэлъэтхэу кIэкIорыкIы, ихэпырхъыкIыни 
къыхэхъо. Ащ пае къымыгъанэу блэкIыщтыгъ шъхьакIэ, 
пчэдыжь зэнэгуягъэр къэнэфагъ: шыщыщ макъэр чыжьэкIэ 
къэIугъ. Ежь иши пэщыщыжьынэу шъхьэр ыгъэкIынэу 
ежьагъ шъхьакIэ, аущтэу пшIэ зэрэмыхъущтыр шхоIумкIэ 
ригъэшIагъ. Мы шым зыгорэ епэсыгъэн фае нахь, тигъэ зэгъэщтэп, тимыщыкIагъэхэр къытфищэщтых, мэзым нафэ 
икIасэп. Лъахъэ, умылъахъэ, мэлахъомэ, шахъомэ афащ, 
афэмыщ, тыдэ пщагъэкIи зэгъэщтэп. СыдкIэ сыамал, 
хъущтыр хъугъахэ, Сахьидэ хьадрыхэ къыпфисхыжьын 
слъэкIыщтэп, шIу ышIагъэу зыдешIэжьмэ, зыдэкIуагъэм 
шIу щешI...
УцупIэ техьагъум дэжь Бэбэжъ шыр къыщыпэгъочъыгъ. 
КъакIо, къакIо ыIорэм фэдэу ыпэ иуцожьи, къызэплъэкIзэ, 
къызIучъыгъэ къэм Iуищагъ. Къэшъхьэ ятIэр тIысыгъэ, 
къэнэтIэхэсри укъощыгъэ фэдэу къыщыхъу гъэти, Бэбэжъ 
ыгъэтэрэзыжьыгъ. Псыкъефэхми екIуалIи, псыIубэкIэ сэлам 
рихыгъ, уцупIэри къызэпиплъыхьагъ. Тыгъуасэ зэрэщытыгъэм фэд, хэхъуагъэп, хэкIыгъэп. Зэщыгъо умыIощтмэ, 
уцри шхъуантIэ, чъыг пкIашъэхэри бырэбэ Iушъашъэх, 
тыгъэри къепсы, бзыу кIый макъэри къэIу, чыжьэкIэ ащи 
нэмыкI гори къыпэджэжьы.
- НекIо, дах, некIо...- Бэбэжъ шым едэхэшIагъ шъхьакIэ, къыфыIукIыгъэп.- Угу бгъэузыжькIэ шIуагъэ иIэп, 
шахъом уфэсщэн, шъхьафитэу шымэ уахэтын... Ащ фэдэу нэ IаекIи укъысэмыплъ, Сахьидэ зэримышIэжьыгъэ 
къехъулIагъэп, уфэшъыпкъэу зепхьагъ нахь мышIэми, 
ишъэфыбэмэ уащыгъозагъэп...- гущыIэ шъабэхэр шым 
зыхимышIэхэу джыри нахь нэ IаекIэ къеплъыгъэу Бэбэжъ 
къыщыхъугъ.- Хьаулыеу угу къысабгъэ, дах. СIорэм 
къедэIу, некIо. Мыщ укъыIунэмэ, тыгъужъмэ узэпкъыратхъын... Ары, ары. УкъысэдэIумэ нахьышIу...- шыпшъэм 

--- Page 265 ---

ишIэгъэ кIэпсэжъыер ыIыгъэу Бэбэжъ шэсыжьи, лъэбэкъу 
заулэ къакIугъэу зыIэкIиути, щыщзэ уцупIэм телъэдэжьыгъ. 
Тыгъуасэ зэришIыгъагъэм фэдэу къыричъыхьакIи, Сахьидэ 
икъэ Iууцожьыгъ.
Шым зи зэрэфемышIэшъущтыр Бэбэжъ къыгурыIуагъ. 
Ишыонэзэтелъ адыкIэ Iуищи, ышIэщтыр римыгъэлъэгъунэу 
чъыгым рипхыгъ. Мыгузажъоу къэм Iулъэдэжьыгъэ шым 
екIуалIи, зи римыIоу ынатIэ Iэ щифагъ, етIанэ тхьэкIумитIур 
пытэу пиубытыкIи, шышъхьэр блыгучIэм чIиIуантIэу зегъэчэрэгъум, апэрэ лъэкъуитIумкIэ зэхигъэтIысхьагъэ, шы 
иутыгъэм ыпэбзыджын шъэжъыер зыхэлъадэм, зытIозы щэ лъэкъуауи, гупсэфыжьыгъэ... 
Бэбэжъ уцупIэм къы текIыжь зэхъуми, зэшэсыжьми 
зэплъэкIыжьыгъэп. Заулэрэ къэкIуагъэу, мыжъоф зандэм 
къызыблэкIым, ежь-ежьы рэу гукIэ зэриIожьыгъэ: тыгъуа си непи жъалымыгъэ зетхьагъэ, ау сыдэу пшIын, ащ нахь 
хэкIыпIэ щыIагъэп.

--- Page 266 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 267 ---

Уздежьагъэм унэсынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу, уплъэ мэ адырэ нэпкъыр плъэгъоу узщымыгъозэ псыикIыпIэм 
уIутыныр тхьамыкIагъу. ЕтIани ар анахьэу къин къыпщызгъэхъурэр узэупчIырэмэ IэпыIэгъу къыуамытышъу хъумэ ары.
Псыхъо нэпкъым зизакъоу тетым Гощэунай фэд. Илъэсищым зэжэгъэ гушIуагъом ежь изакъоу зыдишIэжьрэ 
нэшхъэй къыздихьыгъ. АщкIэ анахь къыппэблэгъэ цIыфри 
IэпыIэгъунчъ.
Джыдэдэм Гощэунае зыухрэ шъэфым хэти ышъхьэ 
фипхын плъэкIыщтэп. Гум дэхъыкIрэр къызэхэзышIыкIынэу 
нэбгыритIу дунаим щыриIэр. Зыр янэ къылъфыгъэ Шумаф, 
адрэр, ным ыкуашъо дытесэу зы быдзыщэкIэ дамыпIугъэми,  Вер  ары. Шумафэ Iофым зэрэщымыгъуа зэу 
Верэ хэшIыкI фыриI, фыриIэ къодыеп, ашIэщтыр амышIэу 
зэтралъхьэмэ-зэтырахыжьзэ, зы нэпсэп Гощэунайрэ Верэ рэ зэдырагъэхыгъэр. Шумафэ хьапсым къычIэкIыжьмэ 
ыIуи, Шэуджэн Мосэ пIалъэ фигъэуцугъагъ шъхьакIэ, ыш 
шъхьафит зэхъужьым, нэмыкI Iофэу гукIэ зыдиIыгъыщтыгъэр къэтэджыгъ. Сыдэущтэу янэ къылъфыгъэ сымаджэр 
гум къыринэнышъ, ежь насып пэгъокIыкIэ зиIэтыщт? 

--- Page 268 ---

Шумафэ хьапсым чIэсыфэ, чылэ гъэзэжьыныр гухэлъ 
шъэфкIэ Гощэунае зыдиIыгъыгъ. Ау зэрэхъури ымышIэу, 
ар щызгъэгъупшэу езгъэжьагъэр Шэуджэн Мос. ПIалъэу 
къыфишIыгъагъэм ехъулIэу къызэрэкIопагъэм фэшъхьа фэу 
зы мафи Шумафэ дэгущыIэн, игухэлъ зыфэдэр зэхыригъэшIыкIын имурадэу къэкIогъагъ шъхьакIэ, ыгъотыгъэп, 
чылэм кIуагъэу къычIэкIыгъ.
- Пшы укIэрысэу егъашIэм къэпхьыщта?..- мафэ горэм 
Верэ къеупчIыгъ.
- КъызгурэIо, Вер, къапIо пшIоигъор,- Гощэунае джэуапэу ытыжьыщтыр шIохьылъэу хэщэтыкIыгъ,- ау етIани 
сшIэщтыр сшIэрэп... Шумафэ джыри гъэретынчъ, моу 
мазэ, мэзитIу, мэзищ горэмкIэ сегугъоу зыпкъ иуцожьмэ, 
хъурэм теплъын...
- Ар пIозэ лIы шIагъор зыIэкIэбгъэкIыщт е Бэбэжъ 
фэдэ горэм уихьыщт.
- Ар дэдэр Бэбэжъ ышIэнэп,- Гощэунае щхыгъэ,- 
сычэтжъый пшIошIa?
- Узэрэмычэткъуртэри сэшIэ. Бэбэжъ пае гукIэгъу 
зыхэлъ цIыф Сахьиди ыIощтыгъ, ау ыкIэм ришIэжьыгъэми 
ущыгъуаз.
- Пфэмышъуашэ къыозышIэн цIыфэп Бэбэжъ,- Гощэунае къыIуи, етIанэ псынкIэу къеупчIыжьыгъ.- СахьидэкIэ ышIагъэр къебгъэкIурэба?
- Хьау... Ар сIорэп... KIo, етIани илъэс пчъагъэрэ 
пшIэщтыгъэ цIыфыр... Сэрмэ сфэшIэшъущтыгъэп...
- УиукIынэу Iашэр къыпфырихыгъэми?..
- СшIэрэп, сшIэрэп, Гощэунай... Жъалымагъэу зэрихьагъэр имыкъоу Аслъани зыдырищэжьэжьи, хэхьажьыгъ. 
Зинасып къэкIон ежьэгъэ кIалэр ыгъэунэхъугъ... Рэщыдпашэм ишыонэзэтелъи къызэрэIэкIигъэхьажьыгъэри сшIогъэшIэгъон...
- Зи бгъэшIэгъон хэлъэп,- зэхихыгъэр зэри мыгуапэр 
къыхэщэу Гощэунае къыпиупкIыгъ,- Рэщыд-пашэм былымыр къыфамыщэжьыгъэми, тхьамыкIэ хъуныеп!.. Аслъан 
пкIэнтIэпскIэ филэжьыгъэм шыонэзэтелъ нахь ыосэщтба? 
Ар зы, Вер. ЯтIонэрэмкIэ, Бэбэжъ ицIыфыгъэ зыфэдэр 
шым икъэщэжьыкIэ къегъэлъагъо.
- АслъанкIэ ышIагъэр? - Верэ къэгузэжъуагъ.
- Шъхьафит хъужьыгъэм фэгушIу, Вер... Зыми шъхьэшъофао рихыжьынэп!..

--- Page 269 ---

- О слъэгъурэм, Гощэунай,- Верэ ыгу хьарамыгъэ 
зэримылъыр къыхэщыгъ,- дэйкIэ Бэбэжъ тытебгъэгущыIэщтэп. ШIу олъэгъукIэ сенэгуе? - ТIэкIу тыригъашIи, щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъ пIонэy къыхэкуукIыгъ: 
- Шэуджэныр, Мосэ тэ пхьыщт?
- Ары шъхьакIэ, Вер,- Гощэунаий сэмэркъэур ынэмэ 
акIизэу щхыгъэ,- Бэбэжъ кIэлэзикъэмыщ, Мосэ зэ къэзыщагъ.
- Оры? О пшъэшъэ ягъэщэнмэ захэолъыта?
- Аущтэу оIомэ, ащыгъум кIэлэзикъэмыщэр хэтымыгъэукъомэ нахьышIу.
ЕгъашIэм ыш зэрэкIэрымысыщтыр Гощэунае ешIэ 
шъхьакIэ, сыдэущтэу гум шIоигъор риIощт? Бзылъфыгъэ 
лъэпкъыр бзыум фэд, тамэмэ аIэтын зэрэригъажьэу 
набгъом ибыбыкIыныр игухэлъ янэ зэриIощтыгъэри ыгу 
къэкIыжьыгъ. Шъуфэмыеу, сышъомыупчIыжьэу зысIэтыгъагъ шъхьакIэ, синасып лъыкIэмыхьагъэу, къэзгъэзэжьыгъэу унэнчъэ-щагунчъэу дунаим сытет. Шумафэ сызэхимышIыкIэу щытэп, ащ къызэриIоу сызекIон. Тхьэегъэпсэух, 
иныбдэжэгъухэр зэхахьэхи, хэпIэжъ бгынэжьыгъагъэр 
Шумафэ фызэтырагъэпсыхьажьыгъ. Унэм, чэум хэупхъухьагъэх, чIыгу тIэкIоу дэлъри ажъуагъ. Зымафэ Шумафэ 
чылэм сызыдэкIожьым, ятIонэрэ мафэм гъунэгъу шъузхэр 
къызэрэугъойхи, унэр къыкIэтыижьыгъ. ЩыIэныгъэм къыщыдезгъэштэн бзылъфыгъэ горэ ыгъотыгъэмэ, ащ ищыкIэгъэщтхэр иIэх, псэун ылъэкIыщтыгъэ. Сэри чылэм згъэзэжьмэ, сфэшIэн слъэкIыщтымкIэ сакIэIэныгъи, зыгорэкIэ 
аущтэу мыхъумэ, тыдэ сыщыIэми сынаIэ атезгъэтыныгъи... 
Iахьылыгъэм изакъоп, цIыфым зыщыфэгумэкIын дунэе 
хьылъ тызтетыр. ЦIыфхэр къыскIэмыIагъэхэмэ, къыскъомыуцуагъэхэмэ, бэшIагъэ сигукIае сызрикIыщтыгъэр. 
Къиным ушъхьапыригъэплъэу гухэлъым ущегъаIэ.
Чылэм къикIыжьынэу Шумафэ зыфиIогъагъэм тхьамафи тешIагъ. Непи къэлъагъорэп. Щэджагъо нэси ежагъ. 
Уахътэ тешIэ къэс тыгъуаси, тыгъоснахьыпи зэрэщымытыгъэу Гощэунае гумэкIэу регъажьэ. Зымафэ Шэуджэн 
Мосэ фызэтыригъэпсыхьэгъэгъэ машинэм шэкIыр дэмыкI 
фэдэу къыщэхъу, зытIо-зыщэ Iуданэри зэпыригъэутыгъ.
Ечэндмэ адэжь Шумафэ къэкIожьыгъ. Гъогум къытемыкIыжьыгъэ фэдэу пшъыгъэ Iоф иIэп, чэфы, нэгушIу. 
Шхынэу къыфиштагъэм зэ-тIо зыхэIэ уж, Шумафэ ышыпхъу къеплъыгъ, тIэкIу зытешIэм, къеупчIыгъ:

--- Page 270 ---

- Адэ, Гощэунай, чылэ къэбармэ уакъыкIэупчIэрэпи?
- Ушхахэмэ сэIошъ ары... КъэбарышIу щыIа?
- Олахьэ сымышIэ къызэрэосIощтыр, ау укъызыкIэупчIэщтмэ ащыщ дэслъэгъуагъэп,- Шумафэ гукъэкIыжь 
хьылъэ горэм шъхьэр фигъэсыс фэдэу заулэрэ щысыгъ, 
етIанэ хэщэтыкIыгъ.
- Зицуакъэ зэжъурэ зигъажъо макIэрэ къэбаркIэ уямыупчI зыфаIуагъэр шъыпкъэ. Гъаблэу гъаблэп, гъэбэжъоу 
гъэбэжъоп. Гъэтхапэмрэ гъэмэфапэмрэ мэкъумэщышIэмкIэ хьылъэ: конычIэр апхъэнкIыжьы, лэжьыгъакIэм къыхьыщтыр ашIэрэп. Бжыхьэми щэщынэх. ГъэшIэгъоныр, нахьыпэм фэмыдэу, къалэм дэлъ къэбарым мэкъумэщышIэр 
егъапэ. Бэмэ къакIэупчIэх, заор ары ажэ дэмыкIрэр, 
егъэгумэкIых...
- КъэошIэжьа, Шумаф, заом тиIоф хэлъэп пIогъагъи?..
- Цыхьэ къытфашIырэпти сIогъагъэ. ИлъэситIум къехъу зырагъэукIыхьанэуи сшIагъэп... Пачъыхьэм цыхьэ 
къытфишIырэп шъхьакIэ, ащкIэ адыгэ шъолъырым илъ 
къэбарыр ошIа? Чылэ пэпчъ шыу зытIу зыхагъэкIыни, заом 
агъэкIонэу адыгэмэ унашъо ашIыгъ.
- Пачъыхьэм сыд ыIощтыр?
- Сыд ыIон, гуIэрэр мэубзэ, тхьашъуегъэпсэу, шъуизэхэшIыкI ины къариIуагъэу aIo.
- ТырищыкIагъэ хъужьыгъэмэ дэгъу, ау бжыхьэ нэс 
джыри нэмыкI къыIуагъэу зэхэпхын.
- Хэгъэгум зао илъыныр псынкIагъоп...- Шумафэ 
къыIуи, тIэкIурэ щысыгъэу ышъхьэ фэщхыжьыгъ.
- Сыда, Шумаф, узфэщхрэр?
- Сызгъэщхырэр заор гъэны, щхэны зыIуагъэм тэрэзэу 
зэриIуагъэр ары. Тыгъоснахьыпэ старшинам дэжь къыщызэрэугъоигъэгъэ лIыжъхэр къысэджэгъагъэх...
- Сыд къыпфыряхьисапэу?..- Гощэунае къызIуипхъотыгъ, ежь фэгъэхьыгъ шIошIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Икъун ба, зэ сауж ерэкIыжьых!
- Орэп, сэры ящыкIагъэр.
- Уаужи ерэкIых, лажьэ уимыIэу хьапсым учIэсыгъ!..
- Хьапсым сычIэсыгъэми, къысфаех...- Шумафэ 
джыри щхыгъэ.- Заом тфакIу аIуи, КIэтыкъом икуп къысэлъэIугъ.
- Ы-ы?! - Гощэунае къыхэкуукIыгъ.
- Ары, ары. Ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп. Къыпагъэхъожьыгъэр ошIа? Шъошэ дэгъу пфядгъэдыщт, шыонэзэтелъ къыоттыщт, упсаоу къэбгъэзэжьмэ, къыпфэтшIагъэм 
тыкъызэренэцIыжьын щыIэп, офицер ухъумэ, Шъэотыкъ 
Къэлэубатэ ятэ Мыхьамэтым къызэрэритыгъагъэм фэдэу 
пачъыхьэм чIыгу къыуитыщт, тыпщэгугъы къысаIуагъ.
- Адэ сыд япIуагъэр?
- Шъэотыкъ Къэлэубатэ ыкъомэ яз къыздэшэсмэ 
ясIуагъэти, заушъэфыжьыгъ...- Шумафэ плъызэу заулэрэ 
щысыгъ, етIанэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъэ фэдэу къыIуагъ.- Байхэмрэ тхьамыкIэхэмрэ азыфагу дэлъ зэфыщытыкIэр зэрэгурыIогъошIум фэдэу гурыIогъуай. Адыгэмэ 
язакъопщтын, хэтрэ цIыф лъэпкъи а зыр ишэнын фаеу 
сенэгуе. Джары хьапсым къыздычIэсыгъэ Поликарповыми ыIощтыгъэр. ТхьамыкIэм иобзэгъу баим егъэуцэку 
зыфаIуагъэр къызэрэсфыряхьисапыгъэр ащ дэгъоу къыушыхьатыжьыгъ.  Сыпсаоу  къэзгъэзэжьмэ, шыонэзэтелъыр къысатыжьыщт, дышъэ тэмэтелъ къыстыралъхьэни, 
сагъэшIожьыщт...  Ар Iофэп,  сэ сыкъызкIэупчIэмэ сшIоигъор нэмыкI...- Шумафэ къызэрэупчIэщтыр ымышIэу 
шъхьэихыгъэ гущыIэу джыдэдэм къышIыщтым ыгъэукIытэщтыгъэми, гум илъыр къыIуагъ.- О сыд, Гощэунай, уиIоф 
зытетыр?
- Сэ сиIоф, Шумаф, бэ къыпыкIыщтэп,- чылэм зэригъэзэжьыщтым фэгъэхьыгъэу къеупчIыгъ шIошIэу 
Го щэунае иджэуап псынкIагъэ,- Луценкэм ичIыфэ мэфэ 
заулэкIэ къэсыухыщтышъ, къысаж, чылэм тызэдэкIожьын. 
Ащ фэдиз IапIи сиIэп, зыку тыубытмэ икъущт. Сигухэлъ 
Луценкэм зесэIом, ыгу къео фэдэу зишIыгъ шъхьакIэ, 
игуапэу сыхэплъагъ.
- Сыд чыла?.. Арэп зигугъу сшIырэр.
- Адэ сыд, Шумаф? - апэм Гощэунае къыгурыIуагъэп.
- ПшъхьэкIэ пшIэн щыIэмэ, сэщ пае къэмыгъан,- 
ышъхьэ къыримыхыпэу Шумафэ къыIуагъ,- сэри зыгорэу 
сыхъун. Заор сшIэрэп, ащкIэ зыгъэрэхьат, пачъыхьэм 
сыриухъумакIоп сэ, шахъо сежьэнкIэ сенэгуе.
- Мы узэрэгущыIэрэм, Шумаф, хэпIэжъым дгъэзэжьмэ нахь тытегущыIэн...- Гощэунае зэхихыгъэр игуапэу ынэкIушъхьитIу къэушэплъыгъ, Верэ нэмыкI Iофым 
щыгъуазэп, хэт къезыIуагъэр ыIуи, ыш зыдэщысымкIэ 
плъэшъугъэп.
- Чылэ гъэзэжь Iоф уиIэп, Гощэунай. Сызщымыгъуа зэм 
сытегущыIэрэп, икъун укъызэрэстелIыхьагъэр, сыпфэраз, 
зи къыптенагъэп. Хьапсым сыкъычIэкIыжьыфи укъысэжэн 

--- Page 271 ---

фэягъэп... Алахьэм насыпышIо уешI, шIоу щыIэр къыбдегъэхъу!..
- Ары шъхьакIэ, Шумаф, хэпIэжъым згъэзэжьэу ащ 
ситэджыкIмэ нахьышIуба?..- Гощэунае укIытапэу къыIуи, 
щымысышъоу, унэм щыIэбэлъабэу ригъэжьагъ.
- Угу пымыкIын хапIэ тиIэу, сшыпхъу, къызшIомыгъэшI.. Тяти тяни итхъыкIыгъэхэп, тэри насып идгъотагъэп. 
Тэ ущыIэми уичылэжъ, уятэ-уянэхэм, Дэгужъыемэ якъэхэр 
дэлъхэшъ, Адэмые зыщымыгъэгъупш, гум илъ хъумэ, 
нэм кIэкIыщтэп. ШъхьэихыгъэкIэ тызэдэгущыIэн фаеу хъугъэшъ, мыри къыуасIомэ сшIоигъу. Шэуджэным нэмыкIэу 
Хьагъур хьаджрэт горэми ыгу къыппэблагъэу зэхэсхыгъэ, 
мыр хъущт, мыр хъущтэп cIoy тIуми язкIэ пэрыохъу сыпфэхъущтэп. Гум къахихрэр зы нэбгырышъ, о нахь пшIэн, 
зыхэмыгъэукъу.
- Хьагъурэу зыфапIорэмкIэ зи щыIэп, Шумаф...
- ЩымыIэмэ о нахь пшIэн, ащи дэикIэ цIыф тегущыIэу 
зэхэсхыгъэп. Ау укъысэупчIыжьынэу щытмэ, Шэуджэн 
Мосэ цIыф гъэтIылъыгъэу сыхэплъэ...
Янэ къылъфыгъэ мрэ ежьырырэ зэрэшIэ-зэрэмышIэхэу 
шъхьэихыгъэу зызэдэгущыIэхэ уж егъашIэм къыздырихьакIыщтыгъэ хьылъэр зытыридзыжьыгъ пIoнэу, Гощэунае ыгу псынкIэ хъугъэ. Апэрэ мафэрэп аущтэу зыхъугъэр, ятIонэрэ мафэм Шумафэ къушъхьэхъум шахъо 
кIуи, изакъоу унэм къызенэр ары. Машинэр дэщтыгъэ 
къодыеп, орэд къеIо, Iапэм чIэкIрэ шэкIри къеIушъашъэ, 
Iудэнэ фыжьэу мэстапэм ыгъэджэгури тыгъэпсэу къыщэхъу. Ащ фэдизым Гощэунае ынэгу кIэмыкIрэр Мосэ 
ынэгу хъурэе зэхэлъ. "Шэуджэн Мосэ цIыф гъэтIылъыгъэу 
сыхэплъэ..." Шумафэ зэриIогъагъэр ыгу къызэкIыжьым, 
Гощэунае гушIуагъэ. АщкIэ хэукъуагъэп, егъашIэм ышIэщтыгъэм фэдэу къыIуагъ. Аущтэу зэ регупшысагъэмкIэ 
къызэкIэщтэжьыгъ. Сыда? СымышIэми, зытемыт есIолIагъэп. Зы гущыIэ хьаулые ыжэ къыдэкIыгъэу зэхэсхыгъэп, 
IэшIу кIэлъ,  гупшысэ хэлъ. ЩыIэх лIыхэр шы къэгъэчъэным фэдэу  кIэхъушIыкIхэу... Ахэмэ афэдэп  Мосэ, лIы 
гупсэф, лIы шъырыт, уеплъыгъэкIи, уедэIугъэкIи уигъэпшъырэп. Ащ ыпашъхьэ уис зыхъукIэ, зы пытапIэ горэм 
ыкъогъу укъотым фэдэу гукIэ уегупсэфылIэ. Зытемыт сыд 
узкIырыгущыIэщтыр, Бэбэжъ ыцIэ къепIуагъ шъхьакIэ, 
ыжэ къызэтырихэу ыгу илъыр сигъэшIагъэп. Щысзэ ыгу 
римыхьын зилъэгъукIэ къызбгырэуми, цIыф дэй есIолIэн 

--- Page 272 ---

слъэкIыщтэп. ЗысшIэрэм щегъэжьагъэу, сыкъимыухъумагъэмэ, сыгу къымыщэфыгъэмэ, сыгу хигъэкIыгъэп. Зэзакъо СахьидэкIэ гущыIэ дыс къысфидзыгъагъ шъхьакIэ, 
paIyaгъэр къыIожьыгъэшъ, ащкIэ згъэмысэрэп. Iофыр 
лIыгъэм зыфакIом, ишъыпкъа гъэ къычIэкIыжьыгъ... Хьау, 
хьау, сыд фэдэу Бэбэжъ къысфыщытми синасып игухэлъ 
ышъхьэ къызэрэсфыримыхыгъэри, Мосэ ар езгъэпшэн 
слъэкIыщтэп. Зэрэхьа джрэтым паеп, зыгукIэ мыхьаджрэтэу 
хэта джы дунаим тетыжьыр?.. Аслъани сыхьаджрэт ыIуи, 
хэхьажьыгъ. Сыд мыгъор уихьаджрэт, сшынахьыкI?.. Ащ 
нахьи нахьышIу узтырахыгъэгъэ нымрэ тымрэ бгъотыжьхэу, гу цIыкIур бгъэпсэфыжьыгъэмэ.
Хьаджрэтмэ ягупшысэзэ, Гощэунае ышъхьэ къихьагъэм ыгу къыпыригъэIонтIыкIыгъ. Бэбэжъ ышIэщтымкIэ 
къэзыубытын щыIэп. Къэбарыр зэхихэу, зыгорэкIэ Мосэ 
зыIуигъакIэу мышIапхъэ ришIэмэ?.. Гощэунае щымысышъоу къызщылъэтыгъ, унэм икI шIоигъоу шъхьэтехъом 
зылъэIабэм, шарф огур къыIэкIэфагъ, къыстыгъэм фэдэу 
ыIэ къытырипхъотыжьыгъ...
Къушъхьэхъу мэлахъомэ адэжь кIонхэу Бэбэжъ зыфиIогъагъэр IэшIэх къыфэхъугъэп. УцупIакIэм къызекIолIэжьым, 
къызэрэхъурэр ымышIэу, гукIэ къэхьылъагъ. Гъогу хьылъэ 
къыкIугъ, пшъыгъэ ыIонти, ащ нахь гъогу чыжьи Бэбэжъ 
къызэпичэу хъугъэ, а зы чэщым КIэмгуе икIэу Бэслъыные 
кIоу къыхэкIыгъ, иIоф къызэригъэцакIэу къыгъэзэжьыти, 
къэкIожьыщтыгъэ. Ныбэм илажьэ IотэжьыгъошIу зэраIоу, 
чъыери ащ фэд. Сыхьат зытIущэ узычъыерэм, пшъыгъэр 
пщэгъупшэжьы. Бэбэжъ ушъхьагъумэ алъэхъу шъхьакIэ, 
къехьылъэкIрэр зыдимышIэжьэу щытэп. Тыгъуасэрэ непэрэ 
ышIагъэр ары гукIэ зыгъэсымаджэу къехьылъэкIрэр. Ар 
Аслъан ригъашIэ шIоигъоп. Мыекъопэ къэбарыр къызыфеIотэ уж сыпшъыгъ, тIэкIу зызгъэпсэфыщт ыIуи гъолъыгъэ шъхьакIэ, хагулIагъэ фэдэу щылъ нахь, зы гуIэтыгъуи 
чъыегъуи ынэгу кIэлъэп.
НапIэр зэрэзэтырилъхьагъэм лъыпытэу Сахьидэ иш 
нэ IаекIэ къызэреплъыщтыгъэр ынэгу къыкIэуцо. Бэбэжъ 
зызэпырегъазэшъ, нэгур егъэзыхыгъэу мэгъолъы. ЦIыфым нахьи шыр нахь лъапIа, сыда шъхьэм ар зыкIимыкIрэр? Непэ фэдэу тыгъуасэ ышIагъэр къехьылъэкIыгъэп. 
Зэримызэкъуагъэр ара шъуIуа? Ар сыдкIэ къыхахьэра, 
уизакъу-уимызакъу фэIуагъэп зэфагъэм. Аущтэу Сахьидэ 

--- Page 273 ---

дэмызекIуагъэмэ, ежь къызэрэдэзекIожьыщтым щэч 
хэлъыгъэп. Непэп ар зишIэрэр, гукIэгъу зыфишIыни, зэхъырэхъышэни, ышIэщтымкIэ зэупчIыжьыни дунаим тетыгъэп. 
Ар Сахьид шъхьакIэ, сыд шы тхьамыкIэм илэжьагъэр? Хьау, 
хьау, зи мыхъун сшIагъэп, сеубзагъ, Iэ щысфагъ, седэхэшIагъ, сIуагъэм, сшIагъэм щыщ пкъырыхьагъэп. ЕжьыркIи 
нахьышIу хьэкIэ-къокIэ банэ рамышIылIэу аущтэу хъунэу 
тхьэм зэриухыгъэр. Армырмэ гонахь къэтхьыщтыгъэ... 
СшIагъэр гонахьба?.. Гонахьэп!.. Гонахьыр изакъоу мэзым 
къыхэтынэгъагъэмэ ары!..
- Угъойщая, Бэбэжъ? - Аслъан къэупчIагъ.
- Хьау,- Бэбэжъ къехьылъэкIрэр ыушъэфыгъ, гупшы сэ 
хьылъэхэр зыпегъэтэкъужьы пIонэу псынкIэу къэтэджыгъ.- 
Аферым, Аслъан, бгъагъэр дэгъоу зэIыпхыжьыгъ, бгъэгъушъыгъэ. Джы тшIэщтыр ошIа, чыиф натIэм етIэ тIэкIу 
етэгъэупцIыжь... Гъэтхэ фаб тIоу кIы чъыIэу къытпыщылъыр 
зыщытэмыгъэгъупш. Уцми икIырыгъу, щэмэджыр щытэгъэгъэчэрэгъу. Бжыхьэ нэс тыпсэумэ, адкIэ хъурэм теплъын.
Зы IофшIэным нэмыкI IофшIэн къыдэкIожьзэ, мэфэ 
заулэрэ уцупIэм тесыгъэх. Бэбэжъ зэрэмыгугъагъэу 
Аслъанэ кIэлэ чанэу къычIэкIыгъ. IофшIэным Iэр зэрекIурэм 
фэдэу чэцIымкIэ ыIуагъэри ыгъэшъыпкъэжьыгъ. УцупIэм 
пэмычыжьэу блэчърэ псыкъочъ цIыкIум дэжь щышакIуи, 
зыщэ римыгъэкIэу, аркъэнкIэ гъэрекIорэ чэцI пщэр къыубытыгъ.
- ЧылэкIэ тэ ущыщын, Аслъан,- пчыхьапэ горэм 
Бэбэжъ, джау сыдми Iофы зыримыгъэшI фэдэу кIалэм 
еупчIыгъ.
- Сэри?..- къызкIеупчIыгъэр зыфихьын ымышIэу, 
Аслъан шъхьэр къыпхъотагъ, етIанэ къыIожьыщтыр къехьылъэкIэу хэщэтыкIыгъ.- Мыры сIонэу сшIэрэп...- тIэкIу 
тыригъашIи, кIэупчIыхьэ фишIыжьыгъ: - Сыда, Бэбэжъ?
- СыкъыодэIушъ, уигущыIакIэкIэ ушапсыгъэп, уабдзахэп... ЗыгорэкIэ убжъэдыгъумэ шIэ?
- Хэта ахэр?..- Аслъан аужрэ псалъэр зызэхехым, 
къэгузэжъуагъ.- Шапсыгъ, абдзах, бжъэдыгъу зыфапIохэрэр арых...
- Адыгэхэр лъэпкъ заулэу зэтефыгъэх: шапсыгъ, абдзах, кIэмгуй, бжъэдыгъу, бэслъыный, мэхъош, хьати къуай, 
къэбэртай. Сэ Бзыикъо заом къыкIэныгъэ шапсыгъэмэ 
сащыщ, Хьагъурмэ сакъыхэкIыгъ. Шапсыгъэхэр хыIушъо 
къушъхьэмкIэ гъэзагъэх, мы  тызхэсыр  абдзэхэ-мэхъошмэ ямэз, кIэмгуехэр Фарзэрэ Лабэрэ азыфагу дэсых, 
бэслъыныехэр модэ Инджыдж псыхъо лъэныкъомкIэ, Тэрч 
къэбэртаемэ уанэмысыпэу щэпсэух...
- Бжъэдыгъухэр?..
- Бжъэдыгъухэр Екатеринодар пэмычыжьэхэу, Пшызэ 
исэмэгубгъукIэ щысых. Сыда, Аслъан, бжъэдыгъумэ 
уакъызкIыкIэупчIэрэр?
- ЛIакъокIэ ащыгъум сыбжъэдыгъукIэ сенэгуе!..- 
къыгъэшIэгъэ илъэс пшIыкIухым къыфэмыугупшысыжьыщтыгъэр ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу Аслъан къыхэкуукIыгъ, 
ынэмэ гугъэ нэфи къакIилъэсыкIыгъ.- Загъорэ "бжъэдыгъу" ыIоти, Бэчыр тхьамыкIэр къысаджэщтыгъэ!..
- Ы-ы, ащыгъум убжъэдыгъуба?! - Бэбэжъи зэхи хы гъэр ыгъэшIагъоу  къыхэкуукIыгъ,  тутын чысэми 
лъыIэ багъ.- БжъэдыгъукIэ Бэчыр къыуаджэщтыгъэмэ, 
укIэупчIэжьынэу ищыкIагъэп, сшынахьыкI, убжъэдыгъу!
- СшIэрэп сыбжъэдыгъуми, джары Бэчыр тхьамыкIэр 
къызэрэсаджэщтыгъэр,- ежь итхьамыкIагъэ нахьи Бэчыр 
къехъулIагъэр нахь къин къызэрэщыхъурэр джыри къыхигъэщэу, Аслъан къыIуагъ.
- Мыщ фэдэ чылэ ущыщ ыIоу ыцIэ къыриIуагъэу 
къэпшIэжьрэба?
- Хьау, Бэбэжъ. КъэсшIэжьрэп.
- Ар дэи... Ар зэкIэми анахь дэй...- Бэбэжъ зыгорэм 
зэрегупшысэрэр къэпшIэнэу, а зы гущыIэр къыкIеIотыкIыжьы.- Ар дэи къызэрэмышIэжьрэр... Джащ Iофыр 
нахь къегъэдэи... ТшIэщтыр ошIа, Аслъан? Мэлахъомэ 
адэжь тыкъызэрикIыжьэу, Бжъэдыгъу тихьащт, бэшIагъэ 
а лъэныкъом сызщымыIагъэр. Узщыщы чылэр плъэгъумэ 
къэпшIэжьынба?..- Аслъан зыщыщ чылэр ышIэрэм фэдэу 
Бэбэжъ къэупчIагъ.
- Чылэр сшIэрэп, ау тиунэ слъэгъумэ сшIэжьыщт... 
УрамымкIэ шъхьаныгъупчъэхэр хэлъыгъэх...
- УрамымкIэ шъхьаныгъупчъэ зыхэмылъ унэ ашIырэп...- 
Бэбэжъ зэщхым, къыIуагъэм Аслъани рыукIытэжьыгъ.- Ащ 
нэмыкIэу сыд джыри къэпшIэжьрэр?
- Тихэтэ чэу псы нэпкъышхо горэм нэсыщтыгъ. 
- Ар Iоф шъхьаф. Уятэ ыцIэ, уянэ ыцIэ къэошIэжьа?
- Ахэмэ сызэряджэщтыгъэр "тат", "нан"... Сшынахьыжь Хьазрэт зэрицIагъэр къэсэшIэжьы!..
- Ар Iоф шъхьаф, сшынахьыкI. Тхьапш ыныбжьын?

--- Page 274 ---

- Иныгъэ ар!.. Чылэ гъунэм мэлхэр щигъэхъущтыгъэ... 
Тищагу узэрэдэкIэу шъофышхуагъ...
- Ари дэгъу, сшынахьыкI, къызэрэпшIэжьрэр. Джыри 
егупшыс, нэмыкIи угу къэгъэкIыжь!
- Ащ нэмыкI, Бэбэжъ, зи къэсшIэжьрэп... Зыгорэхэр 
сынэгу кIэтыхэ фэд, ау мыры сIонэу зэхэугуфыкIыгъэу 
къэсшIэжьрэп.
- Ащ фэди мэхъу, сшынахьыкI..- Бэбэжъ шъхьэр 
егъэсысы, тутыныбжъэри екъудыи.- Угу умыгъэкIоды, 
ащи тыкъегупшысэн, сшынахьыкI...
Мафэ горэм жьэу къыкIэтэджэжьыгъэхэу, Бэбэжъ 
къыIуагъ:
- Зышыбг зедгъэхьэу, Аслъан, орырэ сэрырэ мэлахъомэ тахэхьанэп, къыздэдгъэхьащхынхэп. Армырми 
синыбджэгъужъхэр орэдыус закIэх. ЗыфэсIогъэ шыр 
къыпIэкIэзгъэхьан. Щэджэгъо факIоу сыкъэкIожьыщт.
Къушъхьэтх мэз лъэгъо кIэкIыр зэпичи, къушъхьэхъум 
Бэбэжъ зехьэм, нэм фэмыплъэкIрэ шъофыр зэлъызыIыгъ 
жьыбгъэ чъыIэтагъэр ынэгу къеуагъ. Уц шхъонтIэ кIырыр 
шы лъэгуанджэм къынэсы, чыжьэкIэ къушъхьэ шыгу осхэр 
къэлъагъох. Ахэмэ гъэмэфэ ошъо лъагэр къазыхэхъожьыкIэ, дунэе дахэм нэр пIэпехы, гум зырегъэпхъуатэ.
ТыдэкIэ уплъэми былымыр къушъхьэхъум итэкъуагъ. 
Мэл Iой макъэмрэ хьэ хьакъу макъэмрэ нэмыкI Iэгъо-благъом къыщыIурэп, тхышъхьэм удэкIуаеу нахь узыкIотаIорэм шы щыщ макъэри, шкIэхъужъ быу макъэхэри 
къахэхьажьышъ, дунэе фэшъхьаф ухэфагъэу къыпщэхъу.
- Бэбэжъ, елбэт, гъазэри, мо кIэимкIэ мэзым екIужь!..- 
сэлам хыгъо рамыгъафэу шэхъо лIитIур къыпэгъокIыгъ, 
зыщыщ ымышIэрэ ящэнэрэ лIы одри къэтэджыгъ, лъэпэлъаг, нэкIушху.
- Сыд къэхъугъ, ныбджэгъухэр?..- Бэбэжъ шым 
къепсыхи, шахъомэ аIапэхэр ыубытыгъэх, ящэнэрэми 
сэлам рихзэ, ынэгу кIэплъагъ.- Мыр сшIэрэп, сэжъугъашIэ.
- Мыр Дэгужъые Шумаф, мази хъугъэп къызытхэхьагъэр,- Цызэнэ ПэтIращэ къыIуагъ.
- Дэгужъые Шумаф пIуи? - джыри зэ кIэупчIэжьи 
ыIэ ыгъэсысзэ, нахь пытэу ыубытыгъ.- Олахьэ, Шумаф, 
уигугъу зэхэсхыгъэм... Гощэунае орба зышыпхъур?..
- Сэры. О пцIи зэхэсхыгъэ, Бэбэжъ.
- ШIукIа хьауми екIа?
- ДэйкIэ зэхэсхыгъэп.

--- Page 275 ---

- Армэ хъун,- Бэбэжъ щхыгъэ, етIанэ адрэ шэхъуитIумэ ясэмэркъэузэ, яупчIыгъ.- КъашъуIо джы шъуипщыпIэ 
сытешъумыфы мыхъунэу сауж шъукъызфихьагъэр?
- Моу джыдэдэм, укъытехьаным ыпаIокIэ, тэмэтелъ 
шыуиплI текIыжьыгъ мыщ...
- Сыд зыфаехэр?
- Шъущымыщ къышъухэхьагъба аIуи, къытэупчIыгъэх,- упкIэ пэIо шIуцIэр зыщыгъ шэхъо нахьыжъым джэуап 
къыти, нахь кIэлаIоу къыготым риIуагъ: - Модэ тхышъхьэм 
речъэкIи, шэхъогъум фэплъырзэ, къагъэзэжьыкъомэ, 
афэсакъ. СяупчIыгъ шъхьакIэ, ягухэлъ уагъэшIэна, ышъхьэ 
къырахыгъэп.
- Сэ ситхылъыпI агъэчэрэгъоу бэрэ аIыгъыгъэр,- 
Шумафэ щхыгъэ,- рамышIагъэ къагъэнагъэп, тыгъэми 
пагъохи, пхырыплъыгъэх... Ары шъхьакIэ, пачъыхьэ бгъэжъ 
тамыгъэр зытет тхылъыпIэу Мурзаевыр зыкIэтхэжьыгъэр 
ашIошъ мыхъумэ, сыд ахэмэ ашIошъ хъущтыр?.. ЕтIани 
сыкъэзышIэ гори ахэтыгъ ахэмэ... ХьитIум азыфагу 
къикIыгъ, къамыщышъо Iаджри Мыекъопэ хьапсым 
тычIишIыхьагъ, нахь цIыф жъалым сырихьылIагъэп. Щылъи 
щыти къамыщыпэкIэ ямыпыджэу къыхэкIыщтыгъэп. Ашъыу 
джа къэзэкъ пэкIэ къуапцIэу зищазымэ тхьаIу къамыщкIэ 
еожьзэ, къысIущхыпцIэщтыгъэр ары... Ары, ары, джа 
"старый знакомый" къысэзыIуагъэр ары.
Шахъомэ зыфаIогъэ тэмэтелъ шыумэ  Бэбэжъ  ыуж къызэрафырэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп. ШIэхышIоу 
Сахьидэ къехъулIагъэр Рэщыд-пашэм полицием анигъэсыгъ? Сахьид иIофа, хьауми Аслъан зэрэхэхьажьыгъэра 
ахэмэ зэрафэрэр? Аслъан иIоф зэрафэнэу, сыда мыхъунэу 
ышIагъэр? Ишъхьафитныгъэ дышъэ сомэкIэ ащэгъагъэ мэ, къысэшъушIагъэр зэфэнчъэ ыIоу зыми едэуа гъэп, 
шъхьэр къыIэтэу иакъыл къэкIофэкIэ пщылI зыщымыIэжь 
лъэхъаным пщылI рамыгъэшIэн Iоф афишIагъ. Сыд аIони 
узыем дэжь гъэзэжь раIощт?.. Сенэгуе ахэр Аслъан ыуж 
имытхэкIэ, итхэу къычIэкIмэ, сэ къыздагъэпщынэн ямурад. 
А слъэгъурэмэ Сахьидэ ылъ къытфагъэгъущтэп. Аущтэу 
Iофыр щымытмэ, сыда джы нэс Сахьидэрэ сэрырэ тауж 
зыфимытыгъэхэр?.. Тэ тырямыIофэу нэмыкI хьаджрэт 
горэм иIоф афмэ шIэ?.. НэмыкI гупшыси Бэбэжъ ыгу 
къэкIыгъэми, ежьхэм ауж къызэрафрэр егупшысэ къэсми 
нахь ышIошъ хъущтыгъэ.

--- Page 276 ---

- Сахьиди джа зэрэшъушI,- зэрэщымыIэжьыр Бэбэжъ 
ыушъэфыгъ,- кIэмгуе лъэныкъомкIэ зэрэкIуагъэу къэт...- 
темыгущыIэ шIоигъоу зышъхьаригъэхыгъ.- Шъо сыд 
шъуипсэукI, шъуищыIакI? Сэлъэгъу, сэлъэгъу, олахьэ ари 
дэгъум, псауныгъэм нахь лъапIэ зи щыIэп, псауныгъэр 
мылъку псау... Оры, Шумаф?
- Сэри хъущт... Псауныгъэр хъатэпти, шыбзыщэм 
ишIуагъэ къыокIыщт заIом, мы лъэныкъомкIэ зыкъестыгъ. Чэщ шэхъоныр джырэкIэ сфэмыукIочIми, мафэрэ 
сишIуагъэ къэсэгъакIо. Бжыхьэ нэс мыщ тыщыIэмэ, етIанэ 
хъурэм теплъын.
- Угу умыгъэкIоды, Шумаф,- ПэтIращэ шъэогъум 
нэшIукIэ еплъыгъ,- къэкIорэгъми тыкъэкIон, шыгъачъэми 
тахэтын, уилъэгъумэ къыпIугушIоу шъуз цIыкIу гори уиунэ 
къидгъэтIысхьан, тыкъихьэмэ, тыздихьыщтыр ымышIэу 
Iани тфызэблихын.
- КъэпIуагъэр зэкIэ дэгъу, ПэтIращ,- Шумафэ тIэкIу 
хэпскэуIукIзэ щхыгъэ,- ау ащ фэдэ бысымгуащэр гъотыгъуае хъункIэ сенэгуе...
- Ар пIоу Бэбэжъ ыгу умыгъэкIоды, Шумаф, армырми ыгу кIодыгъахэу щыс,- ПэтIращэ къыIуи, щхыпцIзэ, 
Бэбэжъ фыреплъэкIыгъ.- Неп-неущ ыIомэ, ыгу илъым 
ышъхьэ къыримыхзэ, пшыпхъу аригъэщагъ!..
ОшIэ-дэмышIэ къэбарэу зэхихыгъэм Бэбэжъ ыгу зыкъыригъэпхъотагъ. ПщыпIэм къызтехьэм къыпагъохыгъэ 
къэбарым нахьи Гощэунае зэрэдэкIуагъэр нахь къехьылъэкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп. ЧIыпIэ къин зифэкIэ зэришI 
хабзэу, пакIэм хэIэжьзэ, ардэдэм зыкъишIэжьыгъ:
- Олахьэ апэрэу зэхэсэхым... Гощэунае бзылъфыгъэ 
шIагъу, ущыс пае сIорэп, Шумаф, дэкIуагъэмэ, хъяр, 
Алахьэм насыпышIо ешI, зыфаер зэкIэ къыдегъэхъу!.. ТIэкIу 
шIагъэу Гощэунай сэшIэ, хэт ыщагъэми кIэгъожьынэп. Хэт 
шъуIуа насып фэхъугъэр?..
- Шэуджэн Мос аIоу Шъхьащэфыжьым щыщ лIы 
гор, игугъу ашIэу зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, большевикмэ 
ахэтэуи рэгущыIэх...- Цызэнэ ПэтIращэ псынкIэу джэуап 
къытыжьыгъ.
- Большевикмэ Шэуджэныр ахэтми сшIэрэп,- Бэбэжъ 
гукIаер зыхиушъафэзэ къыIуагъ,- ау шIукIэ игугъу зэрашIрэм сыщыгъуаз, сшъхьэкIи сеолIагъ. СыпфэгушIо, 
Шумаф, махъулъэ къыпфэхъугъэр лIы гъэтIылъыгъ.

--- Page 277 ---

- Тхьауегъэпсэу, Бэбэжъ,- шъхьэихыгъэ Iоф хэмылъыгъэми, ышыпхъу гукIэ Бэбэжъ зэрэпэблэгъагъэр ымышIэрэм фэдэу Шумафи къыIуагъ,- джары ШэуджэнымкIэ 
зэкIэми аIорэр...

--- Page 278 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 279 ---

Шэуджэн Мосэ чылэкIэ зыщыщыр Шъхьащэфыжь. 
Адырэ адыгэ чылэмэ ялыягъэу мыщ къэбар шъхьаф пылъ. 
Шъхьащэфыжьыр Кавказ заом ыпкъ къикIи, 1861-рэ илъэсым Урысыем щагъэкIодыгъэ пщылIыгъэм къыкIэныжьыгъ. 
Адыгэ лъэпкъхэр зэкI пIоми хъунэу щэпсэух. Ахэр зытекIыгъэхэр заом гъэры щыхъухи ермэлхьэблэ баймэ пщылIкIэ 
ащэфыгъэхэр арых. ПщылIыгъор загъэкIодым, ашъхьэ 
ащэфыжьи, верст щэкI фэдизкIэ Уарпышъхьэ дэкIуаехи, 
Шъхьащэфыжь зыфаусыгъэ чылагъокIэ псыхъо джабгъу 
нэпкъым IутIысхьагъэх.
Шъхьащэфыжьыр псэупIэкIэ хэзыхыгъэмэ Шэуджэнхэри ащыщыгъэх. Шэуджэн пщылI кIэзыжьхэм яIэгъэ шIа гъо 
щымыIэми,  чылэм зыдэсыгъэхэ илъэс тIокIым ыуж, тхьамыкIэ дэди, фэшIыгъи умыIонэу, яунагъокIэ зы къаI этыгъ. 
Мосэ ятэ Хьакъарэ цIыфмэ ахэхьан, ахэкIын ылъэкIынэу, 
куп зыгъэдэIонылI зыфаIорэм фэдагъ, янэ ТхьэкIаси  унэгъо 
хъызмэтышIэ чан, бзылъфыгъэ Iуш, лIымрэ шъузымрэ 
аIэ зэкIэдзагъэу, зым къыIорэр адырэм римыутыжьэу, 
зэфэгъэкIотэ-зэхэшIыкIыр къябэкIэу зэдэпсэущтыгъэх...
Iофхэр зэпыфагъэхэ зыхъукIэ, гум зеIэты.
Шэуджэн Мосэ унагъо зишIэжьыгъэ мэзэ зытIущым щегъэжьагъэу гукIэ зэхишIэу гупсэфыжьыгъэ. Ежь 
зэрэгугъэщтыгъэу шъхьэгъусэ къыфэхъугъэ Гощэунаий 
къычIэкIыгъ. ЕгъашIэм ахэсыгъэм фэдэу зыхэхьагъэмэ 
ахэзэгъагъ. Мариерэ Тамарэрэ, пшъэшъэжъые  цIыкIуитIур, апэрэ IуплъэгъукIэ екIугъэх, ыбгъэ чIифызэхэмэ 
ядэхашIэзэ, ежьыри шIу заригъэлъэгъугъ. Джащ пае 
хьаблэри чылэри нэшIукIэ къеплъыгъэх. ЗэкIэми анахьэу 
Мосэ шIогъэшIэгъоныр иIоф-гухэлъмэ шъузыр защегъэгъуазэм, Iо хэмылъэу, ыгу къигущыIыкIырэм фэдэу къызэрэдыригъэштагъэр ары. Аущтэу зэрэхъун фаер ышIэзэ 
шъхьэгъусэкIэ къыхихыгъэми, щынагъо зыхэлъ Iофэу зыуж 
итыр мырэу шъузымкIэ IэшIэх гурыIо къыфэхъунэу гугъэщтыгъэп. Икъун Гощэунае чылэм зэрэдэсыгъэр, сыздэщыIэм щыIэмэ, сызхэтмэ ахэтмэ, слъэгъурэр ылъэгъумэ, 
ежьыркIи сэркIи щыIэныгъэр нахь псынкIэ хъун, сыкъакIоу, 
сыкIожьэу чылэ гъогури IусыубыкIынэп, фэтэр дэгъуи 
сыубытыгъэ. Пшъэшъэжъыехэр армэ, тянэ ыIыгъыных, 
тэри тынаIэ атедгъэтын. Ежь Гощэунае къызхигъэщырэп 
шъхьакIэ, ипшъэшъэжъые фэмызэщэу щытэп, Джамбэчые 
лъэныкъокIэ сыкIощтышъ, ащи зыгорэ еспэсын, тэмитIум 
зэдырамыгъаштэмэ, бзыум зиIэтын ылъэкIыщтэп.
Бгъэм къыдэтэджэгъэ IэшIугъэ-шъэбагъэм щэджэгъоуж гупсэфри къыхэхьажьэу, кум кIэшIэгъэ шитIуми ар 
зэхашIэу къызыпщыхъурэм, гукъэкIыжьмэ зяоты. БлэкIыгъэ уахътэм имафэхэр унэгу къыкIэуцожьых.
Непэ Мосэ иIофхэр дэхэкIаеу Ермэлхьаблэ щызэшIокIыгъэх. ЗэкIэми анахь игуапэр дзэкIолIмэ къапкъырыкIэу 
къалэм щызэхихыгъэхэр арых. Заом фаехэр хэбаикIыхэрэр 
ары нахь, хэунэхъукIыхэрэр арэп. Илъэсищ хъугъэшъ, 
дунаим зэошхо щэкIо. Пачъыхьэм тызэощт, тытекIощт eIo, 
ащ баймэ дырагъаштэ, эсерхэр, меньшевикхэр, кадетхэр, 
нэмыкIхэри дежъыух. ТхьамыкIэ пстэуми япэщэ большевикхэр хэгъэгу къумалхэкIэ алъытэх, жандармериемрэ 
полициемрэ ахэмкIэ алъэкI къагъанэрэп.
Жандармерием сыд ышIэми, IаекIэ большевикмэ 
адэзекIоми, цIыф жъугъэу зипащэхэр къэбгъэуцужьынхэ 
плъэкIыщтэп. Пачъыхьэм упэшIуекIоныр джыри къин, ау 
блэкIыгъэ илъэсмэ, 1905-м елъытыгъэмэ, кIочIэрыпсэу 
цIыф жъугъэмэ язэхэшIыкI бэкIэ зыкъиIэтыгъ, янэмыплъ 
къэгъэуцужьыгъуай. Мосэ къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIум 
щыщэу илъэс пшIыкIухыр гукIэ зыфэщэгъэ бэнэныгъэм 
ритыгъ. Непэ фэдэу къешIэжьы илъэс пшIыкIутIу нахь 
ымыныбжьэу еджакIо зэрэкIогъагъэр.
- Ныо,- мафэ горэм Хьакъарэ шъузым риIуагъ,- 
Мосэ зыгорэ къыфэугупшысыгъэн фае нахь, Iэхъо-шахъоу 
хэзгъэтынэу сыфаеп.
- Медрысэм орэкIо, ерэдж, чылэ кIалэхэр зэрэхъу хэу 
хъун,- ТхьэкIасэ лIым зэрэпэуцужьрэр къыримыгъэкIуми, 
ныгур къытекIуагъ,- еджэмэ, молэ-ефэнды хъун...
- Олахьэ, ныо, узэгупшысагъэр Iоф мыдэй, ау чылэр 
молэ-ефэнд закIэ хъумэ, молэ мыхъу Iэнэ хъокIэу Мосэ 
хэсымыгъэтыщт. ЕтIани ефэнд дэгъу ухъуным пае бэ 
ищыкIагъ, чыжьэу уIукIын фае, тыфаекIи тфэукIочIынэп.
- Адэ сыд фыуихьисап?

--- Page 280 ---

- СэшIа?.. СшIэрэпышъ арба сызыухрэр!..- тIэкIу 
зытешIэм, Хьэкъарэ кIэгубжыхьажьыгъ.- Управым чIэсхэм 
егъашIэм управыр атетхэгъэщта!.. Шэуджэнми еджагъэ 
гори къахэрэкI, старшина мыхъуми, тхакIоу чIэсын. Ежьыри 
шъхьащэ фашIын, тэри къытахрэ сэламми IэшIу кIэлъын. 
ЕджакIо Быбэрдэ згъэкIощт!..
- Тыда, Тыркура? - ТхьэкIасэ зэхихыгъэм ыгу зыкъыригъэпхъотагъ.
- Сыд Тырку зигугъу пшIырэр!..- Хьакъарэ шъузым 
фэмыгубжэу гъумтIымыгъэ.- Арабыери арэп, тиIэ тIэкIур 
тщагъэкIи, амал тыфэхъунэп. Зигугъу сшIырэ Быбэрдэ 
чылэр Бэслъыные чыл. Ащ еджапIэ къыщызэIуахыгъэу 
aIo. Анцокъомэ, ПщыунэлIмэ, НэпшIэкъуимэ танахь баеп, 
танахь тхьамыкIэми, шъаор еджакIо дгъэкIощт!.. Сыд 
пIорэр, Мос?..
Джа лъэхъаным, 1887-рэ илъэсым, Шэуджэн Мосэ 
илъэс пшIыкIутIу ыныбжьыгъ. КъушъхьэчIэсмэ апае Баталпашинскэ отделым щыщ Быбэрдэ чылэм класситIу хъурэ 
училищэу къыщызэIуахыгъэм Мосэ 1891-рэ илъэсым 
нэс щеджагъ. Училищыр дэгъу дэдэкIэ къыухи Шъхьащэфыжьым къыгъэзэжьыгъ шъхьакIэ, Хьакъарэ иуправ 
гухэлъ къыдэхъугъэп. Мосэ зэреджагъэр къэзыушыхьатрэ 
тхылъыпIэр еджакIэ зымышIэрэ старшинам зытIо-зыщэ 
зэпыригъази, къызэпыригъэзэжьи, чIыпIэ тиIэп къыриIуагъ. 
Хьакъарэ шъхьакIоу къырахыгъэм джа чэщ дэдэм шъаор 
гъогу тырыригъэщагъ. МэкъумэщышIэхэр Ермэлхьаблэ 
зыкIохэкIэ гъолъыжьакIокIэ зэуалIэхэу Къэрэкъашэм ихьатыркIэ Алавердовым ишэкIыщэ тучан Мосэ Iохьэ.
Шъхьащэфыжьми, бэслъыные Быбэрдэ чылэ чыжьэми 
щимылъэгъугъэ Iаджи Мосэ Ермэлхьаблэ щелъэгъу. 
"Сабыймэ зынаIэ атезгъэтрэ хасэу" Лунин очылыр зитхьаматэм къызэIуихыгъэ тхылъеджапIэу Толстоим ыцIэкIэ 
щытым Мосэ бэрэ макIо, мыщ ныбджэгъу Iаджи къыщыфэхъу, гъэбылъыгъэкIэ революцием фэгъэхьыгъэ 
тхылъмэ апэрэу нэIуасэ защыфешIы. Ежь ышъхьэкIэ 
Шъхьащэфыжьми, Быбэрди, Ермэлхьабли ащилъэгъугъэ 
мызэфэныгъэр заджэрэмэ къаушыхьаты, баимрэ тхьамыкIэмрэ азыфагу дэлъ зэмышIуныгъэр къыздикIрэр, 
аущтэу зыкIэхъурэмэ арегъэгупшысэ. Тучаным щэфакIо 
къычIахьэрэ цIыфмэ ежь ышъхьэкIэ ахахьэ шIоигъоу мэхъу. 
Джащ пае IофшIэныр зэблехъу. "Лэжьыгъэр зэраупкIэрэ 
машинэмэ апылъ международнэ компанием" Iохьэ. IофшIэныкIэу къыхихыгъэм ишIуагъэкIэ нахьыбэрэ цIыфмэ 
ахэхьэ, лэжьэкIо тхьамыкIэхэу акIуачIэкIэ псэухэрэмэ 
нэIуасэ афэхъу, ящыIэкIэ-псэукIэ зэрегъашIэ.
1903-рэ илъэсхэм социал-демократмэ я Ермэлхьэблэ 
комитет зэриIоу, Зейналовым ишъхьал лэжьыгъэ щэф 
агентэу зэрэIухьэгъагъэри Мосэ ыгу къэкIыжьыгъ. ЦIыфмэ 
ахэхьанкIэ, Зейналовым ишъхьал пчъагъэмэ къяуалIэрэмэ 
партием игухэлъхэр ахилъхьанымкIэ, агукIэ нахь пэблагъэ 
ышIынхэр, цIыф жъугъэр пачъыхьагъум къыпэпIэтынкIэ, 
ежьри а IофымкIэ нахь псыхьагъэнымкIэ ишIуагъэ къэкIуагъ.
Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1905-рэ илъэсым игъат хэ, 
Урупскэ дзэ лагерым пэмычыжьэу, гъуим дэжь, ермэлхьэблэ 
большевикмэ яунашъокIэ пхъэмбгъу зэхэIулIэгъэ IэшIэх тучан 
цIыкIоу къызэIуихыгъагъэр, полкым зыкъиIэти, къыпэшIуекIорэр Iуигъэтэкъузэ, станицэу Гиагинскэм зэрэнэсыгъагъэр, 
тетыгъом пэуцужьыгъэ полкым иIоф Екатеринодар шIокIи, 
пачъыхьэ Iоф зэрэхъугъагъэр, адырэ игъусэгъэ большевикмэ 
афэдэу, Шэуджэн Мосэ иIахь ащ зэрэхэлъыгъэр IэшIу-IэшIоу 
ыгу къэкIыжьыгъ. Революцие Iофэу рахьыжьагъэр къимыкIыгъэми, пачъыхьэ лъапсэр зыгъэсысын кIуачIэ зэрэщыIэр 
ащкIэ цIыф жъугъэмэ арагъэшIагъ.
Николаевскэ урамым Ермэлхьаблэ къыщытехьэгъэгъэ 
рабочхэм алъ зэрагъэчъагъэр, Луниным иунэ черносотенцэмэ зэрэзэхакъутэгъагъэр, ар къагъэгъунэзэ, Николай 
Носовыр, Иван Тарашкеевичыр, Федор Савенковыр, Петр 
Захаровыр, Луша Погореловар, нэмыкI революционерхэри 
зэраукIыгъагъэхэри Мосэ къехьылъэкIэу ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. А Iофым ермэлхьаблэ социал-демократмэ 
ялажьи хэлъыгъ. Апэрэ Думэр хадзы зэхъум, социал-демократхэмрэ  кадетхэмрэ зыкIыныгъэкIэ зэмызэгъыгъагъэхэмэ аущтэу хъущтыгъэп. Ермэлхьэблэ социал-демократмэ 
яхэукъоныгъэ фэгъэхьыгъэу Лениным истатьяу гъэзетым 
къихьэгъагъэр зэIэпахзэ, большевикхэр зэреджэщтыгъэхэр 
Шэуджэн Мосэ ынэгу джыри зэрэкIэт.
Щымыгъупшэжьыхэрэр Чэтунэ отделым иатаман 
зыукIыгъагъэмэ Мосэ зэрахэтыгъэр ары. ЦIыф укIыныр 
псынкIагъоп, ау мы атаманым иукIын Iоф гукIэгъу хэлъынэу щытыгъэп. Кавказ кIыб лъэныкъомкIэ революцием 
хэлэжьагъэмэ жъалымыгъэу адызэрихьагъэм пае атаманым укI тыралъхьагъэти, Чэтунэ щыгупсэфын шIошIэу 
лъэIукIэ зыкъаригъэщэгъагъ. Мы Iофым Шэуджэн Мосэ 
хэлэжьэнэу къызраIоми, зы лыпци мысысэу ариIожьыгъ:

--- Page 281 ---

- КъызщышъуIорэм сыхьазыр.
- Неущ "Общественнэ зэIукIэм" атаманыр къэкIонэу 
щытышъ, сыхьатыр тфым ХьэцIэцIэ МыцIыкIу дэжь тыщызэIокIэ. Михаил Смирновыр зэрэщымыIэр гукъао...
- Хэта ар? - ятIонэрэ кIэлэ нэпцэфыр къэупчIагъ.
- Середа жандармэр зыукIыгъэр ары.
- Смирновыр тимыгъусэ пае тиIоф къэнэщтэп!..- 
Степановым ыIуагъ.- Къаштэ, Мос, пхъэдз итэжъугъадз.
ПаIом тхылъыпIэ ущэрыхьагъиплI ралъхьагъ. ПлIым язым 
атаманым  ылъэкъуацIэ итхагъ, къизыхрэм иIоф ыIощт.
- КъикIыгъэп,- кIэлэ нэпцэфым тхылъыпIэр къытырилъхьагъ.
- КъикIыгъэп,- Моси ыIуагъ.
- КъикIыгъэп,- ХьэцIацIэми къыIуагъ.
- Къаштэ кIэрахъор!..- Степановым ыIэ къыщэигъ.
- ТхылъыпIэр къих,- Мосэ ыдагъэп.
- Къисхыгъ!..- Степановым къыщэигъ.
- Къедж итым.
- УукIыщт! - тхылъыпIэм итым кIэкIэу Степановыр 
къеджагъ.
"Общественнэ зэIукIэкIэ" заджэхэрэр Ермэлхьаблэ дэт 
гъэмэфэ садыр ары. Ащ пчыхьапэрэ, сыхьатыр хым ыуж, 
цIыфыбэ къыщызэрэугъои. Анахьэу ар зикIуапIэр мылъкукIэ 
фэшIыгъэ цIыфхэр арых. Эстрадэ Iэтыгъэм орэд къыщаIо. 
Бзылъфыгъэ гъэкIэрэкIагъэмэ садым дэт къэгъагъэмэ 
къапилъэсыкIрэ мэ IэшIум нахьи нахь духымэ IэшIур къапилъэсыкIэу, ялIмэ аблыпкъхэр аIыгъхэу къыщыракIухьакIы. 
Мыгузажъоу зы купи къэшъо, адкIэ чъыг чIэгъымкIэ нард 
щешIэхэу лIы купи щызэхэс. Мычыжьэу, яшъузхэр арыщтын, 
бзылъфыгъэ заули щызэIушъашъэ, щызэрэгъэщхы.
КIэлэ нэпцэфымрэ ХьэцIацIэмрэ гъэмэфэ садым дэхьагъэх. Степановыр садым къыIухьэрэ фаэтонхэр къызщыуцурэ лъэныкъомкIэ кIуагъэ. Шэуджэн Мосэ ермэл 
чылысым пэмычыжьэу уцугъэ.
Чэтунэ атаманыр фаэтоным къикIи, садым зыщыдэхьащтым Степановыр ыпэкIэ къызэрэкIыгъэр Мосэ ылъэгъугъ, 
ардэдэми кIэрэхъо огъуищ макъэ зэлъыпытэу зэхихыгъэ. 
ЦIыф куо макъэхэри къэIугъэх, пщынэ макъэри зэпыугъэ...
Зынэсрэр къамыгъанэу жэндармэхэр Ермэлхьаблэ 
щылъыхъугъэхэми, Чэтунэ отделым иатаман зыукIыгъэхэр 
къагъотын  алъэкIыгъэп. Гуцафэ  зыфэпшIын щымыIэу 
Iофыр зэшIохыгъэ хъугъэми, Шэуджэн Мосэ илъэсым 

--- Page 282 ---

къехъоу зыкъигъэлъэгъуагъэп. Нэмыц промышленникэу 
Зингер иакционернэ обществэ илIыкIоу зэрэщытым ишIуагъэкIэ, Iэ машинэхэр ыщэхэу адыгэ шъолъырым, анахьэу 
КIэмгуе лъэныкъомкIэ итыгъ. Уарпыпшъэ лъэныкъоми, 
Къэбэртаий ащыIагъ.
Чэтунэ атаманыр заукIым, лIыгъэ зэрихьагъэу Мосэ 
къыщыхъущтыгъ, шъхьакIэ, къызхэкIыжьым анархист 
зекIуакIэу, эсер шэнэу къыхэфагъэр большевикмэ адагъэп, аущтэу джынэкъэуж мызекIожьынэу жэрыIо ушъый 
фашIыгъ. Ежь Моси ышIагъэмкIэ бэрэ зиумысыжьыгъ. 
Зы нэбгырэ уукIыкIэ хабзэр къыдэхыгъэ зэрэмыхъущтыр 
къыгурыIуагъэу, ащ фэдэ гухэлъ зиIэхэм пыщэгъу зыкъаригъэшIыжьыщтыгъэп. Анархистмэ Мосэ адишIэгъагъэр 
анахьэу къыфэзымыдэгъагъэр Пузыревыр ары.
- Угу зыфэплъырэ пэпчъ хэбгъэфэни, зыбгъэбылъыжьыным нахь IэшIэх щыIэп, Мос,- Иван Прохорович къыриIуагъ.- Къэрэбгъэ зекIуакI нахь, лIыгъэп ар... УкIакIомэ 
уазэрэхэтыгъэр ашIагъэмэ, большевикхэм агу илъымрэ 
ашIэрэмрэ зэфэшъхьафы, цыхьэ афэпшIы хъущтэп аIонти, 
типыйхэр тауж къихьащтыгъэх. Аущтэу хъумэ, тызпылъ 
Iофым къыкIичыщт нахь, хэхъощтэп. Хэт щыщми, тхьамыкIи 
баий, ыпашъхьэ цIыф иуукIыхьаныр къыпфыригъэкIущтэп. 
Iофыр революцием нэсэу, Iашэр тIэтымэ, зыкъэзымытрэм 
епшIэрэр фэшъуаш. Джары зыщымыгъэгъупшэщтыр.
- КъызгурэIо, Иван Прохорович,- Мосэ зиухыижьэу 
дыригъэштагъ,- сшIагъэр зэрэмытэрэзым сегупшысэжьыгъ. СшIэрэп зэрэхъугъэри... КъызысэлъэIухэм, Шэуджэн черкесыр щтагъэ, большевик етIани ясымыгъэIоным 
пае зысIатыгъ нахь, сшIагъэр къезгъэкIурэп, лIыгъэкIи 
зыфэслъэгъужьрэп... ХьэцIэцIэ МыцIыкIу ори ошIэ, илъэIу 
зыдэсхьын сшIагъэп...
- Большевик комитетым ымышIыгъэ унашъор лъэIу 
унашъоп!..- Пузыревым къыпиупкIыгъ, тIэкIу тыригъашIи, 
къыпидзэжьыгъ.- Iофэу етхьыжьагъэр зы нэбгырэ Iофэп, 
хэт къыолъэIугъэкIи, умыгъэцакIэ!..
Мосэ  игупшысэмэ  къазыхэужьым, сыдэу тшIын, 
ты адыг,  тыгуплъырыщ,  укIытэми,  емыкIуми, шъхьэгъэшIожь ми тыкъамыубытын тфэлъэкIрэп, ежь-ежьырэу 
зэриIожьыгъэ. Загъорэ темыгупшысэу къичъыгъэ Iофмэ 
зыдетэгъэхьыхы, лIыгъэу зетхьагъэм уасэ имыIэу, Iаджри тырыкIэгъожьэу къыхэкIы. Мары ХьэцIэцIэ МыцIыкIу. Нахь лIыгъэ зыхэлъ цIыф джы нэс сырихьылIагъэп. 

--- Page 283 ---

Дунаим къэзыубытын кIуачIэ тет Iоу сшIэрэп. НекIо Iори, 
къызэраукIыщтыр ешIэми, къыбдэшэсыщт. Сыд есIуагъэкIи, сеушъыигъэкIи пкъырыхьэрэп. Большевикхэри, 
меньшевикхэри, анархистхэри изэфэдэх. Мылъкум зынэ 
лъы къытыригъэлъэдагъэмэ япыймэ, хэти щэрэщ фаеми, 
сырягъус eIo. Шъо къогъумэ шъуакъотэу, пачъыхьэр 
шъуубэу, цIыфмэ шъуяIушъэшъэфэкIэ, тетыгъом иIумэт 
горэм ыпсэ хэсыутыни, ыуж сикIыжьыщт. Джары тхьамыкIэмэ, зытх ауфэрэ пстэуми агу жьы зэрэдэбгъэкIын 
фаер еIошъ, тыздигъэгущыIэрэп. Сэри, бетэмал, джары 
зэгорэм къызэрэсшIошIыщтыгъэр. Пырамыбжь шъхьэлъагъэм ухэчыхьэкIэ адырэ къыготхэр бгъэкIодыгъэхэу 
олъытэмэ, ухэукъо. Тэрэз Иван Прохорович зыфиIорэр. 
Тызпылъ Iофым имыщыкIэгъэ гуплъырыгъэ къебэкIы хъущтэп. УмышIахэу, МыцIыкIу фэдэу, нэмыкI гъогу утырищэщт. Ар псынкIэу къызгурыIуагъэмэ ГъукIэкъулэ Даутэ 
ащыщ. Даути гу плъырыгъэ зиIэ адыгэхэм ахэкIыжьэу тэ 
кIон!.. Удобнэ станцэм фельдшерэу Даутэ Iоф щишIэзэ, 
сымаджэмэ дэеу афыщыт IэзакIом зэрэщыхьэгъагъэр, aщ 
ыпкъ къикIэу зэрэбольшевикыр къаригъашIэ зэрэпэтыгъэр, 
аущтэу мызекIонэу зэреушъыигъагъэр, ежьри аущтэу 
зэгорэм зэрэщытыгъэр ыгу къэкIыжьэу Мосэ щхыпцIыгъэ.
Шъхьащэфыжь Iэгъо-благъом зэрихьажьхэрэр къырыпшIэнэу шитIур кIэкIорыкIыти, шъхьэр зеIэтым, сэмэгумкIэ Уарп диIонтIэхынэу зыщыригъажьэрэм дэжь щыт мэзым 
къызэрэнэсыжьыгъэр ылъэгъугъ. Мыблэгъэ-мычыжьэу 
Шъхьащэфыжь унэхэри къэлъагъох. СэмэгумкIэ уцы 
нэмыкI зытемыт бгы лъагэр рекIокIы, адырэ Уарп нэпкъ 
мэзри, псыхъом зызэришIэу зиIонтIэ-щантIэзэ, чылэхэр 
бгъуитIумкIэ къаIуинэзэ, Бэслъыные лъэныкъомкIэ дэкIуае.
Уарпыпс узэпырыкIэу шъоф гъогукIэ верст шъэныкъо 
зыпкIукIэ адыгэ шъолырым уихьанышъ, Мамыжъ Мусэ 
зьщыщ Фэдз чылэм удэхьащт, Лэбэ сэмэгу нэпкъым 
уготэу укIомэ, зымафэ Шэуджэн Мосэ къыздикIыжьыгъэ 
КIэмгуе уихьащт. АдыкIэ, Лэбапэ дэжь, хьатикъуаехэр 
щысых. Шъхьэгощэ джабгъу нэпкъ адэмыехэр тесых. 
Ахэмэ уаблэкIмэ, Шъхьэгуащэрэ Афыпсрэ азыфагу пшызэныбэ рекIокIэу, хы ШIуцIэ Iушъо къушъхьэ еуалIэхэу 
бжъэдыгъу хэмрэ шапсыгъэхэмрэ щэпсэух. ЗэкIэ адыгэхэр 
къэплъы тэнэу  узежьэкIэ чылэгъо тIокIищ горэ  хъужьми 
ары. Ахэр Кавказ заом къыкIэныжьыгъэ чылагъох. IэжэкIогъэ щынакIор зиIэнэтIэ къэзэкъ чылэхэр, къутырхэр азыфагумэ адэсых.  Адыгэ лъэпкъым инахьыбэр, миллионым 
къехъу рэр япщмэ, ястаршинамэ агъэпцIагъэхэми, урыс 
пачъыхьэм ыгъэщынагъэхэми яIоф зыдэщымыIэ Тыркуем 
икIыгъэх, лIыгъэкIи рафыгъэх...
Джыри зэ Тхьэхъохъумэ ахэхьэгъэн фае, Мосэ ыIуагъ. 
Кощхьаблэ дэс Тхьэхъохъумэ тянэжъ къазэрэхэмыкIыгъэр 
згъэунэфыгъэ. Ахэр Къэбэртэе лъэныкъомкIэ къикIыгъэ 
мухьаджырмэ ащыщых. Къэбэртаехэр Азов Iушъо Iусыгъэх 
шъхьакIэ, бэкIэ Бзыикъо заом ып ары Тэрч лъэныкъоу джы 
зыдэщысхэ чIыпIэм зыкIуагъэхэр. Аскъэлае дэс Тхьэхъохъухэм тянэжъ япхъорэлъфынкIи мэхъу ыIоти, сятэжъ 
къыIожьыщтыгъэу aIo. Тяти рыгущыIэу зэхэсхыгъагъэ. ЛIы 
ухъоу пшъхьэ къэпIэтмэ, ахахьи зэгъэлъэгъух, Тхьэхъохъу НэпашIо рыкIуагъэм кIэупчI, Тыркум имыкIыжьхэу 
мыдыкIэ зыкъагъэзагъэкIэ сенэгуе къысиIогъагъ. Шъыпкъэмэ, сятэжъ Былат янэ ятэ НэпашIо икъэбар зымышIэрэ 
Шапсыгъи, Бжъэдыгъуи, Абдзахи исэп aIo. Адыгэмэ 
апэкIэкIыгъэ Кавказ заом, чIыгу техыным къыхэкIыгъэ 
лэпкъгъэкIод Тырку икIыжьым Iахьыли, благъи, пыий 
зэхэмышIыкIыжьынэу зэхигъэкIокIагъэ, ипхъахь-итэкъур 
адыгэмэ къахилъхьагъ. Аскъэлае кIуагъэу Тхьэхъохъумэ 
ахэхьагъэн фае, тятэ ичIыфэ стелъ, илъэIу згъэцэкIэн.
Адыгэмэ атехъыкIыгъэ тхьамыкIэгъо гупшысэмэ 
ыгу паIонтIыкIыгъэу Мосэ къахэзыжьыгъэми, ящыIакIэ, 
ящтэуIугъэ-утIыIугъэ, яорыжъылъэ хэсыкIэ ынэгу джыри 
зэрэкIэт. Адыгэмэ агу къэзыIэтын къэмыхъоу непэ ящыIакIэ 
япсэукIэщтмэ, бэ къамыгъашIэу лъэпкъкIодэу дунаим текIодыкIыных. Орыжъылъэ-къамылылъэу зыхагъэзыхьагъэмэ 
ачIырамыгъэлъашъомэ, аIэ афэзыщэеу къыхэзыщыжьын 
щыIэп. Ар зыфэукIочIын закъоу сшIэрэр большевикхэр 
арых. ЧIыгур зылэжьрэм чIыгур иен фаешъ, ащ цIыф 
шъхьафитыр зыгохьажьрэм, адрэ цIыф лъэпкъэу хэгъэгум 
щыпсэурэмэ афэдэу адыгэмэ яIоф большевикмэ зэшIуахын алъэкIыщт. Большевик гухэлъхэр тлъэпкъ хэзыхьанэу 
щыIэр джыри макIэ. Зы нэбгырэ-нэбгыритIукIэ хъущтэп. 
Чылэ пэпчъ нэбгырэ заулэ дэсмэ, къыхэмыщэу тетыгъом 
цIыфхэр къыфаIэтын, пагъэуцун афызэшIокIыщт. Большевикмэ ягухэлъ зыфэдэр амышIэми, джа дэдэр агу илъэу 
мэкъумэщышIэ лэжьэкIо Iаджи чылэмэ адэсэу сэшIэ.
Мосэ гурычъэ псынкIэкIэ КIэмгуе шъолъырыр къызэпичъыхьагъ. Чылэхэми, къутырхэми, станицэхэми адэхьагъ, 
нэгум къыкIэуцогъэ ныбджэгъухэу НэпшIэкъуй Шумафи, 

--- Page 284 ---

Мамыжъ Муси, Лафышъэ Хьаджмырзи, Самохин Ивани, 
Шэуджэн Махьмуди аIугушIуагъ. Ар КIэмгуе лъэныкъо 
закъор ары. Джащ фэдэу Бжъэдыгъуи, Шапсыгъи шъэо гъу-ныбджэгъухэр щыриIэх. Ежь Мосэ зыпылъ Iофым 
хэмыщэгъэ дэдэхэми, ыгу илъыр къыдагощы, зыщищыкIэгъэ мафэм къыкъоуцонхэу ащэгугъы. Бэслъыные лъэныкъомкIэ зигъазэми, ГъукIэкъулэ Даутэ зипэщэ лэжьакIохэри 
инэIуасэх. Ахэмэ янахьыбэр чыракIо, шахъо, мэлахъо, 
егъашIэм чIыгур зыфэмэкIэ мэкъумэщышIэх. Уарпышъхьэ 
станицэхэми къэзышIэу бэ адэсыр. Ныбджэгъу-шъэогъукIэ 
МыекъуапэкIи щыIэнэкIэп. Илъэсищ блэкIыгъэм фэдэу 
джыри заом зиукIыхьащтмэ, ащкIэ зыгу мышIу цIыфмэ 
ахэхъощт. Ары къэс тетыгъор зыIыгъмэ алъапсэ нахь къэлэнлэщт. Пачъыхьэр зыхэхьэгъэ заор ежь пэтIэтыжьыщт 
большевикмэ зэраIорэр тэрэз. Заом тхьамыкIагъо нэмыкI 
цIыфмэ къафихьрэп. Мосэ ардэдэм Верэ ынэгу къыкIэуцуагъ. Заом фэгъэхьыгъэу къыIуагъэхэри, дэкIо шъузхэу 
зилI къэтхэм aIoy зыфиIуагъэхэри щыгъупшэхэрэп.
ПсыIу лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ къэлапчъэм Мосэ Iухьажьыгъо имыфэу Мариерэ Тамарэрэ зэпачъэхэзэ къыпэгъокIыгъэх, ТхьэкIаси пшъэшъэжъыемэ ауж итыгъ. Гощэунае 
лIым къыпэгъокIынкIэ гуащэм щыукIытэу пчъаблэм къыгуахьи, унэм къиплъыгъ. ЛIым ышнахьыкIэ Дзэпщ къэлапчъэри 
Iуихэу ылъэгъугъ.
- Олахьэ,  Мос, къэт ябгъэIуагъэм,- Дзэпщ ышнахьыжъ шыхэр кум дыкIитIупщыжьхэзэ, риIуагъ,- тыгъуаси, 
ты гъоснахьыпи тыкъэплъагъ.
- Сэри шIэхэу къэзгъэзэжьынэу сыгугъагъ шъхьакIэ, 
сэ зэрэсIоу Iофхэр хъугъэхэп,- Мосэ пшъэшъэжъые 
цIыкIуитIум пряникхэр афищэйзэ къыIуагъ, яни нэгушIокIэ 
Iуплъагъ, шэкI зэкIоцIыщыхьагъэри ритыгъ.- Сыдэу ущыта, 
тян? Псауныгъэр сыдэу хъура?
- Псауныгъэм хэта пылъыжьыр, сикIал? Непэ тыгъолъмэ неущ тэтэджыжьы, жъы пстэумэ яуз сэри сиуз. 
Зэ укъэкIожьыгъэмэ ары...
- Сыда, тян, гумэкIыгъо щыIа?
- ГумэкIыгъо щымыIэ мэхъуа мы дунай Iаем... Заор 
макIо, жъалымагъэм хэхъо, гукIэгъум хэкIы. Сэ сизакъоп, 
нысэри гумэкIыгъэ.
- Ар шъыпкъэ, тян,- Мосэ шъузым фэгъэхьыгъэ 
гущыIэхэр зэхимыхыгъэ фэдэу ным дыригъэштагъ,- заор 
макIо, жъалымагъэми зеIэты, ау жъалымым жъалым пагъохыжьэу хабзэшъ, ар зыпкъ къикIыгъэмэ анэсыжьынкIэ 
сенэгуе...- Мосэ ыблыпкъ чIэтэу, янэ унэм рещэжьы, 
кIэкIэу къалъыкIорэ ышнахьыкIи фыреплъэкIы.
Мосэ нахьи илъэситфкIэ Дзэпщ нахьыкI. Унагъо зишIагъэр илъэс заулэ хъугъэми, сабый иIэп, шъузымрэ ежьырырэ Мосэ исабыитIоу къарищэлIэжьыгъэхэр ягушIуагъу, 
къалъфыгъэхэр зэрамыпIунэу aпIyx. Ахэмэ Мариерэ 
Тамарэрэ  мамэкIи папэкIи яджэх. Дзэпщ  пшъэшъэжъыитIум яз зимылъэгъукIэ, зыдэщыIэр зэримыгъашIэу унэр, 
щагур къызэпеплъыхьэ, гъунэгъумэ адэжькIэ кIуагъэмэ 
еIошъ, ыгу мызагъэу маджэ, шъузыр алъырегъажьэ. Мосэ 
чылэм къызыкIокIэ, къехъулIагъэр ымышIэми, щыгъуазэу 
унэм  рэхьатыгъо пшъэшъэжъыехэмкIэ ригъуатэрэп, 
тыра хы шIошIэу гумэкIыгъом хэт. Мосэ унэм зэрисэу, 
пшъэшъэжъыитIур Дзэпщ къыдечъэкIхэ зыхъукIэ, зэрэгушIорэр, дунаир зэрэфимыкъужьрэр къыхэщы, джабгъу 
нэ лъэныкъо чыIуф напIэр кIэзэзэу мэгушIо, ашъхьашъомэ 
Iэ ащефэ, ыкуашъо тырегъэсых.
Ышнахьыжъ зэрифэрэ Iофмэ Дзэпщ хэшIыкI афыримыIэу 
щытэп, ау Iофы зыригъэшIэу рыгущыIэнэу фаеп. Шэуджэн 
лIакъоу Шъхьащэфыжьым дэсмэ Дзэпщ анахь тхьамыкIагъэми, тхьамыкIэмэ япэсыгъэ Iофэу Мосэ зэри фэрэр 
егъашIэм зигъо къэмысыщт Iофэу елъытэ, ары пакIошъ, 
шIощхэн. Сыдэущтэу баир тхьамыкIэ пшIыщт, тхьамыкIэр 
баи бгъэхъущт ыIоти, хэкIыжьыщтыгъ нахь, Мосэ игупшысэ 
лъапсэмэ кIэух гупшысэ афишIыщтыгъэп, ащкIэ иакъыли, 
игулъыти ыгъэулэунэу фэягъэп. Мылъку зиIэм хабзэр къыкъот, тхьамыкIэу зикIапсэ ахъокIрэм кIыбдэт иIэп, пщылIыгъэр чыракIокIэ зэблахъугъ, чIыгур ныкъуахькIэ алэжьы, 
къырахрэм инахьыбэр зымылэжьрэм ратыжьы.  Зыр шыу, 
адырэр лъэсы. Лъэсыр сэпэ мэIу, шыур жьыбгъэ нэгу. 
Зэфагъэм фэгъэхьыгъэу зы гущыIэ горэ ужэ къызэрэдэзэу, баймэ анэсыжьы, жьыкъэщэгъу урамыгъафэу  хэбзэ 
лIыкIо старшинам ыпашъхьэ ура гъэуцо. ОрыкIэ шIуцIэр 
ежьыркIэ фыжьы. Шъыпкъэр пкъэу ми, пцIыр цIэнлъагъоми, 
зыIорэм елъытыгъэу зэрэфаеу зэпырегъазэ, ахэмэ уапэуцужьынри къушъхьэпсым упесынри тIури зы ыIоти, Дзэпщ 
игущыIэ кIэкIыгъэ. Ау, шъыпкъэр  пIощтмэ, ащ пае зыуж 
уитым икI ыIоу ышнахьыжъ къаигъэ ышIыщтыгъэп. Мосэрэ 
янэ ТхьэкIасэрэ къызэдеIэхэ зыхъукIэ, баймэ ялъытыгъэмэ 
тхьамыкIэхэр фэдишъэкIэ нахьыб, яIоф къикIрэп нахь ыIозэ, 
ямыдэожьэу нэмыкI чылэ къэбармэ атехьажьыщтыгъэ.

--- Page 285 ---

- Сэ къызыщысшIэжьрэм аущтэу шъоIо, Мос, ау 
къикIрэ щыIэп нахь,- Дзэпщ зыфэщыIагъэп.- ЖэкIэ маис, 
IэкIэ сэмэгу aIoy зэхэпхыгъа, нахьыжъ?
- Зэхэсхыгъэ,  Дзэпщ,- нахьыкIэм  къыдзыгъэм къикIрэр къыгурыIоу, Мосэ джэуап ытыжьыгъ, мырэзэныгъэ 
гори ымакъэ къыхэщыгъэп.
- Зэхэпхыгъэмэ, джащ шъуфэд шъо. Бэ шъоIо, макIэ 
шъошIэ.
- Мы къэпIуагъэмкIэ, Дзэпщ, къыбдезгъаштэрэп.
- Мыхъун къэсIуагъа?
- Хьау,- Мосэ щхыпцIыгъэ, яни, ышнахьыкIи аIугушIуагъ.- МакIэ шъошIэ, бэ шъоIо зыфапIорэр тэрэп, большевикхэр арэп зифэшъуашэр пачъыхьэмрэ кадетхэмрэ 
ары нахь. ТагъаIорэп, тагъашIэрэп нахь, нахьыби тIощт, 
нахьыби тшIэщт. Ар зыщытIощт, зыщытшIэщт мафэри непэ 
фэдэу къэсыщт. Бэ зиIэм тетхыщт, тхьамыкIэм еттыщт!
- Ар тэрэзыIоу хъурэп.
- Сыда зыкIэмытэрэзыр?
- Уимыер ye пIoy тхьамыкIэм еотыкIэ, къабыл фэхъу нэп.
-ТхьамыкIэ кIуачIэм хэмыбаикIыгъэ бай, орэадыг, 
орэурыс, орэермэл, сырихьылIагъэп. ЦIыфхэр зэфэдэнхэ 
фае, баим тхьамыкIэр ымыгъэчырэным, зэфагъэкIэ зэдыщыIэнхэм большевикхэр кIэдэух. Джары тIори тэзгъаIорэр, 
Iашэри пачъыхьэм, тетыгъор зыIыгъмэ къафэтэзгъэIэтыщтри!.. ЦIыф къызэрыкIом хабзэр зиштэкIэ, ежь фэдэм 
фэсакъэу, зэфагъэкIэ ыгъэпсэущт.
- Олахьэ аущтэу хъущтмэ дэгъум, ау ар баймэ къышъуфадэнэп.  Ащ зэо-банэ къикIын, лъыгъачъэм шъухэ хьан, 
шъуIэнэкIэу, шъуныбэ нэкIэу шхэкIыгъэмэ шъуапырикъунэп... 
СшIэрэп, сшIэрэп ащкIэ къыосIощтыр, Алахьэм шъурихьакI... 
Тиунэкъощ Мэрзэбэч ар зэхемыгъэх, ыгу къеон!..
- Джыри шъхьал шIыным ыуж зэрита?
- Фаэтон лъэIуфагъэкIэ къекIокIмэ, дышъэ бэщыр 
ыгъэчэрэгъумэ ыгъэлъагъозэ ахъщэ чIыфэ къыхедзы, 
шъхьал щэрэхъыр къечъэкIэу хьаджыгъэр къыдэутысыкIы 
хъумэ, фэдэрэ ныкъорэ аритыжьынэу егъэгугъэх...
- Ар ыIоу тятэшым зыхерэмыгъэукъу.
- ЕпIокъон, армырми, имыщыкIагъэмэ апылъ еIошъ, 
Мэрзэбэч ыгу къыуабгъэ.
- Зытетыр еIокIэ сыд пае цIыфым угу ебгъэн?..- Мосэ 
къыраIуагъэр ищыпэзэхэхэпти, ыгъэшIэгъуагъэп.- ЕсIуагъ, 
джыри есIон!.. Ащ нахьи нахьышIу Хьаджэмарыкъо ТIалиб 

--- Page 286 ---

ишыбз шхъонтIэ цIыкIу фэдэ горэ зэригъэчэпмэ, федэ 
тIэкIуи хихын, цIыфмэ ишIуагъи аригъэкIын.
- ЕтIуагъ шъхьакIэ, къытфидагъэп. Мэлбэхъумэ 
ате  мыкIымэ мыхъунэу уцугъэ, ахэри пщылIыгъэх, тэри 
тыпщылIыгъ, сыда Ермэлхьаблэ къыддикIыжьыгъэхэр тэ 
тилыягъэу тапэ зыкIэкIон фаехэр eIo.
- Дунаим бай Iаджи тет, запэпшIынэу узежьэкIэ, бзыу 
цIыкIум бзыушхом зыпишIыжьзэ къехъулIагъэм фэдэу 
узэкIоцIытхъын... Ащ нахьи нахьышIур тиунэкъощым 
фашIэрэр ышIэу, шъхьалыпкIэ ахъщэ чIыфэри къымылъэIуфэу, кIочIэрыпсэоу щыIэмэ.
- Сыдэу пшIын, Шэуджэн Мэрзэбэч джащ фэд, къэгъэуцугъуай...
Джащ фэдизым зэшитIум зэраIуагъэр зэкIэ, игуащэ 
ыкъуитIумэ къариIожьыгъэм нэс пчъэ зэпахъэмкIэ Гощэунае 
зэхихыгъэ. Зэшхэр нэмыкI Iоф рыгущыIэщты гъэмэ, ямыдэIуныгъэкIи мэхъу, ау зытегущыIэхэрэм гукIэ пэблэгъагъэти, 
зы гущыIэ кIигъэзыгъэп. ТхьамэфитIум къехъу лIыр зэримылъэгъугъэр щыгъупшэжьыгъэу даIощтыгъэ нахь, шыхэр 
кум зэрэкIитIупщыжьыгъэм лъыпытэу унэм къызэрэфимылъэдэжьыгъэмкIэ ыгу ебгъэщтыгъэп. Мосэ къыIорэми, 
ипщыкъо Дзэпщ къыIорэми нахьыбэрэ ядэIу шIоигъу. Анахь 
шIогъэшIэгъоныр зэшитIум яIо зэрэзэтемыфэрэр ары. Ным 
бэ къыIуагъэп шъхьакIэ, ыкъо нахьыжъ нахь дырегъаштэба 
пIонэу къыпщэхъу. Шэуджэн  Мэрзэбэч  ишъхьал  шIыни 
Гощэунае щы гъуаз, ащ нахьрэ Iоф къызхэхьэгъэ лIакъоми 
ахэлъыжьэп, чылэми дэлъыжьэп. Мосэ ыIохэрэр зэкIэ 
ГощэунайкIэ апэрэ гупшысэхэп. Непэп ахэр зызэхиххэри. 
БэшIагъэ джа гущыIэхэр ыгу къызигущыIыкIыхэрэр, ау непэ 
шъхьэихыгъэ зэгъэфэгъэ нэиутэу щытыгъэхэп. ЛIы къыфэхъугъэм ыIорэмэ лъапсэ ямыIэу щытэп, джа дэдэхэри Софэ 
къыIощтыгъэх, къэхъу-хъужьын, цIыфмэ ягукIае афэIэжэщтэп, зыкъаIэтэу къызежьэхэкIэ уапэуцужьын плъэкIыщтэп, 
шъхьал зиIи, чIыгукIэ баий, былымыр зихъупIэ имыфэри, 
дапIэхэри, маслобойкэхэри, тучанхэри зэхагъэтэкъощтых. 
Ащ фэдэ кIуачIэ щыI. Ахэр зиакъылмэ Мосэ зэрахэтым 
фэдэу Гощэунае ащымыщми, чылэм зыдэмысыжь илъэс 
заулэм къыгурыIуагъ, тетыгъом пэшIуекIорэ кIуачIэмэ 
зыкъызэраIэтрэр, ахэмэ афэшIэшъу щтыр гукIэ зэхишIэу 
регъажьэ. Николаевскэ маслобойкэм рабочмэ щашIэу 
ылъэгъугъэр МыекъуапэкIи шъыпкъэу къыщычIэкIыжьыгъ, 
Ермэлхьаблэ щыхъухэу Мосэ къыIуатэхэрэм ащыгъуаз. 

--- Page 287 ---

Мыекъуапи, Ермэлхьабли, Николаевски язакъоп, Екатеринодари, Лугански, Баку, Петрогради, нэмыкI къалэхэми 
къащыхъухэрэр гъэзетмэ къарэхьэх, ахэмэ мызэу-мытIоу 
Мосэ къыфяджагъ. Къалэмэ адэс рабочмэ язакъоп, мы 
Iофым мэкъумэщышIэхэри къыхэхьэх, баймэ чIыгухэмкIэ, 
мэзхэмкIэ, былым хъупIэхэмкIэ ядаох, загъорэ куахъомэ 
Iашэр акIыгъужьэу къежьэх. Яунэхэри, ялэжьэкIупIэхэри, 
ямэзхэри мэстых.
- Сыд мыр? - гъолъыжьыгъомэ адэжь язакъоу унэм 
къызенэжьхэм, тхылъэу къыфащэигъэр ыгъэшIагъозэ, 
Гощэунае къызэпиплъыхьагъ.
- Букварь, Гощэунай. Мыщ еджакIи тхакIи рызэбгъэшIэн плъэкIыщт. Хьарыфхэми, сурэтхэми яплъ. Пачъыхьэм 
исурэт нэмыкIэу дэтым анахьыбэр уищыкIэгъэщт. Ермэлхьаблэ тызыкIожькIэ, пчыхьэрэ еджакIэ рыозгъэшIэщт, 
тхакIи ары.
- Мыдэ мыр зэрэтхылъ гъэшIэгъоныр!..- Гощэунае 
зэригуапэр ынэмэ къакIэщэу ынэкIушъхьитIу къэушэплъыгъ.- Iэпэ кIэдзакIэ сэбгъашIэмэ сезэгъы, Мос... СфызэгъэшIэна?..
- Ащ укIэупчIэжьа, Гощэунай? - Мосэ къэлэмыр 
къышти, тхьапэм хьарыфхэр къыкIиIотыкIыжьзэ, тыритхэу 
ыублагъ.- Джа стхыгъэ хьарыфмэ, къыздаIозэ тыкъягъэджэжьэлъ,- Мосэ хьарыф зырызхэр зэпигъэхъожьзэ 
къызеджэм, Дэгужъые лъэкъуацIэр къырихыгъ, зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Гощэунае шъхьэр къыпхъуати, лIым 
еплъыгъ, IугушIуагъ.
- Мыра слъэкъуацIэ зэратхырэр? - Гощэунае тхьапэм 
тетхэгъэ хьарыфхэр джыри къызэпиплъыхьагъэх, зырызэу 
атеIэбагъ, ыIапэ аригъэкIуагъ, гум риубытэгъэ хьарыфхэр 
зы нэмыкIрэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, Мосэ къэмыгузэжъогъагъэмэ ари къышIэжьыныгъэкIи мэхъу. ЯтIонэрэ къеджэгъум, хьарыфхэр тхылъыпIэм тезытхагъэр ежьыр ары 
пIонэу, дэгъоу къеджэжьыгъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, 
тхьагъэпцIышъо нэгукIэ лIым фычIэплъэу еупчIыгъ: - МэзищкIэ узэкIэбэжьмэ сы Дэгужъыягъ шъхьакIэ, джыры?
- Джы у Шэуджэн,- Мосэ псынкIэу къыIуагъ,- мары 
плъэкъуацIи зэратхырэр,- ылъэкъуацIэ къытхыжьыгъ, 
мыгузажъоу хьарыф пэпчъ къеджагъ, джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.
Зэпымыоу, къыхэмыукъоу хьарыф зырызыкIэ Гощэунае 
къеджагъ, етIани ыIапэ ригъачъэзэ, къыкIиIотыкIы жьыгъ.

--- Page 288 ---

- Ар сыд шъыу, Гощэунай!..- шъузым игупкIагъэ ыгъэшIагъоу Мосэ къызIуипхъотыгъ, букварыр зырегъэлъэгъум 
къыриIогъагъэр ышIошъ мыхъужьэу еупчIыжьыгъ.- ТапэкIэ 
хьарыфмэ уащыгъозагъэмэ шIэ?
- Апэрэу сэлъэгъу, хьарыф макъи зэхэсэхы,- Гощэунае нэгушIо къабзэкIэ джыри лIым IугушIуагъ, етIанэ 
щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъа пIонэу псынкIэу 
еупчIыгъ: - АдыгабзэкIэ, Мос, сыдэущтэу тлъэкъуацIэ 
ттхыщта? ГущыIэм пае, Шэуджэн, Шъхьащэфыжь, Адэмый, Мыекъуапэ?
- ДжащкIэ сыкъэуубытыгъ, Гощэунай... Олахьэ 
сы мышIэ къызэрэосIощтыри, тлъэкъуацIэхэр, тцIэхэр 
араб хьарыфкIэ атхэу къычIэкIын, ау мы урыс тхылъыр 
зэрэтхыгъэ хьарыфхэмкIэ атхыхэу слъэгъугъэп. Мэкъэ 
Iужъухэр зэрэптхыщт хьарыфым сыщыгъуазэп... Адэ 
джары, Гощэунай, адыгэхэмкIэ тыегъэзыгъ, тытхьамыкI 
зыкIасIорэр! Мощ фэдэ лъэпкъ зэхэтыкIэ дахэрэ, хабзэрэ, 
пшысэрэ, таурыхърэ, щыгъын зэгъэпэшыгъэрэ зиIэ адыгэ 
лъэпкъым ыцIэрэ ылъэкъуацIэрэ зэритхыжьын амал иIэп, 
аль-сэфэр, моль-сэфэр аIозэ, медрысэмэ тымыбзэ арапыбзэр ачIэлъ!.. УбзэкIэ плъэкъуацIэ зэрэптхыжьыщтыр 
умышIэнри лъэпкъыцIэр уимыIэу дунаим утетынри тIури 
зы!.. Тыпсаоу, хабзэр къыдэтхымэ, Гощэунай, апэ зыуж 
тихьащтыр ошIа? Гъэсэныгъэр ары. Ар лъэпкъым имыIэу 
зиушхун ылъэкIыщтэп. Гъэсэныгъэм, шIэныгъэм цIыфыр 
зыкIэхъопсырэр зэкIэ къыдэкIощт eIo Лениным... Тигухэлъмэ бащэрэ зядгъэкъудыеу Дзэпщ eIo шъхьакIэ, ари 
неущ тыгъэр къызэрэкъокIыщтым фэдэу къэкIощт. ЦIыф 
жъугъэу зыкъэзыIэтрэр, урамым къытехьэрэр, Гощэунай, 
къэгъэуцужьыгъуай. Сыд пIорэр, Гощэунай? - Шъузым 
еупчIыжь фэдэу ежь Моси зэупчIыжьы.
- Сэри о пIорэр ары, Мос, сIорэр,- хэгъэгу Iофмэ 
Гощэунае ащымыгъозэ дэдэми, Мосэ ыIорэр ышIошъ 
хъоу дырегъаштэ.- ЦIыф жъугъэ губжыгъэри псыдзэ 
къиугъэри зэфэдэ.
ЯтIонэрэ мафэм Мосэ чылэм къызфэкIогъэ гухэлъыр, шъузри пшъэшъэжъыехэри Ермэлхьаблэ ыщэжьмэ 
зэрэшIоигъор Дзэпщ фиIотагъ. Джабгъу нэ лъэныкъо 
фыкъуагъэр Дзэпщ къышIокIэзэзыгъ, етIанэ къыIощтым 
егупшысэу ыпакIэмэ ахэIэжьыгъ, зэхихыгъэр зэримыгуапэр къызхигъэщыгъэп. Дзэпщ ымышIэу щытыгъэп 
Гощэунае зэгорэм Ермэлхьаблэ Мосэ зэрищэжьыщтыр, 

--- Page 289 ---

ау ащ фэдэу IэшIэхэу зекIоныр ышIагъэп. ЗэкIэми анахьэу 
ыгу къыпызыIонтIыкIыгъэр пшъэшъэжъыитIур къалэм 
сщэжьыщт зэриIуагъэр ары. Шъузыр шъузэу лIым игъусэн фае шъхьакIэ, пшъэшъэжъыемэ ашIонагъа, ахэр Мосэ 
зэриехэр щыгъупшэжьыгъэу Дзэпщ хэщэтыкIыгъ, гукIаеми 
шъхьэих зыкъыригъэшIыгъ:
- Шъузыр шъузышъ, Гощэунае зэбгъотылIэжьыным зи 
есIуалIэрэп, Мос, ау пшъэшъэжъыитIум язи къыостышъущтэп... Уфаемэ лIыгъэкIэ стех, пшIэрэм сырырэзэщтэп. 
Унэм исми, тяни ягугъу сшIыжьырэп. КъызгурэIо, Мос, 
къапIо пшIоигъор, укъысэдэIущтмэ, Iофыр джащ щытыухыгъэу слъытэщт. Ащ нэмыкIи къыуасIо сшIоигъу. ЛIакъом 
къыхэпщэгъэ бзылъфыгъэ цIыкIур тыгу рехьы, егъашIэм 
къытхэсыгъэу, тигушIуагъуи тигукIаий къыддигощыгъэу 
къытщэхъу. Хьаблэри чылэри джаущтэу нысэм къеплъых. 
ГушIогъо дакIоу ащи гукIае иIэу дэтэшIэ. Сабый лъэрыкIор 
тым нахьи ным ыпIуныр къытефэшъ, зыгорэущтэу нысэм ыгу 
зыфэгъурэ пшъэшъэжъыер къыIэкIэгъэ хьажь. ЗэдэшъупIун, 
зэдэжъулэжьын. Iофы зебгъэшIэу Мэджаджэмэ уахахьэмэ, 
уадэгущыIэмэ, ахэри цIыфых, зы лIакъо къыхэкIыгъэх, укъызэхашIыкIынэу къысшIошIы. Уфаеу сшIэмэ, сыкъыбдэшэсын, 
чылэм щыщ лIы гори зэдгъэгъусэн...
Апэрэ IофымкIи, ятIонэрэ IофымкIи ышнахьыкIэ къыриIуагъэр игуапэми имыгуапэми умышIэу, къыпэтэджыгъэ 
ошIэ-дэмышIэ упчIэмэ зэрахэгупшысыхьэ ри къыхэщэу, 
къалэм зыдащэжьыщт IапIэхэр ыгъэхьазырынхэу пшъэшъэжъые зэрэгъэчэф макъэр къызэрыIукIрэ унэм Мосэ 
ихьажьыгъ...

--- Page 290 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 291 ---

ТхьэмэфитIум къехъугъэу Бэбэжърэ Аслъанрэ адыгэ 
шъолъырыр зэпакIухьэ. ЛэбапшъэкIэ замыгъазэу ХьатикъуаекIэ аубли, Адэмые дыракIожьэу Бжъэдыгъу ихьагъэхэу итых.
Пшызэ Iушъо сэмэгум Iус чылэгъо дэхьэ-дэкIыкIэ 
Шапсыгъэ нэсыгъэх. Сыдрэ чылэ щылъыхъуагъэхэми, 
Бэбэжъ Iуплъэзэ Аслъан шъхьэр егъэсысы нахь, къызщыхъугъэ чIыпIэр мыры, мыр яхьщыр ыIоу нэплъэгъукIи 
къыригъашIэрэп. ГъэшIэгъоныр, чылэ пэпчъ дэхьафэ яунэ 

--- Page 292 ---

дэт пIонэу мэгуIэ, ылъэгъурэр шIомакIэу зыщеплъыхьэ, 
зыкIэхъопсырэр къыщыдэмыхъоу, гу пызыгъэ шъхьэ 
шIозыгъэкIэ къыдэкIыжьы. Ерагъэу къышIэжьырэ яхапIэ 
фэдэхэри чылэ гъунэмэ аIуелъагъох, ау зыIухьэхэрэ унэхэм 
адыгэгъэ къеблагъэкIэ къапэгъокIхэрэр нэмыкI шъыпкъэх. 
Яни яти Аслъан ымышIэжьынхэу арэп, джы къызнэсыгъэм 
ным ымакъэ тхьакIумэм итэу, гум зыдиIыгъэу къыщэхъу, 
зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу къышIэжьыщт, зылъ пхэлъым 
иIуплъи IэшIушъ, зэхэпшIэщт.
Сыд сэIо Аслъан къехъулIэрэр? Зыщыщ быным лъэхъу 
ыIозэ, Бэчыр хьаджрэтыр ынэгу къыкIэтаджэ.
Ар гум къэзгъэкIрэмэ Бэбэжъи ащыщ. Зы ны къылъфыгъэх пIонэу, Бэбэжърэ Бэчыррэ захьщырых. Анахьэу 
ар къызхэщрэр Бэбэжъ игущыIакIэрэ ищхыкIэрэ. Шы тесыкIэмрэ шхомлэкIэ IыгъыкIэмрэ къызыхэхьажьхэкIэ, Бэбэжъ 
ычIыпIэкIэ Бэчыр ыIоу еджэ шIоигъу. Зэп-тIоп аущтэуи 
зэрэхъугъэр. Бэбэжъи ащ есэжьыгъэти, къызэреджэщтыгъэ цIэмкIэ кIалэм ыгу ебгъэжьыщтыгъэп. ЩхыпцIымэ 
IугушIозэ, къызэреупчIыгъэм иджэуап ритыжьыщтыгъ. 
БэчыркIэ къызеджэкIэ Бэбэжъ мыгубжыщтыгъэми, джы 
губжын фаеу хъугъэ. Зыуж итыр къадэмыхъоу, гъогу 
улэури къыхэхьажьыгъэу къычIэкIын, Бэбэжъ ыдагъэп:
- Арэп, Аслъан, зэгорэм Бэчыр хьаджрэтэу щымыIэжьым  ыцIэ пщыгъупшэ хъущтба?! - гуплъырыгъэр къебэкIэу Хьалъэкъое чылэ гъунэм дэжь къыщыфидзыгъ.
- Уянэрэ уятэрэ пщыгъупшэна, Бэбэжъ?
- Нымрэ тымрэ ащыгъупшэрэп.
- Адэ, Бэбэжъ, сыдэущтэу Бэчыр сщыбгъэгъупшэнэу 
уихьисап?
- Бэчыра укъэзылъфыгъэр?
- Бэчырэп.
- Адэ сыд, бетэмал?
- СшIэрэп къызэрэсIощтыр, Бэбэжъ...- Аслъан джэуапым ычIыпIэкIэ ПсэкъупсапшъэкIэ плъагъэ, чыжьэкIэ 
Псыфэбэ лъэныкъом къыщылъагъорэ мэзымкIэ гум зипхъотагъ, IэпыкIи, гукъэкIыжь лъэгъо шъэфмэ ателъэдагъ, 
мэз цунэ тIуакIэм дэчъи, Бэчыррэ ежьыррэ яуцупIагъэу 
Мэкъэе Сахьидэ хьаджрэтым цIыф хыем ылъ зыщигъэчъагъэр ынэгу къыкIэуцуагъ, къамэкIэ къыхэпыджагъэх 
пIонэу кIыфыбзэ хъоу ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. Ардэдэм 
кIалэм изэрмыр кIыфыгъэ Бэбэжъи гу лъитагъ:

--- Page 293 ---

- Сыд къыохъулIагъэр, сшынахьыкI?..- щынагъо 
щыIэмэ ыIуи, шъхьэ пхъотэгъэ чанкIэ Бэбэжъ зиплъыхьагъ, 
Псыфэбэ лъэныкъомкIи, мыдырабгъухэмкIи гуцафэ озгъэшIын гори щыIагъэп, тыгъэкъохьапIэмкIэ щыкIощтыгъэ 
апэрэ дунэе лъыгъэчъэ зэошхор ары умыIощтыгъэмэ, 
нэплъэгъум къыубытрэ дунаир тыдэкIи рэхьатыгъэ.
- Псапэ пшIэ пшIоигъомэ, Бэбэжъ, лъэIу пфысиI!..- 
Аслъан ынэкIушъхьэмэ лъыр къазэрэкIэхьажьрэр зыхишIэжьзэ, къыIуагъ.
- КъаIо!..
- Бэчыр икъэ тыблэмыгъэкI.
- Тэ щыI?
- Модэ мо къэлъэгъорэ мэзым, Псыфэбэ сэмэгумкIэ.- Аслъан онэгум зыриIэтыкIзэ, къамыщымкIэ Iэ 
ышIыгъ.- ТIопсэ лъэныкъомкIэ щыI... ШъофымкIэ ухэкIэу 
Псыфабэм уекIумэ, мэфэныкъо гъогу хъущт.
- КъэпшIэжьна?..
- КъэсымышIэжьы мэхъуа Бэчыр икъэ!..- Аслъан 
зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.- Джа уцупIэр ары Бэчыррэ 
сэррэ тызыщыпсэущтыгъэр!
Бэбэжъ кIэкIэу Псыфэбэ лъэныкъомкIэ шыпэм ригъэгъэзагъ.
Iофэу зыуж итхэм лъыкIэмыхьэхэу Iоф къызэрэкъокIыгъэр, ащ ыуж зэрихьагъэхэр Бэбэжъ имыгопагъэми, 
къызхигъэщыгъэп. ЗиIоф ныкъуашIэ зышIэрэмэ Бэбэжъ 
ащыщыгъэп  шъхьакIэ, Аслъан шIоигъор зыдихьын ышIагъэп. Ежьри бэшIагъэ кIалэм Iэ зыфишIыгъэ ТIопсэ лъэныкъомкIэ зыщымыIагъэр, армырми чыжьэу къэлъэгъорэ 
Псыфэбэ мэзымкIэ нэкIи гукIи фыреплъэкIызэ, блэкIыщтыгъэ. Къызщыхъугъэ, зыщапIугъэ Iэгъоблагъом Iухьи 
Iумыхьи шIоигъуагъ. ЗыкIыIухьэ шIоигъуагъэр ежь щыщэу, 
ау зыдимышIэжь макъэ горэ къеджэти ары. Мыры ыIонэу 
зыфигъэдэщтыр ымышIэщтгъэми, ублэмыкI зыIорэ джэмакъэр хыIушъо лъэныкъомкIэ къеIукIы. ЗыкIыIумыхьащтыр гу уIэгъэ кIыжьыгъэр икIэрыкIэу къыгъэбырысырыжь 
шIоигъоп. Илъэс пчъагъэм Бэбэжъ ынэгу бэ кIэкIыгъэр. 
ГушIуагъор имакIэу, гукIаер къебэкIы. Хьаджрэт шъхьафит щыIакIэм гушIуагъор, гу рэхьатыгъор къыздехьы 
шIошIыгъ шъхьакIэ, егъэшIэрэ гумызагъэмрэ сакъыныгъэ 
псэукIэмрэ гупсэф рагъашIэщтыгъэп. Куандэр сыс къэсми, 
гур сысэу, шъхьэзэкъо псэуныр зэкIэми анахь къин. Ощ 
фэдэ хьаджрэтыр гущыIэгъу, зэщтегъэу къыпфэхъукIэ, 

--- Page 294 ---

зэкъошныгъэр къыомыхьылъэкIэу арэп. Бэбэжъ зезакъо ми, Сахьидэ зыкIэгъуми, джа дэдэр къехъулIэщтыгъ. 
Джыри Аслъан зэригъусэзэ, джа шъхьэзэкъо гопэгъум 
зыригъэгъэгупсэфырэп. Гупшысэ къэсми хьаджрэтыным 
емыпхыгъэ Iаджи шъхьэм къехьэ. Укъэзыухъумэрэ мэзри, 
гъуйри, куандэри гум фэщэчыжьрэп. Аслъан имыхьаджырэтыгъэ хьаджрэт псэукIи къехьылъэкIы. Псэлъыхъон, 
унагъо зышIэн, жъон, хэзылъхьан, зыхыжьын, зинасып 
щыгушIукIыжьын фэе кIалэр пкIэнчъэу къыздырещэкIы, 
имыщыкIэгъэ бзэджэшIагъэмэ афегъасэ.
Аслъан ыпашъхьэ Сахьидэ хьаджрэтыр зэрэриукIыхьагъэмкIэ Бэбэжъ кIэгъожьы. Шым сытес, лъэрыгъым слъапэ 
нэсы, паIo сщыгъ пIокIэ, ар зыщыгъ пстэуми апашъхьэ 
ащ фэдэр щашIэрэп. Гум жъалымыгъэр, цIыфынчъагъэр 
къызэрихьащтыр зыуи арэп. Чэт тыкъыным лъэу къичърэм 
щыщынэрэр ятIонэрэ чэт шIобзыгъом есэжьы зэраIоу, цIыфым ебгъэлъэгъурэр зыфэбгъасэрэр IэшIагъэ фэхъужьы. 
Сахьидэ симыгъэлъэгъугъэрэ симыгъэшIагъэрэ сшIэрэп. 
Гу плъыгъэм гу плъыгъэ зыгобгъэхъожьрэм, зыIэжэжьын 
щымыIэу рехьыжьэ. Шъыпкъэ, мыгъатхэ, Сахьидэ ыуж 
тцIэ IаекIэ рязгъэIон зи тшIагъэп. Икъун, Бэбэжъ, икъун 
зызэрэбгъэделэжьыгъэр, зыпакIэ къечъэгъэ кIалэри ар 
пIoy умыгъэделэ, гъогу пхэндж темыщ... Ары шъхьакIэ, 
тибын, Хьагъур бынмэ ялъышIэжь?.. Тибынмэ ялъ сэ 
сымышIэжьмэ, хэт ышIэжьынэу дунаим къыздытет?.. 
Бэбэжъ нэмыкI гу плъыгъэ джэмакъэр ыбгъэ къыдэIукIыгъ, 
ынитIумэ мэшIобзыир къакIэутысыкIыгъ. ЛъышIэжь гукъэкIыжьхэр зырызэу ынэгу щызэблэкIыгъэх, джаурылъым 
щымэхъашэу, икъами мызэу-мытIоу чIым хисэмэ къыхихыжьызэ, рилъэкIыжьэу къыфифагъ.
Илъэс блэкIыгъэ заулэмэ Бэбэжъ ахэгупшысыхьэ 
ыIозэ, ошIэ-дэмышIэу Гощэунае ыгу къэкIыгъ, шIу ынэгу 
зэрэкIэмылъым пае къеушъыи фэдэу къышIошIыгъ. 
Сыдэущтэу Гощэунае сыкъызэхишIыкIын, сыгу филъым 
щысымыгъэгъуазэзэ зиIэти, инасып пэгъокIыгъ. Бзылъфыгъэм ыпашъхьэ сихьэмэ къысфэмыIошъурэмкIэ гуцафэ 
къысфишIыщтыгъэу къычIэкIын, ау умыIогъэ гущыIэу 
къыпхэнэжьыгъэм зи къикIрэп, егъэшIэрэ мэкъэмэ гумэкI 
шъэфэу къыпхэнэжьы. Ары шъхьакIэ, нэбгыритIу азыфагу 
къыдэтэджэрэ гузэфэблэ шъэфыр зымкIэ нафэ зыхъукIэ, 
сыдэущтэу егъэшIэрэ шъэфэу пIыгъышъущт? Гощэунае 
лIы зэрэдэкIуагъэмкIэ сыгу ебгъэрэп, сыгу къеорэр насып 

--- Page 295 ---

къызэрэсфэмыхъугъэр ары. Сахьид мыхъугъэмэ, сигухэлъ 
къыздэхъуныгъэкIи мэхъу, сыдэу пшIын, ощх блэкIыгъэм 
кIакIо лъырахьыжьэжьрэп. Бэбэжъ изакъу пIонэу заулэрэ 
чъагъэу, Гощэунае ычIыпIэкIэ Вери шъхьэм къичэрэзагъ. 
ШъхьапцIэ, кофтэ фыжь Iэшъхьэ кIыхьэу кIэпхын кIыхьэм 
пылъым нэгу къуапцIэр декIу, нэпцэ псыгъуитIуми бгъукIэ 
запхъуатэ, нэгу ихыгъэ нэгушIокIэ къыIоплъэ. Сыд сэIо ари 
зилIэужыгъор,  Бэбэжъ зи имылажьэми, урыс бзылъфы гъэр 
ынэгу къызэрихьагъэмкIэ зыфэгубжыжьы. ГъэшIэгъоныр, 
нахьыбэрэ зыфэгубжыжьэу шыр ригъэлъэкIон къэсми, 
Верэ ынэгу къыкIэкIуатэ нахь, кIэкIын гухэлъ иIэп. Ежь 
Бэбэжъи аущтэу зэрэхъурэр нахь игуапэу къыщэхъу. Гум 
къыфихьэрэ шъэфыр къыдашIэ пIонэу рыукIытэзэ, Аслъан 
фыдеплъэкIы. Зи къыдамышIэу къызыщыхъукIэ, зэрэхъугъэри ымышIэу игупшысэмэ ахэхьажьы. Верэ ихыгъащэу 
зефапэ умыIощтмэ, адыгэ бзылъфыгъэм фэд. Шъыгъо 
щыгъынхэр щыгъ зэхъур ары адыгэм зяхьщырпагъэр. 
Загъорэ адыгабзэкIэ сыдэгущыIэ сшIоигъо сыхъущтыгъ. 
Ащ фэдэ адыгэшъо теплъэ Верэ зэриIэр арыщтын Гощэунаий ар зыкIигъэныбджэгъущтыгъэр. Ары нахь, сыд ащ 
нэмыкIэу азыфагу дэлъыщтыр!.. Гъунэгъугъэри Iофым 
къыхэмыхьэу щытыгъэпщтын, ау зэкIэми анахьэу Верэ 
ицIыфыгъэрэ иадыгэ теплъэрэ арыщтын ГощэунаекIэ 
зэкIэми апшъагъэр.
Бэбэжъ гупшысэ къэсми Гощэунае мэкIэ-макIэу IокIотышъ, бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуфыр ынэгу къыкIэкIуатэ. 
Гухэлъ горэ фыриIэу арэп. Гощэунае урыс бзылъфыгъэр 
зэриныбджэгъур, загъорэ зыIукIэкIэ къызэрэIугушIощтыгъэр, сэмэркъэу къызэрэдишIыщтыгъэр ары eIo шъхьакIэ, 
ежь Бэбэжъ зыдимышIэ-зыдишIэжьэу Iофыр ащи блэкIэу 
къыщэхъу. Ары, ары, къыщэхъу къодые нахь, сыд урыс 
бзылъфыгъэм фырихьисапын, Гощэунай ары мыхъугъэмэ, 
тыдэ ар щишIэныя, ащ фэдэ Iаджи дунаим щилъэгъугъ, 
Iум-пэм ышIыщтыгъ, нэмыплъ арихыщтыгъ нахь, фэбагъэ 
пакIошъ, ошIэ-дэмышIэ гукъэкI горэ ыбгъэ къыдэтэджагъэу 
къышIэжьрэп. ЕбгъэзыгъэкIи, къыдэтэджэни ылъэкIыщтыгъэп. 
Ащ фэдэ Iоф къыпфэзыдэщтмэ Сахьидэ ащыщыгъэп. Олахьэ, 
сегупшысэжьышъ ари цIыф гъэшIэгъоныгъэм, зысшIэщтыгъэм щегъэжьагъэу бэным зыщекIужьыгъэм щыкIэкIыжьэу 
идунэе тетыкIэ къызгурыIуагъэп. Игухэлъыгъэри, зыфэягъэри, 
игукIаий, игушIуагъуи цIыф ригъэшIагъэу къэсшIэжьрэп. Бэми 
къашIэ фэдагъ, къэзымышIэри нахьыбагъ.

--- Page 296 ---

КIэрахъор Сахьидэ ыбгъэгу рищаий гъэтырым зыщытеIункIэщт нэплъэгъур Бэбэжъ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. 
Сахьидэ ынэмэ щтагъи, лъэIуи, нэмыплъи акIэлъыгъэп. 
АкIэлъыгъэ закъор "сыд къысэпшIэнэу уихьисапыр?" 
зыфэпIощт упчIэр ары. Сахьидэ зэраукIыщтыр ышIошъ 
хъущтыгъа мыхъущтыгъа? Хъущтыгъэп!.. Мыхъущтыгъэ мэ, сыда зыкIэкIэзэзыщтыгъэр?.. Бэбэжъ игукъэкIыжь 
зыщигъэгъу пшэ шIоигъоу шхомлакIэр зегъэланлэм, шым 
илъэхъу ри гъэхъугъ. Темэныбгъум готэу, Аслъани кIэмыхьэ-кIэхьашъоу заулэрэ чъагъэ, гъуй тхышъхьэми дэчъэягъ,  хьамыщхунтIэ  чъыгхэр къызэринэкIхэу, гъогун чъэ 
гъазэу кIэим дэлъэдагъ. Бэбэжъ сыд фэдэу шыр зэрифагъэми, зыфаер къыдэхъущтыгъэп, тыдэкIэ зигъэзагъэми, 
Сахьидэ ынитIу щыгъупшэщтыгъэп. Икъунба, сыда къэхъугъэр, зэ Сахьидэ сауж ерэкIыжьба!..- Мыгъатхэ щегъэжьагъэу гупсэфыгъо къыситрэп. Мафэрэ гум къызэрэкIрэр 
имыкъоу, пкIыхьыми къахэхьэ. Зычэщи пкIыхьыкIэ ыуж 
къихьи, мэзым къыщырифэкIыгъ. Шыугъэхэп, лъэсыгъэх. 
ГъэшIэгъоныр кIэрахъоп лъиIыгъыгъэр, къэмэ къихыгъэр 
ары. Чэщныкъо кIахэ нэс къыкIэмыхьэ-къыкIэхьашъоу 
мэзым къызщырефэкIым, "зэ къэуцуи зысэгъэукI" нэмыкI 
гущыIэ къыриIощтыгъэп, къэмэ Iэтыгъэри мэзахэм къыхэлыдыкIыщтыгъэ, загъори мэшIотхъуабзэ къыпыутысыкIэу 
къыщыхъущтыгъэ.
ЗыгорэкIэ Сахьидэ имыхьакъ теслъхьагъэмэ шIэ? 
Ежьыр, ежь Сахьидэ лажьэ зимыIэмэ ямыхьакъ зэратырилъхьэщтыгъэр? Бэчыр ришIэгъэ хьэкIэ-къокIагъэм 
изакъоми, Гощэунае фигъэIугъэр къыхэмыхьажьми, угу 
фэбгъэгъу хъунэп. Гощэунаий изэкъуагъэп, бзылъфыгъ 
Iори зынэмыс къыгъанэщтыгъэп. Лажьэ зимыIэ шъузым 
ришIагъэу кIэрэхъо пашъхьэм къыщиIожьыгъэр?.. Ежь 
фызэшIомыкIэу, гукIэ зыфаеу иIэпкъ-лъэпкъ къыфэмыхьыщтыгъэр егъэшIэрэ шъэф ышIынэу нэмыкIмэ атырилъхьагъ... Бэчыр щыгъупшэрэп сэIошъ, Аслъан сэгъэшIагъо. 
Сахьидэрэ Бэчыррэ сыдым зэригъэпшэн!.. Бэчыр шIулъэгъу 
фэшъыпкъэр икъэрарыгъ, Сахьидэ зыфимыт жъалымым 
еунэхъулIэжьыгъ. ТIури щыIэжьэп. Сахьидэ зысшIэрэр 
непэп, тыгъуасэп, зэп, тIоп сызэрэдэшэсыгъэр, мыхъун 
Iаджи дэслъэгъугъ.
Гупшысэ-гукъэкIыжь хьылъэмэ къахэужьы шIоигъоу, 
Бэбэжъ шъхьэр дыригъэзэкIыгъ, ушъхьагъу лъыхъоу шыр 
къызэтыригъэуцуи, Аслъан еупчIыгъ:

--- Page 297 ---

- Гъогу тэрэз тытета?
- Сэмэгу лъэныкъомкIэ нахь дэубыт, Бэбэжъ.
- Сапэ иуцу ащыгъум.
- Mo чъыгэешхоу къэлъагъорэм тебгъукIомэ, тыгъощэщтэп,- Аслъан къыIуи, ыпэ ишъыгъ.- Мэзым тыхэтэу 
тхышъхьэм тыдэкIуаемэ, чыжьэжьэп, Бэбэжъ. ХьакIуцу 
тхышъхьэм утетэу уплъэмэ, чыжьэкIэ хыри къэлъэгъощт. 
Благъэ  къыпшIошIы шъхьакIэ, Бэбэжъ, хым унэсынкIэ 
джыри мэфэныкъо гъогу пкIужьын фае.
- Мынахьыбэмэ...- Бэбэжъ къыIуагъ, къызщыхъугъэ чылэр а лъэныкъомкIэ зэрэщыIэм, яIахьылмэ ащыщи 
зэрэдэмысыжьым ыгу къыфызыгъ, Iоф ныкъуашIэм 
зэ рэ дыраIонтIэхыгъэмкIи кIэгъожьыгъ, ау къызхимыгъэщыным пае кIэкIэу къыпидзэжьыгъ.- Хыри къушъхьэри 
тIури зы. Уплъэмэ, благъэ къыпшIошIы, уежьэмэ, мэфэ 
гъогу теогъэкIуадэ.
- Ин лъэпкъыр джары зэрэщытыр Бэчыр ыIощтыгъ... 
Тэрэзба, Бэбэжъ?
- Ары, ары. Тэрэзэу ыIощтыгъ,- Бэбэжъ джыри Аслъан 
фычIэплъыгъ, тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ мафэхэм 
афэдэу Бэчыр зэрэщымыгъупшэрэр непи ыгъэшIэгъуагъ, 
ащ пае нэшIукIэ еплъыщтыгъ нахь, нэмыплъ рихыщтыгъэп.- 
Аущтэу Бэчыр узэрэфыщытыр сигуапэ, сымышIэщтыгъэ 
цIыфыр, егъашIэм сшIэщтыгъэм фэдэу, шIу сэбгъэлъэгъугъэ. Псэугъэмэ, гъусэ дэгъу къытфэхъущтыгъэ.
- Е-о-ой, Бэбэжъ, ар шым зэрэдэгущыIэщтыгъэр, 
пшысэхэр къызэрэсфиIуатэщтыгъэр, орэд къызэриIощтыгъэр!..- Аслъан ынэмэ гушIогъо нэфыр къакIилъэсыкIыгъ, 
зэригуапэр иIуплъэ къыхэщэу, Бэбэжъ къыIугушIуагъ, 
етIанэ игукъао горэ къыфедзми-къыфемыдзми къыбгурымыIонэу къыIуагъ: - Бэчыр хьаджрэтыгъ aIo шъхьакIэ, 
хьаджрэтыгъэп ар. Мэкъэе Сахьидэ фэдагъэп Бэчыр. 
Сахьидэ укIэкIуагъэ, хъункIэкIуагъэ.
- ЩымыIэжьмэ ягугъу IаекIэ ашIырэп, сшынахьыкI,- 
Бэбэжъ мэхъэшагъор къытекIуагъ.- НэмыкI горэм тырыгъэгущыI. Мыхъунэу ышIагъэр Алахьэм къыферэгъэгъу, 
зыдэкIуагъэм шIу щыIэмэ, шIу щешI... Адрэ хьаджрэтхэмкIэ къыбдесэгъаштэ. Хьаджрэт пстэури зэфэдэп, 
сшынахьыкI. Егъэзыгъэ пстэуми ашъхьэ хахьажьы. Зышъхьэ 
хэзыхьажьырэ пстэури хьаджрэткIэ умылъытэ. Сахьиди, 
Бэчыри, ори, сэри тэгъаштэри тегъэплъ. Дэгъоу ухэгупшысыхьэмэ, хэти ихьаджрэтыгъэ зыфэдэр къэунэфыщт.

--- Page 298 ---

- Сыхьаджрэтэп сэ! - Аслъан къызIуипхъотыгъ.- 
Бэчыри ары!
- Адэ ухэт, сшынахьыкI? - Бэбэжъ зэхихыгъэр ымыгъэшIагъоу,  ыгуи къемыоу,  шъэбагъэр къебэкIэу еупчIы жьыгъ.
- Бэчыр ылъ сэшIэжьы!..
- Ы-ы, сшынахьыкI?..- джы зэхихыгъэр Бэбэжъ ыгъэшIэгъуагъ.-  Мыгъатхэба Бэчыр ылъ зытшIэжьыгъэр? Джыри 
сыд? Сэ сымышIэу джыри нэмыкI горэ къэнагъа?..- Бэбэжъ 
игумэкI къыхэщыгъ.
- Байхэр?..- ар джы нэс сыдэу къыбгурымыIуагъа 
ыIорэм фэдэу Аслъан къэупчIагъ.
- Сыда байхэр? - Аслъан нахьи Бэбэжъ зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъожьэу, къикIри зыфихьыщтыр ымышIэу шыр 
къызэтыригъэуцуагъ.
- Байхэр Бэчыр къебэныгъэхэр арба?.. Тырку Рэщыдпашэм фэдэхэу, Гощэунайрэ Верэрэ зыфадэщтыгъэ Луценкэм фэдэхэр арба!..
- Хэт къыозыIуагъэр, сшынахьыкI?
- Гощэунае къысиIуагъ, Рэщыд-пашэми сшъхьэкIэ 
еслъэгъулIагъ, икъунэу сшъхьашъуи риутыгъ!..- Аслъан 
джэуапымкIэ зэригъэжэжьыгъэп, къыIорэм теубытагъэ 
зэрэхэлъыр ымакъэ имызакъоу инэплъэгъуи къыхэщыгъ, 
моу джыдэдэм ышIэщтыгъэ кIалэр ары Iоу умышIэжьынэу, 
нэмыкI шъыпкъэу Бэбэжъ къыщыхъугъ, ащ фэдэ гущыIакIэми ыгъэщтагъ пIонэу къызэпиплъыхьагъ, шъхьэм къечъагъэмкIи емыупчIын ылъэкIыгъэп:
- Бэчыррэ оррэ шъумыхьаджрэтмэ, ащыгъум Сахьидэрэ сэррэ сыд пIони укъытэджэщт?
- Сахьидэ зыфэдэр къэсIогъах, Бэбэжъ. Мэкъаер - 
укIакIо, хъункIакIо, къэрарынчъ, цIыфыгъэнчъ!..
- Джыри, джыри...
- Сыд ащ нэмыкIэу джыри? Пы хъо-пыщабэ иIагъ, 
нэипсэигъ...
- Сахьидэп сэ зыфасIорэр, сэры нахь...- къыриIолIэщтым ыгъапэу Бэбэжъ фэщыIагъэп.- Сахьидэ хьаджрэтыр 
сэ зэрысшIэщтыгъэу, цIыф ышIэу щыIагъэпщтын. УзыкIыгъум ышъо къыптыраплъэ, пшIошIрэ къысэIуалI, сыгу 
къыобгъэщтэп, сшынахьыкI!
Аслъан ыIощтыр ымышIэу зэтенагъ, щхыпцIымэ, ынапIэхэр ыгъэупIапIэзэ, Бэбэжъ Iуплъагъ, ащ фэдэу Iофыр 
зэрэхъущтым зэремыгупшысагъэмкIэ кIэгъожьыгъэми, 
Сахьидэ фэгъэхьыгъэу къыIуагъэхэмкIэ къэгъазэ иIагъэп, 

--- Page 299 ---

нэмыкI  фэIуапхъэхэри гум къэкIэу, ау нахь зиIажэу къыIуагъ:
- Олахьэ сымышIэ, Бэбэжъ, къыосIощтри, Бэчыр уфэсымыгъадэмэ, упэзгъэуцурэп. Аущтэу сыкъыомыплъыщтыгъэмэ, Сахьидэ ыуж сыкъыбдихьаныеп, ау етIани...
- Ары, ары, сшынахьыкI,- Бэбэжъ Iоф хэфэгъэ кIалэм 
игущыIэ къызэпиутыгъ,- къин зэмыгъэлъэгъужь, сэри 
ащ бэшIагъэ сызегупшысэщтыгъэр, мыгъатхи Гощэунаий 
къысиIогъагъ, къушъхьэхъуми ар дэдэр къыщысаIокIыгъагъ...- Бэбэжъ ежь зэгыижьэу, зэушъыижьэу къыIуи, 
мыщ ыпэкIэ зигугъу къышIыгъэгъэ гущыIэм нахь зыригъэушъомбгъоу къыухыжьыгъ.- Ащ сыблэкIэу сыздэкIон 
щыIэп, сшынахьыкI. Сэри икъун сшIагъэ. ГукIае сиI, сигукIаий 
лъапсэ имыIэу щытэп!..
Ащ нахьрэ а Iофым темыгущыIэжьхэу, шыуитIур 
зэуж-зэлъыкIоу мэз лъагъом тетыгъэх. Хэти ежь игупшысэ 
иягъ, зэрэфэлъэкIэу, иакъыл къызэрихьэу хьаджрэтыгъэ 
Iофыр зэхифынэу пылъыгъ. АслъанкIэ хьаджрэтыгъэ Iофыр 
апэрэ мафэм щегъэжьагъ зыухыгъагъэр. АщкIэ Гощэунае къыIорэм дыригъаштэу кIэух фишIыгъагъ. Тэрэзба 
адэ, зэошхо макIо, тхьамыкIэр ипкIэнтIэпс еухы, мылъку 
зиIэм фэпщылIы, шъхьакIоу рахырэм зыкъырегъэIэты, 
пачъыхьэм пэшIуекIох, ежьхэм тыхьаджырэт аIошъ, мэзыр 
ягъэбылъыпI, къыхэлъэтых, хэлъэдэжьых... Ащ сыда 
къикIрэр? Мэзым укъыхэлъэтэу, зыуухьэу ухэлъэдэжькIэ, зи къикIрэп. Ащ нахьи нахьышIу Рэщыд-пашэм фэдэу 
щыIэмэ зяжъугъэшIэжьмэ!..
Аслъан ыбгъэгу Гощэунаерэ Верэрэ къыдэгущыIыкIыщтыгъэх нахь, ежь ышъхьэ щытIыргъогъэ гупшысэм 
хэтыгъэп. Шъыпкъэ, ыгукIэ ахэмэ адыримыгъэштагъэмэ, 
ащ фэдэ гупшысакIи шъхьэм къихьащтыгъэп, зыгъэгумэкIхэрэми агъэгумэкIыщтыгъэп. Мылъкум рыкъэйрэмэ 
бэшIагъэ Аслъан нэмыплъ арихэу зыригъэжьэгъагъэр, 
Рэщыд-пашэм IэкIэфэным ып. Бэчыр ары ыгу къафэзгъэущыгъэр, шъхьакIоу къырахыгъэм къыхэщыгъ, байхэмрэ 
тхьамыкIэхэмрэ язэфыщытыкIэ къэбархэу, пшысэхэу 
къыIуатэщтыгъэмэ къахэунэфыкIыгъ.
Хьагъур Бэбэжъи зэгупшысэщтыгъэр джа Аслъан 
ышъхьэ илъыр ары. ЗэкIэми анахьэу кIалэу игъусэм икъэгущыIакI шIогъэшIэгъоныр. Тэ щишIагъа? Хэта езгъэшIагъэр а 
къыIогъэ купыр? Емыпэсынэу лIыжъ гущыIакIэкIэ мэгущыIэ. 
КъыIорэм лъапсэ имыIэу, купкI хэмылъэу щытэп. Ары, 

--- Page 300 ---

ары, ухьаджрэтэп. Ау уегупшысаIомэ, сшынахьыкI, укъытпэчыжьэ дэдэп. Тыгъугъэ-гъощагъэу дунаим узэрэтетыр, 
бетэмал, зыдэпшIэжьрэба? Сэрэп укъэзыхьыгъэр, зикъэ 
плъэгъу пшIоигъо Бэчыр ары, ащ нахьрэ гушIуагъо уиIэп, 
гущыIитIу пшIы къэс ящэнэрэу ыцIэ ужэ къыдэлъэты. Зиягъэ 
къыокIыгъэм шIу фэмышIэжьы мыхъунэу ууцугъэшъ, Бжъэдыгъуи Шапсыгъи къызэрэщыткIухьагъэр пфимыкъоу, 
тызлъыхъури пшIомыбылымыжьэу, гъогуонэ дэIонтIэх 
тэбгъэшIыгъэ. Джары шъхьэм акъыл имылъмэ лъэр мэулэу 
зыкIаIуагъэр. Куандэм хэмыс тхьакIумкIыхьэр къэтымыгъоты мыхъунэу тыуцугъэшъ Бжъэдыгъу шъолъы рыр 
къитэкIухьакIы. Зэгорэм Бэчыр "бжъэдыгъукIэ" къысаджэщтыгъ  eIo. ГъэшIэгъона къыуаджэщтыгъэмэ, уфаемэ, 
сэри "шапсыгъ" е "кIэмгуй" сIони сыоджэнба!.. Сыда ащ 
къикIрэр? КъикIрэр нэрылъэгъу, чIыгум щыщ хъужьыгъэ 
къэм тышъхьащымыхьэ, шъхьащэ фэтымы шIы хъущтэп eIo. 
Зикъупшъхьэ шэжьыгъэм уфэгуIэн нахьи нахьышIу уятэрэ 
уянэрэ, лIакъоу узхатыгъукIыгъэр зэбгъэгъотыжьмэ!.. 
Пшысэ, орэд, тхыдэжъ къыпфиIуа гъэмэ гъэшIэгъона!.. 
Сэри, армэ узхэхьажьыгъэр, гу щыIэ дэхабэ Сахьидэ 
зэгорэм къысиIогъагъ, кIодыпIэ Iаджми сакъырищыжьыгъ. 
Ащ пае мыхъунэу ышIагъэр фэзгъэгъунэу ара? КIэрахъор 
ыбгъэгу исымыубытэныгъэу ара зэрэхъурэр? СшIэрэп, 
сшIэрэп!.. Хэти ышIагъэм ифэшъуашэу дэзекIожьы... 
Аущтэу сэIомэ, сыда ащыгъум, Аслъан БэчыркIэ зыкIэзгъэмысэрэр? ШIушIагъэ имыIагъэмэ, аущтэу фыщытыныеп... ГъэшIэгъона иIэмэ, шIу зышIэу дэй зымышIи, 
дэй зышIэу шIу зымышIи дунаим тетэпщтын... Шъхьэм 
ошIэ-дэмышIэу къечъэгъэ гупшысэм Бэбэжъ къыкIигъащти, ежь ымыIуагъэу нэмыкI горэм къыфидзыгъэм фэдэу 
зыригъэплъыхьагъ. ТIэкIу тешIагъэу зыкъызешIэжьым, 
сыд сэIо сызэгупшысэрэр ыIуи, зиумысыжьыгъэп, зыфэгубжыжьыгъ. Лажьэ зимыIэ Аслъани лажьэ фигъотэу, 
кIэмыхьэ-кIэхьашъоу, лъыплъагъ.
Аслъани иш ичъэ зэрэригъэхъугъэмкIэ, хьаджрэт 
уцупIэщтыгъэр зэрэмычыжьэжьыр Бэбэжъ къыгурыIуагъ, ыпэ итыр гуIэщтыгъэмэ, ежь гуIэ пакIошъ, уцупIэм 
Iумыхьэ шIоигъуагъ, ау етIани ар фэшIэшъугъэп, емыкIум 
ишыIупIэ ыIыгъыгъ.
Зэнэгуещтыгъэри  Бэбэжъ къехъулIагъ. Хьаджрэт уцупIэ бгынэжьыгъэу охътэ блэкIыгъэм зи къызхимынэжьыгъэм зэрэтехьэу, нэплъэгъу дзыгъо имыфэу Сахьидэ 

--- Page 301 ---

ынэгу къыкIэуцуагъ. Апэм псаугъэ, пхыгъэу чъыг чIэгъым 
чIэсыгъ, етIанэ щынэгъо благъэу зэхишIэщтыгъэм ынэхэр 
къыригъэлыдыкIхэу ыублагъ, етIанэ кIэзэзыгъэ, етIанэ 
икIэрэхъо макъэ къеIугъ, етIанэ етIэ цIынэ къашъхьэр, 
чыжьэкIэ, адырэ мэзыпэ лъэныкъомкIэ, ШъхьэгощапшъэкIэ щилъэгъужьыгъ...
ЦIыфхэр дунаим щызэфэдэхэп шъхьакIэ, щымыIэжьхэ 
зыхъукIэ, чIыгум яхэлъыкIэрэ якъэ къыхэщыкIэрэ  зэфэдэх. 
Зым икъэнэтIэхэс, имыжъосын нахь дахэми, нахь гъэкIэрэкIагъэми, ащ фэди зимыIахэ щыIэми, зэкIэми а зы чIыгур ары 
гъэшIэрэ быяупIэу яIэр. Шъхьэр зыдэгъэзагъэу зэрагъэтIылъырэп Iофыр, Iофыр дунаим зэрэтемытыжьыр, 
зэрэщымыщыжьыр, игъашIэ зэрэмытхъэгъожьыр, игукIае 
зэримыгукIэежьыр, итыгъэ фабэрэ имэзэ нэфрэ зэримылъэгъужьырэр ары. ЕтIани джагъори кIасэри зылIахэкIэ 
зэфэдэх - тIури чIы шIуцIэм екIужьы. Ау хэти къызалъфыщтыр зэримышIэу, зылIэжьыщтыри зыми ышIэрэп. ЗэкIэми 
ашIэрэ закъор кушъэ зыфашIыгъэу бэн зыфамытIыжьын 
зэрэщымыIэр ары.
Бэчыр икъэ зэхэкIыхьажьыгъэу Аслъан зышъхьащытыр 
ерагъэу чIым къытещы. Пхъэ къэнэтIэхэсэу къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзэгъагъэри шэжьыгъэ. ГъэрекIорэ пкIашъэр 
уц чIэгъым къычIэщы. Зэгорэм хьаджрэт уцупIэщтыгъэр 
мэ къэнчъ, чъыг тхьэпэ Iушъэшъэ макIэ нэмыкI къытеIукIрэп, 
адыкIэ  щыт шыпырхъэ макъэмэ ар загъорэ къаукъо. Бэбэжъ къэм кIэрытышъугъэп, къыкIэрыкIи, шымэ адэжькIэ 
кIуагъэ. Джыдэдэм Бэбэжъ ышъхьэ щычэрэгъущтыгъэр зы 
упчI, мырэущтэу Бэчыр зыгъэтIылъыжьыгъэр ышIэ шIоигъуагъ. Хэтми дэгъоу ышIагъ, хьакIэ-къокIэ зепхъо хьадэр 
аригъэшIыгъэп. Хэт ыгъэтIылъыжьын, зыукIыгъэм ымыгъэтIылъыжьыгъэмэ?  Мары,  сэри Сахьидэ згъэтIылъыжьыгъэ... Сахьидэщтын, арымырмэ хэт Бэчыр зыгъэтIылъЫжьынэу мыщ къекIущтыр?.. Ярэби, Бэбэжъ хэщэтыкIыгъ, 
сыда шъуIуа тэри къытпыщылъыр, тынатIэ итхагъэр?.. ТишIу 
къытэпыищта, хьауми типый къытэшIужьыщта?..
Псыфэбэ мэзым шыуитIур къыхэкIыжьи, Очэпщые 
шъофым къекIуфэхэкIэ, шIукIи екIи зы гущыIэ зэраIуагъэп. 
Пчыхьэшъхьапэу къэблагъэрэм, чылэу ащ къыхэщрэм, 
мэлэкIалIэм къыригъэлъэкIоныщтыгъэхэми, упчIэ закъоу 
шъхьэм илъым Бэбэжъ амал фэхъущтыгъэп. Бэчыр иукIыкIэ 
зэримыгъапэу игъэтIылъыжьыкIэ хъугъэм егъэгумэкIы, 
шыхьатэу щыIэ закъор Аслъанышъ, еупчIы:

--- Page 302 ---

- Хэт Бэчыр зыгъэтIылъыжьыгъэу пшIэрэр, Аслъан?
- Сахьид...- заулэрэ къэкIуагъэхэу Аслъан джэуап 
къытыжьыгъ.
- Сахьид пIуи?..- ащ нэмыкI джэуап емыжэщтыгъэ ми, шIогъэшIэгъонэу Бэбэжъ кIэупчIэжьыгъ, зэхихыгъэр 
зэригуапэр къыхэщэу етIани къыпигъэхъожьыгъ.- Олахьэ 
гъэшIэгъоным къысэпIуагъэр...
Бэбэжъ ыгъэшIэгъуагъэм ежь ишIошI горэ Аслъан 
риIолIэжьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, къин къыфэхъуми, зищыIагъ.
ЯтIонэрэ мафэм, Бэбэжърэ Аслъанрэ МыекъуапэкIэ 
къагъэзэжьыгъэу, Аскъэлаерэ Гъобэкъуаерэ азыфагу, 
Къанлыгъэ кIэим дэжь шыу къащыпэкIэфагъ. Апэ шыур 
Аслъан къэзышIэжьыгъэр:
- Шэуджэн Мосэба?.. Ары, Мос ары!..
- О-уи-и, мы сызIукIагъэхэр!..- Моси, мыдырэмэ 
зэрашIэу, шым къепсыхыгъ, нэгушIоу къапэгъокIыгъ, 
аIапэхэр ыубытыгъэх, Аслъан щыгушIукIэу ыбгъэ чIиубытагъ.- Олахьэ мыщ нибжьи тыщызэIукIэныр сымышIагъ... 
Сыд шъуищыIакI, сыд шъуипсэукI, Бэбэжъ?.. Оры Аслъан? 
Олахьэ ины ухъугъэм, дахэу зипчыгъ!.. Гощэунае уилъэгъугъэмэ гушIощтыгъэ, мафэ къэс уигугъу ешIы, уищыIэкIэ-псэу кIэ егъапэ. Бэбэжърэ Аслъанрэ къыкъокIынхэба 
еIошъ, къышъупаплъэ.
- Тхьаегъэпсэу Гощэунае,- джы нэс зигушIуагъуи 
зигукъауи къызхэмыщыщтыгъэ Бэбэжъ къыIуагъ,- тызэрэщымыгъупшэрэр тигуапэ... Тхьам Iомэ, сыд ипсэукI, сыд 
ищыIакI?
- Уезэгъыщт, Бэбэжъ,- Мосэ къызхимыгъэщми, 
Бэбэжъ  икъэгущыIэкIэ-къэупчIакIэ  лъапсэу иIэр къыздикIрэм щыгъуазэу, джэуап къытыжьыгъ,- къалэм, Ермэлхьаблэ, къэсщэжьыгъэу тыщэпсэу. ШъукъакIу, тигопэщт. 
Къэрэкъашэмэ яфэтэр шъукъекIуалIэмэ, тызщыпсэурэр 
къышъуаIощт,- Мосэ гуфаплъэу нэбгыритIум аIуплъагъ, 
къаIощтым пымылъэу къыпидзэжьыгъ.- Къалэм тыдэсын 
шъуIомэ, шъуищыкIэгъэ тхылъи, IофшIэни къыщышъуфэдгъотыщт. Зэрэщымытыгъэу дунаим, Бэбэжъ, зыкъызэблехъу, цIыфхэри ары. Тыдрэ къогъупи къосхэр къыкъокIхэшъ яшIошI хэгъэгум халъхьэ, афэмылъэкIыжьрэ 
тетыгъом, пачъыхьэм пэуцужьых.
- Шэуджэныр,- Мосэ игущыIэ Бэбэжъ къызэпеу ты,- къыохъулIагъэр сшIэрэп нахь, илъэс зыщыплIкIэ 

--- Page 303 ---

узэкIэIэбэжьмэ, мыщ фэдэу шъхьаихыгъэу угущыIэщтыгъэп?
- Мэкъэе Сахьидэрэ орырэ тыкъызэхэшъухыщтыгъэп 
нахь, шъэфкIи нафэкIи мы гущыIэ дэдэхэр тIощтыгъэх, 
Бэбэжъ,- къыфадзыгъэр гущыIэ дысми, къызхимыгъэщэу 
Мосэ джэуап рэхьат ытыжьи, Аслъан IугушIоу фыреплъэкIыгъ, етIанэ къыпидзэжьыгъ.- Ар бгъэшIэгъонэу щытэп, 
джыри тыкъызэхэзымышIыкIхэри, къытэпыйхэри, къытфэсакъхэри нахьыб, ау Iофэу етхьыжьагъэм, гухэлъэу 
тшIыгъэм лэжьэкIо жъугъэр тауж къыригъэхьащт. Сыда 
зыпIокIэ цIыф лэжьакIомкIэ тигухэлъ къызэрыкIо дэдэшъ 
ары. Мылъкур зихъоим Iытхынышъ, зимыIэм еттыщт!
- Къымылэжьыгъэми ара? - зэхихыгъэр шIощхэнэу 
Бэбэжъ къэупчIагъ. 
Ащ фэдэ упчIэр зызэхэсхрэр апэрэп ыIуи, Моси щхыпцIыгъэ, джэуапи ритыжьыгъ:
- Баим имылъку хэтрэ лэжьакIуи ипкIэнтIэлс хэлъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, хьэрамэп.
- Хьарамэп!
- Олахьэ дэгъум...- Бэбэжъ щхыпцIыгъэ.- ЗэрэпIорэмкIэ, Шэуджэныр, зимыIэм иIэщт, зиIагъэм иIэжьыщтэп, 
ичырагъэм фэпщылIыжьыщт... Рэщыд-пашэр зыфэбгъэпщылIыжьыныр дэгъуба, Аслъан?..
- Арэп, Бэбэжъ, тигухэлъ къикIрэр,- Моси ыIорэм 
текIыгъэп.- Тэ тигухэлъыр хэтрэ цIыфи ыкIуачIэ рыпсэужьыныр, чыракIо щымыIэжьыныр, хэтрэ цIыфи, цIыф 
лъэпкъи зэфэдэныр ары!..
ОшIэ-дэмышIэу къежьэгъэ IофымкIэ Бэбэжърэ Мосэрэ 
гъогубгъум Iутхэу бэрэ щызэдэуагъэх. Мосэ къыIорэм 
щыщ Бэбэжъ пкъырыхьэщтыгъэп. Зыфаер къыIоти, Аслъан 
фыреплъэкIыжьыщтыгъэ, щхыпцIыщтыгъэ. Ау Аслъан 
гукIэ Мосэ къыIорэмэ апэблэгъагъ, зэкIэри къыгурымыIощтыгъэми, Рэщыд-пашэм имылъку зэрэтырахыщтым Iо 
хэмылъэу щыгъозагъ. Ежь шъыпкъэри ары зыфэягъэр. 
Сахьидэ хьаджрэтым зэрэдэзекIуагъэхэу ащи дэзекIожьхэ 
шIоигъуагъ. Бэбэжъи къызэрэшIошIэу даощтыгъэ нахь 
мышIэми, Мосэ игущыIэмэ зэфагъэ ахимылъагъоу щытыгъэп, ау Гощэунае къыришIэгъэ шъхьакIор иакъыл къышIутекIоти, гупшысэ купкIыр зыпкъыригъэхьанэу фэягъэп. 
Ащ изэкъуагъэп, цIыф IумыкIэ хьаджрэтыгъэ щыIакIэми 
чыжьэу ыгъаплъэщтыгъэп.

--- Page 304 ---

Сыд фэдэу Бэбэжъ зишIыгъэми, ишъэбагъэ, зэгорэм 
хэлъыгъэ шIугъэр, зэфагъэр игупшысэмэ акIыIу хъоу зеублэм, ежьы-ежьырэу зыщэщыныхьажьы пIонэу сэмэркъэукIэ идао къыухыгъ:
- Хъугъэ, хъугъэ, Шэуджэныр... СызэрэоплъырэмкIэ, 
хьаджрэтхэри мэзым хэбгъэсыжьыщтэп, мылъку зиIэхэр 
ямылъку тебгъэплъэжьыщтэп! - Бэбэжъ ыцэ фыжьхэр 
ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ къахэпсыкIхэу щхыгъэ, етIанэ щхы 
макъэр псынкIэу зэпигъэуи, къыдзыгъ.- Мос, тхьамыкIэмэ 
уазэрэфэшIушIэрэр тигуапэ, Алахьэм уигухэлъмэ уакIегъахь, ау, тэри, Аслъанрэ сэррэ, зы къыуатIо тшIоигъу. 
УмышIэмэ, отэгъашIэ: Гощэунае тшыпхъукIэ тэлъытэшъ, ыгу 
зыхэбгъэкIыкIэ, къыпфэтыдэщтэп. МыхъункIэ упэ гъокIыгъэу 
зытшIэрэм, зэгъашIэ, тыдэ ущыIэми, бай мылъкум утесми, 
тхьамыкIэ кIапсэр охъокIми, укъэдгъотыщт! Гъогумаф, 
Шэуджэныр! НекIо, сшынахьыкI..- Бэбэжъ шэсыжьыгъэ.
Шэуджэн Моси къыфадзыгъэр къыздикIрэр къыгурыIоу щхыпцIыгъэ, зи къыпимылъхьэу онэгу зишIыжьыгъ.
Заулэрэ чъагъэхэу Бэбэжъ кIэкIэу шыр къызэтыригъэуцуи зызэплъэкIым, мыгузажъоу зиш кIэлъэхъукIрэ 
Мосэ ылъэгъугъ, игъусэ кIалэми фыреплъэкIыгъ. ЯшэсыжьыкIэ зэрэмытэрэзыр Аслъани ынэгу кIилъэгъуагъ. 
Адыгагъэр къышIутекIоу ежьыри ыгуи ышъхьи зэбгъэжьыгъэ:
- Олахьэ, сшынахьыкI, тэрэзэу тымызекIуагъ,- ышIагъэр зэримыпэсыжьэу, ежь Аслъани къыздыригъэхьыгъ,- 
Шъхьащэфыжьым нэс къикIыгъэ шыум ышъхьэ пIыеу 
Аскъэлае дэхьаныр къекIурэп!.. НекIо, къыттефэрэр 
тэгъашIэ, тыдэгъэшэс!..- кIэкIэу агъази, Шэуджэн Мосэ 
ыуж ихьажьыгъэх.

