--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ  Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯБЛЭНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 82I.352.3-3I
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
седьмой. Рэдэд. Исторический роман.- Майкоп: 
Адыг. респ. кн. изд-во, 2014.- 808 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0758-8
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2014

--- Page 8 ---

РЭДЭД
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

ПЭУБЛ

--- Page 10 ---


Дунай тарихъыр цIыф лъэпкъмэ, лIэшIэгъу IукIотыгъэмэ 
афэдэу къат-къатэу зэхэлъы...
Илъэс пчъагъэ ащ тешIэжьыгъ - советскэ литературэм 
имафэхэр Казахстан щырекIокIыщтыгъэх. Тэ, тхакIохэм, цIыфхэм 
таIукIэмэ, тищыIэныгъэ-дунай еплъыкIэ, тигупшысэхэр афэтхьыхэзэ, мэфэкIым икIэухым зэкIэми Алма-Ата тыщызэрэугъоижьыгъагъ.
Пчыхьэм, хэтырэ лъэпкъи ихьэкIэ гъэшIуакIэ зэрелъытыгъэу, 
СССР-м илъэпкъ литературэ пшIыкIутф ихэшыпыкIыгъэ лIыкIохэр, 
нэмыкI цIыфхэр мэфэкI Iанэм зэдыпэсыгъэх. Сэри блэкIыгъэ 
лIэшIэгъумэ ахэунэхъогъэ адыгэ лъэпкъым къыкIэныжьыгъэм 
сызэрэщыщыр зыдэсшIэжьызэ, IэнакIэм сыпысыгъ.
МэфэкI Iанэм итхьаматэу Казахстан илIышъхьэ Кунае Динмухьамэд зи къызтыригъанэщтыгъэп: лъэпкъым иинагъи, илитературэ хэгъэгум чIыпIэу щиубытыри, тхакIо пэпчъ уасэу иIэри 
къыдилъытэзэ, хъохъубжъэхэр къаригъаIощтыгъ. Нэбгыришъэ 
фэдиз зыпэс Iэнэ бэрэчэтым гъомылэхэр щызэблахы, хэгърэйхэр 
тишъхьагъырытых, дэпкъым дэжь щызэхэс пщынаохэм лъэпкъ 
пэпчъ зэлъашIэу иIэ мэкъамэр къырагъаIо. Ахэр сигуапэхэми, 
сшIодахэхэми, сэ синэшхъэй шъэф чыжьэ къызхэIукIырэ мэкъамэхэр нэмыкIых. Ахэр сызхэсхэми, пщынаохэми тыдэ щашIэн. 
Пчыхьэзэхахьэр ыкIэм фэкIо, аужрэми гущыIэр раты - сэрэп, 
нэмыкI... Адэ джары умакIэмэ, утхьамыкI зыкIаIуа гъэр...
Кунаер джыри къэтэджы, кIэух псалъэ къышIынщтын сэIо, 
ау зэхэсхырэм сыгу къегъэлъатэ:
- Джыри тихьакIэмэ ащыщэу зы тхакIо гущыIэ есты сшIоигъу,- ыпашъхьэ ралъхьэгъэ тхылъыпIэр къештэ, шъабэу 
IущхыпцIыкIызэ къытхэплъэ,- шъыпкъэ, ежь къыкIэлъэIугъэп, 
ау къыфэгумэкIых. ГущыIэр зэстырэр МэщбэшIэ Исхьакъ, 
тихэгъэ гушхо щыпсэурэ лъэпкъ макIэмэ ащыщ. Сымыгъуащэмэ, 
Краснодар краим хэт Адыгэ автоном хэкум къекIы.

--- Page 11 ---

- Кавказым къикIыгъэхэр, шъукъызэлъытэдж! - лIы хэкIотэгъэ пытэу, пэкIэ Iужъу шIуцIэм ыгъэбжьышIорэ ермэл тхакIоу 
Серо Ханзадян ар зиджэмакъэр. Грузин, азербайджан, ермэл 
тхэкIо гъэшIуагъэхэр къызэрэсфигъэтэджыгъэхэм осэ етыгъо 
симыфэу, игущыIэ къыпедзэжьы: - Талъэныкъо къикIыгъэхэр 
къызфэзгъэтэджыгъэхэр къышъосIон. Джыдэдэм зэхэшъухыщтыр Кавказым илIыхъужъ тарихъ ымакъ. Непэ цIыф лъэпкъ 
макIэмэ ащыщ зыфаIуагъэу шъуапашъхьэ ит МэщбэшIэ Исхьакъ 
- адыг. Адыгэхэр дунаим ианахь ижъырэ цIыф лъэпкъых. ТэркIэ 
анахь цIыф гъэшIуагъэх. Яшъхьафит кIэхъопсыкIэ, яцIыфы гъэлIыгъэкIэ, яIэшэ-шъуашэкIэ Кавказым ынапэх, инамысых, иегъэшIэрэ рыцарых. Джары Кавказым илIыкIохэри къызфэзгъэтэджыгъэхэр, шъори ар шъозгъашIэ зыкIысшIоигъор.
Зы шы пае шишъэ псы ешъо зэраIуагъэм нахь гущыIэ шъыпкъэ щыIэпщтын. Адыгэ лъэпкъ макIэм щысыгъэхэр зэкIэ къызэрэфэтэджыгъэхэри шъхьэкIафэ къызэрэфашIыгъэри сщиз 
схигъахъоу сигопагъэ. Ау, хъохъур къызысэIо ужи, тадэжь 
сыкъэкIожьы зэхъуми, хъопсагъокIи, нэшхъэигъэкIи джыри зэ 
адыгэмэ ятарихъ чыжьэ сыхэмыгупшысыхьажьын слъэкIыгъэп...

--- Page 12 ---

АПЭРЭШЪХЬ
I
999-рэ илъэс чыжьэм ипчэдыжьып.
ХитIум азыфагу - хы МыутIэрэ Каспиерэ - дэлъ Темыр 
Кавказ къушъхьэ-губгъо шъолъырыр егъэшIэрэ чъые 
Iужъум къыхэпшыжьыгъэ фэдэу апэрэмкIэ гумэкIын чъэфэмыфэу къыпщэхъу. Ау нахь лъэшым онэгур ыубытэу, 
кIочIэнчъэр ридзыхэу цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи, темырымкIи ар щызэтырахы.
Хы ШIуцIэ къокIыпIэкIэ адыгэ лъэпкъыр - къосэгъухэр, 
мыутIэхэр, зыхыхэр, ахэмэ апшъэкIэ скиф-сэрматмэ 
къахэзыгъэ ясэ-аланхэр щэпсэух. Идыл псыхъо сэмэгу 
IушъуапшъэмкIэ буртасхэр, булгархэр, ыкIахэкIэ хъалыдж, 
саркел, байдо, итылхэр, ДэгъыстанкIэ беленджэрхэр, 
семендерхэр къызхиубытэхэу, къохьапIэмкIэ Iузэжъу хы 
зэпырыкIыпIэм Iут Тумтэкъашъэ блэкIэу, Къырыми, мадьярхэри хэтыжьхэу, ТемырымкIэ ихьакъулахь зытелъ 
мордвахэри, черемисхэри, вятичхэри, полянхэри, северянхэри, радимичхэри зыщимыгъэгъупшэхэу, Хъэзар 
къэгъэнат-хэгъэгум ищынэгъо гумэкI зыми гупсэфыгъо 
римытэу ашъхьащыт.
Къызыщыхъухэрэ мафэми, зыхэтхэ илъэсми, лIэшIэгъуми апымылъхэу, дунаим зэрэщыщхэр насыпышIуагъэкIэ 
зыфалъэгъужьэу, ядаушыгъэ амэкъэ жъгъыухэмкIэ зэхашIэжьэу псыхъо лъэкъо псыгъо зэпачъэхэр къушъхьэмэ 
къахэзэрэхых. Нахь лъэшым, лъэрыхьым ахэр зыхиугъуаехэмэ, ыкIуачIэ хигъахъомэ, зыкъогушхукIыжьызэ, ежь 
нахь лъэшыжьым зэридырыжьыщтыри зыдамышIэжьэу, 
ыпшъэкIэ Каспием, ыхэкIэ хы МыутIэм, хы ШIуцIэм зыфахьы.
Псэ зыпытэуи зыпымытэуи дунаим тет пстэумэ цIыфым нахь гушхо-гумахи, жъалым-къэрабгъи, псэн чъэнэпэнчъи, хьалэл-хьарами, чыжьэрыплъэ-гулъы тэнчъи 
ахэтэпщтын.
Тыгъэм цIыфыр щегъаIэми, лыузынчъэу къызыщистыри 
макIэп. Псым ешъоми, зыщегъэпскIыми, ытхьалэу къыхэкIы. 
Пхъэ машIоми, шыблэ гъуагъоми, жьы кореными, чIыгусысми ахэкIуадэ, рыщыIэнэу, зыкъыриухъумэжьынэу 
къыугупшысыгъэ пчыпэм, чатэм зыщатекIодэжьыри нахьыб.
Сыд ащыгъум цIыфыр дунаим къызыфытехъуагъэр, 
зыфытетыр? Ныбэм илъыщт гъомылэрэ пкъышъолыр 
зыупIыцIэщт щыгъынырэ къызэрэзыфигъотыжьыщтыр 
ара? Хьауми къыфэхъурэ сабыир зэрипIущт закъор ара? 
Хьэйуанхэми непэрэзымафэм - орэфабэ, орэчъыIэ - аныбэ 
из зэрашIыщтым щэхъурэ гугъу яIэп. Ахэми щырыхэр 
къафэхъух, атенэгуикIыхэзэ апIу, сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэхэми, яхьэкIэ-къокIагъэ егъэпшагъэу, ашъхьэ щаIыгъыжьын, 
зыкъыщаухъумэжьын алъэкIынэу агъасэх. Ау сыдигъокIи, 
цIыфхэмкIи хьэкIэ-къуакIэхэмкIи, мэфэ нэфри чэщ шIункIыри 
цыхьэнчъэ гуих-псэихых. Ау цIыфыр псэ зыпыт пстэуми 
апшъ. ЦIыфыр ары лIэныгъэмрэ щыIэныгъэмрэ ахэгупшысыхьан зылъэкIырэр, ар зилIэужыгъор зэхэзышIэрэр. 
Уашъор зыкIэшхъуантIэр, ошъуапщэхэр зыкIэфыжьхэр, 
жьыбгъэ лъэшхэр къызыкIепщэхэрэр, хыорхэр нэпкъым 
зыкIедысхэрэр зэзыгъэфэнэу зиакъыл къыхьырэр джа 
цIыф закъор ары.
Нэм къыфэмыубытыхэрэр бжыхьэ къушъхьэ-мэз 
зэпэIукIотых, шъоф нэкI гъунэнчъэх. Гъэмэфэ жъоркъым 
ыгъэпкIыжьыгъэ уашъоми зыкъызэришIэжьырэр хэпшIыкIэу огур къызэбэкIырэ шъхьатехъор мыгузэжъуахэу, 
игъорыгъоу ыплIэIу реубгъо. Пщэф пытхъэфэ пIокIэ зырыз мэ акъогъу къыкъоплъызэ, тыгъэри пчэдыжь ошъочапэм 
дэпшые, тхышъхьэ мэзым Iутэкъогъэ, етэкъокIыгъэ Мэзыбэ 
чылагъор шIомыIофэу, джыри, шы илъыгъо зытфых азыфагу дэлъынэу, щынэ-пIытIыгъэр зитеплъэ адыкIэ тIокIачIэм 
дэгъощэгъэ Мыстхъакъо чылэми, нэмыкIхэми ягумэкI 
къыхигъахъозэ, ашъхьащэкIоты.
Бжыхьэ сэпэ нэгъыфымрэ пкIэшъэ гъожьышэмрэ 
зэратэкъокIмэ ошъо чIэгъым чIагъэутысэзэ, къэзэрэфрэ 
шыуишъэ пчъагъэмэ амэкъэ дэгу тхьагъэпцIыгъэ-шъорышIыгъэ зыхэмылъ пчэдыжь гупсэфыр ошIэ-дэмышIэу 
къушъхьэ тIуакIэм щызэщаутыгъ.

--- Page 13 ---

Апэ къыпэкIэфэгъэ пчэгъу папцIэр Рэдэд къыпхъотагъ, 
шIу зэрэщымыIэр лъыIэсыгъэу янэ Рампэси унэм къилъэтыгъ:
- А сикIал, сыд къэхъугъэр, джыри пыйхэр къыттеоха?!
- Хъэзармэ гъунэгъу чылэхэр зэрапхъо!..
- Мардж, елбэт, шъушъхьэ щыжъугъэзый, къушъхьэм, 
мэзым шъуякIужь! - къэлапчъэм блэчъырэ мэкъэгъэIу 
шыур къяджагъ.
- А Рэдэд, сыд пшIэн уихьисап, тыдэ уежьагъ! - илъэс 
пшIыкIуй горэм ит пщыкIалэм, ыныбжь емылъытыгъэу 
пкъы плIэмые-шъхьэшхор Iэтыгъэу къэлапчъэм ечъэрэм, 
янэ еджагъ.- Къэуцу! Къэуцу сэIо!
- Зэхэпхырэба, тян, пыйхэр къызэрэтэкIухэрэр? Къушъхьэм течъэжьзэ, тызэрапхъо. ЛIыгъэ зыхэлъэу апэуцужьрэм сыгоуцощт.
- Жьыкореным щаухьэ, хэлъадэхэрэп. Уяти ишъэогъухэри ощ нахь лIыIуагъэх, мацIэм фырикъугъэхэп нахь,- 
Рампэс ыкъо пэуцугъ.- Сынэ къаплъэу лъым зэщифыгъэ 
цIыф Iэл-жъалымымэ уапэзгъэгъокIыщтэп. Тэ непэкIэ 
къушъхьэ пытапIэр тикъотэгъу, некIо, шIэх, чылэр зэрэхъоу 
тыхъун.
- Сыд шъузпэтыр,- гъунэгъу Колэс лIыжъыр къэджэ,- 
шъуеужьыр! Mo къэзэрэфырэ хьэкIэ-къуакIэмэ укъялыщтэп.
Рэдэд пчэгъур чIидзи, унэм илъэдэжьыгъ. Бэрэ къитыгъэп - ытамэ фыгу дзыо ныкъор телъ, лы гъэгъугъэ 
цэгэнэлъэ щыхьагъэр изыблыгу, къоехьал гъугъи ыIыгъ, 
исэмэгубгъуи чатэр гошIагъ, ищазымапшъи шъэжъыякIэр 
къыдэщы.
- Лымрэ къуаемрэ къысэт, Рэдэд,- лъэбэкъушхохэр 
зыдзырэ кIалэм пкъы од-пIуакIэр къепсынкIэкIэу Рампэс 
лъэчъэ, адырэм икIо хегъахъо, янэ зыфелъэIурэм язи 
къыритырэп.
Къушъхьэм чIэзэрэтэкъогъэ цIыфхэр мэзытхым зытехьэхэр ары Рэдэд къызыупчIагъэр:
- УкъэкIуа, тян?
- СыкъэкIо, сыкъэкIо, нахь чыжьэу дэкIуай.
- Мы чIыпIэр тIэсхъапIэп,- Колэс етIысэхыгъ,- мо 
мыжъо натIэр ары мыгъатхи тыкъызкъонэжьыгъагъэр, 
шъукъетIысэх. Тиошъогу Тхьэшхо ынэшIу къытщыфэмэ, 

--- Page 14 ---

ти Мэзытхьи тыкъиухъумэн. А слъэгъухэрэм чылэ гъунэгъухэр зэрапхъо аIуагъ шъхьакIэ, ащ фэдэ ахэслъагъорэп, 
муары, тичыли ебгъучъэх, зэрэфых, зэплъэкIых.
- Мыгъатхэ тызэрэзэрапхъуагъэм елъытыгъэмэ, ахэр 
гумэкI горэм зэрефэх,- Рампэси маплъэ, иуни, ищагуи, 
ибылымхэри къызэтыригъэнэнэу гукIэ Тхьэм елъэIу, кIымэфэ къэкIогъум тытырарэмыгъэстыкIыри, унэм рахыгъэ ри щагум дащыгъэри цIыкIу-цIыкIоу зэдгъэуIужьын, шъэо 
бетэмалыри лIыгъэкIэ анэIу исщыгъ.
- Джы къызгурэIокIэ сэгугъэ мыхэр зезыфэхэрэр...- 
Рэдэд фыреплъэкIзэ, Колэс зэриIожьыгъ.- Хъэзархэр 
Тумтэкъашъэ дэжь русичмэ къыщызэхагъэтэкъуагъэх 
зэраIорэр шъыпкъэкIэ енэгуягъо. КъэошIэжьа, Рэдэд, 
мыгъэрэ гъэмафэ тичылэ къыдэхьэгъэгъэ урым Думитрэ 
къыIогъагъэр? ТшIошъ хъугъагъэп шъхьакIэ, шъыпкъэнкIи 
мэхъу.
- ПшIэхэнэп,- тIэкIу тешIагъэу Рэдэд къыIуагъ,- бэрэ 
зигугъу ашIырэр шъыпкъэу къычIэкIыжьы тятэ ыIощтыгъ.- 
Тым игугъу Рэдэд зэришIыгъэр игуапэу Рампэси къызхимыгъэщэу ыкъо IугушIуагъ. Ау зытес мыжъом фэдэу 
чъэкIыгъэ напэм зы лыпцэ сыси ным хыримыгъэлъагъоу 
Рэдэди игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Ары шъхьакIэ, Колэс, 
хъэзархэр лъэпкъышхох аIо.
- Лъэпкъышхохэми, тэщ фэдэу ахэми зэдэIужьыр 
ямакI. ЧIыгушхо аубытыгъэшъ, фырикъужьхэрэп, пщылIыпIэм радзэгъэ лъэпкъхэри, яхьакъулахь зытелъ нэмыкI 
лъэпкъхэри афэгъэIорышIэжьхэрэп. ТумтэкъашъэкIэ 
русичмэ ятекIоныгъэ ащ къыгъэпсынкIэгъэнкIи мэхъу.
- Русичмэ Тумтэкъашъэ аштагъэмэ,- Рампэс игумэкI 
фэмыIажэу къызIуипхъотыгъ,- гъэрыпIэм щыIэ сшынахьыкIэ Къэншъау сыдэущтэу хъун ащыгъум, тумтэкъашъыпщым иунэIутэу ары макъэ къызэрэтэIугъагъэр. Сэщ нэмыкI 
лъыкIони лъыплъэни иIэп... Сэ сыд гущэр сиамал. Мыщ 
ятэ псаугъэмэ, сшынахьыкIэ закъокIэ сигумэкI сшъхьащихыни... а зы мэфэ шIуцIэм тIумкIи сыунэхъугъ...- Рампэс ынэмэ шъхьэтехъо цыпэмкIэ акIэIэбэжьыгъ, гъунэгъу 
лIыжъымрэ ыкъорэ апашъхьэ къыщехъулIэрэр шIоигъуаджэу ышъхьэ IуищэикIыгъ.
- Тян, бащэ, Колэс тхьэмэтэ мафэм ыпашъхьэ сшъхьэ 
щымыгъэцIыкIу...- зэрэамалынчъэм нэплъэгъур рыригъэдзыхэу Рэдэд янэ егыигъ, етIанэ нахь мэкъэ теубытагъэкIэ 

--- Page 15 ---

къыпигъэхъожьыгъ: - Къэншъау псаоу дунаим тетыхэмэ, 
къыпфэсщэжьыщт сIуагъи.
- Е-о-ой, сикIал, сыдигъу ар зыхъущтыр?
- Ар пIoy, Рампэс, угуи умыгъэцIыкIу, уигугъапIи 
зыIэкIэмыгъэз,- гъунэгъу гуащэм иупчIакIэ Колэс лIыжъым 
ыдагъэп,- мы шъэо Iэтахъом уицыхьэ тегъэлъ. Ятэ фэдэ 
мыхъоу тыдэ кIон. Лаурстэн зы лIэу тичылэ дэсыгъ. Сыпщ 
ыIоу зэ нэмыIэми ыбгъэ къыригъэуцукIыгъэп, ау ащ ижьау 
чылэр чIэтыгъ. ЛIы хэкIынэу тихьаблэ шъао горэ хэсмэ, 
тичылэ дэсмэ, мыщ лIы хэкIыни, тыкъызэримыгъэукIытэжьыщтым сыришыхьат. Ар сэ къэслъэгъужьми дэгъу, къэсымылъэгъужьми, Колэс лIыжъым ыIогъагъ зэгорэм 
шъуIожьын. Сэ мыщ ыныбжьым сызетым, тятэ Тумтэкъашъи, Хъалыджи, Саркели, Итыли, Семендери, печенэгмэ 
анэсыжьэу, сыздищэщтыгъ. Тязаоу, къытэзэожьхэу, 
тыкъырафыжьэмэ шъхьэчъэ-псачъэ тырашIыхьэу къыхэмыкIыгъа, гъэрыпIэми мызэу-мытIоу хъэзархэми аланхэми 
тырамыгъэфагъа, непэ фэдэу тхьапшрэ тичылэ тыкъыдамыфыгъа, ау зи къысэхъулIагъэп, мары, мылIэжьын 
гъучIыпсэу шъуапашъхьэ сис, мо шыу зэрэхьымэ зашIосэгъэбылъы... Зэ, зэ, быяу, Рэдэд, нахьыжъхэр гущыIэ хъумэ, 
уиIо ахэмылъхь. Акъыл зыхэлъри зыхэмылъри угу иубыт, 
уасэ фэшI, тидунай жъалым о зэрэпIо закIэу зэхэлъэп. 
Зыгорэ къэпIуагъа, къапIо пшIоигъуа, Рампэс? Хьау пIуи? 
Ащыгъум РэдэдкIэ узэрэмызафэ горэ къыосIон.
- ШъаомкIэ, къысфэгъэгъу, Колэс, уигущыIэ зэрэпIэпысхырэмкIэ, зэпщтын сызэрэмызафэр.
- Зызакъу, зызакъу, Рампэс,- Колэс жэкIэ-пэкIэ фыжь 
мыкIырмэ тхьагъэпцIышъоу къахэгушIукIыгъ,- адырэ 
мыхъунхэу зыфапIохэрэр шъо шъуитIо, янэрэ ыкъорэ, 
зэрэзэхэшъухыжьышъу. Уишъао утенэгуикI зэпытзэ, 
уиджэнакIэ зэребгъэIыгърэр игъуадж, Рампэс. Ары, ары, 
сшыпхъу, гукъаоми, джа зымкIэ уиуз Iэзэгъу сыфэхъун 
слъэкIыщт. Джыри, цыхьэ къысфэпшIыщтымэ, Рэдэди, 
пщышъаори, фаемэ, нэмыкIхэмкIи IэпыIэгъу сышъуфэхъун. 
Лаурстэн псаузэ, мыгъатхэ ащи тырыгущыIэгъагъ, ау 
иигъонэмыс кIодыкIэ тIуми тыкIигъэхьагъэп. Жэбзэшхо 
сIумылъми, Колэс ихьакIэщ нэкIы зыми ыIуагъэп, сымышэкIо 
цIэрыIоми, сIэ едзыхыгъэу къушъхьэм сыкъыхэкIыжьыгъэу 
салъэгъугъэп, сымыбэнэкIошхоми, ащкIи зи къызкIэзгъэнэкIагъэп... Цыхьэ къысфэшъушIымэ, сижабзи, сищэрыуагъи, сикъулаигъи хьарамыгъэнчъэу Рэдэд фызэIусхын, 
гощэ шъузабэм ыкъу ясымыгъаIоу, сипхъорэлъф Чэчанэ 
фэдэу спшъэ ифэщтымкIэ непэ щегъэжьагъэу сытеубгъогъэн.
- Тхьауегъэпсэу, Колэс,- гуIэн-тхьамыкIэгъо IофкIэ 
чылэм зэрэдэчъыгъэхэми, шыу Iэлхэу блэбыбыкIыгъэхэми 
ясапэ зытIысыжьыгъэр бэшIагъэми, Рампэс щыгъупшэжьыгъэу къыIуагъ,- армырми мыщ ятэ зэпсауми, унаIэ тетыгъ, 
зыщымыIэжьми, уинэплъэгъу гукIэгъу тепхыгъэп. УиIо 
блэкIыгъэу зэхэсхынэп, ар ышIагъэуи фэсыдэнэп. Шъэо 
закъор зыкIэрыстIупщынэп сIомэ, усэгъапцIэ, Колэс, непэ 
щегъэжьагъэу пIэ къисэлъхьэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ,- Колэс игуапэу ыжэкIэ-пакIэмэ 
акIэщхыкIыгъ,- еми шIу голъ... Ем тыкъырифыжьи, шIукIэ 
тызэфихьыгъ. Хъэзархэр, муары, ошъочапэм чIэкIодэжьыгъэх, чылэри цIыфхэри псаухэу къызэтенагъэх. Аланхэм 
къафыхэмэ сIуи, зи къышъосымыIоу джы нэс тыщысыгъ. 
Ахэри хъэзархэм анахьышIухэп, ау титхьэмэ яхьатыркIэ зи 
къакIэлъыкIуагъэп. НекIо, цIыф мафэ хъуных, некIо, Рэдэд, 
некIо, сикIал, тичылэжъ, тибгъагъэмэ тяжъугъэкIужь,- 
IитIур дегъэчъаешъ, ошъочапэм къыдэкIоерэ тыгъэм 
зыфегъазэ: - Тыпфэраз, ти Тхьэшху, унэшIу къытщыфагъ! 
Шъхьащэ фэшъушI, гущыIэшIукIэ шъуешIушI,- ыкIыб дэт 
гъусэмэ apeIo, етIанэ ынэ къыпэшIофэрэ чъыг пэпчъ шъхьэгъэщ гъашIо фешIы: - Мэзытхьэми тыкъиухъумагъ, тищынагъуи тшъхьащихыгъ...
II
Къушъхьэм зыхэхьажьыхэм, Колэс къыIогъэгъэ 
гущыIэхэр Рампэс ыгу къэкIыжьыгъэх. Рэдэд еплъызэ, 
чэфынчъэ-гушхуагъэкIэ щхыпцIыгъэ: мыр иныжъым фэдэ 
зэрэхъугъэр. Ынапэ зэхэхыгъэ, кIо зыхъукIэ, джэхашъор 
реуфанэ, ынэхэм гупшысэ-пхъэшагъэр акIэлъ, ау ежьыркIэ ар джыри сабыеу, ишъэо цIыкIоу къэнэжьы. ЕтIани 
Колэс къыриIолIагъэм ыуж ныр ыкъо джы гуфаплъэкIэ 
еплъэу ригъэжьагъ, сабыеу ылъытэщтыгъэр лIы зэрэхъугъэр ылъэгъугъ.
Джэныкъо мэшIо зэкIэплъыхьагъэм пэблагъэу, чъыгэе 
пхъэнтIэкIум Рэдэд тесыгъ.

--- Page 16 ---

- А Рэдэд, а сикIал, сыдэу непэ учэфынчъа, зыгорэм 
уегъэгумэкIа? - хъэзар шыудзэр чылэм зебгъучъагъэм 
мэфэ заулэ тешIагъэу ныр ыкъо еупчIыгъ, ыIитIу зэрыдзагъэу щагумкIэ гъэзэгъэ чыиф дэпкъым кIэрытIысхьагъ, 
ищыпэлъэгъу пIонэу Iэнэ фэIукIыхьашъоми пхъэнтIэкIу 
шъхьэко зэхэIулIагъэми ашъхьарыплъыгъ, джэныкъо 
машIор къызкъомыщырэ шъэо Iэтэхъо плIэIубгъом джыри 
еупчIыгъ: - Адэ зи къапIорэпи, сикIал?
- Сыд къыосIонэу уфай, тян? - мыжъобгъу пкъышхор 
ымыгъэсысэу, игупшысэ мыбащэмэ къызэрахащыгъэри 
имыгуапэу Рэдэд къызэупчIэкIыгъ, машIом кIигъэстынэу 
джэныкъом зыпэIабэм, онджэкъ цакIэм нэси, итыгъужъышъо пэIошхо къыщигъэзыгъ, ар Iэ сэмэгушхомкIэ къыштэжьызэ, гъумытIымыгъэ: - Сшъхьэ ясэрэгъэупсымэ 
сшIэрэп. Зымафэ Чэчани ышъхьэ аригъэупсыгъ.
- КIымэфэ чъыIэр къэкIо, сыд, синынэгущ, пшъхьэ 
ябгъэупсынэу къыохъулIагъэр?
- Плъэгъурэба, тян, паIop цIыкIу зэрэсфэхъугъэр? 
Къынэсырэм сшъхьащеуты...
- УипаIо пфэцIыкIумэ, моу къысэт. Мафэ къэс тыгъужъ 
къаукIырэп, паIуи ашIырэп, пIэрэ плъэгуанджэрэ гъэрет 
ахэмылъыжьмэ, сэ пфызэIэсфын.
- Арэу улъэшмэ, ма, сфызэIэф,- ипаIо къыфызэридзэкIыгъ.
- ПаIop джэгуалъэ умышIынэу тхьапшрэ осIуагъа, 
кIал?! - Рампэс ымэкъэ пхъотагъэ гущыIэ шъэбэ-гыекIэ 
къыгъэтэрэзыжьыгъ: - УкъызхэкIыгъэ лъэпкъыр зыщымыгъэгъупш. Уятэ ипаIо рыджэгугъэу къэсшIэжьрэп... 
ТхьамыкIэм паIори, шъхьэри зэфэдэ ыIощтыгъ... БгъэлъапIэрэм уегъэлъэпIэжьы...
Тым игугъу зызэхехым, Рэдэд хэщэтыкIыгъ, хъэзар 
шыу куп уIэшыгъэмэ япащэ ятэ къызэриукIыгъагъэр, 
укIакIом ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ янэ зызэрэридзэгъагъэр, яонэшитIуи, щагу былымхэри, янэжъ итыжьын 
бгырыпхи зэраритыгъагъэр джыри ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
- Шъыпкъэ, тян, зыми тятэ ышъхьэ фиуфагъэу, ипаIо 
фызыщихыгъэу сырихьылIагъэп.
- Ары ежьыри зэунэхъулIагъэр... Шъузэбэ шъхьэзакъоу, тынчъэ сабыеу дунай дыджым тыкъызфытыринагъэр...