--- Page 305 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 306 ---

- Мыекъуапэ узщыкIо горэм сыздащэба, Мос...- 
Гощэунае лIым елъэIугъ, гупшысэгъу римыгъафэу шIэх 
дэдэуи пигъэхъожьыгъ.- Дунаим сиягъэ къызэрэозгъэкIын 
щыIэп, Верэ слъэгъу сшIоигъу, тхьамыкIэм сыфэзэщыгъ.
- Мыекъуапэ пIуи?..- Мосэ мыгузажъоу къеупчIыжьи, шIэх дэдэу къезэгъыгъ.- Аущтэу оIомэ, уздэсщэн. 
Аслъан кIэ зэхэтхыгъэ къэбарым ишъыпкъапIи къызэбгъэшIэн, уинэIуасэмэ ащыщхэри къэплъэгъуных. Софи 
къыпкIэупчIэ зэпыт. Луценкэ лIыжъыми ущыгъупшэрэп. 
Хэт джыри уинэIуасэу Мыекъуапэ дэсыр? - Мосэ фэчэфэу, 
ыгу къыдеIэу щхыгъэ, шъузми нэшIукIэ еплъыгъ.
- Мыекъуапэ джыри, Мос, синэIосэ Iаджи дэс,- Гощэунае лIым дыригъэштагъ, нэгушIо нэплъэгъуи рихыжьыгъ.- 
Мурзаев полковникым щегъэжьагъэу хьапс къэрэгъулэмэ 
ащыкIэкIыжьэу!..
- Бэбэжъ? - Мосэ итхьагъэпцIыгъэ иупчIэ къыхэщыгъ.
- Бэбэжъи ары. А тхьамыкIэм сытеплъэн Iоу сшIагъэмэ, 
зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп. Верэ сызэрэIукIэу Аслъанрэ 
Бэбэжърэ къяхъулIагъэр къысиIощт, ащ ымышIэмэ зышIэн 
щыIэп.
- Бэбэжърэ Аслъанрэ азыфагу къыдэхъухьагъэм 
сы щы гъуазэп,- шыуитIум зэраIукIэгъагъэр, шъузымкIэ 
къыраIогъагъэр, къылъежьэжьхи зэгъусэхэу Аскъэлае 
зэрэдэхьэгъагъэхэр, ахэр зэкIэ Гощэунае зэрэриIотэжьыгъагъэхэр джыри зэ Мосэ ыгу къэкIыжьыгъ,- ау шъхьагъырыт пхъашэхэу ахэр зэрэуиIэхэм сыщыгъуаз, ы, 
Гощэунай? - Iужъу-Iужъоу Мосэ щхыгъэ, етIанэ нэшIукIэ 
шъхьэгъусэм фыреплъэкIыжьи, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Шъыпкъэр пIощтмэ, Гощэунай, шъоф гъогум пшымэ тIэкIу 
сыкъыщагъэщтэгъагъ... Ары, ары, Гощэунай, умыщх, 
сэмэркъэу Iоф щыIагъэп.
- Сигуапэ нахь, сыд пае сыщхын, Мос,- Гощэунае 
къыIуи, ынэмэ шIулъэгъу фабэр къакIихэу лIым IyгyшIуагъ, 
къыраIуагъэр зэригуапэр къыхэщэу къыухыжьыгъ: - КъыскIэмытыгъэхэмэ, къысшъхьарымытыгъэхэмэ зэ закъуи 
Бэбэжърэ Аслъанрэ сыгу хагъэкIыгъэп. Аущтэу аIомэ, 
тхьаегъэпсэух,- апэ мы къэбарыр зызэхехым къыIогъагъэр 
джыри Гощэунае къыкIиIотыкIыжьыгъ,- шъхьагъырыт уиIэныр джырэ дунайкIэ насыпыгъ, щынагъорэ шъхьэкIафэрэ 
къыпфашIын.
- Ар пIокIэ, шъхьагъырытыгъэри зэфэшъхьафы, 
Го щэунай, зэхэмыгъэкIуакIэ. Хъанкъор зишъхьагъырыт 
фэдэхэми, джа дэдэр aIоy зэхэпхыщт. Ахэми язакъоп, 
пчъаблэм гот унэIутхэу щай Iэгубжъэу афащэигъэм зезгъэстыжьхэу ехъумпIыхэри ащ къогушхукIых.
- Ары, ары, Мос, шъыпкъэ,- Гощэунае псынкIэу, ыгу 
къигущыIыкIырэм фэдэу, лIым дыригъэштагъ,- унэIутмэ 
язэкъуагъэмэ Iофыгъэп, пщым ыжэ зэрэчылэу даплъэуи 
плъэгъущт, щхымэ - дэщхых, гъымэ - дэгъых, шэсмэ - дэшэсых, ефэнд-молэмэ апкъ къикIэу Тхьэ папкIэу алъы тэх, 
пщым, ефэндым ыIуагъ аIомэ зашIэжьрэп, псы ешъожьхэрэп.
- КъапIорэм шъыпкъэ хэмылъэу щытэп, Гощэунай, 
ау къэоIуащэкIэ сенэгуе,- пщымэ, оркъмэ, ефэндмэ 
чылэ псаур зэратыригъэкIуадэрэр къыримыгъэкIоу, Мосэ 
къыIуагъ,- зыгу имылъэу ахэмэ афэтэджхэри нахьыб. 
- Ащыгъум шъорышIыгъэм дехьыхыхэба?
- ПшIэн плъэкIыщтэп ар... ШъорышIыгъэм нахьи 
щынагъор нахь къатекIокIэ сэгугъэ. Тэ, адыгэхэр, тицIыф 
гъэпсыкIэ зэхэпфынэу узежьэкIэ, къэб къулэр зэрэзэпылъэшъуагъэу, бэмэ уанэсын фаеу мэхъу. Илъэс мин 
пчъагъэм мэкъумэщышIэмэ къакIугъэ гъогум къинрэ 
щынагъорэ нэмыкI тыралъэгъуагъэп, бгъэрэ хьэрэ щызэрэшхыгъ, лIыгъэрэ тхьагъэпцIыгъэрэ зыхэлъыр апшъэ хъугъэ, 
лIакъо зытекIыгъэм чIым тезыIэтыкIын, цIыфхэр зыгъэдэIон 
къэбарыби фагъэIугъ, охътэ блэкIыгъэми ахэр тхыдэ 
ышIыжьхэу зэригъэфэжьыгъэх. Къеу-еожьмэ, къэбаркIэ 
зыпыупхъухьажьхэзэ, тыгъэмрэ мазэмрэ къахэкIыгъэхэу, 
тхьэм илъыкIохэу шIэныгъэр зыфэIэкIыб лэжьакIомэ зашIуагъэшIыгъ. Джа лэжьэкIо-псэокIо дэдэхэми янахьыбэмэ 
зынапэ амылъэгъурэ тхьэм илIыкIо ящыкIагъэти, сыд араIуагъэми ашIошъ хъугъэ, агукIэ рымыразэхэми рыразэхэу 
къызщагъэхъугъ. Ислъам диныр къызхэхьажьым, джа 
молэ-ефэндхэу зигугъу къэпшIыгъэмэ ялъэрыгъхэр, оркъхэр яIэпыIэгъоу, пщымэ афаубыти, агъэшэсыгъапэх. Ар 
зыхъугъэр джырэп, бэшIагъэ. А дэдэр, адыгэмэ язакъоп, 
нэмыкI цIыф лъэпкъми къяхъулIагъ. Ау къэпIуагъэм щы щэу, 
Гощэунай, зэрэчылэу пщымэ ажэ дэплъыхьэ зыфэ пIуагъэр 
къыбдезгъаштэрэп. Сыдрэ шъэфи нафэ хэлъ. Джа мафэр 
къызысыкIэ, лIэшIэгъумэ щаушъэфыгъэ гукIаер нафэ 
къэхъунэу сицыхьэ телъ.
- Ары шъхьакIэ, Мос, а зыфапIорэр джырэкIэ адыгэмэ 
ахэслъагъорэп...
- Сэри джары апэ къызэрэсшIошIыщтыгъэр. Уахэмыхьэу, ягушIуагъуи, ягукIаий адэмыгощэу, яхьасэбэкъу 
уадыдэмыуцоу, япкIэнтIэпс ори къыомыхэу ахэр гурыIогъуае пфэхъущт. Адыгэ лэжьакIомэ бгъэжъ тэмэ щынэгъуитIу зэрашъхьащытым ашъхьи рарегъэуфэ хы, ягухэлъи 
арегъэушъэфы. Зыр урыс пачъыхьэм ытам, адрэр адыгэпщ 
мэзэ хэкIмэ атам.
- Ефэндхэр тэ пхьыщтых?

--- Page 307 ---

- Ефэндхэр орба, Гощэунай, зиблагъэхэр?..
- Сиблагъэшъ арба сызкIагъапэрэр,- Гощэунае 
къы фадзыгъэр шъхьакIо щымыхъоу щхызэ, джэуап къытыжьыгъ,  тIэкIу тыригъашIи, гукъэкIыжьмэ къызэкIагъаб лэу, ышъуи ымакъи къахэщэу къыпигъэхъожьыгъ.- 
Бгъэ лыбэ Къаидэрэ КIэтэкъо Хьарунэрэ афэдэхэу тхьапш 
чылэмэ адэсэу пшIэрэ!.. Тхьэм ыIуагъ, ыухыгъ аIошъ, ыкIыб 
дэтхэу зыфаер ашIэ.
ОшIэ-дэмышIэ хъугъэ IофкIэ ефэндхэр Гощэунае 
зэрэфидзыгъэмкIэ Мосэ кIэгъожьыгъ. Ахэмэ ягугъу 
ежьырми къезгъэжьагъэр, шъхьащыгущыIыкIыгъэмэ 
нахьышIугъ. Мыхэр анахь гукъэо мэхапIэу иIэшъ ары 
Гощэунае ягугъу зыкIишI зэпытрэр. Моси ащ емысэжьыгъэу щытыгъэп. Бзылъфыгъэм инэмыплъ къыздикIрэр 
пшъэшъэжъыеу тырахыжьыгъагъэр ары. Хьыкум лIыжъмэ 
аIуагъэр Гощэунае ымыгъэцэкIэгъагъэми, ахэр ары пшъэшъэжъыемкIэ ер зыпкъ къикIыгъэр. Ахэмэ ыгу зэрябгъэу 
исабый тезыхыжьыгъэ лIыми ыгу ебгъэрэп. ЦIыфыгъэ 
зыхэмылъмэ сыдэущтэу цIыфыгъэ адызепхьащт? Мосэ 
ахэр зэкIэ къыгурэIоми, ГощэунайкIэ зызфиумысыжьын 
зэрэщыIэр къыгурэIо. Ежьыри хэгъэкIи, пшъэшъэжъыемкIэ ышIэн фаер ышнахьыкIэ Дзэпщи къыриIогъагъ, янэ 
ТхьэкIаси ащ нэмыкI ыжэ дэлъэп. АщкIэ зэп-тIоп лIыкIо 
къызэрэфаригъэшIыгъэр. Мосэ нэплъэгъу шъхьэимыхыр 
шъузым фидзыгъ, ардэдэми ежь къытефэрэ Iофэу зыуж 
ымыфыгъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, зеумысыжьы ыIозэ, 
зиухыижьэуи ригъэжьагъ. Олахьэ сымышIэ сшIэщтри, 
сыд сIони Мэджаджэмэ якъэлапчъэ сыIухьащт? Гощэунае 
ышъхьэ къырихрэп шъхьакIэ, пшъэшъэжъыер зимылъэгъугъэр илъэситф хъугъэ. IорыIуатэкIэ зэхихыжьрэм 
кIэгушIоу къехьы. Джыры нэмыIэмэ, Джамбэчые пэIудзыгъэшъ, къэбарынчъ. Мэджаджэмэ ахэхьаныр къызтефэрэр ежь Дэгужъыехэр  ары.  Ары шъхьакIэ, ащ ыуж 
зыфын Гощэу нае иIэп. Шумаф нэмыIэмэ, садэгущыIэ 
пакIошъ, слъэгъунхэуи сафаеп ыIуи, гъэрекIо щегъэжьагъэу зэрэпибзыкIыгъ. ЕтIани ипсауныгъэкIэ ащ ыуж итыным 
иIоф тетэп. Къушъхьэхъу жьы къабзэм зэрэхэтэу жьы 
ымыгъотэу зэшIуетхьалыкIы. Бжыхьэ нэс къыкъудыйми 
уезэгъын ыIуи, зымафэ Цызэнэ ПэтIращ къыриIогъагъ, 
Гощэунаий шIуаушъэфы. Сыд фэдэу зыкъысфашIыщтми, 
Мэджаджэмэ сахэхьан. Улапэ сынэсмэ, Лафышъэ Хьаджмырзэми Шэуджэн Махьмудэми, тIумэ язэу згъотырэр 
гъусэ зыфэсшIын, сшъхьэ пIыеу сыдэхьанэп.
Гупшысэ хэо-хапкIэмэ зэрахэфагъэм фэдэу Мосэ 
къахэужьыгъ. Ефэндмэ апае къыгъэнагъэп игущыIэ кIэух 
фишIыжьыныр:
- Тэрэз, Гощэунай, ефэнд пэпчъ зыфаер ешIэ, ащ 
пачъыхьэ хабзэри якъотэгъу, адыгэ хабзэри дырагъэкIужьы. Дунаим щыхъухэрэмкIэ, адыгэми зызфаушъэфрэм 
лъапсэ иI. ЧIыгу тIэкIоу къытфэнэжьыгъэр зыми ттыримыхэу 
тарэгъэлэжьи нэмыкI тыфаеп aIo. ГъэшIэгъоныр, тхьамыкIи 
баий ар eIo. ЧIыгу зимыIэхэ чыракIоми ахэмэ адырагъаштэ. 
Къэзэкъхэми, адыгэхэми, иногородцэхэми язэфыщытыкIэхэр гъэшIэгъоных. Къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ анахьэу 
зыщыщынэхэрэр ошIа? Иногородцэхэр ары. Джа АдэмыекIэ шъуигъунэгъу Николаевскэм, Царскэ Дарым, Филипповкэм, Шъэотыкъым икъутыр адэс Урысые шъыпкъэм 
къикIыгъэхэу иногородцэкIэ заджэхэрэр ары адыгэхэри 
къэзэкъхэри зыщыщынэхэрэр.
- Сыда арашIагъэр? - Гощэунае зэхихыгъэм къымыгъэупчIэн ылъэкIыгъэп.- А зигугъу къэпшIыгъэ чылэмэ 
цIыф дэгъухэр адэсых. ИлъэситIо Николаевскэ сыдэсыгъэшъ, зи мыхъун ахэслъэгъуагъэп. Аграфенэ ныом 
изакъоми цIыфышIух. Адыгэхэр сшIэрэп, ау къэзэкъмэ 
зэ рафэмышIум сыщыгъуаз,  нэчапэкIэ зэфычIэплъых, 
гущыIэ гъэшIэгъонхэ ри зэфадзых...- Лэбэпэ бэдзэрыр 
ардэдэм Гощэунае ынэгу къыкIэуцуагъ, Пшызэ икIыпIэм 
дэжь щилъэгъугъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх, ахэмэ Хъанкъо 
Къылыщджэрые ифаэтон къазыкIыхэщыри мыры ыIонэу 
къыгурыIорэп, Тыкъэ Едыджи зигъэнэгъуаджэу, зыгори 
сипэIо шыгу къиплъэнэу сыфаеп ыIорэм фэдэу адыкIэ 
ныбжьыкъу шъэфэу щыт.
- ЧIыгур, чIыгур ары зэтырахырэр,- Мосэ ежь зэриIожьрэм фэдэу, хэгупшысыхьэзэ, джэуап къетыжьы,- 
хэти ежь ичIыгу щыщ зали къыуитыщтэп, ар ышIэн нахьи 
зыуигъэукIыныр ыпэ къыштэщт,- ардэдэм Мосэ ыгу 
къэкIыжьыгъ  хэтэ чэур щэрэчитIукIэ къызэрэригъэкIотыгъэм пае ячылэлI горэ пчэгъукIэ зыдэщыт чIыпIэм зэрэраукIыхьэгъагъэр. ЧIыгум Iофыр зынэскIэ, хэти къызэрэоплъыжьын щыIэп, е оры, е ежьыр. МыщкIэ зэзэгъ щыIэп!
- Адэ ар байхэмкIэ сыдэущтэу хъущт? - Гощэунае 
зэхихыгъэр щыпэзэхэхэу щымытыгъэми, ыгъэшIагъоу 
къэупчIагъ.

--- Page 308 ---

- Зыми Iашэ пэмыIэтэу ичIыгу къыуитыщтэп,- Мосэ 
къыIозэ игукъэкIыжьмэ зыкъыжэхатакъуи, пчыкIэхъопскIэу 
ынэгу кIэкIыгъэх,- 1905-рэм щыIэгъэ революцием ар дэ гъоу 
къыушыхьатыгъ. Хэгъэгум илъ фэшIыныгъэр зылэжь рэ 
псэокIо-лэжьакIомэ яен фае большевикмэ заIом, мылъкур 
зиехэр, пачъыхьэр апэ зэритэу, IашэкIэ къапэгъокIыгъагъэх.
- Джыры?.. Джы сыдэущтэу хъущт, Мос?..
- Лениным къызэриIоу, тыуIэшыгъэу зыкъэтIэтыщт!
- Ары шъхьакIэ, Мос...
- Ары, Гощэунай,- Мосэ шъузым игумэкI къыгурыIуагъэу пиупкIыгъ,- арынчъэу тиIоф къикIыщтэп!..
Мосэрэ Гощэунайрэ апэрэп мыщ фэдэ IофхэмкIэ 
зэ рэзэдэгущыIэхэрэр, нэIуасэ зэфэхъуи, цыхьэшIэгъу 
зыщзэфэхъугъэм щыублагъ. ИкIэлэгъум щегъэжьагъэу 
зыуж ит бэнэныгъэ Iофыр шъхьэгъусэ къыфэхъугъэ 
бзылъфыгъэм зэрэзэхишIыкIрэр, Iо хэмылъэу шъхьэкIэ, 
псэкIэ къызэрэдыригъаштэрэр, адырэ ишъхьэгъусагъэм 
зэришI хабзэщтыгъэу, тэ ущыIагъ, сыда зыуж уитыр къызэрэфимыдзырэр, зэхэшIыкI къызэрэфыриIэр, игухэлъ 
ныкъокъаIоу къызэрэгурыIорэр Мосэ игопагъ. Ащ пае 
ежь цыхьэ зэрэзыфишIыжьэу Гощэунаий цыхьэ фешIы, 
джэнджэши дегъоты. Анахь пшъыгъэу, уцуагъэу унэм 
къихьажьыгъэми, шъузым зэрэIоплъэу гукIэ зегъэпсэфы, 
игупшысэхэри шъхьафит мэхъух, цIыфмэ захахьэкIэ, 
къызэплъэкIыжьрэп. Зыгорэм щыIагъэу унэмкIэ къыгъэзэжьыгъэми, къэсыжьыфэ шIуабэ дашIэ.
ЛIым гупсэфыгъо унэм ригъотэным шъузымкIэ нахь 
насыпыгъэ щыIэпщтын. Гощэунае ар зишIагъэр апэрэ 
ма фэм щегъэжьагъ. Джа унэгъо гупсэф дэдэри ежьыр 
шъыпкъэм зэрегъотылIэжьы. Нахьыпэрэм фэмыдэу гур 
къыз щыдэчъырэм къыдежьэщтыгъэ орэдэу щыгъупшэжьыгъагъэри унэм нахьыбэрэ къитаджэу еублэ. Дунаир 
гъэшIэгъонэу зэрэзэхэлъым фэдэу цIыфри гъэшIэгъонэу 
гъэпсыгъэ. Апэрэ унагъор Гощэунае езымыгъэшIагъэр лIыр 
ары, ащ ихэтыкI. Джыры? АпэрэлIым елъытыгъэ мэ, Мосэ 
тхьамафи мэзэныкъуи унэм къемыкIолIэжьэу къыхэкIы, 
зыдэщыIэр зыщимышIэри нахьыб. Къызщы хэкIыжьрэр 
игушIуагъу, имэфэкI. КъызщекIолIэжьыщтым щыгъуазэ 
зыхъукIэ, унэр нахь дахэ зэришIыщтыр ымышIэу, анахь 
джэнэ дахэр щыгъэу, IэпкIэ-лъапкIэу лIым пэгъокIы. Аущтэу 
лIым зыкIыфыщытыр Гощэунае ымышIэу щытэп: Мосэ 
зыпылъ Iофыр щынэгъо Iофэу, уушъэфынэу щытми, ежь 

--- Page 309 ---

ГощэунайкIэ шъхьэихыгъэ Iоф. ЯгушIуагъуи якъини зы, 
зэдагощы, зэдащэчы. Сыд фэдэу джырыкIэ лъэгъугъуаеми, 
гухэлъэу яIэр зышъ, зэдыщегъаIэх. Хъулъфыгъэм ылъапшъ, 
бзылъфыгъэм ыIапшъ зэраIоу зэдэIужь-зэ а къылэгъур, 
зэфэгъэкIотэныр унагъомкIэ апшъэрэ лъапсэу зэдэпсэух, 
зым Iэпызрэр адрэм къештэжьы.
Джыдэдэм Гощэунае зэгупшысэщтыгъэр иунэгъо 
зэгурыIожьэп. Ар егъашIэм аущтэу щытыгъэу къыщыхъущтыгъ нахь, шъхьэгъусэгъу нэбгыритIур зызэфэхъугъэр 
мыгъ Iоу ышIэщтыгъэп. Гощэунае зэгупшысэщтыгъэр, къин 
къыщыхъущтыгъэр Мосэ игущыIэхэу Iашэр амыштэмэ 
Iофыр къикIыщтэп зыфиIуагъэхэр ары. Непэ апэрэу ар 
зэхихрэп. Зымафэ Иван Прохоровичми джа дэдэр къыIогъагъ. Узхэтмэ ащыщ ухъоу, ягупшысэ уигупшысэу хабзэшъ, аущтэу хъун фаеу Гощэунае елъытэ нахь мышIэми, 
Iашэ гугъу зызэхихкIэ, насып фэхъугъэ лIымкIэ мыгумэкIын 
ылъэкIрэп. Хэтрэ бзылъфыгъи фэдэу Гощэунаий иунэгъо 
гупсэф къыухъумэ, ыгъэрэхьат шIоигъу.
- Очъыя, Мос?
- Хьау. Сыда?
- Зи арэп...- Гощэунае хьылъэу хэщэтыкIышъ, лIым 
ыбгъэ зырефызылIэ, Iэгушъо шъабэкIэ Мосэ ынэкIушъхьэ 
нэсы.
- Зыгорэм уегъэгумэкIа? - Моси игупшысэхэр шъхьащыужьхэу шъузым еупчIы.
- Хьау, Мос...- Гощэунае къеIошъ, зэреупчIы шIоигъом ышъхьэ къыфырихышъурэп, тIэкIу зытешIэрэм 
пе гъэхъожьы.- Iашэр пIэтмэ, пачъыхьэм идзэ?.. Жандармэхэр?..
- Ара зыфапIорэр?.. Пачъыхь зыкIаIорэр пачъыхьэм 
зэкIэ зэрегъотылIэжьышъ ары. Дзи, жандарми, полици, 
пчъэблэготи, хэгъэрыий иI, дунаим ащ имыIэ щыIэп. Ау ащ 
имыIэу сшIэрэр цIыфыгу, цIыфыгу уимыIэу, ягушIуагъорэ 
ягукIаерэ зэхэмышIэу хэгъэгум ицIыф жъугъэ бгъэIорышIэн 
плъэкIыщтэп. Джа дзэу зыфапIори пачъыхьэрэп къэзылъфыгъэр, ахэр зэкIэ егъэзыгъэ IофкIэ пачъыхьэ Iашэм чIэугъоягъэх. Рабоч-мэкъумэщышIэхэу заом Iуитэкъуагъэмэ 
ар дэгъоу къагъэлъэгъуагъ. Мафэ къэс къэбарыкIэхэр 
заом къекIых, Iашэр чIэзыдзэу къэзгъэзэжьри макIэп. 
Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, сятэм ятэжъ Тхьэхъохъу 
НэпашIорэ Хьагъур Мосэрэ лIэкъолъэшмэ Шапсыгъэ защыпэуцужьхэм  дзэ яIагъа? ФэкъолIхэу къакъоуцуагъэ хэр 

--- Page 310 ---

Нэджыд гъэхъунэм, Бзыикъо Iушъо зыращалIэхэм? Хэти 
къыздиштэгъэ Iашэр ыIыгъыгъ,- къамэ, кIэрахъу, бэщы, 
куахъо, сэшхо, мыуIэшыгъэри нахьыбагъэу, пщы-оркъмэ 
Iашэу къатырахыщтым кIэнэцIыщтыгъэуи къаIожьы. ФэкъолIмэ ялъытыгъэмэ, пщы-оркъыдзэр IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъагъ, ар имыкъоу Хьаджэмыкъомэ ялъэIукIэ Екатеринэ 
урыс пачъыхьэри топкIэ, дзэкIолIхэмкIэ къадэIэпыIэгъагъ. 
Сыдэу зашIи пщы-оркъмэ яIо къырагъэкIыгъэп, цIыфэу 
хэкIодагъэри макIэп, ау тетыгъор лIэкъолъэшмэ Шапсыгъэ 
щаратыжьыгъэп.
- Хьагъур зэшибгъур Бзыикъо заор арба, Мос, зыщыхэкIодагъэр? - Гощэунаий щымылъышъоу лIым къыготIысхьагъ.
- Ары. Зэшибгъум щыщэу зы нэбгыри псаоу къыхэкIыжьыгъэп...- Мосэ джэуап къыти, зи къымыIоу заулэрэ щысыгъ, етIанэ къыпидзэжьыгъ.- Олахьэ, Гощэунай, джыри игугъу къэсымышIыжьын слъэкIрэп, хъугъэр 
гъэшIэгъоным, Бэбэжърэ сэррэ тызэрэмышIэу Аскъэлае 
гъэшIэгъон къыщызэхэтхыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Бэбэжъ 
ятэм ятэжъыгъэр Хьагъурэ Мос. Мосэ Бзыикъо заом 
зыщэфэхым, ным ышъо хэлъыгъэу, джа шъэожъыем 
нэмыкI къыкIэмыныгъэуи къаIожьы.
- Бэбэжъ къызхэкIыгъэ лIакъом щыгъуаза? - зэхихрэр 
шIогъэшIэгъонэу Гощэунае къэгузэжъуагъ, етIанэ 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ.- Щымыгъуазэ мэхъуа Хьагъур 
лъэкъуацIэр ыхьэу... Ау Мосэ сятэжъ ыIоу зэхэсхыгъэп.
- Зэхэпхына, ишъыпкъапIэ Аскъэлэе Тхьаркъуахъомэ 
адэжь щызэхэтфыгъэ къодыемэ. Ежь къызэрэшIошIыщтыгъэр джа Хьагъур зэшибгъу фэхыгъэмэ ащыщ горэм 
къыхэкIыгъэу ары. Ятэжъ ыцIагъэр Батырэу къызеIом, 
зыпашъхьэ тисыгъэ лIыжъмэ къаушыхьатыгъ. Бзыикъо 
заом пылъ къэбарыри къытфаIотэжьыгъ, ащ ыуж лIэшIэгъуныкъокIэ къыкIэлъыкIогъэ пщы-оркъ заоми игугъу 
къытфашIыгъ. ЕджэкIэ-тхакIэ тлъэпкъ ымышIэми, къарыкIуагъэу тарихъ хъужьыгъэр къагъэгъунэ.
ИкIэрыкIэ кIэгупшысыхьэ ашIыжьыгъэу Мосэрэ Гощэунайрэ чэщныкъо кIахэ нэс гущыIэхэу щысыгъэх. Зынэмысыгъэхэ къагъэнагъэп, урыс пачъыхьэм ыуж адыгэ 
шъолъырым къихьажьыгъэхэу итыгъэх, ари имыкъоу 
Бэслъыные чылэу ГъукIэкъулэ Даутэ зыщыщми нэсыгъэх, 
ямылъэпкъэгъу къэрэщаехэми, нэгъойхэми, бэлъкъархэми 
ахэхьагъэх. Дагъыстан чыжьэми нэсыгъэх. Мосэ цIыф лъэпкъэу ышIэрэмэ ящыIэкIэ-псэукIэ пачъыхьэ тетыгъо псэукIэм 
рипхызэ къатегущыIэщтыгъэ, зы гущыIэ кIимыгъэзэу лIым 
къыIорэмэ Гощэунае ядэIущтыгъэ. Ащ фэдизыр насып 
къыфэхъугъэм зыфишIэрэр ары Гощэунае шIогъэшIэгъоныгъэр. ЗэрэхъурэмкIэ, пачъыхьэр зишъхьагъырыт цIыф 
лъэпкъ ини, цIыф лъэпкъ цIыкIуи ящыIэкIэ-псэукIэ зэфэдэ, 
пIытIыгъэх, фызыгъэх, ар имыкъужьэу етIани ахэмэ япщхэр 
ашъхьарытыжьых. Лъэпкъ цIыкIуи, лъэпкъ ини зэрагъэхьрэ 
щыIэп, абзэкIэ, ящыгъынкIэ, ягъомылэ шIыкIэкIэ, ядинкIэ, 
яджэгукIэкIэ, яхьэдэ гъэтIылъыкIэкIэ зэтекIых. Мосэ ахэр 
зыфишIэхэрэм зи бгъэшIэгъон хэлъэп, цIыфыбэмэ ахэ хьагъ, 
ахэкIыгъ. Америки, Нэмыци, Швейцари къыгъэнагъэп. Ау 
етIани икIэрыкIэу Гощэунае къытырегъэзэжьы. БэбэжъкIэ 
зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоны еIо. Бетэмалым зыдишIэжьрэп 
нахь лIэкъо цIэрыIо къыхэкIыгъ, ятэжъ ынапэ тырихэу, 
зыфыхэтыр ымышIэу хьаджрэтэу хэт. Ощ нэмыкIми тхьамыкIагъо къяхъулIагъ, мары, унагъо пакIошъ, адыгэ тIэкIур 
зэрэщытэу пIоми хъунэу кIодыгъэ, хым чIырагъэхьагъэр 
имыкъоу, къэнэжьыгъэр ипхъахь-итэкъу хъугъэ. Хэта 
ар зыпкъ къикIыгъэр? Пачъыхьэр ары. Ащ ыуж адыгэмэ 
ячыжьэмыплъ зыхъункIэжьыгъэхэр. О къэзэкъ пэIо шыгу 
плъыжьрэ бжъэ натIэ зыIут фуражкэрэ зыплъэгъукIэ 
зымышIэжь охъу. Хъущтэп ар!..
Гум ымыдэрэ макъэм ошIэ-дэмышIэу Гощэунае къыгъэлъэтагъ, лIэу щылъми IэнтэгъупэкIэ нэсыгъэу къыщыхъугъ. ЗыгъэгумэкIырэр къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Хъунэп ар!..
- Сыда зыфапIорэр?..- Моси чъыем къыхэужьэу 
къэупчIагъ.
- Бэбэжъ ихьаджрэт хэтыкI ары... Къысфэгъэгъу, Мос, 
укъэзгъэущыгъэмэ сшIэрэп. Зыгорэ гурыIохэнэу щытмэ, а 
епIогъэ  кортмэ  Бэбэжъ  къаубытын.  Къамыу бытмэ, ежь 
илажь, зыщамышIэрэ къогъупэ горэм къокIодэжьын!..- 
Мосэ зи къымыIожьы зэхъум, мэцIацIэми мэгыеми умышIэнэу игупшысэмэ ахэгупсэфэжьи, зэрэхъугъэр ымышIэу 
хэчъыежьыгъ.
Бжыхьэпэ фаб.
Гъэмэфэ улэугъэм джыри дунаир къымытIупщыгъапэми, мэфэ стырхэмкIэ кIочIаджэ зэрэхъугъэр къэошIэ. 
Чъыгхэми уцхэми гъожьышэ атырехы, тыгъэ жъоркъри 
зэрытыгъэ ошъогур пкIыжьыгъэу къыпщэхъу. Губгъо мэ лэжьыгъэр арылъыжьэп: хьэри, зэнтхъри, коцыри 
Iуахыжьыгъ. Къэнэжьыгъэ закъор аIожьыныр ары. Анахь 
Iофыгъо хьылъэу мэкъумэщышIэм къыпыщылъмэ ари 
ащыщ. Гъэрэ фэмыдэу джырэ фэдэ мафэхэм Мосэ иIофшIэнмэ къахэхъо, хыныгъомрэ Iожьыгъомрэ уцугъорэ 
тIысыгъорэ иIэп. МэкъумэщышIэ Iэмэ-псымэхэр зыщэрэ 
компанием Мосэ лIыкIоу иIэшъ, зэкIэми ящыкIагъ. Щэфэщтри къеуалIэ, ыщэфыгъэр къутагъэми, ригъэшIыжьынэу 
къыфеIопщы.
Нахь Iофыбэ къыфыкъокIы къэс, Мосэ игуап. ЦIыфмэ 
ахэхьащт, ахэтыщт, зыIукIэн фаеми аIукIэщт, яIоф зытетри зэригъэшIэщт. Лэжьыгъэр зэрахыжьрэ, зэраIожьрэ 
машинэхэр ащ фэдизэу мэкъумэщышIэмэ бэу ащэфын 
амылъэкIми, ахъщэ зэхалъхьэкIэ зэрагъэгъотыгъэу чылэмэ 
зырыз-тIурытIухэр адэтых. Зыдэмытыхэмэ аригъэщэфын 
иушъхьагъоу адэхьэ.
Джыдэдэм Мосэ къыздикIыжьрэр Кургъокъуай. 
Пшызэ исэмэгубгъу Iус адыгэ чылэ цIыкIу.  Шъхьащэфыжьым уикIэу кукIэ укIомэ, мэфэныкъо гъогукIэ унэ сыщт. 
ЖаткитIоу чылэм дэтым яз хъурэпти, мазэрэ ныкъорэм 
къыкIоцI мыр ятIоу къылъагъэкIуагъ. Жаткэр мыхъунэу, 
зэблахъун фитхэу тхылъыпIэкIэ афиушыхьатыгъэти, зиехэр 
гушIуагъэх, къыфэразэхэу къагъэкIотэжьыгъ. Ежь Моси 
цIыфмэ зэрахэхьагъэмкIэ, Iоф дырекIокI гуадзэ зыригъэшIэу зэрадэгущыIагъэмкIэ, лэжьэкIо-псэуакIомэ тетыгъом 
къин зэраригъэлъэгъурэр, цIыфыбэ зэкIодылIэрэ заом 
зызэрэригъэукIыхьэрэр, ежь пачъыхьэри, иIумэтхэри 
зэрэхэбаикIхэри зэрариIотагъэм рырэзагъ.
Сыхьатыр пшIыкIутIум ыныкъокIэ кIогъагъэ, Ермэлхьаблэрэ Къанокъэ станциемрэ азыфагу дэт Маринэм Мосэ 
къызэсым. Ежьри джа щэджэгъо уахътэу къэблагъэрэр 
ары зыфэягъэр. МэшIоку гъогур зыгъэцэкIэжьрэ рабочмэ 
инэIуасэ ахэтышъ, зыIуигъэкIэни, большевик гъэзетымрэ 
пачъыхьэм пэшIуекIорэ листовкэ заулэрэ риты шIоигъуагъ. 
Сыхьатыр пшIыкIутIумэ адэжь станцие кIыбым, пхъэ-шIомыкI гъэтIылъыпIэм пэмычыжьэу, къогъупэм къыщежэщт.
Уахътэм ехъулIэу Мосэ чIыпIэм екIолIагъ. ГущыIэ 
бащи зэрамыIоу фихьыгъэхэр къежэщтыгъэ урысылIым 
ритыгъэх, кIэджыбэм зырегъэкIухэ уж еупчIыгъ:
- Сыд къэбар, Петро?
- Заом къыIуащырэ уIагъэхэр, Мос, нахьыб умыIощтмэ, зэкIэри мамыр. Дзэмрэ уIагъэхэмрэ зезыщэрэ 

--- Page 311 ---

мэшIокумэ Iоф тагъэшIэжьрэп, зэблэкIых...- Петро 
къыIуи, зыгорэ ыушъэфыпэу зиплъыхьагъ.- Долой царя 
кровопийцу аIошъ, загъорэ уIагъэхэр шъхьаныгъупчъэмкIэ 
къытфекуукIых. Зымафэ мы къэпхьыгъэ гъэзетым фэдэ 
зытIуи къытхадзэгъагъ!..
- Къэбар дэгъу къысэпIуагъ, Петро!..- Мосэ зэхихыгъэр игопагъэми, гые гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ.- ЕтIани 
зэкIэри мамыр oIo... Дэгъу, Петро, зэкIэри дэгъу... Пачъыхьэ лъапсэм икIэутыгъо къэсы, Лениным, большевикмэ 
зыфаIорэм Iофыр еолIэжьыщт! - Мосэ къеIошъ, егупшысэжьэу заулэрэ щэсы, ошIэ-дэмышIэуи къэупчIэ.- Ахэр 
зыIохэрэр заом къин Iузылъэгъуагъэ, тхьамыкIагъор зынэгу 
кIэкIыгъэ уIагъэхэр ары, заом Iуащэнхэу жъублащрэмэ 
адэ сыд аIорэр?
- Ахэра?.. Ахэмэ ажэ псы дэгъэхъуагъ, ушхъонтIыгъэ-щтэгъэ нэгух, уямыупчIыжьми, агу илъыр къэошIэ...- 
щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр къэпшIэнэу 
Петро шъхьэр къыпхъотагъ: - Мос, адыгэ кIэлэ шъхьарыкIо 
горэ зымафэ къытхэхьагъ...
- Хэтмэ ащыщ?
- СшIэрэп. Тхылъи ыIыгъэп, зыщыщри тэрэзэу къытиIорэп. УрысыбзэкIэ дэгъоу мэгущыIэ, ежь сыадыг ымыIуа гъэмэ, нибжьи пшIэныеп.
- Сыда ыцIэр, ылъэкъуацIэр?
- АликкIэ теджэ, ылъэкъуацIэр Дэгужъый ыIуагъ.
- Дэгужъыер адыгэ лъэкъуацI, ау ыцIэкIэ шъузэреджэу 
зыфэпIуагъэр сшIэрэп нахь,- шъузым ылъэкъуацIэ зэрэзэхихыгъэр Мосэ ыгъэшIагъоу къыIуагъ,- ащ фэдэ адыгацIэ 
щыIэу сшIэрэп.
- Ежь къытиIуагъэр ары тызэреджэрэр...
- ЧылэкIэ зыщыщым шъуеупчIыгъа?
- Мы Iэгъо-благъом ис адыгэ чылагъомэ ащыщэп. 
Чылэ горэм ыцIэ къыриIуагъ, ау къэсшIэжьырэп.
- ГъэшIэгъоны къапIорэр, Петро...
- Паспорти сыди дунаим ыIыгъ щыIэп.
- Адыгэмэ паспорт яIэп, ащкIэ къэпшIэщтэп. Паспортым ычIыпIэкIэ зыфэдэр къэзыушыхьатрэ тхылъыпIэ чылэ 
управым къыритыгъэу ыIыгъын фае.
- Сиджыбэ рахыгъ eIo.
- Адэ сыдэущтэу къыжъудагъэлажьэра?
- СшIэрэп. Мастерым къыщи, къытхитIупщхьагъ.
- ДэIуашэмэ ащыщмэ шIэ?

--- Page 312 ---

- СызэрэхаплъэрэмкIэ, ащыщын фаеп.
Адыгэ кIалэу зыфаIуагъэм икъэбар Мосэ зыфихьын 
ышIэрэп, ошIэ-дэмышIэу ошъогум къизыгъэм фэдэу 
къыраIуагъэр къыщыхъугъ. ЗэкIэми анахьэу ыIон езымыгъашIэрэр Дэгужъые лъэкъуацIэр зэрэзэхихыгъэр ары. 
Шъхьащэфыжьи, Бэчымзаий, Кургъокъуаий а лъэкъуацIэр 
зыхьрэ дэсэу ышIэрэп. ЗэрэхъурэмкIэ, Лэбэдэс лъэныкъомкIэ къикIыгъэу ары. Урысыбзэр?.. Урысыбзэр дэгъоу 
ешIэ eIo. Адыгэ чылэмэ къэзэкъ чылэхэр къягъэтIысэкIыгъ 
пIокIэ, хымабзэр ащ фэдэу дэгъоу, Петро къызэриIуатэу, пшIэн плъэкIыщтэп. Хэт щыщ шъуIуа? Сыд зыуж 
итыр? Шъхьэимыхыгъэ щыIакIэм Мосэ зэресагъэу, ыгу 
Iаджи къихьэу ыублагъ, джыри зэ кIигъэтхъыжьэу Петро 
риIожьыгъ:
- Уеплъ къодыекIэ къэпшIэщтэп... Тэ щыI ар?
- ЗыIубгъакIэ пшIоигъомэ, станцие шхапIэм чIахь, 
джыдэдэм кIуагъэ.
- Гъусэ иIа?
- Изакъу.
- Сыд щыгъ?
- Шхэми Iоф ышIэми упкIэ пэIо шIуцIэр зыщихрэп. 
ИцыякIэхэр бгырыпх псыгъом дэупкIагъэх.
Мосэ шхапIэм чIахьэрэмэ, къычIэкIыжьырэмэ яжэу 
заулэрэ акэцэ чIэгъым чIэтыгъ. Петро зыфиIогъэ кIалэр 
цIыфмэ ахилъагъощтыгъэп. Шъхьэм имыщыкIэгъабэ 
къихьэу зыщэт уж, шхапIэм чIэхьанэу рихъухьагъэу зыпаплъэщтыгъэр къэлъэгъуагъ, зэрэIоплъэуи къышIэжьыгъ:
- Аслъан! - пэгъокIыгъ.
- Ы-ы, тэ укъикIыгъ, Мос?..- къызэкIэщтагъ кIалэр.
- Сэ мыщ сыщыплъэгъункIэ, Аслъан, гъэшIэгъонэп, сэ 
мы лъэныкъом сыщыщ, верст пшIыкIутIу ныIэп Шъхьащэфыжьри зэрэпэчыжьэр. О мыщ сыдым укъихьыгъ?
- Шъуадэжь, Ермэлхьаблэ сыкъакIо сIозэ, Мос, мэшIокум сыблищи, мыщ сыкъищагъ,- Iофыр зэрэхъугъэ дэдэм 
Аслъан ышъхьэ къырихыгъэп, ау мы лъэныкъом къэзыщагъэр Гощэунае ыпкъ къызэрикIыгъэри ыушъэфыгъэп.- 
IэнэкI дэдэу шъуадэжь сыкъыдэхьаныр къезгъэкIугъэпти, 
мыщ лэжьакIо сыIухьагъ. Тхьаумафэ горэм сыкъыкъокIын 
сихьисапыгъ! Сыд шъуищыIакI, Мос? Гощэунаий бэшIагъэ 
зысымылъэгъугъэр. Шъупсауба, шъуузынчъэба? Бжъэдыгъу гъогум зэ тызэрэщыпIукIэгъагъ...

--- Page 313 ---

- ТищыIакIи хъущт, Аслъан, уезэгъыщт,- ошIэ-дэмышIэу зыIукIэгъэ кIалэр къызэпиплъыхьэзэ, умышIэжьынэу 
зызэрэричыгъэр шIогъэшIэгъонэу Мосэ джэуап ытыжьыгъ,- 
Гощэунаий псау, узынчъэ, шъуигугъу ешIы зэпыт, МыекъуапэкIи тыкъэкIон тигухэлъыгъ. Верэ сыд икъэбар? Зэ письмэ 
къызэрэтфитхыгъагъ.
- Верэ джа зэрэшъушI, Луценкэм фэлажьэ.
- Бэбэжъ?
- БэбэжъкIэ укъысэмыупчI, зи хэсшIыкIрэп,- Аслъан 
ымакъи, ышъуи зыкъызэблахъугъ,- мыгъатхэ, джа уауж, 
Аскъэлае тыкъызыбдэкIо уж тызэрэзэшIокIодыгъ, псауми 
мыпсауми сыщыгъуазэп. Икъамэ къызфырихри ымышIэу, 
джау сыдми дунаим тет... Сищэджэгъо гъэпсэфыгъо уахътэ 
екIы пэт, Мос. Сахэмыхьажьмэ, къысфадэщтэп. IофшIэгъу 
уж нэс укъысажэмэ, нахь тызэдэгущыIэн.
- Ащыгъум моущтэу, Аслъан, тэгъэшIы,- Моси кIалэр 
ыгъэгужъонэу фэягъэп,- неущмыкIэ тхьаумафэшъ, шэмбэт 
IофшIэгъу ужым къежьи, Шъхьащэфыжьым къакIо, моу 
шъофыр къызэпыпчмэ, сыхьат зытIущкIэ чылэм укъэсыщт. 
Джащ нахь тыщызэдэгущыIэн.
- Дэгъу, Мос, сыкъэкIон.
- Петро ыцIэу уздэлажьэрэмэ рабоч шъхьацыф горэ 
ахэтэу ошIа? - IукIыжьрэ кIалэм Мосэ кIэлъэджэ.
- Лысовойра?
- Ары. Орырэ сэрырэ тызэрэзэнэIуасэр джащ цIыкIу-цIыкIоу eIy, ынаIэ къыптыригъэтыщт. ЗимыщыкIагъэмэ 
уикъэбари афэмыIуат.
Мосэ Ермэлхьаблэ къэсыжьыфэ, ылъэгъугъэр Гощэунае реIотэфэ шIуабэ дэшIагъ. Ежьыри къехъулIагъэр шIогъэшIэгъоныгъ, аущтэу хъун Iоу нибжьи ышIагъэп. Унэм 
къызэрехьажьэу зыдэкIуагъэм иIофхэр дэгъоу къызэрэщызэшIокIыгъэр лIым инэгушIуагъэкIэ Гощэунае къышIагъ, 
мыдрэми упчIэгъу ригъэфагъэп:
- Гощэунай, къэбар гъэшIэгъон къэсхьыгъ, уегупшысагъэкIи къэпшIэнэп, ары пакIошъ, уепкIыхьагъэми бгъэшIэгъон.
- Сыд къэбарышIу Кургъокъуае къипхыгъэр? - лIым 
икъэбар кIыхьэ кIэкIы къышIы шIоигъоу Гощэунае къэгузэжъуагъ.
- Непэ Аслъан сыIукIагъ.
- Хэт Аслъанэу?..- Гощэунае апэм къыгурыIуагъэп, 
етIанэ ышъо къызэокIэу, зишъыпкъапIэ ымышIэрэм чыжьэкIэ 

--- Page 314 ---

гуцафэ фишIын регъажьэ, шъхьэм къихьагъэр ышIошъ 
мыхъоу ежь-ежьырэу зэупчIыжьы фэд: - Аслъан пIуи?..
- Ары, ары. Ухэукъорэп, мыекъопэ Аслъаныр ары! 
- Мосэ непэ Аслъан зэрэIукIэгъэ шIыкIэр, ДэгужъыекIэ 
зызэраригъэтхыгъэм нэс Гощэунае фиIотагъ, неущпчыхьэ 
Шъхьащэфыжьым къэкIонэу зэрэщытри, ежьхэри щэджэгъо факIоу чылэм зэрэнэсынхэ фаери риIуагъ.
- СыбгъэгушIуагъ, Мос. Къэбар дэгъу къэпхьыгъ,- 
Гощэунае гушIуафэм зэрихьэу, унэми чIыпIэ римыгъотэжьэу гъогум къытекIыжьыгъэ лIым Iанэ къыфиштэщтыгъ.- 
ДэгужъыекIэ заригъэтхыгъ, ара?.. Арыгущ, арыгущ, 
лъэкъоцIэнчъэу дунаим утетмэ, дахэ къыозыIуагъэм, гукIэ, 
псэкIэ узпэблагъэм ылъэкъуацIэ пштэщт... Тхьэегъэпсэу 
сызэрэщымыгъупшагъэмкIэ!.. Зыричыгъэщтын, бэшIагъэ 
зысымылъэгъугъэр...- ардэдэм Гощэунае имыекъопэ 
щыIэкIагъэр ынэгу къыкIэуцуагъ, Рэщыд-пашэри, Сахьиди, 
Бэбэжъи, Вери, Софи, Луценкэ лIыжъри, Мурзаев полковникри, къэлэ бэдзэрым, урамхэм ащыкIэкIыжьэу ынэIу 
щызэблэкIыгъэх.
ЗыфаIогъэ  пIалъэм  чылэм къэсыгъэ Аслъанэу ыпашъхьэ исыр Гощэунае фэплъыкIыщтыгъэп. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, Аслъан ыпкъыкIи игупшысакIэкIи бэкIэ зыричыгъ. 
ПэкIэ шIуцIэ кIырыри напэм дештэ, къыгъэшIэгъэ илъэс 
тIокIым емылъытыгъэу шъхьац кIырыми тхъон ригъэжьагъ, 
ыныбжь ошIэми, пщигъэгъупшэнэу жъышъо тео. Нэ шIуцIитIур ары зыхэмыхъуагъэуи зыхэмыкIыгъэуи къыхэнэжьыгъэр. Къин зэрилъэгъугъэри ныбжьыкIэгур зэрэтекIори 
ащ къыхэщы. ЦIыф зэрэхэхьагъэр, зэрэхэкIыгъэр ищысыкIэкIи, ишхакIэкIи, игущыIакIэкIи къэошIэ.
- Мы тызэрэгущыIэрэ пстэуми анахьэу Аслъан ищыкIагъэр ошIа, Гощэунай? - тыгъуасэ щегъэжьагъэу зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофым Мосэ ышъхьэ къырихыгъ.- Паспорт, 
зыщыщыр къэзыушыхьатырэ тхылъ ищыкIагъ. Ар нычхьапэ 
IэкIэдгъэхьан фае, армырмэ ыуж къихьащтхэр хьазырыпсых.
- Сыздэлажьэхэрэр, Мос, дэгъоу къысфыщытых,- 
Аслъан иIоф зытетэу къызэрэшIошIырэр къыIуагъ, аущтэу 
зэрэхъугъэм,  ошIэ-дэмышIэ шъхьэегъэзыпIэ зэригъотыгъэм зэрэрыразэри игущыIэ къыхэщыгъ, сыкъызэхэошIыкIа 
ыIорэм фэдэу Гощэунае дэжькIи еплъэкIыгъ.
- Ар дэгъу, Аслъан,- зыдэлэжьэрэ рабочмэ ягугъу 
дахэкIэ зэришIрэр Мосэ игопагъ,- ау джырэ лъэхъан 

--- Page 315 ---

тхылъынчъэ шъхьэрыкIоу зыми ухигъэтыщтэп. Паспорт 
зэрэуимыIэр мастерым нэмыкIэу хэта джыри зышIэрэр?
- Джа Петро зыфэпIуагъэр ары. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу сыгу еIугъэти, къызысэупчIым, сыушъэфыгъэп. 
Ситхылъ сшIокIодыгъ сIуагъэ нахь, сишъыпкъапIэ ышъхьэ 
фисхыгъэп. Джа нэбгыритIум яз иягъэ къысэмыкIыщтмэ, 
адрэхэр сшIэрэп.
- Лысовоим епIуагъэри сэ къысэпIуагъэри тIури зы. 
Уицыхьэ Петр Степановичым тегъэлъ, ыIори бригадирым 
хэзагъэ.
- Ары сэри сызэрэхэплъагъэр,- Аслъан псынкIэу 
къыдыригъэштагъ,- бригадирри дэгъоу къыфыщыт, рабочхэми шIу къалъэгъу. Шъхьащэфыжьым сыкъэмыкIонэу 
щытыгъэмэ, ядэжь сыригъэблэгъэгъагъ, пцэжъыяши 
тыкIощт ыIогъагъ.
- НекIо, Аслъан,- кIалэм къыIуатэрэр къызэриухыгъэм лъыпытэу Мосэ къэтэджыгъ,- уитхылъ ыуж тихьан, 
Анцокъо Пщымаф дэжь тыкIонышъ, къыIытхын! Пачъыхьэ 
тамыгъэ телъэу уиджыбэ тхылъыпIэ пакIэ илъмэ, нахьыбэ 
уфаеп... ЛъэкъуацIэ пфэхъущтыр сшIэрэп нахь...- Мосэ 
кIалэм лъэкъуацIэу хихыгъэр ымышIэ фэдэу зишIыгъ:
- СлъэкъуацIи, сцIи, сятэ ыцIи ясIогъах!..- Аслъан 
къэгузажъуи Гощэунае фыреплъэкIызэ, IугушIуагъ: - 
Дэгужъые АслъанкIэ зязгъэтхыгъ...
- Ащыгъум шынахьыкIэ сиIэба!..- Гощэунаий къэгушIуи, тыгъуасэ ар Мосэ къызэрэфиIотэгъагъэр ыушъэфыгъ.- Шумафэ ышIагъэмэ, гушIоныгъи!..- Гощэунае 
къэтэджи Мосэ ыуж ихьэгъэ кIалэм, джы ышнахьыкIэкIэ 
ылъытагъэм лъыIабэзэ, ытэмашъхьэмэ Iэ ащифагъ.- Тятэ 
тхьамыкIэм къылъэгъу жьыгъэмэ, шъао сиI ыIони, дунаир 
фикъужьыныгъэп... Сигуапэ слъэкъуацIэ зэрэпщымыгъупшагъэмкIэ, япIонэу угу къызэрэкIыгъэмкIэ!..
Гощэунае шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ шъхьакIэ, 
мэзахэм хэхьагъэхэр плъэгъужьынхэу щытыгъэп. Анцокъохэмрэ Шэуджэнхэмрэ зэпэчыжьэхэп, адырэ урамыбгъум щысых. Хьэ хьакъу макъэу къылъыIэсыгъэмкIэ 
якъэлапчъэ зэрэнэсыгъэхэр къыгурыIуагъ. Пачъыхьэ 
тамыгъэмкIэ ушыхьатыгъэ тхылъыпIэр къызэраритыщтым Гощэунае ицыхьэ телъыгъ. Апэрэп ащ фэдэ IофкIэ 
зэреуалIэхэрэр. Анцокъо Пщымаф чылэ управым чIэс, 
старшинам итхакIу, Мосэрэ арырэ зэгъунэгъу къодыехэп, 
Бибэрдэ щызэдеджагъэх. Мосэ зыпылъ революцие бэнэн 

--- Page 316 ---

Iофым щимыгъэгъуазэми, къалэм щишIэрэ IофымкIэ 
риIотэн ешIэ, къалэм зыкIокIэ, загъори яунэ ехьэ, чылэ 
Iофхэм, хэгъэгу Iофмэ арэгущыIэх, тIури заоу кIорэм 
ымыгъапэхэу щытхэп. Ахэмэ анэмыкIэу, мэкъумэщышIэр 
Iаджми агъэгумэкIы, къэлэ бэдзэрым щызекIорэ уасэхэр 
зэрагъашIэх, зыкъызфиIэтрэми зыкIефэхырэми тегущыIэх. 
Кадетхэми, большевикхэми, эсерхэми, меньшевикхэми, 
анархистхэми ащыкIэкIыжьэу ягугъу ашIы. Пачъыхьэ закъор 
ары ыцIэ къырамыIоу зытегущыIэхэрэр нахь, зэкIэми анэсых. Шъхьащэфыжьым дэлъ къэбархэми ащакIухьэрэп. 
Аслъан зыфэе тхылъыпIэри къыIэкIэхьащт, зыуж ихьагъэр 
ымышIэу Мосэ щытэп. ЗэкIэми анахь Iофэу зыгъапэрэр 
Бэбэжъ фэгъэхьыгъэу Аслъан къыIотагъэхэр ары. ЕгъашIэм шыбгырысэу къыхьыщта мыщ!.. ПшIэрэр тэрэзэп, 
умышIэ зыпIокIэ, ыгу къыуабгъэ, хьарам уешIы. Ежь Бэ бэжъ 
къыгъэшIагъэм ызныкъо нахь къэзымыгъэшIэгъэ Аслъан 
нахь Iушэу къычIэкIыгъ. ЗыфиIуагъэр зыфемышIэм, пыи 
къышIыгъ: зэкIоцIыпхагъэу шыплIэкIэ Рэщыд-пашэм ищагу 
аригъахьыжьыгъ!.. Аслъан иIуагъэу, ащ нахь шъхьакIо сыд 
къыуашIэн, ащ нахьи ыпсэ хахмэ нахьышIу!..
Ежь ышъхьэкIэ къехъулIагъэм фэдэу Аслъан къырашIагъэм Гощэунае ыгу плъыр-стыр пкIантIэр къытырикIагъ. 
Тыкъэ Едыдж пыщэгъу-ныбджэгъу зэришIыгъэр ары Гощэунае ымыдахэрэр, гур къыпиIонтIыкIэу зыгъэузырэр. Ащ 
Рэщыд-пашэр къызхэхьажьыкIэ, зэрэхъурэмкIэ, Сахьидэ 
хьаджрэтым игъогу хэхыгъэ техьагъэба!.. Сыд ащыгъум 
Iофы зыригъэшIэу, ылъ зыфигъэчъагъэр? ЦIыфы хъущтыр 
узэреплъэу къэошIэ. Ардэдэм Гощэунае мыекъопэ гъогур 
ыгу къэкIыжьыгъ, жэкIэ-пэкIэ шIуцIэхэу Сахьидрэ Бэбэжъ рэ ыпашъхьэ зэритыгъэхэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэх. 
Николаевскэ дэгъэшI заводым Бэбэжъ къызэрэлъыкIощтыгъэри, Аграфенэ ныори пчъэIупэм зэрэщецIэцIэгъагъэри 
щыгъупшагъэп. Псэлъыхъо къызэрэфэкIогъагъэхэр? Шарф 
огур къызэрэфахьыгъагъэр?..
Бэбэжъ фэдэ Iаджи дунаим тет, ащ фэдизэу, Iоф 
зыригъэшIэу, зыригъэгъэгумэкIыщтыгъэп, зыфэдэр 
ымы шIэщтыгъэмэ. ТхьамыкIагъоу къехъулIагъэм ышъхьэ 
хыригъэхьажьыгъ нахь, ышIэщтыр ымышIэу хьаджрэт 
щыIакIэр къыхихыгъэп, джау сыдми жъалымыгъэр къызтыригъэкIуагъэп. ЗэкIэми анахьэу Гощэунае ыгу къеорэр 
мощ фэдэ щыIакIэ зыхьрэр зэрэ Хьагъур лъэпкъыр, 
пщы-оркъмэ ябэныгъэ Хьагъур Мосэ къызэрэтекIыгъэр 

--- Page 317 ---

ары. Шъхьафитныгъэм илъэс пчъагъэрэ фэбэнагъ, ежь 
зэрахэтэу зэшибгъум ашъхьэ халъхьагъ, мэкъумэщышIэ 
мин пчъагъэу шъхьафит псэукIэм фэбанэхэзэ дэкIодыгъэ мэ анап, лIыгъэ саугъэтэу зыхэкIыгъэмэ къахэнэжьыгъ. 
МэкъумэщышIэхэм тутыныбжъэ зыщагъэстырэ чIыпIэм 
игугъу шIукIэ щамышIэу къыхэкIрэп. Ежь Бэбэжъ ынэ 
упIыцIагъэу зеухьэшъ, мэзмэ ахэс, шъофмэ арыт, инэмыплъи инэплъэгъуи зыфэгъэзагъэр къэпшIэн плъэкIыщтэп. 
ТхьамыкIагъоу къыуахыгъэр тхьамыкIагъокIэ зыщыбгъэгъупшэнэу узежьэрэм, къэуцужьыгъуай, хэтыкIи шIуагъэ 
къызпымыкIыщт гукIэгъунчъэ-жъалымыгъэр уакIыIу хъущт. 
Зыгорэм ижъалымыгъэ ащ фэдэ пчъагъэкIэ бгощыныр 
емыкIу. Ар Верэрэ сэрырэ зетэIом, къыддыригъэштэгъагъ. 
Апэм губжыгъагъэ, ынитIу къилыдыкIэу зы куп къытиIуи, 
унапчъэр къыриутэкIи, икIыжьыгъагъ. Ау бэ тыримыгъашIэу сегупшысэжьыгъэти къысэшъуIуагъэр тэрэз ыIуи, зиумысыжьыгъагъ. Джа лъэхъаныр ары ежьыррэ Сахьидэрэ 
азыфагу зэмышIуныгъэр къыдахьэу зыригъэжьэгъагъэр. 
ГугъэузкIэ ащи иIоф ухыгъэу хъугъэ.
Джа ошIэ-дэмышIэ гупшысэм Гощэунае къызэкIигъэщтагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Сахьидэ хьаджрэтым икIодыкIэ 
сэры зыпкъ къикIыгъэр. Сахьидэ сыгу хигъэкIыгъэу къэсшIэжьрэп, сапашъхьэ мыIуапхъэ щиIуагъэп, лIыгъэ напэм 
къымыхьрэ IофкIэ къыздэзекIуагъэп. Сшъхьэ ымыгъэлъэпIагъэмэ, ыгъэпыутыгъэп. Аущтэу Сахьидэ къысфыщытыгъэми, сицыхьэ зыкIытемылъыщтыгъэр сшIэрэп. Ащ 
изакъоп, Бэбэжъи сицыхьэ телъыщтыгъэп. Садэжь, унэм 
къызысфихьэхэкIэ, адыгагъэм сыкъиубытзэ, бзылъфыгъагъэр къыстекIозэ, ящыIэкIэ-гъэпсыкIэкIэ ясIон сшIэщтыгъэп. 
Шъхьэзэкъо гупшысэкIэ джырэ дунай утетыныр къекIурэп. 
ЦIыф жъугъэмэ, мэкъумэщышIэмэ, рабочмэ, нэмыкI 
лэжьэкIо къызэрыкIомэ ятхьамыкIагъо къыбгурымыIоныр 
унэ изыкIын тхьамыкIагъошъ, ар зымылъэгъурэр къэплъэнэшъукIэ лъытэ.
Унэ лъэгуцэмкIэ къыщыIугъэ макъэмэ Гощэунае игупшысэ зэпагъэугъ. Пчъэр къызэрэзэIуихыгъэм лъыпытэу 
Мос къыIуагъ:
- ТиIофхэр зэпыфагъэх, Гощэунай. Пши ихъяр олъэгъу, 
мары, пачъыхьэ тамыгъэр зытет тхылъыпIэкIэ уIэшыгъэу 
уапашъхьэ ит.
- СыпфэгушIо, сшынахьыкI,- Гощэунае гушIозэ, 
Аслъан IаплI рищэкIыгъ,- укъызэмыплъэкIыжьэу узхэхьэгъэ рабочмэ ахэт джы. Джахэр арых къыпкъотыщтхэр, 
уицыхьэ зытебгъэлъыщтхэр, сшынахьыкI!
- Ары, ары, Аслъан,- псынкIэу Моси шъузым дыригъэштагъ,- Гощэунае ыIорэр тэрэз. Джахэр ары Iофым 
ишъыпкъапIэр зыкъобгъотэжьыщтыр, тетыгъом, пачъыхьэм ылъапсэ кIэзыутыгъэу къэтлъэгъужьыщтыр.
Аслъан зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу, шIощынагъоу 
шъхьэр къыпхъуати Мосэ еплъыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьи, сэщ пае укъэмыщт ыIорэм фэдэу ынэмэ акIаплъэзэ, 
IугушIуагъ.
Мосэрэ Гощэунайрэ язакъоу къызызэфэнэжьхэм, 
бэмэ арыгущыIагъэх. Вери, Бэбэжъи, Софи анэсыгъэх. 
Петр Степанович Лысовойри мызэу-мытIоу агу къэкIыгъ. 
Аслъан иIофи къытырагъэзэжьыгъ. Заоми, пачъыхьэми 
атегущыIагъэх. АIощтэу ашIэрэр аухыгъэба зыщыпIощтым Гощэунае ышIэмэ шIоигъоу зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
къыкIэупчIагъ:
- Аслъан ятацIэкIэ, Мос, сыда яжъугъэтхыгъэр?..
- АщкIэ сызэрэфаеу хъугъэп...- Мосэ къыригъэжьэгъэ къодыеу Гощэунае къыIуагъ:
- Бэчыр ыIуагъэщтын...
- Бэчыр ыIуи Пщымафэ ыпашъхьэ къызщеIом, сэри зи 
пысIухьажьыгъэп. Джаущтэу зыхэхьэгъэ рабочмэ ариIуагъэуи тыкъэкIожьзэ, къыIожьыгъ.
- СшIагъэ сэ Бэчыр ыцIэ зэрэщымыгъупшэщтыр...- 
ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу Гощэунае къыIуагъ, бэ 
тыримыгъашIэу зиухыижьзэ къыпигъэхъожьыгъ: - Сятэ 
ыцIэ зэримыштагъэмкIэ сыгу къеоу арэп... Янэрэ ятэрэ 
къатезыхыгъэ хьаджрэтым ыцIэ зэрэщымыгъупшэрэр 
ары згъэшIагъорэр... Сабыигъор IэкIэзыхыгъэм, зыщыщ 
лIакъор щызгъэгъупшагъэм ыцIэ шIукIэ къыреIо, ар имыкъоу тыкIэ еджэ!..
- Ащ хэлъ щыIэп.
- Ары шъхьакIэ, Мос,- джэуапым хьазырэу ежэщтыгъэм фэдэу Гощэунае къыIуагъ,- Аслъан илъэс пчъагъэрэ 
Рэщыд-пашэми кIэрысыгъ, шIукIэ игугъу ышIырэп нахь! 
ОшIэ къяхъулIагъэр...
- ПIукIэ-лэжьыкIэ пстэури зэфэдэп, Гощэунай,- зи 
къымыIоу заулэрэ Мосэ щысыгъэу джэуап къытыжьыгъ, 
щхы макъэ игущыIэмэ къахэщы пIонэу етIани къыпигъэхъожьыгъ.- Пачъыхьэми, муары, сицIыфхэр сэ пIу, сэлэжьы 

--- Page 318 ---

еIo, гъэзети, киноуи, чылыси, мэщыти къыгъанэрэп, дин 
зэхэдзи иIэп, зэкIэри зыщегъэтхъу, зэкIэми афэусэ, ау 
ежьыр дэдэм ебэныжьынхэкIэ ащ пае къагъа нэрэп, ыни 
ратхъыщт, ыпи пагощт.
Ермэлхьаблэ фэтэрым зихьажьыгъэхэр сыхьатныкъуи 
мыхъугъэу Гощэунае къэбар гомыIу къушъхьэхъум къикIыгъэ шахъом къыфихьыгъ: Шумафэ ныпчэдыжь, тыгъэр 
тхышъхьэм къызщыкъокIыгъэм адэжь, шым тетIысхьэзэ, 
дэи къэхъуи, лIагъэ. Чылэм ащэжьыни, ятэ зыдэлъ къэм 
щагъэтIылъынэу осыет тыжьыгъуи фифагъ. Ышыпхъу макъэ рагъэIуми, Гощэунае амыгъэщтэнэу, апэ лIым раIонэу 
къялъэIужьыгъ. Аужрэ лъэIур шэхъо лIыкIом фэгъэцэкIэшъугъэп, къэбарышIу зэрэщымыIэр лIымрэ шъузымрэ 
къашIагъэти, ыушъэфышъугъэп. ЛIыкIоу агъэкIуагъэр 
зэрэмыгугъэщтыгъэу Гощэунаий къычIэкIыгъ: гъэу, куоу, 
зэкошъоожьэу Гощэунае римыгъажьэу зыкIэрыт пIэкIор 
къуапэм, ышъхьэкIэ, ыпсэкIэ къин къыфэхъоу, пчъэзэ 
щетIысэхыгъ:
- О закъор арти гугъэ нэфэу къысфэнэжьыгъагъэр, 
сшынахьыкI, ори гум сизакъоу сыкъиунэжьыгъ...
Мосэ шъузым етIысылIи, ытамэ Iэ щифэзэ, еушъыигъ:
- Угу гъэпытэ, Гощэунай!.. ЦIыф къемыхъулIэрэ 
къытэхъулIагъэп, къин, сыдэу пшIын, къинми пщэчыщт... 
Джыдэдэм Адэмые гъогу тызэрэтехьан фаери зыщымыгъэгъупш.
Зи къыпимыIухьэу Гощэунае къэтэджи, пытэ-пытэу 
Iабэзэ, зигъэхьазырэу ригъэжьагъ.

--- Page 319 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 320 ---

Ощх шъабэу къещхрэм ерагъэу шыуищыр къыхэщы. 
Ежьхэм анэмыкI гъогурыкIуи Iэгъо-благъом итэп. Уашъор 
чIым шъхьарылъ, непэп, тхьэмафэм къехъугъ аущтэу зыщытыр. Мэфэ пчъагъэ къэмылъэгъогъэ тыгъэу пщэ зэикIмэ 
акъогъощагъэр тIысынэу ригъэжьагъэшъ, нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъунэу мэзахэ къэхъущт. Зишыпырхъэ макъэ 
дунэе цIынэм ыушъэфырэ нэбгырищмэ джар ягушIуагъ. 
Нахь мэзахэ хъу къэсми щыми анэхэр нахь чыжьэу маплъэх 

--- Page 321 ---

зыфаIорэм фэдэу, анахь кIогъуаджэ-лъэгъуаджэми есэжьыгъэх. АтхьакIумэхэри кIэгъэзыкIыгъэхэу мэдэIуашэх.
Агузэгу дэтыр - Тыкъэ Едыдж, сэмэгубгъур - кIыхьэкIыхьэу Илясэ хьаджрэт, джабгъу шыур - Хьагъур Бэбэжъ. 
Щыри Лэбэ кIэй мэзым зэдекIух, адыкIэ, гъуим ухэкIэу 
мэзыр къызэунэкIмэ, ТIэсхъэпIэ станицэр тхышъхьэм тес. 
Псыхъом иадырабгъу мэзым чэщныкъо нэс зыщагъэгупсэфынышъ, зымафэ къыхагъэщыгъэ тучан зэтегъэпсыхьагъэм теощтых. Тыкъэ Едыдж къызэриIорэмкIэ, ащ Иляс 
хьаджрэтым къызэрэдыригъэштэжьырэмкIэ, джащ нахь 
тучан бай станицэм дэтэп. ЦIыфым ищыкIэгъэ щтыр зэкIэ 
чIэлъ. Тхьамафэм къыкIоцI тучаныр зием тIо Екатеринодари Ермэлхьабли IэпIащэ ыгъэкIуагъэх. Сомэ мин пчъагъэ 
ауасэ дышъэ сыхьатхэр, Iэлъынхэр, Iэхъухэр, пшъэхъухэр, 
тхьакIумалъэхэр, нэмыкIхэр къаригъэщагъэх. Ежь Иляси 
ынитIукIэ ылъэгъугъэх, Едыджи щыгъуаз. Тучаным къэрэгъулитIу иI. Зым Бэбэжъ фагъэзагъ, ищыкIагъэ хъумэ 
унагъоми ришIэщтым фит. Ежь фэдэ гор ныIа ежьыри 
яунагъокIэ къадэзекIуагъэр...
- Бэбэжъ, зымафэ Ермэлхьаблэ щыслъэгъугъэр 
ошIа? - Тыкъэр къэупчIи, ежь-ежьырэу щхыжьыгъэ.
- Ермэлхьаблэ Iаджи дэс, къапIомэ къэсшIэн.
- ЗэкIоцIыупхи Рэщыд-пашэм фябгъэщэжьыгъэгъэ 
Аслъан ары.
- Ы-ы?..
- Ары, ары,- Тыкъэм къыIуагъэр къегъэшъыпкъэжьы,- гъучIыжъхэр зэрилъашъоу мэшIоку станцием 
теслъэгъуагъ... ШIой нап, къэтран мэIу, хьадэгъодах!..
- Ышъхьэ фитба? АгъэтIысыгъа? - Бэбэжъ гукIэ къызэрэгузэжъуагъэр къыбгурыIонэу къэупчIагъ.
- Хьау. Ащ фэдэ хэслъэгъуагъэп, ежь фэдэ фуражкэ 
нэтIабжъэмэ ахэт.
- Ышъхьэ фитмэ, сыд бетэмалыр ахэмэ ахэзыхьагъэр? - зэхихыгъэр ыгу зэрэримыхьрэр Бэбэжъ ымакъэ 
къы хэщы.
- Дэгужъыемэ япхъоу, сшыпхъу зыфиIоу ыгу пымыкIырэм дэжь кIожьыгъэу, хьэр псашъо ригъащэу къычIэкIын!..- 
Илясэ хьаджрэтым къыIомэ щхыжьызэ, ыжэ къыдэкIыгъэм 
гъунэ иIэп.
- Ары, Иляс, ухэукъорэп,- Тыкъэри мэщхы,- пшы 
лIагъэмэ, ар Iофэп, ащ ычIыпIэ сыхъун слъэкIыщт ыIуагъэщтын пэщыныцIэ шъхьэубатэм.

--- Page 322 ---

- Хэта зыш лIагъэр? - апэм Бэбэжъ къыгурыIуагъэп, 
етIанэ ыцIэ къыриIоу къэупчIэжьыгъ.- Шумэфэ тхьамыкIэр 
щыIэжьэп ара? - шхомлакIэр къыкъудыий шыр къызэтыригъэуцуагъ.- Сыдигъу зылIагъэр?..
- Арэп, Бэбэжъ, пщы кIалэ горэ лIагъэ къытшIобгъэшIэу, Дэгужъые Шумафэ зэрэлIагъэр сыдэу бгъэшIагъо ра? - Тыкъэ Едыдж упчIэ джэуап къытыжьзэ, джыри мэкъэ 
IужъукIэ щхыгъэ, къыIуагъэр имыкъоу етIани къы дзыжьыгъ: - Сыд зэрэуищыкIагъэр, зэрэбылыми щымыIэу, 
дунаим ехыжьыгъ!
- Ары шъыу! - Иляс хьаджрэтми къыдыригъэштагъ.
- Зы нэбгырэкIэ,- Иляс къыIуагъэм пымылъэу Тыкъэм 
къыухыжьыгъ,- жьэу къатщэрэр нахь къабзэ хъун, тыгу 
щизэу, тыбгъэ дизэу къэтщэн!
- Тыкъэр!..- Бэбэжъ къэгубжыгъ, гум теIункIэмэ 
зиIажэзэ, джыри къеупчIыгъ.- Сыдигъуа Дэгужъые Шумафэ зылIагъэр?
- ПшIэ пшIоигъомэ къыосIон, тхьамафэм къехъугъэн, 
цIыфми ащыгъупшэжьыгъ,- зытегущыIэрэр мыцIыф фэдэу 
Тыкъэм джэуап къытыжьыгъ, гущыIэ макъэу къыжэдэкIыгъэр гупсэфыпIэ римыгъафэу къыпигъэхъожьыгъ.- ТхьаусхакIо уафэкIон пIомэ, хьэдэдэххэр къэгъэзэжьыгъо римыгъафэзэ, зиIати узфэкIощтыр чылэм дэкIыжьыгъ... Ары, 
ары, Бэбэжъ, умыгъэшIагъо, зигугъу пшIырэ Дэгужъыемэ 
япхъу цIыфыгъи, адыгагъи, быслъымэныгъи хэлъыжьэп! 
Ашъыу, Алахьэм игонахь къысфегъэгъу, дунаим ехыжьыгъэри ышыпхъу нахьышIугъэп, Шэуджэныр зиджэнэ хьафыгъэр цIыфмэ ахэплъыти хъунэп... Ы-ы, Иляс, сыд пIорэ о?
- Ары шъыу! - Иляси зэригъэжагъэхэп.
Бэбэжъ зэхихыгъэ гущыIэхэр лIагъэм фэмыгъэхьыгъэу 
ежь къыраIолIагъэм фэдэу ышъо къыхихыгъ, мэшIо плъыр-стырым бгъэм зыкъыдитэкъуагъ. Дэгужъые Шу мафэ зэрэлIагъэм тхьамафэ тешIагъэми пылъыгъэп, натIэм пкIантIэ 
къытырезгъэкIагъэр, шъхьэунэзэ плъырыгъэр къыфэзыхьыгъэр Тыкъэм игущыIэхэр арых. КIэрахъом етхъонэу 
фезгъэжьагъэр Гощэунае фэгъэхьыгъэ дысыгъ. Бэбэжъ 
ыгу къихьагъэр къышIагъэ фэдэу Тыкъэми зиузэндыгъэти, 
зылъыIэбагъэр бгырыпхыбгъум щегъэтэрэзыжьы пIонэу 
Хьагъурыр заулэрэ епIэжъэжъыгъ. КIэрахъор къырипхъотыни, еонэу ыгуи, ыIи хъущтыгъэхэми, зиIэжагъ. Аущтэу 
зэрэфэшIэшъугъэри шIогъэшIэгъонэу заулэри адэкIуагъ. 
Сахьидэ хьаджрэтри къыздизыгъэр ымышIэу ардэдэм 

--- Page 323 ---

шъхьэм къихьагъ, шыонэзэтесэу нэгуми къыкIэуцуагъ. 
Сэри, синыбджэгъухэри къызэраушъхьакIугъэм фэдэу 
Сахьидэ къаушъхьакIугъагъэмэ сыд ыIоныгъи? Зы шылъэбэкъу адидзы пакIошъ, зэогъукIэ тIури онэгум риутэхыныгъи!.. Сахьидэ изакъоп, сыушъхьакIугъэ Аслъани ар 
ышIэныгъи!.. Зыгорэ къысэхъулIэ, ау къысэхъулIэрэр 
зыфэдэр къызгурыIорэп. Сыда сызщыщынэрэр? Сшъхьа 
хьауми нэмыкIа къэсыухъумэрэр? Мыхэмэ къаIорэ мышъо-мылмэ сядэIоу сыда зыуж ситыр? Тэрэз зымафэ Верэ 
къысиIуагъэр. Хьаулыеу мыхэмэ апае бзылъфыгъэм ыгу 
хэзгъэкIыгъ. Гощэунае иIушыгъэ умыгъотыжьыщтмэ, Верэ 
бзылъфыгъэ Iуш...  А-янасын,  Верэ адыгэ бзылъфыгъагъэ мэ  сыдым  фэдагъ!.. Иунэ узихьэкIэ, инэгушIуагъэ шъабэ кIи, 
ипхъэнтIэкIу къэштакIэкIи, ищысыкIэ-IэбакIэкIи, имыжыкъыбзэкIэ къэрэмыгущыIэ къодыери, адыгэ бзылъфыгъэ 
шъыпкъэ къыпщыхъун!.. Загъори "къеблагъ", "уимафэ 
шIу", "хъяркIэ", "сыдэу ущыта" ыIозэ, адыгэ гущыIэхэр 
къыхегъафэх, къыфэмыIорэ закъор "шIур" ары... Мэкъэ 
Iужъухэр тыбзэ къемыбэкIыщтыгъэмэ, дэгъоу зэригъэшIэныгъэу къысщэхъу. ЗэригъашIэщтыгъэмэ, мэкъэ 
Iужъу пае къэнэщтыгъэп, ау адэ, муары, Самохин Иван 
адыгабзэр зэригъэшIагъи, ор-сэрэу къыддэгущыIэ. Олахьэ 
нибжьи мыжыкъ Iоу умышIэн! Лафышъэ Хьаджмырзэрэ 
ежьырырэ зэдэгущыIэхэ зыхъукIэ, уядэIункIэ тхъагъо - 
бэслъыныябзэри кIэмгуябзэри зэхэпхъагъэ... Ярэби, Верэ 
ешIа шъуIуа Шумафэ зэрэщымыIэжьыр?
Шъхьэм къифэгъэ упчIэм Бэбэжъ зыкъыригъэшIэжьыгъ. Бэрэ макIэрэ игупшысэмэ ахэтыгъэми къышIэжьрэп. Лэбэ нэпкъ рекIокIхи, мэзым зэрекIугъэхэр къышIагъ, 
ощхыри зэпыу фэдэу къыщыхъугъ. ЕгъашIэм зыщымыщынэщтыгъэ мэзэу, къэзыухъумэу зыщыгугъыщтыгъэр 
шIуцIэгъо-щынагъоу къыжэхэкIуатэ, ащ бжыхьэ пчыхьэ 
мэзахэр шъхьащыуцуагъэшъ, зэрэхахьэу хэкIодэнэу 
къышIошIы. Гур кIодмэ лъэр кIэкIрэп зэpaIoy, иш тхъоплъи 
лъапэр ригъанэу къыщыхъузэ, шхомлакIэр егъэланлэ, 
ащ лъэдакъэкIэ еужьыр, узигъусэмэ ауж зыкъимыгъан 
феIошъурэп. Тыда тыздакIори, сыда тызфакIори? Икъунба, 
лъымэм тезэщыгъи!.. Дунаим щыхъэрэми тыщыгъуазэп. 
ЗичIыгу къэзгъэгъунэрэмэ, зихэгъэгу зыпсэ фэзгъэтIылърэмэ тащыщэп. АщкIэ Шэуджэныр бгъэмысэнэу щытэп, 
сифэшъуашэу къысиIуагъ. Ары, ащ нахь шъыпкъэ тэ 
къипхын, уипый зыфэдэр умышIэным нахь тхьамыкIагъо 

--- Page 324 ---

щыIэпщтын. Чэу гъуанэм удэплъэу, мэзахэм ухэплъэу 
утыгъоныр IэшIэх, ау нафэу Iашэр къыпфизыхрэм Iэшэ 
нафэр пэбгъохыжьыныр псынкIагъоп. Мы Тыкъэ Едыдж 
къысфидзыгъэ гущыIэ дысмэ сикIэрахъо сызлъагъэIабэм, 
хэт сIэ къетхъуи сызыIэжагъэр? Хъугъэ, хъугъэ, ощ фэдэп, 
Бэбэжъ, лIыгъэм тегущыIэрэр! ПшIэ пшIоигъомэ, лIыгъэ 
зыхэлъыгъэу сшIэрэр къыосIон, Мэкъэе Сахьид. Ащ ышIэщтымкIэ къыпфызэплъэкIыжьыщтыгъэп. Ау етIани, сыд 
фэдиз лIыгъэ хэлъыгъэми, угу зыфэгъун цIыфэу Сахьидэ 
щытыгъэп. ЕсшIагъэр ежь ышъхьэкIэ къызэрэсишIэжьыщтыгъэм щэч хэлъыгъэп. УкIэмыгъожь пшIагъэмкIэ!.. 
Сахьидэ нахьышIуа мы Тыкъэ Едыджи! Зэрэмыхьаджрэт 
закъор ары зэрэфэмыдэр. Мыдрэ Иляс кIыхьэр? Икъун 
ащи Гощэунае пае шIoey ыIуагъэр, джыри, мары, ары 
шъыу ыIозэ Тыкъэм дырегъаштэ. МитIум яфэшъуашэр 
сэшIэ сэ, мэзыгум тызэрэнэсэу кIэрэхъуащэр атеуухэнкIэ 
фэдэ щыIэп. ЕтIанэ?.. Сыда етIанэ?.. Неп, неущ, етIан тIозэ 
къэтэхьы. Икъунба сызэрэхъункIагъэр? СыхъункIагъэп сэ, 
слъы сшIэжьыгъэ нахь! Симые къэсштагъэп, зыгорэм иер 
къытесхыгъэп!..
Губжы макъэу бгъэм къыдэIукIыгъэм Бэбэжъ къызэкIигъэщтэжьыгъ. Иляс хьаджрэтым ипскэ шъэф макъи 
Тыкъэм иадырабгъукIэ къыщыIугъ. Гъусэр зэрэпскэрэр 
къемыкIоу Едыджи къыдзыгъ:
- Олахьэ, Иляс, мыхъун мы уипскакIэ... Мырэущтэу 
ущыт Iоу тшIагъэмэ, нычхьапэ зытIэжэныгъэм... Ы-ы, сыд 
о пIорэр, Бэбэжъ?
Бэбэжъ зи зэхимыхыгъэ фэдэ зишIыгъ.
- Адэ зи къапIорэпи, Бэбэжъ? - Тыкъэр къэупчIэжьыгъ.
- КъасIорэп, Тыкъэр, мы зыуж тихьагъэр сикъабылэпышъ! - етIанэ шыуитIур нибжьи зэмыжэгъэ гущыIэмкIэ 
къыпиупкIыгъ: - Сэгъэзэжьы сэ!
- Сыд шъыу пIорэр, Бэбэжъ? - зэхихыгъэр Иляс хьаджрэтым ыгъэшIэгъуагъ.
- Джа зэхэпхыгъэр ары! - Бэбэжъ кIэкIэу шым къыригъэгъэзагъ.
- Хьагъурыр, ащ фэдэ ашIэрэп! - Тыкъэ Едыджи иш 
кIэкIэу зыкъыригъэгъэзагъ, ау лъежьагъэп.
- АмышIэми, Тыкъэр, Хьагъур Бэбэжъ ышIагъэкIэ 
шъулъытэ!
- ЛIыгъэр пшхыжьыгъэу олъытэмэ, Хьагъурыр, 
пшIэ рэм зи пысIухьажьрэп,- Тыкъэм къырашIэрэр шIошъхьэкIуагъэми, къызхимыгъэщэу кIэнэкIалъэкIэ Бэбэжъ 
лъидзыгъ,- ау къытапшIэрэр цIыфмэ анэсыжьмэ, угу 
къытэмыгъэбгъэжь!
- ЛIыгъэ зыфапIорэр ышIэщтыгъэмэ, моущтэу зекIощтыгъа, Едыдж? Ыуж икI!..
- ШъуитIо гъогогъу сызэрэшъуфэмыхъущтыр шъошIэми, Хьагъурым илIыгъэ зэримышхыжьырэр шъозгъэшIэн! - Бэбэжъ къыгъэзэжьыгъ.- Ау къышъосэIо: мыр 
апэрэ, аужырэ. НекIо, Тыкъэр, ащ фэдэу улIыхъужъмэ!.. 
Ащ пэмыкIэу джыри зы къышъосэIо: лIагъэм, дунаим 
ехыжьыгъэм дэйкIэ шъутемыгущыI. Шумафэ изакъоп, 
Тыкъэр, зэгъашIэ, Гощэунае сшыпхъукIэ седжагъэшъ, 
ащ фэгъэхьыгъэу мыхъун зызэхэсхырэм ори, хэти ыгу 
къысерэмыгъабгъ!..
"Сыдэу мы Дэгужъыемэ япхъу насып шIагъо иIа 
сэIо,- мэкъэ тIупщыгъэкIэ къыфэмыIошъоу, ыгукIэ Тыкъэр 
щхыпцIыгъэ,- ыш закъо лIагъэ тIозэ, къыздикIыгъэхэр 
ымышIэу шитIу джыри къышъхьащыуцуагъ, мохэр ара 
ыкIи, уамыгъалIэмэ, уагъэтхъэнэп!.." Ардэдэм Тыкъэм 
къыфадзыгъэм ипэгъокIэу кIэнэкIэлъэ-лакъырдыгъэ хэмылъэу Бэбэжъ фидзыжьыгъ:
- Аущтэу оIомэ, Бэбэжъ, къыбдесэгъаштэ, ари лIыгъэ! 
ЛIыгъэ зэрэпхэлъыр сэшIэти ары шъхьакIо къыпщыхъугъэми, сIуагъэр сэзгъэIуагъэр...
Джыри Бэбэжъ зи ыIуагъэп, зэхимыхы фэдэ зишIи, ари 
ытхьакIумэ блитIупщыгъ. Тыкъэ Едыдж непэп зишIэрэр, ыгу 
имылъыр ыIупэ телъэу къехьы. Зыдежьагъэм удэкIонэу, 
Iофыр къыдэхъунэу ышIэмэ шъоубзэгу зыкъыпфишIы 
пакIошъ, лъэгукIэтыни зыкъыпфишIыщт. Ащ нэмыкIи хэлъэу 
дешIэ: ыIуагъэр зыдемыгъаштэкIэ, дунаим къызэрэоплъын 
щыIэп, дахэу къыбдэгущыIэзэ, къызэрэуагъэр умышIэу 
уныбэ къыригъэущт. Шъыпкъэ, Тыкъэм изакъоп, ар тыгъокIо пстэуми яшэн, ау мыр узшIомыкIын цIыф. Мэкъэе 
Сахьидэ умыгъо тыжьыщтмэ, ицIыф гъэпсыкIэкIэ нахь лIы 
хафэ IукIагъэп.
Къылъыджэгъэгъэ Тыкъэм щыщынэкIэ арэп Бэбэжъ 
къызфигъэзэжьыгъэр. ЛIыгъэр ошхыжьы къызыреIом 
зыфихьын ышIагъэп. ЛIыгъэр къыфадзэу къызэрэраушъхьакIугъэри шIоIофыгъэп, гущыIэ IаекIэ цIыфмэ ажэ 
дэхьаным шIолIыкIыгъ. ЦIыфмэ IаекIэ ажэ узыдахьэкIэ 
дэкIыжьыгъуай, хьакIэщыбэмэ къащыптегущыIэщтых, 
пфэIугъэ къэбарым фэдищ хагъэхъощт. Сыд пае чэщныкъо 

--- Page 325 ---

IофкIэ  сигугъу дэеу язгъэшIын. Мызыр джыри сщыIэн, етIа нэ  хъурэм  теплъын. Шхъо зыкъолъым шхъом ухещэ зэраIоу пыщэгъу сшIыгъэхэр ныбджэгъу хъущтхэп. Гощэунае 
седэIун фэягъ. Сызэрэхъун нахь, сызэрэмыхъун къысиIуагъэп. Уегупшысапэмэ, шъыпкъэ, сыда сыкъезыфэкIырэр? 
Сеплъмэ, сшхыни, зыщыслъэни сэгъоты. Тхьэм ишыкурыкIэ, скуцI из, цIыф имыIэ псауныгъэ сиI. Джы нэс унагъо 
сшIагъэу, сабыир къысэтэкъокIыгъэу сыхэтыщтыгъэ. 
ТытIысмэ тичIыгу ттырахыгъ, тызэрапхъуагъ тэIо. Ащы гъум 
а зыIохэрэм чIыгум иIэшIугъэ зыфэдэр ашIэрэп. Джыдэдэм 
пхъэIэшэ ужым сибгъэуцуагъэкIэ жъуакIэ, пхъакIэ, IожьыкIэ сшIэрэп. Тыгъэр къызкъокIырэм цIыфхэр мэгушIох, тэ 
зыщыкъохьащт мэзэхэ уахътэм тыкIэхъопсы. Сыд джы мы 
зыуж титыр зилIэужыгъор?.. Зыгорэм итхьамыкIагъокIэ 
ущыIэныр лIыгъэп, ар лIыгъэ напэкIэ зыштэрэм сылI, пaIo 
сщыгъ, пакIэ стет къысерэмыIу!.. Шъыпкъэ, Гощэунай, 
шъыпкъэ, пaIo зыщыгъ пстэури лIыгъэ напэп. ТыгъокIо 
чэщмэ ар къащынафэрэп, дахэ умыIоу, сыд пшIагъэми 
шIушIагъэ хъущтэп. ХъункIэкIо-укIакIо сазэрэдэмыкIуагъэм пае зэхэзыхыжьрэр къыздэхьащхыщт нэмыIэмэ, 
ышIэщтымкIэ фит сэшIы. Ау ащкIэ цIыф аушъхьакIугъэу 
къэсшIэжьрэп. Хэти илIыгъэ ежь голъ, зыми тырихрэп, 
арэу зыхъукIэ силIыгъэ, ар лIыгъэкIэ плъытэщтмэ, сэрмэ 
зышхыжьыщтыр, сэрэшхыжьы, Бэбэжъ шхомлакIэр къыкъудыий, зи ымыIоу шым къыригъэгъэзагъ.
Бэбэжъ игухэлъ Тыкъэм къыгурыIуагъ шъхьакIэ, апэрэм фэдэу кIэлъыджэжьыгъэп. Шъхьэм фимытыжьэу 
шъхьакIом кIэрахъом лъигъэIэбагъэми, зиIэжэн ылъэкIыгъ. 
Илъэс тIокIищым къехъугъэшъ Тыкъэ Едыдж дунаим зытетыр, зекIуи, тыгъуакIуи, гушIуакIуи, тхьаусхакIуи кIуагъэ, 
ау мыщ фэдэ шъхьакIо гъогу техьагъэ пае къырахыгъэу 
къышIэжьрэп. А зы сыхьатым къыкIоцI тIо къаушъхьакIугъ. 
Апэрэм фэмыдэу, зи къаримыIоу, сэлам къаримыхыжьэу 
акIэрэкIыжьы.
- Хъунэп шъыу, Едыдж, мыщ къытишIэрэр! - Иляс 
фэщыIагъэп, кIэрахъом лъыIэбагъ шъхьакIэ, Тыкъэм фидагъэп.
- Быяу, уикIэрахъо нахь нэшъоп сэ сIыгъри!
- Ары шъхьакIэ, плъэгъурэба мощ ьшIэрэр!
- Mo делэм пае, зиунагъо бэгъон, тызфежьэгъэ Iофыр 
бырсыр тшIына!
- ТиIуатэмэ?

--- Page 326 ---

- ТиIуатэмэ пIуи? - Тыкъэм ынэхэр мэзахэм къыхэлыдыкIхэу къэупчIэжьыгъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, ежь 
зэриIожьрэм фэдэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Сыгугъэрэп, 
Хьагъурым ар ышIэщтэп... ЫшIэмэ, дунаим текIыжьыщта? 
Тэ щыIэми, чIы чIэгъым чIэсми къэдгъотын!.. НекIо, зыуж 
тихьэгъэ Iофыр Алахьэм IэшIэх къытфешI. Къэдгъэзэжьмэ, 
Хьагъурым фэдгъэгъунэп!
- Джыдэд ар зытшIэн фаер, Едыдж!
- Умыгузажъу, сикъош, некIо, тхьэм ыIомэ джыркIэ 
гузэжъогъу щыIэгоп. Моу ТIэсхъапIэкIэ даIолъ зэ, зы хьэ 
хьакъу макъи къыдэIукIрэп, щырэхьат...
Тыкъэ Едыджрэ Иляс хьаджрэтымрэ ТIэсхъэпIэ тучаныр 
ахъункIагъ. КъэрэгъулитIоу пэсыгъэми апсэ щагъэгъугъ. 
Лабэ къызэпырыкIыжьхи, зыфаер къадэхъугъэу Улэпэ 
хьанэ-гъунэм къызехьажьхэр ары ныIэп Илясэ исэмэгу 
тхьакIумакIэ щапэм зэрэпилыгъукIыгъэр къызишIагъэр, 
лъынчъэ уIагъэм зэ-тIо етхъожьзэ, къыIуагъ:
- ТхьакIумакIэр Iофэп, шъхьэр мыфыкъуагъэмэ...
- Адэ ары,- Едыджи ыгу илъыр нэмыкIэу игъусэ 
дыригъэ штагъ, тIэкIу зытешIэм къэупчIагъ: - ЧылакIэмкIэ 
тауж зыкъизыдзэгъэ шыуитIур тэ къикIыгъа сэIо?
- СшIэрэп. Сэри ар сэгъэшIагъо, бырысырынчъэу тиIоф 
тшIагъэ сIозэ, чэу пакIэм къыкъоугъэх... Джа шыуитIум яз 
стхьакIумакIэ къэзыуIагъэр.
- Ахэр ары къыткIэлъыуагъэхэр...- Тыкъэм къыIуи, 
зыгорэ шIокIодыгъ пIонэу зытеIэбэжьэу ригъэжьагъ 
шъхьакIэ, лъы къызэрыкIын уIагъэ зытырилъэгъожьыгъэ пти, 
рэхьатыжьыгъэ: - Олахьэ сэри, тхьэм сыкъиухъумагъ нахь, 
зытIо-зыщэ щэхэр зблэшъуикIыгъэхэм... Хъунэп шъыу ащ 
фэдэ къэрэгъулэ джадэр тучаным пэбгъэсыныр!.. Ящэнэрэ 
шъхьэпхэтыку огъур ары ныIэп зызгъэукIорэигъэр... Чъые 
нэхъо-нажъоу къысэплъыщтыгъ нахь, къэбэ нэн гухэлъ 
иIэжьыгъэп...
- Псаоу къэбгъэнагъэмэ шIэ? - Иляс щтэгъэ нэгукIэ 
шъхьэ зандэр мэзахэм къыхипхъотыгъ.
- Ащ фэдашъо, сикъош, къыстемышт! - Тыкъэр макIэу 
хэщхыкIыгъ.- Ынэ балэхэмкIэ къысэплъызэ, ынэкIапэ къэсыубыти чаншъхьаупсыр ытыкъын зэрэщызгъэчъагъэм 
сыщыгъуаз!
- Тэрэзэу епшIагъ! Джары сэри сшIагъэр. ЫнитIуи 
сакIэпыджэжьыгъ. Оры, Едыдж?

--- Page 327 ---

- Сэ сызнэсрэм укIэмыупчIэжь!
- Армэ хъун. Ау етIани мы тауж зыкъизыдзэгъэгъэ шыуитIум сагъапэ. ЗыгорэкIэ Бэбэжъмэ шIэ? Цыхьэ 
зыфэпшIын цIыфэп ар.
- Ы-ы? - Тыкъэр къэупчIагъ, етIанэ зыкъишIэжьыгъ.- 
ПIорэр сшIэрэп джы, Хьагъур Бэбэжъ ащ фэдэ ышIэщтэп! - 
ТIэкIу зытешIэм, къыпигъэхъожьыгъ.- Ар оIомэ, кIо сшIэ рэп 
ащыгъум... Хьау шъыу, сэбгъаIорэр сыд емыкIуа, ащ фэдэ 
зышIэрэмэ Хьагъурыр ащыщэп!..- Шъхьэм илъ хэо-хэпкIэ 
гупшысэмэ къахэужьзэ, джыри къыIуагъ.- Дэгъоу тшIагъэ 
мыкIэ тыкъемыхэу ЛэбапшъэкIэ тызэрэкIуагъэр, гуцафэ 
къытфашIынэп. Джы тшIэщтыр ошIа, сикъош? Тызэгъусэу 
зыми зедгъэлъэгъу хъущтэп. Сэ сыкъызхэкIыгъагъэмэ, 
хьакIэщым исмэ, сахэмыхьажьы хъущтэп. Лафышъэ 
Хьадж мырзэ икуп джыри зэ зязгъэлъэгъужьмэ нахьышIу, 
армырмэ мыжыкъыр зипыщэгъумэ щыгъу дыдж къыпIуадзэщт. Ори уитIысыпIэ кIожь, мазэ горэм зыкъэмыгъэлъагъу. Зэфэдгощыгъэмэ ащыщи зы цIыф темыгъаплъ!
- Ар пфэзгъэцэкIэн, ау Бэбэжъ?
- Бэбэжъ ыуж икI сIуагъэба!
- Цыхьэ фэошIыщэ, Едыдж.
- Ащ фэди мэхъу, сикъош.
ТыгъокIуитIум Бэбэжъ къазыбгъодэкIыжьым, ыуж 
къихьакъохэмэ ыIуи, заулэрэ къэкIуагъэу, кIэкIэу къыгъа зи, 
мэз цунэм хэхьагъ. Къумбыл чъыг къогъум къотэу бэрэ 
плъырыгъэ шъхьакIэ, шы лъэмэкъэ дэгухэр IукIотыщтыгъэх нахь, къылъежьэгъэхэ Iоф щыIагъэп. Сакъыныгъэ 
мыухыжьым зэресагъэр арыщтын, зимыгъэхъыеу заулэрэ 
дэIуашэу щытыгъ.
Мэз цунэм къызхэкIыжьым, егъэшIэрэ хьылъэ нэрмылъэгъу горэ ыплIэIу ридзыжьыгъ пIонэу, Бэбэжъ ыгу псынкIэ 
хъугъэ. Бжыхьэ ощхи, нэм къыкIэIабэрэр озымыгъэлъэгъу рэ мэзахи щымыIэу, дунай кIым-сымэу къэ зыухъурэирэр 
мышIуцIэгъо щынагъоу къыщыхъугъ. Дэгъоу сшIагъэ къысфадзыгъэ шъхьакIор зэрэсшхыгъэр. Сыд лIыгъа?.. Гощэунайрэ Верэрэ зэраIоу, чъыг къогъу горэм укъыкъоукIыныр, 
цIыфыр рэхьатыпIэ зыщифэрэ чэщыбгым шхъухьэшIагъэ 
къыщепхьыжьэныр лIыгъэп. Хьагъур Бэбэжъ тыгъуакIомэ 
гъусэ афэхъугъэп, гъогум игъусэхэр къытыринэхи къыгъэзэжьыгъ aIoy зыми сигъэмысэнэп. Сигъэмысэми зыгу шIу 
имылъыр ары нахь, зыгу шIу илъым ащ фэдэ ышъхьэ къихьащтэп... Ары шъхьакIэ, къыпщыгугъыхэу гъогу уадытехьагъэ зыхъукIэ, цыхьэу къыпфашIыгъэр бгъэшъыпкъэжьын 
фаеба? Къыздизыгъэр ымышIэу ошIэ-дэмышIэ гупшысэкIэ 
зышIолIыкIыщтыгъэ упчIэр Бэбэжъ къышъхьарыуагъ. Ушъхьагъу гупшысэу лIыгъэм къыфигъотыщтыгъэри зэпигъэугъ. 
Шъыпкъэгъэ гущыIэу ытыгъагъэм нэмыплъ-Iумыплъэу 
зыригъэплъы хьагъ. Зиухыижьыщтми зиумысыжьыщтми 
ымышIэу, гукIэ зэбэнзэ, мэзым къыхэкIыжьи, Лэбэ псыикIыгъом къынэсыжьыгъ.
Зы бзыу макъи, зы хьэ хьакъу макъи къэмыIоу дунаир 
зэгъокIы. Лабэ имыжъокIэ шъхьэщычъ макъэ къэмыIущтыгъэмэ, нэмыкI дунае тефагъэу къыпшIошIыныгъи. 
ГущыIэ стыгъэмэ гъэшIэгъона, Бэбэжъ ыIуагъ, ашъхьэ 
къэухъумэгъэнкIэ Iо афэсшIыгъагъэмэ зыгорэм фэд. Ары 
нахь сыздежьэгъагъэр сыд илIэужыгъу? Лъыгъэчъэ гонахь 
зыхэлъ Iоф. ТыздакIорэр мэщ Iожьыгъэм фыгуцэ хэзыгъэкIэ 
къыхэщына, баижъ Тыкъэм ыIощтыгъ шъхьакIэ, уимыем 
улъыIэбэныр гонахь, хьарам пфэхъущт. ШыплIэ-шысэку 
зэхэтым теуIэзэ Бэбэжъ зегъэрэхьаты:
- НекIо, дах, псым тыхэгъахь... КъызэрэдгъэзэжьыгъэмкIи укIэмыгъожь...- шым ышъхьэ риуфэхи, IупэкIэ 
псышъхьашъом зынэсым, игуапэу джыри едэхэшIагъ: - 
Ары, псы ешъу... Зыгорэм илъ дгъэчъэн нахьи моущтэу 
тшIымэ нахьышIу...- шым зигъэшъокIэу лъэрыгъым 
къы нэсэу псым зыхахьэкIэ, еушъыи: - НекIо джы, некIо. 
Умыщын, умыщын... Ащ фэдизэу куоп мы чIыпIэр, ары, 
ары, дах, моу ыпшъаIокIэ ары тыкъызэрыкIыгъагъэр... 
Бисымлахь, Алахьэм псы мафэ cIyeгъаф, мафэкIи къытегъэгъэзэжь...- Бэбэжъ еIэбэхышъ, Iэгупс зытIущ зыIуекIэ.
Лабэ къызызэпырэкIыжь уж, шыпэр зыдигъэзэщтыр 
ымышIэу Хьагъур Бэбэжъ заулэрэ щытыгъ. МыекъуапэкIэ 
щызэхэт къушъхьэ тIысыпIэр мэзэхэ пщагъом къыхэмыщыщтыгъэми, ишыпэ зыдэгъэзагъэмкIэ ар щыIагъ. Абдзэхэ мэз 
тIысыпIэм изакъоп а лъэныкъомкIи щыIагъэр. Мыекъо пэ 
хьанэ-гъунэм верст заулэкIэ ихьагъэу ащ дэс Верэ дэжь 
Iумыхьэу мы аужрэ илъэсым уахътэ къыхэкIыгъэп. Урыс 
бзылъфыгъэ цIыкIум иунапчъэ Iухьагъэ пае нэгушIоу, 
Гощэунае фэдэу, къыпэмыгъокIыгъэу къышIэжьрэп.  Чэщи 
мафи иIагъэп. ЗыщыIухьэрэр ипIэ лъагъ. СыогъэгумэкIы 
къыриIо пакIошъ, шIомыигъоныгъэ гори ынэгу кIилъэгъуагъэп, ышыпхъу закъо дэжь ихьагъ пIонэу къыпэмыгъочъэу, 
Iанэ къыфимыштагъэу шыпхъукIэ зэджэгъэ Гощэунаим 

--- Page 328 ---

икъэбар зэримышIэрэмкIэ къемыгыигъэу къыхэкIыгъэп. 
БэбэжъкIэ хэта Верэ? Ышыпхъоп, иблагъэп, иIахьылэп. Ащ 
фэдэ Iаджи дунаим къыщыпэкIэфагъ, агу химыгъэкIыгъэмэ, 
егъэшIэрэ тхьамыкIагъо химыдзагъэмэ, ишIуагъэ аригъэкIыгъэп, къыгъэшIагъэм джауркIэ яджэу, къол Iуп ариIоу 
Сахьидэ дыригъаштэу къыхьыгъ. Джы сыд хъурэр, чIыпIэ 
къин зэрифэу, изакъоу чэщ мэзахэм зэрэхафэу, зэкIэми 
апэ Верэ ыгу къэкIы. Анахь благъэми, анахь чыжьэми ащ 
иостыгъэ макIэ къыфэблэ. Къогъум къот Iэ машинэм ымакъэ 
зэхехы, бзылъфыгъэ къопцIэ нэгуфэу ыпашъхьэ къеуцо...
Сыд сэIо, укIытэу Бэбэжъ игупшысэмэ къахэужьы, 
Гощэунае зыщышъыгъорэ мафэм сызэрэгущыIэрэр!.. 
Шумаф тхьамыкIэри кIэлэ дэигъэп. Iаджри ищыгъу-пIастэ 
къушъхьэхъум къыщысIуфагъ. ШыпхъукIэ Гощэунае 
Аслъан рэ сэррэ теджагъ зетэIом, тхьамыкIэм ынэпс къечъэгъагъ. Джа чIыпIэр ары Шумафэ бэ зэримыгъэшIэжьыщтым 
сызегуцэфэгъагъэр. Адэ сыдэу пшIын, зым къыщымынагъэу дунэе хьылъэ тытет. ТыдэкIэ зыбгъэзагъэми, нэдэплъыпIэ гужьыдэгъэкIыпIэ иIэп. Хэти ышъхь, зэрэщыIэшъу. 
ЩыIакIэкIэ олъыта къушъхьэхъу шэхъо-Iэхъо щыIакIэр? 
Мэзиблыр дунаим пыдзыгъэ-хэ дзыгъэу къахьы. Уашъом 
дэплъыех, чIылъэм къеплъыхых, шыр ащы, мэлкъуаер рахы, 
цIэмэ ашхых... БаиныгъэкIэ, гужьыдэгъэкIыпIэкIэ афэплъытэщтмэ, жьы закъор яхъой, уцыр якъэтаб, тэбэрыжъэр 
яIус... Е-о-ой, Гощэунай, сыд Шэуджэн Мосэ деогъаштэкIэ, 
дунаир зэблахъунэу зыфа шъуIорэм  къикIын щыIэп.  Ащ 
зыгорэ къикIынэу щытыгъэ мэ, джы нэс къикIыныгъи. 
Мыщ ыпэкIэ,  илъэс пчъагъэ хъугъэ ар, пачъыхьэр иткIыщт 
аIуи, Ермэлхьаблэ фуражкабжъэ рабочмэ зыкъызаIэтым, 
къалэм сыдэхьагъэу сытефи, сымышIахэу сахэфагъэу 
хъуи, сы нитIукIэ слъэгъугъэ тэмэтелъэу къытпэгъокIыгъэмэ 
къыташIэгъагъэр. Ащыгъум,  дунаим  зыкъызэблихъущт 
зыIорэ Шэуджэныр тэ щыIагъэу пшIэрэ, Гощэунай? Дунаим 
щыхъурэр, щышIэрэр, пцэшIуащэм цIыфхэр зэрихьырэр 
ымышIэу Шъхьащэфыжь дэсыгъэкIэ сенэгуе... Ары, ары, 
упкIэ пэIо гъончэдж лъэпэ дэупкIэу ащ дэмысыгъэмэ, тыдэ 
щыIэщтыгъ адэ!..
ГущыIэ ехьыжьэгъэ бащэу Шэуджэн МосэкIэ къыIуагъэр зыдишIэжьи, Бэбэжъ укIытэжьыгъэ. Къыфэзымыдэщт 
горэм къызэхихыгъ пIонэу шIоемыкIу гузабгъэкIэ псы 
чъэр макъэр къыздиIукIырэ лъэныкъомкIэ зэплъэ кIыгъ, 
шъхьэм къыфихьагъэмкIи  ежь-ежьырэу зыIущхыпцIэжьыгъ. ЦIыф мэ зигугъу шIукIэ ашIырэм, нэмыкI дунай 
къытезы гъэм фэ дэу, ежь кIэнэкIэжьы. Хьайнапэ сыхъун 
зыгорэм ыпашъхьэ ащ фэдэ гущыIэ мыщыухэр Шэуджэным фэ гъэхьыгъэу къыщысIэкIаIомэ. Шъыпкъэ, зэкIэми ар 
шIу алъэгъурэп. АфэлъэкIмэ, мылъку зиIэмэ зы та къикъ 
закъуи дунаим тырагъэтыщтэп. Утырагъэтына, зиунагъо бэгъон, ахэмэ анэмыкI ыжэ дэмылъэу. Ошъогум 
щышъхьа фит тыгъэр цIыф пстэуми зэрэзэдыряем фэдэу 
чIыгури, мэзри, псыхъори зэдыряен, зэдалэжьын фае, 
гъэпщылIакIо хэ гъэгу зыщымыIэщт хэбзэ зафэм тыфэбанэ 
еIошъ, шъэ фэуи нафэуи лэжьэкIо жъугъэмэ ахэт. Ар хэт 
къыпфидэн, зымыдэхэщтри  пачъыхьэр  ары!  Дунаим 
шIэхэу зыкъызэблихъущт пIокIэ зыгорэ къикIыщтыгъэмэ, 
боу бэрэ ащ тыкIэнэцIыгъ, тыпэплъагъ, ау тызэрэгугъагъэу 
къычIэ кIыгъэп. ГъэшIэгъо ныр Мосэрэ Гощэунайрэ аIорэм 
фэшъхьаф тиефэндхэри  зыгъэгумэкIхэрэр.  Бгъэлыбэ 
Къаидэ икуп мы дунаир хьафы, ифэшIу зешъумыгъэгъапцI, тхьэм ыпашъхьэ  шъуи хьажьмэ,  иджэнэт дунай 
шъузэрэтефэ щтым шъупылъ,  ащ илIыкIохэу шъузиIумэтмэ 
янамыс шъублэ мыкI, шым тырагъэтIысхьагъэм лъэсыр 
ерэмыхъуапс aIo. КъашIэ джы мыхэмэ ащыщэу шъыпкъэ 
зыIорэр, шIу зыгу илъыр...
Бэбэжъ ошIэ-дэмышIэу зэщхым, къэхъугъэр зымышIэрэ 
шым ытхьакIумэхэр ригъэпхъо тагъ. Олахьэ сымышIэ, шIоигъоу дунаим ехыжьыгъэ цIыф джырыкIэ слъэ гъугъэп... 
Мэкъэе Сахьида мы дунаим темыты зышIоигъуа гъэр!.. 
ПIэм хэлъми, укIыпIэм итми ащкIэ ялъэIу зэфэдэ, джыри зы 
жьыщэгъу ащэжьыным, зэIупсэгъу нахь мыхъуми щыIакIэр 
къызIуагъэпсэжьынэу кIэхъопсых. Сахьидэ тхьа мыкIэм сыд 
гукIэгъу нап икъэ плъэкIагъэр, пцэшIуащэр Iофэфэ идунай 
гугъэ хэкIыгъэп, бгъэм зетхъожьми джа зым щыгугъэу, 
дунаим зэрехыжьырэр ышIошъ мы хъоу ехыжьыгъ... Адэ 
джары, СахьидэкIэ мыхъун сшIагъэп, мыхъун сшIагъэу 
олъытэмэ, си Алахь, къысфэгъэгъу... Шумаф тхьамыкIэри 
щыIэ шIои гъуагъ. Тыгъэр зыIупсэрэ псэ закъор къыухъумэу дунаим зэримышIэжьыгъэ къыгъэнагъэп. Хьапсми 
ышъхьэ щыкIэбэныжьыгъ, шъхьафит зэхъужьми, жьэу 
зыIуищэрэр шIомакIэу къыхьыгъ. Къушъхьэхъум мыкIуагъа, 
шыщэ емышъуагъа, мэлкъуае ымышхыгъа, жьы къабзэм 
чэщи мафи хэмытыгъа... Е-о-ой, Шумаф, сэшIэ уигуIакIэ 
зыфэдагъэр, къыпфишIэнэу щыIэр къымыгъанэу Гощэунаий зэрэгузэжъуагъэр. Сыдэу игъом сымышIагъэ дунаим 

--- Page 329 ---

узэрехыжьыгъэр? СшIагъэмэ, уихьадашъхьэ уасэ фэсшIыжьыныгъи,  уашъхьагъ  сыкъихьани, аужрэ нэплъэ гъу 
къыосхыжьыныгъи, Гощэунае ихьатыркIэ уибэн сыдэуцони, 
узгъэтIылъыжьыныгъи... Адэ джары ушъхьэзакъо хъумэ 
къыохъулIэщтыр, шъхьэзакъор щымыIэ цIыфкIэ зыкIалъытэрэр. Хэт макъэ къыуигъэIущт, къыуигъэIунэу пылъми, 
тыдрэ лъэныкъу укъызщигъотыщтыр? Жьыбгъэм бзэ 
Iулъэу пшIэми, уеупчIымэ сыздэщыIэр къыуиIонэу ышIэрэп. 
Аслъан нахь мыхъури сэщ нахь Iушэу къычIэкIыгъ. ЗэкIоцIыпхагъэу зясэгъэщэжьми, зыфащэжьыгъэм IэкIэкIыжьын 
ылъэкIыгъ. Сэщ нахьи Аслъан нахь шъхьафит кIэхъопса? 
Ащ фэдэу щытыгъэмэ, сыд гъусэгъу къызкIысфэмыхъугъэр? Фэягъэп лIы къабзэр гъуим хэсынэу! Дунаим щыхъэрэмэ-щышIэрэмэ агъапэу къызежьэм, фэшъуашэр 
есшIагъ. Сыд мощ дунаим щыхъэрэмэ агъэгумэкIынэу 
пачъыхьэм къылъфыгъа хьауми Шэуджэным ыпIугъа? 
Тэри ащ тимыгъэгумэкIэу щытэп, ау етIани имыщыкIагъэм 
тшъхьэ едгъэгъэузыжьрэп. Армырми икъун тшъхьэ зыгъэузэу щыIэр. А узгъапэрэмэ анахьи нахьышIугъ, лIыгъэ 
къызхэбгъафэу, Шумафэ зэрэщымыIэжьымкIэ макъэ 
къысэбгъэIугъагъэмэ... Ары, къыуигъэIун!.. Сэри тэрэзэу 
Аслъан сыдэзекIуагъэп. Фэмыер рагъэзрэп, рэзагъэ хэлъэу тызэбгъодэкIыжьыгъэмэ нахьышIугъ. Ары шъхьакIэ, 
ар сфэшIэшъугъэп, жъалымыгъэр къызтезгъэкIуагъ.
Лэбэ нэпкъ сэмэгум готэу Бэбэжъ заулэрэ кIуагъэу, 
чыжьэкIэ Улапэ къызэрэлъэгъуагъэр хьэ хьакъу макъэмэ 
къырагъэшIагъ, остыгъэ зырызхэри мэзахэм одыкIэ-мыдыкIэ къыщыхэпсыгъэх. Чылэм нахь пэблагъэ зэхъум, 
игупшысэмэ апэчыжьэгъэ нысэщэ джэгу макъэ, адыкIэ, 
чылэ гъунэмкIэ къиIукIэу зэхихыгъэ. КъехъулIэрэр ымы шIэу, 
моу зыгорэу гури къышIохъугъ. Джа джэгум хэтхэр арых, 
пшIэ пшIоигъомэ, шъхьафитхэр. Ардэдэм Бэбэжъ нысэщэ 
джэгур ынэгу къыкIэуцуагъ. Пчэгу хъураим бгъу рыбгъоу 
шъаохэмрэ пшъашъэхэмрэ щызэхэтых. Ахэмэ азыфагу 
пщынаомрэ пхъэкIычаомрэ дэтых. ДжэгуакIоми хъярыр 
зэрещэ, къэшъуакIохэр пчэгум къытырещэх, щытхэр 
Iэгу тырегъаох, кIалэм зыдешIы, пшъашъэм зыIуе шIыхьэ, 
зепхъуатэшъ, пщынэбгъум готэу орэд къыдеIо, пхъэкIычаом Iэгур дырегъаштэ, хъулъфыгъэбгъур ре чъэхьыкIы, 
пшъэшъэбгъум еIэсэкIы. Нахьыжъхэр - хъулъфыгъи 
бзылъфыгъи - адкIэ унэ шъхьаф-шъхьафэу щызэхэсых. 
Гъомылэр щызэрахьэ, бахъсымэр зыIуакIэ, хъохъубжъэр 

--- Page 330 ---

Iэнэ рекIокIэу жэкIэфмэ аIэты, гущыIэшIухэр насыпышIо 
хъугъитIумэ афаIо.
ГъэшIэгъонэу зэхэлъ дунаир. Зым инысащ, адырэм 
ихьэдагъ. Пшъхьэ дагъэмэ Iэ щыфэжь зым eIo, адрэм идагъэ тхъурыжъэр хиз, зыхэс мылъку самэр нэм пэIумыхьэу 
IэнэкIым IэкIихрэр шIомакI. Бая, тхьамыкIа мо джэгур зипчэгур? Хэт иеми сэркIэ тIури зы, сыздежьэгъэ тхьаусхакIор 
къэзгъанэу пщынэ макъэр къыздиIукIырэмкIэ згъэзэнэп. 
Тхьамафэ нахь темышIагъэмэ, тхьаусхакIо сызфакIорэр 
джыри щагум дэзгъотэн. Дэсымыгъуатэми, къыстефэрэр 
сшIагъэ, синамыс ыпашъхьэ сыщыкъабз, зэгорэм Гощэунае сызщыфэзрэм сыукIытэжьынэп.
Гъолъыжьыгъомэ адэжь Бэбэжъ Джамбэчые дэхьагъ. 
Чэщныкъо факIоу Адэмые дэмыхьаным пае мыщ къыщыуцунэу рихъухьагъ. ТхьаусхакIо зыдакIощтыгъэ чылэми 
нэIуасэ Хьагъурым щыримыIагъэу арэп. ЗэкIолIэн унэгъо зытIуи дэс, Цызэнэ ПэтIращи мыгъатхэ щегъэжьагъ 
зимы лъэгъугъэр. Ар чылэм дэмысыгъэми, сызIухьэрэ 
къэлапчъэм сыкъыIуагъэкIыжьынэп. Джа хьэкIэгъэ дэдэри 
Джамбэчыий къыщысахын, Бгъэлыбэ Къаиди зэрахэтыжьэу, синэIосаби дэс. Джамбэчые чэщ щырихыни пчэдыжь 
факIоу Адэмые тхьаусхакIо дэхьанэу Бэбэжъ рихъухьагъ. 
Ежь зыфаер, ыгу илъыр шым риIокIыгъ:
- НекIо, дах, Бгъэлыбэ ефэндым дэжь тыдэгъахь, ори 
упшъыгъ, сэри бэшIагъэ а тхьагъэпцIыжъыр зысымылъэгъугъэр. СыфэзэщыгъэкIэ арэп, Алахьэм ащ фэдэ чIыпIэ 
сырерэмыгъахь, кIо, етIани тыблэкIышъунэп. КъемыуалIэрэ, зыхэмыхьэрэ щыIэп, тигъэзэщынэп, дунаим тыхэзы, 
тымышIэрэ Iэджми тащигъэгъозэн, тхьэми ед гъэлъэIун, 
мэкъу IэшIукIэ ори уезгъэхьакIэн...
ХьакIэщым Бэбэжъ ихьи, тIысыгъо имыфэзэ, къыпаплъэщтыгъ пIонэу нэгушIо-шъуашIоу Къаидэ къипкIагъ:
- Фэсапщи, Бэбэжъ,- сэлам къырихзэ, ыIапэ къыубытыгъ, щагум дэт шыонэзэтелъымкIэ къышIэжьыгъэ пэтми, 
лъэшэу усищыкIэгъагъ, зепфэрэр сыда гукIэ ыIозэ, къыIугушIуагъ,- олахьэ оры Iоу сымышIагъэ, ухьакIэ шъыпкъ 
о! Дэу ущыта тхьэм Iомэ, Бэбэжъ? Упсауба, уузынчъэба? 
Олахьэ бэшIагъэм узысымылъэгъугъэр!
- Сэри ары сIорэр, Къаид! - Бэбэжъи бысымым зызэришIэу, нэгушIо кIэщыгъокIэ пэгъокIыжьыгъ, егъашIэм 
зэрэуихабзэу, узэрэщымытэу зыкъэошIы ыIозэ, сэлам 
Iэпэубыт рихыгъ.- Уадэжь сыкъыдэмыхьэу сыблэкIышъугъэп. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр ошIа, Къаид? Гум 
илъыр шым къышIи, сиIофи хэмылъыжьэу шъуадэжькIэ 
зыкъигъэзагъ.
- Адэ ары,- Къаидэ гущыIэр Бэбэжъ IэкIихыгъ,- 
тхьаегъэпсэу, хьайуан пэтзэ, ащи зэхэшIыкI иI... Ары, 
Бэбэжъ, дахэм дахэ ипэгъокI.- Iоф уимыIагъэмэ, садэжь 
укъэкIощтыгъзп, тыкъыбдэгузэжъонэп, чэщри кIыхьэ, 
мафэри къыкIэлъыкIощт, къысфэпхьыгъэ щыIэмэ, ор-орэу 
къэбгъэлъэгъон, нэгу шъошIо пщэрым гушIопсыр темыкIыщтыгъэми, гум илъыгъэр нэмыкIыгъ.- Сыд етIанэ, 
Бэбэжъ, шъуалъэныкъокIэ щыкъэбар?
- ТалъэныкъокIэ щымамыр, Къаид.
- Ари  дэгъу, ари Алахьэм ишыкур, ишIушIагъ. ШIушIагъэ зиIэмэ ядунай мамырыщт, зимыIэхэр, мыжыкъмэ 
афэдэу, бырсыр хэтыщтых. Плъэгъурэба аришIагъэр, 
джаурылъыр заом щарегъэгъачъэ... Дунаир зыщыкIодыжьыщт уахътэм алахьталэу зыл къытфэузырэм иIамыр 
быслъымэн лъэпкъыр чIиубытэжьыгъ!.. О сыд, тхьэм Iомэ, 
Бэбэжъ, уиIофмэ арыкIорэр?
- УзтегущыIэн Iоф ыуж ситэу сшIэрэп, Къаид.
- Уинэузыр джаур нэбгыришъэм нэбгъэсыгъа? - 
Бэбэжъ къыригъэжьагъэр къыримыгъэухэу, Къаидэ къэу пчIагъ.
- Сыд нэбгыришъ? - зи зымышIэрэм фэдэу зишIи, 
Бэбэжъ къэупчIэжьыгъ.
- Тыгу илъи имылъи тхьэм къешIэ, Бэбэжъ. Нэузырэу 
пштэгъагъэр...
- Ара зыфапIорэр, Къаид? - Бэбэжъ гукIэ щхыгъэ.- Армэ 
зыфапIорэр, ащ бэшIагъэба, гъэрекIо гъатхэ щегъэжьагъ, 
ыуж сызикIыжьыгъэр. Сахьидэ тхьамыкIэм, зыдэкIуагъэм 
шIу щыIэмэ, Алахьэм шIу щешI, ыпсэ зысэгъэгъу уж. Сыдэу 
пшIын, Къаид, ащ фэдэ замани щыIагъ, тырыгущыIэжьрэп.
- Алахь, Алахь ащ фэдэ аIорэп, Бэбэжъ! - Къаидэ ыIэгушъо пщэритIу ынэIу щыдигъэчъэягъ, дыухьэ къыхь фэдэу 
мэIупчъапчъэ шъхьакIэ, мы делэм зи къытфимыхьыгъэкIэ 
сенэгуе ыIозэ, ыгу илъыр нэмыкI,- Алахьэу акбэр, бэрэ 
зынэшIу къытщыфэн, зифитныгъэ къытшъхьащытын си 
Алахь!.. Джауришъэм ыпсэ зыгъэгъурэм иджэнэтыпчъэ 
фызэIухыгъ. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ 
Алахьышхом ынэшIурэ ишIушIэрэ зыщымыгъэгъупш, 
Бэбэжъ. Мы къытагъэтIысэкIыгъэ мыжыкъмэ зэ тызэрапхъуагъ, тызызэрапхъожьыпэщтри тапэкIэ къэт. Быслъымэн 

--- Page 331 ---

лъэпкъым зыкъэшъуухъум, шъузфэсакъыжь Алахьэм 
къытеIо, хэти къытефэу фызэшIокIыщтыр ышIэн фаеу 
къытщэгугъы, игугъапIэ IэнэкI тэшъумыгъэшIы,- джыри 
Къаидэ Iэгушъо пщэритIур ынэIу щыдигъэчъаий дыухьэ 
къыпчъэу ригъэжьагъ, ежь зыфаем, зыгъапэрэм къызэрэкIэупчIэщтыр ымышIэу зырегъэукIыхьэ, ау ошIэ-дэмышIэу къызэпеутышъ, зыгъэгумэкIыщтыгъэр шъхьэих 
къыфешIы.- Ащыгъум, къызэрэпIорэмкIэ, Бэбэжъ, мызгъэгу IэнэкIэу укъытфэкIуагъ... Хьау, хьау, Бэбэжъ, сыгу 
къыуабгъэрэп, икъунба, егъэзыгъэ Iоф хэлъэп ащ... Ащ 
фэдизэу дышъэми, тыжьынми уасэ яIэжьэп. KIo, етIани 
Рэщыд-пашэм тхьагъэпцIыжъым зыгорэкIэ зебгъэгъэделагъэмэ сэIошъ ары. А тхъоплъыжъым гъуаплъэми дышъэ 
Iори зыуигъэукIыщт. Тэ дблэпхэу ащ зи фэпхьыгъэп ныIа, 
Бэбэжъ? Тэ къытэпхъожьрэр къытхэнэжьыщт, тичIыгу 
къинэжьыщт, сэшIэ ащ ышIэщтыр, зиIэтынышъ, къыздикIыгъэ Тыркум икIыжьыщт. Хэти зыщыщым екIужьы.
- Ащ фэдэ мурад Рэщыд-пашэм иIа?
- Сэ сэшIа мо тхъоплъыжъым ышIэщтыр! Зэман 
хьы лъэ тыхэт. Неущ къэхъущтыр хэти ышIэрэп. Плъэгъурэба мыжыкъмэ япачъыхьэ зэребэнхэрэр? Нэмыци, 
большевики, меньшевики емыбэнрэ щыIэп. ЗыпIэтмэ 
чIыгур зыдепхьыжьэжьын плъэкIыщтэп, Iалъмэкъ ушъэгъэ цIыкIур нахь псынкIэ хъунба?.. Сидоров помещикри, 
Сокольскэ зэшхэри, Хъанкъори ащ егъэгумэкIых. Зэо 
пчэгум гъэшIэгъонхэр щэхъух аIуагъ, Iашэр чIадзыгъ, 
пачъыхьэр орэзао аIозэ, дзэкIолIхэр хэхьажьых аIуагъ. 
УIагъэми, фыкъуагъэми къэзгъэзэжьыгъэ пэпчъ большевикмэ адэжькIэ ыгу гъэзагъэ, пачъыхьэм зи къырагъэлрэп. 
Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, Николаевскэ маслобойкэр зиехэр ямылъку фитыжьхэп, фурэжкэ нэтIабжъэхэр 
зэхахьэхэшъ, бырсыр арашIылIэ... Большевикхэр, Бэбэжъ, 
амал иIэу хабзэм ебгъэкIуалIэхэ хъущтэп, зэфэдэныгъ аIо зэ, 
мыпсэу-мылэжьэ купыр къытагъэбэнынышъ, гъэблэшхо 
къытфахьыщт, тызхэмыкIыжьын бэлахь тыхадзэщт! Ори 
ахэр къыбнэсыщтых, Бэбэжъ. Тхьэр зимыгъуазэмэ тагъэунэхъущт, тызэрапхъощт. Я си Алахь, унэшIу къытщыгъаф, 
шIу зыгу имылъмэ тащыухъум...- джыри Къаидэ ыIитIу 
дегъэчъаешъ, ынэхэр ыупIыцIэ-ымыупIыцIашъоу Тхьэм 
елъэIу.

--- Page 332 ---

Къаидэ ыIохэрэмрэ ышIэхэрэмрэ Бэбэжъ апылъэп. 
ШIогъэшIэгъонэу шъхьэм имыкIрэр гъэрекIо щегъэжьагъэу 
дунаим зыкъызэблихъущт Мосэрэ Гощэунайрэ зэраIощтыгъэр къызэрэшъыпкъэжьрэр ары. ЗэрэхъурэмкIэ, 
амышIэрэ Iоф ахэр тегущыIэхэрэп. Мыщ фэдэ гумэкI 
гущыIэхэр Бгъэлыбэ Къаиди къыIохэу зызэхихрэр апэрэ. 
Сыщыгъуазэп шъхьакIэ, дунаим зыгорэ щэхъу. Рэщыдпашэми къызхимыгъэщэу Мыекъуапэ къызэрэщыричъыхьакIыщтыгъэри, Луценкэ лIыжъым фэгъэхьыгъэу Верэ 
ыIощтыгъэхэри, Софья Дерман народнэ театрэм къызэрэщыгущыIагъэу зыфаIощтыгъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх. 
Дунаим техъухьэхэрэм къапкъырэкIыщтын бэдзэрым 
щаIоу зэхихрэ купри. Къаидэ фэдэхэр гумэкIхэмэ, дунаим 
зыгорэ зэрэтехъухьэрэм укIэупчIэжьынэу щытэп. Жьыбгъэр къилъмэ, чъыг пкIашъэхэр егъэсысых, уц тхьапэмэ 
зарегъэуфэ, шъхьэфитынчъэу пщэхэр зэрефэх, пчыкIэхъопскIыкIэ пщэ шIуцIагъор къэмылъагъоми, шыблэ гъуагъор ошъо къуапэм зэрэкъотыр къэшIэгъуаеп. Аущтэу 
хъумэ, гукIодыгъо щыIэп, цIыфхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
- Аущтэу ори оIомэ, Къаид,- Бэбэжъ чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- угуи мэкIодмэ, тэ тызэрэхъущтыр сшIэрэп. 
Мыхъу зыщыхъужьрэм, тыкIэлэ-гъуалэп зэраIоу, тэ зыгорэу ташIухэкIыжьын, шыбгым зетыдзымэ, тыкъызщамыгъотыщтым текIун. Олахьэ сымышIэрэ, аущтэу ори 
оIомэ, Шэуджэн Мосэ ыIохэу зыфаIохэрэр, ащыгъум, 
шъыпкъэба!.. Олахьэ гъэшIэгъоным, шъыпкъэмэ,- ежь 
Бэбэжъ къызэрэриIуагъэр ыушъэфыгъ,- дунаим шIэхэу 
зыкъызэблихъущт eIo aIуагъ, пачъыхьэм хэгъэгум иIоф 
хэмылъыжьэу, джау сыдми пачъыхьацIэ фагъэIугъэр ехьы 
къодый, лэжьэкIо-псэокIо зэкъэIэтыгъокIэ иIоф ухыгъэу, 
гугъапIэ имыIэжьэу eIо аIуагъ...
- Тхьэр осэгъэлъэIу, Бэбэжъ,- Къаидэ зэхихрэр ыгу 
темыфэу къэгузажъуи, гущыIэр IэкIихыгъ,- Алахь зизакъом 
ыуджэгъугъэ Шэуджэным игугъу къысфэмышI, зыгорэм 
ишъузыгъэр зыбгъэ кIэзыубытэжьыгъэм сылI ыIоу зыгори 
къерэмыIожь, цIыф ыпашъхьи ерэмыуцожь.  ГъэблэкIоуба кIомэ ари ащыщ, ежь имыкъоу Дэгужъыемэ япхъуи 
гоуцожьыгъ, ышнахьыкIэу лIагъэр ыгъэеным ычIыпIэкIэ 
хьэдэгъэ шъузмэ ариIуагъэхэри къытэнэсыжьыгъэх...
- Шэуджэным ышнахьыкIэ лIагъа? - апэм лIагъэр 
къыгурымыIо фэдэу Бэбэжъ зишIыгъ, мощ фэдизэу дэйкIэ 
атегущыIэрэ Къаидэу джыдэдэм ибысымым игухэлъ римыгъэшIэнэу фэягъ шъхьакIэ, сыд емыкIуа сшъхьэ къихьагъэр 
ыIуи, ежь-ежьырэу ыгу зэбгъэжьыгъэ, псынкIэуи зигъэтэрэзыжьыгъ.- Гощэунае ышнахьыкIэ Шумаф тхьамыкIэр 
ара зигугъу пшIырэр?.. Олахьэ сэри ар зэхэсхыгъэм, джа 
гукъаори ары тхьаусхэкIо гъогу сыкъытезыщагъэри... 
Тхьамафэ тешIэжьыгъэу къысаIуагъ, бэ тешIагъэми, макIэ 
тешIагъэми сызфакIорэмэ сыкъызэхашIыкIын...
- Дэгужъые Шумафэ дунаим ехыжьи, джэнэтымрэ 
джыхьнэмымрэ язэу зыдигъэзэщтыр ымы шIэу Тхьам 
ыпашъхьэ иуцуагъэу зитыр тхьамафэп, мазэрэ ныкъорэ 
хъугъэн,- Къаидэ щхыпцIыгъэ,- уагъэшэхъугъ, къыозыIуагъэм Дэгужъыемэ яхьадэ хэшIыкI фыриIэп.
- Мазэрэ ныкъорэ тешIагъ пIуи? - Бэбэжъ зэхихыгъэр 
ыгу къызэреорэр къыхэщэу къэупчIагъ.- Олахьэ сымышIагъэ Шумафэ тхьамыкIэр зыщымыIэжьыр ащ фэдиз хъугъэу. Ашъыу ар хъунэп...- Бэбэжъ ынитIу къичэрэгъукIэу 
игукъао къыIэпыкIыгъ.
- Мыхъущтми джары, хьакIэ, Iофыр зытетыр... Кушъэ 
зыфашIэу бэн зыфамытIыжьрэ дунаим къытехъуагъэп, 
Бэбэжъ. УзэрэлIэщтми Iофыбэ пылъ... Дэгужъые Шумафэ 
цIыф дэигъэпщтын, шъыпкъэр пIощтмэ, быслъымэн цIыф 
умыIощтмэ, хэшIыкI фысиIэп, ау зыдэкIожьыгъэр ышыпхъу 
пае къин къыщыфэхъункIэ сенэгуе... ДжаурыгукIэ зызыхъожьыгъэ шыпхъум иягъэ къекIыщт, ащ изакъокIэ огугъа, 
ахърэтым кIожьыгъэхэ янэ-ятэхэри Iоф щыхидзэщтых, адыгэ 
тIэкIоу мыщ къинэжьыгъэхэми бэлахь къафихьыщт. Ори, 
Бэбэжъ, пыщэгъу уафэхъугъэу аIуагъэшъ, Алахьэр сакъ, 
зыфэсакъыжь, защыдзый шхъухьашIэмэ!..
- Къаид!..- Бэбэжъ ыпашъхьэ ит лагъэр IуигъэкIоти, 
ынэмэ машIор къакIихэу бысымым Iуплъагъ, етIанэ ыгу 
римыхьыгъэр кIимылъэшъужьэу, пытэ-пытэу къыушъхьафыгъ.- Уибысым Iанэ сыпэмышэсыкIыжьы пшIоигъомэ, 
Шэуджэн Мосэрэ Гощэунайрэ афэгъэхьыгъэр джащ щытэгъэух. Сыряпыщэгъу зыфэпIуагъэр мэкIаIо, Гощэунае, сянэ 
къымылъфыгъэми, осэIо, шыпхъукIэ сызэджэгъэ бзылъфыгъэу Шэуджэн Мосэ ишъуз! Оры пакIошъ, Шэуджэн 
Моси мыхъункIэ дэзекIуагъэу фэсыдэщтэп. Шэуджэнми 
ар ымышIэу щытэп!
- Ары, ары, Бэбэжъ! - Къаидэ ышъо пычъыгъэу хьакIэм дырегъаштэ.- Адэ ары, Шэуджэныри дэзекIонэп!.. Тэ 
сыд? Тэри зи тIонэп, ащкIэ уицыхьэ къыттегъэлъ, зыIорэми 
фэтыдэнэп... Гъомылэм xaI, Бэбэжъ. Гъомылэр гугъэшIу, 

--- Page 333 ---

шIу нэмыкI угу имыгъэлъ. Адэ сыдэу тшIын, дунай хьылъэ 
тытет. Уизэкъо дэдэу, Бэбэжъ, неущ Адэмые тхьаусхакIо 
удэзгъэхьанэп, узфэтхьаусхэщтыр дэмысыжьми, чылэба 
уздэхьащтыр, лIакъоба узхэхьащтыр...
Къэм бэрэ Бэбэжъ шъхьарытыгъэп. ЩэтыфэкIэ зи къашъхьэ тетым игупшысэ кIэрихынэу фэмыягъэми, фэгъэхъугъэп. Шумафэ тхьамыкIэр пскэм зэшIуитхъэу лIы од нэкIу 
псыгъощтыгъ, къыоплъы зыхъукIэ ынитIу чэфынчъагъэр 
къатекIощтыгъэ... Мэкъэе Сахьидэ ынэхэр?.. Ащ ынэхэр 
арых Бэбэжъ щымыгъупшэхэрэр. Сыдэущтэу зыщигъэгъупшэщтых ахэр? Джы къызнэсыгъэм, нэмыкI бэн зэрэшъхьащыт пэтзэ, къелъэIух, къепыих... Сыда Бэбэжъ 
ыуж Сахьидэ хьаджрэтым ынэхэр зыкIимыкIхэрэр!.. Тыдэ 
кIуагъэми къыдекIокIых... Ярэби, Сахьидэ БэчыркIи ащ 
фэдагъа?..
- НекIо, Бэбэжъ...- ПэтIращэ къызеIор ары Бэбэжъ 
игупшысэмэ къазхэужьыгъэр.
Къэхалъэм дыдэхьагъэ ПэтIращэ ыуж итэу къакIозэ, 
узэплъэкIыжьыныр мышIуми, Бэбэжъ зэмыплъэкIын 
ылъэ кIыгъэп. Ощхым зэхигъэтIысхьэгъэ етIагъор адырэ 
къэхэм къахэщы, къэнэтIэхэсэу ыгъэтэрэзыжь фэдэу 
ышIыгъэри къэлъагъо. Адэ джары, уцIыфмэ цIыф фэдэу 
уагъэтIылъыжьыщт... Бэбэжъ ыгу бгъэм къиузыкIыгъ. 
Зы нэбгырэп, нэбгыритIоп зыгъэтIылъыжьыгъэр, хьадэм 
уасэ фашIэу къушъхьэхъум нэс къыращыжьыгъ, адыгэ 
хабзэр кIыгъужьэу янэрэ ятэрэ зыдэлъ къэхалъэм рагъэкIужьыгъ, лIыжъхэми иныбджэгъухэми къауцухьи, дыухьи 
къыфахьыжьыгъ.
- Тхьэуегъэпсэу, ПэтIращ, сэ гъогу сытехьажьын...- 
Бэбэжъ игупшысэ хьылъэмэ джыри къамытIупщыжьы гъапэу 
ныбджэгъум риIуагъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа, Бэбэжъ, тадэжь укъыдэмыхьэу, 
чэщ щимыхэу?..- зэхихыгъэр ПэтIращ ыдагъэп.- Чылэми 
сыд аIон?..
- Угу къысэмыгъабгъ, ПэтIращ. Сэ тхьаусхакIо сыкъэкIуагъ нахь, щысакIо сыкъэкIуагъэп. ШумафэкIэ кIасэ 
сызэрэхъугъэр сыгу къео, Къэбэртэе лъэныкъом сыщыIагъэти, къысэзыIон сыIукIагъэп. Тхьэм ыIомэ, тыпсаумэ 
чэщ-зымафэ горэм тызэкIэрысынэу сыкъыкъокIын. Непэ 

--- Page 334 ---

Мыекъуапэ сынэмысы хъущтэп, ныбджэгъу горэм Iуагъэ 
фысиI.
- Аущтэу уиIоф щытмэ, сыдэу пшIын, ащыгъум хэгъуашъхьэм нэс сыкъыбдэкIотэн,- Iэдэжьэу шыхэр аIыгъэу, 
къэхалъэм къызIокIотхэм лIитIури шэсыгъэ.
Мыекъуапэ сынэмысы хъущтэп ПэтIращэ риIуагъ 
шъхьакIэ, зы Iофи а лъэныкъом Бэбэжъ щыриIагъэп, 
зыми Iуагъэ дишIыгъагъэп. Хэгъуашъхьэм нэс къызэрагъэкIотэжьрэр игопагъэми, джыдэдэм изакъо хъунэу 
ышIагъэмэ, зыпэ къымыштэн щыIагъэп. Шымрэ ежьырырэ 
гъогоу зытетыр акIыгъужьэу къызызэфэнэжьхэкIэ, ыгу 
нахь псынкIэ хъунэу къыщэхъу. ПэтIращ сэлам къырихыжьи 
зегъэзэжьым гушIуагъэ шъхьакIэ, зэрэгугъэщтыгъэу гур 
къепсынкIэкIыгъэп. Лъэхъу цIыкIукIэ заулэрэ чъагъэу зыкIигъэзагъэри ымышIэу, гъогум дэхи, шъоф гъуим хэхьагъ. 
Шъхьэр гупшысэ хьылъэмэ зэпакIэу ащи хэчъыгъ. Охым 
ичъи тхышъхьэм зыдэчъаем, шыр къызэтыригъэуцуагъ, 
еупчIыгъ:
- Сыд Iофа Мыекъуапэ щытиIэр, дах?.. Ащ нахьи 
нахьышIуба Гощэунае тыфыкъокIмэ?.. Джыдэдэм Гощэунае икъиныгъу, некIо тыгъакIу... Ярэби, Шумафэ зэрэщымыIэжьыр Верэ ешIа шъуIуа? АщкIэ ПэтIращ сеупчIыгъэп, 
сыд сIони сеупчIыщтыгъа!.. НекIо, мыщ тыкъэсыгъахэмэ, 
Верэ дэжь тыдэхьанышъ, етIанэ Ермэлхьаблэ тыкIон.
Верэ фэгъэхьыгъэ къэбарэу зэупчIыгъэ ныом къыриIуагъэм Бэбэжъ ышъхьэ къыгъэунэзагъ. Апэм къыгурыIуагъэп, ежь Бэбэжъ къызэрэщыхъугъэр Верэ ылъэкъуацIэ 
Кургановар зызэхехым, лIы дэкIожьыгъэу къышIошIыгъ. 
Губжымрэ щтэмрэ къытекIоу ныом зеупчIыжьым, къецIэцIэжьыгъ:
- Мы дунэе Iаем, черкес, сыдылIа узэрэгущыIэрэр!.. 
Шъо заом шъуащэрэп шъхьакIэ, узэхъопсэнылI заом 
къелыжьа?!
- БэшIагъа зыдэкIыжьыгъэр?
- Мазэ горэ хъугъэн... ИIэ тIэкIур ыщэжьи, дэкIыжьыгъ. 
СшIэрэп, сшIэрэп зыдэкIуагъэр!..- Гухэлъ Iае жэкIэ-пэкIэ 
черкесым фыриIэми сшIэрэп ыIуи, Донбасс лъэныкъомкIэ 
Верэ зэрэкIожьыгъэр къыриIуагъэп.- Тэ къипхыжьын, 
Россиер ины, Россием кIожьыгъэ, Тхьэм насып къыщырет, 
бзылъфыгъэ шIагъу, унэри мылъапIэу къысищэжьыгъ...

--- Page 335 ---

ГугъэпIэ закъоу Мыекъуапэ щыриIагъэри Бэбэжъ IэкIэзи 
пчэгум къинагъ. Ярэби, ныом Урысый ыIуагъ шъхьакIэ, 
Гощэунае зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ кIогъэна шъуIуа?.. Ащ 
мыкIоу ныом зыфиIуагъэм кIожьыгъэмэ?..

--- Page 336 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 337 ---

- Зигугъу пшIырэр пчъэIушъхьэ тес зыфаIорэр, Мос, 
шъыпкъэ, модэ плъэлъ, хэта мо къакIорэр?..- Гощэунае 
шъхьаныгъупчъэм иплъзэ, лIым еджагъ, пэгъокIынэу 
ежьагъ шъхьакIэ, шъыгъо шъхьэтехъом зэтыриIэжагъ.- 
Бэбэжъ ары!..
- Ары, ухэукъорэп... КъыосIуагъэба Бэбэжъ тхьаусхакIо къызэрэтфэкIощтыр!.. ЫшIагъэп, ышIагъэмэ бэшIагъэ 
къызытфэкIощтыгъэр,- тхьаусхакIо къакIорэм апэгъокIэу 
хабзэпти, Моси зиIэжагъ.
Унэм Бэбэжъ къызехьэм, щысхэр къэтэджыгъэх. Бэ 
шIагъэми зимылъэгъугъэр, тхьаусхакIо къызэрэфэкIуагъэр къыхэщэу Бэбэжъ занкIэу Гощэунае екIуалIи, IаплI 
рищэкIыгъ, тэмэпкъым шъхьэр телъэу заулэрэ Шумафэ 
ыгъэягъ.
- Хъугъэ, Бэбэжъ, зэIун,- Гощэунаий Бэбэжъ ытамэ 
Iэ щифэзэ еушъыигъ,- ащ хэпшIыхьан щыIэп... МылIэжьын 
щыIэп, ау сыдэу пшIын, Шумафэ тхьамыкIэм, илэгъумэ 
ялъытыгъэмэ, къыгъэшIагъэ щыIэп. Дунаим зэрэтетыгъэ 
тIэкIуми къин ымыхъугъэмэ, тхъагъо ылъэгъугъэп.
- Ары, Гощэунай,- Бэбэжъ кIэлэцIыкIум фэдэу ынэмэ 
акIэлъэкIыхьажьзэ, дырегъаштэ,- Шумафэ тхьамыкIэм 
тхъагъо щыIэми ышIагъэп. Узым рагъэшхыфэ хьапсым 
да гъэсыгъ. СшIагъэп, Гощэунай, Шумафэ зэрэщымыIэжьыр... Зымафэ ныIэп къэбар IорIуатэкIэ зызэхэсхыгъэр.
- Тенэгуягъ тэ аущтэу зэрэхъугъэм,- Моси къахэгущыIагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, сшынахьыкI, умышIэщтыгъэмэ сыгу 
къеорэп. ШыпхъукIэ сыплъытагъэти, сэри Аслъан фэдэу 
ори щагум удэзгъэты сшIоигъуагъ. Ар къыздэмыхъугъэми, мощ фэдиз чIыгур къызэпыпчэу, Iофы зебгъэшIэу 
тхьаусхакIо укъызэрэсфэкIуагъэр сигуапэ. Адэ джары 

--- Page 338 ---

гушIуагъоми, тхьамыкIагъоми цIыфхэр зэфещэх зыкIаIорэр. 
Тхьаегъэпсэух, Шумафэ ихьатырми, Мосэ ихьатырми 
хьадагъэм цIыфыбэ къекIолIэгъагъ, сшынахьыкIэ ихьадэ 
амыгъэлъэпIагъэмэ, агъэпыутыгъэп. Адыгэмэ язакъоп, 
Николаевски, Мыекъуапи къысфикIыгъагъэх. Мэфищым 
ыужи, тхьэмэфэ псаум, щыгъын Iухыжьым нэс цIыфхэр 
тфызэблэкIыгъэх. Щыгъын Iухыжь мафэми тагъэнэтIупцIагъэп, лыкIэ, гъомылэкIэ чылэр къыддэIэпыIагъ.
- Шъэотыкъ Къэлэубати танэ къыпфаригъэщагъ...- 
къырегъэкIуми-къыремыгъэкIуми умышIэнэу Мосэ къыIуи, 
шъузми фыреплъэкIыжьыгъ.
- Ары,- шIомыигъо закъуи ынапэ къыхэмыщэу Гощэунаий лIым дыригъэштагъ,- Шъэотыкъхэри хьадэIусым 
къыхэлэжьагъэх.
- Ахэмэ сащыгъуаз, Гощэунай. Мыщ сыкъэкIоным 
ыпэкIэ зымафэ сиаужрэ сэлам Шумафэ фэсхьыжьыгъагъэти, ныбджэгъумэ къысаIуагъ.- Бэбэжъ къыIуи, гукIэ 
щхыгъэ.- Хъущтыр зэхъухэм "е-о-ой" ыIожьыгъ, ара? 
Шъэотыкъ  Къэлэубат зэхэшIыкIрэ гукIэгъурэ зимыIэ цIыфэп, сыда ащыгъум, тапэкIэ чIыпIэ къин узефэм бзылъфыгъэ цIыкIумкIэ шъушIэрэр тэрэзэп ощ пае зэхэтIысхьэгъэгъэ 
лIыжъмэ, старшинам зыкIаримыIогъагъэр?! Чылэм дэсмэ 
ащыщ пэуцужьын горэ ынэIу икIыжьыгъэу зэхихыгъэти, 
шIушIэкIэ танэ къыпфаригъэщагъ, ара?.. Дунаим бай 
лъэпкъмэ ашъхьэ къимыхьанрэ агу къэмыкIынрэ щыIэп!..- 
Бэбэжъ къыIуи, Мосэ дэжькIэ зэплъэм гукIэ къыдыригъаштэу къыщыхъугъ, тхьаусхакIо мыкIуагъэу, цIэцIакIо 
кIуагъэм фэдэу къыухыжьыгъ: - СэшIэ сэ ахэр!..
- ПIорэм шъыпкъэ хэлъ, Бэбэжъ,- Мосэ нахь къыгъэушъэбыжь фэдэу ышIыгъ,- ау уищагу, ори ошIэ, ащ 
фэдэ мафэкIэ, къыпфыдащагъэр дягъэщыжьыгъуай. Ащ 
фэдизэу тэри тыфэягъэп, цIыфмэ аIощтым тышIолIыкIыгъ. Мылъку зиIэм, Бэбэжъ, зы къыпфишIэнышъ, ар 
фэдишъэкIэ зэригъэбыракъыжьыщтыри тэшIэ. Ар Iофэп, 
мыдэ уипсэукIэ-уищыIакIэ къытфэIуат. Сыд уздэщыIэгъэ 
Къэбэртаемэ ящыIакI, япсэукI? Къэбарэу чылэмэ, цIыфмэ 
сыд ахэлъ? Сыд пачъыхьэмкIэ аIорэр? Заом раIуалIэрэр? 
Большевикмэ ягугъу щашIа? ШIукIа? IаекIа?..- упчIэм ыуж 
упчIэр итэу Мосэ Бэбэжъ тыритэкъуагъ.

--- Page 339 ---

- Олахьэ, Мос, бэмэ уакъыкIэупчIэм...- апэ джэуап 
къызэритыжьыщт упчIэр ымышIэу, Бэбэжъ къэгузажъуи, 
Гощэунае дэжькIэ, къыздэIэпыIэр къыригъэкIэу, плъагъэ.
- Умыгузажъоу Къэбэртае щыплъэгъугъэр зэкIэ 
къэIуат,- Гощэунаий лIым къыIуагъэм дыригъэштагъ,- 
ахэр зэкIэ Мосэ ищыкIагъэх. КIонэуи зигъэхьазырыщтыгъ.
- Къэбэртае изакъоп, Гощэунай, сыздэщыIагъэр,- 
къыIощтым фэчэфэу Бэбэжъ зыкъишIэжьыгъ,- къызысэгъэзэжьым, БэслъыныекIи сыкъыдырекIожьыгъ, 
чылэгъо зытIущи сыщахьакIагъ... Олахьэ, Мос, сымышIэ 
къызэрэосIощтри,- Бэбэжъ ылъэгъугъэу къыIотэжьыщтыр 
къызэрехьылъэкIрэр къэпшIэнэу шъхьэр ыгъэсысыгъ, 
ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ ахэIэжьыгъ,- тэ къытэлыекIэу 
къэ бэртаехэри щымыIэх, бэлъкъар къушъхьэрысхэри, 
мыжъор яхъоеу, чIыгур ямакIэу, тхьамыкIэ дэдэх. ЧIыгу 
нахьышIуIоу илъыр джа нэй-псэй шэныбэмэ аIыгъ. Тхъэрэмэ 
яцые хьазырхэр Iупэфых, япаIо ины, якъамэ дышъэпс 
егъэшъуагъ, яфаэтонхэр кIэракIэх, шэу ахэмэ акIэтхэр 
джэгулэх. Адырэ хьасэбэкъум дэтхэр мажъох, мапхъэх, 
мэIожьых, къахьыжьрэр чIыгур зыем дагощыжьы, кIыр 
икIэу мэщым тытефэжьмэ зыгорэу тыхъун аIошъ, гъэ 
къэс ябгырыпхынэхэр зэкIащэх. Сыдэущтэу къыосIощт 
джы: гъэблэнчъэу гъаблэм егъалIэх сIоми пшIошъ хъунэп, 
непэ ямыIэр неущ агъотыжьы сIоми, усэгъапцIэ. Къызэсэгъэзэжьым сызхэхьэгъэгъэ бэслъыныехэри, абадзэхэри, 
къэрэщайхэри, нэгъойхэри ахэмэ анахьышIухэп. ГъэшIэгъоныр, къягъэтIысэкIыгъэ къэзэкъ лэжьакIохэми яIоф 
нахьышIу сшIошIыгъ шъхьакIэ, нахь мыдэймэ, нахьышIоп. 
ТалъэныкъокIэ фэдэу ащи къэзэкъхэмрэ иногородцэхэмрэ 
щызэрэшхых, чIыгур зэтырахы.
- Пачъыхьэм пае, тетыгъор зыIыгъым пае сыд, Бэбэжъ, лэжьакIомэ аIорэр? - фэмыщыIэу зигущыIэ зезгъэукIыхьэрэм Гощэунае къеупчIыгъ.- Заушъэфа, хьауми 
агу илъыр къыхаIукIа?
Гощэунае  упчIэкIэ къэгузэжъуагъ  нахь мышIэми, Бэбэжъ  икъэгущыIакIэ ыгу  римыхьэу  щытыгъэп, къэ бэртэебэслъыные къэбархэр къыIотэнэу къызырегъажьэр арэп, 
Шъэотыкъмэ ятанэ щегъэжьагъ. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, 
Бэбэжъ зишIэрэр, мыщ фэдэ шъхьэихыгъэ нэиутыгъэкIэ 
гущыIагъэу къышIэжьрэп. Зэгорэм зынэ къикIэу мыекъопэ 
гъогум къыщыпэгъокIыгъагъэра, хьауми нэмыкIа джыдэдэм 

--- Page 340 ---

ыпашъхьэ исыр? Гощэунае нэшIукIэ Бэбэжъ еплъыгъ, ежьри 
зэплъыжьыгъ. ЗэкIэлъыкIо-зэкIэлъычъэу илъэс блэкIыгъэ 
зыхы-зыблыр ынэгу къыкIэлъади, кIэчъыжьыгъ. Сыда илъэсиблыр? ЦIыф гъашIэмкIэ бэ, лIэшIэгъумэ къадэплъытэнэу 
хъумэ, зыуи арэп. Илъэсиблыр ГощэунайкIэ къиныгъэми, 
гъогу мымэкIэ гъогу кIыхьэм тырилъэгъуагъэм, акъылэу 
хихыгъэм кIэмыгушIумэ, кIэлъыбгэжьрэп. ЦIыфыбэмэ 
нэIуасэ, уцогъу щафэхъугъ. ЩыIакIэр зыфэдэр - иIэшIугъи 
идыджыгъи - рагъэшIагъ. Анахь чIыпIэ къин ифагъэми, 
ныбджэгъу къыфэхъугъэхэр къыкIэтыгъэх. Шэуджэн 
Мосэу шъхьэгъусэкIэ мы илъэситIум зыкIыгъум игугъу 
ышIыжьрэп, ар иаужрэ насып дахэкIэ, насып гушIуагъокIэ 
елъытэ, щыIэныгъэм щыщ упчIабэу къыфэтэджыщтыгъэхэу амал зыфимыгъотыщтыгъэмэ ар яджэуап, янэфапI. 
ЦIыфхэр анапэкIэ зэрэзэфэмыдэу агукIи зэфэдэхэп. Апэрэ 
IуплъэгъукIэ, гущыIэгъукIэ, гъогу дежьэгъукIэ цIыфыр 
зыфэдэр къызщыпшIэрэр макIэп. Хэтрэ цIыф Гощэунае IукIагъэми, апэрэ цIыфхэр гъогогъу къыфэхъущтыгъэх. Ощ фэдэм иIуи ишIи псынкIэ, гурыIогъошIу. ЦIыф 
псынкIэгъо-зэхэшIыкIыгъо дэдэу Бэбэжъ щымытыгъэми, 
жъалымыгъэм нахьи къыхэмыщрэ гукIэгъу зэрэхэлъым 
Гощэунае егуцафэщтыгъэ, дунаим щыгъощэгъэ кIалэм 
ижъалымыгъэ Сахьидэ хьаджрэтым ижъалымыгъэ шъэф 
хигъэкIуакIэщтыгъэп. Ар апэ дэдэ зыщишIагъэр Николаевскэ маслобойкэм иуправляющ икабинет.
- Заушъэфрэп, къыхаIукIрэп, Гощэунай. Агу илъыр 
занкIэу къаIо! Пачъыхьэм щыщынэхэрэп сIомэ, шъусэгъапцIэ, ау зи къырагъэлрэп. ЦыхьэшIэгъу уашIмэ, ащ 
ехьылIагъэу дунаим къыуамыIон щыIэп. Сыда, Мос, чыжьэу 
узкIэIэбэжьыщтыр,- Бэбэжъ зыгорэ ыгу къызэрэкIыжьыгъэр къэпшIэнэу Мосэ зыфигъэзагъ,- тыгъуасэ, мыщ 
сыкъакIо зэхъум, Чэтунэ дэхьагъум, урам къуапэм дэжь, 
гъэшIэгъон щызэхэсхыгъ. Заом лъэкъуитIур, шхужъым 
нэс, щычIинагъэн фае, курэжъыем исэу сэдакъэ хедзы, 
сызэрэхаплъэрэмкIэ, ешъогъагъ, орэд къеIо. Орэдым 
хэлъыр ошIа? КIэнэкIэлъэ гущыIэхэмкIэ мыжыкъмэ япачъыхьэ Миколэй орэдым хэлъ!.. БлэкIхэрэр къэуцухэти, сэри 
сыкъэуцугъагъ... Щынэ зыфэпIон ынэ кIэлъыгъэп!.. ГъэшIэгъонба, Мос?..
- Сыдыр ищын зигугъу пшIырэ тхьамыкIэм,- Мосэ 
къыIуагъ,- ащ ищынэ зэо пчэгум, Бэбэжъ, бэшIагъэ 

--- Page 341 ---

къызыринагъэр. ПачъыхьэкIэ, жандармэкIэ ар пфэгъэщынэжьыщтэп. Ащ изакъокIэ огугъа? Ермэлхьаблэ мэшIоку 
станцием утехьэмэ, ащ нэмыкI Iаджи щыплъэгъущт, зыр 
мэгъы, адырэр къэшъо.
- МэшIоку станциеми сытехьагъ сэ!..- зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофым игугъу къашIы фэдэу къыщыхъугъэти, 
Бэбэжъ къызIуипхъотыгъ.
- Адэ сыд теплъэгъуагъ?
- Iаджи теслъэгъуагъ. МэшIокухэр зэблэчъых, дзэкIолIхэр зэращэх, хьапсчIэс шъхьафитых пIонэу аIэхэр 
акIыбкIэ щагъэхэу жандармэмэ щыракIухьакIы. ЗытIозыщи къысфычIэплъыгъэх. Сыда сэ укъысфычIэплъыкIэ, 
Мурзаев полковникым къыщысщэфыгъэ тхылъыр сIыгъэу 
дунаим къысэпшIэн щыIэп. ГъэшIэгъоныр, анэ сыкIэкIотагъ 
шъхьакIэ, уфае зыхъукIэ аущтэу зашIы ахэмэ, уитхылъ 
къаштэ,  черкес,  ыIоу зи къыспыпкIагъэп. Язгъэлъэгъущтыгъ сэ ахэмэ сизыцIыфри, сызфэдэ цIыфри!..- хэгубжыкIзэ ежь-ежьырэу Бэбэжъ зэреIожьы: - Черкес-конокрад, 
черкес-конокрад! Сыконокрадмэ шъозгъэшIэщтыгъэ!..
- Пачъыхьэм узэрицIыфыр къэзыушыхьатрэ тхылъ 
пIыгъмэ, Бэбэжъ,- Мосэ щхыпцIызэ къеупчIыгъ,- сыда 
мыжыкъмэ япачъыхь зыкIапIорэр?
Мосэ иупчIэ къэтыкIэ апэм Бэбэжъ къыгурыIуагъэп. 
ЧIыпIэ зэжъу зифэкIэ зэресагъэу, шъхьэр къыпхъотагъ, Гощэунае дэжькIэ плъагъэ, щынагъо зэрэщымыIэр 
къышIэжьыгъэ фэдэу, мы Шэуджэныр цIыф гъэшIэгъон, 
плъэгъурэба ащ къысфидзыгъэр ыIуи, ежь-ежьырэу 
ыпэкIэ-жакIэмэ аIущхыпцIэжьыгъ, етIанэ пкъы ищыгъэмкIэ 
зызэкIиугъуаезэ, псынкIэу къыIуагъ:
- АдыгэхэмкIэ типачъыхьэпышъ ары.
- Адыгэмэ нэмыкI пачъыхьэ яIа?
- ЯIэпышъ арба сэзгъаIорэр! - Бэбэжъ къызэкIэкIуагъэп.
- Ухэукъо, Бэбэжъ.- Шэуджэн Мосэ джыри щхыпцIыгъэ.- Адыгэмэ пачъыхьэ зэрямыIагъэр шъыпкъэ...- 
къыригъэжьэгъэ къодыеу гущыIэр IэкIахыгъ.
- Сэ сIуагъэр сыд, Гощэунай? Адыгэмэ пачъыхьэ 
яIагъэп сIуагъэ. Пачъыхьэ тимыIагъэу зыгорэм имыжыкъ 
пачъыхьэ сштэна? Нибжьи сштэнэп! Тхьэр осэгъэлъэIу, 
Мос, ащкIэ семыгъэз.

--- Page 342 ---

- Уесымыгъэзми, Бэбэжъ, джары Iофыр зэрэщытыр...- Мосэ хэпшIыкIэу ышъо къызэокIыгъ, бэ тыримыгъашIэу шъхьэм къечъэгъэ гупшысэм, ежь-ежьырэу 
зэгыижьрэм фэдэу къыпидзэжьыгъ: - Пщы тиI, пачъыхьэ 
тиIэп аIозэ, егъашIэм адыгэмэ къахьы. ТэркIэ, адыгэхэмкIэ, 
пщыри пачъыхьэри тIури зы - тпшъэ дэсых,- пщы гугъу 
Мосэ къызырегъажьэм, Бэбэжъ зыгорэ къыIо шIоигъоу 
зыкъищэигъ шъхьакIэ, къыригъэIуагъэп.- Ары, Бэбэжъ, 
къызгурэIо къапIо пшIоигъор, шъо, шапсыгъэмэ, пщы 
шъуиIагъэп шъоIокIэ, ШэрэлIыкъо лIэкъолъэшхэр тиIагъэп 
шъуIон шъулъэкIыщтэп, ахэр тырадзыгъагъэхэми, Арсэй, 
Субаш фэдэ лIэкъолъэшхэри, нэмыкIхэри ачIыпIэ ихьажьыгъагъэх. Джащ фэд абдзахэхэри... ГъэпщылIакIо зимыIэ 
цIыф лъэпкъ щыIэп. Бзыикъо заомкIэ гъэпщылIакIомэ яIоф 
ухыгъэ хъугъэп.
- Ащыгъум, Мос, тятэжъмэ хьаулыеу Нэджыд гъэхъунэ лъыр щагъэчъагъэба! - Бэбэжъ зэхихрэр ымыдэу, 
игукъауи къыхэщэу къыдзыгъ.
- Шъхьафитыныгъэм фэбэнэрэ заор, Бэбэжъ, хьаулые хъурэп! - Мосэ къыпиупкIыгъ,- тятэжъхэр зыхэтыгъэ 
Бзыикъо заом яхьщырхэр, сшIэ-сымышIэми, мымакIэу 
чIылъэм щекIокIыгъэп. Ахэр Нэмыцми, Инджылызми, 
Къэбэртаий, Урысыеми, нэмыкI чIыпIэхэми ащызекIуагъэх. ЦIыф жъугъэр къагъэущыгъ, нэмыкIынэкIэ щыIакIэм 
рагъэплъыгъ, ежь ашъхьэ шъыпкъэмэ арагъэусэжьыгъ. 
Мыжыкъмэ япачъыхь зыфапIорэм фэдэу адыгэмэ аIоу 
Iаджри зэхэсхыгъэ. Урысыем ихъухьэрэр сыдкIэ тищыкIагъ 
аIошъ, мэтIысыжьых. Урысыер изакъоу псэурэп, тэри джа 
Урысые хэгъэгу дэдэм тыщыщ, непэп, тыгъуасэп ащ ытэмэ 
чIэгъ тызчIэуцуагъэр. Адрэ цIыф лъэпкъмэ афэдэу тэри, 
адыгэмэ, щыIакIэ къытэзымытрэ тетыгъом зыпэтIэтын фае. 
Ар къызгурыIорэр макIэп, ау къызгурымыIуахэри нахьыб. 
Аужрэмэ уахэт сIонкIи къезгъэкIурэп, апэрэмэ уащыщ 
сIоми, ишъыпкъапIэ сшIэрэп...- гущыIэм хэтэу Гощэунае 
дэжькIэ зэплъэм, мэкъэ Iэтыгъащэм зэрэхэтыр шъузым 
ынэмэ Мосэ акIилъэгъуагъэти, зыкъишIэжьыгъ: - ЗэмкIэ, Бэбэжъ, мыжыкъмэ япачъыхь oIo, адырэмкIэ итхылъ 
зэрэпIыгъым урэгушхо... Къысфэгъэгъу, Бэбэжъ, лыягъэ 
къыосIуагъэмэ, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп.
- Олахьэ, Мос, шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, сэ щтапхэмэ сащымыщ. Ау етIани мыхъун къысэпIуагъэу зыдэсымышIэжь. Адырэ лъэныкъуитIоу зыфэпIуагъэмкIэ 
язэу сыздэщытри къырысыушыхьатынэу джыркIэ зыми 
сыхэмыт. "Эй" Iуи къаджи, узфэе лъэныкъом сыкъыбдежьэщт! Сахьидэ зэриIощтыгъэу, сиIагъ ащ фэдэ ныбджэгъу горэ, Гощэунае ышIэщтыгъ, игугъу къыпфишIыгъэу 
къычIэкIын, зиIо зышхыжьрэмэ сащыщэп,- ардэдэм Бэбэжъ 
зыпчыхьэрэ Тыкъэр ыгу къызэкIыжьым, къызэшIонагъ, 
ау псынкIэу къызфигъотыжьыгъ: - Олахьэ мыхъун, Мос, 
усэгъапцIэ. Тыкъэ Едыдж сыдежьи, къэзгъэзэжьыгъ...- 
къехъулIагъэр ыушъэфыгъэп.
- УиIо пшхыжьыгъэ,- Мосэ щхыгъэ.
- ТыкъэмкIэ сшIагъэм сырыукIытэжьрэп,- Бэбэжъ 
щхыпцIи, Мосэ фычIэплъмэ, Гощэунае фыреплъэкIыжьзэ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Тыкъэ Едыдж сыдэшэсыгъэмэ, мы 
лъэныкъом къэсымыгъэзэнкIи мэхъу.
ТхьаусхэкIо Iофэу къызфэкIуагъэр тIэкIу-тIэкIузэ 
щы гъупшэжьыгъэу хэгъэгу Iофмэ атегущыIэу Бэбэжъ 
щысыгъэми, джыри IофыгъуитIумэ язэшIохын щыгъупшэщтыгъэп. Ары шъхьакIэ, мыры ыIонэу къызэрэригъэжьэщтыр ышIэщтыгъэп. МэшIоку станциеми сытехьэгъагъ, ау 
сызфаер теслъэгъуагъэп ыIуи, тIум язым щыщэу Аслъан 
игугъу къыригъэжьэгъагъ шъхьакIэ, цIэ къеIогъу имыфэу, 
зэрэхъугъэри ымышIэу гущыIэр IэкIэхыгъэу хъугъэ. Аслъан 
кIэупчIэныр хьылъэ къыфэхъущтэп, ягущыIэ зэпыупIэ горэ 
фэхъумэ кIэупчIэн, ар Iофэп. Iофыр Вер ары. Сыд ыIони 
Верэ игугъу къыригъэжьэщт? ТхьаусхакIо укIуагъэу етIани 
бзылъфыгъэ Iоф утегущыIэныр, угу филъым гуцафэ фябгъэшIэу укIэупчIэныр къекIуIорэп. Ау тхьэм зэриIонэу Iанэр 
къэзгъэхьазырыщтыгъэ Гощэунае къэупчIагъ:
- О уиIоф сыдэу щыт, Бэбэжъ? УзIукIэн шIагъо Мыекъуапэ дэсыжьэп.
- Олахьэ сымышIэ, Гощэунай, ар къызэрэосIощтыр,- 
зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыгъомэ гугъапIэ афигъотэу Бэбэжъ 
гушIуагъэ,- тыщыI джа зэрэпшIэу. Дунаир зэхъо кIыгъэу 
мэхъумэ сшIэрэп, хьауми зи хэсымышIыкIэу игъогу сыкъытыренэмэ сшIэрэп, сычэрэгъоу сизакъоу сыкъэнагъ. ЗэкIэри 
зыгорэм мачъэх, макIох, тапэкIэ цIыфмэ ахэмылъыгъэ 
гумэкIыгъом зэрефэх, уяупчIыгъэкIи, къыпIущхыпцIэщтых 
нахь, къэуцухэу къыбдэгущыIэщтхэп. Ори, Мос,- Бэбэжъ 
тхьагъэпцIышъо къытеоу щхыгъэ,- зиягъэ къысэзгъэкIыгъэмэ уащыщ, Гощэунае тхэпщи, тигукIае зэтIон щымыIэу 
Мыекъопэ хэгъуашъхьэм тизакъоу тыкъи бгъэнагъ.

--- Page 343 ---

- Мэкъэе Сахьидэрэ Хьагъур Бэбэжърэ лIыгъэ къахэмыфагъэмэ, сэ силажьа!..- Моси зыкIыб къэгъэзэгъэ 
Гощэунаеу хьакум кIэрытым фыреплъэкIзэ, есэмэркъэужьыгъ.
- Ари тэрэз, аущтэу зэрэхъугъэми сырыраз, нэмыкIэу 
хъугъэми сыгу къеощтыгъэ... Адэ ары, Мос,- Бэбэжъ 
къыIощтыр къин къыфэхъоу хэщэтыкIыгъ,- Сахьидэ хэта 
игугъу зышIыжьрэр, зыдэкIуагъэм Алахьэм шIу щешI, ари 
жъалымыбэ зезыхьагъэмэ ащыщ, ыгу илъыр, зыфаер 
сымышIэу, Iупэ IущхыпцIэм сигъэделэу илъэс пчъагъэрэ 
сыдэшэсыгъ. Ар блэкIыгъэ Iоф, ау сыгу къеорэр Аслъанрэ 
Верэрэ Мыекъуапэ зэрэдэмысыжьхэр ары.
ХъулъфыгъитIум Гощэунае Iанэм адыпэмысыгъэми, 
Бэбэжъ иаужрэ псалъэ зызэхехым, хьакум къыкIэрыкIи, 
къэIуат, къэIуат сыкъыодэIу ыIорэм фэдэу ынэIу фэгъэзагъэу пIэкIор къуапэм къытетIысхьагъ. Зи ымыIоу Гощэунае 
къаплъэ зэхъум, Бэбэжъ фэщыIагъэп:
- Ары, Гощэунай, ары, АслъанкIэ сымыс, зи хъун 
сшIагъэп... Хьаджрэтыгъэ IофымкIэ къыздыримыгъаштэ зэхъум, сыгу кIоди жъалымагъэ дызесхьагъ. Шъуадэжь сыкъихьаным ыпэкIэ мэшIоку станцием сытехьэгъагъ, рабочмэ сахэупчIыхьагъ шъхьакIэ, Аслъан амышIэу 
къычIэкIыгъ. ЗыдэщыIэр къысэшъуIуагъэмэ, сэлам есхы 
сшIоигъуагъ...
- Аущтэу оIомэ, Бэбэжъ,- Гощэунае зэхи хыгъэр 
игуап,- Аслъанрэ орырэ шъуазыфагу къихъухьагъэм 
тырыгущыIэжьынэп. ТIуми шыпхъукIэ сышъулъытагъэшъ, 
шъэф къыжъудысиIэп: тазыфагу лъытэныгъэ, зэфагъэ, 
шъыпкъэгъэ-гугъапIэ дэмылъ зыхъукIэ, тыгухэр зэпэблэгъэщтхэп. Икъун ори, Бэбэжъ, дунэе мэзахэм шыу гъощагъэу узэрэхэтыгъэр, блэкIыгъэр зыщыгъэгъупши, угу 
зыгъэфэбэщтым унэгу фэгъаз.
- Тэрэз, Гощэунай,- Моси шъузым дырегъаштэ,- 
цIыф жъугъэмэ ягукIае нэгу зыщызэфагъазэрэ уахът 
тызхэтыр! Непэ адыг, урыс, ермэл, нэгъой, бэлъкъар аIоу 
зыщызэхадзырэ лъэхъанэп, пачъыхьэм тызщебэнрэ уахът 
тимафэхэр. УилIыгъэ уушэт пшIоигъомэ, ар зыщыуушэтын чIыпIэ техьэ, Бэбэжъ. Адрэ Аслъанэу зыфапIорэр мы 
мафэхэм плъэгъункIэ сыгугъэрэп, Бислъан лъэныкъомкIэ 
агъэкIуагъэу,-  зыгъэкIуагъэри зыкIэкIуагъэри ыушъэфыгъ,- тхьамафэ хъугъэу къэт. Зыгу къыобгъэн кIалэп 
Аслъан.

--- Page 344 ---

- Олахьэ дэгъум,- Бэбэжъ зэхихрэр шIогъэшIэгъон,- 
ащ фэдэу зыхэхьагъэмэ Аслъан ахэзагъэмэ, цыхьэ зыфашI 
пстэури аIофтэрэп. АгъэкIуагъэмэ, Алахьэм егъэпсау, 
къэкIожьын, неущ сыфэмызми, зэгорэм сыкъыкъокIыни 
зэзгъэлъэгъун, ищыIакIи зэзгъэшIэн, ифэныкъоныгъи 
сыкIэупчIэн, пшIэщтэп, мыжыкъмэ агу непэ блэ зэокIы 
аIо...-  къымыIо  шIоигъоми, зэсагъэ гущыIэр ошIэ-дэмышIэу Бэбэжъ къызыIэкIаIом, къысфэжъугъэгъу ыIорэм 
фэдэу щыситIур къызэпиплъыхьагъ, хигъэкIокIэжьзэ, макъэ 
ышIи шъабэу къыпигъэхъожьыгъ. - Сищынагъуи тетын...- 
ар имыкъоу етIани зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Ашъыу, сшыпхъу,  зэрэуимыгопэщтыр  сэшIэ, къысфэгъэгъу, тызэса гъэр 
хьал тфэхъугъэу имыщыкIагъэхэр жэм къытшIудэкIых... 
Фуражкэ нэтIабжъэмэ зыхагъэзэгъагъэмэ, тшынахьыкIэ 
Аслъан щынагъо ищыкIэгъэжьыщтэп.
Гощэунае макIэу Бэбэжъ IугушIуагъ нахь, игущыIэ зи 
пиIухьажьыгъэп. Моси лагъэхэр Iузыхыжьрэ шъхьэгъусэм 
фычIэплъи, ухэгущыIэжьынэу ищыкIагъэп ыIорэм фэдэу, 
нэгушIоу щхыпцIыгъэ. Бэбэжъ ыгу шIу имылъыгъэмэ, ыIуагъ 
Мосэ, тадэжь къэкIощтыгъэп, Аслъан иIофмэ агъапэу 
игугъуи къышIыщтыгъэп. Джыдэдэм ар Гощэунае игупшысагъэми, лIым игупшысэмэ зэратекIыщтыгъэр зы: Верэ 
игугъу Бэбэжъ къызэришIыгъэр игопагъ. Къызщыхъугъэ 
Донбасс лъэныкъокIэ кIожьзэ, Ермэлхьаблэ, Гощэунае 
дэжь, къыздахьэм, Вери зэ-тIо Бэбэжъ къыкIэупчIэгъагъ, 
къызэрэмылъагъощтыгъэм ыгъапэу, сэлам зэрэримыхыжьыгъэр игукъаоу мэшIокум ригъэтIысхьажьыгъагъ.
- Вери уилъэгъу шIоигъоу, Бэбэжъ,- тIэкIу тешIагъэу 
Гощэунае къымыIон ылъэкIыгъэп,- Донбасс кIожьыгъэ.
- Вер пIуи? - Бэбэжъ къэгушIуагъ шъхьакIэ, къызхигъэщыгъэп.- Адэ сэ Верэ мы лъэныкъомкIэ къэкIожьыгъ 
сшIошIыгъ,- Мыекъуапэ зэрэщыкIэупчIагъэр, ныор зэрэригъэзыгъагъэр ыушъэфыгъ.
- Хьау, Степановкэм кIожьыгъэ. Зымафи иписьмэ 
къытIэкIэхьагъ.
- Олахьэ гъэшIэгъоным къапIорэр. А Степановкэри 
тыд джы?
- Донбасс сIуагъэба. Тыд, Мос, о нахь пшIэщт?
- Степановкэм сыщыIагъэп,- Гощэунае зыфаер 
Моси гуцафэ ышIыгъэу тэджи, тхылъ мэкIаем письмэр 

--- Page 345 ---

къытырихыгъ.- Ау Степановкэр зыхэт отдел шъыпкъэр 
къышъосIон, мары, мыщ тетхагъ: Горловский отдел, село 
Степановка еIо...
Шыр зыдигъэуцогъэ Къэрэкъашэмэ яфэтэр щагу 
гъолъыжьакIо Бэбэжъ агъэкIожьыгъэп. ПIэр фашIыжьи 
адрэ унэм рагъэгъолъхьагъ шъхьакIэ, чъыяпэ къемыкIоу 
нэфшъагъо нэс хэлъыгъ. Бэбэжъ кIэгъожьыгъ Шэуджэнмэ 
яунэ къызэринагъэмкIэ. Фэтэрым кIожьыгъэмэ, зэресэгъэ 
шъхьэфитэу псэущтыгъэ: зэрэфаеу фэтэрым икIынти, 
шъхьэгугъу гупшысэмэ заримыгъэухэу, ифэшIу гукIэ 
зэрифэу, тутын ешъоу чэу шъхьапэр игущыIэгъущтыгъ. 
Фэтэрыр ыгу римыхьмэ, иш хьазыр, шъузэпэш ыIони, 
шэсыжьыщтыгъэ.
Унэ илъэу, пIэ шъабэ хэлъэу Хьагъур Бэбэжъ есагъэп. 
Чэщныкъо  гуапэм зэрехьэ, зызэпырегъазэ, зызэрегъэзэкIы. ГупсэфыпIэ ифэн зыщиIорэм, зэмысэгъэ макъэу урамым къытеIукIхэрэр ыгу тефэрэп. НапIэр зэтырилъхьэмэ 
мэз пкIэшъэ Iушъашъэр, шъэф къогъупэ тIысыпIэр ынэгу 
къыкIэуцо, чэщ бзыу макъэхэр зэхихыхэу къыщэхъу. ГупсэфыпIэ  къезымытрэ Степановкэри шъхьэм икIрэп. Адрэ 
отделыр  ары  нахь, Степановкэр щыгъупшэщтэп... Степан... Степан... Степа... Степаныр цIыфыцIэба?.. Мы мыжыкъмэ  къамыугупшысын  щыIэп, агу къэкIырэ цIэр ячылэ мэ афаусы... Ашъыу, адыгэхэри мыжыкъмэ анахьышIуха, 
япщыцIэхэри чылэхэмкIэ зыщагъэгъупшэхэрэп: Хьаджэмыкъохьабл, Тэхъутэмыкъуай, Джэджэхьабл, Пщыжъыхьабл, Къунчыкъохьабл... Степановка, Еленовка, Николаевка... Степановка-Еленовкэр сшIэрэп, Николаевскэр 
мыжыкъ па чъыхьэм ыцIэкIэ аусыгъэу аIуагъ. ЗичIыгу 
къэзгъэгъунэу, зиунэ къэзыухъумэу адыгэ тхьапш ащ текIодагъэр!  Сидоровкэр?.. Дукмасовыр?.. Царскэ Да рыр?.. 
Деминыр?..- сыдэу бэ шъыу адыгэчIым къибэнагъэр!..- 
Бэбэжъ щымылъышъоу къызэшIотIысхьагъ, тутыныбжъэм 
лъыIэбагъ шъхьакIэ, Мосэ емышъоу сешъонэп ыIуи, 
ыгъэтIылъыжьыгъ. Сыдэу мы унэри мэзаха, хэгубжыкIзэ, 
шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, къэбэкъ зэтеуIубагъэр ынэгу 
къыкIэIэбагъ нахь, агъэплъагъэп. КъысэхъулIагъэр сифэшъуаш, сэр-сэрэу пхъэ зэхэIулIагъэм зисшIыхьажьыгъ!.. 
Сыд  фэдэ отдел ыIуагъ ащ... Горло. Горло... Ары, 
Горлов кэ отдел, село Степановка ыIуагъ. Горловко... 

--- Page 346 ---

Горловко...- игубж щыгъупшагъэу, гум къэкIыжьыгъэри 
тырахыжьыщт пIонэу гузажъоу къыкIеIотыкIыжьы. Степановкэр гум иубытэгъошIу, мыдырэр ары нахь! Хъарзынагъэ ба Шэуджэн Мосэ фэдэу тхакIэ сшIэщтыгъэмэ, стхыни, 
сиджыбэ ислъхьажьыни, ыуж сикIыжьыщтыгъэ! Горло... 
Горло... Горловка... Ы-ы, "горлэр" адыгабзэкIэ тыкъынба. 
Ары, "горло, черкес, перережу..." къэзэкъмэ аIоу Iаджри зэхэсхыгъэ. Олахьэ нибжьи сщымыгъупшэн! Еплъ, 
тафагъэтIысыгъэу тыщыс пIонэу ащ къытаIорэр - "горло 
перережу, черкес!.. Теплъын, къэзэкъ нэкIап, зытыкъын 
нахь лъыбэ къичърэм!..
Адыгэ-къэзэкъ зэхэлъэдапIэхэр - псыхъо паром 
икIы пIэхэр, бэдзэршIыпIэхэр, чылэ-станицэ гъогу зэхэкIыпIэхэр - ардэдэм Бэбэжъ ынэгу къыкIэтэджагъэх. Бэрэ 
къыщызэрелъэшъокIхэрэп, нэкъэ-пакъэ зэрэшIхэшъ, 
зэхэчъыжьых. УкIыгъэ азыфагу къыдафэуи къыхэкIы, 
къы дэмыфэми, пчыкIэхъопскIэм фэдэу зэпэбжъаохэшъ, 
текIуагъэри амышIэу зэхэлъэтыжьых. Ащ фэдэ зэхэлъэдэ-зэхэчъыжьыкIэкIэ Мэкъэе Сахьид ары Iэзагъэр. Зы ши, 
зы къэмэогъуи, зы къамыщ пакIи Сахьидэ къытефагъэу 
Бэбэжъ къышIэжьрэп. Къэзаохэрэм защедзые пIонэуи 
етIани щытыгъэп, апчэгу шъыпкъагъ... "Горло перережу, 
черкес!.." ары тышъуфэгъэтIысыгъэу, тышъуажэшъ, 
шъуижэкIэупсыпIэ тычIэс, къэзэкъ нэкIап!.. Горло, Горловка... Сыд сэIо мыр сыжэ зыкIыдэнагъэр, мыщ нахь Iоф 
щымыIэжьэу ара?.. Гощэунае бзылъфыгъэ тхьагъэпцI, 
нэутх. КъызысIоплъэм, сыгу илъыр къышIагъэкIэ сенэгуе, 
Верэ игугъу къышIыгъ, зыщылъэти, тхылъэу къытхыгъэм 
Моси къыригъэджагъ, Степановка ыIозэ, зытIо-зыщэ 
къыкIиIотыкIыжьыгъ. Ары, Степановкэ, къыздикIыгъэ 
лъэныкъом Верэ кIожьыгъэ. АщкIэ щынахьышIоу ешIэмэ, 
орэкIожьы фаеми!.. Ашъыу, МыекъуапэкIи Iофыр щыдэигъэп, унэ иIагъ, Iоф ышIэщтыгъ, ышхыни ыгъотыщтыгъ. 
Сыд ащ нэмыкIэу цIыфым ищыкIагъэр? ЦIыфым Iаджи 
ищыкIагъ, иIэм зыримыгъэзэгъмэ, Iаджри кощын, хэгъэгури къызэлъикIухьан. Мыекъуапэ зэрэдэкIыжьыгъэм 
силажьэ хэлъыкIэ сенэгуе. МэзитIу Iэпэ-цыпэм къэскIухьэу 
сыхэтыгъ, къысэупчIыжьыгъэмэ, ышIагъэр езгъэшIэныгъэп. 
КъысэдэIущтыгъа? КъысэдэIунэу, сIорэр ышIэнэу ВерэкIэ 
сыхэт сэ? Сыришэп, сыримахъулъэп, сырятэшэп. Сыхэт 
адэ джы сэ? Гощэунае ихьатыркIэ нэIуасэ сыфэхъугъэ 

--- Page 347 ---

къодый, ара? А-янасын, мыжыкъыбзэ зэрэIулъыр ары 
нахь, Верэ итеплъэкIи, ицIыф гъэпсыкIэкIи, ипщэрыхьакIэкIи 
адыгэ бзылъфыгъэм фэдэкъабз! Гощэунае римыгъэшIагъэмэ адыгэ шхынмэ яшIыкIэ Верэ тэ щишIэна? Ары адэ, 
Гощэунай ары. Гощэунае цIыф гъэшIэгъон, цIыф хьалэмэт. 
ГущыIэгъу уфэхъугъэ къодыеми, кIэрыкIыжьыгъуай, Iум 
къепкIэ, гум хэпкIэ. Тыхъулъфыгъэ пэтзэ, плъэгъурэба 
къытишIэрэр, ыIорэр тегъашIэ, умышIэн пфэлъэкIыщтэп, 
зиунагъо бэгъон!..
Верэ фэгъэхьыгъэ гупшысэ хэо-хапкIэмэ ыгу агъэшIугъэу, шъэбагъэр къебэкIэу Бэбэжъ заулэрэ щылъыгъ. 
Ары шъхьакIэ, ВерэкIэ гупсэфыпIэ ифэрэп, зы гупшысэм 
адырэр къыкIэлъэкIо, тыгъопчыхьэ зэрэгущыIэгъэ Iоф 
зэхэмыфыгъабэу, хэшIыкI бащи зыфыримыIэмэ екIолIакIэ 
афимыгъотэу шъхьэр зэпакIы. Ахэр зэхифынхэу ежьэшъ, 
фызэхэмыф зыхъукIэ мэгубжы. Зэзэгъынэу зыфэмыяхэр 
Мосэрэ Гощэунайрэ зэдырагъаштэзэ урыс пачъыхьэм пае 
къыраIуагъэхэр ары. Пачъыхьэм узэребэнынэу зыфаIуагъэр 
хъущт, тебдзынри, уукIынри, лъэпкъгъэкIодэу бгъэ кIодынри 
фэшъуаш, адыгэмэ зэо-банэ къязышIылIэгъэ, зыгъэкIодыгъэ, зыхъункIагъэ лъэпкъ ар. Джыдэдэ тышэсыщт пIуагъэми, 
зэкIакIо имыIэу ащкIэ хьазыр, ежь Бэбэжъ зэриIоу зиIо зышхыжьрэмэ ащыщэп. Ау гъэшIэгъоныр, мыжыкъ пачъыхьэр 
адыгэмэ пачъыхьэ зэрафэхъугъэ шIыкIэр ары. Къытэзауи 
тичIыгу ттырихыгъэмэ, пачъыхьэ къытфэхъуныр къекIа? 
Тижъмэ къызэраIотэжьрэмкIэ Къырымхъанри, Тыркуери 
адыгэмэ къашъхьащытыгъ, къязэуагъэх, къябэныгъэх, ау 
япачъыхьэкIэ яджагъэхэп. Олахьэ гъэшIэгъоным мыхэмэ 
аIохэрэр, пачъыхьэ тимыIагъэу пачъыхьэ тиI тIон тлъэкIына! 
Сыд зэзэгъыныгъ ыIуагъ Мосэ? Ары, сыдкIэ еджагъ ащ? 
Олахьэ фалэ уеджагъэкIи а зыцIэ къыриIуагъэр, ужэ 
зэпикIын нахь, къыфэмыIошъун (Россиемрэ Тыркуемрэ 
1829-рэ илъэсым Адрианопольскэ мамыр зэзэгъыныгъэу 
зэдашIыгъагъэр ары Бэбэжъ къымышIэжьышъурэр), сыд 
есэбгъэшIэщтри сшъхьэ зэпезгъэ кIыжьэу, адыгэмэ пачъыхьэ егъашIэм яIагъэп, мыжыкъ пачъыхьэр пачъыхьэ зыфэсымышIыжьы мыхъунэу сыд бэлахьэу къыстефагъэр!.. 
Ары, ары, джы къызгурэIо къэзэкъмэ анэ къызыкIытфырагъэкIырэр, иногородцэ зыфаIорэ мыжыкъхэри натIэкIэ 
къызытфычIэплъхэри. Дунаим тэ ахэмэ ятшIагъэ щыIэп, 
ячIыгу атетхыгъэп, яхапIэ титIысхьагъэп, хымэ хэгъэгу итфыгъэхэп. Мыжыкъхэри цIыфмэ, адыгэхэри цIыфых, ахэмэ 
янахьыжъи янахьыкIи яIэмэ, тэри тинахьыжъи тинахьыкIи 
тэгъашIо, бгъагъэ чIэсхэмэ, тэри тычIэс, ащ яхьалыгъу Iуси 
тэри тихьалыгъу Iус, гъэшIэгъонэп тигъомылэмэ яшIыкIэ 
зэфэшъхьафмэ, тиеу аIуфагъэм ыгъэлIагъэхэп, яеу зыIутлъхьагъэми хьадрыхэ тихьыгъэп. Къэзэкъмэ яшъуаши 
тишъуашэ тырахыгъ, зи ятIуагъэп нахь... Тэрэз, Мос, тэрэз, 
Гощэунай, шъуIохэрэр зэкIэ, цIыф пэпчъ шъхьэкIэфэныгъэ 
зэфамышIыжьэу зэбэнмэ, зэрэукIмэ, дунаим тезэрэгъэтыжьынхэп, тыгъэу зэдыряери, уашъоу ашъхьагъри 
шIуцIэу, нэшъоу къащыхъун... Ау шъугу къешъумыгъау, 
пачъыхьэмкIэ къы жъудезгъаштэрэп, хьау, тебэныщт, тетыдзыщт шъоIошъ, ащкIэ  джыдэдэми сыхьазыр. Шъуибольшевик, меньшеви кэу зыфашъуIохэрэм къарыкIри сшIэрэп, 
сшIэнэуи сыфаеп, хэта джыри зигугъу ашIрэр, кадетхэр, 
эсерхэр, социалхэр, демократхэр... Сщыгъупшэжьыгъи, 
анархистхэр!.. Джахэр, джа анархистхэр ары тхъагъохэр, 
дунаим къырадзэрэ щыIэп, пачъыхьанчъэ-хэбзэнчъэу 
тыщыIэщт aIo. Ы-ы?.. Сыд аIорэр пIуагъи?.. Олахьэ мыхъущт. Сыдэущтэу хэбзэнчъэу ущыIэщта? ПачъыхьэмкIэ 
зыфаIорэм сырыраз шъхьакIэ,  адырэ къыпагъэхъожьрэр 
сыд илIэужыгъу? Хабзэ, бзыпхъэ пхэмылъэу щыIэгъуай, 
тызыфаер тэгъа шIэри, ащыгъум хьайуан шъыпкъэ тыхъунба, тихъуи тибзи намыс  къыуахыжьынэп! АщкIи, 
Гощэунай, къыбдесэгъа штэ.
Гур къыдеIэу Гощэунае фэгъэхьыгъэу Бэбэжъ IyгyшIукIыгъ. Джары узкIыгъум ышъо къыптео цIыфмэ язгъэIуагъэр. Арымырми Гощэунае бзылъфыгъэ Iушыгъ, 
ау Шэуджэным шъхьагъусэ зыфэхъугъэ илъэсым умышIэжьынэу зызэблихъугъ. Бэбэжъ ардэдэм ыгу къэкIыжьыгъ апэ мыекъопэ гъогум Гощэунай зэрэщыIукIэгъагъэр, Николаевскэ маслобойкэм пхъэнкIэкIо-лъэкIакIоу 
зэрэщилъэгъугъагъэр, къалэм къызэкIожь илъэсхэр. 
Джы еплъ ыжэ тIупщыгъэу хэгъэгу Iофмэ атегущыIэ, тэ 
типачъыхьэми, тимыпачъыхьэми, тетыгъор мыжыкъ хэ гъэгушхом щызыIыгъ пачъыхьэм тегущыIэ, лэжьэкIо-псэокIо 
тхьамыкIэмэ яIоф нахьышIу зэрэхъущтым егъапэ, ежь 
гущыIэ кIэщакIо мыхъупэми, лIым къыIохэрэм адырегъаштэ. Шэуджэн Моси ышIэрэ купыр тэ щишIэра? Еджагъ 
сIонти, тэ тыкъызырэдэхъухьагъэм фэдэу ари адыгэ чылэ 
къыдэхъухьагъ, медрысашъохэу ефэнд-молэмэ къызэIуахыгъэхэр умыIощтмэ, гъэсэныгъэ зыщыбгъотыщт еджапIэ 
адэтэп. ТхакIэрэ еджакIэрэ зышIэрэ нэбгыр, нэбгыритIу 
адэбгъуатэми уезэгъын.  Шэуджэным иадыгабзи дахэ, 
иурысыбзи IупкIэ, плъэгъурэба Верэ тхылъэу къафигъэхьыгъэм пцIашхъом фэдэу къызэреджагъэр. Адэ джары, 
цIыф зэрэхэхьагъэр, зэрэхэкIыгъэр гъуащэрэп. Сыд фэдэ 
Iоф епхьылIагъэми хэшIыкI фыриI. ЕтIани ащ фэдизэу 
узэхъо псэн сэнэхьатышхуи иIэп, дэкIо машинэхэр ещэх, 
егъэцэкIэжьых, мэкъумэщышIэ машинэхэми хэшIыкI афыриI. Ахэри  зыщишIагъэхэри  къаIо, зэкIэми атегъэпсыхьагъ. 
ЦIыф ухэхьагъэкIэ, ухэкIыгъэкIэ ахэр къыбгурыIощтэп, 
тэри хьаулыеу, зыгори хэтымышIыкIэу дунаим тытетэп, 
тахэхьагъ, тахэкIыгъ, цIыф ымылъэгъугъэ гори тлъэгъугъэ, 
тыгуи хагъэкIыгъ, агуи хэдгъэкIыгъ, ау Шэуджэным фэдэ 
дэдэр  къыздикIыгъэр  къашIэ!..  Сыд  ащ  хэгъэгумкIэ  тыгъо пчыхьэ   ыIуагъэр?   Ары,  хэгъэгум   жьызэпео   ищыкIагъ ыIуагъ... Хэгъэгум жьызэпео ищыкIагъэнкIи мэхъу, 
хэсшIыкIрэ щыIэп, ау гъэмэфэ жъоркъым мэзым жьызэпео 
къурэ зе хьэ зэрищыкIагъэр дэгъоу сэшIэ. Мэзым чIэуцогъэ 
фабэм жьы тIэкIу къызхапщэкIэ, гопэгъур пшъхьащехы, ау 
жьыбгъэм зызыщыритэкъухьэкIэ, бгъэм дизэу жьы къыщэощэжьы...  Шэуджэнмэ  уакIэрысмэ, аIорэмэ уахэдаIо мэ,  нибжьи зэхэмыхыгъэ Iаджи зэхэпхыщт. Ала хьэм ешI 
ахэмэ aIoy Аслъан зэхихыгъэ купыр. УмыIушми, Iушы 
уашIын!.. Тыдэ аIуагъ Аслъан зыдэкIуагъэр? КIуагъэ аIуагъ 
нахь, IофышIэ щыI аIуагъэп, ы-ы, тхьамафэкIэ къэкIожьынэу 
тыпаплъэ аIуагъ... Олахьэ гъэшIэгъоным, Аслъан нахь 
мыхъури Бислъан нэсын ылъэкIыгъ. ЗэшIокI имыIэмэ, кIошъущтыгъа? ИI, зэриIэри узэреплъэу къэпшIэнэу гъэпсыгъэ. Гъусэ къысфэхъу сIуи селъэIугъ, сеубзагъ шъхьакIэ, 
сыкъыридзагъэп, ежь ыIорэм сфытекIыгъэп. Мощ нахь 
мыхъурэм сигъэсэжьынэу къызысфежьэм, сиджынэхэр 
къыстехьэгъагъэу къычIэкIын, мышIапхъэ есшIагъ... Аслъан 
кIэлэ Iуш,  сыкъызэхишIыкIынэу къысшIошIы. ЕсшIагъэр 
къысфимыгъэгъуми, ащкIэ къыстефэрэр сихьылъэ... 
СшIэрэп, Бэбэжъ, сшIэрэп, Гощэунай иIуагъэу, уидунай 
тетыкIэ джыри зэ хэплъэжь... Олахьэ сымышIэ, сыхэплъэжь ми, ащ нахьэу сызэрэпсэущтыр. СахьидэкIэ сшIагъэм 
ыуж, Аслъан иIоф къыхэмыхьажьмэ, илъэсым къехъугъэшъ, шкIэ щыс згъэтэджыгъэп, мэл нэгъуаджэ горэ 
шыплIэкIэ къэсымыхьыгъэмэ, зиджэгу машIо блэрэм, 

--- Page 348 ---

зищыгъын агыкIрэм сыщыщэп, сынэ къаплъэу кIэтIэйхэр 
зэзгъэпкIылIэжьынха, егъэзыгъэ IофкIэ зыгорэм лые есхыгъэмэ, Алахьэм къысферэгъэгъу...
Адырэ унэмкIэ джэхэшъо зекIо макъэ горэ къычIэIукIыгъэу Бэбэжъ къы щыхъугъ шъхьакIэ, къызэрэшIошIыгъэу 
шIэх дэдэуи кIодыжьыгъэ. Мэзым фэдэп унэр, анахьэу 
усакъыгъэкIи зи зэхэпхыщтэп, адрэм чъыг къутамэхэр 
зэриутэкIхэу, шъхьапэхэр зэфищэхэу, зэкIэрищхэу жьыбгъэ хэтми рэхьат шъэфыри хэубгъуагъэми, Iэгъо-благъом къыщыхъыерэр псэкIэ зэхэошIэ. Ашъыу Мос ары 
мыхъугъэмэ, щэджэгъоужмэ адэжь сышэсыжьыгъэми 
хъущтыгъэ, тхьаусхакIо кIорэр, гъолъыжьакIор хэсэгъэкIышъ, хабзэу щыIэмкIэ, бэрэ щысыныр къекIурэп. KIo, 
етIани хымэкIэ салъытэщтыгъэмэ, нычэпэ щыI, неущ гъогу 
утехьажьын къысаIоныгъэпи. КIэмгуе лъэныкъомкIэ Моси 
сыкIощт ыIуагъэти, дэгъуба мощ фэдэ лIы тегъэпсыхьагъэ 
уригъусэнкIэ, сIон сшIагъэп. Сыд Iоф шъуIуа КIэмгуе лъэныкъомкIэ щыриIэр? Алахьэм ешI, тэ тфэдэкIэ огугъа, ащ 
зэрифэрэ купыр, улIмэ, лIыгъэ Iоф зепфэн фаер. Тэ гъуймэ 
такъыхэплъы, пырамыбжь лъапсэм зетэдзэ, ежь Мосэ 
ыIорэр плъэгъу рэба, тетыгъом цIыфхэр къыпэIэтыгъэн 
фае Лениным ыIуагъ, большевикмэ аIуагъ eIo. Тетыгъор 
хэта? Пачъыхьэр ары. Пачъыхьэр, дзэр, жандармэхэр 
ары. Ахэр Безладнов генералым, Мурзаев полковникым, 
адырэ нэмыкI дышъэ тэмэтелъмэ афэдэх, чIыгу зиIэри, 
тучанкIэ байри, ахэмэ акъогъумэ къакъоплъырэ мылъку 
шъэф зиIэхэри ащ къыкъотыжьых. Мурзаев полковникым 
фэдэхэм, Бэбэжъ щхыпцIыгъэ, дышъэ бетакъ анэ кIэгъэлыди, къызкъоуубытэнхэу къахэкIыщтыр макIэпщтып. 
Ау мылъкутех узежьэкIэ, ащкIэ къыосIощтыр сшIэрэп, 
хэти IэхъомбипшIымкIэ зыхигъэнэнышъ, ащ ущыгъуазэп 
зэраIорэмэ сащыщэп, зыуигъэукIыщт е уиукIыщт нахь, къыуитыщтэп. Къыуитыщта Трахъом, Сидоровым, Хъанкъом, 
Деминым, Бэгъэрсыкъом, Луценкэм, Шъэотыкъым, 
Сокольскэм, хэта ахэмэ афэдэу джыри мыщ исхэр? Олахьэ 
къыуамытын! ШIошъмыхъунэу къыхэфагъэм зегупшысэжьыкIэ Бэбэжъ кIэгубжыхьажьы. Къытамытмэ, къатетхыщтба!.. Адэ лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэхэри щыIэнхэ 
фаехэба, ахэми зэгорэм "ох-ох" аIон фаеба, зытх уфэгъэ 
зэпытыр тхы уфагъэ ехъулIэри, зиунагъо бэгъон!

--- Page 349 ---

ГъашIэмкIэ зэмысэгъэ гупшысэмэ Бэбэжъ агъэпшъи, 
зэрэхъугъэри ымышIэу ящэнэрэ атэкъэ Iогъумэ адэжь 
хэчъыягъ. Чъые Iужъур къызшъхьэрыощтмэ адэжь джыри 
зэ Верэ ыгу къэкIыжьи, Степановкэр къыIомэ, Горловкэр 
къыфэмыгъотыжьэу заулэрэ хэлъыжьыгъ. СыукIытэкIэ 
шIуагъэ иIэп, джар къысэхъулIэзэ насып Iаджи сIэкIэкIыгъ, 
Верэ зыдэщыIэ шъыпкъэр, хэт ышIэра, цIыфым игъогупэ 
зыдынэсыщтыр къэшIэгъуай, нэфылъэшIу тыкъызэрикIэу, 
Мосэ къезгъэтхын, ащ зи хэлъ щыIэп ыIозэ, Iуилъэшъугъ.
УзгъэгумэкIрэр, бэ шIэн, макIэ шIэн, пкIыхькIэ къыобэныжьы зыфаIорэр шъыпкъэу къычIэкIын, Бэбэжъ пкIантIэр 
зэрикIыхэу пкIыхь елъэгъу. ЗыдэщыIэр мыры ыIонэу 
ышIэрэп, унэ гъэкIэрэкIэгъэ ин горэм изакъоу ит, ищыгъынхэр дышъэпс закIэу лIы пщэр жэкIэф горэ лъэбэкъу 
заулэ азыфагу  илъэу, ыпашъхьэ ис. Зы хьэ шIуцIэрэ зы 
хьэ фыжьырэ бгъу зырызым кIэрылъ, лъэкъуитIу щэигъэ мэ ашъхьэхэр ателъых, иных, жабгъох. Зыдэжь кIуагъэ 
па чъыхьэм нахь благъэу екIолIэн зыщиIорэм, лъакъор 
гъэхъыегъу имыфэу, хьэ шIуцIэр къызщэлъэтышъ, цэ 
пэпцIэ гъожьыжъхэр къыздэщырэ жэр къызэтырекъы. 
ЗыфэкIуагъэр пачъыхьэм риIон зыщиIорэм, адрэ хьэ 
фыжьым "гъыр-гъыргъ" ыIоу ытх къыфырещы. Хьэмэ 
зыкъысадзмэ еIошъ, цIыкIу-цIыкIоу къамэм лъыIэбэнэу 
зежьэкIэ, пачъыхьэр мэщхы, Iашэу голъыгъэм щыщ 
зыгуилъэгъожьрэп. Ащ нахьи нахь гъэшIэгъон зыфилъэгъужьрэр, гъончэдж чIэгъчIэлъ нэмыкI щымыгъэу пачъыхьэм ыпашъхьэ ит. КъехъулIагъэр шIошъхьакIоу Бэбэжъ 
шъхьэм етхъожьы шъхьакIэ, сыд емыкIуа къырашIагъэр, 
паIори щахыгъ. Хъущтыр хъугъахэ еIошъ, пачъыхьэм 
жэхэбэнэн зыщиIорэм, хьэ шIуцIэм зыкъыжэхедзэ, хьэ 
жэ зэтекъыгъэм ыIапшъэ дегъэлъадэ, бзэгур ыIыгъэу 
жьым щегъэчэрэгъушъ, джэхэшъогум тыреукIыхьажьы. 
Хьэ шIуцIэ укIыгъэм зыщебэкъощтым адыгэ пэIо хъураир 
къызэрэшъхьащытIысхьажьыгъэр зэхешIэ. Ащ кIуачIэ 
къыритэу ящэнэрэ лъэбэкъур пачъыхьэм дэжькIэ зидзыкIэ, 
хьэ фыжьэу зытх изыщырэм ычIыпIэкIэ лIы сырыф заулэ 
къетаджэ, зэкIэми анахь гъэшIэгъоныр Бгъэлыбэ Къаиди, 
Тыкъэ Едыджи, Хъанкъо Къылыщджэрыий, Забытчэрыий 
нэпцэ пIокIэ сырыфмэ ахэтых, урысыбзэкIи, адыгабзэкIи 
зыгорэхэр къыфадзых. Зыхэтмэ Тыкъэр къахэлъэтышъ, 
ыIэ къолэнитIу щэигъэу, Iэ джабгъумкIэ къэмэ кIэлъыкIыгъэр ыIыгъэу, хэта ар зиер, ары, Бэбэжъ икъам ары, 
пачъыхьэм дэжь ихьэ зэхъум аримытыгъагъэр ары, сыдэущтэу IэкIэ хьагъа,  куомэ,  ынэхэр къыригъэкIзэ, ытыкъын 
зыкъычIе дзэ:
- Горло перережу, Бэбэжъ!..
- Теплъын зытыкъын нахь лъыбэ къичърэм, Едыдж 
цIэплъ! - Бэбэжъ укIакIом пэгъочъышъ, къамэр IэкIеуты, 
къэхъущтыр амышIэу щытхэр къяплъхэу зытыкъын зэрэIыгъхэр джэхэшъогум тезэрэдзэх: - Теплъын, Тыкъэр, зицу 
текIорэм! - Бэбэжъ икуо макъэ къыкIегъэщтэжьышъ, 
зыкъишIэ-зыкъимышIэжьэу пIэгум къетIысхьэ, зеплъыхьэ, 
шъхьаныгъупчъэ къэбэкъым нэфшъагъор къыдэпсы, 
Мосэрэ Гощэунайрэ амакъэ адрэ унэм къеIукIы, сыд пкIыхь 
слъэгъугъэр ыIозэ, гъумтIымзэ, зефэпэжьы.

--- Page 350 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 351 ---

Тыгъэр ошъогу шъыпкъэм къиуцогъагъэп Мосэрэ 
Бэбэжърэ Лэбэ Iушъо къызIохьэхэм.
Гъэмафэм Лабэ зызэрэритэкъухьагъэр къэпшIэнэу 
чъыг лъэпсэжъхэр одыкIэ-мыдыкIэ къыхэщых, етIэпсым 
къыхьыгъэ саери чIыпIэ-чIыпIэу къэлъагъо. Бжыхьэ бгъэжъ 
щтагъэх пIонэу бгъэнышъхьэ унэ итэкъухьагъэхэм чIым 
зыхаутIыIоу IэнэкI-зэгъокIэу Кощхьаблэ къапэгъокIыгъ. 
Зыгорэм сэлам епхынэу щытмэ, лъапсэм ит азэнэджэпIэ мэщыт папцIэр ары зизакъоу чылэм шъхьащытыр. 
МэшIоку гъогум шъхьапырыдзыгъэ шъофэу адыкIэ, Лэшэпсынэ лъэныкъом зыIузыщэикIрэм ит былымхэм акIыбкIэ 
къушъхьэ сыджыфхэр мыблэгъэ-мычыжьэу Мыекъопэ 
лъэныкъомкIэ къыщэлъагъох. Верст шъэныкъо фэдизыр 
къакIуфэ къушъхьэ чэпэфхэр зэримылъэгъугъэр Бэбэжъ 
шIогъэшIэгъонэу, ахэмэ зэраIуплъагъэм лъыпытэу ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ: а лъэныкъомкIэ кIожьи мыкIожьи шIоигъоу хъугъэ. Ау сыдэу пшIын, хэти иунэ зыдэщыIэмкIэ 
ыгуи ыпси щыI. Зигугъу пшIын унэ а лъэныкъом щыриIа? 
ЕкIолIэжьмэ, пчъэр фишIыжьмэ, чэщ зыщырихын бгъагъэ горэ мэз цунэм щыриI!.. УкъэкIожьыгъа, упшъыгъа, 
мэлакIэ улIагъа ыIоу хэт къыпэгъокIын? УздэкIыгъэ щагум 
зэ нэмыIэми уфызэмыплъэкIыжьэу гъогу утемыхь ягъунэгъу ныо цIыкIу горэм зэриIощтыгъэу, дэйми дэгъуми, 
ыгъэзэжьэу зэ дэплъэжьмэ нахьышIу. ДэхэкIаеу Моси непэ 
къыдэшэсыгъ, ягъогуи зэщыгъуагъэп, тыгъуасэ фэдэу 
джыри бэмэ арыгущыIагъэх.
- Ори, Мос, зыфэпIогъэ КIэмгуе укъэсыгъ,- Бэбэжъ 
ишыпэ зэрэдиIонтIэхыщтыр зэрэшIоигъуаджэр ымакъэ 
къыхэща уигъаIоу ишхомлакIэ къыкъудыигъ,- гъогумаф, 
Алахьэм узфаер къыбдегъэхъу, хъяркIэ, нэшхъэигъэ IофкIэ 
сыкъызэрэшъуфэкIуагъэм фэмыдэу, Алахьэм шIукIэ 
джыри тызэрерэгъэхьылI, лIыгъэм Iофыр нэсмэ, зыпсэ 
зышIоIэшIужьмэ сызэращымыщыр, шъхьэщытхъужьыгъэкIэ укъысэмыплъ, сыушъэфрэп, сымастэп, сыцIыф 
нахь, укъысфае зыхъурэм сыкъэбгъотын. Арышъ, сэри 
цIыкIу-цIыкIоу ЛэшэпсынэкIэ зэпыстхъуни, Мыекъопэ 
хэгъуашъхьэ секIужьын.
- Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, Бэбэжъ, непи 
усищыкIагъ,- гупсэфэу гъусэм зедэIу уж Мосэ къыIуи, 
гугъэпIэ джэуап ежэу IугушIуагъ.
- Ара? - Бэбэжъ ащ нахь къымыIожьми, зэхихыгъэр 
зэригуапэр ымакъэ къыхэщыгъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ джы нэс зи къэпIуагъэпи?
- КъыосIуагъэми хъущтыгъэ, ау одырэм-мыдырэм 
тытегущыIэзэ, къэIогъу тыфифагъэп. УзтегущыIэн Iоф 
щыIэ зыхъукIэ, плъэгъурэба гъогури кIэкIы мэхъу, джары 
тижъмэ гъогум лъэой къедз язгъаIощтыгъэр,- мыщкIэ 
Мосэ имысагъэ тырицIэлэжь фэдэу зишIыгъ, гъусэми сэмэркъэукIэ къегыижьэу IущхыпцIагъ: - Сыд уигухэлъ, тыдэ 
уишыпэ гъэзагъэ пIоу ори укъысэупчIыгъэп, ы-ы, Бэбэжъ?
- Уздэшэсрэм игупшысэ уигупшысэ, инамыс уинамыс 
аIошъ, аущтэу сшIагъэми хъущтыгъэ. Ау етIани гъогу 
техьэрэм гъогумаф paIoy хабзэти, зыуж уитыр IофышIуа 
Iоф дэя сфэIошъугъэп,- Бэбэжъи чыжьэу мыIэбэжьэу 
къыIон ыгъотыгъ, сэмэркъэу-тхьагъэпцIышъокIи къыухыжьыгъ: - А купри хэсэгъэкIыжьышъ, унахьыжъба, 
тхьамэтэ маф! Аущтэу оIомэ, уицыхьэ къыстелъмэ, Мос, 
уиIашэ сиIашэ, уинамыс синамыс! - Бэбэжъ ынэмэ ошIэ-дэмышIэ мэшIо шхъуантIэр къакIэутысыкIыгъ.- Угу хэзгъэкIыгъэ  щыIэми къысаIу,  хэзгъэкIынэу къэтри сэгъа шIэ, 
мэфэ щэджагъоми, чэщныкъо мэзахэми мыр тшIэщт пIоми 
сыхьазыр, ащкIэ зыми уемылъэIужь, уигухэлъ сэгъашIэ.

--- Page 352 ---

- АщкIэ сицыхьэ птемылъэу, Бэбэжъ, гъусэкIэ сыкъыпщыгугъырэп. Ппшъэ имыфэщтыр ифэщт зэрэмыIощтми сыщыгъуаз, непэп узысшIэрэр. Ау мы зыуж сит 
Iофым, Бэбэжъ, Iашэ ищыкIагъэп. Ары пакIошъ, тхьэуегъэпсэу, сшынахьыкI, намыс Iофи къыхахьэрэп. Сыдэущтэу 
къыосIощт, ар кIэкIэу къэпIон хъумэ, унэгъуитIу яIоф непэ 
ыуж сит.
- Зыуж уитыр дэгъуми дэими, Алахьэм псынкIэ пфешI, 
хъяр хыуегъэлъагъу.
- Тхьэуегъэпсэу. Зыуж ситыр Iоф къин, сызфакIорэмэ 
сыкъызэхашIыкIыщтмэ сшIэрэп нахь, лъэшэу къыздэхъу 
сшIоигъуагъ. Ар Гощэунае зыфэсымышIэкIэ, сызэрэIуплъэжьыщтыр сшIэрэп. КъыIорэп шъхьакIэ, ныба, къылъфыгъэба, пшъэшъэжъыем фэзэщы. Мэджаджэмэ адэжь, 
Джамбэчые, тымыкIо хъущтэп. Хьасанэ зыIудгъакIэу 
тыдэгущыIэмэ  тыкъызэхишIыкIынэу сыщэгугъы. БлэкIыгъэ Iофым  кIэлъыожь  фишIыжьынэп, ежь иунагъуи 
шъхьа фы, тэ тиунагъуи ары. Пшъэшъэжъыер Гощэунае 
зимылъэгъугъэр бэшIагъэ, адыгэ хабзэр умышIэуи щытэп, 
илъэс пчъагъэм тырагъэплъагъэп, афиIопщыгъ, ялъэIугъ, 
яубзагъ - къыфашIагъэп. Джы непэ сшIэрэп зыкъызэрэтфашIыщтыри.
Шэуджэн Мосэ зыгъэгумэкIрэ Iофым ышъхьэ къызэрэрихэу къыгурыIуагъэу, къыIорэм едэIу къэс Хьагъур 
Бэбэжъ ыгу къыпеIонтIыкIы. Зыщагъэгъуазэрэ Iофыр 
хьылъэ къыфэхъущткIэ арэп, армэ зыхэхьагъэхэр, зи 
аримыгъаIоу къатырихын е зыдэхъугъэр амышIэу къашIуитыгъун, муары Аслъани джащ фэдэу къахьыгъагъ, джы 
еплъ зэрэхъугъэм, цыхьэ фэзышIрэмэ яIоф зэрефэ. Илъэс 
заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Гощэунае апэ нэIуасэ зыфэхъу 
лъэхъаным, джамбэчые нысэу зэрэщытыгъэм щыгъозагъ, 
илIыгъэ Хьасанэми бэдзэрхэми, нэмыкI чIыпIэхэми зытIозыщэ щаIукIагъ, ишъузыгъэм гущыIэ Iаехэр зэрэфигъэIухэ ри зэгорэм фидэгъагъэп. Мыекъуапэ зэрэлъыкIогъагъэр, 
риIуагъэхэр къызнэсыжьым, Iофы зыригъэшIэу ышъхьэкIэ 
зыIуигъэкIэгъагъ. РиIуагъэр цIыф ышIэщтыгъэп, нэбгыритIум язи къыпкъырыкIэу нэмыкI горэмкIэ нафэ хъугъэп. 
Сахьиди ригъэшIагъэп, Гощэунаий хэшIыкI фыриIагъэп. Джа 
лъэхъаным Гощэунае иIоф зэрифагъэми, сыд фишIагъэми 
Мосэ зэрэтегущыIэрэм, зэригъапэрэм фэдэу пшъэшъэжъые Iоф къыхэхьагъэп. Ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ уахътэу 

--- Page 353 ---

нахь нэIуасэ зызэфэхъугъэ лъэхъаными, шыпхъукIэ зеджэ 
ужми, пшъэшъэжъыер Мэджаджэмэ зэрапIурэр ышIэщтыгъэми, Iоф зыригъэшIэу тегущыIагъэп, ыгуи къэкIыгъэп. 
Адэ джары, цIыфым узэреплъэу ицIыфыгъэ зыфэдэр 
къэошIэ. Мафэ къэс адрэ зыгъэгумэкIрэ Iофмэ аблэкIэу 
пшъэшъэжъыеми Мосэ пылъ. Мыщ ычIыпIэ уитмэ, сыдкIэ 
сигъэпэн, сшъхьэ езгъэгъэузын зыгорэм ипшъэшъэжъые 
пIон плъэкIыщт. МэлакIэ лIэрэп, пцIанэп, лъапцIэп, унэ 
фабэ ис, aпIy, алэжьы, ятэ хэмытми, янэжъ шъхьарыт, 
къыщэжьыгъэ бзылъфыгъэу унагъо зыдишIэжьыгъэми 
игугъу сшIыжьрэп. Зятэ иунэ фабэ, иунэ фэшIыгъэ ис 
пшъэшъэжъыеми уимыгъэгумэкIми, узгъэгумэкIын Iаджи 
мафэ къэс къыпфыкъокIы. Ахэмэ сарымыгущыIэжьми, 
пшъэшъэжъыитIоу къыпIэкIэнагъэмэ унаIэ атебгъэтышъу ми 
екъу. Ахэри унэгъуитIу пшъэшъэжъыех, пшынахьыкIэрэ 
орырэ шъуазыфагу дэтых, узщалъэгъурэр ятхъагъу, 
ягушIуагъу, егъэзыгъэп, нэмыкIым фэмышIэрэмкIэ сэ 
апэ сызэритэу зыми уигъэмысэнэп, сэ къысфэнэжьыгъэми, ащ фэдашъо къыптезыштэрэм фэсыдэнэп. Олахьэ, 
Мос, сыоплъышъ, улIы гъэшIэгъоным. Апэ, усымышIэ 
зэхъум, уигугъу IаекIэ бэрэ зэхэсхыщтыгъ, Шэуджэныр 
зилIэужыгъор сыда, адыгэп, урысэп зэраIоу, мыжыкъ 
шъузыжъэу иIэм зыфаер регъашIэ, фаемэ икIэпхын зыщыре гъа лъэшъ егъэлъакIэ, фаемэ ыблыпкъ ыIыгъэу, 
фитгъуаджэу къыздырещэкIы, егъадэ, егъащэ, Хъанкъом, 
Тыкъэм, Бгъэлыбэм aIoy, уигугъу Iaey ашIэу бэрэ зэхэсхыгъэ. УиIоф тшIэнэу Сахьидэ къызысеIом, дезгъэштэгъагъ. 
Уаужи кIэкIэу къэтфыгъагъ. Уинасыпти, Сидоровкэм 
укъикIыжьзэ, тэмэтелъмэ уаубытыгъагъ. Ары, ары, ежь 
тыкъыуигъэшэкIуагъэ пэтзэ, Бгъэлыбэ Къаидэ уику радзи 
Хъанкъом ипчъэIупэ шъузIуагъэзыхьэр ары. Гъуим тыхэтэу 
тыкъыппаплъэщтыгъ. Бгъэлыбэр къызэрэбгъодэкIыжьэу, 
къаплъэмэ укъилъэгъоу уиIоф тшIэнэу ары тызэрэзэзэгъыгъагъэр, джы ныбджэгъу зыкъыпфишIыжьыгъэу aIo. 
Зымафи, мыукIытэу къыпкIэупчIэгъагъ, унэ ипкIыжьына, 
тигухэлъыгъэм сырыукIытэжьи, игугъу фэсшIыжьыгъэп, 
фэсшIыгъагъэми, Сахьидэ щыIэжьэп, узэрэгущыIэрэр 
гонахь, Алахьэм тыкъеухъум ыIонти, Iэр дэгъэчъэягъэу 
Iупчъапчъэщтыгъэ... Ащ ыуж ары ныIэп Хъанкъоми, Бгъэлыбэми яхьилыгъэ зынэсырэр къызызгурыIуагъэр. Сэ 
сизакъоп, Сахьиди ары. Лафышъэ Хьаджмырзи ащкIэ лIы 

--- Page 354 ---

Iушэу къычIэкIыгъ, тыгу илъыр къызэришIагъэр сшIэрэп, 
зыкъытIуигъакIи, уиIоф зытет шъыпкъэр зэхытигъэшIыкIыгъагъэ. Iэ машинэхэр ыщэ къодыерэп ащ, мыжыкъ 
пачъыхьэми ебэны къызытеIом, ащыгъум джа пачъыхьэм, 
ащ тичIыгу къыригъэтIысхьагъэмэ ябэнрэмэ тэри тащыщба 
тIуи, джащ Iофыр щыдгъэтIылъыжьыгъагъ, ащ ыужи укъэмылъагъоу бэрэ ухэтыгъ. Адэ джары, умышIэрэ цIыфым 
мыхъун Iаджи раIуалIэу зэхэпхыщт, Алахьэм ешI тэри къытаIуалIэрэр. Ау арэп непэ Iофыр зыдэщыIэр, Мосэ иIоф 
непэкIэ зэкIэмэ апшъ. ЫмыгъэгумэкIыщтыгъэмэ Iофы зыригъэшIэу  гъогу  техьащтыгъэп. Ярэби, мощтэу мы Iо фым 
сыхэплъэ шъхьакIэ, пшIэхэщтэп, шъузмэ уагъэшIэ щтыр 
aIoy Iаджри лIыхэр тхьаусхэхэу зэхэсхыгъэ, шIомыигъо 
IофкIэ къырафыжьагъэми сшIэрэп. Тыгъуаси непи унэгъо 
кIоцIым ащ фэдэ Iоф ислъэгъуагъэп, мыр къыуаIощтышъ, 
мыр япIожьыщтышъ Гощэунае ыIоу нафэуи зэхэсхыгъэп, 
шъэфэуи сегуцэфагъэп.
ОшIэ-дэмышIэ упчIэу къечъагъэм Бэбэжъ ышъхьэрэ 
ыгурэ зэригъэбгъэжьыгъ. ШIу зыгу илъым шIукIэ упэгъокIыжьын фае нахь, сыд цыхьэмышIыныгъа шъхьэм 
къихьэрэр. Мощ фэдизэу пшъэшъэжъыемкIэ гумэкI хэтыр 
зыми къырифыжьагъэп, къырифыжьэни ылъэкIыщтэп! Ау 
сшIэрэп мы Iофым тызэрэпэгъокIыщтыр. Iашэп, лIыгъэп 
зэраIоу, апэрэу мыщ фэдэ Iоф сырехьылIэ. Гъэщынэнэп, 
гъэукIытэн мыщ ищыкIагъэр, гущыIэ дахэм благъор бым 
къырещы, пщыр къегъэтэджы, джэгур зэхарегъащэ, 
нысащэр рарегъэщыжьы... ГъэшIэгъона апэрэу мыщ 
фэдэ Iоф тырихьылIэмэ, адыгэн тыкъилъфыгъэба, адыгэ 
тыкъыхэкIыгъэба, адыгабзэ тIулъыба, бзэм къымыубытрэр 
къэзыубытыщтыри тэшIэ, олахьэ ащ пае, Мос, усымыгъэнэтIупцIэн...
- Хьау, Мос!..- Мосэ къыIорэмэ Бгъэлыбэм ыцIэ 
къазыхафэм, Бэбэжъ ыдагъэп.- Бгъэлыбэм игугъу тэмыгъэшIы, узщыгугъын цIыфэп ар. Сэ зэрысшIэрэм фэ дэу 
ори ошIэ, чIэ зимыI а зигугъу къэпшIырэр! Ащ фэдиз хащэ 
тшIынэу ищыкIагъэп.
- Олахьэ сымышIэ ащыгъум,- Мосэ ежь-ежьырэу 
зэриIожь фэдэу къыIуагъ,- сэ нахьышIу сэшIы сшIошIыгъ.
- Хьау сIуагъэ! - Бэбэжъ пиупкIыгъ.- Тызхэхьащт 
лIакъори делэп, делэкIэ ежьхэри къытэплъынхэп. Гощэунае, сшыпхъу тхьамыкIэр, ыIу гъэзэжьыгъэу, къытпаплъэу, 
олахьэ IэнэкIэу сымыгъэзэжьын!

--- Page 355 ---

- Мы Iофым Гощэунае хэшIыкI фыриIэп, Бэбэжъ.
- Ы-ы?..- ежь зэгупшысэщтыгъэмрэ зэхихыгъэмрэ 
зэрэзэтемыфэрэр шIогъэшIэгъонэу Бэбэжъ шъхьэр къыпхъуати, шыр къызэтыригъэуцуагъ.
- Iофым рыкIощтыр сымышIэу згъэгумэкIынэп сIуагъэ.
- Олахьэ гъэшIэгъоным...- Бэбэжъ къыIуи, тIэкIу 
тешIагъэу къызэрэшIошIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Адэ, 
лIыми лIы иIоф, шъузми шъуз иIоф, ари хъущт.
Хьагъур Бэбэжъ гущыIэрые хъугъэу къызхигъэщырэп 
шъхьакIэ, мыщ фэдэу гумэкIыгъо чIыпIэ ифагъэу къызимышIэжьрэр бэшIагъэ, сыдэущтэуи къышIэжьын мыщ 
яхьыщыр  Iофыгъо ыпшъэ нибжьи къимыфагъэу. Мыр 
ышIэн нахьи, ялъэIоу, яубзэу, гум имылъыбзэр бзэгукIэ 
ыгъэджэгоу Мэджаджэмэ апашъхьэ исын нахьи, Iэшэ 
ихыгъэр къыпэзыIэтыгъэ куп ахэлъэдагъот, къаукIми къаукIыгъ, псаоу къанэми къэнагъ, фызэшIокIыщтэу лIыгъэм 
къыхьыщтымкIэ къогъанэ зыфишIыжьынэп. Мыдрэ тхьэлъэIу-пщылъэIур сыд илIэужыгъу? КъысэшъуIокIыгъагъэмэ, 
зыдэхъугъэр амышIэу, цIыф тесымыгъаплъэу пшъэшъэжъыер къышъуфэстыгъужьыщтыгъэ. Гум къэкIыгъэр 
фэсакъыпэзэ Мосэ зыфыхегъэпсым, къыфидагъэп:
- Ар зекIуакIэ хъущтэп, Бэбэжъ.
- Гонахь къэпхьынэу уфаеп?
- ЦIыфыгъэп.
- Олахьэ гъэшIэгъоным. Адэ сыдэущтэу пачъыхьэм 
уезэон угу хэлъ, Мос? Ари цIыфы, шъхьакIафэрэ гукIэгъурэ 
зыфашIырэ цIыфыцIэ иI, тхьэми рагъапшэ, шапхъи, бзыпхъи фагъотрэп. Одыджынэу тызэрагъэудэгурэмэ ачIэгъ 
чылысмэ ащ нахьрэ Iоф ачIэлъэп аIуагъ, къащ къафахьы, 
фэтэджых, фэтIысых.
- Плъапсэ къетIэхэ зыхъукIэ,- къыфадзыгъэ гущыIэм 
пымылъэу, Бэбэжъ игулъытэ зынэсрэр игуапэу Мосэ 
щхыгъэ,-Iэ къыпщафэуи плъэгъущт. Пачъыхьэм нэмаз 
фэпшIыкIэ, унатIэ-убгъэгупэ IэхъомбищкIэ уетIыргужьэу 
шъхьащэ фэпшIыкIэ, уфетIысэхкIэ къикIын щыIэп, Бэбэжъ. 
УнатIи хъокIыщт, плъэгуанджи теутыщт. ЕтIани цIыфыцIэ 
зиIэ пстэури цIыфы пшIошIа? Упшъыгъ, уулэугъ, утхьамыкI, 
уныбадж, уикIагъ, унатIэ пкIантIэр телъэкIыкI Хъанкъомэ, 
Сидоровмэ, Бэгъэрсыкъомэ япсэокIо-лэжьакIо горэм раIуагъэу зэхэпхыгъа? Арышъ, сшынахьыкI, Iашэр зыкIэпIэтыри, 
умышIэу ушэсын плъэкIыщтэп. Ятэ игущыIэхэр Гощэунае 

--- Page 356 ---

къызэриIожьэу, зыщыгугъырэм нахьи цIыфым къыщыгугърэр нахьыб, зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм дэшэс, 
ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу!
- Алахь-алахь, гущыIэ щэрыох! - ыжэкIэ-пакIэхэр 
къегъэнэфых пIонэу Бэбэжъ ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- 
Гощэунае ятэ лIы Iушыгъэн фае, шIу щыIэмэ, зыдэкIуагъэм Алахьэм шIу щешI, сыгу къигущыIыкIыгъ. Адэ ары, 
Мос, Iашэр къызипхырэм, зэкIэмыхьажь!.. Джа мыжыкъ 
пачъыхьэу...- къышIудэлъэтыгъэ "мыжыкъ" гущыIэм 
Бэбэжъ къызэшIуигъани, ыгъэтэрэзыжьзэ, псынкIэу телъэтыжьыгъ,- ары шъыу, зэкIэми япачъыхьэу адыгэхэри 
зэрахэтэу, зызылъытэжьрэм, Iо хэлъэп, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, тебэныщт!..- ТIэкIу тыригъашIи къыпигъэхъожьыгъ: - Сахьидэ тхьамыкIэр псаугъэмэ къогъанэ 
ышIыщтыгъэп.
- Тетыгъом зыгу фэмышIур, тизакъокIэ умыгугъ, 
Бэбэжъ. ЗынатIэ пкIэнтIэ закIэхэр тигъусэх, большевикхэр 
япащэх, Лениныр ягъуаз.
Лениным ыцIэ зызэхехым, зыщымыгъозэ макъэ горэ 
шы плъырым зэрэзэхехэу тхьакIумэр зэриупэпцIэу, Бэбэжъ 
шъхьэр кIипхъоти, кIэдэIукI фэдэу сакъыгъэ. Апэрэп мыр 
зызэхихрэр, хэти фаер реIуалIэ. Рэщыд-пашэмрэ Мурзаев 
полковникымрэ ащ зэрэтегущыIэщтыгъэхэмкIэ, уапашъхьэ 
къыщаIо пакIошъ, чыжьэкIэ ыцIэ зэхэпхы хъунэп. Хъанкъо ми, Тыкъэми адырагъаштэщтыгъ, нэгу шъошIо пщэрыри 
адигъэсысызэ, Бгъэлыбэри адежъыупэщтыгъ. Сыд ащ 
ыIощтыгъэр? Тхьэнчъэ цIыкIу горэ Урысыем иутэшъухьагъэшъ, иблыцхэр зэреугъоилIэх, ымышIэрэмэ сшIэрэп 
нахь, тыгъэм упэуцужьын плъэкIына, тхьэм сыпэшIуекIощт 
еIо. Мосэ зэриIоу, зынатIэ пкIэнтIэ закIэмэ аIорэр нэмыкI. 
Гощэунай нэмыIэмэ, Мыекъуапэ щыригъэжьагъэу, ар ыжэ 
дэкIрэп, сеупчIын:
- Арэп, Мос, зигугъу пшIырэ Ленин зыфапIорэр 
уинэIуаса?
- Хьау.
- Адэ уинэIуас сшIошIыгъ сэ...- зэрэкIэупчIагъэмкIэ 
Бэбэжъ кIэгъожьыгъ.- Олахьэ игъуаджэм, уинэIуас сшIошIыгъэм...
- СинэIуасэп, ау гукIэ тызэфэщагъ,- "хьау" ыIуи къызэрэпиупкIыгъэм  Бэбэжъ  къызэригъэнэшхъэигъэр Мо сэ 
къыгурыIуи, къыгъэтэрэзыжьыгъ шъхьакIэ, къыфидагъэп:

--- Page 357 ---

- ШъузэрэмышIэу шъугу зэфэгъун ылъэкIыщтэп.
- Ухэукъо, Бэбэжъ,- нахьыкIэгъэ сэмэгу чIыпIэр зыIыгъ 
шыум Мосэ нэшIукIэ фыреплъэкIыгъ,- зэрэмышIэ Iаджри 
гукIэ одыджыным зэдытеоу къыхэкIы. Нарыч игугъу шIукIэ 
цIыфмэ ашIэу зэхэпхыгъэба?
- Хьа-хьай, зэхэсхыгъэ! - Бэбэжъ ынитIумэ мэшIо 
фабэр къакIихыгъ.
- Хэта шIукIэ тегущыIэхэрэр? Байхэра тхьамыкIэхэра?
- ШIу зыфишIэгъэ, къыгъэгъунэгъэ тхьамыкIэхэр ары 
нахь, баймэ къаубы!
- Адэ джары, сшынахьыкI, уигугъу зышI пстэури 
шIукIэ къыптегущыIэрэп, ар зыжэ удэлъым елъытыгъ. 
Трахъохэми, Деминхэми, Шъэотыкъхэми, Дукмасовхэми 
большевикхэр шIу ябгъэлъэгъун плъэкIыщтэп. Лениныр 
лэжьэкIо тхьамыкIэхэм яхьатыякIу, яочыл.
- Олахьэ ари тэрэзым. Уитэмэтелъ дышъэхэр птестхъыщт епIоу Мурзаев полковникым къыпфидэщтэп. 
Ари тэрэз...- тIэкIурэ кIуагъэхэу, зегупшысэ уж, къыпигъэхъожьыгъ: - Пщы-оркъмэ Хьагъур лъэпкъхэр шIу 
зыкIамылъэгъурэр джы къызгурыIуагъ, тятэжъ Хьагъур 
МосэкIэ къэкIых, Тхьахъохъу НэпашIо къытпаIэты, фэкъолIхэмкIэ тагъэмысэ... Еплъэлъ, Бзыикъо заор зыщыIагъэм илъэсишъэ къехъугъэ пэтзэ, адыгэ ипхъахь-итэкъур 
ащ ыуж апэкIэкIыгъэми, пщы-оркъмэ ащыгъупшэрэп. 
Шъущэрэмыгъупш фаеми, стыкъын,- ардэдэм Горловкэр Бэбэжъ ыгу къэкIыгъ! - лъы итыщтмэ, а пачъыхьэу 
шъузщыгугъырэм игугъэпIэ лъапсэ шъуфыкIэтыутын! 
- Бэбэжъ игущыIэмэ зэрыс онэгум раIэтыкIрэм фэдэу, 
тIэкIуи зыщыгъупшэжьэу къыIуагъ, етIанэ укIытэжьэу 
джабгъумкIэ щыт шыоу щыгъупшэжьыгъагъэм еупчIыжь 
фэдэу хигъэкIокIэжьыгъ.- Арба, Мос? Сыд пIорэ о? Мыхъун горэ cIyaгъэмэ, къысфэгъэгъу, нахьыжъ.
- Мыхъун пIуагъэп, Бэбэжъ,- теубытэгъэ гущыIэхэу, 
Бэбэжъ зэхихыгъэмэ къагъэгушIуагъ, ащ нахьи Мосэ гукIэ 
нахь игушIогъуагъ.
Уахътэр мэфэ егъэзыхыгъом блэкIотыгъагъ шыуитIур 
Джамбэчые Iэгъо-благъом зынэсым.
Шэуджэн Моси, Хьагъур Бэбэжъи Джамбэчые ящыпэдахьэп. Непэ зы Iоф зэригъэгумэкIхэу зэдыдахьэх 

--- Page 358 ---

шъхьакIэ, зэрэмышIэ-зэпэIапчъэхэу бгъу зэфэшъхьафкIэ 
чылэм екIухэу къыхэкIыгъ. Мэфэ щэджагъуи, чэщныкъо 
мэзахи яIагъэп. Ягухэлъхэри зэфэшъхьафыгъэх, къазэрэпэгъокIхэри нэмыкIыгъэх, хьэхэри къыщяхьакъугъэх, 
нэ бгъунджыкIэ къяплъыгъэхэри, хьакIэпэгъокI гушIокIэ 
къапэгъокIыгъэхэри  дэсыгъэх. Дунаим тетыжьхэми 
амышIэу, хэ ти ежь ышъхь зэраIоу, зыщыгъупшэжьыгъэхэри 
къыдэкIынхэкIи мэхъу. Хьагъур БэбэжъкIэ къэIогъуай, ау 
Шэуджэн МосэкIэ пцIэп, шъыпкъэм пэблагъ.
ИлъэситIум къехъугъэн, Гощэунае къызещэ ужыр 
ары, ащ ыпаIокIи тIэкIу тешIэгъагъ Мосэ мы чылэм къызыдэмыхьажьыгъэр. Зыщэ-зыплIи блэкIыгъ, пэгъунэгъу 
чылэхэми чэщыпэ ащырихыгъ, ау, къыIопэнкIи зэришIыщтыр ымышIэу, хэдзыгъэ-пыдзыгъэу Джамбэчые гукIэ 
фэхъугъагъ. Шъыпкъэ пIон хъумэ, чылэ нысагъэмкIэ 
тэрэзэу упсэугъэп ыIоу зыми къыфидзыгъэп, ыгъэмысагъэп. Ащ урыгущыIэжьынэуи щытыгъэп, Гощэунае мыщ 
зэрэщынысагъэри зыщыгъупшэжьыгъэу дэсри нахьыбагъ. 
Мэджэджэ лIакъор ары нэмыIэмэ, ащ къахащэжьыгъэ 
нысэри бын-унагъо хъужьыгъагъэ. Ау етIани, сыдэу пшIын, 
мыщ дэхьанэу гукIэ фэягъэп.
Аущтэу Iофыр щытми, уегъэзыгъэ зыхъукIэ, умышIэн 
щыIэп зэраIоу, гумэкIыгъом къыIофтагъ, ицIыфыгъэ къыщагъ. Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп, упчIэрэр джэуапынчъэу къанэрэп. Ау етIани узэряупчIыщтымрэ джэуапэу 
къыпагъохыжьыщтымрэ Iофыр ялъытыгъ. Тхьэмафэми, 
мэзэныкъоми, зы мафэ нахь мыхъуми зыфэкIуагъэр 
къыфашIагъэмэ, лъэшэу игопэщтыгъэ, хэт ылъэныкъокIи 
къерэкI фаеми, псапэ къыфашIагъэу къыщыхъуныгъи!..
Мэджаджэмэ якъэлапчъэ шышIоIум дэжь хьакIитIур 
зэрэщепсыхрэр Хьасан ары апэ зылъэгъугъэр. Зыфихьыщтыр ымышIэу плъапэ зэхъум, джэныкъо машIом пэс 
Тыгъужъхьаджэр къеупчIыгъ: - Сыд, кIал, а лъэныкъомкIэ 
щыIэр?
- ХьакIитIу, тят, къытфэкIуагъэкIэ сенэгуе,- апэгъокIынэу тэджыгъэ шъхьакIэ, "сенэгуе" зыфиIуагъэр 
къыушыхьатэу, зыр къышIэжьыгъэу къызэтеуцуагъ, Iанэр 
къэзыштэщтыгъэ янэ дэжькIи плъагъэ.
- ХьакIэ тиIэмэ хъяр,- ыкъо ищытыкIэ Тыгъужъхьаджэм къыригъэкIугъэп,- сыд, кIал, узфыщытыр, апэгъокI!

--- Page 359 ---

- Зыр Шэуджэн Мос,- Хьасанэ къэIогъу имыфэу, янэ 
шъхьэр къыпхъотагъ:
- Ы-ы?! Сыд, тхьэм симыукIи, мыукIытэу зыфаер?
- Узфэкуорэр сыд, бетэмал, хьайнапэ тыошIри!..- 
Тыгъужъхьаджэр ныом фэгубжыжьи, мыгузэжъуахэу 
машIом пэIабэзэ, къыIуагъ: - Iоф зимыIэ шэсрэп, Iоф 
яIэщтын. KIo, кIал, хьакIэмэ апэгъокI, унэм ищэх, тIэкIу 
шIэмэ сэри сыкъышъухэхьан. ЯгухэлъкIэ уяупчIэу умыгъэгузажъох.
ЕгъашIэм ышIэщтыгъэх пIонэу Хьасанэ хьакIэмэ нэгушIоу апэгъокIыгъ, пчъэр афыIуихзэ, ишъхьэкIэфагъэ кIэгъэтхъыгъэу унэм рищагъэх. Ащ фэдизым Шэуджэным 
игъусэр  ары  зыщилъэгъугъэр  ымышIэу зэгупшысэщтыгъэр. ХьакIэхэр тIысхи гуфаплъэу зэплъэм, жэкIэ-пэкIэ 
шIуцIэ лIы пытэ зэхэлъри къышIэжьыгъ. ПхъэнтIэкIум 
зыригъэгупсэфагъэми, зипхъотэщтым фэдэу тэмитIур 
зандэ,  нэхэр  сакъых,  гухэлъ  теубытагъэ  зэряIэр аушъэфрэп. ШIомыигъо горэ зэрэзэхехэу къырипхъотыщт 
пIонэу, узэсагъэр уишэн зэраIоу, Iэ инитIум къэмапшъэр 
чIагъэбылъхьагъ, бгы ищыгъэр къэмэ папцIэу гъэкIыгъэ. 
Мыщ елъытыгъэмэ, нахьыжъыгъэ чIыпIэм етIысэхыгъэ 
Шэуджэныр бэкIэ нахь гупсэф. ПлIэIу шъомбгъо рэхьат, 
пшъэ гъумышIу иI, адыгэ пэIо мылъагэр нэгу ихыгъэ бэрэчэтым шъхьарыс. Зы гумэкIыгъуи ыни ынапи къачIэщрэп. 
Итеплъэ щысыкIэкIэ сиIоф зыдэщымыIэ сыкъэкIуагъэп 
ыIорэм фэд.
Сыд митIур зэфэзыхьыгъэр? Шъхьэм къыфихьэгъэ 
упчIэм ошIэ-дэмышIэ джэуап Хьасанэ ритыжьытъ - джыри 
Бэбэжъ  сыда зыуж итыр, Дэгужъыемэ япхъу иIоф зэрефэ мэ сшIэрэп, икъун, зэ уцужьба, зиунагъо бэгъон, уиIуи 
мызэу-мытIоу къызнэсыжьыгъ, пшъхьэкIи зыкъысIубгъэкIэгъагъ... Тэри тыкIэлэцIыкIужьэп, икъуни къэдгъэшIагъ, 
унагъуи тыхъужьыгъ. Армырмэ, сыда митIум Iофэу къыздыряIэр, сыряныбджэгъоп, сыряшъэогъоп зэраIоу!..
ХьакIэщым зэрэщетIысэхыгъэм лъыпытэу зыуж ит 
Iофым игугъу Мосэ къышIыгъэп, ау къыдырекIокI-дырекIокIыжьэу бэри рилъэшъухьагъэп. ГущыIэ заулэкIэ чылэ 
къэбарым, ышIэрэ цIыфмэ япсэуныгъэ, ящыIэкIэ-псэукIэ 
зыкIэупчIэ уж, ахэмэ Бгъэлыбэ Къаидэ ыцIи къахигъэфагъ, 
занкIэу къыIуагъ:

--- Page 360 ---

- Тэ, Хьасан, тыщысын хьакIэп. Шъуадэжь тыкъызфэкIуагъэр Iоф цIыкIоп...- ардэдэм гъучI макъэ зыригъэшIэу, Бэбэжъ къыхэгущыIагъ:
- Ау зэшIомыхын Iофэуи щытэп.
- Ары сэри сIорэр, Бэбэжъ. Мэджэджэ лIакъомкIэ 
гупшысэ зэфагъэ ищыкIагъ, хьау пIоныр псынкIагъо, ау 
ар пIоным ыпэ уздеплъын Iаджи щыI. Хьагъур Бэбэжърэ 
сэррэ тыкъызфэкIуагъэр пшъэшъэжъыер ары. Ермэлхьаблэ тэбгъащэу, янэ, Гощэунае (шъузым ыцIэ хэпшIыкIэу 
къыкIигъэтхъыгъ) етэбгъэлъэгъугъэмэ, тигопэщтыгъэ. 
Мэфищми, тхьэмафэми, мазэми тезэгъы, къытэптрэр 
типIалъэ.  ЗыщышъуIорэ мафэм къышъодгъэолIэжьын. 
Ным  къылъфыгъэшъ, къэзылъфыгъэм сабыир ерэпIу 
пIомэ, лIыгъэ, цIыфыгъэ. Тэри ащкIэ шъуицыхьэ къыттежъугъэлъ, тпIун, тылэжьын, шъощ фэдэу тэри унагъо 
тыкъикIыгъ, лIакъо тыкъыхэкIыгъ.
- ЕтIани, Хьасан,- Бэбэжъ ымакъэ лъэIу хэлъэп, убзэ 
хэтэп,- Iофы зедгъэшIэу тыкъызфэкIогъэ Iофым джыри 
зы хэлъ: лIэкъуитIу азыфагу пшъэшъэжъыер къыдэкIыгъ, 
ари зыщымыгъэгъупш,- псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - 
СикIасэп а зым бэрэ сырыгущыIэжьынэу, сэри ГощэунаекIэ, 
Шэуджэным ягуащэкIэ сыхымэп, сшыпхъукIэ сызэреджагъэри ори умышIэу щытэп!
- Олахьэ сымышIэ, хьакIэхэр, къышъосIощтри...- 
Мэджэджэ Хьасанэ къариIощтыр ымышIэу Iоф хэфагъ, 
"хьау" шъосIонти хъунэп, къэбарыр зэхэзыхыжьрэ цIыфхэри сыдынэкIэ къысэплъын, мо зынэ къилыдыкIрэ Бэбэжъи 
зыжэкIэ-пакIэ хэIэбэжьрэмэ ащыщэп, тыщигъэIэнэп, етIани 
мазэ нахьи, зы мафэ нахьи орэмыхъу, пшъэшъэжъые пэкъэ 
цIыкIур зыкIэрысчышъунэп, зыпIугъэ тянэкIи, шъузымкIи 
гонахь... Ары пакIошъ, Хьасанэ къызхимыгъэщэу гукIэ 
къызэкIанэ, а зигугъу къысфэшъушIырэ дэхэжъыр джы 
нэс тэ щыIагъа, къэлэ урамхэр къыричъыхьакI зэхъум, 
зыдэщыIэр ышIагъэп,  фапIугъахэшъ,  пшъэшъэжъыер 
ылъэ гъу шIои гъу. Олахьэ ащ нахьрэ уз уимыIэу уилIыкIыщтми къыпфязгъэщэныр  хэгъэкIи нэ  закъокIи утесымыгъэплъэн!.. Икъун хьайнапэ чылэм ыпашъхьэ сызэрэщыпшIыгъэр, уиикIыжьыкIэ зэхэзыхыгъэр къыздэбгъэхьащхыгъ, 
мыс къарэ сябгъэшIыгъ...- Сэ мы Iофым сытегущыIэныр 
къыстефэрэп,  шъори шъумышIэу щытэп адыгэ хабзэр 
зыфэ дэр, мы унэм нахьыжъ ис, ащ къызэриIу... Ау тятэ 
шъуилъэIу къышъуфишIэнэу сыхаплъэрэп...- ардэдэм 

--- Page 361 ---

лъэгуцэмкIэ пскэ макъи къыщыIугъ, хьакIэмэ къазэрэхэхьащтыр къаригъашIэу, Тыгъужъхьаджэр къыхэпскэуIукIыгъ.- 
Муары, ежьри къэкIо...
ЛIыжъ нэшхъо-пэшхо лъагэр фэбытышъоу пчъаблэм 
къызщэлъагъом, щысхэр фэтэджыгъэх, сэлам къарихи, 
адырэ нахьыжь тIысыпIэ жантIэмкIэ къохьагъ. КъакIэупчIагъ, 
ацIэхэр, лIакъоу къызхэкIыгъэ хэр зэригъэшIагъэх. Шэуджэн 
Мосэ зыщыщ чылэр ешIэ пэтми, зэ къыригъэIожьыгъ, дэсмэ 
ащыщ нэбгырэ зытIуми къакIэупчIагъ. Хьагъурхэми анэсыгъ, 
Бэбэжъ ымышIэрэ горэми игугъу къышIыгъ, зэлъэкъоцIэгъухэу къычIэкIын. Ахэмэ ауж Тыгъужъхьаджэм къыIуагъ:
- Адэ, кIалэ, мырэущтэу нэгу нэкI IэнэкIэу тызэIуплъэу 
тыщысыщта, Мэджэджэ лIакъомэ яунэ гъомылэ щызэрахьажьрэба хьакIэми къытаIон, модэ зэ ахахь.
- Мыхэр, тят, щысын хьакIэхэп, гухэлъ яI,- Хьасанэ 
къэпсынкIагъ.
- Гухэлъ зимыIэ, сикIал, лъэрыгъ иуцорэп. Ягу хэлъ 
шIумэ, Алахьэм тэри шIукIэ тапегъэгъокIыжь! - Тыгъужъхьаджэм ыжэкIэ фыжь Iэгушъор ригъачъи, ыкъо 
гумэкIыгъоу хилъэгъуагъэр къызхигъэщыгъэп.- Ащ пае 
пшIэн щыIэмэ къэмыгъан...
Апэрэ къэIотэгъум нахь кIэкIэу Шэуджэн Мосэ къызфэкIогъэ Iофыр гугъапIэр къебэкIэу Мэджэджэ лIакъом 
инахьыжъ Тыгъужъхьаджэм фиIотагъ. ЗэрикIыгъэм нахь 
псынкIэу щэлэмэ Iатэрэ шъоупс къошынрэ тетэу Хьасанэ унэм Iанэ къычIихьагъ, ежьри кIуати, ятэ ыпашъхьэ 
щымытIысэу, пчъэмкIэ нахь пэблагъэу уцугъэ. Мосэ 
къыIорэм хэмыгущыIэу, къеухыфэ Тыгъужъхьаджэр дэIуагъэ, етIанэ зыгори зэхэзымыхыгъэм фэдэу, мыгузэжъуахэу, щысмэ ариIуагъ:
- Гъомылэм шъухаI, хьакIэхэр,- Мэджэджэ лIыжъыр 
Iаби, щэламэр ыштагъ,- шъо сшIэрэп, хьакIэхэр, мыщ 
шъузэреплърэр, сэ щэлэмэ фабэр сикIас...- щэлэмэ 
стырым фэгъэхьыгъэу Тыгъужъхьаджэ лIыжъым сыд 
ыIощтыгъэми, хьакIэмэ ягухэлъ шъхьэм икIырэп, къыриIолIэщтыр ымышIэу зырегъэукIыхьэ.- Щэлэмэ фабэм 
шъуеплъ, шъоупсри къекIу...- щэламэмрэ шъоупсымрэ 
ащытхъузэ, ошIэ-дэмышIэу Мэджэджэ Тыгъужъхьаджэр 
къэупчIэ: - Адэ, хьакIэхэр, шъуигухэлъкIэ мо щытым сыд 
къышъуиIуагъ?..

--- Page 362 ---

- Нахьыжъым къызэриIу, ау тятэ къышъуфидэнэп 
къытиIуагъ,- къыраIуагъэр Мосэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Ары Iолъ къышъуиIуагъэр...- Тыгъужъхьаджэм 
къыIуи, кIэкIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Зи мыхъун къышъуиIуагъэп, тэрэз, тэрэз...- кIэгубжыкIба уигъаIоу, лIыжъыр 
ыкъо дэжькIэ плъагъэ.- Адэ сэры лIакъом нахьыжъыр, 
Мэджаджэхэри зы лIакъоу Джамбэчые дэсых, сIорэм 
блэмыкIынхэу сащэгугъы, Алахьэм гугъэ мафэ хегъэтых!.. 
ХьакIэ,- Мосэ зыкъыфегъазэ,- сипшъэшъэ пэкъэ цIыкIу 
мазэрэ къэжъугъэтмэ, шъуезэщынба?..
- Тхьэуегъэпсэу, Тыгъужъхьадж!..- Мосэ игумэкI нэгу 
гушIом къыгъэнэфыгъ.
- Ащ сэркIэ тхьаегъэпсэу хэлъэп... Ощ нэмыкIым 
игукIэгъу зэхапшIэу, Iофы зебгъэшIэу узэрэпылъымкIэ, 
ар уадэжькIэ къэрэн, сикIал. ШъукъызлъыкIогъэ цIыфэу 
къэхъу пэтрэм Мэджэджэ лIакъом нэмыкI лIакъуи ылъ 
хэлъ... ЗыгорэкIэ мазэр пшIомакIэмэ, Шэуджэныр, кIыр 
къэмысэу, чъыIэ мыхъузэ, пшъэшъэжъыер къысфэпщэжьми сезэгъы, сыкъэмыгъэнэтIупцI... Модэ, кIалэ, 
бзылъфыгъэмэ ахахьи, пшъэшъэжъыер къагъэхьазырынэу 
яIу. Бырсыр къытамышIылIэнэуи афэгъэпыт, ары нахь 
зэкошъоожьхэу, ттырахы пIонэу къежьэщтых...
Нинэ пшъэшъэжъые Iасэу, пшъэшъэжъые нэгушIоу 
къычIэкIыгъ.
Мосэ зэIабэм, егъашIэм къышIэщтыгъ пIонэу ыIэ цIыкIухэр  къыпигъохыгъэх, онэгу зэрашIрэр игуапэу лIым 
ы бгъэ зычIифызагъ. Зыгорэхэр къыIохэмэ, Моси дэгущыIэжьзэ, гъогу кIэкIкIэ Джамбэчые къыдэкIыжьыгъэх. 
Заулэрэ къэкIуагъэхэу Бэбэжъ къеджагъ, Iэ къыфишIыгъ 
шъхьакIэ, псэ зыфишIыгъэми, фэкIуагъэп. Аущтэу пшъэшъэжъыем зызэришIрэр Бэбэжъи игопагъ.
- Мос, сэ сшIэрэп нахь, цIыфхэр зэзыщалIэрэ нэпх 
пIыгъкIэ сенэгуе,- Кощхьаблэ нэсыжьыгъэхэу Бэбэжъ 
къыIуи, пшъэшъэжъыеу чъыерэр къыгъэущынкIэ щынэу 
шъэбэ-шъабэу щхыжьыгъэ,- къыбнэсрэр къыопкIылIэ!
- Нэпх сIыгъыр сшIэрэп,- Моси къесэмэркъэужьыгъ,- 
ау  сышъоупс...
- АрынкIи мэхъу. Сигуапэ, Мос, сигуапэ непэ къыбдэхъугъэмкIэ. Мы пшъэшъэ цIыкIур, Гощэунае фэдэкъабз, 

--- Page 363 ---

къытатмэ, къытэкIущта, сыдэущтэу къэтхьыщта cIoy сигъапэщтыгъэ. КъыокIугъ, угу зэрэпэблагъэри зэхишIагъ, 
Алахьэм ихъяр шъуегъэлъэгъу, жъышъхьэ мафэ шъори 
Мэджэджэ лIакъори шъурегъэхъулI. Гощэунае, сшыпхъу 
тхьамыкIэр, Iэджи бгъэгушIощт... Адэ джары, уцIыфмэ, 
цIыфыгъэм изехьан зыуи арэп. О сыкъыптегущыIэжьрэп, 
Мос. Мэджэджэ Тыгъужъхьаджэм ицIыфыгъи, инэхъоий, 
инамыси сехъопсагъ. Гощэунае сэлам сфехыжь, Аслъани 
ары. Джа зэрэсIуагъэу, тшынахьыкIи ыгу къысерэмыгъабгъ, 
тэщ нэмыкI ащ дунаим щыриIэп... Лабэ шъуикIыжьмэ, сэри 
мы лъэныкъомкIэ, Мыекъуа пэкIэ згъэзэжьын...
Аужрэ псалъэр къызщиухыщтмэ адэжь Хьагъур 
Бэбэжъ, щымыщ горэм зыкъыхидзагъэ фэдэу ымакъэ 
къеохыгъэу Шэуджэн Мосэ къыщыхъугъ. Гуфаплъэу 
еплъыгъ шъхьакIэ, мыдрэри, зыкъишIэжьэу къыIугушIуагъ.
- ТалъэныкъокIэ сыдыгъо укъыкъокIыщт, сшынахьыкI?
- Алахьэм тегъэпсау, тыпсаумэ, чъыIэ къэмыхъузэ, 
тхьамэфитIу горэмкIэ сыкъыкъокIын... Аслъани сыIумыкIэ, сшъхьэкIэ сыдэмыгущыIэ хъущтэп. Ащ нэс сиIоф 
зытIу горэм аужи сфын...- Хьагъурым игупшысэхэр къеушыхьаты пIонэу чыжьэкIэ, Кощхьэблэ гъунэмкIэ мэшIоку 
макъэри къэIугъ, ар шъоф ныбэм икIодэгъу имыфэзэ, 
нэмыкI мэшIоку макъи къэтэджыгъ, ар къыздиIукIыгъэ 
лъэныкъомкIи Мосэ плъагъэ, заом Iуатэкъорэ дзэкIолIхэри 
зэризхэм уехъырэхъышэжьынэу щытыгъэп. ТIэкIу тешIагъэу, одкIи-мыдкIи щымыщэу, ежь зэриIожьрэм фэдэу 
Бэбэжь къыIуагъ: - Дунаири зэрэщытри сшIэрэп, къэшIэгъуай... О уиIуагъэу, зыкъызэблехъукIэ, енэгуягъо... 
Узэпэш, сшынахьыжъ!..
- ХъяркIэ, Бэбэжъ.
Шыур Лабэ зэпырыкIыжьыгъ. Шэуджэн Мосэ иш 
лъэмакъэ кIэдэIукIзэ, мэз жакIэм къокIодэжьыфэ Хьагъур 
Бэбэжъ бжыхьэ мэзахэм щыдэIуагъ. Заулэрэ щытыгъэу 
МыекъуапэкIэ згъэзэжьыщт зыфиIуагъэмкIэ мыкIоу, Лэбэ пэ станицэмкIэ ишыпэ ригъэгъэзагъ.
- А сипшъэшъэжъый!.. А сиIубыжъый!.. А сыпсэ 
закъу!.. Ора сэIо? Тыдэ укъысфырахыгъа?.. СыкъэошIэжьа, 
нынэ!..- ыIомэ, IаплI рищэкIмэ, ебэузэ бгъэм чIифызылIэ мэ, зыкIэрихыжьмэ еплъзэ, Гощэунае зыщетIысэхыгъэ 

--- Page 364 ---

пIэкIор къуапэм зыщимышIэжьэу бэрэ щыхэкуукIыгъ, 
етIанэ янэрэ ыпхъурэ нэмыкI унэм имысыжь фэдэу мэкъэнчъэ нэплъэгъукIэ зэплъыжьыхэу заулэрэ щысыгъэх. 
Шъузым игушIогъо шъабэрэ пшъэшъэжъыем игупсэф 
шъэфрэ Моси зэпигъэунэу фэягъэп. Сыд икIыхьагъэу 
къыщыхъущтыгъэми, къехьылъэкIыщтыгъэп, ижьыщэгъу 
ыгъэохъунхэкIэ атенэгуикIэу насыпышIомэ ярэхьат къеухъу мэ...- Къысфэгъэгъу, Мос!..- нымрэ пхъумрэ зэрямызакъор Гощэунае къешIэжьышъ, укIытэр къытекIоу, лIым 
нэшIукIэ къеплъы: - Тхьэуегъэпсэу... Псапэ сфэпшIагъ... 
Тхьэуегъэпсэу!..- щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъ 
пIонэу еупчIы: - Сыдэущтэу Мэджаджэми уахэхьагъа?.. 
Пшъэшъэжъыери сыдэущтэу къыуатыгъа?..
- Мэджэджэ Тыгъужъхьаджэмрэ Хьагъур Бэбэжърэ 
уитхьаегъэпсэу апэгъох, Гощэунай...- Мосэ тхьагъэпцIышъо-сэмэркъэушъоу щхыпцIыгъэ.- Ахэмэ яшIуагъэ 
къытэкIыгъ. Бэбэжъ сигъусагъэ, Тыгъужъхьаджэм тихьатыр къылъэгъуи, цIыфыгъэ къытихыгъ.
ЯтIонэрэ мафэм, пчэдыжьым къызэтэджыжьхэм, 
Гощэунае лIым елъэIугъ:
- Чылэм, Шъхьащэфыжь, тыгъакIу, Мос.
- Сыд къыщытшIэщт, блэкIыгъэ тхьаумафэм тыщыIагъэба?
- Мариерэ Тамарэрэ пшъэшъэжъыер нэIуасэ афэсшIы 
сшIоигъу...

--- Page 365 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 366 ---

1917-рэ илъэсыкIэр къызихьэгъэ мафэхэр зэрэчъыIагъэхэм фэдэу Ермэлхьаблэ лъэныкъомкIэ кIымафэр 
щы чъыIагъэу къэзышIэжьрэр макIэ. БлэкIыгъэ уахътэм 
шIу къыхьыгъэми е къыхьыгъэми зыгу изыубытэу хабзэр 
анахьэу мэкъумэщышIэхэр ары шъхьакIэ, мыщ фэдэу ос 
зытемылъ  чIы  пцIэнэ чъыIэ къазыфыхэкIыгъэр къашIэжьрэп.
ИлъэсыкIэм ос шъэбэ макIэ къымыхьыгъэу арэп, 
къихьанкIэ мэфитIу иIэу ошъогур пщэмэ къаупIыцIи, тыгъэр 
чIагъэбылъхьагъ, ар зыхъугъэм сыхьат зытIущ темышIэу 
къесын ригъэжьагъ. Осыр чIым тегупсэфэгъу имыфэу 

--- Page 367 ---

тыгъэжьыр ос-хъот зехьэкIэ къилъыгъ, чIыгуи огуи осыфкIэ 
зэрищхылIэу, къесыгъэ тIэкIур чIым тыримыпхъэнкIыкIэу 
уцугъэп. Тыгъэжьымрэ темыр лъэныкъомкIэ къикIыгъэ 
чъыIэмрэ зызэхэожьым, чъыIэжьым пэр пистыкIэу, Iур 
ристыхэу, зэрэдунаеу щтыргъукI къышIыгъ.
Жьыбгъэ лъэшым зынэмысрэ къыгъанэрэп. Чъыг 
пцIэнэ шъхьапэхэри зэфещэх, зэIуедзых, шъхьаныгъупчъэ 
къэбэкъхэри  реутэкIых.  Зыпырикъурэр шъхьэшъо-нэпа шъо регъафэ, реуты, рекIыкIы, зыпыримыкъурэр хигъэгъыкIми мэгушIо, урамхэр епхъэнкIых, еушIоих. Шы 
емылыч минмэ атх зыридзагъэшъ, шысэку зэмышъогъухэмкIэ утысэу шъхьэчъэ-псэчъэ гуихэу мэзечъэ, мэфищ 
жьызэпеом ричъыкIыгъэр фимыкъоу яплIэнэрэ мафэми 
деублэжьышъ, уцужьынкIэ цIыфхэр зажэщтыгъэ жьыбгъэм ищыщ макъэ хэхъо нахь, хэкIрэп.
КIымэфэ дунэе пцIанэм техъыкIрэм Гощэунае кIэдэIукIзэ, шъхьэр егъэсысы, тхьамафэм къехъугъэми унэм 
Мосэ зимысыр, зыдэщыIэри ымышIэми, ыгуи ыпси лIымкIэ 
гъэзагъэ. Дэныр щигъэти, дэным чъыIэ ыгъэлIэгъэ Iапэмэ 
япщэжьыгъ, плIэIу дыигъэми ридзэщт цы шъхьатехъоми 
зыфиплъыхьагъ. Гъогум тетмэ анахьи сынахь Iофа, зэгыижьы. МыекъуапэкIи мыщ фэдэу щычъыIа шъуIуа?..
Ащ Гощэунае зыкIигъапэрэр мэфэ заулэ хъугъэу а лъэныкъомкIэ ыгу щыIэшъ ары. КIэмгуе икIынышъ, Мыекъопэ 
дырекIокIыкIэ Фэдз, Мамыжъ Мусэм дэжь, екIолIэжьынэу 
Мосэ игухэлъыгъ, къыгъэзэжьмэ, Чэтунэ къыдэхьажьыни, 
уIэгъэ хьылъэ телъэу заом къикIыжьыгъэ большевик горэм 
зыIуигъэкIэнэу щытыгъ. Чэтунэ къэсыжьмэ Iофэп, кукIэ 
мэфэныкъо  гъогуи утетыжьыщтэп. Чэтунэрэ Ермэлхьаблэ рэ азыфагу мыуцужьын жьыбгъэр зэрытыр, кIымафи 
гъэмафи щыречъыхьакIы. Джа Алексеевкэ къутырым 
дэжь укъызщыдэкIоежьрэр ары зыщыбэлахь дэдэр, 
зимышIэжьэу мыжъокIэ сэпэ зэхэлъыр къыпIуетакъо.
ГъэрекIо гъэмэфэгу мазэм джа къутыр тхышъхьэ 
нэкIым ошъушхом зэрэхиубытагъэхэр Гощэунае ыгу 
къэкIыжьыгъ. Чэтунэ бэдзэрыр яушъхьагъоу мэфитIо 
станицэм къыдэсыгъэх. Гощэунае бзылъфыгъэ джанэми, 
хъулъфыгъэ гъончэджми дыгъэ заулэ ыIыгъыгъ, хъэдэным 
хишIыкIыгъэ нысхъэпэ заули куплIэм дэлъыгъ. ЩэфакIохэр 
къебэнхэу ыIыгъхэр щащэфыным нахьи, амыщэфхэу нахь 
охътабэ тешIэныр Гощэунае игопагъ. Ахъщэ лые унагъом 

--- Page 368 ---

илъэп шъхьакIэ, арэп Iофыр зэлъытыгъэр, Мосэ иIоф ежь 
зэрэфаеу къызэшIокIмэ, Гощэунае рэзэщт. БэдзэрыкIо 
ушъхьагъукIэ Чэтунэ пэIудзыгъэ къутырмэ къарыкIыгъэ 
цIыф зырызмэ Мосэ аIукIэн, адэгущыIэн фае, ермэлхьаблэ 
большевикмэ я Комитет ышIыгъэ унашъохэр, тхылъ къэбар 
хэмылъэу, шъхьэихыгъэ-нэрылъэгъу зэдэгущыIэгъукIэ 
алъигъэIэсыныр, зыщыпсэухэрэ чIыпIэмэ ялъытыгъэу 
непэ ашIэнэу къатефэрэр ариIонэу, нэмыкI упчIэу къэтэджхэрэмкIэ джэуап афэхъунэу ипшъэрылъ. Гощэунае 
мадэ, мащэ, хъызмэтышIэу унэм ис нахь мышIэми, ахэмкIэ лIым шIуиушъэфырэ щыIэп. Цыхьэ къызэрэфашIырэм 
рэгушхо. Пузыревыр ары нэмыIэмэ, унэм къызихьэкIэ 
большевиккIэ къеджэ. Иванрэ Мосэрэ анахь Iоф шъэф 
тегущыIэхэ хъумэ, Гощэунае ыпашъхьэ щаушъэфрэп. 
Мызэу-мытIоу пшъэрылъ къыфашIи, мэшIоку станциеми, 
бэдзэр чIыпIэхэми большевикмэ ягъэзет къыщычIырагъэнагъ, пачъыхьэм пэшIуекIорэ прокламацие заули къалэм 
ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ щаригъэпкIыгъ. ЗэкIэми анахьэу 
пшъэрылъышхо къызыфашIырэр шъэфкIэ яунэ нэбгырэ 
зытIу зыщызэхэтIысхьэкIэ ары. Джа лъэхъаным идэкIо 
машинэ уцугъо ышIэрэп, нахь мэкъэшхо пыIукIы къэсми 
мыдрэ щай Iанэм кIэрысхэм ягуап... Шыблэ гъогъо 
ощх-ошъу зэхэтыр Iофа, уиIоф къыбдэхъугъэу къэбгъэзэжьмэ! ЕтIани Мосэ фэдэлI уигъусэу, инамыс къыпшъхьащытэу гъогу утетыныр щынагъоп. Джа шыблэ ошъур 
къыхэмыхьажьыгъэмэ дэгъугъэ шъхьакIэ, узэрэфэе закIэу 
дунаим щыхъурэп. ГъэшIэгъоныр, тыгъэр хэцэкъыкIэу 
зы пщэ гъощагъи а мафэм огум итыгъэп. ОшIэ-дэмышIэ 
жьыбгъэшхоу къилъыгъэм къыблэ къушъхьэ лъэныкъомкIэ 
пщэ утIэрэхъыгъэ къыкъуифыгъ. Ощхыцэшхомэ ошъур 
къадипхъы зэхъум, Мосэ шыхэр кIитIупщхи, щэрэхъым 
рипхыгъэх, кум илъыгъэ чэтэнышхори атырихъуагъ. Сэри 
кIэкIо чIэгъ зысигъэшIыгъ. Сыхьатныкъом сыд ошъу шхуагъ 
ащ къыхьыгъагъэр, шылъабжъэм шъхьащыкIэу мыл хъурайкIэ чIыр упIыцIэгъагъ...
Джащ фэдэ шыблэ гъогъо дунэе гукIодыгъом 
зыхафэхэм, щтэуIугъэ горэ Мосэ ынэгу Гощэунае кIилъэгъуагъэп, шитIум аIупIэ ыIыгъэу яушъыеу чэтэн чIэгъым 
чIэтыгъ. Ащ изакъуа, Баталпашинскэ къыдэкIыжьыгъом 
дэжь жандармэмэ тыкъызалъыхъум, ихъу рышъо пэIо 
кIадэ дэлъ прокламациехэр зэриIыгъ пэтзэ, ынэкIушъхьэ 
лыпц гори сысэу гуцафэ аригъэшIыгъэп.

--- Page 369 ---

- А Мос, сыдэу уцIыф пыт, зи къызхэбгъэщыгъэп?
- ПаIор зэрэсщыгъра къызхэсымыгъэщыгъэр? - Мосэ 
щхыгъэ, етIанэ сэмэркъэукIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Адыгэр 
ипаIо зэрэрымыджэгужьрэр къэзэкъмэ ашIэти арыщтын 
къызкIысэмыгуцэфагъэхэр... СипаIо нахьи мо джабгъу 
шынэтIэфым ихамот дэдэгъэ гъэзетмэ нахь сатещыныхьэщтыгъ.
- Модрэ хамотми дэлъа? - Гощэунае зэхихыгъэм 
икIэрыкIэу ыгъэщтэжьэу лIым еупчIыгъ, аущтэу, "модрэ 
хамотыр" ыIоу, зыкIеупчIыгъэри къышIэжьрэп.
- Сыд пае? - Мосэ ыгъэшIагъоу къэупчIэжьыгъагъ, 
сэмэркъэу джэуапи къыритыжьыгъагъ.- Жандармэмэ 
адэсшIагъэр ошIа, хэтми сэмэгубгъум щытыр къалъыхъуныр якIас, къыбгурыIуагъа джы джабгъу нэтIэфым цыхьэ 
зыкIыфэсшIыгъэр?
Гощэунае ыгу къэкIыжьхэрэр ежь ышъхьэкIэ, ынитIукIэ 
лIым дилъэгъугъэхэр ары. Адырэ зыщымыгъуазэхэу 
къымыIотэжьхэрэр? Анахь къин ылъэгъугъэу, пшъыгъэу, 
пагъэу унэм къихьажьыгъэми, инэгушIуагъэрэ игупсэфыгъэрэ ыпэ итыщтых нахь, гыеу, къыдэмыхъугъэр 
зыгорэм тыригъа кIэу, тхьауеу, зыритэкъухьэу плъэгъущтэп. Непэ ышIагъэм щэгушIукIы, неущ ышIэщтым, цIыфмэ 
зэрахэхьащтым, ариIощтым, къыраIожьыщтым щагъаIэ. 
Къыдэмыхъугъэ горэ къызхэкIрэм, ащ фэди бэрэ мэхъу, 
зэхихмэ-зэхилъхьажьмэ, егупшысэзэ, гъонэ дэплъыпIэу 
фэхъугъэр къегъоты. Илъэсищым хэхьагъэшъ тызызэкIыгъур, унэгъо кIоцIым щыгубжыгъэу къэсшIэжьрэп, 
ары пакIошъ, нэ IаекIэ къысфычIэплъыныр хэгъэкIи, губжыгъэу къысIуплъагъэу къэсшIэжьрэп... Ары, зэзакъо 
ыгу къысэбгъэгъагъ, ари сэры нахь, ежь илэжьагъэп. А 
лъэхъаным тхакIэрэ еджакIэрэ сигъашIэщтыгъэ. Сатыр 
заулэ тхылъым тестхыкIынэу десэ къыситыгъагъ, IофышIэ 
къикIыжьи унэм къызегъэзэжьым, тхэныр сымыгъэцэкIагъэу къычIэкIыгъэти, къыуаIуагъэр бгъэцэкIагъэп, ащ фэдэ 
нахьыбэрэ умышIэжь къысиIогъагъ. Сыпщэрыхьагъ, унэкIэу 
укъи з гъэхьажьынэп сIуагъэти, щхыпцIызэ къысфидзыжьыгъагъ: "Джырэ лъэхъан ныбэм нахь Iоф гъэсэныгъэр, Iэпэ 
кIэдзакIэ умышIэу, уапашъхьэ къыралъхьэрэ тхылъыпIэм 
итыр къимыхэу дунаим цIыфкIэ зыщыплъытэныр хьылъэ, 
джары адыгэхэр зэунэхъулIагъэхэр...". Мэфэ реным зы 
фыгукIэ зэрэIумыфагъэ пэтзэ, къысшъхьащысэу десэр 

--- Page 370 ---

сигъэшIыжьыгъагъ... Тхьауегъэпсэу, Мос! Къин слъэгъугъэми, тхакIи еджакIи сэбгъэшIагъэ. Хьарыф инкIэ 
хэутыгъ нэмыIэмэ, зи къыхэсымынэу итым сыкъеджэн 
сэлъэкIы, сымыгузажъомэ, гъэзетым къатхырэм сызфэе 
тIэкIу-шъокIухэр къисэгъэкIых. Сэщ нахьи Мосэ Аслъан 
нахь фэразэу къысщэхъу, сэ къысэлъытыгъэмэ, илъэсныкъом къыкIоцI бэкIэ лъыкIотагъ, къеджэ, матхэ. Мыщ 
фэдэу ыгу етыгъэу зыпылъыжьыщтмэ, гъэсагъэ хъугъэу 
хэбзакIэу дгъэуцущтым хэлэжьэщт еIошъ, мэгушIо. Адэ 
ары, тэ къытэлъытыгъэмэ, Аслъан кIалэ, инасып къэкIогъу, 
иIушыгъо маф. Аущтэу щымытыгъэмэ, Рэщыд-пашэм 
ихьалыгъущэ тучан щэкIо-Iофтабгэу чIигъэтыщтыгъэп!..
Мазэм щэ-плIэ ылъэгъурэ Аслъан ищыIакIэ Гощэунае 
егупшысэзэ, ошIэ-дэмышIэ нэплъэгъукIэ Хьагъур Бэбэжъ 
ынэгу къыкIэтаджэ. Тэ щыхэт шъуIуа а тхьамыкIэжъыр? 
ТхьамэфитIу горэмкIэ шъуалъэныкъо сыкъыкъокIыщт Мосэ 
къыриIуи, тызэригъаж-тызэригъажи, зычIигъэожьыгъ. 
Джа тхьамыкIэр ары зыми щымыщэу къэнагъэр. Пшъхьэ 
унэзагъэу мыщ фэдэу ухэмыт сIуи, бэрэ есIуагъ. Вери 
ылъэкI къыгъэнагъэп. Аслъан нэмыIэмэ, зыдыремыгъаштэм къыришIагъэри тэшIэ. Iофы зыригъэшIэу Моси зэптIоп зэрэдэгущыIагъэр. Уригъусэ хъумэ къыбдырегъаштэ, 
изакъоу къызынэкIэ, инэплъэгъу шыпэдэгъаз!.. Ярэби, 
сыда шъуIуа талъэныкъокIи къызыфыкъомыкIыгъэр? Аслъа ни зэригъэжагъ, тэри тызпигъэплъагъ. Къызытхахьэм 
зыгорэкIэ ыгу къытэбгъэгъэна? Хьау, къызфэкIогъагъэр 
тхьаусхэкIо Iоф нахь мышIэми, тигъэгушIуагъ, нэгушIоу 
тыпэгъокIыгъ. Бэрэ ежьыррэ Мосэрэ хэгъэгум ихъухьэрэ 
Iофмэ атегущыIагъэх, нибжьи тызэремыжэгъэ упчIэхэр 
ихъоигъэх. Мосэ дэшэсыжьи, пшъэшъэжъыемкIэ псапэ 
къысфишIагъ. ШъуадэжькIэ сыкъыкъокIыщт ыIогъагъэти, 
къызэдэтхьыгъэмэ пшъэшъэжъыер зэдэтхьыжьыщт ыIозэ, 
пIалъэу къыратыгъэр екIыфэ Моси ежагъ. ДжамбэчыекIэ 
икIынышъ, Мыекъуапэ зыфыдэхьащтмэ Бэбэжъи ащыщ. 
Зылъэгъугъэ щыIэмэ, зыдэщыIэр зышIэрэмэ сяупчIын, 
зыми ымышIэмэ, Рэщыд-пашэм зыдэщыIэр къыриIону 
щыгугъызэ, Мосэ гъогу техьагъ.
Гум чъыIэ-чъыIэу къыфихьагъэм Гощэунае къыкIигъэщтагъ... Шхонч зэхао горэм Бэбэжъ хэкIодэжьыгъэми 
сшIэрэп?.. ЛIыгъэмрэ адыгагъэмрэ заригъэухыжьэу, 

--- Page 371 ---

зэкIэми афэгумэкIэу, атегуIыхьэу игъашIэ къехьы. ЗэрэбгъэпцIэщтри, зэрэбгъэгубжыщтри, ыгу къызэрэдэпщэещтри зи арэп. Ежь Бэбэжъ зэриIо зэпытэу, зиIо зышхыжьрэмэ ащыщэп. Армырмэ сыда икъэмыкIуакIэр?.. 
Мыекъуапэрэ Ермэлхьаблэрэ азыфагу илъ верстишъэр 
Бэбэжъ сыдэу къыщыхъун, шы илъыгъо заулэкIэ къызэпичын. Сымаджэу е уIагъэу гъэретынчъэ-амалынчъэу 
къогъупэ горэм къолъми сшIэрэп?.. Гъэмэфагъэмэ Iофыгъа, фэдэ къэмыхъугъэ кIымэфэшху. Къушъхьэхъуми 
былымахъохэри щыIэжьхэп, ахэмэ яуалIэщтыгъэ, икъэбари 
къыднэсыжьыщтыгъэ. Къушъхьэхъу Iофыр гупшысэм къызхахьэм, Гощэунае ыгу къэузыгъ. Шумафэ, ышнахьыкIэ 
тхьамыкIэм, иаужрэ нэплъэгъу джа къушъхьэхъур ары 
зыщиухыжьыгъэр. Мыхъужьми Шумафэ ныбджэгъухэр 
игъусагъ, ыни агъэплIэжьыгъ, ихьади дахэу зэрахьагъэ, 
инамыс аIэтыгъ, агъэлъэпIагъ... Бэбэжъ тхьамыкIэм зыгорэ 
къехъулIэмэ, хэт зыIэ фэзыщэинэу, ынэ фэзгъэплIэжьынэу 
иIэр?..
Унэм щыIэбэ-лъабэу Гощэунае итыгъ нахь, дэщтыгъэп. Жьыбгъэр къадэмыкIыным пае шъхьаныгъупчъэ 
лъапсэмэ чъыIэр зыубытын хъэдэнхэр акIэрелъхьэх. 
Хьакур ыгъэплъыщт шъхьакIэ, пхъэм шъхьасы, джыри 
игъо къэмысыгъэу елъытэ. Сыхьат горэ тешIэмэ, пчыхьэшъхьапэмэ адэжь ащи фежьэн. Пчэдыжь, щэджагъом 
елъытыгъэмэ, жьыбгъэр нахь мэIасэу къышIошIы шъхьакIэ, 
ащ фэдэ Iоф щыIэп. Аущтэу Гощэунае къыщызгъэхъурэр 
игупшысэ мыухыжьхэр арых. Ахэмэ шъхьаныгъупчъэ 
кIыбым щыхъэрэ-щышIэхэрэр щагъэгъупшэ. ГъэшIэгъоныр, Шумафэ егупшысэ зыхъукIэ, ардэдэм Бэбэжъ ыгу 
къэкIы. Сыда мы нэбгыритIур зэзыпхынэу азыфагу дэлъыр? 
Зэдэжъуагъэхэп, зэдэпхъагъэхэп, зэдэшэсыгъэхэп. ЗэрэмышIэхэу, хэти зэрэщыщыIэшъоу дунаим зэдытетыгъэх. 
НэIуасэ зызэфэхъухэм, агу илъыр зэфыраIотыкIынэу 
уахътэ фифагъэхэп. Аущтэу зэрэщыт пэтзэ Гощэунае 
ышнахьыкIэ хэлъыгъэ шэнхэр - иплъакI, инэгушIуагъ, 
ихьалэлыгъ, игубжыкI - загъорэ Бэбэжъ хелъагъох. Ренэу 
арэп, зэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэкIэ къыфыкъокIых. Нахь 
баIорэ зэрышIэхэу дунаим зэдытетыгъэхэмэ, ныбджэгъу 
дэгъу зэфэхъущтыгъэх. Ары шъхьакIэ, Сахьиди ныбджэгъу-гъусэгъоу Бэбэжъ иIагъэба!.. Ащ фэдэ гъусэгъукIэ 
Шумафэрэ Бэбэжърэ зэкIыгъун алъэкIыщтыгъа? Муары, 

--- Page 372 ---

Аслъанрэ ежьырырэ зы мэфэ закъо яIо зэтефагъэп, зэзэгъынхэ амылъэкIэу гузэгъабгъэкIэ зэбгъодэкIыжьыгъэх. 
КъысэпшIагъэр осшIэжьыщт Аслъан ымыIоу талъэныкъокIэ 
зыкъигъэзагъ, къин къыфэмыхъоу зыхэхьэгъэ цIыфмэ 
захигъэзэгъэн ылъэкIыгъ. Мосэ зигугъу ышIырэ анархист 
зыфиIорэмэ Бэбэжъ идунэе тетыкIэ, цIыф гъэпсыкIэ яхьщырмэ сшIэрэп? ОшIэ-дэмышIэ упчIэу шъхьэм къихьагъэм 
Гощэунае къыгъэщтэжьи, сшIэрэп, сшIэрэп ежь-ежьырэу 
зэриIожьыгъэ. Анархистмэ ягугъу дэгъукIэ зыми ышIырэп. 
Зыфаер aIo, зыфаер ашIэ, ашIагъэми, аIуагъэми уасэ 
ратыжьрэп, шы мыгъэсэ шъхьартIупщмэ атесых пIонэу, 
шхомлэкIэнчъэхэу къезэрэфэкIых.
Анархистмэ Бэбэжъ зэрафигъэдагъэр Гощэунае 
емыкIоу зыфилъэгъужьыгъ. Хэмыукъорэ щыIэп, етIани 
узщы хэмыукъон дунаеп тызтетыр. ЗанкIэу окIо пIозэ, узтет 
гъогум удащэхыщт, мышIэпхъэ Iаджи уагъэшIэщт. Сыда 
Бэбэжъ тхьамыкIэм дунаим щилъэгъугъэр, щыхитхъыкIыгъэр? ТхьамыкIагъоу къехъулIагъэм изакъоу къызхэнэм 
фэщэчыгъэп. ЗызэкIикъузэни, игукIае теIункIэжьзэ, ныбжьыкIэгъэ гуплъырыгъэр ыгъэIэсэным ычIыпIэкIэ лъышIэжь 
гъогу теуцуагъ. Хьаджрэтыгъэр иIэубытыпIэу тхьамыкIагъо 
ымышIагъэу арэп, Сахьидэ уригъусэу мысагъэм шIокIэу 
ухыен плъэкIыщтэп, ау етIани ежь Бэбэжъ а IофымкIэ 
зызэригъэлъэгъо дэдэу щытэпщтын. Жъалымым имашIо 
гъэкIосэгъошIоп, угу зыфэмышIум шIукIэ еплъыгъуай. 
ГукIэгъурэ шIугъэрэ Бэбэжъ къемыбэкIыщтыгъэмэ, къызэмыплъэкIыжьэу джы нэс жъалым машIом пэхьанти, зыригъэстыжьыщтыгъэ. ГукIэ Iэжэгъу горэ къыфэмынэжьыгъэу 
щытыгъэмэ, СахьидэкIэ ар ышIэщтыгъэп. Ари мыжъалымыгъэу арэп. Ау сыдэу пшIын, ари щыIэныгъ, жъалымым 
жъалым къелъфыжьы, жъалымым жъалым ипэгъокI.
ЯтIонэрэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Мосэ къэкIожьыгъ.
- А Мос, зэ укъэкIожьыгъэмэ ары... ЧъыIэ улIагъэщтын...-  Гощэунае  лIым  фишIэщтыр ымышIэу джэхэшъо гур къыречъыхьакIы, щыгъмэ ятхъо, хьакупчъэр 
IуеубгъукIы, пхъэнтIэкIужъыер фегъэкIуатэ.- Упсаоу 
укъыхэкIыжьыгъэмэ ары... Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи 
сы къэплъагъ... Iаджи умэлэкIагъэу къычIэкIын... Мары 
джыдэд, сыпщэрыхьэгъакI.. Хьакум псы стыри тет...

--- Page 373 ---

- Сымыгъэгузажъу, моу сIэхэмрэ слъакъохэмрэ тIэкIу 
сэгъэгъэфабэ, Гощэунай,- Мосэ ыIэхэр хьаку машIом 
Iуещаех, нэплъэгъу шъабэкIэ шъузым Iоплъэ.- Сыд 
къэбар, Гощэунай? Мы тхьамафэм сыд уищыIэкIагъэр? 
Хэт къытхэхьагъ, хэт тхэкIыгъ? ШъхьащэфыжьымкIэ зи 
къэлъэгъуагъэба? Аслъан сыд икъэбар? Пузыреври мы 
мафэхэм къэлъэгъуагъэба? - Мосэ иупчIэмэ джэуап 
тыжьыгъо Гощэунае рагъафэрэп.- Верэ къэтхагъэба? 
ГъукIэкъулэ Даути непэ Ермэлхьаблэ къэкIонэу щытыгъ, 
къэлъэгъуагъэба?
- УздэкIыгъэм щегъэжьагъэу, Мос,- Гощэунае лIым 
иупчIэмэ зядэIу уж, Iанэр къыштэзэ, мыгузажъоу джэуап 
аретыжьы,- укъызкIэупчIэрэмэ ащыщэу тиунэ къихьэгъэ 
закъор Аслъан. Ари къилъади, Ростов лъэныкъокIэ тэкIо, 
мэфэ заулэкIэ къэзгъэзэжьми ары ыIуи, илъэтыжьыгъ. Иван 
Прохоровичри къэлъэгъуагъэп. Гъогу узщытехьэгъэгъэ 
мафэм Дзэпщи чылэм зэрэкIожьыгъ, Вери къэтхагъэп. 
КъэкIонэу пIогъагъэти, непэ Даути сыпэплъагъ, ащи икъэкIо-накIо кIыхьэлыхьай...- Гощэунае иджэуап тыжьыкIэ 
ежьыри шIогъэшIэгъонэу щхыжьзэ, къыпигъэхъожьыгъ.- 
Джары, унэм узикIыгъэм щегъэжьагъэу сынэ цIыоу дунай 
бэдзэжьым сыришIыхьагъэу сис.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Гощэунай,- Моси шъузым дыригъаштэу щхыжьыгъэ,- дунаим хэпшIыкIрэ щыIэп, чъыIэм 
уигъэщтагъэу унэм уис. Ар хъущта адэ?
- Мыхъущтми, джары къысэхъулIэрэр,- Гощэунае 
лIым сэмэркъэу дишIыжьыгъ,- непэкIэ сигугъу рыпшIынэу 
сызэрэбылым щыIэп. Уфаемэ дэгъугъэ закъоу зыфэслъэгъужьрэр къыосIон, Мос.
- Сыд?
- Укъыздэхьащхыщтми сшIэрэп.
- Ар къэпIощтым елъытыгъ.
- Ащыгъум зи къыосIощтэп!
- КъаIо шъыу, сыкъыолъэIу.
- Хьау, къыосIощтэп.
- Анахь щхэн къэпIуагъэкIи, сымыщхынэу гущыIэ 
къыосэты.
- Сыкъыожагъ, сыкъыпэплъагъ.
- Ы-ы, Гощэунай,- Мосэ шъэбагъэ зыхэлъ гущыIэу 
зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ,- ащ нахь къэбар 
дэгъу сыд лIымкIэ щыIэн?! Сигуапэ, Гощэунай. Угу имылъ 

--- Page 374 ---

къызэрэмыIощтыр сэшIэ. ЦIыфитIу зэжэным, зэщыгугъыжьыным, агурэ апсэрэ зэхэлъыным нахь насыпыгъэ 
щыIэпщтын!.. Джары цIыфыр щызгъаIэри, игухэлъ кIэзгъахьэри. Ащ изакъоп, унэм икIыгъэри, чыжьэ-благъэ 
иIэп, ибгъагъэ къезыщэлIэжьри. Гъогу сытехьагъэ пае 
зы сыхьат нэмыIэми сыгу уизыгъэу къэсшIэжьрэп. Мыщ 
тырымыгущыIэжьми хъущтыгъэ, ау гущыIэр къежьэгъа хэ хъугъэшъ, ащкIэ тхьауегъэпсэу къыосэIо, Гощэунай. 
Шъхьагъусэгъу тызызэфэхъугъэ мафэм щегъэжьагъэу 
нэмыкIынэкIэ сызэрэзэплъыжьыгъэри, сищыIэныгъэ укъызэрэхэнэфыкIыгъэри, зыдэсшIэжьэу сыкъызэриIэтыгъэри, 
сигухэлъи зэригъэлъэгагъэри, нахь зэригъэпытагъэри пшIосыушъэфырэп. Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, ари къыосIон: 
о усиIэу, укъызготэу шъхьащэ зыфэсшIын щынагъо горэ 
дунаим тетэу сшIэрэп!..
ОшIэ-дэмышIэ сэмэркъэу гущыIэм мыщ фэдэ гущыIэ 
шъабэхэр къыхэкIын Iоу Гощэунае ышIагъэп. КъыгъэшIагъэм ащ фэдэ цIыф къыриIуагъэп. Джыдэдэм мы гущыIэмэ 
афэдэхэр лIым пигъохыжьынэу Гощэунае чIыпIэ итыжьыгъэп, бзылъфыгъэ гумэхагъэр къытекIоу гущыIитIу нахь 
феIожьышъугъэп:
- Тхьауегъэпсэу, Мос...- ащ ыуж, тIэкIурэ щысыгъэу 
кIуачIэ зыфигъотыжьи, лIым еупчIыгъ: - О уздэщыIагъэм 
сыд щыкъэбар?
- СыздэщыIагъэми уезэгъыщт,- упчIэу ратыгъэм зыкъыригъэшIэжьэу Моси къышъхьащыбэнэгъэгъэ фэбагъэр 
шъхьарыужьэу джэуап къытыжьыгъ,- Хьагъур Бэбэжъ 
нэмыкIэу  сызфаемэ  саIукIагъ, афэсщагъэ прокламациехэри аIэкIэзгъэхьагъ, Лафышъэ Хьаджмырзи, Самохин 
Ивани, тиунэкъощ Шэуджэн Махьмуди, НэпшIэкъуй Шумафи саIукIагъ, Хъанкъо ПшъэкIыхьэри, Бгъэлыбэ Къаиди 
къэслъэгъугъэх. Бэгъэрсыкъоми ихапIэхэр, Iофхэр зэрэмыхъатэхэр зыдишIэжьыгъэу къычIэкIын, къыречъыхьакIы 
аIуагъ. Мыекъуапи нэбгырэ заулэмэ сащыIукIагъ. Джащ 
фэдизым Хьагъур Бэбэжъ икъэбэр зэзгъэшIэн сымылъэкIыгъэр. Рэщыд-пашэм итучанкIэ сырекIокIи, Iоф зезгъэшIзесымыгъэшIэу сызеупчIым, "хэта Бэбэжъ хьаджрэтым 
пы лъыжьыр,  гъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу слъэгъужьыгъэп, нэмыкI Iофхэр къытфыкъокIыхэкIэ сенэгуе" къысиIуагъ. Шъыпкъэмэ сшIэрэп, Лэбэпэ бэдзэрым ишыонэзэтелъ щищэу итыгъ аIуагъ ыIуи, къыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 375 ---

- Псаумэ Iофэп!..- зэхихыгъэм Гощэунае ыгъэгушIоу 
къызIуипхъотыгъ, етIани ар гъэшIэгъоны щыхъужьэу 
къэупчIэжьыгъ.- Сыда шыонэзэтелъым нэзгъэсыгъэр?
- Сэри ар сIуи, згъэшIэгъуагъэ.
- Зыгорэм хагъэкIокIагъэмэ шIэ?
- Тыкъэр арэу зылъэгъугъэр ыIуагъ... Ащ ынэ мафэрэ 
бгъэшхъуан, чэщрэ тыгъурыгъун, зыгорэм хигъэкIокIэн 
ылъэкIыщтэп,- аущтэу ыIо пэтзэ етIани Мосэ ыгу гурышхъо 
горэ къимыхьан ылъэкIыгъэп,- кIо сшIэрэп, зыгорэ азыфагу 
къыдэхъухьагъэу макъэ фигъэIугъэнкIи къэнэнэп. Тыкъэм 
икуп къызэрэоблэн щыIэп...- Бэбэжъ тхьаусхакIо ядэжь 
къазыфэкIом Тыкъэм фэгъэхьыгъэ къэбарэу къариIотэгъагъэр, зэрэмышIэ-зэрэшIэхэу, ардэдэм Моси Гощэунаий 
агу къэкIыжьыгъ.
Большевикмэ я Ермэлхьэблэ Комитет иунашъокIэ 
Петр Лысовоир иIэнэтIэгъэ мэшIоку зефэным Iухьажьыгъ, 
хьакугъэплъэуи Дэгужъые Аслъан зыдиштагъ. Апэрэ 
гъэмэфэ мэзитIум ямэшIоку чыжьэу кIощтыгъэп. Вагонхэр 
зэрилъашъохэу заулэрэ станцием тетыгъ, етIанэ цIыфхэр 
зезыщэрэ вагонищ пышIагъэу Ермэлхьэблэ мэшIоку станцитIум азыфагу дэтыгъ. МэзитIу зытешIэм, яIофшIакIэ 
агу рихьи, нахь гъогу чыжьэ тырагъэхьагъэх,- цIыфхэр 
зэращэхэу Ермэлхьаблэрэ Ростоврэ азыфагу вагонищым 
ычIыпIэкIэ вагон пшIыкIузкIэ щэзекIох, зэо хьылъэу хэгъэгум 
щызекIорэм пае мэшIоку тIурысэм къехьылъэкIэу зэрилъэшъорэ вагонмэ къахэмыхъощтыгъэмэ ахэкIыщтыгъэп.
МэшIоку гъэретыр хьакугъэплъым ыIэмычIэ илъ. 
АщкIэ Аслъан зи къызтыригъанэрэп, шIомыкI машIокIэ 
ыгъэшхэкIрэ мэшIокум изакъоп, Лысовойри къыфэраз. 
Илъэсныкъо хъугъэшъ нэбгыритIур зызэкIыгъур, зы 
мэфэ закъокIи зэзэщыгъэхэу къыхэкIыгъэп. Чэщи мафи 
зэпымыоу уригъусагъэкIи Петр Степанович Лысовоим 
уезэщынэу щытыгъэп. Аслъан иилъэс пшIыкIубгъу укъуагъэ елъытыгъэмэ, Лысовоир бэкIэ нахьыжъыгъ, Мосэ 
нахьи илъэсищ горэмкIэ мынахьыжъыгъэмэ, нахьыкIагъэп. 
Илъэс пшIыкIуплIи хъугъагъэп мэшIокугъогу IофышIэмэ 
рабоч Iофтэбгэ цIыкIоу захахьэм, ятэ зэримыIэжьым пае 
(Степан Лысовоир 1905-рэ илъэсым ермэлхьаблэ урамым тыраукIыхьэгъэгъэ рабочыгъ, РСДРП-м апэ хэхьагъэмэ ащыщыгъ) пачъыхьэм ебэнзэ ятэ зэрэфэхыгъэри 

--- Page 376 ---

къыхэхьажьэу, зыхэтмэ шъэожъыер шIу алъэгъущтыгъ, 
фэмышIэшъун IофшIэнымкIи зытыраIэтыкIыщтыгъ. Илъэс 
пшIыкIуим итэу, Аслъан фэдэу, хьакугъэплъэу мэшIокум ифагъ, ащ ыуж мэшIокузефэ гуадзэ хъугъэ, етIанэ, 
илъэс заулэкIэ иIэпэIэсэныгъэрэ инэутхагъэрэ яшIуагъэкIэ 
мэшIоку зефэнымкIэ цыхьэ фашIыгъ. Илъэс пшIыкIутфым 
итэу РСДРП-м хэхьагъ, партиер большевик-меньшевиккIэ 
зэтеутыгъэ зэхъум Iончъэу Лениныр зыдэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ зигъэзагъ, джа лъэхъаныр ары Мосэрэ ежьыррэ 
нэIуасэ зызэфэхъугъагъэр. Иван Прохорович Пузыревыр 
ары ныбджэгъу пащэу тIуми яIагъэр.
Илъэсибгъо Лысовоим мэшIокузефэу Iоф ышIагъэу 
иIэнатIэ чIинэн фаеу хъугъэ. Шъузыр ары ащкIэ зиягъэ 
къэкIуагъэр, чэщ унэ имылъыр къыфидэщтыгъэп, IэнатIэр 
лIым зэблыригъэхъугъ шъхьакIэ, ащи къыубытыгъэп, 
къэблэжьрэ ахъщэр макIэ, ащкIэ сыщыIэн слъэкIыщтэп 
ыIуи, нэмыкI лIы горэм дэкIожьи, Ермэлхьаблэ дэкIыжьыгъ, 
пшъэшъэжъые закъори зыдыдищыжьыгъ. ИлъэситIо изакъоу зыщэс уж Петр Лысовоим унагъо ышIэжьыгъ.
УнэгъуакIэ зишIэжьыгъэм мэзэ заулэ нахь темышIагъэу мэшIоку  зефэн IэнатIэмкIэ зыбгъэзэжьын фае, ащкIэ 
утищыкIагъ партием зыреIом, къысэхъулIэгъагъэр шъошIэба аримыIожьэу,  раIуагъэр ыгъэцэкIагъ, къыщэжьыгъэ 
шъузри Iушэу къычIэкIыгъ. Гыен-дэоныр хэмылъэу лIыр 
гупсэфэу унэм къырегъэкIы, регъэхьажьы, иIани сыдигъуи 
хьазыр.
Аслъан ПетркIэ хьакугъэплъ къодыеп. Илъэс тIокIым 
къехъу азыфагу дэлъми, нахьыжъыгъэм дакIоу ныбджэгъугъэри, гупшысэгъури къябэкIы. Сэ сымэшIокузеф, о 
ухьакугъэплъ зыфэпIощт пэгэгъэ-чъыIагъэр нэбгыритIумкIэ 
мэшIоку кIоцIым илъэп. Загъорэ мэшIоку фыныр Аслъан 
ыпшъэ рилъхьагъэу ежь къазгъырыр ыIыгъэу хьакупчъэм 
Iутэу моущтэу къыриIоу зэхэпхыщт:
- Зегъас, Аслъан, мэшIоку фыным зегъас, черкес,- 
зэгорэм ишIуагъэ къыокIыжьыщт, тэри мыр тпэкIэкIыгъ, 
джыри нахьышIу къытпыщылъ, пэгъэгъочъ уимэшIоку!..- 
пкIантIэр зэрикIыхэу къыIогушIо, шIомыкIыр хьакум ретакъо.- Сыд пIуагъи, Аслъан, мыщ адыгэмэ раIорэр?
- МэшIоку.
- Мешок пIуи? - адыгабзэр урысыбзэкIэ къыкIиIотыкIыжьэу къеупчIы, мэщхы.

--- Page 377 ---

- Мешокоп,- Аслъан Петр къегъэтэрэзыжьы.- МэшIоку, машIо - огонь, ку - подвода, мэшIоку!.. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ,  къызгурыIуагъ... Ары Ме-шоку-у...- зэкIэкIищзэ къыкIеIотыкIыжьми, "шIур" къыфаIорэп, бзэгур шIузэпикIы зыхъукIэ, сэмэркъэукIэ къыфедзы.- Ну, черкес, ну, язык у вас... как остывающий 
паровоз!..
- Красивый язык, родной язык,- Аслъани бзэмкIэ 
къыфадзыгъэр ымыдэу етхьагъэпцIэкIзэ федзыжьы,- как 
сам черкес на коне! Вот послушай, Петр Степанович,- 
кIэлэцIыкIузэ Бэчыр мэзым Аслъан къыщыриIощтыгъэхэр 
ыгу къэкIыжьы,- кIэлэшIу нэшIуцIэр цIэрыIу, повтори,- 
мыгузажъоу къыфыкIеIотыкIыжьы шъхьакIэ, зэмысэгъэ 
макъэр къыгурыIорэп, бзэгур зэшIуанэ.
- А как по-русски эти слова?
- Эти слова вот что означают: черноглазый добрый 
парень славен. Вот видишъ, очень просто,- Аслъан ишIомыкI напэ ыцэ фыжьхэр къыIупсхэу, шъхьаныгъупчъэм 
IугъэкIагъэу Iус.
- Ничего себе просто... Как, как?..- джыри къыкIиIотыкIынэу Лысовоир фежьэ шъхьакIэ, "шы-шышрэ 
цы-цыцрэ" нэмыкI ыжэ къыдэкIрэп. Черкес на коне - да, 
красиво, согласен, а язык трудный, не обижайся, брат!..
- Тебе - да, а мне нет, потому что он мне с детства 
материнский и отцовский язык,- гузэбгъагъэ хэмылъэу 
къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Амэ, Петр Степанович, тыбзэ лъэшэу зыгу рихьыщтыгъэр къыосIон. Миколай 
пачъыхьэм ятэжъ ары.
- Ы-ы?! - зэхихрэр шIогъэшIэгъонэу къазгъырыр ридзыхыжьыгъэу къэплъагъ.
- Ары, ары. Александр II-р ары,- тхьагъэпцIышъо кIэ 
фычIэплъыгъ,- тIо адыгэмэ адэжь къэкIогъагъ. Бэчыр тхьамыкIэм къыIоу зэхэсхыгъагъэ. Зыр Мыекъуапэ пэчыжьагъэп, джыдэдэми Царскэ станицэкIи а чIыпIэм щеджэх, 
исаугъэти дашIыхьагъ, гъучI чэу хъырахъишъи къешIэкIыгъ, 
адрэр - хыIушъо лъэныкъомкIэ ары, дунаир фызэтырагъэIэжьэу игъусагъэри мэкIагъэп...
- Адэ сыд? - Аслъан зызэригъэукIыхьэрэм ышIуабэ 
дашIэу Лысовоир къэупчIэ.- КъэкIуагъэмэ, сыд зыуж 
итыгъэр?

--- Page 378 ---

- КъыосIуагъэба зыуж итыгъэр... Ыгу тырихьыгъэти, 
тыбзэ... типсэупIэ-тIысыпIэ шIогъэшIэгъонти, къытхэхьэгъагъ...
- Урыс пачъыхьэр адыгэмэ къызэрэшъуфэкIогъагъэр 
апэрэу зэхэсэхы,- Петр Степановичым ошIэ-дэмышIэ 
къэбар къегъэжьагъэр шIогъэшIэгъоныгъ,- тIогъогогъу 
шъыпкъэ къызэрэшъухэхьагъэр зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжь. Мы зигугъу къысфэпшIырэр Моси Гощэунаий ашIа?
- АшIэу къысшIошIы...- Аслъанэ ымакъэ нахь къефэхэу къыпидзэжьыгъ.- Ар зымышIэрэ адыгэ цIыф мы 
шъолъырым исэпщтын... Ары, ары, Иван Степанович, 
ухэукъорэп, къэпшIагъ, сысэмэркъэугъ нахь, тыбзи тэри 
пачъыхьэм тырищыкIэгъагъэп, тищысыпIэ-псэупIэ ыгу 
рихьыгъапэти, шъуичIыгу, шъуисабыйхэр, шъуиуашъо, 
шъуинамыс къэшъоухъумэжьы, шъукъытэзэожьы ыIуи, 
адыгэмэ къафидагъэп, тигъэмыси, Iэбжым къытфигъэлъагъуи, кIожьыгъагъэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъуиунэ къэшъоухъумэжьти, шъуигъэмысагъ?..
Аслъан зыщыщ адыгэ лъэпкъым игукIэе къэбарэу 
къыIуатэрэм Лысовоир едэIузэ, нэгум кIэмыкIыщтыгъэр 
гъэрекIорэ гъэмаф. Джа гъэмэфэ мазэр ары Лысовоимрэ 
Аслъанрэ нэIуасэ зызэфэхъугъэхэр. Зы мэфэ IофшIэгъукIэ 
Аслъан зыфэдэ цIыфыр къэлъэгъуагъ, апэ цыхьэ фэзышIыгъэмэ Лысовойри ащыщыгъ, ищыкIэгъэщт тхылъхэмкIи 
Шэуджэн  Мосэ  ишIуагъэ къыригъэкIыгъ, мэзэ зытIуи, 
кIа лэр ылъакъо теуцофэкIэ, иунэ ригъэсыгъ, тыдэ кIуагъэ ми ынаIэ  тыригъэтыгъ.  Петр Степановичыр кIэгъожьрэп 
Ас лъан  фишIагъэмкIэ, мыщ фэдэ кIалэ улъыхъуагъэкIи 
бгъотыщтэп.  Иадыгабзи иурысыбзи зэфэдэ. УрысыбзэкIэ 
гущыIэ хъумэ, гъуащэрэп къалэ зэрэдэсыгъэр. Илъэс блэкIыгъэм умышIэжьынэу зиштагъ, хэпшIыкIэу игупшысэхэри 
нахь  чыжьэу мэIабэх. ЦIыф зыхэкIын, зибольшевикы гъэ 
зымыгъэгъощэн кIал.  Янэ къымылъфыгъэми, шынахьыкIэкIэ Гощэунае хэукъуагъэп. Шэуджэн Мосэ ныбджэгъу 
гугъапIэ зэригъотыгъэмкIи сигуапэ. Шъхьэзэкъо дэдэу, 
ГъукIэкъулэ Даутэ игушIуагъоу джы нэс къытхэтыгъ.
ЛысовоимкIэ шIу нэмыкI Аслъани ыгу илъыгъэп, апэрэ 
мафэм щыублагъэу цыхьэ фишIыгъ. Аущтэу цIыфыгъэкIэ, урысылIыр къыпэмыгъокIыгъагъэмэ зыхэхьэгъэгъэ 
рабочмэ ахэплъэни, яIофшIакIэ кIэупчIэни ахэкIыжьынэу 

--- Page 379 ---

Аслъан имурадыгъ. Егъэзыгъэ шъхьэзэкъуагъэм къыримыфэкIыщтыгъэмэ, гъучIыжъхэр зезылъашъощтыгъэ 
рабочмэ ябгъукIони, Шъхьащэфыжь чылэмкIэ зигъэзэныгъэкIи мэхъу. Тэ кIуагъэми гугъапIэу иIагъэр Гощэунай, ащ 
ихьатыркIэ шъхьагъусэ зыфэхъугъэ Шэуджэн Мос, хэтми 
цIыфыгъэ къезыхыщтхэр ары. Ахэмэ ащымыгугъэу гъогу 
техьэгъагъэп.
Ащ фэдэ цIыфмэ Петр Степанович Лысовоир ащыщыгъ. ЦIыфыгъэу Аслъан къыдызэрихьагъэм ищыIэныгъэкIэ зэмыжэгъэ чIыпIэ ригъэуцуагъ. Мыекъуапэ, тырку 
Рэщыд-пашэм ихьалыгъущэ тучан щыIакIэу щыриIагъэм 
елъытыгъэмэ, игупшыси, идунэе тетыкIи зэблэхъугъэ хъугъэх. Зыми къыримыIоми, ежь ышъхьэкIэ, ищыIэныгъэкIэ 
ар зыдешIэжьы. Шъыпкъэр пIон хъумэ, шIоигъор зэкIэ 
зэзгъотылIэжьэу псэурэмэ ащ фэдэ джыркIэ ахилъэгъуагъэп, непэ агъотрэр неущ амыгъотыжьэу мэпсэух, ари 
Аслъан къыгурымыIоу щытэп, ау къин ылъэгъуми, мэлакIэ 
лIэми, ишъхьафитыныгъэ зымыуасэ щыIэп. МэшIокур 
иунэу шIомыкIыр "игъомылэми", ар зэкIэми апэ къештэ. 
Петр Степановичым зэриIоу, ащ Моси, Гощэунаий къызэрэдырагъаштэу, шъхьафитныгъэр сыда? Сышъхьафит 
зыIо пстэури шъхьафитэп. Ар зыми ыщэрэп, ыщэфрэп, 
ыщэфыгъэу къыхэкIми гумэкIым щигъаIэрэп. Насыпым 
зэрэкIэбэнхэрэм фэдэу шъхьафитныгъэм кIэбэных, къытемыхэу зыми къыуитыщтэп!..
Хэгупшысыхьэзэ, адыгэмэ Аслъан джыри анэсыжьыгъ. 
Бэчыр тхьамыкIэм къызэриIожьыщтыгъэм кIэ, адыгэхэми 
яшъхьафит къаухъумэщтыгъэба, кIэ бэныщтыгъэхэба, зи 
къадэхъугъэп нахь. ЯчIыгу рафыгъэх, хым чIырагъэхьагъэх, хымэ хэгъэгум нэсыгъэхэри шъхьафит псэукIэм 
кIэхъопсхэзэ, гъэрыпIэм ифагъэх. Мыдрэ къинэжьыгъэ 
тIэкIури, Мосэ зымафэ зэриIуагъэу, ежь япщы-оркъмэ 
ябжь зэрателъ пэтзэ, урыс пачъыхьэм ибжьи кIэуцуагъэх. 
ЕтIани шъхьафит пстэури зэрэмышъхьафитыр Бэбэжъ ары 
къызгурымыIуахэрэр. Ежь ихьаджрэт шъхьафитыгъэ фэдэ 
щымыIэу елъытэ. Бзыум фэдэу ушъхьафитэу, уфаемэ 
утэджэу, уфаемэ утIысэу ущыIэным нахь тхъагъо щымыIэу 
зэ къысиIогъагъ. УцIыфэу, зэхэшIыкI уиIэу бзыум уфэдэн 
плъэкIыщтэп. Бэбэжъ зыкIэхъопсрэ бзыури ащ фэдизэу 
шъхьафитэп, гущтэ гухэлъынчъэу игъашIэ къехьы. Тэ щыхэт 
шъуIуа Бэбэжъ? Шъуа дэжькIэ сыкъыкъокIыщт Мосэ къыриIуи, хьаулыеу тызэригъэжагъ. Зи мыхъун къыосIогъагъэп, Бэбэжъ, хьаджрэт щыIакIэу хэпхыгъэм фэшъхьафэу 
цIыфы фэдэу ущыIэныр ары. Жъалымэу укъыздэзекIуагъ, 
ау сыгу къыуабгъэрэп, мыры сIонэу къыкIыомыбгъэ ри сшIэрэп, тазыфагу зэкъошныгъэ-ныбджэгъуныгъэу 
дэлъыр арэу къычIэкIын нэ IаекIэ сыозымыгъэплъырэр. 
КъысэпшIэгъагъэм урыкIэгъожьыгъэу зэхэсхыжьыгъэшъ, 
сэри къыпфэсэгъэгъу. Зыгорэ зэфэмыгъэгъоу дунаим 
тетыгъуай, къызгурэIо.
- Адыгэмэ яхьылIагъэу къысфэпIотагъэхэр, Аслъан, 
гъэшIэгъоных,- тутыныбжъэр ыщыхьэзэ Лысовоим къеIо,- 
ермэл-адыгэхэр зысшIэрэр бэшIагъэми, адыгэ къэбармэ 
сащыгъозагъэп. Кавказ заом игугъу зэхэсхыгъэ, Засс 
генералым Прочноокоп дэжь щигъэхъагъэхэм ащыщхэр 
къаIожьэу зэхэсхыгъэ, адыгэмэ я Тырку икIыжь щыIагъэми 
сшIэрэп. Уемыджагъэ, умыгъэсагъэ зыхъукIэ, унэшъу 
зыIуагъэм нахь тэрэз нибжьи ыIожьынэп. Ори уеджагъэп, 
угъэсагъэп ныIа, тэ щыпшIэра мы купыр?
- Теджагъэп, тыгъэсагъэпти арба тлъэпкъ ип хъахьитэкъу дунаим зыкIытехъухьагъэр. Плъэпкъ ихапIэ зэрэраукIыхьагъэр пшIэным ащ фэдиз шIэныгъэ ищыкIагъэп, 
цIыкIуми, инми къэнэжьыгъэм къыIожьыщт, ер зышIагъэмэ 
ащыщ горэми зэгорэм къыIэкIэIожьыгъэу зэхэпхыжьыщт. 
Адыгэхэр тырку къухьэкIэ хымэчIым ращхэ зэхъум, 
на хьыбэр хым зэрэчIырагъэхьагъэр къэзыIожьын псы 
щыугъэм ытхьалагъэмэ ахэтыгъэп. Ер зыпкъ къикIыгъэмэ 
къамыIожьын афэлъэкIыгъэп! Хым чIырагъэхьагъэмэ 
афэшъхьафэу тхьапш нэпкъитIумэ аIукIодагъэр?! Тэлаум 
ыхьыгъэр ыхьыгъ, псаоу къэнагъэр гъаблэм рикIыжьыгъ. 
Джары, нахьыжъмэ къаIожьэу, адыгэмэ ятхьамыкIагъоу 
тятэжъмэ апэкIэкIыгъэр, Петр Степанович.
- Ар шъыпкъэ,- Лысовоим шъхьэр ыгъэсысыгъ, 
Аслъан кIэлэ делэп, иакъылрэ игулъытэрэ зэкIэрыкIрэп, 
ебгъаджэмэ, шIэныгъэ ебгъэгъотымэ, зилъэпкъи, зихэгъэгуи къэзыухъумэжьышъун цIыф къыхэкIыщт, гукIэ 
ыIуагъ,- ащкIи къыбдесэгъаштэ!.. Ау, сыушъэфырэп, 
сыгурэ сшъхьэрэ зэбгъэжьы: зи хъун къышъотшIагъэп…
- О сыд ащ, Петр Степанович, узэрэхахьэрэр? - Аслъан 
гущыIэ лъапсэр къыIэкIэфагъэу, псынкIэу еупчIыжьыгъ.
- Сыхэмыхьэу, а урыс лъэпкъыр арба сэри сызщыщыр?

--- Page 380 ---

- МыщкIэ Шэуджэн Мосэ ыIорэр ошIа? Тетыгъор 
зыIыгъым римыщажьэхэу цIыф лъэпкъитIу заокIэ зэпэтэджыгъэхэп еIо. Адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэгъунэгъухэу 
егъашIэм къахьыгъ, темыр лъэныкъомкIэ ащ нахь гъунэгъу 
гупсэфи щыряIагъэп, джыдэдэми щыряIэп. Пачъыхьэмрэ 
иIумэтхэмрэ дзэр къытфадзыгъэ пае, урыс лъэпкъыр 
дгъэ пыищтэп, нэмыплъ етхыщтэп.
- Ари Шэуджэныра зыIуагъэр?
- Хьау.
- Адэ хэт? - ахэми уиакъыл анэса зыфэпIощтыр къыригъэкIэу еупчIыжьыгъ.
- Ар зыIоу зэхэсхыгъэр Гощэунай, Моси тэрэзкIэ 
елъытэ.
- Аущтэу Мосэрэ Гощэунаерэ аIо шъхьакIэ, нэмыкI 
адыгэмэ сыд аIонэу пшIэрэ? ЦIыф пстэури зэфэдэп, зыр 
гукIэгъу шъаб, адрэр жъалым.
- Ащ фэдэ цIыфхэри сэшIэх,- Петр Степановичыр 
Аслъан зэригъэжагъэп,- джаурмэ тагъэунэхъугъ тырку 
Рэщыд-пашэм еIо... Ары шъхьакIэ, Петр Степанович, ащ 
ыIорэм сигъапэрэп. Ар тырку хэкI, тыркум ар ымыIомэ, 
сыд ебгъэIонэу ышIэрэр? Урыс тхылъ напэ зэриштагъэмкIэ 
кIэгъожьыгъ. Зыгорэ шIэгъэн фае еIошъ щыс. Ар Iофэп, 
Iофыр Бэбэжъ ары.
- Хэт ар?
- ХыIушъо шапсыгъэ гор. Хьагъурмэ ащыщ. Хьаджрэт 
шъхьафитэу зелъытэжьы. ЛIыгъи, цIыфыгъи, Iушыгъи 
хэлъ. Мыжыкъмэ тызэрапхъуагъ, тахъункIагъ еIошъ, 
дунаим тырилъагъо хъухэрэп. Джащ къикIыкIэ тазыфагу 
зэмышIуныгъэ къыдэхьагъэу зэпэзырыз тыхъугъ.
- Джыры? Джыри аущтэу щыта?
- Гощэунайрэ Мосэрэ нэIуасэ зафэхъу уж ыгу нахь 
къэушъэбыгъ. ТалъэныкъокIэ, ЕрмэлхьаблэкIэ зыфасIорэр, 
зыкъигъэзагъэмэ дэгъугъэ.  Щымыщэу хэлъыр зэкIэ 
Мосэ рэ Гощэунайрэ хафыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, гъэрекIо 
бжыхьэ щегъэжьагъэу зыдэхъугъэр цIыф ышIэрэп, къэлъэгъожьрэп. Хьаджрэт шхонч зэхао горэм хэкIодэжьыгъэнкIи мэхъу.
- Ащ фэдэ хъуни ылъэкIыщт.
- ЛIы дэеп Бэбэжъ, аущтэу хъумэ, сыгу къеощт! - 
джаущтэу зэрегупшысэгъэ къодыер Аслъан шIоемыкIоу зэплъэм, мэшIокоу чыжьэкIэ къакIорэр ылъэгъугъ, 

--- Page 381 ---

Лысовоимрэ ежьыррэ янэIосэ Тодовыр арти зимэшIокур, 
къыIуагъ: - Кузьмич къэлъэгъуагъ, IофэфыкIы!..
- Къэлъэгъуагъэмэ, Аслъан, пахъэм ушъхьамысэу, 
адыгэ-урыс лъэпкъмэ ацIэкIэ тисэлам ныбджэгъум пэгъох!..- шIомыкI къазгъырыр машIом питакъуи, Лысовойри шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ.- АщкIэ пачъыхьэми 
тинэлат етэхы. Зыгу къытфэшIум шIукIэ тыпэгъокIы, 
къыт фэмышIум шIомыкI Iутэтакъо!..- ыгу къыдеIэу Петр 
Степановичыр куощтыгъэми, мэшIоку зэблэчъ макъэм зи 
зэхыуигъэхыщтыгъэп.
Батайскэ телъэдэгъэ мэшIокум ищэрэхъхэр зэрышхызэ 
къэуцущтыгъэ, РостовкIэ зыпэ гъэзэгъэгъэ, хьылъэзещэ 
мэшIокоу дзэкIолIхэр зэрытэкъогъагъэр зыкIэшъуикIым. 
Ардэдэм, дзэкIолIхэр мэшIокум къыIузэрэтэкъожьыгъэх. 
Зым псыр къехьы, адрэм хьалыгъу щэфыгъэр ыбгъэ чIэлъ, 
ос мэкIэ щтыгъэм щэцIанлъэх, тефэрэм зыкъепхъотэжьы, 
аIэхэр зэфащэих, мэкуох, ацIэхэмкIэ зэджэжьых, мо 
тхьамыкIэ купэу заом Iуащэрэмэ сыд къапэщылъа къырагъэкIэу, бзылъфыгъэмэ ашъхьэ агъэсысы, къэт зиIэхэр 
арэу къычIэкIын,  шъхьэтехъо къуапэкIэ анэмэ акIэлъэкIыхьа жьых.
Аслъан зэрыс мэшIокум пэмычыжьэ вагоным адыгацIэ горэ къыщэIу шъхьакIэ, къыщэхъумэ ышIэрэп. Хьау, 
къыщыхъурэп, ынитIукIэ ымылъэгъуми, ытхьакIумэхэмкIэ 
зэхехы. АдыгэцIэ къодыеп зыцIэ къыраIорэр, инэIосацI. 
Адыгабзэп зэреджэхэрэри, урысыбз:
- Бабеж, быстрей!.. Отстанешь от поезда!..
ЗыкIыб къэгъэзэгъэ дзэкIолIэу шинель кIыхьэрэ пэIо 
зандэрэ зыщыгъыр мэгузажъо шъхьакIэ, ахъщэр Iызыхзэ 
хьалыгъур къезытрэ лIыжъыр гузажъорэп. МэшIокур 
кIырыугъ, ыцIэкIэ джэщтыгъэ дзэкIолIыр "Бэбэжъым" 
ычIыпIэкIэ ылъэкъуацIэкIэ маджэ:
- Хагуров! Быстрей же!..
Бэбэжъ ылъэкъуацIэ зызэхехым, къехъулIэрэр ымышIэу Аслъан кIыфыбзэ хъугъэ. Шинель ежьашъохэр зыщыгъ дзэкIолIмэ сыда Хьагъур Бэбэжъ ахишIыхьащтыр 
ыIогъэ къодыеу нэгу упсыгъэ пэ псыгъо лIы къуапцIэу 
къэчъэжьрэр Аслъан къышIэжьыгъ. Ары, Бэбэжъ ары! 
Хэукъорэп, ыжэкIэ-пакIэхэр упсыгъэ умыIощтмэ, Хьагъур 
Бэбэжъ вагон дэкIояпIэм зыпызыдзэжьыгъэр! Сыда мохэмэ 

--- Page 382 ---

Бэбэжъ ахэзыхьагъэр? Сыдэущтэу ахэхьанэу хъугъа? Сыда 
ыжэкIэ-пакIэхэри зыкIаригъэупсыгъэхэри, пэIуашхъори 
зызкIыщилъагъэр? УпчIэ зэшъхьэщычъ закIэу шъхьэм 
къилъэдагъэм джэуап тыгъуи афэмыхъоу псэм щыщ горэ 
тырахы пIонэу мэшIокум Iуищрэм Аслъан кIэлъыкууагъ:
- Бэбэжъ!.. Бэ-бэ-э-жъ!.. Бэ-бэ-э-э-жъ!..- кIэлъежьагъэмэ мэшIокум кIэхьанэу ыгу къыдэлъэтыщтыгъ шъхьакIэ, 
ар фэшIэнэу амал иIагъэп. Адыгэ макъэр зэрэзэхихыгъэм 
лъыпытэу, Бэбэжъ шъхьэр къыпхъотагъ, вагон дэкIояпIэм 
зыIуищэикIэу къыздичъыжьыгъэ лъэныкъомкIэ плъагъэ, 
ау гуцафэ зыфишIын тырилъэгъуагъэп.