--- Page 17 ---

- Тятэ илIыгъэ зекIуакIэ пшIомытэрэзэу къысщэхъу, 
тян... Сятэ изекIуакIэ сишъэогъухэми чылэми сэ лIыгъэкIэ 
къысфалъэгъу. Тыгъопчыхьи Колэс ихьакIэщ шIукIэ тятэ 
игугъу щашIыгъ. Унапэ пщэщтми, къэуухъумэжьыщтми, 
уищыIэныгъэ птыщтыми, къарыкIырэр бэ. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ зызфебдзыхыщтыри пшIэн фае...
Ным зэхихыгъэ аужырэ гущыIэмэ пкъы пIокIэ одыр 
къыкIагъащтэу лъэгонджэ къегъэчъэкIыкIэ ыкъудыищтыгъэ паIом изэIэфын зэпыригъэгъэугъ, нэмыз-IумызкIэ 
шъаом ыплIэIу иплъагъ, лIым, Лаурстэн, ипэIуагъэу джы 
шъаом фэцIыкIу зыфиIуагъэм Iэ щифэзэ, гу плъыгъэр 
зэтыриIэжагъ, зэушъыижьыгъ, етIанэ игукъао къызхимыгъэщэу къыIуагъ:
- Хъэзар шыупщым ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ 
сызэритIысхьагъэр армэ, сикIал, ащ емыкIу хэлъэп... 
ХьэкIэ-къуакIэм исабый зыпэIуедзэ. Уятэ фэдэу пшъхьэ 
къэуухъумэжьын, ппсэ птын плъэкIынэу лIыпкъым уитыгъэмэ, ар сымышIэныекIи мэхъу... Ау хэт ышIэра... аущтэу 
сымызекIогъагъэмэ, ори ячэтэ чIэгъ учIэкIодэныекIэ е 
гъэрыпIэм, сшынахьыкIэ фэдэу, уафыныекIи мэхъу... 
Лъфыгъэр мэшIошху.
ТищыIакIэ зэрэгъэпсыгъэмкIэ, сикIал, ныр зэкIэмэ 
апшъ. Исабый къыфэхъоу иапэрэ жьыщэгъу зызэхишIэкIэ, 
ащ ухъумакIо фэхъу, ышъхьэкIи, ыпсэкIи а зым цыхьэ 
фешIы. Хъулъфыгъэм елъытыгъэмэ, ныр нахь кIочIаджэми, 
исабый теубгъогъэ зэпыт. Арышъ, гъашIэ зиIэу чIылъэм 
тетмэ ным шIу къафехьы.
Ынэхэр нэпсым къызэрэрихъуагъэр ыкъо ымылъэгъуным пае Рампэс шъхьангъупчъэмкIэ зигъэзагъ, къушъхьэхэм, ахэмэ ашъхьарыт уашъом яплъэу, зи къымыIоу 
бэрэ щытыгъ.
Рэдэд джэныкъомкIэ зигъази, IадэмкIэ машIор зэкIигъэблагъ, тIэкIу щысыгъэу фэсакъызэ, къыIуагъ: 
- Непэ щыкIэдзагъэу, тян, сыцIыкIоу къызщымыгъэхъужь.
- Сыда, адырэ уимэфэ блэкIыгъэмэ уафэдэжьба? - 
упчIэм емыжэжьэу шъабэу кIэщхыкIыгъ: - Колэси ащкIэ 
къысэгыи нахь мышIэми, сэркIэ о егъашIэм уцIыкIущт. 
Мыдэ, сикIал, сызфэмыеу къыпхафэрэмэ ащыщ горэ 
къыуасIо сшIоигъу. ЦIыфыр гущыIэгъу къыпфэхъумэ, 

--- Page 18 ---

уянэми, уятэми, уишъэогъуми, анахь угу зыфэмышIур 
арыми, уакIыб фэгъэзагъэу удэмыгущыI. Анахь гущыIэшIуми гущыIэ дыджми къарыкIырэр цIыфым ын зыкIэплъэгъощтыр, ынэгу зыхэплъэгъощтыр. УанэIу къэгъази, уятэ 
къыкIэныгъэ паIop пшъхьэ фэшIу хъуным пае зэрэзэIэпфыщт 
шIыкIэм къеплъ. Уятэ ипаIо, сикIал, пэIо къодыеп. Мыщ 
лъыми, сэпами, пкIэнтIами къыхэнагъ, уятэ ихьалэлыгъи, 
иIушыгъи, ыгу ифэбагъи зэрэхэлъ.
Илъэс щэкI-тIокIитIу зыгъэшIэгъэ хъулъфыгъэм ныбджэгъуныгъэми къумалыгъэми ауасэ ышIэгъах, ыгукIэ зыфаблэщтыгъэ гухэлъхэу зэхэтэкъуагъэхэри, текIоныгъэу 
къыдихыгъэхэри пэкIэкIыгъахэх, гумэкI лъэшхэми гупсэфыгъо мафэхэми ясэжьыгъ, ау кIэлакIэу илъэс тIокIым 
итыр ыгукIэ джыри мэбыбы, цIыфмэ азыфагу зэфыщытыкIэ дахэхэр ренэу илъхэу, зафэр сыдигъуи текIон фаеу 
къыщэхъу. Ау апэрэу зыгорэм зеутэкIыкIэ, мыхъун горэ 
къехъулIэу е къызагъапцIэкIэ, дунаир кIодыжьыгъэу загъо рэ къыщэхъу. Рэдэд ятэ фэдэ щымыIэу, зэкIэмэ анахь 
зафэу ылъытэщтыгъ. Сыд фэдэ зэмызэгъыныгъи ятэ 
зэхифыщтыгъэ, къыгуригъаIощтыгъ, ахэмэ ежь ышъхьэ 
зэпаригъэкIынэу щытыгъэп. Зыгорэ мыхъугъэми, тым 
ытэмэ лъэшхэм атегъэкIэгъагъ. Джыры... Хъэзархэм 
защаухъумэзэ, янэрэ Колэсрэ ягъусэу къушъхьэм хэлъэдэжьхи загъэбылъэу зэрэхэсыгъэхэр бгъэтэрэзыжьын 
умылъэкIыщт тхьамыкIагъоу Рэдэд ылъытэщтыгъэ, ащ пае 
мы мафэхэм цIыфмэ ахахьэщтыгъэп, янэ зэриIощтыгъэу, 
зэтеушIуцIагъэу хэтыгъ.
- УипаIо штэжь, сикIал, джы пфэшIукъабзэ хъущт,- 
ным ыIэгушъо тыгъужъыцым ригъачъи, паIop ыкъо 
фищэигъ.- Мыр бгъэуцIыныныр ищыкIагъэп, ышъуи кIодыщт, зыгъушъыжьыкIи тIысыщт.
ЗэрэзэгурыIожьыгъэхэм рыразэу, Рампэс нэшIукIэ 
ыкъо Iуплъагъ:
- Ныбэ нэкIэу тызыкIыщысыр къызгурыIорэп.
- Сэри сшIэрэп,- щхыпцIыгъэ Рэдэд.- Мэзыкъом щыщ 
зи къэнэжьыгъэба?
- Лы гъэгъугъи, гъэжъагъи, къуаий щыI шъхьакIэ, 
щылъыгъэ шхыным тезэщыгъ. Моу кIуи, къощыр горэ 
къэукI, лы кIалэ къэзгъэжъэн.

--- Page 19 ---

Рэдэд унэм зикIыгъэм бэ темышIэу щагум къощыр 
шIуй макъэ къыщыIугъ, Рампэси пхъэ къашыкъыр зэриIыгъэу пщэрыхьапIэм икIыгъ, ыкъо еджагъ:
- А сикIал, уятэ былымым ыпсэ ыгъэгъу зыхъукIэ 
зэришIыщтыгъэу, ори ащ ынэIу ти Тыгъэшхо-Тхьэшхо 
фэгъаз, ти Тхьэшхо-Чъыгэешхо зыдэщыт лъэныкъор арми 
хъущт.
- Ти Тхьэшхо пщэмэ къакъотыфэ, мыщ тэмашъхьэр 
къызэпезгъэгъэджэжьынэп. Чъыгэе Тхьэшхор арми 
нахьышIужь,- ошIэ-дэмышIэу быяужьыгъэ псэушъхьэм 
Рэдэд чэтэ огъукIэ ышъхьэ шIуиупкIи, зезыутэкIыжьэу 
ыпашъхьэ илъым обыяужьыфэ еплъэу щытыгъ.
- Джынэкъэуж, сикIал,- Рампэс унэ лъэгуцым 
еджыхыгъ,- зыпсэ бгъэгъурэм ащ фэдэу удэмызекIу!
- О зэрэпIорэм фэдэу цIыф аукIми дэзекIохэрэп... 
Пщыгъупшэжьыгъа тятэ зэраукIыгъагъэр?.. ТырагъэкIуалIэщтыгъэпи...- Рэдэд гъумытIымыщтыгъэми, ным ылъэгъугъэр ыгу темыфэу унэм ихьажьыгъэти, кIэлъиIохэрэр 
зэхихыжьыгъэп.- Зэ джыри хьакъулахьыхьэ талъэныкъо 
ахэр къыкъогъэкIых... Тятэ иукIакIо, сыд сэIо ащ зэреджэщтыгъэхэр, Аспарыхъу раIощтыгъэмэ сшIэрэп, уапашъхьэ, 
тян, пчэгъу папцIэм щышIосыдзэнышъ, ыджа уишъыгъо 
джанэ гушIогъо нэпскIэ зызщыосымыгъэхыжькIэ!..
III
Азиемрэ КъокIыпIэ Благъэмрэ къарыкIыхэу Темыр 
КавказымкIэ Европэм ихьэхэрэмкIэ анахь зэкъо гъогу 
кIэкIэу щыIагъэр адыгэ чIыгум пхырыкIыщтыгъэ. А гъогур 
екъузылIагъэу адыгэмэ къамыгъэгъунэщтыгъэми, рыкIорэм 
ишыпэрэ иIашэрэ зыдэгъэзагъэр, зыдакIорэр, игухэлъ 
амышIэщтыгъэми, Iузэжъу хыдэкIыпIэм ращэлIэфэ, рагъэкIыфэ чэщи мафи нэрыз-Iэрыз ашIыщтыгъэп. Зы лъэныкъокIэ ар щынэгъопIагъэми, адырэ лъэныкъомкIэ дунай 
къэбар зехьэпIагъ. Къосэгъухэр, мыутIэхэр, зыхыхэр гъогу 
мыгъо гъогу мафэкIэ ащ еджэщтыгъэх. Сыд фэдэу щытми, 
гухэлъышIу зиIэм еблагъ раIo, зимыIэм пэуцужьых. Фыримыкъунхэу зашIэкIэ, къэрэбгъагъэм яIушыгъэ тырагъакIо, 
якъушъхьэ пытапIэхэмкIэ, ямэзцунэхэмкIэ, яшъоф зэбгырычъ гъунэнчъэхэмкIэ зыкъаухъумэжьы. ИкIэрыкIэу унагъо зыщашIэжьри чылагъохэр яжьэм къызыщыхаIэтыкIыжьыри нахьыб. Ау сыд къяхъулIагъэми, шъхьакIо 
къарахыгъэми, лъышIэжьыр къызтырагъакIоу зэокIо-зепхъуакIо зыми факIохэрэп. ЯмычIыгу, ямыуашъо, ямытыгъэ къатырахырэп, ячIыгу шъхьарыт уашъори, мафэр 
къафэзгъэфэбэрэ я Тхьэ-Тыгъэшхуи, ячэщ къэзгъэнэфырэ 
мази, ямэзытхьи, яшэкIуатхьи шъхьащэ афашIы, якъушъхьэ-шъоф псыхъохэр, уцыпэ къыхэкIыгъакIэхэр, ябжыхьэ 
пкIэшъэ зэмышъогъухэр нэм, псэм фэдэу къагъэгъунэ.
Яхэгъэгу осэ лъапIэ зэриIэр, ащ шIулъэгъу инэу фыряIэр 
адыгэмэ ашIэщтыгъэ, шъхьафит щыIакIэр алъ хэлъыгъ, ащ 
къыхэкIэу нэмыкI цIыф лъэпкъхэм яшъхьафитныгъи уасэ 
фашIыщтыгъэ. Адыгэхэр дзэкIолI бланэщтыгъэх, ячIыгу 
гупсэ пае, тыгъэмрэ уашъомрэ ащ шъхьарытынхэм пае 
ялIыхъужъыгъэ агъэфедэщтыгъэ. Азием, КъокIыпIэ Благъэм, Европэм яхъарзынэщхэр зыщызэхэхьэрэ шъолъырым 
ахэр исыгъэх, ау етIани ящыIэкIэ-псэукIэ, язэхэтыкIэ-гъэпсыкIэ ежьхэм яунаеу къыхахыгъ, ащкIэ яджэнэт лъэныкъо 
агъэбаигъагъ.
Iо хэлъэп, хэгъэгушхо ущыпсэуныр дэгъу. Ау зыфэщынэни, зыфэгумэкIыни, зэзыдзэжьыни хэгъэгушхом 
къыфыкъокIырэр ежь иинагъэ фэдиз. Къосэгъухэри, 
мыутIэхэри, зыхыхэри яIэ тIэкIум рырэзагъэх, тыгъэри 
мэзыхэри къызэряшIушIэхэрэм, ахэмэ къатырэ гушIуагъом, 
дэхагъэм, хьалэлыгъэм, гупсэфыгъом ыгъатхъэщтыгъэх, 
хыор шхъуантIэхэм амакъэ зэхахыным, ягъэшIэрэ Iупчъапчъэ кIэдэIухэу псэунхэм пае хы ШIуцIэ, хы МыутIэ Iушъохэм 
аIутIысхьэщтыгъэх, мэз Iужъу хьалэлхэм, гъэхъунэ 
нэфынэхэм, уц шхъуантIэр зыщыкIырэ шъофхэм апэблагъэхэу псэущтыгъэх, Пшызэрэ Тенэрэ азыфагу илъ чIыгушIухэу гъунэ зимыIагъэхэр якIэсагъэх. Ахэмэ ябылым-шы 
Iэхъогъухэр ащагъэхъущтыгъэх, жьыбгъэм енэкъокъухэу, 
ялIыгъэ щаушэтэу, шыгъачъэхэр, шъозэбэнхэр ащашIыщтыгъ.
Мэзыбэ чылэр адырэ къосэгъу, мыутIэ, зых чылишъэ 
пчъагъэу хы ШIуцIэ Iушъом Iусхэм, къушъхьэмэ, мэзцунэмэ 
ахэтэкъуагъэмэ темыр лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ МыутIэ 
хым, адыкIэ, Тен псыхъо фэмыфым еолIэжьырэ былым 
хъупIэ шъофмэ, къамылылъэ-темэнылъэ гъушъапIэмэ, 

--- Page 20 ---

гъуй бгылъэ мылъагэмэ, Iошъхьэ зэпэIукIотхэм ахэсхэм 
ащыщ.
Адыгэ-къосэгъу бжыхьэ дунаир мэстанэм ращы пIонэу 
игъорыгъоу щэджэгъуанэм икIотыгъэ тыгъэпс шъабэкIэ 
Мэзыбэ къыфызэплъэкIы. Пшъэдэ къушъхьэпсыри мыжъо мэ ялъэпаомэ къызщылъэтыжьызэ къуладжэм зыщыреутэкIыжьми, мэкъэ зэщыутыгъэхэр нэпкъ лъагэмэ якIодылIэжьых. Илъэсныкъом зиджэнэ зэмышъогъукIэ дунаим 
зыIузышIыхьэщтыгъэ мэзым ичъыгмэ зызэраупцIэнырэр 
шIоукIытагъоу, ошъо чIэгъым чIыпIэ щигъотырэп. Пщэфхэри, 
зэкIэмыхьэ-зэкIэхьашъохэу, анахь цIыкIур иным хэкIодэжьы. 
Зэфэразэха ахэр, зэфэмыразэха?!
"Дунаир упчIэ мыухыжьыкIэ зэхэлъы,- мыгузажъоу 
псыхъо нэпкъым рекIокIырэ Колэс еIо.- Псэ зыпыти зыпымыти афэдэу цIыфри дунаим гушIуагъокIэ къытехъо, къин 
мыгъуаекIэ, разэуи мыразэуи, ищыIэныгъэ щехьы. Сыд 
фэдэ къин щелъэгъуми, ынэ кIэкIырэр шIодах, шIоIэшIу, 
илъэсыбэ къыщигъашIэ шIоигъу, амал иIэу дунэе нэфыр 
фибгынэщтэп. ЗыгорэкIэ хьазаб-уз IофкIэ ыпсэ еIэжьмэ, 
лIыгъэкIэ зыми филъытэщтэп..."
Зыныбжь хэкIотагъэхэм зэряшэнэу, Колэс икIэсагъ 
изэкъоныр, аукъодыеу изэкъоныр арэп, псыхъом хаплъэу, 
къушъхьэмэ ашъхьарыплъэу, ошъогум иплъэу, дунэе 
самбырым хэдэIоныр ишэныгъ. ЕтIани гу зэрэлъитэжьыгъэу, гъэшIэ кIыхьэу пэкIэкIыгъэм икIэсагъ гупшысэныр, 
зэгупшысэщтыгъэри а зыр ары. Охътэ зэфэшъхьафхэм а 
зы Iофым зэфэмыдэ гупшысэхэр рихьылIэщтыгъ, ащ пае 
ахэр зэфэдэхэу, зэщыгъохэу сыдигъуи щытыгъэхэп, ренэу 
гупшысакIэхэр, гупшысэ гъэшIэгъонхэр ышъхьэ къитаджэщтыгъэх.
Сабыигъом щегъэжьагъэу жъы къатмышэ охъужьыфэ 
цIыфым тхьамыкIэгъуабэ къыфыкъокIы, нэпсыбэ регъэхы, 
джащ фэдизэуи ыгу иутыгъэ мэхъу, пкIэнчъэу дунаим 
тетэуи къыщэхъу. Ау щытми, дунаим ехыжьынэу фаеп, 
ары пакIошъ, аужырэ жьыкъэщэгъум нэс лIэныгъэр IуигъэкIот шIоигъоу мэбанэ. Уитыгъи, уиуашъуи уаIумыплъэжьыныр, уиныбджэгъу хьалэлхэр, уиIахьылхэр умылъэгъужьынхэр чIыгу чъыIэм узырагъэкIужьыкIэ, узэрэщыIагъэр зэхэмышIэжьыныр сыдэу тхьамыкIагъу! Ары пэпчъ 
хэти, анахь дэир ыкIыб хъугъэу, мэфакIэм насып къыфихьынэу мэгугъэ. Джа зэхашIэр ныбжьыкIэгъуми жъыгъоми цIыфым къыфэкIо...
Гупшысэ зэпеохэр зэригъафэзэ, бэщыр ытх щиIыгъэу 
Колэс псы нэпкъым рекIокIы. Ау сыда мыр?! ЫпэкIэ темылъыгъэ мыжъошхо лъагъом тырилъэгъуагъ. Къушъхьэ 
шыгумкIэ дэплъыий, Колэс щхыпцIыгъэ: мыжъошхор мор 
зилъэгагъэм къефэхыгъ. Хьэ шхъонтIэ пырэцэшхори, 
ибысым къызэрэзэтеуцуагъэр зелъэгъум, сакъэу фежьагъ, 
мыжъом къечъалIи епэмыгъ, ау гуцафэ зыфэпшIын ылъэгъугъэп, сыда хъугъэр, мыр адырэ мыжъомэ афэд ыIоу, 
упчIэ нэплъэгъукIэ Колэс Iуплъагъ.
"Мыжъом псэ пымытэу аIо,- хьэм ыпшъэ Колэс Iэ 
щифагъ.- Шъыпкъэп ар. Олъэгъуа, цIыфмэ афэлэжьэн 
ыIуи, ежь-ежьырэу къушъхьэм къехыгъ. Iо хэмылъэу, 
зыгорэм къышъхьэпэщт. Е хъяр зэригъотэщт унэр зышIырэм, е шIу зыгу имылъхэм защиухъумэнэу мыжъо чэу 
зыгъэуцурэм ыгъэфедэщт. ЗэкIэми псэ апыт, зэкIэми тэщ 
фэдэу жьы къащэ. Мары хьэкIэ-къуакIэр шакIом пае, ащ 
иунагъо пае къэхъугъ. Уцыр ежь паий, сэщ паий, сигъэгушIоным паий къэгъагъэ мэхъу".
Хьэм къыгурыIуагъ - узфэгумэкIын щыIэп, чэфэу 
хэпцIэукIи, ыпэкIэ кIиIагъ, бысымыр орэмыгумэкI, щынагъо 
горэ къыкъокIымэ хэти фигъэгъущтэп, ыцэпэшIонэ чанхэмкIэ, ыбгъэ лъэшкIэ къыухъумэщт. Тыгъужъмэ ябэнырэ 
хьэхэр цIыф зырызхэм афэдэхэп, олIэжьыфэхэ ябысым 
фэшъыпкъэхэу къэнэжьых.
Къушъхьэми псэ апыт - ахэри атх лъагэу ос зытелъмэ 
къащырагъажьэшъ, нахь лъахъчэ зашIызэ, Iэнапэ дэжь, 
хыIушъом къыщекIотэхых.
Колэс мыжъом блэкIыгъ, ихьи памэзэ, ыпэ илъэдэжьыгъ. Мэз чъыг шъхьапэхэр лъэпэпцIый зэкIэмыхьэкIэ 
зыдачъэхэрэ лъэныкъомкIэ ышъхьэ зеIэтым, къушъхьэ 
шыгу фыжь зэпэIукIотхэри инэплъэгъу къифагъэх. Ахэр 
нахь лъэпако хъухэзэ, зычIэкIодэжьыхэрэ ошъочапэмкIэ 
щыIэ Iэнэпэ чылэми гукIэ дэплъагъ, ар зыIус хытIолэ 
рэхьатми ымэкъэ шъабэ кIэдэIукIыгъ, ыпшъэкIэ Тумтэкъашъэ, МыутIэ хыIушъом къыIуигъанэзэ, IузэжъумкIэ зэпырычъи, Пантикапей блэкIызэ, мызэу-мытIоу зыдэщыIэгъэ 
къухьэуцупIэ Кафэ бырсырым дэхьагъ, чэтэн гъэIагъэхэр 
зытет къухьэ фэкIыхьашъохэу къыIухьэхэрэм, IукIыжьхэрэм 

--- Page 21 ---

ашъхьарыплъагъ, къошъобэщмэ пшъэхъукIэ япхыгъэ 
къошъоф пщылIхэм, ахэмэ афэдэу ежьыри илъэситIо 
гъэрыпIэм зэритыгъэм джыри зэ ыгу къагъэузыжьыгъ, 
игупшысэ чыжьэмэ Константинополи, Афини, Салоники, 
Генуий ынэгу къыкIагъэуцожьыгъэх, хыпс щыугъэр къамыщ 
уапIэмэ къызэрябжьыбжьыщтыгъэу, тыркъохэр къыхэузыкIыжьыгъэх.
"ГъэрыпIэ тхъагъо хъурэп,- Колэс хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- шъхьэр еуфэхыгъэ зэпытэу сызхэтыгъэр тхьамыкIэгъуагъэми, гъэрыпIэм псаоу укъикIыжьыгъэмэ, узщыщ мэ уаIуплъэжьыгъэмэ, уичIыгуи уиуашъуи уатеплъэжьыгъэмэ, ар зымыуасэ щыIэп. Ау сыд фэдиз къин слъэгъугъэми, "нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас" шъыпкъэу аIуагъ, 
сынэгу кIэкIыгъэр цIыф гъэшIэ кIыхьэм пеIэн. КъызгурэIо 
сигъунэгъу Рампэс гуащэм игукIае. Лаурстэни пщы цэкуагъэп, инасып къыхьыгъэп нахь. ЛIыгъэ-шъыпкъагъэ зыголъ 
гъусэ тэрэз ымыгъотызэ, хъэзар утыгум икIодагъ. Ярэби, 
хъэзармэ Тумтэкъашъэ къыщяхъулIагъэу аIорэр шъыпкъэ на? Хъэзарыпщыр ащ шъхьэчъэ-псачъэ щизышIыхьэгъэ 
русич дзэпщыр, къызэраIорэмкIэ, лIы пхъаш. Ахэмэ ащыщын фае, ежь русич зэзыIожьыщтыгъэ кIалэ горэ гъэрыпIэм къыздифэгъагъ. Къошъобэщым зэрэкIэрыпхагъэр 
шIошъхьакIоу хъэзармэ аIорэр афимышIэмэ, заригъэукIымэ, гъучI плъыгъэкIэ ыкIэшъо хагъэжъыкIызэ, 
мэзэныкъуи къытхэмытэу, идунай ыхъожьыгъагъ... ЗэкIэмэ 
анахьэу ихьадэ пцэжъые Iус зэрашIыгъэр сшIотхьамыкIэгъуагъ... СикIэлэгъу насып лъэхъани, сигъэрыпIэ хьылъи 
ти Тхьэшхо зэкIэмэ сащиухъумагъ, сижъышъхьи ар къысфишIэнэу селъэIу",- Колэс зыхиIэтыкIызэ диIэтэегъэгъэ 
IитIур ридзыхыжьыгъ, Iэ джабгъумкIэ ынатIэ теIэбэжьи, Iэ 
сэмэгур ыбгъэ тырилъхьажьыгъ.
Къамзэгу такъэм кIэрылъ мыжъом шъхьащысыгъэ 
Рэдэд гурышэ псынкIэкIэ къызызэплъэкIым, мычыжьэу 
щыт Колэс итхьэлъэIукIэ адырэ тхьэлъэIукIэмэ зэрафэмыдэр шIогъэшIэгъоныгъ: "Ошъогу Тхьэ-Тыгъэшхом фыдаIэтэегъэ IитIур къызырадзыхыжьыкIэ, натIэми гуми Iэр 
нагъэсыжьэу апэрэ зыслъэгъурэр,- ыIуагъ.- Колэси 
псыIушъом къызэрэIухьагъэм, ихьи къызэрэсэбгъучъагъэм 
сыдэу гу алъысымытагъ? IитIур ошъогум зыдеIэтаер арыщтын сызегуцэфагъэр... Ащ нахь гулъытэ-зэхашIэ сакIыб 
дэтым фысимыIэмэ, сыдэгу, сынэшъу, сызэхэшIэнчъ..."
- Ора сэIо, гъунэгъур? - къыфэтэджыгъэ шъаом Колэс 
IугушIуагъ.- Сигупшысэмэ самыгъаплъэу сыобгъукIо 
пэтыгъ. Сыд, Рэдэд, щэджэгъонэстырым къамзэгутакъэм 
кIэрыпшIыхьэрэр? Чэчани, Даури уигъусэхэп.
- Тянэ джыри, Колэс, сишъэогъумэ сакъыкIэригъэзыгъ... ПхъэшIы кIуагъэмэ сяжэшъ, къамзэгутакъэр сизэщтегъэу.
- Ар къодыеуи?
- Сыд адэ, хьэцIэ-пIацIэхэм гъэшIэгъон ахэлъына...
- А дэдэр, кIэлэхъу, яозгъэIолIэнэп... гуфаплъэу уахэплъагъэкIэ сыгугъэрэп.
- Сахэплъагъ. Шъхьэчъэ-псачъэх, зым ыхьырэр адырэм тырехыжьы. Тэщ фэдэ езэрымыгъэхьых сIозэ, пхъапэкIэ ятакъи сыхэIагъ.
- Сыд адэ? - къамзэгу лэжьакIохэмкIэ Колэс зэхихыгъэр ымыштэу шъаом еупчIыжьыгъ.
- КъычIэзгъэугъэхэри тэкъашъхьэр къизычъы хьакIыхэрэм анахь нэипсэижьых, щыIэгъэнчъэх.
- Ащыгъум,- тхьагъэпцIэу Колэс гъунэгъу шъаом 
Iуплъагъ,- къамзэгум пылъ къэбарым къедэIу. Мафэ 
горэм къамзэгур лIы гъогурыкIом IукIагъ. А лIым хьэкIэкъуа кIэмэ, хьэцIэ-пIацIэмэ абзэ ешIэти, къеупчIыгъ: "Сыдэу 
пшъхьэ ина?" "Акъыл илъ",- риIожьыгъ. "Адэ сыдэу ппчанэ 
псыгъуа?" - джыри къеупчIыгъ. "СымэкIэшх",- риIожьыгъ. 
"Сыд фэдиз пIэтыщт адэ?" "Сэщ фэдиз пцашIо сIэтын 
слъэкIыщт". "Адэ, мэкIэшхыр, сыд фэдиз пшхыщт?" "Зы 
коцыцэр илъэсым сфэхъущт". "Теплъын ащыгъум",- ыIуи, 
лIым къамзэгур ицые хьазыр ридзагъ, зы коцыци фырилъхьагъ. Игъогу техьажьи, иIоф ыуж ихьажьыгъэу хэтызэ, 
илъэс тешIагъ. ЛIым ышIагъэр щыгъупши, етIани илъэс 
блэкIыгъэу, къамзэгур ыгу къэкIыжьыгъ. "Мыр псау 
шъуIуа?" - ыIуи, ихьазыр иплъыхьагъ. Къамзэгур псау, 
коцыцэм ызыныкъо джыри зэриI. "Зы коцыцэр илъэсым 
пфэхъунэу пIогъагъэ, гъитIум коцыцэныкъо нахь пшхыгъэп. 
Сыд ар зытепшIыхьагъэр?" - лIым ыIуагъ. "Сшъхьэ акъыл 
илъыти, мы лIым илъэситIум ыгу сыкъэмыкIыжьыгъэмэ, 
ащ нахьыби сиIыгъынкIи мэхъу сIуи, сышъхьасыгъ",- хъа тэ пэмыхьыгъэ къамзэгумэ афэдэм къыриIожьыгъ,- къыIотагъэм узэгупшысэн хэлъми, хэмылъми къыхимыгъэщэу 
къамзэгу къэбарыр Колэс къыухыгъ.
Рэдэд зэхихыгъэм иошIэ-дэмышIэ кIэух нэмыз-IумызкIэ лIыжъым ригъэплъыгъ, сыхьат псаум пхъапэкIэ 
зэIишIэжьызэ зэщтегъэукIэ зышъхьащысыгъэмэ къамзэгу 
такъэм ятеплъэ-гъэпсыкIи, ящыIэкIэ-зэхэтыкIи, ягуIэлэжьакIи акъыл зэрахимылъэгъуагъэр шIошъхьакIоу Колэс 
риIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, тэтэжъ. ПIорэми, пшIэрэми лъапсэ 
зямытыкIэ, купкI захэмылъхьэкIэ, ащ нахьыкIэжьи къыохъулIэщт...- цокъэ лъэдакъэкIи, пхъапэкIи къамзэгу лэжьэкIуабэ чIым зэрэхищытIагъэр шIоемыкIоу Рэдэд гъунэгъу 
лIыжъым игущыIэхэмкIэ ыгу къыщэфыжьыгъ: - Тамэ зыгот 
пстэури быбырэп зыфэпIогъагъэр, Колэс, шъыпкъэ. Iэджри 
ныбгъуи, мэзатакъи, щагу чэт-псычэти сарихьылIагъ... Ау 
къамзэгум икъэбар узгъэгупшысэн шъыпкъэ хэлъ... 
УихьакIэщ пчыхьэрэ къыщызэрэугъойрэ лIыжъмэ ар ашIа?
- Тинахьыжъмэ ашIэ... Ау зымышIэрэ нахьыкIэхэри 
щыIэхэщтын. Сыд ащкIэ, сикIал, укъызфэупчIагъэр? Джэуап 
зимыIэ упчIэ щыIэпщтын оIошъ ара? - Колэс ыжэкIэ-пэкIэ 
къэрабэ гушIопс нэфыр къыхилъэсыкIыгъ, тыдэ кIоми 
игъусэрэ тыгъужъ теплъэ зиIэ хьэ шхъонтIэшхом ынэ чанмэ 
акIэплъагъ, итхьагъэпцIыгъэ шъхьаихыгъи зыхимыушъэфэжьэу, иупчIэ къыпигъэхъожьыгъ: - О сшIэрэп къепIолIэщтыр, сэри ащ сегъапэ... ЛIэныгъэм фэшъхьаф джэуап 
зимыIэ щыIэп...- лIыжъым ымакъэ ошIэ-дэмышIэу къызэрефэхыгъэр, ышъуи зыкъызэрэзэблихъугъэр Рэдэд 
зэхишIагъ.
- А зыр ара, тэтэжъ, джэуап зымыIэр?
- Сыхэуубытагъ,- Колэс ыIупэ щхы макIэр рычъагъ,- 
шыблэ гъуагъомрэ пчыкIэ хъопскIымрэ къызхэкIырэр 
мыры сIонэу сшIэрэп.
- АхэмкIэ тиошъогу Тхьэшхо къытфэгубжэу арба? - 
Рэдэд нэплъэгъу псынкIэр лIыжъым фидзыгъ.
- Ары тIорэр... Ти Тхьэшхо ынэшIу къытщэф, мытэрэз 
сэIомэ, къысферэгъэгъу... Аущтэу тэIоми, жьыбгъэм 
икъэхъукIи тыщыгъуазэп.
- Ащыгъум жьыбгъэмкIэ сэ гу зылъыстагъэ горэ къэсIон.
- Mo Тыгъужъ гъолъыпIэ тхыцIэм жьыбгъэр нахь 
зэрэщылъэшыр ара?

--- Page 22 ---

- Хьау, тэтэжъ,- лIыжъ Iушым ымышIэрэ горэ риIоныр 
зэригуапэр Рэдэд ышъо къыхэщэу, ынэ шIуцIэ чанхэр 
къилыдыкIыгъэх,- сэ гу зылъыстагъэр Тыгъужъ гъолъыпIэ 
тхыцIэм екIуалIэрэп, жьыбгъэм къежьапIэ фэхъурэм тибгъэгъэ кIоцI зымафэ сызщегуцэфагъэр. Сеплъымэ, дунаир 
фабэ, мэфэ гупсэф, жьыбгъэнчъ. Пчъэр Iусхи, унэм 
сызехьэм, шъхьаныгъупчъэ IущэикIыгъэр зыгорэм къыриутэкIи, къыфишIыжьыгъ. Сыд къэхъугъэр сIуи, зысплъыхьагъ, шъхьаныгъупчъэр IусщэикIыгъ: жьи пси щыIэп. Унэм 
сыкъикIыжьынэу пчъэр зыIусэхым, джыри сакIыбкIэ 
шъхьаныгъупчъэр нахь лъэшыжьэу зыгорэм къыриутэкIыжьыгъ. Сыд джынэузыгъ мыр сIуи, пчъэр есымыщэлIэжьэу шъхьаныгъупчъэр зыIусэхыжьым, дунэе гопэгъум къыхэчъыгъэ жьы чъыIэтагъэм зыкъызжэхидзагъ: 
сиджэнэ пшъапIэхэри ыгъэсысыгъэх, сшъхьаци ритэкъухьагъ. Шъхьаныгъупчъэ-пчъэ IухыгъитIумэ азыфагу жьызэпеор ошIэ-дэмышIэу къыдэтэджагъ. ГъэшIэгъонба ар, 
Колэс?
- НахьыпэкIэ умышIэщтыгъэу гу зылъыптэгъэ пстэури 
гъэшIэгъоны, сигъунэгъу,- лIыжъ тхьагъэпцIыр щхыпцIыгъэ,- ау жьызэпеор цIыфым иапэрэ кушъэнатIэ къыщежьэ, 
укъызэрыхъухьэгъэ унагъом ар щыуамыгъэшIагъэу 
щытэпщтын.
- Жьызэпео зэрэщыIэр сымышIэ хъуна, сэ къежьакIэ 
фэхъурэр ары къыпфэсIотагъэр...- КъыраIокIыгъэмкIэ 
къызэрэфэсакъыщтыгъэхэр Рэдэд зыдишIэжьыщтыгъэми, 
гыер ымакъэ къышIухэщыгъ.- Гу зылъыптэрэ пстэури 
гъэшIэгъоны оры джыдэдэм зыIуагъэр...
- Ары, ары, сIуагъэ,- шъэо къобэ-бжъэбэ плIэIyшxoм 
риIуагъэр къызэрэхихыгъэр игуапэу Колэси къыдыригъэштагъ,- уигулъыти уасэ фэсшIыгъ, сызэмыгупшысэгъэ 
упчIи къысфэбгъэтэджыгъ. ТыщытыкIэ шIуагъэ иIэп, тлъакъохэми зядгъэгъэпсэфын. Ори, укъысшъхьащымытэу, 
модырэ мыжъом къытетIысхь. Тыкъэзылъэгъурэ щыIэмэ, 
бжыхьэ лэжьэгъу мафэм мо армэуитIумэ сыд афэмыухырэр къытаIоми, адемыгъашт. Iорэ-шIэрэ къызхэмыхьэрэ 
зэдэгущыIэгъу хъурэп. Уишъэогъу пхъэшIымэ уяжэу, 
къамзэгутакъэм узшъхьащэсыми, пIони пшIэни бгъотыгъэ. 
Адэ джары дунаир зэрэщытыр... Ар шъхьаныгъупчъабэрэ 
пчъабэрэ зыхэлъ жьызэпео ун. ЦIыфхэр Iэпкъ-лъэпкъыхэмкIэ зэфэдэхэу, анапэхэмкIэ, ящыгъынхэмкIэ, 
абзэхэмкIэ зэтекIхэу, хъу-бзыхэмкIэ зэфэдэхэу дунаим 
къытехъох, щэпсэух, щэлIэжьых. СигъэрыпIэ лъэхъан 
Урым хэгъэгум ар ислъэгъуагъ, Генуе лъэныкъоми сынэгу 
щыкIэкIыгъ, хъэзархэри, буртасхэри, аланхэри, булгархэри 
ары.
- Тумтэкъэшъэ хъэзарыпщыр чIэзыгогъэ русичыр 
адэ? - зыпчыхьэ Колэс ихьакIэщ щызэхэсыгъэ лIыжъмэ 
ашъхьащытэу пчъаблэм гот зэхъум, зэхихыгъэ къэбарыр 
Рэдэд ыгу къэкIыжьыгъ.- КъызэраIорэмкIэ, ахэр цIыф 
пхъэшэ-кIочIэшхохэкIэ енэгуягъо... Хъэзархэри кIочIаджэхэп...- ятэ зэкIодылIагъэхэм нэмыплъ афыриIагъэми, 
емыкIу къызэрахыгъэр ипыйхэр армырэу ежьыр пIонэу 
къыIуи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - ГукIэгъу зыфэпшIын цIыфхэп ахэр, нэмыкIмэ арашIэрэр ежьхэми 
къарашIэжьыгъ.
- Шъыпкъэ, сикIал, шъыпкъэ. Ау Тумтэкъэшъэ пщыгъо закъор атеохыкIэ, хъэзар хэгъэгур арэу псынкIэу 
зэбгырытэкъущтэп. ЕтIани тIэсхъэпIэ-мэхапIэ зимыIэ дунаим 
тетэпщтын. Мыжъори зэгоуты, гъучIыри мэулъыи. Ащыгъум тыгъужъышъо джэдыгуитIур тштэмэ, зыр шъо 
бзыхьафхэмкIэ зэхэдагъэ, адырэр шъуищ зэикIым хэшIыкIыгъ, тара нахь мэхэщтыр?
- ЗэрэхъурэмкIэ, хъэзар хэгъэгу джэдыгушъо зэхэдагъэм Тумтэкъэшъэ пщыгъор хэзыгъ! - Рэдэд ыпашъхьэ 
къыфыраубгъогъэ джэдыгуитIум яз ущылъыхъожьынэу 
щытыгъэпти, къызIуипхъотыгъ.
- А ох, сикIал, сыбгъэрэзагъ, уигулъытэ ащ нэсын Ioy 
сшIагъэп. Шъыпкъэр ocIoн, мы щысэр ощ нахьыжъыIоми 
апашъхьэ ислъхьэгъагъ, ары пакIошъ, угу къемыгъау, 
мыгъатхэ уятэ Лаурстэн хъэзар хэгъэгу зэмылъэпкъэгъум 
зэгорэм икIэухыщтым тытегущыIэзэ, тыгъужъышъо джэдыгуитIур апэзгъохыгъагъ, ау ащи нэмыкIхэми сызэгуцафэрэр къязгъэIон слъэкIыгъэп. ЗыгорэкIэ бзыхьаф 
зэхэлъ зэрэсIуагъэм гуцафэ уигъэшIыгъэмэ...
- АрынкIи мэхъу...- Рэдэд щхыпцIыгъэ, ау шIошъхъуныгъэ-пытагъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Зэхэпцэ гъэзэхэIулIэгъэ пстэури зэгорэм зэрэзэхэзыжьыщтыр гъэнэфагъэ.