--- Page 383 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 384 ---

Къэбар мыIу щыIэп зыфаIорэр шъыпкъэми, Лэбэпэ 
бэдзэрымкIэ Бэбэжъ фагъэIугъэр шъыпкъагъэп. Бэдзэрым техьан гухэлъ имыIэу плъэмэ, кIэнэцIзэ, блэкIыгъ. 
Ура мыбгъу шыку зэхэтмэ ябгъукIо зэхъур арыщтын 
залъэгъугъэр, ау шыщэ Iоф иIагъэп, ащ фэдэ гухэлъи 
джырэкIэ шъхьэм илъыгъэп. Зыгъапэщтыгъэр Верэ зыдэс 
Степановкэмрэ ар зыхэт Горловкэ отделымрэ. КIом дыхэтэу "горло перережу, черкес!" зиIокIэ, шым ытхьакIумэ 
къыригъэпхъуатэщтыгъ, ащкIэ Горловкэр ыгу къызэрэригъэкIыжьрэр игуапэу, ижэкIэ-пакIэмэ къахэгушIукIы. 
ОшIэ-дэмышIэ гъогум хигъэкI къэсми, Верэ зыдэщыIэ 
Донбассыр зэрэчыжьэр къыгурэIо, ышIэнэу зыфежьагъэр 
зэрэмытэрэзми нахь егупшысэ, Пшызэ сэмэгу нэпкъым 
къыIуинэгъэ чIыр "сыда пшIэрэр, тыд уздежьагъэр!.." ыIозэ 
къылъэджэ фэдэу къыщэхъу. Ежьыри зыдимышIэжьэу 
джа гупшысэ зэфэшъхьафэу бгъэм къыдэтаджэрэмэ 
ишыпэ къызэтырагъэуцо зыхъукIэ, "дунаим сызищыкIагъэ 
къэзгъанэрэп!.." ыIозэ ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьы, 
къехъулIагъэр зэкIэ шым илажь пIонэу жэдао, фэгубжы.
Гуфэбэныгъэ IэшIоу бгъэм къыдэтэджагъэм онэгум 
риIэтыкIзэ, шIошъмыхъуныгъэ гупшысэ зырызхэу къышъхьарыохэрэм, зызэпащзэ гур къагъэкIоды. Сыд сэIо мы 
бзылъфыгъэм делэ сызфехъулIагъэр? Хэта ар сэркIэ? Сыгу 
филъым фэдэ горэ ыгу къысфилъыгъэмэ, сэлам къысимыхыжьэу, зэрысимыгъэхыжьэу къалэм дэкIыжьыщтыгъэп. 

--- Page 385 ---

Урысыем ихьажьыгъэр тэ къипхыжьыщт? ЕтIани ыуж сфэу 
къызэзгъэгъотыгъэу сэшIы, сыд есIощтыр? Сыдэущтэу 
зыкъысфишIыщт? Ар зыхэхьажьыгъэхэри цIыфых, ащи, 
а Степановкэми сэщ фэдэу паIо зыщыгъ Iаджи дэсэу 
къычIэкIын, сыд сIони апашъхьэ сихьан? Ар къысэхъулIэн 
нахьи, хьэм сишхмэ нахьышIу. Хъунэп ар!.. Бэбэжъ кIэкIэу 
шым къырегъэгъазэ. ЗыдэкIощтыр ымышIэу заулэрэ щэты. 
Тыдэ кIоми, зыдикIыгъэ лъэны къомкIэ къыгъэзэжьынэу 
фаеп. Синасып къызщимыкIыгъэ Мыекъопэ лъэныкъомкIэ 
згъэзэжьынэп, ЕкатеринодаркIэ сыкIон, сахэхьан, сахэплъэн еIошъ, Васюринскэ лъэны къомкIэ егъазэ, ащ дэкIмэ, 
къалэри чыжьэжьэп. ЗыгорэкIэ къалэм сыгу щемыIумэ, 
Пшызэ сызэпырыкIыжьынышъ, шапсыгъэ къушъхьэмэ 
сахэхьажьын. Шъуипачъыхьи, шъуипщы-оркъхэри Алахьэм 
зэпытырыкIо ешIых, дунаим шъузэрэсищыкIагъи сызэрэшъуищыкIагъи щыIэп. ПхъэIэшэкIыр сыубытэу мэз гъэхъунэ 
горэ сыжъомэ, илъэсым сшхын хэсхыщт. АдыкIэ хъурэм 
теплъын, зыуж сихьагъэм фэдэмэ, шъхьэтехъо зытехъуагъэ 
гори талъэныкъокIэ щызгъотын!.. ЕтIани зыбзэ сымышIэу 
сыбзэ зымышIэрэ бзылъфыгъэр, сиIоф зэпыфэгъапэу 
сшIэми, сыдэущтэу унэм исыщта, къытхэзэгъэщта? Ахэмэ 
тахэзэгъэнэу, яхабзэ къытэкIунэу щытыгъэмэ, къытагъэтIысэкIыгъэмэ джы нэс тахэкIодэжьыныгъи!.. Ушъхьагъу 
лъыхъукIэ Бэбэжъ зеухыижьы, ау сыд фэдэ ушъхьагъу 
къыгъотми, Верэ шъхьэм икIырэп.
Пашковскэ станицэм зэрэдахьэу Бэбэжъ апэрэ тучанэу 
къыщыпэкIэфагъэм чIэхьагъ, тучантесэу къыпэгъочъыгъэм 
одкIи-мыдкIи щымыщэу еупчIыгъ:
- ТхакIэ ошIа, къэзэкъ?
- ЛъытакIэ зысшIэрэм тхакIи сэшIэ, черкес!..- тучантес лIыжъым нэгъунджэр ынатIэ тыридзи, икъэупчIакIэ 
зыфихьыщтыр ымышIэу Бэбэжъ къыфидзыжьыгъ.
- ОшIэмэ уинасып. Сэ сшIэрэп...- Бэбэжъ гъумтIымыгъэ.
- Шъо,  черкесхэм,  шъуемыджэу  тэ  щышъушIэ на? - къыкIэнакIэу къыриIожьыгъэти, ыгу фэплъэу Бэбэжъ 
тучантесым зыпишIыжьыгъ:
- Ары, ары, къэзэкъ, сэщ нахьи унахь Iуш, сэ сшIэрэр 
хэбгъэхъожьмэ! Бащэ умыIоу къаштэ къэлэмрэ тхылъыпIэрэ!..- къэмапшъэм теIабэжь фэдэу зишIыгъ.- Тхы: 

--- Page 386 ---

село Степановка, адрэр... Сыда ыцIэ адырэм?.. Ашъыу, 
Степановкэр зыхэхьэрэ отделыр ары... Сыда ар?..- Бэбэжъ 
къымышIэжьышъоу ытыкъын етхъожьыгъ, Iэ фишIыгъ: - 
Мыщ урыскIэ раIорэр ары!.. Мыры шъыу, тыкъыныр ары 
шъыу... ЬI-ы, къэсшIэжьыгъ! - Бэбэжъ ынэхэр къилыдыкIхэу, ыжэпкъ кIищэу къыхэкуукIыгъ.- Горло перережу, 
черкес!.. КъыбгурыIуагъа? Горло... Горловка, отдел - тхы, 
Вера Владимировна Курганова!.. Птхыгъа?.. Птхыгъэмэ, 
моу къысэт,- Бэбэжъ тхылъыпIэ тхьапэр тучантесым 
къыIехышъ, мыгузажъоу еджэ фэдэу къызэпеплъыхьэ, 
еуплIанкIэ, фэсакъыпэу джыбэм релъхьэ.
- Кто же эта дама? - тучантес лIыжъым зыкъишIэжьыгъэу, нэупIыцIэ-тхьагъэпцIышъокIэ къэупчIэ.- Знакомая 
черкесу-джигиту аль невеста?
- Нет!..- Бэбэжъ чапчипшIыр лэжьапкIэкIэ тучантесым ыпашъхьэ рилъхьэзэ, пеупкIы: - Эта не знакомая и 
не невеста... Эта дама сестра моей сестры Гошовнай!.. 
Понял, казак?.. Ы-ы, къэзэкъ нэкIэпэ нэгъундж... Горло 
перережу, черкес!.. Хьам къылъфыгъ, теплъын зытыкъын 
нахь лъыбэ къичърэм!.. Пока, казак!.. Это тебе говорит 
Бабеж,- Iэхъом бэшхомкIэ ыбгъэ теуIэжьыгъ,- я - Хагур!..- 
лIыжъым къыриIожьыщтми пымылъэу, зышIомыдэй-мыгузажъоу тучаным къычIэкIыжьи, гупсэфэу шэсыжьыгъэ.
ДжыбачIэм чIэфэгъэ тхылъыпIэ тхьапэм хэмылъыгъэ 
гупсэфыр Бэбэжъ къыхилъхьагъ. Верэ фэгъэхьыгъэу шIу 
нэмыкIи гум илъыгъэп. ГумэкI-губжыгъэ Iоф зэпымыфэм 
къыхэкIыкIэ ныпчэдыжь, ЕкатеринодаркIэ зигъэзэным ыпэкIэ 
Верэ фэгъэхьыгъэ купэу ыIогъагъэхэр щыгъупшэжьыгъэу 
щэджагъо нэс хэтыгъ. Бэдзэрми дэхьагъ, зыщиплъыхьагъ-зыкъыщиплъыхьажьыгъ, зыIукIэни, зыдэгущыIэни 
ыгъотыгъэп. Бжыхьэ ощх мафэм Iоф имыIэу хэт дэбгъэтыщт? МэлакIэ лIагъэ шъхьакIэ, шым Iус Iумыфагъэу ежь 
шхапIэм чIэхьаныр къыригъэкIугъэп. Постоялэ фэтэрым 
кIомэ, ахъщэ афэщэй къодыери, шым ифэIо-фашIэхэри 
ежь ищыкIэгъэщт гъолъыжьыпIэри хьазырыпсых. ЛъитыщтыпкIэри ымыIыгъэу щытэп. ТхылъыпIэ ахъщэ зэрыт 
заули - сомэ шъитIум къехъу - ыIыгъ, дышъэ сомищи 
иджыбачIэ илъ. АхъщэкIэ къэзыубытрэ щымыIэми, постоялэ 
фэтэрым кIонэу Бэбэжъ фэягъэп. Шыр ары мыхъугъэмэ 
гъолъыжьыпIэ-уцупIэм узщегупшысэн уахътэ щыIагъэп. 
Бэдзэрым мэкъу IапIэ горэ щысщэфэу сэри щаибжъэ 

--- Page 387 ---

горэм сешъомэ, пчыхьэ нэс къэхъурэм теплъын. Мыхъу 
зыщыхъурэм, Пшызэ узэрикIэу Козэт щыс, нэIосэ зытIуи 
чылэм щыриI.
Бэдзэр шхапIэм цIыфыбэ чIэсыгъэп. Мэкъу IапIэр 
зыпашъхьэ рилъхьэгъэ шыр ылъэгъунэу Бэбэжъ шъхьаныгъупчъэмкIэ щыт стол нэкIым кIэрытIысхьагъ, къыкIэрылъэдэгъэ Iэнэзехьэм къол зыхэмылъ шхынрэ щай 
стаканищрэ къыфихьынэу риIуагъ. Шхи, щай стаканищым 
яз лъыIэбэгъэ къодыеу Бэбэжъ илэгъу хьазырэу офицер 
горэ истол къыкIэрытIысхьагъ, ардэдэми щай стаканищыр 
зыпашъхьэ итым егуао пIонэу пивэ кружкищ къаригъэхьыгъ. Ащ фэдиз къязгъэхьыгъэ лIым уеплъынкIэ ешъокIуашъо теорэп. Аркъыр хэгъэкIи, пивэ зыфаIорэр Бэбэжъи 
ышIэщтыгъэп, ешъохэу Iаджри ылъэгъугъ, ау зыIуигъафэ 
шIоигъоу къыхэкIыгъэп.
Дышъэ тэмэтелъым апэрэ кружкэр зэишъугъокIэ 
ришъугъ, зыIулъэкIыхьажьи, ятIонэрэм зылъэIабэм, Бэбэжъ къыфычIэплъыгъ, етIанэ гущыIэгъу къышIыгъ:
- Адыгэхэр пивэ ешъохэрэп аIуагъ, шъыпкъа ар?
- Пивэ темышъоми, тызэшъон тиI,- узешъокIэ Iаджи 
пIощт къыригъэкIэу Iанэм къыдыпэсым Бэбэжъ пылъыгъэп.
- Пивэм нахь мыдэеу бахъсымэ шъуиI шъори.
- Бахъсыми, шъоупси тиI,- адыгэмэ яшъон зэришIэрэр 
Бэбэжъ ыгъэшIэгъуагъ.
- Бахъсымэм шъоупс зыхэбгъэхъожьрэм, уриутыщт!
- Тэ щыпшIэра? - Бэбэжъ ыбзэ къытIэтагъ.
- СымышIэу сыадыгэба?
- Ы-ы!..- Бэбэжъ зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу щай стаканыр ыгъэуцужьыгъ.
- Хэтмэ уащыщ?
- Хьаджэмыкъомэ сащыщ.
- Адыгабзэ пшIэрэба?
- СшIэрэп.
- Ащ фэдэ мэхъуа?! - Бэбэжъ къыхихыгъ, зэримыгуапэри ынэмэ къакIэщыгъ.
- Петербург сыкъыщыхъугъ, сыщапIугъ, Хьаджэмыкъо Николай Васильевич сырикъу. Честь имею, полковник 
Хаджемуков Владимир Николаевич!..- къэтэджи, ыцIэ 
къыIуагъ.
- Бабеж Хагуров!..- нэIуасэ зыкъыфэзышIыгъэм 
зызэришIэу, Бэбэжъи IэхъомбэшхомкIэ ыбгъэ теожьэу 

--- Page 388 ---

къыпигъэхъожьыгъ.- Вольный абрек и защитник земли 
адыгов!..- зэтIысыжьым тIэкIу тыригъашIи, фэсакъыпэзэ, 
пивэм ехъумпIырэм еупчIыгъ.- Гукъао уиIа?
- Сыд пIуи?..- апэм зыфеупчIыгъэр къыгурымыIоу 
Хьаджэмыкъор къеплъыгъ, етIанэ пивэ кружкэмэ яплъызэ, 
IущхыпцIыкIыгъ: - Мыхэра? Хьау, хэгъэгум зао зэритым 
нэмыкI гукъао сиIэп.
- Ара? Армэ хъун. Шъон бащэ къызяогъэхьым, 
урысмэ ягукIае шъонкIэ агъэушъэбэу яхабзэти, гукъао 
уиI сшIошIыгъ. Зыгорэм угу хигъэкIыгъэмэ къаIо, сшIомыушъэф. НекIо пIомэ, сыкъыбдэшэсын! Уихьылъэ сихьылъэ, 
уигушIуагъо сигушIуагъо.
- Тхьауегъэпсэу, Бэбэжъ. Арба пцIэр?..- Хьаджэмыкъор нэгушIо-шъуашIоу Бэбэжъ ынэмэ къакIэплъагъ, 
къыраIуагъэр зэригуапэр ышъо къыхэщыгъ.- Бабеж Хагуров...- джыри зэ мыгузажъоу къыкIиIотыкIыжьыгъ.- ПцIи 
плъэкъуацIи зыщызгъэгъупшэнэп. ШъонымкIэ умыгумэкI, 
сешъорэп. ТIэкIу шIагъэ сэ уауж сызитыр, бэдзэрым укъызытехьэр ары. Сэ тыгъуасэ Петроград сыкъырагъэкIи, мыщ 
дэт дивизием сырипэщэнэу Екатеринодар сыкъагъэкIуагъ. 
Хьаджэмыкъомэ сакIэупчIагъ шъхьакIэ, ахэзышIыкI сыIукIагъэп. СызIукIагъэхэми Пшызэ иадырабгъу Хьаджэмыкъомэ 
ячылэгъо зытIущ итыгъ, ау джы итыжьэп, Тырку икIыжьым 
дэкIодыгъэхэу къысаIуагъ. ЗыгорэкIэ Хьаджэмыкъомэ 
ащыщ къалэм дэсмэ, Iэгъо-благъом исмэ шIэ?
- Хьаджэмыкъохэр...- лъэкъуацIэу къыраIуагъэр апэ 
зызэхехым къызэрэкIиIотыкIыжьыгъагъэм фэдэу джыри зэ 
Бэбэжъ къыкIиIотыкIыжьи, сымышIэхэ МЭхъуа, илъэсишъэм 
къехъугъ, Бзыикъо заом щыублагъ тлъэпкъ зыхэмыкIрэр, 
фэкъолIмэ защымыгъупшэрэр, ахэмэ уряпырамбжь 
лъа псэкIэ сенэгуе, гукIэ ыIуагъ.- Тара Хьаджэмыкъомэ 
ащыщэу, бжъэдыгъухэра, кIэмгуехэра?
- Бжъэдыгъу Хьаджэмыкъохэр арых... Хьаджэмыкъо 
Къэншъау бжъэдыгъу пщышхом текIыгъэхэр арых сыкъызкIэупчIэхэрэр. Къэншъау къуитIу иIагъ. Зыр Алкъэс, 
адрэр Батчэрый. Алкъэс пщышхор ары сятэм ятэжъыр, 
ДжэдыгужъкIи еджэщтыгъэх. Зыдэсыгъэ ТIуабгъо чылэр 
Пщыщэ узэрикIэу щысыгъ аIо...
- Бжъэдыгъу Хьаджэмыкъохэр армэ, сишIуагъэ 
къыозгъэкIын слъэкIыщтэп, ахэр бэшIагъэ Бжъэдыгъу 
зимысыжьхэр... Бзыикъо зау аIоу шъуилIакъокIэ рыгущыIэхэу зэхэпхыгъэна?

--- Page 389 ---

- Сятэжъ Хьаджэмыкъо Василий Сампелович игугъу 
ышIэу Iаджри зэхэсхыгъэ. Ащ ятэ, СэмпIал, Алкъэс пщышхор ятагъ.
- Зэхэпхыгъэмэ, джа Бзыикъо заом ыуж Хьаджэмыкъохэр лIакъокIэ зэбгырызыгъэх. Хьаджэмыкъо Батчэрые 
къыкIэныгъэ щымыIэу Бзыикъо заом хэкIодагъ. Уятэжъ 
Алкъэс - Джэдыгужъэу зыфапIори Чабэм къызекIыжь уж 
лIыжъ хьазырэу Кавказ заом ижъобгыпIэ нэс псэугъ. Ащ 
ыкъо СэмпIалэу уятэжъ зыфапIорэр мыжыкъ пачъыхьэм 
гохьагъэмэ ащыщыгъ, адыгэчIыр хымэ хъункIакIомэ зэрапхъонкIэ ылъэкI къэнагъэп аIо, ау игонахь сштэнэу 
сыфаеп, Iофым ишъыпкъапIэ сыщыгъуазэп, зэхэсхыгъэр 
къэсэIожькIэ сыпцIыусэп.
- Зэхэпхыгъэр къэоIотэжьми,- Хьаджэмыкъом ыпашъхьэ ит кружкитIур IуигъэкIотыгъ, платыку фыжьыбзэр 
джыбэм къырихи, мыгузажъоу зыIулъэкIыхьажьыгъ,- 
Хьаджэмыкъо лIакъом хэшIыкI фыуимыIэу щытэп, сыкIэгъожьрэп нэIуасэ зыкъызэрэпфэсшIыгъэмкIэ.
- Хьагъурхэм,  зэрэ  Шапсыгъэ лъэпкъэу, Хьаджэмыкъо пщы-оркъхэу заокIэ къякIугъагъэхэр ащыгъупшэщтэп,- ошIэ-дэмышIэу нэIуасэ къыфэхъугъэм ыгу филъ 
шъыпкъэр Бэбэжъ риIуагъ,- адыгэлъ макIэп Нэджыд 
шъофым щагъэчъагъэр!.. Хьагъурым, Тхьэхъохъум, 
ШыпакIом, Уайкъокъом, Некрасэм ягугъу узщыщмэ ашIэу 
зэхэпхыгъэба?
- Сяти, сятэжъи фэкъолIхэр аIощтыгъэ нахь, зыми ыцIэ 
къыраIоу зэхэсхыгъэп.
- Уятэжъ Джэдыгужъ-Алкъэс ышнахьыкIэ дзэпщ 
Батчэрые зыукIыгъэри пшIэрэп?..
- ЛIыгъэ зэрихьэзэ фэхыгъэу ары зэрэсшIэрэр.
- ЛIыгу зимыIэр зэо пчэгум ихьэрэп...- уятэжъ ятэжъым ыш зыукIыгъэр Хьагъур Мос риIонэу Бэбэжъ ыгу 
къыпылъэдэгъагъ  шъхьакIэ, шъхьащытхъужьыгъэкIэ укIыгъэ блэкIыгъэм утегущыIэныр къыригъэкIугъэп.- Ары, 
ары, БгъуитIумкIи лIыгъэ макIэп зэрахьагъэр... Катаринэ 
урыс пачъыхьэр топкIэ, цIыф уIэшыгъэ зэтегъэ псыхьагъэкIэ 
пщы-оркъмэ къагоуцогъагъ нахь мышIэми, ШэрэлIыкъо 
лIэкъолъэш купыр къызэрафыгъэ Шапсыгъэ рагъэхьажьыгъэп...
- ТызэрэгущыIэрэр,- Хьаджэмыкъом гущыIэ лъапсэр 
зыдаорэр къыгурыIоу, Бэбэжъ игущыIэ IэкIихыгъ,- блэкIыгъэ Iоф, илъэсишъэм къехъужьыгъ.- Хьаджэмы къомэ 
яIоф къызщимыкIыгъэ Бзыикъо заом зэрэнэсыгъэмкIэ 
Хьаджэмыкъо полковникыр кIэгъожьэу, Хьагъур Бэбэжъ 
IугушIуагъ, бэ тыримыгъашIэу къыпигъэ хъожьыгъ.- Оррэ 
сэррэ непэ тызгъэгумэкIын Iофыгъо Iаджи хэгъэгумкIэ 
къытпыщылъ, сыд адыгэмэ аIорэр, шышъхьэр блэптIупщэу 
шыкIэм укIэлъымытхъожь сятэжъ ыIо зэпытыгъ.
- Ащ нэмыкIи, уятэжъ ыIоу зэхэпхыгъэмэ сшIэрэп 
нахь,- Бэбэжъ щхыпцIыгъэ,- блэкIыгъэм ущымыгъуазэу 
непэ узхэтыр зэхэшIыкIыгъуай адыгэмэ аIо.
- Непэ хэгъэгумкIэ тызхэт уахътэр къыбгурымыIонэу 
щытэп,- Хьаджэмыкъо полковникым ымакъэ джы нахь 
теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ,- зэшIотымыхы мыхъунэу 
IофыгъуитIу къытпыщылъ: хэгъэгум зао къезышIылIэгъэ 
нэмыцмэ татекIощт, большевик купэу къитэджагъэхэри 
зэхэдгъэтэкъощт! Адыгэмэ джыри большевик уз къахэмыхьагъэкIэ сенэгуе, урихьылIагъэба, Бэбэжъ?
- Большевик пIуи? - ардэдэм Бэбэжъ Шэуджэн Мосэ 
ыгу къэкIыгъ, Гощэунае зыфадэщтыгъэ Софи ынэгу къыкIэтэджагъ, мы узпылъ Iофмэ ауж икI къыриIорэм фэдэу 
Гощэунаий ыпашъхьэ къиуцуагъ.- Большевик, меньшевик, 
кадет, эсер, анархист зыфэпIощтмэ ягугъу зэхэсхыгъэ, ау 
ягухэлъ сыщыгъуазэп.
- ЯпшIэни щыIэп! Кадет, эсер, анархистхэр Iофхэп, 
мыхъу зыщыхъужьрэм меньшевикмэ уахэзэгъэн плъэкIыщт, большевикхэр ары утэшъогъапэхэр.
- Сыд аIорэр?
- Пачъыхьэм ебэных.
- Ащ зи хэлъ щыIэп, лъэшым ыкIуачIэ лъэшым ригъапшэ шIоигъу, узэрэтекIощт къолай зэрэфэбгъотыщтыр 
сшIэрэп нахь.
- Тэрэз, пачъыхьэр лъэшы, пачъыхьэм утекIон плъэкIыщтэп. Эсер-кадетхэри шIухэп, пачъыхьэнчъэу тыпсэущт ахэми аIо. Пачъыхьэр къыпшъхьащымытэу, инамыс 
къыптемытэу упсэун плъэкIыщтэп.
- Адыгэхэми пачъыхьэ яIагъэп, псэугъэх нахь.
- Пачъыхьэ яIагъэпти арба зыкIызэбгырызыгъэхэр.
- Ар оIуа?
- Сыщыгъуазэшъ, сэIо. Пачъыхьанчъэти, зиджэхэшъогу лIы зытемыт, лIы зэрымыс унэм фэдагъ адыгэ чIыр.

--- Page 390 ---

- Олахьэ  гъэшIэгъоным пIорэр. Пачъыхьэ тимыIагъэ пае 
адыгэчIым лIыгъэ зыхэлъ адыгэлI имысыгъэу сфэIошъунэп. 
Тхьэм ишыкуркIэ лIыгъэм къытщикIухьагъэу зыдэсшIэжьрэп, 
нэмыкIхэу паIо зыщыгъми ар дагъокIэ афэслъэгъурэп...
- Арэп, Бэбэжъ,- гущыIэр къыригъэу хрэп,- сыоплъышъ, уишIугъо, узэтегъэпсыхьагъ, сыда хэгъэгур пыим 
къыщызыухъумэрэмэ уазкIыхэмытыр?
- Цыхьэ къытфашIрэп.
- Хэт къыпфэзымышIрэр?
- Зигугъу пшIырэ пачъыхьэм адыгэм щэ фимыгъэкIышъунэу къыщэхъу. Ау иIашэ тыдэмышэсышъунэу къызэрэтэплъырэмкIэ хэукъо. Аущтэу зыкIишIрэр сшIэрэп, 
блэкIыгъэ лIэшIэгъумкIи иIахьылми тамышIэу щытэп, къыташIагъэмкIи тырыукIытэжьыгъэу зы мафэ шъхьэефэхи 
къытхэфагъэп, къэрабгъэкIэ къытэджагъэхэу тызышIэрэ 
цIыф дунайми къытекIыгъэп.
- Пачъыхьэм угу емыгъабгъ, Хьагъурыр,- ыIапэхэр 
столышъхьэм щигъэджэгухэу Хьаджэмыкъо полковникым 
къыIуагъ,- пачъыхьэм къыпфимышIагъэр, узэощтмэ, хэгъэгур къэуухъумэщтмэ, сэ къыпфэсшIэщт. Хэти щэрэщ, 
тэ непэ лIыгъэ зыхэлъ цIыф тищыкIагъэр, укъезэгъмэ.
- КъызщыпIорэр сипIалъэ! - ащ ежэщтыгъэ пIонэу 
Бэбэжъи ынэхэр къилыдыкIыгъэх, ящэнэрэ щаибжъэ 
учъы Iыжьыгъэр IуигъэкIотзэ, иш дэжькIэ плъагъэ, укIэмыгъожьзэ ыIорэм фэдэу къыпигъэхъожьыгъ: - Джыдэд 
пIоми сыхьазыр!
Ащ фэдэу псынкIэу Бэбэжъ къезэгъын Iоу Хьаджэмыкъом ышIагъэп. Мы сапашъхьэ исыр зиIо зэкIэзыхьажьрэмэ 
ащыщын фаеп. Узэощтмэ, сэра узымыгъэзэощтыр, 
джащ фэд сищыкIагъэр, пачъыхьэм цыхьэ къысфишIэу 
хьаулыеу мыщ  нэс  сыкъигъэкIуагъэп, нэмыц-австриери, 
къылъэкIуа тэ нахь, зэкIакIо иIэп. Бэбэжъ зыфиIорэр тэрэз, 
ащкIэ пачъыхьэр хэукъо, адыгэхэр заом Iумыщэнхэу лIыгъэнчъэхэп, уадэгущыIэмэ, бэрэ упымылъэу полк псауи 
зэхэпщэн плъэкIыщт. Тыгъуасэ нэIуасэ къысфашIыгъэ 
Хъанкъо Къылыщджэрыий ар къыхиIукIыгъ, Петербург 
щеджагъ, офицер, адыгэ полк горэм пащэ фэпшIынкIэ 
фэдэ щыIэп. Мыщ сызэреплъырэмкIэ, адыгэмэ большевик 
Iоф, большевик унашъо ахэхьагъэкIэ сыгугъэрэп. ЧIыгу 
тIэкIукIэ, нахьыпэрэм фэдэу, бгъэгугъэхэмэ, дэх амышIэу 
япIорэр агъэцэкIэщт. Сапашъхьэ исыр ежь къызэриIуагъэу 

--- Page 391 ---

хьаджрэт, шъхьафит, къызэплъэкIыжьынэу щытэп. ЦыхьэшIэгъу къызфэбгъэхъумэ, IофтабгэкIэ дэгъу дэди хъущт. 
Уицыхьэ зытебгъэлъын цIыфхэп сыкъызхэхьагъэхэри, 
офицермэ янахьыбэр ешъуакIо, кэрташI. Ащ пымыщагъэри хъункIакIо, бзэджашIэ, узщыгугъынэу ахэтыр макIэ. 
Дивизиер гъогу зытесщэщт пIалъэм ехъулIэу командир 
заулэ горэ зэблэхъугъэн фае. Сызэрэфаеу Бэбэжъ зыкъигъэлъагъомэ, взводми е ротэми пащэ фэсшIын. ЦIыфыр зыфэдэр зэо пчэгур арышъ къызщылъэгъощтыр, 
мазэ-мэзитIу горэмкIэ хъурэм теплъын...
- Джыдэд пIоми джыдэд,- Хьаджэмыкъом Iофыр къыухыгъ,- сIуагъэр згъэцэкIэшъунэу чIыпIэ сит. Ипхъухьэгъэ 
Iофыр зэпIожьын щыIэмэ, къэмыгъан. Неущ сыкъэбгъотми, 
сIуагъэр скъо бгъотэжьыщт.
- Джыдэдэми сыхьазыр,- Бэбэжъи иIоф ухыгъахэ,- 
армырми сызыштэрэм гъусэ сыфэхъунэу заор зыщыкIорэ 
лъэныкъомкIэ сишыпэ гъэзэгъагъэ. ЛIыгъэр зыщаушэтрэ 
мафэм тIэ зэтедзагъэу тыщысыныр емыкIу. Шым еспэсыщтыр ары нахь сымышIэрэр...- ащкIэ игумэкI къыхэщэу 
къыпигъэхъожьыгъ.
- Ащ фэдэш агъэкIодрэп,- Хьаджэмыкъор шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ,- ащи зыгорэ къыфэтыугупшысын.
Мосэ нахьи Гощэунае къэбаркIэ нахь Iоф хэтыгъ.
Унэм ишIыхьэгъэ дэдэу Гощэунае ис пIонэуи щытыгъэп. ЦIыфмэ уафадэ зыхъукIэ, бэ уиунэ къихьащтри, 
узIукIэщтри, къэбар макIэп зэхэпхыщтри. Гощэунае дэщтыгъ шъхьакIэ, зыфадэщтыгъэр зы нэбгыр ныIэп. Тхьэмафэм зэ ыдыгъэхэр зыем ригъэолIэжьыщтыгъэх. Джа 
мафэхэм ежь фэдэ бзылъфыгъэ дакIохэм аIукIэщтыгъ, ау 
зыIукIэрэмэ цыхьэ зыфэпшIын нэIуасэ джыри ахэтыгъэп. 
Шэуджэн Мосэ ибольшевик Iоф шъэфмэ апае, Мыекъуапэ 
фэмыдэу, ЕрмэлхьаблэкIэ нахь зыфэсакъыжьы. Ащ пае 
къанэрэп дунаим щыхъурэм, щышIэрэм ахэзыныр, Мосэ 
цыхьэ шъузым фимышIэу щытыгъэп, ау цIыфмэ ахэлъ 
къэбарым ышъхьэкIэ щыгъозэныр, ежь къыпкъырыкIэу 
зыгор нэмыIэми лIым риIотэным фэягъ. Урамыр урам, 
бэдзэрыр бэдзэр шъхьакIэ, ахэми къэбар гъэшIэгъонхэр 
къатекIых, къахэкIых.
Къэбар зэфэшъхьафхэр Гощэунае зыщызэхихыщтыгъэр хьакъу-шыкъу Iухыжьэу, лъэкIэкIо-пхъэнкIакIоу бэдзэрым пэмычыжьэ шхапIэм зычIэтыр ары. Илъэсныкъо 
нахь Iоф щимышIэу Мосэ къыIуищыжьын фаеу хъугъагъэ. 
Аущтэу зыфишIагъэр IофигъуитIугъ: зыр чылэмкIэ къикIыщтыгъ, адрэр, зэкIэми ар анахь Iофыгъ, Мосэ ыпкъ къимыкIыпэщтыгъэми, иIофмэ яхьылIэгъагъ. Шъузым ышъхьэ 
пIыеу лIы ешъуакIомэ аIущхыпцIэу, афэлъакIэу ахегъэты 
аIоу чылэм дэлъыгъэ къэбарым тIури - лIыри, шъузри 
пылъыгъэхэп  шъхьакIэ, ямыщыкIэгъэ IО горэ цIыф мэ ахагъэлъы ашIоигъуагъэп, ныри мыщ къыхэмыхьэу щытыгъэп. 
Ау зэкIэми анахь Iофыгъэр жандармерием ылъэ ныкъокIэ 
Гощэунае къеплъакIохэу шхапIэм ибзылъфыгъэ IофышIэ 
горэ къызэрэгуагъэуцогъагъэр ары. ИмыщыкIэгъэ нэплъэ-гуплъэкIэ Гощэунае зыхэтмэ закъыхигъэщыгъэкIэ 
арэп. АщкIэ зыфэсакъыжьыгъ, зы гуцафи аригъэшIыгъэп, 
Шэуджэным тIэсхъапIэ къыфагъотырэпти, шъузымкIэ ыуж 
къихьэгъагъэх.
Ар гъэрекIу, къызещакIэр ары, зыхъугъагъэр. Чылэм 
ыщэжьи, кIыр екIыфэ, гъатхэ нэс Шъхьащэфыжьым къыгъэтыгъагъ.
ГъэрекIо елъытыгъэмэ, къихьэгъэ 1917-рэ илъэсыкIэр 
нахь гупсэфэп. Илъэс къэсми цIыфмэ ящыIакIэ нахь хьылъэ 
мэхъу, хэгъэгум щыкIорэ заоми зеушъомбгъу нахь, 
уцужьын гухэлъ иIэп. Жандармериемрэ полициемрэ уцу 
ашIэрэп, большевикмэ ауж афы, анахь мыхъун бэдзэрмэ, 
ураммэ къатехъухьэми, цIыфмэ къахэхъухьагъэми, ахэмэ 
ялажь. Псым ытхьалэрэр къурэм зэрэлъыбанэу, анэ къырагъэкIэу, цыхьэмышIыжьхэу къырачъыхьакIы, аубытых, 
агъэтIысых, цIыф куп зэхэтхэм ахэлъадэх, зэбгырафых. 
КIымафэмрэ полициемрэ къажэхэт нахь мышIэми, цIыфмэ 
яурам техьэ нахь макIэ хъурэп. Къэбар горэм ежэх пIонэу 
бэдзэр тыгъэуапIэмэ ащызэхэтых, шхэпIэ-ешъопIэ пчъэIупэмэ аIутых. Пачъыхьэмрэ заомрэ ягугъу нэмыкI ахэлъэп. 
Нахьыпэрэ шъэф Iушъашъэр щыIэжьэп, шъхьэихыгъэ 
гущыIэр къашъхьащэтэджыкIы, зым къыIорэр адрэм 
реутыжьы, зэфэгубжых, зэшIужьых.
БлэкIыгъэ щылэ мазэм елъытыгъэмэ, къихьэгъэ мэзаем цIыфмэ ашъхьэ къызэраIэтыгъэр ящытыкIэкIэ, ягущыIакIэкIэ къэошIэ, полицие шыухэр къызэрэлъагъохэу 
зэбгырэкIыжьых, блэкIхэу чэу къуапэ зыхъужьхэкIэ, къызэхэхьажьых. Городовойхэр ары нэмыIэмэ, зыкъагъэлъэгъуахэрэп, цIыф куп зыдэщытыр къаухьэ, зыдэщымытхэр 
якIуапI.

--- Page 392 ---

- Хэгъэгум хабзэ илъыжьэп! - зымафэ бэдзэр дэхьагъум дэжь щызэхэт купмэ ащыщ горэм къыIоу Гощэунае 
зэхихыгъэ, икIуи нахь щигъэкIагъ.
- Хабзэ зэрымылъ хэгъэгум щынагъуи илъыжьэп,- 
нэмыкIми къыIуагъ.
- Пачъыхьэр текIын фае!
- Тэрэз, пачъыхьэр тетэу хэгъэгу тыхъужьыщтэп,- 
адырэми къыдырегъаштэ.
- Пачъыхьэр текIмэ, хэт хабзэм тебгъэхьащт?
- ЦIыфмэ къапэблагъэу, тигукIае зэхэзшIыкIрэр тебгъэхьащт.
- Большевикмэ анэмыкI лэжьакIохэр зэхэзышIыкIрэ 
сэ сшIэрэп.
- Шъуяж шъукъызэхашIыкIыфэ.
- Хабзэр зябгъэубыткIэ, непэ аIорэр неущ ахэмэ 
аIожьыщтэп.
- Хэт къышъуиIуагъ? - лIы сырыф горэ къапэуцужьыгъ 
шъхьакIэ, щытмэ анахьыбэр къытезэрэгъэбэнагъэми, 
къашIогущыIэ.- Большевикмэ анэмыкI лэжьэкIо-псэуакIомэ 
афэгумэкIрэ партие хэгъэгум итэп. Сыхьат тхьапшэ Iоф 
шъуагъашIа? Сыхьат пшIыкIутIу-пшIыкIуплIым ычIыпIэкIэ 
большевикхэр сыхьатиим кIэдэух. Заводхэр, фабрикхэр, 
чIыгур зылэжьрэмэ яен фае аIо. ЦIыфым цIыф ымыгъэпщылIыжьынэу, зэкIэри зэфэдэнхэу, акIуачIэ къыхьрэмкIэ 
псэунхэу большевикхэр кIэдэух!..
Большевикмэ афэгъэхьыгъэ гущыIэ зэфэдзыр апэм 
Гощэунае зызэхехым, шъхьакIо щыхъугъ, шIоигъоджагъ. 
Гур зыгорэу къэхъуи, шIошъмыхъуныгъэу илI зыхэт большевикмэ къафыряIэр зызэхехым, Гощэунае къызэтеуцуагъ, зэрэгъэбырсырыгъэ купым нэмыплъи арихыгъ. 
ЗэкIэми анахь ыгу къеуагъэр, большевикмэ ямызакъоу 
Моси ежьри къаушъхьакIоу къыщыхъугъ. Ахэрэхьи джа 
лIы сырыф гупсэфэу зытебэнагъэхэм горэуцуи, большевикмэ адишIэрэ гухэлъыр къыдырерэIотыкI Iоу ыгу хъугъэ 
шъхьакIэ, къыригъэкIугъэп, ардэдэми адырэ зытебэнэгъагъэхэр къажэхэхьажьэу, ежь Гощэунае ыгу илъыр 
къыриIотыкI зэхъум, гупсэфыжьыгъэ, уцоу ахэдэIонкIи 
зэришIын ышIагъэп.
Гощэунае зэхихыгъэхэр зэкIэ шIогъэшIэгъонэу заулэрэ 
бэдзэрым тетыгъ. ЛIы купмэ ащыщхэр большевикмэ 
къазэрэпеожьыгъэр шъхьэм икIыщтыгъэп. Большевикмэ 

--- Page 393 ---

пыибэ  зэряIэр Гощэунае ымышIэу щытыгъэп, Мосэ 
къы Iоуи, яунэ къихьэрэ нэмыкI цыхьэшIэгъуми къаIоу 
зэхихыщтыгъэ. ШхапIэм Iут зэхъуми большевикмэ афэгъэхьыгъэу зэхихыщтыгъэр дэгъу зэкIагъэп. ЕтIани ахэр 
непэ фэдэу шъхьэихыгъэ гущыIагъэхэп, зыфэгъэхьыгъэр 
нахьыбэм пшIэщтыгъэп. Еплъ ахэм аIорэм: пачъыхьэм 
ычIыпIэ рагъэхьащтыр агъотрэп. Пачъыхьэр тырагъэкIы 
зэкIэми ашIоигъу, ау алъэкIэу большевикмэ хабзэр арагъэубытыщтэп. Шъудел нахь, тхьамыкIэ куп, шъощ паий 
большевикхэр зыфыщыIэхэр. Ахэр дэгъоу сэшIэ, зыгорэм 
сеупчIыжьынэу щытэп. Мосэ ыгу илъыр ары большевикмэ 
агу илъыр. ЛIым игухэлъ шъузым ымышIэмэ, хэт зышIэнэу 
щыIэр? Шъхьэихыгъэу сыкъыжъудэгущыIэн сыфитыгъэмэ, 
сэшIэ большевикхэмкIэ къышъосIощтыгъэр!.. Заводхэм, 
фабрикхэм, чIыгум, шъхьафитыныгъэм изакъоп, еджэныгъэ-гъэсэныгъэми кIэдэух, бзылъфыгъэмэ яIизыни ары, 
шъуисабыйхэр апIущтых, рагъэджэщтых. Хэгъэгум ис цIыф 
лъэпкъ ини, цIыф лъэпкъ цIыкIуи зэфэдэныгъэр азыфагу 
илъыщт, зэрэушъхьакIужьыщтхэп.
Унэм къызэкIожьми, джа Iофыгъомэ агъэгумэкIэу 
IофышIэ къикIыжьыфэкIэ Мосэ ежагъ. Рэхьатэу лIыр 
ыгъашхи, Iанэр зыIуехыжьыр ары зы гущыIи химыгъэзэу 
бэдзэр дэхьапIэм дэжь щилъэгъугъэр, щызэхихыгъэр 
Мосэ зыриIуагъэр. Къэбарым ежь шIошIыщтыгъэхэри, 
зыгъэгумэкIыщтыгъэхэри хигъэхъожьыгъэх.
- Сыда адэ, Гощэунай, о узфэягъэр? - шъузым зедэIу 
уж Мосэ къэупчIагъ, етIанэ Гощэунае зыгъэгумэкIрэр гуапэ 
щыхъоу нэшIукIэ къеплъзэ, къыпидзэжьыгъ.- Тызпылъ 
Iофым банэ хэмылъэу щытэп. Тызэбэнрэм нахьыби къытэбэныжьы. Плъэгъурэба хэгъэгум къитэджэгъэ купыр? 
Зым народная воля еIо, адрэр эсер, нэмыкIыр кадет, 
меньшевикмэ къонцэ шъхьаф алъэшъу, анархистхэми аIон 
къагъанэрэп, националист-шовинист купми заушъэфы. 
Большевикмэ анэмыкIэу къэспчъыгъэ купыр хэт щыщых? 
Сыдышъо зытыралъашъоми, сыд фэдэ цIэ зыфаусыжьми 
джахэр зэкIэ тетыгъор зыIыгъмэ якъотэгъух. ЛэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ афэшIушIэрэ большевикхэр ахэмэ шIу 
алъэгъущтэп, тэри тышъуикIас ятIошъущтэп. Iофыр Iашэм 
зынэсыжькIэ, къытэмыон ахэмэ ахэтэп. Дэгъоу пшIагъэ 
шъхьэих зафэпшIэу гущыIэгъу-дэогъу ахэр зэрэмышIыгъэхэр. Ахэмэ шIу зыгу къытфимылъ Iаджи ахэт, ящэнэрэ 
пэпчъ плъэкIо-дэIуакIу.
- Адэ сыдэущтэу хъущт ядэожьыщтыгъэр? - Гощэунае лIы сырыф гупсэфэу ядэожьыщтыгъэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, фэмыгумэкIыни ылъэкIыгъэп.
- Уицыхьэ тегъэлъ, Гощэунай, къыщышIын щыIэп,- хэт 
шъуIуа ар ыIозэ, Мосэ джэуап къытыжьыгъ, гумэкIыгъо 
гори ынэгу къычIэщыгъэп,- хэт щыщми ар большевикмэ 
агот, ыгу илъ шъыпкъэр къыIуагъ.
- Ары шъхьакIэ мохэмэ узэрэбольшевикыр ябгъашIэ 
хъуна?
- Ащ фэдэ чIыпIэ узщифэни къыхэкIыщт. Мыхъу 
зыщыхъурэм зыуушъэфын нахьи, нэиутэу угущыIэмэ 
нахьышIу, Гощэунай.
- Ащыгъум сэ зысыушъэфыгъ,- Мосэ къыIуагъэр 
шъузым фэмыгъэхьыгъэми, Гощэунае зиумысыжьыгъ.
- О пфэгъэхьыгъэу сIуагъэп, Гощэунай,- Мосэ джыри 
шъузым IугушIуагъ, есэмэркъэужьыгъ,- убольшевикэп 
сыдэп, ащ сыдкIэ укъыхахьэрэ о?
- ДжырэкIэ сымыбольшевикми, большевикым сыришъхьэгъус! - Гощэунаий джэуапынчъэ зимышIэу, гум 
илъыр ымыушъэфэу, лIым риIожьыгъ.
Мэзэе мафэ къэс охътакIэ къыхьрэм фэдэу къэбарыкIэ къыдэкIо. ЗэфэмышIу бырысырым хэгъэгур зэрэхэтыр, пачъыхьэм пэблэгъэ гъэзетым нэмыкIэу адрэхэми 
аушъэ фыжьрэп. Iофыр зытет дэдэр къамытхыпэми, 
рабоч жъугъэу къэлэ ураммэ закъытезытэкъуагъэмэ, 
мэкъумэщышIэхэу зыкъэзыIэтыгъэмэ пачъыхьэ лъапсэр 
зэрагъэсысрэм урагъэгуцафэ. ГъэбылъыгъэкIэ большвикмэ 
ягъэзет къаIакIахьэми, зымаф, мэфитIукIэ, мэфищкIэ, 
тхьэмэфэ псаукIэ орэгужъо, полицием къерэмыгъакIу 
фаеми, хэгъэ гум щыхъурэм, щышIэрэм яшъыпкъапIэ къыреIотыкIы. ЦIыфмэ къахэхьэгъэ къэбархэр къеушыхьаты, 
еплъыкIэ гъэнэфагъэ-ушъхьафыгъэ къареты, яунэмэ 
арымысынхэу, джыри  урамхэм  къатехьанхэу, яшъхьафитныгъэ кIэдэун хэу, пачъыхьагъур тырадзынышъ, хабзэр 
аубытынэу къяджэ.
Петроград, Москва, Харьков, Иванов, Луганск, Нижний 
Новгород, Киев, Баку, Тифлис, хэгъэгум инэмыкI рабоч 
къалэхэм яурамхэм лэжьэкIо-псэокIо цIыфхэр къатехьагъэх - пачъыхьэр текIынэу, заор уцунэу, мэлакIэ лIэрэм, 

--- Page 394 ---

зыкIуачIэ рыпсэурэм хьалыгъур ыгъотынэу, шъхьафит 
иIэнэу кIэдэух. Мафэ къэс зыкъэзыIэтрэ къалэхэм, чылэхэм 
япчъагъэ хэхъо. Ахэмэ Мыекъуапи, Ермэлхьабли, Екатеринодари, ТIуапси, Гулькевичи, Тихорецки, Чэтуни, Чэткъали, 
Баталпашински, нэмыкIхэри ащыщых. ПачъыхьэмкIэ дзэм 
IорышIэныгъэу хэлъыр нахь макIэ мэхъу, дзэкIолIмэ Iашэр 
афаIэтрэп, зыкъэзыIэтыгъэ лэжьэкIо-псэуакIомэ полк 
псаухэр агоуцох, зауIэшы.
Пачъыхьэр зэрэтырадзыгъэм икъэбар ятIонэрэ мафэм, 
щэджэгъо ужмэ адэжь, Ермэлхьаблэ къэсыгъ.
Къэбар гушIуагъор апэ Гощэунае къыфэзыхьыгъэр 
Аслъан. Зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу, мэшIоку станцием 
къичъи, ышыпхъу дэжь къэчъагъ:
- Пачъыхьэр, Гощэунай, тырадзыгъ! Хабзэр лэжьакIо мэ аштагъ!
- Ы-ы! - зэхихыгъэ къэбарым Гощэунае къыхигъэкуукIыгъ.- Алахьэм зэпытрыкIо ешI! Ащ нахь гушIуагъо 
зэхэсхыжьынэп! - ардэдэм ошIэ-дэмышIэу Гощэунае 
игушIогъо нэгу къызэокIзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ары 
шъхьакIэ, Аслъан, Мосэ дэсэп. Мыекъопэ лъэныкъом 
зэрэкIуагъэу къэт...

--- Page 395 ---

ЯТIОКIЭНЭРЭ БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 396 ---

Илъэс пчъагъэ хъугъэ большевикмэ пшъэрылъ къыфашIыгъэ Iофыр зэрифэу Мосэ адыгэмэ захэтыр. Пшызэ 
Iушъо сэмэгу лъэныкъоу зэрытыр непэ фэдэу цIыфкIэ 
къэуагъэу къышIэжьрэп: цIыкIуи, ини, паIо зыщыгъыр зэкIэ 
урамым къытехьагъ. Зышъхьэ Iэтыгъэу нэплъэгъу шъхьафит егъашIэм зымыдзыщтыгъэ бзылъфыгъэхэри унэмэ 
къарыкIыгъэх, хъулъфыгъэмэ афэдэу урамым зыкъытырамытэкъуагъэми, якъэлапчъэмэ аIутых, ячэу шъхьапэ 
къышъхьэрэплъых, пачъыхьэм хабзэр зэримыIыгъыжьыр 
ашIэми, къэхъугъэмкIэ зэупчIыжьых. Къэбарым хэшIыкI 
фызиIэр мэгушIо, фызимыIэм, къэхъущтыр ышIэрэпышъ, 
щтэгъэ нэгукIэ зеплъыхьэ, зыкIэгъри ымышIэу, пачъыхьацIэм гукIае нэмыкI къыфимыхьыщтыгъэми, зэресагъэхэр 
арыщтын, зынэпс шъхьэтехъо къуапэкIэ кIэзылъэкIыкIри 
макIэп.

--- Page 397 ---

Хъанкъомэ яунэмэ апэчIынатIэу емыкIолIапэхэу, 
мы дырэ урамыбгъумкIэ хъулъфыгъэу къыщызэрэугъоирэмэ япчъагъэ хэхъо, гъогубгъур афикъужьрэп. Шыур 
- шыу, лъэсыр - лъэсы, чъыг шъхьапэми шъэожъыехэр 
апыгъэпкIагъэх. ЗыкъэзыIэти урам шъоф къуапэм зыщезыдзыхыжьыгъэ бжьэ пчIыгъэм чылэр фэд: зэкIэми а зы 
къэбарыр ажэ дэлъ, хэти ишIошI реIуалIэ, зэдырагъаштэ, къаигъэ зэфэхъух, зым ыIорэр адырэм реутыжьы, 
чылэм къынэсыгъэ къэбарыр зышIошъ мыхъури макIэп. 
ГущыIэрэм нахьри мыгущыIэу зыгорэм ыкIыб дэплъэу 
щытыр нахьыбэжь.
- Зиусхьаным, къэбарэу щыIэмкIэ зиусхьаным тежъугъэупчI!..- лIы гузэгупIэм хэт горэм къеIо.- Тыгъуас ныIэп 
заом къыIукIи, гъэпсэфакIо чылэм къызыкIуагъэр.
- Тэрэз,- нэмыкIми къыдырегъаштэ,- тизиусхьан 
къэбарынчъэщтэп... ШъуеупчI!..
- УеупчIын, къыуиIощтыр ешIэмэ,- къыIуагъэр 
ежь-ежьырэу зэриIожьзэ, Iупчъэпчъагъэми, къызэхахыгъ 
шIошIэу лIыку хьазыр пэIо хъокIыгъэ горэ щтэгъэ нэгукIэ 
зыхэтмэ къахэпшыжьи, нэмыкI куп зишIыгъ.
- Зиусхьаныр... Зиусхьаным, джэмэхьат, тежъугъэупчIыжь!..- етIани зыгорэм къеIо, гумэкIыгъори ымакъэ 
къыхэщы.- Ащ ымышIэмэ...- "зиусхьаным" ычIыпIэ 
"ащ" зэриIуагъэм щыщтэжьэу зыкъегъэтэрэзыжьы: - 
Тизиусхьан ымышIэмэ, пачъыхьэм икъэбар зышIэн чылэм 
къыдэкIыщтэп!
- Сыда къызкIыдэмыкIыщтыр? - нэмыкI гори къыпеожьы: - Лафышъэ Хьаджмырзэ шъуеупчI, Шэуджэн Мосэ 
ихьакIэшъ, пачъыхьэм ишъыпкъапIэ ышIэщт.
- Тизиусхьан тышъхьапырыкIэу Шэуджэным дэжь 
упчIэжьакIо тыкIонэп, джэмэхьат, мышIапхъэ шъумышIэ, 
Тхьэми ыдэнэп, цIыфми къышъуфадэнэп!..- нэгъунджэ 
хъурайхэр  зыкIэлъ ефэнд лIыжъ од цIыкIум бэщыпэ Iэтыгъэр егъэсысы.- Тхьэм имышIу зэщыхъуакIоу къытхэхьагъэр упчIэжьэгъу хъунэп, тыхэшъумыгъэукъу, джэмэхьат!
Ефэндым Шэуджэн Мосэ пае къыIуагъэр зымыдэгъэ 
мэкъэ зэхаор щытмэ къахэтэджагъ. Апэм къэхъугъэр 
ефэндым къыгурыIуагъэп, етIанэ иIоф къызэримыкIырэр 
зешIэм, ибэщ ридзыхыжьи, зи къэзымыIогъахэм фэдэу 
зиушъэфыжьыгъ. Ау ар зыдэщыт лъэныкъомкIэ нэмыкI 
горэм къыдзыгъ:

--- Page 398 ---

- УзэупчIыжьыщт зиусхьаныр къалэм къэт аIуагъэ 
пэтзэ, чылэм къыдэхьэгъэ хьакIэм имыщыкIагъэхэр еоIуалIэх,- япщи ымыушъхьакIоу, хьакIэми инамыс къыгъэгъунэу къыIуагъ.
- Сыдигъуа тэркIэ, мэкъумэщышIэ-псэокIо лэжьакIохэмкIэ, Шэуджэныр зэщыхъуакIо зыхъугъэр!..- адкIэ щыт 
шыу горэми ыдагъэп.- Щымытым игугъу дэйкIэ пшIыныр 
емыкIу, лIыгъэп!
- ЛIыгъэп! - щытмэ къыдырагъэштагъ.- Шэуджэн 
Мосэ тежъугъэупчI!
- Шэуджэным къыIорэм ишъыпкъапIэ укIэупчIэжьынэу 
щытэп!
- Шъыпкъэ! Шъыпкъэ!
- Апэрэп къызэрэтхахьэрэр!
- Тэ щыI зигугъу шъушIырэр?
- Тызэрипэсщтыгъэмэ, джы нэс къытхэхьаныгъи!
Къызэлъыогъэ купыр зыфызэдэорэ Шэуджэн Мосэ 
джыдэдэм бгъотынэу щытыгъэп. Хъанкъо Къылыщджэрые 
фэдэу ари гъогу тетыгъ. Хъанкъор гузажъозэ, шыуитIу 
игъу сэу Екатеринодар къыдэчъыжьыщтыгъэ, Шэуджэн 
Мосэрэ Лафышъэ Хьаджмырзэрэ Мыекъуапэ къыздэкIыжьхэм. Мыхэми, Хъанкъоми зэрафэрэр зы Iоф: пачъыхьэ къэбарэу тыгъопчыхьэ къанэсыгъэр ары. Къэбарыр 
къызщяIугъэ пчыхьэм Мосэрэ Хьаджмырзэрэ заIэти, 
Мыекъуа пэ кIуагъэх, зыIукIэн фаехэм аIукIагъэхэу, джырэ 
уахътэм елъытыгъэу ашIэн фаеми ащымыгъозэ дэдэхэми, 
Iофым ишъыпкъапIэ, пачъыхьэр зэрэтырадзыгъэр, хэгъэгум 
джырэкIэ хэбзэ IэшъхьэтетитIу зэритыр къызэрагъэшIагъэу 
къэкIожьых. Хъанкъо Къылыщджэрые игумэкIыгъуи джа 
Iоф дэдэр ары чылэм, имылъку, ичIыгу зыдэщыIэм къызфихьыжьрэр.
Шэуджэнми, Лафышъэми гушIуагъом дакIоу гу мэкIыгъо  ямыIэу щытыгъэп. Джыдэдэм сыд шIэгъэн фаер? 
Джа упчIэу шъхьэм щычэрэгъурэр ары Мосэ зэгупшысэрэр. 
Хэт джэуапыгъо зыфэхъущтыр? Мыекъопэ большевик 
зытIоу зыIукIагъэмэ джа упчIэ дэдэр ежьыри къыратыгъ. 
Пачъыхьэр текIыгъ шъхьакIэ, ащ иIумэтхэр тыдрэ чIыпIи 
къащыIунагъэх,  иунашъохэр  джы къызнэсыгъэм агъэцакIэх.  Петроград пачъыхьэр щытырадзыгъэми, ар зыхъугъэм тхьамафэ къехъугъэ ми, цIыфмэ ашIуаушъэфын 
алъэкIыгъ. Мыекъуапэ нахьи Ермэлхьаблэ мы Iофым нахь 

--- Page 399 ---

щыщыгъо зэщтых. Сыд фэдэ унашъу шъуIуа ащи, Екатеринодари дэлъыр? Пачъыхьэр текIыгъэ къодыекIэ Iофыр 
ухыгъэ хъущтэп. НепэкIэ эсер-кадетмэ хабзэр яптыгъэкIэ, 
ахэр лэжьэкIо напэ хъущтэп. Мылъкур зиIэмэ яорэд къадаIоу, загъори рабоч-мэкъумэщышIэмэ къафеплъэкIхэ 
фэдэ зашIэу, Къэралыгъо Думэр аIы гъыгъ, егыйхэмэ-едэхашIэхэзэ, пачъыхьэри зыщагъэгъу пшэщтыгъэп. Хабзэр 
тхьамыкIэмэ яе шъыпкъэ хъуным пае лъыгъэчъэ банэр 
къежьэкIэ  сенэгуе, Iашэр къызщытштэщт уахътэм тыхэхьэ...  Аущтэу мыхъоу хэбзэ гъусэкIэ большевикхэр кадет мэ агоуцонха?.. УпчIэ зэмылIэужыгъоу Мосэ ышъхьэ къитаджэрэр бэ. ЗэкIэми джэуап аритыжьыныр фэукIочIрэп. 
Джэуап тэрэзым ыцыпэ пыуцуагъэми, зэрэхъущтыр 
ымышIэу, нэмыкI упчIэхэр одыкIэ-мыдыкIэ къыкъоух. 
Тыгъуасэ фэмыдэу непэ упчIэжьэгъу дэгъу ищыкIагъ. 
Лафышъэ Хьаджмырзэ лIы Iуш шъхьакIэ, джа гумэкIыгъо 
дэдэр, ары ащ иупчIэхэри. Мы аужрэ илъэс зыщыплIым 
Мосэ къыIорэмкIэ Хьаджмырзэ псэугъэ, Самохинри ары. 
МэкъумэщышIэ ныбджэгъоу къяшIэкIыгъэхэр пачъыхьэм 
иIомышIэ къыпаIэтыгъ, ар тедзыгъэным иIофыгъомэ афапIугъэх.  Джы еплъ хъугъэм, яшIи-яIофи хэмылъэу пачъыхьэр текIыгъ. Техьагъэмэ агу илъи, ядэгъугъи, ядэигъи 
ашIэрэп.
- Техьагъэр тигухэлъмэ апэчыжьэмэ сшIэрэп ащыгъум...- Хьаджмырзэ зыгъэгумэкIрэ гупшысэмэ кIэух 
афишIыгъ.
- ТекIыгъэри, техьагъэри, Хаджмырз, зэрэтпэчыжьэхэм уемыхъырэхъышэжь...- Мосэ зыгъэгумэкIыщтыгъэри 
ыушъэфыгъэп, заулэрэ кIуагъэхэу къыпигъэхъожьыгъ.- 
Зику исым иорэд къаIоу егъашIэм а купмэ къахьыгъ!
- Ахэми тябэныщта?..- иупчIэ фэмыхьазырба пIонэу, 
макъэми къыхэщэу Хьаджмырзэ къэупчIи, ежь-ежьырэу 
зэгыижьыгъ: - Олахьэ, ащыгъум, зи хъун къытэмыхъулIагъ...
- Укъэщтагъа сэIо, Хьаджмырз? - Мосэ гъусэм фыреплъэкIыгъ, иупчIи шIэхэу джэуап ритыжьыгъ.- ЩтэуIурэмэ 
Лафышъэр зэращымыщыр сэшIэ!
- Хьэ-хьай, Мос! - Хьаджмырзи щхыпцIыгъэ.- АщкIэ 
уицыхьэ къыстегъэлъ!
- Рабоч-мэкъумэщышIэмэ агу илъыр къизымыIотыкIрэмэ, хэти къытерэхь фаеми, пачъыхьэм тызэребэныгъэу тябэныщт, Хьаджмырз. Джары непэрэ лъэхъанэу 

--- Page 400 ---

тызхэфагъэм узэреплъынэу къызэрэсщыхъурэр. Тыгу 
къытиIорэм, большевикмэ къаIорэм тырыпсэущт. Джахэр 
ары тигухэлъмэ уадэзымыгъэхынэу сэ сшIэрэр!..
Улапэ къызэрэдахьэхэу чылэгумкIэ зыгорэ къызэрэщыхъурэр шыуитIум къагурыIуагъ. Урам къуапэм 
къызэрэкъокIхэу Хъанкъомэ апэчIынатIэу лIы купышхо 
щыт. Ахэмэ ащыщ горэми шыуитIур къышIэжьыгъ, зы 
гушIогъуакIэ горэ зэхихыгъэ пIонэу, купым шъхьэр аригъэпхъуатэу къэкууагъ:
- Муары, Шэуджэнымрэ Лафышъэмрэ къэкIожьых!
- ШъуеупчI Шэуджэным, Iофым ишъыпкъапIэ Мосэ 
къышъуиIощт,- ащыщ горэм къыIуагъ, ардэдэми бэщыр 
зыгъэсысыщтыгъэ улэпэ ефэндым инэгъунджэ ыгъэтэрэзыжьэу щытмэ къахэчъи, шыуитIумэ апэгъочъыгъ, бэщыр 
джыри дэIэтэягъэу ыгъэсысызэ, Мосэ еупчIы:
- ХьакIэ,  пачъыхьэмкIэ  къэбарэу зэхэтхыгъэм ущыгъуаз аIуагъэшъ, ишъыпкъапIэ джэмэхьатым къеIу. 
Зиусхьанри дэсэп,- пигъэхъожьыгъ.
- Пачъыхьэр армэ шъукъызкIэупчIэрэр,- Шэуджэн 
Мосэ къызэпсыхыгъэ шы IупIэр ыIыгъэу мэкъэ Iэтыгъэ 
теубытагъэкIэ къыIуагъ,- Алахьэм шъуичылэкIи, нэмыкI 
чылагъохэмкIи ащ нахьрэ гумэкIыгъо къышъуферэмыхь, непэ щегъэжьагъэу хэгъэгум пачъыхьэ иIэжьэп, 
лэжьэкIо-псэуакIомэ зыкъаIэти, Петроград щытырадзыгъ!..- бырсыр макъэр щытмэ къашъхьащытэджагъ, 
Шэуджэн Моси Iэ лъэныкъор диIэтаезэ, ымакъэ нахь 
ыгъэлъэшыгъ: - ЛэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ алъ ешъощтыгъэ пачъыхьагъур щыIэжьэп! Ау хабзэр пачъыхьэм 
икъотэгъумэ джырэкIэ аштагъэгу,- Шэуджэн Мосэ игущыIэ 
зэпимыгъэоу, ыIорэр щытмэ нахь тэрэзэу алъигъэIэсынэу 
онэгу зишIыгъ, зэкIэри, зэрэфаеу, инэплъэгъу къыкIидзагъ,- ащ нэмыкIэу шъощ фэдэ мэкъумэщышIэ, рабоч, 
дзэкIолIмэ ялIыкIохэр зыхэт хабзи хэгъэгум ит,- ятIонэрэ 
хабзэу зигугъу ышIырэр джыдэдэм зыкIэдэурэм Шэуджэн 
Мосэ щымыгъозагъэми, ежь ыгу илъэу, зыпылъ IофымкIэ 
ышIэщтыгъэр, цIыфмэ ариIощтыгъэр ахэмэ ацIэкIэ къыреIотыкIы,- мэкъумэщышIэ, рабочэ, дзэкIолI лIыкIохэр 
чIыгур зылэжьрэм чIыгур ратынэу, чырэкIо-гъэпщылIакIор 
щымыIэжьынэу, цIыф лъэпкъ зэхэдзыр хэгъэгум имылъыжьынэу, зы нэбгырэр баеу, адрэр тхьамыкIэу, икIапсэ 
зыми ымыхъокIыжьынэу кIэдэух. Джахэр арых, большевикхэр арых тхьамыкIэ жъугъэмэ ягугъапIэр, джахэр 

--- Page 401 ---

арых джырэкIэ шъуфэдэонхэу, шъукъызэхэзышIыкIынхэу, 
шъукъэзыухъу мэнхэу хэгъэгум исхэр!..
Шэуджэн Мосэ большевикмэ захэтыр илъэс пшIыкIутфым къехъугъэшъ, непэ фэдэу шъхьэихыгъэ-шъхьафиткIэ купышхо ыпашъхьэ къыщыгущыIагъэу къышIэжьрэп. 
Нэбгырэ зытIумэ шъэфэу, Iушъэшъэ къызэплъэкIыкIэ 
адэмыгущыIэщтыгъэмэ, нишъэ пчъагъэмэ аIуплъэу, 
янэ плъэгъу гугъапIэ къыубытэу, гум илъыр къафриIотыкIэу къыхэкIыгъэп. Неп ныIэп зигъусэ большевикхэмкIэ 
зыкъызиушъхьафыгъэр. Зыпашъхьэ итмэ ащыщмэ Мосэ 
зыфэдэр, Iофэу зэрифэрэр амышIэу щытыгъэп, ау зэрэадыгэлIым, Шъхьащэфыжь зэрэщыщым, дэкIо машинэмэ 
ящэн зэрэпылъыгъэм, мэкъу-мэщ Iэмэ-псымэхэм якомпаниеу Ермэлхьаблэ дэтым зэрилIыкIом, иIахьыл-благъэу 
КIэмгуе исмэ адэжь къызэрыкIощтыгъэм нэмыкI нахьыбэмэ 
ашIэщтыгъэп. УIукIэнкIэ, гущыIэгъу пшIынкIэ, узгъэгумэкIрэ IофыгъомкIэ упчIэжьэгъу пшIыным фэдэ щыIагъэп, 
мэкъумэщышIэ щыIакIэм исыдрэ IофкIи джэуапынчъэу 
укъигъэнэщтыгъэп.
Пачъыхьэм,  баймэ, гъэпщылIакIомэ яжъалымыгъэ 
игугъу къышIы къэсми, щытмэ янахьыбэмэ, къыхэкуукIхэзэ, 
къыдырагъаштэ, шъхьэр агъэсысы, анэхэр къелыдыкIых. 
АшъхьэкIи агукIи къыдезымыгъаштэхэри Мосэ елъэгъух, 
ахэмэ янэплъэгъухэр чъыIэх, агу илъыр джырэкIэ хъурэр 
зымышIэрэ  нэ щтагъэмэ къаIуатэ. Зигугъу къытфэпшIырэ мэ сыда тазэрахэтыр, зэрэтищыкIагъэхэр, титхьамыкIапIэ 
тисмэ нахьышIу зыIохэу, хьайт зыгорэм ыIомэ, апшъэ 
ралъэшъони, чэу къуапэм къохьажьыщтхэри макIэп. Тыкъэ 
Едыдж фэдэхэу зикIэрахъо къизыхыни, Шэуджэн Мосэ 
онэгум къезыутэхыщтхэри, макъэ ягъэIу къодыери, хьазырыпсхэу адыкIэ щызэхэтых. Чылэм щыхъэрэм, щышIэрэм 
ымыгъапэхэ  фэдэу, пхъапэр зым ыупсэу, бэщыпэкIэ 
ады рэр ыпашъхьэ ипыджэжьэу, IущхыпцIыкIзэ, адырэр 
зэужъунтхэкIэу, къэдэIошъо-къэмыдэIуашъоу адырэ чэу 
лъапсэмкIи зы куп щызэхэсэу - зэфэшъхьафыбэу цIыфхэр 
зэхэт.
- Шэуджэныр, мы къэпIуагъэмэ ялъытыгъэу упчIэ 
сиI,- ефэндым къыгот лIыжъ жэкIэф нэкIу фэкIыхьашъор, 
ар Мосэ ымышIэу щытэп, ефэнд годзэ молашъомэ ащыщ, 
къэупчIэ,- пачъыхьэр темытыжьмэ, хэгъэгур зиусхьанынчъэн ылъэкIыщта?

--- Page 402 ---

- ЫлъэкIыщт! - Мосэ иджэуап кIэкIми, псынкIэу къыфидзыжьыгъ: - Пачъыхьэ зимыIэ хэгъэгу пчъагъи дунаим 
тет, зи къяхъулIэрэп!
- Пачъыхьэрэп Iофыр зэлъытыгъэр,- упчIэ лъапсэр 
къыгурыIуагъэу къезытыгъэри къыкIыритыгъэри ышIэу 
Лафышъэ Хьаджмырзэ игущыIэ къахимылъхьан ылъэкIрэп,- хабзэр зэригъэзекIорэр ары нахь!
- Лафышъэр,- ефэндым ибэщ ыгъэсысэу къыфилъыгъ,- орэп гущыIэгъу ашIыгъэр, зыгъэсамбыр, ищыкIагъэу хъумэ, ори къыбнэсыных!
- Лафышъэ Хьаджмырзэ ыIорэр тэрэз,- Мосэ иныбджэгъу Хьаджмырзэ аригъэушъхьакIугъэп, къыIуагъэр 
къыкIиIотыкIыжьыгъ,- хабзэр зыIыгъым хабзэр зэригъэзекIорэр ары хэгъэгум иIоф зэрэхъущтыр зэлъытыгъэр. 
Баймэ зикIапсэ ахъокIрэ тхьамыкIэмэ хабзэр аIэ илъхьэгъэн фае джары большевикмэ зыкIаIорэр! - большевикмэ сазэрэщыщым ышъхьэ шIэхыщэу къафисхыгъэ мэ сшIэрэп зыфэпIощт гупшысэ сакъыныгъэм ошIэ-дэмышIэу Мосэ къызэпичъыхьагъ, тэрэзэу сымызекIоми 
сшIэрэп, зэупчIыжьыгъ. ТыздэщыIэгъэ Мыекъуапи хэшIыкI 
шIагъо щыряIэп, сэ сыIофэп, чылэм сыкъыдэхьагъэмэ, 
сыдэкIыжьыщт, гъусэ къысфэхъугъэхэр ары Iофыр, нэфэ пIэ чIыпIэм исщагъэх. Лафышъэ Хьаджмырзэ фэдэу 
джыдэдэм къызгомытхэми, муары Шэуджэн Махьмуди, 
Шех Къымчэрыий, нэмыкIхэри ахэтых. Анархистхэр къызелъэIухэм,  къэрабгъ аримыгъэIоным фэшI, Чэтунэ генералыр зыукIыгъэмэ зэрахэтыгъэм пае, Ермэлхьаблэ большевик комитетыр къызэреушъыигъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ, 
ау Тыкъэр зыдэщыт лъэныкъомкIэ зэплъэм, чIыпIэу непэ 
зэрыфагъэмкIэ тэрэзэу зэрэзекIорэр янэплъэгъу кIэлъыкIыгъэмэ къыгурагъэIуагъ, зыхишIэжьэу кIуачIи къыхэхъуагъ, 
ежь инэплъэгъу чани афидзыгъ: - НепэкIэ тызэрэгущыIэрэ 
хэгъэгу Iофыр зыгу римыхьын Iаджи къызэрэшъухэтыр 
сэшIэ, ау ахэр зырызмэ, шъо шъупшIырыпшI, шъушъэрышъ. Зым чIыгу дысэтынэ мин иIэу,- Мосэ ишыукъамыщ 
Хъанкъомэ адэжькIэ ыгъэлъэгъуагъ,- адрэм зэримыIахэр 
тэрэзэп! Мытэрэзмэ къашъуIо, къыжъудезгъэштэщтэп!
- Тэрэз, тэрэз! - мэкъэ заулэмэ къызэдырагъэштагъ.
- Шэуджэным зыщымыгъуазэ къыIорэп!
- Сэ мы Iофым зы къызгурымыIоу хэлъ,- адкIэ щытмэ, 
ишIугъокIаеу, тхьагъэпцIышъуи теоу, лIыку хьазыр горэ 
къахэкIыгъ,- зигугъу сшIырэр хэбзитIу хэгъэгум ит зыфэпIуагъэр ары, Шэуджэныр. Сыд илIэужыгъу сэIо ар? Чылэ 
Iэхъогъум быгъуитIу зэдыхэтышъун Iоу сшIэрэп сэ...
Щытхэр зэрэгъэщхыхи, Шэуджэн Мосэ къыIощтым 
паплъэхэу ардэдэм рэхьатыжьыгъэх, "зэ шъубыяуба!" 
ыIуи, зищхы зезгъэукIыхьагъэми къафэгубжыгъ.
- Тэрэз,- упчIэр къэзытыгъэмкIэ Мосэ зегъазэ,- 
умышIэрэм укIэупчIэнкIэ емыкIоп, уикъэгущыIакIэкIи мы 
Iофым хэмышIыкIэу щытэп... Чылэ Iэхъогъум быгъуитIу 
хэтышъущтэпышъ ары, Iахъомэ хабзэр аубытын фае зыкIасIорэр!
- Ари джэуап хъущт, сезэгъы,- быгъуитIум фэгъэхьыгъэ упчIэр къэзытыгъэр зыхэтмэ къахэкIотыгъ,- ау сэ 
джы сызгъэгумэкIрэр...- ардэдэм къыIонэу ригъэжьагъэр зэпигъэуи, къыгъэм фэдэу Шэуджэн Мосэ ыкIыб 
урамыбгъумкIэ плъагъэ, щытхэми а лъэныкъомкIи ашъхьэ 
апхъотагъ, чэу лъапсэм кIэрысхэр къэтэджыгъэх, чъыг 
шъхьапэми кIэлэцIыкIумэ зыкъыпатэкъужьыгъ, чэу къуапэмкIэ апшъэ илъэшъуагъэу, нэбгырэ заулэми агъэзагъ, 
гущыIэ зыштэгъагъэри Iэсэ-Iасэу зэкIэкIожьыгъэ.
Щынагъор къыздикIрэ лъэныкъомкIэ Шэуджэн Мосэ 
зэплъэм, гъэтхэ тыгъэу езгъэзыхыгъэм зитэмэтелъхэр 
къыгъэжъыурэ шыуищыр, анэIу лIы куп зэхэтымкIэ къэгъэзагъэу, гъогу гузэгум тырилъэгъуагъ. Хъанкъо Къылыщджэрые ыпшъэ кIыхьэ ищыгъэу агузэгу дэт, адыритIур, 
ащыгъхэмкIэ къышIагъ, жандармериемрэ полициемрэ 
яIофышIэ офицерых.
Шыу зыщыплI, лъэс заулэ Мосэ къыгоуцофэ щытыгъэмэ янахьыбэр, акIыб къэгъэзагъэу, IукIыжьыщтыгъэх. 
ЗэкIэми анахь Шэуджэным ыгу къеуагъэр язиусхьан залъэгъум IукIыжьыгъэхэм ащыщ горэ къызэплъэкIыжьыгъэу 
зэримылъэгъугъэр ары. Мосэ игъусэмэ афэдэу Тыкъэр 
зыхэт нэбгырищри мычыжьэу, щхыпцIышъохэу щытыгъэх.
- Сыд чылэ зэфэс, Шэуджэныр, мыщ дэпшIыхьагъэр? 
- Хъанкъор зыдэщытым зэрэщытэу онэгум къиупчIыкIыгъ.
- Хэгъэгу Iофмэ язытет, Хъанкъор,- шыуитфэу къыгоуцуагъэмэ азыфагу дэтэу ылъэкъуацIи фыкIигъэтхъыпэу 
Мосэ джэуап ытыжьыгъ,- цIыфхэр щыдгъэгъозагъэх. 
Укъэгужъуагъ нахь, ятIуагъэри зэхэпхыщтыгъэ.
- КъэмыIожьми, хъун зэрямыIощтыр сэшIэ.
- Ухэукъуагъэп. ОркIэ хъун ясIонэу къыбдасшIэрэп, 
ежьхэми сэщ нахь дэгъоу уашIэ.

--- Page 403 ---

- Огузэжъуащэ, Шэуджэныр.
- Сыд пай шъыу. Икъунба къыжъудэтщыIагъэр?!
- Бащэ къэмыIоу, пщылI хэкI, уигъогу рыкIу! Сигъусэхэр зыфэдэхэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Ахэмэ анахь цакоп сэ къызготхэри! АмышIэмэ, 
Iофынчъэу къызэрэнагъэхэмкIэ уигъусэ пачъыхьэм иIумэтмэ сфяIожь!
- АщкIэ ухэукъо, Шэуджэныр,- иунэ щагу дэхьажьынэу шыпэм ригъэгъази, къызэриIокIыжьыгъ,-хабзэр зыштагъэмэ большевикхэр ахэмыгъэкIуакI!
- Рабоч-дзэкIолI лIыкIомэ нэмыкI хабзэ зэраIыгъри, 
Хъанкъор, зыщымыгъэгъупш! - кIэлъиIожьыгъ, ау къызэплъэкIыжьэу къыпеожьыгъэп.
Джа мэфэ дэдэм Шэуджэн Мосэ пчыхьэ дакIоу Ермэлхьаблэ ыгъэзэжьыгъ. Унэм имыхьажьзэ Пузыревыр 
къызэригъэгъотыгъ. Мосэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ упчIэхэр 
Иван Прохоровичым тыритэкъуагъэх. ЗэкIэми анахьэу 
зы гъэгумэкIыщтыгъэр ибольшевикыгъэ нафэ Улапэ зэрэщишIыгъэр ары.
- Зи мыхъун пшIагъэп, Мос,- Иван Прохоровичым 
иныбджэгъу риIуагъ,- зыгъэрэхьат, Петроград къикIыгъэ 
унашъор пшIэрэм фэдэу узекIуагъ. ЦIыфмэ, лэжьакIомэ 
тахэхьан фае, февральскэ буржуазнэ-демократическэ революцием имэхьан зыфэдэр, пачъыхьэр текIыгъ 
шъхьакIэ, хабзэр зыIыгъыгъэ дэдэмэ, нэмыкI плъышъо яIэу 
аубытыжьыгъ. Мы Iофым зэхъокIныгъэ закъоу фэхъугъэр 
ошIа, Мос? - Иван Прохоровичыр щхыгъэ.- Миколай 
пачъыхьэм исурэтышхо Ермэлхьэблэ мэшIоку станцием 
зэрэчIэмытыжьыр ары. Ащ изакъоп, жандармериеми, 
полициеми къырадзыгъ, Къэрэкъашэмэ яфэтэри къычIадзыгъ.
- ГъэшIэгъоны къызэрэзэмыплъэкIыжьхэрэр.
- Жэндармэхэра зыфапIорэр?
- Хьау,- Моси щхыпцIыгъэ,- ахэр сыд, араIорэр агъэцакIэ... Къэрэкъашэхэр арых.
- Ахэри зигугъу пшIырэмэ анахьышIуха? Зейналовым 
ишъхьалхэми къачIадзыгъ, Абиловым итучанхэми ачIэтыжьэп.
- Улэпэ Хъанкъоми джар ышIагъэкIэ сенэгуе. ИкъэгущыIакIэкIэ ащ фэдашъо тесштагъ. Ау хэбзитIу хэгъэгум 
зэритым щыгъуаз...- Мосэ заулэрэ щысыгъэу къыпидзэжьыгъ: - Иван Прохорович, непэ УлапэкIэ сыгу къеуагъэр ошIа? Хъанкъо зиусхьаным зэрэIоплъэхэу мощ фэдиз 
цIыфмэ апшъэ зэрэралъэшъожьыгъэр ары. ЛIыгъэ зыхэлъ 
IукIыжьыгъэмэ ахэмытэуи сIорэп, нэбгырэ заулэ, шыуми, 
лъэсми къызгоуцогъагъэх, Хьатыгъужъыкъое Iэгъо-благъом нэси сыкъагъэкIотэжьыгъ, Iэшэ гъэбылъыгъэхэри 
къаштэжьыгъэх. СшIэрэп Хъанкъо пшъэ кIыхьэм цIыфмэ 
аришIагъэр. Тэмэтелъхэмрэ игъусэгъэ офицеритIумрэ 
арыщтын, кIо, сшIэрэп, зышIолIыкIыгъэхэр.
- Ари къыхэмыхьэу щытэп. Ау зэкIэми анахь Iофыр 
хэгъэгум къихъухьэгъэ шъыпкъэм зэрэщыгъуазэхэр 
ары. МэкъумэщышIэхэр пшIэрэба зыфэдэхэр, Хъанкъом 
фэдэхэм агъэщынэ зэпытхэу ягъашIэ къахьы.
- Iофыр къызэкIэрыожьыкъомэ аIощтын.
- Джары, Мос, цIыфмэ тахэхьан фае партием зыкIиIорэр. Неущ щегъэжьагъэу укъыздикIыжьыгъэ лъэныкъомкIэ гъэзэжь. Мыекъуапэ укIоми, Екатеринодар 
удахьэми, узIукIэщтхэр ошIэ, пшIэщтымкIэ уяупчIмэ джэуап 
къыпфэхъущтых.
Нэф къызэрикIэу пшъэрылъ къыфашIыгъэ Iофым къызэмыплъэкIыжьэу ыуж зэрихьащтым пае джа чэщ дэдэм 
Шэуджэн Мосэ шыкузэкIэт зэригъэгъоти, анахь гъогу 
кIэкIэу ышIэрэмкIэ Гощэунае чылэм ыщэжьыгъ. Сыхьатныкъуи ышнахьыкIэ иунэ имысэу, пшъэшъэжъые цIыкIуитIоу 
чъыерэмэ - Мариерэ Тамарэрэ - ашъхьашъо Iэ ащифи, 
Ермэлхьаблэ дэмыхьажьэу, КIэмгуе гъогум Мосэ техьагъ.

--- Page 404 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭШЪХЬ

--- Page 405 ---

Шъхьащэфыжьыр гъогушхомэ апэблагъ, акIэрыдзыгъ 
пIон плъэкIыщтэп. КIэим удэтэу, Уарп джабгъу нэпкъыр 
дэпIыгъэу укIомэ, ячыжьагъэкIэ зэфэдэ хьазырэу къэлитIу азыфагу ис. УарпыпшъэкIэ верст тIокIищ фэдизкIэ 
удэкIуаемэ - Баталпашинск, верст щэкI фэдиз укъехмэ, 
къушъхьэ псыхъо чъэрыр Пшызэ зыщыхэлъэдэжьрэм 
Ермэлхьаблэ щыс. ПсырыкI мэзым ухэкIэу къохьапIэмкIэ 
тхышъхьэм удэкIуаемэ, шъоф гъогукIэ верст тIокIитIу 
укIомэ, Чэтунэ удэхьащт, ащ удэкIмэ, джащ фэдиз пIоми 

--- Page 406 ---

хъунэу Мыекъуапи щыс. ТыгъэкъокIыпIэмкIэ зыбгъазэу, 
бгы зандэм удэкIэу чылэ губгъом узихьэкIэ, Пшызэ иадырабгъукIэ шъоф къызэунэкIмэ, верст тIокIиплI горэмкIэ 
Чэткъали удэхьащт.
Шъхьащэфыжьым пэблагъ Москва къикIэу Баку лъэныкъом кIорэ мэшIоку гъогур. МэшIокур къызщыуцурэ 
Къанэкъо станциер верст заулэ горэмкIэ пэчыжь. Шъхьащэфыжьыр  бгы  лъэпэ кIэим,  мэз-псыхъо къогъупэм 
къо сышъ, шъофым пхырычърэ мэшIокумэ ябыу макъэ 
зэхэпхырэп, ар къызыонэсыщтыр бгы лъагэм удэкIэу 
чылэ губгъом узихьэкIэ ары. Бгъу пстэумкIи мычыжьэ 
дэдэу къалэхэр къегъэтIысэкIыгъэхэми, мэшIоку гъогури 
блэчъми, дунэе шъхьаф тет пIонэу ушъхьафыгъэу дунаим 
хэдзыгъэм фэд. Кавказ заом къыхэзыжьыгъэ, пщылIыпIэм 
къыкIэзыжьыгъэ чылэу къэзэкъхэмрэ иногородцэхэмрэ 
къягъэтIысэкIыгъэу, зыми тыкъемыгъэлъэгъу, зи къытщымыгъахь, тирэхьатыпIэ тыхэгъэт зыIорэм фэдэу пIытIыгъэу, фызыгъэу щыс.
Ку гъогурэ шыу лъэгъо бгъузэрэ нэмыкI дэкIырэп, къыдахьэрэп. Шъыпкъэр пIон хъумэ, аущтэу зэрэщытыр ежь 
чылэдэсхэми ягуап нахь, ашIоигъуаджэп. Нахьыжъмэ ашъхьэ къащэфыжьи, Ермэлхьаблэ къыдэкIыжьынхэ зэхъум, 
шыу плъакIохэр зэбгырагъэкIыгъагъэхэу къаIожьы. Хэти 
зыдэщыIагъэр зыхэкIыгъэмэ къазырехьылIэжьым, мы чIыпIэр тIысыпIэ-псэупIэкIэ къыхахыгъ: къогъупэ, къыпхэхьани, 
пхэкIыни, узгъэгумэкIыни щыIэп. Псы щыI, хъупIэ щыI, чIыгу 
щыI, агъэстыныпхъи къызхахын, щтэуIухэмэ зыхэхьажьынхэ 
мэзи апэгъунэгъу. Зы лъэныкъомкIэ къушъхьэ псы чъэрым, 
адрэмкIэ бгы зандэм къегъэгъу нэ. Жьыбгъэр щэхъушIэми, 
тыгъэмрэ мазэмрэ нэмыкI къыдаплъэрэп.
Гъэтхэпэ мэзитIур ГощэунайкIэ чылэм щыкъиныгъ, 
щыгушIогъуагъ.
ЛIыр зэрэдэмысым, икъэбар къызэрэмыIущтыгъэм 
изакъоп къин имафэ къэзышIыщтыгъэр. Чылэм зэрэщымыщри, иIахьылмэ ащыщ зэрэдэмысри арэп. Гощэунае 
непэп, тыгъуасэп Шъхьащэфыжьым зыщынысэр, илъэсищым къехъугъ. Ащ фэдизым апэрэ илъэситIум чылэм 
дэмыкIэу дэсыгъ пIоми хъущт. Ермэлхьаблэ фэтэр щыряIагъэми, тхьамафэм зэ чылэм мыкIохэу къыхэкIыщтыгъэп. 
Илъэсищ нахь мыхъоу, егъашIэм щынысагъэ къыщыхъоу, 
гъунэгъумэ ямызакъоу, дэсхэри ешIэх, ежьри дэгъоу 

--- Page 407 ---

къашIэ. ДэнкIэ зэрэIэпэIасэм пае бзылъфыгъабэ къеуалIэ. Дэн закъор арэп Гощэунае ащ фэдэу псынкIэу шIу 
зыкIалъэгъугъэр. Сыдрэ Iофи, унэгъо хъызмэти, цIыф 
зэхэхьэкIэ-зэхэкIыкIи, КъурIан еджакIи, Мосэ ригъэшIэгъэ 
урыс тхылъ еджэкIэ-IэпэкIэдзакIи, къэлэ Iофи, хэгъэгу Iофи 
хэшIыкI зэрафыриIэм пай.
Непэ Гощэунае ичылэ къэкIуакIэ адырэ блэкIыгъэмэ 
афэдэп. Чылэ блэгъэ-Iудзыгъэм лъэхъаныкIэм къыздихьыгъэ къэбар зэфэшъхьафмэ яупчIэхэр, къызэрэкIуа гъэр 
зашIэм, апэрэ мэфэ дэдэм къытыратэкъуагъэх. Мосэ 
къэкIуа гъэ мэ аIуи, иныбджэгъухэри къыкъокIыгъагъэх. 
Зыщыщ ымышIэрэ чылэдэсмэ  ащыщхэу яурамкIэ блэкIхэрэр ушъхьагъу къэгъазэкIэ якъэлапчъэ къыIохьэх. Анахь 
къогъупэм  къосхэми, щыIакIэ къязымытыщтыгъэ пачъыхьэм икъэбар афэмыухрэр: зым текIыгъ, адрэм текIыгъэп 
еIо, нэмыкIым пачъыхьэм идзэ къырищэжьагъэу пэуцужьыгъэхэр зэхегъэтакъо, шIэхэу Ермэлхьабли, Мыекъуапи, 
Баталпашински къанэсыщт еIо, фэшъхьафмэ дунаим 
зыдэкIон щыIэп, къотыгъэмэ аукIыжьи, къогъу горэм 
къуадзэжьыгъэу аIо. Пачъыхьэм зи епшIэн плъэкIыщтэп, 
джаур пачъыхьэ нахь мышIэми, ари Тхьэм иIумэтмэ ащыщ, 
пегъымбархэр гозэрэгъэуцуагъэх, шъузщыщынэн, зызщышъуухъумэн фаер пачъыхьэрэп, большевикхэр ары 
ыIуи, чылэ ефэндым Тхьэм къыриIуагъэу къэбар зэрахьэ. 
Мы къэбарым ыужи нэмыкI къэбар чылэм къыдэтэджагъ. 
Джары ягъунэгъу Хъаджэти нэф мышъэу джыри Гощэунае 
дэжь къызфэкIуагъэр:
- А Гощэунай, тхьэр осэгъэлъэIу, сшIомыушъэфэу 
къысаIу, джаур пачъыхьэмкIэ аIохэрэр шъыпкъа? - IитIур 
бгъэгум щызэрыдзагъэу ыпашъхьэ къитIысхьагъ, зиухыижьэу къыпигъэхъожьыгъ: - ТиIоф хэлъэп, ау етIани 
тимыгъэпэн тлъэкIрэп.
- Хэгъэгоу тызщыпсэурэм, Хъаджэт, къихъухьэрэм 
тимыгъэпэн тлъэкIыщтэп,- зымафэ фэдэу непи мыгумэкIыхэу гъунэгъу шъузым реIо,- а зы хэгъэгур зэкIэми - 
урыси,  адыги, ермэли, нэгъоий, щэщэни, къумыкъуи,- 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафэу щыпсэурэмэ зэдытий.
- Къэзэкъхэри ара? - Гощэунае зыщыгъозэ цIыф 
лъэпкъмэ ащыщэу шъхьэм къихьагъэу къыпчъыгъэ заулэр 
фимыкъоу Хъаджэт къызIуепхъоты.

--- Page 408 ---

- Къэзэкъхэри ары. Къэзэкъхэри урысхэри тIури зы, 
зы лъэпкъых.
- Адэ зыхэмэ, сыда ащыгъум,- Хъаджэт уцурэп,- 
къэзэкъмэ чэркэс галалоб къызыкIытаIорэр?.. Ы-ы, иман 
зимыIэх, тилIхэр къызкIаукIхэрэр?! Сыд фэдэлI шIагъогущ,- 
шъхьэр егъэсысы,- зымафэ псырыкIым къыщаукIыгъэр.
- Сарэтмэ ялIа зыфапIорэр?
- Адэ ары, Чэбэ тхьамыкIэм илI ары. Сыд фэдэу лIы 
Iэсагъ ар, чэм щыс ыгъэтэджыщтыгъэп, сыд фэдэу лIы 
шIэгъуагъ ар. Имые енэцIыгъэп, хьэрам ымыIуагъэмэ, 
дурыс ыIуагъэу цIыф зэхихыгъэп.
- Сарэтмэ ялI чэм щыс ымыгъэтэджыгъэми,- Iофым 
хэшIыкI зэрэфыриIэр ригъашIэу Гощэунае щхыпцIыгъэ,- 
шытыгъуным екIодылIагъэу ары зэрэзэхэсхыгъэр.
- Ара?..- Хъаджэт къэупчIэшъ, къыIуагъэм шIэхэу 
текIыжьы: - АрынкIи хъун, арынкIи къэнэнэп. ТхьамыкIэм 
шыхэр икIэсагъ... Алахьэм зыдэкIуагъэм шIу щешI, джаурмэ къаукIыгъэшъ, ахърэтыр ынапэу джэнэтым исыныр 
къытефэ. Ежь ТIатIыхъу тхьамыкIэми а кацапыжъмэ IэшIу 
аригъэхьыгъэп. Адэ ары, арэп сэ уадэжь, Гощэунай, сыкъызфэкIуагъэр. Пачъыхьэр ары. Джаур пачъыхьэр ыкъо 
зэриукIыжьыгъэр шъыпкъа? Ямылъку афэгощыжьышъугъэп аIуагъ... Адэ джары былымым цIыфыр зэрегъэкIокIы язгъэIуагъэр. Уятэу укъязгъэлъфыгъэм, узыпIугъэм, узылэжьыгъэм ыпсэ бгъэгъужьыныр, хэти щэрэщ, 
быслъы мэнытхьэми джаурытхь зыфаIорэми адэнэп! Алахь 
зизакъоу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм ишIэ 
хэмылъэу джаур пачъыхьэм фэшъуашэр рашIагъэпщтын!.. 
Ау етIани, Гощэунай, къэплъфыгъэм уиукIыжьы ныр сэ 
къесымыгъэкIу. СшIэгущэрэп ащ о къепIолIэщтыр, ау сэ 
сшIодурысэп, хьэрам, хьэрам!..
Пачъыхьэм текIыкIэ фэхъугъэм фэгъэхьыгъэу мы 
мафэхэм Гощэунае бэ зэхихыгъэр, ау пчэдыжьыпэм 
къыдэкIогъэ къэбарыр къыздикIыгъэр зыфихьын ышIэрэп. 
Пачъыхьэм кIэухэу фэхъугъэр ГощэунайкIэ зыухыгъэр 
бэшIагъэ. ХишIыкIрэм елъытыгъэу зэп-тIоп ащ игугъу 
зэришIыгъэр, зэрэхъугъэ шъыпкъэм щымыгъуазэми, 
къеупчIыгъэ пэпчъ зыщыгъуазэр шIуиушъэфыгъэп. Унэм 
къихьэрэмэ, къэлапчъэм къыIухьэрэмэ, псыхьэ зыкIокIэ 
урамым тезыубытэрэмэ къафиIуатэзэ, пачъыхьэр тезыдзыгъэмэ ахэтыгъэм фэдэу къыщыхъужьызэ, къэбарым 

--- Page 409 ---

ишъыпкъапIэ темыкIми, сыдэу пшIын, бащэрэ къэпIуатэ 
зыхъукIэ, уимые горэ хэогъахъо зэраIоу, гущыIэ кIэракIэ 
гори хедзэ. Гъунэгъу шъузым къыхьыгъэ къэбарыр ады рэ 
къэбармэ зэратекIрэр ыкъо зэриукIыжьыгъэр ары нахь, 
пачъыхьэр зэрэтемытыжьым зи хагъахъорэп. Джыри тытхьамыкI, мышIэныгъэм чыжьэу тигъаплъэрэп, тигупшысэ 
чылэм зэрэдэкIэу зэпэчы. Еджэрэмэ тащыщэп. Гъэзет 
закъоу чылэм къыдахьэу, управым къычIахьэрэм итыр 
къырихынэу дэсыр макIэ, итым пымылъхэу, аубытышъ ари 
зэIэпахмэ-зэпатхъызэ тутыныбжъэкIэ агъэсты. Хъаджэт 
имышIэныгъэкIэ, адырэ мэкъумэщышIэ емы джагъэхэм 
ямышIэныгъэкIэ бгъэмысэнхэр къекIурэп. Унэ пэпчъ, быслъымэн унагъоу зызлъытэжьрэм пэпчъ абзэкIэ мытхыгъэ 
КъурIанхэр арылъых. Ежьри пшъэшъэжъыезэ зэрэрагъэсагъэу, итыр ымышIэми, къеджэн елъэкIы. Тэрэз Мосэ 
зыфиIорэр. ХэбзакIэр къызэрэдэтхэу гъэсэныгъэм ыуж 
тимыхьэ хъущтэп.
Гъунэгъу шъузыр ыпашъхьэ зэрисыр Гощэунае щыгъупшэжьыгъэу Мосэ фэгъэхьыгъэу гупшысэмэ зыхащи, 
икъэбар зыщымыIэр мазэм къызэрехъугъэм хигъэщэтыкIэу зыкъыригъэшIэжьыгъ. Хъаджэти иупчIэ джэуапынчъэ 
зэрэхъурэр къыригъэшIэжьэу, Гощэунае дыхэщэтыкIзэ 
къыIуагъ:
- Адэ ары, Гощэунай, хьэрам...
Сыд пачъыхьэм къе хъулIагъэми, аукIыгъэми, хэхьажьыгъэми, зымафэ зэрэзэхихыгъэм фэдэу, бзыу тамэ къыгуакIи 
ошъогум дэбыбэежьыгъэми, ГощэунайкIэ тIури зыгъэ: 
тетыжьэп - джары зэкIэми анахь къэбар гушIуагъор! Ау 
ежь-ежьырэу текIыгъэ Iоф щыIэп, лэжьэкIо-псэуакIомэ 
зыкъаIэти, тырадзыгъ. НэмыкI кIэух фэхъунэп, фэхъунэуи 
щытэп! АщкIэ лэжьэкIо тхьамыкIэмэ рахьыжьэгъэ Iофыр 
джырэкIэ ухыгъэп, ащ нахь гушIуагъуи тапэкIэ къэт.
Бгъэгум къыдэтэджэгъэ гупшысэхэр зэкIэ Гощэунае 
фэмыIажэхэу Хъаджэт фиIотагъэх. ПачъыхьэмкIэ ышIэрэр 
къэбарым зи химыгъэзэу, зэрэщытым тетэу ежь шIошIырэ 
гущыIэхэмкIэ къыухыжьыгъ:
- Пачъыхьэр,  Хъаджэт,  ыкъуи ыукIыжьыгъэп, нэмыкI мэ зэраIоу, ежь-ежьырэу текIыжьыгъэп. ЛэжьэкIо-псэуакIомэ ижъалымагъэ афэмыщэчыжь хъуи, зэхахьэхи, 
тырадзыгъ! Джары ащ икIэух, джары хэти епIощтыр. 

--- Page 410 ---

Мылъку зыхэлъ IэнатIэр атырахы нахь, зыми шIоигъоу 
къыуитыщтэп!
- Ары, Гощэунай, ары,- къыдырегъаштэ,- зыми шIурышIукIэ къыуитыщтэп... Ау етIани, Гощэунай,- Хъаджэт 
шъэф макъэ зишIи, зиплъыхьагъ,- пачъыхьэм исурэт старшинам дэжь зэрэчIэт. Бадзи тыригъэтIысхьэрэп аIуагъ...
Чылэ управым пачъыхьэм исурэт зэрэчIэтыр, бэдзэуалъэр старшинам зэрэдиIыгъыр апэрэп Гощэунае зызэхихрэр. Пачъыхьэр тырамыдзызэ бэдзэуалъэр зэрэдаIыгъыр зызэхахым, Мосэрэ ежьыррэ къызэплъ-зэплъыжьхи, 
щхыгъагъэх. Тхьамафэ тешIагъэми ары старшинам дэжь 
пачъыхьэ сурэтыр зычIэтыр, рапэсыщтыр зэрамышIэрэр 
Дзэпщ къыIотэгъагъ. Шъхьащэфыжьыр зыхэхьэрэ Баталпашинскэ отделым унашъо къимыкIэу пачъыхьэм сынэсыщтэп, Iофым хэмылъ горэ къикIыжьыщтми сшIэрэп 
еIошъ, старшинар Iоф хэт. Зэ закъу ныIэп ащ фэдизым 
зэрегуцэфагъэр: текIыгъ ыIуи гъэзетым ерагъоу къызрехым, ышIошъ хъугъэп, пачъыхьэм исурэт къимыхьажьы 
зэхъум, зыгорэ къызэрехъулIагъэм егуцэфагъ, ау чIихыныр фекушъугъэп. Хьаджбирам старшинам пачъыхьэр 
шIу ылъэгъукIэ арэп исурэт зыкIычIигъэтыщтыгъэр, зи 
къырамыIонэу ышIэщтыгъэмэ, джа бэдзэолъэ дэдэмкIэ 
ынэпашъо кIиутыщтыгъэ. Аущтэу щытми, гум илъыр цIыф 
риIо пакIошъ, нэ IаекIэ фыреплъэкIэу старшинау зыхадзыгъэм щегъэжьагъэу цIыф ригъэлъэгъугъэп, ятIонэрэ 
гущыIэ пэпчъ типа чъыхьэ зэшэсым, типачъыхьэ шакIо 
зэкIом, типачъыхьэ ыпхъу зыдакIом, ыкъо къызещэм, 
нэмыкI хэгъэгу зэкIом ыIозэ, умышIэмэ игъусагъэу, ихъяр 
хэтыгъ пIонэу, ащкIэ тетыгъор зыIыгъым зэрэфэшIур, 
зиIоф зэрихьэрэмэ зэрафэшъыпкъэр къыригъэлъагъоу, 
зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи пачъыхьэр ыжэ дэкIыщтыгъэп, ымышIахэу ащ фэди мэхъу, зыгорэ къыIэкIэIуакъомэ 
ыIоти, загъори зыщыщыныхьажьыщты гъэ.
Джыри зы шэн, дэгъуми дэйми зыдимышIэжьэу, 
Хьаджбирам старшинам хэлъыгъ: амал иIэу, къеджэхэми 
къемыджэхэми, Баталпашинскэ отделым фэкIощтыгъэп. 
Сыд щишIэщт мощ фэдиз зичыжьэгъэ гъогууанэм. Илъэсым зэ-тIо а лъэныкъом къыфикIхэрэр ехьакIэх, якукIэ 
ушъагъэу къадичъыхьэзэ дегъэкIыжьых, къыраIори егъэцакIэ, къырамыIори ежь къеугупшысы. Ежьри сыда зэрэмыпачъыхьэр, орэцIыкIу, цIыкIуми, чылэ псаум ипачъыхь, 

--- Page 411 ---

Петроград хэгъэкIи, Мыекъуапи зыдэгъэзэгъэ лъэныкъор 
зымышIэрэр хэгъэгум илIыкIу, бгы къогъум зыкъозгъэбылъхьэгъэ чылэм иунэшъошI.
Мощ фэдиз къэбарыр зыпылъ старшинар Гощэунае 
ылъэгъумэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, ядэжькIэ къыблэкIэу, 
загъорэ шъоущыгъу щэф е шэкI щэф зыдакIорэ Анцокъо мэ ятучан къычIэхьагъэу, псы дэхыпIэ кIэим къыIухьагъэу 
фэзыгъэп. Зэзакъо, джырэблагъ зыхъугъэр, пкIэнакIо 
губгъом ихьагъэхэу, чыжьэкIэ шыоу щилъэгъугъагъ, ишы 
тесыкIэкIи, ишы гъэлъэхъукIэкIи, укIэмыупчIэжьми, зыфэдэ 
цIыфыр, зэрэчылэ унэшъошIыр къэшIэгъоягъэп: загъорэ 
шыр къызэтыригъэуцоти, ичэм шъхьарыкIо лъэхъу пIонэу, 
Iэ сэмэгу лъэныкъор ыпчанэ итэу, джабгъу лъэныкъор 
ынатIэ Iутэу онэгум зыриIэтыкIзэ, зиплъыхьэщтыгъэ.
Мафэ горэм старшинам дэжь кIонэу Гощэунае ушъхьагъу къыгъотыгъ, изакъоу, ышъхьэ пIыеу управым 
кIуагъэ зэраримыгъэIоным пае Мосэ ышнахьыкIэ Дзэпщ 
гъусэ зыфишIыгъ. ЧыIуф зытес нэ лъэныкъор мыхъыяхэу 
адрэ джабгъу нэ псаумкIэ Дзэпщи къыIугушIуагъ:
- Боу сыкъыбдэкIон, Гощэунай! ШIулъэгъу мыухыжьэу 
пачъыхьэм фыриIэри къызэдгъэшIэн!
Гъэтхэ пчэдыжь IофшIэгъути, чылэ управым цIыф 
Iутыгъэп. Адырэ хьаблэм ичэу къуапэ щылъ тэкъэжъым 
лIыжъитIоу тесым нэмыкIи Iэгъо-благъом къыщылъагъорэп. Дзэпщ старшинам ипчъэ зыIуехым, Хьаджбирам 
ынэпIэ Iужъухэр къыIэти, ори узпылъыр сыда ыIорэм 
фэдэу, ридзыхыжьыгъэх нахь, къыпылъыгъэп. Ау пщыкъом ыкIыб Гощэунае ышъхьэ къызыкъощым, ылъэгъурэр 
шIогъэшIэгъонэу, зыфихьыщтри ымышIэу, нэплъэгъур къыпхъотэжьи, къызкIэтэджри ымышIэу, ерагъэу пачъы хьэм 
исурэт зышъхьащыт столыбгъум къыIутэджагъ. ЦIыфмэ 
зыфаIорэр шъыпкъэ: тэмэтелъхэр зэпэжъыужь хэу, сэшхори гогъэпкIэжьыгъэу, ынэхэри къикIотхэу пачъыхьэ 
сурэтышхор дэпкъым пылъагъ.
- Сыд мы пылъагъэр?! - сэлам ыхыным ычIыпIэкIэ щтэгъэ нэгу зишIэу Гощэунае пчъаблэм дэжь щызэтеуцуагъ, 
Iабэмэ къыпихын ылъэкIынэу бэдзэуалъ зыфаIори пылъагъ.
- Ы-ы!..- ыкIыбкIэ  мыхъун горэ къыдэхъухьагъ шIошIэу, Хьаджбирам старшинам зызэригъэзэкIыгъ. Ардэдэми 
ыкIыб зи къызэрэдэмыхъухьагъэм щыгу шIу кIэу, ау гуцафэ 
зэришIыгъэр къыхэщэу, ымакъэ ылъэкI фэдэу зишIзэ, 

--- Page 412 ---

тIысыжьыгъэ, адыгэгъэ шъхьэкIэфэны гъэри зыщимыгъэгъупшэу, фэмыяхэу шъутIыс къариIуи, къяупчIыжьыгъ: 
- КъашъуIо, сыкъэдаIо...
- IонэкIо машинэрэ мэшIокурэ Шъхьэщэфыжьым 
зэрэщышъуимыIэмкIэ тхылъ къэшъухь пачъыхьэм ычIыпIэ 
ихьагъэмэ Ермэлхьаблэ къыщытаIо, Хьаджбирам...- IонэкIо 
машинэм мэшIокури зыкIыпигъэхъожьыгъэр ежь Гощэунаий 
ымышIэу къыIуагъ, Дзэпщи ыгъэшIэгъуагъ.- ТхылъыпIэм 
етIани печать телъыжьын фае аIуагъ нахь ащ!
- Ы-ы?.. IонэкIо машини... Ы-ы, ашъыу ар хъунэп, 
IонэкIо машини, мэшIокуи,- Iаби, печатыр зытедзэгъэхэ 
тхылъыпIэр къыштэзэ,- Шэуджэн Мосэ тэ къыребгъэхыщта, егъашIэм лъэпцIэ-пцIанэу къыхьыгъ, ы-ы, Дзэпщ? 
Хэт мыщ фаехэр?
- Пачъыхьэр тездзыгъэхэр ары,- кIигъэтхъыпэзэ 
Гощэунае къыIуи, пачъыхьэм исурэт еплъыжьзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - СшIэрэп рашIэщтри.
- РашIэщтым тиIоф хэлъэп...- Ахьмэд! - адрэ унэмкIэ маджэ.- Зэхэпхырэба сэIо? Олахьэ мы титхэкIо кIэлакIэкIэ Iоф тыхэтым, джыри къэкIуагъэп...- ящэнэрэ 
джэгъум тхакIор  гуIэзэ  къычIэкIыгъ.- Джы ри непэрэ 
гъэтхэ IофшIэ гъу мафэм укъэгу жъуагъэмэ сшIэрэп? Ма, 
IонэкIо машинэрэ, ы-ы, мэ шIокурэ Шэуджэн Мосэ зэримыIэмкIэ, хэбзакIэм къытэшъут къареIошъ, афитх мыщ. 
ЕгугъуIоу тхы, тыкъэмыгъэукIытэжь, къалэм ахьыщт, 
чыжьэу нэсыщт. Ары, ары, Шэуджэн Мос Хьакъарэкъом 
ыцIэкIэ зэрэптхыщтыр!..- тхакIом тхылъыпIэ тхьапэр ышти 
зычIэкIыжьым, шъэфы зыригъэшIэу къеупчIыгъ: - Мосэ 
къехъулIагъэ щыIа?
- Хьау, ащ фэдэ Iоф щыIэп! ХэбзитIоу хэгъэгум илъым 
языр тхьамыкIэхэм аубытыгъэу зэраIыгъыр арыщтын мыщ 
фэдэ тхылъ зыкIящыкIагъэр...
- Ар оIуа о? Олахьэ тэри зэхэтхыгъэм ар, ау Баталпашинскэ зи къикIыгъэгоп, заудэгугъапэу тшIэщтри тагъа шIэрэп... Чылэм мы хъун къы дэхъухьэ сIорэп, жъорэр - мажъо, 
пкIэрэр - мапкIэ, нэмаз зышIрэм ешIы, тыгъугъэ-къэтыгъужьыгъэ Iоф джырэкIэ щыIэгоп, тIорэр зымышIэрэми 
фэтыдэщтэп! Ау Iофыр, о уиIуагъэу, мыщ етпэсыщтыр 
ары,- пачъыхьэм исурэткIэ шъхьэ ышIыгъ.- Пытхымэ, зи 
къытфыхэкIынэп ныIа?

--- Page 413 ---

- Пымыхмэ, къыпфыхэкIыщт! - Гощэунае пиупкIыгъ 
нахь, къыIуагъэп.- Мыщ исурэтхэр бэшIагъэ, апэрэ маф, 
Ермэлхьаблэ къыздадзыжьыгъэхэр!
- Ар Ермэлхьабл шъхьакIэ, тэ Баталпашинскэ тыхэхьэ.
- Ермэлхьаблэ изакъоп, зэрэхэгъэгоуи ащашIагъ!
- Ар оIуа? - джыри къэупчIэжьы.- Шъо, Шэуджэнхэм, 
нахь къэбар шъушIэщт, шъуахэхьэ, шъуахэкIы... Мосэ, 
Тхьэм Iомэ, джыдэдэ тэ щыI? Большевикхэри пачъыхьэм 
ебэныгъэх зыIохэри щыIэх. Ащыщэу тызэ дэIужьыщтри 
сшIэрэп.
- ЛэжьэкIо-псэуакIохэу зышъхьэ къэзыIэтыгъэхэр 
ары узэдэIущтыр, Хьаджбирам! Джахэр арых дунэякIэу 
къэхъурэм икъотэгъухэр!
- Ы-ы, бзылъфыгъ, бащэ умыIо, зыгорэм тыкъызэхебгъэхыщт! - Хьаджбирам старшинам стол чIэгъым зычIидзэжьыщтым фэдэу шъхьэр риуфэхи, "в собственности 
гражданина Шовгенова Моса Хакаровича, уроженца аула 
Урупского Баталпашинского отдела нет паровой машины 
и паровоза" зыфиIорэ тхылъыр къызщатхыщтыгъэ адрэ 
унэ лъэныкъомкIэ плъагъэ...
Ар зыхъугъэм мэфищ тешIагъэу апэ къэбарыр унэм 
къэзыхьыгъэр ТхьэкIас, Мосэ ян, щхыщтми, цIэцIэщтми, 
ымышIэу къыриIуагъ:
- А нысэ, сыдэу пфекушъугъа?.. Хьаджбирам старшинам пачъыхьэм исурэт унэм чIебгъэхыжьыгъэу чылэм 
щырэгущыIэх. Шъыпкъа? Дзэпщ сеупчIыгъэшъ, мэщхы 
нахь, зи къыIорэп.
- Чылэр рэгущыIэмэ, гуащэ, ащыгъум шъыпкъэ!..- 
мышIапхъэ сшIагъэмэ къысфэгъэгъу риIорэм фэдэу Гощэунае гуащэр зыпыс пIэкIор пакIэм тетIысхьи, IаплI рищэкIыгъ, 
ным зэредэхэшIэнэу едэхашIэзэ, шъхьэтехъо чIэгъым 
къычIэзыгъэ шъхьацыф зырызхэри фигъэтэрэзыжьыгъэх, 
Мосэ зыдэщыIэ лъэныкъомкIи ыгу плъагъэ, къызэрэхэхьагъэри ымышIэу анахь пэблэгъэ Аслъани, Бэбэжъи, Вери 
Гощэунае игупшысэмэ къахэлъэдагъэх.
- Джащ сиIоф, Хьаджэмыкъор, щысэухы сэ!..- Хьагъур Бэбэжъ пачъыхьэр тырадзынкIэ мэфэ заулэ иIэжьэу 
Хьаджэмыкъом риIуагъ: - Нэузырэу зытеслъхьажьыгъагъэм сыфэшъыпкъагъ, слъэкI къэзгъэнагъэп.

--- Page 414 ---

Хьаджэмыкъом ыпашъхьэ ит Бэбэжъ гъэрекIо бжыхьэ 
мэшIокум зыпызыдзэжьэу Дэгужъые Аслъан ылъэгъугъагъэр ары Iоу нибжьи пшIэжьынэп. Шъхьэм щегъэжьагъэу 
лъакъом нэсыжьэу адыгэ шъошэ къабзэкIэ фэпагъэ, 
цыяшхъом хьазыр Iупэфхэр къытещых, бгырыпх псыгъом 
бгъуитIумкIэ щырыщ хъоу тыжьын блэр зырыз пылъ, къэмэ 
мыин-мыцIыкIури ащ декIу, кIэрахъори голъ. Адыгэ пэIо 
мылъагэри нэпэ псыгъом дештэ, ыпэкIэ-жакIи кIыр дэдэп, 
паIом диштэу жэпкъым дэжь тхъуагъэ. Сэмэгубгъу хьазыр мэ ашъхьагъ, мылъэгэ дэдэу, къащитIу къашъхьэрэщы. 
Офицер тэмэтелъхэри лыехэп уигъаIоу тэмитIум къатещы. 
Пкъы ищыгъэм цыяшхъори тешIыкIыгъ, ыкIыби, ынэIуи зы 
зэлъагъэ иIэп. Щазымэ шIуцIитIур зэпэжъыужьы.
Зы гущыIэ закъо химыгъэзэу Хьаджэмыкъом Екатеринодар щыриIуагъэр зэкIэ БэбэжъкIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъагъ. Заом зэдыIотыфэхэ ынаIэ тырихыгъэп, пчыпэ 
зэхао кIуагъэхэу нэмыцмэ уIагъэ къызтыращэми чыжьэу 
Iуаримыгъэщэу, зыдакIорэм аригъащэу, ежь илазарет 
щаригъэгъэхъужьыгъ. Подпрапорщик цIэри къыфаригъэшIыгъ. КъащитIур къызэрэратыгъэм иIофи хэмылъыгъэу 
щытэп, ау Бэбэжъ заом лIыгъэу щызэрихьагъэм ар ифэшъошагъ, ащкIэ фэгъэкIуатэ щыIагъэп.
Пачъыхьэм пэшIуекIохэу Петроград урамымэ цIыфхэр 
къазытехьэхэм Iашэр апагъохынэу Хабалов генералым 
унашъо зыфишIыгъагъэмэ Хьагъур Бэбэжъ зыхэт полкри 
ащыщыгъ. Iашэр цIыфмэ апэмыIэтыгъэнымкIэ Бэбэжъ 
ишIуагъэ  къэкIуагъ: дзэкIолIмэ  апашъхьэ къыщыгущыIэщтыгъэ  Петровскэ  большевикыр Страднов подполковникым зеукIым, ежьри джа дэдэр Хьагъурми ришIэжьыгъагъ.
Полкым къыхэхъухьагъэр апэ зымыдагъэмэ Хьаджэмыкъор ащыщыгъ. Бэбэжъ ышIагъэр зызэхехым агъэтIысыни, военнэ трибуналым иIоф ыIонэу унашъо ышIыгъагъ 
шъхьакIэ, зыкъэзыIэтыгъэ полкым дзэкIолIыр ратыгъэп, ар 
имыкъоу дивизием инэмыкI полки, взводхэми зыкъаIэтыгъ. 
Ахэмэ яIоф зэрафэ аIозэ, пачъыхьэр текIыгъ, къэхъугъэр 
Хьаджэмыкъом псынкIэу къыгурыIуагъэти, къызэплъэкI-зэплъэкIыжь хэмылъэу Временнэ правительствэм ибыракъ 
чIэуцуагъ. Джаущтэу Петровскэ большевикым фэдэхэм, 
Хьагъур Бэбэжъ фэдэхэм яшIуагъэкIэ Хьаджэмыкъом идзэ 
Временнэ правительствэм пэуцужьынэу хъугъэп, хэбзакIэр 
зыштэгъэ февральскэ буржуазнэ-демократическэ революцием пащэ фэхъугъэхэми ар зэхашIыкIыгъ. Хьагъур 
Бэбэжъ ишIушIагъи Хьаджэмыкъом къызтыригъэнагъэп, 
прапорщикэу тхьэмафэрэ хигъэти, офицерыцIэр къыфаригъэшIыгъ, адъютантэу ышти, адыгэ шъуашэ фаригъэдыгъ. Къэнэжьыгъэ закъор Хьаджэмыкъо полковникым 
фэшъыпкъэу, фэхьалэлэу къулыкъу дишIэныр, хэбзакIэр 
къыдиухъумэнэу ары шъхьакIэ, зыпашъхьэ итым Бэбэжъ 
риIорэр нэмыкI.
- КъапIорэр къызгурыIорэп, Бэбэжъ,- Хьаджэмыкъор Iанэм къыпэтэджыкIи, ыIитIу ыкIыб щагъэу заулэрэ 
джэхэшъогур рикIукIыгъ, аущтэу ыIуагъ шъхьакIэ, адъютантэу ыдэжь къэкIуагъэм игухэлъ къыгурымыIуагъэу 
щытыгъэп, зигъэделагъэу Невскэ проспект къуапэмрэ 
Дворцовэ пчэгу ныкъомрэ къэзыубытрэ шъхьаныгъупчъэшхом Iутыгъ. Проспектми Дворцовэ пчэгуми цIыфыр 
атефэжьрэп, быракъ плъыжьхэр зэрахьэх, бэщитIумэ 
адэщыгъэ шэкIмэ "Заор шъуухы!", "Хабзэр зэкIэ Советмэ 
ярэй!", "ЛэжьакIомэ хьалыгъур яшъут!" атетхагъ. Пачъыхьэр зытекIыгъэр тхьамэфитIу хъугъэми, "Пачъыхьэр танэIу 
ишъух!" зыфиIорэ лозунгхэр Хьаджэмыкъом елъэгъух. 
Петроград къыдэхъухьагъэр, хэгъэгум къихъухьэрэр 
джыри къыгурыIорэп. Временнэ правительствэм фэшъыпкъэу зыкъегъэлъагъоми, мыщ фэдэу пачъыхьэм иIоф 
IэшIэх хъунэу нибжьи ышIагъэп. "Рабочмэ ыкIи дзэкIолIмэ 
ялIыкIомэ я Совет" зыфиIоу зэхащэгъэ хабзэм къикIрэр 
ары къыгурымыIуахэрэр. Аущтэу оIокIэ дзэмрэ полициемрэ зыIэ илъ Временнэ правительствэм упэуцужьын 
плъэкIына! Ахэр пачъыхьэм ыIэ илъыгъэхэба? Iэпкъ-лъэпкъым чъыIэ-чъыIэу къыхэлъэдэгъэ упчIэм Хьаджэмыкъом 
зыкъырегъэшIэжьышъ, иIанэ къыпинэгъэ Бэбэжъ дэжькIэ 
зыкъегъэзэжьы.- Пачъыхьэр тетыдзыгъэмэ, тызфэшъыпкъэн хабзэ тимыIэу арэп. Хэгъэгум ыпашъхьэ Iуагъэу 
щытштагъэр тымыгъэцэкIэжьыщтмэ, дышъэ тэмэтелъхэр 
сыд зэрэтищыкIагъэхэр?!
- Ары шъхьакIэ, синэузыр згъэцэкIэжьыгъэ сIуагъи...- 
Хьаджэмыкъом къыIорэмэ Бэбэжъ апылъэп, дышъэ тэмэтелъ къыстелъхь сIуи сыкъыолъэIугъэп, къулыкъу пшIэ 
пшIоигъомэ шIэ, зыми умышIэ къыуиIорэп, тэри Iофынчъэу, 
тшIэщтыр тымышIэу дунаим тытет къызшIомыгъэшI.
- Сыд нэузыра узэрыгущыIэрэр?!

--- Page 415 ---

- Хэгъэгум  сыфэзэуагъ, слъы фэзгъэчъагъ, Миколаш кэ тезыдзыгъэмэ сахэтыгъ... Икъунба а заулэр? Икъун! 
Хэти иунэ чэм лъакъо, тэ тиунэ дышъэ ун адыгэмэ аIоу 
зэхэпхыгъэба? ТыцIыкIу зэхъум, тызыджэгухэкIэ ар тIоти, 
пчыхьэрэ тызэбгырыкIыжьыщтыгъэ. Арышъ, мыр уиунэ, 
ущапIугъ, талъэныкъокIэ щыхъурэм сыдэу уигъэпэн о, 
сымыгъэзэжь хъущтэп, сыкIожь хъумэ, чIыпIэ горэми 
сыдэхьанэу згъэгугъагъэх, къысэжэх,- Верэ къыфитхыжьыгъэ письмэри IэшIу-IэшIоу гум къэкIыжьэу Бэбэжъ 
иджыбачIэ илъ.
- Хьагъурыр, убольшевикмэ сшIэрэп?
- Сыд пIуи?..- къыгурымыIуагъэ фэдэ зишIыгъ.
- УикъэгущыIакIэкIэ большевикмэ уахэхьагъэкIэ сенэгуе, Хьагъурыр? - Хьаджэмыкъор щхыпцIызэ, дунаир 
зыщыбырсырырэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыкIыжьи, Iанэу 
зыпэкIыгъагъэм кIэрытIысхьажьыгъ.
- Ара зыфапIорэр? Большевикмэ сахэтэп, ау Страдновым Петровскэ большевикыр зеукIым, сыгу къеуагъа пIомэ, сыушъэфрэп. Страдновым рыкIуагъэм ори ущыгъуаз.
- Сыщыгъуаз, сыщыгъуаз. УикъэгущыIакIэкIэ большевикмэ уапэчыжьэп. Ау сиадъютант ахэр пыщэгъу ымышIыгъэмэ, ежьыркIи сэркIи нахьышIугъ.
- Аущтэу  умыIо, сэ большевикмэ сахэтэп, джы нэс 
сахэмытыгъэу сахэхьажькIи ахэсшIыхьажьын щыIэп. Ау 
къебгъэжьагъэшъ къыосIон, джа большевикэу зыфапIохэрэр арыкIэ сенэгуе лэжьэкIо тхьамыкIэмэ нахь апэблагъэхэр. Джахэм анэмыкI узщыгугъын сшIэрэп. Шэуджэным 
ыIощтыгъэхэр нафэ къэхъух.
- Хэт ар?
- Шэуджэнра? Шэуджэн Мос аIошъ, ащ фэдэ лIышIуи 
адыгэмэ къахэкIыгъ, янасып къеухъумэ, ягукIае щегъэзые... ПшIэнэу уфаемэ, джары большевик шъыпкъэр! 
Алахьэм ешI ащ талъэныкъокIэ щигъахъэрэр, пачъыхьэм 
ипый шъыпкъэмэ ащыщыгъ, лэжьакIохэр къыпиIэтынхэмкIэ ылъэкI къыгъэнагъэп. Сэ большевикмэ яIоф зэзгъэфэнэу уадэжь, Хьаджэмыкъор, сыкъэкIуагъэп, гъогу 
сытехьажьыщтышъ, лIыгъэр зыщаушэтрэ зэо пчэгум 
тызэрэзэдитыгъэм пае, къысфэпшIагъэм пае тхьэуегъэпсэу 
къыосIонэу, сэлам къыосхыжьынэу сыкъэкIуагъ. Ау зыхъурэм, уищыгъу-пIастэкIи тхьэуегъэпсэу, имыщыкIагъэмэ 
ащ нахьыбэри тарымыгъэгущыIэжь. Къыттефэу тшIошIрэр 

--- Page 416 ---

титIо тшIагъэ, джы къытфэнэжьрэр хэт итхьи фэшIушIэнэу 
ары. Сеплъышъ, сэгъэшIагъо, адыгэлъ, быслъымэнылъ 
пхэмылъ фэдэу къащ къэохьы, чылысым учIэхьэ, джаурытхьэ нэмыкI уиунэ итэп.
- Адэ сыдэу пшIын, Бэбэжъ,- Хьаджэмыкъом къыгурыIуагъ ыпашъхьэ исым узэрэшIомыкIыщтыр, егъэшIэрэ Хьаджэмыкъо  тхьагъэпцIыгъэр къызхимыгъэщэу 
къы Iуагъ,- хэти динэу ыштагъэм рэпсэу, мыщ ыпэкIи, 
къэошIэжьа, къащ къэсхьэу апэ зыолъэгъуми, къыосIогъагъ. Олахьэ, Бэбэжъ, къэбар дэгъу къысфэмыхьыгъ. 
Къулыкъу зэдэтшIэн сIуи, офицери уязгъэшIыгъ, хабзэм 
тыфэшъыпкъэми нахь тылъыкIотэни тлъэкIыщт. Унагъуи 
пшIэн, узфэе чIыгуи бгъотын. Моу хэбзакIэр зыпкъ иуцоу, 
урамым къытехьагъэхэр агъэIасэхэмэ, тызфаер зэкIэ къыддэхъущт, джыри тIэкIу зыIаж. Тятэжъ Алкъэс гузажъорэр 
гъогу зэжъу теуцо зэриIощтыгъэу, умыгузажъу.
- Хьау, Iоф ухыгъах сыкъызфэкIуагъэр!
- Ащыгъум, Бэбэжъ, лъэIу къыпфысиI.
- СыкъэдаIо.
- ЧIыпIэ горэм сымыкIо хъущтэпышъ, усищыкIагъ... 
Неущ, аущтэу укъэлъаIомэ, гъогу утехьажьын, уищыкIэгъэщт тхылъхэри къыуязгъэтыных.
- Аущтэу ори оIомэ, зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын.
Зыкъэсфэпэщт ыIуи, адрэ унэм Хьаджэмыкъор чIэхьагъ. Мыгузажъоу телефон трубкэр къыштагъ:
- Срочно ко мне домой пришлите оперативного офицера Слободского с двумя надежными солдатами!..
Сыхьатныкъом къехъу, унэм къычIэкIмэ чIэхьажьзэ, 
Хьаджэмыкъом изыфэпэн пылъыгъ. Зыфытеуагъэхэр 
къызщысынхэм Хьаджэмыкъор унэм къычIэкIыгъ, гъунджэм кIэрыуцуи, къэсыщтмэ яжэу, зыпыплъыхьажьэу 
заулэрэ щытыгъ. Слободскоим дзэкIолIитIур игъусэу унэм 
къызэрихьагъэм лъыпытэу, къызэплъэкI Iоф имыIэу, унэм 
щыхъэрэр гъунджэмкIэ ылъэгъузэ, унашъо афишIыгъ:
- Арестовать этого черкеса-большевика!

--- Page 417 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЗЫРЭШЪХЬ

--- Page 418 ---

Маим ыгузэгумэ адэжь большевикмэ яIоф ошIэ-дэмышIэу Пшызэ лъэныкъокIэ къыщызэIэхьэ. Джыри, адырэ 
илъэсхэм афэдэу, гъэбылъыгъэкIэ большевикмэ Iоф ашIэн 
фаеу мэхъу.
Пачъыхьэм иIоф псынкIэу заIогъэ уж Пшызэ лъэныкъокIи хэбзитIу илъ хъугъэ: зыр - Временнэ правительствэм 
илIыкIохэр, адрэр - рабочмэ ыкIи дзэкIолIмэ я Совет. Ахэр 
Мыекъуапи, Ермэлхьабли, Чэтуни, Баталпашински, Гулькевичи, Новороссийски, нэмыкI къалэхэми ащызэхэтыгъэх. 
Екатеринодари дэтыгъ шъхьакIэ, мыщ меньшевикхэмрэ 
эсерхэмрэ нахьыбэу хэт хъуи, тетыгъор щаубытыгъ.
Мафэ къэс большевикмэ пшъэрылъыкIэхэр щыIакIэм 
къафигъэуцущтыгъэх. Анахь чIыпIэ къин ифагъэхэми, 
лэжьакIомэ акIэрымычыгъэ зэрэхъущтхэм, ахэмэ яIоф 
зэрагъэцэкIэщтым, хэбзэ гощыгъэр аIэ къызэрэрагъэхьащтым пылъыгъэх.
ЛэжьэкIо тхьамыкIэ пэпчъ зэрэзэфэмыдэу, язэхэшIыкIи ягулъыти зэфэшъхьафы. Пачъыхьэр тетыдзыгъэмэ, 
чIыгу зимыIэм чIыгу ритынэу хэбзакIэм къегъэгугъэхэмэ, 
сыхьат пшIыкIутIум ычIыпIэкIэ сыхьатий IофшIэгъу уахътэр 
къаритыщтмэ, сыд анахьэу узфаер зыIохэу тIысыжьыгъэхэри мэкIагъэхэп. Ау лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ 
яIоф Временнэ правительствэм къызэрэримыгъэкIыщтыр 
тIэкIу-тIэкIузэ нафэ къэхъу. Заор макIо, цIыфхэр къаукIых. 
Эсер-кадетмэ якуп къэгущыIэхэ зыхъукIэ пшъыхэрэп, 
рабоч-мэкъумэщышIэ гугъу нэмыкI яIэп, ау ащ пае рабочмэ 
яIоф нахь дэй мыхъумэ, нахьышIу хъурэп. Заом фэгъэхьыгъэу къаIохэрэр къыбгурыIонхэу щытхэп. Зым тызэощт, 
хэгъэгур къэтыухъумэщт, урыс пчыпэм ищытхъу дгъэкIодыщтэп еIо, адырэм джыдэдэм зи шъумыIогу, къэхъурэм 
теплъыщт, тхьэм ыIомэ, татекIощт еIо, зытекIощтми ыцIэ 
къыриIорэп. Хьалыгъур макIэ, тфикъурэп рабочмэ заIокIэ, 
ари къэхъущткIэ агъэгугъэх. ЦIыфхэр гугъэ къодыекIэ 
щыбгъэIэнхэ плъэкIыщтэп. Мэзэ псаум, Лениныр Россием 
къэмыкIожьыфэ, ащ нахьрэ Iоф кадетмэ яIагъэп.
БлэкIыгъэ гъэтхэпэ мазэм елъытыгъэмэ, джы Лениныр 
къызщыкIожьыгъэ мазэм большевикмэ апашъхьэ пшъэрылъыкIэхэр къиуцуагъэх.

--- Page 419 ---

Апрельскэ конференциеу Петроград щыIагъэм, большевикмэ япащэ Лениныр зыхэлэжьагъэу, пшъэрылъыкIэхэр 
къызщигъэуцугъэм Шэуджэн Мосэ хэмылэжьагъэми, ащ 
хэлэжьагъэ горэм Владикавказ мэшIоку станцием зэрэщыIукIагъэр, бэрэ щызэдэгущыIэнхэ амылъэкIыгъэми, 
къыфиIотагъэмэ ишIуагъэ къякIыгъ. ЗэкIэми анахь уасэ 
зиIагъэр къэбарыкIэхэр зэрыт гъэзетэу ыIыгъыгъэр ары.
Апэрэ мафэм, партиер тIо гощыгъэ зыщыхъугъэм 
щегъэжьагъэу, Мосэ ицыхьэ меньшевикмэ ателъыгъэп, 
къонцэ шъхьаф зэралъэшъурэр нэфагъэ, ау Iофыр ишъыпкъапIэм зекIужьрэм, непэ фэдэ дэдэу зыкъагъэлъэгъоныр 
ышIошъ хъущтыгъэп. Меньшевикхэмрэ эсерхэмрэ апэ 
зыкъызыщагъэлъэгъуагъэр Екатеринодар,- шъхьэихыгъэу большевикмэ къащебэныгъэх, Офицерскэ депутатхэм ясекциехэу къалэм щызэхэщэгъагъэр яIэпыIэгъоу, 
большевикмэ япартийнэ комитет зэфашIыгъэ, ащ хэтхэр 
агъэтIысхэу, аукIхэу рагъэжьагъ. Мыр зыщашIагъэр Екатеринодар изэкъуагъэп, пэгъунэгъу станицэхэри, адыгэ 
чылэхэри ары. Шъхьэихыгъэр хэгъэкIи, гъэбылъыгъэкIэ 
Iоф пшIэнри къин хъугъэ. Екатеринодар ащ пэгъунэгъу 
чылэмэ ялъытыгъэмэ, Мыекъуапи, Ермэлхьабли, Чэтуни, 
Новороссийски, Гулькевичи Iофыр нэмыкIэу ащыщыт, 
мыхэмэ большевикмэ лъапсэ нахь щыряI. ШъорышIыгъэ-добэ-дэшхагъэр большевикмэ къадашIыщтыгъэми, 
меньшевикмэ Iофыр Iашэм нагъэсыщтыгъэп.
- Екатеринодар офицерскэ депутатмэ щашIагъэр 
Ермэлхьаблэ нэмысыгъэкIэ огугъа, Мос? - Лысовоир 
къэупчIи, мэшIоку хьакупчъэм Iус Аслъан фыреплъэкIыгъ.- 
Никитенкэм изакъоми Гулькевичи дигъэхъыкIрэр макIэп.
- Никитенкэр анархист,- мэшIоку щэрэхъ макъэмэ 
адачъэщтыгъэ гупшысэмэ Мосэ къахэужьыгъ,- ежь изакъоу, Петро, революциер ащ ышIыгъэу къыщэхъу. Мыхъу 
зыщыхъурэм ар чIыпIэ ибгъэуцон плъэкIыщт, уедэожькъе дэожьыр имыщыкIагъэу ащ ынапи, ыгу илъри зыфэдэр 
тэшIэ. Меньшевикхэмрэ эсерхэмрэ гурыIогъуаехэр.
- Ахэмэ Екатеринодар дэгъоу зыкъыщагъэлъэгъуагъ 
пIуагъэба? - Мосэ иаужырэ гущыIэхэр Аслъан шIогъэшIэгъоныгъ.
- АшIэщтыр зашIахэкIэ, "тиIоф хэлъыгъэп, къытэдэIугъэхэп, тыкъырадзагъэп" аIоу тIого-бзэго шъоу Iупэ зыкъытфашIышъ ары тхьамыкIагъор...- Мосэ къыIуи, зыма фэ 

--- Page 420 ---

къыздикIыжьыгъэгъэ   Владикавказрэ Баталпашинскэрэ 
ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. Апрель мазэр къызщихьэгъэ 
мафэхэм Баталпашинскэ къушъхьэчIэс буржуазием илIыкIомэ щызэхащэгъэ съездыр зытегущыIагъэхэр, щашIыгъэ 
унашъор шIогъэшIэгъон ыIозэ, "къушъхьэчIэс пстэуми я 
"Апшъэрэ  комитет исоюз"  маим Владикавказ щыIэгъэ 
съездым зэхищагъ. ЗэIукIитIури Временнэ правительствэм  гоуцуагъэх,  революцием пэшIуекIорэ унашъо хэу 
ышIыхэрэр  хъункIэ аштагъ, большевик гупшысэхэр щагъэзыягъэх.  Баталпашински  Владикавкази щекIокIыгъэ зэIукIэхэм байхэр арых нахь, тхьамыкIэмэ ащыщ зы къушъхьэчIэси 
хагъэлэжьагъэп.  Ахэмэ  ацIэкIэ "гущыIэщтыгъэхэми", 
зыфэгущыIэщтыгъэмэ ащыщ ахэсыгъэп. А лъэныкъом 
аущтэу щыхъугъэмэ, Пшызэ кIэхэ адыгэхэм сыдэущтэу 
зашIыщт? Джа упчIэр ары Мосэ фэмыухыщтыгъэр. ДжырэкIэ зи щыIэгоп. Хъанкъо Забытчэрые икуп чъэхэу, 
къэчъэжьхэу Екатеринодар гъогум тетых. Мы IофымкIэ 
тIысыгъорэ уцугъорэ зимыIэр Бгъэлыбэ Къаид. Быслъымэныгъэр итхьэлъанэу, ылъэгъурэ пэпчъ большевикхэр 
феубы, пачъыхьэм ычIыпIэ иуцуагъэхэр быслъымэнытхьэми илIыкIохэу, ащ ишIэ хэлъэу яIоф къикIыгъэу елъытэ. 
Бгъэлыбэ Къаидэ ынэгу шъуашIо ушъуашъоу ыпашъхьэ 
къызэритэджагъэр арыщтын, щхыпцIызэ, игупшысэхэр 
Мосэ щигъэзыягъэх, тIэкIу тыригъашIи, ыпэкIэ къыIуагъэмэ 
къапидзэжьыгъ: - ЕтIани мы Iофым тэркIэ, большевикхэмкIэ, имыщыкIэгъэ мыхъун горэ хэхъухьэ. ЗэкIэри арэп, 
шъхьэихыгъэ большевикхэр ары зыфасIорэр. Пачъыхьэр 
зытетыдзыгъэ мэзитIум къыкIоцI тибольшевикыгъэ зимыщыкIэгъабэмэ ядгъэшIагъ.
- Арба ЕрмэлхьаблэкIэ сIуагъэр сэзгъэIуагъэр...- Лысовоим  къыIуи, станцие цIыкIоу зыблэчъыхэрэм ипчъэIупэкIэ плъагъэ: - Муары, аIэхэр акIыбкIэ щагъэхэу, хэгъэгум 
зи къимыхъухьагъ пIонэу, тинэIосэжъхэм вокзал пчъэIупэр 
щыракIухьакIы. Джа щыгъын дэдэхэри ары ащыгъхэр, 
тэмэтелъхэри ары ателъхэр.
- Къаратрэ ахъщэ улэупкIэри зэблахъугъэп...- Лысовоим къыIорэмэ сэмэркъэукIэ Мосэ адыригъэштагъ.
- Осэмэркъэу шъхьакIэ, Мос,- Аслъан игумэкI къыхэщыгъ,- Петр Степановичым къыIорэм шъыпкъэ хэлъ. Екатеринодар щыхъугъэр Ермэлхьабли щыхъункIи зыуи арэп.

--- Page 421 ---

- Уицыхьэ зытелъыжьба, Аслъан? Сыдэу шIэхэу Петр 
Степановичым угу къебгъэгъэкIодыгъа? Ермэлхьаблэ 
большевик комитетыр ащ фэдэп. Орышъ, джы нэс тыгу 
птекIодагъэп, Аслъан, ы-ы? - Шэуджэным игушIуи, исэмэркъэуи зэхэт.
- Ащыщэп шъхьакIэ, узфэсакъыжьмэ нахьышIу,- 
Аслъан ыIорэм текIрэп,- оррэ тэррэ тызэфэдэп, Мос. Тэ, 
Петр Степановичрэ сэррэ, тыкъэзымышIэрэ дунаим тетэп. 
Меньшевики, эсери, кадети, анархисти, социалисти зэраIоу 
къытэмыуалIэрэ щыIэп. ЗэкIэми цыхьэ къытфашIы, тагъэнэгъуаджэрэп, къытэIушъашъэх, тыряцIыфэуи къащэхъу...
- Ар дэгъу, цыхьэ къызфяжъугъэшI, шъузщыщыр 
яшъумыгъашI,- Лысовоимрэ Аслъанрэ ябольшевикыгъэ шъхьаихыгъэ зэрарамыгъэшIыгъагъэм Мосэ кIэгушIужьыгъ,- ау етIани, шъуIорэм шъыпкъэ хэлъ, шъори 
шъузфэсакъыжь. Станцием унэмысыпэу, Петро, уикIо 
тIэкIу щыгъакIи, пцел зэхэтмэ адэжь мэшIокум сикIыжьыщт, 
пчыхьашъхьэ Иван Прохоровичым дэжь тыщызэIукIэмэ, 
тшIэщтхэмкIэ тызэдэгущыIэн. ЗыгорэкIэ тызэIумыкIэмэ 
сэ шъукъэзгъотыщт...
Сыхьат тешIэ къэс къэхъущтыр умы шIэу лъэхъан 
дэигъэми, Аслъанрэ Петр Степановичымрэ зэрэгумэкIыщтыгъэхэу Ермэлхьаблэ лъэныкъом Iофыр щыщытыгъэп. 
Большевикхэри, меньшевикхэри, эсерхэри, кадетхэри, 
анархистхэри шъхьарытIупщхэу цIыфмэ ахэтыгъэх, хэти 
зэрилъэкIэу ежь ылъэныкъокIэ зэрикъудыищтым пылъыгъ. 
Шъхьэихыгъэу цIыфмэ апашъхьэ щызэрэубых, зиIофышIагъэ нахьышIур язэрэгъашIэрэп. Партие пэпчъ IофшIэнэу 
иIэр зыфэдэр мыгъэнэфагъэу арыгъэп, хэти пшъэрылъэу 
иIэм тетэу гущыIэщтыгъэ. Сыд аIуагъэми, аIорэр зэкIэ 
зэолIэжьрэр цIыф жъугъэр зыкъуащэныр ары, ащкIэ япцIи, 
яшъыпкъи, ятхьагъэпцIыгъи зэголъы. Зэрэщыт шъыпкъэм 
утегущыIэн хъумэ, большевикхэр ары зигухэлъ гъэнэфагъэр, ашIэщтыр зыфэдэр зыми шIуаушъэфрэп - хабзэр 
лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэмэ язытыщт социалистическэ 
революцием фэкIох, шIэгъэн фаеу къапыщылъым тегущыIэх, пшъэрылъхэр агъэуцух.
Большевикмэ Екатеринодар къащехъулIагъэр Пузыревым ымышIэу щытыгъэп, ау Мосэ ышъхьэкIэ зыщыгъуазэу, ынитIукIэ ылъэгъугъэу къыфиIотагъэм Iофыр зытет 
шъыпкъэр нахь къыгуригъэIуагъ. Ары шъхьакIэ, зы упчIэм 
нэмыкI упчIэр къыкIэлъыкIоу тыдрэ лъэныкъокIи лъэхъаныр 

--- Page 422 ---

нэфэ-зэхэлъэшъуагъэу щыт. Непэ узэрыфэгъэ чIыпIэм 
елъытыгъэу IофыгъуакIэхэр къэтэджых.
- Зы мафэми, зы сыхьат нэмыIэми чылэм умыкIожьы 
хъущтэп,- Иван Прохоровичым Мосэ риIуагъ,- ущымыIэжьэу  къэбар  щагъэIугъ, уяни, Гощэунаий мэгумэ кIых.
- Ащ фэдэ къэбар сфагъэIугъэмэ, ащыгъум джыри 
дэхэкIаерэ тыщыIэщт,- зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу Мосэ 
щхыгъэ: - Хэт къыозыIуагъэр? ТалъэныкъокIэ ущыIагъа?
- Зымафэ Гощэунае мыщ къэкIогъагъ.
- Ащ фэди фызэшIокIа?
- ЛIыр шIу плъэгъу зыхъукIэ, нахь чыжьи уигъэкIощт,- 
Пузыревыр тхьагъэпцIэу Мосэ еплъи, IугушIуагъ: - Ары, 
ары, Шэуджэныр. ШIу узэралъэгъурэр джы нэс пшIагъэба? 
УмышIагъэмэ, шыхьатэу сыкъытеуцо. КъыосIощтыр ащ 
изакъоп.
- Сыд джыри? - Мосэ къэгузэжъуагъ.
- Чылэм сыд Iоф щысшIэмэ хъущт ыIуагъэти, щыпшIагъэр икъущтыгу сIуи, есIожьыгъ.
- Ы-ы? - Мосэ зэхихрэр джыри нахь гъэшIэгъонэу 
Пузыревым еплъыгъ.
- УкъыкIэмыщт, мыхъун ышIагъэп. Пачъыхьэм исурэт 
старшинам икабинет раригъэдзыгъ! Ары, ары, пцIы хэлъэп, 
зэрэчылэу рэгущыIэ. Чылэм пэгъунэгъу Урупскэ станицэм 
къикIыгъэ ныбджэгъу горэм къысфиIотагъ.
Шэуджэн Мосэ джахэмэ ягупшысэзэ, щэджэгъоужмэ 
адэжь Ермэлхьаблэ къыдэкIыжьыгъэу, псыIушъо гъогу 
кIэкIыкIэ чылэм къэкIожьы. ГощэунаекIэ зэхихыгъэ къэбарыр игуапэми, ишъыпкъапIэр ышIэрэпышъ, мэгумэкIы. 
ЕтIани непэрэ мафэхэр блэкIыгъэ мэзищым фэдэхэп. Непэ 
хъурэр неущ хъужьрэп. Нибжьи узэмыжэн Iаджи чылэми 
къыщыхъун ылъэкIыщт, уигухэлъ дэдэ щябгъашIэ хъущтэп. 
Пачъыхьэм шIулъэгъуныгъэ фэзышIыжьыгъэхэри, хабзэр 
зыIыгъхэр  зикIасэхэри,  большевикхэр зимыгуапэхэри чылэм къыдэкIыщтых. ЕтIани хъулъфыгъэм фэдэп, убзылъфыгъэ зыхъукIэ имыщыкIэгъэ Iаджи пфагъэIущт.
Шъузым фэгъэхьыгъэ гупшысэмэ гумэкIыр къябэкIыщтыгъэми, пачъыхьэмкIэ ышIагъэу зыфаIуагъэр игопагъэ ми, старшинам дэжь кIонэу ушъхьагъоу къыгъотыгъэр 
зэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъ. Зи фэIуагъэп узфэдэр 
къыушыхьатэу чылэ управым тхылъ къычIэпхыныр, ау 
мэшIоку Шэуджэнмэ яIагъэп пIоу шыхьат къызтебгъэуцонхэу къэуугупшысыныр зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыгъ. 
Ар зыIуагъэм ыIуагъ шъхьакIэ, къезытыгъэхэр? Ашъыу, 
джы зи бгъэшIэгъон щыIэжьэп, Хьаджбирам старшинар 
мыIушми, делэ узхэхъухьан лъэхъан тызхэтыр. Хэти ишыпэ 
зыдигъазэрэр игъогуп. Умыделэмэ, пачъыхьэм исурэт 
мэзитIо къехъу уадэжь ибгъэты хъуна? Игъэт уиунэмэ, 
уфаеми Iэ щыф, уфаеми ецIацI, Iэбжым фэшI. Ау цIыф 
кIуапIэм къыщекIурэп.
- Армэ хъун,- пачъыхьэ сурэтым фэгъэхьыгъэ къэбарыр Дзэпщрэ Гощэунайрэ къызыфаIотэжь уж Мосэ 
ыIуи, ыгу къыдеIэу щхыгъэ,- зэрэхэмыгъэукъуагъэмкIэ 
тхьауегъэпсэу къыуиIожьынэу Хьаджбирам старшинам 
къытефэ.
- Тхьауегъэпсэу къытиIожьыгъ,- Дзэпщ щхыгъэ,- ащкIэ 
Хьаджбирам зи къызтыригъэнагъэп. Мы пфэтыукIыгъэ 
мэлыр хэщ-ощ шъумышIы ыIозэ, къытфаригъэщагъ...- 
Чылэм щыщ горэм шъэфэу макъэ аригъэIугъэу къычIэкIын, 
Баталпашинскэ къыфикIхи, плъакIо къыфэкIогъагъэхэти, 
пцIэу къычIэкIыгъ - чIэтыжьыгъэп!
ЧылэмкIи,  хэгъэгумкIи, гъунэгъу станицэхэмкIи зынэмыс къымыгъанэу бэрэ Мосэ ыши ишъузи щигъэсыгъэх. 
ЗэкIэми анахьэу ГъукIэкъулэ Даутэ зымафэ Шъхьащэфыжьым   къызфэкIогъагъэр  Мосэ къызыраIожьым, 
игу мэкI джыри гумэкI къыхэхъуагъ, джа сыхьатым щегъэжьагъэу ыгу КIэмгуе лъэныкъомкIэ зидзыгъ.
- Ащыгъум,- Мосэ тIэкIурэ щысыгъэу къыIуагъ,- зи 
хъун къэбар Даутэ къыхьыгъэп. Пшызэ кIахэкIэ щыпсэурэ 
адыгэхэми Временнэ правительствэр къанэсыгъ. Софья 
Дермани меньшевикхэмрэ эсерхэмрэ Екатеринодар къыщырашIагъэр къызысеIом, аущтэу Iофыр зэрэхъущтыр 
сшIагъэ...
- Сыда Софэ къехъулIагъэр? - Гощэунае гущыIэр 
Мосэ къыригъэухыгъэп.
- Софэ зи къехъулIагъэп, Гощэунай, зыгъэрэхьат. 
Джа зыр ары Кубанскэ войсковой радэм иапэрэ съезд 
большевик шъыпкъэу зыкъыщызгъэлъэгъуагъэр. Временнэ 
правительствэм гоуцохэу зэкIэми аIэ заIэтым, Софэ закъу 
зымыдэу зыIэ къэзыIэтыгъэу къахэкIыгъэр. Временнэ правительствэм илIыкIо-комиссарэу Бардиж пIэхъомбэжъые 
дэгъэчъэегъэ закъокIэ сыд къапIомэ пшIоигъор, мадам, 
ыIуи, къызеупчIым, "ащ ыуж зытфыщтыр джырэп, нахь 

--- Page 423 ---

кIэсаIоу ары, а Iофыр зыфэдэр, тарихъымкIэ къэнэфэщт!" 
- риIожьыгъ.
- ЕтIани зыфэсакъыжь оIошъ, сэ укъысэгыи...- Гощэунае зэхихыгъэмэ къызэкIагъаблэу, ынэкIушъхьэмэ къахихыгъ.
- Ары шъхьакIэ, Гощэунай...
- Софи сэщ фэдэ бзылъфыгъ! - Мосэ къыIонэу къыригъэжьагъэр Гощэунае IэкIихыгъ.- Зи мыхъун ышIагъэп, ыгу 
илъыр къыIуагъ, зэрэбольшевик шъыпкъэр къаригъэлъэгъугъ. Пшъхьэ зыщеууфэхын лъэхъанэп тызхэтыр, икъунба 
тIощтым, тшIэщтым тыфимытэу, мызэфагъэм тыбгъачIэ 
чIистыкIэу къызэрэтхьыгъэр! - мыщ фэдэ шIошъхъуныгъэ 
машIо Гощэунае ынэмэ зэракIэлъыр апэрэу Мосэ елъэгъу, 
итеубытэгъэ плъакIэ зэхешIэ, дыримыгъэштэн ылъэкIрэп:
- Тэрэз, Гощэунай, тэрэз... Софи ощ фэдэ бзылъфыгъ, 
унагъуи иI, шъхьатехъуи техъуагъ, ау етIани непэп, тыгъуасэп тетыгъом бэнэныгъэ зыришIылIагъэр, илъэс пшIыкIутф 
мыхъузэ ригъэжьагъ. Зэп-тIоп хьапсым зэрэчIэсыгъэр, 
анахь чIыпIэ къин радзагъэми, къафэуфагъэп.
- Сэри ащкIэ, Мос, уицыхьэ къыстегъэлъ,- Гощэунае 
идэо нэплъэгъурэ Мосэ ишIулъэгъу Iуплъэрэ зэтефагъэ, 
ышнахьыкIэ апашъхьэ зэрисыр зыдишIэжьэу, тIэкIуи укIытэжьыгъэ,- нибжьи укIытэжьыгъо чIыпIэ уизгъэфэнэп, 
пшIошъ гъэхъу!
- СэшIэ, Гощэунай, сэшIэ, ау джыри тIэкIу зыщыI, ори 
узытищыкIэгъэщт уахътэри бэ мышIэу, мары плъэгъун, 
къэсыщт.
- Хъущтыр зыхъухэкIэ, ара?
- Хъущтыр зыхъухэкIи Iофыгъуабэ тшIэнэу къытпыщылъ. Iоф пае укъэнэщтэп, тызщымыгъозэ Iаджи тапэкIэ 
къэкIыщт.  Хабзэр къызэрэдэтхыгъэм лъыпытэу революциер уцужьынэу къызшIомыгъэшI. Тызэмыжэгъэ Iофыгъохэр къытфэтэджыщтых Лениным еIо.
- Аущтэу оIомэ сыраз...- Гощэунае ежь-ежьырэу 
зэриIожьрэм фэдэу къыIуагъ, инэплъэгъу псынкIэмэ 
Софи, Вери, Аграфенэ ныори къахэхьагъэх, Адэмые, 
Джамбэчые, Шъхьащэфыжь бзылъфыгъэ заулэмэ ягугъэпIэ Iуплъэ кIэкIхэри пчыкIэхъопскIым фэдэу къэнэфхи, 
кIосэжьыгъэх.- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, хъулъфыгъэ Iофи, 
бзылъфыгъэ Iофи щыI зыфаIорэр шъыпкъэ. Софи джы 
зытетым фэдэу къызэрэмыхъугъэри сэшIэ, ау етIани, Мос, 
тэ, бзылъфыгъэхэм, къыттефэрэр тшIэн фае, джэныкъо 

--- Page 424 ---

машIом фэшъхьаф машIо фаби зэрэщыIэр арэшI. Шъо, 
хъулъфыгъэхэм, шъушIэрэп шъхьакIэ, шъузымыгъэгумэкIырэ Iэджми бзылъфыгъэхэр агъэгумэкIых. Ахэр 
джэуапынчъэ зыпшIыхэкIэ, хъулъфыгъэхэми бэ къащыкIэщтыр,- бзылъфыгъэмэ атегущыIэ, ягукIае къыреIотыкIы 
ыIозэ, щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу, 
ошIэ-дэмышIэу Гощэунае лIым риIуагъ: - Софэ узIокIэм, 
Мос, талъэныкъокIэ къыздэпщэн фэягъ, бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр. Шъхьащэфыжь бзылъфыгъэмэ адэзгъэгущыIэщтыгъ, Iаджри игугъу афэсшIыгъ.
- Софэ джыдэдэм чыжьэу щыI. АгъэтIысынэу ыуж 
зехьэхэм, заримыгъэгъотэу, Грузием, Батум лъэны къомкIэ 
кIожьыгъэ.
- ИлI? Иунагъу?
- Шытхьалэ мэшIоку станцием илI зыIусэлъагъом, 
изэкъуагъ.
Августым иапэрэ мафэхэр КIэмгуе лъэныкъом щыфэбагъэхэми, ипшIхэм адэжь бжыхьапэр къызэрэблагъэрэр 
ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу, тыгъэр нахь цако хъугъэ. Бэдзэогъу мазэр етыфэ къемыщхыгъэ ощхым тыгъоснахьыпэ 
къыригъэхьакъыжьыгъ. Къушъхьэ лъэныкъомкIэ жьыбгъэу 
къикIыгъэм пщэхэр шъхьафитынчъэхэу ошъогум къыригъэзыхьагъэх. ПчыкIэхъопскIыр заулэрэ пщэмэ къахэджэгукIи, 
ыцыпэ уубытмэ удэкIоеным фэдэу ощхышхо сыхьатым 
нахьыбэрэ къещхыгъ, етIанэ дунаир нахь къэушъэби, чэщ 
ренми ощх шъабэр къещхыгъ, нэфылъэми тыгъэ гупсэфыр 
къыдэкIуагъ.
Хьакурынэхьаблэ непэ фэдэу кIэракIэу, цIыфыбэ дэтэу 
къызамышIэжьрэр бэшIагъэ. Лъэсым нахьи шым тесыр 
нахьыб. Фаэтонхэр щызэблэчъых. Чылапшъи, чылакIи 
къарыкIхэрэр чылэгумкIэ макIох. Хьакурынэхьаблэрэ 
Мамхыгъэрэ азыфагу дэчъырэ Фарзи къиугъэшъ, мамхыгъэхэр Iоф хэтых, псым шыоу къисыкIыгъэхэр зыпэупхъухьажьых, адырэ нэпкъми ашIэщтыр амышIэу, къушъхьэ 
псыхъо цIыкIум къыкIичынба аIошъ, зы куп щызэхэт, 
хъулъфыгъэмэ апэIудзыгъэу адыкIи бзылъфыгъэхэри 
къыщызэрэугъоигъэх. Пцел чъыгым епхыгъэ къуашъоу 
псыормэ зэрадзэрэми зы куп езэрэгъэплъы.
ПсырыкI чылэдэсмэ ялъытыгъэмэ Хьатыгъужъыкъуаеми, Къэбыхьаблэми, Джыракъыеми, Пщыжъыхьаблэми 
яIоф бэкIэ нахьышIу. Улъэсми, ушыуми, кум уисми узгъэохъун щыIэп, гъогу бащи къэмыкIоу Хьакурынэхьаблэ 
укъэсын плъэкIыщт.
КъушъхьэчIэс зэIукIэу непэ Хьакурынэхьаблэ къыщызэIуахыщтым кIэмгуемэ язакъоп хэлэжьэщтыр, бжъэдыгъухэри шапсыгъэхэри арых. Бэслъыные-Къэрэщэе 
лъэныкъоми Хъанкъо Шыхьамчэрые зипэщэ лIыкIохэри 
къикIыгъэх. Абхъазмэ ялIыкIуи къэкIуагъ. ЗэIукIэр къызщызэIуахыщт унэр, уекIолIэн умылъэкIынэу, уIэшыгъэ 
цIыфхэмкIэ къэдзыхьагъ. Ахэмэ анэмыкIэу уIэшыгъэ 
куп, зыгорэ къызэрэхъоу шымэ зарадзыни шэсынхэу, 
нэмыкI урамхэми атетых. Ахэмэ уакъызыблэкIыкIэ, кIэлэ 
пытэ хэшыпыкIыгъэ закIэхэр, лъэбэкъу заулэ азыфагоу, 
зэпэIутэу щытых, чылэ пчэгум зиIоф имылъ цIыф хэгъэкIи, 
хьэ гъощагъи рагъэхьащтэп, афэлъэкIмэ, бзыу шъхьафити 
шъхьэрагъэбыбыкIыщтэп.
- Сыд сэIо мы къызэрэугъоигъэ купмэ мыщ фэдизэу 
зыкъамыгъэгъунэжь мыхъунэу зытещыныхьэхэрэр? - 
къыIуагъэзыкIхи, мыдрэ урам къуапэм къыкъуагъэзыхьагъэмэ ащыщ горэм иныбджэгъу реIо: - Сеплъмэ, япаIохэр 
лъагэх, якъамэхэр папцIэх, якIэрахъохэри тыжьын плIэпсых.
- Олахьэ сымышIэрэ зилIэужыгъохэр. ЗытамыгъэлъэгъункIэ арэшIи, къызчIэзыгъэхэ кIэпхын чIэгъым чIэхьажьыщтых.
- Цыхьэ зыфамышIыжьэу, хэта мохэр зищыкIагъэхэр? - нэмыкI гори къахэгущыIэ.
- ЕтIани ахэр тэ тцIэкIэ гущыIэнхэ агу хэлъ.
- Сыдэущтэу гущыIэщтых тщыщ лIыкIо зыхамыгъэхьагъэу?
- Лъэшэу тырящыкIагъ Тхьэм илIыкIомэ.
- НекIо, делэ Iуплъэ жэ Iулэлэу тыщышъумыгъэт. 
ЛэжьакIомэ ацIэкIэ шъорышIыгъэ шIушIагъэкIэ гущыIэнхэшъ, ешхэ-ешъо шъоупс хъохъукIэ аухыжьыщт.
Къэзэрэугъоигъэ байхэм язэIукIэ лэжьэкIо-псэокIо 
тхьамыкIэмэ ялIыкIо горэ зэрахэмытыр зашIэм, къэогъэ 
цIыфхэр зэбгырыкIыжьхэу аублагъ. Сыхьат горэ темышIагъэу уIэшыгъэ къэрэгъулэ уцугъуищыр, ашIэщтыр амышIэу, 
зыщыщынэхэрэр зэбгырыкIыжьхи, язакъоу пчэгум къинагъэх.
Хъанкъо Султан Шыхьамчэрыер зитхьэматэ зэIукIэу 
Пшызэ кIэхэ адыгэ бай лIыкIохэр зыхэлэжьагъэхэр мэфие 
Хьакурынэхьаблэ щызэхэсыгъ. ЧIыгур къязытыгъэ, янамыс 
зыгъэлъэпIэгъэ пачъыхьэу темытыжьыр аубмэ, зикукIэ 

--- Page 425 ---

ифэгъэ Керенскэм щытхъухэу сыхьатищэ зэхэсхэшъ, 
гъэмэфэ мэфэ кIыхьэм исыхьатхэу къэнэжьхэрэр ешхэе шъо карт зэфэдзыкIэ агъакIо. Мэфиим сыд аIуа гъэми, 
аIуагъэр зэкIэ зыфэгъэхьыгъэр ашъхь, ямылъку. Хэт 
къэгущыIэми адыгэ лъэпкъыр ыIощтыгъ нахь, лэжьэкIо 
тхьамыкIэм ищыIэкIэ-псэукIэ фэгъэхьыгъэу, игукIае къизыIотыкIрэ Iоф къыщаIэтыгъэп. ЧIыгур зием къыфэухъумэгъэн фае аIощтыгъэ, зимыIэм етыгъэным игугъу зыми 
ышIыщтыгъэп. Аужыми лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэм иIоф 
къэухъумэгъэ ным ычIыпIэкIэ, цIыкIуи, ини паIо зыщыгъ пэпчъ 
Кубанскэ къушъхьэчIэс хэку Комитетэу зэхащагъэм сомэ 
зырыз аритынэу унашъо ышIыгъ, Временнэ правительствэм 
гоуцохэу, дырагъаштэу, ащ ыIорэмкIэ псэунхэу, фэшъыпкъэнхэу фаIопщыгъ. Джа дэдэр Апшъэрэ дзэпщ шъхьаIэми, 
Кавказскэ туземнэ дивизиеми, Черкесскэ кавалерийскэ 
полкми фаIопщыгъ. Ежьхэм зэрашIоигъоу зэIукIэр ухыгъэ 
зэрэхъугъэм пае нэмази, шыгъачъи ашIыжьыгъ.
КъушъхьэчIэс зэIукIэр заухыгъэм мэфэ заулэ тешIагъэу Шэуджэн Мосэ Къэбыхьаблэ къэкIуагъэу НэпшIэкъуй 
Шумафэ еупчIыгъ:
- Сыд къэбар, Тхьэм Iомэ, Шумаф?
- УзэрэзгъэгушIон къэбар, Мос, щыIэу сшIэрэп.
- ГушIуагъо зэрэщымыIэр сэшIэ, ау сыд ащ фэдэу угу 
къеорэр, синыбджэгъужъ?
- Хьазыр Iупэфхэу Хьакурынэхьаблэ щызэхэсыгъэмэ 
ашIыгъэ унашъом ущыгъуазэба? - Шумафэ упчIэм упчIэ 
пигъохыжьи, зи хъун хъугъэп ыIорэм фэдэу, Iэ ышIыгъ.
- Сыщыгъуаз.
- Адэ сыд етIанэ?
- Сыдына, сэри джа дэдэр ары ащ есIуалIэрэр. ЛэжьэкIо тхьамыкIэмэ ялIыкIо зыхэмылэжьэгъэ зэIукIэр унэшъошI 
зэIукIэ хъущтэп, Шумаф.
- Сэри ары сIорэр. СизакъокIэ огугъа?
- Уизакъоп,- Мосэ ишIошI теубытагъэ ымакъи къыхэщыгъ, ынэми къачIэщыгъ,- мы мафэхэм сызIукIагъэ пэпчъ 
ар игукъау,- тIэкIурэ щысыгъэу къыпедзэжьы.- Еплъэлъ 
ахэмэ аIорэм, Iофыр ячIыгу зынэсыкIэ, егъашIэм япыйщтыгъэ къэзэкъмэ адэжькIэ загъазэшъ, ныбджэгъу-шъэогъу 
зэфэхъужьых.
- Сэри ары сIорэр,- джыри Шумафэ къыдырегъаштэ.
- Аущтэу ахэмэ заIокIэ, хэтэу пшIэрэ зыщыщынэхэрэр?

--- Page 426 ---

- ЯчIыгухэр атырахынкIэ мэщынэхэщтын.
- Хэт атезыхыщтыр?
- Хэтына, джа сомэ зырыз зэрагъэтыщтхэр арыщтын.
- Тэрэз. Ахэми язакъоп, чIыгу зимыIэ иногородцэх 
зыфаIохэрэми ащэщынэх.
- Сэри ары сIорэр.- Шумафэ джыри псынкIэу дырегъаштэ, шъхьэр егъэсысы, етIанэ къэупчIэ: - Арэп, Мос, 
сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, тэ сомэ зырыз тагъэтын зыхъукIэ, 
ежьхэр тэ къызыкIытфэдэнхэ фаер сыда? Тэщ нахьи нахь 
тхьамыкIэха ахэр?
- ТхьамыкIэхэп.
- Адэ сыда?
- Сызхагъэхьагъэп нахь, сэри джа упчIэ дэдэр ястын 
сихьисапыгъ.
- Узхагъэхьанэп адэ, делэх пшIошIа, узхагъэхьани 
яамдэз-нэмаз уагъэукъона? СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, тыжэ 
къыдащы, сэ сизакъокIэ умыгугъ мыр зыIорэр, а Хъаныкъо 
Забытыжъым, Болэтэкъо Бязрыкъом уиунэкъощ Шэуджэн 
Темботым яIэр афэпчъыжьрэп, зэхэтIысхьэхэшъ, тимыIэр 
къалъытэным ычIыпIэкIэ къыддэгуащэх.
- Сэри джары сIорэр,- Шумафэ зыпишIыжьрэм фэдэу 
къыIэкIэIуагъэти, Мосэ щхэны шIохъужьыгъ, ау ныбджэгъум къыфидагъэп:
- Умыщх, Шэуджэныр. ТытIысыни тыгъын фае нахь, 
щхэн хэслъагъорэп.
- ТытIысэу тыгъынэп, синыбджэгъу,- Мосэ ынэмэ 
машIор къакIихыгъ.- Ащыгъум зыфэе дэдэр афэтэшIэба! 
ЗэIукIэм икIэщакIохэм ашъхьэкIи, ямылъкукIи, Iизынэу 
дунаим щыряIэмкIи Временнэ правительствэу зыкIэгушIухэрэр къазэрэкъотыр, ухъумакIо къазэрэфэхъурэр, пачъыхьэм блэкIхэу чыжьэ зэрэмыкIуагъэхэр цIыф жъугъэмэ 
агурыгъэIогъэн фае. Къэзэкъмэ язакъоп, хэтрэ цIыф лъэпкъи щэрэщ, тхьамыкIэ пстэуми тызэкъоуцон фае. Икъун 
мылъкум ыгъэнэIуагъэхэр пащэ къытфэхъухэзэ тызэрагъэделагъэр! Кавказ заом илъэхъани ар къытэхъулIагъ, 
Тырку икIыжьыми тытеунэхъуагъ. Зырызэу тызэтыраутмэ 
тызэрагъэбэныжьзэ, лIэшIэгъу пчъагъэ къытагъэхьыгъ. 
Плъэгъурэба унашъоу ашIыгъэр, паIо зыщыгъ пэпчъ, 
орэцIыкIу, орэины, сомэ къытыралъхьагъ. Джа дэдэр, 
цIыфышъхьэ пэпчъ джэмышх зырыз ытын фае аIуи, тыркуми къыташIэгъагъ. КъаIожьэу зэхэпхыгъэнкIи мэхъу.

--- Page 427 ---

- Зэхэсхыгъэ, тятэжъ тхьамыкIэм тырку икIыжьым 
нэмыкI ыжэ дэлъыгъэп.
- Зэхэпхыгъэмэ, джары цIыф пчъагъэкIэ тызэрауплъэкIугъагъэр. Мыдрэхэми, сомэу къатыралъхьагъэм имызакъоу,  ар аIони, паIо зыщыгъэу къытхэкIыщтыр ауплъэкIун, зэрагъэшIэн ягухэлъкIэ сенэгуе.
- Тэмам, тэмам! Хэта ащ зымафэ рыгущыIэу зэхэсхыгъэр? КъэсшIэжьрэп. Джа дэдэр ыIоу зэхэсхыгъэ, бэми 
къыдырагъаштэщтыгъэ.
- ЫIощтыгъэмэ,  тэрэз,  сэри джары ащ сызэреплъырэр.
- Мыщ нэмыкIэу етIани зэхэсхыгъэр ошIа, Мос?- 
НэпшIэкъуй Шумафэ къыIо шIоигъор зэригуапэр ынэгу 
къыкIэщыгъ.- Бай зэIукIэм, шъыпкъэмэ, ащ нэмыкIэу хъун 
ышIагъэп, ори зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, зэхэмыхыгъэми угу 
еIущт...
- Сыд? - ныбджэгъум зыригъэукIыхьащэ зэхъум, 
Мосэ фэщэчыгъэп.
- Урыс пачъыхьэм Тыркум рифыгъэгъэ адыгэхэр 
къыращыжьынхэу хэбзакIэу къихьагъэм ипащэмэ ялъэIугъэхэу аIо.
- Ара? - Мосэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- Апэрэу 
зэхэсэхы...
- Аущтэу хъугъагъэмэ дэгъугъэба, Мос, ы-ы? Джа 
зым нэмыкI бай зэIукIэм дезгъэштэрэ унашъо ышIыгъэп. 
Сэ сизакъоп ар зыIорэр, Мос.- Шэуджэным къыдыримыгъаштэмэ Iофыр къимыкIын шIошIэу, шыхьат нэмыкIхэри 
зыфишIэу, Шумафэ къэгузэжъуагъ:- Бэмэ аIо, зымыдэрэ 
сыIукIагъэп. Сыд о ащ епIуалIэрэр, ы-ы, Мос?
- Сыд есIолIэн зигуапэ хъугъэмэ сахэкIыжьэу. Дэгъу 
сэIо,- Шумафэ игушIуагъо IэкIиуIае Мосэ шIоигъуагъэп.
- Сэри ары сIорэр, ау адыгэмэ ащ фэдэ насып яIэкIэ 
сыгугъэрэп.- Шумафэ шъхьэр ыгъэсысэу, ежь-ежьырэу 
зэгыижь фэдэу къыIуагъ, бэ тыримыгъашIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Тызылъэпкъ чIыгурыс зэхъум къытфэмы шIушIагъэхэм непэрэ тигукIае зэхашIыкIынэу сшIошъ хъурэп.
- ПшIэхэнэп, Шумаф. Временнэ правительствэм игугъу 
умышIы, ащ сицыхьэ телъыхэп, ау хабзэр лэжьэкIо тхьамыкIэмэ аштэмэ, пшIэхэнэп,- джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ,- бэ 
шIэн, макIэ шIэн ащ фэдэ насып бгъотынкIи мэхъу.
- Алахьэм, Мос, жэмафэ урегъэгущыIыкI, аущтэу 
хъунэу еIу! ЛэжьакIомэ гукIэгъу ахэлъ, хабзэри аштэнэу 

--- Page 428 ---

Алахьэм еIу, джащыгъум гугъапIэ горэ щыIэнкIи къэнэнэп. 
Рафыгъэхэри тхьамыкIэх, къащэжьыщтхэри тхьамыкIэх, 
къэзыщэжьыщтхэри тэ къытфэдэх... Ы-ы, Мос, сыд пIорэр? 
Зэгорэм зыгорэм тыкъызэхишIыкIына шъуIуа?
- Ащ фэдэ зэман къызэрэхъущтыми, Шумаф, уицыхьэ 
тегъэлъ.
- Ары, ары, Мос, сицыхьэ телъ,- чыжьэрыплъэ гупшысэкIэ адыгэ чIыгур къизычъыхьакIыщтыгъэ ныбджэгъум пымылъэу, фэсакъзэ Шумафэ шъхьэр ыгъэсысэу 
дыригъэштагъ.
КIэмгуе къихьэ къэс Шэуджэн Тембот дэжь Мосэ дэхьэ. Адыгэмэ, тыдрэ чылэ дэрэсых фаеми, а зы лъэкъуацIэ 
яIэ зыхъукIэ, зэрэгъэгъуащэхэрэп, зэрэгъэунэкъощых. 
УяупчIыгъэкIи, ахэр модрэ лIакъом, мыдрэ лIакъом къытекIыгъэх аIоу яшъыпкъапIэ уамыгъашIэми, зэлъэплъэх, 
зэфэсакъых, анаIэ зэтырагъэты, сыд язэмышIугъэ фэдэу 
къыпщагъэхъуми, мыхъу зыщыхъурэм тхьамыкI, бай яIэп, 
зэкъохьажьых, къызэрэгъэгъунэжьых, яхъяри, ягукIаий 
зэдагощы.
Шъхьащэфыжь Шэуджэнхэри Хьатыгъужъыкъое 
Шэуджэнхэри адыгэмэ ахэкIыжьхэу тэ кIоных, зэлъыкIохэу щымытыгъэхэми, зэрэгъэIахьылыщтыгъэх. МыщкIэ 
Шэуджэн Моси Шэуджэн Темботи зэфэдагъэх. Мосэ 
зыпылъ IофхэмкIэ КIэмгуе лъэныкъом нахьыбэрэ къакIоти, 
зыуж итымкIэ къыхэмыщыным пае Тембот нахьыбэрэ 
IукIэщтыгъэ, ишъэогъу НэпшIэкъуй Шумафэ иунэ чэщ 
зэрэщырихрэм нахьыбэрэ Шэуджэнмэ адэжь исыщтыгъэ, 
къыхэмыщэу хэкумкIэ нахь къэбарыбэ щызэхихыщтыгъэ.
Шэуджэн Тембот пщы-оркъ хэкIэу щымытыгъэми, 
Кавказ заом, ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм ялIакъокIэ хэбаикIыгъэхэу, чIыгукIэ, мылъкукIэ лъэрыхьыгъэ, 
зыхэтмэ закъыхимыгъэщэу, имыщыкIэгъэ шъорышIыгъи 
хэмылъэу, зыкъоIэбэжьмэ, пщы-хъанмэ ямыIэр къызкъуихын ылъэкIынэу, мылъкум имызакъоу, куп хахьэмэ, 
иIо ахилъхьан, ахигъэзэгъэн, ыгъэдэIон ылъэкIыщтыгъ. 
Хъаныкъо Забытчэрые ибылымышъхьэ фэмыпчъыжьэу 
Лабэрэ Фарзэрэ азыфагу дэтэкъогъагъэми, ибаигъэкIи, 
иакъылкIи зыфигъэцIыкIоу исэмэгубгъу Шэуджэн Тембот 
уцущтэп. Хъаныкъо Забытчэрые чIыгур игугъапIэу, хъупIэр 
ихэкIыпIэу, мэкъумэщышIэ псэукIэр къебэкIэу чэмцуямэр 
нахьыбэрэ  къыпыущтыгъэмэ, Шэуджэн Тембот помещикым игугъапIэ зыхэлъыгъэр чIыгу закъор, ащ къытекIырэр 
арэп, Мыекъопэ, Екатеринодар, Ермэлхьаблэ банкмэ, 
Чэткъали щыкIэкIыжьэу, иахъщэ щызэрегъакIо, исомэ 
сомитIукIэ ыгъэбагъоу, идышъэ ахъщэ къыхэхъо, егъэтIылъы. Хьарам пIонэу щымытми, ичапыч гъунэ лъефы, 
хэгъэгум къихъухьэрэ Iофмэ агъэгумэкIэу, иахъщэ гъэтIылъыпIэхэр Тыркуе лъэныкъомкIэ зэримыгъэзагъэмкIэ кIэгъожьы.  Зэп-тIоп а лъэныкъомкIэ зэрэщыIагъэр. 
Стам бол дэс инэIуасэ цIыф лъэрыхьми зэп ар къызэрэраIуагъэр. Зыгори щимышIагъэу, щызэкъуимыдзагъэуи, 
дышъэ гъэтIылъыгъэ гори щимышIыгъэу арэп, ау мыщкIэ 
щыриIэм елъытыгъэмэ, сыдым къыхэщын, макIэ. Хэта урыс 
пачъыхьэм революцие рашIылIэни тырадзынэу зышIагъэр! 
Иунэкъощ Шэуджэн Мосэ фэдэхэр зэрецэгъущтыгъэхэр 
ымышIэу, зыкъарегъаштэ ыIозэ, загъори адыримыгъаштэу щытыгъэп. Ау зэрэмыгугъэщтыгъэу, джэгум паго 
къекIыжьы зэраIоу, пачъыхьэмкIэ Iофыр ухыгъэ хъугъэ.
Революцие  тшIыгъэ, пачъыхьэр тетыдзыгъ, хэбзакIэ 
дгъэуцугъэ  мыдырэ къытехьэгъакIэмэ аIо шъхьакIэ, 
джырэ кIэ язекIуакIэ, ащ нахь рамыгъэлыемэ, ябэщ зэпамыкIыпэмэ, уезэгъыщт, Алахьэм ащ нахьрэ къин къытферэмыхь,Тембот еIо. ХэбзакIэм, зымафэ Хьакурынэхьаблэ 
щызэхэтыгъэ адыгэ къушъхьэчIэс зэIукIэм афэгъэхьыгъэу 
иунэкъощ хьакIэ зи къызэримыIорэр бысымым шIогъэшIэгъон. Ежь Тембот иIоф хэмылъэу къыригъэжьэнба 
ыIоу пчыхьэ реным щысыгъ шъхьакIэ, Шъхьащэфыжь 
чылэ къэбархэм, джырэблагъэ зыдэщыIэгъэ Бэслъыные 
щилъэгъугъэхэм къатегущыIэщтыгъ нахь, хэгъэгум зи 
къимыхъухьагъэ, Хьакурынэхьаблэ зи къыдэмыхъухьагъэ 
фэдэу Мосэ щысыгъ. Адыгэ шъолъырым къитаджэхэрэмэ 
зэунэкъощитIур гупсэфэу рыгущыIэнхэу ары хьакIэм 
дыщысын гъунэгъу-ныбджэгъумэ ащыщи къызкIыримыгъэблэгъагъэр. Джырэ фэдэ лъэхъан зэхэлъэшъуагъэм, 
пIорэр урамым тырихьанэу, ящэнэрэ дэIуашэр ищыкIагъэп. 
Армырми иунэкъощ Шэуджэн Мосэм зэрэфыщытым 
фэгъэхьыгъэу икъун имышIумэ фагъэIурэр, Шэуджэн 
помещикри, иунэкъощ пщылI хэкIым фэдэу, гъэблэкIо-кIэгъэстакIо хъугъэ аIошъ, зэIушъашъэх. АIо шIоигъор арэIу, 
хэти ежь ышъхьэ къызэригъэгъунэжьыщт гугъапI тызхэтыр, 
ащ пае бзым хъукIэ уеджэн плъэкIынэп, фыжьыр фыжьэу 
къэнэн, плъыжьым плъыжьэу къыхьын.

--- Page 429 ---

Зыр къуапцIэ, адырэр нэгу сырыф умыIощтмэ, зэунэкъощитIум ятеплъэ-IуплъэкIи, ягупсэф щысыкIэкIи, ярэхьат 
гущыIакIэкIи зэрагъэхьрэ щыIэп. Мосэ ынэгу хъурэе жэкIэ 
мыкIыр шIуцIэм елъытыгъэмэ, Тембот нахь нэгу псыгъо 
сырыф, ыпэкIэ-жэкIэ тхъуагъи ежьэшъо цыемрэ пэIошхо 
мылъагэмрэ адештэ, тыжьыныф хьазырхэри бгъуитIуми 
мыинэу къытещых, тыжьын бгырыпх псыгъом пылъ къамэр 
тIэкIу иныIо умыIощтмэ, щыгъыр зэкIэ, ищазымэ пIуакIэмэ 
ащыкIэкIыжьэу, къекIу. Цыябгъэм чыIуиплI зэрыт джэнэ 
пшъэпIэ зандэр къыдэщы, нэ рэхьат гумэкIылэ IушитIур 
нэчIэ курбымэ шхъонтIэ нэгъуашъоу къарэщы. Илъэс 
тIокIищым къехъугъэ лIыр лъагэп, ау цIыкIу пIонэуи щытэп. 
Ныбжьыр ымышIахэу къенэкъокъунэу зэрэригъэжьагъэр 
ары нахь, ынэгукIи, ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIи, ытэмэ хъураехэмкIи лIы зишIугъу.
Шэуджэн Тембот мэкIэ-макIэу Шэуджэн Мосэ зыфычIэплъкIэ, ыпашъхьэ исым итеплъэкIи, игущыIакIэкIи, 
ищы сыкIэкIи, ищхыкIэкIи, ынатIэ щегъэжьагъэу ытэмэ 
IыгъыкIэ щыкIэкIыжьэу Шэуджэн закI, тщыщэп пIокIи, 
къыозылъэгъулIэрэм ышIошъ хъунэп. НэтIэ Iэтыгъэри, 
напшIэхэри, пэтхыщашъори, IупшIэхэри, игущыIакIи, инэплъэгъу дзыкIэкIи тятэш тхьамыкIэу дунаим ехыжьыгъэр 
умыIощтмэ, зыпэпшIын щыIэп. Кавказ зэо блэкIыгъэм 
Шэуджэнхэр егъэзыгъэ IофкIэ Ермэлхьаблэ дихьагъэхэмэ, 
ашъхьэ ащэфыжьи къыздэкIыжьхэм мы лъэныкъомкIэ 
къызкIамыгъэзэжьыгъэр сшIэрэп. Ежь Шъхьащэфыжьми 
ащ фэдизэу узэрэгущыIэн Шэуджэн дэсэп, унэгъуитIу 
горэ дэбгъуатэми ары. Ахэри къызэраIожьрэмкIэ, тятэжъ 
ышнахьыкIэ БылатI ары зытекIыгъэхэр. Мыщ ятэ, Хьэкъарэ 
иIэ шIагъо щыIагъэп, аущтэу щытми шIэныгъэ тIэкIу ригъэгъотын ылъэкIыгъ. Хьэкъарэ ышнахьыкIэ Нэгъой нахь чан, 
нахь нэутх, зыгорэхэр зэкъуидзэн ылъэкIыщт шъхьакIэ, 
лъэчIэ щымыIэм ыгъакIорэп, шъхьал гори Уарп тыраригъэшIыхьанэу зыпылъри бэшIагъэ, чIыфэ ыIуи, Шэуджэнхэри къырикIухьакIыгъагъ, сэри къысфэкIогъагъ, ау, 
къыуатынэу ошIапэми, джырэ фэдэ лъэхъан чIыфэ атрэп. 
Езытыгъэхэри щыIэх, ау кIэгъожьыных, сэ сфетышъугъэп. 
Олахьэ сымышIэ зэгорэм къэкIожьыщт былымкIэ чIыфэ 
зэрептыщтри, шъхьал зэрэпшIыщтри.
- Сыд, Мос,- Тембот шъабэу къэупчIагъ,- тиунэкъощ 
Нэгъой ищыIакI?

--- Page 430 ---

- Джа зэрыпшIэу, Тембот, мэIэтхъо-лъатхъо.
- Зымыгъэсысэу джырэ дунай тетыгъуай. Уахътэр 
лъыкIуатэ къэс нахь кIокIае щэхъу, апэ ишърэм лъэтхъох, 
ауж къинэрэр ацIыцIы. Адэ сыдэу пшIын, ары дунайри 
зэрэщытыр, апэ ишърэм шъэф итэгъу аIо. Тыгъуасэ кIэхъо-шъуахъоу Iэхъо бэщыр зыIыгъыгъэр къызхэкIыгъэр 
ымышIэжьэу непэ къытхэуцо. Плъэгъурэба Трэхъо Лыу 
Щынджые фимыкъоу Екатеринодар къалэр зыIэкIэсэубытэжьы ыIозэ, дунаим ехыжьыгъ.
- КъыкIэныгъэр зыфэдизри ашIэрэп.
- Ар  пшIэнэу  щытэп, тиунэкъощ. Мылъкур, тиунэкъощ, зишыхьатыр зы нэбгыр. Армырмэ, нэ тырагъэфэщт, 
ы-ы, шъыпкъэба, Мос? - Шэуджэн Тембот къэупчIи, мэкъэ 
шъэбэ гупсэфкIэ щхыжьыгъэ.
- Мылъку зиIэмэ сащыщэпышъ, ащ къесIолIэн сшIэрэп,- Моси итхьагъэпцIыгъэ щхыпцI къэупчIагъэм пигъохыжьыгъ.
- Сыда зыкIэмышIэрэр, тиунэкъощ? Сеплъымэ, хэгъэгу 
мылъкум шъулъэбанэ, шъуиджыбэ имылъыр къэшъолъытэ, цIыф телъытэу хымэ мылъкур мыпсэу-мылажьэмэ 
атежъугощэн шъуимурад?
- Ар Iоф шъхьаф, Тембот,- Мосэ къыIуи, шъабэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Шъуимылъку къэкIуапIэ зыпкъ 
къикIхэрэр мыпсэу-мылажьэкIэ шъолъытэха? Джар ыIоти 
ары пачъыхьэм ебэнхи зыкIытырадзыгъэр, мыпсэу-мылажьэу зыфашъуIорэмэ зыкъызкIаIэтыгъэр, революцием 
зыкIыхэтхэр.
- Революциер тыухыгъэу тIуагъэба?
- Сыдэущтэу? - гущыIэ лъапсэр Мосэ къыгурыIуагъэ ми, мыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Ары хэбзакIэр зыштагъэмэ аIорэр.
- Аущтэу ащ аIомэ, Лениным ижъобгыпIэ тыхэт еIо.
- Ленин зыфапIорэр... Сыд ащ раIоу зыфаIуагъэр?.. 
Ары, нэмыц шпион аIуагъ. Ащ ыIорэр сыдкIэ къикIын?
- КъимыкIыщтми, Лениным ыIорэм Iофыр фэкIо, 
лэжьэкIо жъугъэр ыуж ит. Пачъыхьэм рашIагъэр мыдырэ 
хабзэр зыштагъэми рашIэнэу къэт.
- Ар оIуа? - Шэуджэн Тембот ышъо къызэокIэу Мосэ 
къыщыхъугъ шъхьакIэ, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- Е-е, 
тиунэкъощ, сыд тIуагъэр? Политикэм тыхэмыхьанэу тIуагъэба?

--- Page 431 ---

- ТIуагъэ, ащ фэдэ зэзэгъыныгъи бэшIагъэ зызэдэтшIыгъэр.
- Адэ сыда зыкIэуукъорэр, тиунэкъощ? - Тембот 
къыIощхыпцIэ.
- Укъо Iоф сиIэп. Къебгъэжьагъэти, сыдырекIокIыгъэп. 
Уиунэкъощ Шэуджэным нэмыкI джанэ зыщилъагъа пIоу 
уезгъэгуцэфэнэу сыфэягъэп. Армырми Хъанкъо Забытчэрыем, Шыгъурэм, Тыкъэм икуп къытаIолIэжьыщтыр, 
цIэу тфагъэIущтыр ашIэжьрэп.
- Ари тэрэз. Ахэмэ ажэ уздафэкIэ дэкIыжьыгъуай. 
Уицыхьэ, тиунэкъощ, къыстегъэлъ, оры пакIошъ, узигъусэ 
Ленинэу зыфэпIуагъэм щыкIэкIыжьэу, дэйкIэ сапашъхьэ 
шъуигугъу щашIыгъэу зэхэпхынэп,- джыри зэ Шэуджэн 
Тембот нэ чан гупсэфхэмкIэ Мосэ къызэпиплъыхьагъ, 
кIалэ нахь мышIэми, сапашъхьэ исми, зытегущыIэрэм 
шIошъхъуныгъэ фыриIэу мэгущыIэ, илъэс пчъагъэу зысшIэрэм щегъэжьагъэу игулъытэ нахь чыжьэу маплъэ нахь, 
теплъэ хъукIрэп. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ игупшыси 
нахь тIупщыгъэ. Ащ хэлъ щыIэп, хэти ежь зыфаер къыдэхъу шIоигъу. Ау пачъыхьэм ычIыпIэ ихьагъэмэ шъуигухэлъ къыжъудамыгъэхъункIэ сенэгуе, дзэр агот, зэIукIэ 
зышIрэмэ тыжъугоуцо аIошъ, афаIопщы. Адэ тэ тызщымыгугъ горэ мыщ хэхъухьа шъуIуа? ЗымышIэрэ зыIорэмэ 
мы кIалэр ащыщэп, зыгорэм щымыгугъмэ, ыкIуачIэ 
зыдимышIэжьымэ, шъофым иуцонышъ, изакъоу куона? 
ПшIэщтэп неущ къэхъущтыр, хэт зышIагъэр мырэущтэу 
пачъыхьэм дэзекIонхэр? Зыпыуут мыхъун кIал мы щысыр, 
къамыщ тхьапэми жьы чъыIэр еубыты зэраIоу, мыщи 
ишIуагъэ къызэрэокIыщтыр пшIэхэнэп. Алахьэм къерэмыгъэхъу, зыгорэ къэхъумэ, ылъэкъуацIэ изакъоми ищынагъо 
къыттетын, нэ бзаджэ ттырищын... ЕтIани еплъ нычхьэпэрэ 
пчыхьэм Хьакурынэхьэблэ зэIукIэм къызэрэкIэмыупчIэрэр... ФэмыщыIэу еупчIыгъ: - Адэ, тиунэкъощ, нычхьапэрэ пчыхьэм сыкъыуажэшъ, Хьакурынэхьэблэ зэIукIэм 
укъыкIэупчIэрэпи? Ы-ы, Мос, ущыгъуазэу къычIэкIын?..
- КъысфаIотагъ.
- Хэт къыпфэзыIотагъэр?
- НэпшIэкъуй Шумаф.
- Хэт пIуи? НэпшIэкъуй Шумафэ фэдэ кIэхъо-шъуахъохэр зыхэмысыгъэ зэIукIэм щаIуагъэр сэщ нахьи нахь 
дэгъоу ешIа? - зэхихыгъэр Тембот ыгъэшIэгъуагъ.

--- Page 432 ---

- ЗыцIэкIэ шъугущыIэгъэ "кIэхъо-шъуахъохэр" шъухэсыгъэпти ары сэри зигугъу пшIырэ зэIукIэм Iофы зыкIесымыгъэшIыгъэр,- Мосэ гум илъыр къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Олахьэ,  тиунэкъощ, сыкъыоплъышъ, укIэлэ бзаджэм, ы? - Шэуджэн Тембот шъэбашъоу щхыпцIыгъэ 
нахь, Мосэ зышIуигъэнэжьыгъэп.
- Зытемыт сIорэп, Тембот,- фидзыжьыгъ Моси.
- Ары, ары, тэрэз,- Тембот джыри щхыпцIыгъэ,- 
хэти ежь зэрэшIошIэу мэпсэу. Фаемэ, илэжьыгъэ псы 
кIегъахъо, фаемэ - кIегъэчъыжьы, къэпшIэнэу щытэп, 
ар тэри ерагъ... Олахьэ гъэшIэгъоным, сызэгупшысэрэр 
ошIа, тиунэкъощ? Пачъыхьэм итекIыкI. Сыгу къеокIэ арэп, 
аущтэуи къызшIомыгъэшI, а нэбалэми тигъэтхъагъэп, тызгъэтхъэн ахэмэ къахэкIынэуи сшIэрэп. Шъоры нэмыIэмэ, 
тиунэкъощ, шъуигугъу сшIыжьыхэрэп, лъэпцIэ-пцIэнэ купэу 
зыпэ шъуиуцуагъэхэр шъогъэделэхэкIэ сенэгуе.
- Сыд тIуагъэр, Тембот? - зыфэе дэдэр къызэрэригъэжьагъэр Мосэ игуапэу тхьагъэпцIыгъэ шъхьэихыгъэкIэ 
бысымым еупчIыгъ.
- Сыд зыфапIорэр. Политикра? Адэ, тиунэкъощ, 
зыгорэм тырымыгущыIэу нычхьэпэрэ пчыхьэр титIо 
тфихышъунэп. Дунаир зыгъапэрэм ымыгъапэрэр цIыфэп. 
Ахэмэ титIуи тахэкIыжьышъунэп. КъаIо, тиунэкъощ, 
сшIомыушъэ фэу зыуж шъуит шъыпкъэр. Зыуж шъуитым 
зыгорэ хэсымышIыкIэу  арэп, ащ фэдашъуи къыстепштэнэу 
сы фаеп, ау шъуигухэлъ дэдэр, джа Ленин зыфашъуIорэм 
имурад дэдэр о къыббгъодэкIэу сшIэмэ сшIоигъу. Орырэ 
сэрырэ тазыфагу шъэф илъынэу сыфаеп. Мыекъопэ отделым иатаман генерал Даниловри къытхэсэп.
- ШIагъуа къытхэмысмэ?..
- Ар къэозгъэIон чIыпIэ салъэныкъокIэ уифагъэу 
зыдэошIэжьа, Мос? - ыгу къеоми къемыоми Тембот 
къызхигъэщыгъэп.
- Илъэс пчъагъэм тызэрэшIэшъ, ащ фэдэ Iоф щыIэп.
- ЩымыIэмэ, сиупчIэ нафэшъ, джэуап нафи къетыжь.
Шэуджэн бысымым икъэупчIакIэ Шэуджэн Мосэ шIогъэшIэгъоныгъэп. Пачъыхьэр зыщытырадзыгъэ мафэм 
щегъэжьагъэу упчIабэ къэтэджыгъ. Ащ баий тхьамыкIи 
егъапэ, зыми гупсэфыпIэ ригъэгъотырэп. Хэти зытет 
нэпкъ лъэныкъом елъытыгъэу къэупчIэ. Шэуджэн Темботи 
ымышIэу щытэп мыщкIэ джэуап теубытагъэ зытыжьрэр. 

--- Page 433 ---

Нычхьапи Шэуджэн Мосэ къыпкъырыкIэу зэхихмэ шIоигъу. 
Зи ащ хэлъ щыIэп, Мосэ ыIуагъ. ГумэкIыгъо чIыпIэ имыфагъэмэ, ащ фэдэ упчIэ къэзытрэмэ Тембот ащыщэп. Сыдэу 
пшIын, уизакъоп ащ ыгъапэрэр, хабзэр джырэкIэ зыIыгъ 
дэдэми джа упчIэр ашъхьэ щэчэрэгъу.
- КъушъхьэчIэс зэIукIэмкIэ Временнэ правительствэм 
шъузэрэгоуцуагъэмкIэ, Тембот, шъукIэгъожьыгъэмэ шIэ? 
- къилъэшъухьэ-илъэшъухьажь хэмылъэу занкIэу еупчIыгъ.
- Хэт адэ, тиунэкъощ, сызгоуцощтыгъэр? Шъора? 
Сынэ къаплъэу ар сфэшIэшъункIэ сыгугъэрэп. КIо, етIани 
зэрэхъущтыр сшIэрэп, ау тыгъуасэ сишыкозын изыдзыщтыгъэмэ непэ сагоуцошъунэп...- ежь нэмыкI унэм 
имыс фэдэу Тембот къыIуи, етIанэ зыкъишIэжьыгъ: - Адэ 
джары, тиунэкъощ, Iофхэр зэрэхъухэрэр. Шъо IэпцIэлъэ пцIэ фэмыф купмэ хабзэр дяжъугъэхын шъуимурад, 
афызегъэкIощтмэ сшIэрэп нахь.
- Ащ уицыхьэ тегъэлъ.
- Сэ зэкIэми анахьэу згъэшIагъорэр ошIа, тиунэкъощ? 
Шъуигушхуагъ ары. Сеплъышъ, шъузкъогушхукIын дзэ, 
Iашэ, мылъку шъуиIэп. Сыд ар къызхэкIырэр?
- ЦIыф гугъэр, Тембот, мылъку псау екъу. Ар цIыф 
жъугъэмэ зызэдаIатыкIэ, упырикъужьыщтэп. АщкIэ пачъыхьэм рашIагъэр тищысэ, зы Iаши, зы дзи, зы мылъкуи 
къыкъонэжьыгъэп!
- Ари тэрэз, тиунэкъощ. Тимынэрылъэгъугъэмэ, 
къесIолIэн згъотыныгъи...- ыжэкIэпэпкъ фыжь ыубыти, зи 
къымыIоу заулэрэ Тембот щысыгъ, етIанэ ыгу къэкIыжьыгъэр шIогъэшIэгъонэу къэупчIагъ: - Адэ, тиунэкъощ, 
НэмытIэкъом нахьи тынахь делэна тэ? Джа зыр ары тшIэрэр 
тэрэзэп зыIуагъэу къушъхьэчIэс зэIукIэмкIэ къытхэкIыгъэр. 
А НэмытIэкъор шъуигъусэкIэ сенэгуе, ы, тиунэкъощ?
- Тызигъусэ лъэпкъ ащ хэлэжьагъэп,- упчIэу къыратыгъэмкIэ Мосэ иджэуап кIэкIыгъэ нахь мышIэми, мыр 
пимыгъэхъожьын ылъэкIыгъэп: - НэмытIэкъом ыIуагъэу 
къыднэсыжьыгъэмкIэ, мыхъунышхо къыIуагъэп.
- Адэ, тиунэкъощ,- къыраIожьыгъэм пымылъэу Тембот джыри къэупчIагъ,- Софа Дерман зыфаIорэр ошIа?
- СэшIэ.
- Сыдэущтэу уеплъра ащ?
- Кубанскэ войсковой радэм иапэрэ съезд Временнэ 
правительствэмкIэ щиIуагъэр армэ, Софа Дерман большевик шъыпкъ!

--- Page 434 ---

- Олахьэ гъэшIэгъоным ащ Бардиж риIуагъэу зэхэсхыжьыгъэр! Мощ нахь мыхъурэр, ыIапэ дигъэчъаий, 
къаигъэ апэуцужьыгъ. Шъугушху сIомэ, джары сэзгъа- 
Iорэр. ЕтIани ащ нахь гъэшIэгъони, шъыпкъэмэ сшIэрэп, 
къызнэсыжьыгъ,  джа  Дерманымрэ Гощэунайрэ Мыекъуа пэ щызэрэшIэщтыгъэхэу аIуагъ, ы, тиунэкъощ?
- Ащи ущыгъуазэмэ, Тембот, ухэукъуагъэп.
- Ары Iолъ... Олахьэ гъэшIэгъоным!.. Ащыгъум 
Луценкэ тхьамыкIэр зыфэтхьаусхэщтыгъэри шъыпкъэба?
- Шъыпкъэ,- Мосэ бысымыр зэригъэжагъэп, псынкIэуи пигъэхъожьыгъ,- ышнахьыкIэ хьапсым зыдадзэм, 
пачъыхьэм зэрэфэтхэгъагъэри шъыпкъэ.
- Ар сшIэрэп, ау Мурзаев полковникым дэжь зэрэщыIагъэм сыщыгъуаз. Къызэрэпщагъэр зызэхэсэхым, 
тиунэкъощ, зыгорэм ыгъэулэугъэр къыщагъ сIуи сыцIэ- 
цIэгъагъ шъхьакIэ, Дэгужъыемэ япхъу, тэ тыемэ афэдэу, 
джэныкъо дэс бзылъфыгъэу сыхаплъэрэп, уапэ имытмэ, 
уауж къинэрэп. Бгъэлыбэ Къаидэ тинысэ пае Хъаныкъом 
ихьакIэщ Iаджи щиIуагъэу къызнэсыжьыгъэти, сегыи пакIошъ, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу зымафэ куп 
ыпашъхьэ щисшIыхьэгъагъ. Шъыпкъэр пIон хъумэ, Мос, тэ, 
хъулъфыгъэхэр, тибзылъфыгъэмэ алъэныкъокIэ тэрэзэу 
тыпсэурэп. Джэныкъом дэзгъэсхэри тэры, бзылъфыгъэм 
иджэнакIэ икIыхьагъэм фэдиз иделагъ зыIуагъэри тэры. Ау 
етIани бзылъфыгъэ лъэпкъым ынэ къэбгъаплъэ хъущтэп, 
зыуи арэп хьайнапэ узэришIыщтыр, къызэрэптыригъэгущыIэщтхэр. Мы къасIохэрэр Шэуджэнмэ янысэ фэгъэхьыгъэу къызшIомыгъэшI, дунаим Дэгужъыемэ япхъу 
дасшIэрэ щыIэп.  Илъэсищым  къехъугъэшъ зыуишъузыр, 
къытхап щэу тэбгъэлъэгъугъэп. Тиунэ исхэри зэп-тIоп 
къызэрэкIэупчIагъэхэр, къыуамыIуапэми, агу къыуабгъэ. 
Шъузым нахьи пхъуитIур ары тыщызымыгъэIэжьыхэрэр. 
Мыекъуапи, Ермэлхьабли игугъу щызэхахыгъ, Шэуджэнмэ 
зэрянысэми къогушхукIых. Ары, ары, тиунэкъощ, сыхэукъуагъэп, къогушхукIых. Гощэунай изакъоп, ори ары.
- КъызгурыIорэп, Тембот...- зэхихрэр Мосэ шIогъэшIэгъон.
- О уизакъуа, тиунэкъощ? Сэри ар къызгурыIорэп. Ащ 
фэдэ лъэхъан джы тызхэтыр. Тыр къом гурыIожьрэп, къор 
тым едэIужьрэп. Хэти зэрэшIоигъоу мэпсэу. Зэхэпхыгъэба 
къыосIуагъэр? ТызIэкIэкIодэжьыщтмэ адешъогъаштэ сIоу 

--- Page 435 ---

спхъумэ зясIокIэ, мыщ фэдэу дунаир фэмыфыщта аIошъ, 
сыкъагъэгущыIэрэп.
- Джырэ дуная фэмыфыр?
- Пачъыхьэр тетыфэ фышъхьагъэх.
- Зытырадзым?
- ГушIуагъэх нахь, агъэягъэп. ГъэшIэгъонба ар?
- Зи гъэшIэгъон хэслъагъорэп.
- Сибэн зэратIыщт къазгъырыр къыздэзыIыгъыр 
сапашъхьэ зизгъэскIэ, ащ гъэшIэгъон хэслъэгъожьрэп, 
ы, тиунэкъощ? Сыхэукъуа, Мос? Арба, тхьаузый, Iофыр 
непэкIэ зэрэщытыр? - Тембот сэмэркъэур къызтыригъакIоу къэупчIэзэ, мэщхы, къыпедзэжьы: - КIо етIани чэм 
лъакъо шкIэ ыукIрэп аIошъ, тэ сыпхьыжьын, ари тигугъапIэ. 
Ар сэIо шъхьакIэ, шъо купым зи къытэшъумыгъэлыщт. Ау 
тынэ къаплъэу а дэдэр шъодгъэшIэнэп. Сыд аIорэр, унэ 
къеIэрэм ыпсэ еIажь аIо. Тэрэзба?
- Тэрэз шъхьакIэ, Тембот, ар шъуфэшIэшъункIэ сыгугъэрэп.
- Сыда?
- Тэ тыб, шъо шъумакI.
- МакIэр тхьамыкI аIоми, тиунэкъощ, тиIэм тыкъыкъонэжьын.
- Ар пачъыхьэ Iэджми аIуагъ, ау зыми къыкъонэжьыгъэхэп,- Мосэ зэриIогъэ бысымым ыгу къео шIошIыгъ 
шъхьакIэ, зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъ.
- Ашъыу, Шэуджэныр, сыкъыжъугоуцомэ сыд къысэшъушIэн?
- Ар Iоф шъхьаф, Тембот.
- Адэ ар Iоф шъхьафкIэ олъытэмэ, хэт ышIэра къытэхъулIэщтыр, техакIо шъукъызытэкIурэм, ар зыщышъумыгъэгъупш. Ау ар шъушIэным ыпэкIэ тинысэ къытхащи 
тэгъэлъэгъу, унэм исхэри гъэгупсэфых. Шъуфаемэ фаэтон 
зэкIэтри къышъулъязгъэгъэкIон,- Тембот идышъэ цитIу 
ыжэкIэ-пэкIэ фыжьмэ къахэжъыукIэу щхыгъэ.
- Сыд пае Шъхьащэфыжь нэс фаэтоныр къябгъэфын,- 
бысымым зызэришIэу Моси щхыжьыгъэ,- фаэтоным 
тимысми, Гощэунайрэ сэрырэ зэгорэм тыкъышъуфыкъокIын.
- Алахьэм еIу, тиунэкъощ, Алахьэм еIу...

--- Page 436 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТIУРЭШЪХЬ

--- Page 437 ---

Бжыхьэ мэзитIур Шэуджэн МосэкIэ къиныгъэми, 
гугъапIэ хэлъыгъ.
Меньшевикмэ къумалыгъэу Екатеринодар щызэрахьагъэр ары большевикмэ яIоф къэзгъэкъиныгъэр. Ащ Хьакурынэхьэблэ къушъхьэчIэс зэIукIэр къыхэхьажьыгъэшъ, 
цIыфмэ уазыхахьэкIэ, къэзэкъхэм, адыгэхэм, иногородцэхэм язэфыщытыкIэ нэмыкI Iоф чылэмэ адэлъыжьэп. 
ЗэIукIэм унашъоу щашIыгъэр мылъку зиIи, зимыIэу чIыгу 
десэтинэ зытIущэу ылэжьрэм щыгугъырэмэ ахалъхьан 
алъэкIыгъ. Адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ ячIыгу къыкIэнэцIрэр иногородцэхэу къягъэтIысэкIыгъэхэр арэу, ахэр 
ащкIэ къэзгъэуцунхэ щымыIэхэу агурагъэIуагъ. ЕгъашIэм 
зэфэмышIунэкIэ зэфычIэплъхэу къэзыхьыгъэ адыгэхэмрэ 
къэзэкъхэмрэ иногордцэмэ афычIэплъхэу, пыйхэкIэ алъытэхэу рагъажьэ.
ИногородцэкIэ заджэхэрэ урысхэу Кавказ заом ыуж 
чIыгу гощынымкIэ хъущтыр хъугъахэу адыгэчIым къырагъэтIысхьагъэхэр анахьэу зыщыбагъэр Шытхьалэ щыублагъэу Пшызэ сэмэгу нэпкъым Iулъэшъогъэ шъолъырыр 
ары. Мыхэмэ анахьыбэр чырэкIо-псэуакIу, мылъку зиIэмэ 
ныкъуахькIэ чIыгур афалэжьы, Iахъох, мэлахъох, жъонакIох, пкIэнакIох, хынакIох. ЯпкIэнтIэпс къыкIакIорэр чIыгур 
зие байхэу кIымафэрэ къалэмэ адэсхэу Бэгъэрсыкъом, 
Сидоровым, Хъаныкъом, Деминым афэдэхэм адагощы, 
фаехэмэ агъэчырэх, фэмыехэмэ - зыIуегъэх араIо.
Пачъыхьэр зытекIым иногородцэмэ яIоф нахьышIу 
хъунэу щыгугъыгъэх шъхьакIэ, зэрэщытыгъэм нахь Iае 
мыхъугъэмэ, нахьышIу Iоф щыIагъэп. Июль-бэдзэогъу 
мазэм и 3-м Петроград къыдэхъухьэгъэ рабочэ демонстрацие ужым, Керенскэм хабзэр зештэм, яIоф къызэримыкIыщтыр къагурыIуагъ. Иногородцэмэ язэкъуагъэп, 
яшIэ хэмылъэу, джау сыдми ежь-ежьырэу яIоф нахьышIу 
къэхъункIэ гугъэщтыгъэхэри ары. НэмыкIхэу зыгорэм 
ыкIыб къыдэплъыхэри хъоигъэх, адыгэ чылэхэмкIи мэкIагъэхэп. ЧIыгу тIэкIоу Кавказ заом ыуж къафэнэжьыгъэр 
къызэрагъэгъунэщтым пылъых.
Пшызэ шъолъыр къихъухьэрэ Iоф зэхэлъэшъуагъэмэ 
ямылъытыгъэу Россием къыщыхъухэрэр - рабочмэ ядемонстрациехэр зэрэмыуцухэрэр, шъхьафитныгъэр къязытыщт хабзэм зэрэкIэдэухэрэр, рабочхэм, дзэкIолIхэм 
ялIыкIохэр зыхэт Советым иIофхэр хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ зэращыпытэу къылъыIэсхэрэмэ Мосэ гугъапIэ 
къыраты. ДжырэкIэ гъэпцIэгъэ лэжьакIомэ захахьэкIэ, 
заушъэфзэ къедэIухэми, ариIон егъоты, Временнэ правительствэу Петроград урам пчэгум лэжьакIохэр тезыукIыхьагъэр пащэ зэрафэмыхъущтыр нэрылъэгъу къафешIы, 
меньшевикмэ, эсермэ, кадетмэ анапэ, ягухэлъ шъэф 
зыфэдэр къафеушъхьафы. Меньшевикхэри, эсерхэри, 
кадетхэри, анархистхэри аIэ зэтелъэу щысхэп. Зыдэмыхьэ рэ чыли, станици, къутыри къагъанэрэп. ЦIыф жъугъэр 
зыгуащэным фэшI, зэрамыгъэгугъэхэрэ щыIэп. Хэт сыд 
ыIуагъэми, аIорэр зэкIэ большевикмэ апэшIуекIо. Ахэмэ, 
большевикмэ, яягъэ къамыгъакIощтыгъэмэ, бэшIагъэ 
Керенскэр лэжьэкIо тхьамыкIэмэ къызяшIушIэщтыгъэр: 
чIыгубэ зиIэмэ къапичыни, къаритыщтыгъ, заори ыгъэуцущтыгъ, сыхьатий пIэлъэ IофшIэгъури къыдигъэкIыщтыгъ, 
хэгъэгум щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафми яIизын 
зэфэдэныгъэ  унашъори  къыдигъэкIыщтыгъэ... Анархист хэр 
армэ, ахэмэ рахьыжьэгъэ мурадыр зэкIэми атекIэу кIэкIы: 
баий, пачъыхьи, пащи хэгъэгум исыщтэп, хэти зыфаер 
ышIэу шъхьафитыщт.
Хэти шIоигъор еIошъ, цIыфмэ ашIэщтри, аIощтри 
ашIэжьрэп. НахьышIур язэрэмыгъашIэу, зыдэуцущт бгъур 
къыхэхыгъуае афэхъу. Екатеринодар къегъэтIысэкIыгъэ 
адыгэ чылэмэ меньшевикхэмрэ эсерхэмрэ адэкIыхэрэп, 
зыр дэкIыжьыгъ аIозэ, нэмыкIхэр къыдэхьэх. Ежь чылэмэ 
адэсхэми къонцэ шъхьаф алъэшъу, къушъхьэчIэс зэIукIэм 
иунашъохэр цIыф жъугъэмэ зэрарагъэштэщтым пылъых. 
АщкIэ ефэндмэ ямызакъоу, диным зыцыпэ хэщэягъэ 
пэпчъ ылъэкI къыгъанэрэп. Адыгэмэ зэикIэу джыри зэдамыштэгъэ Кубанскэ къушъхьэчIэс комитетым иунашъохэр 
щыIакIэм пхырыщыгъэнхэмкIэ мылъку зиIэмэ ялIыкIохэри 
уцухэрэп. Дунаим щыхъурэм хэшIыкI фызимыIэ лэжьэкIо 
тхьамыкIэхэр къуалъхьэкIэ е гъэщынэгъэ-гъэукIытагъэкIэ 
зыкъуащэх, чылэдэсмэ ацIэкIэ къагъэгущыIэх, Временнэ 
правительствэм щагъэтхъух, большевикхэр арагъэубых, 
адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ азыфагу илъ "зэкъошныгъэм" 
игугъу арагъэшIы, иногородцэ чIыгу "техакIохэм" зи къарагъэлрэп. ИщыкIагъэ хъумэ, тынэ къеIэрэм ыпсэ теIэжьыщт 
къарагъаIо.
Мафэ горэм, октябрэ мазэм ыкIэхэм адэжь, къэпIонэу 
хъумэ  и 27-рэм, Джамбэчые зэIукIэ щашIыщт аIуи, Шэуджэн  Мосэ  зызэхехым, пIалъэу зыфаIуагъэм зытыригъафэу мыкIон ылъэкIыгъэп. Гъэмэфэ мэзэ зытIущым ыуж 
уизакъоу чылэмэ уадэхьаныр бэкIэ нахь щынагъо хъугъэ. 
Ныбджэгъумэ ащыщэу шыуитIу горэ имыгъусэу Моси 
зекIожьрэп, къызщашIэрэ хэкум къызэрехьэу гъусэ къыфэхъух. Непи Лафышъэ Хьаджмырзэрэ Самохин Иванрэ 
Мосэ дэшэсыгъэх. Мыхэмэ апэкIэ ушъхьагъу къагъоти, 
Шэуджэн Махьмудэрэ Шех Къымчэрыерэ Джамбэчые 
кIуагъэх, зэIукIэм хэлэжьэщт нахь къапэблагъэ лэжьэкIо 
тхьамыкIэхэми адэгущыIагъэх, большевикмэ апэшIуекIоу 
къэгущыIэрэмэ апагъохыжьыщтхэми, джау сыдми гущыIэ 
пеокIэ, къаIорэм елъытыгъэу, афадзыщтхэми атегущыIагъэх.
ЗэIукIэр зырагъэжьагъэм сыхьатныкъуи темышIагъэу 
чылэ пчэгум, старшина управым дэжь къыщызэрэугъоигъэ 
цIыфхэм Мосэдыхэр ахэхьагъэх.
Адыгэ чылэмэ зэращыхабзэу, паIо зыщыгъ нэмыкI 
зэIукIэм хэтыгъэп. ПIэм хэлъ сымаджэмэ анэмыкIэу 
Джамбэчые лIэу дэсыр зэкIэ къырагъэолIагъ,- бай, 
тхьамыкI, зыкIэмыIажь иIагъэп. ЗэIукIэр зэхэзыщагъэмэ 
хэти зэфэдэу алъытэщтыгъэми, якуп щытыкIэкIэ язэфэмыдагъэ къэнафэ. Анахь лъэрыхьэу зызщыхъужьхэрэр 
адыкIэ, зэIукIапшъэмкIэ, щызэхэтых. Гурыт лъэрыхьхэри, 
ашъхьэ IэтыгъэкIи, ятеплъэ-IуплъэкIи, зашIомыдэеу, бэ 
дэди амызыфагоу, сэмэгубгъумкIэ щызэхэтых. Мыдрэ 
кIэхъо-шъуахъоу алъытэхэри, зызлъытэжьхэри зэIукIэ 
жантIэмкIэ аIу гъэзагъэу къолэжъ шIуцIэ улэугъэх пIонэу 
пчэгум итэкъуагъэх, бэджэкIэ тутын Iугъор къашъхьэрэу, 
тIурытIу-щырыщхэу зэфычIэплъых.
Старшинам къыIощтыр къыIогъахэу, зэкIэкIожьыным 
ыпэкIэ гущыIэр Бгъэлыбэ Къаидэ реты. Ар къызхэкIыгъэ 
купым Адэмые ефэнд КIэтыкъо Хьаруни ахэтэу Мосэ 
къешIэжьы. Джа зыр ары, ащ нэмыкIэу чылэм щымыщ 
ахилъагъорэп.
- О джэмэхьат, о Тхьэм ынэшIу зыщыфэн куп! - Къаидэ 
къяджэ, пчэгумкIэ нахь зизтэкъухьагъэмэ зафегъазэ.- 
Шъоры, Тхьэр зиIумэт куп, засIорэр, моу мыкIэ нахь 

--- Page 438 ---

шъукъылъыкIуат, тиIуи тишIи нахь зэхэлъын, нэкIи гукIи нахь 
тызэпэгъунэгъун! Непэ тызфызэрэугъоигъэр старшинам 
къышъуиIуагъ. Мы Iофыр тхьэ Iофышъ, хэшIыкI фызимыIэ 
къырихьылIагъэп, Алахьэр шъугу ижъугъэлъ, зыщышъумыгъэгъупш, анахь чIыпIэ зэжъу шъуифагъэми, шъущыгугъ, 
ащ ыцIэкIэ шъупсэу, мы дунай хьафэу тызтетым фэшъхьафэу ахърэт-джэнэтэу къытпэщылъыр IэкIыб гупшысэ 
тэшъумыгъэшIы, хэшIыкI зыфысимыIэ сырымыгущыIэнэу 
лIыкIо сыкъышъуфэзышIыгъэ Алахьэм инэузыр сIыгъышъ, 
къэсIощтым ишъыпкъапIэкIэ шъуицыхьэ къыстежъугъэлъ...
ТхьагъэпцIыжъ, еплъ игущыIэмэ зызэраригъэукIыхьэрэм, 
Шэуджэн Мосэ гукIэ щхыпцIызэ Лафышъэм фычIэплъи, 
Самохиным фыреплъэкIыгъ. Адыгабзэр зышIэрэ Ивани 
къапIо пшIоигъор къызгурэIо къыригъэкIэу, Мосэ шъхьэр 
къыфигъэсысыжьыгъ.
Жьыщэгъу чIыпIэ Къаидэ зефэм, зэджагъэмэ ащыщи 
къызэрэлъымыкIотагъэр игые макъэ къыхэщэу джыри зэ 
ариIуагъ:
- О куп, ашъыу зэ моу шъукъылъыкIуат, Тхьэм 
ыпашъхьэ шъукъихь, пэчыжьэу шъущымыт...- нэбгырэ 
заулэ къылъыкIотагъэти, игуапэу къыпидзэжьыгъ: - 
Непэ Алахьышхор зиIумэт быслъымэнмэ ащыщ адыгэ 
лъэпкъыр чIыпIэ зэжъу ифагъ, ащкIэ шъо лажьэ шъуиIэп, 
лажьэ зытефагъэу, лажьэ къытхэзылъхьэрэр большевик 
зэщыгъэхьакIохэу хэгъэгум къитэджагъэхэр арых...- Къаидэ къыIогъэ къодыеу зэплъэм, зишыIупIэ зыIыгъэу щыт 
Шэуджэн Мосэ къышIэжьыгъ, адырэ къыготитIури ары, 
къыригъэжьагъэр зэкIихьажьынкIи ымышIэу зэ къызэтенагъ, ащ фэдэ чIыпIэ зифэрэм зэрэхэкIыжь хабзэу, Тхьэм 
зыритыжьыгъ:
- Тхьэр, Тхьэр ары. Тхьэр тыгу итымыгъэкIмэ, зыми зи 
къытишIэн ылъэкIыщтэп. Ар мысэм пэIут, бзаджэр иджэгъогъу, гъусэ къышъуфэмыхъущтмэ шъуадемыжь еIо, 
ащ иIо зэкIэми ахэлъ, игухэлъ дахэ, лъагэ, бгым дэкIырэм 
кIаIэ, зыIэ фимытым еушъыи, зышъэ икIрэм ылъэкIапIэ 
кIеуты, тыгъэм фэдэу фабэ, бэрэ, бэрэ къытшъхьащытынэу телъэIу, тыгуи, тынапи къыблэмкIэ гъэзагъэ, зыгу 
мызагъэрэр Алахь зизакъошъ...- гущыIэ зэпыгъэщагъэу 
Къаидэ къыжэдэкIрэм гъунэ имыIэжь зэхъум, щытмэ 
бырсыр шъэф къахэтэджагъ, етIанэ нахь зиIэтыгъ, адыкIэ, 
агъунэ щыт гори къэджагъ:

--- Page 439 ---

- ЗемыгъэукIыхь, ефэнды!
- Ары, ары, зеогъэукIыхьэ! - нэмыкI горэм къыдыригъэштагъ.
- Алахьышхом фэгъэхьыгъэ гущыIэ дахэмэ язэщхэрэп! - ащыщ гори ахэмэ къапеожьыгъ.
- Тэрэз! Шъыпкъэ! - нэмыкIхэри къыхэджыкIыгъэх.
- Мэщытэп тыздэщыIэр, чылэ хасэр ары!
- КъерэIу тыкъызфаугъоигъэм икъэбар...
- Ефэндыр талъэныкъокIэ къэплъэ зэпыт, къытфырихьисапыр сшIэрэп нахь,- Мосэ пэмычыжьэу щыт мэкъумэщышIэм итутыныбжъэ ыущыхьэзэ, къыIуагъ.
- Тэ тырищыкIагъэп ащ. ТакIыб дэтыр ары ыжэ езгъэубытыгъэр.
- Хэта? - зэплъэкIы.- Шэуджэн Мосэба ар? Олахьэ 
арым...- хэмылъыгъэ кIуачIэ нэплъэгъум къыхилъхьагъ пIонэу апэм цIыкIу-цIыкIоу къыригъэжьагъ, етIанэ 
къыхэджыкIэу ыублагъ: - УигущыIэ зэпыгъэщагъэмэ 
тядэIунэу тыкъэкIуагъэп тэ! Хэта Тхьэм ишIушIэ зымышIэу 
къытхэтыр? КъаIо икIэкIыпIэ! Бжыхьэ IофшIэгъу маф, непэ 
умышIэрэм неущ укIэхьажьыщтэп!
- Умыкуу шъыу ащ фэдизэу, Наурзэр! - къыготыр 
IэнтIэгъукIэ къетIыргу.
- Умыкоун олъэкIа, бетэмал, Iоржъорным тезэщыгъ. 
Пачъыхьэр тетыфэкIэ джары тызхэтыгъэр, мы къытехьагъэмэ тагъэгупсэфын тIуагъэти, нахьыкIэжьых. Модэ 
Шэуджэн Мосэ къэжъугъэгущыIи, къыIорэм тежъугъэдэIу.
- Аущтэу шъоIомэ, джэмэхьат,- Къаидэ къахэдаIуи, 
старшинам ыIэ къызеIэт уж игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- 
сэри сыгу хэкIынэп, Тхьэми ыгу къышъобгъэнэп, ащ ишIэ 
хэмылъэу мы бырсыр тIэкIури къышъухэтэджагъэп, 
модэ щыт Шэуджэн Моси, игъусэ нэбгыритIури хьакIэу 
къытфигъэкIуагъэп. КъакIо, Мос, шъухьакI шъо, моу 
зэIукIапшъэмкIэ шъукъырекIокI, непэп тызызэрэшIэрэр, 
зы щыгъу-пIастэп, сиунэ сырымыгущыIэжьми, Джамбэчыий къыщыпфаштагъэр...- Анахь зытимыщыкIагъэм 
тэ къизыгъа мы Iаер гукIэ Бгъэлыбэм ыIуагъ, игъусэхэри 
ары. Ар тIомэ, щымыт хъумэ тецIацIэу, дунаир тедгъэхъыкIэу, тапашъхьэ къызихьэрэм тыпэгушIуатэу, тиадыгагъэ тышIолIыкIызэ къэтхьыгъ, анахь бзылъфыгъэ дахэу 
шъолъырым исри едгъэщагъ. Адырэ Дэгужъыемэ япхъу 
хьабзи лIы дэмыкIогъагъэу, Мэджаджэмэ ахэмылъфыхьагъ 

--- Page 440 ---

пIонэу, егъашIэрэу Шэуджэнмэ ахэзэгъагъ. Шэуджэным 
ынэ лы кIэлъыхэп нахь, сишъуз зыщынысагъэу, зипшъэшъагъэ къыздинэгъэ чылэм сыдэхьанэп. Дахьэ пакIошъ, 
пшъэшъэжъыяхьэ Бэбэжъ игъусэу Мэджаджэмэ къафэкIогъагъ. СшIэ-сымышIэми, къымыфэу Гощэунае лIыр унэм 
ригъэсыгъэп. Дэгужъыем япхъу цIыф шъхьэлъэш, ыгу 
къэкIыгъэу уимыгъэшIэн щыIэп аIуагъ. Шъхьэлъэшми, 
хьам къылъфыгъэр дахэ, шIыкIашIу. УзэрэIуплъэу анахь 
шъуз дахэ уиIэми, гум хъопсагъо къырегъахьэ. Ар ыIомэ 
феплъэкIзэ, Сахьидэ тхьамыкIэри еунэхъулIагъ, тэри тыхигъэныгъ. Джы къызнэсыгъэми Иляс хьаджрэтыр ыуж ит, 
мэзым ицунапIэ сыщырымыджэгуми, псаоу, жьы къыщэу 
синыбджэгъу ихьатыркIэ дунаим тезгъэтыщтэп еIо. Сыда 
пIокIэ, пIорэм къыкIэмыкIмэ... Дэгъугъэба Шэуджэным 
чылэр ыгъасэу ыIозэ ишъуз дэжькIэ урекIокIыныр!..
- Шъхьащэфыжь пщылI хасэп мыр, Джамбэчые 
чылэгъо хасэ нахь! - лъэрыхьмэ ахэт мэкъэхъу горэ къахэкуукIыгъ, Бгъэлыбэри къыкIигъэщтагъ, ау ардэдэм 
къыIуагъэр къезымыгъэкIугъэ мэкъэ тIупщыгъэ заули 
мыдрэ лъэныкъомкIэ щыпэджэжьыгъэх, Мосэ зыдэщытымкIэ плъэхэзэ, бырсыр макъэри къахэтэджагъ. Зы лIы 
плIэIу пэIошхо горэ къахэкIи, къэмэ иным ыIэшхохэр телъэу 
фидзыжьыгъ:
- Мощ фэдиз чIыгур къэзыкIуи чылэм къыдэхьэгъэ 
хьакIэм, зиусхьанкIэ зэолъытэмэ, Джамбэчыкъор, ащ фэдэ 
мыцIыфыгъэ, мыадыгагъэ рахрэп. ЗэхэзыхыжьхэрэмкIи 
хьайнапэ. Пшъхьэ умылъытэжьыни уфит, ау тэ, чылэдэсхэмкIэ, чылэм ынапэ къэтыухъумэныр къыттефэ! Ахахь, 
хьакIэ, зэIукIапшъэмкIэ рекIокI,- зыкъызэригъэзэкIи, Мосэ 
къыриIуагъ,- непэ тызтегущыIэрэ Iофыгъор чылэзэкъо 
Iофэп, зэрэадыгэ чIыгоу яIоф. Зышъхьэ нахьи шъхьитIу 
амышIэу аIуагъэп.
- Тэрэз! Тэрэз!
- Тиадыгагъэ тэшъумыгъэукъо!
- ТшIэрэр зимыгуапэм ышъхьэ Iуихыжьын фит!
- НекIо, Иван, тиадыгагъэ тэмыгъэшхыжьы, къытэджагъэм дэжькIэ тырегъэкIокI,- Мосэ ишыIупIэ Наурзэ 
Нухьэ фищэий, Бгъэлыбэ Къаидэ зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
пытэ-пытэу ежьагъ, ащ ыужи Лафышъэмрэ Самохинымрэ 
ихьагъэх.

--- Page 441 ---

ХьакIэм джыри нэмыкI хьэкIитIу игъусэу Къаидэ къыфаузэнкIыгъэу зелъэгъум, ышъо къызэокIыгъ шъхьакIэ, 
къызхигъэщыгъэп, афэкIэщыгъоу сэлам арих фэдэу ышIи, 
къызкIэрищагъэх.  Шъубыяур къыригъэкIэу Iэ фыжь 
пщэ рыр къыIэти, нэмыкI мэкъэ ефэхыгъэкIэ игущыIэ пидзэжьыгъ:
- Ары, джэмэхьат, непэ тыкъызфызэрэугъоигъэр 
къушъхьэчIэс зэIукIэм иунашъохэр чылэм зэрэщытымыгъэцакIэрэр ары. Адыгэ Iофыр зегъэкIогъэнымкIэ зыпшъэ 
ралъхьагъэмэ тадэIэпыIэрэп. ТIэхэр дэдгъэчъаехи, хъункIэ 
тлъыти, тызэрэзэхэкIыжьыгъ нахь, зыдгъэхъыерэп. Шъощ 
пай...- къыригъэжьагъ шъхьакIэ, гущыIэр къырамыгъэухэу 
къекууагъэх:
- Хэта зыIэ дэзгъэчъэягъэр?
- Тащыщ шъухэтыгъэп!
- КъаIо тшIэнэу къыттефэрэр!
- Бо бэ, Тхьэм ишыкуркIэ, тшIэнэу щыI! - аужрэ упчIэр 
Къаидэ IэубытыпIэ ышIызэ, къыпидзэжьыгъ.- Мардж 
хъужьын, къэзэкъхэмкIэ шъугу жъугъэшIу, шъуизнакомыгъэ,- урысыбзэр егъашIэм зычый тенэу зылъытэщтыгъэм 
"шъуизнакомыгъэ" еIо,- ежъугъэхъу, щышъумыгъакI. 
Мары Самохин Ивани непэ тихьакIэ...
- Орба, Къаид, къэзэкъмэ, джаурмэ шъуябэн зыIощтыгъэр? - Наурзэ Нухьэ шитIоу ыIыгъмэ къадэкуукIыгъ, 
нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ.
- Зэ шъыу, ефэндыр къэжугъэгущыI! - нэмыкI гори 
къафэгубжыжьыгъ.
- СIощтыгъэмэ, джы сIожьрэп. Ащ фэдэ зэмани 
щыIагъ. Къэзэкъхэмрэ тэррэ тызэкъомыуцомэ, иногородцэ 
лъэпцIэ купэу къежьагъэмэ тагъэпсэущтэп, тичIыгу тIэкIу 
анэ кIао, типсэукIэ агу рихьрэп, тымакъэ афызэхэхрэп, 
ежьхэр тичIыгу къиуагъэ пэтхэзэ, хымэ цIыфэу тыщалъытэ...
- Шъыпкъэ ефэндым къыIорэр.
- Тэрэз, Къаид, тэрэз!
- Черкес гололобкIэ къытэджэх!
- Якъоли тамыгъэшхы мыхъунэу мэуцух!
- Ащ изакъоп,- одыкIэ-мыдыкIэ къыхэкуукIрэмэ 
ефэндым адырегъаштэ, ымакъи зыкъишIэжьыгъ,- джыри 
Тыркум тырафынэу къытпылъых,- хасэм хэкIыжьхэ зышIоигъогъэ лъэрыхьхэми зызэтыраIэжагъ, хэкIыжьыгъэмэ 
ащыщхэри къызэтеуцуагъэх, нэбгырэ зытIущ горэми къагъэзэжьыгъ: - Тибгъагъэхэр, тихьадэхэр зыдэлъ къэхэр, 

--- Page 442 ---

тиошъо дахэ, тиджэнэт къэдгъанэу дунаим тыздэкIон 
щыIэп, тынэ къеIэрэм ыпсэ теIэжьыщт, е тылIын, е тылIэн!
- Тэрэз, ефэнды, тэрэз! - джыри чIыпIэ-чIыпIэу къыхэкуукIыгъэх.
Бай лъэрыхьхэр зыдэщыт лъэныкъом изакъоп ахэр 
къыздиIукIыщтыгъэхэр. ЗэIукIапшъэмкIэ Шэуджэн Мосэдыхэр къэзгъэкIуагъэхэри ары. Ефэндым къыIорэмэ 
ялъытыгъэу зыкъызэблахъу, Iофыр чIыгум зынэсрэм, ар 
зиIи зимыIи зэдырагъаштэ, Тырку икIыр къызыхахьэкIэ, 
амакъэ мэкIэзэзы, зашIэжьрэп. Къаидэ ефэндыр Мосэ 
зишIэрэр непэп, хъурэм елъытыгъэу итыгъужъышъо 
мэлышъокIэ къызэблихъун елъэкIы, къыIощтымкIэ зыгорэм 
ыжэ даплъэрэмэ ащыщэп. Плъэгъурэба къыIорэр, иIоф 
къызэримыкIыщтыр зешIэм, адыгэмэ ятхьамыкIагъо 
лъыбэнагъ, ыпашъхьэ итхэр ащкIэ ыуIэни ылъэкIыгъ. Тэ 
пхьыгъэ адэ къушъхьэчIэс зэIукIэм иапэрэ адыгэ-къэзэкъ 
зэкъуахьэр щыIэныгъэми щыпхырызыщыщт хъулъфыгъэ 
сомэ зэхадзэр? Тыркур тырку шъхьакIэ, сомэм Iофыр 
зынэсыкIэ, къыуаIорэм теплъын...
- Адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ тызэкъотыным пае,- 
Мосэ игупшысэхэр Къаидэ ефэндым зэхихыгъэх пIонэу, 
игухэлъ иапшъэрэ гухэлъым икъэIогъу нэсыгъэ къыщыхъоу 
игущыIэ къыпедзэжьы,- тызы хъункIэн зимурад иногородцэ 
мыжыкъмэ тапэуцужьыным, зыкъэтыухъумэжьыным 
пае къушъхьэчIэс зэIукIэм иунашъохэр дгъэцэкIэнхэ фае. 
Хъулъфыгъэ шъхьэтелъхьэ сомэкIэ, джэмэхьат, пащэ 
тфэхъугъэхэр тичылэкIэ къытфэразэхэп. Нахьыбэмэ 
къатырэп...- къэхъугъэр ымышIэу, ымэкъэ Iэтыгъащи 
щыщтэжьэу, Къаидэ хэсэ рэхьатыгъэм хэплъагъ, зэрымыр нэплъэгъукIи старшинам еплъыжьыгъ, етIанэ тIэкIу 
тыригъашIи, щытмэ яупчIыгъ:
- Адэ, джэмэхьат, зи къашъуIорэпи? - зэряупчIыгъэмкIэ хэукъоныгъэ зэришIыгъэр зыдишIэжьэу, псынкIэу 
хигъэкIокIэжьыгъ.- Унашъор унашъошъ, адыгэ унэшъо 
шIыгъэм тисомэ, джэмэхьат, ипэгъокIын фае. Армырми...
- Мыдэ, ефэнды,- апэм къэупчIэгъэгъэ лIы плIэмыер 
къыхэкIоти, Къаидэ игущыIэ джыри зэпигъэугъ,- упчIэ сиI, 
гущыIитIу гори къасIо сшIоигъу.
- УпчIэр сшIэрэп, ау укъэгущыIэ пшIоигъомэ, гухэлъы шIу уиIэмэ, къэгущыI,- шIомыигъуахэу Къаидэ къыIуи, 
ыжэ диIухьэрэр зэхэмыхэу гъумтIымыгъэ.

--- Page 443 ---

- Хэти къыIэкIэкIрэ сомэр, ефэнды, зэуаса?
- Зэуасэ,- псынкIэу джэуап ритыжьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, ефэнды, сомэм тхьамыкI е бай ыIоу 
зэхидзрэп.
- Ащ изакъоп, тхьамыкIи баий изэфэд, яджыбачIи 
къехьылъэкIрэп.
- Зыхэмыгъэукъу, ефэнды. Армэ къыосIон: тэ къытэхьылъэкIы. Байхэмрэ тхьамыкIэхэмрэ джы нэс зызэфэмыдагъэхэкIэ, сомэ зырызкIэ зэфэдэ пшIынхэ плъэкIынэп. 
Мэфие Хьакурынэхьаблэ шъузщызэхэсым, мы Iофым 
тэрэзэу, ефэнды, шъуегупшысагъэп.
- Егупшысэнха ешхэ-ешъом щэхъу хэмылъэу былымышъхьэ Хьакурынэхьаблэ къыдамынэжьыгъэу!
- Ары, Хъанкъо Забытчэрыежъыр фикъарэ ехъулIагъ!
- Тэ сомэкIэ тызагъатэкIэ, байхэр сомишъэкIэ орэтэх!
- Зэхэшъоха, джэмэхьат, цIыфмэ къаIорэр? - лIы 
плIэмыем игущыIэ щытмэ къафегъазэшъ, къяупчIы, етIанэ 
бгъунджэу шыукъамыщыр лъэрыхьмэ афигъэлъагъозэ 
къеIо: - Мохэмэ яджыбачIэ чIэзытхъын ахъщэ яI шъхьакIэ, 
тиджыбачIэ фэмыщэчын сомэ тиIэп тэ! ЕтIани, ефэнды, 
шъузэмыгупшысагъэ горэ мы Iофым хэхъухьэ. УлIэу ащ 
урыгущыIэ хъунэп, ау тыжэ къыдэшъотхъы: лъэрыхьхэр 
яшъузмэ ашъхьасых, тIум, щым къафэхъурэр благъэкIрэп, 
тэ тые тхьамыкIэмэ хэт апылъын, илъэс къэс мэбагъох, 
етIани гъэшIэгъоныр паIо зыщыгъкIэ малъфэх,- щхы макъэу къахэтэджагъэр оуцужьыфэкIэ яжи, къыпидзэжьыгъ: 
- Арэу зыхъурэм, тэ тцIэкIэ, нахьыбэм ацIэкIэ шъузызэхахьэм, ащи шъуегупшысэныр къышъутефэщтыгъэ. Адрэ 
къэзэкъ, иногородцэ мыжыкъ зыфашъуIохэрэм ягухэлъ 
сыщыгъуазэп, гухэлъ зимыIэ цIыфи щыIэп, сызщымыгъуазэм сырыгущыIэрэп, Iофыр чIыгум зынэскIэ, чIыгу пае 
тыкъэнэнэп. Къэзэкъи, иногородци, адыги тиакъыл зэхэлъэу тызэдэгуащэмэ тылэжьын чIыгуи адыгэ шъолъырым 
къикIыщт!
- Укъыддэгощэнэу, Дэгумыкъор, уиIахь къытхэлъа? - 
шэсыжьыгъэмэ ащыщ лъэрыхь горэ къэджагъ.
- Къыпхэмылъмэ, сыкъыодэощта? Тятэжъ пщылIыпIэм 
дэгусакъые ишъушIыхьи, шъорыба ДэгумыкъокIэ лIакъом 
чылэр къезгъэджагъэр? - къамыщыр фигъэсысыгъ.- 
ШIэхышIоу шъуишхъухьэшIагъэхэр шъущэгъупшэжьых! 
СIуагъэр джыри къыкIэсэIотыкIыжьы: джы нэс тызэфэмыдагъэу сомэм зэфэдэ тишIын ылъэкIыщтэп. Мышъыпкъэмэ, 
муары, Шэуджэныр къэжъугъэгущыI, тыхигъэукъонэп.
Щытмэ янахьыбэм къызэдырагъаштэ зэхъум, лъэрыхьмэ ащыщэу шэсыжьыгъагъэхэр IукIыжьыгъэх, мыдрэ 
къэнэгъэ заулэри ауж ихьажьыгъ. Апшъэ ралъашъуи тхьамыкIэхэми нэбгырэ зырызхэр ахэкIыжьыгъэх. Куп бырсыр 
макъэр зэуцужьым, зэIукIапшъэм дэжь нэбгыритф нахь 
щызэхэтыжьыгъэп: Мосэ игъуситIумрэ Бгъэлыбэ ефэндымрэ. Старшинам ышIэщтыр ымышIэу, нэрылъэгъоу 
IукIыжьыгъэмэ ауж ихьанкIи къыримыгъэкIоу щыт. Бырсыр 
макъэр уцужь фэдэми, къыхэкуукIых:
- Дэгумыкъом ыIорэр тэрэз!
- Сомэм Iофыр зынэсыжькIэ, тызэфэд!
- КъэрэгущыI Шэуджэн Мос!
- Лафышъэми гущыIэ ешъут!
- Самохинри ары...
- ЦIыфхэр, Мос,- мытэрэзми сшIэрэп ыIорэм фэдэу 
Бгъэлыбэ Къаидэ старшинам фыреплъэкIыгъ,- джэмэхьатыр къыпкIэлъэIу, зыгорэ къяIу... Мыхэмэ агу умыгъэушъэбэу уцущтхэп. Тэ занкIэ тIомэ, ежьхэм IонтIагъэ 
аIо,- ыжэ диIухьажьзэ, Къаидэ ефэндыр джыри гъумтIымыгъэ, зэкIакIуи, Шэуджэн Мосэ кIуапIэ ритзэ, старшинам 
гоуцожьыгъ.
- ГущыIэ къысатыгъэмэ, мы IофымкIэ къэсIонэу 
сшIэрэр, куп, къэшъуIогъах,- Шэуджэн Мосэ къыригъэжьагъ,- шъуIуагъэр агу рихьыщтыгъэмэ, мохэр IукIыжьыщтыгъэхэп. Ахэмэ мыхъун ашIагъ шъуIоу шъугу яшъумыгъабгъ. Непэ байхэмрэ тхьамыкIэхэмрэ зыщызэпэуцужьыгъэ лъэхъан тызхэтыр. Лъэхъан хьылъа шъуIомэ, зыми 
къыщымынагъэу лъэхъан хьылъ. Баир бай зыкIаIуагъэр 
иджыбэ иIэбэжьэу, ипкIэнтIэпсыкIэ псэоу зыми ылъэгъугъэпышъ ары. Сомэрэп Iофыр зэлъытыгъэр, ау сомэм 
Iофыр зыфэкIожьыкIэ, узэраукIыщтри зызэрэуагъэукIыщтри адэтымышIэу щытэп. УкIэупчIэжьынэу ищыкIагъэп, 
Къаид, къушъхьэчIэс зэIукIэм иунашъохэр лэжьакIомэ 
зэрамыштэрэм. Яфедэ хэлъыгъэмэ, шъо шъуизакъоп, 
мыщ фэдиз къин шъухъущтыгъэп. СыкъышъоупчIы, куп, 
хэт ичIыгуа къушъхьэчIэс зэIукIэм къышъуигъэухъумэщтыр? 
ШъуичIыгу такъырхэрэп, мо IукIыжьыгъэмэ афэдэхэу 
десетынэ минхэр зиIэхэр ары большевикмэ амыдэрэр! 
Хэта нахь чIыгубэ зиIэр, къэзэкъ лъэрыхьхэра иногородц 
зыфаIорэ чырэкIо тхьамыкIэхэра? Джары зимылъку щыщынэжьхэрэм къэзэкъмэ тагоуцощт зыкIаIорэр. Большевикхэр зыкIэбэнхэрэр зэфэдэу чIыгур тхьамыкIэмэ 
атырагощэнымрэ арагъэлэжьынымрэ ары. Тыбгоуцо аIуи, 
гуIэнкIэ Временнэ правительствэм шIуфэс фэзгъэхьыгъэмэ 
джары ягухэлъыр! Большевикмэ яшъхьаихыгъэ гухэлъ 
мафэ къэс къэнафэ, большевикхэр зыкIэбэнхэрэр шъощ 
фэдэ лэжьэкIо-псэуакIомэ яфитныгъ! 
- Шэуджэныр,- старшинам хъурэр къыримыгъэкIоу, 
зилIыкIомэ зэхахыжьмэ къыфадэнэп ыIозэ, къахэкIоти, 
къыдзыгъ,- мы укъызхащагъэр чылэ хас нахь, большевик 
зэIукIэп, пIорэмкIэ зыфэсакъыжь!
- Шэуджэным мыхъун къыIорэп! - зы куп къэзэрэгъэкууагъ, адыкIэ щытхэм къыдырагъэштагъ...
Джамбэчые зэIукIэм зыщижъобгыпIэ сыхьат дэдэм 
Временнэ правительствэм ипащэ Керенскэм зэрэкIиIажьыгъэри, лэжьэкIо-псэокIо жъугъэмэ ацIэкIэ большевикмэ 
хабзэр Петроград зэрэщаштагъэри Шэуджэн Моси, 
Къаидэ ефэндми, старшинами, адрэ IукIыжьыгъэхэри 
зэрахэтыжьэу, чылэ хасэм хэлажьэрэмэ ашIэщтыгъэп.
Большевикхэр зипэщэ революциер Петроград, Москва, 
Иваново, Тула, хэгъэгум инэмыкI къалэхэми ащытекIуагъ 
нахь мышIэми, Пшызэ шъолъыркIэ хабзэр зыIыгъыгъэ 
дэдэмэ джыри аIыгъ. Кубанскэ радэм иунашъохэр тыдрэ 
къали, чыли, станици, къутыри ащагъэцакIэ, цIыфхэр 
зыкъо щэгъэнхэмкIэ алъэкIэу щыIэр къагъанэрэп. Большевикмэ агу ащагъэкIыным, акъотхэр къакъуаутыным фэшI 
дунаим Iэягъэу тетыр къафаугупшысы, ахэмэ апэшIуекIорэ 
зэIукIэхэр тыди щызэхащэх.
Мыекъуапэ. Декабрэм и 3. Мыщ Кубанскэ радэм 
непэ Мыекъопэ отделым мылъку зимыIэмэ язэIукIэ щызэхещэ. ЗэIукIэр отделыр зычIэт унэм къыщызэIуахы. 
Iизын уимыIэмэ, учIахьэ пакIошъ, уекIолIэни плъэкIыщтэп 
- хъураибзэу жандармэхэмкIэ къэуцухьагъ, Данилов генералымрэ Мурзаев полковникымрэ яшIэ хэлъэу отделым 
пэгъунэгъу урам зытIури зэпыгъэIыкIыгъ.
ЗэIукIэр къызэIуахынкIэ сыхьатныкъо къэнэжьыгъэу 
Кубанскэ радэм илIыкIомэ ащыщ Мищенко генералыр, 
зышIомыдэеу, апэрэ пхъэнтIэкIу сатырэм тес делегатмэ 
ахэтIысхьэ, ясэмэркъэу, яупчIы:

--- Page 444 ---

- Сыд, Тхьэм Iомэ, къэзэкъхэр, жъугъахъэрэр? Большевикмэ зыкъяжъугъэгъэщтагъэп ныIа? - Мищенкэм 
щысхэр тхьагъэпцIэу къызэпиплъыхьагъэх, къыраIожьыщтми пымылъэу ежь-ежьырэу иупчIэ джэуап ритыжьыгъ: 
- Урыс Iашэр, урыс напэр джырэкIэ зыми щыщынагъэп, 
щыщынэнэуи къэтэп!
- Большевикхэр урысхэба? - акIыб дэсмэ ащыщ горэ 
къэупчIагъ.
- Большевикхэра урыскIэ узаджэрэр? - генералыр 
щхыпцIыгъэ.- Ахэр къэпшIэнэу щытэп, урысэу, нэмыцэу, 
еврееу, грузинэу, полякэу, ермэлэу, черкесхэу, хэта 
джыри, Iэджэу зэхэпхъагъэ ахэр, къэзылъфыгъэхэри, 
къызщалъфыгъэ чIыпIэри ашIэжьрэп. Ахэр ары мыхъугъэмэ, бэшIагъэ нэмыцмэ тазытекIощтыгъэр. Ленин аIуи, 
джа большевик пащэр ары, зы шпион-къумал горэ Россием къытфырадзагъэу, дышъэ вагонкIэ къаушъагъэшъ, 
дзэкIолIхэр зэуапIэм Iуигъэтыжьхэрэп.
- Сыд ащ ыIэ илъ? - джыри нэмыкI горэ къеупчIы.
- Дышъэ   вагон   нэмыцмэ  къыратыгъ  сIуагъэба? 
Къуалъхьэ афешIышъ, окопмэ зэпыйхэр къадещых, зэдегъэгущыIэх, тызэкъош, тызэзэощтэп аIозэ, IаплI зэращэкIы.
- Шъыпкъэп ар! ПцIы! - щысхэр къыгъаплъэхэу адырэ 
пхъэнтIэкIу сатырым тесмэ ащыщ горэ, ибэщ ыгъэсысзэ, 
къыхэкуукIы: - Шъыпкъэп ар! ИлъэситIум къехъу заом 
сыIутыгъ, зэп сыкъызэрэщауIагъэри, мази хъугъэп сыкъызикIыжьыгъэри. Нэмыц дзэкIолIхэри тэ тидзэкIолIхэри 
зыфызэзаохэрэр ашIэрэп, зыми къуалъхьэ афишIрэп!
- Генералым нахьи заом щыхъурэр о нахь пшIэна! - 
къэкууагъэм фызэмыплъэкIэу Мищенкэм къыIуи, игущыIэ 
пидзэжьыгъ: - ТилъэпIэ Кубань большевикхэмрэ нэмыцхэмрэ ащытыухъумэщт! Ащ пае хэбзэ пытэ тищыкIагъ. 
Кубанскэ радэмрэ Кубань хэкум иIэшъхьэтетрэ зэрэфаеу 
зэрагъэзекIонэу хабзэр ятыгъэн фае. Ар тинепэрэ зэIукIэ 
щытымышIэмэ, тыкIэгъожьыщт!
- ЗэIукIэр етымыгъажьэзэ мы къапIорэр, генерал,- кIэлэ лъэгэ нэгу кIыхьэу Василий Дровянниковым 
къыфидагъэп,- зыми ищыкIагъэп, о зэрэпшIэрэм нахь 
баIо заом Iутмэ,  окопым  цIэм дишхыхьэрэмэ, чъыIэм 
дигъэлIыхьэрэ мэ ашIэ. Шъо, генералхэм, сыдрэ Iофи ахэшъушIыкIэу зышъумылъытэжь, шъощ нэмыкIми гулъытэ 
зэряIэр зыщышъумыгъэгъупш! ЕтIани Питеррэ Москварэ 

--- Page 445 ---

рабочэ-крестьянскэ правительствэр ащызэхэщагъэу 
Кубанскэ радэм хабзэр зыкIеттын фаер сыда?
- Ар Москва... Россиер ары... Мыр Кубань, Кавказ!..
- Кубани, Кавкази нэмыкI дунаеп! - Дровянниковыр 
зэкIэкIуагъэп.
- ТанэIу  ишъущ  пачъыхьэм иIумэт генералыр! - 
щыс хэм янахьыбэм къызызэдырагъаштэм, Мищенкэр 
гъумытIымзэ IукIыжьыгъ.
Генералым пэуцужьыгъэ Василий Дровянниковыр 
Царскэ Дар чылэм щыщ, яунагъокIэ, адрэ иногородцэкIэ 
заджэхэрэм афэдэу, чырэкIо-лэжьакIоу къахьы. Ежьри 
ныбжьымкIэ лIы къыгъэшIэн къымыгъэшIагъэу, къин зылъэгъугъэ, цIыфмэ ахэхьэгъэ-ахэкIыгъэмэ ащыщ. IофшIэн къин 
зэфэшъхьафхэр зэблихъоу Россием итыгъ, Украинэми 
исыгъ. Аужрэ илъэсиблым Киев хьапсым щыдагъэсыгъ, 
сыд фэдиз пшъэдэкIыжь рагъэхьыгъэми, зыпылъыгъэ 
большевик Iофыр чIырагъэнэн алъэкIыгъэп.
Тхьаматэм зэIукIэр къызэIуихыным ыпэкIэ Дровянниковым ыIэ къыIэтыгъ:
- ТизэIукIэ мыщ, Мыекъопэ отделым, щытымышIынэу, 
Пушкиным ыцIэкIэ щыт Народнэ унэм къыщызэIутхынэу 
гущыIэ къэсэхьы.
- Сыда ащкIэ къапIомэ пшIоигъор? - зэIукIэм итхьаматэ 
къэупчIагъ:
- Тызщызэрэугъоигъэр атаман генералым иIофшIапIэшъ тызилIыкIо лэжьакIомэ къагурыIощтэп...
Мыекъопэ отделым иIэшъхьэтет Данилов генералым 
гущыIэр аIехы:
- ЗэIукIэр зыщыкIощтыр хэбзэ IофшIапI, тымышIэрэ 
цIыф бзэджабэ къалэм къызэрэдэхьагъэм тыщыгъуаз. 
ЗэIукIэм хэлажьэрэмэ ящыIэныгъэ къэтыухъумэныр типшъэрылъ!
- КъызгурэIо, къызгурэIо атаманым къыIо шIоигъор,- 
Дровянниковым атаманым фидзыжьыгъ,- къалэм цIыф 
бзэджабэ дэсми сшIэрэп, ау пластун дзэкIолI шыу уIэшыгъэ 
пчъагъэу "тыкъэзгъэгъунэрэмэ" мыщ тыращэу Народнэ 
унэм тащэ хъумэ, тагъэтIысыгъэу цIыфмэ къащыхъун! - 
Дровянниковым къызеIом, щысхэр зэрэгъэщхыгъэх, Iэгу 
теокIи къыдырагъэштагъ.
- Сэмэркъэу шIыпIэп уздэщыIэр, господин Дровянников, зыщымыгъэгъупш! - зэIукIэм итхьаматэ къэтэджы: 
- Ащ укъыблэкIмэ, учIязгъэщыщт!

--- Page 446 ---

- Дровянниковым къыIуагъэм шъыпкъэ хэлъ! - къыхэкуукIых.
- Шъыпкъэ хэлъ! - нэмыкIхэми къыдырагъаштэ.
Тхьаматэр мытIысыжьэу бэрэ къазыжэхэт уж зэIукIэм 
хэлажьэхэрэр быяужьыгъэх. Мыекъопэ атаман IофшIапIэм зэIукIэр щагъэкIонэу тыраубытагъ, апэрэ гущыIэр 
Кубанскэ радэм илIыкIомэ ащыщ Иваненкэ генералым 
ратыгъ. Иваненкэ генералыр бэмэ агъэгумэкIэу хэгъэгу 
Iофи, зэо Iофи къатегущыIагъ, сыд къыIуагъэми зэрымыкIыщтыгъэр Пшызэ шъолъыр хэкур ары. ГущыIитIу 
пэпчъ ящэнэрэ гущыIэр Кубанскэ радэм фэгъэхьыгъагъ, 
жэм дэмыкIыщтыгъэр къэзэкъхэмрэ иногородцэхэмрэ. 
Загъори, къызкIиIуагъэри умышIэу, къушъхьэчIэс адыгэхэми ягугъу къыхегъафэ, чIыгур къэухъумэгъэнымкIэ 
къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ зэгоуцонхэу, ащкIэ зы быракъ 
зэдычIэтынхэу къяджэ. Ар пшъэрылъ зыфэшIыгъэн фаер 
Кубанскэ радэр арэу елъытэ.
- Сэ къэзэкъмэ, ахэмэ ягъунэгъу адыгэхэу зищыгъу 
пIастэ егъашIэм зэу къызэдэзыхьыгъэмэ ясIо сшIоигъор 
мыры,- Иваненкэ генералым игущыIэ къыухзэ, къеIо,- 
шъуиIашэ пытэу шъуIыгъэу Кубанскэ радэр къэшъуухъум. 
Джары шъуикъэзэкъ, шъуичеркес шъхьафитыгъэ къэзыухъумэщтыр!
- Тэрэз, тэрэз! - зы куп къыхэкуукIыгъ.
- Армырмэ,- Иваненкэм ымакъэ джыри нахь ыгъэлъэшэу игущыIэ зэпыугъэ пидзэжьыгъ,- хымэ иногородцэмэ 
яцуабзэ шIэхэу шъуичIыгу ыжъощт! Аущтэу къышъомыхъулIэным пае Кубанскэ радэм хэтыщт хэгъэгу акъыл зиIэ 
цIыфхэр хэзыдзыщтхэр тинепэрэ зэIукIэ щыдгъэнэфэщтых.
Иваненкэм игущыIэ къызеухым, Данилов генералри, 
Мищенкэри, нэмыкIхэри Iэгу фытеуагъэх, фытемыуагъэхэри нахьыбэжьыгъ.  ЗэкIэми анахьэу джа Iэгу темыуагъэхэр зэримыгуапэр Мурзаев полковникым нахь къыхэщыгъ, 
нэкIэ ышхыщтхэм фэдэу, ыIупшIэмэ аIушхыхьажьзэ, щысхэр къызэпиплъыхьагъэх. Зыр зым ыуж итэу къыдэкIхэзэ, 
офицер зытIущи къэгущыIагъ. Хэт къэгущыIагъэми, зэрэгъэIушыжьыгъэхэу, къэзэкъ-черкес-иногородцэ гугъу 
нэмыкI къашIыщтыгъэп, большевикмэ ацIэ къырамыIощтыгъэми, зэкIэри зэолIэжьыщтыгъэр джахэмэ яIофшIагъ. 
Абдулов къэптаныдри къызэгущыIэм, ар шъхьакIо щыхъугъэу Гощэунае зиIофышIэщтыгъэ Луценкэ лIыжъри, раIорэм 

--- Page 447 ---

пымылъэу, къашIудэкIыгъ. Зиплъыхь-зыкъиплъы хьажьэу, 
нэгъунджэри ыгъэтэрэзыжьэу заулэрэ зыщэт уж къыIуагъ:
- Непэ тызтегущыIэрэ Iофыр, зиусхьанхэр, Iоф цIыкIоп,- Луценкэ лIыжъым ышъхьэ чIиукъуащэу зызэригъэпсрэм  нахьи "зиусхьанхэр" зэриIуагъэм ар зыфэмышъо шэ 
делегат тхьамыкIэ лIыкIохэр нахь зэлъигъэщхыгъэх,- шъумыщх-шъумыщх, узгъэгумэкIын Iоф, хэгъэгу Iоф тызытегущыIэрэр! Джар тIомэ, тыщхымэ, тытIысыжьзэ, непэ 
зыцIэ къешъумыIохэрэмэ хэгъэгур зэрядгъэпхъуагъ, ар 
имыкъоу тауж зырызэу къихьагъэх. Къэзэкъхэр, мардж, зэ 
зыкъэшъушIэжь, егъашIэм шъуиIэгъэ шъхьафитыныгъэри 
иногородцэ лъэпцIэ купмэ зытыряшъумыгъэх, ахэмэ ацIэ 
къешъуIонкIэ  зыми шъущымыщын! Икъун тащыщынэ зэ 
къызэрэтагъэхьыгъэр!
- КъеIоба... Ащ фэдэу улIыхъужъмэ, къэмыуджыхьэу 
ацIэ къеIу! - тэмэтелъ зытемылъыжь офицермэ ащыщын 
фае, зыгорэ къыхэкуукIыгъ.
- Боу къесIон. Сыда къызкIесымыIощтыр...- лажьэ 
зимыIэ нэгъунджэр Луценкэ лIыжъым пэбгым тIо щигъэтэрэзыжьыгъ, зэIукIэ тхьаматэр зыдэщысымкIэ даIорэм 
фэдэу ытхьакIуми кIигъэзыкIыгъ, мыдыкIи шъхьэр къыукъонщыжьыгъ.-  Сэ  дунаим сызщыщынэрэ щыIэп, сIыпхы ни, степхыни, сызкIэбгъэхъопсыни щыIэп, сыдэгъуми, 
сыдэйми, дышъэ зиIэм сыхэтэп, мылъку зиIэмэ сащыщэп... 
Ары, нэбгырэ заулэ сэгъадэ, адырэм ызныкъуи сшIуагъэкIоды, шэкIым сырикъужьрэп...
- Ащ фэдэу утхьамыкIэмэ, сыдэущтэу Мыекъуапэ 
дэлъыдзэр щыгъынкIэ пфапэра? - бэщыр ыгъэсысзэ, 
къекууагъ.
- Ащ изакъоп, заом Iутхэри зыдиIыгъ!
- Сыдэущтэу бзылъфыгъэ заулэу ыгъадэу зыфиIуагъэхэр дзэкIолI купмэ щыгъынкIэ афырикъухэра? - нэмыкI 
горэм къызеIом, джыри щысхэр зэрэгъэщхыгъэх.
- Заор макIо, хэгъэгум тыдэIэпыIэн фае еIошъ, къэлэдэс шъузабэхэр фимыкъухэу чылэмэ адэсхэри зыIэкIиубытэжьыгъэх! - нэмыкI горэми къадырегъаштэ.
- Еплъэлъ, господин председатель,- Луценкэм тхьаматэм зыфегъазэ,- зэхэоха мохэмэ аIорэр? Хэгъэгур 
къэзыухъумэрэ дзэкIолIмэ щыгъын зэрафэсыдрэм пае 
тхьауегъэпсэу къысаIоным ычIыпIэкIэ, сагъэмысэ! СэшIэ 
сэ ахэр зымакъэхэр. Джа зыцIэ къешъумыIохэрэр ары.

--- Page 448 ---

- Хэта о къеозымыгъаIорэр? - джыри зыгорэм къыфедзы.
- Боу къесIон... Сыда къызкIесымыIощтыр...- джыри 
ыпэбг телъ нэгъунджэм етхъожьы шъхьакIэ, щысхэр щхыхэ 
зыхъукIэ, зэпегъэужьы.
- Ашъыу большевикхэр ары зыцIэ къемыIошъурэр!..
- Ары, дэгъоу къэпшIагъ, къепIуагъ ацIэ,- Луценкэ 
лIыжъым ымакъэ зыкъешIэжьы,- джа зыцIэ къепIуагъэхэр 
арых щыIакIэ къытэзымытхэрэр! Иногородцэмэ язакъоп, 
ахэмэ афэдэхэр къэзэкъхэми ахэтых. Къэзэкъмэ зэрахэтыр 
бгъэшIэгъонэу щытэп, зэкIэми анахь гъэшIэгъоныр черкесмэ 
ахэри зэрахэтыр ары!.. УегуцэфагъэкIэ нибжьи пшIэщтэп, 
укIэупчIагъэкIи къыуаIощтэп. Къэзэкъхэр, иногородцэхэр 
тэIо шъхьакIэ, азият купмэ агу шIу къытфилъкIэ шъумыгугъ! 
Илъэс зыщыплIкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ахэмэ ащыщ бзылъфыгъэ 
горэ сиIофышIэмэ ахэтыгъ. Ори ар дэгъоу ошIэ, господин 
Мурзаев, Дэгужъые Гощэунай зигугъу сшIырэр, о уадэжь 
къычIэхьанэу, господин генерал Данилов, мызэу-мытIоу 
пылъыгъ ар. Апэм пIытIыгъэ-фызыгъэу зыкъысигъэлъэгъугъагъ, къэшъошIэжьа дэкIо бзылъфыгъэмэ бырсыр къызэрэташIылIэгъагъэр? Джары ар зилэжьагъэр! Ары, ары, 
Дэгужъые Гощэунай ары. Хэт ащ джы илIэу шъушIэрэр? 
Къэзэкъхэмрэ черкесхэмрэ зэзымыгъэшIухэрэ Шэуджэн 
Мос ары. Шъухэукъорэп, ары, ары, джы зыцIэ къешъумыIорэмэ ащыщ, ащыщ къодыеп, господа, азият черкес 
жъугъэмэ япащ!
- Шэуджэнрэп непэ тызтегущыIэрэр! - уигущыIэ къэух 
къыригъэкIэу, зэIукIэ тхьаматэм къыIуагъ.
- Ары, ары, господин председатель,- Луценкэ лIыжъым нахь зигъэпкъыеу, сыгу илъыр къэсIогъах, узфаер 
шIэ джы ыIорэм фэдэу, щысмэ ахэплъагъ,- тэ, къэзэкъхэм, тызфэсакъыжьын фае, тэр-тэрэу Тхьэр къытфэшIоу 
зыкъэтымыухъумэжьмэ, дунаим тыкъэзыухъумэн щыIэп, 
джа азият купэу зыфатIорэми сицыхьэ ателъэп, ау ахэри 
иногородцэхэмкIэ щыдгъэзыехэ хъущтэп. Кубанскэ радэр 
тян, тят, тиухъумакIу, ащ нэмыкIэу узщыгугъын кIуачIэ, 
Тхьэм нэмыкIэу, щыIэу сшIэрэп!..
Апэрэ пхъэнтIэкIу сатыритIумэ атесхэр Iэгу фытеохэмэ, адырэхэр щхыхэзэ, Луценкэ лIыжъыр итIысыпIэ нэс 
агъэкIотэжьыгъ. Хэти зытегущыIэхэрэ Iофым еплъыкIэу 
фыриIэр къыхэщы: цIацIэрэр мэцIацIэ, щхырэр мэщхы, зи 

--- Page 449 ---

щхэн хэлъэп, гъэны нахь зыIохэри макIэп. ЗэIукIэ тхьэматэр 
къэмытэджэу, зытIо-зыщэ къямыджэу быяужьхэрэп.
Шытхьэлэ атаман Ханиным гущыIэр аIехы, ычый ылъэкIэу щысмэ апашъхьэ заулэрэ зет уж, къеIо:
- Непэ тэщхы шъхьакIэ, неущ тызщыгъын чIыпIэ 
тифэжьынэу къэт. Иваненкэ генералми, Мищенко генералми къаIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Кубанскэ радэм тызыкъомыуцокIэ, иногородцэ лъэпцIэ купмэ тызэрапхъощт. 
Ахэмэ черкесхэр агодгъэхьанэу амал зимыI. Ащыгъум 
зыфэе дэдэр афэтэшIэ.
- Ашъыу, иногородцэхэри черкесмэ афаехэп! - зыго рэ къыхэкуукIы.
- Черкесхэр иногородцэмэ афаехэкIэ шъогугъа?! - 
нэмыкI гори къыпеожьы.
- Зэфаехэп, зэфэенхи алъэкIыщтэп! - Ханин атэманым 
Iэхъомбэшхор зыкIыдигъэчъаерэр ымышIэу де гъэчъаешъ, 
къырегъэчъэхыжьы, пэкIэ тхъоплъым хэIабэ, бгъуитIумкIэ 
зырызэу рещэкIы.- Черкесмэ аIыгъ чIыгур иногородцэмэ 
ашIуаб, узегупшысэкIи ары зэрэщытыр, чIыгу макIэп аIыгъыр. Ау ар непэрэ Iофэп, ащи зэгорэм хэплъэжьыгъэн фае.
- Икъунба  ячIыгу зэратешъухыгъэр, зэришъуфыгъэхэр!
- Шъуинасып ялIыкIохэр къызэрэшъухэмысхэр!
- КъытхэсхэкIэ, сыд ашIэшъун?
- ЩагъаIэхэмэ орэгушIох!
- Черкес Iофэп тызтегущыIэрэр, къэзэкъ Iоф нахь!
- Черкесхэр Тыркум джыри ифыгъэнхэ фае!
- ЦIыфыгъэ зекIуакIэп ар!
Бырсыр мэкъэ зэпеоу къахэтэджагъэр зэпигъэу шIоигъоу, тхьаматэр къэтэджы, ыпашъхьэ ит гъоплъэ одыджыным тео, Iэр еIэты, къареIо:
- Господа, тызтегущыIэрэ Iофыгъом тышъхьарэкIы, 
щэIагъэ зыхэжъугъэлъ... Господин Ханиным игущыIэ 
къежъугъэух.
- ИIоф зыхэмылъмэ ахэрэмыхь!
- ТанэIу ишъущ!
- Господа, сигущыIэ къэсэухы. Къэзэкъ шъхьафитхэр, 
шъуишъхьафитныгъэ лъахъэ тырамылъхьэ шъушIоигъомэ, 
Кубанскэ радэм шъукъоуцу!
- Черкесхэр?
- Черкесхэри тищыкIагъэх,- тIысыжьзэ атаманым 
къеIо,- къызкъотщэщтых!

--- Page 450 ---

Пчъагъэрэ зыIэ къэзыIэтыщтыгъэу, ау тхьаматэм къымылъэгъущтыгъэ Василий Дровянниковыр къашIудэкIы:
- Сэ бэшIагъэ гущыIэ сызыкIэлъэIурэр, ау къысшъхьарэIэбыкIых. Ащ пае тхьаматэм сыгу ебгъэрэп. Сэ 
сшъхьэкIэ къэгущыIагъэмэ къаIо ашIоигъор къызгурыIуагъ. 
Кубанскэ радэм имуради, къыIофтэгъэ генералми, нэмыкI 
лIыкIохэми ягухэлъ укIэупчIэжьынэу щытэп. СигущыIэ 
анахьэу зыфэгъэзагъэр шъоры, лэжьакIомэ ялIыкIохэу 
зэIукIэм хэлажьэхэрэр ары. Мы къэгущыIагъэхэр тэ, 
лэжьакIомэ, къытфэгумэкIыхэу аIозэ, ежьхэр зыгъэгумэкIхэрэр, яуз хъугъэр къамыIон алъэкIыгъэп. ПцIы, зы 
шъыпкъэ хэлъэп Иваненкэ генералым къытиIуагъэм. Сыда 
Кубанскэ радэм хэтхэр зыкIызэфэгубжыгъэхэр, зэтырахыгъэр сIуи сызеупчIым, къэшъошIэжьа Иваненкэм джэуапэу 
къытыжьыгъэр? Зыуи арэп, еджапIэмэ, сымэ джэщмэ, 
чIыгумэ апкъ  къикIыгъ ыIуагъ. Зэхэшъухыгъэба ащ ыIуагъэр: зыуи арэп... КъэзэкъхэмкIи, иногородцэхэмкIи, 
черкесхэмкIи ушъхьагъу хэкIыжьыр зыуи армырэу хъун 
ылъэкIыщтэп. ТикIалэхэр гъэсагъэхэп, еджакIи, тхакIи, 
IэпэкIэдзэжьыкIи ашIэрэп, къэзэкъхэми, черкесхэми, 
иногородцэхэми сымэджэщхэр ящыкIагъэх, ахэри адырэ 
цIыфхэм афэдэхэу мэсымаджэх. Заом зэдыIут къэзэкъи 
иногородци а пыир зэдыряпый, а зы топыщэм еукIых, 
газым етхьалэх, а зы къэм зэдычIалъхьэх. ПцIы хэлъэп, 
иногородцэмэ чIыгу яIэп, нахьыбэр чырэкIо-лэжьакIу.
- ЗыкIямыIэр сыда?
- Хэта зилажьэр?
- ЕгъашIэм ичIыгу исыгъэ черкесмэ шъуязауи, ячIыгу 
къатешъухыгъэшъ, лIыгъэкIэ шъолъытэ ара? - офицер 
зытIумэ къадзыгъэ упчIэмэ Дровянниковыр апеожьыгъ.- 
Хэтрэ цIыфи, сыд фэдэ цIыф лъэпкъи орэхъу, псэ иI, ныбэ 
иI, ыл мэузы, чIыгу имыIэу, лэжьапкIэ ымыгъотэу псэушъущтэп. Ащ къикIрэр чIыгур зэфэдэу цIыфмэ атегощэгъэн 
фае. Аущтэу щымытэу егъашIэми азыфагу мамыр дэлъын 
ылъэкIыщтэп.
- Зэхэшъоха мощ ыIорэр? - зы куп къызэрэгъэбырсырыгъ.
- СэIо сэшъогъаIошъ, Кубанскэ радэм хэтхэм ар къагурыIон алъэкIыщтэп, ахэр зэкIэ мылъкум илIыкIох!
- Тэрэз!
- ШхэкIыгъэм нэкIыгъэр зэхишIыкIыщтэп!

--- Page 451 ---

- Кубанскэ радэм илIыкIо генералмэ зятэшъумыгъэгъапцI!
- ЯIоф къидгъэкIыщтэп!
- Сэри джары непэрэ Iофым сызэреплърэр, ащкIэ 
сишIошI къышъосIуагъ. Зым чIыгу десэтинэ мин иIэныр, адырэм  имыIэхэныр  тэрэзэп! ЧIыгур хэти изэфэдэн фае. Ащ 
иIоф мыухыгъэу Кубанскэ радэр хэзыдзыщтхэр сыдэущтэу 
непэ дгъэнэфэщтха? - Iэгу тео зэпымыукIэ агъэкIотэжьзэ, 
Дровянниковыр агъэтIысыжьыгъ.
Кубанскэ радэр хэдзыгъэнымкIэ лIыкIохэр агъэнэфэнэу 
зэIукIэм итхьаматэ къызеIом, лIыкIо тыкъэзышIыгъэхэр 
Iофым щымыгъуазэхэу тIэ тIэтынэу Iизын тиIэп нахьыбэмэ 
аIуи, Мыекъопэ мылъку зимыIэ зэIукIэм иIоф къырамыгъэкIэу, агухэр зэрэгъэплъыжьыгъэхэу, язэфэмышIуныгъи 
хэхъуагъэу зэхэкIыжьыгъэх.
Декабрэ мазэми, 1918-рэ илъэсэу къихьагъэм иапэрэ 
мази зэIукIэ шIынымрэ Iэшэ зэгъэгъотынымрэ Пшызэ 
шъолъыр итыдырэ чIыпIи цIыфхэр замышIэжьэу щыпылъыгъэх. Къэзэкъи, адыги, иногородци чIыгум иIоф афэухыщтыгъэп. КIымэфэ мафэхэр текIыхэу мэкъумэщышIэр 
зыщыжъощт, зыщыпхъэщт гъатхэр къэблагъэ къэсми чIыгу 
гощын Iофым зыкъиIэтыщтыгъэ нахь, уцужьын мурад 
иIагъэп. ЛэжьэкIо тхьамыкIэ лъэныкъуищри зэгурыIони 
мылъку зиIэм пэуцужьынхэм ычIыпIэкIэ нэбгъунджыкIэ 
зэфычIэплъых, цыхьэ зэфашIырэп, зэшъхьэщэкIотых.
МыщкIэ Хьакурынэхьаблэ къушъхьэчIэсмэ язэIукIэ 
иягъэ къэкIуагъ: мафэ къэс адыгэхэр къэзэкъмэ агоуцохэу 
рагъа жьэ. Ежь къэзэкъхэми ащкIэ къатефэрэр къагъанэрэп. ЕгъэшIэрэ зэмышIуныгъэр ащыгъупшэжьыгъэу, 
адыгэ чылэхэр къакIухьэх, ежьмэ зэраIоу, знакомыгъэр 
станицэмэ, къутырмэ ащашIы.
Адыгэхэмрэ къэзэкъхэмрэ зэшIуныгъэ псынкIэр язгъэгъотыгъэмэ иногородцэ зэIукIэ жъугъэри, ахэмэ гущыIэ 
шъхьарытIупщыхэу ащаIохэри ащыщыгъэх. Бэ зиIи, макIэ 
зиIи зэхамыдзэу, чIыгу гощыным фэгъэхьыгъэ зэIукIэхэр 
Царскэ Дарми, Филипповскэми, Николаевскэми, Еленовскэми, Рязанскэми, Белореченскэми, нэмыкI чIыпIэхэми 
ащыкIуагъэх. Чылэ пэпчъ уIэшыгъэ купхэр щызэхащагъэх. Iашэ зимыIэхэми обзэгъухэр, пчэгъухэр, куахъохэр 
зыдаштагъэх, баймэ ямылъку агощы хъумэ хэмынынхэу, 
къырахьынэу кIапсэхэри, дзыохэри зыщагъэгъупшагъэп. 

--- Page 452 ---

Ащ фэдэ гухэлъ зиIэмэ мафэ къэс къахахъощтыгъэ. 
Мыщ фэдэ отряд пэпчъ пащэ афэхъущтыгъэхэр дзэм 
къикIыжьыгъэ дзэкIолIхэр е зыгорэ зыIон зылъэкIыщт 
мэкъумэщышIэ гурытхэр арых. Большевикмэ акъоуцохэу 
зызлъытэжьыщтыгъэхэм язэхэшIыкI зэфэдагъэп, нахьыбэ ми япшъэрылъ къагурыIощтыгъэп. Отрядмэ пащэ афэхъущтыгъэхэми большевикмэ анэмыкIэу меньшевикхэри, 
эсерхэри, анархистхэри, зыми щымыщыгъэхэри ахэтыгъэх. 
Революционнэ шIэныгъэ-бэнэныгъэу яIэр зэрэмакIэм пае 
цIыф жъугъэу ябыракъ чIэуцуагъэхэмэ япшъэрылъ агурагъэIоныр, революциер зыфэбанэрэр зэхарагъэшIыкIыныр 
къин къафэхъущтыгъ. Ахэмэ апымылъхэу алэжьын чIыгу 
нэмыкI зищыкIагъэхэри мэкIагъэхэп.
Къэзэкъ баймэ, адыгэ лъэрыхьмэ агъэплъэхъущтыгъэ 
адыгэ-къэзэкъ тхьамыкIэхэри язэхэшIыкI иногородцэмэ 
аблэкIыщтыгъэп. Кавказ заом илъэхъан пачъыхьэм ыгъэщтэгъэгъэ, зэкъуиутыгъэгъэ адыгэ тIэкIоу тхьэ лъэIупщылъэIукIэ ячIыгу къинэжьыгъагъэхэр армэ, дунаим 
ахэр зыфэежьхэ щыIэп, зэо-банэкIэ, нахьыпэм фэдэу, 
къярэмыкIухи, ежьхэр зыми екIущтхэп, ау етIани къызкъонэжьыщт къэзэкъ лъэшхэри IэкIыб афэшIышъущтэп. 
Нэбгырэ уIэшыгъэ минитфым къехъурэ Филипповскэ революционнэ-иногородцэ дзэм зызэрэзэтыригъэпсыхьэрэр, 
ежьхэм апае аIорэр мафэ къэс къанэсыжьы.

--- Page 453 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ЩЫРЭШЪХЬ

--- Page 454 ---

- Екатеринодар укъыздакIокIэ, Гощэунай, щыпшIэн 
щыIэп,- тыгъопчыхьэ шъузым риIогъагъэр ныпчэдыжь, 
гъогу техьаным ыпэкIэ, джыри Мосэ шъузым риIожьыгъ,- 
къалэм щыбырсыр. Петроградрэ Москварэ къадафыгъэ 
мышъо-мылыр зэкIэ къекIужьыгъ, ахэри мыщ ис къэзэкъ 
радэм хэтыгъэхэри зэхэхьажьыгъэшъ, хабзэр зыIыгъыщтыр язэрэгъашIэрэп.
- Хабзэр зыIыгъын фаер къыдэзыхыгъэ большевикхэр 
арба?
- Ары тэри тIорэр, Гощэунай. Ау къэзэкъ Войсковой 
правительствэм къыддыригъаштэрэп, меньшевикхэри къадечъэкIых. Теплъын хъурэм Советмэ ясъезд зызэхащэрэ 

--- Page 455 ---

уж. Неущ шIомыкIэу Погибельнэм дэжь Николаевскэ кIо, 
Иосиф зыIугъакI.
- Къалэм сыздэпщэщтэп ара, Мос? - Гощэунае уцурэп.
- Советмэ яапэрэ хэку съезд лIыкIокIэ ухадзыгъагъэмэ, тIуми къалэм тызэдэкIоныгъи,- Мосэ шъузым 
фэмыгубжэу, нэшIукIэ еплъыгъ: - Мыщи щыпшIэн щыI, 
ПэтIращ селъэIугъ Иосиф дэжь неущ унигъэсынэу. Иосиф 
къызэриIуагъэмкIэ Филипповскэ дзэм адыгэмэ афэгъэхьыгъэу игъэпсыкIэ-шIыкIэхэр сыгу рихьхэрэп. Толмачевыр 
Филипповскэ дзэм ипащ шъхьакIэ, Рязанскэм дэт ящэнэрэ 
отрядыр къыжэхэт, чIыгуубыт Бжъэдыгъу тимыхьэ хъущтэп аIо, фэгъэIасэхэрэп. Рязанскэмэ язакъоп, Гаркушэрэ 
Харченкэмрэ зипэщэ Белореченскэ-Ханскэ отрядри ары. 
Съездым тыкъикIыжьмэ, ахэмэ тахэмыхьэ хъущтэп. Большевикмэ революцие зыфашIыгъэр чIыгу зепхъонэп, хэтрэ 
цIыф лъэпкъи зэкъошныгъэ дахэ хэлъэу ащ щыпсэуныр 
ары. Иосифи, игъусэхэми ар къагурэIо, ау мыдрэ отрядхэр 
ары... Ма мыр,- Мосэ кIэрахъор шъузым фищэигъ,- 
имыщыкIагъэу къимых. КъызипхыкIэ... Сыд пIуагъэ уятэ 
ыIощтыгъэр?
- Зимые зыхьрэм дэмыхь, зие зыхьрэм дэшэс, ушэсыгъэмэ, укъызэкIэмыкIу! - ащ ежэщтыгъэ пIонэу кIэрахъор къыIихзэ, Гощэунае къыIуагъ, зи щымыхъоу 
гъэтырыр ыгъэпыти, ишъо Iалъмэкъ ригъэкIугъ.- Аущтэу 
оIомэ, Мос, къызэрыпIоу сызекIон, укъэмыгумэкI. Съездыр къэшъуухымэ, мыщ, Адэмые, укъэмыкIоу, занкIэу 
Николаевскэм къекIужь, Погибельнэм иотряд сыхэтыщт, 
Аграфена Демидовнар сибысымыщт.
ЩыкъкIэйкIэ удэкIмэ, бэкIэ Екатеринодар нахь блэгъагъ 
шъхьакIэ, Мосэ а гъогумкIэ мыкIоу Шъхьэгощэ щтыгъэ 
зэпырыкIыкIэ бжъэдыгъу гъогум техьагъ. Гощэунаий 
лIыр ымыгъэкIуатэу яунэкъощ Дэгужъыемэ яунэ сэлам 
щырихыжьи,  зишъхьарыхъон цыпэ жьым зэрилъасэу 
зы кIыб къэгъэзэгъэ шыум шъхьаныгъупчъэмкIэ кIэлъыплъэжьыгъ. Мосэ IукIот къэс зыгорэм тырих фэдэу Гощэунае ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, мэз пцIэнэ, чIыгу пцIэнэ дунэе 
шхъуантIэр джыри нахь шхъонтIэжьэу къыщыхъугъ.
ИлъэсыкIэ щылэ гузэгугъэми, ос телъыгъэп. Жьыбгъэ 
чъыIэу темыр лъэныкъомкIэ къикIрэм дунаир зэхицIыцIагъэу щтыргъукI къурпан. Лъэси, шыуи, кузэкIэти урамым 
теплъагъорэп, псырыкI гъуйри, чылэ гъунэри IыгъэкIэу, 

--- Page 456 ---

хэти фэбапIэм екIужьыгъэу къыпщэхъу. Дунэе чъыIэм 
лIыр зэрэхэхьагъэр арэп Гощэунае зыгъэгумэкIрэр, Мосэ 
щыгъын фабэкIэ фэпагъэ, мэзым зэрэчIэкIэу, Рязанскэм удэмыхьэми, уиджабгъукIэ бгъазэми, сэмэгумкIэ 
урекIокIыми, адыгэ чылэхэр Пщыщэ нэпкъ етэкъокIыгъэхэу 
щысых: Гъобэкъуай,  Нэшъукъуай, Джэджэхьабл, Къунчыкъохьабл, адыкIэ Пщыкъуйхьабл, Тэуй, Пэнэжьыкъуай, 
Едэпсыкъуай, Къэзэныкъуай, Шэбэнэхьабл, Пашковскэ 
станицэм пэблагъэу Пшызэ исэмэгубгъукIэ Лъэустэнхьабли, Тыгъургъоий, Козэти, нэмыкIхэри щысых. Адыгэмэ 
яхьакIэ егъэблэгъакIэкIэ хэт икъэлапчъэ Iухьагъэми, къыIуагъэкIыжьыщтэп, цIыфыгъэ пэгъокIыкIэ ежьри ахьакIэщт, 
иши къакъыр фабэм чIащэнышъ, анахь IусышIур ратыщт, 
пси рагъэшъощт, гъогу техьажьынэу хъуми, ишыонэзэтелъ 
пчъэIупэм къыфыIуащэжьыни, агъэшэсыжьыщт, изакъоу, 
шыу шъхьэзэкъопIыеу чылэм дагъэкIыжьыщтэп, бысымыр 
дэшэсынышъ, адырэ чылэ хэгъуашъхьэм нэс шъхьэкIэфэ 
дэкIуатэ фишIыщт. ЕгъэшIэрэ хьэкIэпэгъокIыкIэр, бысым 
намысыр джыри адыгэмэ ащыгъупшагъэп. УишIуи уипыий 
умышIахэу ипчъэIупэ уIухьагъэкIэ, нэмыплъ къыуихэу укъыIуигъэкIыжьыщтэп, ипчъэшъхьаIу узэребакъоу зэмышIуныгъэр щэкIодышъ, уихьэкIэгъахэу гъогу узтехьажькIэ, 
хэгъуашъхьэм укъыIуещэжьы, ибгъагъэ упэчыжьэу гъогумафэ къызыуиIожьырэ уж ежьэжьы. Ау етIани цIыф 
бзаджэ, хэтрэ лъэпкъ щыщми, дунаим темытэу хъурэп. 
ЗэшIуныгъэр агу илъэу, гукIэгъур къябэкIэу, жъалымыгъэр 
щымыIагъэмэ, мыщ фэдэу дунаир бырсыр хэтыщтыгъэп. 
Ежь Гощэунаий бзылъфыгъэ пэтзэ иIалъмэкъычIи кIэрахъо 
илъыщтыгъэп.
Ахэрэп Гощэунае зыгъэгумэкIырэр. ЗэмышIуныгъэр 
егъашIэм дунаим тетыгъ, ар цIыфитIу, гъунэгъуитIу, чылэгъуитIу, цIыф лъэпкъитIу азыфагу дэмылъыным пае, 
зы цIыфым нэмыкI цIыфыр ымыгъэпщылIыным фэшI, 
шъхьа фит кIэдэукIэ зыкъэзыIэтыгъэ большевикмэ ежь ыгу 
къызэриIокIэ, Мосэ ихьатыркIэ ахэщагъэ хъугъэ. Хэгъэгур 
тIо зыщыгощыгъэ  лъэхъаным, ятэ Индар зэриIощтыгъэу, зимые  ахьрэм  дихьыгъэп, зие зыхьрэм дэшэсыгъ. 
Гощэу нае зигъусэу шэсыгъэхэми къызэкIакIо яIэп, зыгу 
къижъэжъыкIхэу адырэбгъу лъэныкъомкIи къэуцугъэхэми 
тIыгъыр къышъоттыщтэп аIоу яIашэ упэпцIыгъэ къызэлъырахыгъ. Россие, Петроград лъэныкъом къизэрэфыгъэхэу 

--- Page 457 ---

яуIагъэ щагъэцэкIэжьынэу, ятетыгъо аубытыжьынэу Пшызэ 
шъолъыр къизэрэгъэбэнагъэх. Мосэ зыдэкIогъэ Екатеринодар лъэныкъо джахэр ары къин къыщызышIыхэрэр, 
Гощэунае игумэкI щыгъупшэн езымыгъэлъэкIрэр. Кубань 
и Советмэ яапэрэ съезд иIоф къызэрэщикI зэкIэри зэлъытыгъэщтыр. Ары шъхьакIэ, Кубанскэ войсковой правительствэм къалэм хабзэр щиIыгъышъ, Россием щытырадзыгъэ 
хэбзэжъыр Пшызэ шъолъыр щимыгъэуцужьы мыхъунэу 
уцугъэшъ, фэшIэщтымкIэ ылъэкI къыгъанэрэп. Шъэф 
зекIуакIэкIэ большевикмэ къадэпсэущтыгъэ меньшевикхэм 
анапэ зыфэдэри къагъэлъэгъуагъ, аIорэмрэ ашIэрэмрэ 
зэтефэжьрэп. ГущыIэкIэ большевикмэ адырагъаштэ аIозэ, 
Войсковой правительствэм дэпсэух, ащыщ зы нэбгыри 
агъэтIысыгъэп, аукIыгъэп.
Екатеринодар къалэ Iофым изытет къыщынэфагъэми, 
адырэ чIыпIэ зэфэшъхьафмэ афэмыдэу, Пшызэ исэмэгубгъу адыгэчIым къэзэкъ, иногородцэ, адыгэ Iофыр 
мафэ къэс нахь къин къыщыхъущтыгъ. Ащ Шэуджэн 
Моси ыгъэгумэкIызэ къалэм кIуагъэ, лIым къыриIуагъэхэри Гощэунае щыгъупшэщтыгъэхэп. Толмачевымрэ 
Ищенкэмрэ зэхащагъэ Филипповскэ дзэр ары къэзэкъхэми 
адыгэхэми ажэ дэмыкIыщтыгъэр. Мыдрэхэми аIощтымкIи, 
ашIэщтымкIи уцу яIагъэп. Апэ Филипповскэми, Царскэ 
Дарми, ахэмэ апэгъунэгъу чылэхэми, къутырхэми адэс 
баймэ ямылъку - яунэхэри, ячIыгухэри, ябылымышъхьэхэри - атырахыгъэх. IашэкIэ заухьазыры, ялIыкIохэр 
Iэшащэ ТIуапси, Ермэлхьабли,  Мыекъуапи агъэкIуагъэх, 
нэбгырэ зытIущ Донбас си аIофтагъ.  Мурзаев полковникыр зипэщэ отрядри Дани лов генералым Мыекъуапэ 
ригъэкIи ыгъэкIогъагъ шъхьакIэ, къызэхакъутагъ, ерагъэу 
Мурзаеври къаIэкIэкIыжьыгъ. КIымэфэ чъыIэр зэкъоумэ 
Екатеринодар екIунэу Филипповскэ дзэм зегъэхьазыры, 
гъатхэр къэмысзэ, Войсковой правительствэм иIоф амыухы 
хъущтэп, мэкъумэщышIэм ижъогъу, ипхъэгъу къэблагъэ, 
кIымафэм ос мэкIэ щтыр гъукIыкIэ  зыреутэкIыжьы шъхьакIэ, гъэтхамэр къызэрыу рэм ыгъэзагъэхэрэп. ЗэкIэми 
анахь Iофыр нэбгырэ мин пчъагъэу зэхэуцогъэ дзэм 
унэгъо телъытэу ылэжьын чIыгу джыри иIэп, ячылэ баймэ 
къатырахыгъэр, сыд ар, ахэмкIэ зыуи арэп. Пшызэ уикIэу 
Лэбэпэ къэзэкъмэ адэжькIэ зыбгъэзэн нахьи, Шъхьэгощэ 
лъэмыджым уикIэу Бжъэдыгъу адыгэ чылэхэр зэпырыптхъоу Екатеринодар уекIуныр зэкIэми анахь тIэсхъапI. Ащ 

--- Page 458 ---

нэмыкIэу дзэм къыкIэIэщт мылъкуи, чIыгуи хъоеу къикIыщт, 
улъэсын нахьи, ушыумэ нахьышIу, узфэеши ибгъотэщт, 
мощ фэдиз дзэкIолIмэ ябгъэшхыщт гъомылэри уздэхьэрэ 
чылэ пэпчъ къыдэкIыщт. ЕтIани а черкес жъугъэу жъокIупIэ 
дэгъухэр зыIыгъхэм, икъун зэряшIугъуагъэр, зягъэшIэжьыгъэн фае...
Мосэрэ Погибельнэ Иосифрэ зымафэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофмэ Гощэунай ягупшысэ къэсми унэм 
имысыжьышъу мэхъу. Филипповскэ иногородцэ дзэр 
къытэкIущт, тызэрип хъощт, таукIыщт аIошъ, адыгэхэми 
байхэр яджэнджэшэгъухэу къатефэрэр къызтырагъанэрэп - ахэми зыбгъукIэ зауIэшы, ефэндхэр, мылъкукIэ 
лъэрыхьхэр зипэщэ хасэхэр чылэмэ ащызэхащэх. Чылэгъо 
хасэ пэпчъ къэзэкъ бай лIыкIо шыу заулэ хэмылажьэу, къыщымыгущыIэу къыхэкIрэп. Ащ фэдэ хасэхэр бжъэ дыгъу 
чылэхэу Гъобэкъуаий, Нэшъукъуаий, Джэджэхьабли, 
Къунчыкъохьабли анэмыкIэу кIэмгуе къуаджэхэу Улапи, 
Джамбэчыий, Хьатикъуаий ащызэхащагъ. Хъаныкъо Къылыщджэрыий иадыгэ полк зэхэщэгъэнымкIэ ащ ишIуагъи 
къэкIо. Зышъхьэ, зибын, зичIыгу къэзыухъумэжьыщт 
быслъымэныр большевик лъапцIэмэ, мардж, апэрэуцужь 
аIошъ, Бгъэлыбэ Къаиди, улэпэ ефэнд цIыкIуми ажэ пшъырэп, КъурIаныр аIыгъэу тхьэлъэнэ къекIокIэу Хъанкъом 
къыдакIухьэ. Непэ филипповцэхэр къытэмыкIухэмэ неущ 
къытэкIущтых адэмыехэми аIо. ГъэшIэгъоныр верст пшIыкIутф-тIокIыкIэ апэчыжьэ филипповцэмэ арэгущыIэх нахь, 
ащ щыщ ятIонэрэ отрядэу Погибельнэр зипащэм игугъу 
ашIрэп. Ахэр Адэмые узэрэдэкIэу, БлэгъохэхыпIэм ыкIыбкIэ щыс къутырым дэсых. Адырэ адыгэ чылэмэ анахьэу 
Адэмые Iоф хэт - филипповскэ дзэм ипчэгупIэ шъыпкъэ 
ис, ыпшъэкIи, икIахэкIи, Шъхьэгуащэ уикIми, Рязанскэ 
нэсыжьэу, къэухъурэигъэх. ДжырэкIэ зи къараIогорэп, 
ежьхэми хъущтыр амышIэу унэмэ зараушъэфэжьыгъ.
Гощэунае зыдакIорэр иунэкъощмэ ариIуи, унэм икIыгъ. 
Сыхьат гъогу пае ПэтIращ згъэгумэкIынэп, Цызанэхэр 
зыдэщыс лъэныкъомкIэ мыкIоу адырэ урам нэшъу IудзыгъэмкIэ Гощэунае чылэм дэкIзэ, чэу къуапэм дэжь щыт 
лIитIумэ ябгъукIуагъ.
- Дэгужъыемэ япхъуба мор?
- Ары, Гощэунай. Шэуджэным ишъуз.
- Мы дунэе Iаем тэ кIора сэIо?

--- Page 459 ---

- Плъэгъурэба фабэу зэрэфэпагъэр?
- ЧъыIэ сIорэп сэ.
- ЬI-ы, ара зыфапIорэр? КъызгурыIуагъэп...
- Хъунэп шъыу, моущтэу бзылъфыгъэр изакъоу гъогу 
тедгъахьэу. Зыгорэм егъэгумэкIыми тшIэрэп, тегъэупчI, 
шызэкъокур хьазырэу щыт.
- Апэрэу пшIошIа Гощэунае изакъоу гъогу зытехьэрэр?
- Бзылъфыгъэба, бетэмал!
- Бзылъфыгъэми, хъулъфыгъэмэ амышIэн ешIэ. Ащ 
имыжыкъ гущыIакIэ изакъоми. Зымафэ Николаевскэ маслобойкэм дэжь мыжыкъмэ адэгущыIэу зэхэозгъэхыгъагъот 
ар! ЖэкIэ къыгъаплъэщтыгъэх... Погибельнэ плъыжьри 
ахэтыгъ ащ.
- Сыд ариIощтыгъэр?
- КъызгурыIуагъэкIэ огугъа мощ имыжыкъыбзэ. Ау сэ 
сишIошIыкIэ,  адыгэ тхьамыкIэхэмрэ къэзэкъ тхьамыкIэхэм рэ зэгуахьэхэу иногородцэ мыжыкъмэ язэощтэп, тхьамыкIэр тхьамыкIэм езэожьыщтэп ыIощтыгъэу ары. Сыд 
етIани ащ ыIощтыгъэр?.. КIо джары...
- Аущтэу ыIощтыгъэмэ, бзылъфыгъэ делэп, тэрэз 
ыIощтыгъэр. Дэгужъыехэр арымырми Iуш лъэпкъых, яхъуи 
ябзи ары. Олахьэ мыхъун изакъоу къутырым дгъакIоу. 
НекIо, Наныхъу, кур зэкIэтэгъашIи нэтэгъэгъэс.
- Утемыщыныхь, ащ кIэрэхъо шIуцIэшхо зэриIыгъыр 
ошIа?
- Ы-ы, Наныхъу!.. 
- Ары, ары, умыгъэшIагъо. Ащыщ горэм Гощэунае 
къыIорэр ыгу римыхьэу тучанмэ сшIэрэп хьауми турчанкмэ 
сшIэрэп,  сыд  щыщми гущыIэ дыс къыфидзыгъэу къычIэкIын, Гощэунаеу плъэгъурэм икIэрэхъо шIуцIэ къызырепхъотым, олахьэ мо лIышхоу плъэгъурэм Погибельнэ 
плъыжьым ыкъогъу зыкъуидзэжьыгъагъэм!
- Ы-ы? Ашъыу ар хъунэп! Олахьэ гъэшIэгъоным къэпIуагъэр.
- СынитIукIэ джар мо бзылъфыгъэм еслъэгъулIагъ.
- Удэ некIо, Наныхъу, псынкIэу кур зэкIэтэгъашIи, 
Гощэунае Шъэотыкъым икъутыр тэгъащэ. Е зиунагъо 
бэгъон, тфэгущыIэнэу а зыр ари мы чылэшхом къыдэкIыгъэр! ТхьамыкIи баий апшъэ ралъэшъожьыгъэшъ, 
таукIыщтми тарагъэукIыщт мыхэмэ! ИщыкIагъэмэ, тэри 
дедгъэщтэн, шыхьатэу тытеуцон. ТхьамыкIэр тхьамыкIэм 

--- Page 460 ---

кIэрыуцоу, бетэмал, зыщезэожьрэ зэманэп джы! НекIо, 
Наныхъу, елбэт!
- Аущтэу оIомэ, Рау, некIо, сэра мыхьазырыр!
Раурэ Наныхъурэ шызэкъоку псынкIэкIэ Гощэунае 
кIэлъежьагъэх.
Екатеринодар Совет съездым Шэуджэн Мосэ къикIыжьмэ Филипповскэ дзэр зыдэлъ лъэныкъомкIэ кIонэу 
игухэлъыгъ шъхьакIэ, шIоигъор къыдамыгъэхъоу, нэмыкI 
чIыпIэкIэ зигъэзэн фаеу хъугъэ.
Съездыр къызэIуахынкIэ мэфэ зыщыплI иIэу гъогу 
зэрэтехьагъэм Мосэ кIэгушIужьыгъ, ау ежь зэрэфэягъэу 
ГъобэкъуаекIэ ыгъэзэнэу хъугъэп. Пщыкъуйхьаблэ зыщыдэхьащтым, пхъэшI лIыжъ горэм зеупчIым, Гъобэкъое 
лъэныкъом шыухэр, тэчанкэхэр, фаэтон гъэкIэрэкIагъэхэр 
зыкIызэрэфхэрэр къыриIуагъ. Ежь ышъхьэкIи зэгуцафэщтыгъэр къэнэфагъ.
- Екатеринодар дэс адыгэ байхэр ГъобэкъуаекIэ зэлъыуагъэх.
- Сыд зыуж итхэр?
- Филиппов лъэпцIэ иногородцэ дзэр къагъэкIощтэп.
- Сыд аIони, тят? - зи ымышIэ фэдэу Мосэ зишIыгъ.
- Алахьэм симыукIи, ошъогум укъизыгъа сэIо, сикIал, 
дунаим щыхъурэр умышIэу? - лIыжъым Мосэ иупчIакIэ 
ыгъэшIагъоу, ыкъоу къычIэкIын, кубгъум гот шыум фыреплъэкIыгъ, бэ тыримыгъашIэу къыпигъэхъожьыгъ: - О 
слъэгъурэр уигъуй-мэз къычIэкIыкIэкIэ Адэмые укъикIэу 
ары, ау зыхъурэм, аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, 
Iофмэ уащыгъозэн фае. КъызэраIорэмкIэ, адэмыемэ 
яIофи шIоп. Хьауми, сикIал, сыхэукъуа? НэмыкI лъэныкъуа 
укъыздикIрэр?
- Адэмые джыдэдэм сыкъызэрикIырэр шъыпкъэ, ау 
нахь чыжьаIоуи сыкъекIы.
- Адэ Адэмые, хьакIэ, Iофхэр сыдэу щыщытых?
- Сыд фэдэ Iофха, тят, укъызкIэупчIэрэр? - Мосэ 
щхыпцIыгъэ.- Джы Iофхэр бэу зэхэлъых, ащыщэу укъызкIэупчIэрэр сшIэрэпышъ ары,- кIилъэшъужьыгъ Моси.
- МэкъумэщышIэр бэмэ агъапэ, ау тэ тызгъапэрэр 
джы зы Iофы... Сыд пIуагъэ, кIал,- ыкъо еупчIыжьы,- ащ 
раIорэр?
- Революц сIуагъи.

--- Page 461 ---

- Ары, революц пIуагъэ... Адэ, хьакIэ,- псынкIэу 
пхъэщэ лIыжъым зыкъызэблехъу, мыгузажъоу чысэр 
къырехышъ, мыжьыбгъэопIэ ку натIэмкIэ тутыныбжъэ 
щещыхьэ,- чыжьэу укъикIэу пIуагъэ, тыдрэ чыл, хэтмэ 
уащыщ?
- Шъхьащэфыжьым сыкъекIы.
- Шъхьащэфыжьым укъекIмэ, чыжьэу укъекIы, сикIал. 
УхьэкIэ шъыпкъ о. Арэу къычIэкIын тиIофмэ уазкIыщымыгъуазэр.  ШъуалъэныкъокIэ хэт хабзэр зыIыгъыр? - лIыжъым тутыныбжъэр ыкъудыий игуапэу Iугъор ыпэкIэ 
къыритIупщыжьыгъ: - Ары, ары, шъори талъэныкъо 
шъуфэдэкIэ  сенэгуе,- мэфэныкъор бел, адрэ мэфэны къор  красн, арба? Мары, моу гъуим укъычIэкIыным 
ыпаIо кIэ шыу куп чылэм дэчъыжьыгъ. Адыги, къэзэкъи 
зэхэпхъагъэ, зэIукIэ ашIыгъэн фае.
- Хэт шъуIуа ахэр?
- Хэтынха, большевикхэр арыхэп. Ахэмэ быракъ плъыжьыр ренэу зыдаIыгъ. Мыдырэхэр адыгэ-къэзэкъ шыу 
зэхэпхъагъ сIуагъи. Лъэустэнхьэблэ Хъаныкъо Къэплъан 
ныбэшъури ахэтыгъэкIэ сенэгуе, ы-ы, кIал, сыд пIорэр о? 
Ары, ары ахэтыгъ, а къундысыу ныбэр ишы тесыкIэкIэ 
къэсшIэжьыгъ сэ! Мыдэ, хьакIэ, Хъаныкъор Iофэп, ащ ишы 
тесыкIэ ыкIэм факIокIэ сенэгуе, ащ нахьи нахьышIу шъуичылэ Шэуджэн Мосэ икъэбар тэгъашIи, игугъу дэгъукIэ 
лэжьэкIо-псэуакIомэ ашIэу бэрэ зэхэтэхы. Пщыкъуйхьабли 
къыдэхьагъэу аIо, сыдэмысэу тефагъэщтын, слъэгъугъэп. 
Ярэби псауба, а лIы шIагъор?
- Псэу, тят, псэу,- сэры ар ыIоныр Мосэ къыригъэкIугъэп.- Тыгъуаси непи Адэмые сыщыIукIагъ, сыдэгущыIагъ, 
зэраIорэ шъыпкъэу большевикми ахэт, хабзэр Екатеринодар щызыIыгъ Войсковой унэшъошIри шIэхэу къалэм 
дэтфыщт еIо,- укIытэм къыхэкIэу, зы куп Мосэ къыпчъыгъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Шэуджэныр зимахъулъэ адэмыемэ адэжь къэкIуагъэу щыI. Дэгужъыемэ япхъоу Гощэунай 
зыфаIорэми Шэуджэным къыкIыримыгъэчэу, зыпылъ 
Iофым дырегъаштэу аIуагъ... Олахьэ гъэшIэгъоным адыгэ 
бзылъфыгъэм ар ышIэныр!
- КъебгъэкIурэба,тят?
- КъебгъэкIурэба пIуи? Олахьэ мощ янэ,- ыкъо Iэ 
фи шIыгъ,- ар пфимышIэн. СикIэрэхъожъ къэсштагъэу 
зилъэгъукIэ, адрэ унэм чIэлъэдэжьы. Ашъыу ар хъуна, 

--- Page 462 ---

хьакIэ, сыд пIорэр, къесымыгъэкIу мэхъуа? Джырэ зэман 
хэти Iашэ къыштэн фае, арымырмэ тыщагъэIэщтэп. КъесэгъэкIу, къесымыгъэкIу мэхъуа, сэ сизакъоп, бэми аIоу 
зэхэпхыщт. ЗыгорэкIэ, хьакIэ, Гощэунае, джа Шэуджэным 
ягуащэ уIукIэмэ, сэ сцIэкIи, изекIуакIэ игъоу зылъэгъурэмэ 
ацIэкIи аферым сфеIожь!.. БлэкIыгъэ зэманым тятэжъмэ 
арашIагъэр Филипповскэ дзэ зепхъуакIом къытарэмышIи, 
большевикмэ лэжьэкIо-псэуакIомэ афашIэнэу зыфаIохэрэр 
Iофыгъо дышъэба! Тэра чIыгу фэмыер? Тэра зилэжьыгъэ 
зымышхыжьыщтыр? Мы плъэгъурэр зэкIэ, нэм къыубытырэр зэкIэ типщы цIыкIу ий. ПхъэIэшакIэ ыIыгъэу, пхъэу, 
Iожьэу, мэкъу аргъэн пигъэчъэу цIыф ылъэгъугъа? Ылъэгъугъэп, нибжьи ылъэгъунэп! Мы пхъэ кухьэр зыфатщэрэр 
хэтэу пшIэра? Джа пщы шъошIо цIыкIоу тиIэр ары. Пхъэ 
кухьищ зыфэтшIырэм, яплIэнэрэм ызыныкъо тищагу едгъэолIэным тыфит. Джары ичIыгуи зэрэфэдлэжьрэр. ЕтIани 
джа къытэкIущт иногородцэ мыжыкъмэ чIыгу тихъоеу, 
зыдэтхьыжьыщтыр тымышIэу, тшъо тикIыгъэу къашIошIы.
- Къэзэкъ баймэ шъуагомыхьи, тят, а зыфапIорэмэ 
зи къышъуашIэн алъэкIыщтэп.
- Олахьэ сымышIэрэ. Къэзэкъ бай, тхьамыкI щыIэжьэп 
джы.  Ахэр  арэу аIо тиухъумакIохэу тыкъызфэнэжьыгъэхэр. Чэщи, мафи Пашкэ къэзэкъхэр уцухэрэп. Чылэм 
дэкIыжьыгъ зыфэсIуагъэхэри ащ къикIыгъэнхэ фае.
- Тыдэ къикIыгъэхэми, сыд аIуагъэми, тят, къэзэкъмэ, 
мылъкум щигъэкIыгъэ адыгэмэ зяшъумыгъэгъапцI, тхьамыкIэмэ къакъот большевикмэ адэжькIэ зыжъугъаз.
- ЗяшъумыгъэгъапцI пIоныр, хьакIэ, къэIогъошIу...- 
пхъэщэ лIыжъыр ышъхьэ кIэпIэстхъэжьыгъ, тутыныбжъэ 
лъэдакъэу чIидзыжьыгъэри Iэшъо цокъапэмкIэ чIыгум 
щигъэкIосэжьыгъ: - ЕтIани а большевикэу зыфапIохэрэр 
тэ щыIэха? Сыоплъышъ, хьакIэ, уикъэгущыIакIэкIэ ахэмэ, 
большевикмэ, уащыщкIэ сенэгуе. Шыу закъокIэ мы слъэгъурэмэ ахэпшIыхьан щыIэп.
- Угу умыгъэкIоды, тят, тышыу закъоп, шъори шъукъытхэтыжьмэ, шыу мин пчъагъэ тэхъу. ТапэкIэ къикIэу 
тыкъэзгъэуцужьын дунаим тетэп!
- Ара? Ащыгъум, олахьэ дэгъум. Алахьэм жэ мафэ 
урегъэгущыIыкI, сикIал! Тэри ары тызфаер. Къыткъоуцонрэ 
тызкъоуцонрэ тэри тищыкIагъ,- ардэдэм ошIэ-дэмышIэу 
лIыжъым ышъо къызэокIыгъ, щыгъупшагъэ горэ ыгу 

--- Page 463 ---

къэкIыжьыгъэу Мосэ къеплъи, къеупчIыгъ: - Арэп, хьакIэ, 
большевикхэба Филипповскэм дэлъы дзэр?
- Ибэ нахьыбэр лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэх,- япащэхэр большевикых Мосэ къызэрэфэмыIошъугъэр 
ежь-ежьырэу шIогъэшIэгъонэу егупшысэжьзэ лIыжъыр 
къеупчIыгъ:
- Ар дэгъу зэрэлэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэхэр. Япащэхэр? Япащэхэр хэтых?
- Япащэхэм... Япащэхэм Погибельнэ большевикым 
фэдэхэр ахэтых.
- Ар лIы дэгъу аIо, а плъыжьым игугъу шIукIэ зэхэтэхы. Адрэ Толмачев зыфаIорэр?.. Ищенкэр?.. Рязанскэм 
щыхьакъу-жъокъухэрэр?
- Ахэми большевикмэ такъот аIо.
- Большевикмэ уакъот къодыекIэ хъущтэп, уахэтын 
фае, ашIэрэр адэпшIэн, ашхырэр адэпшхын фае. А дзэм 
фэгъэхьыгъэу къаIорэм шъыпкъэ хэлъкIэ сенэгуе...- 
лIыжъым тутын чысэр къыштагъ шъхьакIэ, шъхьэпсыр 
къымытIатэу джыбэм рилъхьажьзэ, шъхьэр ыгъэсысыгъ.- 
Зэман хьылъ. Зэман гумэкIыгъо тыхэт. Сыдэу пшIын, 
ахьрэми  сахьы  еIо, зыхьрэми схьырэп еIо. Алахьэм 
ыIуа гъэр хъун. Мыщ тыщыткIэ шIуагъэ иIэп, некIо, хьакIэ, 
къеблагъ!
- Тхьауегъэун, тят, непэ Едэпсыкъуае сыдэмыхьэ 
хъущтэп,- Мосэ шэсыжьыгъэ,- шъугу шъумыгъэкIоды, 
зикIапсэ баймэ ахъокIхэрэм зыбгъу лъэныкъо зышъушI! 
Шъузэпэш шъосэIо.
- Тхьауегъэпсэу. Модэ кIэлэ хьакIэр гъэкIуат, гъуим 
чIэщыжь.
Шэуджэн Мосэ Едэпсыкъуае зыдахьэми, ащ чэщ 
щырихи,  ятIонэрэ мафэми, чэщми Тыгъургъой зыдэсми 
пщыкъуйхьэблэ  пхъэщэ  лIыжъыр щыгъупшэщтыгъэп. 
Адыгэ лIыжъри, нэмыкIэу зыIукIагъэхэри зыгъэгумэкIыщтыгъэ Филипповскэ революционнэ дзэр ары Мосэ ышъхьэ имыкIыщтыгъэр. Дзэм ипащэ Толмачевми, Советым 
итхьамэтэ Ищенкэми, Николаевскэ революционнэ отрядым 
ипэщэ Погибельнэми Мосэ аIукIагъ. Отрядэу зэхащагъэмэ 
ягухэлъ укIэупчIэжьынэу щытыгъэп, Филипповскэм, Царскэ 
Дарым, Николаевскэм, Еленовскэм, нэмыкI иногородцэ чIыпIэхэм ащыгъэIэгъэ быракъ плъыжьым зэлъиугъоигъэхэу, 

--- Page 464 ---

ащ инамыс чIэтыгъэх. Баймэ ячIыгу къаIыхыгъэныр, зэфэдэу 
лэжьакIомэ афэгощыгъэным фэшъхьафэу Екатеринодар 
екIунхи, хэбзэжъыр зыгъэуцужьын зигухэлъ Войсковой 
правительствэр тырадзынэу загъэхьазырыщтыгъ. Ау дзэм 
зыхахьэм, мэкъумэщышIэ дзэкIолIмэ задэгущыIэм, адыгэхэми,  къэзэкъхэми  афэгъэхьыгъэу имыщыкIэгъэ Iаджи 
аIоу зэхихыгъэ. МэкъумэщышIэ уIэшыгъэхэу быракъ плъыжьым зэриугъоилIагъэхэм язэкъуагъэп ащ фэдэ зэхэдз 
зимыIэ федэкъэкIо чIыгу техыныр зигупшысагъэхэр, дзэм 
иIэшъхьэтетмэ ащыщ зырызхэми ар аушъэфыщтыгъэп, 
мэкъумэщышIэ мыгъэсэгъэ-емыджагъэмэ агу къегущыIыкIы аIоти, адырагъаштэу къызщыхэкIыщтыгъэхэри 
мэкIагъэп. АщкIэ Рязанскэ отрядымрэ Белореченскэ-Ханскэ отрядымрэ Iофыр ащыхъэтагъэп. МэкъумэщышIэ 
дзакIомэ апашъхьэ зэIукIэ щашIы къэсми, адыгэ нэмыкI 
ажэ дэлъыгъэп. Джа отрядмэ адэжь зэрэщымыIагъэм, 
япащэмэ зэрадэмыгущыIагъэм пае Мосэ ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьы, Iофыр Ищенкэмрэ Толмачевымрэ апашъхьэ 
мызэу-мытIоу къыщимыIэтыгъэу щытэп, ащ фэдэ Филипповскэ революционнэ дзэм къыхэмыхьанэу, игъусэгъэ 
Погибельнэм зэхихэу гущыIэ къыратыгъ. Арэущтэу къыраIуагъ нахь мышIэми, джа отрядмэ Мосэ ахэхьан фэягъэ. 
Дэгъуми, дэйми къэбар мыIу щыIэп, зыгорэ къанэмысыжьыщтыгъэмэ, ащ фэдэу, зыIукIагъэ пэпчъ къыраIоу, адыгэхэр ыгъэгумэкIыщтыгъэхэп. Муары, Филипповскэ дзэр 
къытэкIущт, тызэрипхъощт ыIуи Хъанкъо Къылыщджэрые 
адыгэ шыудзэ зэхищэу Мосэ Николаевскэм щызэхихыгъ. 
Хъанкъом мылъкушхо иI шъхьакIэ, сыда зи зимыIэхэ адыгэ 
тхьамыкIэхэр ибыракъ чIэгъ зыкIычIэуцохэрэр? Адыгэхэмрэ 
къэзэкъхэмрэ Гъобэкъуае дзэ щызэхащэу тыгъуаси, тыгъоснахьыпи зыхэхьэгъэ чылэхэм ащызэхихыгъ. Чылэ пэпчъ, 
баий, тхьамыкIи иIэп, шыу щэкI-шъэныкъохэр адэкIых.
Iашэр зэпаIэтэу, хъущтыр зыхъухэкIэ, Iофым зи хэпшIыхьажьын плъэкIыщтэп. Екатеринодар сызэрэнэсэу, 
съездыр рамыгъажьэзэ, мы Iофыр большевикмэ апашъхьэ 
къыщыIэтыгъэн фае. Филипповскэ революционнэ дзэм, 
большевикмэ анэмыкIэу, меньшевикхэри, эсерхэри, анархистхэри,  нэмыкI къумалыгъэ  зезыхьащтхэри ахэхьагъэхэкIэ енэгуягъо. Унэшъо пытэм дзэр имыгъэуцомэ, шIуагъэу 
зэрахьащтым лые бащи къыдэкIощт. Мыхэр зэкIэ Иван 
Прохорович Пузыревым фэмыIотагъэхэ хъущтэп. Съезд 

--- Page 465 ---

пашъхьэм къихьэгъэн фаех, большевик комиссар заули 
афэгъэкIогъагъэмэ дэгъугъэ.
Мосэ иш Козэт бысымым дэжь къыдини, къуашъокIэ 
Пшызэ зызэпыраригъэщыгъ. Пашкэ станицэр иджабгъукIэ къанэу къэлэ гъунэ урамымкIэ трамваим екIущтыгъэ, 
омакъэхэр чыжьэкIэ къэIухэу Мосэ зызэхехым. Революцие 
зыщыкIорэ хэгъэгум изы чылэми, изы къалэми омакъэ 
щызэхэпхыныр бгъэшIэгъожьынэу щытыгъэпти, Мосэ 
къыридзагъэп. Трамваим итIысхьани мэшIоку станцием 
дэжь щикIмэ, съездыр зыщыкIощт унэр чыжьэжьэп.
Къэлэ пчэгумкIэ трамваир лъыкIуатэ къэс омакъэхэр 
нахьыбэу къызэлъэIух, къэзэкъ шыу заули зэрэфы. Муары, 
урам къуапэм джыри шыухэр къыкъозэрэгъэхыгъэх. 
ДзэкIолI заули лъэсэу мэшIоку станциемкIэ мачъэ. IитIур 
кIыбымкIэ щыпхыгъэу лIы горэ жандармитIумэ афы. 
Мыхъун горэ къалэм къызэрэдэхъухьэрэр Мосэ къыгурыIуагъ. Урам къэгъэзэгъум дэжь, мэшIоку станцием 
нэмысыпэу, трамваим ичъэ зыщегъакIэм, Мосэ ипкIыгъ, 
апэ къыпэкIэфэгъэ лIыми еупчIыгъ:
- Хэта мо афрэр?
- Большевикын фае. Пчэдыжь щегъэжьагъэу ащ 
нахьрэ Iоф яIэп,- зэупчIыгъэр гущыIэрыеу къычIэкIыгъ,- 
большевикмэ я Совет съезд къекIуалIэхэрэр аубытых, 
зэбгырафых.- Муары джыри зыгорэ къащэ...
Урам къуапэм зэрэкъохьагъэм лъыпытэу Мосэ икIо 
ригъэхъугъ, етIанэ щагу горэм зыдидзи, адрэ урам нэшъум 
техьагъ. Тэ кIощт? Хэт дэжь къыщыуцущт? Мосэ къалэм 
нэIуасэ щыриIэп. Пшызэ зэрикIэу адыгэ чылэ закI шъхьакIэ, 
мэфэщэджагъоу къошъо икIыпIэм уIухьанкIэ щынагъо. 
Амал иIэу, къэлэ пчэгур пакIошъ, къэлэ хьанэ-гъунэм 
зыкъибгъанэ хъущтэп. Мосэ елъэкIонми, мэшIоку станцием чыжьэу IукIы шIоигъуагъэп. Джа закъор ары къалэм 
узэрэдэкIынэу щыIэр, ау сыдэущтэу мэшIокум зыпидзэщт? 
МэшIоку станциер зыдэщыт лъэныкъор ары къэзэкъ шыухэ ри зыдачъэщтыгъэхэри, къыздичъыжьыщтыгъэхэри. Ау 
етIани пшъхьэ пIыеу урамым утетын нахьи, цIыфхэр зыщыбэ 
станцие лъэныкъомкIэ ущыIэмэ нахьышIу. Ардэдэм Мосэ 
Лысовоимрэ Аслъанрэ ыгу къэкIыгъэх. Ау сыдэу пшIын, 
ахэр Ермэлхьаблэрэ Ростоврэ азыфагу дэтых.
Къакъыр натIэ горэм дэжь Мосэ щетIысэхи, ышIэщтым 
егупшысэу заулэрэ щысыгъ. ХэпшIыкIэу къэлэгумкIэ 
къыщыIущтыгъэ омакъэхэри нахь макIэ хъугъэх, кIымэфэ 

--- Page 466 ---

мэфэ кIакоми ригъэзыхэу ыублагъ, сыхьат горэмкIэ мэзахэ къэхъущт. МэшIоку станцием екIумэ, мэзэхэ дэкIэу 
къалэм дэкIыжьын ылъэкIыщт. МэшIокур тыдэ орэкIо 
фаеми, Лэбапэ зэрэнэсэу къыпыпкIыжьынышъ, адыкIэ, 
Пшызэ узэрикIэу, Хьатикъуае щыс. Гощэунае къызщежэнэу зыфиIогъэ Николаевскэм унэсынкIэ верст заул ныIэп 
къэнэжьрэр. Мафэм фэдэп чэщыр, уауж къэзыфын щыIэп, 
етIани неущ тхьаумаф.
Мосэ мэшIоку вокзалымкIэ мыкIоу, вагон къутагъэхэр 
зыщызэхэтым хэхьагъ. Пчъэ зыIумылъыжь вагон горэм 
ихьи, гъуанэм иплъызэ, иIоф зытетыр зэригъэшIагъэ. 
КIэлъыплъэмэ ехъуапсэзэ, цIыфхэр зезыщэрэ мэшIокур 
станцием текIыгъ. Ежь Мосэ зыфаер, ехъуапсэ шъхьакIэ, 
мырэп, хьылъэзещэ мэшIокур ары, зыми укъимылъэгъоу 
узфаем уищэщт, ащ фэдизэу жандармэхэри пылъхэп.
Сыхьат фэдиз тешIагъэу Мосэ зыфаер къыдэхъугъ. 
Хьылъэзещэ вагон къогъу горэм къосэу ЛэбапэкIэ макIо. 
ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъор, зы гъогу нахь хъурэпышъ, 
станциемэ, мэшIоку зэблэкIыпIэ чIыпIэмэ бэрэ ащэты.
Мосэ нэфшъэгъо кIасэмэ адэжь Лэбапэ къынэсыгъ, 
мэшIокур къэуцугъо имыфэу къызепкIым, къежэщтыгъэ пIонэу, жандармэ закъоу щытым пэIуфагъ. Тхылъэу 
ыIыгъхэр къыфиштагъэх шъхьакIэ, вокзалым ымыщэу 
къышIокIыгъэп:
- СэшIэ сэ узфэдэ черкесыр!
- Николаевскэ сыдэс, ори пшIэн фае, чыжьэп ар.
- Николаевскэ сымышIэ мэхъуа, сэшIэ, большевик 
кIуапI.
- Ахэмэ сащыщэп сэ. ПшIошъ мыхъумэ, Пшызэ узэрикIэу Хьатикъуае щыс, уяупчIымэ къыуаIощт...
- КъыуаIон ащыгъум,- жандармэ пакIэр щхыпцIыгъэ.- 
Черкесхэм, шъусымышIэу щытэп, шъуибаий, шъуитхьамыкIи шъукъызэрэгъэгъунэжьы шъо. Черкес тэрэзыр 
шым тес нахь, вагон мэзахэмэ арысрэп. Умыгузажъу, 
черкес, умыгузажъу, узфэдэр къэозгъэIощтмэ шIэхэу 
уястыщт,- джыбэ сыхьатыр къызэтыригъэпкIи, еплъыгъ,- 
Екатеринодар сыхьаткIэ мэшIокур къикIыщт, жандармэу 
кIыгъумэ уястыщт.
Екатеринодар къикIыщт мэшIокум игугъу къызешIыр 
ары Мосэ иIоф зэрэмыхъатэр къызгурыIуагъэр. ЗэригъэлъэIузэ тIэкIурэ ыIыгъыни, ытIупщыжьын шIошIыгъ 
шъхьакIэ, ащ фэдэ гукIэгъу зыхэлъ цIыфэп зыIэкIэфагъэр. 