--- Page 23 ---

- УлIэхъупхъ, сигъунэгъу. Ари гущыIэ щэрыу. Непэ, 
къамзэгумэ ауж, нэмыкIынэкIэ сызэбгъэплъыжьыгъ. 
Узщымыгъуазэм гъуазэ хэпхы зэрэпшIоигъор сигуапэ. Ар 
скуашъо тесызэ, сIапэ ыIыгъзэ, лIыпкъым иуцорэ уишъэогъу Чэчан зэрэхэсымылъагъорэм сегъапэ.
- Чэчанэ угу зытекIодэн кIалэп, Колэс,- нахьыкIэ гъэнахьыжъыгъэ нэбгыритIум азыфагу дэмылъыжь фэдэу 
Рэдэд къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Чэчанэ зэрэсишъэогъум пае къэсэгъэгъунэу къызщымыгъэхъу. Пкуашъо 
зэрэтесыгъэри, лIыжъ хьакIэщ зэрэщапIугъэри, лъэбгъудзыкIэм зэрэфэбгъэсагъэри къыхэщы.
- Адэ сэ къысхэзыгъэ гори пхъорэлъфым хэфэгъэн...- 
Iофы зыримыгъэшI фэдэу щхыпцIызэ, лIыжъым къыIуагъ.- 
Шъэогъур къызэрэбгъэгъунэрэр дэгъу, шъукъэхъу пэт, 
шъо джыри чIыпIэ къиныбэ къышъупыщылъ, ау 
темыфэ-телъхьэр цIыф гъэкIодышъ, шъузэщымытхъужь. 
Уигулъытэ зэрэчаныр сэгъэшIагъо нахь, ори сыпщытхъурэп. 
Адырэ шъуящэнэрэ Даури сыкIочIэшху ыIоу зышIорэмышIыжь. Джы укъызкIэупчIэгъэгъэ русичхэм къатедгъэзэжьын. Егъэзыгъэ IофкIэ дунаир къырысагъэкIухьакIыгъэ ми, джа русич зыфаIохэрэм, зязгъэукIыгъэгъэ гъэрым 
фэшъхьаф, сафэзыгъэп. Родимичмэ сарихьылIэгъагъ, ау 
мэзхэсхэм уахэмысыгъэу абзи, ашхи, япсэукIи сыд 
фэпшIэна, яхъулъфыгъи ябзылъфыгъи хъэзар зэхэпхъагъэмэ афэдэхэп - сырыфых. Адырэ русичхэр, Тумтэкъашъэ хъэзар пщышъхьэр аштагъэмэ, зэокIо пхъашэхэкIэ 
енэгуя гъо.
- Тэщ нахьи нахь лъэшынхэуи?! - адыгэ лIыгъэ напэр 
къаушъхьакIу фэдэу Рэдэд къызIуипхъотыгъ.
- Сыд, сигъунэгъу, лъэшым къибгъэкIырэр? - Колэс 
къызхимыгъэщэу гукIэ щхыпцIыгъэ.- КIуачIэра, лIыгъэра?
- Адыгэхэр лIыгъэнчъэхэп сэIошъы ары...
- Ухэукъорэп. Iанэм тыпэс хъумэ, ащ фэдэуи тызыщэхъужьы... Адэ ары... къосэгъухэр, мыутIэхэр, зыхыхэр 
тIозэ, тичылэгъо зэбгырыдзыгъэмэ афэдэу зызэщытыдзыежьызэ, адыгэ лъэпкъхэр тэпсэух, тилIыгъэ зыщычIэтынэн Iэджми тяутэкIы.
"О тапэ уитэу, зымэфэрэ къушъхьэ чIэлъэдэжьым 
фэдэу..." - Рэдэд къыдзы шIоигъуагъ шъхьакIэ, зыпашъхьэ ис нахьыжъым шIолIыкIэу щэIагъэ къызхигъэфагъ.

--- Page 24 ---

- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, сикIал?
- Хьау... Зымафэ къушъхьэм тызэрэчIэхьажьыгъагъэр 
сыгу къэкIыжьыгъэшъ ары...- етIани къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Ы-ы?.. Джыри ар пщыгъупшагъэба? - Колэс къыраIуагъэр ищыпэзэхэхэпти, ыгъэшIэгъуагъ, "Мы шъаом 
къыпыщылъыр, зэрэхъущтыр сшIэрэп нахь, загъорэ сигъэгушIоуи сигъэнэшхъэеуи, игулъытэ бэмэ анэсы, бэмэ 
агъэгумэкIы, хэшIыкI зыфыриIэми зыфыримыIэми, упчIэр 
нахьыбэу, джэуапыр шIомакIэу къыпIоплъэ, пщы шъыпкъэ 
хъункIэ сенэгуе" лIыжъым ыIуи, гум къыфечъагъэм ышъхьэ къыримыхэу, игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Адэ, узэрэфэе 
закIэкIэ щыIакIэр зэхэлъыгъэмэ, гугъапIэр бгъачIэм цIыфмэ 
чIагъэлъыныепи сыд тинахьыжъмэ зыкIаIуагъэр? ШыбгъэкIэ 
тыраутэуи, чэтэогъукIэ апсэ Iутхэуи, гъэрыпIэми тыщаушъхьакIоу, титекIоныгъи бгъэм дэмыфэжьэуи Iаджри 
къыхэкIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Колэс,- нэплъэгъу-дэплъыгъо тIэкIу 
зыIэкIэфэгъэ шъаом къыIуагъ,- ошIум ыуж уае, уаем ыуж 
ошIу.
- Ое-ошIум, сигъунэгъу, огъу къыкIэлъыкIонкIи хъун. 
Ар къыбгурыIоу уигулъытэ лъыбгъэкIотэгъагъэмэ, сигопэни,- гые шъхьаихыгъэ псынкIэкIэ лIыжъым къызэриIокIи, 
ежь ренэу зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыпидзэжьыгъ: - Ау 
тэ, лIыжъхэм, непэ арэп тишъхьагугъур. Тинахьыжъхэр 
зэусагъэхэу тпшъэ къыралъхьажьыгъэр тфызэрэкIэмыгъэкIырэр сижъышъхьэ гукъау - сегъапэ, сегъэгумэкIы. 
КъыгъэшIагъэм емылъытыгъэу, джа адыгэ гумэкIыр цIыф 
гъашIэ пэпчъ ыпашъхьэ къетэджэжьы. Зыпчыхьи а Iофым 
тичылэ лIыжъхэм хьакIэщым тыщытегущыIагъ. ТэIо, Iом 
хэтэгъахъо, хъохъур Iэнашъхьэм щытэгъэбагъо, нэмыкIмэ 
ялIыгъэ техъуапсэмэ, дгъэшIагъозэ, хъэзармэ зятэгъэгъапэ, аланмэ анэ тыкIао, русичмэ ялIыгъэ тыкIэупчIэу 
адыгэ IорымышIэ-зэгурымыIожьым темыунэхъулIэжьэу 
сыдигъуа зыхъущтыр? - ышъхьэ феIожьми ыпашъхьэ ис 
пщышъаоу къэтэджырэм федзыми умышIэнэу Колэс 
къэупчIи, бэщыпэкIэ мыжъо цIыкIур IуигъэкIотыгъ.- Зиунагъо бэгъон, зыбзэ рымыгущыIэхэ, зы адыгацIэ зэдамыхьы, зы адыгэ дунай зэдытемытыхэ, къэзэрэмыщэхэ, 
хьадэ зэдырамыхы фэдэу, тыкъосэгъу, тызых, тымыутI 

--- Page 25 ---

аIозэ тикъуладжэ дэс чылэ заулэр зэфычIэплъы, зэрэгъэпыи. Модырабгъу щыIэмэ сарыгущыIэжьырэп... Джары, 
сикIал, тинахьыжъмэ ядэогъугъэм тэри жъы техъулIагъ, 
шъори ар шъуапэ илъыкIэ енэгуягъо. Мыр тижъышъхьэ 
ишъхьэгъозэ закъоп, къаIо, о уишIошIи сыхэгъэдаIу. 
ШъутэпIу, шъутэгъасэ тIозэ, шы мычъэ-гупшысэнчъэм 
фэдэу шъутэгъэунэхъумэ сшIэрэп.
"Непэ фэдэу Колэс ымакъэрэ, игупшысэрэ, игущыIэрэ, 
игумышIугъэрэ тIупщыгъэу сырихьылIагъэп,- Рэдэд къызхимыгъэщэу гукIэ ыIуагъ.- Пчыхьэ реным ихьакIэщ 
щызэрэугъоигъэ лIыжъхэм иIо зэрахилъхьэрэр мэкIэ дэд. 
ЗеупчIыхэкIэ, ежь ишIошI темыIункIащэу, гущыIэ бащи 
тыримыгъэкIуадэу, къыIощтымкIэ зыфэсакъыжьы, ыгу 
еIугъэри емыIугъэри, ынэ пкIыжьыгъэ къэргъошъо шъабэмэ гуфаплъэу уакIэмыплъэмэ, ыжэкIэ-пэкIэ мыкIыр 
гъэшIуагъэмэ ахэшIыкIыгъуай. Зэмызэгъыныгъэ-зэпео 
горэ нэбгыритIу азыфагу къыдафэмэ, зэ пскэуIугъокIэ 
щарегъэгъэтыжьы. Сыд шъуIуа Колэс къехъулIагъэр? 
Зыгорэм ыгу хигъэкIыгъ сIонти, ащ фэдашъо тетэп. Хьау, 
хьау, сэ зытIо-зыщэ зыкъызэрэсигъэшIэжьыгъэм паеп, 
къыстемыфэрэ къысиIуагъэп, ay джы иаужырэ гущыIэхэр 
зыфэсхьын сшIэрэп, икъэмыплъакIи ибэщыпэ гъэуджыкIи 
ары... ЗыгорэкIэ зэщтегъэукIэ къамзэгутакъэр пхъэтэпэмыхь зэрэсшIыгъэр армэ шIэ? Ары шъхьакIэ, къамзэгум 
икъэбар... Ар IушыгъэкIэ дэсштагъ... "ЛIэныгъэм фэшъхьаф джэуап зимыIэ щыIэп" къызысеIом, "А зыр ара 
джэуап зимыIэр?" сIуи сызеупчIыжьым, жъы хъурэр тхыдэ 
баIо, уемыдэIумэ зегъэгусэ ежь загъорэ зэриIоу, кIэнэкIалъэ 
сшIыгъэу къыщыхъугъэнкIи мэхъу. СерэупчIыжьа?.. "Бэрэ 
узэуIурэм пIy къеуIэ", тянэ зэриIори тэрэз, ар сфэшIэнэп..."
- Уинахьыжъ гупшысэмэ сэ сигупшысэ къахэслъхьанэу 
оIомэ, Колэс, сишIошIи къэсIон. Къышъушъхьащытыгъэ 
нахьыжъмэ уасэ зэрафэпшIырэмкIэ къыбдесэгъаштэ, ау 
шъо къэжъугъэшIагъэмкIэ узэрэзэгыижьырэр сшIотэрэзэп. 
Шъо шъуиIуи шъуишIи къытхэмыхьэу, зыдэтымышIэжьэу 
щытэп. ЦIыфым игъашIэ акъыл закIэу зэхэлъэп, зыпчыхьэ 
уихьакIэщ орба къыщызыIуагъэр?
- Ащ фэдэ гори къытхэфэгъэнкIи мэхъу, ау а тинахьыжъ 
акъыл сынапшIэ къытеплъхьэкIэ тезэгъэнэп. Пшъхьэ тырамышIыкIыгъэ паIop тегъэфэгъуай - пфэцIыкIущт е пфэиныщт 

--- Page 26 ---

сэрми е хэтми ыIоу зэхэпхыгъэр къызэрэкIэпIотыкIыжьыгъэр сигуапэ, ари зыгорэм зэхихын, гулъытэ иIэмэ, ыгу 
риубытэн, нэмыкIхэри рилэжьыных. Хэт ышIэра, цIыф 
жъалымым кIэдзэ шъабэ фэхъункIи мэхъу. ЦIыфыр къызэрэхъоу дебгъажьэу ышъхьэ уемыупсэмэ, мыжъо 
къобэ-бжъабэм фэдэу укъиуIэщт, хьэкIэ-къокIэ Iэлыр 
къыуигъэштэжьэу узэхицунтхъэщт... Ары, узэпызгъэугъ, 
лIыжъ баIом сыригъэзэщыгъ умыIорэмэ, сыкъэдаIо, Рэдэд.
- Непи нычэпи къыпкIэрысыгъэхэкIи, ар цIыф къыуиIолIэнэп. Дышъэ хэс нахьи лIыжъ Iуш зыбгъодэс ыIозэ, тянэ 
уадэжь сыкъегъакIо.
- СихьакIэщ щызэхэсырэ лIыжъхэм ащ фэдашъо Рампэс гощэшхом къыттырештэмэ, тхьаегъэпсэу, унэгъо Iуш 
къызэрикIыгъэр ыгъэгъуащэрэп.
- Ары шъхьакIэ, Колэс...- кIэлагъэр къытекIоу джыри 
Рэдэд къызIуипхъотыгъ, ау зэрэмысэр ышъо къыхэщэу 
зызэтырипIожьыгъ.
- КъаIо, къаIо, къебгъэжьэгъахэмэ, убзэгупэ уецэкъэжькIэ, пкIэ иIэжьэп,- Рэдэд къышIухэфэгъэ кIэлэ гъэпсынкIагъэр джыри Колэс фигъэгъугъэп,- къамэр къипхъотыгъошIу.
- Жэ псынкIэм нахьи бэнэным нахь сыфэкъулаигъэ мэ...- ар хэгъэкIокIэжьыкIэ Рэдэд ышIи, къыIо шIоигъуагъэм шъхьэщытхъужь зэрэхэмылъым къогушхукIэу, 
икIэрыкIэу къыригъэжьэжьыгъ: - Ары шъхьакIэ, Колэс, 
тянэ о пшIоIушми, щысым ыпашъхьэ узихьэкIэ, сыда къызкIыпфэтэджырэр сIуи зымафэ сызеупчIым, джэуап тэрэз 
къезгъэтын слъэкIыгъэп, сэри сиакъыл къыубытырэп.
Колэс щхыпцIыгъэ, нэшIукIэ пщы кIалэм Iуплъагъ:
- Сиакъыл къыубытырэп умыIо, уяни умыгъэмысэ, 
сикIал, ащ джэуап къептыжьыгъах. ЦIыфитIум шъхьэкIафэ 
зэфамышIыжьмэ, хэт уасэ къытфэзышIынэу дунаим тэ 
къыддытетыр? Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, джа шъхьэгъэшIо гупшысэр къызхэтэджэгъэ цIыфыр ары - орэхъу, 
орэбзы, нэмыкIыбзи Iорэлъ - узкIэупчIэгъэ шъхьэкIэфэ 
шэныр къытхэзыхьагъэр. Чатэр зэфипхыным нахьи зышъхьэ къыпфыIузыхьэрэм пкъыр фэпIэтыным, къеблагъ 
е пIоным нахь дахэ сыд хъун!

--- Page 27 ---

ЫлъэкъуитIу ушхугъэмэ ышъхьэ ателъэу щылъыгъэ 
хьэ шхъонтIэшхор къызщылъэти, мэз благъэмкIэ плъагъэ.
- Сыд сэIо мохэмэ къяхъулIагъэр? - Колэси къызэтэджым, бырсыр къызпыхъыкIырэ цуку-шыу къэзэрэфмэ 
хьэр апэгъочъыгъ, бэщыпэр ыгъэсысызэ, лIыжъыри 
ежьагъ.- Елбэт, шIу щыIэп... Мыстхъакъохэр типхъэшIмэ 
джыри къатебэнагъэх...- Зичатэ къихыгъэу ыпэ итэу чъэрэ 
Рэдэд кIэлъиIуагъ: - Джары, сикIал, непэрэзымафэм тIуагъэри тшIагъэри хьаулый... цIыф зэфэмышIумэ шIур 
яунэхъулIэ... Шъууцу, шъубыяу, шъуичатэ ишъумых!..
Пхъэр зэрышIыхьэгъэ цукушъхьэм пчэгъу зырыз аIыгъэу Чэчанрэ Даурырэ тетых, къаголъэдэгъэ шыуитIур 
къызэрагъэкIуалIэрэп. Чэтэ къихыгъэкIэ Iэо-лъэорэ шыуитIум анэмыкI шыу заули мэз благъэм къыхэчъыгъ. Мэзыбэ 
чылапшъэмкIи хьэ хьакъу, шы лъэбжъэ макъэхэми зыкъыщапхъотагъ. Къебгъучъэрэ шыуищым яз иш зырыригъатIи, 
Рэдэд къеджагъ:
- Лаурстэнкъор, къекIэс!
- ШыекIэсыкIэ Лаурстэнкъор зэуапIэм ихьэрэп! Mo 
къэзэрэфрэ мыстхъэкъо шыумэ уилIыгъэ апэгъох.
Чылэ лъэныкъом къикIырэ IэпыIэгъум гу къызIэпыригъэшIыхьагъэу Чэчан цукушъхьэм къепкIэхыгъ, зыIэ сэмэгу 
лъыр къыпычъырэ шъэогъум еджагъ:
- Пхъашъхьэм укъемых!..
ЕгъэшIэрэ гужъ зэфызиIэмэ афэдэу зэпэгъочъырэ 
зэлъэпкъэгъу шыухэр зэхэлъэдагъэх. ЗызымышIэжьырэ 
макъэхэри, шы щыщ, чэтэ зэIудзэ макъэхэри Мэзыбэ чылэ 
гъунэм щызэхэкIокIагъэх. "Шъууцу, шъубыяу" ыIомэ, 
ибэщ афигъэсысызэ, ячъэлIэгъэ Колэси мыстхъэкъо шыбгъэ горэм къыриутыгъ, чатэр ятэжъ къытезыщэегъэ шыури 
зэогъукIэ Чэчан онэгум риутэхыгъ.
- Мыдэ мыхэмэ яцIыфыгъэ зынэсырэр, хьитIум азыфагу къыдэзыгъэх!..- цIацIэзэ къызщытэджыкIыжьыгъэ 
лIы жъым Чэчан пэIууцуагъ, зижъышъхьэ къаушъхьакIугъэри губжыгъэу пхъашъхьэм тет Даурэ еджагъ: - Мыдэ, 
кIал, чатэр арми пчэгъур арми, тIум яз къысфэдз!..
ОшIэ-дэмышIэ зэфилъыгъокIэ зэхэлъэдэгъэгъэ лъэныкъуитIур, МэзыбэкIэ зы уIагъэрэ укIыгъэрэ, Мыстхъэкъо 
чылэмкIэ зы гъэрырэ зы укIыгъэрэ утыгум къырани, зэбгырычъыжьыгъ.

--- Page 28 ---

- Сыд мыстхъакъомэ къытфыщанэгъэ гъэрым етпэсыщтыр ? - шыумэ ащыщ горэ къэупчIагъ.
- УкIэупчIэжьа! - къекIэс Рэдэд къезыIогъэгъэ Мэщыкъо къыдзыгъ.- ЕгъашIэм къытэмычъэжьынэу пчыпэм 
пытэжъугъалъ е нэпкъым етэжъугъэдзых.
- Тфэмышъуашэр тэшъумыгъашIэ,- гу плъыгъэм 
къыхигъэкуукIыгъэ нахьыкIэмэ Колэс ариIуагъ,- Iэшэнчъэм 
ащ фэдэ рашIэрэп, мо укIыгъитIуми апашъхьэ емыкIу 
къыщытэшъумыгъэхь.
- Ащыгъум иIашэ къешъутыжьи, утыгум къижъугъахь! - джыри Мэщыкъо уцурэп.
- Зэ, зэ, лъышIэжьым тыхэшъумыгъахь! - Колэс 
ымакъэ къыIэтыгъ.- ЫшнахьыкIи, ышнахьыжъи, яти, 
иIахьыли амыукIыгъэ, гъэрыпIэм амыфыгъэ, сэри сызэрахэтэу, мы чIыпIэм щытэпщтын. Икъун ащ зызэредгъэунэхъулIагъэр, зы нэбгырэ тхэз къэсми, адыгэхэм нахь 
макIэ тэхъу, тызезыпхъорэ пыймэ къахэхъо. Мэзыбэхэри, 
мыстхъакъохэри, шышъхьэрысхэри, пшъадэхэри, пцIэмэзхэри, Iэнапэхэри, нэмыкI адыгэ чылэгъо пчъагъэхэри 
тызэрэзэфыщытхэр тэрэзэп. ШъукъысэдэIущтмэ, нэбгырэ 
зыщыплI горэ зыхэшъозгъэгъэкIынышъ, мы хьадэри, 
гъэрыри Мыстхъакъо шъозгъэщэжьыщт. Тащыщ горэм 
ыпэкIэ-жакIэкIэ апэ зимыгъэцIыкIущтмэ, тизэмышIуныгъэ 
джыри лые хэтхыщт. ЦIыф дел нахь, чылэ делэ хъурэп 
тинахьыжъмэ аIo, тыкъызэхашIыкIынэу сэгугъэ, ежьхэми 
зыкъашIэжьынышъ, тхьаусхакIо къытфэкIонхэкIи къэнэнэп. 
Пшъхьэ ремыщэкI, Мэщыкъу. ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм 
къырещы язгъэIуагъэр ащ фэдэнкIи мэхъу.
- Ужэ зэIумыкIэу уигухэлъ зэрэшIэщтэп, Колэс,- 
гъунэгъу лIыжъым Рэдэд дыригъэштагъ,- ащи теплъын, 
Мыстхъакъо бгъэкIощтмэ ащыщ сышI.
А мэфэ дэдэм пчыхьэ факIокIэ Мэзыбэ къыдэхьажьыгъэ шыуищыр зылъэгъугъэмэ зыфахьын ашIагъэп: Рэдэди, 
Мэщыкъуи, Чэчани япаIохэр шышъхьэрысых, ежьхэр шыкIэ 
пхэкI Iуплъэхэу онэгум арыпхагъэх, ажэхэр кудагъэх.
Къэбар гомыIyp Колэс зылъэIэсым, "Тигъунэгъумэ 
цIыфыгъэ адызетхьэзэ емыкIу къытахыгъэмэ, тэ мыхъункIэ 
тадэзекIуагъэп" шъхьэр ыгъэсысзэ, ыIуагъ.

--- Page 29 ---

IV
- Тэтэжъ, елбэт, Даур иIоф дэи! - Мэзыбэ чылэ гъунэм 
къыIухъухьэгъэгъэ шыу зэхаом мэфищ тешIагъэу Чэчан 
ятэжъ дэжь къэчъагъ, шым къепсыхыгъэп, щагум дэхьагъэп.- ИуIагъэ къэбэгыгъ, плъыр-стырым зэрехьэ.
- КъэбарышIу къэпIуагъэп, Чэчан, хъун къэпIуагъэп...- 
лъэгуцым Колэс къехы.- Ар кIэлэ бетэмалым къызэрехъулIэщтым сегуцэфэгъагъ... Къэбэгыгъа, къэщыныгъа?.. 
Модэ, плъапэ лъэрыгъым къихи, сионэш къысфызэтелъхь. 
Бэгыгъэмрэ щыныгъэмрэ зэхэмышIыкIэу, бетэмал, сыд 
урилIэужыгъу... Сигъунэгъу Лаурстэнкъоми макъэ ешъ, 
къэгъэшэс,- онэшыр зэтезылъхьэрэ пхъорэлъфым peIo.
- Рэдэд сымэджэпэс, ары уадэжь сыкъэзгъэчъагъэр... 
Колэс лIыжъыр пчъэм зэрэдалъагъоу Рэдэдрэ Мэщыкъорэ къэтэджыгъэх, Даури зыкъиIэтынэу фежьагъ 
шъхьакIэ, пкъы хьылъэр шIуефэхыжьыгъ, ау зигъэлIэу 
къыфащагъэм къыIугушIуагъ.
- Шъуищэ сышъоплъышъ, зыгорэ дэдэ хъугъэ пIонэу 
шъушъохэр пычъыгъэх. Мэщыкъу ныIэмэ, етIэфыщэ 
къикIыжьыгъэм фэд,- Колэс сымэджэпэсмэ ясэмэркъэузэ, 
Даур кIэрэтIысхьэ.- Чэтапэ къызнэсыгъ оIошъ, зыбгъэшIожьэу ори пIэм ухэлъ, ара? Моу зэ сегъэплъ уиуIагъэ... 
Ары, ары, къэщыныгъ... ГукIодыгъо щыIэп, сикIал. Зыгъэпыт, джыдэдэм сэ гужьыдэгъэкI сыпфэхъущт. Ау непэ, 
джыдэдэм, Нахьлъэш цIэплъыр къэмыщагъэ хъущтэп. 
Къупшъхьэ IофкIэ ар нахь Iаз. Чэтапэр къупшъхьэм нэсыгъэкIэ енэгуягъо.
КъупшъхьэкIэ Iазэм ыцIэ зызэхахым, Мэщыкъодхэр 
зэIуплъагъэх.
- Шъузэплъ-шъукъызэплъыжьми,- Колэс шъхьэр 
къымыIэтэу IэхъомбапэкIэ уIэгъэ гъунэмэ атеIабэзэ, къыIуагъ,- Нахьлъэш цIэплъым нахь Iазэ Iэгъо-благъом щыпсэурэп. Мыдэ, Рэдэд, чанышъхьэупсыр джэныкъо машIом 
егъашхъу. Джы пшъхьэ регъэзэкIыри, зыгъэпыт, сикIал, 
згъэузыщтэп, аргъой къыоцэкъагъэу къыпщыхъущт ныIэп.
Шъо, шъхьэтехъо зытехъуагъэхэр,- Колэс лIыжъым Даур 
ышыпхъу нахьыкIэрэ ягъунэгъу пшъэшъэжъыемрэ ариIуагъ,- шъутшъхьащыкI, уIагъэр зэрэтыукъэбзыщт тыжьыныпс фабэр къяжъугъэгъэхьазыр.

--- Page 30 ---

Iэ сэмэгумкIэ Колэс пиубытыкIыгъэ Iэ уIагъэр зыщыфэфыжьышъо-шэплъышъом дэжь щызэIигъэчъыгъ. Даур 
ыIупшIэ цапэкIэ зэрэхэгъэнагъэр ары умыIощтмэ, зы 
щэIу-пцIымами къыгъэIугъэп. Щын гъожьышэ-плъыжьышэ 
фабэр ыIэлджанэ къызэрэтелъэдагъэр зызэхешIэм, къыIуагъ:
- Ох-ох, Колэс, сыгу жьы дэбгъэкIыгъ.
- Щыныр къерэкI, къерэкI,- Колэс Iапшъэм нахь 
теIункIэ.- Лым зиукъэбзымэ, джыри угу жьы нахь дэкIыщт. 
Тыжьыныпс фабэр къарэхь, уIагъэр арэукъэбз. Сымыгъуащэмэ, Даур, тыжьыныпсыр къэзыхьыгъэр пшыпхъу 
цIыкIукIэ сэгугъэ. Сыд къызэрэуаджэхэрэр, сипшъашъ?
- Айнар, тат,- ыцIэ къыIо зэхъум, нэгу къопцIэ 
фэкIыхьашъор къэушэплъызэ, Рэдэд зэрэфычIэплъыгъэр 
Чэчан зэхишIагъ, къызхимыгъэщыгъэми, зыфэмыIэжэжьэу 
ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
- ЦIэ дахэ къыпфаусыгъ, сипшъашъ. Пфэщэчынэу 
зыдэошIэжьмэ, пшынахьыжъ иуIагъэ ощ нахь ешъэбэкIынэу 
мы къытшъхьащыт пэIо къонцIымэ ахэслъагъорэп. Укъэбзы, хъэдэн шъаби тепхэжь. Джы гъогу къыздытехьанэу 
нэбгыритIу сищыкIагъ. НекIо, гъунэгъур, ори ары, Чэчан. 
Зымэфэрэ игъуаджэр зыщыдгъэгъупшэнышъ, Мыст хъакъо, 
Нахьлъэш цIэплъым дэжь, тыкIон.
- МэкIаIо шъохъу, Колэс,- Мэщыкъо зэрэхьазырымкIэ зыкъигъэлъэгъуагъ.
- УзфакIорэмэ, уахьыщтми уаукIыщтми, макIэ, бэ, 
фэIуагъэп. Джыри зэ тицIыфыгъи ахэтхьан, яцIыфыгъи 
зэдгъэшIэн.
- Мыщ фэдэщтмэ, Колэс,- Даур къэгузэжъуагъ,- 
Нахьлъэш цIэплъым сыд есшIэн, шъуемылъэIу.
- УиузкIэ джыдэдэм гукIодыгъо зэрэщымыIэр сэшIэ, 
сикIал, ау къупшъхьэ фыкъуагъэм фетэу епты хъущтэп. 
Нахьлъэш цIэплъыр зэрэпагэр, зэрэлIы хафэр, ыкIочIэ делэ 
къогушхукIызэ, делэгъаби къызэрэхафэрэм сыщымыгъуазэу щытэп. Ау гуIэрэм илъэIу къымыубытырэм лIыкIи 
IазэкIи зерэмылъытэжь.
- Klo, шъуежьэгъахэшъ,- Мэщыкъо щхыпцIыгъэ,- 
хэпхыгъэ гъусэмэ илъэс зытфыхкIэ санахьыжъышъ, къамыIомэ, Колэс, сэ къыосIон. Джары типаIохэмкIи, шы 
пхэкIхэмкIи мыстхъакъохэр къытэрызгъэджэгугъэхэр, жэ 
кIэрышъухынэп.