--- Page 467 ---

Шъхьаныгъупчъэ закъо нахь зыхэмылъ унэу нэбгыритIур 
зэрысыр Мосэ къызэпиплъыхьагъ. Шъхьаныгъупчъэр гъучI 
хъагъэкIэ гъэпытагъэ, пчъэри бгъуитIумкIэ, пчъаблэмэ 
анэсыжьэу, тенэч фыжькIэ IулIагъэ. КIуапIи чъапIи иIэп, 
зызэригъэсысыгъэм лъыпытэу жандармэ пакIэр кIэрахъом 
теIабэ, фэгубжы.
- Вин Тикова Едыга знаемо? - ошIэ-дэмышIэу жандармэр Мосэ къеупчIы;.
- Знаю Тыкова Едыга. А что? - зэришIэрэм пае къытIупщыжьын шIошIэу Мосэ мэгушIо.
- Фу, вонэ погани чиловик, вор, конокрад! Вонэ убив 
мово батьково брата. Я тоби чэркэсово морда тоже убив 
бы. Но служба е служба,- ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьзэ, 
жандармэ пакIэр гъумтIымыгъэ, ахэмэ ауж иIоф къызэримыкIыщтыри, псаоу къанэмэ зэрэгушIон фаери Мосэ 
къыгурыIуагъ.
Зым IэкIахмэ адрэм IэкIалъхьэзэ, нахьыбэрэмкIэ 
ра шIэщтри амышIэу, атIупщыжьынкIи къырамыгъэкIоу, 
Шэуджэн Мосэ тхьэмэфэ псау къыращэкIыгъ. Кубань 
Советым иапэрэ съезд илIыкIо пчъагъэхэр Войсковой 
правительствэм Екатеринодар зэрэщигъэтIысыгъэхэр, 
зэриукIыгъэхэр Батайскэ вокзалым Мосэ щишIагъ. Гъэзетэу къыIэкIэфагъэм ащ нэмыкI къэбари къырихыгъ: 
Екатеринодар нэмысыгъэхэ е къаIэкIэкIыжьыгъэхэ лIыкIохэу 
Гулькевичи мэшIоку станцием щызэIукIагъэхэм Кубань 
Советмэ яапэрэ съезд зэрэщызэхащагъэр, ау Никитенкэ 
анархистым Iоф зэрэщаримыгъашIэрэр къеIопщы.
Ащ фэдизэу Гулькевич чыжьэп, мэшIокукIэ сыхьат 
зытIукIэ унэсыщт. Сыд Мосэ иамал? Сыд ышIэхэн? Хъущтыр 
орэхъу, моущтэу щысын нахьи зэIэпахэу зыкъыраригъэщэкIын нахьи, гъэзетыр къезытыгъэ къэрэгъулэм ебэнэу 
хэхьажьмэ нахьышIу: е аукIын, е псаоу аIэкIэкIыжьын. Ар 
зишIэщтыр цIыфзещэ мэшIоку горэ станцием къытелъадэу 
перроныр цIыф жъотыпIэ хъумэ ары. Непэрэзымафэм 
Мосэ гъучI хъагъэ зыIулъ шъхьаныгъупчъэм IукIыгъэп, 
хэт ышIэра, Лысовойри Аслъани зэрыс мэшIокур мыщкIэ 
блэкIы, ахэмэ анэмыкI нэIуасэ горэм къылъэгъункIи мэхъу.
Мосэ зажэщтыгъэ мэшIокури IуфэфыкIэу станцием 
къытелъэдагъ, цIыфхэми зыкъыратэкъугъ. Къэрэгъулэм 
Мосэ тутыныбжъэкIэ елъэIугъ, къызэрэфещэеу еонышъ, 
хигъэфэщт. Мосэ шъхьаныгъупчъэм зеплъым, адыгэ 
цыяшхъо зыщыгъ лIы зэтегъэпсыхьагъэу зыбгъэ креститIу 

--- Page 468 ---

хэлъыр инэIуасэу къыщыхъугъ. Дышъэ тэмэтелъхэри 
цыем телъых. Къыщыхъугъэп, Хьагъур Бэбэжъ ары. 
Шъхьаныгъупчъэм пэчIынатIэ къызэрэхъугъэм лъыпытэу 
зыгорэ къеджагъэ фэдэу Бэбэжъи къызэтеуцуи плъагъэ, 
ардэдэми къышIэжьыгъ, Мосэ иIоф зытетым гу лъитагъэу, 
псынкIэу унэм ихьагъ.
-Здрав желаю, ваше высокоблагородие! - къэрэгъулэр къызщылъэти, честь рихыгъ.
- Кто таков этот гражданин? Большевик?
- Знать не знаю, ваше высокоблагородие!
- Кто ты такой? - Мосэ еупчIы.- Армянин, грузин, 
черкес?
- Черкес, ваше высокоблагородие.
- А-а, черкес, значит соплеменник мой. Ятфэнэрэ 
вагоным екIу,- риIуи, къымыгъэгущыIэу фидзыжьыгъ.- 
Раз черкесского языка не понимаешь, значит ты мерзавец. 
Освободить его!
- Слушаюсь, ваше высокоблагородие! Он не большевик и не черкес, ваше высокоблагородие.
- Молчать!
- Слушаюсь, ваше высокоблагородие!
Шэуджэн Мосэ Бэбэжърэ Верэрэ игъусэхэу Ермэлхьаблэ къызщысыжьыгъэ мафэм Кубань и Совет иапэрэ 
съездэу щыIагъэр аухыгъэу къытефэжьыгъ. Съездым илIыкIоу, ау хэлэжьэн ымылъэкIыгъэми, большевик фракцием 
къыIэтыгъэ IофкIэ исполкомым зэрэхагъэхьагъэр, гвардие 
Плъыжьэу зэхащэрэм ищыкIэгъэщт гъомылапхъэр къэзгъотыщт комиссарэу ащ зэрэщагъэнэфагъэр Шэуджэн 
Мосэ къыраIуагъ, зэкIэми апэ Ян Полуянрэ Иван Пузыревымрэ къыфэгушIуагъэх. Сыхьат лые тыримыгъашIэу 
пшъэрылъэу большевикмэ къыфашIыгъэм игъэцэкIэн 
Мосэ ыуж ихьагъ.

--- Page 469 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ПЛIЫРЭШЪХЬ

--- Page 470 ---

Мосэ къехъулIагъэр Гощэунае ышIэщтыгъэп.
Кубанскэ Войсковой правительствэм Советмэ ясъезд 
илIыкIохэмкIэ ышIагъэр тхьэмэфэ псау зытешIэ уж ары 

--- Page 471 ---

ныIэп Николаевскэм къызнэсыгъэр. Николаевскэм ащ 
фэдизэу бэп Екатеринодар зэрэпэчыжьэр, кIэимкIэ укIомэ, 
анахьыбэми верст тIокIитIу къыдэкIынэп. Чылэ пэпчъ хэбзэ 
шъхьаф зэрэдэлъым иягъэкIэ ущызекIонэу амал иIагъэп, 
гъэзетхэр Екатеринодар къызимыкIыжьрэр бэшIагъэ, Николаевскэ шъолъырыр пштэмэ, Шъхьэгощэ джабгъу нэпкъ 
рекIокIырэр Филипповскэ революционнэ дзэм ыIыгъыгъ, 
верст заулэкIэ Бэгъэрсыкъомрэ Сидоровымрэ ячIыгу уикIэу 
Джамбэчыерэ Улапэрэ узякIукIэ, Кубанскэ радэм ихабзэ 
адэлъыгъ, Лабэ узызэпырыкIыкIэ, ЕрмэлхьаблэкIэ гъэзэгъэгъэ чылэхэр плъыжьмэ аIыгъ. Джащ фэдагъ Мыекъопэ 
лъэныкъокIи зыбгъазэмэ, Шъхьэгуащэ уикIэу Бжъэдыгъу 
шъолъыр уихьэми.
БольшевикхэмкIэ Екатеринодар къыдэхъухьагъэр 
Гощэунае зыщишIагъэр Филипповскэр ары. Погибельнэм 
игъусэу тачанкэм къызэрикIыгъэм лъыпытэу къэбарыр 
къеIугъ. Гощэунае ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Угу умыгъэкIоды, Гощэунай,- Погибельнэм къыриIуагъ.
- ГукIодыгъо щыIэп, Иосиф Дмитриевич,- Гощэунае зыкъаримыгъашIэ шIоигъоу IугушIукI фэдэу зишIыгъ 
шъхьакIэ, напэм щхыпэ къечъагъэп, ар имыкъоу етIани 
къыпигъэхъожьыгъ: - ТымышIэрэ къэбар дэй щыIагъэмэ, 
сыгу къышIэщтыгъэ.
- Ары, Гощэунай,- Погибельнэм къыдырегъаштэ,- 
нахьышIукIэ Мосэ тыщыгъэгугъ.
Гощэунае апэрэп Филипповскэм зэрэдахьэрэр. Мыщ 
ыпэкIи, тхьэмафэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыIагъ, Военнэ Советым хэлэжьагъ. Толмачевми гущыIэр къызретыми, къэсIощтыр сшIэрэп ыIоу, зипIытIэу-зифызэу къыфагъэшъошэгъэ 
псалъэр зэкIаригъэхьажьыгъэп, Мосэ гъогу техьаным 
ыпэкIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр, ащкIэ ежь шъыпкъэм ыгу 
илъыр зэкIэ мыгузажъоу щысмэ апашъхьэ къыщыриIотыкIыгъагъ, адыгэ IофымкIэ Погибельнэр апэ зэритэу, 
къыдезгъэштагъэр багъэ, Гаркушэмрэ Харченкэмрэ 
афэдэу къыпеожьыгъэр мэкIагъэп. Зыгорэми ыкъогъу 
къохьажьыгъэп, ариIожьыни къыгъотыгъ.
Непэ Филипповскэм къызфэкIуагъэхэри, джа Военнэ 
Советым фэшъхьафэу, отрядмэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэрэ 
дзэ зэIукIэ Iоф. ТыдэкIэ уплъагъэми, хъулъфыгъэ паIорэ 

--- Page 472 ---

шхончрэ нэмыкI чылэм дэплъагъорэп. Чылэ Советым ыкIыIу, 
къаплъэрэмэ зэлъалъэгъунэу, быракъ плъыжьыр жьы 
макIэм щэбыбатэ. БлэкIыгъэ мафэхэм афэдэу чъыIэжьэп, 
мэзэе гузэгу шъхьакIэ, тыгъэм къызэкIигъэплъыхьэгъэ 
чIыгум гъэтхамэр къыхэоу регъажьэ. Чылэ пчэгум къыщызэрэугъоигъэ мэкъумэщышIэ дзэкIолIмэ, ар къазэрэкIаорэр арэу къычIэкIын, алъ зэщефы. МэIабэхэшъ, чIыгу 
такъырэу къаштагъэр, дышъэ къашIошIэу, зэлъаплъыхьэ, 
аIэгу рагъэушкъуае, епэмых.
ГущыIэ кIэкIыкIэ дзэ Советым итхьэмэтэ Ищенкэм 
зэIукIэр къызэIуехы. Филипповскэ революционнэ дзэм 
непэкIэ ипшъэрылъмэ къатегущыIэзэ, мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ къеухыжьы:
- Екатеринодар дэтIысхьэгъэ Войсковой правительствэм текIущт, ар тетымыдзэу тиIофмэ зи къарыкIыщтэп, 
къышъутефэрэр шъушIэнэу шъугукIэ шъухьазыра?
- Тыхьазыр! - мэкъумэщышIэ дзэкIолI шъэ пчъагъэмэ 
Iэгъо-благъор къагъаджэу, зэхэзыхрэмкIэ гуих-псэихэу 
зэдырагъаштэ, яшхончхэр, якуахъохэр, ябэщхэр, яобзэгъухэр зышъхьарагъэщэу зэлъагъэсысы, зэрэгъэкуох, 
шхончыпэ дэгъэзыягъэ щэ итэкъухьэкIэ зэлъэох, адыгэхэми, къэзэкъхэми афэгъэхьыгъэу одыкIэ-мыдыкIэ къыщыхэкуукIых, щыжъугъэт араIоным ычIыпIэкIэ япащэмэ 
ащыщхэми адырагъаштэ, зэфэшъхьаф мэкъумэщышIэ 
щыгъынкIэ зэрэфэпагъэхэми гур агъэкIоды.
АгукIэ зэрэзэфэмыдэм фэдэу дзэ зэщымыщ зэхэпхъагъэм Гощэунае зыхаплъэкIэ, кIочIэ ехьыжьэгъэ къэгъэуцужьыгъуае зэрахэлъыр къыгурэIо, зыкIэ кIэгушIу, 
зыкIэ хэти зэрэшIоигъоу уIэшыгъэ цIыф мыгъэсагъэхэм 
къызфыхэкуукIхэрэмкIэ мыхъун ашIэн зэралъэкIыщтым 
щэщтэ. Джа дэдэр Погибельнэми ыгу къыриIуагъ шъхьакIэ, 
цIыф жъот куо макъэм зэхыригъэхыгъэп, Iофы зыригъэшIэу кIэупчIэжьынри къыригъэкIугъэп. ОдыкIэ-мыдыкIэ, 
зыр зым пеожьхэу, къыхэкуукIых:
- Екатеринодар текIунэу щытмэ, тежъугъэкIу!
- Гъатхэр къэблагъэ!
- Мырэущтэу тыIофынчъэу тыщысын тлъэкIыщтэп!
- Черкесмэ ячIыгу ажъонэу загъэхьазыры.
- Арэжъу фаеми, тицухэмкIэ нахьышIу!
- Моу сыкъэжъугъэгущыI,- къэптаным телъ кIапсэм 
обзэгъукIэр дэгъэнагъэу щытхэр зэIигъэзыкIхэзэ, Сапрыкин лIыжъыр къахэкIы,- гущыIэ сиI,- зэIукIапшъэмкIэ, 
Гощэунае зыхэт купмэ адэжькIэ зегъазэ.- Шъо купыр 
шъумэкъумэщышIэба? Гъэтхамэр къышъукIаорэба? ЧIыгу 
тIэкIоу къыттефагъэр тымыжъомэ, хэтымылъхьэмэ, хэта 
тисабыйхэр зыгъэшхэщтхэр? Шъора, хьауми гъаблэра? 
ЕтIани мы щытмэ анахьыбэм чIыгур афикъугъэп, чIыгум 
инахьышIур къэзэкъхэмрэ черкесхэмрэ аIыгъ, икъун 
ахэмэ тырячыракIоу къызэрэтхьыгъэр! Джары сэ къасIомэ 
сшIоигъор, Совет хабзэу дгъэуцурэми къыIо шIоигъор!
- Иван Осипович,- Ищенкэр лIыжъым еджэ,- сыда 
мы уиобзэгъу фыуихьисапыр?
- Мыщ  фысихьисапыр зымафэ къыосIуагъ, Михайлыч,- Сапрыкиным обзэгъур кIапсэм къыдехышъ, еIэты,- 
Совет хабзэм ипыймэ сыряощт!
- Совет хабзэм ипыйхэр нафэба - черкесхэр, къэзэкъхэр! - чIыпIэ-чIыпIэмэ къащыхэкуукIых, нэмыкIхэми 
къыдырагъаштэ.
Шъусамбыр  къыригъэкIэу,  дзэм ипэщэ Толмачевым 
ыIэ  еIэты шъхьакIэ, къедэIухэрэп, аIощтыр аIо, зэрэгъэщхых. АдыкIэ, аужкIэ щытхэм, зэIукIэ шъхьаф къызэIуахыгъэм фэдэу, IэутIэ ышIэу пчэгу хъураим зыгорэ ит. 
Гощэунае маплъэшъ, къешIэжьы, Гаркушэ Тихон ары. 
Джыдэдэм къытхэтыгъэба, сыдэущтэу ахэмэ анэсыгъа? 
Рязанскэ отрядым илIыкIохэри анахь бырсырыхэрэмэ 
ащыщэу Гаркушэ зыхэт лъэныкъомкIэ щытых. Мыщ 
фэдэ дэдэу ашъхьэ къихьэрэр, ажэ къыдахьэрэр къаIоу, 
зэфэмышIу-зэшIоIугъэу дзэр щыт Iоу Гощэунае ышIагъэп. Уазыхэплъапэу, уазыхэдаIокIэ, нэбгырэ зырызхэу 
дзэм хэгощагъэхэр ары нахь бырсырхэрэр, умыгъэдэIон 
цIыфхэуи щытхэп. Шъыпкъэ, мыхэмэ ялъытыгъэмэ, Погибельнэр зипэщэ ятIонэрэ Филипповскэ революционнэ 
отрядым Iэдэбыгъи, зэхэшIыкIи, шъхьакIэфагъи ахэлъ. 
Николаевскэм дэлъ отрядымрэ мыхэмрэ зы, а зы революционнэ Быракъ Плъыжьым зэлъиугъоигъэх, Совет 
хабзэр тыдырэ чIыпIи щыгъэуцугъэныр языгухэлъ. Сыда 
моущтэу зыкIэхъурэр? Пащэу яIэра шъуIуа зэлъытыгъэр? 
Гощэунае игупшысэ гумэкI хэо-хапкIэхэм къызэпачъыхьэ. 
Щытхэр зэрэгъэбырсырхэ къэсми, Мосэ ыгу къэкIы, мыщ 
сыкъэкIон нахьи ар къэкIогъагъэмэ нахьышIугъ. Апашъхьэ 
сиуцоу сыкъэгущыIэкIэ мы слъэгъухэрэмэ сыкъырадзэнэп. Аущтэу щытми Харченкэу къэгущыIэрэм ыуж 

--- Page 473 ---

гущыIэ къаIысхын. МэкъумэщышIэ дзэкIолI купэу щытмэ 
угу ябгъэбгъэнэу щытэп. Нахьыбэм апэрэу Iашэр къаштэ. 
ЯпIорэмкIэ, зэрэбгъасэхэрэмкIэ нахьыбэри псэущтых. Непэ 
мыхэмэ апашъхьэ сыкъызыщымыгущыIэкIэ, сыдэущтэу 
Мосэ ынэ сыкIэплъэжьыщт?..
Харченкэм ыуж Гощэунае къыдэкIы:
- Скъошхэр! - Гощэунае ыIэ еIэтышъ, щытхэр рэхьатыжьыфэкIэ ахэплъэ.
- Гля, баба вышла!
- Циц! - нэмыкI горэ фэгубжыжьы.
- Скъошхэр! - Гощэунае джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.- 
ЕгъашIэм шъорырэ тэрырэ, адыгэхэмрэ урысхэмрэ, пачъыхьэм тызэригъэпыйхэзэ, къытигъэхьыгъэми, ткъошкIэ 
тызэджэжьы хъунэу а зы чIым тызэдыщэпсэу, а зы тыгъэр 
къыттепсэ, а зы уашъор ташъхьагъ, а зы псым тызэдешъо! 
СапэкIэ къэгущыIэгъэ Харченкэм къыIуагъэхэми, мо 
Гаркуши къыIохэрэми адезгъаштэрэп, себгъэзыгъэкIи, 
адезгъэштэн слъэкIыщтэп. Ахэр анахьэу зыфэгъэхьыгъэр 
адыгэ-къэзэкъ Iофэу баймэ, мылъку зиIэ лъэрыхьмэ апкъ 
къикIэу тазыфагу непэ къыдэтэджагъэр ары. Совет хабзэу 
большевикхэр зыкIэбэнрэм непэкIэ игухэлъ зымышIэрэ 
мэкъумэщышIэ мыщ къырихьылIагъэп: баймэ ятетыгъо 
тыредзы, чIыгу зимыIэ тхьамыкIэм ылэжьын, ибын зэриIыгъыщт чIыгу реты, егъашIэм шъхьафит ешIыжьы. Совет 
хабзэр хэтрэ цIыф лъэпкъкIи зы. Адыгэмэ янахьыбэр зэкIэ 
шъощ фэдэу тхьамыкIэх, лъапцIэх, гупцIанэх, гумэкIылэх. 
Сэ ахэмэ сакъыхэкIыгъ, салэжьыгъ, сапIугъ, ягукIае, ятхьамыкIагъо сымышIэу щытэп. Ахэри шъощ фэдэу баймэ 
агъэчырэх, агъэпщылIых. Анахь чIыгу дэгъухэр аубытыгъ, 
аIыгъ мыщ зыфаIуагъэхэр шъыпкъэп, пцIы, хэт ыIорэми 
шъуемыдэIу. Илъэсишъэ хъугъэшъ, пачъыхьэ пчыпэм 
къырефэкIых, фаемэ ячIыгу атырехы, къушъхьэм къыхефы, Тыркум рефых, аргъоилъэ чIы шъугъэм хегъэзыхьэ, 
Бэгъэрсыкъом, Скворцовым, Шъэотыкъым, Сидоровым, 
Хъанкъом фэдэ иIумэтмэ анахь чIыгушIур ареты. ТыркукIэ 
адыгэмэ яджэхэу зэхэшъухырэр тэрэзэп. Тыркум тырагъэкIынэу, тырафынэу тиIоф илъэп. ЕгъашIэм Пшызэ сэмэгу 
нэпкъ щыублагъэу хы ШIуцIэ Iушъом щыкIэкIыжьэу адыгэхэр мыщ щыпсэущтыгъэх нахь, урыс пачъыхьэм фэдэу 
якIухэу, зыми ичIыгу къытырахыгъэп!
- Шъумытыркумэ, сыда Тыркум шъузкIэкIожьыгъэр?!

--- Page 474 ---

- Гаркушэр, апэрэу уиупчIэ зэхэсхырэп! - Гощэунае 
къекууагъэм федзыжьы: - Ори, бгъэдаIорэ уигъусэмэ 
джыри къясэIо, Тыркум егъэзыгъэкIэ урыс пачъыхьэм 
тырифыгъ нахь, тиIоф илъэу тикIыгъэп! ЕтIани тыбзи, 
тигъомыли, тищыгъыни, тикъашъуи, тигъыбзи, тиадыгэ 
щыIэкIэ-псэукIи тыркугъэ зэрэхэмылъыр щытмэ къышъосэIо! Быслъымэн дин закъор ары тазыфагу дэлъыр. Арэу 
зыхъурэм къыбдесэгъаштэ, Иван Осипович,- Гощэунае 
Сапрыкин лIыжъымкIэ джагъэ,- Совет хабзэм ипыйхэр 
ары нахь, адыгэ тхьамыкIэхэмрэ къэзэкъ тхьамыкIэхэмрэ 
арэп тызэбэныщтыр!
Тэрэз аIоу нэбгырэ зытIу къыхэкуукIыгъ нахь, зэдеIэжь 
макъэкIэ  щытмэ Гощэунае къыIуагъэм къыдырагъэштагъэп, имыщыкIэгъэ бырсыри къырашIылIагъэп. Бзылъфыгъэ 
нэшхо лъэпэлъагэу зиджэдыгу кIыIу кIэрахъо телъым сыд 
илIэужыгъуа черкесмэ афэгъэхьыгъэу къытиIуагъэр аIорэм 
фэдэу, Филипповскэ революционнэ дзэм иштаб ипащэу 
Лука Слюсарь гущыIэр ештэфэкIэ, шIукIи екIи ащыщ зигъэхъыягъэп, ыжи мыхъун къыдэкIыгъэп.
Филипповскэ революционнэ дзэм изэIукIэ кIэухым 
факIощтыгъэ, щэджэгъоужмэ адэжь къэбарыр къазынэсым:
- Хъанкъом идзэ къытэкIу!
Толмачевым къышIыгъэ унашъомкIэ, зэмыдэIу-зэпеожьым хэтыгъэхэр арых Iоу умышIэжьынэу, дзэкIолIхэр купкупэу зэхэуцох, елбэтэу пыир къызщылъэгъогъэ Псынэф 
лъэныкъомкIэ  екIух, Погибельнэри Гощэунаий ахэт.
СултIаным идзэ щыщхэр къызэрэлъэгъуагъэм пцIы 
хэлъыгъэп, ау ахэр зыуж итыгъэр джырэкIэ зэо Iофыгъэп: 
дзэм ибыракърэ иахъщэрэ Екатеринодар къизыщыщтыгъэ 
штаб шыухэр арых гумэкIыгъо къэбарыр зыпкъ къикIынэу 
хъугъэр. Хъанкъом ишыухэр, филипповцэмэ зао къарамышIылIэу, Джамбэчые, Улэпэ лъэныкъомкIэ кIожьыгъэх.
Хъанкъо СултIан Къылыщджэрые Кубанскэ радэм 
ыпашъхьэ щиIогъагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу щыс. Ежь Хъанкъом къызэрэшIошIыщтыгъэу Филипповскэ революционнэ 
дзэр зэрэщымытыр чылэм, Улапэ къызэкIожьыр ары ныIэп 
къызгурыIуагъэр, апэрэ заоу зымафэ аришIылIэгъагъэми 
ар дэгъоу къыушыхьатыгъ. Шыудзэр ямакIэми, топхэр, 
пулеметхэр яIэх, зы лъэбэкъу зэкIамыдзэу, чIыгум къыхэгъуалъхьэхэшъ, зисэшхо къихыгъэу якIурэ шыудзэр бгъэкIэ 

--- Page 475 ---

къызэхагъафэ. ТопкIэ, пулемет заулэкIэ зялъэIум, улIба 
IашэкIэ улъаIоу ыIуи, Покровскэр къыдэхьащхыгъ:
- Куахъорэ бэщрэкIэ уIэшыгъэ купым укъагъэщтагъа? - генералыр къеупчIыгъ.
- ЩтэуIугъэ къызхафэрэмэ сащыщэп, ваше высокоблагородие!
- Тэри ары тызэрэпщыгугъырэр. Уишыудзэ сэшхо 
ихыгъэкIэ атептIупщыхьэмэ, плъэгъун ахэр зызэбгырымычъыжьхэкIэ. Мурзаевым иполковник тэмэтелъхэр хьаулыеу 
зэрехьэх. МэкъумэщышIэ куп зэхэугъоягъэу зелъэгъум, 
зы щи римыгъэкIэу Мыекъуапэ чъэжьыгъэ.
- Сэ а лъэпцIэ хъункIакIохэр зэбгырысфыгъэу къыозгъэлъэгъун, ваше высокоблагородие!
- Да поможет Бог... Как это у вас, да поможет и ваш 
Аллах!
- Бог для всех един, ваше высокоблагородие!
- Да, да, он един и велик. Мы надеемся на вас. 
Ахэр зэкIэ Хъанкъо Къылыщджэрые ыгу къэкIыжьыгъэх.  Генералым  ыпашъхьэ уит зыхъукIэ пIорэр зы 
шъхьа кIэ, Iэшэ къихыгъэм ыпашъхьэ узиуцокIэ, пIощтри 
пшIэжьрэп. Мурзаев полковникыр сэщ нахьи нахь Iушэу 
къычIэкIыгъ. Сэри филипповцэхэр мэкъумэщышIэ лъэпцIэ 
купэу къысшIомышIыгъэмэ, генералыр згъэгугъэщтыгъэп. 
Сэ сыугъоигъэхэр зигугъу сшIырэ лъапцIэмэ анахьышIуха? 
Зым сиш, адырэм сиуан, нэмыкIым сичIыгу, фэшъхьафым 
зэопкIэ ахъщэу естырэр шIомакI. Тыздежьэгъэ лъэныкъомкIэ сыд къыщытхьын, къыщытхъункIэн аIозэ, нахьыбэмэ 
якъамэ къырахы, тыздежьагъэм тиIоф щыIэп зыIоу къызэплъэкIыжьри макIэп. Хэти зыгорэ зэрэтIэкIиутыщтым пылъ 
нахь, къыткIиугъоен гухэлъ иIэп. ТIарыхъужъым изакъоми, 
идэон дзэ псау екъу. Ыпэжърэ ищазымэжъ лъапэрэ ыпэ 
итэу, Iэпкъ-лъэпкъ мытIырыгъэм къогушхукIэу, сIон сIомэ, 
Iаджи сIонба, ыIони ышIэни егъоты. Зыфагъэшэсыгъэри, 
зыфыращэжьагъэри, Iэшэ чIэгъ зыфашIыгъэри ышIэрэп, 
ашъыу епIуагъэкIи ышIэнэу фаеп.
Тэ укъикIи лажь, джары язгъэIуагъэр. Къылыщджэрые 
ицIыкIугъо гъэшIогъу илъэсхэр ыгу къэкIыжьыгъэх. Яти, 
яни, ышхэри, ышыпхъухэри ынэгу къыкIэуцуагъэх. Зыфаер 
къыфашIэ, ыIогъэ псалъэр чIым намыгъэсэу унэIутхэр къыдечъэкIых. Ахэр ятэ илэгъухэми, шъхьэкIафэ къыфашIы, 
атх уфагъэу, апшъэ еуфэхыгъэу ыпашъхьэ щэзекIох, Iашэр 

--- Page 476 ---

къыфаштэ, фалъэкIы, апсэ къыIуалъхьэ... Зэ, зэ! Къылыщджэрые щымысышъоу къэтэджы, шъхьаныгъупчъэм Iохьэ. 
Плъэмэ, чылэ пчэгум щызэхэт шыухэр елъэгъу, мардж 
зэрэпIуагъэм лъыпытэу шэсынхэу хьазырых. Джа хэр ары 
зыщыгугъырэр, ищыIэныгъи, егъашIэм Хъанкъо лIакъом 
ыугъоигъэ мылъкури, намысэу зыфаригъэшIыгъэ ри, 
ищынагъуи, инэхъоий зыIэмычIэ илъхэр! Ары шъхьакIэ, 
зыпэуцужьыщтхэр? Ахэмэ топхэр, пулеметхэр, шхончхэр 
тэ къырахыгъэха? Тлъэгъухэмэ, мэхьанэ ятымытэу, тябгъукIозэ, сэлам шъотхымэ шъугушIу тIозэ, еплъ нэих-гуихэу 
мо лъэпцIэ купыр къызэрэтпэуцужьыгъэм! Сыд фэдэу 
атхи, апшъи къытфауфэщтыгъэми, анэмэ такIагъаплъэщтыгъэп, нахьыбэрэ реплъэкIыщтыгъэх... Къылыщджэрые 
яунэIутмэ ащыщхэр, ицIыкIугъо лъэхъан ары, зырызэу 
ыгу къэкIыжьых. ЗэкIэми анэхэм машIо къакIихрэм фэдэу 
зэфэдэх, къытIогушIох, ау талъэгъу хъурэп. АкIыб тызэрэхъугъэм  лъыпытэу аIорэр фэшъхьаф. Зиусхьаным ычIыпIэкIэ цIэ гъэшIэгъонхэмкIэ къытэджэх. ЗядэIуашэрэм ащ 
фэдэ Iаджи зэхихыщтыгъэ.
- Мы тэнэ дахэм ыпсэ сыхэIэн нахьи, Хъанкъомэ ащыщ 
горэм ыныбэ къизгъэугъэмэ нахьышIугъ...- Хъанкъомэ 
якъэсапышIэ зэриIогъагъэр, ежь ытхьакIумэ шъыпкъэкIэ 
зэрэзэхихыгъагъэр Къылыщджэрые ыгу къэкIыжьыгъ, ятэ 
зыреIожьым, а чэщ дэдэм унэIутыр чэщ къырамыгъэкIэу 
пIэм зэрэхатхьалыхьэгъагъэри щыгъупшэжьрэп.
Джэхэшъогур къизыкIухьакIрэ Къылыщджэрые сыд 
непэ ышIэнэу къытефэрэр? Хэта къыухъумэрэр? Пачъыхьэр армэ, ащ иIоф гъэрекIокI щегъэжьагъэу аIогъах. 
Керенскэ мыхъумыбзыр армэ, ыIэ лъэныкъо ыбгъэгу 
илъэу адырэ лъэныкъомкIэ IэутIэ ышIызэ, таригъэхьыгъ. 
Хэта джы зибыракъ тычIэтынэу, зынэшIу къытщыфэнэу 
тыкъызфэнэжьыгъэр? Кубанскэ Войсковой правительствэу 
гущыIэ зэритыгъэр ары. Мы Iофыр зы генерал закъокIэ 
ухыгъэ хъущтзп. Хэгъэгум ис лъэпцIэ жъугъэр урамым 
къытедгъэхьагъэшъ, гъогу къытатыжьрэп. ШъуебгъукIу 
къытаIомэ Iофа, бэным шъудэгъуалъхь къытаIо нахь! Е 
тэры, е шъоры аIо, мамыр зэзэгъ щыIэп. Тэуцушъ, тыгъужъым ышхи ымышхи зэрэтыралъхьэу, зэкIэри пачъыхьэм 
тетэлъхьэ шъхьакIэ, тэ тилажьэри нахьыб. Шэуджэным, 
Лафышъэм, Мамыжъым, Дэгужъыемэ япхъу Гощэунае 
фэдэхэм,  Погибельнэм, Швец, нэмыкI мышъо-мылхэм 
ашъхьэ къызэраIэтыгъэм тилажьэ хэлъ. Шэуджэныр тичы лэба къыздахьэщтыгъэр? Сищыгъу-пIастэба Iуфагъэр? 
Адырэ Лафышъэжъыр? Мышъэ Iасэм фэдэу гъэблэкIо 
шъэфэу чылэм дэтыгъ. Ащ фэдэ тхьапша хэгъэгум итыгъэр?
- Зиусхьаным изакъуа?
- Зи къишъумыгъахь ыIуагъ.
- Зиусхьаныр сищыкIагъ.
- Зиусхьаным къымыIоу уизгъэхьащтэп, ефэнды.
- Ащыгъум макъэ ежъугъэIу тыкъызэрэкIуагъэмкIэ.
- Зиусхьаным сышъумыгъэгумэкI ыIуагъ.
Хъанкъом ипчъэIутмэ пцIы аусрэп, Къылыщджэрые 
ариIуагъэр агъэцакIэ. ПчъэIу бырсыр макъэр орэхьатыжьыфэкIэ Къылыщджэрые даIоу джэхэшъогум теты. 
УнэIутым къедэуагъэхэр къышIэжьыгъэх, Бгъэлыбэ Къаидэрэ улэпэ ефэндымрэ. Дэгъоу ышIагъ къызэрэримыгъэхьагъэхэмкIэ, тыгъуасэ щегъэжьагъэу гупсэф къысатырэп, КъурIаныр аIыгъэу къыздекIокIых. Дунаим узщыгугъын 
цIыф  тетыжьэп.  Къылыщджэрые игупшысэмэ апидзэжьыгъ. Кубанскэ радэр хэгъэкIи, уиунэIутхэми уицыхьэ 
атебгъэлъыжьы хъущтэп. Синасып сиахъщи, сидышъи, 
ситыжьыни зы чIыпIэ зэрэсшIыгъэхэр. Мыхъу зыщыхъужьрэм джахэр ары дэончъэу къыпкIэIэжьыщтхэр? ТыдэкIэ 
зыбгъэзагъэми, дэон нэмыкI тапэкIэ къэкIрэп. Адэ джыри 
зэ зытIэтыни, лъэпцIэ купмэ тякIуна? Тэ къырахыгъа ахэмэ 
Iэшэ купыр? ЕтIани сыдэу бэ хъухэра? Ащ фэдиз чырэкIолэжьакIо мыщ ис Iоу сшIагъэп...
Унэм икIыным ыпэкIэ Хъанкъо Къылыщджэрые шъхьаныгъупчъэм джыри Iухьажьыгъ. Ыгу зэрэшхъуантIэм 
фэдэу мэзэе мафэри шхъуантIэ. ЧIыпIэ-чIыпIэу къэлъагъохэрэр ары умыIощтмэ, ос телъэп, жьыбгъэм шысэкухэр 
егъэутысэх, дзэкIолI зэхэтмэ яшъхьарыхъон къуапэхэри 
зэредзэх. ЧъыIэм зезгъэутIыIухэу шы къогъу зызышIхэри 
елъэгъушъ, мохэм апэ уиуцокIэ, щытхъу къыпфахьынэп 
еIо. Ау щытми, Алахьэм къыттырилъхьагъэр тынатIэ. 
Къубгъан-лэджэныр къызфегъэкIуатэшъ, Къылыщджэрые 
амдэз ештэ. Нэмазлыкъыр ыубгъоу Тхьэм ыпашъхьэ зиуцокIэ, зыдежьэщт Iофыр къыдэхъунэу, щэр нэшъу, дэгу 
къыфэхъунэу тхьэ елъэIу.
Пчэдыжь тыгъэр къыкъокIыгъэу кIымэфэ чъыг пцIанэмэ 
къашъхьапырыщыщтыгъ,  Хъанкъо  СултIан  Къылыщджэрые унэм къызекIым. Щагум къыздэкIым, чыжьэкIи 
благъэкIи щыт шыухэр епсыхыгъэх, онэгум имысыгъэмэ 

--- Page 477 ---

яшыIупIэхэри аубытыгъэх. Тыдрэ лъэныкъокIэ удэIуагъэми, 
шы пырхъэ макъэ нэмыкI къэIурэп, пахъэри ашъхьэрехы.
- Уипчэдыжь шIу, зиусхьан! - Бгъэлыбэ Къаидэ къыпэгъокIыгъ.
- Тхьэм  шIу  уелъэгъу, Къаид,- Хъанкъом пкъы псыгъор ыпхъуати, шъхьэри зандэу диIыгъэу шэсыгъэ, къежэщтыгъэ шыуишъэми онэгум зырадзагъ, ахэмэ анэмыкIэу 
шыу шъищ фэдиз чылэ гъунэми къыщыпэплъэ.
- Мыжыкъ лъэпцIэ купыр зэхэжъугъэтэкъуагъэу 
Алахьэм мафэкIэ къышъуегъэгъэзэжь! - Улэпэ ефэндым 
ыIоу КъурIаныр егъэлъагъоми, ыIорэр шы лъэмакъэмэ 
зэхыуагъэхрэп.
Чылэм дэкIхи, шыудзэм щэ зызегощым, Къылыщджэрые ыгу зыгорэу къэхъузэ, Тыкъэм риIуагъ:
- Тыдэ тыкIуагъэми, шышъхьэкIэ сауж зыкъимыгъан, 
Едыдж. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ, зиусхьан!
- СцIэ пщыгъупшэжьыгъа, Едыдж?
- Хьау, Къылыщджэрый.
- Армэ хъун.
ЗэуапIэм IухьанхэкIэ къэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу 
Хъанкъо СултIан Къылыщджэрые къызэтеуци, шъофым иплъагъ. Тыдрэ лъэныкъокIэ уплъагъэми, гуцафэ 
зыфэпшIын къэлъагъорэп. Ишыумэ зыдагъэзэщт джабгъу 
лъэныкъомкIэ, мэз гъуй зэхэтым ыкIыбкIэ, Николаевскэр 
щыI, уисэмэгукIэ, занкIэу уплъэмэ, Филипповскэ, Царскэ 
Дар чылэхэр, верст зыхы-зыбл ячыжьэгъэнэу къыщэлъагъох. Шыу чъэгъу зытIущыкIэ Шъхьэгощэ нэпкъ кIэрыс 
Бжъэдыгъухьэблэ чылэ цIыкIуми уечъэлIэщт. Псым узэпырыкIмэ, Рязанскэм пэчIынатIэу, Пщыщэ исэмэгу нэпкъи 
Гъобэкъуае кIэрыс. Ащи Хъанкъо Къэплъанджэрые къэкIуа гъэу Пашкэ къэзэкъ куп игъусэу дэс. Ахэри, тызэрэзэзэгъыгъагъэу, мы лъэпцIэ купмэ акIыб къыдэогъагъэхэмэ, 
яIоф тыухынэу къэтыгъ.
Шъофыр зэлъагъаджэу апэрэ шыуишъэр ежьагъ, 
адырэ бгъу лъэныкъомкIи ятIонэрэм зырипхъотыгъ. 
Пыир зыдэщыIэр ымышIэу, къэхъущтым щымыгъуазэу 
Хъанкъом игъусэхэр рищэжьэщтхэп. Мары, джыдэдэм, 
тIэкIу шIэмэ къэнэфэщт, джыри тIэкIу зыIаж. Джыри ары. 
Къылыщджэрые онэгум зыреIэтыкIы, маплъэ. Шъофым 

--- Page 478 ---

изэрэгъэтэкъогъэ шыумэ уракIыщт, ячъакIэ изакъоми 
пфэщыIэщтэп, узэхицIыцIэщт!
Зымафэ ыгу зэрэкIодыгъагъэм фэмыдэу непэ къыдэхъун гугъэ горэм онэгум реIэтыкIы. "Бисымлахь, я 
Алахь..." ЗыфэмыIажэу ишыудзэ рещажьэ. Ары шъхьакIэ, 
сыда ылъэгъурэр, омакъэ зэхихрэп, апэ исэмэгубгъукIэ 
ежьэгъэ шыумэ ащыщхэр бгъэкIэ зэхэфэх, шы шъхьарытIупщхэр мэзечъэх, нахьыбэми къагъэзэжьы. Ежь 
зипэщэ шыухэми джар дэдэр къяхъулIэ: мычыжьэу 
къы готыр зэхэфэ, нэмыкI гори шым едзы, топыщэхэр 
одыкIэ-мыдэкIэ къыщызэбгырэух, шыхэр кIэбгъулъых, 
къызэтеуцох, мэщыщых.
- Къэгъаз, Едыдж! - Хъанкъо СултIан Къылыщджэрые 
шым жэдаIэшъ къырегъэгъазэ...
Къэрэбгъагъэ къыхэфагъэкIэ арэп СултIан Къылыщджэрые щыудзэм къызфыригъэгъэзэжьыгъэр. Непэп, 
тыгъуасэп зэуапIэм ар зыIухьэрэр, зэп-тIоп къызэрэщауIагъэри. Нэмыцмэ зэуапIэм къыIуатIупщхьэгъэгъэ газми ерагъэу къыхэкIыжьыгъагъ. ГъэрекIо бжыхьэ, зыкъэзыIэтхи, 
хабзэр зыубытыгъэхэ рабочхэм, солдатхэм язэогъэнымкIэ 
ылъэкI Петроград къыщигъэнагъэп. Зигъусэмэ яIоф къазыдэмыхъум, апэ зиIашэ зыгъэтIылъыгъэмэ ащыщыгъэп, 
къызэкIэкIофэкIэ, Урысыер, Украинэр, Донбасс къызэпичэу,  Темыр  Кавказ, Пшызэ шъолъыр къихьажьыфэ 
лъы бэ ыгъэчъагъ, Кубанскэ радэми IашэкIи, кIуачIэкIи, 
мылъкукIи дыригъэштагъ, аущтэу мызекIуагъэми хъущтыгъэп, джырэкIэ а зыр ары зыщыгугъынэу, къызкъонэжьынэу 
иIагъэр. Джащ пае Кубанскэ радэм къотэгъу фэхъунэу 
хъугъэ, зыщыщ бай лъэпкъмэ анэмыкIэу дунаим щыхъурэм хэшIыкI шIагъо фызимыIэ мэкъумэщышIэ лэжьэкIо 
тхьамыкIаби зэхиугъоенышъ, гъэпцIагъэкIэ революцием 
джары ригъэ бэнын зыкIилъэкIыгъэр. ЗэкIэми апэу пачъыхьэм къыкIэныгъэ лъэпкъ зэмышIуныгъэр, гъэрекIо гъатхэ 
Хьакурынэхьэблэ хэсэ-зэIукIэм иунэшъошIыгъэ, тхьагъэпцIыгъэ-IушыгъэкIэ къызфигъэфедагъ. Ащ быслъымэн 
диныр къыхэхьажьыгъэти, ежь зэрэгугъэщтыгъэ дэдэу 
щымытыгъэми, иIоф къикIыгъ. ЗэуапкIэ аритызэ, ыгъэзэон 
шыуишъэ заули ыгъотыгъ, пащи афэхъугъ. Ары шъхьакIэ, 
ежь зэрэфаеу, иIофхэр къыдэхъухэрэп, гъэрекIо нахьи 
зыуж ит Iофым мыгъэ нахь егупшысэу регъажьэ. Кубанскэ 
радэм ипащэмэ сыд фэдиз аIуагъэми, Пшызэ шъолъыр 

--- Page 479 ---

зыщагъэпытэн мурад яIэу зекIуагъэхэми, Къылыщджэрые 
игупшысэмэ гушыутагъэ къахахьэ, ежь зэриIо зэпытэу, 
лъэпцIэ  нэкIыгъэ  жъугъэмэ хабзэр Урысыем зэрэщаIыгъыр, ащ икъэухъумэнкIэ апсэ зэремыблэжьхэрэр зыщигъэгъупшэрэп. Сэшхор Iэтыгъэу зэуапIэм итми, шъхьэгупсэфыгъо закъо зэригъотIылIэжьыгъэми, къэхъущтым 
ыгъапэу, зэ нэмыIэми къызэмыплъэкIыжьын ылъэкIырэп. 
Ар къызхимыгъэщынэу фай шъхьакIэ, сыдэу пшIын, къеупчIыжьырэп, гумэкIыгъор нэгум чIэушъэфэгъуай.
Ар апэ къыдэзышIэу езгъэжьагъэр Тыкъэ Едыдж. 
Зымафэ шыудзэм къызэрэригъэзэжьыгъагъэр арэп. Ари, 
кIо етIани, къыхэмыхьагъэу арэпщтын. ЗэуапIэр лIыхъужъыгъэ закIэкIэ зэхэлъэп, джащ фэд къэрэбгъагъэри. 
Ащ гупытагъэм нэмыкIэу шъхьэ дэгъуи щыуиIэн фае, 
арымырымэ нэрэ-Iэрэ азыфагу хэплъэ-хэкIыжь ущыхъущт. 
Тыгъуасэ узщыгугъыщтыгъэр непэ уиIэжьыщтэп, непэ уиIэр 
сыхьаткIэ пшIокIодыщт. Къылыщджэрые шIыхьаф-тхьэлъэIукIэ зэхиугъоегъэ купмэ ицыхьэ атемылъэу арэп, мыхъу 
зыщыхъурэм къызкъонэжьыщтхэри иIэх, егъэжьапIэм кIэух 
зэриIэр зыщигъэгъупшэрэп. Илъэсныкъом къехъугъ иIоф 
къызимыкIыжьрэр. Мэзэ зытIукIэ ыугъойрэ шыухэр зы 
мафэ-мэфитIукIэ зэуапIэм щычIинэхэу Iаджри къыхэкIыгъ, 
инасып къыхьыгъ нахь, ежьри бэрэ кIодыпIэ ифагъ.
Мыгъатхэ щегъэжьагъэу къыздырихьакIыщтыгъэ 
шъэфым  ышъхьэ къырихынэу Къылыщджэрые непэ рихъу хьагъ. Ахъщи ястэу, ягъомыли, яшыIус Iофи зесфэу, 
зицуакъэ гъуанэм, зикъэптан зэIытхъыгъэм сшъхьэ езгъэузыжьэу, сеплъмэ ежьхэм загъэсысынэу фэяхэхэп, мы 
купмэ апэ ситын нахьи, Iофыр зытетым ишъыпкъапIэ ясIоу, 
гузэгъабгъэ къыхэмыкIэу, лIыгъэ къызхэзгъафэу зэбгырыстIупщыжьхэмэ нахьышIу. Узын нахьи утIумэ нахьышIу 
аIо шъхьакIэ, джырэ лъэхъан узыныр нахь къэсэштэ. Еплъ 
ТIарыхъужъ!.. Ащ изакъоу зепщэнри, бгъэшхэнри, пфэпэнри шыу куп къыпщыгугъэу пIыгъынри тIури зы. Цокъэ 
тэрэзрэ фэшIу къэптанрэ щыгъэу нибжьи слъэгъугъэп, 
ыпэрэ ыныбэрэ язакъоми, ышъхьэрэ ыкопкъырэ ягугъу 
сшIыжьыхэрэп, шым фэхьыжьрэп...
Къылыщджэрые ыгу мышIугъэми, ТIарыхъу зеплъым, 
ащ иIэпкъ-лъэпкъ зэмыкIу мытIырыгъэ, ионэгу къищыкIэ 
ымыгъэщхыпцIын фэлъэкIыгъэп. Чъыгыжъ къобэ-бжъабэ 
горэ шытхым радзагъэ пIонэу ТIарыхъу онэгум къещы, пэIо 
къонцI хъокIыгъэ иным имызакъоу ытэмэ гъэкIыгъэхэмкIэ 

--- Page 480 ---

зыхэт шыумэ къашъхьэрэщы. Пэшхо-нэшху, тхьакIумэшху. Копкъышхошъ, ыкъогъу шышъхьэр къыкъо щырэп. 
Лъапшъэр ифэрэпышъ, щазымэ тхьаIур зэIуупкIыгъ, 
лъэпэбгъумэ такъыр-такъырэу лъэхъомбэшхохэр къапхырефых, Iэгушъохьанцэм шхомлакIэр чIэкIуадэ. Анахь 
шы иным ТIарыхъу тесми, чIыгум хеуфанэ пIонэу цIыкIоу 
къыпщэхъу.
Щэджэгъо тыгъэр ошъопщэ къуапэм къыкъоплъыгъэми, дунаир шхъуантIэ, жьыбгъэ чъыIэм шыумэ зарегъэутIыIу, СултIаным къыIощтым пэплъэх. Тыкъэри, Бгъэлыбэри, ауж зыкъизымыгъэнэрэ улэпэ ефэнд цIыкIури 
зиусхьаным къыгоуцуагъэх.
- О куп, непэ, джыдэдэм къышъуасIо сшIоигъор 
мыры,- зыхэтмэ Къылыщджэрые шыпэкIэ къахэкIотыгъ,- 
зыуж тит Iофыр къимыкIми, сшъхьэкIэ сышъуфэраз. 
ШъулъэкI къэжъугъэнагъэп, шъуисэшхо чIэгъ большевик 
макIэп чIэкIодагъэр. ТыкъызэкIакIо нахь мышIэми, лIыгъэр зыфэдэр зэуапIэм къыщыжъугъэлъэгъуагъ. Тишыу 
сатыр хэу тхэзыгъэхэмэ джэнэтыпчъэр афызэIухыгъэшъ, 
Ала хьэм шIу щешIых...
- Iамин! - Бгъэлыбэм ыIэ къызепхъуатэм, шыуишъэмэ 
аIи дагъэчъэягъ, мэкъэ зэпеори жьыбгъэм чылэ гъунэм 
Iуитэкъуагъ.
- ...Джы непэ къышъуасIомэ сшIоигъор ары,- СултIаным игущыIэ зэпыугъэм къыпидзэжьыгъ,- Тхьэр къызэрэшъоджагъэмкIэ шъулъэкI къэжъугъэнагъэпышъ, 
тхьэшъуегъэпсэу шъосэIо, тиIофхэр зэрэхъухэрэм кIэ 
тызэбгырыкIыжьыным игъо къэсыгъэу къысщэхъу.
- Зиусхьан!..- Улэпэ ефэндым щтэгъэ макъэкIэ къызIуипхъотыгъ.
- Ары, ефэнды, ары!..- Къылыщджэрые ефэндым 
къыфызэриIокIыгъ, шыумэ къахэтэджэгъэ бырсыр макъэр 
щаригъэгъэтынэу ыIи къыIэтыгъ: - Сызэмыгупшысагъэ 
къэсIуагъэп, шъори зэхэшъухыгъэп! Сэ большевикмэ 
сяшIугъэкIэ къышъосIуагъэм къизгъэкIрэп, ау ащ нахьрэ 
шъулъы згъэчъэнэу, шъуисабыймэ ягонахь къыстефэнэу 
сыфаеп. ШъузэбгырыкIыжьынэу непэ фит шъусэшIы.
ОшIэ-дэмышIэ кIым-сымыгъэу шыумэ къашъхьарыуагъэм ежь СултIанри ыгъэщтэжьыгъэу заулэрэ зиплъыхьагъ, 
етIанэ адыкIэ щыт шыумэ къахэупчIыкIыгъэ макъэм шъхьэр 
къыригъэпхъотагъ:
- ЗэуапкIэр, зиусхьан?..

--- Page 481 ---

- Ари кIодыщтэп, къышъуатыжьыщт!..- Къылыщджэрые зэхихыгъэр гум къыхэуIэу щхыпцIыгъэ.
- Зиусхьан,- ТIарыхъу мыгузэжъуахэу, къонцIэу шым 
зэрэтесэу зыхэтмэ къахэджыкIыгъ,- укъэщтагъа?
- Зиусхьан,- улэпэ ефэнд цIыкIуми гу къызIэпи шIыхьажьыгъ,- мы IофымкIэ огузэжъуащэ!..
- Хьау, ТIарыхъу,- ефэндым къыIуагъэм СултIаныр 
пылъыгъэп,- сыкъэщтагъэп. Щтэрэм зегъэбылъыжьы 
нахь, шыу пашъхьэм къиуцорэп.
- Адэ сыд?..- ТIарыхъу ин-инэу уанэм зыкъыриIэтыкIыгъ, джэуап къырамытыжьы зэхъум, щхыпцIышъоу, 
есIощтым шъуеплъ къыригъэкIэу, къыгот шыумэ афычIэплъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Хэт щыщми щынэрэм сипаIо 
зыщерэлъ!..
- ЬI-ы, джэгуалъ, зиусхьаным ащ фэдэу дэгущыIэха!..- 
шыупащэмэ ащыщ горэ къилъыгъ шъхьакIэ, СултIаным 
ыдагъэп:
- Шъубыяу! Сфэмышъуашэ ТIарыхъу къысиIуагъэп. 
УипаIо  сфызыщылъэнэп,  ТIарыхъу.  Ау, арэу оIомэ, силIы гъэ шъуапашъхьэ щысшхыжьынэп! - СултIан Къылыщджэрые исэшхо къызырепхъотым, ащ ежэщтыгъэх пIонэу 
шыумэ азныкъуи къырапхъотыгъ, фэмыехэми къызхамыгъэщэу адырэ къэнагъэхэми яIашэ къаштагъ...
Тыгъуасэ фэдэу непи филипповцэхэр СултIаным ишыудзэ къыпэуцужьыгъэх. БгъуитIумкIи язэрэгъэхь щымыIэу 
зэзаох, укIыгъи, уIагъи шъофым из, шы щтагъэхэми анэ 
лъыр къытелъэдагъэу, онэгу нэкIэу къырачъыхьакIы, 
лъэрыгъым алъапэ игъэнагъэу укIыгъэхэри къыралъэшъокIых. ТIэкIу шIэ къэсми шыудзэр пIуакIэ къызэрэхъурэм 
Къылыщджэрые гу лъетэ, ау къыфадзыгъэ шъхьакIом 
зэкIакIо ригъэшIырэп. Щэр зэбгъуджэуагъэ нэкIушъом 
лъыр къечъы, къегъазэшъ, пэIо шъхьэрыутыгъэр сэшхуапэмкIэ къепхъотэжьы. Ар зыщилъэжьзэ, плъэмэ, ТIарыхъу 
ылъэпэжъышхохэмкIэ лъэрыгъым итэу, пхэкIышхомкIэ 
онэгум фэтхыщэшъо-иIэтыкIыгъэу кIиIэжьыгъэу елъэгъу.
СултIаныр кIэлъежьэшъ, голъадэ.
- Адэ, ТIарыхъу, уилIыгъэ тэ щыI?!
- Е зиунагъо бэгъон, зиусхьан, плъэгъурэба, спхэкI 
уIагъи!..- къызэмыплъэкI-къызэплъэкIышъоу, хъурышъо 
пэIо хъокIыгъэу чIинагъэми пымылъыжьэу, пхэкI кIэгъэзыкIыгъэкIэ ТIарыхъу зэуапIэм Iочъыжьы, ащ ыуж шъхьэ чъэпсачъэхэу СултIанри, шыудзэм щыщхэу къэнэжъыгъэхэри 
илъэдэжьыгъэх. "Е-о-ой-гущ, сыд мохэм уащыгугъыкIэ!.." 
- джа гупшысэ гукъаом нэмыкIи Къылыщджэрые ышъхьи 
илъыжьыгъэп.

--- Page 482 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ТФЫРЭШЪХЬ

--- Page 483 ---

Мазэм къехъугъэу Гъобэкъуае щыбырсыр.
УлIа-сылIа зыIоу Бжъэдыгъу лъэрыхьэу исхэр, мылъку 
зиIэу Екатеринодар дэс адыгэмэ Пашкэ къэзэкъхэр ягъусэжьхэу Гъобэкъуае къыдэуагъэх: филипповцэхэр къалэм 
рагъэкIущтхэп, зызэрырагъэпхъощтэп, сыд фэдэ уасэкIэ 
къафыдэкIми, пыим езэощтых, зы лъэбэкъу ячI къырырагъэдзэщтэп. Ары пакIошъ, Пщыщэ зэпырыкIхэмэ, чэтыр 
зэраупIэIоу мыжыкъхэр къаупIэIуни, мылъкур яшыплIэмэ 
адизэу, якумэ арызэу, атамэмэ атизэу къагъэзэжьыщт.
Гъобэкъое чылэ пчэгум цIыфыр, шыр, кур ифэжьрэп, 
зэрафамыIопщыгъэр ашIошъхьакIоу, зыгорэ дэдэм хэнхэрэм фэдэхэу Козэт нэс къекIхэшъ къэкIох.
- ЛъэпцIэ купыр къызыдгъакIокIэ, тхьамыкIи, баий 
тызэрапхъощт! - Екатеринодар къикIыгъэ баймэ икъэгущыIакIэкIэ ащыщын фае пчэгум итыр, ипаIуи, ипалътэу пшъапIи а зы хъурышъом хэшIыкIыгъэу зэщыщых, 
къышIуе фэхэу ыгъэтэрэзыжьрэ нэгъунджэри дышъэпс 
егъэ шъуагъ.- Мыжыкъмэ гукIэгъу ашIэрэп, цIыкIу, ины 
яIэп, хьашхъурэIум фэдэу анэ лъы къытелъэдагъ, яжъалымыгъэ гъунэнчъ. Шъугу къэжъугъэкIыжь тятэжъхэмкIэ 
къыташIэгъагъэр! Джа зэман хьылъэу тпэкIэкIыгъэми тхьамыкI, бай щыIагъэп, тызэхагъэзыхьэмэ тичIыгу ттырахызэ, 
Тыркум тырафыгъ. Къэнэжьыгъэ тIэкIум тшъхьэ къэтIэтынэу 
едгъэжьагъэти, шъуеплъ къыташIэн яхьисапым! Нахьыпэм 
Тырку иф щыIагъэмэ, джы ащ фэдэ щыIэжьыщтэп, зыми 
икъухьэ тинэпкъ къыIуигъэзыхьэу тыригъэтIысхьащтэп, зы 
нэбгырэ къытамыгъэлэу тызэхаукIыхьащт. Къыткъоуцонэу, 
тыкъэзыухъумэнэу тэ къытфэнэжьыгъэр Кубан радэр ары. 
Непэ ащ ибыракъ тызычIэмыуцокIэ, хэплъэ-хэкIыжьым, о 
мардж, адыгэ тIэкIум тихьыщт! Джырэблагъэ филипповцэ 
мыжыкъхэр зыдэгъэзэгъэ КIэмгуе лъэныкъом Ахьмэдрэ 
сэррэ тыщыIагъ... Шъыпкъэба, Ахьмэд? - къыгот лIы 
къопцIэ гъурым еупчIы.

--- Page 484 ---

- Шъыпкъэ, Талъэустэн.
- Сыд КIэмгуе къитлъэгъуагъэр?
- Хъун къитлъэгъуагъэп, Талъэустэн.
- Къэтлъэгъугъэ шъыпкъэр, къышъотIон,- Талъэустэн ымакъэ къышIуефэхы.- Чылэмэ цIыф адэсыжьэп, 
адэсы гъэхэри Къэбэртэе лъэныкъомкIэ кIожьыгъэх, къыдэнагъэхэри аукIыгъэх, яунэ-хапIэхэри къощы ашIыгъэх...
- Ашъыу ар хъунэп,- къыIорэм щыщыныхьапэу щыт 
горэм къыготым реIо: - Тыгъуасэ мэз IапчъэмкIэ Адэмые 
сыкъикIыжьыгъ, ащ фэдэ дэслъэгъуагъэп. Яуни, яхапIи, 
яхъупIи зэрапхъуагъэп.
- Адэ сыд илIэужыгъуа мы къыIохэрэр?..
- СшIэрэп. Олахьэ сымышIэ, Шъэотыкъ баймэ анэмыкI 
чылэм дэкIодыкIыгъэп аIуагъ. Мыжыкъмэ япэщэ Погибель нэ плъыжьри ахэмэ апэгъунэгъу, зэп къызэрэдэхьагъэуи 
аIуагъэр. Шэуджэн большевикым ишъуз Гощэунаий игъус 
аIуагъ.
- Зэ шъубыяуи, мы лIым къыIорэм тежъугъэдэIу! - апэ 
ит лIы горэ къызэплъэкIышъ, къафэгубжы.
- Адэ, Талъэустэн, Улэпэ Хъанкъом сыд икъэбар? - 
зандэу кум итэу къэдаIорэмэ ащыщ горэ къэупчIэ.
- Хъанкъо Къылыщджэрые игугъу пшIынэу тефэрэп,- 
Талъэустэн дышъэ нэгъунджэр пэбгым щегъэтэрэзыжьы: 
- Хъанкъом илIыгъэ ышхыжьыгъ, Кубан радэр зэрэщыгугъыгъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъэп, шыудзэр гум рини 
хэхьажьыгъ!  Ары, Кубан радэм нэмыкI непэкIэ тызщыгугъын тиIэп! Алахьэр, Алахьэм къынэуж Кубан радэр ары 
гугъапIэу къытфэнэжьрэр. Мары, Трембач къэгущыIэ 
шIоигъошъ, къерэIу, гущыIэр етэты. КъаIо, Григорий 
Евламович.
Зыдэщыт чIыпIэ хэIэтыкIыгъэр фимыкъоу Трембач кум 
еуцо, Талъэустэн къыIуагъэмэ ахигъэхъо шIагъо щымыIэу 
зыгъэгумэкIрэм игугъу къешIы, Кубанскэ радэм къыщэтхъу, 
адыгэмэ ялIыхъужъныгъэ уасэ къыфешIы, къэзэкъхэмрэ 
адыгэхэмрэ азыфагу егъэшIэрэ зэзэгъыныгъэу дэлъыр 
егъэлъапIэ, мыжыкъхэмрэ большевикхэмрэ зи къаригъэлырэп, шыукъамыщыр жьым лъагэу щигъэдыдызэ, 
игущыIэ къеухы:
- Мы, казаки та черкэсы, браты, а наши ворогы 
большакы-коммунисты. Кубанска рада - от наша батько! 
Заслоним вид ворогов нашу ридню Кубань!.. З Дону к нам 

--- Page 485 ---

идэ генерал Корнилов з офицерскимы полкамы на пидмогу. Нам, казакам та черкэсам, крипко надо держаты 
оружие супротив большевикив та иногородних!.. Казакы 
та черкэсы браты во вики виков!
- Рязанцы, которые на нас идут, тоже казаки! - щытмэ 
ащыщ горэ къыхэкуукIыгъ.
- Воины рязанци,- Трембач къамыщыр псырыкI лъэныкъомкIэ ыгъэлъэгъуагъ,- нэ казакы... а-а продавшиеся 
псам мужикам!.. Их крипко надо бить ни ботягом, а свинцовом пулей у лоб биты!..
Адыгабзэмрэ къэзэкъыбзэмрэ зэхэпшIыкIыжьрэп. 
Мафэ къэс зэIукI, зэIукIэ пэпчъ бгъуитIумкIи нэбгырэ 
пчъагъэ къыщэгущыIэ. КъэгущыIэрэм пэпчъ Рязанскэ, 
Филипповскэ лъэныкъомкIэ IэутIэ ешIы, бэщыр егъэлъагъо, 
ар имыкъоу кIэрэхъо къипхъотыгъэкIэ дэуае. Илъэс тIокIищкIэ узэкIэIэбэжьмэ, зэзэгъ факIокIэ адыгэмэ адэжь урыс 
пачъыхьэр къызэкIом гъэщынэн гухэлъкIэ зызэрэфашIыщтыгъэр угу къагъэкIы, нэмыплъкIэ, IэутIэкIэ, гущыIэкIэ 
ятекIоныгъэ къыдэхыгъахэу алъытэ.
Хьакурынэхьэблэ къушъхьэчIэс зэIукIэм лэжьэкIуабэ 
зэригъэпцIагъэм фэдэу лъэрыхь зиIэмэ мыщи зы куп щагъэдэIон алъэкIыгъ. АщкIэ зиягъэ къэкIуагъэхэр, адыгэ баймэ 
ягугъу умышIыжьэу, къэзэкъмэ ефэндхэр зэрагоуцуагъэхэр ары. Ежьхэм зэраIощтыгъэу, джаурмэ афэгъэхьыгъэу 
быслъымэн диным къыIощтыгъэхэр ащыгъупшэжьыгъэу, 
ары пакIошъ, ятэжъхэр адыгэчIым рамыукIыхьэгъагъэхэ, 
рамыфыгъагъэхэ пIонэу, IаплIкъорэгъкIэ къезэрэщэкIых. 
Знаком аIошъ, адыгэ шIыкIэу атамэмэ атеуIэх, иунэ зэрэрищэщтым, зэрихьакIэщтым, ар даушыгъэкIэ игъунэгъумэ, 
нэмыкIмэ зэраригъэлъэгъущтым нэмыкIрэ Iоф иIэп. Адыгэхэми, къэзэкъхэми ятхьэ зы хъугъэ, тIуми зэдряджаурыр, 
зэдряджэманыр Пщыщэ иадырабгъу щызэрэугъоигъэ 
филипповцэхэр ары.
Чылэ медрысэми Iоф ышIэжьрэп. Ащ къэзэкъхэр 
чIэсых. Офицер зырызхэр унэгъо хадзэу зэбгыращыгъэх, 
цIыкIу, ины иIэп, хэти къытефагъэм щэгушIукIы. ИIэр къыфештэ, имыIэр къелъэIуфэ, Iофэп, ямыIагъэр шIэхэу яIэ 
хъужьыщт.
Медрысэм чIаугъоегъэ къэзэкъ дзэкIолIмэ язакъоп 
чылэр изышхыкIырэр. ХьэкIэ мыухыжь ешхэ-ешъом былым 
къыгъанэрэп, мэлмэ ачIыпIэ танэхэр ехьэх, ащ ыуж чэмымэ 

--- Page 486 ---

анэсых. Непэрэзымафэм зэIукIэм хэтыгъэ гущыIакIохэр 
зэкIэутыгъэхэу, зы Iэнэ псау афэбгъэуцугъэкIи афимыкъунэу унэм къекIолIэжьых. ЗэIукIэм изакъоп, илъэс 
пшIыкIуим щегъэжьагъэу илъэс тIокIищым щыкIэкIыжьэу 
Iэшэ чIэгъ ашIыгъэшъ, зэоным фагъасэх, къырафэкIых. 
Мафэ къэс ахэмэ яшхапкъэ хэхъо.
Кубанскэ радэм илIыкIо Иваненкэ генерал хьакIэр 
Хъанкъо  Къэплъанджэрые игъусэу непи Гъобэкъуае 
щыIагъ. Филипповскэ дзэм щыщ Рязанскэ отрядэу нэбгыришъэ пчъагъэ зыхэтыр къежьэмэ зыщезэощтхэ Iэ гъо-благъор къаплъыхьагъ, яIоф зытетыр чылэм щызэрагъэшIагъ, 
цIыфмэ къахэхьэ-къахэмыхьапэу заулэрэ щызекIохи, мэл 
зытIущ щэджэгъуашхэ ашIи къэлэ гъогум техьажьыгъэх. 
Адыгэ-къэзэкъ шыу заулэ апэкIи аужкIи ит. Зэрэчылэу 
акIэлъэплъэ пIоми хъущт.
- Сыдэу псынкIэу агъэзэжьыгъэха мыхэмэ? - тучаным 
дэжь лIэу щызэхэтмэ ащыщ горэ къэупчIэ.
- Сыда, уищыкIагъэха? - Долэжъыр ащ кIэнакIэ.
- СищыкIагъэхэп, ау къытхэтыгъэхэмэ нахьышIуба?
- Умыщын, ХьапIатI,- Долэр Iужъу-Iужъоу мэщхы,- 
ощынэмэ, сипэIожъ зыщылъ.
- Оры? О сыд зыщыплъэщтыр?
- Тэри зыщытлъэн, оры пшIошIа, шъузым ыкIыб къыдэкIын.
- Долэжъыр!
- Щыжъугъэт, шъузэщымыхь! - Ламкъо ефэндэу 
хьакIэмэ акIэлъыплъэрэм ыдэрэп.- Непэ быслъымэнитIу 
зыщызэщыхьэрэ мафэп.
- Къытфэгъэгъу, нахьыжъ,- Долэжъыр зэкIэкIожьы, 
Рязанскэ лъэныкъомкIэ Iапэ ышIызэ, зеухыижьы: - Мо 
джаурмэ угу агъэплъы зыхъукIэ, мышIапхъи уагъэшIэщт, 
ефэнды.
- Алахьэр  зы,  джаурыр тIу,- Ламкъо ефэндым тыжьын тхыпхъэр зытиз бэщыр лъагэу диIэтэягъ,- тIуми апсэ 
хэзгъэзрэм ахърэт мафэ иIэщт. Непи, неущи, егъашIэми 
Алахь зизакъор къызэрэшъущыгугъырэр зыщышъумыгъэгъупш, быслъымэнхэр! - ефэндым ыIэ зыдегъэчъаем, 
щытхэми аIэ аIэтыгъ, яIупчъэпчъэ дыухьэ макъэ гъэтхэпэ 
мафэм  зыхитэкъуагъ, къызэрежьагъэм фэдэу ари нэкIушъо IэрыгъачъэкIэ аухыжьыгъ, ау ефэндым игущыIэ ащ 
щигъэуцугъэп, адыкIэ щытхэри къызэрещалIэх: - Алахь 

--- Page 487 ---

зизакъоу зыми емылъэIужьырэр къыткъот, ащ иIамыррэ 
инамысрэ  къыттетэу, шъугу шъумыгъэкIоды, шIу зыгу къытфимылъ джаур купмэ,- псырыкIымкIэ Iэ ешIы,- татекIощт, 
ащыщ Пщыщэ къызэпырыдгъэкIыщтэп! Джаурылъ зыгъачъэрэ пэпчъ джэнэт мафэ иIэнэу тесэIо, си Алахь!
- Амин! - щытмэ зэдырагъаштэ-зэдырамыгъаштэу 
къызэдаIо.
ОшIэ-дэмышIэ зэIукIэм нэбгырэ зытIущ къыщыгущыIагъ. Ламкъо ефэндым игухэлъ шъхьарыкIэу къэгущыIагъэмэ къахэкIыгъэп. Iэшъынэ Мэджыдэ ыIэ къызеIэтым, 
Ламкъо ефэндыр гушIуагъэ.
- КъаIо, Мэджыд, къаIо, мы щытмэ уялъытыгъэмэ, 
укIэлэ гъэсагъ, еджакIи тхакIи ошIэ, шъхьэкIафэ зыфашIрэ мэ шъулъэпкъкIи шъуащыщ.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ,- Мэджыдэ зыдэщытмэ 
къахэкIотзэ къыIуагъ,- Алахьэм жъышъхьэ мафэу, лIы 
мафэу укъытхегъэт. Мазэм къехъугъэшъ, а зы Iофым 
зэкIэми тызэрефэ. ГущыIэ хэлъэп, Iоф къин тыхэт. Къины 
тиIоф къэзышIрэр тимышIэныгъ, дунаим къытехъухьэрэ 
пстэуми хэшIыкI зэрафытимыIэр ары. Мы мафэхэм тичылэ 
цIыфыбэ щызэблэкIыгъ, къыдэхьагъэри бэ, дэкIыгъэри 
макIэп. Хэт сыд фэдэу тыпэгъокIыгъэми, тхьакIагъэми 
шъузау къытеIо нахь, шъусамбыр ыIорэп. Хэта тызэзэощтыр? Мощ фэдиз зыфэдгъахъэу тызтегущыIэрэр тэщ 
фэдэ чIыгунчъэ закI. ТимыIэр сыдэущтэу ахэмэ ттырахыщта? Икъунба шIуагъэ къэзымыхьрэ лIыхъужъыгу закъокIэ 
тызэрэщыIагъэр! ТызыкIырыплъын тхьамыкIэгъо Iаджи 
тятэжъмэ къяхъулIагъ.
- Ы-ы, щыгъэт, хьитIум азыфагу къикIыгъ! - Ламкъо 
ефэндыр бэщкIэ купыр зыгъэдэIорэ Мэджыдэм къепыджыгъ.- Сеплъмэ шъулъэпкъыкIэ зышъушIоIуш дэд, 
джырэ фэдэ мафэм ащ нахь къэпIон бгъотыгъэба! Сыдигъуа Рязанскэ джаурхэр тишIу зыхъугъэхэр?
- Рязанскэм язакъоп Iофыр зэлъытыгъэр, нахьыжъ! 
- къызэрепыджыгъэм Iофы зыримыгъэшIэу Мэджыдэ 
къыригъэжьэжьыгъ шъхьакIэ, бэщыр ыгъэсысзэ, джыри 
ефэндыр филъыжьыгъ:
- Зэтелъхь сIуагъэба, Iиман зимыI! Ащ ущымыуцумэ, 
къэзэкъмэ удязгъэщын!..
Нахь лъэшым Iашэр ий зэраIоу, зыжэ укъыгъэ До лэжъри 
зэрахэтыжьэу, Iэшъынэ Мэджыдэ едэIущтыгъэ хэр,Ламкъо 

--- Page 488 ---

ефэндым макъэ къызешъым, нахьыбэрэ зэрэхъу хабзэу, 
къэзэрэгъэбырсырыгъэх, зыгу илъи имылъи янахьыжъ 
дыригъаштэу регъажьэ. Ау Iофым кIэух фэхъугъо имыфэу 
Пщыщэ кIэйкIэ омакъэхэр къыщыIугъэх, топыщэхэр чылэм 
къыдэфагъэх, одыкIэ-мыдыкIэ къыщызэбгырыугъэх.
ПаIо зыщыгъэу чылэм дэсыр ардэдэм къэуагъ, хэти 
рагъэлъэгъугъэ чIыпIэм ечъалIэ, псы нэпкъым Iогъуалъхьэх. 
Шыухэри чылапшъэмкIи, чылакIэмкIи мачъэх. Къэзэкъ 
шыуи шъэри, зыгорэ дэдэ агъахъэрэм фэдэу, къезэрэфэкIы. 
Пщыщэ нэпкъ зытелъадэхэкIэ, адырабгъукIэ къэлъэгъогъэ уIэшыгъэ нэбгыришъэ пчъагъэмэ гур агъэкIоды, ахэр 
имыкъоу джыри тхышъхьэм къехых. Бжедуховскэ лъэныкъомкIи зы куп къекIы. Сыдэущтэу мохэмэ уапырикъущт? 
ШIуцIамэ атырихэу кIэир зэлъаIыгъ, гъуим итэкъуагъэх.
Мощ  фэдиз  цIыф уIэшыгъэр къыздикIырэ лъэныкъомкIэ уожьыным Iофыр тетэп. Топ умыIыгъэу, зы пулемет закъокIэ, шхончыкIэ, кIэрахъокIэ, къэмэ къихыгъэр 
афэб гъэлъагъокIэ, япшIэн щыIэп. Джа чIыпIэм гъобэкъое 
тхъууалъэхэу чъыгмэ адэгъэнэгъагъэхэр топ оIокIэ зи 
къызэримыкIыщтыр бэмэ къагурыIуагъ. Пашкэ къэзэкъмэ 
апэ кIаIэжьыгъ. Чылэм щымыщ адыгэ лъэрыхьми ауж 
зыкъырагъэнагъэп. Ахэмэ анэмыкIэу зиIоф Гъобэкъуае 
дэмылъыжьэу къызщыхъугъэхэри псынкIэу дэкIодыкIыжьыгъэх. Сыхьат зытIу зытешIэм, акIыб дэтыгъэмэ къызэрагъэделагъэхэр Гъобэкъуаемэ къагурыIуагъ, аущтэу 
щыт нахь мышIэми, Iэшэ гъэтIылъ яIагъэп. Ясабыйхэр, 
шъузхэр, нэжъ-Iужъхэр чылэм зыдащыгъэхэр мэфэ заулэ 
хъугъэми, къыдэнагъэу ашIэрэр дамыгъэкIыжьэу язэуапIэ 
абгынэщтэп.
КIуачIэу тиIэр зыфэдизыр къыжъугурыдгъэIуагъ аIорэм фэдэу  Филипповскэ дзэм итопхэри къэожьхэрэп. 
Щэджэ гъоужмэ адэжь бгъуитIумкIи рэхьатыгъор къыщынэфагъэми, зы цIыф азыфагу къитэджагъэп. ТIэкIу 
тешIагъэу филипповцэмэ адэжькIэ шыу заулэ къикIи, 
Пщыщэ къиджыкIыгъэх:
- ШъукъытэзаокIэ пкIэ иIэп, шъуиIашэ зэугъоилIагъэу 
къызытэшъутырэм, мамыркIэ тызэшIокIынышъ, Екатеринодар текIущт. Неущ пчэдыжь нэс пIалъэ къышъуфэтэшIы! 
- агузэгу дэт шыум къыIуи, IукIыжьыгъэх.

--- Page 489 ---

Къафагъэуцугъэ даом тегущыIэхэу чэщныкъо нэс лIы 
куп Гъобэкъуае щызэхэсыгъ. Къызэпеу-зэпеожьхэзэ, 
ашIомыигъо дэдэми, къамэм фэшъхьафэу, Iашэу яIэр, 
апкъырылъ кIэрахъом щыкIэкIыжьэу, атынэу зэдаштагъэ. 
Чылэ унашъор зынэсыжьыгъэмэ ащыщхэм амыдагъэми, 
нахьыбэм иIо тиIо аIозэ, Iашэр къызгуахэу Пщыщэ адрабгъу 
изыщыщт кумэ аралъхьэу рагъажьэ...
Iэшэнчъэ гъобэ къуаехэм агу къэкIодыгъ.
Мэзэ псаум зыкъогушхукIыщтыгъэ Iашэхэр зэтетэкъуагъэхэу  кумэ арылъыгъэх. Зыпэхэр къищэикIыгъэ 
шхончхэ ри, пулемет закъоу кукIэм дэтри Iофэп, ахэмэ 
ащ фэдизэу адыгэхэр афэIэджабгъухэп, зэкIэми анахь 
Iофыр къэмэ годзэ кIэрахъохэр арых. ЕгъашIэм пачъыхьэм 
шIуагъэбылъэу къырахьакIыщтыгъэ кIэрахъохэр зиенчъэ 
тхьамыкIэхэу, сыд шъугу къызэрэтэбгъагъэр аIорэм 
фэдэу, зэхэлъых. Iашэм ыпашъхьэ мыхъун щашIагъэу 
рэукIытэжьых пIонэу, щытмэ анахьыбэм ашъхьэ къаIэтрэп, 
зынэпс щыукIытыхьыжьхэрэми ашъхьэ дырагъэзэкIы. 
ЗаIэтэу IукIыжьхэми хъущт шъхьакIэ, зыгуахыгъэ Iашэм 
зыкIэритIупщхэрэп. Кумэ ащыщэу зэрилъхьагъэри, чIыпIэу 
зыдигъэтIылъыгъэри, Iабэмэ къырипхъотыжьын ылъэкIынэу 
хэти ешIэ.
Кумэ яежьэгъу къэблагъэ къэсми бырсыр макъэр 
мэIасэ. Iашэм къежэрэ псырыкI лъэныкъор къэплъэ. 
Мыхъун зыщилъэгъурэм, зыкъиIэтмэ, зи римыгъаIоу 
псыхъом къикIыщт.
- СиIашэ сфятыщтэп!..- Долэжъым икуо макъэ 
щыт мэ шъхьэр аригъэпхъотагъ, кум ечъалIи, икIэрахъо 
къахихыжьыгъ.
- Долэжъым нахьи тынахь джэмана! - нэмыкIхэри 
кумэ ячъагъ.
- ШъушIэрэр емыкIу!
- УиIашэ зыгопхыныр ащ нахь емыкIужь!
ЛIы губжыгъэ зэхэбанэм нэрэ-Iэрэ агу кухэр ахъункIэжьыгъэх. ЦIыф бырсыр макъэм дакIоу омакъэхэри 
чылэм къыдэтэджагъэх. НэбгыритIу горэми пулемет закъор 
агъачъэ, ящэнэрэми, акIэмыхьэ-акIэхьашъоу, щэ пхъуантэр 
алъехьы. Топыщэу къэфагъэм, пулеметыр ищэрыопIагъ 
пIонэу, агъачъэри зыгъачъэхэри зэбгыриутыгъэх. Филипповцэхэми зыкъаIэтыгъэу, шыур шыоу, лъэсыр лъэсэу, 
чылапшъэмкIи, чылакIэмкIи Пщыщэ къызэпырэкIых. Iашэ 

--- Page 490 ---

зыIыгъи, зымыIыгъи, апэ къифэрэр Iурагъэхэу Гъобэкъуае 
зыдатакъо. Щагу шъхьарыкIэу, унэ ихьэ-икIэу къырачъыхьакIы, паIо зыщыгъэу пIэкIор чIэгъым чIэпшыхьажьыгъи, 
янэ ыкъогъу зыкъозыдзэжьыгъи къагъанэрэп, яшъузмэ, 
ашыпхъумэ апашъхьэ, гукIэгъу зыфаIорэр щымыIэжьэу, 
ралIыхьэх. ЦIыф куо макъэрэ цIыф щэIу макъэрэ нэмыкI 
чылэм къыдэIукIрэп. Аныбэхэр къиугъэхэу унэмэ арылъых, 
пчъэIупэмэ аIулъых, хэтэ чэум бгъэкIэ тегъэкIагъэх, лъэгонджэмышъхьэкIэ укIыгъэ-дыижьыгъэхэу щысых.
КIэрахъори, къамэри Iэ зырызымкIэ ыIыгъэу, ыныби 
къиужьыгъэу Долэжъри, ащ нэмыкIэу филипповцэмэ 
апэгъочъыгъэгъэ нэбгырэ заули чылэ гъунэм Iулъых. Шы 
уIагъэхэр мэщыщых, аукIыжьых. Псэоу къэнэгъэ лIыхэр, 
зырызэу, тIурытIоу, щырыщэу одыкIэ-мыдыкIэ къыхафых, 
медрысэ щагум къырафылIэх, акIыбхэр зэфэгъэзагъэхэу 
агъэтIысых.
Мыжыкъмэ шIукIэ уатегущыIэ ыIуи, Ламкъо ефэндыр 
зэогъэгъэ Iэшъынэ Мэджыди, ащ яти, ятэшри, янэшри 
къафы. Зыгорэ къариIонэу пылъ шъхьакIэ, пчыпэмкIэ 
епыджых, ар имыкъоу ешъхьэшъуаох.
- Товарищ командир!..- медрысэ щагум дагъэзыхьэ 
зыхъукIэ, Мэджыдэ къызэтеуцо, Губинымрэ Захарченкэмрэ зафегъазэ.
- Какой я тебе товарищ, черкесское отродье?!
- Бедные черкесы против революции не шли...- нэгу 
къутагъэу  лъыр къызэчъэхрэр Мэджыдэ IэгушъокIэ 
ыIы гъэу къеIо шъхьакIэ, къамыщыкIэмкIэ ыжэ Губиныр 
дэпыджэзэ, къыригъаIорэп:
- Бедные черкесы, да? - онэгум зыриIэтыкIызэ, мэщхы, 
Iэ ешIы: - Вон сколько земли у них!
- Это богатые черкесы. Казаки имущие.
- Молчать, вражеское отродье! - Губиным кIэрахъор 
къырепхъотышъ, гъэрмэ апашъхьэ Iэшъынэ Мэджыдэ 
реукIыхьэ, етIанэ игъусэмэ унашъо афешIы: - Выделить 
сотню конвоиров и погнать этих черкесов в Майкоп! Всем 
на Екатеринодар, против Кубанской рады, против генерала 
Филимонова и Покровского!
Хъулъфыгъэ нэбгырэ 385-м зарагъэIэтышъ, МыекъуапэкIэ рафыжьэх...
Филипповскэ революционнэ дзэм и Ханскэ-Белореченскэ отряд ипэщэ Гаркушэ икуп Молоканскэ чылэм 
щешъохэу щызэхэсхэзэ, Гачко шытыгъум афидзыгъ:

--- Page 491 ---

- ШъузIукIодэщт зэуапIэм шъо шъокIо, мыдыкIэ 
хьалыгъу фыжьыр черкес гъэрмэ чылэм щарагъэшхы...
- Хэта зыIуагъэр?! - Гаркушэ ыдагъэп.
- ПшIошъ мыхъумэ, Тихон, кIори яплъ.
- Как это кормят корниловцев! Расстрелять всех! 
ПулеметищкIэ къаухъурэихи, шхончхэри адаIыгъыжьхэу, нэбгырэ зытIу нахьи къахэмыкIыжьэу адыгэ хъулъфыгъэ 
гъэр 385-рэр, суд Iофи, хэбзэ Iофи хэмылъэу, джа сыхьат 
дэдэм Молоканскэм даукIыхьагъ.
ЦIыфмэ зэмызэгъыныгъэ Iашэр зызэпагъохыкIэ, 
бгъуи тIумкIи фэхыгъэ къызэрэхэкIыщтым ахэр щымыгъуазэхэу щытыгъэхэп. Хъанкъо Къылыщджэрые щэгъогогъо 
къызякIум, лъэныкъуитIумкIи чIэнагъэхэр щашIыгъэх, ау 
Гъобэкъуа ерэ Молоканскэмрэ къадэхъухьагъэм утегущыIэжьынэу, зыгорэ епIолIэжьынэу шъхьэм къыхьыжьыщтыгъэп. Пщыщэ Iушъо Гъобэкъуае зыIусыр непэп, бэшIагъэ, тхьамыкIэгъо Iаджи къыдэхъухьагъ, зы лIи, лIитIуи, 
лIищи щаукIэу къыхэкIыгъ, тэлауи, шъорэкIи, нэмыкI узи 
шъхьарыкIыгъ, ау мощ фэдизылI а зы сыхьатым дэкIодыкIыгъэу къашIэжьрэп. ФэпIотагъэкIэ, ынитIукIэ ымылъэгъоу, 
зышIошъ мыхъущтри нахьыб.
Гъобэкъуаерэ Молоканскэмрэ тыгъоснахьыпэ къадэхъухьагъэр Погибельнэ Иосифи, Шэуджэн Гощэунаий, 
Хьагъур Бэбэжъи, ащ ишъуз Хьагъур Вери ашIэщтыгъэп.
Iофым зи хэзымышIыкIыщтыгъэр Шэуджэн Мос. ЕрмэлхьаблэкIэ къикIыщтыгъэ дзэм хэтэу Лэбапэ къызнэсхэм 
Бэбэжърэ Верэрэ къыздищэхи, Гощэунае дэжь, Николаевскэм сыхьат закъу ныIэп къызэрэкIогъагъэр. Верэрэ 
Бэбэжърэ Гощэунае гъусэ зыфешIхэм, иIоф зытетмэ ащыгъуазэ зэхъум, Хъанкъо Къылыщджэрые зэхиугъоегъэгъэ 
шыудзэр зэхэзыкъутагъэ Николаевскэ отрядым ишъуз 
зэрахэтыр къызфаIуатэм, ыгукIэ рэхьатыгъэу къызхэкIыгъэ 
дзэм ыгъэзэжьыгъагъ. Ежь Гощэунае лIым дежьэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, Мосэ зэрэшIомыигъо дэдэр зыдешIэм, 
хьынэ-хьылъэ сыфэхъунэп ыIуи, зыфаер фишIагъ. Кубанскэ 
радэр Екатеринодар зыдафкIэ ыщэжьынэу къызэригъэгугъагъэр, гукIэ зыпэблэгъэ Вери, шыпхъукIэ къэзылъытэщтыгъэ Бэбэжъи зэраIукIэжьыгъэр Гощэунае игушIуагъоу, 
зыхэт отрядым зиIэтынышъ, БжъэдыгъукIэ икIыни, Екатеринодар екIун фаеу хъугъэ.

--- Page 492 ---

Погибельнэмрэ Хьагъурымрэ Гъобэкъуае шыоу зыдахьэхэм Гощэунайдыхэм апэ чыжьэкIаеу итыгъэх. Зы 
цIыф къазэрэпэмыгъокIрэр Гощэунае шIогъэшIэгъонэу 
Верэ фыреплъэкIыгъ, джа нэплъэгъу дэдэмкIэ мыдрэри 
къеплъыжьыгъ. ГъобэкъуаекIэ къикIхэу унэгъо IапIэхэр 
зэрыз кухэри  Рязанскэ кIэйми далъэгъуагъэх. Джыри 
чэм хэр апышIэжьыгъэхэу IапIэкIэ ушъэгъэ ку зытIущ 
чы лэ урамымэ атырилъэгъуагъ, шы шъхьарытIупщхэри 
къырафэкIых.
- Что это значит?! - Гощэунае шыр къызэтыригъэуцуагъ? 
- Так воны усих черкэсив в уаули перебилы, а теперь 
их граблють!..
- Сейчас же прекратить грабеж! - Верэ икIэрахъо 
къихыгъэу куитIум ауж зелъадэм, игъусэ шыу заули 
лъежьагъ, омэкъэ зытIущи къызэлъыIугъ, кумэ арысхэми 
запхъуати, хатэмэ адэлъэдэжьыгъэх, шыхэр къезыфэкIыщтыгъэхэми загъэбылъыжьыгъ.- Это же постыдный 
грабеж! Как же это так, товарищи филипповцы, понять? 
Черкесы такие же люди, как и мы. Этого нельзя допустить!
Гощэунае ылъэгъугъэр къыгурымыIоу, ыIощтри рипэсыщтри ымышIэу щытзэ, Къунчыкъохьэблэ лъэныкъомкIэ 
пулемет-шхонч омэкъэ зэхаохэр, цIыф куо макъэхэр къызэлъыIугъэх. Шыухэми ашъхьэ апхъотагъ, тхьамыкIэгъо 
куо макъэр къыздиIукIрэмкIэ езэрэфыжьагъэх. Шыумэ 
ауж кухэр, кумэ ауж лъэсхэр итыгъэх.
- Прекрати, Бабеж! Это же самосуд! - Погибельнэм иджэ макъэ Гощэунае зэхехы, зикIэрахъо къихыгъэ 
Бэбэжъэу заорэр хигъафэзэ нэбгырэ зытIущ къезы фэкIрэм 
ыуж шыоу Погибельнэр ит, адыкIи аIэхэр Iэты гъэхэу укIэкIо 
нэбгырэ заули щыт.
- Разве это не самосуд! - Бэбэжъ къызэтеуцошъ, 
къамылылъэ кIэимкIэ Iэ ешIы.
Чылэм щилъэгъугъэм нахь тхьамыкIэгъожь Гощэунае 
къамылылъэ кIэим дилъагъорэр. Хъулъфыгъэ укIыгъэу 
дэлъыр гъунэнчъ, гын гъозымэмрэ лъы пэхъамэмрэ 
къашъхьэрэу, зы цIыф щэIу макъи къахэIукIрэп. КъопиплIымкIэ щыт пулеметиплIыр джыри учъыIужьыгъо 
ифа гъэп. Хьадэмэ зэрахэпыджэжьытыгъэхэ пчыпэхэу 
укIакIомэ къачIарагъэдзыгъэхэр лъы закIэхэу одыкIэ-мыдыкIэ къыщэлъагъох. Бэбэжъ кIэрахъор зэриIыгъэу IэкIэ 
шъхьэр шIуиубытыкIыгъэу щыс, Гощэунаерэ Верэрэ зыхэт 

--- Page 493 ---

дзэкIолIми анэпсхэр кIалъэкIыкIы, нахьыбэмэ ашъхьи тхьамыкIагъом раригъэгъэзэкIыгъ.
- Чей приказ был убивать? - Погибельнэр укIакIомэ 
къагъэлъэгъогъэ нахьыжъым еупчIы.
- Губина и Захарченко.
- Сколько их было человек?
- Их було 453 черкэсив... Из Нешукая, Джеджехабля, 
Кунчукохабля...
- Где Губин и Захарченко?
- Воны у аулах... Черкэсив вылавливають.
Шъхьэр къыIэтэу Гощэунае зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
плъэн ымылъэкIэу Погибельнэр заулэрэ щытыгъ, етIанэ 
къыIуагъ:
- Именем революции расстрелять этих убийц, мародеров, грабителей! Сейчас же, на этом месте!
Верэ исэмэгубгъукIэ плъэмэ, щазымэхэр, паIохэр, 
къэптанхэр, къамэхэр, бгырыпххэр зэтетэкъуагъэхэу 
зелъэгъум, къызэкIэщтагъ.
- Что это? Сволочи, опять грабеж?!
- Спокойно, Вера, спокойно...- Гощэунае ыIозэ, 
Верэ еушъыищтыгъэми, джащ фэдэкъабзэу ежьри гукIэ 
зэушъыижьы: - У подлости нет границ. Пошли к Бабежу. 
Ему сейчас очень тяжело.
- Да, да, к Бабежу пошли...- Верэ ерагъэу зыкъешIэжьы.

--- Page 494 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ХЫРЭШЪХЬ

--- Page 495 ---

Джырэблагъэ Кубанскэ радэм генерал ышIыгъэ Покровскэр Корниловым ежэшъугъэп. Дон къикIыщтыгъэ 
добровольческэ дзэм нэмыкI гугъапIэ Войсковой правительствэм имыIагъэми, ащ нахьыбэрэ имафэхэр Екатеринодар 
щыфэкъудыижьышъущтыгъэп. Кубанскэ революционнэ 
дзэу Автономовыр зипащэм мафэ къэс бгъу пстэумкIи 
Екатеринодар къеухъурэи. Верст зыхы-зыблкIэ Екатеринодар пэIус адыгэ чылэу Инэм дэжь большевикмэ яделегацие ипащэу Глеб Сединыр белогвардейцэмэ зыщаукIым 
ыуж Кубанскэ радэм иIофхэр къызызэIыхьэгъапэхэр. Бгъу 
пстэумкIэ къызэраухъурэирэм имызакъоу къэлэ кIоцIми 
щытынчэп. Большевикхэр зэхаукIагъэу къашIошIыщтыгъэ 

--- Page 496 ---

шъхьакIэ, ахэмэ яIофшIагъэ хэткIи нэфагъэ: къалэм ичIыпIэ 
зэфэшъхьафмэ рабочмэ закъыщаIэты, Iофыр зыфэдэр 
дзэкIолIми къагурэIо, офицермэ аIорэр амыгъэцакIэу 
зыщыхэхьажьхэри макIэп.
Мэзаем ыкIэхэр ары Екатеринодар Iофыр къызщыдэигъэр. ИтIокIхэм адэжь КорниловымкIэ гугъапIэ горэ 
щыIагъэмэ, тхьамэфэ блэкIыгъэм ыуж зи щыIэжьыгъэп. 
НовороссийскэкIэ, ТIуапсэкIэ, МыекъуапэкIэ, ТимашевскэкIэ, ТихорецкэкIэ къарыкIхэу красногвардейцэхэр къылъыкIотагъэх, къалэм пэблагъэу яомакъэхэр щызэхэохы. 
Нычэпэ Покровскэм дзэр Екатеринодар зыдимыщыкIэ, 
неущ ар фэшIэжьыщтэп. АщкIэ гъогоу къыфэнагъэр 
Пшызэ зэпырыкIэу, Псыфабэр джабгъумкIэ къыгъанэзэ, 
къушъхьэм чIэхьажьыныр ары. Джа адыгэ гъогум нэмыкI 
Кубанскэ радэм ипэщэ генералым къыфэнэжьыгъэп. 
Мыекъуапэ верст шъэныкъо горэмкIэ исэмэгукIэ къыгъанэу 
АскъэлаекIэ къушъхьэм екIумэ, адыкIэ хъурэм еплъын. Мы 
гъогум филипповцэмэ афэдэхэр къыщыпэкIэмыфэнхэкIэ 
арэп, ау ахэр НовороссийскэкIэ, ЕрмэлхьаблэкIэ, МыекъуапэкIэ къикIхэрэмэ яIашэкIи, яIэдэбныгъэ зэхэтыкIэкIи, 
яшъхьарытIупщыгъэкIи афэбгъэдэн плъэкIыщтэп. Гъогур 
зыщыпхыритхъущт лъэныкъомкIэ лажьэ зимыIэ цIыфыбэ 
щыкIодыгъэшъ, нэгуихыгъэкIэ адыгэхэр къыпэгъокIынхэу, 
идзэ хэхьанэу, IэпыIэгъу къыфэхъунхэу мэгугъэ.
Чэщ мэзахэр къызфигъэфедэзэ, Покровскэм идзэ 
Екатеринодар дищыгъ. ЗыфиIогъэ гъогум дзэр рищагъ 
шъхьакIэ, идзэ хэтыгъэ лъэрыхьмэ анэмыкIэу зы адыги 
хэхьагъэп. Хэхьан аIуагъэкIи, паIо зыщыгъэу, Iашэ зыштэн, 
зыгорэ зыфэукIочIын хъулъфыгъэ зыдэхьэгъэ чылэмэ адэсыжьыгъэп, аукIыгъэр аукIыгъэу, плъыжьмэ ахэхьагъэр 
ахэхьагъэу, зыдагъэзэщтри амышIэу щтэгъэ IофкIэ мэзым 
хэхьажьыгъэхэри мэкIагъэп.
ШэбэнэхьаблэкIэ, ЕдэпсыкъуаекIэ, ДжэджэхьаблэкIэ 
Покровскэм идзэ къушъхьэмкIэ пхырищы зэхъу мафэхэм 
къэзэкъ Войсковой правительствэм Екатеринодар зэримыIыгъыжьыр Кореновскэ станицэм дэжь Корниловым 
зыщишIагъэр, зыщыгугъыщтыгъэ къалэмкIэ дзэр ымыщэу 
Лэбапэ иджабгъукIэ блищи, Некрасовскэ станицэм дэжь 
къыщыригъэгъэзагъ. Джа чIыпIэмкIэ къакIозэ, Лабэ къызэпырыкIэу верст тIокIищ горэмкIэ къыухьэмэ Кубанскэ 
радэм идзэ, Покровскэ генералым IукIэщт.

--- Page 497 ---

Филимоновым икъэзэкъхэри къахэхьажьмэ, Екатеринодар екIунышъ, большевикхэр дадзыжьыщтых. ИIоф 
къимыкIмэ, Корнилов генералым зиукIыжьынэу тхьэлъанэ 
ышIыгъ.
Чэщи мафи имыIэу гузэжъогъукIэ Корниловым къыщэрэ иофицер дзэм гъэпсэфыгъо ритрэп. Нахь чIыгубэ 
къызэрикIущтыр ичарэу уахътэм илъ сыхьатыр шIомакI. 
Амал иIэу зэуапIэм зыригъафэрэп. Зэмыжэгъэ Iоф къыкъокIмэ, щэкIи цIыфкIи зышъхьасыжьрэп, Iурегъэхы, 
тырегъэстыкIы.
Корниловым иапэрэ отрядмэ ащыщхэр Пульхерово 
къутырым пэчIынатIэу Лабэ зыкъыратэкъоу, Ново-Севастопольскэ чылэм къекIухэу аублэ. Филипповскэ дзэм и 
Николаевскэ отряд ары апэ Корниловым пэгъокIын фаеу 
хъугъэр. Погибельнэм иотрядхэу Екатеринодар екIущтыгъэхэм Нэшъукъуае дэжь къащырагъэгъэзэжьыгъ. Гъогу 
кIэкI къызэпачыжьи, щэнэбзэ щэигъэу Еленовкэ чылэмрэ 
Солтанов къутырымрэ зэдаIыгъхэу Преображенскэ, Белосельскэ отрядхэр яджабгъу лъэныкъоу пыим пэуцугъэх.
Чэщ реным бгъуитIумэ азыфагу зи къыщылъэгъуагъэп. Корниловцэхэр зыдэщыIэ Фельдфебельскэ къутырымкIэ плъакIо Хомутовымрэ Чубаровымрэ агъэкIуагъэх 
шъхьакIэ, къэбарыхьэхэр къэкIожьхэрэп. Гъэтхэ чэщыр 
чъыIэ, зырыбгъэфэбэнэу машIо пшIын уфитэп, джащ 
фэд тутынри, Iэгъуапэм илъэу гъэбылъыгъэкIэ ешъох. 
Къэхъущтым упаплъэу, чIы цIынэм ухэлъыныр дзэкIолIмэ 
къяхьылъэкIы. Ошъогум мази, зы жъуагъуи итыжьэп, нэм 
къыкIэIабэрэр умылъэгъоу шIункI. Дунаим зауи, революци, 
цIыф зэбэн-зэрэукIи темытыжьым фэдэу зэпэIулъ бгъуитIумкIи щырэхьат. Чылэ Iэгъо-благъомэ хьэ хьэкъу макъэу 
къадэIукIыщтыгъэхэри джацы уж уахътэм хэкIодэжьыгъэх.
Гощэунайрэ Верэрэ яшхэр коу зэрысхэм кIэшIэгъэ 
шитIумэ агопхагъэх, чъыIэм зэригъэзылIагъэхэу, кIэкIо 
чIэгъым чIэсых. Шхонч зэхао къызэрэхъоу апэрэ уIагъэмэ 
IэпыIэгъу зэраратынэу хьазырыпсых. Ащ изакъоп, ищыкIагъэ зэрэхъоу онэгу зашIмэ, ящыкIэгъэщт Iаши аголъ. 
Чэщыбгым уахътэр фэкIуагъэми, бзылъфыгъитIум чъыяпэ къякIурэп. Шыкуаоу агъэгъолъыгъэм ичъыепырхъэ 
нэмыкI мэз пырыпыцоу зыхэтым къыхэIукIрэп. Щынагъо 
къазэрэпыщылъыр ашIэ, зыфэсакъыжьых пIонэу зэгъорэ 
дэдэ ныIэп яшхэр зыхэпырхъыкIхэрэр.

--- Page 498 ---

Тыгъуасэ Гъобэкъуае дилъэгъуагъэм Гощэунае егупшысэнэу фаеп шъхьакIэ, гупсэфыгъо къыритрэп, зэкIэри 
ынэгу къыкIэтэджэжьы. Ащ зымафэ Молоканскэм къыдэхъухьагъэр къыхэхъожьыгъэшъ, мызэфэныгъэм рипэсыщтыр ымышIэу, гу иIэжьэп, еухы. Сыда ар къызхэкIрэр? 
Iашэ зыIэтрэм Iашэ пагъохыжьы Мосэ зиIощтыгъэр бэшIагъэ. Аущтэу щымытэу революциери пшIын плъэкIыщтэп. 
Шъыпкъэ, Мос, шъыпкъэ, ежь-ежьырэу зыми зыкъитыщтэп. Хэбзэ убытынымрэ мылъку Iыхынымрэ Iофыр 
зафэкIожьрэм, зэфэгъэгъу зэрэщымыIэр мы илъэсым 
къызгурыIуагъ. Ау етIани сшIошъ хъурэп хьадэгъу гъозыр къызшъхьащихыщтыгъэ адыгэ хъулъфыгъэ купэу 
зэхаукIыхьагъэхэр бай зэкIагъэхэу, имыщыкIэгъэ Iашэ 
къаIэтыгъэу. Молоканскэм даукIыхьэгъэ нэбгырэ пчъагъэми Iашэ аIыгъыгъа? Iашэ зымыIыгъыжьым IашэкIэ упэгъокIыныр емыкIу, цIыфыгъэп, хьакIэ-къокIагъэм блэкIы. 
Гъэры зыкIаIорэр Iашэр ыгъэтIылъзэ, зыкъетышъ ары. 
Адырэ ку хъункIакIохэу чылэм дэтыгъэхэр? Унэгъо IапIэхэр 
зэрылъхэу, чэмхэр зыпышIэгъэ кухэу Рязанскэ къужъэе 
кIэим дэжь къыщытпэкIэфэгъагъэхэр? ЗыфэмыIэжэжьэу 
Гощэунае хигъэщэтыкIыгъ.
- Зыми уемыгупшыс, Гощэунай,- Верэ Iаби, пытэу 
Гощэунае зэрифызылIагъ, едэхашIэу ытамэ Iэ щифагъ, ыгу 
зэрэхэкIрэр пшIэнэу ежьыри хэщэтыкIыжьыгъ.- Дунаим 
мыхъуныбэу техъухьагъэмэ ащыщэу ари орэхъу, ер 
зышIагъэмэ афэгъунэп.
- Ары, Вер, афэгъунэп. Ау етIани сэ къызгурымыIорэр, адыг, урыс фэIуагъэп ащ, цIыф жъалымым ыIэ 
къихьэу ымышIэн щыIэпщтын. Шъо къышъуIукIэным 
ыпэкIэ, Моси мыщ щыщынэщтыгъ. Екатеринодар кIоным 
ыпэкIэ, Ищенкэмрэ Толмачевымрэ адэгущыIэгъэн фае, 
сыкъэкIожьмэ заIузгъэкIэн ыIозэ, гъогу техьэгъагъ. Къэгъэзэжьыгъо имыфэзэ, еплъ джы хъугъэм. Иосиф лIы Iуш, 
дзэр зыпIун, зылэжьын комиссар ищыкIагъ еIо. Шъыпкъэ, 
пащэм гурымыIорэр зэрищэрэм зэхегъэшIыкIыгъуай.
Адырэ гъуй тIуакIэм дэт шыухэм япэщэ Хьагъур Бэбэжъ джыдэдэм ыгу илъыр нэмыкI: тыгъосэрэ тхьамыкIагъоу зэрихьылIагъэм къыкIэзыжьыгъэу апэ корниловцэмэ 
зыкъызыщаIэтыщт лъэныкъор ымышIэу егъапэ. ПлъакIо 
агъэкIогъагъэмэ къэбарэу къахьыгъэр шъыпкъэмэ, НиколаевскэкIэ, АдэмыекIэ пхыратхъуни, мэз Iапчъэм корниловцэхэр чIэкIынхи, Покровскэм идзэ IукIэнхэу ары. Аущтэу 
зыхъукIэ, анахь чIыпIэ къиныр къафэгъэзагъэу мэхъу. 
ЕкатеринодаркIэ, зэрэпсаоу Пшызэ шъолъыр пштэмэ, 
мыщ нахь чIыпIэ щынагъо джырэкIэ щыIэгоп. Корниловым 
ыцIэ Бэбэжъ зызэхихрэр непэп. Керенскэм иунашъокIэ 
Корниловымрэ Деникинымрэ, ащ ягъусэхэри агъэтIысхэ 
зэхъум, зыгъэтIысыгъэ полкым ахэтыгъ. ДэгущыIэнэу 
мыхъугъэми, мызэу-мытIоу ылъэгъугъ, честь рихэуи 
къыхэкIыгъ. Шъхьафит зэхъужьым, Дон ихьи офицер дзэ 
псау ыугъоигъэу, революцием пэшIуекIоу Пшызэ шъолъыр 
къиуагъ. Амал иIэу Корниловымрэ Покровскэмрэ ядзэ 
зэIубгъакIэхэ хъущтэп. Джары Погибельнэми ыIорэр, 
джа дэдэр ежьыри, игъусэ Поспелов Фроли аIо. Адрэ тыкъызэлыжьыгъэ купмэ мыри анахь Iэенэп. Тхьэм ыIуагъэр 
тынатIэ илъ, Тхьэм ыIомэ ащи зыкъедгъэгъэщтэнэп, къэрабгъ къызэрядгъэIонэп. ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу 
ыгу къэмыкIыжьыщтыгъэ Хьаджэмыкъор ынашъэ къихьи, 
чэщ мэзахэм итэмэтелъхэр къыхэлыдыкIы пIонэу ынэгу 
къыкIэтэджагъ, зэраригъэгъэтIысыгъагъэри, къазэрэIэпыкIыжьыгъагъэри тыгъуасэ хъугъэм фэдэу игупшысэмэ 
ащызэблэчъыгъ. Ащ дыхэтэу офицер тэмэтелъхэр зэрэтелъэу Верэ дэжь зэрэкIогъагъэр, Степановкэм революцием иIофыгъохэр зыгъэуцухэрэмэ зэрахэтыгъэр, етIанэ 
чIыпIэу къызнэсрэм хабзэу щаIыгъым елъытыгъэу иофицер 
тэмэтелъхэр тырилъхьэмэ-тырихыжьызэ, МыекъуапэкIэ 
къэкIожьзэ, Дон къызэпырыкIыжьи, Батайскэ Шэуджэн 
Мосэ зэрэщыIукIэгъагъэр Бэбэжъ ыгу къэкIыжьыгъ. 
Вер ары мыхъугъэмэ большевикыбгъу зимышIыныгъэкIи 
мэхъу. Аущтэу хъугъагъэмэ, пшIэхэнэп мы къызэрэфырэ 
офицер купым сахэтыныгъэкIи мэхъу. Верэ изакъуа большевикыбгъур сэзгъэубытыгъэр? Верэрэ Гощэунайрэ яку 
зыдэщыт мэз пырыпыцу лъэныкъомкIэ Бэбэжъ маплъэ, 
зэрэпэмычыжьэхэри игуап, ыгуи афэмыгъун ылъэкIрэп. 
ЗэуапIэм къызэрэдыIутхэм лIыгъи, гумэкIыгъуи къыхалъхьэ. УкъэмыкIу пIокIэ Гощэунае къыпшIокIыщта? Вер шIэ? 
ТIуми яIо фэдэу яшIи зы, ащкIэ зэрагъэхьрэ щыIэп.
Фельдфебельскэ къутырымкIэ омакъэхэр къыщыIугъэх, адыкIэ, къутырым ыпшъаIокIи пулемет омакъэхэри 
къыщытэджыгъэх. Ахэр уцужьыгъо имыфэхэу чыжьэкIэ 
шы лъэмакъэхэр къэIугъэх, тIэкIу шIэ къэсми къызэрэлъыкIуатэхэрэр къырыпшIэнэу амакъэ шъофым нахь къетаджэ. 

--- Page 499 ---

Къежьагъэх ыIуи, Бэбэжъ плъагъэ. Шыумэ апэ верст 
ныкъо фэдизкIэ лъэсыдзэм чIыпIэ щиубытыгъэу пэIулъ. 
Ахэмэ пыир къамыгъэкIонэу яапэрэ пшъэрылъ. Лъэсхэми, 
шыухэми апэ къяощтыр ашIэщтыгъэп. Джы зэрэхъурэмкIэ, Корниловым къытIупщыгъэ шыудзэр къэкIо. Ахэмэ 
ауж лъэсыдзэр къызэрэкIощтым укIэупчIэжьынэу щытэп. 
Бэбэжъ иджабгъу лъэныкъокIэ, зы шы чъэгъу илъыгъокIэ, 
Фрол ишыу шъитIу щызэхэт.
Шы лъэмакъэу къэIущтыгъэр нэфшъэгъо щэпсым 
шIуцIэгъо-хьаплъэу къыхэщэу регъажьэ, къылъыкIуатэ 
къэсми зеубгъу. Пыим пэIулъ лъэсмэ ятопитIу зэлъыохэу рагъажьэ, топыщэу зэбгырыугъэм шIуцIэгъо-хьаплъым зызэбгырырегъэтэкъу, апэрэ шы зэхэфагъэхэри, 
шъхьэрытIупщхэри къэлъагъох. Топыщэ заулэмэ ауж 
шхончхэр зэлъэох, пулеметитIуми яон аублэ. ШIуцIэгъо 
зэбгырытэкъугъэр къызэтеуцо фэдэу зэм къэхъушъ, етIанэ 
къыздикIыщтыгъэ лъэныкъомкIэ агъэзэжьыгъэу олъэгъу, 
цIыф укIыгъэхэри шы укIыгъэхэри щъофым къыщычIанэ. 
Шыумэ ауж лъэсмэ зыкъаIэтыгъ шъхьакIэ, ягухэлъ кIамыгъахьэхэу, чIыгум зыхарагъадзэу, арагъэгъэзэжьмэ 
хъуатэм зыдырарагъэ дзэжьэу, мэфэ псаур зэо зэпымыоу 
кIуагъэ. ЯтIонэрэ мафэри ащ нахьышIугъэп, Бэбэжъ зипэщэ 
шыуишъэм щэджэгъоужмэ адэжь зиIэтын фаеу хъугъэ, 
зылъежьэгъэгъэхэ пыим итхьагъэпцIыгъэ гу лъати, зы шыу 
нахь ахэмызэу къагъэзэжьыгъ.
Пчыхьапэм щегъэжьагъэу чэщ реным зы лъэныкъокIи 
корниловцэмэ зыкъагъэлъэгъуагъэп. Пчэдыжьыпэри ары. 
Щайшъогъумэ адэжь шъофыр зэлъагъаджэу джыри зэ 
корниловцэмэ зыкъаIэтыгъ, ау Николаевскэ, Адэмые 
лъэныкъомкIэ мыкIоу Филипповскэ, Царскэ Дар лъэныкъомкIэ пыим зигъэзагъэу къашIошIыгъ. Джа лъэныкъор ары 
ома къэхэр  нахьыбэу къыздиIукIырэр, къесын езгъэжьэгъэ 
осым цIыф шIуцIагъор нахь хэолъэгъукIы. Пыим изэндэ 
кIуакIэкIэ а лъэныкъом нахь тIэсхъапIэ къыщигъотыгъ, 
Хьа гъурымрэ  Поспеловымрэ  къалъычъэгъэ шыуми джа 
къэ бар гомыIур къыхьыгъ. Псынэф джабгъу лъэныкъомкIэ 
лъэсхэр зэуапIэм къыIуанэхи. Бэбэжъдыхэр пыибгъум еуагъэх.  Ардэдэм Корниловым ишыу гъэбылъыгъэхэр чIыохым 
къыдэлъэтхи, сэшхо къихыгъэкIэ къахэлъэдагъэх. Сэшхо 
огъухэмрэ шы щыщ макъэмрэ шъофым зыщапхъотагъ. 
Бэбэжъ ыпэкIэ къэкIыгъэр Iэ сэмэгумкIэ шхомлакIэм диIыгъ 

--- Page 500 ---

кIэрахъомкIэ шыплIэм дигъэфагъ, джабгъумкIэ зыкъыгозыдзагъэр сэшхуапэкIэ онэгум ридзыгъ. Сэ шхомкIэ къеонэу къытезыщэягъэм Бэбэжъ исэшхо Iуидзи, мэшIуачэр 
щылычитIум къаIуилъэсыкIыгъ, ардэдэм щтэгъэ нэгукIэ 
шыуитIури зэрэшIэжьыгъэ, зэфэкууагъэх:
- Это ты, Хагуров!
- Да, Хаджемуков, это я - Бабеж Хагуров! - анэхэр 
къизэрэгъэкIхэу зэжэхэбэнагъэх, щыщхэмэ-зэрышхыхэзэ, 
яшхэми заузэндыгъ, ясэшхохэри зытIо-зыщэ зэпаIуадзыгъэх. Бэбэжъ икIэрахъуи щэ илъыжьэп, Хьаджэмыкъори 
икIэрэхъуалъэ лъэбанэ шъхьакIэ, къихыгъо фифэрэп. Ар 
зэрэримыгъэшIэщтым пае Хьагъурми исэшхо ыгъэуцурэп, 
хъураибзэу къезэрэгъэчъэкIых.
- Хагуров, ты же говорил, что не большевик?
- Говорил, Хаджемуков. Еще подтверждаю: в партии 
большевиков не состою!
- Значит, продался, бусурман!
- Нет, сочувствую.
- Где твои офицерские погоны, вырод?
- А твои, Хаджемуков?
- Я вижу, ты еще кресты носишь?
- Ношу, потому что достоин их!..- Бэбэжъ сэшхомкIэ 
зыорэм Хьаджэмыкъом исэшхо IэкIеуты.
- Пощади, Бабэж! - Хьаджэмыкъом ыIитIу къеIэты: - 
Сдаюсь!
- Я таких, как ты, иродов, не щажу, Хаджемуков, и 
в плен не беру!
- Мы же дети этой земли?!
- Ты никогда не был ее сыном и сыном земли русской, 
хьитIум азыфагу къикIыгъ! - Хьагъур Бэбэжъ сэшхомкIэ 
зеом, Хьаджэмыкъом ышъхьэ шIолъэтыгъэ шыплIэм дафи, 
лъыр къыпыбзэбзэу чIым тефэжьыгъ.
Корниловым апэ Гаркушэ, Губиным, Захарченкэм иотряд зыдэщытыгъэ чIыпIэм щыпхыритхъугъ. Филипповцэмэ 
ядзэ гъуанэ зыфешIым, бгъуитIумкIэ IуигъэзыкIзэ, къыпэкIафэрэр ыукIмэ, чылэхэр тыригъэстыкIзэ, пхырыкIэу 
ригъэжьагъ. Филипповскэри, Царскэ Дари, апэгъунэгъу 
къутырхэри машIом зэлъиштагъэх, паIо зыщыгъэу къыIэкIэфагъэ пэпчъ, ымыукIэу, щынэгъо гъэлъагъоу пкъэумэ, 
чъыгмэ апилъагъ. ОдыкIэ-мыдыкIэ укIыгъэхэр щылъых, 
тыдэкIэ уплъагъэми ос къесыгъакIэр чIыпIэ-чIыпIэу лъыкIэ иIагъ. Ащ унэст машIохэр къызхэхьажькIэ, осэу чIым 
шъхьэрылъыр плъыжьыбзэу къыпшIуегъэшIы.
Верст зыхы-зыблкIэ зызкъудыигъэ Корниловым иофицерыдзэ къэуцу иIэп, ижъалымыгъэ лъыр къыпычъэу, 
къызэтхъокIмэ, къызэцэкъэкIызэ Шъхьэгощэ кIэйкIэ, зыми 
къыщымыуцоу, РязанскэкIэ, ПэнэжьыкъуаекIэ, ТэхътэмыкъуаекIэ Екатеринодар екIу, Кубанскэ радэм идзэ 
зэбгырызыгъэмэ ащыщхэри зыхеугъоежьы, Щынджые 
Iэгъо-благъоми Филимонов генералри къыщежэ.
Мэфищым къыкIоцI алъэкI къамыгъанэу зэзэуагъэхэ 
корниловцэхэу къалэмкIэ ашIокIуагъэмэ филипповцэхэр 
ауж икIхэрэп, акIуачIэ къызщихьыщт-къызщимыхьыщт чIыпIи щезаох. Корниловым пхырихрэ гъогуми рамыгъакIоу, 
гухэлъэу иIэм кIамыгъахьэу, къырагъэухьэу къызхэкIри 
макIэп.
- Сыд жъалымагъа мыщ корниловцэмэ дашIыхьа гъэр?! 
- Гощэунае ылъэгъурэм ыгу къыпиIонтIыкIэу укIыгъэрэ 
пылъагъэрэ зыдиз Филипповскэу тыдэкIи мэшIобзыир 
зыщыбэнэрэ чылэр къызэпиплъыхьагъ, бзылъфыгъэ гъы 
макъэ, пчъэ макъэу къэIурэмэ гур агъэцIыкIу, нэр агъэушIункIы.
- Мыщ нахь тхьамыкIагъуа зымафэ Гъобэкъуае дэхъухьагъэр, Молокановскэм щашIагъэр? - ылъэгъурэм 
гур шIуетхьалыкIми, Верэ ынэхэр зыгорэ къэхъухэу тхьамыкIэгъо гузэгум къыщыхэмыкуукIын ылъэкIрэп.
- ЗыкъэшIэжь, Вер, пIорэр сыд? - ны укIыгъэу щылъым 
къышъхьарищыгъэ пшъэшъэжъыер зыIэкIиубытагъэу, 
едэхашIэзэ, Верэ къыIуагъэр Гощэунае зэримыдэрэр 
ымакъэрэ инэплъэгъурэ къахэщы.
- Ары шъхьакIэ, Гощэунай, мыр зиIэшIагъэр пыи. 
Гъобэкъуаехэр зыукIыгъэхэр тэтыех. КъыбгурыIорэба ар?
- Тэтыехэми, ар зышIагъэр пыи. ЕтIани, Вер, угу 
гъэушъэбы, тхьамыкIагъом тхьамыкIагъо рагъэпшэжьрэп.
Щэджэгъоужмэ адэжь дунаир рэхьатыжьыгъэ: жьыбгъэри къепщэжьрэп, осри къесыжьрэп. Гъобэкъое-Рязан скэ 
лъэныкъомкIэ омакъэхэр къимыIукIыщтыгъэмэ, лъыгъэчъэ 
зао дунаим темытэу къыпщыхъущтыгъэ. Дунаир фыжьы, 
дахэ, щымыщ нэплъэгъум къыубытырэ шъофым иплъагъорэп. Шы пырхъэ макъэмрэ шы лъэмакъэмрэ Корниловыр 
акIэдэIукIы, чэщ зэо блэкIыгъэм игупшысэхэм къатIупщырэп. Фай-фэмыеми тIэкIу шIэ къэсми тырегъэзэжьы, Дон 

--- Page 501 ---

щегъэжьагъэу гъогоу къыкIугъэм зыхэплъэжькIэ, Пшызэ 
къызщызэпырыкIыгъэ тхьамафэм нахь къин ылъэгъугъэу 
къышIэжьрэп. Иофицер полкмэ лIыгъэ ахэмылъэу ыгу 
ябгъэкIэ арэп, алъэкI къагъэнагъэп, щычIинагъэри  макIэп. 
Фельдфебельскэ къутырым дэжь ыгу къызэрэщыкIодыгъагъэр инасып игъусэмэ зэраримы гъэшIэгъагъэр, МыекъуапэкIэ кIони, къушъхьэм чIэхьажьынэу ыгу къэкIыгъагъ 
шъхьакIэ, Губинымрэ Захарченкэмрэ яотряд тIэсхъапIэ 
игухэлъ зызэблыригъэхъужьыгъ.
Чылэгъо заулэ зэранэкIыгъэшъ, цIыф адэмысыжьым 
фэдэу зы нэбгырэ къазэрэпэмыгъокIыгъэр Корниловым 
шIогъэшIэгъоныгъ. Аущтэу Iофыр зыкIэхъурэр зэхифыным джыдэдэм иIоф тетыгъэп - шъхьэм имыкIыщтыгъэр 
Екатеринодар, Кубанскэ радэм идз. Ежь иофицер полкхэмрэ Филимоновым идзэрэ ацыпэ зэрэубытхэмэ, Iофыр 
нахьышIу хъущт, етIанэ, теплъын большевикмэ зэхаугъоегъэ лъэпцIэ купмэ ашIэрэм. "ЛъэпцIэ куп" зэриIуагъэм 
лъыпытэу Корниловым филипповцэ мэкъумэщышIэ дзэр 
ыгу къэкIыгъ, нэгу псыгъо къуапцIэр хэдыкъыкIэу ахэр 
къызщинэгъэ лъэныкъомкIэ зэплъэкIыгъ, шъофым къыринэгъэ иофицерхэри ынэгу кIэкIыгъэх, тыригъэстыкIыгъэ 
Филипповскэм имэшIобзыйхэри нэплъэгъум щызэбэных. 
Сыд кIуачI къытпэуцужьыгъагъэр? Дзэ уIэшыгъэ гъэсагъ 
пIонти, ащ фэдэ Iоф щыIэп, мэкъумэщышIэ закIэх, зы 
генерали, полковники, тэмэтелъ тэрэз зытелъи япащэп. 
Агу къыIорэмкIэ мэзекIох, ашъхьэ пыогъэлъэтыфэкIэ 
зэкIакIо яIэп. Апэра мыхэр зыслъэгъухэрэр? Корниловым 
иупчIэ дысыр къебэкIэу шъхьэр къызиIэтэу зыплъэкIэ, 
гъэтхэпэ тыгъэ плъыжьышхоу ошъочапэм езгъэзыхыгъэр 
ынэ къыпэшIуафэ, къехъулIагъэри ымышIэу ыгуи зыгорэу 
къэхъу, Iэпкъ-лъэпкъыри къехьылъэкIы. Сыда мощ фэдэу 
тыгъэр зыкIэплъыжьыр? Дэгъуа, дэя? Сыд ащ фэIуагъэр? 
Сыхьат горэмкIэ тыгъэр тIысынышъ, мэзахэ къэхъущт. 
Екатеринодар тынэсынкIэ верст тIокIитIу къэнэжьыгъэми 
ары. Неущ мэфэ хьылъэ къытпыщылъ, зыгъэпсэфыгъэн 
фае, тыгъосчэщи, тыгъоснахьыпэ чэщи сынапIэ есыдзыхыгъэп. Мы чылэм сыблэкIынэп. Сыда шъуIуа тыгъэр мощ 
фэдизэу зыкIэплъыжьыр? ШIуа, мышIуа? Сыд фэIуагъэр? 
Джыри игупшысэмэ Корниловыр агъэгумэкIы.
ЗитхьакIи, шхэнэу Iанэм пэтIысхьэгъэ къодыягъ, щагумкIэ цIыф гущыIэ макъэхэр къэIухэу Корниловым зызэхехым. 

--- Page 502 ---

Пшъыгъэшъ, зигъазэу шъхьаныгъупчъэм иплъыныр генералым къехьылъэкIы, гъомылэм зытIо-зыщэ хэIагъэу, 
адъютантыр унэм къихьагъ:
- Ваше высокоблагородие, черкесы пришли.
Шъхьэр къыIэтэу Корниловыр къэплъагъэп. Фэ ефэмыяшъоу джыри гъомылэм заулэрэ хэIагъ. Лагъэр IуигъэкIоти, мыгузажъоу зыIулъэкIыхьажьыгъ, етIанэ чъыем 
рикIрэм фэдэу напIэр къымыIэтэу къеупчIыгъ:
- Что хотят черкесы?
- Встретиться хотят с Вашим высокоблагородием.
- Из какого сословия они?
- Видно, из богатых, Ваше высокоблагородие.
- На кой черт они нужны? Пусть они воюют против 
своих врагов-большевиков голодранцев! Мне митинги не 
нужны. Мне нужен Екатеринодар, свободный от красной 
нечисти! Вот моя цель! - Корниловыр губжыгъэу гущыIэщтыгъэ нахь мышIэми, ерагъэу къызщытэджыкIыгъ: - Где 
они, эти черкесы?
- Во дворе ждут, Ваше высокоблагородие.
Корниловыр къикIыным ыпэкIэ иухъумэкIо текинцэхэр 
унэм къизэрэтэкъугъэх. Апэм къэхъугъэр амышIэу адыгэ 
нэбгыритфри зэкIэкIуагъэ, зашIомыдэигъэми, щынэгъо 
гурышхъор къашъхьащыуагъ, къызфэкIуагъэмкIи кIэгъожьыгъи къахэкIыгъ, ау къызхагъэщыгъэп. Унэ лъэгуцэ 
хэIэтыкIыгъэм къытехьэгъэ генералыр къызэрэуцугъэм 
лъыпытэу къыIуагъ:
- Господа, я не могу с вами встретиться. Я очень устал. 
Я должем отдохнуть перед завтрашним сражением за Екатеринодар,- кIэкIэу ыгъази, Корниловыр унэм ихьажьыгъ.
Ар зыхъугъэм бэ темышIэу, ятIонэрэ мафэм, Пэнэжьыкъуае, плъыжьхэр, филипповскэ революционнэ дзэм 
щыщхэр, къыдэзэрэхьагъэх. Апэрэ сыхьат зытIум чылэм 
дэс цIыфхэр къэлъэгъуагъэхэп, къэхъущтым паплъэщтыгъэх. Чылэм къыдэхьагъэхэр плъыжьхэр арыхэу заIом, 
кIэупчIэхэзэ, ишъыпкъапIэ зашIэм, унэмэ къарыкIхэу, 
ураммэ къатехьэхэу аублагъ. ЕтIанэ лIыжъхэр зэрэугъоигъэх.
- Хъунэп моущтэу тыщыскIэ,- анахьыжъым къыIуагъ,- плъыжьмэ щыгъу-пIастэ апэтэжъугъэгъох, ащкIэ 
тыгу афилъыр ятэжъугъаIу.

--- Page 503 ---

- Сыд ащ къикIыщтыр? - нэмыкI гори къыпеожьыгъ.- 
Тыгъосэрэ  фыжьмэ Тхьапэхъумэ якупи апэгъокIыгъагъэхэр, къырадзагъэхэп нахь.
- Ахэр фыжьыгъэх, мыхэр плъыжьых. Пачъыхьэр 
тезыдзыгъэхэр мыхэр ари, зиунагъо бэгъон!
- Пачъыхьэр тезыдзыгъэхэр арми,- джа къапэгущыIэжьрэ лIыжъ од пэIошхор уцурэп,- мыхэмэ Гъобэкъуае 
щашIагъэр зэхэшъухыгъэба? ПаIо зыщыгъ къыданагъэп.
- Хьаджмос, тищыгъу-пIастэ апэдгъохмэ нахьышIу.
- Тэрэз, Бислъан, тэрэз,- къыдырагъэштагъ лIымэ 
ащыщ горэм.
- КIыхьэ-лыхьэ тэшъумыгъэшIы, некIо тыжъугъакIу,- 
Бислъан къызэтэджым, щысхэри къызэлъытэджыгъэх,- 
тимамыр гухэлъи, тилъэрыгъ шэсыкIи зыфэдэр ятэжъугъэгъашI, тэщ пай, зиунагъо бэгъон, большевикмэ революцие 
зыфашIыгъэр, алъ зыфагъачъэрэр. ГъобэкъуаехэмкIэ 
мысагъэ зэрахьагъэмэ, ар зэрафамыгъэгъущтым сицыхьэ 
телъ.
Бислъан лIыжъым къызфэкIуагъэхэр, большевикмэ 
шIу агу зэрафилъыр къыIотэфэкIэ, Филипповскэ революционнэ дзэм  ипащэхэу Толмачевымрэ Ищенкэмрэ едэIугъэх. Адыгэ лIыжъым къыIощтыр къызеIуахэм, Ищенкэр 
еупчIыгъ:
- Мы дэдэр тыгъуасэ шъорыба Корниловым езыIогъагъэр?
- Тэрэп.
- Адэ хэт?
- Байхэр ары,- Бислъан къыфадзыгъэмкIэ къызэкIэкIуагъэп,- тэ тхьамыкIэ лъэпкъэу дэсмэ ацIэкIэ шъотэIо. 
Цыхьэ къытфэшъушIымэ, шъуиIашэ тиIашэ, революцием 
игухэлъ тигухэлъ.
- Тара революциеу? - Ищенкэр щхыпцIыгъэ.
- РеволюциитIу щыIэми сшIэрэп сэ... Лениныр, большевикхэр зипащэхэр ары.
Ищенкэр джыри Толмачевым фыреплъэкIи, щхыпцIыгъэ...
Зишхыхьажьзэ Корниловым идзэ Екатеринодар зыщырищалIэщтыгъэ лъэхъаным къушъхьэчIэсмэ яIоф зезгъэкIощт комиссариат Кубанскэ хэкум ивоеннэ-революционнэ 
комитет зэхищагъэ. Ащ Шэуджэн Мосэ икомиссарэу 
ыгъэнэфагъ.
Ар зыхъугъэр гъэтхэпэ мазэм и 21-рэр ары.

--- Page 504 ---

Ащ ыуж, мэфибгъу тешIагъэу, Кубань Советмэ ия 
II-рэ съезд иIофшIэн апрелым и 1-м ригъэжьагъ. Съездым 
делегат-лIыкIо шъитфым къехъу Iизын зэфэшъхьафхэр 
яIэхэу къекIолIагъэх. Кубань хэкум иотчет Ян Полуян, 
непэрэ мафэхэм яIоф Иван Пузыревым, къушъхьэчIэсмэ яIоф Шэуджэн Мосэ къышIынэу щытыгъ. Съездым 
щагъэуцугъэ Iофыгъохэр аштэнэу рагъэжьэгъэ къодыеу 
Корниловым идзэ Елизаветинскэ станицэ лъэныкъомкIэ 
Пшызэ къыщызэпырыкIи, Екатеринодар къызэрэдэхьагъэ 
къэбарыр къэIугъ. Ардэдэм, Балис зипащэ эсермэ анэмыкIрэ, съездым иделегатхэр къалэм къыдэхьэгъэ пыим 
пэгъокIыгъэх.
Мэфитфым къехъугъэшъ Корниловымрэ Покровскэмрэ ядзэмэ уцу яIэп. Яхэнэрэ мафэм яIоф къызэримыкIыщтыр къагурыIоу рагъажьэ. ШъошI заводым 
дэжь Екатеринодар дэхьагъэхэри, Пашкэ лъэныкъомкIэ 
рекIокIыгъэхэри Екатеринодар къыдадзыгъэх, Пшызи 
къызэпырадзыгъэх. Тэхътэмыкъое кIэйми яIоф щыхъатэп. 
Большевикмэ бгъу пстэумкIи пыир зэкIафэ.
Автономовым идзэ мафэ къэс тыдрэ лъэныкъокIи 
IэпыIэгъу къыфыкъокIы. МыекъуапэкIэ, НовороссийскэкIэ, 
ЕрмэлхьаблэкIэ, ТимашевскэкIэ, ТихорецкэкIэ, нэмыкI чIыпIэ зэфэшъхьафмэ къарыкIрэ уIэшыгъэ дзэхэр кIом дыхэтхэу пыим пэIоуцох. Корниловым ыпэкIи ыкIыбкIи зэошхо 
рашIылIагъ, IэпыIэгъу къыздикIын иIэжьэп. ЛIыгъэ хэлъмэ, 
итхьэлъэнэ шIыгъэ зыщигъэцэкIэжьыщт чIыпIэ ифагъ.
Гъэтхэ пчэдыжь. Тыгъэ шъабэр мылъагэу огум къыдэкIоягъ. ЧыжьэкIэ къэIурэ омакъэхэр тIэкIу шIэ къэс нахь 
макIэ мэхъух. Станицэ чылысым хьадэр зытыралъхьэрэ 
пхъэмбгъур текинцэмэ къычIахыгъэу къахьы. Штабым чIэс 
офицер зырызхэр мэзечъэх, ашъхьэ аIэтэу зэплъхэрэп, 
зэдэгущыIэхэрэп. Роман Гуль, корниловскэ офицерыр, 
инэIосэ Ростомов капитаным еупчIы:
- Сыда къэхъугъэр?
- Зи пшIэрэба?
- Хьау, сыда?
- Корниловыр топыщэм ыукIыгъ. Тхьэр осэгъэлъэIу, 
зыми емыIу, аушъэфы...

--- Page 505 ---

Корниловым идобровольческэ офицерыдзэ зызэхакъу тэ уж Кубань хэкум ия II-рэ съезд иIофшIэн ыублэжьыгъ. 
Меньшевикхэмрэ эсерхэмрэ къа пэуцужьыгъэх нахь 
мышIэми, Лениным ышIыгъэ Брест-Литовскэ мамыр зэзэгъыныгъэр тэрэзкIэ алъытагъ, Кубань шъолъыр Iофыгъо 
зэфэшъхьафэу къитэджагъэмэ атегущыIагъэх. Съездым 
Кубань и Советскэ правительствэ зэхищагъэ. Народнэ 
комиссармэ ятхьаматэу Ян Полуян, дзэкIолI IофымкIэ 
комиссарэу Дмитрий Швец, къушъхьэ чIэс IофхэмкIэ 
комиссарэу Шэуджэн Мосэ агъэнэфагъэх.
Ары шъхьакIэ, мамыр Iофым утегущыIэнэу джыри 
щытыгъэп. Деникиным идзэ Дон къызэпырыкIыгъэу Пшызэ 
шъолъыр къекIу.

--- Page 506 ---


ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БЛЫРЭШЪХЬ

--- Page 507 ---

Мосэрэ Гощэунайрэ зыщызэIукIэжьыгъэ мэфэ гушIуагъом дакIоу анахь къэбар гомыIури шъузым лIым римыIон 
ылъэкIыгъэп. Ежь римыIомэ, нэмыкI горэм къыриIощт, ау 
зыхъурэм, къэIо-Iотэжь хэмылъэу ежь ынитIукIэ ылъэгъугъэр, зыщыгъуазэр лIым ригъашIэмэ иахьышIу. Адыгэ 
лIыхэу аукIыгъэмэ анэмыкIэу джыри хъулъфыгъабэ чылэмэ 
ащаIыгъ. Ялажьи, ямылажьи атыралъхьэ. Мосэ адыгэ гъэзет къызэрэдигъэкIынэу, адыгэ букварь зэраригъэтхынэу 
зэрэпылъыр, адыгэмэ шIэныгъэр, гъэсэныгъэр зэрахихьанэу 
ыIорэр дэгъу, ау чылэмэ ащагъэтIысыгъэмэ яIоф ауж кIэкIэу 
имыхьагъэ хъущтэп, адыгэхэр революцием пызыутын 
тхьамыкIагъохэр заIэкIашIэхэкIэ, Iофыр гъэтэрэзыжьы гъуае 
хъущт. Фыжьмэ ахэмыхьагъэхэу, адэмыIэпыIагъэхэу, 
шъуахэтыгъ, шъуадэIэпыIагъ, корниловцэхэр шъуичIыгукIэ 
пхырыжъугъэкIыгъэх, Покровскэмрэ Филимоновымрэ 
къушъхьэм чIэжъугъэхьажьыгъэх аIошъ, атемылъ Iаджи 
атыралъхьэ, макIохэшъ, ячIыгу тэубыты аIозэ, Гъобэкъуае 
фэдэ чылэ бгынагъэмэ адэтIысхьэх, къадэнагъэхэр дафых.
- Сыда, Гощэунай, тапэ илъ IофшIэн купэу къэспчъыгъэмэ укъагъэщтагъа? ГущыIэрые сыкъыохъулIагъэшъ, 
нычхьэпэрэ пчыхьэм зи къапIорэп, ара? Мыхэр зэкIэ, мы 
къыпфэсIотагъэхэр сэрэп къэзыугупшысыгъэр, Лениныр 
ары, большевикхэр ары. ГъукIэкъулэ Даутэ зымафэ Москва 
къикIыжьыгъ. Совет хабзэм иIоф тыдэкIи щэпытэ ыIуагъ, 

--- Page 508 ---

тэщ фэдэ цIыф лъэпкъ цIыкIумэ афэгъэхьыгъэу къэбар 
дэгъуби къыхьыгъ. IофшIэнэу къытпыщылъыр бэ, ори 
пIэшъхьэ-лъашъхьэхэр зыщыдэбгъэчэрэзыещт уахътэр 
къэсыгъ. КъэошIэжьа пачъыхьагъум изэман революцием 
пае Iоф сшIэ сшIоигъу къызэрэсапIощтыгъэр? Адэ зи къапIорэпи, ы-ы, Гощэунай?
- СэгушIо, Мос. КъэпIуагъэр зэкIэ дэгъу, гушIуагъу,- 
Гощэунае лIым дырегъаштэ,- Корниловым тыкъелыжьыгъэмэ, IофшIэн пае тыкъэнэнэп. Ау Деникинэу къэкIо 
зыфаIорэр?
- Деникиныра узгъэгумэкIрэр? Ары, Деникинри къытэкIу... Сыда Лениным ыIуагъэр, социалистическэ революциер окIофэкIэ тапэкIэ къэмыкIын, тызымыгъэохъун 
щыIэп ыIуагъ. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ тынахь лъэш, 
тыгъуасэ елъытыгъэмэ, непэ тынахь пыт, неущи ткIуачIэ 
хэхъощт. Революциер зы нэбгырэп зышIырэр, хэгъэгум 
щыпсэурэ лэжьэкIо-псэокIо мин пчъагъэхэр къыткъотхэу 
тылъэкIуатэ. Мары плъэгъун, сыд фэдэу зигъэпкъыеми, 
Корниловым къехъулIэгъэ дэдэри джа Деникиным къехъулIэщт. АщкIэ зыгъэрэхьат. Тэ революцием имамыр IофкIи, 
изэо IофкIи къыттефэрэр тшIэн фае. Ащ пае чылэмэ 
тадэхьан, цIыфмэ тахэхьан, революцием иIоф ятIотэн, 
зэхядгъэшIыкIын фаешъ, чылэ ревкомхэр тиIэпыIэгъоу 
тыпсэуныр, революцием къыпэшIуекIорэ пыйхэм ябэныжьыщтхэр, ахэр дзэ Плъыжьым хэтщэнхэр тиапэрэ 
пшъэрылъ. АщкIэ гъэзетэу, букварэу зыфасIохэри, нэмыкI 
Iофтхьабзэхэри тиапэрэ IэпыIэгъущтых.
- Ары шъхьакIэ, Мос, чылэдэсмэ еджакIи, тхакIи 
ашIэрэп.
- АшIэрэпышъ арба букварым ыуж тызкIихьащтыр. 
Ори уеджэщт, нэмыкIхэри ебгъэджэщтых, Гощэунай.
- Сэ сшIэрэ тIэкIур ары нэмыIэмэ...
- ЕджакIэ ошIэба? ОшIэ. IэпэкIэдзакIэ, тхакIэ ошIэба? 
ОшIэ. Сыд ащ нахьэу узфаер? УиеджэкIэ-тхакIэкIэ Пузыревыр ренэу къыпщыт хъущтыгъи. Уишъыпкъэ епхьылIэу 
ащ джыри зыхэбгъа хъокIэ, ори шIэхэу тапэ уишъыжьыщт, 
Гощэунай. ШIэныгъэр... ШIэныгъэр ары, Гощэунай, зэкIэми 
апшъэр. ШIэныгъэ мыгъор зэрямыIэр ары адыгэхэр 
зытекIодагъэхэр. Дунаим щыхъурэр умышIэу, лIыгъэ закъокIэ бгъэхъэн щыIэп. Динымрэ мышIэныгъэмрэ адыгэхэр 
яунэхъулIагъэх. Николашкэу тетыдзыгъэм ятэжъ тIогъогогъу адыгэмэ къазыфакIом, тинахьыжъмэ акъыл фагъотыгъэп. Адыгэхэр шъхьафитэу къэхъугъэх, шъхьафитэу 
щыIэх, ахэр бзыу шъхьафитэу чъыгым пысым фэдэх, улIмэ 
къэубыт раIуи, зэмызэгъхэу зэхэкIыжьыгъагъэх. Ащ ыуж 
тхьамыкIэгъо тхьапш адыгэ шъолъырым къихъухьагъэр?
ЛIым ыпашъхьэ къыщыфэмыIошъущтыгъэ тхьамыкIагъохэу Гощэунае ынитIукIэ ылъэгъугъэхэр ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэх. ЦIыф укIыгъэ зэхэлъхэр... Унэ стыгъэхэр... 
Чылэмэ адэбэнэгъэ мылъкузепхъохэр. Чъыгмэ, пкъэумэ 
апылъэгъэ цIыфхэр... Зыныбэ къырагъэугъэхэу гъогумэ 
ателъхэр... ЛъыкIэ иIэгъэ ос урамхэр, чэухэр, пчъэIупэхэр... Зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэ цIыф щтагъэхэр... Зыр 
зым ыуж итэу мэзэныкъо гъогум щыпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъэх.
Верэ игущыIэхэр шъхьэм икIыщтыгъэхэп: "Мыр зиIэшIагъэр пыи. Гъобэкъуаехэр, нэшъукъуаехэр, джэджэхьаблэхэр зыукIыгъэхэр тэ тыех, къыбгурыIорэба ар?.." "Тэ 
тыехэми, Вер, угу гъэушъэбы, тхьамыкIагъом тхьамыкIагъо 
рагъэпшэжьрэп",- Гощэунае игущыIэхэр ащ пэджэжьыщтыгъэх. Сыдэущтэу ежь зыщыгъуазэу Бжъэдыгъу 
къи хъухьэгъэ купыр Гощэунае лIым риIощта? Мыщ фэдэ 
гушIогъо нэгоу Мосэ зимылъэгъугъэр бэшIагъэ. КъыIорэ 
гущыIэ пэпчъ игушIуагъо къыхэщы. Непэ фэдэ мафэм 
сфеIошъу нэп, ыгу сфыхэгъэкIынэп, Гощэунае еIошъ, 
римыIонэу тыреубытэ, ау шъузым ыгу илъыр, изытет 
къышIагъ пIонэу Мосэ къэупчIэ:
- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, Гощэунай?
- Хьау, сыда?
- Зыгорэм уигъэгумэкI фэдэу къысщэхъу.
- Бжъэдыгъу къихъухьагъэхэр пшIэкIэ сыгугъэрэп, 
Мос?..
- Сыд? - Мосэ шъхьэр къыпхъуати, къеупчIыжьыгъ, 
джэуапым емыжэу къыпигъэхъожьыгъ: - Бжъэдыгъу 
Покровскэри, Филимоноври итыгъ, Корниловри кIоцIырыкIыгъ, хьэкIэ-къокIэгъабэ щызэрахьагъэу къысаIуагъ.
- Хэт къыозыIуагъэр?
- Толмачевыр, Ищенкэр.
- Погибельнэм зи къыуиIуагъэба?
- Погибельнэм джыри сыIукIагъэп.
- Iофым ишъыпкъапIэ Иосиф ешIэ, мыдрэмэ шъыпкъэ 
къыуаIуагъэп.

--- Page 509 ---

- Корниловым Филипповскэр, Царскэ Дарыр зэригъэстыгъэр, цIыфхэр зэрэщыпилъагъэхэр, зэрэщиукIыгъэхэр, 
нэмыкI мэхъэджагъэхэу щишIагъэхэр къысаIотагъ.
- Ар шъыпкъэ. Чылэмэ унэ пчъагъэ ащигъэстыгъ, 
цIыфхэр адиукIыхьагъэх, ащыпилъагъэх, ахэри сынитIукIэ 
слъэгъугъэх...
- Бэбэжъи, Вери, ори лIыгъэу зэуапIэм щызешъухьагъэм, нэмыкI дзэкIолI пчъагъэми щызэрахьагъэм сащагъэгъозагъ, Полуяни, Швеци афэраз. О сыд Бжъэдыгъу 
ихъухьагъэу узщыгъуазэр?
- Ар тхьамыкIагъу, Мос... Гъобэкъуае, НэшъукъоитIум, Джэджэхьаблэ, КъункIыкъохьаблэ, Къэзэныкъуае, 
Едэпсыкъуае, Тэуе, Пщыкъуйхьаблэ ащыщхэу хъулъфыгъэ 
минитIум ехъу аукIыгъ. Сэ сшъхьэкIэ нэбгырэ шъитф фэдиз 
хъурэ укIыгъэ зэхэлъмэ сарихьылIагъ, Вери, Бэбэжъи, 
Иосифи ары. Ащ нэмыкIэу адыгэ хъулъфыгъэ гъэр шъиплI 
фэдиз Молокановскэм даукIыхьагъэу аIуагъ. Джыри 
гъэрэу бэ аIыгъыр.
- Корниловцэхэр зэбгырафыгъэхэу сыд гъэра зигугъу пшIырэр? - Гощэунае къыIорэр къыгурымыIоу Мосэ 
къэупчIэ, етIанэ зыкIэгупшысыхьажькIэ шъхьэр къепхъуатэ: 
- Сыд нэбгырэ минитIу укIыгъа зигугъу пшIырэр? Ащ фэдиз 
Корниловымрэ Покровскэмрэ Бжъэдыгъу хъулъфыгъэ 
раукIыхьэгъэнэуи?
- Корниловцэхэрэп, Мос, зыукIыгъэхэр.
- Адэ хэт?
- Филипповскэ  революционнэ  дзэм  иотрядмэ ащыщхэр  ары. Сэщ нахьи нахь дэгъоу Погибельнэм зыIубгъакIэ мэ, къэбарым ишъыпкъапIэ ущигъэгъозэщт. Джары къогъанэ зимыIэ большевик шъыпкъэр. ТызщырихьылIэгъэ 
чIыпIэм  укIэкIо нэбгырэ щэкIырэ блырэу къыщытпэкIэфагъэр джа сыхьат дэдэм Iизынчъэу зэраригъэукIыжьыгъэри 
пшIозыушъэфыщтмэ Иосиф Дмитриевичыр ащымыщэу 
къысшIошIы...
Мосэ къызщытэджыкIыгъ, ыIощтри, ышIэщтри 
ымышIэу, кIыфыбзэу джэхэшъогур рекIухьакIы, къэзэтеуцошъ, сыд къэбар тхьамыкIагъуа къысфэпхьыгъэр 
ыIорэм фэдэу къушъхьэчIэс Iофмэ якомиссар Гощэунае 
еплъы, гукIи, псэкIи Бжъэдыгъу зидзыгъэу шъхьаныгъупчъэм Iохьэшъ, мэзахэм хэплъыхьэу заулэрэ щэты. 
Гощэунае къыIотагъэр сыдэущтэу ащ щыхъун ылъэкIыгъа? 
Корниловымрэ Покровскэмрэ тхьамыкIагъор ашIагъэу 

--- Page 510 ---

щытыгъэми, уимыгъэгумэкIын плъэкIыщтэп, ахэмэ Пшызэ 
шъолъыр тхьамыкIэгъо Iаджи рашIыхьагъэу Мосэ ешIэ, 
ау мыдырэмкIэ пшIэщтыр, пIощтыр озымыгъашIэрэр ар 
зыпкъ къикIыгъэ тэ тыехэу джа генерал дэдэмэ ядзэмэ 
апэуцужьыгъэхэр, зэхэзыкъутагъэмэ ащыщхэр арых. 
Мыр сыдэущтэу къыбгурыIощта? ЗыгорэкIэ ежь адыгэмэ 
яягъэ хэлъмэ шIэ? Хъулъфыгъэ нэбгырэ минитIум къехъурэр мэкIэна? Уугъойхэу Iашэр яптымэ, дзэ псау хъущт. 
Покровскэми, Корниловыми, Филимоновыми ядзэмэ адыгэ 
нэбгырэ заул, анахьыбэми, нэбгыришъэ мыхъущтыгъэу 
аIуагъ ахэтыгъэр. Ащыгъум тыдэ къикIыгъэха адыгэ гъэр 
шъэ пчъагъэу аукIыгъэхэр?
- ЗыгорэкIэ, Гощэунай,- Мосэ псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, къэупчIагъ,- гъобэкъуаемэ Iашэр филипповцэмэ 
апагъохыгъэмэ шIэ?
- Пашкэ къэзэкъхэмрэ мыщ дэсыгъэ бай гъэблакIохэмрэ захэкIыжь уж зы щи чылэм щырагъэкIыгъэп, Iашэу 
атынэу аугъоигъагъэр зэрэзэрапхъожьыгъэр ары умыIощтмэ. ЕтIани аукIыгъэмэ сабыйхэри, лIыжъхэри, зышъхьэ 
щиххэрэ сымаджэхэри ахэтыгъэх, паIо щыгъ къодыеу 
хъулъфыгъацIэ ыхьмэ арыгъэ. Ары пакIошъ, Рязанскэм 
щыщ унагъохэри Гъобэкъуае дэтIысхьажьыгъэхэу дэсых.
Мосэ игупшысэмэ Хьакурынэхьэблэ къушъхьэчIэс 
зэIукIэу щыIагъэр къахэуагъ. Адыгэ, къэзэкъ, иногородцэ 
Iофыгъоу къыщаIэтыгъагъэр, ащ тыдэрэ чIыпIи зэрэщытегущыIэщтыгъэхэр, адыгэ-къэзэкъ зэкъошныгъэр 
шъорышIыгъэ-даушыгъэкIэ зэрэщыкIагъэтхъыщтыгъэр, 
ащ ыпкъ къикIэу иногородцэ чIыгунчъэ мин пчъагъэми 
аIощтыгъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх.
- Iофым мыхъун горэ хэхъухьэ. Революциер зыфашIыгъэр лэжьэкIо тхьамыкIэмэ апай нахь, лъэпкъ зэрэукIым 
паеп! - Шэуджэн Мосэ телефон трубкэр къытырихыгъ, 
бзылъфыгъэ макъэу къиIукIыгъэм риIуагъ: - Ян Полуян 
дэжь теу... Ян, уипчыхьэ шIу, Шэуджэныр ары. Уадэжь 
сыкъакIо сшIоигъу. Джыдэд. Неущ нэс узэмыжэн Iоф 
горэмкIэ сыкъэкIощт. Уадэжь Швеци ис пIуагъа? Дэгъу, 
Дмитрий тищыкIэгъэщт...
- Революцием Iаджи хэхъухьэ...- Мосэ ыгу къэкIыжьы 
Полуян къыриIогъагъэр: - Iашэр пыймэ къытфаIэтыгъэу, 
тиIоф зызетфэрэ лъэхъан мысэр, хыер зыщызэхэтфын 
чIыпIэ титэп, муары Деникинри къытэкIу...

--- Page 511 ---

- КъытэкIушъ арба, тиIофхэр зыкIызэхэтфынхэ фаер,- 
Мосэ игущыIэхэр зэкIихьажьыгъэхэп,- Бжъэдыгъу къихъ ухьэгъэ Iофри ахэмэ зэу ащыщ. Иногородцэхэр, къэзэкъхэр, адыгэхэр тIоу зэхэтыдзхэу зыкIы тыхъущтэп. Сэ 
мэкъумэщышIэмэ сакъыхэкIыгъ, шъори ары, ягукIаий, 
ягушIуагъуи тыщыгъуаз, ау революцием ипшъэрылъ 
къызгурымыIорэ цIыфыбэ джыри ахэмэ ахэт.
- Революцием имэхьанэ, Мос, къытфэпIотэнэу Швец рэ сэрырэ тищыкIагъэп,- Ян Полуян къэмыгубжэу, ау 
раIуагъэр зэримыгуапэр ымакъэ къыхигъэщыгъ.
- Сэри, Ян, ар сищыкIагъэп.
- УимыщыкIагъэмэ, черкесмэ зэхягъэшIыкI, ар уикомиссар пшъэрылъ.
- Умыкомиссарми, убольшевик зыхъукIэ, ащ фэдэмэ 
уагъэпэн фае. ЕтIани адыгэмэ язакъоп, Ян, ар зэхэзышIыкIынэу къызтефэрэр. ЧIыгум имэхьанэ чIыгу зищыкIагъэ 
пэпчъ гурыдгъэIонэу ори сэри типшъэрылъ. Пшызэ шъолъыр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ ис. Хэтрэ лъэпкъи баий 
тхьамыкIи иI. Ар зэхимышIыкIэу зы цIыф лъэпкъыр адырэм 
ебэныжьы зыхъукIэ, революцием иIоф къины къышIыщт 
нахь, кIигъэкIыщтэп.
- Къэзэкъхэмрэ иногородцэхэмрэ революцием зэрэгоуцуагъэхэм фэдэхэу черкесмэ анэIу къытфэгъэзагъэу къысщыхъурэп, Мос,- Ян Полуян къыIуи, псынкIэуи 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Угу къемыгъау. Ахэр зэкIэ ощ 
фэдэхэу, Мос, тиIагъохэт.
- Ащыгъум адыгэ шъолъырым революцие щыпшIыжьыныр ищыкIэгъагъэп,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ 
Швец къыхэгущыIагъ: - Мосэ къыIэтыгъэ IофымкIэ, Ян, 
къыбдезгъаштэрэп. МыекъуапэкIэ тыкъикIы зэхъум, сидзэ 
адыгабэ къыхэхьагъ, лIыхъужъныгъэ зэрахьэу зэуагъэх, 
бэми ашъхьэ халъхьагъ. Фыжьмэ ахэтхэу къытэзэуагъэхэ ри къахэкIыгъэх. Ау адыгэмэ революцием хэшIыкI фырямыIэу ащ къыгъэлъагъорэп. Шэуджэн Мосэ зыфиIорэм 
Iофыр тетмэ, къэIо-Iожь ищыкIагъэп, непэ, джыдэдэм 
зэхэтэжъугъэф. Мысэр - мысэ, хыер хыешъ, хэти имысагъи ихыягъи зыдишIэжьын фае. Тидзэмэ лэжьэкIо-псэокIо 
тхьамыкIэхэр къаухъумэ нахь, ахъункIэхэрэп. Аущтэу 
Iофыр адыгэхэмкIэ щытмэ, ар зыпкъ къикIыгъэ Губинми, 
Гаркуши, Захарченкэми революционнэ пшъэдэкIыжь ахьын 
фае. Толмачевми, Ищенкэми, Слюсари Филипповскэ дзэр 

--- Page 512 ---

зэрамыпIурэм, зэхэшIыкIыныгъэ ин зэрахамылъхьэрэм пае 
революционнэ пшъэдэкIыжь ахьынэу къатефэ.
- Аущтэу шъуитIо шъоIомэ, сэщ пае къэнэнэп,- джы 
нэс ащ ежэщтыгъэ пIонэу Полуян псынкIэу Швец дырегъаштэ,- Бжъэдыгъу къихъухьэгъэ Iофыр зэхифынэу 
комиссие зэхэтщэн, Шэуджэн Моси пащэ фэтшIын. Ау 
мы Iофым икIэух тыдэшъумыгъэгузажъу...
ЕкатеринодаркIэ къикIи Пшызэ къызэпырыкIыгъэу шыу 
куп къакIоу Иляс хьаджрэтым зелъэгъум, гъуим хэхьагъ. 
Шыумэ апэ ит Мосэрэ Бэбэжърэ къызешIэжьхэм, сызфаер къыздэхъунэу Алахьэм ыIуагъ ыIуи, хьаджрэтыр 
гушIуагъэ. Ардэдэм Сахьиди ынэгу къыкIэуцуагъ. Зылъ 
згъэчъэнэу къыстефэрэр Хьагъур Бэбэжъ ары шъхьакIэ, 
моу изакъоу, сикIэрахъо ынэтIэгу исыубытэнэу Iэрыфэгъу 
къысфэхъурэп. Неп, неущ сIозэ, синэузыр кIыхьэ-лыхьэ 
сшIыгъэ. Ежь Бэбэжъи сигухэлъ ышIагъэу, Урысыем ихьажьи, сщыгъупшэжьыгъ шIошIэу къитыгъ, ыкIэ пышIагъэу 
зытелIэщтыгъэ мыжыкъ бзылъфыгъэри къыздищэжьыгъ. 
ЗэкIэми анахьэу апэ хэзгъафэмэ сшIоигъуагъэр Сахьидэ 
шъэогъужъыр зытеунэхъогъэ Аслъан. Ары шъхьакIэ, 
зыщыщ лIакъори щыгъупшэжьыгъэу нэмыкI лъэкъуацIэкIэ 
а лIы къабзэри джаурыгу хъужьыгъэу хэт.
МэзIапчъэм шыухэр зычIахьэхэм Иляс хьаджрэтыр 
гъуим къыхэкIыжьыгъ. Гъогум дэзгъэхыгъэ шыумэ акIэлъыплъэу заулэрэ щытыгъэу тэ ежьагъэх джы мыхэр 
ыIуагъ, адыгэмэ якIодыжьыгъо къэсыгъэкIэ сенэгуе, 
мыжыкъ ямыгъусэу зы лъэбэкъуи ячIыгу щыпфадзыжьыщтэп. Е зиунагъо бэгъон, зэ зыкъэшъушIэжьба, шъуахьри, 
шъуашхри, шъузэрапхъори! Мыжыкъмэ афэгъэхьыгъэу 
Сахьидэ тхьамыкIэм ыIощтыгъэхэр къэшъыпкъэжьыгъэх. 
КIо, Шэуджэныр, кIо, Хьагъурыр, IэнэкI-лъэнэкIэу шъуиунэмэ шъуарызгъэхьажьыщт сэ...
Шэуджэнымдыхэр зычIэс хьакIэщ пчъэIупэр мафэрэ 
фэмыдэу непэ зэгъокIы. Чылэмэ къарыкIыгъэн фае, ку 
зэкIэтIупщыгъитIу хьакIэщым пэчIынэтIэ урам къуапэм 
дэжь щыт. Шыкуаохэр адыгэхэти, зыкъаригъэшIэжьынэп 
ыIуи, Иляс хьаджрэтыр акIэрыхьагъэп, чыжьэкIэ яплъакIоу, 
зыщыщхэр зэригъашIэу ыублагъ. Сыхьатныкъо фэдиз 
апэплъагъэшъ, зи къакIэрыхьагъэп, акIэрыкIыжьыгъэп, ку 
натIэм кIэрытых, тутын агъэсты, мэгущыIэх. Къамыщыр зыIэ 
шIодзэгъэ лIы цIыкIур ары гущыIэрэр, адырэр зэндэ-зандэу 
едэIу, шъхьэр егъэсысы, тутыныр ешхыпэ нахь, ешъорэп.