--- Page 31 ---

- Гъогу тытемыхьэзэ, зыдгъэукорэпщынэп, хъурэм 
теплъын,- Колэс зыгорэ къыщыгъупшагъэ фэдэу пчъаблэм 
дэжь къыщызэтеуцуагъ.- Мэщыкъу, уикъэгущыIакIэ сыгу 
еIурэп. ШъхьакIом зыдежъугъэхьыхэу, плъырыгъэ-стырыгъэ мыстхъакъохэмкIэ къызхэжъугъафэу зыгу мышIу 
мэзыбэ шыухэр тауж къипщэкъон. ШъхьакIо зышхырэр 
шъхьэшхыгъо ефэжьы зэраIорэр зыщымыгъэгъупш.
- Сыгу мапэшъ, хэт ышIэра сэIо нахь, а дэдэри сфэшIэнэп... Шъугъогумаф.
Къушъхьэм бэрэ зэрэщыхъоу, пчэдыжь дунаим зыкъызэблихъугъ. ОшIэ-дэмышIэу къуладжэм къыдэлъэтыгъэ 
жьыбгъэм пкIашъэхэр зэлъипхъотагъ, чъыг пцIэнэ шъхьапэхэр зэфещэх, къутамэхэр зэреутэкIых, шысэкухэр 
ретэкъухьэ, шыкIэхэр шыко тIуакIэмэ адеупкIэ. Шыумэ 
яцыякIэхэр зэредзэ, япаIохэр ащишъхьащыпхъотынэу 
афелъы, акIыбышъомэ ятIыргу, яшылъэмакъэхэр епхъуатэшъ, хъуатэм детакъо. Шэсынхэм ыпэкIэ зэлъэIугъагъэхэ 
тыгъэ гупсэфыр ошъогум имытыжь фэдэу пщэ фыжьышъо-шIуцIашъомэ зэлъаупIыцIагъэ. Къушъхьэ шыгу папцIэмэ зэпатхъырэ ошъуапщэмэ азыфагу загъорэ тыгъэр 
къыдэушъ, гъогум тет шыуищмэ ягугъэ-гумэкIмэ къахэпсэ, 
Iуплъэгъу римыгъафэхэу зегъэбылъыжьы.
- Дунаим ыгу къызфытабгъэрэ сшIэрэп, зыретэкъухьажьы!..- ятэжъ фыреплъэкIызэ, Чэчан къыIуагъ. Жьыбгъэм кIиутыгъэ цые къуапэр лъэгуанджэм чIигъэпытыхьажьызэ, Колэс лIыжъыр хэпскэуIукIыгъ, зи къыIожьыгъэп. Пшъэдэ псыхъо нэпкъ джабгъур даIыгъэу заулэрэ 
кIуагъэхэу, гъогу къэгъэзэгъум зыщыкъохьащтхэм, ятэжъ 
имышэн зэтеуIубагъэр пхъорэлъфым зыфихьын ымышIэу 
еупчIыгъ: - Адэ, тат, зи къапIорэпи?
- Сыд къыосIонэу уфай, кIэлэхъу?
- СшIэрэп ныIа...
- Ари джэуап хъунэп, кIэлэхъу,- тIэкIу тешIагъэу, 
гъогу къэгъэзэгъур зэранэкIи тхышъхьэм зырагъэзыхым, 
Колэс къыIуагъ, етIанэ, заулэрэ кIуагъэхэу, иджабгъукIэ 
щыт пхъорэлъфыр щыгъупшэжьыгъэу, къэупчIагъ: - Ори, 
гъунэгъур, о сыд уикъэбар? Дунаир гомыIу, Iур егъэшъхьахы, ара?
- А дэдэри сфэIонэп, Колэс,- лIыжъ шIыкIэу зыригъэукIыхьэзэ, Рэдэд къыIуагъ,- ау тигъогу къызфэхьылъагъэм 

--- Page 32 ---

сэри сегъапэ. Даурэ икъин тыкъызегъэшэсым, пчэдыжьыр 
дэхагъэ, ошъогур къэбзагъэ, ти Тыгъи тигъусагъ.
- Джы тигъусэжьба?
- СшIэрэп ныIа.
- Сыд ори, Рэдэд, сипхъорэлъф фэдэу умышIэрэр? 
- Колэс лIыжъым игые зыкъышIуипхъотагъ, ымакъэкIэ 
нахь зыфэсакъыжьызэ, иупчIэ къыпидзэжьыгъ: - СшIэрэп 
шъуIоу, шъушъэожъыя, къашъуIо шъушIоигъор пышъушхыкIыжьэу шъуитIо непэ шъузэрэгъэIушыжьыгъа? СыдкIэ дунаим ыгуи къытэбгъэн, ти Тыгъэ-Тхьэшхуи тимыгъусэн! 
- иупчIэ римыгъажэхэу лIыжъым къариIожьыгъ.- Жьыбгъэ къепщэнри, ошъуапщэмэ ошъогур аупIыцIэнри, ары 
пакIошъ, мо мыжъошхор къушъхьэбгым къефэхынри 
гъэшIэгъонэп. ЦIыфыр дунаим къызэрэтехъорэр, зэрэтетырэр, зэрэтекIыжьрэр - джары зэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр. Мары, типчэдыжь дахэ тIозэ, нэхае зыкъытфишIыгъ, гъэмэфэ ощх шъабэм тыщыгушIукIызэ, ошъу 
мэхъаджэмкIи къытхаоу къыхэкIы. Шъуягупшыс блэкIыгъэ 
мэзэныкъом къытэхъулIагъэмэ. Тичылэ къытемыохэу 
хъэзархэр тшъхьарычъыгъагъэх шъхьакIэ, яшылъабжъэмэ 
тимэщшIапIэхэр, тибылым хъупIэхэр, тисэнэшъхьэ хатэхэр 
зэлъаулъэгугъэх, типхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр ашъу нкIыгъэх, апэгъочъыгъэгъэ шыухэр къыраупкIэхыгъэх, 
бгычIэмкIэ унэгъо зыбгъу-зыпшIи щытырагъэстыкIыгъ. 
Хъэзар жьыкореным тыкъелыжьыгъэмэ тIозэ, зымафэ 
чылэгъуитIу лIы зэрэукIри тазыфагу къыдэтэджагъ. Сыд 
Мэзыбэрэ Мыстхъакъорэ язэрэмыгъэгощыгъэр? Шъоры, 
Чэчан, зыфасIорэр, мэзым пхъэшIы шъузэкIом, хэт шъуиобзэгъу макъэ зыгу римыхьыгъэр?
- ЛъэIуакIо зыдэжь тыпщэрэ Нахьлъэш цIэплъыр ары, 
тат.
- Нахьлъэш цIэплъыр сыд шъуиIоф къызэрэхахьэрэр? 
Ар къышъозэуагъэмэ ахэтыгъэп.- Мыстхъэкъо гъогум 
темыхьэхэзэ Мэщыкъо къыдзыгъэгъэ гущыIэр Колэс ыгу 
къэкIыжьыгъэми, Iофы зыригъэшIыгъэп.- Сыдым мыстхъэкъолIыхэр тимэз къыхихьагъэха, шъуиобзэгъу макъи 
агу зыкIыримыхьыгъэр?
- Мэзпчэнхэр жъугъэщтагъэх аIуи, зыкъытшIуагъэнагъ... Шыу заулэм запыдгъэпкIэжьына, цукур къызетэфыжьэжьым, чылэри тэри тыкъэзыушъхьакIугъэр, игъусэ 

--- Page 33 ---

шыухэр къытлъезыгъэжьагъэр Нахьлъэш цIэплъыр ары,- 
Чэчан къыIуагъ, гущыIэ дысмэ ятэжъ иIоф зэрахэлъыгъэр 
ыушъэфыгъ.
Колэси зэгорэм, ащ илъэс зытфыхи къехъугъэн, 
Шышъхьарыс хьакIэщ горэм Нахьлъэшрэ ежьырырэ зэрэщызэфилъыгъагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъ. ИсэмэгубгъукIэ 
къыгот Рэдэд пщыкIалэм ятэ Лаурстэн ихьатыркIэ зиIэжэгъагъ нахь, ичатэ теIэбэгъахэу быяужьын фаеу хъугъагъэ. 
"Сэщ нахьи бэкIэ нахьыкIэ лIы плIэмыешхом,- Колэс гукIэ 
щхыпцIыгъэ,- лые къысимыхымэ, сэ сыфырикъуныеп, ау, 
секIодылIэщтми, сынапэ къэсыухъумэжьын зэрэслъэкIыщтыр гущыIэкIэ гурызгъэIуагъэу къысшIошIыгъагъэми, 
Лаурстэн быяу къыригъэкIэу ыIэ къыспимыгъохыгъагъэмэ, 
зикъарыу делэ рыкъэйрэм шIу кIэрысхыщтыгъэп. Ащ ыужи 
гущыIэ мышъо-мылхэр къысфаригъэхьэу сауж бэрэ итыгъ, 
ау сыд фэдэкIи Iогъу-шIэгъу зезгъэшIыгъэп. Аущтэу 
тызэрэзэфыщыт пэтызэ, зыгъэ урым шэуджэн горэ къысфищи, садэжь къэкIогъагъ. Тижъмэ зэраIоу, сыдэу пшIын, 
уихьакIэщ къихьэрэр, уипыими, уихьакIэ. Ащ ыуж гущыIэ 
IаекIи, гущыIэшIукIи тызэфизыгъэп. Джы еплъ сипхъорэлъф 
къыришIагъэм... КъымышIэжьыгъэнэуи? Чэщ-зымафэм 
сихьакIэщ есыфэхэкIэ, Чэчанэ хэгърэеу ашъхьащытыгъ..."
- Чэчан,- Колэс игупшысэмэ къахэужьыгъ,- ори ары, 
Рэдэд, сыныбжь елъытыгъэу сэ Нахьлъэш цIэплъыр есэIо 
шъхьаем, шъо ыпашъхьи ыкIыби аущтэу шъуеджэныр 
къышъутефэрэп. Нахьлъэш Iазэр шъуIомэ е Нахьлъэш 
шэкIо мафэр ешъуIомэ нахьышIужь, игопэщт.
- Гум ымыштэщтыр сыд пай, тат, тэбгъэшIэнэу уфай?
- Сэ сыгу зэкIэри ештэу пшIошIа, сытеIункIэжьы нахь! 
- Колэс зэхихыгъэр ыдагъэп, тIэкIу тыригъашIи, къыдзыгъ: 
- Оры, Рэдэд, ар нахьыбэу зилажьэр. Сыд унахьыжъ пIoy 
къыстемыфэрэ пщы уцупIэр лIыгъэ мыдаIокIэ зыфысэбгъэштагъэр? Къыптемыфэрэр унапшIэ темылъхь, пфэмыхьыщтыр емыхьыжь сыд зыкIаIуагъэр? Чэчанэ ощ нахьи 
илъэсыкIэ зэрэнахьыжъым пае, сэ сышъуимыгъусэ хъумэ, 
зылъэгъурэм къыримыгъэкIоу, уапшъэкIэ бгъэуцущта?
- Умыпщы лъэпкъми, Колэс, сэрыкIэ о упщы папкI,- 
зэхихыгъэм зэрэфэхьазырыр къыхэщэу, Рэдэд пщышъаом 
къыриIожьыгъ,- джары тяти къызэрэпфыщытыгъэр, сэри 
сызэригъасэщтыгъэр. Чэчани, Даури, Мэщыкъуи, нэмыкIхэу гъусэ къысфэхъущтхэми къызгоуцощтхэми яIоф 
шъхьафы. Моу тигухэлъ къыддэхъумэ, адэ фаер къыттебанэу, тызэрипхъоу дунаим тытетына, хэгъэгу ухъумэ 
хабзэр зызэхатщэкIэ, ахэр гъусэ зафэхэу къызготынхэу 
сащэгугъы. О сигупшысэмэ къяпIолIэщтыр сшIэрэп нахь, 
Колэс!
- УичылэкIэ, нэмыкI чылагъохэмкIэ, адыгэ хэгъэгумкIэ 
уегупшысэмэ, Рэдэд, сыд къызыкIыбдесымыгъэштэщтыр! - Колэс зэхихыгъэм шхомлакIэр къыригъэкъудыигъ, 
етIанэ шыр ригъэжьэжьзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Уигухэлъ 
мышIугъэмэ, фэшъхьаф къесIолIэни... Ау уятэ игупшысэ 
къызэрэпхэнагъэр, зыкIэмыхьагъэм уиакъыл ныбжьыкIэ 
ебгъэшэсын зэрэуигухэлъыр сигуапэ, джы сызэрэшъогыищтыгъэмкIэ сипхъорэлъф сеупчIымэ къыриIолIэщтыр 
сшIэрэп, ы-ы, Чэчан?
- Чэчанэ къыздырегъаштэ,- шъэогъум ычIыпIэкIэ Рэдэд 
къэпсынкIагъ,- ау зы тызэрэзэтекIырэр.
- ЗэдаштагъэмкIэ зы зэдэмыштэри дэи, ар зэдэштэ 
ныкъу,- ыуж зэхихыжьыгъэ гущыIэр шIогъэшIэгъонэу 
къыIуи, пхъорэлъфым джыри фыреплъэкIыгъ.- Сыд ар? 
Шъэфэпщтын, сшIэмэ сшIоигъуагъ.
- Сыд пае шъэфын, тат,- Чэчанэ нэшIукIэ ятэжъ 
IугушIуагъ, шъэогъум а нэплъэгъу дэдэр фидзыжьыгъ: - Тэ 
тазыфагу ащ фэдэ дэлъын ылъэкIыщтэп. УичIыгу къырыуухъумэжьын закъокIэ дзэ псаур Iыгъыгъуае хъущт сэIошъ 
ары. Зыгорэм ттырихырэр къытетымыхыжьыщт нэмыIэмэ, 
сыд ащыгъум дзэр зилIэужыгъощтыр...- зыгъэ гумэкIырэмкIэ Чэчан къыухыжьыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, сипхъорэлъф, хьэзэрэшх джыри 
тызхэтыщтыр.
- Ащ фэдэ дунай тызтетыр орба, тат, зыIорэр?
- Ащ фэдэ зыщысIуагъи къыхэкIыгъ, зымэфэрэ лIы 
зэрэукIыр ащ ишыхьат, ау ащ фэдэ зыщысымыIори нахьыб.
- Чэчани, анахьэу Мэщыкъо, ар агурызгъэIон слъэкIырэп,- Рэдэд иныбджэгъухэр къегъэгъунэх ыIозэ, игукIае 
къышIудэоягъ, псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ау ащ 
зышIуагъэнэ дэдэуи сIорэп. Тэ тичылагъохэр зэгурытымыгъаIоу, къосэгъу, мыутIэ, зых хэгъэгум зыкIыныгъэ итымылъхьэу, тэ, адыгэ лъэпкъыхэм, зытымыгъэрэхьатэу 
нэмыкI цIыф лъэпкъмэ афэтщэщт дзэр сыдэущтэу тыухьазырыщт?

--- Page 34 ---

- Хъэзархэр къыттеохэрэба, аланмэ тызэрапхъорэба? - Чэчан уцурэп.
- Къыттеох, тызэрапхъо,- шъэогъум дыригъаштэзэ, 
Рэдэд ымакъэ зыкъеIэты,- ау ахэр къыттемыонхэм, 
зызэрятымыгъэпхъоным пае тыкъэзыухъумэн дзэ тищыкIагъ.
"Тэ тызэкIалэм мыщ фэдэмэ тягупшысэщтыгъэп,- 
шъэогъухэр зыфызэнэкъокъурэр игуапэу Колэс 
IугушIукIыгъ,- зыгорэм тимыгъапэщтыгъэу, тимыгъэгумэкIыщтыгъэу арэп. Колэс лIыжъыр къысаIо шъхьакIэ, сигъэ 
тIокIищ ащ фэдизэу утегущыIэнэу ба? Тыгъуас ныIэп сятэжъ 
ыIапэ сIыгъэу сызшъэожъыягъэр. Апэ шым сызытырагъэтIысхьэм, сыкъызэрэридзыхыгъагъэр непэ фэдэу къэсэшIэжьы. Пшъадэ хэсыгъо тырамыгъафэу жъонэкIо купэр 
зэрэтагъэIыгъыщтыгъэр? Щэбзэпсыр тфэкъудыищтми 
тфэмыкъудыищтми пымылъхэу, шъушхэ шъушIоигъомэ, 
лIы шъухъущтмэ аIозэ, щабзэр къытIэкIалъхьэти, къызщыкъочъыщтыр тымышIэрэ мэзыкъом тызэрэпэIуагъэуцощтыгъэр? ХьэкIэ-къуакIэмэ тяшэ, тэукIых тIозэ, ахэмэ 
яфэмэ-бжьымэ тхэлъэу чылэпшъэ-чылакIэхэр тызэфачъэхэмэ, лъыкъэ-псыкъэ, нэкъэ-пакъэ тызэрэзэришIыхьэщтыгъэр? Джыри ар тхэзыгъэп, гъунэгъу чылагъохэми тцэхэр 
зэфэтэлъых, тызачъэ. Хъэзар техакIохэр, алан хъункIакIохэр? 
Сызыщэфыщтыр сымышIэу илъэсныкъом Кафэ дысагъэлъэгъогъэ, етIанэ хым тырысагъэлъэгъогъэ хьазабым 
изакъоми... Джы сыд, тидунай джыри хафэми, мыщ фэдэ 
шъаомэ уашъхьащытыныр жъышъхьэ маф нахь, насыпынчъагъэп. ГушIуагъор зыщызэжъу, хьазабыр зыщыбыхъу 
дунаим сыхаплъэшъ, зэкIэ зытетыгъэм тет, лъагэр язэрэмыгъашIэу, къушъхьэхэр зэпэIокIотых, зэфычIэплъых. 
МэзыпцIэри ары. Уахътэм елъытыгъэу илъэсым плIэ зехъожьми, къызщысшIэжьырэм тхышъхьэмэ атекощыкIыгъэп, къуладжэмэ адэкIодыкIыгъэп. Пшъэдэ псыхъоми 
къызщысшIэжьырэм ынэ къыригъэкIэу мыжъохэр 
зэриутэкIэу къыхэкIы, мыжъомэ уатетэу узэпырыкIынэу 
зыщигъукIыри макIэп... Зэ, зэ... Мыдэ мыхэмэ aloрэр..." 
- Колэс игупшысэ зэпачъэмэ къахэужьы.
- Дзэр зэхэпщагъэу сэлъытэ,- Чэчан еIo,- шыу мина, 
минитIуа, нахьыбэнкIи, нахь мэкIэнкIи мэхъу... Сыд а кортым ябгъэшхыщт, сыдэущтэу ууIэшыщтых?

--- Page 35 ---

- Шыудзэм изэкъощтэп,- Рэдэди уцурэп,- лъэсыдзи 
тищыкIэгъэщт.
- Дэгъу, дэгъу, лъэсыдзи зэгъэпэшы, ау джыри сыоупчIы, сыд ябгъэшхыщт, сыдэущтэу ууIэшыщтых?
- Чылэхэр гупсэфэу щыIэнхэу фаехэмэ, дзэри агъэшхэщт, ауIэшыщт.
- Ары шъхьакIэ, Рэдэд, къыбгурыIорэба,- яшыу 
нахьыжъ азыфагу зэрэдэтыр ащыгъупшэжьыгъэу шъэогъуитIур зэдао,- дзэм ежь зыкъызэрилэжьыжьын фаер? 
Хъэзархэми, аланхэми, джа русич зыфапIохэрэми джары 
ашIэрэр.
- ШъуитIо стхьакIумнэIусхэр жъугъэузыгъэ, шъукъысшъхьапырымыджыкIыным пае сышъухэкIотын,- гухьэгужъ хэмылъэу Колэс къыIуи, лъэдэкъэ шъабэр шым 
зэхыригъэшIагъ, апэ ишъыгъ.
- Хъэзар-алан зепхъуакIохэр щысэкIэ къысфэмыхьых,- 
Рэдэд къеуцуалIэрэп, шъэуитIум зэраIори Колэс ытхьакIумэмэ аблэкIырэп.
"Адэ джары, тэ мыхэмэ тызафэдэм тигупшысэхэр 
нэмыкIыгъэх,- Колэс игупшысэ зэпыугъэмэ апидзэжьыгъ.- 
Дунаир зы чIыпIэ итэу къытщэхъуми, блэкIыгъэри тызхэтыри 
зэрегъэутэкIы, нэмыкIынэкIэ тызэрегъэплъы, тыгухэр бэмэ 
аригъэгъапэзэ, чыжьэу тегъаплъэ, тызэрегъэплъэкIыжьы. 
Сигъусэ шъэуитIури, мары, зэдаохэми, а зы Iофым егъэгумэкIых..."
- Ары шъхьакIэ, Рэдэд, чатэр щылъмэ мэулъыи,- Чэчан 
имыдэ макъэ Колэс ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, ишыпи 
къыригъэгъэзагъ, зыпэуцугъэмэ ариIуагъ: - КIалэхэр, 
сышъухэгущыIэнэп сIуагъэ шъхьаем, сфэщыIагъэп. Чатэр 
щылъмэ зэрэулъыирэр шъыпкъэ, Чэчан, ау хыем фипхын 
нахьи, улъыймэ нахьышIу. Арба къапIо пшIоигъуагъэр, 
Рэдэд?
- Ар дэдэуи сIорэп, ау къэпIуагъэм зэфагъэ хэлъ, 
Колэс. Дзэ тиIэныр Чэчани, Даури, Мэщыкъуи зэдытигупшысэшъ, къыддеогъаштэмэ, тигопэщт.
- Чэчанрэ орырэ шъуIорэр зэрэзэтекIырэр тIэкIукIэ 
сыгугъэрэп, сигъунэгъу,- Колэс щхыпцIыгъэ,- ар пIoy 
къызэмыгъэкIэс, онэгум укъыридзын.
- Тат, сыдэу уицыхьэ къыстемылъ!..
- Орырэ сэрырэ тыIофэп, пхъорэлъфыр,- Колэс 
къыгоуцожьыгъэ шыуитIум яз фыремыплъэкIэу, шыр нахь 

--- Page 36 ---

хигъэлъэкIоныкIызэ, къыIуагъ.- Чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп 
aloy зэхэпхыгъа? Зэхэмыхыгъэмэ, а гущыIэжъыр угу иубыт. 
Орырэ сэрырэ тызэшIокIодыщтэп. Рэдэд пщыкIалэм ащ 
фэдэ гухэлъ иIэмэ, ори уишъэогъу, сэри сигъунэгъу, тыдэ 
тхьыжьын, тыгоуцон. Ау а Iофыр шъузэрэгугъэу IэшIэхэп. 
Сэ къэслъэгъужьына, къэсымылъэгъужьына!..- лъэдэкъитIу шы ныбэ тIыргукIэ Колэс шым зыригъэштагъ, мыдырэхэми зыкъыщырагъэнагъэп.
Шыуищыр тхышъхьэм ечъэхи, мэзыбгъу хъуатэм 
зыдэлъадэм, акIыб дэтыгъэ жьыбгъэр гъогум тепшъыхьагъэу, нахь Iэсагъэ фэдэу къащыхъугъ. ЧыжьэкIэ зэпэIут-зэбгырыдзыгъэхэу псыхъо нэпкъитIумэ аIутэкъогъэ бгъэнышъхьэ унэхэр къэлъэгъуагъэх. Мэфэ щэджэгъуагъэми, чылэ 
дэхьэ-дэкI-рекIокIыр нахь щынэгъуагъэти, къушъхьэ мэз 
дэгумкIэ Мыстхъэкъо гъогу блэгъэ-чыжьэм техьагъэх. 
Шылъэмэкъэ зэтеIукIмэ Колэси акIэдэIукIызэ, игупшысэ 
зэпымыфэмэ икIэрыкIэу апидзэжьыгъ: "Дэгъу, дэгъу, 
Рэдэд, къэслъэгъужьыщт-къэсымылъэгъужьыщтыр сэ 
сшъхьэ изакъоп, тиадыгэ дунай епхыгъэщт. Уятэ игухэлъыгъэр къыбдагъэхъущтмэ, титхьэ пстэуми сыпфялъэIун, ау 
Iоф егъэжьэгъу уимыфэзэ, мары, къыппеонхэри, уиIоф 
мыублэ блэ къыпфыхэзыгъэтIысхьанхэри къыкъокIыгъэх. 
Ау уиакъылрэ уибылымрэ къахьыщтмэ, укъызэкIэмыкIу. 
Уятэ игъогужъ чыжьэ пIoy зэрэхэмынэжьри, ащ ихабзэ 
бзыпхъэ зэрэпфэхъури сигуапэ, ти Тхьэшхуи укъеухъум, 
адырэ тхьэ пстэуми анэшIу къыпщэф".
Къушъхьэ мэзым идэгупIэ хъотэчIэ къэгъэзэгъум дэжь 
Колэсдыхэм апэкIи аужкIи, къыздизыгъэр амышIэу, шыу 
уIэшыгъэхэр къапэуцугъэх. Ятандж паIохэр папцIэх, яашъоджанэхэр цыябгъэмэ къадэщы, ящэбзащэхэр акIыбмэ 
къакъощы, аIэ джабгъухэр ячэтапшъэх, пчыпэ упэпцIыгъэ 
кIыхьэхэр къызэрапхъотэнхэу яшы тхьакIумэмэ адэлъых.
- Шъумыбэлэрэгъ, ау зыжъугъэбыяу,- Колэс кIалэмэ 
яIушъэшъагъ,- мыхэр мыутIэ хъырцыжъхэкIэ сенэгуе.- 
Сышъоплъышъ, шъухъэзарэп, шъуаланэп,- апэкIи аужкIи 
къэуцугъэхэ шыумэ Колэс яджагъ,- сыд етIанэ, мыутIэхэр, 
шъугу къытфилъ? Шъукъытпэмыуцугъагъэмэ, еблагъ 
шъотIони, ау, сызэрэшъухаплъэрэмкIэ, еблэгъэн гухэлъ 
шъуиIэп.
- Бащэ къэоIо, къосэгъур! - азыфагу дэт шыу плIэмыер 
къэджагъ: - Дунаим жьы тIэкIу къыщышъущэжь шъушIоигъомэ, шъуионэшмэ шъукъяпсых, шъуиIашэхэри къызгошъух, мо къулэджэ нэпкъым шъутеуцу.
- Зэхэшъухыгъэба сэIо, къосэгъу лъэкIэпIащэхэр, 
типащэ къышъуиIуагъэр?! - акIыбыкIэ щыIэ шыумэ яз 
къатекууагъ.
- Хэта сэIо тимэз куо-хьау хэзышIыхьагъэр?! - Колэсдыхэм апэчIынатIэу мэзым къыхэкIыгъэ Нахьлъэш 
къыIуагъ, ылъэгъугъэри шIогъэшIэгъон: - Сыдэущтэу, 
Колэс, мы хъырцыжъмэ ауж сит сIозэ, ядэкъацэ шъудаубытагъа?
- Дунаим бэ щэхъу, Нахьлъэш, къытэхъулIагъэри 
олъэгъу.
- Ори, къосэгъу пшъакъэр, тхьэм укъытфихьыгъ,- 
джыри апэкIэ къэуцугъэмэ азыфагу дэтыр къэджагъ,- уиш 
къепсых, уиIаши зыгох!
- Арэу улIымэ, шыбгъэкIэ къыспекIу! - Нахьлъэш чатэр 
къырипхъотыгъ, гъусэ зыфэхъугъэмэ ариIуагъ: - Сэ мыхэмэ 
сафэгъэзагъ, шъуауж итхэр къэшъумыгъакIох.
Нахьлъэш цIэплъым къыпежьэгъэ шыум ишыбгъэ 
пимыгъэуцоу зыблитIупщи, чатэкIэ ыпшъэб дэуагъ, шым 
риутэхыгъ. АдыритIур къэзэрэхьыхэ зэхъум, ионэгу зыридзи, шы шъхьарытIупщэу апигъэгъочъыгъэм зы нэгъэупIэпIэгъу нэмыIэми хъырцыжъхэр зэтыриIэжагъэх. Къыгот 
шыумкIэ ыдзыгъэ чаныр ытыкъын хэлъэу зелъэгъум, 
ящэнэрэ шыум кIэкIэу тыригъази, Колэсдыхэр зыпэIууцогъэ шыумэ апымылъыжьэу кIиIэжьыгъ. КIэзыIэжьыгъэм 
Рэдэди лъежьэгъагъ шъхьакIэ, Нахьлъэш ыдагъэп:
- Ыуж икI, чыжьэу кIощтэп, ежь фэдэ горэм 
IэкIэукIэжьыщт.
Псаоу къэнэгъэ хъырцыжъыр Нахьлъэшрэ Рэдэдрэ 
зыдэщыт чIыпIэм Чэчанэ IупIашъокIэ къырищэлIагъ, Колэси 
зыпыутхыпкIыхьажьэу ауж ит.
- Мыр сыд? - Нахьлъэш Чэчанэ еупчIыгъ.
- Мы зыр мыутIэ хъырцыжъмэ,- Чэчанэ ычIыпIэкIэ 
Колэс къыIуагъ,- гумэхэ-псэмахэу къахэкIыгъ.
- Шы чIэгъым зычIидзэжьыгъэу чIэсыгъэщтын, ара? 
- ыпашъхьэ итыр шIоIаеу Нахьлъэш щхыпцIыгъэ.
- Ащ фэдэ дэди ышIагъэп, ау ышъхьэ тызеом, итандж 
паIo пытэу къычIэкIыгъ, ышъхьэ упэрэзагъэу, хъущтыр 
охъуфэ къытэплъэу щылъыгъ.
- Армэ, сэ ащ есшIэщтыр сэшIэ,- Нахьлъэш ынэхэр 
къилыдыкIыгъэх,- уиIэшъоджанэ къызщых!

--- Page 37 ---

- Сыд мыщ фыуихьисапыр, Нахьлъэш? - Колэс къэгумэкIыгъ.
- ШъузIуагъэуцонэу зыфаIогъэгъэ нэпкъым тезгъэуцощт!
- УкъысэдэIущтмэ, ар озгъэшIэнэп, Нахьлъэш,- Колэс 
ыдагъэп.
- Iыгъын-гъэшхэнэу сыд мыщ етэбгъэшIэщт?!
- Тихьатыр къэплъэгъущтмэ, тхьамэтэ маф,- зымафэ 
шытхым рязыгъэпхыхьэгъагъэм фэсакъыпэзэ, Рэдэд 
къыIуагъ,- мы лIыр тэжъугъэтIупщыжь. Тилъэпкъэгъумэ 
афигъэзэжьмэ, цIыфыгъи гукIэгъуи зэрэтхэлъыр 
ариIотэжьын, зыхыхэми алъыIэсын.
- Зымафэ, шъо мэзыбэхэмкIэ, шъуихьатыр тлъэгъугъагъэп, хэт зышIагъэр, бетэмал, Лэурстэныпщым узэришъаор, тIэкIу уезгъэхьащырыгъагъ, гуплъыгъэм тыхэтыгъэти, тыкъэзыубытын а мафэм щыIагъэп. Аущтэу 
шъоIомэ, уятэрэ Колэсрэ яхьатыркIэ сышъодэIун, Iашэр 
къыгошъухи, зы чан пако рышхэнэу къыфэжъугъани, 
жъугъэшэсыжь.
Нахьлъэш мыутIэмэ яIэшэ-шъуашэмэ ащыщэу зыр, 
пащэм иер, ежь ышти, адырэхэр Колэсдыхэм къафигъэнагъ. ХьадиплIыр гъогубгъу мыжъо чIэгъ зашIым, шэсыжьын 
гухэлъ иIэу къариIуагъ:
- Klo, джары, Колэс, чIыпIэ къин тызифэрэм тэ зэфэтшIэжьын тлъэкIыщтыр... Ау гъэрэ фэдэу чылэгъо-чылагъоу тызызэпэуцукIэ, тызэмызаомэ нахьышIу!
- Аущтэу тызэфыщымытыгъэмэ, сыд щышIыни, 
тхьамэтэ маф?..- лIы гу тIупщыгъэшхом джыри Рэдэд 
еупчIыгъ.
- Сыдэу тшIын, ащ фэдэ дунай тызтетыр,- Нахьлъэш 
къыIуагъ, етIанэ нэгушхом ерагъэу къыхэщэу щхыпцIызэ, 
ежь ышъхьэ зэрэфихьыжьри ымыушъэфэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Нахь лъэшым нахь махэр рекIыкIы. Мы пщышъаори, Колэс, ятэ фэдэу кIочIэшхо хъункIэ сенэгуе. Уятэрэ 
сэрырэ, сшынахьыкI, утыгум тыщызэфэзыгъэп, ау къысэбэныгъэкIи, къызтезгъэкIоныеп... Ау мырэу зыпштагъэмэ, 
пшIэхэнэп утыгум тызэдиуцонкIи... Сыдигъу ар зыхъущтыр? 
Ащ нэс мо мыжъо чIэгъмэ ачIэдгъэукIорэягъэмэ афэдэу, 
тэри къогъупэ горэм тыкъокIодэжьынкIи мэхъу... Сыд, 
Колэс, шъузхэзгъэдаIорэм угу емыIукIэ сенэгуе. СшIэрэп 

--- Page 38 ---

ащыгъум зэкIэми шъугу рихьынэу шъузхэзгъэдэIощтыр... 
Шъори гъогу шъузытетыкIэ, шъхьадж иунэ чэм лъакъо, 
тэ тиунэ дышъэ ун сIони, сэри сежьэжьын. Сишъыпкъэ сэ, 
Колэс, шъукъеблагъ, пщышъаор схьакIэн, шъори шъудэзгъэтхъэн, мыутIэмэ ятшIагъэри зыфэтIотэн сихьакIэщ 
къикIын. Мы шъуигъусэ шъэо пIокIэ псынкIэр хэтмэ ащыщ? 
Зымэфэрэ хьадэщэжьмэ ахэтыгъэу къысщэхъу.
- Мы шъаор сэ сипхъорэлъф, Чэчан ыцIэр.
- Мыра Чэчаныр? - Нахьлъэш цIэплъым шъхьэ онтэгъур 
къыпхъотагъ.- Уипхъорэлъфым ыцIи сищыпэзэхэхэп, 
бэнэкIо Iаз аIошъ, Мыстхъакъуи щытегущыIэх, ау ар сэркIэ кIочIэгъу хъунэп.
- Сэ сипкъэгъу-лъэгъухэр ары, тхьамэтэ маф, сызэбэнырэр. Узыфыримыкъущтым сыд пхъэ дэокъутэкIэ...
- О къыпфырикъущтхэри Мыстхъакъо дэсых, Чэчан... 
Шъукъеблэгъэщтмэ, Колэс, къэсэгъэзэжьы. Зымафэ мы 
кIалэмэ къятхыгъэ емыкIур арымэ шъукъэзыубытырэр, 
ащкIэ къэбарэу щыIэр шъушIосыушъэфынэп. Тинахьыжъмэ 
къэбарыр занэсыжьым, зи къытагъэлыгъэп...
- Ар мэзыбэмэ зэхахыгъэмэ ягопэщтыгъэ,- Колэси 
къыIуагъ, гъогу къызфытехьагъэхэми ышъхьэ фырихыгъ: 
- ТеблэгъагъэкIэ лъытэ, Нахьлъэш, уадэжь тыкъыздакIощтыгъэр.
- Сыд гухэлъ къысфышъуиIагъ? - Нахьлъэш зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Зымафэ пхъэшIитIум язэу мэзым къыщауIэгъэ шъаом 
иуIагъэ къупшъхьэм нэсыгъ, Iоф дэгъу иIэп. Сэ сфешIэщтыр 
есшIылIагъ, джы о тыкъыпщыгугъэу тыкъежьагъ.
- Сыд фэдэ чIыпI фыкъуагъэр?
- Сэмэгу Iэпшъэ къупшъхьэм чэтапэр хэIагъэкIэ сенэгуе.
- Iэпшъэ къупшъхьэр пIуи? Чэтапэр къупшъхьэм хэуIэн 
нахьи, зэхигъэшъхъэшъхъагъэмэ нахьышIугъ, зыгорэ 
еспэсыни... СшIэрэп къышъосIощтыри, чылитIум Iоф къызфэтхьыжьыгъ...- Нахьлъэш нэгушхор нэмыз-IумызыкIэ 
мэзыбэ лIыкIомэ къаIуплъагъ, шъхьэшхор ридзыхыжьи, 
гъумытIымыгъэ: - ЕтIани делагъэ ащ тетшIыхьажьыгъ... 
Мэзыбэмэ, джыри зихьадагъэ зымыухыгъэмэ тыкъызэхашIыкIыщтмэ сшIэрэп нахь... Сыд уихьылъэми, Нахьлъэш, 
уихьын! Непэ закъокIэ огугъа чIыпIэ къин узифэрэр! - 

--- Page 39 ---

зыфиIожьи, Нахьлъэш ин-инэу къызщытэджыкIыгъ.- НекIо, 
мощ нэс шъукъикIыгъэу, чылэм шъукъиIофтагъэу лIышхуищым шъузгъэукIытэжьынэп.- Нахьлъэш зэшэсым, 
къэупчIагъ: - КIапщэ фэшъушIыгъа? Тэ тикIалэ ыIэхъомбэжъый ныIэп зэпыкIыгъэр, кIэпщэшхо фырагъэкIокIы... 
Klo, етIанэ гъэны, щхэны умыIо!..- мэкъэхъу зэтетэкъукIэ 
къыIуагъэм Нахьлъэш дэхьащхыжьыгъ.
V
Нахьлъэш цIэплъыр Мэзыбэ къэкIуагъ заIом, Даурдыхэм адэжькIэ чылэр къызэлъыуагъ.
ПаIо зыщыгъмэ анахьыбэр шъэожъый, кIэлэ Iэтахъохэр 
шыбгпцIэнэрысхэу чэум къышъхьапырэплъых, нахь жъгъэйхэр Нахьлъэш зэращэгъэ унэ шъхьаныгъупчъитIумэ аIузэрэгъафэхэрэп, адыкIэ, натрыф конмэ адэжь, лIы заулэ 
щызэхэт, гъунэгъу пшъэшъэжъые заулэу къячъагъэри 
пщэрыхьэпIэ лъэгуц къуапэм щызэрэугъоигъэ бзылъфыгъэмэ акIэпхъагъ.
- Моу шъутшъхьащыкIот зэ! - зызшIомыдэй лIы пытэ 
Хьакъэрэ пэIо зандэр ыпэ ит Шэныбэрэ ыуж зыкъизымыгъанэрэ НэтIаерэ лъэгуцым тезэрэмыгъэфэрэ шъэожъыемэ афэгубжыхэзэ, сымаджэр зэрылъ унапчъэм Iуащэ.
- Шъо щагум зыщышъуIаж,- гъогур зыфызэIуахыгъэ 
Хьакъарэ къызэтеуцо, ытамэхэр ыгъэпкъыезэ, бгырыпхыр 
егъэтэрэзыжьы, къэмэшхори ичIыпIэ ригъэуцожь фэдэу 
ешIы, зыкъызэхаригъэх шIоигъоу хэпскэуIукIы.
- Хьакъар, адэ сыджым утеуагъэпи?! - шъэожъые 
горэ къылъэджэ.
- Хэт сэIо тызгъэсэжьрэр! - Хьакъэрэ пэIошхор шIоигъуаджэу къызэплъэкIы.
- Ужэ зэтелъхь сIуагъэ! - макъэр къыздиIукIыгъэмкIэ 
тыгъужъ шъхьэмыгъазэу Шэныбэ зыкъызэридзэкIыгъ, 
зызэбгырызытэкъурэ шъэожъыемэ ахэплъагъ, лъэгуц 
Iупэм Iут шъэуищми инэплъэгъу дыс афидзыгъ, мохэм 
ащыщэу хэта ыIоу нэплъэгъукIэ НэтIае еупчIыгъ, инахьыжъ 
къыухъумагъ: - Хьакъарэ тхьамэтэ мафэр сыджым теонэу 
джынэ пыщэгъу иIа!
- Нахьлъэш гущыIэгъу сыфэхъуфэ а жэмыIаным 
шыукIэпщ огъуищ ешъух.

--- Page 40 ---

- АщкIэ зыгъэгупсэф, пфэтшIэн, нахьыжъ,- зипэIошхо 
пчъэм пагэу дэзыхьэрэм НэтIай кIэлъиIуагъ, етIанэ кIэкIэу 
зыкъызэригъэзэкIи, шъэуищмэ къяупчIыгъ: - Хэт шъуащыщэу шъхьэубэтагъэ тинахьыжъкIэ зезыхьагъэр?!
- Сыджтео хабзэр пщэгъупшэ аIуагъэкIэ шъхьэубэтагъэ хъуна? - шъэуищым азыфагу дэт Адышэс лъэкурэ 
тхъоплъыр нэшхо-пэшхоу къэупчIагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, оры тинахьыжъ зыгъэсэжьрэр! - 
Шэныбэ къызбгырыуи, Iапшъэм пылъ шыукIэпщыр Iэдакъэм 
чIидзагъ.- Пшъо мэхъумэ, птхыцIэ къэгъаз!
- Тшъо мэхъумэ, сыд пае удгъэулэун,- шъэо нэгу 
хъураер щхыпцIызэ, ишъэогъу Адышэс къыгоуцуагъ,- 
кIэсэным тыкIэрыуцонышъ тызэтIэхъужьын.
- Сыд пае кIэсэныр дгъэтIэсхъэн,- гугъуемылIыхэу 
ящэнэрэ шъаоми къыдзыгъ,- ежьыр шъыпкъэр ткIыбышъомэ къядгъэтIэхъун.
- Мыхэмэ, Шэныб,- ыгъэшIагъо фэдэзэ, джы нахь 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ НэтIай къыIуагъ,- нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ яIэжьэп, адыгэхэм тэунэхъу.
- Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ ашIэщтыгъэмэ, ажэ къыдахьэрэр къаIощтыгъа?..- мэкъэ Iэтыгъэр Шэныби щыгъупшэжьыгъэу гъумтIымыгъэ, "мы хьатIэхъу къежьэгъакIэмэ 
Iогъу-шIэгъу чылэм ыпашъхьэ зыщябгъэшIы хъущтэп,- гукIэ 
ыIуагъ.- Муары, кон лъапсэм кIэрыт пэIо къонцIыхэри 
къыкIэдэIукIых, тэ мыхэр зыщитыубышъыхьан чIыпIэ Iэджи 
къушъхьэ мэзым къыщытфыхэкIыщт. Колэс Iупэ-бзэпэ 
лIыжъым делэ ехъулIагъэх. СшIэрэп Хьакъарэ тхьамэтэ 
мафэм нахьи Чэчан шъхьэнчъэм ятэжъ, шъоп-лэп зэраIоу, 
зэрэнахь Iушыр. ХьакIэ горэ чылэм къызэрэдахьэу ихьакIэщ 
ращалIэ. Хьакъарэ ихьакIэщ цIыф кIуапI, ау хьакIэхэр икъэлапчъэ блащых..."- зэрэшъхьащыугъэм къыкIигъэщтэ жьэу 
Шэныбэ игупшысэ зэпачъэмэ къахэзыжьыгъ, ыгу имылъымкIэ, фэмышIэшъущтымкIэ къэгущыIагъ: - Хьакъарэ 
Нахьлъэш хьакIэ дэгущыIэфэ, шъоркIэ къытфигъэпытагъэр 
тшIэнэп, чылэпшъэ кIапщэр чылакIэмэ бырсыр ашIыгъ 
ядгъэIонэп, ау непэ щегъэжьагъэу тичIыфэ шъо нэбгырищым зэрэшъутелъыр зыщышъумыгъэгъупш.
- ПшIэхэнэп, Шэныб, тинахьыжъ унэм къикIыжьмэ, 
мыхэмэ тызэрадэзекIощтыр...- НэтIаий къыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 41 ---

- Ары, ары,- Шэныби гъусэм дыригъэштагъ,- ар 
тинахьыжъ къызэриIу. НекIо, мо конмэ акIэрыт нахьыжъхэм, чылэпшъэ закI нахь мышIэми, тахэгъахь.
- Нахьыжъи, нахьыкIи шъуимафэ шIу охъуапщи, 
чылапшъэхэр,- ыпэ ит нахьыжъым епэсыгъэ шIуфэсыр 
IэкIихэу НэтIай ыкIыб къыдэджыкIыгъ.
Нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэм ыгъапэщтыгъэ нэбгыритIум 
язым ишIуфэс гузэжъо хыкIэ кон натIэм щызэхэт лIыхэр 
къызэлъигъэплъагъэх. "Сыдэу мы чылакIэхэр, мы нэбгыритIури унэм ихьэгъэ Хьакъари, зэфэмышIу-зэшIоIугъэха" 
зыIохи гукIэ къадэхьащхыгъэхэри, зышъхьэ езгъэзэкIыгъэхэри, гуимылъ-цэIупсыкIэ къаIугушIуагъэхэри щытмэ 
къахэкIыгъэх, ау зэкIэмэ ацIэкIэ нахьыжъым шIуфэс 
къыхыжьыгъ:
- ЧылакIэхэм аущтэу шъоIомэ, тэри, чылапшъэхэм, 
шIуфэс къышъотэхы.- КъыраIожьыщтми пымылъэу Шыупащэ къыIухьэгъитIум яупчIыгъ: - Адэ Хьакъарэ унэм 
шъудихьагъэпи?
- Тыдихьагъэми хъущтыгъэ, ащ зи хэлъэп,- Шэныбэ 
къыригъэкIоу къыIуагъэм къыпигъэпытыхьажьыгъ,- ау тэ 
чылакIэхэмкIэ нахьыжъыр сыдигъокIи тинахьыжъ. ЕтIани 
Нахьлъэш хьэкIэшхом ыпашъхьэ тызэпышIагъэу сыд пае 
тихьан.
- ТырищыкIагъэ хъумэ, хьакIэм нэIуасэ тыфишIыщтмэ,- 
НэтIаий къыIощтымкIэ хьазырыпс,- тинахьыжъ къытаджэмэ, 
къызэдгъэжэнэп.
"Тхьапшрэ чылакIэхэмрэ чылапшъэхэмрэ,- Шэныбэ 
игупшысагъэхэр джыри ошIэ-дэмышIэу къышъхьарыожьыгъэх,- тызэжэхэбэнагъ... Mo кон лъапсэм кIэрысэу къытфэмытэджыгъэм сипчэгъу огъу пшъакъэ зэрехъулIагъэр 
щыгъупшэжьыгъэкIэ енэгуягъо. КъысфычIэплъы ошIа. 
Модырэхэр?.. Мыдэ мыхэмэ зызэрагъэпсырэр... Зы Рэдэд 
пэщыныцIэ горэ къахэтэджагъэшъ, пщэу пщэп, хъэзармэ 
зязгъэукIыгъэ ятэ зэгорэм дзэпщыгъ аIошъ, къогушхукIых. 
Ащыгъум ишъэогъухэр мыстхъакъомэ мэзым къыхаубышъыхьэхи чылэ гъунэм нэс къызэрафыжьыгъэхэр, 
хьадэщэжь ушъхьагъукIэ яшIужьынхэу зафакIохэм, къызэрафыгъэхэр шIэхэу ащыгъупшэжьыгъ. ЕтIани ар шъхьакIо 
ащымыхъоу, Хьакъарэ тхьамэтэ мафэм зэриIуагъэу, 
къадэхьащхыгъэр, лъэгукIэтын зыфашIызэ, агъэIэзэнэу 

--- Page 42 ---

къащагъ... Мы чылэпшъэ шъхьащытхъужьымэ джыри 
зэгорэм зямыгъэшIэжьыгъэ хъущтэп, нэIуагъэх..."
Шэныбэрэ НэтIаирэ къазэрэщыхъущтыгъэу Хьакъарэ 
зэрыхьэгъэ унэм иIоф щыщытыгъэп. ШъхьакIэфэ лъытэныгъэ зыхэхьагъэмэ къыфамышIыгъэкIэ арэп. Унэм исыгъэм 
инахьыбэр къырагъэкIыгъагъэми, къинэгъэ нэбгырэ заулэр 
- Колэс лIыжъыри, Нахьлъэш Iазэри, Рэдэди, Мэщыкъуи 
зыIэ пцIанэ пхъэмбгъум тепхэгъэ Даур шъхьащытых, тхъужъожьыгъэ-уц тхьэпэ хьаджыгъэ фэбэ зэхэлъыр зэрылъ 
Iэгубжъэ фэIукIыхьэр зыIыгъ шъаори акIыб дэт.
Пчъашъхьэм теуцогъэ Хьакъарэ ипскэуIу макъэ 
сымаджэм ифэIо-фашIэ пылъмэ зэхахыгъэп. Ау щытми, 
къызэкIэкIожьыгъэп, емынэм сыкъифыгъэп, пIэм хэлъым 
ыIэ къупшъхьэ Iэзэ цIэплъым сапашъхьэ щызэпикIыжьыщтыми сшIэрэп, сымыделэмэ, зыкъытезгъэфэн фэягъэп 
ыIозэ, зэгыижьыгъ.
- Даур, сшынахьыкI,- Нахьлъэш гугъуемылI фэдэу 
сымаджэм еджэ, IощхыпцIэ,- Мэзыбэ щаIоми сшIэрэп, 
"тыдэ укъикIи, лажь" aloy зэхэпхыгъа?
- Зэхэсымыхэу тызы лъэпкъыба? - ыIэ пхъэмбгъум 
зыфытырапхагъэри, джэныкъо машIом пэлъ гъучI псыгъо 
пакор зыфагъэплъыри ымышIэу, ау зэрегуцафэрэр къызхимыгъэщэу къыреIожьы.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- Нахьлъэш джыри мэщхыпцIы,- ау мыстхъакъомэ яадыгагъэ пеIэнэу щыIэр макIэкIэ 
сэгугъэ, ы-ы, Колэс? О бэрэ укъытхэхьагъ, сыд ащ къепIуалIэрэр?
- Щэр къытэзытэу тищагу дэт былымымэ чэмкIэ, 
пчэнкIэ, мэлкIэ тяджэ...
- Шыхэри ащы, Колэс,- унэм сызэритым гу къылъышъут къыригъэкIэу, Хьакъари ахэгущыIагъ.
- Opa сэIо, Хьакъар? - Колэс къыдэплъыий, къыпымылъыхэу гущыIэм падзэжьыгъ: - Арышъ, укъызэрэупчIагъэм елъытыгъэмэ, щыми ящыкIи, къатырэм иIэшIугъи, 
яшхыкIи зэфэдэп,- чIэгъычIэлъ гущыIэр Нахьлъэш цIэплъым 
лъыIэсыгъэми пымылъэу, Хьакъарэ къыдзыгъэмкIэ къыухыжьыгъ: - Шыр ащы, ау ащ иIэшIугъи идыджыгъи щыгъуазэхэр хъэзархэр ары.
- Ари шъыпкъэ,- Iазэм шы щынымкIэ Колэс къыдыригъэштагъ, къызэмыплъэкIэу къызэриIокIыгъ,- ау Хьакъа рэ шыхэр зыфищыгъэхэр сшIэрэп нахь... Даур, сшынахьыкI, 
джыри зэ сыкъыопIэскIущт. Мы уиуIагъэ лIыгъэ уIагъэкIэ 
слъытэрэп.
- ЛIыгъэнчъэ зэо-банэ къытязгъэшIылIэгъагъэм ар 
зиштэжьыкIэ, сеуцуалIэ.
- Аущтэу оIомэ, кIэлэхъу, непэ, непэ къодый ныIэп, 
орырэ сэрырэ тызэпэгъужьы. Моу гъучI плъыгъэр хьазырмэ, къысIэкIэжъугъахь. УкIочIэшхомэ, Лаурстэнкъор, 
мыщ ытамэхэр шъхьантэм къытыремыгъэх, шъори ылъакъохэр шъуубыты.
- СIэ шъупхыгъэмэ,- Даур зиIэжэжьзэ къыIуагъ,- 
сызэрэпсаоу сышъумыпхыжьми икъун.
- Ащ фэдиз дэдэуи зымыгъэлI, сихьапIытIэхъу,- гъучI 
псыгъо плъыжьым ыпэ тхъужъожьыгъэм Нахьлъэш хигъаозэ къыIуагъ,- ощ нахь лIыIохэри мыщ къыгъэмэхэу 
сырихьылIагъ. ШъосIуагъэр шъушIэ! - зэшъэогъумэ къатепхъэшыхьэзэ, щыныр къызэрыкIырэ уIагъэм гъучI плъыгъэр хигъэлъэдагъ, лыжъэрымэр къыгъэоу зынигъэсыгъэ 
къупшъхьэм тыригъэджэгухьи, щыныр къыздихьэу къыхилъэшъужьыгъ, тхъужъожьыгъэпсыри пхыригъэжъыкIыгъэ уIэгъэ гъуанэм ригъэхъуагъ, IэгушъошхомкIэ пкIантIэр 
зынатIэ тырилъэкIыкIыщтыгъэ Даур фэгубжымэ-щытхъужьызэ егыигъ: - УкъыхэкуукIы хъущтыгъэба, зиунагъо 
бэгъон... ар лIыгъэ-щэIагъэ мыхъунмэ... сыбгъэпшъыгъ, 
улыпцэмэ ащыщ горэ бгъэсысы хъущтыгъэба, бетэмал...
Зынэгу лъы къечъэжьыщтыгъэ Даур щхыпцIыгъэ, къин 
къыфэзыхьыгъэу къеIэзэрэ Нахьлъэш нэшIукIэ къыIу плъагъ, 
къыриIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, Нахьлъэш.
- Ппсэ ухэзгъэIэжьыгъэшъ, Даур, тхьауегъэпсэу 
къысэоIожьы ара? - Нахьлъэш цIэплъыр щхыгъэ, етIанэ 
гъумытIымыгъэ: - Адэ дунай къобэ-бжъабэм ащ фэдэ 
Iаджи къыщыохъулIэщт, амал иIэмэ, лъэбгъу къыозыдзырэ 
пстэуми зырямыгъэут. Ащ фэдэ зигухэлъ Iаджи, мыщ щыс 
Хьакъари апэ зэритэу, къысфыкъокIыгъ, къысфырикъугъэхэп нахь. Шъыпкъэба, Хьакъар?
- ОпцIы сфэIонэп, Нахьлъэш...- чыжьэкIэ Хьакъарэ 
къыригъажьи, къыпиупкIыжьыгъ: - КIуачIэкIэ о сыдым 
сыкъыпфихьын, мо Лаурстэнкъо Рэдэд зэгорэм къыотымыгъэбэныщтмэ.

--- Page 43 ---

- Джащ нахь шъыпкъэ къэпIожьынэп, Хьакъар,- 
Нахьлъэш зыфэе дэдэр зэхихыгъэу, ынэ къэргъо-шхъо нтIашъохэр къилыдыкIыгъэх,- сэри ар сигухэлъ, ау джырэкIэ 
цIынаIо... КIуачIи, къолаий хэмылъэу сIорэп, непэ мыутIэ 
шыумэ апашъхьэ сыщигъэрэзагъ... Колэс, тхьамэтэ маф, 
сыгу къэкIыгъэр ошIа? МыутIэ ашъоджанэу къыстефагъэр 
гъэшIожьыпкIэу Даур естыщт. Модэ сионакIэ пылъышъ, 
Чэчан, шъуащыщ горэм къысферэхь. ГъучI паIори, чатэри 
къизгъэгъусэжьыщт.- "Инасыпмэ, тапашъхьэ илъ кIалэм,- 
Нахьлъэш цIэплъым гукIэ ыIуагъ,- есшIэфыгъэр Iэзэгъу 
фэхъун, ищын гъопс къэкIуакIэ сыгу еIурэп... Iэпшъэ 
къупшъхьэр тIогъагъэ шъхьакIэ, фыкъуагъэп. Ер лым 
екIугъэкIэ, лъым хэхьагъэкIэ енэгуягъо... Ащыгъум Iэзэгъу 
закъоу иIэщтыр зы чэтэогъу... Сыд мы къыфязгъэхьырэ 
ашъоджанэри зэрищыкIэгъэжьыщтыр..." - ИошIэ-дэмышIэ 
гумышIумэ къыкIагъэщтэжьэу Нахьлъэш игупшысэмэ 
къахэужьыгъ: - Арэп, Колэс, сыд тызфыщысыр, цэлдаор 
мы унэм щызэрахьажьырэба! Моу цэлдаор кIашъом къыкIашъушIи, Хьакъарэ сыдэжъугъэджэгу, чэтэ зэпэIудзэм 
фэдэу, зынэсрэр къыуIэу, тцэмэ мэшIуачэр къахедгъэхын...
КъэкIогъэ мафэм, щайшъогъу ужмэ адэжь, гъогу 
зыщытехьажьыщтым, Нахьлъэш Колэс къыриIуагъ:
- IофыгъуитIу къыбдысиI. Зыр пшIосыушъэфыщтэп. 
Адырэми, орышъ къысэзыIуагъэр, нычэпэрэ чэщым себгъэгупшысагъ, ышъхьэ къысфипхыщт. Нычэпэ кIапщэ 
зыфэтшIыгъэм сицыхьэ телъэп. МэфищкIэ иуIагъэ щын 
къызимытIупщыкIэ, хъужьыщт. Ау мэфищ тешIагъэу 
къызежьэжьрэм, шъукъыслъымыкIожь, сэры пакIо, ти 
Тхьэшхуи Iэзэгъу къыфэхъужьыщтэп. Ащ ешъупэсыщтыр, 
сэ зэрэсшIэу, шъори шъошIэ. Сыдэу пшIын, Iэ зыпымытыжь 
Iаджи дунаим тет.
- Ащи сенэгуещтыгъ,- Колэс къыIуагъ.- Ащ пае 
удгъэгумэкIыжьынэп... Адырэ Iофэу зыфэпIуагъэм сыкъежэ.
- Адырэри, Колэс, апэрэу тызтегущыIагъэм фэдэу 
лыуз тхьамыкIагъо хэмылъми, сфызэхэфыгъэп. Тыгъопчыхьэ адыгэ лъэпкъымэ ягугъу къызытхафэм, ар щэ 
къэзытырэ чэм, мэл, пчэн пстэумэ зыкIябгъэпшагъэр 
къызгурыIорэп.

--- Page 44 ---

- Адыгэ Iофыр ара пфызэхэмыфырэр? - Колэс тхьагъэпцIышъо-шъэбашъокIэ къеупчIыжьызэ, ыжэкIэ-пэкIэ 
мыкIыр фыжьхэмкIэ IугушIукIыгъ.- Адыгэ Iофыр зэхэфыгъуай, Нахьлъэш, ар зэзыгъэфэн джыри къэхъугъэкIэ 
сыгугъэрэп. КъэхъугъэкIи, ащ лъыкIагъэхьана-лъыкIамыгъэхьана. Апэрэ IофымкIэ, Даур итхьамыкIагъо лыуз хэлъэу, 
мыщ хэмылъэу зэрэпIорэмкIэ ухэукъо. Къосэгъу, мыутI, 
зыхы, мэзыбэхэр, мыстхъакъохэр, нэмыкIхэр тIомэ тызэшIонэжьызэ, адыгэ лъэпкъ зэмызэгъыныгъэм титхьамыкIагъохэр къыхэкIых. ТызгъэгумэкIырэ Даур инасыпынчъагъи тыгъосэрэ мыутIэ хъырцыжъмэ якIодыкIи джа зы 
лъапсэр яI. Щэр къэзытырэ пстэуми, джа хъэзармэ ащырэ 
шыри зэрахэтыжьэу, тызэряджэрэр - былым. Лъэпкъ 
пчъагъэкIэ тызэтеутыгъэми, тэ тызэрэзэджэжьрэр - адыг. 
Былым зыфатIорэмэ ягъомылэ иIэшIугъэрэ ипсэпагъэрэ 
зэхэтэшIэ, тыщагъаIэ. Лъэпкъ пчъагъэкIэ зызэтезыутыжьырэ адыгэхэр чылэпшъэ-чылакIэхэмкIэ зэфычIэплъых, 
чылэгъо-чылагъохэкIэ зэпыщытых, лъэпкъ-лъэпкъыкIэ 
зэпэуцух - дунаим щызэрэлъэгъужьхэрэп, щызэрэгъэIэжьхэрэп. Адыгэ дунаир гъэшIэгъоны, нэр ыгъэушIункIэу 
зэхэлъы... Джары, Нахьлъэш, укъысэупчIыгъэшъ, сиакъыл 
макIэ заорэм ухэзгъэдэIуагъ, пштэнкIи умыштэнкIи мэхъу, 
о къызэрэбгурыIу, зэрэзэхэпфышъу.
- СызхэбгъэдэIуагъэр шъыпкъэнчъэпщтын, Колэс,- 
ин-инэу, унэр зэлъиубытэу Нахьлъэш цIэплъыр къэтэджыжьыгъ,- ау мыутIэ лъэкIэпIащэмэ, зых темэнхэсмэ, 
Хьакъарэ шъхьащытхъужьым фэдэ адыгэмэ сатебгъэгущыIэн нахьи, сичатэ ахэмэ зэрашъхьэщызгъабзэрэр къэсэбгъэIотагъэмэ, нахь псынкIэ къысфэхъуни, нахь сигопэни. 
Тыгъосэрэ мыутIэхэмкIи сыгу згъэIэсагъэ, пшIэхэнэп ахэмэ 
е нэмыкIхэм сигъогупэ джыри къызыщызэпачыщтыр... 
Сышэсыжьын сэ ащыгъум. Тхьэм мэзыбэхэмкIэ шъуисымаджэ псынкIэ къышъуфешI. Хэт ышIэра, мыхъу зыщыхъурэм, джа зэрэсIуагъэу, шъудэзекIу. Зинасып къэкIорэ 
кIэлэ псаушхом ар къехъулIэныр игъуадж, бгъэбэнэнкIэ 
фэдэ щыIагъэп...
Мэфищ пIалъэр тешIи, яплIэнэрэ мафэр зыблэкIым, 
Колэсдыхэр зэнэгуещтыгъэ чIыпIэ хьылъэм Даур ифагъ. 
ХэкIыпIэ закъоу къафэнэжьыгъагъэр зы чэтэогъути, зыгу 

--- Page 45 ---

мызагъэу джа мэфэ дэдэм Мэзыбэ шыоу къэсыгъэ 
Нахьлъэш цIэплъым ари афишIэжьыгъ.
VI
Бжыхьэр икIынкIэ мэфэ заулэ иIэжьэу чэщыбгым 
къушъхьэм къыхэпщыкIыгъэ жьыбгъэ чъыIэм къыхьыгъэ 
осым Мэзыбэ чIигъэсэягъэу цIыфхэр къызэлъыкIэтэджыжьыгъэх.
Рампэс унэм зеплъым, Рэдэд ос лъагъор былымэщым 
рифылIэщтыгъ.
- А сикIал,- Рампэс лъэгуцым теджыкIыгъ,- Тхьэм ос 
мафэ къытфырегъэс, кIымафэм ошIэ-дэмышIэу зыкъытфиупэпцIыгъ.
- Мы сызхаплъэрэр бэрэ телъынкIэ сыгугъэрэп, тян. 
Ос шъэбэ пхъапхъ, зэтешъхъэшъхъыкIы.
Зы шIуцIэгъэ гъощагъи къыхэмыщэу дунаир фыжьыбз, 
зипхъотэнышъ ошъо чIэгъым чIэбыбэжьыщтым фэдэу 
псынкIэ. Унэшъхьэ щыблыкъымэ, чъыг шъхьапэмэ, кон 
къамылышъхьэ папцIэмэ, къушъхьэ шыгумэ япэIо фыжьхэр къямыхьылъэкIхэми, Рэдэд ытэмэ пытэмэ тыгъужъышъо 
джэдыгур афэмыIыгъыжьэу осыр зэритхъурэ хьанцэшхом 
пкъым къыжэхитэкъогъэ фабэм зыщырегъэхы. Ар зылъэгъурэ ныри мэгуIэ:
- А сикIал, уплъыгъ, чъыIэ къыпхэхьан.
- Мэфэ дэкIодыжь ос пхъапхъэм пае, тян, чъыIэ 
щыIэна,- Рэдэд нэкIу шъхьаплъ-пэIошхо зэкIэплъыхьагъэу 
янэ къыIогушIошъ, иIоф пэхьажьы, къызэреIокIы.- Олъэгъуа мыр зэрэпхъапхъэр?
- Джэдыгум уимыгъэIабэмэ, ащыгъум паIop зыщымых, 
сикIал,- ныр зыгъэгумэкIыри къеIо, пхъэтэпэмыхь ышIызэ 
ыкъо зытегушхогъэ ос пхъапхъэми инэшанэ зыфэдэр 
реIокIы: - Ос пхъэпхъэ псынкIэм мэфэ дэкIод еIолIэгъуай, 
сикIал. Осыр цIынагъэмэ, чъыг къутамэмэ, къурэ шъхьапэмэ афэмыIэтыщтыгъэмэ, мыбэгъэшIэныекIи мэхъу. 
Нэшэнэ закIэкIэ, угу иубыт, дунаир зэхэлъы. Муары, олъэгъуа,- хьанцэр зикIэгъэкъонэу янэ зыкъыфызэзгъэзэкIыгъэ Рэдэд егъаплъэ,- Колэсдыхэми модырэ тигъунэгъу хэми 
яонджэкъ Iугъохэр занкIэу ошъогум дэкIуаех.
- Дунаир зэрэжьыбгъэнчъэр къеушыхьатышъ ары,- 
Рэдэд щхыпцIыгъэ.

--- Page 46 ---

- Ащ изакъоп,- Рампэси къыIорэм текIырэп,- чIым 
шъхьащыт жьымрэ онджэкъ Iугъом ипсынкIагъэрэ зэдаштэ, 
мэфищ ошIу зэрэтиIэщтым ари ишыхьат.
- ЗыфапIорэм шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу, тян, ау етIани 
джэныкъом щагъэстырэм елъытыгъэкIэ сэгугъэ Iугъом 
ипсынкIагъи.
- Адэ чъыгаемрэ хьэуарзэмрэ яIугъо зэфэдэнэп. 
Ашъоп, яIужъуагъэп зыфасIорэр, языIэтыкI.
- Ары, тян, ары, къапIо пшIоигъор къызгурыIуагъ,- 
Рэдэд шIукIэ лъэгуц кIэсэным кIэрыт ным Iуплъэзэ, джыри 
IугушIукIыгъ,- муары Колэсдыхэми Даурдыхэми яонджэкъ 
Iугъохэр ашъокIэ зэфэдэхэп, ау яошъо чIэбыбакIэкIэ 
зэтекIхэрэп. Тян,- дагъо зыфилъэгъужьрэм фэдэу Рэдэд 
къэупчIэ,- пхъэ хьазыр джэныкъом дэмылъмэ шIэ?
- Хьау, сикIал,- Рампэси къэпсынкIэ,- ащ фэдэ гугъуемылIыгъэ къызхэбгъэфагъэу къэсшIэжьырэп, уятэ узэригъэсагъэу, уипхъи, уипси хьазырэу нэф сыкъиогъэкIы. 
Сиджэныкъо машIо дэмылъэу... бащэ къэсэIоми сшIэрэп. 
Джыдэдэм тиджэныкъуи машIо щыдгъэблэн, типчэдыжьышхи сыухьазырын,- къызэрэтехьэгъагъэм фэдэу 
ардэдэм Рампэс лъэгуцым текIыжьыгъ.
Рэдэд ыгу къыдеIэу ыIэгушъошхомэ акIэужъунтхэжьи, 
ос тхъуным фежьэжьыгъ. Заулэрэ улэугъэу къызызэплъэкIым, яонджэкъ къырихырэ Iугъо Iужъур ылъэгъугъ, ыгуи 
игупшысэхэри къэушъэбыгъэх. Джы яонджэкъ Iугъо хьэблэ 
онджэкъмэ къарихырэ Iугъомэ аригъапшэу, зиплъыхьагъ. 
Колэсдыхэм анахьи Даурдыхэр нахь апэчыжьагъэми, ахэмэ 
яонджэкъ Iугъо, ежь яем фэдэу, ау нахь шIоIэшIоу, изыIэтыкIэкIэ нахь псыгъо ищыгъэу къыщыхъугъ. Ос шъэбэ 
нэгуфым къыхэтэджыкIыгъ пIонэу Айнари ынэгу къыкIэуцуагъ, ардэдэми ипшъэшъэгъу Анысэти ыкIыб къыдэплъыгъ, Чэчан шъэогъури ахэмэ къахэхьажьи, ахэкIодыкIыжьыгъ. Рэдэд зэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр а 
нэбгырищымэ нэгушIо-гушIопсэу Тураб тхыщэр зэрахилъэгъуагъэр ары.
"Чэчанэ гъунэгъу пшъэшъитIум зэрадэслъэгъугъэр 
згъэшIагъорэп,- Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ,- Чэчанэ къыфэIошъурэп шъхьакIэ, Айнар зэрэфэмыгуитIур къызгурэIо... 
Ау Тураб тхыщэр?.. Сыд ари зыуж итыр? Айнаррэ Анысэтрэ яурам ехъокIы цIыфмэ зэраIорэр шъыпкъэкIэ енэгуягъо. 