--- Page 513 ---

Сыд  мыщ сызфыщытыр? СакIэрыхьан, къэбарэу 
щыIэ ри къызэзгъэшIэн, шыри къафэзгъэнэни, хьакIэщым 
сычIэхьан. Гощэунае сыкъимышIэу щытэп, адрэ Вер 
зы фаIори ары, куо-хьау хэмылъэу зырызэу тIури унэ мэ 
къарыслIыхьани сыкъикIыжьын. Апэра мыр зытшIэрэр! 
ТиIоф зетэгъэукIыхьэ, мыщ фэдэ Iофыр кIыхьэ-лыхьэ 
пшIынэу ищыкIагъэп.
Иляс шыоу урам къуапэм къыкъокIи, шыкуаомэ акIэрыхьагъ, къепсыхзэ, сэлам ыхыгъ.
- О алейкум сэлам, тхьаматэ маф,- лIы цIыкIум икъамыщ Iэ сэмэгум шIуихыжьыгъ, тутынэу зыIуихыгъэри IупскIэ 
ыгъэкIосэжьи, джыбачIэм ригъэкIужьыгъ, адырэ игъусэри, 
зыкъиузэнди, ин-инэу ыпашъхьэ къиуцуагъ.
- Тэ шъукъикIра, Тхьэм Iомэ?
- Олахьэ сэ чыжьэу сыкъекIым,- лIы цIыкIум къызIуипхъотыгъ,- Хьатыгъужъыкъуае нэс сыкъекIы. Зэхэпхыгъа 
ащ фэдэ чылэ?
- Ащ фэдэ чылэ КIэмгуе зэритыр сэшIэ...
- ОшIэмэ, тхьамэтэ маф, джары сыкъыздикIрэр,- 
джыри зэ лIы цIыкIум къыкIигъэтхъыжьи, мы къыткIэрыхьагъэр лIы лъэрыхьын фае ыIуагъ.
Иляс хьаджрэтым гущыIэрые лIы цIыкIур къызэпиплъыхьи, гукIэ зэрэщхыпцIыгъэр къызхигъэщыгъэп. Нэгъоим 
адыгабзэ зишIэкIэ укъигъэгущыIэжьрэп зэраIоу, мы лIы 
цIыкIур нэгъойкIэ сенэгуе. Ынэгу хъураигъэ итхъоплъыгъэкIи ары, ахэмэ афэд. Лабэ мыжъуакIэр зэрэдэтэкъуагъэу, кIэмгуе чылэмэ нэгъойхэр адэтэкъуагъэхэу адэсых, тыбыслъымэн аIо, захагъэзагъэ, Хьакурынэхьаблэ 
пэмычыжьэуи нэгъой чылэ цIыкIу гори щыс. Мамхыгъи, 
Къэбыхьабли, Хьатыгъужъыкъуаий унэгъо хадзэу дэсыри 
макIэп. Джыри Иляс хьаджрэтыр щхыпцIыгъэ. Олахьэ 
гъэшIэгъоным мы нэгъойхэм ящыIакIэ. Илъэс мин заулэ 
хъугъэу нэгъой дзэпщ горэм мыхэр къыкIэкIэзыгъэхэу 
адыгэчIым исых. Зы быслъымэн дин зэдэтIыгъми, къытхэтхэу къытхэтхэп, тыбзи зэрагъашIэ, абзи ащыгъупшэрэп, 
тигъомылэ Iумпэм амышIми, ягъомыли фэшъхьаф, ары 
пакIошъ, япэIо зыщылъакIи нэмыкI, якъэшъуакI нэмыIэмэ, 
зи ятIолIэжьрэп. Ары, ары, къытхэзэгъагъэхэу тичI исхэми, 
тщыщ хъугъэхэп, ащ фэдэ гухэлъи яIэп. Олахьэ хъурэр 
гъэшIэгъоным, пачъыхьэм илъэхъан нэгъойхэр тичI исхэми, 
типс аIуфэми, титыгъэ атепсэми тшIэщтыгъэп. ЧырэкIопхъэн кIакIохэу адыгэмэ япчъэIупэмэ аIутыгъэх. Джы еплъ 

--- Page 514 ---

хъурэм, революц аIуи, большевикмэ ашъхьэ къаригъэIэтыгъ. Ыгъэшыугъэх, чылэ ревкомымэ тхьаматэ афишIыгъэх, быракъ плъыжьэу афыдигъэчъэягъэм дэплъыех, 
щэгушIукIых. ЧIыгур атырахы, зэфагощы. Хэт ар зышIэрэр? 
Байбек Мухътарым, Забир Абжалым, Мыхьамэджан 
Джэмалым фэдэх. Анэхэр къагъэплъэжьыгъэхэшъ, зипс 
хэшъукIхэрэр ащыгъупшэжьыгъэу Шэуджэн пщылIхэкIым 
тыгот, мыжъыкъмэ тырягъус, революциер орэпсау аIо. 
Е-о-ой, хьатыжъыкъуаехэр... Байбек Мухътарыжъыр 
ревком тхьаматэу шъуиIэн нахьи, чылэкIэ шъущымыIэжьмэ 
нахьышIу. Забирэ Абжалым гъомылэпхъэ IофхэмкIэ комиссарэу зиIэр, чылэ хъужьынэп. Пфэшъуаш, уай-уай 
Тембот, къыуашIэрэр зэкIэ! Тхьапшрэ Сахьидэ тхьамыкIэрэ 
сэрырэ къыотIуагъ уиунэкъощ зыфапIоу уилъэкъоцIэгъу 
Шэуджэныр уихьанэ-гъунэ къимыгъэхьанэу. Джы еплъ 
къыуаригъашIэрэм, узэрарегъапхъо!..
- Хьатыгъужъыкъуае нэгъоймэ уащыщмэ сшIэрэп, 
сшынахьыкI? - игупшысэ псынкIэмэ къахэужьэу Иляс хьаджрэтыр лIы цIыкIум еупчIыгъ.
- Сэри? - раIуагъэр лIы цIыкIум ыгъэшIэгъуагъ, ау 
зэригъэжагъэхэп: - Олахьэ, тхьамэтэ маф, сымынэгъой, 
ау Байбек Мухътар къесэщэкIы, сыришыкуау. Сыда, тхьамэтэ маф, нэгъой теплъэ сиIэу къычIэкIын? Сынэгъоеп, ау 
нэгъойхэр сиджагъохэп, цIыфышIух, лэжьакIох. Ахэри тэщ 
фэдэу лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэхэу Лениным гоуцуагъэх, 
зэфагъэ къызхагъафэу мэпсэух. Озгъэлъэгъугъот, тхьамэтэ 
маф, Байбек Мухътардыхэм зы къогъанэ амышIэу Шэуджэн 
Тембот ичIыгу хъущэ лэжьэкIо тхьамыкIэмэ зэрафагощыгъэр. Мы къушъхьэчIэс комиссариатым къэ с щэгъэ Байбек 
Мухътарым фэдэ цIыф зафэрэ лIыгъэ зыхэлърэ бгъотыщтэп. 
УкъысэупчIымэ, тхьамэтэ маф, ащ большевик шъыпкъэу 
сыхэплъэ, адыги, нэгъоий, урыси изэфэд, зыми фигъэкIуатэрэп. Сэ къыосымыIожьми, къушъхьэчIэс комиссариатым 
уриIофышI пIуагъэшъ, сэщ нахьи нахь дэгъоу Мухътар 
пшIэщт, уIукIэнкIи къэнэнэп, икъычIэкIыжьыгъу.
- Байбек Мухътар сымышIэ мэхъуа? Бо дэгъоу сэшIэ, 
сшынахьыкI,- Иляс хьаджрэтыр лIы цIыкIур гущыIэгъу 
зэришIыгъэм фэежьыгъэп, ярэби, мы къыпчъырэ купыр 
сыдкIэ сищыкIагъ ыIорэм фэдэу къызхимыгъэщэу IугушIуагъ,- революцием зыгу етыгъэмэ Байбекыр ащыщ. 
Аущтэу джырэ зэман ущымытэуи хъущтэп.

--- Page 515 ---

- Адэ ары, тхьамэтэ маф,- лIы цIыкIум къыдырегъаштэ,- пIэ зэтелъэу ущыскIэ, насып бгъотыщтэп. Икъунба, 
тIу гъозэжьэу, ттхы уфагъэу тызэрэхэтыгъэр? Тетыгъор 
зыIыгъыгъэм къытамышIэжьыгъэ щыIэп, хьэр псашъо 
тагъэщагъэ, тикIапсэ тагъэхъокIыгъ, ткIэтIый пIуакIэ ашIыгъ. 
Алахьэм цIыф мафэ хъун большевикмэ тагъэIотэжьыгъэ, 
джыри ащ нахьыбэ къытфашIэнэу тащэгугъы. Къогъанэ 
яIэщтэп, тицыхьэ ателъ. Тэрэзба сIорэр, тхьамэтэ маф?
- Тэрэз, тэрэз, щэч хэлъэп, зытемыт пIорэп,- Иляс 
хьаджрэтым къыIуи, къыпыпкIэгъэпэ лIы цIыкIур зыпигъэкIыжьы шIоигъоу адырэ лIышхо нэгушхом еупчIыгъ: - Оры, 
о тэ укъикIра, сшынахьыкI?
- Мыр чыжьэп, моу Подкэу щыщ ыIуагъ,- зэупчIыгъэм 
ычIыпIэкIэ лIы цIыкIум джэуап къытыжьыгъ.
- ШъуалъэныкъокIэ сыд щыкъэбар? - къыгъэгущыIэ 
шIоигъоу лIы Iужъу зандэм хьаджрэтыр еупчIыгъ.
- ТалъэныкъокIэ сыд щыкъэбарын, щыдэеп,- гущыIэр 
ыжэ дизэу, зэкIэкIищзэ, фэмыфэу къыIуагъ.
- ХэбзакIэм детэгъаштэ, тхьамэтэ маф,- мыдрэ лIы 
цIыкIуми къызIуипхъотыгъ,- хэбзакIэм насыпыр къыдэкIуагъ, зэкIэми зэфэдэу чIыгур къытитыгъ, жъулэжьы, 
шъудэгушIу къытиIуагъ. Оры, тхьэмэтэ маф? Сыоплъышъ, 
къалэм къулыкъу щыошIэкIэ сенэгуе,- ежь-ежьырэу лIы 
цIыкIум хьаджрэтым иджэуап къыгъэкIэкIыгъ.- Ары, мыщ 
Iоф щысэшIэ пIуагъэ...
- Ухэукъуагъэп, сшынахьыкI. Моу тадэжь сыкъыIулъэдэжьыгъагъ. Сэгузажъо, ау, ащ пае къэнэнэп, шъукъеблагъэх,- къыраIожьыщтым пымылъэу хьаджрэтыр 
хьакIэщ чIэхьапIэмкIэ пытэ-пытэу ежьагъ, кIом дыхэтэу, 
сакъы зэрихабзэу, урамыбгъури къызэпиплъыхьагъ.
Иляс хьаджрэтыр зылъыкIогъэ бзылъфыгъитIум яз 
унэм имысэу къычIэкIыгъ. ЕгъашIэм хьакIэщым чIэсыгъэм 
фэдэу мыгузажъоу къычIэкIыжьи, иш къызфигъэнэгъэгъэ 
шыкуаомэ къясэмэркъэузэ, шэсыжьыгъэ:
- Адэ джары, сшынахьыкIэхэр, уизакъо зыхъукIэ унэм 
уизэгъэщтэп. Революцием иIофыбэ уапэ илъэу щысыгъуай. 
КъыкIешъумыгъэч, шъузэпэшых. Къалэм къэшъущэгъэ 
ревком тхьаматэхэми сэлам сфяшъухыжь.
- Хэт исэлам тIони ятIощт? - Iофы зыригъэшIэу лIы 
цIыкIур еупчIыжьыгъ.

--- Page 516 ---

- Джэгунэ Тамжъый шъуIори яшъуIожь,- Иляс хьаджрэтыр къызэджэкIыжьи, бэдзэр лъэныкъомкIэ, къыдэмыхъугъэр ыгу къеоу, зыкIакIорэри ымышIэу ыгъэзагъ.
- ЛIы зэтегъэпсыхьагъ,- лIы цIыкIум итутын лъабжъэ 
джыбачIэм къырихыжьзэ, кIэлъыплъагъ,- адыгэмэ къыпфалъэгъункIэ лъэгъупхъ.
- Олахьэ сымышIэрэ,- лIы зандэм тутыныбжъэр 
ыщыхьэзэ, шыоу IукIыжьырэм натIэкIэ фычIэплъыгъ.
Бэдзэрым цIыфыбэ тетыгъэп. Фаэтон шъхьарыхъогъэ зыхы-зыбли зэуж итхэу щытыгъэх. Иляс хьаджрэтыр 
фаэтонхэр зыдэщыт лъэныкъом зэплъэм, къызэкIэщтагъ. 
Зыуж ит бзылъфыгъитIум яз, Шэуджэн Гощэунае, Iалъмэкъ онтэгъуитIу зэрэфахьэу къыхьзэ, бэдзэрым къыдэкIыжьи, апэ ит фаэтоным екIолIагъ. Ащ нахь чIыпIэ дэгъу 
сифэжьынэп, хьаджрэтым ыIуагъ. Джыри хьакIэщым исхэр 
къызлъызгъаплъэхэу сылъихьажьынэп. Моу зыIукIхэрэм, 
сыголъэдэнышъ, исыукIыхьан. Фаэтон шъхьарыхъоныр 
Iофа, сыда щэ пхырыкIрэба?
Шым елъэдэкъауи, хьаджрэтыр фаэтоным кIэлъе жьагъ, 
голъади, шъхьэрыхъоным ыгъэохъоу, зытIо-зыщэ иуагъ. 
Ардэдэм омакъэр зэхэзыхыгъэ цIыфхэри зэрэгъэкууагъэх.
Хьаджрэтым ищэмэ ащыщи Гощэунае тефагъэп, 
къэптан кIэджыбэм къырипхъотыгъэ кIэрахъор ыIыгъэу 
фаэтоным къипкIыгъ, шыоу Iучъыжьрэм кIэлъыуагъ 
шъхьа кIэ, зыщыщыр  ымышIэрэр  урам къэгъэзэгъум 
къолъэдэ жьыгъ.
Гощэунае ыгу къыдэлъэтыщтым фэдэу къытеощтыгъэ, 
ау цIыфэу къызэфэсыгъэмэ апашъхьэ къызхигъэщыгъэп. 
Мыгузажъоу кIэрахъор кIэджыбэм ригъэкIужьзэ, зиплъыхьагъ. УмыгумэкI, мары сыпсау, зи къысэхъулIагъэп 
риIорэм фэдэу къечъэлIагъэмэ ащыщ бзылъфыгъэ кIыфыбзэми IугушIуагъ, фаэтоным итIысхьажьзэ, ышIэщтыр 
ымышIэу щыт шыкоо лIыжъми нэплъэгъу шъабэкIэ едэхэшIагъ:
- УмыгумэкI, тят. НекIо. Хэт щыщми, къытэуагъэр 
къэрабгъ!..
Адыгэ IофымкIэ Кубанскэ советскэ правительствэм 
зэхищэгъэ комиссиеу Шэуджэн Мосэ зипащэр Бжъэдыгъу итыгъ. Шэуджэн Мосэ нэмыкIэу комиссие-лIыкIом 
Мамыжъ Муси, Стародубцев Тимофеий, Хьагъур Бэбэжъи, Бандурко Карацупи хэтыгъэх.

--- Page 517 ---

Мы IофымкIэ Ян Полуян апэ зызэришIыгъэр Мосэ 
ышъхьэ икIыщтыгъэп. Полуян цыхьэ фимышIыщтыгъэу, 
зыгорэ къышIуиушъэфэу Мосэ къышIошIыщтыгъэкIэ 
арэп. Непэп, тыгъуасэп ащ Ян Полуян зишIэрэр, мы 
аужрэ илъэсым зы къинэп зэдащэчыгъэр, кIодыпIэ чIыпIэ 
Iаджыри зэдифэхэу къыхэкIыгъ, зы купэгъур зэдаIыгъэу 
революцием зэдыкIэтых. Ау етIани адыгэ IофымкIэ Ян 
Полуян зыкъызэрэфишIыгъагъэр Шэуджэн Мосэ къыгурыIуагъэп, къыфидзыгъагъэхэри шIошъхьэкIуагъ. Зэ, зэ, 
сыда ащ апэм къысфидзыгъагъэр? Сенэгуе сапэкIэ адыгэ 
Iофмэ Ян ащыгъозагъэкIэ. Арымырмэ сыда Швец фэдэу 
зэхихыгъэ къэбар тхьамыкIагъор апэм къыримыдзэу, 
тегущыIыкIынэу зыкIыригъэжьэгъагъэр. КъызгурэIо, Ян, 
къызгурэIо революцием узэмыжэгъэ тхьамыкIэгъо Iаджи 
зэрэхэхъухьэрэр. АщкIэ узгъэмысэрэп. Муары, Гощэунае 
къызэриIотагъэу, Филипповскэми, Царскэ Дарми, нэмыкI 
чIыпIэхэми корниловцэмэ тхьамыкIэгъошхо ащызэрахьагъ, 
угу къемыон плъэкIыщтэп, тиныбджэгъуби зэуапIэм IукIодагъ. Ау гъэр шъэ пчъагъэхэр уукIыныр шъхьэм къыхьрэп. 
ЕтIани хэт зыукIыгъэхэр? Джары зэкIэми анахь Iофыр.
Ян Полуян цIыф къилъэт псынкIэмэ зэращымыщыр, 
къыIорэм  фэсакъэу, уасэ фишIэу зэрэщытыгъэр Мосэ 
ышIэщтыгъэми,  адыгэмэ  афэгъэхьыгъэу  Кубанскэ Советскэ правительствэм итхьаматэ къыIуагъэр зыфихьын ышIэщтыгъэп. Сыда ар къызхэкIрэр? Ермэлхьаблэ дэсыфэкIэ, 
пачъыхьэм изэмани, цIыф лъэпкъ зэхэдз имыIэу, пшъэрылъэу къыфашIырэр ыгъэцэкIагъ, джыры нэмыIэмэ, 
ащ фэди ышъхьэ къихьэрэп. Сыд фэдэ Iофи уемыутэкIэу 
ишъы пкъапIэ пшIэщтэп зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъ. Хабзэр 
къыз щыдэтхыгъэ мэфэ гушIуагъомэ цIыф гукIаери къадэкIо. 
Плъэгъурэба, Iапэ зыщзэфашIыжьрэ чIыпIэхэри къахэкIых. 
Зыр зым теплъхьажьэу узэдэожькIэ къикIын щыIэп. Непэрэ 
мэфэ хьылъэхэм адыгэмэ къонцагъэ горэ амылъэшъугъэу 
щытэпщтын, ау ащ къикIырэп зилажьи зимылажьи зэдэбгъэкIоныр. Швец къызэриIуагъэу, зилажьэм, хэти щэрэщ, 
пшъэдэкIыжь ыгъотын фае.
Тхьамафэм къыкIоцI Шэуджэн Мосэ зипащэ лIыкIомэ 
Бжъэдыгъу къызэпакIухьагъ, зыдэмыхьэгъэхэ чылэ къагъэнагъэп. Адыгэ чылэмэ язэкъуагъэп, къэзэкъ станицэхэми, 
иногородцэ чылэхэми, къутырхэми ащыIагъэх. Гъобэ къуае 
щегъэжьагъэу Пщыщэрэ Мартэрэ азыфагу ис чылэмэ 
къадэхъухьагъэмэ яшъыпкъапIэ защагъэгъозагъ, цIыфэу, 

--- Page 518 ---

паIо зыщыгъэу, адэкIодыкIыгъэр зыфэдизыр атхыгъ, агъэтIысыгъэхэу аIыгъхэр къарагъэтIупщыжьыгъэх.
АуплъэкIун, атхын Iофым изэкъуагъэп Шэуджэныр 
зипэщэ лIыкIомэ пшъэрылъэу зыфалъытэжьыщтыгъэр. 
Непэрэ революцие мафэхэм афэгъэхьыгъэу чылэу зыдэ- 
хьагъэхэ пэпчъ зэIукIэ щашIыгъ. Адыги, урыси, къэзэкъи 
къагъэгущыIэщтыгъ. Зэмылъэпкъэгъу цIыфмэ азыфагу 
зэмышIуныгъэ къызфыдэхьагъэр, ар къызхэкIыгъэм ылъапси зэрагъэшIагъ.
ЗэкIэми анахьэу Iофыр зыщыкъиныгъэр Гъобэкъое 
шъолъырыр ары. Iофыр къэзгъэхьылъэщтыгъэр лIэу дэкIодыкIыгъэмэ язэкъуагъэп. Ар зэкIэми апшъагъ шъхьакIэ, 
шъхьэм  къымыубытэу,  къырамыгъэкIухэщтыгъэр чылэ 
бгынагъэм къызэлъекIухи урыс унагъохэр зэрэдэтIысхьагъэхэр, яхэпIэ-жъокIупIэхэр зэраубытыгъэхэр ары. ЕгъэшIэрэ адыгэ чылэр къохъупIэ ашIыгъ аIоти, аущтэу зэрэхъугъэр гъунэгъу  чылэхэми адэщтыгъэп, къэбарым зиубгъу мэ, 
ишъыпкъапIэм нэпцIыр текIомэ, хахъозэ, имыщыкIэгъэ 
бырсырыр цIыфмэ къахагъэтаджэ. ХэбзакIэм ипыймэ ар 
яIэубытыпIэу большевикмэ афэгъэхьыгъэ къэбар дэйхэр 
адыгэ шъолъырым ратIупщхьэх, урысмэ ямызыкъоу, хэти 
щэрэщ, плъыжь зыцIэм лэжьакIохэр щагъэщынэх, Деникиным нэмыкI ухъумакIо адыгэ быслъымэнмэ ямыIэжьэу, 
къэбар зэфэшъхьафхэр агъэIух. Джащ адыгэ лъышIэжьыр 
къыщежьэщт аIозэ, революцием ипыйхэр къогъупэмэ 
ащэIушъашъэх, яIэшэ гъэбылъыгъэхэр къа къыр бгъэнышъхьэмэ къачIахыжьых, алъэкIы, щэкIэ аушъэх.
Гъатхэм ижъобгыпIэшъ, дунаир дахэ. Тыдэ уплъагъэми 
шхъонтIэрымэ шъабэр шъофым тырехы, щэджэгъо жьыбгъэ макIэри уц тхьапэмэ яIушъашъэ, изэкъуабзэу тыгъэ 
лъагэри ом къеплъыхы. ЧыжьэкIэ, адыкIэ, Мартэ псыхъожъыер къыздичърэ лъэныкъомкIэ, къушъхьэ шыгуфхэри 
зэбгъурытхэу къыщэлъагъох. Дунаим техъыкIрэм яIоф 
хэмылъ пIонэу бзыуми яорэдхэр одыкIэ-мыдыкIэ къыщэIух.
Дунаир дахэ шъхьакIэ, Мосэ ыгу шIоп. Узэгупшысэнэу, 
бгъэшIэгъонэу, джэуап зэптышъунэу, зэмытышъунэу мы 
тхьамафэм бэ Мосэ ылъэгъугъэр. Къэбарэу зэхихыгъэмрэ 
ежь ышъхьэкIэ зыщыгъуазэмрэ утIысэу, ащ нахьрэ Iоф 
уимыIэу уегупшысагъэми, нибжьи къыпфэугупшысынэп. 
Революцием иапэрэ мафэхэр къиныгъэх нахь мышIэми, 
непэрэм елъытыгъэмэ, сыдэу тхъэгъуагъэх, нэфагъэх. 
Типый зыфэдэр, итхьагъэпцIыгъи, иIушыгъи, ижъалымыгъи 

--- Page 519 ---

тшIэзэ, къызэрэддэзекIорэм ипэгъокIэу тыдэзекIожьзэ, 
тыдыщыIагъ, тыдэпсэугъ, зы мэфэ закъуи гупсэфыгъо 
чIыпIэ едгъэгъотыгъэп. Ежьыри исэшхо ихыгъэ зэпытэу IэшIу 
тигъэхьыгъэп. Джыри, тинепэрэ революциекIэ, джа дэдэр 
ары типыир, ау Иван Прохорович Пузыревым зэри Iоу, 
революциер тызщымыгъозэ IофыгъуабэкIэ къызэтекIэпIыкIыгъ. Пыйри зэтечэрэгъукIыгъ, такъогъуи тызэмыжэгъэ 
Iаджи къыкъокIыгъ. Ар адыгэмэ язакъопщтын зидагъор, 
хэгъэгум лъэпкъ зэмышIуныгъэу илъым къыхэкIыгъ нахь, 
революциер арэпщтын зилажьэр.
Пачъыхьэр зыщытырадзыгъэ илъэсым Мосэ ынэгу 
къиныбэ щызэпэкIэкIыгъэми, революцием гущыIэ IаекIэ 
утыригъэгущыIэщтэп, лъашъхьэм нэсэу цIыфылъым хэтзэ, 
мышIуныгъэ горэ ыгу къызэрыкIыгъэм пае зыфэгубжыжьыгъ. Революциер тыгъэм фэдэп, нэгушIоу, фабэу 
къыкъокIзэ, джыри неущ сыкъэкIощт ыIоу къохьажьрэп. 
Тэ тиIоф гъэнэфагъэ: оры е сэры. ГъэпщылIакIом нибжьи 
сэгъэпщылIэх ыIуагъэп, агъэпщылIри егъашIэм шъхьафиткIэ 
зэджэжьыгъэп. Iашэм Iашэ пагъохыжьы, Iэшэ чIэгъым "нан" 
щаIожьрэп. Шэуджэн Мосэ джыри 1905-рэ илъэсыр ыгу 
къэкIыжьи, Ермэлхьэблэ урамхэр, ащ пачъыхьэм иIумэтмэ 
тыраукIыхьагъэ ныбджэгъухэр ынэгу щызэблэкIыгъэх. 
Жандармэ шы лъэмакъэхэри, цIыф уIэгъэ щэIу мэкъэхэри 
шъхьэм къинэжьыгъэхэу зэритых. А лъэхъанри къиныгъэ, 
мы лъэхъанри  ащ  нахь къиныжь. Сыд фэдэу лэжьэкIопсэуа кIохэмкIэ къытэхьылъэкIми, егъашIэм тызкIэхъопсыщтыгъэ шъхьафитыныгъэр къыдэтхыгъ, къэнэжьыгъэ 
закъор пыим щытыухъумэныр, ар тищыIакIэ щыдгъэпытэныр ары. Шъхьафитыныгъэ щыIакIэм цIыф зэхэшIыкIри 
лъэпкъ зэгурыIоныгъэри къыдэкIощтых - джары, хэтрэ цIыф 
лъэпкъи щэрэщ, большевикмэ революциер зыфашIыгъэ 
лэжьэкIо-псэокIо жъугъэмэ агурыгъэIон фаер. ЗэхэшIыкI 
зимыIэм щыIэкIакIэр къыгурыIощтэп, къин къыфэ хъущт. 
Хэта иныбджэгъумэ ащыщэу ар зыIогъагъэр? Мосэ 
егупшысагъ шъхьакIэ, мыры ыIонэу къышIэжьыгъэп. Хэт 
ыIуагъэми, шъыпкъэ. Онэгум макIэу исысыхьэзэ, Мосэ 
игупшысэмэ ягупсэфылIэжьыгъэу, мыблэгъэ-мычыжьэу 
Гъобэкъое мэз Iапчъэм къыщылъэгъуагъ. Ардэдэм шIуй 
макъэхэу, кIэрэхъо омакъэхэу къэIугъэхэм шыумэ ашъхьэ 
къаригъэпхъотагъ, Моси Бэбэжъ еупчIыгъ:
- Сыд сэIо Гъобэкъуае дэхъухьагъэр?
- Сенэгуе зи хъун щымыIэкIэ...

--- Page 520 ---

Шыухэр Гъобэкъуае зыдэлъадэхэм, къо укIыгъэ зытIоу 
урам напцэм Iулъыр алъэгъугъ. Адырэ урамыпшъэмкIи, 
цIыраум ашIухэлъэдэжьыгъэу, къор шIуеу нэбгырэ заулэмэ 
къыщырафэкIы, кIэрахъокIэ лъэох, зэрэгъэщхых. АдыкIэ, 
чылэ пчэгумкIэ, шыухэми, лъэсхэми, кумэ арысхэми, арытхэми нэбгырабэ щызэхэт. Урам къуапэми бзылъфыгъэ 
унэгъо бынба пIонэу нэбгырэ заулэ шыуитIумэ апэ итхэу, 
къамыщкIэ якIыбышъуаохэзэ, къыкъуафыгъэх.
ЦIыф зэхэтмэ агузэгу шыу горэ ит. Ащ шыукъамыщыр 
егъэсысы, Пщыщэ шъхьапырыIэбыкIэу Рязанскэ лъэныкъомкIэ егъэлъагъо, етIанэ къыредзыхыжьышъ, ыпашъхьэ 
ит бзылъфыгъэ зыщыплIэу зисабыйхэр къызэтэкъокIыгъэхэмрэ хъулъфыгъитIумрэ анэ кIиIурэм фэдэу хэкуукIы:
- Мыхэри! Мыхэр хьэ лъэпкъых, анэ къэбгъаплъэ 
хъущтэп! Дунаим къызэрэоплъынхэ щыIэп! О чыл, сэ 
къышъосымыIожьми, шъунитIукIэ шъуинэрылъэгъу мы 
хьэхэкIмэ ашIагъэр, тызэраукIыгъэр, хэкужъ тызэрашIыгъэр 
имыкъоу, къакIохи, чылэм къыдэтIысхьагъэх, къо цуер 
диз ашIыгъ. Мыхэмэ анэ укIытэ кIэлъэп, лыуз яIэп, гукIэгъу 
ахэлъэп. Тэрэзэу ыIощтыгъ Бэрзэдж Хьаджэм, джаурхэр 
уиIанэ къыпэбгъэтIысхьэхэмэ, уиIэнашъхьэ къыдэкIоещтых. Ар дэдэр блэкIыгъэ зэманми къыташIагъ, джыри, 
шъуинэрылъэгъу, ар къыташIэн ямурад! Лыуз зимыIэм 
тэри лыуз фэтэшъумыгъэшI, нэмыкIмэ шапхъэ афэхъунэу 
мы тапашъхьэ итмэ тилъышIэжь атефэ! Гу кIэгъу къытфэзымышIыгъэмэ, гукIэгъу афэтшIыщтэп, Тхьэр сишыхьат, 
цIыфхэр къытфэрэзэщтых!..
- Ары шъхьакIэ, мыхэмэ сыд ялажь? - щытмэ ащыщ 
горэ къэджэ.
- Гъобэкъуае даукIыхьагъэмэ сыд ялэжьагъ? - къамыщым ычIыпIэ кIэрахъор жьым щигъэдыдэу шыур 
къы хэкуукIы.- КъышъуашIагъэр хьэхэкIмэ шIэхышIоу 
шъущэгъупшэжьы! Синыбджэгъу Сахьидэ тхьамыкIэми 
ары ыIощтыгъэр, къялыгъэп нахь...
- Иляс хьаджрэтыжъыр, сыдигъуа о адыгэмэ уафэгумэкIэу зыхъугъэр? - къэгущыIэщтыгъэ шыур Бэбэжъ 
къызешIэжьым, шым зыригъэпхъуатэу къекууи, пчэгум 
къилъэдагъ.- Сыд гъэблын Iофа чылэм къыдапхьэрэр, 
цIыфмэ къахаплъхьэрэр? Мыщ къыIорэмэ шъуямыдэIу, мыр 
зыфэдэ цIыфыр шъушIэрэп, егъашIэм укIэкIо-тыгъуакIоу 
къыхьыгъ. Шъо шъуигъэблын, ежь мэзым хэхьажьын. 
УлIмэ, Иляс хьаджрэтыр, сIорэр шъыпкъэп Iори сапашъхьэ, 

--- Page 521 ---

Хьагъур Бэбэжъ ыпашъхьэ къыщыIу! Сахьидэ хьаджрэтми 
икIодыкIэ умышIэу утемыгущыI, лIыгъэп!
- Хьагъурыр, ора сэIо зынатIэ плъыжьэу сапашъхьэ 
итыр?! - Иляс хьаджрэтым икIэрахъо къыпхъотэгъэ къодыеу щытмэ ащыщ горэ къеуи, шыплIэм дигъэфагъ, хьадэр 
зэхэзышIагъэ шы щтагъэм хъураеу пчэгур къыричъыхьакIи 
кIэзэзэу къызэуцум, ыIупIэ ауфыти, цIыфмэ ахащыгъ...
Зыпари къахэмыхъухьагъэм фэдэу Шэуджэн Мосэ 
пчэгум къихьагъ, джыри быяужьыгъо имыфэгъэ цIыфмэ 
яджагъ:
- О чыл, о джэмэхьат, мо шыплIэм зихьадэгъу щызгъотыгъэ хьаджрэтым къыIуагъэми, революцием къыхьыгъэ 
хэбзакIэм ипый зэфэшъхьафмэ къышъуаIощтми шъуямыдэIу, шIу зыгу имылъым шIу ыгу къэкIыщтэп. Сыушъэфрэп, 
къышъохъулIагъэр тхьамыкIагъу, ау ащ нахь тхьамыкIагъохэри революциер зыщыкIорэ хэгъэгум къехъухьэх. 
Къиныр зимыгъогогъур гушIуагъоп, гушIуагъом къин 
гомылъмэ, ущыIагъэкIэ умылъытэ...
- Шэуджэныр,- щыт мэ ащыщ лIыжъ горэм къызэпеу ты,- ар шъуIозэ икъунба тызэрэзэжъугъэукIыгъэр?
- Тэрэз,- нэмыкI лIыжъ горэми бэщыр ыгъэсысзэ 
къыдырегъаштэ,- фыжьхэр къыдахьэхэми таукIы, тахъункIэ, плъыжьхэр къыздахьэхэкIэ, джар дэдэр къыташIэ, 
зымышIэжь тыхъугъ.
Щытмэ къахэтэджэгъэ бырсыр макъэр щаригъэгъэтынэу Шэуджэн Мосэ Iэр къыIэтыгъ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ:
- Шъыпкъэ, шъуигукIае шъыпкъэ хэмылъэу щытэп. 
Революциер гъогу хэхыгъэ занкIэкIэ зэхэлъэп. Ар тыгъуасэ 
къышъуашIагъэмкIи непэ шъушIэнэу зыуж шъуихьажьыгъэмкIи  шъуинэрылъэгъу.  Ау къышъохъулIагъэм большевик Iоф зэрэхэмылъыр къышъосэIо, шыхьатэу сыкъытеуцо. 
ШъуиIоф зэхэтфынэу ары Кубань иреволюционнэ комитет 
шъуадэжь тыкъызфигъэкIуагъэр. Зыми зешъумыгъэгъэдел, плъырыгъи къызхэшъумыгъаф, лъышIэжьми шъухэмыхь. Лъэпкъ зэмышIуныгъэу илъэс пчъагъэм пачъыхьэм 
къытхилъхьагъэр къызтешъумыгъакIу, тэ нэмыкI хэгъэгу 
тисэп, тызщыпсэурэр тихэгъэгу. Сыд адыгэмэ аIорэр, 
гъунэгъур унэгъу, ащ игъунэгъури уигъунэгъу. Тигъунэгъу 
тыубэу тибын тэшъумыгъэушъхьакIу. Сыд фэдизэу пачъыхьэм адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэригъэпыи шIоигъуагъэми, 

--- Page 522 ---

знакомкIэ тяджэу, тищыгъу-пIасти зэхэлъэу къэтхьыгъ. 
Мары, сигъусэхэми урыс шыухэри ахэтых, шъуикъин ал 
фэузэу шъуадэжь къэкIуагъэх. Хэти щэрэщ, революцием 
пэшIуекIоу псэурэм ипсэукIэ фидэщтэп, пшъэдэкIыжь 
ыхьыщт. Ау зыхъурэм, шъуичылэ къыдэтIысхьагъэхэу 
мыщ къешъущэлIэгъэ лIынчъэ шъуз-унагъохэр, сабыйхэр 
шъумыгъэмысэх.
- Шъузхэр шъузых шъхьакIэ, мо паIо зыщыгъхэр? - 
джыри щытмэ зыгорэ къахэкуукIы.
- Ахэри паIо зыщыгъхэкIэ шъолъытэхэмэ,- Мосэ урыс 
лIыжъитIоу  ыпашъхьэ итмэ яплъзэ къеIо,- шъумыгъэмысэх. СшIэ-сымышIэми, гъэпцIагъэкIэ шъуадэжь къэкIуагъэх, 
хьарамыгъэ зыгу илъым неущ къэхъущтыр зэримыгъашIэу 
зиIэтыщтэп. Так что эти семьи,- Мосэ иадыгабзэ текIышъ, 
щтэгъэ нэгу зиIэ урыс унагъомэ ыIорэр зэхаригъэшIыкIэу, 
урысыбзэм техьэ,- не виноваты в том, что они переселились в ваш аул. Их обманули, значит, за обман не судят. 
Сейчас же они могут быть свободными. Вас никто не тронет, вернитесь туда, откуда пришли. Вас и всех свободных 
черкесов отныне защищает большевистская революция. 
ШъуIукIоти, джэмэхьат, мыхэр пчэгум ижъугъэкIыжьых.
БэмышIэу зыгу къижъэжъыкIхэу щытыгъэхэр IукIотхи, 
гъогу аратыгъ. Хэти ежь зэрэшIоигъоу зыдэщыт чIыпIэм 
къыщхэкуукIы:
- ОрэкIожьых, ежьхэм тафэдэкIэ орэмыгугъэх!
- Зыми ихапIи ижъокIупIи тетхыгъэп тэ.
- ШъушIэрэмкIэ, чылэ, шъукIэгъожьын, ау шъукIэхьажьынэп!
- Сыд шъыу мо тхьамыкIэмэ ялажьэр, лажьэ зытефагъэхэр нэмыкIых.
Зэпеожьхэзэ къыхэкуукIыщтыгъэмэ Мосэ ядэIущтыгъэ ми,  зыгъэгумэкIыщтыгъэр нэмыкIыгъ. Ахэр революцием къыгъэкIэпIыгъэ адыгэмэ янепэрэ, янеущрэ Iофыгъуагъэх.
Шэуджэн Моси, Бандурко Карацупи къызэгущыIэхэ 
уж чылэдэсмэ ащыщхэри къагъэгущыIагъэх. Гуплъыгъэм 
хэтхэу зикIэрахъо къизыпхъотыгъэхэри къэгущыIагъэмэ 
къахэкIыгъэх. КъяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор къатекIощтыгъэми, непэкIэ яIоф зытетыр, революцием иIофыгъохэр 
къагурымыIоу щытыгъэп. Ау непэ къэхъущтым, неущрэ 
мафэм къыхьыщтэу амышIэрэм чылэдэсмэ янахьыбэм 
зарегъэутIыIу, зарегъэушъэфы.

--- Page 523 ---

Ашъхьэрэ агурэ тIупщыгъэу революцием пэгъокIыгъэнхэмкIэ шIэгъэн фэе Iофыгъуабэ къазэрэпыщылъыр 
джа мафэхэм Мосэ зыдэхьэгъэ чылэмэ къащыгурыIуагъэу, 
Екатеринодар къыгъэзэжьыгъ.
КIэмгуе ревкомхэри Iофынчъагъэхэп.
Хъанкъо Къылыщджэрые шыудзэу зэхищагъэр зэхакъу ти Улапэ зыдафыжьым ыуж апэрэ ревком тхьаматэу 
Лафышъэ Хьаджмырзэ чылэм щыхадзыгъ. Шэуджэн 
Махьмуд, Шех Къымчэрый, нэмыкI лэжьэкIо тхьамыкIэ куп 
къыкIэтэу Лафышъэм Совет хабзэм иапэрэ Iофыгъохэр 
Улапэ щызэрихьагъэх: Хъанкъом къытырахыгъэ чIыгум 
игощын зэмышIуныгъэ къыхэмыкIэу чылэм щызэригъэзекIуагъ. Улапэ къегъэтIысэкIыгъэ къэзэкъ, иногородцэ 
чылэмэ гъунэгъугъэ зэфыщытыкIэ дэгъу зэрадыриIэщтым 
фэгъэхьыгъэу псэущтыгъэ. Ежь ыIорэм, ышIэрэм имызакъоу ащкIэ цIыфыбэ къызкъуищэн ылъэкIыгъ.
Адыгэ чылэм джаущтэу Iофыр щыщытыгъэми, джа 
зэшIуныгъэ-зэдеIэжьыныр урыс чылэхэми, къутырхэми 
щадэлъыгъ. Лафышъэ Хьаджмырзэ фэдэу ащкIэ Самохин Ивани ишIуагъэ къегъакIо, Iэ лъэныкъор пымытыжьэу, джабгъу лъакъор фэмыуфэжьэу, сэкъатэу заом 
къикIыжьы гъэ ми, гур кIодэу революцие Iофыр чIинагъэп. 
Сыд фэдэрэ Iофи икIэщакIу. Лэбэ кIэй мамыр зыщыхъугъэ 
гъэтхэ ма зэхэм Iофыр щыхъой. Зыхэфэгъэ зэIукIэм елъытыгъэу адыгабзэкIи урысыбзэкIи къэгущыIэ.
Непэ Улапэ щашIыгъэ гъэтхэ зэIукIэм Самохиныр 
рагъэблэгъэгъагъэти, мырэущтэу игущыIэ къыухыжьыгъ:
- Хэбзэ дахэ къытфихьагъ, адыги, урыси, къэзэкъи 
зэхэдз иIэп, чIыгу зимыIэм СултIаным, Дукмасовым, Бэгъэрсыкъом, Сидоровым къатырихи, чIыгу ритыгъ, ерэлэжь, исабыймэ ащыгушIукIэу орэпсэу ыIуагъ. Урыси, 
адыги тигъунэгъугъэ зэрэдгъэпытэщтым тыпылъыщт, 
тиреволюцие пыим, ахэмэ агу къытфэшIоп, къытфэшIуни 
алъэкIыщтэп, къыщытыухъумэщт, лъыдгъэкIотэщт!
Самохиным ыужкIи адыгэ лIыжъищ къэгущыIагъэти, 
урыс чылэ гъунэгъум къикIыгъэм дырагъэштагъ, зыщызэмышIухэри ямылажьэкIэ къыхэкIыщтыгъэмэ, джы 
къы хэмыкIыжьынэу Тхьэр шыхьаткIэ аштагъ. Ящэнэрэ мэкъумэщышIэ лIыжъми, зэгорэм, пачъыхьэр зытырадзыгъэ 
лъэхъаным, Шэуджэн Мосэ къепэбжъэожьыгъагъэм мыр 
игущыIэ кIэух:

--- Page 524 ---

- Ди урыс знакомэхэр къыдфIэфIхэу, дэри дифIыжьэу 
дызэдэпсэунхэу нобэ сохъохъу! Джара нобэ, джэмэхьат, 
сипсалъэр!
- ФIыкIэ, нахъыжъ, фIыкIэ! - зы купи къызэдаIуагъ, 
нэмыкIхэри щхыпцIыгъэх, ашъхьэ аблыгучIэу зыгу къижъэжъыкIхэри ахэтыгъэх.
Кубань Советмэ я III-рэ съездэу щыIэщтым илIыкIощтыр 
къазыхалъхьэм, нахьыбэр пIоми хъунэу зэIукIэм хэтхэр 
къызэрэгъэкууагъэх:
- Лахушъэр!
- Ревкомым итхьамадэра!
- Хьаджэмырзэ вгъакIо!
ЗэIукIэ ужым, ечэндмэ адэжь Лафышъэ Хьаджмырзэ 
иныбджэгъу Самохин Иваныр ыгъэкIотэжьынэу Улапэ 
дыдэкIыгъ. ШыуитIур зэрэгъэгущыIэхэзэ, чылэгъунэм 
IукIыгъэх, мычыжьэжьэу Дукмасовыри къэлъэгъуагъ.
- Ори, Иван, укъэсыжьыгъ, сэри згъэзэжьын.
- Мыщ укъэсыгъэу тадэжь укъыдэмыхьэу?! - Самохиным ыдагъэп шъхьакIэ, Лафышъэр щхыгъэ:
- Ащ тызхахьэкIэ, Иван, къытэхъулIэщтыр ошIа? ТIощтыр хъоишъ, гъэкIотэжь-къэгъэкIотэжьым тыхэтэу чэщ 
реныр едгъэхьыщт. Тхьэуегъэпсэу тизэIукIэ укъызэрэхэлэжьагъэмкIэ, укъызэрэщыгущыIагъэмкIэ, плъэгъугъэба, 
лэжьакIомэ ягопагъ, лIыжъхэр къыпфэрэзагъэх. Нахьыбэрэ 
тызэхахьэ къэс тазыфагу гуфэбэныгъэу дэлъыр, орырэ 
сэрырэп зыфэгъэхьыгъэр, сэ егъашIэм зы ны тыкъилъфыгъэу къысщэхъу, орышъы сэркIэ джащ уфэдэкъабз, 
хэтыкIи ары, нахь фабэ хъущт, тизэкъошныгъэ хэхъощт. 
Екатеринодар, съездым тыкIощтышъ, гъогур кIыхьэ, гум 
дэлъыр бэ, Iэджми тарыгущыIэщт, хъяркIэ. Ныбджэгъухэми, шъуибынми сэлам сфяхыжь.
- ХъяркIэ, синыбджэгъу! - Иван Iэ лъэныкъо псаумкIэ 
Хьаджмырзэ IаплI къырищэкIыгъ.
Хьаджмырзэ иIэнэтIакIэ мафэ къэс IофыгъуакIэхэр 
къыфиIэтхэу илъэсныкъом есагъэти, непэ рахъухьагъэр 
зэшIохыгъо имыфэзэ нэмыкIыр къыкъокIыти, тапэкIэ шIэгъэн Iофмэ ягупшысэзэ, унэм къэкIожьы. Непэрэ зэIукIэм 
зыщытегущыIэгъэ Iофыгъори щыIэкIакIэм къыхьыгъэмэ 
ащыщ, ау джыри чылэм щышIэгъэн фаер макIэп. Ар къин 
къыщыхъукIэ арэп, хьау, ащ нахь джэуапынчъэ къиныби 
пэкIэкIыгъ. Джы сыд фэдэ упчIэ къэтэджыгъэми, джэуапынчъэу къагъанэрэп, лэжьакIохэу къыпщыгугъыхэрэм 
уафэшIушIэныр насыпыгъэу зыфелъэгъужьы. Кубань 
Советмэ я III-рэ съезд илIыкIонэу зэрэхадзыгъэри игуап, 
ащ иныбджэгъумэ щаIукIэщт, джырэкIэ щыIэкIакIэм къыщымыгурыIорэ Iофыгъохэри къыщынэфэщтых. Шэуджэн 
Моси, къушъхьэчIэсмэ яIоф пылъ комиссарым, иныбджэгъум, IукIэщт, фызэшIомыхрэ IофхэмкIэ джэуапэгъу 
къыфэхъунэу щэгугъы.
Улапэрэ Дукмасовымрэ азыфагу дэт гъуим къыхэкIыгъэ 
шыухэу ыпэкIи, ыужкIи къэуцугъэхэм ягухэлъ Хьаджмырзэ 
къыгурыIуагъэу къызэтеуцуагъ. Ардэдэми урысыбзэкIэ 
къеджагъэх:
- Это ты, Ляфишев?
- Да, это я Ляфишев.
- Комиссар аула?
- Да, я - председатель ревкома аула!
- Тогда собаке сабачья смерть! - БгъуитIумкIэ сэшхо 
ихыгъэмкIэ шыуиплI укIакIохэр къыжэхэлъэдагъэх, щылыч 
зэутэкI макъэхэри къызэлъыIугъэх.
- Хьэм къыхэкIырэр хьэ лIакIэу малIэ! - адыгэ макъэу 
къэIугъэм Хьаджмырзэ зэригъэплъэкIыгъ, Тыкъэ Едыджэу 
зикIэрахъо къихыгъэри къышIэжьыгъ, ау бгъэгупэм къыхэлъэдэгъэ гъучIым нэр къыгъэушIункIэу онэгум къыридзыгъ...
Кубано-Черноморскэ республикэм и Советмэ яя 
III-рэ Чрезвычайнэ съезд маим и 28-рэм 1918-рэ илъэсым 
къызэIуахыгъ.
Съездыр къызызэIуах уж Серго Орджоникидзе 
Лениным ителеграммэ къеджагъ: "Народнэ комиссархэм 
я Совет зэопIэ съездым, лIыгъэ хэлъэу зихэгъэгу къэзгъэгъунэхэу ащ зилIыкIохэр хэлажьэхэрэ дзэхэм къошныгъэ сэлам арехы. ЛэжьэкIо-псэуакIомэ япшъэхъухэр 
зыпсыхьэхэрэр хэгъэгукIоцI, хэгъэгукIыб пыйхэм апашъхьэ 
Черноморьем, Кубань, Дон иреволюционнэ кIуачIэмэ 
языкIыныгъэ съездым къызэриухъумэщтыр Совнаркомым 
ышIошъ мэхъу. Съездым тилIыкIоу къышъуфэдгъэкIорэ 
Орджоникидзе Советскэ Россием ишъхьафитыныгъэ алъкIэ 
къэзыухъумэрэ дзэкIолIмэ тисэлам фабэ арихыжьынэу 
пшъэрылъ фэтэшIы".

--- Page 525 ---

Лениным ителеграммэкIи зэхапшIэщтыгъ Пшызэ 
шъолъыр революцие Iофхэр зэрэщыхьылъагъэхэр. Россием къыщызахакъутэгъэ пыйхэр Корниловым фэдэхэу 
мы лъэныкъом къекIущтыгъэх. Деникиныр ары нэмыIэмэ 
дзэшхо зэхэщагъэм ипащэу ДонкIэ къикIыгъэу, Пшызэ 
шъолъыр зэлъиIыгъэу Екатеринодар къекIу. Непэ съездыр 
зытегущыIэщтыр джа Iофыр ары. Ащ пае шIэгъэн фэе 
Iофыгъохэр къэтэджых, ахэр зэрэзэшIуахыщтым съездым 
хэлажьэхэрэр ыуж итых.
Хэгъэгу Iофэу съездым щызэрихьэрэмэ адакIоу 
Шэуджэн Мосэ адыгэ Iофэу къэтэджыгъэхэм агъэгумэкIы. 
Зэп-тIоп джа адыгэ Iофхэр Кубано-Черноморскэ республикэм и ЦИК ыпашъхьэ къызэрэщиIэтыгъэхэр, адыгэмэ 
яIофэу, анахьэу Бжъэдыгъу къихъухьагъэхэр зыуплъэкIугъэ 
комиссиеу зипэщагъэм икIэуххэр ыпашъхьэ зырилъхьагъэр, 
ау неп-неущым хэтхэзэ зэракъудыйрэр, ащ большевикыгъэ 
зэрэхэмылъыр шIоемыкIугъ. Швец зыдэгущыIэ уж съездым 
иятIонэрэ мафэ адыгэ IофхэмкIэ Серго Орджоникидзе 
зыIуигъэкIэнэу Шэуджэн Мосэ рихъухьагъ.
- Серго Константинович,- пчыхьэм Орджоникидзе дэжь щызэхэсыгъэ нэбгырэ заулэр зэхэкIыжьхэзэ, 
Шэуджэн  Мосэ  ыIуагъ,- уахътэр кIасэ умыIощтмэ, 
адыгэ мэ афэгъэхьыгъэу гущыIэ зытIу горэм ухэзгъэдаIо, 
съездми къыщысIаты сшIоигъуагъ, хъущтмэ сшIэрэп нахь.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр? КъаIо, Мос,- Серго Орджоникидзе джэхэшъогум зэритэу, къызэрелъэIурэр зэригъэшIагъорэр  къыригъэкIэу  IитIур нэIум рищэзэ, къыIугушIуагъ, екIуалIи, джабгъу тэмэ чIэгъым чIэтэу хьакIэщ 
диваным дыхэтIысхьагъ.
- Швеци, Дмитрий Павловичри Iофым хэзгъэдаIо 
сшIоигъуагъ, Серго Константинович.
- Швеци? Швеци къэтщэн,- телефон трубкэр къыIэти, 
къэкIонэу Дмитрий Павлович риIуагъ.- Хэт джыри къэтщэнэу узфаер, Мос?
- Швец нахь дэгъоу адыгэхэр зышIэрэ къытхэтэп, 
Серго Константинович,- а зыр арми икъущт къыригъэкIэу 
Мосэ хьакIэм IугушIуагъ.
- Слушай, Мос, сыд фэдэ илъэсра укъызыхъугъэр 
о? - нэгушIоу къеупчIыгъ.
- Сэри?..- хьакIэм икъэупчIакIэ Мосэ ыгъэшIэгъуагъ.- 
Сэ 1876-рэ илъэсым сыкъэхъугъ, Серго Константинович.

--- Page 526 ---

- О илъэс 42-рэ уныбжьмэ, сэ илъэсипшIкIэ ощ нахьи 
сынахьыкI. Тхьапш сыныбжьыр, Мос?
- Илъэс 32-рэ уныбжь, Серго Константинович.
- Сыд ащыгъум, уадыгэба, Кавказ укъыщыхъугъэба, 
сыда зебгъэукIыхьэу сцIэрэ сятэ ыцIэрэ къызкIапIорэр. 
Умыщын, ащ пае тятэмэ агу къытэбгъэщтэп, ежьхэми 
тэркIэ яшIушIэ нибжьи дунаим щытщыгъупшэщтэп. КъакIо, 
Дмитрий, ори моу къэтIыс. ТыкъэдаIо, къаIо, Мос.
Адыгэмэ афэгъэхьыгъэу Шэуджэн Мосэ ыгу илъыр 
зэкIэ Лениным и Народнэ Комиссармэ я Совет илIыкIо 
фыриIотыкIыгъ. Непэ къяхъулIагъэм изакъоп, тарихъ 
блэкIыгъэм щыщэу къарыкIуагъэу зыщыгъуазэм нэс, ащ 
къыхэкIэу ежь алъэпкъкIи шъхьэр зэращэфыжьыгъэм 
щыкIэкIыжьэу фиIотагъ. Мосэ къыIуагъэмэ зэрадыригъэштагъэм нэмыкIэу адыгэмэ афэгъэхьыгъэу дэгъоу ышIэрэр 
зэкIэ Швеци къыIуагъ. Серго Орджоникидзе зы гущыIэ 
къымыIоу адыгэмэ тхьамыкIагъоу арахыгъэр революцием 
иIофыгъомэ зэрапэшIуекIорэм ыгъэушIуцIэу нэбгыритIум 
къаIуагъэмэ ядэIугъ, мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ игупшыси 
ыухыжьыгъ:
- Хэтрэ цIыф лъэпкъи, тхьамыкIэ-псэокIо лъэпкъыр 
ары,-  къыкIигъэтхъыгъ,- революцием изэфэд, ащкIэ 
зэ хэдз ышIрэп, ышIынэуи щытэп. Пачъыхьагъум илъэхъа ни, нэмыкI зэманэу апэкIэкIыгъэми къин зылъэгъугъэмэ 
адыгэхэр  ащыщых. ЕгъашIэм адыгэмэ ячIыгу, янамыс, 
язэфа гъэ, ягугъэ дахэ къаухъумагъ нахь, зыми екIэ дэ зекIуагъэхэп, ар зигухэлъми революцием фидэщтэп. Джа 
къэшъуIотагъэхэр зы купкI къэшIи, Мос, съездым къыхалъхь. Большевикыгу зиIэр ащ фэдэ Iофыгъо мытэрэзмэ 
ябгъукIощтэп. Сыд пIорэр, о, Дмитрий Павлович?
- Тэрэз, Серго Константинович. Тиреволюционнэ 
зэхэшIыкI джыри макIэ, ащкIэ икъоу Iоф тшIэрэп, ау ащ 
къикIрэп хэти къыIэкIахьэрэр ышIэнэу. Революционнэ 
добровольческэ отрядмэ ягугъу къэпшIыгъэпи адэ, Мос?
- Сыд отряд ахэр? - Серго къэупчIагъ.
- ХэбзакIэу чылэмэ ащыдгъэуцугъэр укIэкIо-техакIомэ, 
бзэджашIэмэ ащыухъумэгъэным пае революционнэ отрядхэр  адыгэ  чылэмэ ащызэхэтщэнэу фит ташIынэу ары,- 
Мо сэ псынкIэу Швец къыIуагъэр къыушыхьатыгъ.- Ащ 
нэмыкI гупшыси тиI, Серго, къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь, 
Деникинэу къакIорэм пэшIуекIон адыгэ полки зэхатщэ 
тшIоигъу.

--- Page 527 ---

- Чылэхэр къэзыухъумэщт революционнэ добровольческэ отрядхэу зигугъу къэшъушIыгъэхэри, адыгэ 
полкым иIофи съездым къыхашъулъхь. Непэ, джыдэдэм 
щыублагъэу сшъхьэкIэ къыжъудесэгъаштэ. Джы, сихьэкIэ 
лъапIэх, грузин щай дэгъу къышъуфэсшIыни шъуезгъэшъощт, мары джыдэд...
- Серго,- къыIуагъ Мосэ,- грузин щай дэгъу къызэрэтфэпштэн  зэрэплъэкIыщтми мыщ укъызэрэкIуа гъэм 
щегъэжьагъэу тхьамафэ хъугъэшъ тыщыгъуаз, ау адыгэ 
щай дэгъу, тхъуи, щыбжьыий хэлъэу зышIрэми тыщыгъуаз.
- Хэт ар, Мос? - Серго нэгушIо тхьагъэпцIэу къызэтеуцуагъ.- Ормэ шIэ?
- Хьау, Серго,- Моси тхьагъэпцI нэгукIэ пэгъокIыжьыгъ,- Гощэунай ыцIэу мы узэрыс хьакIэщ дэдэм пчъитIукIэ къыппэчыжьэу ис, паси, кIаси иIэп, узщихьэрэм иIанэ 
хьазыр. Щай нэмыIэмэ зыуи арэп, такъикъ заул, арба, 
Дмитрий?
Бэдзэрым къикIыжьзэ, Гощэунае урамым къыщехъулIагъэр Хьагъур Верэ нэмыкI зыми ригъэшIагъэп. Мосэ 
шIуиушъэфыгъэми, Верэ римыIотэн ылъэкIыгъэп. КъехъулIагъэр лIым зэрэримыгъэшIагъэмкIэ дэгъоу ышIагъ, кIэгушIужьыгъ. Арымырми зыфэсакъыжь къыреIо зэпыт, 
къытенэгуикIы, Мосэ иIофмэ сахэмыхьажьми, икъун къин 
елъэгъу, Верэ риIуагъ, ишъэф къыдиушъэфынэу елъэIугъ, 
ар имыкъоу фигъэпытагъ:
- СыолъэIу къодыерэп, Вер, сыпщэгугъы,- Гощэунае 
нэплъэгъу Iуплъэ фабэкIэ Верэ IугушIуагъ,- зэмыIохэщтри 
Бэбэжъ.
- Урамым къыщыохъулIагъэр цIыфмэ алъэгъугъэба? 
- Верэ къэупчIи, джэуап ритыжьыгъ: - Зы цIыф есIуагъэп, 
уицыхьэ къыстегъэлъ, есIощтэп. Джы нэс цIыфмэ къэбарыр къахэмыхьагъэмэ, зыгъэрэхьат, къахэхьащтэп, Моси 
ышIэщтэп.
- Ары сэри сIорэр. Мафэр хэгъэкIи, сыхьат къэсми 
къалэм Iаджи къыдэхъухьэ, сыдкIэ ахэмэ сакъыхэщын. Ау 
къысэуагъэм игухэлъыгъэр ары сымышIэрэр.
- Игухэлъыгъэм укIэупчIэжьа?
- Ары шъхьаем сыхэт сэ?
- ЗэрэхъурэмкIэ, ар къыозышIагъэм урищыкIагъ.
- СшIэрэп...

--- Page 528 ---

- Хэт шъуIуа ар? КъэпшIэжьыгъэба?
- ИшыкIэрэ ышъхьэпхэтыкурэ нэмыкI сытеплъагъэп,- 
шъо къэптан шIуцIэр зыщилъэзэ, Гощэунае къыIуагъ,- ау 
къысэуагъэр зэрэадыгэ шыум щэч хэлъэп, къытэчъэлIэгъэгъэ цIыфхэми къаушыхьатыгъ.
- Иляс хьаджрэтым фэдэ горэщтын,- Верэ къызкIиIори 
ымышIэу Гощэунае къеуагъэм щыгъуазэ фэдэу къыIуагъ,- 
зэхэпхыгъэба Мосэрэ Бэбэжърэ къаIожьэу Гъобэкъуае 
ащ цIыфхэр зэрэщигъэблыщтыгъэхэр?
- А сшIэрэп, Вер,- джыри Гощэунае къыIуагъ, зэгорэм 
ышIэщтыгъэ хьаджрэтыр, пыи нахь мышIэми, зэраукIыгъэр 
ыгу къео пIонэу хэщэтыкIыгъ,- Иляс хьаджрэтым сыгу 
хигъэкIыгъэу къэсшIэжьрэп. Шъхьэр унэзагъэу дунаим 
тетзэ, еплъ къехъулIэжьыгъэм.
- Угу егъуа?
- Пыир пыи, Вер. Пыим угу егъунэу щытэп. КIо, етIани 
зыкъезгъэшIэжьы сшIоигъуагъ, плъэхъугъэщтын сIогъагъэ 
шъхьакIэ, Иляс хьаджрэтыр плъэхъугъэкIэ сенэгуерэп. Зыщыщ лъэпкъым нэмыкI зымышIэрэ пстэури революцием 
ипый!.. НекIо, Вер. Тэгужъо.
Зымафэ  Гъобэкъуае даукIыхьэгъэ хьаджрэтым Вер 
ары мыхъугъэмэ игугъу Гощэунае ымышIыныгъэкIи мэхъу. 
Ащ нахь лIыIохэми революцием апси ашъхьи халъхьагъ. 
Ахэмэ Иляс сыдкIэ къахэщын! Ардэдэм имыекъопэ щыIэкIагъэр Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ, Сахьидэрэ Илясрэ 
загъорэ ыдэжь къызэрихьэщтыгъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Еплъ джы, тIум язи щыIэжьэп. ТIури а зы гъогум 
зэдытетыгъэх, ашъхьэ къаIэтэу апэкIи плъагъэхэп, аужкIи 
къызэплъэкIыжьыгъэхэп. Бэбэжъ фэдэу зыкIырыплъынхэ 
яIагъ, ау сыд япIуагъэкIи ахахьэщтыгъэп. Иляс хьаджрэтым 
икъэбар Гощэунае зызэхехым, изекIокIагъэр пый зекIокIагъ 
нахь мышIэми, къин къыщыхъугъ. ПшIэщтыгъэ цIыфыр, 
зытIо-зыщэ нахьи гущыIэгъу къыпфэрэмыхъу, щыIэжьэп 
аIоу къызыуаIокIэ, къин къыпфэхъу. Иляс хьа джрэтым 
къехъулIагъэмкIэ "пыим угу егъунэу щытэп" Верэ риIуагъ 
шъхьакIэ, мысагъэ Гощэунае зыфилъэгъужьэу регъажьэ. 
СипчъэIушъхьэ къыIухьагъэба? Сищыгъу-пIастэ Iуфагъэ ба? Верэ риIожьыгъагъэм  фэшъхьафэу  нэмыкI  макъэ 
Гощэу нае ыгу къеIукIы. Сыда сэIо сызэрэгущыIэрэр, 
сыд упчIа шъхьэм къитаджэхэрэр! Ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу Гощэунае зыкъешIэжьышъ,  ежь-ежьырэу 

--- Page 529 ---

зыфэгубжы жьы. Ащ фэдэ гушъэбагъэмэ тазыхахьэкIэ, 
революцие пшIын плъэкIынэп, къыобэнхэрэми уракIын. 
Мосэ зилIыкIогъэ Советмэ кIымафэм къарашIэгъагъэр, 
зэраукIыгъэ хэр, ерагъэу илIи къазэрэIэкIэкIыжьыгъагъэр 
Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъ. Тэрэз зымафэ Серго Орджоникидзе къыриIогъагъэр, пыир умыукIмэ, ежь гукIэгъу 
къыпфишIыщтэп, уиукIыщт. Бэбэжъ пэшIэхыгъ нахь, Иляс 
хьаджрэтыр арба апэ Iашэр къизыпхъотыгъагъэр? Зыми 
цыхьэ фэпшIы хъущтэп,  Верэ  зыфиIорэр  шъыпкъэнкIи 
мэхъу, Иляс хьаджрэтыр армырми, шIу зыгу къытфимылъ 
къысэуагъэр. ЬIгу тытефэрэп. ЗыкIытемыфэрэр революцием ипыишъ ары.
Гощэунаерэ Верэрэ Кубань и Советмэ ясъезд илIыкIуагъэхэп, ау къызэфэсыгъэмэ алъэкъуацIэ зытхыхэрэ 
бзылъфыгъэ заулэмэ ащыщыгъэх. ЯIофшIэн аухи, съездыр 
зырагъажьэм, тыгъуаси, тыгъоснахьыпи фэдэу джыри 
лIыкIомэ къахэнэжьыгъэх. МыдыкIэ, дэпкъым дэжькIэ 
щыт пхъэнтIэкIум тесхэу къэгущыIэрэмэ ядэIущтыгъэх. 
Тыгъуасэ Шэуджэн Мосэ съездым къыщыгущыIэ зэхъум 
зэрэгумэкIыщтыгъэу, непи Гощэунае мэгумэкIы. Адыгэ 
Iофым фэгъэхьыгъэу Мосэ къыIуагъэхэр къыдезгъэштэщт 
Щынджые ревкомым илIыкIо Цэй Ибрахьимэ къэгущыIэнэу 
ыцIэ къыраIуагъ. Ащ ыцIэ апэрэп Гощэунае зызэхихрэр, 
бэрэ яунэ Мосэ щырыгущыIэу къыхэкIыгъ. Ау съездым 
илIыкIо нэбгырэ пчъагъэмэ ащыщэу мыры ыIонэу Цэй 
Ибрахьимэ ынапэкIэ ышIэщтыгъэп. ЛIым къызэриIощтыгъэмкIэ, пэкIэ шIуцIэшхо зэрэтетым щыгъозагъ. Ары 
шъхьакIэ, пакIэ зытемытэу хэта щыIэр, адыгэу съездым 
къекIолIагъэхэр жэкIэ-пэкIэ закIэх. Съездым къекIолIагъэхэр атхыхэ зэхъум Цэим ылъэкъуацIэ зыхэт спискэри 
къытефагъэп. КъызэрэгущыIэщт закъор арэп Гощэунае 
Цэй Ибрахьимэ зыкIилъэгъу шIоигъуагъэр. Щынджыемэ 
ялIыкIо бэ къэбарэу пылъыр: лIыгъи, цIыфыгъи хэлъ, революцием ыпэкIэ чэмэхъуагъэ, мэлэхъуагъэ, циркым Iутыгъ, 
матхэ, сэмэркъэушIыл, кIочIэшху, иадыгабзи, иурысыбзи, 
иукраинабзи зэфэдэ, имыIахэр къогъан, IэнатIэ зыIыгъ, 
зымыIыгъ, бай, тхьамыкI иIэп, ыгу илъыр къыуиIонышъ, ыуж 
икIыжьыщт. Зигугъу зэхих зэпытэу зышъхьэ ымылъэгъурэм 
ылъэкъуацIэ съездым итхьаматэ Рубиным къыриIуагъ:
- Джы къушъхьэчIэсмэ ялIыкIоу Щынджые ревкомым 
итхьаматэ Цэй Ибрахьимэ гущыIэр етэты.

--- Page 530 ---

Цэй Ибрахьимэ плIэIу шъомбгъо гупсэфэу, иадыгэ 
пэIо мылъагэ пытэу шъхьарысэу апэрэ пхъэнтIэкIу сатырмэ 
къатетэджыкIыгъ. НэIур залымкIэ къэмыгъэзагъэми, ыпэкIэ 
къуапэхэр нэкIубгъум къыкъощэу Гощэунае ылъэгъугъ. 
ЛIы къопцIэ нэкIу шъошIо хъураир трибунэм къызIоуцом, 
Ибрахьимэ иIуплъэ ыгъэщхыгъэхэри щысмэ къахэкIыгъ 
шъхьакIэ, ымэкъэ гъэтIылъыгъэ чан зызэхахым, ардэдэм 
щагъэтыжьыгъ. 
- Ныбджэгъу лIапIэхэр,- къыIуагъ Цэй Ибрахьимэ,- 
зэгорэм циркым сыриIофышIагъ, цIыфхэр згъэщхыхэуи 
къыхэкIыщтыгъ, ау непэ ащ фэдэ зыхэслъэгъожьырэп. 
Щхэным нахьи гъэным мы трибунэм нахь сыкъытырищагъ. 
Ары шъхьакIэ, сызилIыкIо адыгэмэ нэпс яIэжьэп, тхьамыкIагъоу зыхэтыгъэхэм ригъэгъукIыгъ. Тыщхын тIонти, угу 
къыздэмычъыкIэ, уищхылъи пIэпэзы, бэшIагъэ ари къызычIытагъэнагъэр, улъыхъуагъэкIи адыгэ къушъхьэчIэс 
цIыф бгъотыжьыщтэп. Шэуджэн Мосэ къыIуагъэр зэкIэ 
тэрэз, адыгэмэ агу къигущыIыкIыгъ. ГушIуагъорэ гукIаерэ 
зимыIэ цIыф лъэпкъ щыIэп. Ау тэ, адыгэмэ, ахэмэ тащыщ 
тIон тлъэкIыщтэп, къышъуаIоми шъушIошъ шъумыгъэхъу...
- Нысащи шъуиIэба, сабыий къышъуфалъфыжьрэ ба? - щысмэ ащыщ горэ къыхэкуукIышъ, Цэим игущыIэ 
къызэпеуты.
- Ныси къытфащэ, джэгуи афэтэшIы,- ащ джэуап 
ритыжьзэ, Ибрахьимэ игущыIэ педзэжьы,- сабый тIурытIуи 
къядгъэлъфэу къыхэкIы, ащкIэ тикIалэхэри цакохэп. Аущтэу щымытыгъэмэ, цIыф лъэпкъкIэ тызэджэжьыныеп. 
Джэмышхыр пIупэ епхьылIэ закъокIэ, жьы къапщэу дунаим 
утетынэу къикIрэп. Бжъакъо тет нахь мышIэми, хьайуанми 
жьы къещэ, уц ехъу, псы ешъо, тыгъэри елъэгъу, къылъфыгъэм щэгушIукIы. ЦIыфым ицIыфыгъэ зыдишIэжьын 
фае. Джары дунаим зыфытетри, цIыфыцIэр зыкIихьри. Тэ, 
къушъхьэчIэс адыгэмэ, бжьитIу ттелъэу джы нэс тигъашIэ 
къэтхьыгъ. Тырку-Къырымхъаным ябжьрэ адыгэ баймэ 
ябжьырэ тпшъэ дэлъыгъэх. Апэрэмэ ябжь тыкъызычIэзыжьым, урыс пачъыхьэм ибжь тычIэфагъ. Пачъыхьэм тыгу 
илъыр къытимыгъаIоу, тигукIае тигъэшхыжьэу къытшъхьащытыгъ, урыс хэшыпыкIыгъэ обществэм тытыгъуакIоу, 
тыукIакIоу нэмыкI цIыф лъэпкъмэ таригъэлъэгъущтыгъ, 
тишъхьагъырыт баймэ цу Iэсэжъым рамыпэсри къытапэсыщтыгъэп. Урыс пролетариатымрэ мэкъумэщышIэмрэ 

--- Page 531 ---

зыкъызаIэтым, адырэ цIыф лъэпкъмэ афэдэу, адыгэхэми 
ашъхьэ къаIэтыгъ, пачъыхьэр тезыдзыгъэ революцием 
гоуцуагъэх, хэбзакIэр лэжьакIомэ къафыдэзыхыгъэ 
большевикмэ агохьагъэх. ШIум щыгугъыхэ аIозэ, адыгэ 
чылагъомэ къадэхъухьагъэр зыфэдэр шъошIэ. Ушъхьагъухэр къафагъотзэ, аукIыгъэр зыфэдизми шъущыгъуаз.
- Корниловыр шъуичIыгукIэ къыпхырыжъугъэкIын 
фэягъэп! - джыри щысмэ ащыщ горэ къыхэкуукIыгъ.
- Корниловыр къызэрыкIыгъэр Дон нахь,- адыгэчIырэп,- фидзыжьыгъ,- Деникиныр а лъэныкъор ары къызэрыкIрэр,- тIэкIу тыригъашIи, пигъэхъожьыгъ: - ЕтIани мы 
щысмэ зэхахэу къыуасIомэ сшIоигъор Корниловым идзэ 
адыгэ закIэкIэ зэрэзэхэмытыгъэр ары. Ау ащ къизгъэкIырэп 
революцием ипый адыгэмэ къахэмыкIыгъэу. Зэрэпсаоу 
пштэмэ, адыгэмэ янахьыбэм анэгу революцием фэгъэзагъ, ар якъабылэу зыдаIэтыгъ, зэкIакIо яIэп, егъашIэм 
яIэщтэп. Джар къышъосIонэу сызилIыкIо къушъхьэчIэс 
адыгэмэ непэ шъуапашъхьэ сыкъырагъэуцуагъ! Джары, 
Серго Константинович, лэжьэкIо-псэокIо жъугъэмэ япащэ 
Лениным тфепIожьынэу адыгэ лэжьакIомэ пшъэрылъэу 
къыпфашIрэр!
Трибунэм къыIукIыжьи отIысыжьыфэ Кубань Советмэ 
ясъезд илIыкIохэр Цэй Ибрахьимэ Iэгу фытеуагъэх. Гощэунайрэ Верэрэ зэIугушIохэзэ, нэплъэгъу фабэкIэ Ибрахьимэ 
агъэкIотэжьыгъ.
Съездым зэпыугъо фэхъуфэ Гощэунае ышIуабэ дэшIагъ. ЛIы купмэ къауцухьагъэу дэгущыIэщтыгъэх нахь 
мышIэми, Цэй Ибрахьимэ дэжь Гощэунае Iухьагъ, сэлам 
рихи, къызэрэгущыIагъэмкIэ фэгушIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Ибрахьим, дэгъоу укъэгущыIагъ. Джа 
къызэрэпIуагъэм адыгэмэ яIоф тет. ТфагъэIурэ къэбар 
пстэури пшIошъ бгъэхъу хъущтэп. Ар зымышIэрэ Iаджи 
къыодэIугъэхэми ахэт.
- Мыр, Ибрахьим,- Мосэ къыIуагъ,- Гощэунай ары, 
сишъхьэгъус. Адыгэ Iофмэ лъэшэу агъэгумэкIрэмэ ащыщ.
- О-уи-ии, слъэгъурэр гъэшIэгъоны,- Цэй Ибрахьими 
раIуагъэр ыгъэшIэгъуагъ: - Ора, Гощэунай, зышъхьэ 
тымылъэгъоу зигугъу зэхэтхырэр? Адэ тэ щыIа уиуIагъэ?
- Сыд уIагъа? - Моси зэхихрэр ыгъэшIагъоу шъузыми 
еплъыгъ, Цэйми Iуплъэжьыгъ.

--- Page 532 ---

- Зымафэ шыу горэ урамым къыщыоуагъ аIуи зэхэтхыгъэ. Сыд, ари щынджые пцIымэ ащыща?
- А сшIэрэп,- Гощэунае мысэ нэгукIэ Мосэ Iуплъи, 
Ибрахьимэ риIожьыгъ,- зы делэ горэм икIэрахъо урам 
къуа пэм  къыщыIэкIэуагъэ пае, сыдэу шIэхэу къэбарыр 
Щынджые  нэсыгъа? Зи къысэхъулIагъэп, Ибрахьим, 
сызэрыплъэгъу,- Цэй Ибрахьимэ нахьи Мосэ нахь риIокIыгъ,- сэрми сшIэрэп, нэмыкIми сшIэрэп, щытхэм шыу 
хъокIыгъэ горэ къытхэогъагъ...
- КъапIорэр апэрэу зэхэ сэхы, Гощэунай,- Шэуджэн 
Мосэ джы шъузым нахь фэгумэкIэу Iуплъагъ, егыигъ: - 
КъысэпIуагъэп.
- УмыгумэкI, Мос, зи къэхъугъэп. КIэрахъо къыптыращае къэсми къысэпIожьыщтыгъэмэ, гу сиIэжьыныгъэп,- нэ 
фэбэ къаргъохэмкIэ Гощэунае лIым IугушIуагъ.
- Олахьэ тэрэзым, Гощэунай,- ыпашъхьэ ит бзылъфыгъэм Ибрахьимэ дыригъэштагъ.
Адыгэ Iофэу Серго Орджоникидзе ыпкъ къикIыкIэ 
Кубано-Черноморскэ республикэм я Советмэ ия III-рэ 
съезд къыхалъхьагъэм большевик еплъыкIэр къебэкIэу 
тегущыIагъэх.
- КъушъхьэчIэс адыгэхэр тизэкъошныгъэ союз къыхэхьанхэу заIуагъэкIэ,- съездым итхьэмэтэ Рубиным кIэух 
къышIыгъ,- тэри зэкIэми зэхахэу тIон тлъэкIыщт: къушъхьэчIэс ныбджэгъухэр зэкIэ мыщынэхэу цыхьэ къытфашIэу 
зипчъэ хъуаоу зэIухыгъэ Советскэ Федеративнэ Республикэм къихьанхэ алъэкIыщт!
Тхьаматэм къыIуагъэмэ Iэгу теошхокIэ съездым хэлажьэрэмэ янахьыбэр пэгъокIыгъ, зыкIыныгъэ хэлъэу 
Кубано-Черноморскэ республикэм ис лэжьэкIо пстэуми 
мыщ фэдэ гущыIэкIэ къяджагъ:
"Станицэ зырызхэм ащыщ цIыфхэм, куп шъхьафхэм 
революцием илъэхъан ЦИК-м ишIэ хэмылъэу къушъхьэчIэс 
лэжьакIохэр ахъункIагъэх, жъалымыгъэхэр арахыгъэх, 
аукIыгъэх. Джащ къыхэкIэу къоджэ псаухэр зэрапхъуагъэх, тырагъэстыкIыгъэх, псаоу къэнэгъэ зырызхэри 
щыIэкIэнчъэу гъаблэм ыгъэлIагъэх. КъушъхьэчIэсхэм, 
нэмыкIрэ цIыф лъэпкъхэм ящыIэныгъэрэ ямылъкурэ сыд 
фэдэрэ бзэджэшIэ купи, цIыфи ащыухъумэгъэнэу Советмэ 
я Чрезвычайнэ съезд ЦИК-м пшъэрылъ фешIы. Зэрар 

--- Page 533 ---

зэрахыгъэ къушъхьэчIэсхэм уахътэ тырамыгъашIэу ягупсэ 
чIыпIэхэр арагъэгъотыжьынхэу, мылъкоу атырахыгъэхэр 
аIэкIагъэхьажьынхэу, ящыкIэгъэ IэпыIэгъухэри аратынхэу 
съездым унашъо ешIы".
Кубано-Черноморскэ республикэм я Советхэм ия 
III-рэ съезд зыщаухыгъэ мафэхэм мыщ фэдэ мэкъэгъэIуи 
къыхауты:
"Пыйхэр къызэрэтэкIухэрэм фэшI, зикъуаджэхэр, 
зиунагъохэр, шъхьафитыныгъэр зилъэпIэ адыгэ пстэумэ 
адыгэ шыудзэ полкэу зэхасщэрэм къыхэхьанхэу сялъэIу.
НэмыкIрэ дзэхэм, отрядхэм, броневикхэм зэрахэтхэр, ежьхэр фаехэу щытхэмэ, садэжь къэкIожьынхэкIэ 
пэрыохъу афэхъущтэп.
Дзэм адыгэ нэмыкI хэтыщтэп.
Зызщяжъугъэтхынхэ шъулъэкIыщтыр Владикавказскэ 
мэшIокугъогу вокзалыр, вагонэу 117-рэр ыкIи къушъхьэчIэсмэ якомиссарэу т. Шэуджэным дэжь, Екатеринодарскэ 
урамым Трахъом иунэу тетыр мафэ къэс, пчэдыжьым 
сыхьатыр 9-м щегъэжьагъэу сыхьатыр 2-м нэс.
Адыгэ шыудзэ полкым ипащэу
Прусс".

--- Page 534 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  ИРЭШЪХЬ

--- Page 535 ---

Адыгэ къушъхьэчIэсхэм якомиссариат Шэуджэн Гощэунае имыIофышIагъэми, илIыкIокIэ къуаджэм агъэкIуагъэмэ ахэтыгъ. Адыгэхэр революцием къыфэIэтыгъэнымкIэ, Екатеринодар къекIурэ Деникиным пэшIуекIощт 
шыудзэм ахэр хэщэгъэнхэмкIэ Гощэунае пшъэрылъэу 
къыфашIыгъэр апэ зыпкъ къикIыгъэр Серго Орджоникидзе. Джа пчыхьэм Мосэ иунэ къырищэгъэгъэ хьакIэхэм 
адыгэ щайрэ адыгэ къуаерэ къазыфаштэр ары. Гощэунае 
къызэрэлъэIуагъэр Мосэ игопагъэми, ар зэрэмыбзылъфыгъэ Iофыр къыхэщэу кIыфы къызэрэхъугъэр Серго къыгурыIуагъ, ибысыми фыреплъэкIыгъ, нэ нэгъо хъурайхэмкIэ 
ыгъэшIагъоу еупчIыгъ:
- Гощэунае къызкIэлъэIугъэр фызэшIомыхынкIэ утещыныхьа, Мос?
- Хьау, Серго,- Мосэ укIытэжьыгъ,- Гощэунае сицыхьэ телъ, ау пшIэрэба тэ кавказ хъулъфыгъэхэм тызфэдэр, 

--- Page 536 ---

шъхьатехъо птехъуагъэу апашъхьэ уиуцомэ къызэрэоплъыщтхэр. Хъулъфыгъэм хъулъфыгъэ илIыкIу къытаIонба?
- КъапIорэм шъыпкъэ хэмылъэу щытэп, Мос. Тэ хъулъфыгъэхэм Iэджэуи тыгъэпсыгъ. ПаIо зыщыгъмэ ялIыгъэ 
ашхыжьына, бзылъфыгъэм ыпашъхьэ щыукIытэнхэ ба? 
- нэгу хъураир зэкIэ къыдеIэу тхьагъэпцIышъокIэ Серго 
щхыгъэ.
- УкIытэкIэ, Серго,- Гощэунае сэмэркъэу Iоф хэмылъэу къыIуагъ,- революцием къыхэхьащтмэ сафаеп, 
шIошъхъуныгъэ хэмылъмэ, зи къикIыщтэп!
- Тэрэз, сшыпхъу, тэрэз! - Серго къэтэджи Гощэунае 
ыIапэ ыубытыгъ, адырэ IэлъэныкъомкIэ къызэрищалIи, 
ыблыпкъ чIиубытагъ.- Ощ фэдэ цIыф, ощ фэд революцием 
илIыкIоу тищыкIагъэр тэ! Тэрэз, Гощэунай, тэрэз, сшыпхъу. 
Къытфэмыем теубзэрэп, къытфаем тIапэ фэтэщэи. Джары 
Лениным ыIуагъэри, джары узэрэзекIощтри!
ЦIыфмэ апашъхьэ Гощэунае къызэрэщыгущыIэщтыр 
апэрэп шъхьакIэ, Мосэ зытещыныхьэрэми шъыпкъэ хэлъыгъ. Зэп-тIоп Погибельнэм игъусэу Гощэунае дзэкIолIмэ 
апашъхьэ къызэрэщыгущыIагъэр, къызщыдырагъэштагъи, 
къызщыдырамыгъэштагъи къыхэкIыгъ, зэгорэми икIэрахъо 
къырипхъотыгъагъ. ЕтIани зыпашъхьэ уит дзэкIолIмэ япащэ 
уигъусэ зыхъукIэ, ищынагъуи инамыси къыпшъхьащыт. 
Ащ елъытыгъэмэ, джы пшъэрылъэу къыфашIыгъэри, 
зыфишIыжьыгъэри нэмыкI шъыпкъ. Тэрэз Мосэ зыфиIощтыгъэр, сыд сIони чылэлIмэ апашъхьэ сихьащт? Узезыфэрэр 
сыд къысаIомэ, сыд ясIожьыщт? Уетфыжьагъэу шым утедгъэтIысхьагъэп, шытх зыпшIыгъэмэ, ор-орэу къепсыхыжь 
къысаIомэ? Тэрэзэу сшIагъа тэчанкэм симытIысхьэу сызэрэшэсыгъэмкIэ? Зы упчIэм ыуж адырэ упчIэр къыкIэлъэкIо. 
ЗэкIэми джэуап Гощэунае афигъотэу арэп, ау егупшысэ 
къэсми къызфежьэгъэ IофымкIэ кIэгъожьрэп. КъызэхэзышIыкIыни, къызэхэзымышIыкIыни къахэкIыщт, ащ пае 
ышIэщтыр къыгъэнэщтэп. Изэкъо шъыпкъэу чылэ пчэгум 
къинэми, шым зыфытетIысхьэгъэ революцием фэшъыпкъэщт. Сышыумэ, сызэрэшыум фэдэу сигухэлъи нафэ 
хэти фэхъун!..
Шэуджэн Гощэунае изэIукIэхэр Хьатикъуае къыщыригъэжьэнэу имурадыгъ шъхьакIэ, зэблихъужьыгъ. Сыдэгъуми сыдэйми сыкъыздэхъухьэгъэ чылэм, Адэмые 
сы кIожьмэ нахьышIу ыIуагъ. Зэгорэм, илъэс заулэкIэ 

--- Page 537 ---

лIыжъ хьыкумым сыкъыщызэхашIыкIыгъагъэп шъхьакIэ, 
ар зыщыхъугъэгъэ мафэмрэ непэрэ мафэмрэ зэфэдэп. 
НэмыкI дунаеу зыгупэ къытфэгъэзагъэм цIыфмэ язэхэшIыкI 
зэблищэу еублэ, хэбзакIэр агу къегущыIыкIы. Ежь нэмыкIэу 
Гощэунае гъусиплI кIыгъу: Хьагъур Вер, Дэгужъые Аслъан, 
нэмыкI адыгэ хъулъфыгъэ шыуитIу. Корниловым илъэхъан 
Аслъан мэшIокум къызэрикIыжьыгъэу дзэм хэхьагъэу 
хэт. Шэуджэн Мосэ игъусэу Екаторинодар дэхьагъэмэ, 
етIанэ корниловцэмэ къащызыухъумэгъагъэмэ ащыщыгъ. 
Джы Прусс зэхищэрэ адыгэ шыудзэм изы командирынэу 
агъэнэфагъ, адыритIури джа шыудзэм идзэкIолIыгъэх. 
Игъусэмэ язэшIокI Гощэунае цыхьэ фимышIэу арыгъэп, 
ау Хьагъур Бэбэжъ игъусагъэмэ, яIоф къызэшIокIынэу 
нахь къыщыхъущтыгъ. Ар цIыфмэ нахь ахэхьагъ, ахэкIыгъ, 
мы лъэныкъоми ныбджэгъухэр щыриIэх, корниловцэхэми 
щязэуагъ. Гощэунае зыфэгубжыжьы: Бэбэжъ сыщыгугъыщтмэ, сыд пае гъогу сыкъытехьагъ: Лениным къытфигъэкIогъэ Орджоникидзе цыхьэ къысфишIэу ащ фэдиз 
къысиIощтыгъэп, къушъхьэчIэс комиссариатми пшъэрылъ 
къысфишIыщтыгъэп, Аслъани, сшынахьыкIи, кIэлэ цакоп, 
Вери, модрэ шыухэри узщыгугъын цIыфых. Бэбэжъи шыу 
зытIущ игъусэу, тэщ фэдэу иIоф зэрефэ, революциер 
къытщэгугъы, гугъэрэм игъогу кIэкIы.
БлэгъохэхыпIэм нэсхи Адэмые къызэлъагъом, Гощэунае 
ыгу зыгорэу къэхъугъ, Верэ зыфыреплъэкIым, къопцIэ нэгу 
гохькIэ къыIугушIуагъэти, егъашIэм шым тесыгъэм фэдэу 
зыкъишIэжьыгъ. Унагъо къикIыжьы зэхъум къызэрэкIожьыгъагъэ онэшыр мыщ дэжь зэрэщитIупщыжьыгъагъэ ри ыгу къэкIыжьыгъ. ОшIэ-дэмышIэу кIуачIэ гукъэкIыжь 
чыжьэм  къыхилъхьагъ пIонэу Гощэунае иш ригъэлъэкIоныгъ, Вери къыдыригъэштагъ, ауж ит хъулъфыгъэ шыуищми яшхэр рагъэлъэкIоныгъэх, тIэкIу зытешIэм ушъым 
хэхьагъэх.
Адэмые чылэ гъунэм IухьанхэкIэ къафэнэжьыгъэ 
шIагъо щымыIэу шыуитIу къапэкIэфагъэти, сэлам къызах 
уж апэ ит бзылъфыгъитIур зэрэшыур зыфахьын ашIагъэп, 
язырэр Гощэунаеу къызашIэжьым къагъэзэжьи, быракъ 
плъыжьэу шыуищым яз ыIыгъым ыуж къиуцуагъэх. Чылэм 
къыздахьэхэм, цIыкIуи, ини унэмэ закъыратэкъугъ, бзылъфыгъэхэм яшъхьэтехъохэр агъэтэрэзыжьхэу якъэлэпчъэ 
кIыб къыдэуцуагъэх, шъхьаныгъупчъэмэ къарыплъыгъэх. 

--- Page 538 ---

Алъэгъурэ бзылъфыгъэ шыуитIур зыгъэшIагъорэмэ афэдэу къезымыгъэкIухэри мэкIагъэп. Чэу къуапэмэ ащызэхэт хъулъфыгъэмэ ащыщхэри цIацIэзэ, IукIыжьхэуи 
алъэгъущт, шъэф цIыкIоу гукIэ щхыпцIхэри ахэтыгъэх. 
Шъэожъыехэр арых тхьагъэпцIыгъэрэ гурышхъуагъэрэ 
зыгу имылъыгъэ хэр. АхэмкIэ, хэти щэрэщ, орэшыури 
ары. Фыжьмэ ащыщ Щербинэм ишыухэр ЩыкъкIэйкIэ 
чылэм къыздахьэхэми, Погибельнэм иотряд ИвановкэмкIэ 
къызекIыми, непэ фэдэу шъэожъыехэр шыумэ апэгъокIыгъагъэх. Ау непэрэ бзылъфыгъэ шыуитIумэ яхьщыр ахэмэ 
нибжьи алъэгъу гъэп, етIани иджабгъукIэ щыт шы лъэкъофым тесыр ячылэпхъу. Ар фэIазэу шым зэрэтесыр! Шыр 
ионэ чIэгъ зэрэчIэджэгукIрэм нахь ашIогъэшIэгъоныр шъо 
къэптанэу щыгъым кIэрэхъошхо зэрэголъыр ары. Игъусэ 
шыухэри уIэшыгъэх - кIэрахъохэри къагощых, шхончхэр 
ашIохэлъагъэх, къашъхьарыщрэ быракъ плъыжьри жьым 
хэбыбатэ, шъэожъыехэри зэкIэ ауж итых.
Гощэунае палъагъорэр зэкIэ гъэшIэгъоныгъэми, 
джыри тIэкIу зыпэплъыхьэхэм, палъэгъуагъэм нахьи нахь 
хьалэмэтые палъэгъожьыгъ: лIы гъончэдж зэрэщыгъри, 
ащ шъо къэптан шIуцIэ зэрэтелъыжьри, кIэрэхъошхо 
зэрэголъыжьри ашIогъэшIэгъоныжьыгъэп бзылъфыгъэм 
ышъхьац пыупкIыгъэ залъэгъум!
- Мор сыд шъыу!..- лIыжъмэ ащыщ горэми ыIуагъ.
- Сыд хьайнэпагъ зэришIэжьыгъэр?! - зичэу къыдэплъырэ ныом къызIуипхъоти, инысэ феплъэкIыгъ.
- ЛаIилахь, дунаир кIодыжьыщт!..- нэмыкI лIыжъ 
горэми ылъэгъурэр къыримыгъэкIуми, ибэщ теIункIэмэ, 
елъэкIонзэ, шыумэ ауж ихьагъ.
Шыухэр Адэмые зыдэхьагъэхэм сыхьат темышIэу 
ревком пчъэIупэм, ащ пэIулъэшъогъэ пчэгум цIыфыр 
из хъугъэ. Чылэм зэрэдэхьагъэхэм лъыпытэу зэIукIэр 
рагъэжьэнэу Гощэунае гугъэщтыгъэп. Зыфэе цIыфмэ 
заIуигъакIэу, игухэлъ щигъэгъуазэхэу ятIонэрэ мафэм 
зэIукIэ ашIыгъэми хъущтыгъэ. Ау ятIонэрэ мафэм мыщ 
фэдизылI тэ къипхыжьыщт, мэкъумэщышIэ IофшIэныгъо 
маф! Адэмые ревкомым итхьаматэу Мартэкъо Пщымафэ 
зэIукIэр джыдэдэм ебгъажьэмэ нахьышIоу къыриIуагъэти, 
Гощэунаий, игъусэмэ яупчIыжьи, хъунэу тыриубытагъ.
ЗэIукIэр Мартэкъо Пщымафэ къызэIуихыгъ:
- О чыл, о куп, зэ моу шъукъылъыкIуат. ЗэIукIэ IэшIэх, 
тызэрэмышIэу, непэ къызэIутхын фаеу хъугъэ. Чылэм 

--- Page 539 ---

къыдэтэджэгъэ къэбарым шъузэрэмышIэу ревкомым 
шъукъырищэлIагъ, тызэхаплъэу тызэхэкIыжьынэп. Неущ 
нахьи непэ тиIоф ыуж тихьэмэ нахьышIу, непэ умышIэмэ, 
неущ узфызэплъэкIыжьын Iофэп, тичылэкIи, хабзэмкIи, 
революциемкIи къытпыщылъыр...
- ЗеогъэукIыхьэ, Пщымаф! - щытмэ ащыщ горэ 
къеджагъ.
- Тэрэз, ышъхьэ къих! - нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ.
- Мо къытфэшэсыгъэ шъхьэтехъо шъхьац пыупкIыгъэ мэ сыд ягухэлъ? - КIэтэкъо Хьаруни зэхэмых-зэхэпхышъоу 
адыкIэ щыт лIыжъмэ къахэкуукI фэдэу зишIыгъ, сыкъамылъэгъугъот ыIоу шъхьэр риуфэхыжьи, адкIэ еплъэкIыгъ, 
къыготым еIушъэшъагъ, ау къылъыIэсыгъэ гущыIэм, ыцIэ 
къызэрэраIуагъэм, къыкIигъэщтагъ:
- Бзылъфыгъэхэр шэсыгъэхэмэ, дунаим икIодыжьыгъо 
къэсыгъ, Хьарун!
- Тхьэм тырехьакI! - адэ зыгорэми къыIуагъ.
- Арэущтэу шъоIомэ, чыл,- Мартэкъом ыIэ Iэтыгъэу, 
щытмэ заригъэгъэгупсэфыжьэу заулэрэ щытыгъэу, къыIуагъ,- сигущыIэ зезгъэукIыхьанэп, ау дунэе кIодыжьыгъо къызэрэмысыгъэри къышъосэIо, зыжъугъэрэхьат. 
Дунаижъым дэкIодыщтыр дэкIодыгъах, дэкIодынэу къэтми 
тыщыгъуаз. АщкIэ зыми тигъэщтэн ылъэкIыщтэп, тызгъэщтэнэу зыIори хэукъо. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ къасIомэ 
сшIоигъор революцием изыIоф. ЛэжьэкIо тхьамыкIэхэм 
шъхьафит тэзгъэгъотыгъэ Совет хабзэр ттырахынэу джы ри 
Корниловым фэдэу зы куп Деникиныр япащэу къытфэкIо...
- Икъун Корниловым тхьамыкIагъоу къытфихьыгъэр! - къыхэкуукIых лIыхэр.
- Филипповцэхэри ары!
- Адыгэхэр аукIыгъэх!
- ТичIыгу ттырахы!
- Пщымаф,- Гощэунае зыхэтмэ къахэкIоты,- моу 
гущыIэ къысэт.
- О чыл, зэ шъубыяу!..- Мартэкъо ревкомым Iэр 
къеIэты: -  ШъукъэдаIу! СIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, къэмыдэIон зигухэлъэу шъухэтыр шъухязгъэщын! Сэ къышъосIощт 
дэдэр Дэгужъыемэ япхъоу Шэуджэн Мосэ ишъхьэгъусэ 
Гощэу нае къыIощтышъ, гущыIэ етэты. КъаIо, Гощэунай!

--- Page 540 ---

- Непэ сигъусэхэр тичылэ къызыфэсщагъэхэр Iоф 
къин, Iоф хьылъ,- Гощэунае ревком пчъэдэкIоепIэ хэIэтыкIыгъэм тетэу мэкIэ-макIэу, нэ зэфэшъхьаф шъэ пчъагъэу 
къеплърэмэ ащэукIытэ пIонэу, къырегъажьэ,- тызпылъ 
Iофым тыкъигъэщтагъэкIэ арэп, тызэхэгущыIэжьын, тызэхэупчIыхьажьын фаеу сшъхьэкIэ сэлъытэ,- Гощэунае 
ымакъэ нахь хегъахъо: - СымышIэу щытэп узщашIэжьрэм 
хьэкIапIэ умыкIу адыгэмэ зыкIаIорэр. Аущтэу Iофыр непэкIэ 
щытми щымытми, тичылэ сыкъэкIуагъ. Джыри къэсэIо: 
лъэIуакIо сыкъэкIуагъэп, джэнджэшэгъу шъусшIынэу 
сыкъэкIуагъ. ХэбзакIэр къытфэзыхьыгъэ Лениным зэриIоу, 
Серго Орджоникидзе къызэриIожьэу,- къамыщыр жьым 
щигъэсысэу, нахь лъэшэу къыIуагъ,- къытфэмыем теубзэрэп, ажэкIэ къамыIоу, агукIэ заушъэфэу ащ фэдэхэри 
къызэрэшъухэтхэри тымышIэу щытэп, ахэрэп Iофыр 
зы фэгъэхьыгъэр, ахэмэ тяубзэрэп, къытфаехэмэ тIапэ 
афэтэщэи, тихэбзакIэ, тиреволюцие къэзыухъумэщт шыудзэм хэтэщэ. Мыщ фэдэ зэIукIэхэр тыдэкIи адыгэ чылэмэ 
ащекIокIых. Мыщ джыдэдэм Корниловым фэгъэхьыгъэу 
гущыIэ къыщадзыгъ. Сэ къышъосымыIожьми, Корнилов 
генералым рыкIуагъэр шъошIэ, Деникин генералри ащ 
ыуж зэрихьащтым шъуицыхьэ тежъугъэлъ. Революцием 
упэшIуекIон плъэкIыщт, ау ар зыми фикIыщтэп! Адрэ 
адыгэ лIы укIыгъэхэмкIэ къышъосIощтыр ары: революцием хэхьэрэ пстэуми язэхэшIыкI зэфэдэп, зигулъытэ 
чыжьэу нэмысхэри ахэтых. Филипповцэхэр пIоу зэкIэри 
зэдебгъэхьы хъущтэп. Сэ сшъхьэкIэ Погибельнэм иотряд 
сыхэтыгъ, Хъанкъо Къылыщджэрыий, Корнилов генерал 
офицерыдзэм ипащи езэуагъэми сащыщыгъ, ау мыхъун 
ышIагъэу слъэгъугъэп.
- Тэрэз, Гощэунай, Погибельнэ плъыжьым мыхъун 
ышIагъэп!
- Шъэотыкъхэр?! - зыгорэ къыхэкуукIы.
- Хэти ифэшъуашэр ихьакъ! - нэмыкIым джэуап 
етыжьы.
- Адыгэ кIодыкIэм тэри тилажьэ хэмылъэу щытэп,- 
Гощэунае игущыIэ педзэжьы,- шIу зыгу имылъымэ зябгъэгъапцIэ хъущтэп. Байхэрэп, мылъкум зышъэ рифыгъэм адэжьэп, Россием ис лэжьэкIо жъугъэмэ ашIыгъэ 
революциер ары угуи, уизэхэшIыкIи, уигулъыти зыдэгъэзэгъэн фаер. Революцием лъэпкъ зэхэдз ышIырэп, ар 
лэжьэкIо-псэокIо пстэуми зэдыряй. Адыги, къэзэкъи, 

--- Page 541 ---

ино городци, нэгъоий, ермэли, греки - мыщ, адыгэ чIыгум, 
щыпсэухэрэм зэкIэ - революцием готхэмкIэ тызэготэу, 
тызэкъотэу тишъхьафитныгъэ къэтыухъумэныр зэкIэми 
апшъ. Арышъ, мыхъунэу Бжъэдыгъу къихъухьагъэхэм 
Кубано-Черноморскэ республикэм и Совет ия III-рэ съезд 
щатегущыIагъ, ащ фэдэхэр революцием зэхэшIыкI фызимыIэ цIыфмэ щаримыгъэшIэжьынэу ЦИК-м фигъэпытагъ, ячылэхэри арагъэгъотыжьы, лэжьэкIо-псэуакIомэ 
атырахыгъэгъэ чIыгури къаратыжьы, ащкIэ лажьэ зиIэм 
пшъэдэкIыжь рагъэхьы. Ар зы Iоф. Мыдырэ адыгэ шыудзэ Iофэу тыкъызфэкIуагъэмкIэ джыри зэ угущыIэжьынэу 
хъумэ, лэжьэкIо жъугъэмэ шъхьафитыр, чIыгур, хэбзакIэр 
къязытыгъэ революцием икъэухъумэн хэтыщт шыудзэмэ 
сакъыхэхьан ыIомэ, джыдэдэм тэштэ. Ши, уани, щыгъын 
шъуаши, Iаши къыратыщт, революциер къэзыухъумэщт 
адыгэ шыудзэм хатхэщт.
ЗэIукIэм хэтмэ Iушъэшъэ макъэ къахэтэджагъ, етIанэ 
ар нахь лъэш хъоу регъажьэ. Зэплъыжьых, зэжэжьых. 
Iофым фэгъэхьыгъэу шIукIи, екIи зыми зи къыIорэп. ТIэкIу 
зышIэрэм, Гощэунае нахь ныбжьыкIаIомэ яупчIы:
- Адэ, сшынахьыкIэх, зи къашъуIорэпи? УпчIэжьэгъу 
шъуищыкIагъэмэ, джыдэдэм тIоу шъуедгъэзрэп, неущми 
хъущт. Мыщ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, шъуигухэлъ ревкомым 
ежъугъашIэмэ, Iофым ищыкIэгъэщтыр зэкIэ къышъупагъохыщт. КIыхьэ-лыхьэ зешъумыгъэшIэу джыдэд шъуIоми 
нахьышIужь. Деникиным идзэ къытэкIу, революциемкIэ 
щынагъошъ, тишъхьафитныгъэ пыим щытыухъумэщт.
- Мыдэ, Гощэунай,- Цызэнэ ПэтIращэ зыхэтмэ къахэкIоты,- сыхатх а шыудзэу зыфапIорэм, ащ пае узгъэлъэIонэп. Тишъхьафитныгъэ тэр-тэрэу къэтымыухъумэжьмэ, зыми къытфиухъумэщтэп. Шэуджэн Гощэунае 
изакъоу революциеу зыфиIорэр ищыкIагъэп, ар лэ жьэкIопсэуакIомэ зэдытищыкIагъ, тисабыймэ ящыкIагъ, тишъхьафит тыфэшэсыжьыгъэмэ, тыкъызэкIэшъумыгъакIу!
- Тэрэз, ПэтIращ! - щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ, ащ 
нэмыкI горэми къыдырагъэштэжьыгъ, нахь ныбжьыкIаIоми 
Кушъутэнэ Юныс къахэкIыгъ:
- Сэри шыудзэм сыхатх, Гощэунай!
- Сэри ары! - Шумафэкъо Адами къахэкIоти, ПэтIращ 
къыгоуцуагъ.
- Болэтыкъо Трами ары Iо! - зылъэкъуацIэ къэзыIожьыгъэ кIэлэ плIэмыери илэгъумэ къахэкIыгъ.

--- Page 542 ---

- КIалэ, пшIэрэмкIэ уупчIэжьмэ хъущтба?!
- Тят, мы зымкIэ сыкъыоупчIыжьыщтэп, къысфэгъэгъу...
Адыгэ шыухэр революцием хэщэгъэнхэмкIэ тхьамэфитIум къыкIоцI Гощэунае Iофыбэ зэрихьагъ. Хьатикъуаий, Хьатыгъужъыкъуаий, Къэбыхьабли, Улапи, 
нэмыкI чылэхэми, Адэмые фэдэу зэIукIэхэр ащишIыгъэх. 
Нэбгырэ телъытэу къэпIонэу хъумэ, шыу шъитIум къехъу 
Прусс иадыгэ полк фызэригъэпэшыгъ. Зыдынэмысыгъэ 
чылэхэми къарэкIхэшъ, нэбгырэ пшIырыпшI-тIокIэу шыухэр 
къыфэкIох, Iэшэ-шъуашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэхэу, макъэ 
зэраримыгъэIугъэмкIэ, ячылэмэ зэрадэмыхьагъэмкIэ 
Гощэунае егыйхэ фэдэ зашIэу, ежьхэми тIэкIуи заумысыжьхэзэ, революцием гоуцох. Ащ фэдэ къызщыхэкIрэм, 
Гощэунаий сэмэркъэукIэ ыIон егъоты. Зыдэмыхьэ шIоигъощтыгъэ Джамбэчыий зэIукIэ ужым, мыр непэ къыщехъулIагъ:
- Шъхьатехъо зытехъуагъэмэ шъуягыиным нахьи, 
Аслъан, паIо зыщыгъмэ зызэраумысыжьрэр Верэрэ сэры рэ нахь тигуап. Арба, Вера Владимировна?
- ЬI-ы, мы зыцIэ къепIуагъэр урыс бзылъфыгъа? - 
Мамхыгъэ къикIыгъэхэ шыумэ языр къэупчIэ, егъэшIагъо.- 
Ощ фэдэу адыгэпхъу сшIошIыгъи, Гощэунай.
- Ухэукъуагъэп, адыгэ ныс,- Гощэунае Верэ IогушIо, 
етIанэ щытхэр емыжагъэхэу яупчIы: - Хьагъур Бэбэжъ 
аIоу зэхэшъухыгъа?
- Аферым, зэхэтымыхы мэхъуа, зилIыгъэ чIыфэу 
къэзымыштэжьрэ цIыф,- Бэбэжъ ыцIэ зэхэзыхыгъэмэ 
къызэдаIуагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, шъуапашъхьэ ит урыс бзылъфыгъэр Хьагъур Бэбэжъ ишъхьэгъус,- Гощэунае къызеIом, 
Iофым щымыгъуазэхэр зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх, 
зыгъэ шIэгъуагъэхэри, зымыгъэшIэгъуагъэхэри къахэкIыгъэх, ау гупшысэгъу римыгъафэхэу нахь къыпэблагъэу щыт 
нахьыжъэу зи къэзымыIуахэщтыгъэм еупчIы: - Шъукъызэрэтщыгугъыщтыгъэу тыкъычIэмыкIыжьыгъэкIэ сенэгуе, 
нахьыжъ?
- Сыда, сшыпхъу, аущтэу зыкIапIорэр?
- КIо сшIэрэп...- Гощэунае ыцэ фыжьхэр къыIупсхэу 
щхыгъэ,- шъхьатехъо зэрэттехъуагъэр армэ, зешъумыгъэгъащт. Революцием хъулъфыгъ-бзылъфыгъ ыIоу зэхэдз 
иIэп, ар зэкIэми зэдыряй, зздыряIоф.
- Тэрэз, Гощэунай, тэрэз,- зэупчIыгъэм джэуап къытыжьыгъ,- тэри ащ тимыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, тыкъэшэсыщтыгъэп. Ары тинахьыжъми къытаIуагъэр. Ау, 
ты къэпшIагъэшъ, тыгу илъыгъэри пшIотыушъэфынэп. 
Убзылъфыгъэти, шъхьатехъо птехъуагъэти, тицыхьэ 
птелъ-птемылъэу, шъыпкъэр пIощтмэ, мо паIо зыщыгъ 
купыр къэшэсыгъагъ.
- СшIэ-сымышIэми, сишытесыкIэ зылъэгъу зышIоигъуи 
къышъухэмытыгъэу  сшIошъ  хъурэп, тэрэзба, сшынахьыжъ?
- Олахьэ ухэмыукъуагъ, Гощэунай. Сэ апэ сызэритэу 
ащ фэди къытхэтыгъ. Ау тлъэгъугъэм тырыкIэгъожьырэп, 
тшыпхъу. Революцием имафэхэр зыщыкъин уахътэм ибыракъ чIэуцон закIэх мы сигъусэхэр! Уицыхьэ къыттегъэлъ!
Гощэунае зэрэмыгугъагъэу Джамбэчые къыщыпэгъокIыгъэхэми, Iэшэ-шъуашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэхэу шыу 
щэкI фэдиз къыщыгоуцуагъэхэми, нахь псынкIаIоу чылэм 
дэкIыжьы шIоигъуагъ. Чылэ зэIукIэр аухыгъ, къэгущыIэщтыр къэгущыIагъ, къагъэшэсыгъэ шыухэри хьазырых, 
сыд дишIыхьажьын, нэмыкI чIыпIэхэми мыщ фэдэ Iофыгъохэр джыри къащежэх. Iофыр дэгъоу Джамбэчые щызэшIокIыгъ. Дэс къэмынэу зэрэчылэу зэIукIэм къекIолIагъ. 
КъэзышIэжьыгъэ пэпчъ дахэкIэ къыпэмыгъокIыгъэмэ, зы 
гущыIэ Iаий зыми къыриIуагъэп. Ныомэ IаплI къыращэкIыгъ, 
лIыжъмэ шъхьэр агъэсысыгъ, нысэхэр щагумэ къафыдэплъыгъэх, шъэожъыехэр армэ, ыуж итэкъогъагъэх. Сыд 
фэдэу зыщынысэгъэ чылэм цIыфхэр къыщыпэгъокIыгъэхэми, Гощэунае игукIаехэу къышIуежьэжьхэрэмкIэ 
ыгу темыIункIэжьын ылъэкIыщтыгъэп. ЗэIукIэр окIофэ, 
къэгущыIэфэкIэ Мэджаджэмэ ащыщ ылъэгъумэ шIоигъоу 
Гощэунае бэрэ зиплъыхьагъ. Ипщыгъэ Тыгъужъхьаджэр, 
адыкIэ ахэдзыгъэу илэгъу лIыжъмэ ахэтэу зелъэгъум, 
нэшIукIэ еплъыгъ. ИлъэситIум иунэ зесым, ажэ зэфагъазэу нысэмрэ пщымрэ зэдэмыгущыIагъэхэми, лIакъом 
инахьыжъыр зэIукIэм къазэрэхэхьагъэр Гощэунае игопагъ. 
ЬIкъо? Тыдэ щыI адэ Мэджэджэ Тыгъужъхьаджэм ыкъо 
Хьасанэу Гощэунае илIыгъэр? Илэгъумэ сыда ар закIыхэмытыр? Бгъэлыбэ Къаидэ фэдэу, Хъанкъо СултIан Къылыщджэрыем игъусэхэу ежьэжьыгъэхэмэ ари ахэтына? Хьау, 

--- Page 543 ---

хьау, зыми, плъыжьхэми, фыжьхэми Мэджэджэ Хьасанэ 
ахэмыхьагъэу зымафэ зыгорэм къыIоу зэхихыгъагъэ. 
Шъузым иджэнакIэ ыIыгъэу аIо. Гощэунае щхыпцIыгъэ. 
Дэгъу шъыу зэ зыкъэпшIэжьыгъэмэ! Ау етIани ар лIыгъэп. 
Зы нэпкъ уемысылIэмэ, псы къиугъэм уихьыщт, зэрэхъурэмкIэ, шъхьатехъо птехъуагъ пIомэ къысфэбдзызэ, шъуз 
дэубзэ шъоу бзэгу ор-орэу зыпшIыжьыгъ...
Гупшысэ гукъэкIыжьмэ Шэуджэн Гощэунае псынкIэу 
къахэужьи, мамхыгъэ шыум джэуап ритыжьыгъ:
- Ары,  сшынахьыжъ, революцием ицыхьэ къышъутелъ. ЗэхэшIыкI зэрэфышъуиIэр тигуапэ,- Гощэунаеу 
шэсыжьыгъагъэр зыдэщытым дэжь джыри ятIонэрэ зэIукIэр къыщызэIуахыжьыгъэм фэдэу шыубэ къыщызэрэугъоижьыгъ,- лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэм шъхьафитныгъэу къыдихыгъэр тезыхыжьын зимурад Деникин пыеу 
къытпэтэджыгъэм тыпэмыуцумэ, лъы зафэу дгъэчъагъэр 
хьаулые хъущт,- тIэкIу шIэ къэсми Гощэунае ымакъэ нахь 
лъэш мэхъу, адыкIэ щыт лIыжъхэри, Мэджэджэ Тыгъужъхьаджэри зэрахэтэу, зэIукIэ ухыгъэр джыри къызэIуахыжьыгъа аIорэм фэдэу, къылъэкIуатэх,- тишъхьафитныгъэ 
зыми еттыщтэп! Икъун мылъку зиIэм тигъэцIыкIоу, титхьамыкIагъэ тыраушъхьакIужьэу, яжьэр тIуутагъэу къызэрэтхьыгъэр. Хэт ыIорэми зешъумыгъэгъэдел, большевикмэ 
анапэр лэжьэкIо-псэокIо напэшъ, тапэкIэ къытпыщылъ 
насыпыр зыми етышъумыгъэулъэгу. Зышъхьэ зыблыгучIэ 
чIэлъэу зищыIэныгъэ тенэгуикIрэр щыIагъэкIэ, жьы къыщагъэкIэ, тыгъэр къытепсагъэкIэ, ощх къытещхагъэкIэ, 
щылъэпэуагъэкIэ, щытхъагъэкIэ, цIыфыцIэр щыриIэу дунаим тетыгъэкIэ зерэмылъыт! НекIох, гъогумафэ тытехьэх. 
Къещажь, Аслъан, шыухэр!
Шыу щырыщ зэготмэ Гощэунаерэ Верэрэ апэ итхэу 
Джамбэчые урамым зыщыращыгъ. Аслъан къыгот шыум 
быракъ плъыжьыр ыIыгъ. Шы лъэмэкъэ, шы пырхъэ макъэм 
зеIэты, лъэрыгъыпсхэр зэутэкIых. ЦIыфмэ ящагухэми закъыдатэкъугъ, ныохэр къэлапчъэмэ аIутых, нысэхэр шъхьаныгъупчъэ иплъых, шъэожъыехэр шыу бгъурычъэх. Революцием зыгу фэшIухэр нэшIукIэ яплъых, зыгу фэмышIухэр 
"шъхьатехъо зытехъогъэ" шыуитIум зэраугъоилIэгъэ пэIо 
купхэм сылI арэмыIожь араIоу агушъхьэ афызэрэшхэу, 
нэжъкIэ афычIэплъых.
Мэджаджэмэ ятэмашъхьэ зэрэтехьагъэхэр, зэгорэм 
къыздэкIыжьыгъэгъэ къэлапчъэм зэрэблэкIхэрэр Шэуджэн 

--- Page 544 ---

Гощэунае ышIэщтыгъэми, джыдэдэм итIуанэрэ илIыгъэмрэ 
къызэрыплъыщтыгъэ  шъхьаныгъупчъэмкIэ плъэнэу фэягъэп шъхьакIэ, зэрэхъурэри ымышIэу ар фэшIэшъугъэп. 
БлэкIыгъэ лыуз утэрэбжьагъэхэу къебэныжьыщтыгъэмэ 
язакъоп, зэIукIэ бырсырым хэкIын ымылъэкIызэ, пшъэшъэжъые цIыкIур зэрэзэримыгъэлъэгъугъэр игуузмэ 
зэкIэ апшъэжьыгъ. ИзэIукIэ къэгущыIэнмэ нэдэплъыпIэ горэ къахэмыкIэу щытыгъэпщтын, ау зэришIыщтыр 
ымышIэу Мэджаджэмэ ящагукIэ нацIэу, игупшысэмэ 
Iаджри къахэужьыгъ, джыдэдэм Гощэунае зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ псапэ фашIэнэу чылэдэси игъусэмэ ащыщи 
агу къэкIыщтыгъэп. Хэти илыузи, игугъапIи, изэфэшIуи, 
имышIугъи революцием рипхызэ, ежь ышъхьэ, иунагъо, 
игъогу зэхэкI шIоIофыжьыгъ. Джамбэчые революцие 
IофкIэ шытхырысэу, Iашэ пылъэу Гощэунае дахьэ зэхъум, 
апэ шъхьэм илъыгъэр, бгъачIэм шъэф лыузкIэ чIэлъыгъэр 
Нинэ цIыкIур ары шъхьакIэ, ар шъхьэщызгъэун Iофхэр 
мэфэ реным къыкъокIыгъэх. Джы сыд хъурэр, зэрэмышIэ-зэрэшIэу Мэджаджэмэ яхьаблэкIэ Джамбэчые 
шыухэр дищыжьын фаеу хъугъэ. НэмыкI дэкIыпIи чылэм 
имыIэу щытэп, агъазэу яджабгъу урамымкIи дэкIыжьхэми 
хъущт, зыдакIохэрэ лъэныкъори нахь благъ, нахь IэшIэх. 
Арэущтэу щытми, Мэджаджэмэ яурам Гощэунае шыухэр 
тыримыщэн фэлъэкIыгъэп.
Зэ шъхьам Гощэунае зыкъишIэжьэу шхомлакIэр къыкъудыигъ шъхьакIэ, ищазымэ лъэдакъэхэр, укъэмыуцу 
раIорэм фэдэу, шыныбэм нимыгъэсынхэ фэлъэкIыгъэп. 
Шыу  купэу  революцием фиугъоигъэхэм апэ Гощэунае 
имытыжьэу,  ыужкIэ къэIурэ шы лъэмакъэхэр зэхимыхыжьэу изэкъо шъыпкъэу дунаим тетэу къышIошIыгъ, илъэсихкIэ узэкIэIэбэжьмэ Джамбэчые къызэрэдэкIыжьыгъэу 
чэщ пщэгъо мэзахэри, ишыу шъхьэрыси, исабый хьыжьыкIи 
инэплъэгъу гумэкI зыкъыкIадзагъ, Тыкъэри ошIэ-дэмышIэу 
шъоф пщагъом къыщыхэугъ... Муары, Мэджаджэмэ 
яуни, якъакъыри, япхъэ гъушъапIи, яонджэкъи зэрэщыт, 
зи ахэкIыгъэп, зи ахэхъуагъэп. Хьау, яунашъхьэ, уарзэу 
телъыгъэм ычIыпIэкIэ, къамылкIэ бгъагъэ, псынэм дэжь 
бгъэгъэ кIыхьэ горэми зыкъыщиIэтыгъ, унэ нэпэ чэури, 
урам къуапэм щегъэжьагъэу, шIыхьэгъакIэ. ЦIыфмэ 
зыфаIорэр шъыпкъэ, сэ къысэгуао пIонэу Мэджаджэмэ 
ялI зыкъишIэжьыгъ. Дэгъу, дэгъу, нахьыби шъогъот, 
шъотхъэжь, сышъуфэгушIо нахь, сышъохъуапсэрэп, 

--- Page 545 ---

сипшъэшъэжъые цIыкIуи мэлакIэ шъухэлIыхьанэп. Аужрэ 
гупшысэм IэшIу-IэшIоу къыIэтыгъэу сэмэгубгъумкIэ къыгот 
шыум Гощэунае еIушъэшъагъ:
- ТиджабгъукIэ тызблэкIыщт щагум гуфаплъэу даплъи, 
Вер...
Мэджаджэмэ якъэлапчъэ дэжь цIыф щымытэу Гощэунае къышIошIыгъэми, хэукъуагъ. Чэу кIыбым пчэгъу шъхьапэрыплъэу дэт ныуитIури къышIэжьыгъ: зыр игощагъэр 
ары, адырэр ягъунэгъу ныо цIэцIалэр ары. Пшъэшъэжъыер, 
пшъэшъэжъыер тэ щыI адэ? Сыда янэжъ зыкIимыгъусэр? 
Самыгъэлъэгъуным пае нынэпIосым унэм раригъэщэжьыгъэу къычIэкIын! ПшъэшъэжъыемкIэ сыд къысашIагъэми 
сфэшъуаш, сыгу къызэрэкIрэр сигуапэ-силыузэу непэрэзымафэм зэзгъэлъэгъугъэп. Сипшъэшъэжъые сытеплъэн 
сымылъэкIэу сыда зыуж ситыр?.. Гощэунае ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьэу зыкъишIэжьыгъ, гуфаплъэу зэплъэм, зыпылъ 
IофымкIэ бзылъфыгъэгум апэрэу джэнджэш къизгъэхьэгъэ пшъэшъэжъыер чэу цэпкъым тесэу, янэжъи бгъэкIи 
IэкIи къыдиIыгъэу пчэгъу шъхьэпитIум Гощэунае дилъэгъуагъ. Ыгуи къыпызэу, шIу нэмыкIи къимыхьэу ардэдэм 
ны насыпышIо къэхъугъ, нэмыкIынэкIи дунаим хэплъагъ. 
Угу къысэмыгъабгъ, сипшъэшъэжъый, мы сызхэт шыу 
купмэ сакъызэрэхэмычъырэмкIэ, ахэми унагъохэр яIэх, ощ 
фэдэу сабыйхэри яIэх, тапэ итыр сыд бзылъфыгъэ гумах 
къызэрязгъэIонэп, ушэтыпIэ къиныбэ тапэкIэ къытпэщылъ, 
сызэрашIошIэу къызэзгъэплъыных. Сыоплышъ, упсау, 
уянэжъ уригъус, уятэжъ ынаIи къыптет, уяти гум укъыринэнэп, нынэпIосри нынэпIос шъхьакIэ, ари бзылъфыгъ, 
исабый уришыпхъу, гукIэгъу къыпфишIын. Моу тызпылъ 
Iофыр зэшIотхэу, зыфаер агъотэу цIыфхэр насыпышIо 
зыхъухэкIэ тыдэ тыщыIэми тызэрэгъотын, ори, Шъхьащэфыжьым къыдэтынэгъэ пшъэшъэжъыитIури шъуе дгъэджэн, 
шъутпIун, шъудлэжьын, хэбзакIэу къэтыухъумэрэр лъэпсакIэ 
шъуфэхъун, шъулъэкI къэшъумы гъанэу шъуфэшIушIэн...
Шэуджэн Гощэунае ыгу дэхагъэу илъыр зэкIэ ипшъэшъэжъые фэгъэхьыгъагъэми, а гущыIэ дэдэхэр ежь 
шъыпкъэми фэгъэзэгъагъэх, зыдимышIэжьми ахэмкIэ 
зэушъыижьы, бзылъфыгъэ нахь мышIэми, шыу пащэм 
хэлъын фэе пытагъэр зыхелъхьэ, лъфыгъэмкIэ гумэхэгъэ-шъэбагъэр IуегъэзыкIы.
Мэджаджэмэ яныуи Гощэунае шыумэ къазэрэхэмычъыгъэр игуапэми, зэгорэм инысагъэм пшъэшъэжъыемкIэ 

--- Page 546 ---

ышIэрэр къыримыгъэкIоу, плъыжьмэ пащэ афэхъугъэм 
тегъэпыи пIонэу, тикъэлапчъэ зэрэблэкIыгъэр чылэм 
щызэхэзыхыжьрэмэ къырагъэкIунэп, пшъэшъэжъыер 
шIотэгъэбылъы, етымыгъэлъэгъу пIонэу тигугъу IаекIэ 
ашIын ыIозэ, гъунэгъу ныом риIокIэу, мэцIацIэ:
- ЛаIилахь, истофырлахь, джары, Мэлгощ яныу, 
уинэрылъэгъу, мыцIыфыр цIыфы пшIын плъэкIыщтэп, 
Дэгужъыемэ япхъоу Шэуджэным ятIонэрэ шъузэу фэхъужьыгъэм ицIыфыгъэ зыфэдэр, ипшъэшъэжъыеу гум 
ринэжьыгъэм,- шъхьаныгъупчъэм къиплъырэ нысэм 
зэхыримыгъэхы шIоигъоу зэплъэкIы, ымакъэ нахь цIыкIу 
ешIы,- нэ закъокIи къеплъыжьыгъэп, сыдэу ущыта, нынэ, 
къыриIуагъэп, ышъхьи Iэ къыщифагъэп.
- Адэ ары, истофырлахь, лIы шыу купыр зэрещэ!..- 
Мэлгощмэ  яныуи  ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу къыдырегъаштэ.
- Мэхъэджэжъ!..-  Мэджаджэмэ яныо джы нысэм 
нахь зэхырегъэхы.- Шыу куп пакIо, икъун ащ паIо зыщыгъэу къалэм щызэрищагъэр!.. Джары зыфэгъэшIыгъэр... 
Плъэгъурэба ущ ыпхэкI онэгум зэрилъыр... ИмыцIыфыгъэ 
пае тикIэлэ хъарзынэ чылэм хьайнапэ даригъэшIыхьэгъагъ... 
Еплъ джы ущ ишыу зещакIэ, тхьэ, Мэлгощ яныу, дунаим 
икIодыжьыгъо къэсыгъэкIэ, ущ ыуж ит лIыхэми пакIэ ттет, 
паIо тщыгъ арэмыIожь!..
Сыд фэдизэу Гощэунае зэушъыижьыщтыгъэми, пшъэшъэжъыем блэкIышъугъэп. КIэкIэу шыпэм къыригъэгъази, 
зыблэчърэ шыухэр зылъигъаплъэхэу Мэджаджэмэ якъэлапчъэ ечъэлIагъ, зэрэхъугъэри ымышIэу Iаби, игощагъэм 
чэум тырипхъотыжьынэу ежьэгъэ пшъэшъэжъыер къыпхъотагъ. Ардэдэм ныом икуо макъи пшъэшъэжъыем 
игъы макъи къэIугъ.
- А сипшъэшъэжъый, умыгъ, сэри ар,- Гощэунае 
пшъэшъэжъыер ыбгъэ кIиубытагъ, ынэкIушъхьэмэ ябэугъ,- 
сыкъэпшIэжьрэба? Сыдэу ины ухъугъа, нынэ? КъэошIэжьа 
гъэрекIопагъэ тадэжь, Ермэлхьаблэрэ Шъхьащэфыжьрэ 
уазэрэщыIагъэр? Мосэ татэм укъихьыгъагъи?..- Гощэунае 
ипшъэшъэжъые зыкъыригъэшIэжьы шIоигъоу бэ риIощтыгъэ шъхьакIэ, ымакъэ зэрэзэхихэу, ным ымэ къызэреоу 
Нинэ цIыкIум янэ къышIэжьыгъ, ыбгъи зычIигъэгупсэфагъ, 
жьи, пси къымыщэжьэу къыIоплъыхьэ, къыIогушIо.
- Тхьэ къысауи, лIыжъ, пшъэшъэжъыер Iуещыпэ!..- 
Мэджаджэмэ яныо къэлапчъэм къыдэчъышъ, Тыгъужъхьаджэу къэкIожьрэм пэгъочъы.- А кIал, ори тэ ущыI адэ, 
пшъэшъэжъыер Iуащыпэри!..- зегъазэшъ унэмкIэ маджэ.
- Сыд чылэр къэбгъаплъэу узфэкуорэр, бетэмал!..- 
Тыгъужъхьаджэр ныом фэгубжыжьы.- Къэзылъфыгъэм 
ыбгъэ пшъэшъэжъыер чIиубытагъэ пае дунаир кIодыжьыщта?!.
- Плъэгъурэба, лIыжъ, ехьыпэри!..
- Зэтелъхь, Iиман зимыI!.. О къэплъфыгъэм нэмыкI 
унэ къыубытырэп, бырсыр ямышIылI, гъэрэхьатых!..
Гощэунае пшъэшъэжъыем гъэшIуабзэкIэ дэгущыIэзэ 
Мэджаджэмэ ячэу къуапэ нэс къызэрэкIуагъэр къышIагъэп, 
шы лъэмакъэу ыпэкIэ къэкIыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ:
- Ора, Аслъан? - Гощэунае нэшIукIэ Аслъан Iуплъагъ: 
- Мыр Нин, пшъэшъэжъыер ары. СыблэкIышъугъэп... 
Шыу купмэ апашъхьэ хьайнапэ сыщыхъугъэми сшIэрэп... 
КIо, нынэ, кIо, сипшъэшъэжъый, уянэжъ дэжь кIожь, мы 
тыздакIорэм тыкъызикIыжькIэ, Мосэ татэр къэкIонышъ 
джыри тадэжь укъихьыщт. Мосэ татэр къэошIэжьа? Адэ 
къэпшIэжьын, кIо нынэ, кIо,- Гощэунае, зыщэ-зыплIэ пшъэшъэжъыем ынэкIушъхьэмэ ябэужьыгъ, Iэ щифагъ,- ма, 
Аслъан, афэхьыжь...
Пшъэшъэжъыер ыбгъэ тIэкIурэ зэрэчIэлъыгъэм гур 
псынкIэ къышIыгъагъэми, къыщинэрэм пыригъэIонтIыкIызэ, 
зэмыплъэкIыжьэу шыу купмэ алъежьэжьи, зи къэмыхъугъахэм фэдэу Гощэунае апэ иуцожьыгъ.
- Аслъан, шыухэр ЩыкъкIэйкIэ Екатеринодар рытщэнэу зэрэтIогъагъэмкIэ тыкIэгъожьыгъ,- тыгъопчыхьэ рахъухьагъэр Гощэунае пчэдыжь зэблихъужьыгъ.
- Сыда, Гощэунай?
- Верэрэ сэрырэ тегупшысэжьыгъэти, Бжъэдыгъу 
гъогумкIэ къалэм текIуныр нахьышIоу къыхэтхыгъ. ЩыкъкIэйкIэ  гъогур нахь благъэми, революцием ибыракъ 
плъыжь къэзылъэгъун чылагъо исэп. Сыда зытэгъэбылъы 
пIонэу мэзIапчъэм тызфычIэкIыщтыр? Бжъэдыгъу чылэмэ 
тапхырыкIмэ, тигухэлъ зыфэдэр, тиреволюцие ыкIуачIэ 
зыфэдэр лэжьакIомэ алъэгъун. Тэрэзба, Вер?
- Тэрэз, тэрэз, Гощэунай. Гъобэкъуаий тыдэкIын, 
Нэшъукъуаий тыдэхьан, тыкъэзылъэгъурэми агу къэтIэтын, 
тишыумэ къахэхьанхэри къадэкIыщтых.
- Дэгъоу шъуегупшысагъ, къыжъудесэгъаштэ,- Аслъани зэхихыгъэр игопагъ, зыгорэ а лъэныкъомкIэ къыщыпаплъэ пIонэу ыгуи нахь псынкIэу къытеуагъ,- джыдэд 
шъуIоми тыхьазыр тэ. Мосэрэ Бэбэжърэ Бжъэдыгъу 
тащыIукIэнкIи къэнэнэп.
- Мосэдхэр Шапсыгъэ лъэныкъомкIэ кIогъагъэх,- 
Гощэунаий игуапэу къогушхукIэу лIыр ыгу къэкIыгъ.- 
Бжъэ дыгъу лъэныкъом къагъэзагъэу тащыIумыкIэщтмэ... 
НекIо, Адэмые нахьыпэм зыдэщысыгъэ ЦужъкъуапэкIэ 
тычIэжъугъэкIи, Бжъэдыгъу тижъугъахь. ЕтIани, къыздежъугъэштэщтмэ, Къэзэныкъуае, Едэпсыкъуае, Шэбэнэхьаблэ мэз IапчъэмкIэ тычIэкIы сшIоигъуагъ. Мы чылэхэр 
революцием нахь пэIудзыгъэхэ фэдэу къысщэхъу. Тарэлъэгъу, тарэшI, ищыкIагъэу тлъэгъумэ, зэIукIи ащытшIын, 
тадэгущыIэн, къаIорэми тедэIун.
Мэзэ зытIукIэ узэкIэIэбэжьмэ зэрэщымытыгъэу Адыгэ 
шъолъырыр зэIукIэ шIынымрэ быракъ плъыжьыр зыIыгъ 
шыухэмрэ зэлъаштагъэ. Хэкум икIыхьэкIи, ишъуамбгъокIи 
революцием игугъурэ ащ икъэухъумэнрэ нахь Iоф илъыжьэп. Чылэмэ адэкIырэ шыу купхэу Екатеринодар екIухэрэр 
тыдрэ къуапи къыщэлъагъох. Гощэунай фэдэ Мамыжъ 
Муси Лэбэпшъэ адыгэ чылэхэм дэгъоу Iоф ащишIагъ, мыдыкIи, Псэкъупсэ Iушъо лъэныкъокIи къушъхьэчIэс комиссариатым илIыкIомэ афэлъэкIыщт къагъэнагъэп. Революцием 
ифэIо-фашIэхэр зышIэхэрэмкIэ адыгэмэ язэкъуагъэп, джа 
Iоф дэдэр урыс станицэхэми, чылэхэми, къутырхэми ащызэрахьэ, хэти иIахь зэрэхишIыхьащтым пылъ. Революцием 
зыгу фэмышIухэм заушъэфы, защыфэлъэкIыщтым къызэтхъокIых, яцэкъапIэ хэбзакIэм икIэщакIомэ къатыранэ, 
ар имыкъоу, загъори ягухьэ-гужъ шъэф хэкIхэшъ, IэутIэ 
къафашIы, Деникинэу къакIорэмкIэ агъэщынэх. ХъункIэкIоукIэкIо мэзмэ ахэхьажьыгъэхэр чылэмэ къазэрэдаохэрэр, 
зэIукIэмэ къазэрэтеохэрэр макIэхэп. ОдыкIэ-мыдыкIэ 
лъыр щагъачъэми, лэжьэкIо-псэуакIомэ рахьыжьэгъэ 
революцием къэуцу иIэп, гушIуагъомрэ тхьамыкIагъомрэ 
ашъхьагъ, шъоу иIэр къыушыхьатэу, ибыракъ щэбыбатэ.
Аслъан игупшысэхэр бэмэ анэсы, зынэсрэм пэпчъ 
гукъэкIыжьыр къыдежьэ. Илъэс тIокI имыкъоу къыгъэшIагъэм щыIакIэм щилъэгъугъэр нэбгырэ телъытэ фэпшIымэ, 
нэбгырэ заулэмэ афикъущт. Гощэунае ышъхьашъо Iэ 
къыщифи, зыщыIукIэгъэ мафэр насып мафэкIэ елъытэ. 
Ары мыхъугъэмэ, ищыIэныгъэ гъогу зэрэхъущтыгъэр 
къэшIэгъоягъ. Бэчыр псаугъэмэ, гум шъэожъыер ринэныгъэп... Сыдэу цIыф дэгъугъ Бэчыр тхьамыкIэр, ятэм, 
янэм, ышнахьыжъым фэдэу къыфыщытыгъ, егупшысэшъ, 
шIу нэмыкI рилъэгъулIагъэп. Сахьидэ хьаджрэтыр ары 
мыхъугъэмэ, тишыудзэ непэ зэрэхэтыщтыгъэм уехъырэхъышэжьынэу щытэп. Сахьид? Сахьидэ сшIэрэп, ау 
Рэщыд-пашэр типый шъыпкъагъ. Зыкъеухъумэжьы ыIозэ, 
Корниловым идзэ зыхидзи, Екатеринодар дэхьагъум, 
Пашкэм дэжь, IукIодагъ. Ардэдэм Лысовоим икIодыкIэ 
Аслъан ынэгу къыкIэтэджэжьи, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ. 
Петр Степанович тхьамыкIэр ары мыхъугъэмэ, Рэщыдпашэм Аслъан IэкIэкIыщтыгъэп, ытхьалэщтыгъ. Тыкъыныр 
зыIыгъ Рэщыд-пашэм еуи, хигъэфэгъэ къодыеу ыкIыбкIэ 
къэкIыгъэм Лысовоир къыукIыгъ.
Аслъан ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьыгъэ, мыгъуагъэу 
зыфилъэгъужьыгъ. Сымынасыпынчъагъэмэ Бэчыри, Петр 
Степановичи къыстекIодэныгъэхэп, лIакъокIэ сызыщыщыр сымышIэу дунаим сытетыныгъэп. ЛIэкъо гупшысэр 
шъхьэм къызехьэм, Гощэунай дэжькIэ Аслъан еплъэкIыгъ. 
Зыми сыригъэзыгъагъэп Дэгужъые лъэкъуацIэмкIэ, 
сэр-сэрэу къыхэсхыгъ, ащ сырилIыкIоу революцием сыхэхьагъ, хэбзакIэр къырыдэсхыгъ. Ащыгъум шыпхъукIэ 
Гощэунае сызэреджагъэр сэгъэпцIыжьба? Бэбэжърэ 
ежьырырэ Шэуджэн Мосэ зэгорэм раIогъагъэр Аслъан 
ыгу къэкIыжьыгъ. Ары Iофыр зэрэщытыгъэр, джыри зэрэщытыр, игущыIэ зэкIихьажьрэп. Ау сыд пае зытемытыр 
пIон, ашыпхъукIэ зи мыхъун Шэуджэн Мосэ ышIагъэп, 
Бэбэжъи, ежьыри фэразэх.
Зэгупшысагъэр шIоемыкIужьэу Аслъан щхыгъэ.
- Сыд узфэщхрэр, Аслъан? - Верэ къеупчIыгъ.
- Гощэунае зещакIэм, Бэбэжърэ сэрырэ Мосэ етIогъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ.
- Ара угу къэкIыжьыгъэр? - Верэ мыщ ыгу къэкIыжьыгъэм еплъба ыIорэм фэдэу Гощэунае IугушIуагъ.
- Ары, ары, шъоры мыхъугъэмэ, тхьашъуегъэпсэу, 
Шэуджэн Мосэ сигъэпщылIыщтыгъ, джэныкъо пакIэм 
сыкъыдигъэплъыщтыгъэп.
- Адэ, тэ укъэтымыухъумэмэ, хэт укъиухъумэщт? - 
сэмэркъэукIэ джыри Аслъан къыIуи, къыпидзэжьыгъ: - 
Махъулъэм етIуагъэм ишIуагъэ къэмыкIуагъэу щытэпщтын.
- Ары сIуагъи. Зэ, Аслъан, зыгъэбыяу, етIан, Къэзэныкъуае къэлъэгъуагъ, тауж ит шыумэ макъэ ягъэIу, 
ябыракъ плъыжьи лъагэу ягъэIэт.

--- Page 547 ---

Шыухэр ревкомыр зыдэщыт чылэ гузэгум нэсыфэхэкIэ 
Къэзэныкъуае цIыф къыщылъэгъуагъэп пIоми хъущт. 
Зыфэпхьыщтыр къэшIэгъуаеу ревком пчъэIупэм бзылъфыгъабэ Iут. ЛIыжъ зыщыплIэу къызэфэсыгъэмэ ахэмыхьэхэу, якъэплъэкIэ мэкъэнчъэ уилIыщт пIонэу адыкIэ 
нахь ушъхьафыгъэхэу щызэхэтыгъэх. Зыгорэм атырехых 
пIонэу, ау "шъукъытщымыгугъу, икъун къытэшъушIагъэр, 
къышъоттыщтэп" аIорэм фэдэу яшъэожъые такъырмэ 
аIапэхэр аIыгъых. Зи къапэгъокIрэп, гу чъыIэр къатекIоу 
къэзэрэгъаплъэх. Бзылъфыгъэмэ язэхэтыкIэ Гощэунае 
зыфихьыщтыр ымышIэу Вери, Аслъани афыреплъэкIыгъ, 
зыкъызэригъэзэкIи, ыуж ит шыумэ ахэплъэжьыгъ. Унэ 
натIэм кIэрыт лIыжъ заулэми ягъэпсыкIэ гъэшIэгъоны - 
яадыгагъэ ашхыжьи, яхьакIэпэгъокIи дашхыжьыгъап. Чылэ 
ревкомым итхьамат ары ежь фэдэ пэIо хъокIыгъэ горэ 
игъусэ-имыгъусашъоу къапэгъокIыгъэр. Сэшхор чIым 
дилъэшъоу ар апашъхьэ къиуцуагъ.
- Фэсапщи, хьакIэхэр! - шIомыигъо дэдэу къыIуи, 
мэщынэба уигъаIоу бзылъфыгъэ нэхэе зэхэтмэ ревком 
тхьаматэм зафигъэзагъ.
- Чылэм мыхъун къыдэхъухьагъа? - сэлам хыжьыным 
ычIыпIэкIэ Гощэунае ревком тхьаматэм еупчIыгъ.
- Къэзэныкъуае Iаджи къыдэхъухьагъ, тара ащыщэу?
- Сэ сыдым фэсшIэн, къапIомэ сшIэн.
- Олахьэ сымышIэрэ. СшIэрэп ныIа къыосIощтри.
- Мо бзылъфыгъэ купыр зыгъэнэшхъэйрэр ары къытэпIощтыр,- Гощэунае ымакъэ бзылъфыгъэмэ зэхахэу, 
къамыщ уплIэнкIагъэмкIэ Iапэ афишIыгъ.
Ардэдэм бзылъфыгъэ купмэ IэпыIэгъу зэрагъотыгъэр 
къагурыIогъэн фае, бырсыр макъэр къахэтэджагъ, IэутIэ 
ашIызэ къыхэкуукIых:
- Икъун къытэшъушIагъэр!
- Фыжьхэр къакIохэшъ, тилIхэр аукIых!
- Плъыжьхэр фыжьмэ анахьышIуха?! Муары, лажьэ 
зимыIэ лIы куп джыри чылэм щагъэтIысыгъ!
- Нэкъарэм сыревком еIошъ, зыфаер чылэм дешIыхьэ.
- ЛIы къыдинэжьыгъэп.
Бзылъфыгъэ губжыгъэхэр, замышIэжьхэу, къылъыкIуатэхэ зэхъум, Нэкъарэр зэтхъокIи, ренэу зэришI хабзэу, сэшхор къырихынэу ежьагъ шъхьакIэ, къихыгъо рамыгъафэу 

--- Page 548 ---

къыжэхэбэнагъэх. Игъусэгъэ пэIо хъокIыгъэми Гощэунае 
ишыныбэ чIэгъ зычIидзи, адырабгъу зишIыгъ, мэкуо:
- Сэ лажьэ сиIэп, Нэкъарэр ары зэкIэ зилажьэр!
Шым лъэкъуитIукIэ зыригъэпхъуатэу бзылъфыгъэхэр 
ыгъэIэсэнхэу Гощэунае якуощтыгъэ шъхьакIэ, зэхахыщтыгъэп, амал афигъотыщтыгъэп. Ревком тхьаматэр раутыгъэу, ышъхьац рачэу, енэпэшъуаохэу, еужъунтхыхэу, 
лъакъокIэ кIоцIыохэу зелъэгъум, кIэрахъор къырихи, 
зэлъыпытэу щэ дэоягъ. КIэрэхъо омакъэр зызэхахыр 
ары ныIэп бзылъфыгъэмэ зыкъызашIэжьыгъэр. Нэкъарэ 
зыIолъэкIыхьажьы, игъусэгъэ пэIо хъокIыгъэр ыпашъхьэ 
илъэдагъэшъ, Iапэ фешIы.
- Фыжьмэ ягъус мыр! КъыосIогъагъэба укъызэрэчIэщыщтыр?
- Ори ащ унахьышIоп! - къекуох бзылъфыгъэхэр.
- ЛIыукIмэ уахэтыгъ!
- Сэри?! Сэ лажьэ сиIэп! Нэкъэрэ ревкомым иIу згъэцэкIагъэр!..
- Аслъан! - Гощэунае икIэрахъо кIэрэхъулъэм рилъхьажьзэ, унашъо фешIы: - Iашэр агошъухи, тIури жъугъэтIысы! Чылэм щагъэтIысыгъэхэри къяжъугъэтIупщыжь. 
Хэт щыщми, орэныбджэгъу фаеми, революцием пэшIуекIорэм, ащ иягъэ езгъэкIырэм фэдгъэгъущтэп! Революцием зилI хэкIодэгъэ шъузабэу къэнагъэмэ тафэтхьаусхэ, 
тигухэлъ зигухэлъэу шэсын зылъэкIыщтыр тишыу сатырмэ 
къахэуцонэу етэIо! Шъугу шъумыгъэкIоды, Лениныр, 
большевикхэр шъуипащэхэу гукIодыгъо щыIэп. ЗыкъэшъуIэт, лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэм шъхьафитыныгъэ 
къыфэзыхьыгъэ социалистическэ революциер ыпэкIэ 
лъыжъугъэкIуат!
- Тхьэ къысауи, мыр сикIалэба!..- щытмэ шъхьэр къаригъэпхъуатэу бзылъфыгъэ куо макъэ къэIугъ, Гощэунае 
игущыIэ зэпыригъэгъэугъ.- Силъфыгъэ цIыкIу гущ, Аслъан 
ары! А сикIал! А нынэ!..
Аслъан плъэмэ, зыIэ щэигъэу къэчъэрэ бзылъфыгъэр 
зэгорэм, бэшIагъэу ылъэгъугъагъэ фэдэу къыщыхъугъ. 
Адэ сыда, ащыгъум, ышъхьацхэр зыкIэтхъуагъэхэр? Мыр 
сыдэущтэу сянэ хъуна, сянэ нахь бзылъфыгъэ ныбжьыкIагъ, 
нэкIу зэлъагъи иIагъэп. Нахь лъэпэлъэгагъ, къыIугушIо 
зыхъукIэ, дунаир нахь къызэлъигъэнэфыщтыгъ. Сян мыр!.. 
Мары ынапцэхэри, ынатIи, ынитIуи, ыIэ щэикIи!..
- Тян! - Аслъани чIыпIэм зырипхъоти, ным пэгъочъыгъ.

--- Page 549 ---

- Ппшъэ моу сегъэплъ! - нэбгыритIум зызэрадз уж ным 
къыIуи, къом ыпшъэ дэбэнагъ, джыри кууагъэ: - Мары, 
ыпшъэ ныдэлъфыр телъ! А сикIал, а нынэ, мыщ фэдизым, 
хэт мыгъом усшIуитыгъуи, тыдэ мыгъом ухэтыгъ? А Бэчыр 
хьаджрэтэу зыфапIорэр армэ, псаумэ янэ ибыдзэщэу 
Iуфагъэр Алахьэм хьэрам фешI, щымыIэжьмэ, Алахь 
зизакъом джыхьнэм машIом хегъаф!..
-Тян, ар умыIо, Бэчыр лажьэ иIэп!.. Бэчыр ары мыхъугъэмэ... Узэбгын цIыфэп Бэчыр! - Аслъан янэ еушъыи, 
къыIо шIоигъор къыфэIошъурэп.
- Ары, сикIал, ары. Аущтэу оIомэ, о нахь пшIэн...- ным 
ыкъо ынэмэ акIэплъэ, ынэкIушъхьэмэ Iэ ащефэ: - СикIэлэ 
закъу, о закъо гущэр ары,- шъхьэр егъэсысы, ынэпсхэр 
къечъэхы,- мы дунай зэжъу гущэм къысфытенэжьыгъэр!..
- Сыда, тян?.. Тяти, сшынахьыжъи тэ щыIэха?..
- Е-о-ой-гущ, сикIал, уяти, пшынахьыжъи, уауж къыкIэлъыкIогъэ пшынахьыкIэ цIыкIуи, мыгъатхэ дащхи, лажьэ 
зимыIэу аукIыгъэ лIымэ ахэфагъэх...
Къэзэныкъое ревком пчъэIупэм дэжь бзылъфыгъэхэр 
Гощэунайдхэмэ къазэрэщыпэгъокIыгъагъэхэмрэ джы 
къызэрагъэкIотэ жьыгъэхэмрэ бэ азыфагу дэлъыгъэр. Ар 
зэкIэми анахь гушIуагъо къэзышIыщтыгъэр Аслъан янэрэ 
къыздэхъухьэгъэ чылэмрэ къызэригъотыжьыгъэхэр ары. 
Яти, ышхэри, чылэм инэмыкIылIхэри зэрэщымыIэжьхэр 
гукъэуагъэми, ошIэ-дэмышIэ гушIуагъор тхьамыкIагъом 
ыпшъэ хъугъэ. Зыгу фыжьхэмкIэ гъэзэгъэгъэ ревком 
IофышIэхэм революционнэ хабзэм къызэриIоу пшъэдэкIыжь 
зэрарагъэхьыгъэр ащ къыхэхьажьыгъэти, шыу гъэкIуатэм 
гъунэ иIэжьыгъэп. Аслъан Iуашъхьэ нэс шъэожъыехэри 
къадэчъагъэх.
Сыхьат зытIущэу Къэзэныкъуае зэрэдэтыгъэхэм игушIуагъо Гощэунае ынэгу кIэкIыщтыгъэп. Пшызэ къызэпырыкIыжьхи, Екатеринодар нэсыфэхэкIэ, узэгупшысэщтыр 
макIа, сыдрэ гупшысэгъукIи непэ къяхъулIагъэм къытырегъэзэжьы.  ЩыIэныгъэр гушIогъо-гукIэе закъокIэ зэхэтэп, 
ащ узэмыжэгъэ Iаджи къыхэхьэ. Шъхьэ дыуимыIэу удэпсэумэ, Нэкъарэ ревкомым къехъулIагъэр къыохъулIэщт. 
Напэр къэухъумэгъуай, ау унапэ зэрэтепхыжьыщтри 
зыуи арэп. Сыда адэ, пIопэн хъумэ, Нэкъарэ фэмыгъотыщтыгъэр? ЕгъашIэм, илъэс тIокIитIоу къыгъэшIагъэм, 
тхыр ыуфэу, мылъку зиIэм шъхьащэ фишIэу къыхьыгъ. 

--- Page 550 ---

Хьэм къупшъхьэ фадзмэ зэрэгушIоу, нэплъэгъушIу къезыхрэм IугушIоу шэхъо-цуахъоу хэтыгъ. ЫIупшIэ тхъу 
зыIуацIэлым, лыегъэ жибгъукIэ гущыIэу ригъэжьагъ, 
Iашэу голъым имылъэу ыгъэлъэтагъ. Сыд аIорэр, зыпэ 
дэгъэзыягъэу гъогум рыкIорэр мэлъэпао. Ежь-ежьырэу 
Нэкъарэ лъэ пэуагъа?  Уипыий,  уишIуи умышIэжьэу Iуашъхьэм удэкIуа екIэ ины узэрэмыхъущтыр къыгурыIуагъэп, 
егъашIэм зэхъуапсэщтыгъэмэ шъэф Iушъэшъэ гъашIокIэ 
къызауцухьэм, зыдаригъэхьыхыгъ. Революциер лъыкIэ 
къыдахы нахь, гъэбылъыгъэкIэ ащэрэп. Еплъ джы хъугъэм, 
революцием зыкъыригъэIэти, гум икъэбзагъэ пыигъэ-хьилагъэкIэ зехъожьым еплъыгъэп, джа революцие дэдэм 
фигъэгъугъэп.
Непэ ышIагъэмкIэ Гощэунае кIэгъожьрэп, Нэкъарэ 
изакъоп, ар хэти щэрэщ, ифэшъуаш. Щэм шIуи, бзаджи 
иIэп шъхьакIэ, лъэныкъо пэкIитIоу зыIэкIэкIрэм зэхэдз иI. 
Ар къызгурымыIорэр шэсыгъэкIэ, анахь онэш дэгъур 
ишми, къикIын щыIэп.
Урам бырсыр макъэу чыжьэкIэ къэIугъэм Гощэунае 
игупшысэмэ къахищыгъ. Урам къэгъэзэгъум цIыфыр Iуиз, 
уIэшыгъэ шыухэмкIэ зэпыгъэIыкIыгъ. Ежьыри къызэуцум, 
ыуж ит шыухэри къэуцунхэ фаеу хъугъэ.
- Сыд къэхъугъэр? - Гощэунае щыт цIыфмэ яупчIыгъ.
- Корниловыр къыращэкIы...
- Корниловыр аукIыгъэу, сыдэущтэу къыращэкIыщта? - къыраIуагъэр къыгурымыIоу Гощэунае яупчIы жьыгъ, 
гуми чъыIэ-чъыIэу шIошъмыхъуныгъэ горэ къихьагъ: - Как 
это понять?
- Очень просто, мадам-комиссар,- урыс лIыжъым 
ипаIо зыщих фэдэу ышIи, шъхьащэ къыфишIыгъ,- оказывается в наше время все можно: убьют, закопают, выкопают. 
Даже на посрамление провезут по улицам города. Тьфу, 
антихристы! Бог покорает вашего главкома Сорокина и 
еже большевиков...- лIыжъыр гъумтIымзэ, IукIыжьыгъ.
- Ар хъунэп шъыу,- зыфихьыщтыр ымышIэу зэхихыгъэр Гощэунае шIогъэшIэгъон.
- Корниловым ихьадэ нахь Iоф щыIэжьба джы? - Вери 
къыIуагъ, Аслъани къыдыригъэштагъ.
Апэ шыуитIур къэлъэгъуагъ, етIанэ Корниловым ихьадэ 
зэрылъ кур. Ащ ыужи шыу заулэ ит. Гъогубгъумэ аIутэкъогъэ цIыфхэр маплъэх, зым къащ къехьы, адырэм IэутIэ 
ешIы, зи къэзымыIоу IукIыжьхэри макIэп. Апэ ит шыуитIум 
яджэмакъэ къэIу:
- Граждане, вот он, Корнилов, враг трудового, революционного народа. Глядите, как срамно закончил он 
свою жизнь!..
- Вин хотив з офицэрскымы полкамы въихать у Екатеринодар на билом кони, а вьихал на брычке!..- шыукъамыщ уплIэнкIагъэр ыгъэсысмэ, иш кIэбгъулъзэ, адырэ 
къэзэкъ шыури мэкуо.
- Это, граждане революционного города Екатеринодара, участь всех врагов революции! Позор и срам врагам 
трудового народа!
Корниловым ихьадэ зэрылъ кур, джабгъур зыдиIыгъэу, 
зыблэкIым, тIэкIу тыригъашIи, сэмэгу урамым шыухэр 
Гощэунае тырищагъэх. Быракъ плъыжьым ыуж ит шыу 
щырыщмэ икIыхьэкIэ хьэблэ псаур зэпаIыгъ, къэлэ мыжъом 
шы лъэмакъэр зэпегъаджэ, щыгъын зэщымыщкIэ фэпэгъэ 
дзэкIолIмэ ашъхьэ гъэкIыгъэ, яшхэр джэгун фалIэх...
Джыдэдэм хьадэкъещэкIэу ылъэгъугъэм риIолIэщтыр 
Гощэунае ышIэрэп. Сыд ар зилIэужыгъор? Дэгъуа, дэя? 
Деникиным идзэ Пшызэ шъолъыр къызщихьэгъэ мафэу 
революцием иIоф зыщыкъиным ар къекIуа, къемыкIуа? 
Сорокиным  изакъоу ар ышIагъэпщтын. СшIэрэп... Ардэдэм 
къыздизыгъэри ымышIэу Къэзэныкъое ревкомым итхьамэтагъэу зисэшхо зыфэмыхьыщтыгъэ Нэкъарэр джыри 
ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Сорокинымрэ Нэкъарэрэ ыгу 
къызкIызэдэкIыгъэр ымышIэу Гощэунаий зиумысыжьыгъ...
Ечэнд ужмэ адэжь Корниловым ихьадэ къупшъхьэхэр 
къэлэ кIыбым щыт былым укIыпIэм щагъэстыгъ. Хьэдэ 
стафэр учъыIыжьыгъо имыфэу топым рагъэкIуи, Деникиныр къыздикIырэ лъэныкъомкIэ зэрагъэогъэ къэбарыр 
омакъэм дакIоу ардэдэм Екатеринодар къэсыгъ. Ар зыгу 
еIуи, емыIуи къалэм къыдэкIыгъ. Ау, уфай-уфэмыеми, 
хэпшIыхьажьын щымыIэу Корниловым иIоф джаущтэу 
щытхъунчъэкIэ ухыгъэ хъугъэ.