--- Page 47 ---

Хэта шъуIуа тIум язэу ыгу нахь зыпэблагъэр? Айнарэпщтын... Тызэрэмытхыщэ пэтзэ, тыгу филъым ышъхьэ 
фитхышъурэп... Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъонын 
язгъэIуагъэр джащ фэдэу къычIэкIын... Тураб тхьамыкIэм 
сызэрэкIэнакIэрэр емыкIу, тигъунэгъу кIэлэ сэкъатым, чэм 
щыс ыгъэтэджыгъэп зэраIоу, сыд сынэзгъэсыгъэр!.." - 
Рэдэд зыфэгубжыжьыгъэ къодыеу, къэджагъэм зэригъэплъэкIыгъ.
- Щагу осыр дэгъоу птхъугъэ, Рэдэд,- Тураб тхыщэр 
мыгузажъоу, тIэкIуи зыщэукIытэхьажьы уигъаIоу, къэлапчъэм къыдэкIы,- осышхо къытфесыгъ, игухэлъыр 
сшIэрэп нахь.
- Къеблагъ, Тураб, къеблагъ,- иIофышIэн зэриухыгъэ 
хьанцэр къакъыр пчъэкъуахэм къуиусэежьзэ, гъунэгъум 
pelo,- пчэдыжь хьакIэр щэтэшх, жьышIоу укъыдэкIыгъ.
- СыкъыдэкIыгъ тшъхьэ тыфитэпти,- Турабэ гъумтIымыгъэ.- ПшIэрэба тянэрэ тятэрэ зыфэдэхэр, сыIащэп, 
сылъащэп, сынащэп зэраIоу гъэшIэгъона тхыщэу сыкъалъфыгъэмэ, сызылъэгъурэр къыздагъэхьащхэу, зы 
Iоф унэми щагуми щысагъашIэрэп. Ау пчэдыжь ахэмэ 
сатекIуагъэп умыIо,- Турабэ ынэхэр къилыдыкIыгъэх,- 
уIащэу осыр птхъун плъэкIына, зиунагъо бэгъон, Даур 
тхьамыкIэм сыдэIэпыIагъ. Сигъусагъэри къыосIон - Айнар. 
Къыздизыгъэри тымышIэу Чэчани къызытхэхьажьым, сыд 
едгъэIон, нэрэ-Iэрэ азыфагу щагур зэдгъэфагъэ.
- Айнар ос ежъугъэтхъугъэуи?
- Сыда зыкIетымыгъэтхъущтыр?
- Пшъэшъэжъыеба, шъхьатехъо техъуагъэба сэIошъ 
ары...
- ПаIор зыщыгъмэ язакъу пшIошIа дунаир зыфыщыIэр? - зэхихыгъэр Турабэ ыдагъэп.- Шъхьатехъо зытехъуа гъэ хэри ащ щыщых, Рэдэд. Айнар ипсыгъогъэ-пIокIагъэ уемыплъ, ори Чэчани къызэрэшъущыхъоу хъыбэеп. 
Хъугъэ унэм ихьажь Чэчанэ ыIоу Айнар шъхьасы зэхъум, 
фэсыдагъэп. Даури къыздыригъэштагъ. Бзылъфыгъэм 
ушъхьасы хъущтэп,- Турабэ ымакъэ ошIэ-дэмышIэу зыкъышIуипхъотагъ, ынитIу джыри къилыдыкIыгъ,- ташъхьасы 
тIозэ, тэгъэсэхъуджэх!
"Мыдэ мыщ ыIорэр, ынэхэр къызэрилыдыкIыгъэхэр! - Рэдэд зэхихыгъэм гукIэ къыхигъэкуукIыгъ.- Сэщ 

--- Page 48 ---

нахьи мазэ горэмкIэ нахьыжъэу зы тэмашъхьэ тыкъызэдытехъу хьагъэми, Iаджыри тызэфэгубжэу, тызэзаоу, 
тызэшIужьэу къыхэкIыгъэми, мыщ фэдэ нэплъэгъу жъалым 
еслъэгъу лIагъэп, бзылъфыгъэми ащ фэдэ ариIуалIэу зэхэсхыгъэп... Зэ, зэ, икIыгъэ гъэмафэм псым зыщызгъэпскIыщтыгъэ бзылъфыгъэ пцIанэмэ мырба, Турабыба, 
тязгъэплъэкIогъагъэр?.. Ащ нахь делагъэ сшIэжьынэп, 
хьэйнапэба уянэ фэдэхэм акIышъо пцIанэ уеплъыныр..." - 
Рэдэд ышъхьэ фимытыжьэу игупшысэ псынкIэмэ къахэужьыгъ, бэджэшъо паIорэ тыгъужъышъо джэдыгурэ 
зыщы гъэу ыпашъхьэ итым фидзыгъ:
- Бзылъфыгъэм узэреплъырэм сыгу еIурэп, Тураб. 
Ащ фэдэ тыкъэзылъфыгъэмэ араIуалIэрэп.
- Тыкъалъфыгъэмэ гъэшIэгъона!..- джыри Турабэ 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, "сэщ уфэдэу укъалъфыгъагъэмэ, теплъыни пIорэм" ыIуи, зыкъигъэтэрэзыжь фэдэ 
зишIыгъ: - Ахэмэ афэгъэхьыгъэу урамым сыщэкуокIэ 
огугъа. Ныр сыдигъокIи нэу къэнэжьы. Тэрэз, тэрэз, ныхэр 
тэ тизэгъэфэнэп.
- Пшъашъэхэри ары,- Рэдэд пигъэхъожьыгъ.
- ПшъашъэхэмкIэ орырэ сэрырэ тиIо зэтекIынкIэ енэгуягъо, сигъунэгъу,- джэдыгум къыхэщырэ тхы папцIэр 
дидзыеу Турабэ кIэщхыкIыгъ, етIанэ тхьагъэпцIэу къеупчIыгъ: - Хэт анахь пшъэшъэ дахэу тичылэ дэсыр?
- ПшъэшъацIэр зыхьырэ пстэури дахэ, ахэмэ укъызкIэупчIэрэр къахэхыгъуай. СшIэрэп ар къызэрэосIощтыр.
- Чэчанэ ешIэ, ыцIи къыриIуагъ.
- Мышъэфмэ, Тураб...
- Ащ шъэф хэлъэп - Айнар.
- Ащ нахь пшъэшъэ дахэ тичылэ дэмысынэуи?
- Ар зыIорэр Чэчан, сэ Анысэти госэгъэуцо.
- Джы нахь шъыпкъапIэ горэм шъуитIо шъукъекIуалIэкIэ 
енэгуягъо,- Рэдэд фэмыкIэщыгъо дэдэу щхы фэдэ зишIыгъ, 
пигъэхъожьыгъ,- сэри пшъэшъэ заулэ ахэмэ къагозгъэуцонэу сэшIэ.
- Хэтых? - Турабэ къэгузэжъуагъ.- КъаIо ори ащыгъум.
- Тичылэ Iапэ зыфэпшIын, угу рихьын пшъэшъэ дэхабэ 
дэс, ау гум къахихырэр зы нэбгыр аIo.
- Ащ фэдэ Чэчан къебгъэIонэп...- Турабэ ымакъэ 
къышIуефэхыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъэми, игумышIугъэ къышIухэщыгъ.- Айнарэрэ Анысэтрэ язэу зыздигъэзэщтыр ымышIэу, тIуми азыфагу ышъхьэ дэунэзыхьагъэкIэ сэгугъэ.
- Ормэ, Тураб, гъунэгъу пшъэшъитIум язэу хэт къахэпхыщтыгъэр? - уигухэлъ дэдэр къэозгъэIон ыIозэ, Рэдэд 
къэупчIагъ.
- Ы-ы, Рэдэд! - зэхихрэр шIогъэшIэгъонэу Турабэ 
къызIуипхъотыгъ.- Тигъунэгъу пшъэшъитIум яз угу пыкIэу 
къэоIомэ, псэлъыхъо укъыздэкIощтмэ, пшIосыушъэфынэп, 
хьау къысэзымыIорэм яз сыгу естыщт. Ар Айнарыгъэмэ, 
насыпыгъэкIэ зыфэслъэгъужьыни... Ау джыри къэсэIо, 
Рэдэд, аущтэу оIомэ, уинасып Айнарэ унаIэ зэрэтемыдзагъэр, Чэчанэ непэ сызэрэхэплъагъэмкIэ, ащ ори сэри 
тытыригъэплъэнэп. Шъыпкъэ, Колэс ипхъорэлъф Чэчанэ 
къыфэгупсэ дэдэуи сыхэплъагъэп, ау бзылъфыгъэгум 
илъыр сыд фэпшIэн... Ар сэIо шъхьакIэ, укъызгоуцощтмэ, 
тыкъызэкIэкIощтэп. Къытфэмыеми, къэтхьыщт! Тэри тызфаер къыддэхъоу дунаим тытетыкIэ огугъа...
"Турабэ тхьамыкI, Турабэ сэкъат тIомэ идагъо зэхетымыгъэхэу, тэ тыкIоми дгъашIозэ къыздетщэкIыщтыгъэм 
зэхэоха ыгу къитаджэхэрэр! - щхыщтми губжыщтми 
зыдимышIэжьэу Рэдэд ышъо къызэрэхихыгъэр ардэдэм 
зыхиушъэфэжьыгъ, тхы къипшыр щызгъэгъупшэжьыгъэ 
шIулъэгъум ыкIуачIэ зэрэгъунэнчъэр шIогъэшIэгъоныгъ, 
ар мэкъэ тIупщыгъэ-шъхьаихыгъэкIэ зыбзэ къыфырагъэтIэтагъэми ыгу емыгъужьын ылъэкIыгъэп. Ащ бгъэшIэгъон 
хэлъэп... А зым цIыф псауи, цIыф сэкъати ащикIухьэрэп. 
Хэти иIони elo, ишIэни ешIэ, ау узыфэе пстэури дунаим 
къыщыбдэхъущтыгъэмэ... Ары шъхьакIэ, Колэс зэриIоу, 
мысагъэри, ери, гузэбгъэныгъэри шIум къызэрэхэкIырэр 
бэмэ къагурыIорэп. Тэ тихьэблэ кIалэхэм ТурабкIэ къытэхъулIэгъэ дэдэри Айнарэрэ Анысэтрэ къяхъулIэкIэ енэгуягъо. Турабэ зытыраIэтыкIы, агъашIо, еубзэх аIозэ, нибжьи 
зэмыжэгъэхэ шIулъэгъуныгъэ зыфырагъэшIыгъ... Гуцафэ 
къыфашIа шъуIуа? Турабэ къызэриIуатэрэмкIэ, ежь ылъэныкъокIэ, ащ фэдэ къэбар джырэкIэ щыIэп. ТIум языми 
хъущт elo, ау къыдэхъущтмэ, Айнарэ къыхехы, фэлъэкIыщтмэ, зи ригъэIощтэп, сэ сыригъусэу Чэчанэ къышIуихьыщт..."
- Зи къапIорэпи адэ, Рэдэд? - зиIэшъо цокъапэкIэ ос 
тхъугъэм хаорэм Тураб еупчIыгъ.

--- Page 49 ---

- Чэчанэ упемыоу, Анысэтмэ хъущтба?
- Анысэтми хъущт,- зыцIэ къыраIуагъэм зэрэфэмые 
дэдэри къыхимыгъэщэу, Турабэ къыIуагъ, мэкъэ зэблэхъугъэ чанкIи къыпигъэхъожьыгъ,- ау Айнар нахь дах. А 
пшъэшъэжъыер нэшIукIэ къысэплъэу къысщэхъу...
- Теплъын, Тураб, хъурэм, теплъын,- Рэдэд зыхадзэгъэ IофымкIэ ыгу щыхъэрэр къызхигъэщыгъэп.
- Адэ теплъын, Рэдэд. Мыщ фэдэм гузэжъогъу ищыкIагъэп. Непи, неущи, къэкIорэгъри сIорэп, ау паIo пщыгъы 
зыхъукIэ, уигупсэгъэ Iофхэри зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп, 
бэ шIэн, макIэ шIэн, зэгорэм укъиутIэсхъыщтмэ, унаIэ 
зытебдзагъэр уапашъхьэ изыхыщтмэ, уапэшIуекIомэ 
нахьышIу...
Джа мафэми, пчыхьэми, къыкIэлъыкIогъэ мафэми 
Турабэ игупшысэ Iофмэ, ежь иери зэрахэтыжьэу, зызэраригъадзэу, джэмышх шIынымкIэ е ашъоджэнэ дыжьынымкIэ зыщигъэгъупшэжьыхэу Рэдэд унэм исыгъ. Непи, 
тыгъуаси, тыгъоснахьыпи фэдэу, унэм зыщызэтырегъэпытыхьэ нахь, икIын гухэлъ иIэп. Дунайри ащкIэ къыдеIэ,- 
щайшъогъу ужым ошIэ-дэмышIэу зыкъэзыпхъотэгъэ 
жьыбгъэм тIэкIу шIэ къэсми ишъуикIэ-кIэщхыкIыкIэ хегъахъо, ос пхъапхъэр зэрехьэ, деIэтае, къыретэкъохыжьы, 
пхъэшъхьакIэм чIеубэ, шъхьаныгъупчъэ нэзмэ къаделъэсыкIы. Онджэкъышъхьэм зыкъызыридзэкIэ, кIуапIэ зымыгъотырэ Iугъом зыригъэутIыIумэ хигъэцэкъыкIызэ, унэм 
зыщеутIэрэхъы.
Iугъом нэр решъуми, янэрэ ыкъорэ зэхамышIэрэм 
фэдэу, яIоф зэрафэ: Рэдэд мыжъоупцIэмкIэ щэбзащэхэр 
елъы, Рампэс етIэ джэхашъом теубгъогъэ чэтэным телъ 
мэлыц шIуцIэр зэрегъафэ, IупэкIэ, зынэмысырэ къымыгъанэу, псыр тыреутхэ, тIэкIу тырегъашIэшъ, зэщиз хъугъэмэ еIошъ, ыIэгушъо цы шъхьашъом регъачъэ.
Ныр зыпылъ Iофыр Рэдэд ищыпэлъэгъоп. Гъэмэфэ 
мэл щыгъор текIэу бжыхьэр къызысыкIэ, бжыхьэ губгъо 
Iофмэ къазыкIэзыжьыхэкIэ, цыпхыхэр, хъэцыкохэр чылэмэ 
ащызэрахьэх, шэкI шъэныр, цыгъэплIэ-цыоныр унагъомэ 
къарэтаджэ.
- Щэбзэщэ лъыным уесэгъэудэгумэ сшIэрэп, тян? - 
шъхьэр къымыIэтэу, гущыIэ шIоигъоу Рэдэд къэупчIагъ.

--- Page 50 ---

- УимыжъоупцIэ Iофэп, сикIал,- джэхашъом ызыныкъо зыубытырэ цы гъэплIагъэр чэтэным кIоцIызыгъэчэрэгъорэ ными шъхьэмыIэткIэ къыIуагъ,- Iугъом тынэ решъу.
- Ащ хэпшIыхьан щыIэп. Жьыбгъэр мыIасэу Iугъор 
икIыщтэп.
- Жьыбгъэм изакъоп, джэныкъом дэлъ чъыгэе уцIыныгъэмэ машIор къяхьылъэкIы, остыгъаер ачIэгъ шIи, 
зэкIигъэблэщтых,- цы гъэплIэгъэ зэкIоцIыгъэчэрэгъуагъэр 
Рампэс джэхашъом щигъэчъэнэу фежьэ шъхьакIэ, цыпэ 
лъэныкъом фырикъурэп, джэныкъо машIор зэзыгъэфэрэ 
ыкъо плIэIушхо нэшIукIэ еплъыми, peIокIы.- Тхьэ зэтагъэм 
цым зыIэ екIун пхъу иI.
- ПаIо сщыгъ нахь мышIэми, тян,- ныр зыгъэгумэкIырэр Рэдэд къыгурыIуагъэу зыкъызэрегъэзэкIы,- ащ фэдэ 
озгъэIонэп, къаштэ, къыбдэзгъэчэрэгъун.
- УцIыкIу зэхъум, уятэ ыгъэшIагъоу, зэкIэми пIэ якIущтыгъ, джы сшIэрэп, сикIал... Модырэ къуапэр къэубыт. 
Цыр къытэдэIуфэ дгъэплIэн, тытелъэшыхьан.
Рэдэд ин-инэу лъэгонджэмышъхьэкIэ цы гъэчэрэгъугъэм ыкъопэ лъэныкъо етIысылIэ, адырэм Рампэс ыIэ од 
пытэхэр тырелъхьэ, иджабгъукIи исэмэгукIи фыреплъэкIышъ, къеIо:
- УашъомкIи чIыгумкIи ти Тхьэшхо, нэпцIыгъэ хэмылъэу 
мы цыр тэжъугъэгъапцIэ, лъэе дахи, кIэкIо фаби, шыкIэлъ 
шъаби хэкIынэу тэжъугъао, тиIуагъэ къыддэжъугъэхъу, 
тишIагъэ мафэ тфэшъушI. ЗэIэбэгъу зэдегъаштэкIэ, сикIал, 
етэгъэгъажь. Дэгъу, дэгъу, пIэ екIу, дгъачъэ хъуми, къызэкIэдгъэчъэжьми укIырымыущ.
Жьыбгъэ зэпыугъом дэжь унэ лъэгуцымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэм Рэдэд шъхьэр къыригъэIэтыгъ:
- Зыгорэ къэкIо! - ным дэIэпыIэщтыгъэр ары Iоу 
умышIэжьынэу Рэдэд ихъулъфыгъэ Iофмэ запидзэжьыгъ, 
гъумытIымыгъэ: - Хэт сэIо дунай бэдзэжьым иунэ имысырэр... Тураб фэдэ горэн фае.
Цы шъхьэтехъошхор ибэджэшъо джэдыгу къехъокIыгъэу, чъыIамэр къыпилъэсыкIэу унэм къихьагъэр Айнар.
- Opa, сипшъашъ? - гъунэгъу пшъэшъэжъыем икъэкIуакIэ Рампэс ыгъэшIэгъуагъ.- Сыдэущтэу осхъот бэдзэжьым укъыхэкIыгъа?
- Хъотыр зэрехьэ нахь, узгъэгужъыен чъыIэ щыIэп, 
Рампэс,- Айнари инэкIушъхьаплъыгъэ нахь дахэ кIэхъукIэу 

--- Page 51 ---

Рэдэд фычIэплъызэ, ишъхьэтехъо чIэгъ пхъэ лэгъэ зэтеуцухьагъэр къычIихыгъ.- Мы хьалыжъохэр фабэзэ афахь 
ыIуи, нанэ сыкъигъэкIуагъ.
- Тхьаегъэпсэу уянэ, сипшъашъ,- Рампэси зэхихыгъэр 
игуап.- Гощнагъо ишхынышIыгъэ тыхинырэп. Ma, Рэдэд, 
хьалыжъом xal, умыгъэучъыIыжьы.
- ЕтIан, тян...- гъунэгъу пшъэшъэ къежьэгъакIэм 
зэрэщыукIытэрэр къыхэщэу Рэдэд къыIуи, мыжъоупцIэмкIэ щэбзащэм пыупхъухьэу ригъэжьэжьыгъ, тегущыIыкIыгъ: - Лаур сыд икъэбар, сыдэу къыкъомыкIыра?
- Даурдыхэр чылакIэм, Хьакъар дэжь гыякIо кIуагъэх,- 
ащ ежэщтыгъэ пIонэу Айнар къызIуипхъотыгъ, ау зыгъэгумэкIыри къымыIон ылъэкIыгъэп: - Хьалыжъо фабэм xal, 
Рэдэд, умыгъэучъыIыжьы.
- Ащи тыхэIэн,- Рэдэд иIэбакIэ уасэ фишIэу, ыпашъхьэ 
рагъэуцогъэ лагъэм илъ хьалыжъомэ анахь цIыкIур къахихыгъ,- ау Хьакъарэ дэжь гыякIо зыфэкIуагъэхэр сшIэрэп 
нахь. Хэта Даур игъусэхэр?
- ЗэрэхъурэмкIэ, Рэдэд, къэбарым ущыгъуазэп,- 
Айнарэ унэм Рэдэд зэрэриубытагъэр игопагъэми, 
ышнахьыжъ гъусэ зэрэфэмыхъугъэр ыгу къеуагъ.
- Унэм сызщимыкIыгъэ мэфищым сыд къэбар сызхэныгъэр?
- Тыгъопчыхьэ Хьакъарэ нысэщэ джэгум къыщышъо 
зэхъум, Iэгу уфытеуагъэп Шэныбэ ыIуи, чылэмэ апашъхьэ 
кIэпщогъу Тураб къыщырихыгъ.
- Тураб тхьамыкIэр ара джы Хьакъарэ икуп зынэсыгъэр! - Рампэс ыдагъэп, илI Лаурстэн ыгу къэкIэу, ау ыцIэ 
къыримыIоу къыухыжьыгъ: - Чэтыу зэрымысым цыгъор 
щэджэгу язгъэIуагъэр джарыщтын... Зыфаер чылэм 
дашIыхьэ.
- Ар дэдэуи щытэпщтын, тян,- ным игущыIэ зынэсрэр 
къыгурыIуагъэу Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ, ау ыгу къеори 
фэушъэфыгъэп: - Даурдыхэм некIо къызэрэсамыIуагъэр 
сшIогъэшIэгъон...
Ардэдэм Тураб унэм къипкIагъ, ылъэгъугъэр шIогъэшIэгъонэу къызIуипхъотыгъ:
- Ори мыщ ущыIа, Айнар?..- адыгэгъэ шъхьэкIэфагъэкIэ къыфэтэджыгъэхэмкIэ етIанэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Шъуимафэ шIу охъуапщи. Шъущыс, шъущыс, 

--- Page 52 ---

сэ Iоф сиI, Рэдэд къытфащ аIуи, Даурдыхэм сыкъагъэкIуагъ,- Айнар ыпашъхьэ "сыкъаIофтагъ" щиIоныр зэрипэсыжьыгъэп.
- Тэ щыIэх ахэр? - ишъэогъумэ ыгу зэрябгъэрэр 
къыхэщэу Рэдэди къэупчIагъ.
- ТихьакIэщ щызэхэсых.
- Зыгорэм щыIагъэха? - зыми щымыгъуазэ фэдэу 
Рэдэд янэрэ Айнарэрэ аIуплъи, къэупчIагъ.
- Ара пшIэрэр, Рэдэд...- Турабэ къыхэкуукIи, къыригъэжьагъэр щигъэтыжьыгъ, ардэдэми къыпидзэжьыгъ: 
- Тыгъуасэрэ непэрэ Мэзыбэ къыдэтэджэгъэ къэбармэ 
уащыгъуазэп о. Уятэ Лаурстэныпщым ыуж пщыгъор 
ашIозыубыт зышIоигъо Хьакъарэ сырибайкол зыIорэ 
Шэныбэ нэIуагъэм икIэпщ джэгуми нэмыкI чIыпIи къыщимыIэтыжьынэу фэшъуашэ рагъэгъотыгъ. НекIо, Рэдэд, 
Iофым изытет ахэмэ нахь дэгъоу ущагъэгъозэщт, тятэ 
къощыр афиукIыгъ.
- Аущтэу Iофыр щытмэ, сикIал, адэ укIон,- Рампэс 
къызхимыгъэщэу шъхьакIор зыушъэфырэ Турабэ дыригъэштагъ, чатэр зыгозылъхьэрэ ыкъуи еупчIыгъ: - Сыд 
чатэм епшIэщт, сикIал?
- Къыздашт уичатэ, Рэдэд, къыздашт,- Турабэ зышIомыдэеу ибгырыпх пылъ чатэр ыгъэтэрэзыжь фэдэу исэмэгубгъукIэ рищэкIыгъ, Айнари фычIэплъыгъ,- тихьакIэщ 
щызэхэсхэми чатэхэр аIыгъых. Хэт ышIэра Хьакъарэ икуп 
агу къэкIыщтыр! Ау тикъэлапчъэ къыIухьэхэ пакIошъ, тичэу 
цэпкъ къебгъукIохэми кIэгъожьыных! УкъэмыгумэкI, 
Рампэс. Ори ары, Айнар.
- Ары, ары, Тураб, ти Тхьэшхо къынэуж, тицыхьэ 
шъутелъ,- гукIэ Рампэс щхыпцIыщтыгъэми, ыкъо риIуагъ: 
- Даурдыхэм шъуаблэкIы хъумэ, Рэдэд, цыр къыздезгъэгъэплIэнэу Айнарэ къызэрэзгъанэрэр Гощнагъо ely, ежьыри 
къакIоу къыддэIэпыIагъэмэ нахьышIужьыгъ.
- Рампэс, гуащэмэ ялыеу гощэшху,- Турабэ зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу ытхыщэ Айнарэ шIуегъэбылъы пIонэу 
пчъаблэм зыкъыщызэригъэзэкIыгъ,- сэ сыщытэу Рэдэдыпщыр оIофтэжьа! Сэр шъыпкъэм Гощнагъо пфесIон,- 
нэгу зэкIужьым къытенэфыкIырэ гушIопсым бзылъфыгъитIур риушхъухьэмэ зэкIакIозэ, Турабэ унэм икIыжьыгъ.
ТIэкIу тешIагъэу Рампэс къыIуагъ:

--- Page 53 ---

- Адэ джары, сипшъашъ, Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ 
къыуахъонын зыкIаIуагъэр. Тураб тхьамыкIэр мыбытыгъэ мэ, кIэнэкIэнхэ пакIо, пшъашъэмэ зэтырахэу Мэзыбэ 
дэсыщтыгъэ. Янэрэ ятэрэ акIэхэкIырэр гъунэнчъэщтын.
- Ары, ары, Анысэти ар eIo, нани ары,- Айнар хэщэтыкIыгъ,- илэгъу кIалэмэ ахэмылъ дэгъу горэ Тураб тхьамыкIэм хэлъ elo.
- Мэфэ блэкI имыIэу,- Рампэс щхыпцIыгъэ,- шъуипчъэIушъхьэ зэрэтетыр, шъуинэплъэгъу зэрэкIэтыр армэ 
шIэ?
- Iух адэ, нан! - тхьэ нахь зымышIэрэ Айнар къыраIокIыгъэм къыхигъэкуукIыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, тхьагъэпцIыгъэ-шъорышIыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - АрынкIи мэхъу, 
о зэрэпIоу, Турабэ тхьамыкIэба, сэкъатба...
- ПшIэхэнэп, сипшъашъ,- Рампэс джыри пшъэшъэжъыем къесэмэркъэугъ,- ар шъуIозэ, Анысэтрэ орырэ 
гукIэгъу горэ ТурабкIэ шъугу къыфихьэмэ?
- Iух адэ, нан! - Айнар джы къызщылъэтыгъ, ынэмэ 
акIэбэнэжьыгъ.- Ащ фэдэ оIомэ, тадэжь сыкIожьыщт.
- Хьау, хьау, Айнар, сэсэмэркъэу, шъо сыдкIэ Тураб 
сэкъатыр къышъопэсыгъ...
Тыгъоснахьыпэ къызэрежьэгъагъэм фэдэу щэджэгъо 
ужмэ адэжь дунаир ошIэ-дэмышIэу зэкъоуи, осхъот зехьэр 
уцужьыгъэ. Тыгъэр нэгушIо-шъуашIоу Мэзыбэ шъхьащыкIошъырэ пщэфмэ къакъоплъы. КIымэфэ бэ дзэжьым 
зыхэзыушъэфэгъэгъэ чылэми мэкIэ-макIэу зыкъешIэжьы: 
хьэ хьакъу макъэхэми зыкъыщапхъуатэ, чынэшIэ шъэожъыехэри чэу къуапэмэ къащызэрэугъоих, хьэнцэ макъэхэр щагумэ къадэIукIы, атакъэхэри, мэфэ уахътэр ашIузэхэкIокIэжьыгъэу, зэлъэджэх, къакъыр мэзахэмэ къачIащырэ былымхэри мэбыух.
Дунаир фыжьыбз, шъабэ. Пщэхэр зэрымытыжь ошъогуми тыгъэр нахь къегушIукIы, инэбзый джэгулэмэ ос 
шъхьашъор зэпагъэшIэты. Онджэкъымэ къарихырэ Iугъор 
лъэгъо гупсэф зэфэшъхьафкIэ ошъогум зыхещэ. Мэзыбэ 
къышъхьащыт къушъхьэ шыгухэри, мэз чапэхэри, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ щызэлъыIукIотырэ бгылъэ шъофхэри, 
нэр атеупкIапкIэу шъошэ фыжьыкIэ фэпагъэх. ЦIыф 
гумэкI-гукъауи, зэо-бани дунаим темытыжьэу къыпщэхъу. 

--- Page 54 ---

КъокIыпIэ-къохьапIэми, къыблэ-темырми, апэблэгъэ-апэчыжьэ хыхэми, Тумтэкъашъи, нахь чыжьэжьхэми ащыкIэкIыжьэу къащыхъухэрэр сыдыкIэ мэзыбэмэ къанэсын! 
Ежьхэм ячылэ орэгупсэфи, дэсылIхэр зэрэзэмыпыджыжьхи, 
алан-хъэзархэр, ялъэпкъэгъу мыутIэхэр, зыхыхэр къярэмыкIухи...
- Уиц тэгъэпцIэфэ, Рампэс, тыгъэпс шIагъо къытфыкIидзыжьыгъ,- унэ лъэгуцым къытыращэжьыгъэ Гощнагъо 
ыпхъу Айнарэ ыпэ ригъэшъызэ, къыIуагъ,- лъэе мафи, 
шыкIэлъ шъаби хэкIын ащ.
- Ары, Гощнагъу, ары, тхьэшъуегъэпсэу, сиIоф 
къысфэжъугъэпсынкIагъ, Айнари пшъэшъэ хъупхъ, цым 
ыIэ екIу. Рэдэд изакъоп, ишъэогъу Даури, Чэчани, Мэщыкъуи ащ хэсынынхэп.
- Тураб тхьамыкIэми илъае хъокIыгъэ,- зыцIэ къыраIуагъэмэ Айнари зы нэбгырэу къахигъэхъуагъ.
- Тураби хэсынынэп, сипшъашъ,- пчэдыжь Айнарэ 
къызэрэхихыгъагъэр ыгу къэкIыжьэу Рампэси щхыпцIыгъэ.
- А сипшъашъ,- Гощнагъо ыдагъэп,- Анысэтрэ орырэ 
шъужэ дэмыкIэу, тежъугъэзэщыгъ, Тураб быкъэм нахь 
Iоф чылэм дэлъыжьба, къепэбжъаохэ къэси гъэшIожь Iанэ 
ешIыжьы.
Ардэдэм тыгъэпс мэфэ гупсэфыр зэщигъакъоу Турабдыхэм адэжькIэ бырсыр макъэм зыкъыщипхъотагъ.
- Сыд сэIо мохэмэ къахэхъухьагъэр! - зитхьамыкIагъо 
бэмышIэу къыхэзыжьыгъэ Гощнагъо шъхьэр ыупэпцIыгъ, 
кIэсэным еусэигъэ хьанцэр къыпхъотагъ.
- А лъэныкъом шIу щыIэп! - Рампэси ыкъо тенэгуикIэу 
пчъэдадзэмкIэ зиуIэшыгъ.- НекIо, Гощнагъу, тикIалэхэр 
къаукIых!
Турабдыхэм яурам къуапэ хъулъфыгъэ куп чэтэ ихыгъэкIи, пчэгъу къыхэпхъотыгъэкIи, Iэбжым гъушъэкIи 
щызэзао. ЧылапшъэмкIи, чылакIэмкIи шыухэр, лъэсхэр 
къарэчъых. Чатэр зыпшъэ дафэрэр, осыр зэлъиуплъыжьэу 
зэхэфэ, пчэгъум риутырэр къэмытэджыжьышъоу 
Iопшыжьы, уIагъэ зытелъыр шъхьэегъэзыпIэкIэ чэунэзым 
епшылIэ, Iэбжым гъушъэм хэтхэр осым щэцIанлъэх, 
тезэрэгъафэх, Iупэшъо зэрэIыгъкIэ къезэрэщэкIых. Къячъэгъэ бзылъфыгъэхэр амалынчъэх, мэгъых, мэкуох, мэцIацIэх, ахэлъэдэрэ IэжакIохэр зэзаорэмэ къызпадзых.

--- Page 55 ---

АIэкIэзыгъэ чатэхэри, аIэкIаутыгъэхэри, пчэгъу зэпыутыгъэхэри, пэIо шъхьарызыгъэхэри, уIагъэхэри раулъэгукIыгъэ ос утыгум щитэкъухьагъэх.
- О чыл, тэунэхъу, тызэрэгъэкIоды! - Iэтхъо-лъатхъозэ 
Колэс лIыжъыр мэкуо.- О зиунагъо бэгъоных, шъужэкIэпакIэмэ шъукъамыубытыжьми, шъуянэмэ, шъушыпхъумэ 
шъуашIолIыкI, щыжъугъэт, шъузэрэмыукI - пчъэдадзэр 
зыIыгъэу къыIулъэдэгъэ Рампэс гуащэр Колэс зилъэгъукIэ 
еджэ: - Мыхэр зыми къыубытыжьхэрэпышъ, Рампэс, 
шъори ары, сшыпхъухэр, шъуишъхьэтехъохэр зытешъухи, 
шъузэрэбзылъфыгъэхэр, къызэрэшъулъфыгъэхэр зыдяжъугъэшIэжь!
Бзылъфыгъэмэ - нахьыкIи нахьыжъи - яшъхьэтехъохэр 
зытырапхъотыхи, хъулъфыгъэмэ азыфагу зехьэхэм, 
къалъэ гъугъэхэп. Рампэс утыгум зелъадэр ары лъы къэпсыкъэ изэрэгъафэрэмэ зыкъызашIэжьыгъэр. Хьэкъарэ 
ыжэкIэ-пэкIэ лъы мэIу осым хэзыфахьэу шъхьарысыгъэ 
Рэдэди къызщыпшыжьыгъ...
Нысэщэ джэгумэ ачIыпIэ джыри Мэзыбэ хьадэгъэ 
пшIыкIущ къыдэтэджагъ. КIэпщэ тIокIырэ зырэмэ япчъэ 
чылакIэмкIи чылапшъэмкIи къыщызэIуахыгъ...
VII
Мафэ горэм, ыгу теIункIэжьи, Колэс дэжь Рэдэд 
кIуагъэ.
Колэс фэшъхьаф хьакIэщым цIыф исэп. ШыукIэпщым 
ыкIэ шIозгъэпытыхьажьырэ лIыжъыр къыфыхэтэджыкI 
фэдэу кIалэм зыкъыфишIыгъ нахь, къыпылъыгъэп. ТIэкIу 
тыригъашIи, къыIуагъ:
- Сыд узфыщытыр, къэтIыс.
"Колэс ыгу къысабгъэ,- Рэдэд ыIуагъ,- ыни ыпи къысигъэплъырэп. Чылэм къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъом 
тыхэтыгъэп сIорэп, ау тэрэп зыпкъ къикIыгъэр. Хьакъарэдыхэм къырагъэжьагъ. Ар Колэс къыгурыIорэп, ыштэнэуи 
фаеп. Чэчани зыдигъэгущыIэрэп, Мэщыкъуи къецIэцIагъ, 
Даурэ нэмыIэмэ, адыгэ шъозэбэн-зэрэшхым узэрэхэунэхъуагъэр псынкIащэу пщыгъупшэжьыгъ еIошъ, ыпашъхьи 
ригъахьэрэп. ЗэкIэ зыпкъ къикIыгъэ Тураб тхьамыкIэм ятэ 

--- Page 56 ---

хэкIодагъ нахь мышIэми, тхьаусхакIо зыфэкIо уж "мыгъоцкIэ" еджэ, зытыригъэплъэжьрэп... Ары шъхьакIэ, сэ 
сыд силажь? Тянэ къыдэгущыIэ, сэ сегъэхьарамы... Сэрэп 
Хьакъарэ гыекIо-гъэщынакIо фэкIуагъэр, Шэныб шъобж 
езыхыгъэр..."
- ШыукIэпщ гъумышIу бгъэщыгъэ, Колэс. 
КIэпщыр Колэс ыгъэушъэбэу зытIо-зыщэ ыIэгушъо 
кIищыгъ, ыуфагъ, ытIупщыжьыгъ, кIэпщ уплIэнкIагъэмкIэ 
ыкуашъо еожьыгъ, Рэдэд зи къыриIуагъэп.
"СшIэзэ Чэчандыхэм Iоф зыхязгъэдзэжьыгъ,- къызэрэдэзекIохэрэр Рэдэд фэмыщэчэу гукIэ хэкуукIыгъ.- Сыд 
фэIуагъэр, Колэс, сыкъызэхэпшIыкIымэ... НахьыкIи, 
нахьыжъи шъхьэкIафэ къысфашIынэу, сыпщы лъэпкъэу 
зыIорэр орба? Сыда ащыгъум пхъэтэпэмыхь сызфэпшIырэр? Ар сэIо шъхьакIэ, сшъхьэ уасэ фэсшIыжьыщтыгъэмэ, 
Мэщыкъодыхэм лIыкIо зыкъязгъэшIыныя!.. ЗэрэхъурэмкIэ, уипщыгъэ зыфэдэр ямыгъашIэу сыпщ пIокIэ къикIын 
щыIэп. АщкIэ кIэпщэшхо зиIэ Хьакъарэ зи къезгъэлыгъэп, 
инасыпмэ, ытхыкъупшъхьэ кIыжьын... Джары узхэтмэ 
закъыхэпIэтыкIынэу уфаемэ, уазэрэдэзекIощтыр, уяубзэкIэ, зи къыбдэхъущтэп! ЗыкIуачIэ рыджэгужьырэ 
Нахьлъэш цIэплъыр тэгъэмысэми, ыIорэм шъыпкъэ хэлъ. 
Жъалымым жъалымыгъэ емыхыжьэу укъызэхишIыкIыщтэп..."
- Мы шыукIэпщыр угу рихьыгъа? - Рэдэд игупшысэ 
гумэкIхэр джы Колэс къызэпиутыгъ.
- Шъоми гъучIми ахэшIыкIыгъэр сыгу рехьы, Колэс,- 
ыгу къыфихьэгъагъэхэр къызэреупчIыгъэм щигъэгъупшэжьэу Рэдэд лIыжъым IугушIуагъ.
- Ар olya? - Колэс щхыпцIыгъэ.- Тхэлъ хабзэмкIэ 
шыукIэпщым укъыIукIагъ осIони, мыщкIэ уишъэогъу Чэчанэ 
ытхыцIашъо исщынэу щымытыгъэмэ...
- А дэдэр Чэчанэ епшIэна, Колэс? - Рэдэд зыкъишIэжьэу 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Сыд зыкIесымышIэщтыр, сэ скIышъо чылэ пашъхьэм 
щырищыгъэу! - Колэс ынэхэр, илIыжъыгъэ пщагъэгъупшэу, 
мэшIо тэпитIоу къилыдыкIыгъэх, зэрэамалынчъэмкIи къыухыжьыгъ: - Тхьамафэ хъугъэшъ, сызтыригъаплъэрэп.
- Тыгъуасэ тадэжь исыгъ.
- Шъуадэжь исыгъэри тичъыг шъхьапэ пысыгъэ бзыу ри,- Колэс щхыпцIыгъэ,- сэркIэ Iэрыфэгъухэп. Aщ нахьи 

--- Page 57 ---

нахьышIу уишъэогъумэ лIыкIо укъызфашIыгъэ Iофым 
ышъхьэ къысфипхымэ.
- Мыр ely aloy ахэмэ къысаIуагъэп, ау Колэс дэжь ихь, 
икъэбар къызэгъашI къысаIуагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу сызэрэшъущымыгъупшагъэмкIэ,- 
зэхихыгъэр зэригуапэр къыхэщэу Колэс джыри щхыпцIыгъэ, ау игые къышIутемыкIон ылъэкIыгъэп: - Чылэм бэлахь 
къыдэжъугъэтэджэным ыпэкIэ шъузэупчIыжьын шъуимыIагъэмэ, шъуипаIохэр джэнджэшэгъу шъушIыгъэмэ, 
акъыл къэжъугъотыни... Зэ, зэ, сигъунэгъу,- Рэдэд ыжэ 
къызэтыримыхыгъэми, ыгу илъыр къышIагъэу Колэс къэгумэкIыгъ,- сэшIэ сэ къапIо пшIоигъор, тэ, адыгэхэр, 
къосэгъу, мыутI, зыхы тIозэ, тызэзэожьыкIэ, чылэп шъэчылакIэкIэ тызэхэлъадэкIэ, чылэ гъунэгъухэмкIэ тызачъэхэкIэ, лIыгъэ напэ къырыпхьыщтэп. УлIы пшIоигъомэ, апэ 
уитынэу уфаемэ, уилъэпкъэгъухэр зэгъэшIух, зэгурыгъаIох, 
уихэгъэгу къибэнэрэ пыймэ уилIыгъи, уиамали, уизэшIокIи 
апэгъох. Шъо Хьакъардыхэм атх зэпытыутыгъ шъоIошъ, 
шъуипаIохэр шъущыфэжьхэрэп.
- Ары шъхьакIэ, Колэс,- фэсакъыпэзэ, Рэдэд къыIуагъ,- ахэр зыгорэм ыгъэIэсэнхэ фэягъэба, нэIуагъэх...
- Адыгэмэ анахьыбэр нэIуагъэ, гъэрэзэгъуай,- Колэс 
тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Рэдэд фычIэплъыгъ,- уичатэ зэкIэми 
афырикъущтэп. Адыгэмэ alo: игъо къэмысэу уисэ къимых.
- Ар зэхэсхыгъэп, Колэс,- риIожьыгъ Рэдэд, "ау 
зэлъэпкъэгъухэм тызэрэзэфыщытын фаем тыфигъасэзэ, 
адыгэмэ зи къаригъэлырэп, арба тэри чылэм хабзэ дэлъынэу, Iэдэбрэ нэхъоирэ щызэфашIынэу тызкIыфаер", гукIэ 
ыIуагъ.
- Зэхэшъухыгъэпти ары имыгъом шъузкIепэсэкIуагъэр...- Колэс кIэпщыр дэпкъым пилъэжьызэ, гъумтIымыгъэ, етIанэ нахь лъэшэу, ау шъэбагъэ хэлъэу къэупчIагъ: 
- Тыдэ щыIэх уишъэогъухэр?
- Чэчандыхэри? - Колэс икIэжъукIыжь макъэ Рэдэд 
къыгъэгушIуагъ.
- Джа къыбдэзэуагъэхэр ары.
"ЗэрэхъурэмкIэ,- ыгу зызэрипхъотэжьыгъэр Рэдэд 
къызхигъэщыгъэп,- ышъхьэ къысфырихырэп шъхьакIэ, 
чылэм къыдэхъухьагъэмкIэ сэры Колэс ыгъэмысэрэр, 
"къыбдэзэуагъэхэр" еIошъ, къысфедзы. Сыд шъуIуа лажьэ 

--- Page 58 ---

зиIи, зимыIи сэ сакъызфыхигъэщырэр? Шъыпкъэр пшIэнэу 
уфаемэ, сэрэп, уипхъорэлъф Чэчан ары тызфэбгъэпыирэм 
кIэщакIо фэхъугъэр... Тураб джэгум къыщаушъхьакIугъ 
ыIуи, Даурдыхэр рищажьи, хъущтыр зэхъухэм сэ къыслъагъэкIожьыгъэх... Адэ джары, уакъыхэщы зыхъукIэ, тыгъужъым фэдэу, пшхыгъи умышхыгъи къыптыралъхьащт... 
УлIымэ, Турабэ зэриIоу, лъэгукIэтын зямыгъэшI, плъэгу 
къыкIэмыгъаплъэх..."
- Сапашъхьэ уисми, гъунэгъу, чыжьэу ущыI,- Колэс 
къыхэпскэуIукIыгъ.
Зигупшысэмэ къахэужьыгъэ Рэдэд къыIуагъ:
- Ары, Колэс, ары, Чэчандыхэр армэ зыфапIорэр,- 
Рэдэд къыкIиIотыкIыжьыгъ,- ахэр уищыкIэгъэщтмэ, гъотыгъоещтхэп, джыдэд пIоми къыпфэсыугъоиных.
- Ащыгъум мэфэл тедгъэшIэнэп,- Колэс къэтэджыгъ,- 
зыкъэсэгъэхьазырыфэ, ори, Даури, Мэщыкъуи, Чэчани 
шъукъэшэси, садэжь шъукъыIухь, чIыпIэ горэм тыкIощт.
- Тыд, мышъэфмэ, Колэс, тыздэкIощтыр?
- ЛIым некIо зиIокIэ, кIэупчIэжьхэрэп.
- Iашэ дголъыщтмэ сшIэрэпышъ ары,- Рэдэд кIилъэшъужьыгъ.
- Ашъоджани, танджи, чати тищыкIэгъэщтэп. 
ЧылакIэхэм сымэджаплъэ тафэкIощт.
- Хьакъарэ дгъэшIожьынэуи?! - Рэдэд къыхихыгъ.
- ШъхьакIо зышхырэр шъхьэ шхыгъо ефэжьы,- Колэс 
мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъэми, игущыIэ пытэ.- Хьакъарэп, 
чылэр ары сымэджаплъэ тызфакIорэр. Орми, хэтми хьау 
зыIорэр сигъусэп.
- ЗыцIэ къепIуагъэмэ, Колэс,- къызэрезэгъыгъэр 
Рэдэд къыриушыхьатыжьыгъ,- Турабэ ахэтэп.
- Къезэгъынэу шъошIэмэ, ари къыздешъущажь. 
Шъэогъумэ Рэдэд бэрэ алъыхъугъэп. Чэчанэ улъыхъунэу щытыгъэп, сыдигъуи зэришI хабзэу, гъолъыжьыгъо 
закъор хэбгъэкIымэ, Айнар ыгу зэрилъыр ыушъэфэу 
Даурдыхэм адэжь исыгъ. Мэщыкъо шакIо къикIыжьыгъэ 
къодыеу, къэлэпчъэ дэхьагъум къыщиубытыгъ. Турабэ 
зыригъэнагъ:
- Тятэ зыукIыгъэм дэжь сымэджаплъэ сыкIощтэп.
- Хьакъарэп, чылэр ары, чылакIэхэр ары сымэджаплъэ 
тызыфэкIощтыр,- Колэс къыриIогъэгъэ дэдэр Турабэ 

--- Page 59 ---

риIожьыгъ, зэпыугъо тIэкIукIэ пигъэхъожьыгъ: - Сэри ащ 
сыфэкIэщыгъуахэп, ау Колэс тхьаматэм тышIолIыкIы, чылэм 
тыкъеубыты.
- Klo, аущтэу оIомэ, сыкъыодэIун. Колэс къыздэрэшэс 
ыIуагъэмэ, сыкъыжъудэшэсын...
- Колэс непэ тызфиугъойрэм узэгупшысэныбэ хэлъ...- 
Рэдэд ишыукIэпщ уплIэнкIагъэ ыIэгушъошхо чIэкIуадэу 
хэхьапщыкIыгъ, зыIупIэ ыIыгъ шыми ар зэхишIэу пэбзыджын 
пIуакIэхэмкIэ хэпырхъыкIыгъ.- Хъулъфыгъэ пстэури, зафи 
мызафи, зэфэдэ... Ахэмэ анэ лъы къытелъадэу ашъэ 
зикIхэкIэ, гъэуцужьыгъуаех... КъэошIэжьа Колэс зэрэамылынчъэр, хэкIыпIэ зэрэщымыIэжьыр къызгурэIом, 
тянэмэ, бзылъфыгъэмэ зызэраригъэушъхьапцIыгъагъэр?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! - Турабэ игуапэу къыхигъэкуукIыгъ.- Аущтэу тибзылъфыгъэмэ Колэс тхьамэтэ 
мафэм аримыгъэшIыгъагъэмэ, тызэрэукIыжьыпэныекIи 
мэхъу. Мары тятэ тхьамыкIэр Хьакъарэ ичэтэ чIэгъ чIэкIодагъ...
ШыуитIур заулэрэ къэкIуагъэу, Тураб къыIуагъ:
- Е-о-ой, Рэдэд, тян, бзылъфыгъ зыфапIохэрэр сэ 
сыдкIэ сищыкIагъ, тятэ тхьамыкIэр щыIэжьэп. Сичатэ къыздэсэбгъэштэгъагъэмэ, зытх зэпыуутыгъэ Хьакъарэ ипIэ 
хэсыукIыхьэщтыгъэ.
- Тураб! - зэхихыгъэр Рэдэд ымыдэу иш осым зыхыригъэтIагъ: - Щыгъэт! Ным ащ фэдэ раIуалIэрэп.
- Дэгъу, дэгъу, мыхъун сIуагъэмэ, къысфэгъэгъу,- 
Турабэ зиумысыжь фэдэ зишIыгъэми, зыфэсакъыжьызэ, 
гъумытIымыгъэ,- сэщ фэдэу укъалъфыгъагъэмэ, уянэ 
епIуалIэрэм теплъыни...
Турабэ ытхыцIэ Рэдэд зеплъыхьэм, ыгу къыпыузыкIыгъ, 
зэрэхигъэкIокIэжьыщт дагъоу къызфигъотыжьыгъэм тIэкIу 
тыригъашIи, игугъу къышIыгъ:
- НафэкIи, шъэфкIи дагъо зимыIэ къэхъурэпщтын, 
Тураб... Силэгъумэ сялыекIэу, сызэрэкъопцIэшхор пшIодаха?
- Ощ фэдэу сыкIочIэшхоу, сыпсаушхоу сыкъичъыжьыгъагъот! - зыкIэхъопсырэмкIэ ыгу зэрэпыузыкIырэр ымакъэ 
къыхэщэу шыми ытхьакIумэ къыригъэпхъуатэу Турабэ 
къыхэкуукIыгъ.
- Сыд пшIэни, Тураб?

--- Page 60 ---

- Сыд пшIэни пIуи? - Тураб зэрэтхыщэр щыгъупшэжьыгъэу къэупчIагъ, щхыпцIыгъэ: - Сызфэдэ цIыфыр зыдязгъэшIэжьэу мо къушъхьэмэ Мэзыби адэзгъэсысыни, 
Нахьлъэш цIэплъыри къэзгъэгущыIэныеп, шъхьэгъэщ 
къысфэзымышIхэри нал папкIэу сишылъабжъэмэ ачIэзгъэлъыни...
- Хъугъэ, Тураб...
- Хъугъэмэ, хъугъэ, Рэдэд... УкъысIууIухьагъэти, ащ 
хэлъ щыIэп, сызфэIапчъэмэ уахэзгъэдэIуагъ,- тхы къипшыр 
ытхыцIэ тыригъэджэгукIызэ, Турабэ кIэщхыкIыжьи, къыIуагъэм кIэух къыфишIыжьыгъ: - ЦIыкIури ицIыкIугъэ зэрэтеукIытыхьажьри, иныри иинэгъащэ быты зэрехъулIэжьыри 
къызгурымыIоу щытэп, ау сыгу илъ шъыпкъэ горэ къыосIон, 
Рэдэд. Хэти сыд АйнаркIэ ерэIу, къыздэрэхьащх фаеми, 
а зыр зыпэсшIын дунай нэфым къытекIынэп...
"Мыщ ыIорэр!.." - адырэ гущыIэ зэфэдэмэ афэмыдэу 
Рэдэд зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ, зэрэхъугъэри ымышIэу 
шым елъэдэкъэуагъ:
- НекIо, муары Чэчандыхэри къэшэсыгъэх. 
Щэджэгъоужмэ адэжь шыуитф чылэкIэ гъогум къытетэ джагъ: Колэс ыбгъуитIукIи зи готэп, мычыжьэ-мыблэгъэ шыуиплIэу ыуж итмэ къапымылъым фэд. Мыдырэхэри, 
аныбжь елъытыгъэу, тIурытIоу зэгогъэпкIагъэх, апэ ит 
тхьаматэм ишытесыкIэ-пкъыIыгъыкIэ Iэжэгъэ Iэдэб къахелъхьэ. "Колэс мо шыухэр тэ ыщэра? ЧылакIэмкIэ нэшхъэй 
щыIа?" - шыухэр зылъэгъухэрэр кIэупчIэх. "Чылапшъэхэр 
енэгуягъо, чылакIэмэ яшIужьынхэу афакIохэкIэ" - зыIохэри 
щыIэх. "Хьакъарэ рашIагъэр рашIагъэу къяшIужьмэ, 
делэ...", "Имылажьэ зэришIэжьыгъэп...", "Лаурстэнкъо ми, сыпщы лъэпкъ еIошъ, ытамэхэр еIэты... ащи ынэ зыгорэ 
кIэлъ...", "Модэ Тураб огъурцызыри, ытх онэкъуап пIонэу, 
ягъус... Колэс тхьамэтэ мафэм мыгъо закъор сыдым шыу 
гуадзэ фишIыгъ!", "Ашъыу, шъумымэхъашэу, ахэр шъумыIо..." "Ари тэрэз,- нэмыкI горэм къадырегъаштэ,- 
Лаурстэныпщыр зыукIыгъэ Аспарыхъуи, ишъыпкъапIэ 
сшIэрэп, нэлъэныкъо нэшъугъэу къаIожьы... "
Урам къэгъэзэгъум шыухэр зыкъокIхэм, Хьакъарэ 
иунэ къамылышъхьэ тхышъхьэ лъапсэм къыщылъэгъуагъ. 
ИкъэлэпчъэIу шышIоIу зэгъокIыгъэти, Колэс гушIуагъэ. 
Дэгъу, ыIуагъ, тызфакIорэм шыхьатыби ищыкIагъэп, тыгу 

--- Page 61 ---

филъыри етIон, зищыкIагъэхэми зэхахыжьын, зимыщыкIагъэхэри ежь къазэрэщыхъоу тегущыIэных, зыфаехэр 
халъхьан, зыфэмыехэр хагъэкIын.
- КIалэхэр,- Колэс къызэриIокIи, иш икIо щигъэкIагъ,- 
моу шъукъыскIахь... Ыхьы. Зыдэжь шъусщэрэр, зыфэдэхэр 
шъозгъэшIэжьынэу щытэп. Ямысагъэ яжъугъэштэжьынэуи 
ауж шъуимыхь. СIорэм къыдежъугъэштэщт, шъугу зэмыIун 
салъэныкъокIи адырэхэмкIи зэхэшъухыми, зышъуIаж.
- Тхьамэтэ маф,- Турабэ зэхихыгъэм къыщыригъэутагъ,- тятэ тиунэ лъапсэ къыщыраукIыхьагъэу...
- Адырэ лIы пчъагъэр?! - Колэс онэгум зыкъырипхъо ти къызэупчIэкIыгъ, къыраIожьыщтым пымылъэу къыпидзэжьыгъ: - Мыдырэр къаукIыгъ, модырэр тыукIыжьыгъэ 
тIозэ, цIыф зэрэукIым чылэр хэтэгъэты.
- КъызгурэIо, Колэс...- Турабэ къыIуагъэр кIилъэшъужь фэдэу зишIыгъэми, нахьыжъым гущыIэгъу 
зэрэфэхъугъэр зи къэзымыIощтыгъэ илэгъумэ зэхаригъэшIыкIэу къыухыжьыгъ: - Ары, тхьамэтэ маф, ары, нахьыжъ, 
чылэм итхьамыкIагъо елъытыгъэмэ, сэ къысэхъулIагъэр 
сыдэу къыхэщын, сэри сщэчын... Къыбдесэгъаштэ, Колэс, 
тыцIыф тэIоми, тижъалымыгъэкIэ хьэкIэ-къуакIэмэ тазэрэтекIырэ щыIэп. Тичылэ закъомэ Iофа, адырэхэри тэщ 
фэдэх...
- Тураб! - къыгот шыум къыфидзыгъ.
- Сыда, Мэщыкъу, мыхъун къэсэIуа? Сызгъапэрэр...
- Бащэ къэоIо,- адырабгъукIэ щыт Чэчани ыдагъэп, 
шъхьэгъэсыс гъумыгъукIэ Даури къыдыригъэштагъ, Рэдэд 
шIукIи, екIи игумэкI къызхигъэщыгъэп.
- Колэс, сыздэшэсыгъэхэр зэрэгъэуIушыжьыгъэх! - 
Турабэ зыфэмыIэжэжьэу къышIудэлъэтыгъ, "къыддэшэсыгъэхэр" зэримыIуагъэми кIэгушIужьыгъ.
- Тэрэп,- ежь ыпкъ къикIыкIэ Турабэ гъусэ зэрафэхъугъэм рыкIэгъожьэу, Рэдэд ыдагъэп,- Колэс тхьамэтэ 
нахьыжъым тигъэшэсыгъ!
- Адыгэ шъхьэгугъум тызэригъэшэсыгъэр зыщышъумыгъэгъупш! - Колэс къыухэсыжьыгъ.- Хьакъари тэ 
зэрэтшIоигъоу зэхэлъэп.
Сымэджаплъэхэр зэрыхьэгъэ унэр Хьакъарэ Iэпкълъэ пкъышхом епэсыгъэу хъоо-пщау. ШъхьаныгъупчъитIу 
зыхэлъ дэпкъым исэмэгукIэ щыт пхъэ пIэкIорышхом бгъэ 

--- Page 62 ---

дэгъэзыягъэкIэ Хьакъарэ къытещы, тыгъужъышъо зэхэдэгъэ чыхIэн пырэцэшхоу теубгъуагъэм иинагъэ нахь хегъахъо. Ащ цIыкIу ехъулIэзэ, къэтэджыгъэ НэтIае нэмыкI 
сымаджэм дисэп. Колэс зипэщэ купым якъэкIуакIэ зыфихьын 
ымышIэу Хьакъарэ нэплъэгъу мышIукIэ шъхьащыуцуагъэ мэ зырызэу къяплъыгъ, ау зэрыфэгъэ амалынчъэм зыкъыригъэшIэжьзэ, къыIуагъ:
- ШъукъысшъхьащытыкIэ сыд, Колэс...- ЕтIанэ ерагъэу 
зиIажэзэ, НэтIае риIуагъ: - Тхьамэтэ мафэр гъэтIысыба... 
Чылапшъэм къикIыгъ...
- Тычылапшъэми тычылакIэми, Хьакъар,- Колэс шъабэу, фэбагъэ хэлъэу риIожьыгъ,- тызычыл, тызылъэпкъ, 
шIуфежьэжь отIонэу тилыуз тыкъищагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, ащ фэдэ гухэлъ шъуиIэмэ...- 
Хьакъарэ ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ, зэпыугъо зыфишIыгъэмкIэ псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - СшIэрэп ныIа, 
Колэс, угу зыфэмышIу куп къыпшъхьэщыуцомэ, шъхьэм 
къихьащтыр...
- Адэ ары, зимафэ мэфишъэ хъун, Хьакъар,- 
сымаджэм ипIэлъапэ тетIысхьажьыгъэ НэтIае гу къызIэпишIыхьажьыгъ,- уамалынчъэу пыйхэр къыпшъхьэщыуцомэ...
- Шъукъэзыубытын горэ чылэм къыдэкIыгъэмэ ары...- 
Тураби гъумытIымыгъэ.
- Тураб, ори ары, НэтIай,- мэкъэ шъырыт теубытагъэкIэ Колэс къыIуагъ, зыцIэ къыриIогъэ нэбгыритIум 
ямызэкъоным пае, къыппэблагъэр уидэогъу зэраIоу, 
ипхъорэлъфи къыдыригъэубытыгъ,- шъуитIо, Чэчани ары, 
зэ шъууцужь, тIорэмрэ тшIэрэмрэ уасэ афэтымышIыжьэу, 
зэфэгъэгъу-зэфэгъэкIуатэ тимыIэжьыхэу, хьэкIэ-къокIэ 
зэрэшхкIэ тэпсэу.
Джыри Хьакъарэ шъхьэр дэпкъымкIэ ригъэзэкIыгъ, 
хэгурымыкIыгъ, зыкъигъэзэжьи, шъхьэр ыгъэсысызэ, 
къыIуагъ:
- Лаурстэнкъор...- Хьакъарэ ыцэлышъхьэ зэрэгъэшх 
макъэ ыпэкIэ Iужъу чIэгъ къычIэтэкъугъ,- къысэпшIагъэр 
пфимыкъоу плъакIо укъысфэкIожьыгъ ара?..
Рэдэд зэхихыгъэм машIор къыкIыригъэдзагъэми, 
сфэмыхъоу зысэщыIэ къыригъэкIэу, ыгу зэребгъэри 
къышIухэщэу Колэс фычIэплъыгъ, щхыпцIыгъэ. ПчъаблэмкIэ щыт Чэчани, Тураби, мыдыкIэ щыс Даури, Мэщыкъуи 
ашъохэр зэокIыгъэх, зызгъэлIыщтыгъэ НэтIаий ыгу къыIэпызыгъ, кIым-сым хьылъэр унэм иуцуагъ.
- УкъысэдэIущтмэ, Хьакъар,- тIэкIу тыригъашIи, мэкъэ 
гъэтIылъыгъэкIэ Колэс къыIуагъ,- сигъунэгъу Рэдэд 
къыфэбдзыгъэр зэкIыозгъэхьажьыщт. ГыекIо-убзакIо мы 
кIалэхэр къыпфэсщагъэу къызыщыогъэхъумэ, ухэукъо. 
ТыкъызэхишIыкIыщтэп alo зэхъум, афэсыдагъэп шъхьакIэ, 
мыхэр сэщ нахь Iушхэу къычIэкIыгъэх.
- Шъуфаеми шъукъысэгый, шъуфаеми шъукъысэубз, 
Колэс, ори, уигъусэхэми къышъосэIо: Нахьлъэш Iазэм 
мэзэ зытIукIэ сыкъигъэтэджыжьынэу ыIуагъэшъ, Лаурстэнкъом къысишIагъэр есымышIэжьэу, мо Тураб тхыщэм 
ифэшъуашэ есымыгъэгъотэу дунай нэфым сытетыжьыщтэп. Сишъхьэукъэгъу къэсыгъэшъ, НэтIай, мыхэр санэIу 
ищых.
- ЩэIагъэ зыхэжъугъэлъ! - къызщылъэтыгъэ нахьыкIэмэ Колэс афигъэпытагъ, ышъхьэрэ ыгурэ зэрэзэбгъэжьырэр къызхимыгъэщэу яупчIыгъ: - Къо укIыгъэм сэ 
хасэжьрэп aloy зэхэшъухыгъа? Зэхэшъумыхыгъэмэ, джар 
зэзышIэжьыгъэр шъуапашъхьэ илъ. Теплъын хъурэм, 
некIо, тыжъугъэшэсыжь.
VIII
ЯпшIыкIузэнэрэ лIэшIэгъур къихьанкIэ мэфэ заулэ 
къэнэжьыгъагъ Рэдэдырэ Нахьлъэшрэ къушъхьэ-мэз лъагъом зыщызэIоупIэхэм.
- Хэт сэIо сигъогупэ къытеуцуагъэр? - Нахьлъэш 
зыщымыгъозэ шыум къеджагъ.
- Джа дэдэр сэри къыосIон слъэкIыщт, Нахьлъэш, ау 
уапашъхьэ щысфэшIэнэп нахь,- зымакъэ ышIэжьыгъэ 
шыум Рэдэди пигъодзыжьыгъ.
- Opa сэIо, Лаурстэнкъор, зигугъу зэхэтхэу зышъхьэ 
тытемыплъэжьрэр? О слъэгъурэр уIэнэкIэп, тэ укъикIыжьра?
- ШакIо сыщыIагъ.
- Уизакъуа?
- Сызэрэплъэгъу.
- ГъэшIэгъоны... МодыкIэ Хьакъарэ укъытфеубы, о 
лIыгъэ зеохьэ, уизакъоу ошакIо.

--- Page 63 ---

- Ащ лIыгъэ фэIуагъа, Нахьлъэш, укъыIукIагъ...
- Тхьауегъэпсэу. Тыгъужъышъуи тыщыкIэрэп, чэцIыли 
тимакIэп.
- Къеблагъ ащыгъум, Мэзыбэ укъэсыгъэу тадэжь 
ублэзгъэкIынэп.
- АщкIэ, сшынахьыкI, укъызэзгъэлъэIужьынэп, Мэзыб 
сыкъыздакIорэр.
- Ары шъхьакIэ, Нахьлъэш, тичылэ зыдэщыIэр сишыпэ 
зыдэгъэзагъэр ары.
- Тэрэз, ухэукъуагъэп,- Нахьлъэш щхыпцIыгъэ, шым 
къыригъэгъэзэжьыгъ.- Шылъэмакъэ зызэхэсэхым, хэт 
илIыхъужъ мэфэе мэзыр зэтезычырэр сIуи, къытезгъэзэжьыгъ. СIэпкъ-лъэпкъыхэри зэкIэсыуты сшIоигъуагъ, ау 
орырэ сэрырэ ар тфэшIэнэп. Хьакъарэмэ ышIэщтыгъэ. 
Тхьэмафэ тешIэ къэс Лаурстэныкъом сфаригъэпхыгъэр 
сфытехыжь еIошъ, къысфарегъэIопщы.
- Хьакъарэ къысфигъэуцугъэ пIалъэм мази тешIэжьыгъ, 
Нахьлъэш.
- Узео-узеом, къэмытэджыжьынэу пфэшIыгъэп,- 
тхьагъэпцIэу кIэщхыкIы Нахьлъэш.
- Угу мэхагъэ къибгъахьэмэ, ащ фэди къыохъулIэщт.
- Умыщх, Лаурстэнкъор, умыщх. Мышъэ уIагъэм 
зыкъызишIэжькIэ, сыд ышIэрэр?
- КъыпэкIафэрэр ецутхъэ.
- Хьакъарэ зыкъызишIэжьыкIэ, джа дэдэр къыуишIэщт.
- Дагъо горэ Хьакъарэ имыIахэуи?
- ИцIыфыгъэкIа, хьауми ыкIуачIэкIа?
- ИцIыфыгъэкIэ,- Хьакъарэ пIэм хэгъолъхьаным ыпэкIэ 
ытамэхэр зэрэIэтыгъэ зэпытыгъэхэр Рэдэд ынэгу къыкIэуцомэ, сымэджаплъэ зыфакIохэм къазэрэпэгъокIыгъагъэр 
ыгу къэкIыжьызэ, щхыпцIыгъэ,- дэгъо закI. Ау зэмыгупшысэжьэу пIалъэ къысфэзгъэуцугъэр ыкIуачIэкIэ дэгъончъэу къэтэджыжьынэп сэIошъ ары.
- Хьакъарэ зэрэхъужьыщтым уемынэгуй, ау тIэс хъапIэ 
горэ зэриIэщтыри сымышIэу щытэп. УкъысэмылъэIу, 
Лаурстэнкъор, укъысэмылъэIу,- ымакъэ тIупщыгъэу 
Нахьлъэш щхыгъэ,- укъысэлъэIугъэкIи, ышъхьэ къыпфисхынэп.
- Тэрэз, Нахьлъэш, сыдырэ Iофи хьилагъэ хэмылъмэ 
нахьышIу,- сэмэркъэукIэ къежьэгъэ гущыIэр зэфагъэм 
фигъэкIуатэу Рэдэд къыухыжьыгъ.