--- Page 551 ---

ЯЩЭКIЭНЭРЭ  БГЪУРЭШЪХЬ

--- Page 552 ---

Пчэдыжьым Шэуджэн Мосэ къэбаритIу зыдиIыгъэу 
хьакIэщ унэм къилъэдэжьыгъ. Зыр къэбар гушIогъуагъ, 
адрэр къэбар дэигъ. Мосэ игушIуагъо зыфэдэр ыIыгъ 
гъэзетымкIэ Гощэунае къышIагъ, лIыми зэригъэжагъэп, 
быракъым фэдэу зышъхьариIэтыкIзэ, къыгъэлъэгъуагъ:
- Мары, Гощэунай, тигухэлъ къыддэхъугъ, адыгэмэ 
яапэрэ гъэзетэу "Кубань плъыжь" зыфиIорэр къыдэкIыгъ! 
Джыри мыщ ыуж, Деникиныр зызэхэткъутэрэм, адыгэмэ 
афэгъэхьыгъэ гушIогъо Iаджи къыкIэлъыкIощт. НепэкIэ 
тлъэпкъ тызэрэдэгущыIэщт гъэзет тиIэ хъугъэ.
Мосэ къыIорэмэ Гощэунае ядэIущтыгъэми, гъэзетэу 
къызэпиплъыхьэрэм  ыгуи,  ыпси пэIулъыгъ. Пшъэшъэжъые зэ хьэблэ медрысэм арап хьарыфхэр зэрэщишIагъэм 
иш IуагъэкIэ гъэзетым ыцIэ,  итым къеджэ, КъурIаныр зэрытхы гъэ хьарыфхэр арми гъэзетыр къызэрэдагъэкIыгъэр, 
умакъэкIэ, КъурIаным фэмыдэу, къикIрэр къыбгурыIоу, 
итым укъеджэн олъэкIы. Арап тхэкIэ-еджакIэр зэкIэмэ 
амышIэрэр къырагъэджэн, адыгэ макъэкIэ едэIунхэ, едэIугъо фимыфагъэм фаIотэжьын, зыпари умышIэхэн нахьи, 
нэмыкIым зэхихыгъэу къыIотэжьрэм, херэгъа хъу, херэгъэкI 
фаеми, дунаим щыхъурэм, щышIэрэм ухэзыщтэп. Икъун 
тарихъ баеу, ау мытхыгъэу адыгэхэр дунаим зэрэтетыгъэхэр! Япшысэхэр IорыIуатэхэу хэти ыгу къызэрэкIыжьых, 
яорэдхэр армэ, пщыналъэм зэрилъ къодыеу, цIыфмэ агу 
зэрэдэлъэу, зыми темытхагъэхэу, щымыушъхьафыгъэх, 
яшэн хэбзэ-зекIуакIи, язэхэтыкIи, ялIыгъэу, ягушIуагъоу, 
ягукIаеу лIэшIэгъу къин пчъагъэм щыпхырахыгъэхэр мэкъэнчъэ гукъэкIыжьых нахь, къэлэмыпэм  къыпигъэзэу 
тхылъыпIэ тхьапэм зыми щигъэунэфы гъэп. Ары пакIошъ, 
ясабыйхэр къызщыхъурэ мафэр мэрчэпкIэ мыушъхьафыгъэу, лэжьыгъэр зыщыбэгъогъэ гъэмафэкIэ, ошъушхор 
къызщехыгъэ мафэкIэ, къэб кIэчыжьыгъо лъэхъанкIэ, осыр 
зыщтемылъыгъэ кIымэфэ мазэкIэ, гъэтхэ гъуй-сыйкIэ, 
шъорэкIым зызщипхъотэгъэгъэ уахътэкIэ, темыфэ-тефашъоу къашIэжьы ныIэп. Адэ сыдэу пшIын, Гощэунае гукIэ 
еIо, емыджагъэри мэлакIэ лIэри зэфэдэ. Ау етIани ныбэм 
илажьэ IотэжьыгъошIу цIыфмэ зыфаIорэми шъыпкъэ хэлъ. 
Зэеджэгъу закъоп гъэсэныгъэр лъэпкъым къызыхэхьащтыр. Зы нэбгырэ-нэбгыритIукIи, тэрэз Мосэ ыIорэр, ар 

--- Page 553 ---

зэшIохыгъэ хъущтэп. Мы гъэзет цIыкIур мафэ адыгэмэ 
афэхъу, адэ ары, Мос, шъыпкъэ, ащи нэмыкI гушIогъо 
Iаджи къыкIэлъыкIощт, ащи, ощ фэдэу, сэри сицыхьэ телъ.
- СыпфэгушIо, Мос,- Гощэунае, сыдигъуи зэрихабзэу, 
нэшIукIэ лIым еплъыгъ,- уиапэрэ гухэлъ къыбдэхъугъ.
- Ухэукъо, Гощэунай,- Моси шъузым IугушIуагъ.
- Сыда?
- Мыр сиящэнэрэ гушIуагъу.
- Ящэнэрэм сыщыгъуаз шъхьакIэ, адрэхэр? - Гощэунае къыIуи, ардэдэм къыIуагъэмкIэ кIэгъожьэу гуIэзэ 
къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, Мос, тIум язэу 
зыфапIорэр сэшIэ, пачъыхьэр тырадзи, Совет хабзэр 
къызэрэдахыгъэр ары.
- Тэрэз. Ау ар апэрэ гушIуагъоп, Гощэунай,- нэгушIо 
тхьагъэпцIыгъэкIэ Мосэ джыри шъузым Iуплъагъ.
- СшIэрэп, Мос. Ащ нахь гушIуагъо тэркIэ сыд щыIэн?
- ЩыI, Гощэунай, щыI. Сыушъэфынэп, шъхьэихыгъэу 
къыосIон. Апэрэ гушIуагъор шъхьагъусэ укъызыщысфэхъугъэ мафэр ары, Гощэунай. Ары, ары, Гощэунай, ащ 
урыукIытэнэу, зыгорэм ебгъэпшэнэу щытэп. Сэ зэрэслъытэу ар ори олъытэмэ, лъэшэу сигопэщт. Аущтэу умылъытэмэ, сэ къызэрэсщыхъурэм къемыхъущтмэ, пшIошъ 
гъэхъу, зыкIи, нибжьи ащ къыщыкIэщтэп.
- Аущтэу оIомэ, сэ тэ сыкIожьын, уиIо сэри сиIо,- 
Гощэунае зэхихыгъэр игопагъэми, сэмэркъэушъо зыригъэшIэу щхыгъэ, етIанэ нахь зиIажэу, зыпэ ашIыгъэр шIоукIытагъоу къыпигъэхъожьыгъ: - ТитIо тигушIогъо цIыкIу 
революцием зэрэпебгъэпшэшъугъэр сшIэрэп, Мос.
- Тэ тыхэмылэжьагъэми, Гощэунай, революциер 
зэрэхъущтыгъэм, пачъыхьэр зэрэтырадзыщтыгъэм, хабзэр большевикмэ къызэрэдахыщтыгъэм уицыхьэ тегъэлъ. 
Лениным зэриIуагъэу, ащ нахь фэмылъэкIыжьынэу дунаир 
чIыпIэ итыгъ. Ау титIо къогъанэ тимыIэу, тыкъыхэмыщми, 
зыдэтшIэжьэу цIыф жъугъэр зыхэлэжьэгъэ революцием тызэрэхэлэжьагъэм, джы ар къызэрэтыухъумэрэм 
рыгушху, Гощэунай. АдрэмкIэ, цIыф насыпым паешъ 
революциер къызкIежьэрэр, ари насып лъапсэ титIо зэрэтфэхъугъэмкIэ сэгушIо, шъхьэгъусэ ныбджэгъоу укъызгомытыгъэмэ, укъыскIэмытыгъэмэ, джащ фэдэу гукIи, псэкIи 
сыкъыпфыщымытыгъэмэ, титIо ащ фэдиз тфэмышIэныгъэкIи мэхъу. Ау мы гъэзет цIыкIоу адыгэ макъэкIэ апэрэу 
дунаим къытехъуагъэмкIэ, адыгэ гупшысэр, адыгэ дунэе 

--- Page 554 ---

тетыкIэр зынапэ, зинамыс хъущтымкIэ сэрэп узфэгушIон 
фаер, укъызэрэсфэгушIоу, ори зыфэгушIожь, зэкIэми 
апэу тыкъызхэкIыгъэ адыгэ лъэпкъым фэгушIу, Серго 
Орджоникидзе зэриIуагъэу, тлъэпкъ ыцIэкIэ большевик 
революциеу тигушIуагъо къытфэзыхьыгъэм тхьауегъэпсэу 
етэгъаIу. СфэлъэкIыгъэмэ, сыбгъэ дэIэкIэгъэ гуфэбэныгъэр 
къисIотыкIэу адыгэ мэкъэ дышъэпскIэ мо пчэдыжь уашъом 
истхэнти, зэкIэми дунаим щызэлъязгъэлъэгъущтыгъэ!
- А-ей, Алахьэм жэмафэ урегъэгущыIыкI, Мос, сыдэу 
дэгъоу къэпIуагъ! - Гощэунаий лIым дыримыгъэштэн 
ылъэкIыгъэп.
Апэрэ адыгэ гъэзет цIыкIум къыздихьыгъэ гушIуагъом 
ыпкъ къикIэу Гощэунае Мосэ егъэшхэфэ къэбарыкIэмэ 
атегущыIагъэх. УзтегущыIэ хъунэу Екатеринодари къэбар 
макIэп дэлъыгъэр. Пшызэ шъолъырым шIукIи, екIи хъугъэ-шIагъэу къихъухьэрэр мэкIагъэп. Сыд фэдэ къэбар 
тегущыIагъэхэми, щымыгъупшэу, телефоныр къытеомэ 
къыхьыщтыр ымышIэу, ятIонэрэ къэбар дэир Мосэ зыдиIыгъыгъ. Деникиныр зэо шъхьэихыгъэкIэ Екатеринодар 
къызэрекIурэр, ащ революцием идзэ уIэшыгъэ къэзэкъи, 
иногородни, адыги зэрахэтэу пхъашэу зэрэпэуцужьрэр 
Гощэунае ешIэ шъхьакIэ, Кубань иреволюционнэ дзэпэщэ 
Сорокиным гъэшIэгъонэу зешIы, ыIорэмрэ ышIэрэмрэ 
зэтехьэрэп.  Лъапсэ  зимыIэ унэшъо зэфэшъхьафэу 
ышIы рэм яягъэкIэ дзэм ыкIуачIэ нахь макIэ мэхъу, зэмыдэIужьыныгъэр къябэкIы. Деникинми ар къызфигъэфедэзэ, 
ДонкIэ къикIэу Пшызэ итемыр лъэныкъо зэлъиIыгъэу, Корниловым игъогу къырэкIо. Тыгъоснахьып ныIэп Шэуджэн 
Мосэ Тихорецкэ зэопIэ лъэныкъомкIэ къыIукIи, Iоф иIэу 
Екатеринодар къызыкIуагъэр. Чылэмэ къарыкIхэу мафэ 
къэс адыгэ шыухэу Екатеринодар къыщызэрэугъоирэмэ 
къалъыкIуагъ. Джыдэдэм епщажьэхэмэ заом Iупщэн 
плъэкIынхэу ахэри хьазырыпсхэу къэлэ гъунэм, Дубинкэм 
пэмычыжьэ уцупIэм щытых, шыу шъиплIым къехъу.
ЗаомкIэ чэщ-зымафэр макIэп. Джа уахътэм къыкIоцI 
бэ къыщыхъун ылъэкIыщт. Адырэ дзэмэ афэдэу Прусс 
иадыгэ шыудзи Мосэ ицыхьэ телъ шъхьакIэ, Сорокиным 
ыпкъ къикIыкIэ зэгурымыIожьыныгъабэу зэуапIэм Iулъы 
дзэмэ къахафэрэм ежь ышъхьэкIэ щыгъуаз. Пчэдыжь 
типографием щызэхихыгъэр шъыпкъэмэ, Тихорецкэ 
дэжь Деникиным зэуапIэм къыщыпхыритхъугъ, темыркъокIы пIэр зэлъиIыгъэу Екатеринодар къекIу. Къушъхьэм 

--- Page 555 ---

чIэхьажьыгъэгъэ Филимоновымрэ Покровскэмрэ Мыекъуа пэ къекIух. Джа къэбарэу зэхихыгъэмэ яшъыпкъапI 
Мосэ телефонкIэ зажэрэр.
А къэбархэр Гощэунае къынэсыгъэхэп. Iофыр зэуапIэм 
зэрэщыхьылъэр ымышIэу щытэп, ау Моси зэришIэрэм 
фэдэу, дзэр къызэрэзэкIакIорэр, къалэм Деникиныр къызэрекIурэм Гощэунаий щыгъуазэп. Корниловри (а лъэхъаным Деникиныр Корниловым идзэ штаб иIэшъхьэтетыгъ) 
блэгъэ дэдэу ИнэмкIэ Екатеринодар къекIугъагъэба, идзэ 
щыщхэри шъошI заводым дэжькIэ Пшызэ къызэпырыкIхи, 
къалэм къыдэхьэгъагъэх, кIэухэу афэхъугъэр нэмыкI 
шъыпкъ нахь. Джащ фэдэ гугъэкIэ Гощэунае щыIэзэ, 
Деникиным икъэкIуакIэ фэгъэхьыгъэу анахь къэбар гомыIу 
зэхихыгъэми ышIошъ хъущтыгъэп, Корниловыр щысэу 
хэти фегъэлъагъо.
Джыдэдэм Гощэунае зыгъэгумэкIыщтыгъэр Мосэ 
ыушъэфырэ гумэкIыр арэп. ИхьакIэщ унэ цIыкIу гъэзетым 
къырихьэгъэ гушIуагъом дакIоу, джа тхылъыпIэ хэутыгъэр 
адыгэ чылэмэ зэраIэкIагъэхьащт шIыкIэр ары.
- Сыдэущтэу гъэзетыр чылэмэ аIэкIэбгъэхьащт пIуи? 
- Мосэ ыгъэшIагъорэм фэдэу ишъуз еупчIыжьи, етIанэ 
ашIэгъэхэ Iофым зэрэкIэгушIужьрэр къыхэщэу къыпигъэхъожьыгъ.- АщкIи Iоф тшIагъэ, Гощэунай. Бжъэдыгъуи, 
Шапсыгъи, КIэмгуий шыухэр тIофтагъэх. Сыда къалэмрэ 
Бжъэдыгъурэ азыфагу илъыр: Пшызэ узэрэзэпырыкI, 
шап сыгъэхэми анагъэсыгъахэкIэ сенэгуе. КIэмгуехэр нахь 
чыжьэх. Ахэми щэджэгъоуж нэс аIэкIагъэхьащт.
- ЗэкIэми ахэзхэрэр Шъхьащэфыжь гущэхэр арых...- 
Адыгэ чылагъохэу Лэбэ ныбэ дэсхэм зэрахэдзыгъэр 
игукъаоу, япшъэшъэжъыитIу Мариерэ Тэмарэрэ чылэм 
къызэрэдэнагъэр, якъэбар зэрамышIэрэр къыдыригъэубытэу къыIуи, лIым ыгу ащкIэ зэрэхэуIэрэм рыукIытэжьэу, 
псынкIэу нэмыкI гущыIэм техьагъ.- Гъэзетхэр чылэ ревкоммэ аратынэу къычIэкIын...
- Ары гъэзетмэ унашъоу апылъыр,- Мосэ къыIуи, 
Шъхьащэфыжьым фэгъэхьыгъэ гущыIэр зышъхьаригъэкIыгъ,- гъэзетыр заIэкIахьэрэм, къеджэхэу яадыгэ макъэ 
зызэхахыжькIэ, Iаджри гушIощтых,- Мосэ джыри телефон 
мэкъэнчъэм фыремыплъэ кIын ылъэкIыгъэп, ащ гу зылъитагъэр тIэкIу шIагъэти, Гощэунае къеупчIыгъ:
- Зыгорэм уегъэгумэкIа, Мос?
- Хьау. Сыда?

--- Page 556 ---

- Телефоным уежэу къысшIошIышъ ары.
Шэуджэн Мосэ ушъхьагъу гъотыгъо имыфэзэ, зэлъыпытэу телефоныр къытеуагъ. Телефоным къыхьрэ къэбарым Мосэ ышъо къызэригъэокIэу Гощэунае къышIошIыгъ, 
ау лIым ишъырытыгъэ-гупсэф дэIуакIэ узэгуцэфэн гумэкIыгъо къыхэщыщтыгъэп, гузэжъогъуи ынэгу кIэлъыгъэп.
- Сыд, Мос?
- Iоф дэгъу  щыIэп,  Гощэунай,- Мосэ къыIуи, умыгумэкI ыIорэм  фэдэу шъузым къеплъыгъ,- Деникиным 
Лэба пэ ыштагъэу къалэм къекIу. Сэ елбэтэу Дубинкэм 
сынэмысы хъущтэп, шыудзэр пэIутщэщт.
- Зэ, Мос,- гузэжъогъу ифэгъэ шъузмэ зэрашIы хабзэу Гощэунае унэм щыIэтхъо-лъатхъоу ригъэжьагъ, апэм 
пхъонтэжъыем дэлъ кIэрахъор къыдихыгъ, шъо къэптаныр 
къыштагъ,- сэри сыкъыбдэкIощт!
- ЩыпшIэн щыIэп, Гощэунай.
- Хьау, Мос! Революцием иIоф зыщынагъокIэ, уздакIорэм сыкъэкIощт! - Гощэунае кIом дыхэтэу шъо къэптаныр зыщилъэзэ, Мосэ риIуагъ.
МэзищкIэ узэкIэIэбэжьмэ Корниловым иофицерыдзэ 
Екатеринодар къызэрэрищэлIэгъэгъэ гъогу шъыпкъэм 
Деникинри къырэкIо. Фыжьмэ джы ядзэпащэ хъугъэ 
Деникиныр дэгъоу гъогум щыгъуаз, Корниловым идзэ 
иштаб иIэшхьэтетыгъэм а лъагъом чэщ мычъые Iаджи 
тыригъэкIодагъ, тыгъуасэ мыхъугъэр непэ ыгъэтэрэзыжь зэ, Дон къикIхи, къапэкIафэрэр тырагъэстыкIзэ, сэмэгумкIэ 
Тихорецкэ къыгъанэзэ, адыгэ чIыр щыпхыритхъугъагъ, ау 
ягухэлъ хьаулые Екатеринодар дэжь щыхъугъ, ядзэпащэщтыгъэ къалмыкъ нэгу генералри Елизаветинскэ станицэ 
чылэгъунэм топыщэм щыIуихыгъ.
Корниловым ихьадашъхьэ апэ дэдэ шъхьэщыхьэгъагъэр Деникиныр ары. Илъэс тIокIитIурэ хырэм ихьэгъэ 
генерал жэкIэф Iужъу зэхэлъыр лъэгъонджэмышъхьэкIэ 
жэхэсэу Iэпэ фыжь шъабэхэмкIэ дзэпэщэ укIыгъэм ынэ 
дыигъэхэу джыри жъалымыгъэр зычIэмыкIодыкIыгъэхэр 
ыгъэплIэжьыгъагъэх, аужрэ къащыр къыщихьыжьыгъагъ, 
къышъхьэщылъэдэгъэ генерал Марковри, Эрдели къемыупчIыгъэхэми, зэхаригъэхэу къеIо:
- Уигухэлъ укIэхьагъэп, Лавр Георгиевич... Сэ ащ укIэзгъэхьанэу гущыIэ къыосэты, къызэрэпIожьыгъэу дзэми 
пэщэныгъэ дэсэштэ,- шъхьапцIэу щыт генералхэр зэрэзэфычIэплъыгъэхэм гу лъитагъэми, къызхигъэщыгъэп,- зы 
большевик нэмыIэми Россие чIым итэу сиIашэ згъэIылъынэп!.. Зыгъэрэхьат, Лавр Георгиевич, лIыгу уиIэу дунаим 
укъытехъуагъ, лIыгъэ пхэлъэу дунаим уехыжьыгъ...
ЛIыжъ сымэджэ цIыкIу пIонэу, жьы зымыгъотэу, 
зэшIуитхьалыкIэу, джэдыгум ыкIыIу чыхIан фабэр къызэубгъокIыгъэу, кукIэм пысэу мыгъэтхапэ филлиповцэмэ 
адыгэчIым щыпхырафыгъагъэ Деникиныр ары пIонэу нибжьи пшIэжьынэп. Пкъы зэхэт Iужъур нахь Iэтыгъэ, шъхьэри 
зандэ, дышъэ тэмэтелъхэри жэкIэф нэгум дештэ, жьымыгъот узри имыIэжь фэдэу бгъэри рэхьат. УзэрэIоплъэу 
иIоф къызэрикIрэр къыуиIуатэу нэхэе-нэгушIу. Мазэм 
къехъугъэшъ, Дон къызэпырыкIыгъэу Пшызэ шъолъыр 
фыжьыдзэр къызырищагъэр, пэуцужьрэ шIагъо щымыIэу 
станицэхэр ештэх, мэшIоку гъогухэр зэлъеубытых. Мыгъатхэ афэмыштэгъагъэ Екатеринодар зэриштэщтым, 
фыжьмэ якъэлэ шъхьаIэ зэришIыщтым, Пшызэ шъолъыр 
зыщигъэхьазырынышъ, зыщигъэпытэнышъ, Москва 
зэрекIущтым нахь гухэлъ иIэп. Ар къызикIыщтыр Тихорецкэ 
дэжь къыщыпэуцугъэ плъыжьмэ ядзэ иIоф зишIэкIэ ары. 
Джащыгъум Екатеринодар гъогур Iухыгъэу мэхъу.
Маим ыкIэхэм адэжь. Мыщ фэдэ лъэхъаным Пшызэ 
шъолъыр дунаир щыдах. Уцыр кIыры, уашъор лъагэ, 
чъыгмэ  къэгъагъыр зыпатэкъугъэу тхьэпэ шхъонтIэ шъабэкIэ дунаим щэIушъашъэх. ХэтэрыкIмэ яжъобгыпI, гъэтхэ 
мэфэ фабэхэм чIыгур къагъэущыгъэу цIыфым къетэ, хэтрэ 
мэкъумэщышIи игугъэпIэ мэщри шхъонтIэрымэкIэ мэуалъэ. 
Зэо мыухыжьэу къэтэджыгъэм мэкъумэщышIэр зэрэфаеу 
чIым римыгъэшIушIагъэми, ишIушIэгъэ тIэкIуи кIодыгъэп. 
Дунэе рэхьат дахэр топыщэмэ зэбгырауты, цIыфылъымэр  жьыбгъэ  фэбэ  макIэм зэрехьэ, чыжьэкIэ, ады кIэ 
Тихорецкэ чылэгъунэмкIэ, мэшIоку гъогу сэмэгубгъумкIэ пчыпыджын цIыф зэпэгъокI куо макъэхэр къыщэIух, 
ясэшхохэри къихыгъэхэу фыжь шыухэри зэрэфых.
Сыд гугъапIа, Деникиным егъэшIагъо, мы большевикмэ яIэр? Ежьмэ афэдэ лъэпцIэ куп зэхаугъоягъэшъ, 
Iашэ ямыIэу, чIыгур шъоттыщт, заводхэр, фабрикэхэр 
шъодгъэгъэIорышIэщт аIозэ, гугъэкIэ агъэбанэх, агъэзаох. ИлъэситIум ежьагъэшъ, агъапцIэхэу зэращэх. Тхьэ 
зимыIэм къэрар иIэщтэп, къэрарынчъэр тхьэнчъэщт. ЯIоф 
къызэримыкIыщтыр ашIэзэ, лъыр агъачъэ, чIыр ахъункIэ, 
быракъ плъыжьыр оIэткIэ, гум шIоигъор къыбдэхъуна!.. 

--- Page 557 ---

Большевикмэ агъапцIэхэрэр мэкъумэщышIэхэр ары. 
ЯмыечIым рагъэпэмхэзэ, замышIэжьэу делэ дэдэ ашIых.
Фельдфебельскэ къутырымрэ Джамбэчыерэ диIыгъэу 
Царскэ Дарымрэ азыфагу мыгъатхэ чэщныкъо зэопIэ 
хьылъэу зэрыфэгъагъэр Деникиным ыгу къэкIыжьыгъ. 
Щымыгъупшэжьыхэрэр Iэшэнчъэ мэкъумэщышIэ мацIэу 
нэбгырищ пэпчъ зы шхонч аIыгъэу, пчэгъурэ куахъорэ 
атамэ телъэу ауж итыгъэхэр арых. Ащ фэдэха шъуIуа мы 
къытпэуцугъэхэри? ЯупчIыжьыщт пIонэу къызэплъэкIышъ, 
игъусэ офицермэ Деникиныр къахэплъэ, игумэкIи зэхишIэу 
къыхэхъо.
Марков генералымрэ Эрдели генералымрэ яIоф рыкIорэр Деникиным ышIэрэп. Дроздецкэ полковникым идзэ 
къызэкIакIорэпышъ, иIоф къызэрикIыщтыр ешIэ, ау мыры 
ыIонэу ар зыщыхъущт уахътэм щыгъуазэп. Марковымрэ 
Эрделрэ Iофым къыхэмыхьэхэу Дроздецкэ закъом иIоф 
къызэримыкIыщтыр ешIэшъ, Деникиныр мэгумэкIы. 
Сыхьатым еплъы, ащ къыгъэлъагъорэ уахътэр ышIошъ 
мыхъу пIонэу Iэгушъор  натIэм  Iуелъхьэшъ, щэджэгъуапэм 
къекIу рэ тыгъэм еплъы. Ежьри, шэу зытесри пшъыгъэх. 
Мычыжьэу топыщэу къызэбгырыухэрэмэ пкъыр къырагъэпхъуатэми, тхышъхьэ къогъупIэ зишIырэп, ыкIыб дэт 
шыухэри чIыпIэ ригъэкIхэрэп. Топыщэмэ ащыщынэ фэдэу 
зешIми, джащ фэдэ топыщэ дзыгъэр Корниловыр зэрыс 
унэм къызэрэтефэгъагъэр щыгъупшэрэп, щэр нэшъу, 
дэгу фэхъунэу гукIэ тхьэ елъэIу, игъусэмэ къалъэгъункIэ 
мыукIытэщтыгъэмэ, къащи къыхьыщтыгъэ. Ау заор зао, 
узэрэфаеу ащ Iофыр щымыхъоу Iаджри къыхэкIы. Джыри, 
мыгъатхэ фэдэу, яIоф къызимыкIырэм, ащыгъум Деникиным ыцIэ нибжьи рарэмыIожь, къыщыгугърэ пстэуми 
анапэ тырехы, игъусэ генералмэ апашъхьэ Елизаветинскэ 
станицэм дэжь щиIогъэгъэ нэузыр псалъэр Тхьэм ыпашъхьэ екIуадэ.
- Эрдели ишыудзэ тэ щыI сэIо? - гумэкIыгъо макъэкIэ 
Деникиныр къэупчIэ, тIэкIу тырегъашIэшъ, къыпегъэхъожьы: - Марковым ибэлэрэгъыгъи сыгу еIурэп. Натиск, 
господа, только натиск... Смять, раздавить эту большевистскую нечисть, господа!.. Иначе победы не видать, 
Екатеринодара нам не взять!.. Кубанские большевики в 
раздоре, господа. Время, обстоятельства, господа, на нас 
работают. Еще усилие, и мы откроем путь на Екатеринодар, а там портовый город Новороссийск!..

--- Page 558 ---

Кубанскэ большевикхэмкIэ Деникиным ыIорэм шъыпкъэ 
хэмылъэу щытыгъэп. Корниловым иофицерыдзэ зэхэзгъэтэкъогъэ кубанскэ большевикмэ азыфагу джы мы 
лъэхъан хьылъэм зэмышIуныгъэ дэлъыгъ. Ар плъыжьмэ я 
Кавказыдзэ ипащэу Автономовымрэ ащ идзэпэщэ гуадзэу 
Сорокинымрэ апкъ къикIыгъ. МитIур зэрэфаехэу зекIощтыгъэх нахь, партием иIо зыхагъахьэщтыгъэп, иунашъохэр 
къырадзэщтыгъэп. Автономовымрэ Сорокинымрэ зэдырагъаштэзэ, дзэ зэIукIэшхо горэм Кубано-Черноморскэ 
ЦИК-р нэмыц къумалыкIэ, тыгъокIо-хъункIэкIо купкIэ алъытагъ, иунашъо амыгъэцэкIэнэу рахъухьагъ. Ащ пае Кубано-Черноморскэ ЦИК-ми дзэпэщэныгъэр ахэмэ аIихыгъ.
Джа лъэхъан хьылъэр ары Деникинми дэгъоу къызфигъэфедагъэр.
Дзэ Плъыжьым хэт дзэкIолIмэ лIыгъэ ахэлъэу, зыфэзаорэр ашIэзэ заощтыгъэх нахь мышIэми, дзэпэщитIум яягъэ 
лъэшэу  къакIощтыгъ. Ар анахьэу къызщылъэгъуа гъэр 
Тихорецк. Мыщ дэжь Iулъ Темыр Кавказыдзэ Плъыжьым 
Калнин подполковникыр ипэщагъ. Зэон IофкIэ Калниным 
лIыгъэ  хэмылъыгъэу щытыгъэп, аущтэу щымытыгъэмэ 
дзэм пащэ фашIыщтыгъэп. КъохьэпIэ Дзэ Плъыжьым 
ипэщэ Сорокинымрэ Калнинымрэ азыфагу зэгурымыIоныгъэу илъым иягъэкIэ Тихорецкэ зэуапIэр ДеникинымкIэ 
тIэсхъэпIагъ.
ЗэопIэ Iофыр ТихорецкэкIэ зэрэхьылъагъэ пэтзэ, мэфэ 
зыщыплI хъугъэу красноармейцэмэ зэкIакIо яIэп, Деникиным идзэ къагъакIорэп, мафэм къыкIоцI зытIо-зыщэ 
зэкIадзэжьэу къыхэкIы. Ерагъэу зызгъазэщтыгъэ Калнин 
нэхаер ары мыхъугъэмэ, дзэплъыжь зэолIмэ IэпыIэгъу 
агъотыфэкIэ пыидзэр зэтыраIажэн алъэкIыщтыгъэ. Джары, 
шым емыпсыхэу, Деникинри зыщыщынэщтыгъэр, Марковми, Эрдели ябэлэрэгъыгъэ зыкIыщыщынэщтыгъэр.
Къэхъугъэр цIыф ымышIэу, щэджэгъоужмэ адэжь, 
Калнин зызэкIиуIапIи, зыдэхъугъэр зыми ымышIэу ышъхьэ хихьажьыгъ. Пэщэнчъэу зэо утыгум къинэгъэ дзэр 
укIыгъэхэр, уIагъэхэр къычIинэхэзэ, ЕрмэлхьаблэкIэ, 
НевинномысскэкIэ, ЧэткъалэкIэ зэкIэкIон фаеу хъугъэ. 
Екатеринодар гъогури Деникин фызэIуахыгъ.
Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу Екатеринодар пыим щызыухъумэхэрэр чIыпIэ къин ифагъэх. Къалэм итемыр-къокIыпIэ шъолъыр дэзыIыгъэу, зызымышIэжьэу къакIощтыгъэ 

--- Page 559 ---

Деникиным пэIууцощт дзэр мэкIагъэ. Тихорецкэ лъэныкъокIэ щыIэ дзэри, ащ нэмыкI чIыпIэ щыIэхэри Екатеринодар 
пыбзыкIыгъэхэу хъугъэхэти, амалынчъагъэх. Мыекъопэ 
лъэныкъокIи узэжэн IэпыIэгъу къикIыным Iофыр тетыгъэп. 
Покровскэмрэ Филимоновымрэ ядзэ къапэкIафэрэр тырагъэстыкIэу, Совет хабзэм фэнэгушIогъэ цIыфхэу тыдэкIи 
щыпалъагъэхэр къызэранэкIхэу къыблэ лъэныкъомкIэ 
къыщыпхыратхъузэ, Екатеринодар екIух.
Епифан Ковтюхрэ Иван Матвеевымрэ зипащэ Таманскэ 
дзэу IэпыIэгъукIэ Екатеринодар къекIущтыгъэм шъхьафитыджэу ПцIэмэз лъэныкъомкIэ ыгъэзэн фаеу хъугъэ. Пый 
кIоцIым ифагъэу зыхэзыгъэ Северо-Кавказскэ зэуапIэм и 
Дзэ Плъыжь ЕрмэлхьаблэкIэ щыхэхьажьынэу зэо гъогукIэ 
МыекъуапэкIэ щыпхырэкIы. Деникиным ыкIуачIэ зыфэдэр 
къызгурыIогъэ контрреволюцием къалэмэ, станицэмэ, 
чылэмэ защызыушъэфыгъагъэмэ ашъхьэ къаIэтыгъэу 
агъэбылъыгъэгъэ Iашэхэр къызкъуахыжьыгъэх, зимылъку 
зыIахыгъагъэхэу паIо зыщыгъ пэпчъ Совет хабзэм ипый 
гоуцох, ягухьэ-гужъ къижъэжъыкIэу, ялъышIэжь зиIэтэу 
мэзаох.
Екатеринодар контрреволюцием зыдиушъэфагъэу, 
къэхъущтым паплъэу щысыгъэп. Къалэм иухъумакIохэр 
пыим пэгъокIыгъэхэу зышIэгъэ бзэджашIэхэм чIыпIэ 
зэ фэшъхьафмэ закъыщаIэты: тучанхэр, гъомылэпхъэ 
гъэтылъыпIэхэр, ешъопIэ-шхапIэхэр ахъункIэх. ЗэмыдэIужьыныгъэ цIыфмэ ахэлъхьэгъэным фэшI чIыпIэ-чIыпIэу 
мэшIо дзыгъэмэ закъыщырагъэIэты. Къалэм икIэу Пашкэ 
станицэм кIорэ трамвай гъогум телъ гъучIмэ ащыщхэри 
чIыпIэ-чIыпIэу ащытырахыгъэх. IэкIоц пыимэ апэуцужьрэ 
красногвардейцэмэ Iашэр къапагъохы, урамымэ ащызэзаохэуи къыхэкIы.
Пыим пэгъокIыгъэ дзэми хэтхэр зэкIэри зэфэдэхэп. 
ЧIыпIэ хьылъэр ары хэти илIыгъи, ицIыфыгъи, къызщылъагъорэр. Быракъ плъыжьым ычIэгъ чIэуцогъэ пстэумэ 
анахьыбэр Совет хабзэм фэшъыпкъэми, апсэ фагъэтIылъми, шIу зыгу имылъи, пыий, къэрабгъи ахэтэп пIон 
плъэкIыщтэп. Ахэмэ язакъоп, анахь лIыгъэ зыхэлъэу 
пшIэрэми ыпсэ шIоIэшIу, амал иIэу заригъэукIыщтэп, тыгъэр 
ынапэу, чIыр ылъэгоу, гур къытеоу, шIур къебэкIэу щыIэ 
шIоигъу. Сыдэу пшIын, ари щыIэныгъэм изы хабз, зэфэшIоу 
зэкIэри псэущтыгъэмэ, зы революции чIылъэм къытехъоныеп, зэфэмыдэныгъэм къыхэкIми, гъэпщылIыныгъэм 
къыдакIоми, цIыфитIу азыфагу Iашэ щаштэныгъэп.
Непэ дунаир дахэу гъэмэфэ фабэми, зэфэмышIу 
джэгъогъуитIу зэпэIууцуагъэу хэти изэфэныгъэ кIэбэны. 
ПкIэнтIэпскIэ къымылэжьыгъэ мылъкур зихъоим, ар 
ха бзэкIэ язгъэштагъэм сиIэр стырахы, сахъункIэ еIо, 
чыракIоу, лэжьакIоу ар зыкIуачIэ къыхэкIыгъэм тызыцIыфкIэ тызэфэдэщт, гъэпщылIыныгъэ тазыфагу дэлъы 
хъущтэп еIо, шъхьафитныгъэ-зэфэныгъэ щыIакIэм кIэдэу. 
Зынэгу мылъкум плъыжьы ышIыгъэр зыгу шэ закIэ хъугъэр 
къезэгъырэпышъ, шъэф хэмылъэу зищыIакIэ тхьамыкIэу 
къэзыхьрэм Iашэр къыштагъ. Зэзэгъ щыIэп, гукIэгъу щыIэп 
е оры, е сэры - джары бгъуитIумкIэ хэти игугъапIэр.
Революцием иадырэ мафэхэу блэкIыгъэхэм афэдэхэу 
Екатеринодар дэжьи, зэрэ Пшызэ шъолъырэуи мафэхэр 
щыкъиныгъэх. Мэфищым къехъугъэшъ, Мосэрэ Гощэунайрэ зыхэт дзэр Пашковскэмрэ Васюринскэмрэ азыфагу 
щэзао. Деникиным идзэхэу Екатеринодар хьанэ-гъунэм 
къихьагъэхэр ягухэлъ пэблагъэ хъугъэхэшъ, зэблэжьхэрэп, 
замышIэжьэу яшыуи, ялъэси зыкъаIэты, апэIугъолъхьэгъэ 
красногвардейцэхэми алъэкI къагъанэрэп, ятопи, яшхончи, 
япулемети уцу ашIэрэп. Iэпшъэ-лъэпшъэ ихыгъэкIи зыщызэхахьэхэрэр макIэп. БгъуитIумкIи цIыфхэр IокIуадэх. 
Гын гъозымэмрэ ащ хэкIухьажьыгъэ лъымэмрэ шъофыр 
зэлъаIыгъ. УкIыгъэхэри одыкIэ-мыдыкIэ къыщэлъагъох. 
Зылъакъо зэпыутыгъэ шыхэри ашъхьэ къапхъуатэмэ зыраутэкIыжьызэ, хьадэгъум зыщифэгъэ зэуапIэм щэщыщых, 
зышъэ икIыгъэхэри онэ нэкI шъхьарытIупщхэу, хьадэр 
залъэгъурэм кIэбгъулъхэу, ялъэпаохэу къырачъыхьакIы. 
Шъофым илъ уIагъэхэр мэщэIух, мэкуох. Щэогъу къызIэкIэнэжьыгъэ зэпыитIу зэпэIулъмэ, тхьамыкIэгъо чIыпIэ 
зэрифагъэхэр зыщагъэгъупшэу зэзэожьхэуи, яуIагъэхэмкIэ 
зэдэIэпыIэжьыхэуи плъэгъущт.
ЗэуапIэм зыIохьэхэ уж, тыгъоснахьыпэ щегъэжьагъэу, 
Мосэрэ Гощэунайрэ зэрэлъэгъугъэхэп. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым ыуж ит. Мосэ шхончыр ыIыгъэу окопым 
дэтмэ ахэт, Гощэунае зэуапIэм къыIуащыгъэ уIагъэмэ ынаIэ 
атет, ящыкIэгъэщт фэIо-фашIэхэр афешIэх, зылъэ темыт 
уIэгъэ хьылъэхэр кукIэ Iуарегъэщышъ, Пашкэ лъэныкъомкIэ арегъащэх, гущыIэ шъабэкIэ егъэрэхьатых. УIагъэмэ 
апылъэу ышIэни, ыIони егъотми, Гощэунае зы такъикъ 

--- Page 560 ---

закъокIи Мосэ ыгу икIрэп, лIыр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ ыгу 
щыI. Плъэмэ ымылъэгъуми, Мосэ зыдэщыIэ лъэныкъор 
нэплъэгъум ригъэкIрэп. УIагъэмэ ахэтын нахьи лIыр зыдэт 
окопым дэтыгъэмэ, ишIуагъэ нахь къэкIонэу елъытэжьы 
шъхьакIэ, Мосэ къыфидагъэп, зыдэщыIэри революцием 
изы чIыпI, уишIуагъэ нахь къызщыкIощтыр зэхэбдзыжьынэу 
щытэп, ппшъэ къыралъхьагъэр бгъэцэкIэщт.
ЦIыфыр чIыпIэ къин ифэмэ гум анахь пэблагъэхэр ыгу 
къэкIы зыфаIорэр шъыпкъэн фае. ЗэуапIэм изытет шъыпкъэм Гощэунае щымыгъуазэми тыгъуаси тыгъоснахьыпи 
ялъытыгъэмэ, непэ, пчэдыжь щегъэжьагъэу, Екатеринодар иухъумакIомэ яIоф нахь къэдэигъ. УIагъэри нахьыб, 
зэуапIэм ыкъопитIуи пыим къызэфещэ, темыр джабгъу 
лъэныкъор пхыритхъугъэу дзэкIолIми къэбар къахэхьагъ, 
Iофым ишъыпкъапIэ амышIэми, пыир Iэжэгъуае зэрэхъугъэр хэти зэхешIэ. АпэкIэ плъэнхэм нахьи къызэплъэкIхэу 
ахэтри макIэп. Ку зыщыплIым сымэджэ хьылъэхэр Iуаригъэщыгъэхэти, Гощэунае нахь гупсэфыгъо чIыпIэ ифагъ. 
Пыйми пчэдыжь зыкъызэриIэтрэри нахь макIэ хъугъэ. Мосэ 
зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ Гощэунае зыплъэрэм, зыIэ сэмэгу 
пхыгъэ дзэкIолIым гу лъетэшъ, къеушъыи:
- УмыгумэкI, Гощэунай, Шэуджэныр джыдэд ныIэп 
зыслъэгъугъэр.
- Моси? - зэхихрэр игуапэу Гощэунаий къеупчIы.
- Ары. Мос ары. МодыкIэ,- Iэ псаумкIэ Пшызэ Iушъо 
лъэныкъомкIэ Iэ ышIыгъ,- нэбгыритIу игъусэу кIуагъэ. А 
лъэныкъомкIэ Iофыр щытIасхъэмэ сшIэрэп, елъэкIоныпэщтыгъэх.
- Шыухэба?
- Хьау. Лъэсых.
Лъэсых зеIор ары Гощэунае ыгу къызыкIодыгъэр. 
Пшызэ Iушъо нэс сыдэущтэу лъэсэу укIони укъэкIожьыщта? ЗыгорэкIэ джыдэдэм пыим зыкъиIэтмэ? Ищэджэгъо 
гупсэфыкIэ сыгу рихьрэп. Мосэ Пшызэ IушъокIэ кIуагъэмэ, 
мычыжьэу мыщ блэкIыгъ. КъызэрэIумыхьагъэр... Къыгъэзэжьмэ, къыIухьанкIи мэхъу, мыщ фэдэ чIыпIэ хьылъэм 
уздэщыIэр зэдапшIэу, ущызэшIомыкIодмэ нахьышIу. Хэт 
ышIэра джыдэдэм къэхъущтыр? ЗэрэшIэ пакIошъ, зэлI-зэшъузмэ сарыгущыIэжьрэп, нибжьи зэрэмышIэщтыгъэхэу 
зэуапIэм ифагъэхэм анаIэ зэтырагъэтыжьы... Джы уIагъэхэмкIэ тиIоф зытетым уезэгъыщт, Iашэр зыIыгъын зылъэкIын закIэу зылъэ тетых къыIунагъэхэр. Сыд ятIуагъэкIи 
зэуапIэм тфыIукIыгъэхэп, тиныбджэгъухэр зэрэхъоу тэри 
тыхъун аIуагъ. Вери, Бэбэжъи, Аслъани псауха шъуIуа? 
Мосэ Тихорецкэ зэуапIэм къызекIыжьым псэух ыIогъагъ, 
ясэлами къысфихьыгъагъ. Ардэдэм Аслъан янэ къызэригъотыжьыгъэгъэ шIыкIэр Гощэунае ынэгу къыкIэуцожьыгъ, 
хэтрэ ныкIи сабыир, орэины, орэцIыкIу фаеми, зэрэIэшIур 
джыри зэ ащ къыушыхьатыжьэу ежь исабыищэу джыдэдэм пэчыжьэхэри ыгу къэкIыгъэх, зэ закъо нэмыIэми 
атеплъагъэмэ езэгъынэу плъызыгъэ.
ЧIы дэтIыкIыгъэ натIэм Гощэунае шъхьэр ригъэкIи, 
напIэр зэтелъэу заулэрэ щысыгъ. Бэ бзылъфыгъэгум 
илъыгъэр. Ау зэкIэми анахьэу зыгъэгумэкIырэр тыгъуасэ 
щегъэжьагъэу Екатеринодар иухъумакIомэ IэпыIэгъу къязытын дзэ къазэрэфэмыкIорэр ары. Зыгорэ къэкIохэщтмэ 
къыздикIынэу щыIэр акIыбкIэ къэнэгъэ Екатеринодар лъэныкъор ары. ЗэрэхъурэмкIэ, джа бгъу закъор ары гугъапIэу щыIэжьыр. Арэущтэу щытмэ, адэ сыда а лъэныкъом 
зи къызкIимыкIырэр? Тыгъуасэ къалэм къикIыгъэм фэдиз 
уIагъэу мэфитIум къыкIоцI зэуапIэм IукIыгъ.
Топыщэу къызэбгырыугъэмэ Гощэунае окопычIэм 
зычIырагъэдзагъ. Мычыжьэ-мыблагъэу одыкIэ-мыдыкIэ 
топыщэхэр къыщызэбгырэутых, чIыр мэгырзы, ятIэр 
репхъэкIы, къатыретакъо. ОшIэ-дэмышIэ Iоф зэрэхъугъэм 
фэшI топыщэхэр къыздикIырэ лъэныкъор къэпшIэнэу 
щытэп, уплъэн пIонти, шъхьэр къэпIэтын плъэкIрэп, уIэгъэ 
щэIу макъэхэри къэIух, гын-гъозми, сапэми узэригъэлъэгъужьрэп.
Топыщэмэ яомакъэ къызэрэригъэжьагъэм фэдэу, 
уахътэу ыхьыгъэр зыфэдизыр бэми, макIэми умышIэнэу, 
ошIэ-дэмышIэу щагъэтыжьыгъ. Сапэмрэ гын-гъозымрэ 
тIысыжьыгъо имыфэзэ дзэкIолIхэр гъэбылъыпIэ къогъупэмэ къакъопшыжьхэу, зыпыутхыпкIыхьажьхэу рагъажьэ. 
Шъхьэр окопым зыдаIэтыкIыкIэ, шIуцIэгъо зэтечъэу къызэрэхьрэр алъэгъу. Шыудзэу къызэрэфырэм, пчэдыжь 
фэдэу, яшхончхэр, япулеметхэр пагъохы. Шхончыо-пулемет омакъэр шъофым етаджэ, пыим ишыухэр бгъэкIэ 
зэхафэх, зыр зым шъхьапырыпкIэу къэзэрэфых.
Апэм Гощэунае джа шыухэр зэкIэ ежь зыдэщыIэ 
лъэ ныкъом къакIохэу къышIошIыгъ шъхьакIэ, щтэрэм 
ылъэгъурэ щыIэп зэраIоу, хэукъуагъ. Псыхъо къиугъэм 
тIэсхъапIэ зигъоткIэ, зэрэчъэрэм фэдэу, Гощэунае зыдэщыIэ 

--- Page 561 ---

лъэныкъомрэ Мосэ зыдэкIогъэ лъэныкъомрэ къыгъанэу, 
пыим идзэ пхыритхъыгъэ зэо къуапэмкIэ кIуагъэ. Псаоу 
къэнагъэхэм ашъхьэ зэрэIуахыжьыщтыр яхьисапэу Пшызэ 
Iушъо мэзымкIэ къаухъурэихьэщтыгъэ красногвардейцэхэм заIэтыгъ.
- Сыд узфыщытыр, Гощэунай? - джа зыIэ лъэныкъо 
уIэгъэ дзэкIолIыр къяхъулIагъэр къыгурыIуагъэу, ышIэщтыр 
зымышIэрэ бзылъфыгъэм къекууагъ, ау щэ шъхьарыкIоу 
ыбгъэ къифагъэм ыпсэ хиутыгъ.
Гощэунае шъхьэегъэзыпIэу къыфэнэжьыгъагъэр джа 
укIыгъэм зыфиIогъэгъэ Пшызэ Iушъо мэзыр ары. Ащ 
ухахьэу, Пшызэ нэпкъ джабгъу утетэу укIомэ, псыхъом 
иадырабгъукIэ мычыжьэу ЩыкъыкIэй щыI. Ащ зэ нэсмэ, 
адыкIэ ичылэ Адэмые чыжьэжьэп, мыхъу зыщыхъурэм 
Хьатикъуае екIун. Джы зыдэчъэрэ лъэныкъоми бэшIагъэп 
Мосэ зыкIогъагъэр, къэгъэзэжьыгъо ифагъэпщтын. Апэм 
Гощэунае щтагъэм къыхэкIыкIэ ылъакъохэр кIэкIыжьыщтыгъэхэп, тIэкIу зытешIэм нахь зыкъишIэжьыгъ. Зэп-тIоп 
зэрэлъэпэуагъэр, чIыохым зелъадэм нахь зыкъишIэжьыгъ, 
джыры  ныIэп  кIэрэхъо къихыгъэу Iэ джабгъум пытэу 
чIэ лъыр зилъэгъужьыгъэр. Лъэпао къэс рыкIаIэзэ къэтэджыжьти, кIэрэхъуапэр ятIэкIэ кудэгъагъэ, ежьыри 
сэпэмэIугъ.
Зыгорэ къеджагъэ фэдэу Гощэунае къыщыхъугъ, ау 
шъхьэр къыIэтыгъэп. Лъэбэкъу заулэ ычъыгъэу джыри джа 
мэкъэ дэдэр къэIугъ. Къызэуцум, къыпэгъочъыщтыгъэ 
Мосэр къышIэжьыгъ, лъэкъуитIури къэкIэзэзыгъ, гушIомрэ 
гукIаемрэ зэхэтэу Гощэунае лIым пэгъочъзэ еупчIыгъ:
- Упсауа, Мос?
- Сыпсау, Гощэунай, сыпсау. УздэщыIэ лъэныкъом 
сыкъакIощтыгъ.
- Сыда къэхъугъэр, Мос?
- Угу умыгъэкIоды, Гощэунай. ТыкъызэкIэкIон фаеу 
хъугъэ.
- Екатеринодар?
- Сыщыгъуазэп, ау тыкъикIухьи, Деникиным ыштагъэкIэ сенэгуе.
- Ащыгъум сыдэущтэу тыхъущт?
- НекIо, угу умыгъэкIоды сIуагъэба?..- Мосэрэ Гощэунайрэ мэзым екIух,- Екатеринодар непэ Деникиным ыштагъэкIэ революцием иIоф ащ щыухыгъэ хъугъэп. Зэ, зэ, 

--- Page 562 ---

Гощэунай, Корниловым къехъулIагъэ дэдэр Деникиным 
къехъулIэщт, ащ уицыхьэ тегъэлъ! Непэ къыдэхъугъэр 
ащ неущ къыдэхъужьыщтэп!
- Мыщ фэдэу Екатеринодар псынкIэу аштэн Iоу сшIагъэп.
- Аштагъ Сорокиным икуп язэмыдэIужьыныгъэ ишIуагъэкIэ. РеволюциемкIэ джащ фэдэм нахь тхьамыкIагъо 
щыIэп, къэошIэжьа Серго Орджоникидзе зэриIогъагъэр? 
Сорокиным ицыхьэ телъыгъэп Серго, зэнэгуе дэдэщтыгъэр 
непэ къытэхъулIагъ.
Ар зыхъугъэр Деникиным хъункIэ-псынкIэкIэ Екатеринодар зиштагъэ 1918-рэ илъэсэу августым и 16 пчыхьапэр 
ары. 
ЯтIонэрэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Мосэрэ 
Гощэунайрэ КIэмгуе къэсыгъэх. УапэкIи улъыкIотэн умылъэкIынэу, къэбгъэзэжьыгъэкIи кIуапIэ умыгъотынэу, 
Шэуджэнхэр бгъуиплIымкIи пый гузэгум ифагъэх.

--- Page 563 ---

ЯТIОКIИТIОНЭРЭШЪХЬ

--- Page 564 ---

Къушъхьэм къычIэкIыжьыгъэ Покровскэмрэ Филимоновымрэ адыгэ шъолъырыр зэлъаубытыгъ, ащ Деникиныр 
яIэшъхьэтетыжьышъ, революцием зыгу фэщэгъэ цIыф 
Пшызэ зэикIым къыранэжьрэп. ГукIэгъунчъэ лъышIэжьым 
цIыф къелырэп: судынчъэу аукIых, палъэх. Зязымыгъэгъотэу хэхьажьыгъэмэ алъэхъух, унэгъошъхьэпэпчъэу 
зэпырагъэзэжьы, цIыф кIопIэ губгъохэр, мэз тIысыпIэхэр къызэлъалъыхъу, большевикмэ адэIэпыIэу гуцафэ 
зыфашIырэ къодыехэр агъэтIысых, цIыфмэ апашъхьэ 
къамыщышъо щырашIыхьэх. Чылэ хьамбармэ, чIыунэмэ 
цIыфхэр ачIэфэжьхэрэп. Гуплъыгъэр къатекIоу, ягухьэ-гужъ 
атыракъутэу нэбгырэ тфырытф-пшIырыпшIэу къачIащхэзэ 
аукIых. Зимылъку зытырахыгъэм, зичIыгу агощыгъэм, 
зибылым зэбгыращыгъэм исэшхо Iэтыгъэ, ар зышIагъэм 
нибжьи ымышIэжьынэу, ащкIэ нэмыкIхэр рагъэщынэхэзэ, 
ыпсэ Iуахы, ипхъахь-итэкъур ахалъхьэ. Тыдрэ лъэныкъуи 
тхьамыкIагъом ыуж тхьамыкIагъор къыщетаджэ, фыжьмэ 
анэ лъы закI - цIыф лыузкIэ агу жьы дагъэкIы.

--- Page 565 ---

Пшызэ шъолъыр лъыгъачъэу Деникиным къыригъэтэджагъэм зишъыпкъэу хэлажьэщтыгъэхэр, цIыфхэр 
къызэмылыжьыщтыгъэхэр революцием игъом ежьэжьхи, 
зипсэупIэ къэзгъэзэжьыгъэ байхэр арых. Ахэмэ къадеушъэкIхэу, якIэгъэкъонэу зы куп ауж итыгъ. Революцием 
щызэпэуцугъэ бгъуитIум шъхьэихыгъэ Iоф нэмыкI хэлъыжьыгъэпти, ащ гохьагъэм, гокIыгъэм укIэупчIэжьынэу, 
уипыий, уишIуи зэбгъэшIэжьынэу щытыгъэп, къэмэ ихыгъэм фэдэу хэти нэфагъэ, къэнэжьыщтыгъэ закъор ар 
зыIэтыщтыр ары.
ГъэрекIо бжыхьэ, большевикмэ хабзэр заштагъэ 
уахътэм щегъэжьагъэу, зымакъэ къэмыIужьыщтыгъэ 
Хъанкъохэм, Тыкъэм фэдэхэу ахэмэ къяшIэкIыгъэ купхэм 
Лэбэ шъолъыр ашъхьэ къыщаIэтыжьыгъ. Покровскэм идзэ 
игъусэхэу, Шестаковым иполк хэтхэу Хьакурынэхьэблэ 
лъэныкъом къиожьыгъэх, аIэкIэкIыгъэр зэрагъэгъотыжьзэ, 
лъыгъачъэм зэлъыхэхьагъэх, ащкIэ лэжьэкIо жъугъэмэ 
яреволюцие аухыгъэкIэ гугъэхэу гукIэгъунчъагъэх.
КIэмгуекIэ ышъхьэ рихьылIэнэу Мосэ унэгъо заулэ 
щыриIагъ. Ахэр зишIэрэр джырэп, бэшIагъэ, пачъыхьэм 
илъэхъан, революцием иIофмэ ауж итэу мы лъэныкъомкIэ 
къихьэ зэхъум щегъэжьагъ. Цыхьэ зыфишIын унагъохэри 
чылэ пэпчъ дэсыгъэх. Ахэмэ афэдэу Къэбыхьаблэрэ Хьатыгъужъыкъуаерэ щыриIагъэмэ НэпшIэкъуй Шумафэрэ 
илъэкъоцIэгъу Шэуджэн Темботрэ ащыщыгъэх. Апэрэр 
Къэбыхьаблэ анахь тхьамыкIэу дэсыгъэмэ ащыщыгъ, 
адрэр Хьатыгъужъыкъое хэгъуашъхьэм чIыгубэ щызиIэ 
цIыф лъэрыхьыгъ. Пачъыхьагъум илъэхъэнэ хьылъэ тIури 
Мосэ къызфигъэфедэу бэрэ къыхэкIыгъ. Революцие Iофэу 
зыпылъым ышъхьэ НэпшIэкъуй Шумафэ къызэрэфырихыщтыгъэм фэдэу зыгъэунэкъощрэ Шэуджэн Темботым 
фыримыхыщтыгъэми, Мосэ зыфаер Iаджыри ригъэшIагъ, 
цIыф лъэрыхьым ижьау зэрэчIэтыр ежь шъыпкъэми 
зыдишIэжьыщтыгъ. Джары зэкIэми апэу къызфигъэфедэщтыгъэр, ащ ихьатыркIэ хэбзэжъым илIыкIомэ аIощтри 
ашIэщтри ашIэщтыгъэп. Тетыгъо зыIыгъмэ афэгъэхьыгъэу 
Мосэ ыIохэу Тембот къынэсыжьхэри ащ фэдизэу къыридзэщтыгъэхэп, загъори Шъхьащэфыжьым къыфикIыгъэ 
хьакIэм зыфидзыкIэ, адэ хабзэр ренэу шъуагъэIыгъ зэпытына ыIоти, мыдырэри бысымым есэмэркъэужьыщтыгъэ.

--- Page 566 ---

Аущтэу Шэуджэн Мосэ иIоф щытыгъэми, чIыпIэ къин 
зефэм, Шэуджэн Тембот дэжь къыщымыуцоу, НэпшIэкъуй Шумафэ бысым шъэф ышIыгъ. Ау ащ нахьыбэрэ 
НэпшIэкъуй Шумафэ дэжь зыщигъэбылъыжьы зэрэмыхъужьыщтыр непэ Мосэ къыгурыIуагъ, пыймэ ауж къызэрафырэм шъэф хэлъыжьыгъэп. Шумафи урамым щызэхихыгъ, ар имыкъоу Iофы зырагъэшI-зырамыгъэшIэу, 
Хьатыгъужъыкъуае чылэ ревкомым итхьаматэщтыгъэ 
Забырэ Абэжалим зэрэлъыхъухэрэр яушъхьагъоу Шыгъу рэ Аскэрбый икуп ящагуи, якъакъыри, яхати, унэм къимыхьэхэу, къалъыхъугъэх. НэпшIэкъуймэ язэкъуагъэп, 
гуцафэ арамыгъэшIыным пае ягъунэгъухэри ары.
Гощэунае янэшыпхъу Гонысэм ыпхъу Дзыдзэ зинысэ 
Аулъэмэ адэжь шъузыр зэраригъэщагъэм Мосэ кIэгушIужьы. Арымырмэ узэгъусэу нэбгыритIум зыбгъэбылъыныр къин. Убзылъфыгъ пIокIэ ахэр къызэрэоблэнхэ 
щыIэп. Ар дэгъоу зымафэ Улапэ къыщылъэгъуагъ,- дэхьагъэу зэрэзэхахыгъэм лъыпытэу Хъанкъом къешIэкIыгъэмэ 
Гощэунае агъэтIысыгъагъ, чэщым цIыфхэр хьамбарым 
екIухи,  къамытIупщыжьыгъэмэ, Тыкъэм икуп зэблэнхэ 
щыIагъэп.  Улапэ ыуж  гъэбылъыгъэкIэ Пщыжъхьабли сщэгъагъэ шъхьакIэ, мэфэ заулэ тедгъашIи, къызэритщыжьыгъэр дэгъоу тшIагъэ. Пщыжъхьаблэ тыщыI аIомэ щылъыхъохэзэ, джыри уахътэ тешIэн, ащ нэс мыщ фэдэ зэпытына, 
тIэкIу нахь быяужьхэмэ, тиIофмэ ауж тихьажьын. Таманскэ 
революционнэ дзэм МыекъуапэкIэ къыщыпхыретхъу 
аIуагъэшъ, ащ тыхэхьажьын. Ар къыддэмыхъумэ, Шъхьащэфыжьым текIужьынышъ, Невинномысскэ пэчыжьэп, 
ащкIэ зэкIэкIогъэ тидзэмэ тахэхьажьын. ТызщамышIэрэ 
чIыпIэ тифэгъагъэмэ, тиIоф бэкIэ нахь псынкIэ хъущтыгъэ. 
Джы къызнэсыгъэми Зингер икомпание сызэриIофышIэр 
къэзыушыхьатырэ тхылъыр сIыгъ, IэпIэ тIэкIу зэрытлъхьащт шыкузэкIэт пае Шумафэ тыкъигъэнэщтэп. Джыдэд 
пIоми, хьазыр. Къытэзэщыгъэу, къытщыщынэкIи арэп, 
чIыпIэ щынагъо синыбджэгъу зэризгъэфагъэри сымышIэу 
щытэп, ау етIани къысэхъулIэщтыр къысэрэхъулI, чIыпIэ 
къин шъузщифагъэм IэкIыб шъусшIыщтэп еIо. Тхьауегъэпсэу, Шумаф, ащ фэдэ цIыфыгъи, пытагъи, гупцIэнагъи, 
ныбджэгъу шъыпкъэныгъи зэрэпхэлъыр сэшIэ. Ау джырыкIэ, мы мэфэ хьылъэхэм, сшъхьэ пхэсхмэ нахьышIу. Гречишкиным иIоф къикIыгъагъэмэ, мэз ШIуцIэм текIужьынти, 
уIэшыгъэ пэуцужьыгъокIэ Хъанкъомрэ Шестаковымрэ 

--- Page 567 ---

яполк тыпэуцужьын тлъэкIыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, Егор 
тхьамыкIэри фэхыгъэ, игъусагъэхэри зэкI пIомэ хъунэу кIодыгъэх. Зышъхьэ хэзыхьажьыгъэхэм сэщ фэдэу, джырэкIэ 
загъэбылъы. Охътэ тIэкIу тешIэу зыкъызашIэжькIэ, чIыпIэу 
зэрыфагъэмэ язэгъыщтхэп. Дзэ Плъыжьэу зэкIэкIуагъэми 
кIуачIэ зэригъотылIэжьыни, къыгъэзэжьын. Революциер 
зышIыгъэ лэжьэкIо тхьамыкIэмэ акIуачIэ ины, хабзэр къыдэзыхыгъэмэ, иIэшIугъэ зылъэгъугъэмэ, ишIуагъэ зэкIыгъэмэ 
шIурышIукIэ къыуатыжьыщтэп.
- КъызгурэIо, Шумаф, угу къысэмыгъабгъ, ащ нахьрэ 
уадэжь сыкъекIолIэжьы хъущтэп, тызэмыжэгъэ Iаджи мы 
Iофым къыхьыщт,- бысымым ыIорэр Мосэ ыдагъэп,- а 
зигугъу пшIыхэрэм цIыфыгъ зыфаIорэр ашIэжьрэп.
- Адыгэхэба, укIытэнхэба? 
- Ары ахэмэ бэшIагъэу ащыгъупшэжьыгъэр. АгъэтIысыгъэхэр адыгэхэба? АукIхэри, палъэхэри, зыныбэ 
къырагъэухэри, къамыщышъо рашIыхьэхэри ахэмэ ащыщых. ЗэIахьыл-зэблагъэ революцием иIэп, Шумаф. Революцием бгъуитIу нэмыкI иIэп: е угот, е урипый. Хъанкъо 
Къылыщджэрыий, ащ иунэкъощ Зэбытчэрыий, Покровскэ 
генералми, Шестаков полковникми, Тыкъэм, Шыгъурэм, 
афэдэхэу къадеушъэкIхэрэм, ахэмэ Деникиныри зэряпэщэжьэу, сыгу ябгъэрэп. Хэти ежь зытет нэпкъыр, ихэбзэ 
тетыгъо, идунэе щыIакIэ къегъэгъунэ, атырахыгъэр зэрагъотыжьыщтым фэбанэх. Тэ, мыдрэбгъу лъэныкъомкIэ 
щытхэмкIэ, Iашэр зыфэтштагъэри, къэдгъэгъунэри нафэ. 
Ащ нахьыбэрэ лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэхэр пщылIыпIэм 
итыжьынхэ алъэкIыжьыщтыгъэпти, большевикмэ яджэмакъэ, ябыракъ плъыжь чIэуцуагъэх. Мылъкум гукIэгъу, 
лыуз иIэп. ЗимыIахэр ащ иIумэтхэу непэкIэ къэзгъэзэжьыгъэ 
фыжьхэр арых. Ор шъыпкъэми уинэрылъэгъу.
- Синэрылъэгъу, зашхыхьажьы...
- ЕтIани гукIэгъу, цIыфыгъэ ахэлъынба оIо...
- Адэ, Мос, ахэмэ ашIэрэ дэдэр шъорыгъэмэ шъуфэшIэныя?
- Хабзэр большевикмэ, лэжьэкIо жъугъэмэ къызыдахым, сыд мыхъунэу ашIагъэу плъэгъугъэр? Зыкъэзымытрэмэ, шъыпкъэ, IашэкIэ зыкъядгъэтыгъ, тыкъызэхэзышIыкIэу къыддежьагъэмэ тIапэ афэтщэигъ. МышIэныгъэм, гъэблыгъэм, нэмыкI цIыф мэзэхагъэмэ къахэкIэу 
хэукъоныгъэхэр зыщашIыгъэхэри къыхэкIыгъэх. Сыдэу 
пшIын, революциер гъогу зэнкIэ хэхыгъэп узщыдэхыгъэр 

--- Page 568 ---

щыпшIэжьынэу, ау зыхъурэм тызэмыжэгъэ Iаджи тапэкIэ 
тыщяолIэнкIи мэхъу, ау фыжьмэ ашIыгъэ зэдегъэхь укIыныр 
большевикмэ яреволюцие хэлъыгъэп, хэлъынэуи къэтэп. 
Тыпсаумэ, Шумаф, ахэмэ ягугъу зэгорэм тшIыжьын. 
Джы къэкIогъэ фыжьмэ ори сэри тшъхьэ ащытыухъумэмэ 
нахьышIу,  гухэлъэу тиIэмэ неущ тырящыкIэгъэжьынэу къысшIошIы. Мэз ШIуцIэм сыкIоу мэфэ заулэ сыхэсмэ, хъурэм 
теплъын. СызэрэолъэIурэр, Шумаф, унаIэ Гощэунае тебгъэтынэу ары. Хэт ышIэрэ, бзэгу Iаехэр щыIэх, щынагъо 
щыIэу гуцафэ пшIымэ, нэмыкI чIыпIэ щэ, амал уимыIахэ 
хъумэ, садэжь, мэзым къэщэжь. Укъыздэмыхьащх, 
синыбджэгъу,- мы къыуасIорэр шъыпкъэ, пшIошъ гъэхъу 
Мосэ ыIорэм фэдэу Шумафэ IугушIуагъ,- уишъхьэгъусэ 
ущытхъужьыныр къекIурэп, ау, Гощэунае шъхьэгъусэ 
къодыеп, ари большевик партием, революцием джыри 
ищыкIэгъэщтмэ ащыщ.
- Сыд пае сыбдэхьащхын шъыу,- Шумафэ къыраIуагъэри зэхихыгъэри ыгъэшIагъоу ныбджэгъу нэшIукIэ Мосэ 
еплъыгъ,- непэкIэ огугъуа Гощэунае зысшIэрэр. УкъэмыгумэкI, зэкIэри дэгъу хъущт.
- Тхьауегъэпсэу, Шумаф. Хьау, сыбгъэкIотэнэу ищыкIагъэп. Сэ моу хатэмкIэ сыдэкIыни, мэзахэ, сыкъэзлъэ гъу ни 
щыIэп,  гъуимкIэ мэзым секIущт. СыздэщыIэщт чIы пIэр 
ошIэ, неущи укъэкIонэу ищыкIагъэп. Гъомылэри сфикъущт, 
мэфищ горэмкIэ пхъащэ укъызыкIокIэ, къэбарэу щыIэр 
сэбгъэшIэн. 
- Дэгъу, Мос, дэгъу, гъогумаф, узэрэфэе дэдэуи 
сызекIон.
Таманскэ революционнэ дзэу Шэуджэн Мосэ зыщыгугъырэр зэо къин мыгъуаекIэ пый гузэгум къыпхырэкIы, чэщи, мафи имыIэу къушъхьэ гъогу щымыIэкIэ 
Мыекъуа пэ къекIу. ЗиIэтмэ, зэилъыгъокIэ Мыекъуапэрэ 
Ермэлхьаблэрэ азыфагу дэлъ верстишъэр чэщ-зымафэкIэ 
зэпичын ылъэкIыщт, ау ар уимыгъэшIэным пае зы заоп 
пыим, Покровскэм идзэ, къыуишIылIэщтыр. Сыд пшIэн, 
Таманскэ дзэм ащ нэмыкI хэкIыпIэ иIэп. ПцIэмэзи, Геленджики, ТIуапси къашIокIыгъэу къэкIо. Дзэм изэкъуагъэмэ 
Iофыгъа, дзэкIолIмэ яунагъохэр, зышъэ икIыгъэ фыжьмэ 
защызыухъумэхэрэ бзылъфыгъэхэр, лIыжъхэр, сабыйхэр 
ягъусэх, унэгъо хьап-щыпхэм, щагу былымхэм анэсыжьэу 
къыздащэ. Пыищэм Iуихыгъэри макIэп. Сыдэу пый мэхъаджэм зафишIыгъэми, апэ рагъэхъу нахь, зэкIакIо яIэп. Дзэм 
Ковтюхрэ Матвеевымрэ пащэ зэрэфэхъугъэхэр Шэуджэн 
Мосэ ышIэщтыгъэп, ар къезыIотэн цIыфи джыдэдэм иIагъэп. Дзэр МыекъуапэкIэ къызэрекIурэ закъор ары Мосэ 
зыщыгъозагъэр, игугъэпIагъэр.
Гощэунае янэшыпхъум ыпхъу Дзыдзэ дэжь зэригъэкIуагъэм Мосэ рыкIэгъожьрэп. Дунаир зэхэлъэ шъуагъэ, 
неущ къэхъущтыр цIыф ышIэрэп, тауж къафыфэ фыжьмэ 
ашъхьэ рахьыжьэжьынкIэ енэгуягъо, тхьамафэ горэмкIэ 
зэкIэри къэнэфэщт...
Гощэунае зыдэщыIэ чIыпIэр НэпшIэкъуе Шумафэ зэригъэшIагъэу Хьакурынэхьаблэ къекIыжъы. Мосэ зэкIужьыгъэ 
мэзым елъытыгъэмэ, Гощэунае уезэгъыщт. Унэ ис, ощх 
къытещхэрэп, чъыIэ лIэрэп. ЗыдэгущыIэни, гущыIэ дахэ 
къезыIони иI. Мазэ горэ тешIэмэ, хъурэм теплъын. Мыщ 
фэдэ дэдэу мыхэмэ хьакIэ-къокIагъэ зэрахьэ зэпытына? 
Ащ нэс большевикми къагъэзэжьын, Моси, тэри ащ тыщэгугъы. А-енасын, бжы хьэпэ мазэр имыкIэу, ощх чъыIэр 
къымыублэзэ ар хъугъагъэмэ! Деникиным гоуцуагъэхэри 
зыщыгугъыжьхэрэп, хъущтыр амышIэу зэфычIэплъых. 
Тыкъэм, Шыгъурым, Шестаковым якупэу зигугъу сшIырэр, ахэмэ цIыфыгъэ ахэлъэп, адырэ кIэхъу-кIэчъ заулэу, 
Мосэ зэриIоу, зибыракъ дэгъэчъэягъэм зыгозыдзэхэрэр 
арых. Ахэмэ афэдэхэр Къэбыхьаблэ изакъоп, чылэ пэпчъ 
дэс. ЯIэ щымыIэу, кIэхъо-шъуахъохэу пачъыхьэм илъэхъа ни, Керенскэм изэмани, Корниловыр къызыкIогъэгъэ 
мафэхэми чылэмэ адэсыгъэх. Джыдэдэми Деникиным 
щымыгугъыхэми, хэт ышIэра аIозэ, иIумэтмэ заIуашIыхьэ, 
етIани агу большевикмэ адэжькIэ щыIэу къызэплъэкIыжьых. 
Шестаковыми, Шыгъурыми, Тыкъэми тапылъыжьэп, ахэмэ 
къызэплъэкI яIэжьэп, алъэгъурэр зэкIэ большевикэу алъытэ. 
Шэуджэн Тембот ары а купмэ анахь Iушэу къахэкIыгъэр. 
Пачъыхьэми, большевикми, Керенскэми язэман зыпкъ 
итыгъ, зыздигъэ зэщтымкIэ гузажъощтыгъэп. Пачъыхьэр 
ыубэу Iаджри къыхэкIыгъ, большевикми защимыдзые-защидзыяшъоуи къыхьыгъ, Деникиныр къызэкIоми, нэмыкIмэ 
афэдэу, IаплIкъорэгъэу апэгъочъыгъэп, ичIыгу тезыхыгъэгъэ Байбеков Мухътар икупи, мыр къысашIагъ ыIоу, нэ 
IаекIэ афычIэплъыгъэп. Шыгъурэ Аскэрбый старшинам 
зегъэтIысми, къаригъэтIупщыжьыгъагъ.

--- Page 569 ---

Шумафэ зытес шыр гупсэфэу кIощтыгъэми, ежь 
гупсэф Iоф иIагъэп, игупшысэмэ янахьыбэр зыфэгъэхьыгъэр Мосэрэ Гощэунайрэ, мафэ къэс фыжьмэ КIэмгуе 
шъолъыр щызэрахьэрэ мыхъо-мышIагъэр ары. Шъхьэр 
къыIэтэу зыплъэкIэ, КъэбыхьаблэкIэ шыу заулэмэ нэбгырэ 
куп къырафы. Шумафэ фыжьмэ запэкIигъафэ шIоигъуагъэп шъхьакIэ, диIонтIэхмэ, икъэрэбгъагъэ арегъэлъэгъу 
пIонэу, тэ кIощта? Гъогубгъу зишIыгъ нахь, дэхыгъэп. Шыуихмэ къафрэр нэбгырэ пшIыкIутф фэдиз хъущт. Шъобж 
закIэхэу аначIэхэр чIэутыгъэх, ящыгъынхэр цунтхъагъэх. 
ЗэкIэми анахь гъэшIэгъонэу Шумафэ къыщыхъугъэр 
пхъэлъакъо зыкIэт лIы лъащэр ары. Амтикба ар? Ары, 
Белокопытов Амтик щазымэшIэ лъащэр ары. Сыда ащи 
мыхъунэу ышIагъэр? ЕгъашIэм щазымэхэр афишIыхэу, 
цуакъэхэр афидыжьхэу Хьатыгъужъкъуае дэсыгъ, иурысыбзэ зэришIэрэм нахь дэгъоу адыгабзэр ешIэ, адыгэ 
зэхэхьэкIэ-зэхэкIыкIэми щыгъуаз, ащ пае мэкъумэщышIэ 
тхьамыкIэхэм чылэм шIу щалъэгъу, загъори егъэлыягъэу 
зэрешъори фагъэгъу. Сыда Амтики къызфафырэр? Ешъуагъэу фыжьмэ афэгъэхьыгъэу зыгорэ IэкIэIуагъэмэ шIэ?
- Тэ шъуфыхэра мыхэр? - ыкIыбкIэ къыщыIугъэ упчIэм 
Шумафэ  къыгъэлъэтагъ, плъэмэ, Шыгъурэ старшинам 
шыуитIу уIэшыгъэ игъусэу гъогу гузэгум гъэрмэ къащыпэуцугъ.
- Шестаковым дэжь, Хьакурынэхьаблэ тэфых,- шыу 
анахьыжъыр къахэчъи, къариIуагъ.
- Хьакурынэхьаблэ пфынхэу мыхэмэ атефэрэп! - 
Шыгъурэм икъамыщ ыпашъхьэ ит гъэрмэ афигъэсысыгъ, 
етIани псынкIэу пигъэхъожьыгъ: - Мыхэр Фэрзэ ныбэ 
дэуукIыхьапхъэх, ау етIани тыадыгэба, тынэ къаплъэу 
сыдэущтэу ар тшIэн... Адыгэхэр къыхэрэкIых.
Гъэрмэ нэбгырих къахэкIыгъ. Яблэнэрэр елъэщаоу 
къахэкIы зэхъум, Шыгъурым ыдагъэп:
- О тэ укIора, Амтик?!
- Сэ сыда,- адыгэхэу къахэкIыгъэмэ Iэ афешIы,- мохэр 
зыщыщмэ сэри сащыщ.
- Мыжыкъ сIуагъэп сэ!
- ПIуагъэпышъ арба, Аскэрбый сакъызыкIыхэкIыгъэри. 
Сэри сыадыгэба, пщыгъупшэжьыгъа, Аскэрбый? Адыгэмэ 
сахэкIэу сэ сыздэкIон щыIэп, узфэе дэдэр къысашI фаеми. 
Ары, ары, Шыгъурыр, сызэрэадыгэр зыщымыгъэгъупш. 
ГъэшIэгъона урысыбзэ сэшIэмэ? Хэта джы урысыбзэ 

--- Page 570 ---

зымышIэу адыгэмэ къытхэтыжьыр? Ау зыхъурэм, Аскэрбый...
- КIо хъугъэ, Амтик, уадыгэмэ уадыг. Лъэшэу уадыгэ 
къабз.- Шыгъурыр, гъумтIымзэ щазымашIэм къыпымылъэу, ар зыгоуцогъэ лIы къуапцIэу зынэгу лъыр тегъухьажьыгъэм еупчIыгъ: - О сыд, Шъаукъор, мохэмэ 
уакъызфыхэкIыгъэр?
- Адыгэхэр къахэрэкI пIуагъэти, сакъыхэкIыгъ.
- Ара? УадыгэкIэ зыолъытэжьа?
- Адэ, Шыгъурыр, хэтмэ сащыщ?
- Уадыгэп о, убольшевик нахь! УкъызхэкIыгъэ хьэ 
лъэпкъмэ ахэуцожь! Ори ары, Хьаткъор! - Шыгъурым 
ыIуи, НэпшIэкъуй Шумафэу къэдаIорэр зелъэгъум, ыдагъэп: - НэпшIэкъуир, сыд пшIокIодыгъэу мыщ узфыщытыр? 
Уахэсымыгъэзыхьэ пшIоигъомэ, зыIуегъэх! - уиныбджэгъу 
ШэуджэнхэмкIэ утимыщыкIэгъагъэмэ, зи озгъэIощтыгъэп, 
гъогунапцэм IукIыжьрэ НэпшIэкъуим гукIэ Шыгъурым 
кIэлъиIожьыгъ.
Тэ укъикIи, лажь, зыфаIорэм фэд джыдэдэм НэпшIэкъуй 
Шумафэ чIыпIэу зэрыфэгъагъэр. Гъэрэу афырэмэ къэуцоу ямыплъыгъэми хъущтыгъэ. Ау етIани сыдынэр иIэу 
аблэкIыщтыгъа лажьэ зимыIэ мэкъумэщышIэ лэжьэкIо 
тхьамыкIэмэ? Шъхьафит тыхъугъ, чIыгу тIэкIу къытатыгъ 
аIуи зэрэгушIуагъэхэм, шIу къафэзышIагъэмэ анэгу зэрафагъэзагъэм пае мышIапхъэ арашIэ, рафыжьагъэхэу 
Шестаковым дэжь афых, ягухьэ-гужъ атыракъутэ. Аущтэу 
узекIон хъумэ, чылэмэ цIыф къадэунэжьынэп, насыпыр 
къыздикIырэ лъэныкъомкIэ хэти зегъазэ, ар игугъапI, 
игушIуагъу. Ащ пае цIыфыр бгъэмысэныр емыкIу. Олахьэ 
гъэшIэгъоным, зылъакъо шIофэгъэ тыгъужъым фэдэх 
мыхэр. Алъакъо пашхыкIыжьзэ, къыоцэкъэщтых. Тэрэз, 
Мос, тэрэз, Гощэунай, шъуIорэр! ЦIыфыгъ, адыгагъ 
зыфаIорэр ашIэрэп. Зэгорэм яIагъа? Олахьэ утхьэкIи мо 
слъэгъурэмэ укъямылын!.. Шумафэ къызызэплъэкIым, 
ыужкIэ къикIрэ шыухэр къызкIимыгъахьэ шIоигъоу иш 
зыригъэпхъотагъ.
Ежь нахьи Мосэ игъэбылъыпIэ чIыпIэ Гощэунае нахь 
тещыныхьэщтыгъэ. НэпшIэкъуймэ адэжь ар икIыжьи, 
мэз ШIуцIэм зэрекIужьыгъэр Гощэунае ышIэщтыгъэп. 
Ащ щагъэгъозагъэмэ рэхьатыгъо зэримыIэжьыщтыр 
НэпшIэкъуй Шумафэ къыгурыIуагъэти, къэбарым ишъыпкъапIэ ригъэшIагъэп. Ежь ышъхьэкIэ Аулъэмэ адэжь 
мыкIуагъэми, Гощэунае ипхъорэлъф Дзыдзэм илI зыIуигъэкIагъ, лIым фэмыгумэкIынэу, чIыпIэ шъэф зэригъотыгъэр 
рыригъэIожьыгъ.
Гощэунае унэм имыкIыщтыгъэми, цIыфмэ ахэмыхьэщтыгъэми, къэбарэу Хьакурынэхьаблэ дэлъым, ащ имызакъоу КIэмгуе илъым щыгъозагъ. Бысымым щыщ цIыф, 
ини, цIыкIуи орэхъу, унэм икIырэм пэпчъ къэбарынчъэу 
къихьажьыщтыгъэп. Къэбарэу къыIэкIахьэрэр мафэм 
тIо-щэ зэблэхъугъэу хъужьми, фыжьмэ язышхыхьажьын 
къыщыкIэщтыгъэп. Хъанкъом икуп, Тыкъэм, Шыгъурэм, 
Жэмадыкъом фэдэхэр яшэкIуахьыхэу Мосэрэ Гощэунайрэ 
зэралъыхъущтыгъэхэр шъыпкъагъэ, ащ нахьрэ Iоф Хьакурынэхьабли, Iэгъо-благъоми илъыжьыгъэп. ЛIыр зэрэгугъэщтыгъэм фэдэу фыжьмэ яIоф зэкъоунэу, зэкIэкIогъэ 
тидзэмэ къагъэзэжьынэу Гощэунай гугъэщтыгъэ шъхьакIэ, 
мафэу къакIорэм пэпчъ къэбар дэй къыздимыхьыщтыгъэмэ, узщыгугъын гугъапIэ къыздихьыщтыгъэп. Нибжьи 
шъхьэм къимыхьан къэбар зэфэшъхьафхэр тидзэмэ афэгъэхьыгъэу чылэмэ ащатIупщы, пачъыхьэ щымыIэжьым 
къыгъэзэжьыгъэу, хэгъэгур зэригъакIоу, большевикхэр 
зэхакъутагъэхэу, Шэуджэнмэ афэдэу псаоу къэнагъэхэм 
ашъхьэ хахьажьыгъэу, амалынчъэхэу гущыIэ зэтеIукIхэр 
афагъэIух. Плъыжьмэ афэгъэхьыгъэу аIохэрэр зышIошъ 
хъухэри щыIэх, зышIошъ мыхъухэу гугъэпIэ шъэф зиIэхэри 
нахьыб, ау фыжьмэ ящынагъо ашъхьащытышъ, ушъхьафыгъэу джырэкIэ зи аIогорэп, зыщаIощт мафэр къызэрытыр 
яушъэфыкIэ нэплъэгъу къыхэщы.
Екатеринодар иухъумакIохэр къызэрэзэкIэкIуагъэхэм, 
фыжьмэ Пшызэ шъолъыр зэрарагъэубытыгъэм ыпсэ 
зэрэхигъэIэжьрэм фэдэу Мосэрэ ежьырырэ зэпэIапчъэ 
зэрэ хъугъэхэр, гупшысэ мыблэгъэ-мычыжьэр азыфагоу 
зэрэ псэухэрэр Гощэунае ыгу къео. Мосэ едэIуи, ипхъорэлъфмэ адэжькIэ  зызэригъэзагъэмкIэ  кIэгъожьы. 
Узын нахьи, утIу мэ нахьышIу, сыд фэдэ IофкIи уигупшысэ 
зыфэпIуатэу узэсэгъэ лIым нахьышIу тэ къипхын. ЕтIани 
Гощэунае зыхэфагъэр унэгъо Iоф къодыеп, хэгъэгур, 
революцием хэлэжьэгъэ цIыф жъугъэр зыгъэгумэкIырэ 
Iофыгъу. Фыжьмэ урамым тыратIупщхьэгъэ къэбарым 
фэдэпщтын тидзэ зэкIэкIуагъэмэ яIоф зытетыр. Деникиным 
Пшызэ ыштагъэкIэ, Мосэ зэриIоу, революцием иIоф хэгъэгум щыухыгъэу хъугъэп. Хэгъэгур ины, Урысыер кIочIэшху, зышъхьэ къэзыIэти гъэпщылIакIомэ апэуцужьыгъэ 
лэжьэкIо-псэокIо тхьамыкIэхэр ащ фэдизэу гъэщынэгъошIухэп. Тэ ущыI, Мос? Сыд уикъэбар? Чыжьэми, благъэми, 
зы такъикъ закъокIэ сыптеплъэным нэмыкI сыфэягъэп. 
Насып укъызысфэхъугъэм щегъэжьагъэу, сыд фэдиз 
къин тлъэгъугъэми, сэщ нахь насыпышIо дунаим бзылъфыгъэ тетыгъ Iоу сшIэрэп. УицIыфыгъэ зэхэшIыкI чыжьэу 
сигъэплъагъ, зы адыгэ бзылъфыгъэ ихьаблэ теплъэмэ, 
ичылэ дэплъмэ ымылъэгъущт Iаджи унэкIэ, уигуфаплъэкIэ сэбгъэлъэгъугъэ, сиакъыл зытемыфэщтыгъэмэ, 
сызпэчыжьагъэмэ хэшIыкI афэсэбгъэшIыгъ, сизыгушIуагъо 
гушIогъуишъэ сфэпшIыгъ.
ЛIым фэгъэхьыгъэ гупшысэмэ зэрахэкIыгъэр ымышIэу 
пщэгъо нэгъыф горэм хэплъырэм фэдэу Гощэунае ицIыкIугъо чыжьэр ыгу къэкIыжьыгъ, яни, яти, ыши ынэгу кIэкIыгъэх. Шъхьэгощэ Iушъуи Адэмыий хьэблэ-хьаблэу нэм 
щызэпэкIэкIыгъ, гур къыпиIонтIыкIэу Джамбэчые зэрэщынысэгъэ илъэситIури пкъым щыпхырычъыгъ. Адэмые дэкIи, 
Николаевскэ кIуи, маслобойкэм зэрэIухьэгъагъэри, Аграфенэ Демидовна тхьамыкIэу мыгъатхэ Мосэрэ ежьыррэ 
агъэтIылъыжьыгъэри  щыгъупшагъэп, гукъэкIыжь нэп сри 
кIилъэкIыкIыгъ. Погибельнэри, ащ игъусэгъэ-ныбджэгъу 
кIэлэ шIагъохэри, яуправляющыщтыгъэм щыкIэкIыжьэу, 
ыпашъхьэ къитэджагъэх. Гум имыкIырэми ащыщ Шумафэ 
дэжь, Мыекъуапэ кIозэ, Бэбэжърэ Сахьидэрэ яку къызэрагъэуцугъагъэр. Еплъ джы Бэбэжъи гъогоу къыкIугъэм, 
Сахьидэ хьаджэрэтми къехъулIагъэм, хэти изэхэшIыкI 
елъытыгъэу щыIакIэм къыщехъулIагъ. Вер? Вери гъогу 
къин къэзыкIугъэмэ ащыщ, насыпышIо Бэбэжъ ехъулIагъэу 
ящыIэныгъэ гъогу революцием пхыращы. Тыдрэ лъэныкъомкIэ загъэзагъ шъуIуа ахэмэ? ТихорецкэкIэ щыIагъэхэр 
НевинкэкIэ зэкIэкIуагъэхэмэ, ахэмэ ахэтыщт, Аслъани 
ягъус. Гощэунае щыгушхукIэу Аслъан ыгу къэкIыгъ, янэ 
къымылъфыгъэми, джа закъор ары, янэ къылъфыгъэм 
фэдэу дунаим щыриIэр. Мыекъопэ щыIакIэмкIэ, бэрэ 
IумыкIагъэу щымытыгъэми, Софэ Дерман Гощэунае 
фэраз. Джа бзылъфыгъэр ары апэу иакъыл революцием 
къыфэзгъэущыгъэр, баимрэ тхьамыкIэмрэ азыфагу дэлъ 
зэмызэгъыныгъэм лъапсэу фэхъурэр къыздикIрэр къыгурызгъэIуагъэр. Шэуджэн Мосэ шъхьагъусэ фэхъуи, 
зэришъузым нэмыкIэу, ныбджэгъуныгъэ-зэгурыIоныгъэ 

--- Page 571 ---

зыдегъотым, ежь Гощэунае ыгукIэ зыфэе дэдэр къыдэхъугъ. "ЦIыфыр зыфыщыIэр ышъхьэрэ ыныбэ закъорэ 
арэп. Ежь зыщыгугъырэм нахьи къыщыгугъырэр нахьыб. 
ЗыгъэцIыф, зыгъэхый, зыгъэшIушI. Зимые зыхьрэм дэ мыхь, 
зие зыхьрэм дэшэс, ушэсыгъэмэ укъызэкIэмыкIу..." ятэ 
ыIощтыгъэ гущыIэхэу шъхьэм имыкIыщтыгъэхэр джыри 
игупшысэмэ  къахэтэджыкIыгъэх,  чIыпIэу  Мосэрэ ежьырырэ зэрыфагъэр шIошъхьакIоу гопэ хьылъэ къышъхьарыуагъ, хигъэщэтыкIыгъ. Гупшысэмэ шъхьаращыгъэгъэ Моси 
гум къыгъэкIыжьыгъ. Сыд шъуIуа джыдэдэм Мосэ игухэлъхэр,  сыдмэ  игупшысэхэр анэсхэра? СшIэ-сымышIэ ми 
гупсэфыгъо чIыпIэ ыгъотрэп, зыхэфэгъэ гукIаер зыдигощын 
иIэп. Сыда зисшIыхьажьыгъэу мыщ сызфисыр? Джыдэдэм 
Мосэ сырищыкIагъ, ежьри сищыкIагъ! УздэщыIэм сыщымыIэщтмэ, Мос, къинэу плъэгъурэр къыбдэсымылъэгъущтмэ, уигушIуагъорэ уигукIаерэ бдэсымыгощыщтмэ, 
ащыгъум хьаулыеу дунаим сытетба! Хъунэп мы сищысыкIэ, 
тхьэмафэ хъугъэшъ, Мосэ икъэбар сыщыгъуазэп, пыймэ 
аIэкIэфагъэу самыгъашIэми сшIэрэп. Дзыдзэ сегъэрэхьаты, 
къысэушъыи нахь, лIым иIоф хэшIыкI фысиIэп.
Шъхьэм имыщыкIэгъэ Iаджи къихьэу регъажьэ, гур 
цIыкIу къашIы. Сыда сэIо непэ къысэхъулIагъэр, Гощэунай 
зыкъешIэжьышъ, ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьы. Непэп 
Мосэ гъэбылъыпIэ чIыпIэ зифэрэр, ащ нахь чIыпIэ къин 
Iаджми псаоу къарыкIыжьыгъ, адырэмэ афэдэу мыри 
зыгорэу хъун, Мосэ къыIорэмкIэ тыпсэун. Мары, Таманскэ дзэри МыекъуапэкIэ къушъхьэ чIэгъым къычIэкIы аIо, 
ащ нэс зэкIэкIуагъэхэми зыкъашIэжьын, революцием 
хэлэжьэгъэ лэжьэкIо-псэокIо жъугъэми Пшызэ шъолъыр 
уагъэIыгъынэп. Мыгъатхэ Серго Орджоникидзе Екатеринодар къызэкIоми, яунэ къызехьэми революцием 
икъэухъумэн фэгъэхьыгъэу къыIогъагъэхэр, заор заухкIэ 
ашIэн фаеу къапыщылъхэу зигугъу къышIыгъагъэхэр зэкIэ 
Гощэунае ыгу къэкIыжьыгъэх, чIыпIэ къин ифагъэхэр IэкIыб 
зэрамышIыщтхэм ицыхьэ телъыгъ.
Дзыдзэ унэм исыгъэп, илIи чылэм хэхьэгъагъ. Гощэунайрэ кушъэм хэлъ шъэожъые Аскэрбыйрэ нэмыкI унэм 
исыгъэп. Дзыдзэ, джыдэдэм сыкъэкIожьыщт ыIуи, гъунэгъумэ адэжь кIогъагъэти, Гощэунае зытес кIэшъо ихьагъум 
пэчIынатIэу кушъэр къыгъэуцугъагъ. Дзыдзэ къызфэтыр 
ымышIэу заулэ тешIагъ, Гощэунае кIашъом еплъыхмэ 
ылъэгъоу шъэожъыери чъыещтыгъ.

--- Page 572 ---

Шъэожъыер къызэрэущыжьыгъэр Гощэунае зэхихыгъэ, ыгъэгъынэп ыIуи, зытес кIашъом къеплъыхзэ, къедэхэшIагъ:
- Укъэущыжьыгъа, сикIал? Ара, нынэ? Ары, ары, 
укъэу щыжьыгъ. Мары джыдэд, уянэ къэкIожьыщт,- шъэожъыем игушIуакIэ Гощэунаий зыщыригъэгъупшэжьыгъэу 
джыри гъэшIуабзэкIэ дэгущыIэщтыгъэ, Аулъэмэ ягъунэгъу 
пшъэшъэжъыер унэм къызехьэм.
Ардэдэм Гощэунае, къамышIагъ шIошIэу, зыгъэбылъыжьыгъо ифагъ шъхьакIэ, илъэсиблым ит гъунэгъу 
пшъэшъэжъыер нэутхащэу къычIэкIыгъ, кушъэм хэлъ 
шъэожъыем дэджэгу фэдэу зишIи, ядэжь зэчъэжьым, 
зыдэкIогъагъэмэ якIашъо макъэ къызэрэтеIукIыщтыгъэр, 
шъэожъыер зэригъэгушIощтыгъэр яни, яти аримыIотэн 
фэлъэкIыгъэп. 
Сыхьати темышIэу Тыкъэ Едыдж зипэщэ Ешыгуаомдыхэр Аулъэ унагъом яунэ екIухи, Шэуджэн Гощэунае 
агъэтIысыгъ. Къэбар гомыIум унэшъхьэрыкIэу Хьакурынэхьаблэ къызэпичъыхьи, джа мэфэ дэдэм Къэбыхьабли 
нэсыгъ, НэпшIэкъуй Шумафи зэхихыгъ.
НэпшIэкъуй Шумафэ икъэкIуакIэкIэ къэбарышIу зэрэщымыIэм Мосэ гу лъитагъ.
- Сыд къэхъугъэр, Шумаф?
- Къэбар хъатэ щыIэп.
- КъаIо.
- Гощэунай агъэтIысыгъ.
- Сыдигъу?
- Неп, щэджэгъоужмэ адэжь аIуагъ.
- Хэт зыгъэтIысыгъэр?
- Тыкъэмдыхэр, Хъанкъор, Шестаковыр аIуагъ.
- Гощэунае джыдэдэм тэ щыI?
- Деминым ичIыунэ чIадзагъ.
- Деминым ичIыун пIуи? - Мосэ игупшысэ плъырхэр 
хэо-хэпкIэ зэдэIужь-зэмыдэIужьхэу шъхьэм щызечъэхэу 
къеупчIыжьыгъ, зэхишIэу къехъулIэгъэ тхьамыкIагъомкIи 
зиумысыжьэу, шъузымкIэ зэрэамалынчъэри зыдишIэжьэу, 
ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
- Угу умыгъэкIоды, Мос,- джа зыр арыти фэшIэщт 
закъор, Шумафи ныбджэгъум риIуагъ.- Гощэунае бзылъфыгъ, ны, цIыфыгъэ горэ къахэфэнба мыхэмэ? Олахьэ зи 

--- Page 573 ---

хъун къытэмыхъулIагъ, Мос. Ау етIани, угу умыгъэкIоды, 
амал иIахэмэ зыгорэ хэтшIыхьан. О-уи-и, мы къытэхъулIагъэр! - НэпшIэкъуй Шумафэ ыгу зэреIэжьрэр, зэрэамалынчъэр къыхэщэу шъхьэр ыгъэсысыгъ.- УадэгущыIэн 
пIонти, уздэгущыIэрэмэ укъызэхэзышIыкIын цIыф ахэткIэ 
огугъа, Мос, а тыгъужъ купмэ? Я си Алахь, сыдэу дунай 
хьылъэ тытет... Сыдэу уигукIэгъуи тпэчыжь. Тыкъызэхэпхыгъ сшIошIыгъ шъхьакIэ, сыдэуи тэркIэ удэгу, умызаф.
- Шумаф, быяу зэ! - Мосэ ныбджэгъум зыкъыригъэшIэжьыгъ.- УтхьаусыхэкIэ шIуагъэ иIэп, сикъош. Ащ нахьи 
нахьышIу тшIэщтым тегъэгупшыси. КъытэхъулIагъэр Iоф 
цIыкIу-шъокIоп, гугъапIи хэлъэп. ГугъапIэкIэ узщыгугъынэу 
мы IофымкIэ сшIэрэр зы нэбгыр, сыкъызэхишIыкIыщтымэ 
сшIэрэп нахь. Сыхэукъоми сшIэрэп, революцием игугъу 
умышIмэ, ащ нахь гугъапIэ джыркIэ КIэмгуе шъолъыр ис 
Iоу сшIэрэп, мыхъу зыщыхъурэм уипый къызфэбгъэфедэныр емыкIоп...- Мосэ кIэрахъор джыбэм къырихи щэкIэ 
ыушъагъ.- НекIо, Шумаф.
Шэуджэн Мосэ чIыпIэ къин ифагъэу егупшысэзэ, 
ышIэщтымкIэ сыхэукъоми сшIэрэп зыфиIуагъэм лъапсэ 
имыIэу щытыгъэп. Лъэбэкъоу ыдзыгъэмкIэ хэукъуагъа, 
хэмыукъуагъа? Ащ джэуап хэушъхьафыкIыгъэ етыгъуай. 
Хэти инамысрэ игупсагъэрэ елъытыгъэу лъэбэкъу едзы, 
зыщыгъуази,  зыщымыгъуази  зэрэпсаоу ищыIэныгъэ 
феIэ ты.
Тыгъэм ошъочапэм ригъэзыхыгъагъ Мосэрэ Шумафэ рэ 
мэз ШIуцIэм къызхэкIхэм. Бжыхьапэр КIэмгуе шъолъыр 
щыкIэрэкIэ-щыкъолэнэу тыдрэ лъэныкъокIи пкIэшъэ 
гъо жьыр жьыбгъэ макIэм щызэредзэ. Ошъогури нэгъыф-сырыфышъоу, гъэмэфэ фабэу ынэгу чIэкIыгъэм 
ыгъэпкIыжьыгъ пIонэу, чIылъэм гумэкI напэкIэ шъхьарыт, 
пщэ гъощэгъэ закъоу къэлъагъорэр хъые-мыхъыяшъоу 
къушъхьэ лъэныкъомкIэ ресыкIы. Мэзэ зытIукIэ кIыр 
къызшъхьарыощт коцыпкъри шысэку упхъогъэ улэбыгъэу чIым шъхьарыт, адырэ шъоф къуапэми гъожьышэу 
натрыфыпкъри къыщэлъагъо.
Бжыхьэ дунай гъожьышэм пхырыкIрэ нэбгыритIумэ 
ягукIае зыми, зы псалъи зэфамыдзэу гупшысэ хэо-хапкIэкIэ 
шъофыр зэпачышъ, Хьатыгъужъыкъуае екIух. Го щэунае 
къехъулIагъэр МосэкIэ гукъау, мощ фэдиз къин дэзыдэзыщэчыгъэ бзылъфыгъэр щиухъумэн фэлъэкIыгъэп, ежь, 
фитгъуаджэми, шъхьафитэу жьы къещэ, адрэр чIыунэм 
чIэдзагъэу гукIэгъунчъэмэ аIыгъ. ЦIыфыгъэ къахэфэнба 
мохэмэ оIо шъхьакIэ, Шумаф, цIыфыгъэр зыщыкIодыгъэ, 
зыщаулъэгурэ чIыпIэ непэ тифагъ. Лъыр зыгъачъэрэмэ 
гукIэгъукIэ уащымыгугъыжь. Гощэунае зыгорэ къехъулIэмэ, сыдэущтэу цIыфмэ анэ сыкIэплъэжьын, сэри 
шъхьэр къэсIэтэу дунаим сыхэплъэн, сызэплъыжьын? 
КъызгурэIо гукIэенчъэу революциер къызэрэмыкIорэр, 
тиныбджэгъуи, тыкъэзышIи, тыкъэзымышIи бэ ащ зищыIэныгъэ хэзылъхьагъэр, зэфагъэм фэбанэзэ фэхыгъэмэ алъ 
революцием ынапэ хъугъэр, джа лъы хыем риIэгъэ быракъ 
чIэгъым тычIэуцуагъ. Гощэунае зыгорэ къехъулIэкIэ, 
иныбджэгъу жъугъэу къытхэмытыжьмэ ахэкIыжьынэп. 
Ау етIани сфэшIэн слъэкIыщтыр сшIэн фае. Арымырмэ 
хьаулыеу ГощэунайкIэ дунаим сытетыгъэу хъун. Тэрэза 
адэ мы сшIэрэр?.. Тэрэз! Мытэрэзмэ, аущтэу сызекIонэу 
гум къысиIощтыгъэп. Шумафэ нэмыкIэу хэт сеупчIын? 
СызэупчIыщтмэ сизакъоу сакъыхэзыгъ. Сиза къоми, синамыс къысиIорэмкIэ сызекIон!
Хьатыгъужъыкъое хэгъуашъхьэм Мосэдыхэр зехьахэм, пчыхьэпэ зэхэо мэзахэм уахътэм риублэгъущтыгъэ. 
Хьэ хьакъу макъэхэри былым макъэхэри чыжьэкIэ къэIух. 
Чылэмэ  зэращымытынчыр  къырыпшIэнэу ПщыжъхьаблэкIи, КъэбыхьаблэкIи, Хьакурынэхьаблэ лъэныкъомкIи шхончыо макъэхэм закъыщаIэты, ошIэ-дэмышIэ къежьакIэкIэ 
зызэрапхъотагъэм  фэдэу   зэпэужьых. Ары къэсми Шума фэ шъхьэр епхъуатэшъ, омакъэр къыздиIукIрэмкIэ маплъэ:
- Олахьэ сымышIэрэ мы джэголъэ купмэ яхьисапыр. 
Пыу алаурсын, зэ уцужьынба мыхэр, щэ къагъэнэжьрэп, 
заухьэ! - Гъуим къызщыхэкIыщтхэм Шумафэ къызэтеуцошъ, къэупчIэ: - Мос, мы узфакIорэм уицыхьэ телъа?
- Тиунэкъоща? - Мосэ къэмыуцоу къеупчIыжьы.
- Шъуиунэкъощми сшIэрэп. Зыщыфаем уриунэкъощ, 
зыщыфэмыем урилъэкъоцIэгъу, сицыхьэ телъэп Шэуджэн 
Тембот.
- ГощэунайкIэ силъэIу къысфимыгъэцакIэмэ, тIуми 
тиIоф  кIэкIы хъущт, Шумаф. Зи сшIухэкIуадэрэп, къэзгъазэу икъэлапчъэ сыкъыIукIыжьмэ хъугъэ. Джащ нахь хэкIыпIэ 
джыркIэ щыIэгоп. Ар мыхъумэ, нэмыкIмэ тягупшысэн. 
Шэуджэн Тембот илъэрыхьыгъэ джыри КIэмгуе къыщыкIичыгъэп, Iофы зыригъэшIмэ, ыIорэр ахэзэгъэнэу 

--- Page 574 ---

къысшIошIы... Аущтэу сымызекIомэ хъущтэп, Шумаф! 
Гощэунае пый хьэкIэ-къокIэ пчэгум къисынэшъущтэп, сыд 
къысашIэми, сарэукI, сыпарэлъ фаеми, мощ фэдиз къин 
къыздэзылъэгъугъэ бзылъфыгъэм ынапэ къэсымыухъумэмэ, сыд сIони цIыфмэ апашъхьэ, Шумаф, сихьажьын?!
- Сыд пIощт? Пыймэ уялъэIущта, Мос?
- СялъэIущтэп! - Моси къызэтеуцо фэдэу ышIи, 
ныбджэгъум  ыпэ ишъыжьзэ, пиупкIыгъэм къыпидзэжьыгъ.- Сиунэкъощ сыкъызэхишIыкIыщтмэ, тиадыга гъэцIыфыгъэ зэриIоу, селъэIущт. Адрэ Хъаныкъо-ШестаковхэмкIэ лъэIу щыIэп, Шумаф, щыIэнэуи ылъэкIыщтэп!
- Олахьэ сымышIэрэ, Мос...
- Теплъын хъурэм! О Къэбыхьаблэ гъэзэжь. Мыхъу 
зыхъурэм, Шумаф, тицыхьэ зытелъ нэбгырэ заулэ горэм 
тиIоф зытетыр афэтIотэн. Ау ащ Iофыр нэмысэу Шэуджэн 
Темботи ишIуагъэ къытигъэ кIынэу сыщэгугъы.
- Олахьэ сымышIэрэ, олахьэ сымышIэрэ,- джыри 
НэпшIэкъуй Шумафэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ псынкIэу 
къыпигъэхъожьыгъ: - Къэбыхьаблэ тиныбджэгъумэ 
анэ мыкIэу Деминым ичIыунэ зыдэт Джыракъии цыхьэ 
зыфэтшIын къыдэкIын. Зыфэсакъыжь, Мос. Шыгъурэм 
икуп шэкIуахьэм фэдэхэу мэпэшъушъохэшъ, Хьатыгъужъыкъуае дэтых.
- Шэуджэн Тембот сыфыкъокIыныр ашъхьэ къихьащтэп. Ахэр зыгорэм щэкъэрэгъулэхэмэ, уихэтэ ныб, 
Шу маф, зэрылъхэр. Арышъ, неущ мэз ШIуцIэм тыщы- 
зэIокIэжьы...
Шэуджэн Тембот зыдэщысыр Мосэ дэгъоу ешIэти, 
цIыф къымылъэгъугъ шIошIэу чэу нэзым кIэрытэу рекIокIи, 
щагум дэхьагъ. ХьакIэщымкIэ мыкIоу, Тембот зэрыс хабзэ 
унэм ихьагъ.
Унэм Шэуджэн Тембот нэмыкI исыгъэп. Остыгъэ кIэшIагъэм унэр къызэлъегъэнэфы. Къыблэ лъэныкъомкIэ 
гъэзэгъэ унэ къогъум, нэмазлыкъым тетэу Тембот джацы 
нэмаз ешIы. Унэм къихьэгъэ хьакIэм бысымыр фычIэплъыгъ 
нахь, инэмаз шIын зэпигъэугъэп. Моси нэмаз зышIырэм 
иягъэ римыгъэкIэу, жантIэмкIэ мыкIоу, пчъэм пэблэгъэ 
пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ. Унэу зэрыхьагъэр Мосэ имыщыпэкIуагъэми, ылъэгъурэр шIогъэшIэгъонэу джыри зэ 
къызэпиплъыхьагъ. Революцием ыпэкIэ зэрэщытыгъэм фэд, 
зэблэхъугъэ фэхъугъэп: алрыгъури, къамэри, кIэрахъори, 

--- Page 575 ---

бэдзэуалъэри дэпкъым зэрэпылъагъэх. Шъхьаныгъупчъэ 
Iухъохэри арых. ПхъэнтIэкIу шъхьэко шъэбэ заулэри дэпкъым кIэрыт. Сыхьатышхори къогъум зэрэкъот, икIомакъэ 
унэм къеIукIы.
Нэмазыр Тембот зеухым, мыгузажъоу, зи къымыIоу 
нэмазлыкъыр дэпкъым пилъэжьыгъ, етIанэ гупсэфэу 
зыкъызэригъэзэкIи, хьакIэу къыфэтэджыгъэм исэлам 
пэгъокIэу риIуагъ:
- Фэсапщи, тиунэкъощ. Тхьэм Iомэ, Мос, сыд уищыIакI, уипсэукI?
- Тхьауегъапсэу, Тембот. Тызэрэплъэгъу, тыпсау, 
тыузынчъ. Шъоры, Тембот?
- Тэ сыдына, тиунэкъощ, тижъышъхьэ тызхэтыр 
олъэ гъу. ПчъэIумкIэ ущымысэу, моу мыкIэ къакIуи къэтIыс, бэшIагъэ узысымылъэгъугъэр...- Шэуджэн Тембот 
къыIугушIозэ, сыд уикъэкIуакIэр ыIомэ ыгъэшIагъозэ, Мосэ 
риIуагъ: -  Сыдигъуа? ГъэрекIоба тызэрэзэрэлъэгъугъагъэр? Ары, гъэрекIокI. Шъуиреволюцие ыуж ары.
- Хьау, Тембот. Ухэукъо, тиреволюцие ыужэп, мыгъатхэ лъэгъун къысфыуиIэу Екатеринодар укъэкIогъагъ.
- Ары ошIа. Мыгъатх ары. ЧIыгоу ястыгъэр имыкъоу 
мыпсэу-мылэжьэ купмэ сызэрапхъуапэ зэхъум, гыякIо 
уадэжь сыкъэкIогъагъ. Оры мыхъугъэмэ, плъыжьмэ 
ятхьамэтэгъэ Байбек Мухътарым зи къытигъэлыщтыгъэп, 
къепIогъагъэр хэхьагъ, къыспымылъ фэдэу зишIызэ, 
бетэмалым тэ тыехэр къыгъэкIожьыгъэх. Шъори ахэмэ, 
тиунэкъощ, шъузэхакъутагъ аIуагъ. Хабзэр зыгъэуцужьыгъэ Деникиныр ащ фэдизэу лъэша шъуIуа, тиунэкъощ?
- Ар таущтэу къыосIощт, Тембот? - Мосэ щхыпцIыгъэ.
- ИшъыпкъапIэ къэпIощт.
- ПшIошъ хъущтмэ, ишъыпкъапIэр къыосIон. Деникиныр къызэкIом, Екатеринодар иухъумакIохэр зэкIэкIуагъэх нахь, зэхакъутагъэхэп. Пшызэ шъолъыр Деникиныр 
къихьагъэкIэ, революцием ихэбзакIэ хэгъэгум имылъыжьэу 
щытэп. Бэ темышIэу плъыжьмэ къагъэзэжьыщт.
- Ы-ы?!
- Ары, Тембот, ары! Пшызэ шъолъыр лъэпсэ пытэ 
Деникиным щыриIэп, хьаулыеу фыжьмэ къяшIэкIыгъэмэ 
мышIапхъэхэр цIыфмэ арашIэ. ХэбзакIэр лэжьакIомэ 
къафэзыхьыгъэ революциер кIочIэшху, упэшIуекIожьын 
плъэкIыщтэп.

--- Page 576 ---

Шэуджэн Тембот ышъо къызэокIыгъ. Джыдэдэм 
иунэкъощ зыфиIоу ыпашъхьэ исыр ипый. Джащ фэдэхэр 
ары щызымыгъаIэхэрэр. Илъэсым къехъугъэшъ хэгъэгур гупсэфыпIэ чIыпIэ итэп, лъэпцIэ купэу зыкъэзыIэтыгъэмэ тызэфэдэн фае аIошъ, тызэрапхъо. Пачъыхьэр 
тырадзыгъ, Керенскэ жэмачыур хагъэхьажьыгъ, дзэр 
зэтырачыгъ, яIэшъхьэтетмэ ятэмэтелъхэр атыратхъыгъ. 
МацIэм уебэнын плъэкIына?  Мохэр  мацIэм нахь Iаех. 
ГъэрекIокI зызысэIэ тым,  къэсымыгъэзэжьэу Тыркум 
сикIыжьын фэягъ. Мы з гъэунэкъощырэм  ыIорэм шъыпкъэ 
хэмылъэу щытэп. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ зысшIэрэр, 
ыIорэр къэмышъыпкъэжьэу къыхэкIыгъэп. Пачъыхьэр 
тырадзынышъ, лэжьэкIо-псэокIо жъугъэмэ хабзэр аубытыщт ыIо зэхъум, сшIошъ хъущтыгъэп. Джыри еплъ ыIорэм, етIани ар зыIорэм, шъхьафитынчъэу пый гузэгум 
зыщегъэбылъы. Зыми щымыщынэу садэжь къэкIуагъ. 
Зигъусэхэм къызэрагъэзэжьыщтыр къысиIонэу арэпщтын 
садэжь къызфэкIуагъэр. Зыгорэм егъэгумэкIы. Сыд шъуIуа 
зыгъэгумэкIырэр? Ежь къезгъэIощта, хьауми сеупчIыщта? 
Ярэби, сыд шъуIуа мыр зыгъэгумэкIырэр?.. 
Шэуджэн Тембот игупшысэмэ къырачъыхьакIыгъ 
шъхьакIэ, гуцафэ зыфишIын ыгъотыгъэп. Нычхьап ныIэп 
Тембот Мыекъуапэ къызикIыжьыгъэр, ГощэунайкIэ щыIэ 
къэбарым джыри щыгъозагъэп. ЫшIэщтми, къезыIотэщтмэ 
аIукIэгъагъэп. Унэм къызэрихьажьыгъэм лъыпытэу амдэз 
ышти, шхэгъум пымылъэу, нэмаз шIыным ыуж ихьэгъагъ.
Гъомылэр унэм къычIахьи, заулэрэ зыхаIэхэ уж Шэуджэн Тембот къэупчIагъ: 
- КъаIо, Мос, о слъэгъурэр зыгорэм уегъэгумэкIы.
- СегъэгумэкIы,- Моси къызфэкIуагъэр къыриIуагъ, 
мыщ фэдэ гущыIэхэмкIи кIэух фишIыжьыгъ: - Хъанкъори, 
Шестаковри, Тыкъэри, ахэмэ къяшIэкIыгъэ купри, Тембот, 
сэркIи революциемкIи пыих, ашъэ икIыгъэу лажьэ зимыIэ 
цIыфхэр агъэтIысых, аукIых. Ахэмэ уиIо ахэмызэгъэнэу 
щытэп, зыкъягъэшIэжь, Деминым ичIыунэ чIадзагъэхэри 
къягъэтIупщыжь. Джары нычхьапэ уадэжь сыкъызфэкIуагъэр, Тембот.
- Олахьэ, тиунэкъощ, ГощэунайкIэ къэпIуагъэр къэбар 
дэим,- зэхихыгъэр Шэуджэн Тембот ыгъэшIэгъуагъ.- 
Апэрэу зэхэсэхы. Олахьэ ар мыхъугъэ. Шэуджэн Гощэунае 

--- Page 577 ---

лажьэ имыIэу агъэтIысыгъэпщтын, ау етIани бзылъфыгъэба, 
ар хъуна шъыу!..
- Шэуджэн Гощэунае илажьэр,- Мосэ кIигъэтхъыгъ,- 
лэжьэкIо-псэокIо жъугъэмэ янасып зэрэфэбэнагъэр ары, 
лажьэкIэ фэплъэгъунэу ар щытэп! Гощэунае бзылъфыгъэкIэ арэп Iофыр зэхьылIагъэр, ащ фэдэ бзылъфыгъэ Iаджи, 
яплъыгъэхэп нахь, Деминым ичIыунэ чIэсых... Джыри 
къыкIэсэIотыкIыжьы, Тембот, Гощэунае зыубытыгъэмэ 
уигущыIэ ахэмызэгъэнэу щытэп, уишIуагъэ къызэрэкIощтыр сэшIэ, имыщыкIэгъэ Iоф къыхэмыгъахь. ЛъэIогъошIу 
къызэрэсфэмыхъури зэхэошIыкIы.
- Тэрэз, сиунэкъощ, лъэIогъошIу цIыкIуи, лъэIогъошIу 
ини щыIэп. Шъхьащэ зышIрэмэ Шэуджэнхэр ащыщхэп, 
мыгъатхэ уадэжь къин къысфэхъузэ сыкъэкIогъагъ. Ау 
уилъэIу сфызэшIокIыщтэп сIомэ, усэгъапцIэ. СфызэшIокIынэу сызщэгугъыжьы, неущрэ мафэм къязгъэтIупщыжьын! Хъанкъо Забытчэрыежъым икуп ар къысфамышIэщтмэ, ащыгъум паIо сщыгъэу хьаулыеу дунаим 
сытет! Тыкъэ Едыджи, Хъанкъо Къылыщджэрыий, адрэ 
Забытчэрыий сишIуагъэ ямыкIыгъэу щытэп. Шэуджэн 
Гощэунае агъэтIысыгъ, шьхьатехъо зытехъогъэ бзылъфыгъэм пэлъэшыгъэх, ара? ЛIыгъэ зэрахьагъэу залъытэжьы, 
ара? Хъунэп ар, сылI аIоу пакIэ сфызэрарамыхьажь ахэмэ! 
УмыгумэкI, Мос, угу гъэрэхьаты, сиунэкъощ, неущрэзымафэм къязгъэтIупщыжьын!.. Хэт ышIэра джыри къытпыщылъыр, Мос, ы-ы?
- Тхьауегъэпсэу, Тембот,- Мосэ къэтэджыжьыгъ,- 
джары силъэгъуныгъэр.
- Чэщыр уапэу тэ уежьагъ, сиунэкъощ? СыпшIобысым 
щынагъуа?
- Сшъхьэ щызгъэзыежьмэ оркIи, сэркIи нахьышIу, 
Тембот.
- Ащ фэдэ ашIа? Олахьэ сибгъагъэ уисэу, синамыс 
къыпшъхьэщытэу зыми ыIапэ къыбнэмысын, къынэсыгъэуи 
сымыдэн! Ащыгъум Шэуджэн Тембот ыпакIэ ыупсыжьмэ 
нахьышIу, сыкъэмыушъхьакIу. Ащ фэдэ джэманыгъэ 
тлъэпкъыкIэ тиIагъэп, егъашIэми тиIэнэу къэтэп. Гощэунае къызэрязгъэтIупщыжьыгъэм лъыпытэу, неущ шыу 
гъусэ готкIэ Шъхьащэфыжьым шъунязгъэгъэсыжьын, 
аущтэу зыхъурэ уж пшIэщт шъыпкъэм уфит, ау ащ нахьрэ 
сихьанэ-гъунэ укъимыхьажь!

--- Page 578 ---

Гуцафэ зыфэпшIын Шэуджэн Тембот игущыIэмэ ахэлъыгъэпти, зэрэхъури ымышIэу, ицыхьэ зытелъыжьэу, 
гугъэри къытекIоу  иунэкъощ лъэрыхьым иунэ Мосэ къинагъ. ПIэ шъабэм пкъы улэугъэр зэрэнэсэу Гощэунаий 
шъхьэм имыкIэу, ичэщ мычъые пшъыгъэ Iуилъэшъугъ.
Пчэдыжьыпэм щагум къыдэIукIрэ бырсыр макъэм 
Шэуджэн Мосэ къыгъэлъэтагъ, пIэшъхьагъым къычIипхъотыгъэ кIэрахъор ыIыгъэу шъхьаныгъупчъэм ечъэлIагъ. 
УIэшыгъэ шыухэмкIэ щагури, унэри, адрэ урамри къэуцухьэгъагъ. Шэуджэн Тембот ымакъэ зэхехы:
- Шъуащыщ, Шыгъурыр, сипчъэшъхьаIу къызблэкIырэм, Тхьэм ыцIэкIэ, КъурIаным ыцIэкIэ шъосэIо, сипцэшIуа щэ ыбгъэ ифэщт! Сиунэ ишъуубытагъэу зыфашъуIорэр 
Шэуджэн Мосэ къодыеп, сиунэкъощэуи арэп, сшъхьэкIэ, 
сиунагъокIэ сихьакIэ, сиадыгагъи, сицIыфыгъи, синамысыгъи сихьакIэкIэ шъозгъэгъэкIодыщтэп!
- ЗэрэхъурэмкIэ, Шэуджэныр, зышъхьэ къыозыхьылIэжьыгъэм фэдэу ори плъыжьмэ урягъус, ара?! - 
къэлапчъэмкIэ щыт шыумэ ащыщ горэ къекууагъ.
- Уятэ хьэм регъэубыт, сымыплъыжьмэ! Плъыжьи, 
фыжьи, шIуцIи зыщыщыр умышIэмэ о! Модэ, Шымыгъэхъу хьаджэр къашъущэ! Шымыгъэхъу хьаджэр сигъусэу, 
сихьакIэ тящэу джа Шестаков полковник дэдэм дэжь 
тызымыкIорэм, теплъын тыкъызызэхимышIыкIырэм! Зы 
лъэбэкъу къэшъумыдз!
Бысымым игукIэе гущыIэхэр зызэхехыр ары, Шэуджэн 
Мосэ чIыпIэ къин зэрифагъэр къызгурыIуагъэр. Шэуджэн 
Тембот ылъэкI къыгъанэрэп, кIэрэхъо къихыгъэр ыIыгъ, 
шыухэри  лIы лъэрыхьым ыIорэмэ къямыдэIухэу щытхэп, 
джа къыпеогъагъэм нэмыкI гущыIэ дыс зыми къыфидзыгъэп. Шымыгъэхъу Гъурыжъ хьаджэм Тембот зыкIыщыгугъыщтыгъэри лъэпсэнчъэп. ЗиIоф нахь лъэш чылэми, 
КIэмгуе шъолъырми дин IофкIэ цIыф исэп. Лъэрыхьи 
тхьамыкIи яшъхьэкIафэ ащкIэ зэфэдэ. Ежь Шэуджэн Тембот чIыпIэу зэрыфагъэмкIэ зыщымыгугъыжьэу арэп, ау 
Шымыгъэхъу Гъурыжъ хьаджэр уигъусэ зыхъукIэ, сыдрэ 
IофкIи уигъогу зэIухыгъэ. Джары къызкIаригъэщагъэри, 
иадыгагъи илъэрыхьыгъи шыу уIэшыгъэмэ апашъхьэ щыкIигъэтхъэу раIуагъэм хьаджэри къызкIезэгъыгъэр.
Шэуджэн Мос? Адыгэмэ ахэкIыжьэу Шэуджэн Моси тэ 
кIон, ари адыгэ ты, адыгэ ны къызхэкIыгъэр, лъэпкъ хабзэм, 
цIыф зэхэтыкIэм шъхьэкIэфэныгъэм рапIугъ, ралэжьыгъ, 

--- Page 579 ---

жъым къыIорэр кIэм диштэу, зэфэсакъыжьыныр егъашIэм 
адыгэмэ шэнэу ахэлъышъ, джыдэдэм Шэуджэн Тембот 
зэриIуагъэу мыхъу зыщыхъужьрэм, ащи къыкъонэн, иIофкIэ анахь чIыпIэ къин ифагъэми адыгэгъэ-цIыфыгъэм Мосэ 
къыкъуанэу  Iаджри къыхэкIыгъ. Джыри мыри зыго рэу 
хъун, Хъанкъом идзэ хэтхэр адыгэх, мылъку зиIэм нахьи 
гъэпцIагъэ-укIытагъэкIэ хащагъэр нахьыб, апашъхьэ сиуцомэ,  сIорэр  зэхахмэ, сихьатыр къемыплъыгъэхэу сэшIэ ми, бзылъфыгъэм ихьатыр къалъэгъун, сыкъызэхашIыкIын, 
лэжьэкIо-псэокIо жъугъэм сырилIыкIоу залъэгъукIэ агукIэ 
зыкъызэпырагъэзэнкIи пшIэхэнэп, Шэуджэн Темботрэ 
Шымыгъэхъу хьаджэмрэ яцIыфыгъэ-лIыгъэ напи игугъу 
сшIыжьыхэрэп... Ар сэIо шъхьакIэ, сыхэукъомэ? Сыхэукъо ми, сыхэукъуагъ! Сынэ къаплъэу Гощэунае къэзгъэнэни 
сшъхьэ щызгъэзыежьышъущтэп. Хъущтыр орэхъу, къэгъазэ сиIэп, мыхъун сэшIэу къышIошIмэ, сшIагъэмкIэ хэти 
къысэрэмыдэожь!
Пыир гукIэгъунчъ, зэрэфаеу амалынчъэм фырекъу, 
иIоф къикIынэу ышIэмэ, игухьэ-гужъ къыптырикъутэным 
ычIыпIэкIэ шъоубзэгуи зыкъыпфишIыщт, лъэгукIэтыныр сшIэрэп, ау шIоигъор фэпшIэнэу пхилъагъомэ, ащи 
рыукIытэщтэп, итхьагъэпцIыгъэкIи, иIушыгъэкIи, имэхъэджагъэкIи зынэмысын къыгъэнэщтэп. Ар зэкIэ мы мэфэ 
зытIум Гощэунае ышъхьэкIэ зэхишIагъ, егъашIэм къин 
зылъэгъугъэ бзылъфыгъэми, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIу 
имыкъум мыщ фэдэ чIыпIэ ифагъэп, хьэкIэ-къокIагъэу 
цIыфым дызэрахьан алъэкIыщтыр къаIуатэу зэхихыгъэ ми, инэрылъэгъу шъыпкъэу ежьыркIи къыдычIэсхэмкIи 
ыушэтыгъ.
Щазымэ лъэгукIэ ыпхэкI ешъутырхи, чIыунэм зычIагъэлъадэм джа къыпэщылъыгъэ пстэури Гощэунае зэхишIэгъагъэгоп, ау шIу зэрэщымыIэр ардэдэм къыгурыIуагъ. 
ЗычIадзагъэ чIыунэр цIыкIу е ины пIонэу щытыгъэп, нэфынэу 
нэфынагъэп, шIункIэуи шIункIыгъэп. БзылъфыгъэIэ горэ 
къылъыIаби чIыунэ пчэгум зырещым, къэбэскъэ шIоIугъамэ къызэрыурэ пхъэчай лъапсэм зыщетIысэхыгъэр 
ары цIыфэу исыр зыфэдизым гу лъитэн зыригъэжьагъэр: 
хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри чIэсыгъэх, шъхьатехъо 
зытехъуагъэм нахьи паIо зыщыгъыр нахьыбагъ, мыдрэ 
бзылъфыгъэ заулэмэ апэчIынатIэу хъулъфыгъэхэр зы 

--- Page 580 ---

чIыпIэ къопагъэх. Пхъэчай нэкI зэхэтмэ къарыурэ шIоIурымэмрэ цIыф уIэгъэ лъымэмрэ шъхьэр къагъэуназэу 
Гощэунае зиплъыхьэ зэхъум, шъхьэм илъыгъэр Мос, 
агъэтIысыгъэмэ лIыр захемылъагъом, ежь къехъулIагъэр 
къыримыдзэу, егъэшIэрэ хьылъэ горэ зытыридзыжьыгъэу 
гупсэфыжьыгъэ, гушIопс макIи ыIупшIакIэ рычъагъ. Мыщ 
щилъэгъугъэп шъхьакIэ, нэмыкI чIыпIэ горэм щаIыгъмэ? 
УпчIэ гумэкIыр ыгу къечъагъ нахь мышIэми, псынкIэу ышъхьэ рифыгъ, сэ сыIофэп, цIыфхэр зэрэхъоу сэри сыхъун 
ыIуи, зэушъы ижьыгъ.
Гощэунае зыхэфэгъэ цIыфмэ къашIэжьыгъ, ежьыри 
джау анапэкIэ ышIэщтыгъэхэри къахэкIыгъэх, адыгэ шыудзэм хищэгъэгъэ нэбгырэ зытIуи къыкIэрыхьагъ, ыгу илъыр 
къашIагъэм фэдэу МосэкIэ къеупчIыгъэх, революциемкIэ 
къяхъулIагъэр, ашъхьэ фимытхэу чIыунэм зэрэчIэсхэр, 
адыгэчIым, Пшызэ шъолъыр щыхъурэ пстэур ашIотхьамыкIэгъуагъ, лэжьэкIо-псэуакIомэ хэбзакIэу къыдахыгъэм 
кIэухэу фэхъугъэр зыфахьын ашIэщтыгъэп.
- Шъугу шъумыгъэкIоды, Пшызэ шъолъыр Деникиныр 
къихьагъэкIэ лэжьэкIо-псэуакIомэ яреволюцие кIодыгъэ 
хъугъэп,- Мосэ игущыIэхэмкIэ яушъыин ригъэжьэгъэ 
къодыеу къаджэхи, Гощэунае чIыунэм чIащыгъ.
Шестаков полковникымрэ Тыкъэ корнетымрэ шъоубзэгу Гощэунае зыкъыфашIыгъэми, илI, Шэуджэн Мосэ, 
зыдэщыIэр ариIуагъэп, зыкъызэрэфашIэу ежьыри зафишIыжьзэ, сыхьат фэдизрэ къаIыгъыгъ, Демин помещикым ихъызмэтышIмэ ащыщ горэм чIырагъэщи, Iанэ 
къыфырагъэштагъ шъхьакIэ, Мосэ зэрамыгъэтIысыгъэр 
игушIуагъоу, кIуачIи къыхилъхьэу зы Iулъхьэ закъуи афызыIуилъхьагъэп.
Сыхьат зытIу тешIагъэу Шестаковым дэжь джыри 
Гощэунае ащагъ.  Полковникым къызхигъэщыгъэп шъхьакIэ, Тыкъэмрэ Жэмадыкъомрэ якъэплъакIэкIэ шIу зэрэщымыIэр Гощэунае джыри къыгурыIуагъ, ау МосэкIэ яIоф 
къызэримыкIыгъэр зэхишIэу гушIопс гъэбылъыгъэр джыри 
ынэгу къышIучIэщыгъ.
- Сыд, хьитIум азыфагу къыдэкIыгъ, лъэпцIэ купыр 
къызэрэшъуIэтыгъэр, тызэрзэряжъугъэпхъуагъэр шъуфимыкъоу шъукъытIощхыпцIэ, ара! - Тыкъэм бзылъфыгъэм иIуплъэ фэмылъэгъоу къыхэкуукIи, Iэшхо тхъоплъ 

--- Page 581 ---

къолэнымкIэ Гощэунае ышъхьац етхъуи, натIэкIэ дэпкъым 
риутэкIэу ригъэжьагъ.
- Полноте, господа-черкесы, перед офицером русской армии с женщиной так не поступают!..- ылъэгъурэр 
Шестаковым зэримыгуапэр ымакъэ къыхэщэу, ыпашъхьэ 
итхэр Iумпэм зэришIрэр ынэгу къычIэщэу къэтэджыгъ, 
ыкIыб къэгъэзагъэу шъхьаныгъупчъэм Iутэу джыри къызэриIокIыжьыгъ: - Вы же не у очага своей сакли, право 
же, господа, полноте!..
Сыд фэдэу Шестаковым зишIзэ Гощэунае къеIэсэкIыгъэми, шъэбашъо зыригъэшIэу Мосэ зыдэщыIэмкIэ 
джыри къеупчIыгъэми, шъыпкъэр къыIомэ, тIури шъхьафит къышIыжьынэу къыриIуагъэми, пыйхэр зыфэе псалъэ 
бзылъфыгъэм къыжэдэкIыгъэп.
- Мы бзылъфыгъэр, ваше высокоблагородие,- Жэмадыкъом зыфэмыщыIэу, ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ ынитIуи 
къахэлыдыкIэу къыIуагъ,- непэп тэ зытшIэрэр, гущыIэ 
дахэкIэ, цIыфыгъэкIэ къауфэрэмэ ащыщэп, кIыхьэ-лыхьэ 
зетэшъумыгъэшI.
- Ары, ваше высокоблагородие,- Тыкъэми щхыпцIзэ, 
Жэмадыкъом дыригъэштагъ.- Мы нэпэнчъэм Iофы зетэшъумыгъэшI. СикIэрэхъуащэ яз, ваше высокоблагородие, 
мыщ ынатIэ кIэхъопсы!..
- Полноте, господа, полноте! Гошевнай Индаровна 
этого не заслуживает, она ведь из дворянского сословия... 
Идите, Шовгенова, подумайте о себе, и не забудьте о 
дочери своей. Она, по-моему, в данное время у Меджаджевых, в ауле Джамбечи?..
Ар зыхъугъэр тыгъуас. Джы нычхьапэ, Шестаковым 
Тыкъэмрэ Жэмадыкъомрэ игъусэхэу, сыхьатитIум къехъугъэшъ, рашIэн къамыгъанэу, Гощэунае джыри упчIэ Iахы.
- Джыри сыкъыоупчIы, уилI Шэуджэныр тэ щыI? 
- Шестаковым зыфэмыщыIэжьэу унэр къырекIукIы, 
шыукъамыщ уплIэнкIагъэр зыIэкIитIупщынэу хьазырыпс, 
пчъаблэм готитIуми яжэкIэ-пакIэ шIуцIамэр атырехы, анэхэр 
къелыдыкIых, гуцафэ нэкIэ ягъэшI къодыери бзылъфыгъэ 
зэхэцунтхъагъэм джыри тебэнэщтых. Тыгъуасэ щегъэжьагъэу къамыщышъо рашIыхьэзэ, щыгъын Гощэунае 
къыщанагъэп.
- КъызэрэоупчIыхэрэм иджэуап къетыжь, хьабзыжъ! 
- Тыкъэри бзылъфыгъэм ыкIыбкIэ къыдэкуукIы, пцэшIо 

--- Page 582 ---

къамыщэу къыIэкIэкIыгъэр Гощэунае ыплъэIу зифэкIэ, 
мыхъые-мысысэу хегъэщэIукIы.
- Джыри сыкъыоупчIы, къаIо уилI зыдэщыIэр? - 
Шестаковым къамыщыр Гощэунае ыжэпкъ кIеубытэшъ, 
къыреIэты.
- Хьадэгъур къышъуфэзыхьыни къэзгъэзэжьыщтмэ 
Шэуджэн Мосэ ахэт! - Гъощэунае къыIуи, Шестаковым 
ынэмэ закIэплъэм, полковникым икъамыщ IэкIэзыгъэм 
фэдэу ридзыхыжьыгъ.
- ТитIу язэу апэ зихьадэгъу къэсыщтыр сшIэрэп нахь...
- Сэ сышъуукIыкIэ революциер укIыгъэ зэрэмыхъущтыр зэжъугъашIэ! Сэщ фэдэ мин пчъагъэхэр джыри 
шъуапэкIэ къэкIыщт, лъэпсэ хэчэу шъуракIыщт!
- Шэуджэн комиссарым уришъузыгъэкIэ, ипIэ удыхэлъыгъэкIэ, удэхьабзыгъэкIэ дунаим урипачъыхьагъэу 
зыкъытфэмышI! - Тыкъэм зыфэщыIэжьрэп.
- Шуэджэн  Мосэ  сыришъуз къодыеп,  сыриныбджэ гъу, сыригъогогъу, ары пакIошъ, джы къызнэсыгъэм 
ибыракъ чIэтмэ сащыщ!
- ГущыIэ зыкIэрыпхын бзылъфыгъэп мыр,- Жэмадыкъори гъумтIымыгъэ.
- Шэуджэныр зыдэщыIэр къэпIощтэп, ара?
- КъэсIощтэп!
- КъэмыIощтмэ...- Шестаковыр къызщылъэтыгъ.- 
Мыщ укъащэ зэхъум, пчъэ кIыбым щызэхэтыгъэ жэкIэпакIэхэр плъэгъугъэха? Е тыкъызэрэоупчIырэр къытэпIон, 
е уибзылъфыгъэ напэ чэзыу-чэзыоу ахэмэ тапашъхьэ 
щытырядгъэхын, уилIи уфядгъэщэжьын!
- Шъощ фэдэп бзылъфыгъэ напэм рыгущыIэрэр!
- Ишъуути, шъуупцIэны! - Шестаковым зиIокIэ, Тыкъэмрэ Жэмадыкъомрэ бзылъфыгъэр джэхашъом тырадзэшъ, ыIэхэмрэ ылъакъохэмрэ щазымэхэмкIэ теуцох, 
полковникыр пчъэмкIэ маджэ: - Къишъущ!
КъеIункIхэшъ, красноармейцэ гъэрхэу къыIуащагъэмэ 
ащыщ горэ унэм къырагъэлъадэ. Зышъхьэ фимыт бзылъфыгъэ ушхугъэ пцIанэр джэхашъом зытырилъагъокIэ, 
укIытэгъэ нэгур дырегъэзэкIы, зеутIыIу.
- Рыджэгу! - къамыщыри тыращае.- Зыщых гъончэджыр! - ыIэхэр кIэзэзхэзэ къыращэгъэ лIы зэхэкIыхьагъэм игъончэдж чыIухэр къытIатэхэу регъажьэ...

--- Page 583 ---

Игъу сэмэ зашIомыдэеу Шэуджэн Мосэ тэчанкэм 
ращи унэм зычIащэм, Хьакурынэхьэблэ чылэ правлением шыу-лъэс уIэшыгъэр Iуизыгъ. Пыймэ ягухьэ-гужъ 
къызхамыгъэщэу Шэуджэн Мосэ кIэлъыплъагъэх нахь, 
гуцафэ зыфэпшIын макъэ къахэмыIукIэу, къэхъущтым 
паплъэхэу шъэф Iушъа шъэкIэ зэхэтыгъэх. Адрэ урамхэри 
зэпырыгъэIыкIыгъэхэу, зы цIыфи правлением къырагъэкIуалIэщтыгъэп. Шэуджэн Мосэ иIоф зытетым чылэдэс 
лэжьакIохэр щыгъозагъэхэп.
Мосэ зэращэгъэ унэм Хъанкъо Забытчэрый, Шестаковыр, Тыкъэр аIоу исыгъэх, дикэ дивизием щыщ пчъэблэгот 
лIы уIэшыгъитIури щытыгъэх.
- Хъанкъо зиусхьаныр,- унэм зэрихьагъэхэм лъыпытэу 
Шэуджэн Тембот ицыхьэ зытелъыжьэу Мосэ къызфищэгъэ Iофыр къырегъажьэ,- КIэмгуе хэгъуашъхьэм имызакъоу адыгэ шъолъырым хьайнапэ сишъумышIыхь, мары 
Шымыгъэхъу хьаджэри мы IофымкIэ сигъусэ, тиадыгагъи, 
тицIыфыгъи зыщытэшъумыгъэгъупш, Шэуджэн Мосэ 
непэ ышъхьэ къысихьылIагъэу сихьакIэ, тызэунэкъощ...- 
По-русски, по-русски говорите, господа! - Шестаковым 
зэхихрэ адыгэ макъэр имыгуапэу къыдзыгъ.
- Я скажу, господа-белогвардейцы...- Шэуджэн Мосэ 
лъэIу хэмылъэу, мэкъэ теубытагъэкIэ къызырегъажьэм, 
Шестаковыр къызщылъэтыгъ.
- Молчать! Пленные большевики-комиссары лишены 
слова!
- Я не пленный, господин полковник! Я пришел требовать от имени революционного народа, чтобы вы прекратили злодеяния, чинимые во всей округе!
- Что?! Ты еще от имени народа говорить хочешь?!
- Да! Если у вас на это мужества хватит!
- Пошли, коль хочешь говорить с народом,- Шестаковыр къызэтэджым, мыдрэхэри къызщылъэтыгъэх, зэуж 
итхэу унэм къикIхи пчъэ дэкIояпIэм къызнэсхэм, Хъанкъо 
СултIан Забытчэрые Шэуджэн Мосэ еIункIи, фитыгъуаджэу 
дэкIояпIэм ридзыхыгъ:
- Шъуеу, шъуукIы мы джэгуалъэр!
Бгъэжъ нэкIыгъэм фэдэхэу шыу-лъэс уIэшыгъэхэр къызэлъыуагъэх, чIыгум щылъ Мосэ, хэти зэрэфэлъэкIэу, утын 
рихэу регъажьэ. Шэуджэн Тембот къэхъугъэр ымышIэу 
щтагъэу зэкIэкIо, Шымыгъэхъу хьаджэри мэкуо:

--- Page 584 ---

- Ашъыу, хъунэп мы шъушIэрэр! ЛIы хыер, Тхьэм 
къышъуфигъэгъунэп!
- Упсэу пшIоигъомэ IукIот, хьаджэ! - Тыкъэр губжыгъаеу Шымыгъэхъу хьаджэм фелъы, зэхэбэнэ-зэхаомэ 
якуо: - ШъуукIы, шъуупкIатэ!
- Ашъыу, мы шъушIэрэр хъунэп! ШъуцIыфба?! - 
Шэуджэн Темботи щтэгъэ нэгукIэ зэкIэкIо.- Сыд хьэйнапа 
къытэхъулIагъэр!? Сыд емыкIуа тызхэфагъэр?! Сигонахь 
къыпIукIэн, Забытчэрый! СыдынэкIэ цIыфмэ анэ сыкIэбгъэплъэжьыщт, сыд ясэбгъэIощт? Уимэхъэджагъэ, Хъанкъор, 
тиадыгагъэ еунэхъулIэ!
- Сыд адыгагъ зигугъу пшIырэр, Шэуджэныр?! - 
Хъанкъо Забытчэрые ынэхэр къикIотхэу шыукъамыщ 
уплIэнкIагъэр Шэуджэн Тембот фегъэсысы.- Мо уиунэкъощ 
хьэлъэпкъмэ пщыгъыр пщатхъэу, лъапцIэу дунаим утыратIупщыхьэмэ ары уиадыгагъэ зыфэдэр зыпшIэщтыр! 
IукIот, зысэмыгъэлъэгъу!
- Е зиунагъо бэгъон, цIыфыгъэ къызхэжъугъафэба, 
сэ шъукъысэмыплъми, сыжакIэ шъукъеплъба, Шымыгъэхъу хьаджэм исарыкъ шъуеплъба, мы къытэшъушIагъэр 
нибжьи къытэшъушIэн Iоу сшIагъэп!..
Адырэ урам къуапэмкIэ шыу уIэшыгъэмэ къаIэпыкIрэ 
цIыфмэ НэпшIэкъуй Шумафэ шъэогъум IэпыIэгъу фэхъунэу къахэлъэтыгъ шъхьакIэ, къамыщ пакIэу тефагъэм ынэ 
реуты. Нэ лъэныкъор ыIыгъэу шыбгъэкIэ зэкIадзэ, къамыщышъо рашIыхьэу къызхэкIыгъэмэ ахадзэжьы. КIэрэхъо 
къихыгъэрэ шыу къамыщрэкIэ щытхэр зэбгырафых.
- Арэп ащ ешъушIэн фаер, мары!..- Тыкъэм сэшхор 
къырепхъотышъ, Шэуджэн Мосэ ыныбэ къырегъэу.- 
Шъуеу, шъуупкIатэ хьэхэкIыр!
ХьакIэмызэ Хьапэкъэжъ кIэрэхъуащэр Шэуджэн Мосэ 
тыреухэ, Бахъукъо Юныс лIы укIыгъэм ылъакъо сэшхо 
огъу заулэкIэ пеупкIы, ар имыкъоу, къыкIэращыжьыфэкIэ 
хьадэм къамыщкIэ ео.
Хъущтыр Шэуджэн МосэкIэ зэхъухэм, Тыкъэм игущыIэ кIэкIы:
- ШыкIэм пышъушIи, мы джэгуалъэр дэшъулъэшъу, 
хьэмэ ахэшъудз!
Чэщныкъо кIас. Джыракъые дэжь, Деминым ичIыунэ 
пэмычыжьэ шъофым красноармейцэ нэбгырэ заулэу 
аукIыщтмэ ылъэ тет къодыеу Гощэунае ахэт. ЧыжьэкIэ, 

--- Page 585 ---

адэ Мыекъопэ къушъхьэ зэхэт лъэныкъомкIэ, топыо дэгу 
макъэхэр къыщэIух. Гощэунае зэхихрэм гугъапIэ регъэдзы шъхьакIэ, сыд къикIыжьын ащ, лъыпсыр зыпычъэу 
къушъхьэм къыпхырызытхъурэ Таманскэ революционнэ 
дзэу мэфэ зыщыплIыкIэ Джыракъые дэкIыни, кIом дыхэтэу 
Ермэлхьаблэ зыштэнышъ, Невинномысскэ екIужьыщтым 
иIэпыIэгъу кIэсащэ...
Бакиевыр, Хабибулиныр, Асмановыр, Азизовыр, 
Нарбековыр, ади зылъэкъуацIэ амышIэрэ нэмыкIылI гори 
шхончыщэхэу къэфагъэмэ шъхьафитыджэу зэхагъэфагъэх. 
Псаухэмэ аIозэ, Гощэунае ыпашъхьэ пчыпэкIэ укIыгъэмэ 
ащыхэпыджэжьыгъэх. Гощэунае къетэкъокIыгъэ хьадэмэ 
ихьадэгъу ежэу, изакъоу ахэт.
Тыкъэр гузажъорэп. Тутыныбжъэр ещыхьэ, хегъанэ. 
ЩхыпцIызэ зытIо-зыщэ екъудыи. ЕтIанэ сэшхо къихыгъэр 
ыIыгъэу шым елъэдэкъаошъ, чъэм дыхэтэу Шэуджэн 
Гощэунае федзы:
- Сэлам, комиссаркэр! - сэшхо огъур зыпшъэбгъу 
ифэгъэ Гощэунае мэсысышъ, пкъыр имыежьэу зэхэфэ...
Сэшхо огъум Шэуджэн Гощэунае ыукIыгъэп. Сэбахь 
пасэм зыкъишIэжьыгъэу уцыпэ осэпсым бзэгупэкIэ кIэшъущтыгъэ Гощэунае шы лъэмакъэхэр зызэхеххэм.
- Мыдэ, джыри псау мыр! - укIэкIо шыухэу къэзгъэзэжьыгъэмэ ащыщ горэм ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Псаумэ узфыщытыр сыд? - Тыкъэр губжыгъэу шым 
жэдао: - Еуи, щэджыблым ышъхьэ шIоупкIыжь!..
Ар зэхъум 1918-рэ илъэсыгъ, сентябрэм и 11-м ипчэдыжьыгъ, нэфылъэ шэплъым дунаир зэлъикIущтыгъэ...

--- Page 586 ---

ГУЩЫIЭУЖ

--- Page 587 ---

Илъэсыбэ тешIагъ. ЕгъашIэм адыгэхэр зыкIэхъопсыщтыгъэ шъхьафитныгъэр яIэу зэкъош-унэгъо хэгъэгум 
щэпсэух. Шэуджэнхэр - Мосэрэ Гощэунайрэ - зыщаукIыгъэ бжыхьэм илъэсиплI тешIагъэу ежь зэрэфаеу Совет 
хабзэр щызэрагъэкIон алъэкIынэу автоном хэку къаратыгъ. 
ТыбзэкIэ теджэ, тэтхэ, ттхырэр къыдэкIы. Тымакъэ хэгъэгум зэхехы, дунаим теIукIы, тищыIакIэ ихъяр тIотэжьын 
тлъэкIынэу тыщыI. Тихъулъфыгъи, тибзылъфыгъи зэготэу, 

--- Page 588 ---

тилIыкIо-депутатхэу, хэгъэгум иапшъэрэ зэIукIэмэ ахэлажьэх, яунашъохэрэ зэхалъхьэх. Хэгъэгум исыдрэ Iофи, 
ичIыпIэ къини, имэфэ гушIуагъуи, адырэ цIыф лъэпкъэу 
щыпсэурэмэ афэдэу, даIэты. Социализмэм ылъапсэ зыщагъэтIылъыгъэ илъэс щэкIхэми аIэ зэкIэдзагъэу Iоф ашIагъ.
 ТыракIынэу фашист техакIохэр къызыттебанэхэм, 
лIыгъэ зэрахьэу, апсэ емыблэжьхэу революциер пыим 
щызыухъумагъэхэм адыгэ мин пчъагъэхэр ахэтыгъэх. 
ТекIоныгъэр къытфыдахи, орден лъапIэхэр ахэлъхэу къагъэзэжьыгъ, адыгэ нэбгыриблмэ хэгъэгум и ЛIыхъужъыцIэр 
къафагъэшъошагъ. Яжъи, якIи зэгъусэу тинепэрэ мафэхэр 
лъагъэкIуатэх, ясабыйхэр апIух, алэжьых, Гощэунае зэриIо 
зэпытыщтыгъэу, зимые зыхьрэм дахьрэп, зие зыхьрэм 
дэшэсых.
БлэкIыгъэм ущымыгъуазэу непэрэ щыIакIэм уасэ 
фэшIыгъуай, зыфаIорэр шъыпкъэ. Хэти тщыгъупшагъэп, 
зыпари тщыгъупшэщтэп. Шэуджэн Мосэрэ Гощэунайрэ, 
ахэмэ афэдэ пчъагъэхэу зигухэлъ кIэмыхьагъэхэр непэ 
къытхэмытыжьхэми, яшIушIагъэ тынап, тинамыс. ТэгъэлъапIэх, уасэ афэтэшIы, шIу зышIэрэм шIу фыщылъышъ, 
ахэмэ  ацIэ  чылэмэ, районмэ, колхозмэ, заводмэ, къухьэ мэ, еджапIэмэ, урамымэ ахьы. Тиорэдмэ ахэлъых, тимэфэкIмэ ахэтых, алъкIэ тибыракъэу иIагъэр лъагэу тэIэты.
ШIу угу имылъэу шIу къыбдэхъущтэп цIыфмэ аIошъ, 
тиреволюцие ипыигъэмэ, Гощэунайрэ Мосэрэ зыукIыгъэмэ 
къарыкIуагъэу сызщыгъуазэр кIэкIэу къэсIотэн.
Хъанкъо Къылыщджэрыий, Хъанкъо Забытчэрыий, 
адырэ ягъусагъэ белогвардейцэхэри ПцIэмэз дэжь рафылIэхи, хы ШIуцIэм хатэкъуагъэмэ ащыщыгъэх, сшъхьэ, 
слъакъо аIозэ, Тыркуем зизыхыжьыгъэхэм ахэтыгъэх. Хымэ 
хэгъэгум зефэхэм, зыми уримыщыкIагъэ зыхъукIэ, къыохъулIэщтыр къяхъулIагъ: Забытчэрые зыдырихыжьыгъэгъэ 
дышъэр шIуатыгъугъэти, сэдакъэ хидзэу мэщыт пчъэIупэ 
горэм Iусэу алъэгъугъ. Алъэгъугъэр сыда, ды шъэр зиджыбачIэ Къылыщджэрыер ебгъукIуи, нэмыцымкIэ зигъэзагъ, 
фашистмэ агохьагъ. Мэщыт пчъэIупэм къыIунэгъэгъэ 
Забытчэрые бжыхьэ чэщ горэм лIагъэу чэу лъапсэм къыкIэрахыжьыгъ. Нэмыц фашистмэ генералкIэ агохьэгъагъэ 
Хъанкъо Къылыщджэрыер заор заухым Италием къыщаубыти, нэмыкI къумалхэу Власовым, Шкуром, Красновым 
ягъусэу 1947-рэ илъэсым Москва щыпалъагъ.

--- Page 589 ---

Шестаковыр, Тыкъэр, Покровскэр, Шыгъурыр, Филимоновыр? Ахэри революцием шъхьэчъэ-псэчъэ гъогу 
ты ригъэзыхьагъэмэ ащыщыгъэх. Шестаковри, Тырку лъэныкъом икIыжьзэ, игъусагъэмэ яшхъухьэшIагъэ-хъункIэгъэ 
мылъку язэрэмыгъэгощыжьэу, зэщыхьэхи, къухьэм радзи, 
хым рагъэтхьалагъ. Кубанскэ радэм генерал ышIыгъагъэ 
Покровскэр 1921-рэ илъэсхэм ежь идзэ хэтыгъэ Шъхьэлахъом ыIэшъхьитIукIэ Болгарием щиукIыжьыгъ. Хъанкъо 
Къэплъанджэрий, Трембачи, Абдуловри, Филимоновыри, 
Жэмадыкъори унэгъончъэ-Iахьылынчъэу хымэ хэгъэгу пакIэ 
горэм къолIыхьажьыгъэх аIоу, ишъыпкъапIэ умышIэнэу, 
рыгущыIэхэу зэхэсхыгъэ. Тыкъэр? Тыкъэм рыкIогъэ шъыпкъэм сыщыгъуаз. Революцием ыцIэкIэ кIэрахъор ынэтIэгу 
изыубыти зыукIыгъэ шъыпкъэм къысфиIотэжьыгъ. Бахъукъоми, ХьакIэмызэми, Ешыгуаоми арыкIуагъэм хэшIыкI 
фысиIэп, сшIэрэ закъор ахэри, ахэмэ анэмыкI пчъагъэхэми 
алъапсэ  революцием зэрэричыгъэм щэч зэрэхэмылъыжьыр ары. Деникиныр? Ащ сырыгущыIэжьрэп, къехъулIагъэм шъущыгъуаз, ыIуагъэмрэ ышIагъэмрэ арыкIэгъожьэу США-м щылIэжьыгъ. Гъобэкъуаехэр зыукIыгъэхэ 
Губинымрэ Харченкэмрэ революцием, граждан заом 
ыуж Совет хабзэм къебэнхэрэ бело-зеленэмэ ахэтхэу 
чекистмэ аукIыжьыгъэх. Данилов генералри, Мурзаев 
полковникри, Бгъэлыбэ  Къаидэри,  нэмыкI пыйхэри  революцием къушъ хьэ  чIэгъым  чIигъэзыхьагъэмэ ахэтыгъэх. 
Тэмэтелъынчъэ хэу къызэнэхэм хъункIэкIо-укIэкIо Iофым 
ыуж ихьагъэх. ХэбзакIэм епыйхэу аIозэ, яхьакIэ-къокIагъэ 
къатекIоу ежьхэри зэпыижьыгъэх, зэрэукIыжьыгъэх. Даниловым ышъхьэ зыхехьажь уж, Мурзаевымрэ Бгъэлыбэмрэ 
къушъхьэ  чIэгъ мэзым илъэс фэдиз зэдыхэсыгъэх. Бгъэлы бэ 
ефэндым Мурзаевыр мэзым хиукIыхьажьыгъ, ар зыхъугъэм бэ темышIэу, нэмаз ышIэу щысзэ ыкIыбкIэ къикIыгъэ 
мышъэ уIэгъэ губжыгъэм ежьыри зэпкъыритхъыжьыгъ.
КIэтэкъо Хьаруни зихьадэгъу Сыбыр щызгъотыгъэмэ 
ащыщ. Шэуджэн Темботи, Шымыгъэхъу хьаджэми цIыфмэ 
апашъхьэ къащырашIагъэр ашIошъхьакIоу, къяхъулIагъэр ашIоемыкIоу революцие ужым заулэрэ псэугъэх. 
Шымыгъэхъу хьаджэжъыр чылэм, Хьатыгъужъыкъуае, 
щылIагъ, Шэуджэн Тембот зиIэти, 1922-рэ илъэсым Тыркуем икIыжьыгъ, икъэбари ащ щыкIодыгъ.
Луценкэ лIыжъыр зэкIэми анахь тхьагъэпцIэу къычIэ кIыгъ. Деникиныр Пшызэ шъолъыр щызэхакъути, 

--- Page 590 ---

Мыекъуапэ зэрэдафыжьыгъэм лъыпытэу шэкI плъыжьым 
хэшIыкIыгъэ быракъыр, ащкIэ Совет хабзэм зэрэгуахьэрэр 
къыгъэлъагъоу, идэпIэ унэ къыдигъэчъэягъ. Ар зыхъугъэм 
мэфэ заулэ тешIагъэу, зыдэкIуагъэр цIыф римыгъашIэу, 
чэщныкъо кIахэ горэм иныорэ лIы дэмыкIогъэ ыпхъу пшъэшъэжъымрэ къалэм дищыжьхи, Запарожье лъэныкъом, 
Украинэм кIожьыгъэ. НЭП-м (новая экономическая политика зыфаIоу щыIагъэр ары) хэбаикIын ригъэжьагъэ къодыеу къечъи лIагъэ аIуи икъэбар сызкIэупчIэм къысаIуагъ.
Гощэунае игъусэгъэ-иныбджэгъугъэхэу революцием 
дыхэтыгъэхэр? Ахэми яшIушIэ кIодыгъэп. ШIу зышIи, 
псым хэзыдзагъэм фэдэхэу ящыIакIи дэхагъэ, къиныгъэ, 
кIыхьагъэ.
Иосиф Погибельнэр, Дмитрий Швец, Мамыжъ Мусэ 
анэмыкIэу адырэхэм зэкIэ зыфэбэнэгъэхэ хэбзакIэм ягушIуагъуи, якъини дащэчыгъ. Сорокиным икъумалыгъэкIэ 
Дмитрий Швец Невинномысскэ дэжь щаукIыгъ, Иосиф Погибельнэр Сальскэ пшэхъолъэ шъофым икIодагъ, Мамыжъ 
Мусэ Гъозэрыплъэ тIуакIэ даукIыхьагъ. Иван Прохорович 
Пузыревым революцием ыуж къырыкIуагъэм сыщыгъуазэп. СшIэрэ закъор сызщыщ Шъхьащэфыжь чылэм ар 
къыздэхъухьэгъэ Отраднэ станицэр зэрэпэмычыжьэр 
ары. СызыкIэупчIэм, игугъу шIукIэ къысфашIыгъ, иунэ 
зыдэщытыгъэри къысагъэлъэгъугъ. Зым къэхалъэм дэлъ 
къысиIуагъ, сищи сыригъэплъыгъ, адрэм, ар мышъыпкъэу, Иван Прохоровичым революцием ыуж Отраднэм 
къымыгъэзэжьыгъэу елъытэ, нэмыкIым колхоззэхэщэ 
лъэхъаным Курскэ пэмычыжьэу кулакмэ щаукIыгъэу 
къеIуатэ, фэшъхьаф горэми заом ыпэкIэ агъэтIысыгъагъэу, 
джы зыщымыIэжь уж, иIоф зыпкъ иуцожьыгъэу игугъу 
къысфишIыгъ. Хэти ежь шIошIырэр къеIуатэми, сицыхьэ 
зытелъыр Иван Прохорович Пузыревым сыд къехъулIагъэми, ар Шэуджэн Мосэрэ Гощэунайрэ яныбджэгъугъ, 
революцием ипIурыгъ, большевик шъыпкъагъ.
Ян Полуяни зыфэбэнэгъэ Iофым ишъыпкъапIи къылъэгъужьыгъ. ВЦИК-м исекретарь гуадзэу Iоф ышIагъ. ГъукIэкъулэ Даути къызхэкIыгъэ, зыпIугъэ адыгэ лъэпкъыр 
къыгъэукIытэжьыгъэп,  революцием,  Совет хабзэм 
адыгэ мэ къафихьыгъэ насыпым рыгушхоу, ащ иIофхэр 
лъигъэкIуатэхэзэ, псэугъэ. Щэрджэс хэку КПСС-м исекретарэу Iоф ышIагъ, 1925-рэ илъэсым игъонэмысэу пыиIэм 
IэкIэкIодагъ.

--- Page 591 ---

НэпшIэкъуй Шумафэ ыIэ чIыгум хэлъэу игъашIэ къыхьыгъ. Шэуджэн Мосэ пае нэ лъэныкъор фыжьмэ раутыгъэти, хэгъэгум пенсие ритэу Къэбыхьаблэ дэсыгъ. 
ЗэлIэми, лъытэныгъэ фашIызэ, чылэм щагъэтIылъыжьыгъ. 
Шэуджэн Махьмуди, Самохин Ивани, Шех Къымчэрыий 
алъэкI къамыгъанэу революцием ыуж хэбзакIэм фэшIушIагъэх. Цызэнэ ПэтIращи къытефэрэр ышIагъ, Кочубей идзэ 
хэтыгъ, граждан заор аухи Адэмые къызегъэзэжьым, 
хэбзакIэм кIэтэу, щыIэныгъэр еухыфэ хьалэлэу псэугъэ.
Граждан заор окIофэкIэ Хьагъур Бэбэжъи, Хьагъур 
Вери,  Дэгужъые Аслъани (ылъэкъоцIагъэр зэблимыхъужьэу опсэуфэ къыхьыгъ) шым къепсыхыгъэхэп. Заор 
заухым Бэбэжърэ Верэрэ дзэм къыхэкIыжьхи, Совет хабзэм игъэуцун, контрреволюцием ебэныгъэным, колхозмэ 
язэхэщэн, алъапсэ гъэпытэгъэным яшъыпкъэу хэлэжьагъэх. Зы шъаорэ пшъэшъитIурэ апIугъ, алэжьыгъ. Бэбэжъ 
1941-рэ илъэсым нэс колхоз тхьамэтагъ, Отечественнэ 
зэошхор къызщежьэщт мазэм иуIагъэмэ арылIыкIыгъ. 
Ыкъо Аскэр политехническэ институтым иятIонэрэ курс 
икIи, лIыхъужъы гъэ зэрихьэу заом хэлэжьагъ. Зэоужым 
зычIэкIыгъэгъэ институтыр къыухыжьи, псэолъэшI-инженерэу Iоф ышIагъ. Джыдэдэм пенсием кIуагъэу янэрэ ятэрэ 
зыдэлъ чылэм (Вера Владимировнар 1960-рэ илъэсым 
илъэс 85-рэ ыныбжьэу лIагъэ) бын-унагъокIэ дэс. Джа чылэ 
дэдэми ышыпхъу нахьыкIэ Аминэти кIэлэегъаджэ-пенсионеркэу дыдэс. Ашыпхъу гурыт Ленэри джыдэдэм врач 
тIысыжьыгъэу, загъори адэжь къакIоу, Москва щэпсэу.
Дэгужъые Аслъани 1918-рэ илъэсым дзэм зэрэхэхьагъэу 1945-рэ илъэсым иапрель мазэ нэс хэтыгъ, полковникыцIэр иIэу рейхстаг IухьапIэм пэмычыжьэу щаукIыгъ, 
илъэс 47-рэ ыныбжьыгъ. ЫкъуитIу Кимэрэ Муратрэ ятэ 
исэнэхьат лъагъэкIуатэу дзэм хэтых.
Мосэрэ Гощэунайрэ къакIэныгъэ пшъэшъэжъыищыр 
Совет хабзэм ыпIугъэх, ылэжьыгъэх, Мариерэ Та марэрэ 
чылэм, Шъхьащэфыжьым, щапIугъэх, унагъо щашIагъ. 
Марие заом ыпэкIэ сельпо тхьэмэтагъ, Тамарэ унэ хъызмэтышIагъ. Джыдэдэм Марии Тамари щыIэжьхэп. Шэуджэн 
лъэ къуацIэр Нинэ ыхьзэ, Мэджаджэмэ зыфэныкъо щамыгъакIэу Джамбэчые щапIужьыгъ. Ины зэхъум, совпарт 
еджапIэр къыухыгъ. Мосэрэ Гощэунаерэ апэ къыдагъэкIыгъэгъэ адыгэ гъэзетым къыкIэлъыкIуагъэм иредакторыгъ, бын-унэгъо дахэ къыкIэныгъэу 1983-рэ илъэсым 
лIагъэ. Гощэунае ыпхъу Нини, иунагъуи дэгъоу сшIэщтыгъэ, 
илъэс щэкIым къехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ ыпхъу нахьыжъ 
Бэллэрэ сэрырэ зы класс тызэдисэу Адыгэ педучилищым 
тыщызэдеджагъ.
Софья Яковлевна Дерман-Дальняямрэ Василий Евдокимович Дровянниковымрэ гъэшIэ кIыхьэ къагъэшIагъ. 
Революцием ыуж Василий Дровянниковыр искусствэм 
хэхьагъ. СССР-м и Театрэшхо иорэдыIуагъ, заор къежьэным ыпэкIэ лIагъэ.
Илъэс 75-рэ Софья Яковлевнам къыгъэшIагъ. Октябрьскэ социалистическэ революциер илъэс 40 зэрэхъугъэр 
зыщыхагъэунэфыкIыщтым ыпаIокIэ КПСС-м и Адыгэ хэку 
комитет исекретарырэ Адыгэ хэку исполкомым итхьаматэрэ агъэхьыгъэгъэ шIуфэсым ипэгъокIэу мыры Софья 
Яковлевнам 1960-рэ илъэсым къытхыжьыгъагъэр:
"Ныбджэгъу лъапIэхэр! Пролетарскэ революциер 
илъэси 40 зэрэхъурэмкIэ шIуфэсэу къысфэжъугъэхьыгъэр лъэшэу сигуапэ хъугъэ. Жъышъхьэ гъэретынчъагъэр 
къысэхьылъэкIы нахь мышIэми, шъуихэку игъэхъагъэмэ 
салъэплъэ. Джырэблагъэ шъуикультурэкIэ шIуагъэ зиIэ 
къэгъэлъэгъонхэу Москва щекIокIыгъэхэм гушIогъо ин 
къысфахьыгъ. ТигухэлъышIумэ ятекIоныгъэ къыдэхыгъэнымкIэ щыIэныгъэр хьаулые зэрэмыхъугъэм сырэгушхо, 
социалистическэ зэхъокIыныгъэ инэу тшIыгъэр Октябрэр 
лъызгъэкIуатэрэмэ аIэ пытэу зэрилъым сырэгушхо.
Гъэхъагъэхэр шъушIынхэу есэIуалIэ, шъугу сыкъызэрэкIыгъэмкIэ, сызэрэшъущымыгъупшэрэмкIэ джыри 
зэ шъопсэу шъосэIо.
Шъуи С. Я. Дальняя-Дерман".
... ЦIыфым ишIушIэ кIодрэп, егъашIэми кIодыщтэп!

--- Page 592 ---

1984

--- Page 593 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 594 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том V
Гошевнай
Роман
На адыгейском языке

--- Page 595 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректор С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 596 ---

ИБ  № 10
Сдано в набор 30.12.2013. Подписано в печать 27.05.2014. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 31,92. Уч.-изд. л. 32,09. Тираж 500 экз. Заказ 
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано в ОАО "Можайский полиграфический комбинат"
143200, Московская область, г. можайск, ул. Мира, д. 93
Тел.: (495) 745-84-28, (495) 642-86-19. Факс: (495) 678-55-69
www.oaompk.ru e-mail: oaompk@oaompk.ru