--- Page 64 ---

- Зэфагъэр, шъыпкъэ, зэкIэми апшъ, къыбдесэгъаштэ, 
ау, пшIосыушъэфынэп, шъуитIо, Хьакъарэрэ орырэ, 
шъукIочIэшхоу, зыми шъуримыутынэу зышъолъы тэжьышъ,- джыри Нахьлъэш цIэплъым ыгу нахь къыдеIэу, 
шытхыр ыгъэсысэу щхыгъэ,- текIорэр сицу, хэт ышIэра 
шъо зыкъызэрэсфэшъушIыжьыщтыр, сифедэ зыхэлъ 
шъэфыр къыскъорэнэжь.
"Сэмэркъэу зыригъэшIэу, сыд шъэфа мыщ зышъхьэ 
къыримыхышъурэр? - Рэдэд къызхимыгъэщэу гукIэ едэуагъ.- ТитIу язи, Хьакъарэрэ сэрырэ, ицыхьэ къыттелъэп. 
Тызэригъэбэныщт, тызэригъэшъункIыщт, текIорэр ицущт. 
Хьакъарэ къыгъэтэджыжьынэу зыфиIорэр шъыпкъэна? 
Джахэр къысфидзызэ, сеуплъэкIумэ? Нахьлъэш цIэплъыр 
зэрэIупэбзапэм зезгъэгъэделэщтмэ, ащыгъум Колэс 
къысиIорэр зэкIэ тэрэз. Уифедэ хэмылъэу загъорэ гущыIэба 
Тураби етэIо, тыфэгубжы шъхьакIэ, зэнэгуерэмэ, фэтымыдэрэмэ тапэкIэ тащыIокIэжьы... Хьакъарэ еIазэ, егъэхъужьы, ау ылъакъо къызытыригъэуцожьыкIэ, итIэсхъэпIэщтыр ежь нэмыкI ышIэ хъущтэп. КъысаIу cloy уезгъэзырэп, узфэе дэдэри озгъашIэу сыолъэIунэп. А узщыгугърэ 
Хьакъарэ гъатхэ нэс зыкъишIэжьмэ орэгушIо..."
"Олъэгъуа, сышъэджашъ, сыкIочIэшху еIошъ, мыщ 
нахь мыхъурэми зызэригъэпсырэр,- Нахьлъэш цIэплъыри 
зэрэмыгугъагъэу гъусэ зыфэхъугъэ Рэдэд фычIэплъыгъ,- 
къосэгъу хэгъэгум ежь нахь шъхьэшхорэ пкъышхорэ 
имысэу, сэ ынэ сыкъимыубытыжьэу къыщэхъу... Хьакъарэ 
ипкIыгъахэу сэ укъыстегушхомэ, кIэлэхъу, ухэукъо... 
Лъэбгъу едзыгъо закъокIэ Хьакъарэ зыраригъэутыныр 
нибжьи сшIагъэп, пкIэнчъэу зезгъэгъэшэхъугъ. Раутырэм 
зигъэбэнэкIырэп зэраIоу, ежь осым сыщыцIэлъагъ еIo 
шъхьакIэ, мыри зытетыгъэр осыба!"
- Адэ, Лаурстэнкъор, сшынахьыкI,- Нахьлъэш цIэплъыр 
ошIэ-дэмышIэу игупшысэмэ зэрахэфэгъагъэм фэдэу 
къахэужьыгъ,- уишылъэмакъэ нахь зэхэсымыхэу сыдэу 
чыжьэу укъызбгъодэта?
- Хьау, Нахьлъэш,- ащ ежэщтыгъэ фэдэу Рэдэди 
хьазырыпсэу игупшысэмэ къахэзыжьыгъ,- ар телъхьагъу 
къызфэозгъэшIынэп, ыджар дэдэр ори къыосIолIэн слъэкIыщт.
- Ар оIомэ, сшынахьыкI,- Нахьлъэши щхыпцIызэ 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- тиIо зэхэлъ тIозэ, тызэшъхьащыгупшысыгъэкIэ сэгугъэ.- ЗэрэхъурэмкIэ, ежь-ежьырэу 
зэриIожьыгъ, мыщ ичатэ фэдэу, ыкIочIэ делэ сырыгущыIэжьырэп, ыбзэгуи чаны, къыпигъэхъожьыгъ: - Загъорэ 
имыщыкIэгъэ хьэкIэ-къокIэ шIыкIэхэр зыфэтэгъэIужьы 
шъхьакIэ, цIыфым инэплъэгъу псынкIэмэ афэд ащ игупшысэ 
хъункIэ-псынкIагъи... Модэ, сшынахьыкI,- Пшъэдэ нэпкъ 
къызтехьажьхэм Нахьлъэш цIэплъым къыIуагъэм шъхьащылъэтэу иш къызэтыригъэуцуагъ,- тикIымафэ зэ хаплъэлъ, нэр къыгъэушъэбэу, гур къыгъэфабэу зэрэдахэр!
- Ащ ти Тхьэшхо къышъхьащытыжь зыхъукIэ, Нахьлъэш! - Рэдэди дыригъэштагъ.
- Адэ ары! Плъэгъурэба, зыхыхэм, мыутIэхэм адэжькIэ зыригъэзыхыгъ нахь мышIэми, тхилъагъорэр игуапэу 
къызэрэтIугушIорэр!
- Къыпщэхъу, Нахьлъэш,- Рэдэди гукIэ щхыпцIызэ, 
къымыIон ылъэкIыгъэп,- тизакъопщтын ар къызIугушIорэр.
- УкъысэупчIыгъэмэ, ащ фэдэ къэозгъэIощтыгъэп, 
сшынахьыкI,- зэхихыгъэр зэримыгуапэр Нахьлъэш цIэплъым ымэкъэхъу къыхэщыгъ, къэупчIагъ: - Хэт ти Тхьэшхо зыщыгугъынэу, ицыхьэ зытелъынэу талъэныкъокIэ 
щыIэу пшIэрэр? Сэ сIорэм, Нахьлъэш къупшъхьэ Iазэм 
ублэкIэу, орэ Колэс фаеми, Чэчани, Мэщыкъуи, псэ къызIузгъэкIэжьыгъэ Даури ары, хэта етIани, джа Тураб быкъэм 
щыкIэкIыжьэу, къыуаIорэм уемыдэIу, Iэ къыпщафэми, 
пшIошъ умыгъэхъу, Хьакъарэ идэгъо шъэф,- къыриIогъагъэр щимыгъэгъупшэу джыри къыкIеIотыкIыжьы,- сэ зыр 
арышъ щыгъуазэр, зыгозгъэуцорэп, ощ нэмыкI игугъэпIэщтэп.
- Ти Тхьэшхо игугъапIэмэ, сэ сыдкIэ сакъыхэхьан... 
Ау, тэ, нахьыкIэмэ, пшIоигъор къытэIуалI фаеми, къыттефэми къыттемыфэми тщэчын, Колэс нахьыжъым 
фэмышъуашэр еозгъэIолIэнэп.
- Арэп, Лаурстэнкъор, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ,- 
Нахьлъэш цIэплъым къыхихыгъ,- Колэс лIыжъыр мэзыбэхэмкIэ шъуитхьа, сыдэу къышъущыхъура сэIо?!
НэIуасэ къызфэхъугъэм щыублагъэу мыщ фэдэу 
Нахьлъэш цIэплъыр губжыгъэу Рэдэд къышIэжьырэп. 
Тыгъужъышъо пэIошхоми, джэдыгу шхъонтIэ пырэцэшхо ми къакIоцIыпшэу, зытес шы зандэри ецIыкIокIэу къыщыхъугъэми, къыфадзыгъэм ипэгъокI Рэдэд ыдзыжьыгъ:

--- Page 65 ---

- Колэс тхьамэтэ мафэр Мэзыбэ инахьыкIэхэмкIи, 
инахьыжъхэмкIи тхьэ папкIэу тлъытэрэп. Ау Колэс фэдэ 
цIыф Iуш уичылэ дэсынкIи, уилъэпкъ къыхэкIынкIи насыпыгъ.- ЕтIанэ нахь мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Klo, уишIошI къэпIуагъэшъ Нахьлъэш, сэри 
сыгу илъыр къэсIуагъэу къызышIогъэшI. ИмыщыкIагъэу 
сыкъэпсынкIагъэмэ, къысфэгъэгъу.
- Лаурстэнкъор! - Нахьлъэш цIэплъым мэкъэ ихы гъэкIэ 
Рэдэд ятэ ыцIэ къызIуипхъотыгъагъ шъхьакIэ, ардэдэм 
зыкъишIэжьи, нахь шъабэу къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Лаурстэнкъор, сшынахьыкI, сыкъэпсынкIэгъащ пIoy зымыухыижь. Колэс лIыжъ IушымкIэ тIэкIу узгъэгузэжъон сигухэлъыгъ, ау зи къысэбгъэлыгъэп, укъыстекIуагъ,- ыгу 
къыдеIэу Нахьлъэш щхыжьыгъэ.
- Шъыпкъэр пIощтмэ, Нахьлъэш, а зыфэпIогъэ IофыгъуитIуми сягупшысагъ,- Рэдэди ыгу имылъыр къыIозэ, 
щхыпцIыгъэ.
- Шъхьэр зэпызыкIыщтмэ, сшынахьыкI,- псынкIэуи 
къыдыригъэштагъ,- уямыгупшысэмэ нахьышIу. Джырэ 
тидунай сыд пшIошIыра зыIыгъыр? Акъылыр арэп - чатэмрэ 
кIуачIэмрэ. ЛъэкIэпIэ пытэм махэр реуты сыд зыкIаIорэр? 
Адэ джары... Акъыл закъокIэ зых-мыутIэхэр бгъэдэIонхэ 
плъэкIыщтэп. Сыд пшIошIыра анахь лъэшыр хьакIэ-къуакIэмэ пщы зыкIашIырэр? О лъэбгъу дзыкIэм Колэс лIыжъым 
уфегъасэ аIошъ, Мыстхъакъо нэс къытфынагъэсы. Ар 
пIокIэ сынэ къаплъэу, скIуачIэ зыдэсшIэжьэу зыуизгъэутына!.. Мыдэ, Лаурстэнкъор, мы тызэрэгущыIэрэр къэзгъэшъыпкъэжьынэу уфаемэ, мо псырыкI чъыгым секуонышъ, осыр къезгъэтэкъохын. ПшIошъ хъурэба? - ащ 
фэдэ гуцафэ зыфыримыгъэшIыгъэми, Нахьлъэш ынэхэр 
къилыдыкIхэу Рэдэд къыIуплъи, лъэрыгъым зыриIэтыкIыгъ.
- Хьау, хьау, Нахьлъэш,- Рэдэди ишъыпкъэу къэгузэжъуагъ,- сшIошъ мэхъу, сыд пае дунай гупсэфыр 
зэщыбгъэкъон, ти Тхьэшхо рипэсыгъэ джэдыгур а чъыгми 
щэрэгъ.
- Ащыгъум,- джыри игуапэу, зыфаер къыдэхъоу 
Нахьлъэш цIэплъыр щхыгъэ,- сымакъи згъэулэунэп, 
къэхъугъэр амышIэу мэзыбэхэри къыкIэзгъэщтэнхэп... 
Ау орырэ сэрырэ, сшынахьыкI, хьау, сысэмэркъэурэп, 
зэгорэм ткIуачIэ зэпэIутымыдзэ хъущтэп.

--- Page 66 ---

"Мыщ фэдэу ыкIуачIэ рыджэгужьырэ сырихьылIагъэп, 
пшысэмэ ахэмылъмэ, рыгущыIэхэуи зэхэсхыгъэп,- Рэдэд 
джыри гукIэ щхыпцIыгъэ, ыгъэшIэгъуагъ: - Мы лIым ыпэ 
къыпызыкъэн джы нэс къызэрэфыкъомыкIыгъэр... Тураб 
иIуагъэу, хэти зыфэдэр зыздырамыгъэшIэжьыкIэ, ышъхьэ 
къихьащтыр макIэп..."
- Адэ зи къапIорэпи, Лаурстэнкъор? КъэсIогъэ къодыем 
укъегъэтхыомэ сшIэрэп?
- Ащ тызырыгущыIагъэр бэшIагъэ, Нахьлъэш.
- Сыдигъу?
- КъэпшIэжьрэба? Мыбжыхь.
- Адэ сыд? Бжыхьэри икIыгъ, кIыри къихьагъ.
- Орба умыгузажъу зыIуагъэр?
- Сэры,- зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъэми, 
Нахьлъэш къызхигъэщыгъэп, гущыIэ теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ,- зэ сIуагъэр зэкIэсхьажьэу сихабзэп. КъызэрэпIорэмкIэ, шъэфэу зыогъэхьазыры, ара?
- Хьакъарэ къехъулIагъэм ущыгъуазэу, ар шъэфы 
хъуна?
- Джыри укъыстекIуагъ,- гухьа-гужъыгъэ хэмылъэу 
Нахьлъэш цIэплъыр къыхэкуукIыгъ,- кIуачIэкIэ сиуутыгъэп, 
жэкIэ сакIыIу зыпшIыгъ. Ау ыпэрапшIэу Хьакъарэ ичIыфэ 
зытегъэкIыжь. Сэ сынэфаIошъ, сыгу илъыри сыбгъэ дэлъри 
зэфэдэ. Уинасыпмэ, Хьакъарэ ыкIочIэ делэ къыптырикъутэнэп.
- Теплъын,- Рэдэди зэкIэкIуагъэп, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - Ащ нэси Пшъадэ псыбэ дэчъын, гъатхэми, 
зыгорэкIэ тыкъыраутымэ, иуц къэшхъо шъабэ кIэлъын 
тфэхъун.
"Ащ нэс къыожэщтхэмэ...- Нахьлъэш гукIэ гъумтIымыгъэ.- Хьакъарэрэ орырэ шъуIупIашъо зызэрэжъугъэубытыкIэ, шъузэрэмылIэу шъузэбгъодэкIыжьынкIэ сыгугъэрэп. Джа уц къэшхъо шъаб зыфапIорэр шъуибэнышъхьэмэ 
зэратегъухьажьыщтым сицыхьэ телъ. Уипщыгъэ джащ 
щыуухынышъ, къосэгъухэр сIэ къызэрифэжьыщтым сыд 
пае сэр-сэрэу сепцIыжьын... ПшъхьэкIэ зыфэмышIэжьырэр зыми ыIэгушъо илъэу къыпфихьыщтэп... Уятэ тхьагъэпцIыжъым зыфэдгъэцIыкIумэ теубзэзэ, адырэ уянэши ары, 
тяунэхъулIагъ. Ахэр силъагъо къытемыуцощтыгъэхэмэ, 
самыгъэохъущтыгъэмэ, бэшIагъэ сэ къосэгъу пщышхуагъэр зысIыгъыщтыгъэр... Джы мары, уятэ зыщымыIэжь, 
уянэшыр гъэрыпIэм зыщыIэ илъэсхэм пхъатэ упэтымыхьызэ, 
тапашъхьэ укъитэджагъ... Ар Колэс лIыжъыр ары зилажьэр, 
пщыцIэр фигъэIугъэшъ, шъхьащэ фэзымышIырэм ышхырэр ыцагэ дэхьажьырэп, ищыIэныгъэ хьаулыеу елъытэ. 
Мыщ зыгорэ емышIагъэ хъущтэп, неп-неущ сIозэ, джы 
нэс къэсхьыгъ. Мыбжыхьэ мыутIэ шыу купыр къазыпэуцум, 
кIодыпIэм къизгъэкIыжьыгъагъэх... "
Мэзыбэ къызщыдэхьащтхэм къалъыIэсыгъэ шылъэмакъэм Нахьлъэш ышъхьэ къыригъэIэтыгъ, къафачъэщтыгъэ шыури итхыщагъэкIи ышIэжьыгъ, гъумытIымыгъэ:
- Анахь огъурцыз закъоу Мэзыбэ дэсыр тапэ къифагъ. 
Шыум икъэчъакIэ Рэдэди ыгу емыIоу еджагъ:
- ГумэкIыгъо щыIа?
- Ашъыу, Рэдэд,- Тураби къэджэжьыгъ,- сипцIэ гъоплъ 
уиш къышIэжьыгъэшъ сфэIэжэжьрэп. Фэсапщи, Нахьлъэш, 
уизакъомэ сшIэрэп?
- Симызэкъонэу, сыдигъуа гъусэ усшIэу къызыхэкIыгъэр? - шIуфэс джэуап Нахьлъэш цIэплъым ыхыжьыным 
ычIыпIэкIэ гущыIэ дысыр Турабэ фидзыжьыгъ.
"УиIоф зэсымыгъафэ мыхъунэу емынэ къыстефэгъагъэп, сфэшъуаш къысэпIуагъэр" къыригъэкIэу, Турабэ 
щхыпцIыгъэ нахь, зи къыриIожьыгъэп.
- Зыгорэм окlya, хьаумэ шыр теогъэзекIухьа? - Рэдэд 
къэупчIагъ.
- Сионэш зэтетыгъэти, шъуадэжь сызыIохьэм, уикъэмыкIожьыкIэ Рампэс егъапэти, сыкъыплъежьэгъагъ,- 
Нахьлъэш пымылъыхэу Турабэ къыIуагъ, Рэдэд къыушэкIугъэмэ джы Iофы заригъэшIыгъ, ипщыгъэ фыкIигъэтхъыгъ: 
- Дэгъоу укъэшэкIуагъ, зиусхьан. Мыщ фэдэ бэмэ афызэшIокIырэп. Тыгъужъышъори ины, чэцIыри цIыкIоп, одэп.
- ШъуитIо шъузэрэгъотыжьыгъэмэ, шъузэфэгушIу 
ащыгъум,- Нахьлъэш цIэплъым зэхихырэр ыгу тефагъэп,- 
сэ Хьакъарэ тхьамыкIэм дэжь сырекIокIын.
- Апэ укъысIукIагъэу, бысымхъожь уежьэжьына, 
Нахьлъэш,- Рэдэд шыу гъусэм фидзыгъ: - НекIо, тадэжь 
къеблагъ. Колэс зэриIоу, зибэ щышIагъэм имакIэ 
щышIэжьын. Тянэ игъомылэ ухаIэмэ, Хьакъарэ дэжьи 
уядгъэщэн, къызыщыпIорэми укъядгъэщэжьын.
- Джыдэдэм шъукъыздакIомэ хъущтба? - тхьагъэпцIышъо-чIэгъычIэлъкIэ Нахьлъэш къыдзыгъ.

--- Page 67 ---

- Хьакъарэ дэжь тиIоф щыIэп! - Турабэ ыгу жьы дигъэкIэу къыпиупкIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ,- игухьа-гужъыгъэ къыхэщыпэу 
Нахьлъэш щхыпцIыгъэ,- зичIыфэ шъутелъым зышIошъогъэбылъы. Ар лIыгъэкIэ, Лаурстэнкъор, мы къыппэгъочъыгъэм игугъу сшIыжьыхэрэп, о къыпфэслъэгъурэп.
- Нахьлъэш,- ерагъэу зиIажэзэ, Рэдэд къыIуагъ,- 
къытэмыпэсыгъэ гущыIэ зэтэмыгъаIу, гузэгъабгъи тазыфагу 
къыдэтэмыгъэгъахь. О уIазэшъ, фыкъуагъэ зытелъхэкIэ, 
орэхые орэмысэ, оркIэ зэхэдз уиIэп. Тэ зызфэдгъэбылъын 
тхьэм къытферэмыхь. Уилъэгъун къэбгъэцакIэу къэбгъэзэжьмэ, сихьакIэщыпчъэ пфызэIухыгъ. Тэ зыми ичIыфэ 
ттелъэп. Ау тыфэмыеу тицIыфыгъэ тигъэшIагъэр тIо зэрэтымышIэжьыщтыр а узфакIорэм гурыбгъэIогъагъэмэ 
тигопэщтыгъэ.
Непэ, неущ ыIомэ ыгу филъыр ыкъо фыримыхызэ, 
мэзэ заулэ Рампэс тыригъэшIагъ. Ежь Рэдэди ащ егуцафэщтыгъэ, ау къызхигъэщыщтыгъэп. Ным игумэкI ышъхьэ 
фирихыщт шъхьакIэ, пчэдыжьышхэр ыцагэ дигъэхьан ыIуи 
зиушъэфыгъ. Iанэр Iуехыжьыфэ Рэдэд унэм икIынэу зифэпагъэти, кIымэфэ пчыхьэр кIыхьэ, зэкIэрытIысхьажьхэмэ, 
гупсэфэу риIонэу рихъухьэгъагъэр ыкъо къыукъуагъ:
- Тян, къыпфэIошъурэп шъхьакIэ,- Iофы зыримыгъэшI 
фэдэу унэм зыщикIыщтым Рэдэд къызэриIокIыгъ,- зыгорэ 
къысапIо пшIоигъу. ГуIэгъу Iофа?
- Уянэ бэмэ агъэгумэкIы, сикIал,- ыкъо икъэупчIакIэ 
ыгу емыIоу, къызэреупчIыгъэр игуапэу Рампэси етIэ джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ,- ащыщэу гу зылъыптагъэр 
сшIэрэп нахь. Уздежьагъэм кIо, сикIал. Къэбгъэзэжьмэ, 
гуIэн Iофэп, гупсэфэу тызэдэгущыIэн. Сыдырэ Iофи, цIыкIуи 
ини, джэхэшъогум тетхэу рыгущыIэхэрэп.
- Чыжьэу тежьагъэп тэ,- Рэдэд иджэдыгу пхъэ чыIухэр 
къытIэтэжьхэу ригъэжьагъ,- моу Мыстхъакъо тынэсын 
тэIо.
- Хэт-хэт аIoy? - зыцIэ зэхихыгъэ чылэм Нахьлъэш 
цIэплъыр ыгу къыгъэкIэу Рампэс къэупчIагъ, ышъуи къэчъэкIыгъ.
- Даур, Мэщыкъу, сэры.
- Чэчан? - ианахь шъэогъушIум ыцIэ зэрэзэхимыхыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.

--- Page 68 ---

- Чэчан ионэш лъабжъэ мэузы. Шы хьафкIэ къыддэкIоныр зэрипэсыжьыгъэп.
- Тураб? - Рэдэдрэ Чэчанрэ азыфагу зэмышIугъэ горэ 
къыдэхъухьэ, тадэжь икъакIуи нахь макIэ хъугъэ ыIомэ 
гъунэгъу Айнар пшъэшъэжъыери ынэгу къыкIэтаджэзэ, 
Рампэс къэупчIагъ.
- Чылэм дэс сэкъат закъор Мыстхъакъо зыдэтымыщэми хъун...- Рэдэд ымакъэ джы нахь къышIуефэхэу 
гъумтIымыгъэ.
- Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъонын зыфаIорэр 
шъыпкъэ, сикIал... уятэ цIыф шъэбагъ, гу мэхагъ сфэIонэп, 
ау гукIэгъу зыфишIыщтыри зэпыищтыри зэхимышIыкIэу 
дунаим тетыгъэп. Сэ къыосымыIожьми, Тураб тхьамыкIэм 
уятэ зэрэфыщытыгъэр ори къэошIэжьыщтын, кIэлэхъу Iуш 
хъущт ыIощтыгъ нахь, идагъо тегущыIагъэу къэсшIэжьырэп.
- Ары, тян, ары,- Турабэ фэгъэхьыгъэ гущыIэ дысым 
Рэдэд рыкIэгъожьэу къыIуагъ,- тяти ори ТурабкIэ шъузаф, 
ау иIоф зыхэлъи зыхэмылъи бащэрэ ахилъхьэу захесэшъ 
ары... Арэпщтын, тян, къысапIо пшIоигъуагъэр ?
- Ащыгъум Турабэ иIофкIэ тызэдэгущыIэгъахэу тлъытэн. КъэпшIагъ, сэ сызгъэгумэкIырэр фэшъхьаф, Мыстхъакъо тышэсыщт умыIогъагъэмэ, джыдэдэм къыуасIощтыгъэп, ау Нахьлъэш зыкъызэрэппищытIэрэр сигуапэп. 
ХьакIэ къызтфакIом, къызхэзгъэщыгъагъэп, ау джы 
къыосэIо. Къыщыщынэмэ къызхимыгъэщызэ, уяти къепыищтыгъ, ори ыгу шIу къыпфилъэп. 
- Тятэ ибайколыгъэ Темрыкъо лIы шIагъори Нахьлъэш 
ары хъэзармэ гъэры язгъэшIыгъагъэр,- Рэдэд къыIуи, 
къыпигъэхъожьыгъ: - ГъэрыпIэм ышъхьэ къырихыжьыгъэшъ, ащ дэжь гушIуакIо тыздакIорэр.
- Сыдигъу Темрыкъо къызыкIожьыгъэр? - Рампэс 
зэхихыгъэ къэбарым къыгъэгузэжъуагъ.- Тыгъуасэмэ, 
сыд джы нэс къызкIысэмыIуагъэр!.. Къэншъауи ащ дахьыгъагъи...
- ЗишъыпкъапIэ тымышIэрэм тырыгущыIэнэп сIуагъэ...- Рэдэд зиухыижьызэ, иджэдыгу чыIухэр ыгъэупкIэкIэжьыгъэх, ипэIошхуи зыщикъузагъ, етIанэ нэшIукIэ 
янэ IугушIуагъ: - Къэншъау илъагъо горэм тытеуцонкIэ 
енэгуягъо, тян.

--- Page 69 ---

- СшынахьыкIэ гущэ орэпсауи, тыди щэрэI...- игушIуи, 
инэшхъэий зэхэтэу Рампэс къыIуагъ, етIанэ шъхьэм къыфечъэгъэ къэбар гомыIури Рэдэд шIуиушъэфыгъэп: - 
Чэчанэ, джы къызгурыIуагъ, гушIуакIо Мыстхъакъо кIонэп... 
Чэчанэ ятэ, ежьхэри щыгъозэ дэдэхэкIэ сыгугъэрэп, 
Темрыкъо IэкIэкIодагъэу аIo... Ау Колэс имахъулъэ зэрэфэмырэзагъэм сэ тIэкIу сыщыгъуаз... Ащ игугъу пшIынэу 
ищыкIагъэп...
IХ
Тыгъужъ гъолъыпIэ тхышъхьэ лъагэм утехьэмэ, къушъхьэ лъапсэм, мэз хэIэтыкIыгъэ гъунэм аIутэкъогъэ Мыстхъакъо чылэр блэгъабзэу къэлъагъо. Гъогу узытехьэкIэ, 
лъэгъо зэхэчъмэ удащаемэ укъыращэхыжьызэ, уахътэр 
кIыхьэ пшIохъу. Псыхъом узэпырыкIэу исэмэгу нэпкъ 
дэпIыгъэу, зэрэгъогуджэр къимыдзэу укIомэ, сыхьатныкъокIэ нахь зэрэкIэкIыщтым пае Мэзыбэ дэкIыгъэ шыуищмэ 
ар къыхахыгъэу, чылэм къыдэчъыгъэ шыум зэригъэплъэкIыгъэх.
- Ти Тхьэшхо ыцIэкIэ сышъолъэIу,- Мэщыкъо къыIуагъ,- тэжъугъэгъэзэжь, мо къэчъэрэ огъурцызым шIу 
кIэрытхыщтэп.
- Хэт тащыщэу тезыIотагъэр? - Даури гъумыгъугъэ.
- Турабэ блэпхын шъэф чылэм зэрэдэмылъыр непэ 
шъуищыпашIа? - Рэдэд щхыгъэ, гъогу къытехьаным ыпэкIэ 
янэ къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьэу къафигъэпытагъ: - 
Шъузэрэфэмыер къызхэшъумыгъэщ, ыгу къеощт.
- Гъогумафэ шъуежьапщи, купышIу,- шыр къэуцугъо 
римыгъафэу Турабэ шIуфэс къыхыгъ, адыгэ шIыкIэкIэ 
тигъогу къыддэогощ къызырамыIожьым, игые ыпэ къыригъэшъыгъ: - Мэкъэнчъэ сышъушIыгъэти, тхьаегъэпсэу 
Айнар, шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы Колэс 
зэриIоу, сыкъэшэсыгъ. Адэ зи къашъуIорэпи, Рэдэд?
- УкъызежьэгъахэкIэ, Тураб, сыд пае некIо къыотымыIон,- Рэдэд ишъэогъумэ афычIэплъызэ, къыриIожьыгъ.
- Ары, сыкъежьэгъах, шъукъысфэмыеми, тыдэ сышъухьыжьын: шъуигъогупэ сигъогупэ, шъуиIашэ сиIашэ.
- Тыздежьэгъэ Мыстхъакъом,- гухьа-гужъыгъэ 
хэмылъэу Даур къыдзыгъ,- Хьакъарэ ишъэогъу Нахьлъэш 

--- Page 70 ---

цIэплъыр дэсыти, макъэ къыуагъэIугъэп. Аущтэу оIомэ, 
некIо, шыу лые хъурэп.
"Нахьлъэш цIэплъыр сэ зэрэсипыим нахь мымакIэу 
шъори шъуипый, къышъуфэсыдзырэп нахь,- Турабэ къызэрэхихыгъэр ыушъэфыжьыгъ.- Сэ сышъуигъусагъа пIэ 
лъы къыпычъэу мэзым шъукъызхефым, ар имыкъоу 
уимыгъэхъужьышъоу пIапшъэ зыпегъэлъэтыжьым? Мыдырэ 
уишъэогъуитIумэ акIыб шышъхьэм фэгъэзагъэу Мэзыбэ 
къызэраригъэхьыжьыгъагъэр? ХьашхъурэIу къысэцэкъагъэп, шъо шъузэрэхъоу сэри сыхъун. Мыхэр сыгу дэзгъэшъухьэхэу, къыпфэсыдзыжьын сымылъэкIынэу къызшIомыгъэшI, пшыпхъу цIыкIу ихьатыр сыкъеубыты... Ау 
сикорэшъу щын спIытIыжьынкIэ сыщынэу, армэ шъузхэхьагъэр, шъори къышъущызгъэхъунэп".
- ЦIыфышIуи,дэий чылэ пэпчъ дэс,- Турабэ зышIомыдэеу игумэкI-гупшысэмэ къахэужьыгъ,- Нахьлъэш цIэплъыжъыр Мыстхъакъо дэс тIокIэ тышэсыжьыщтыба! Пыигу 
зэрэтимыIэр ащ изакъоп, нэмыкIхэми арэшI. Тятэ аукIыгъ, 
тшыпхъу ахьыгъ, тшынахьыкIэ гъэрыпIэм радзагъ тIоу 
тызэпыижьы хъущтэп. Тэрэзба, Рэдэд?
- УкъызкIэупчIагъэм, Тураб,- шылъэмакъэрэ шы 
пырхъэрэ нэмыкI къахэмыIукIэу заулэрэ кIуагъэхэу Рэдэд 
къыIуагъ,- джэуап хэгъэчъыкIыгъэ иIэн ылъэкIыщтэп. Тэ 
къосэгъу, зыхы, мыутIэ адыгэ лъэпкъымэ афэгъэхьыгъэщтымэ, ащ екIолIакIэ, мыхъу зыщымыхъужьырэм, къыфэбгъотын плъэкIыщт, лъэпкъым изыIо-зэдаштэ ар елъытыгъэщт. Ау тызезыпхъорэ хъэзар-аланхэр армэ, уатегущыIэжьынэу ищыкIагъэп, тичатэхэмрэ типчыпэхэмрэ ахэмэ 
Iэзэгъу закъоу афэхъущтыр.
- Сэ сызэрыгущыIэрэр, Рэдэд, тиадыгэ Iоф ары,- 
къыIуагъэм зэпыугъо бащэ тыримыгъашIэу Турабэ къыухыжьыгъ: - Тэ тиджэдыгумэ тапымыупхъухьажьэу 
нэмыкIмэ яджэдыгу тытелъэкIыхьэкIэ шынкIыгъэ тхэлъыщтэп.
Даурырэ Мэщыкъорэ нэкIэ бэ зэраIоу зэфычIэплъыгъэх.
"ДжэдыгухэмкIэ дэгъоу къэпIуагъ,- Рэдэди гукIэ 
щхыпцIыгъэ,- ышъхьэ закъорэ иунагъорэ фэшъхьаф 
амыгъэгумэкIырэ къосэгъулIмэ ар зэрагурыдгъэIощтыр 
сшIэрэп нахь. Пыир къякIу хъумэ, гъурбым ипшыхьажьырэмэ ячIыгу, яунэ, ячылэ яIэшIугъэ сыдэущтэу зэхядгъэшIыкIыщт?.. Тяти джар ыIомэ, иадыгэ гухэлъ кIэмыхьэзэ, 
дунаим ехыжьыгъ... Сэри сиакъыл къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу ар къыкIэсэIотыкIыжьы. Адыгэ зэрэшхыжьыри, 
хэмыхъомэ, нахь макIэ хъурэп, пыйхэри къыттеох, тызэрапхъо, къосэгъухэм, сыд фэдизэу къытэбэныгъэхэми, 
чылэ кощыкIэхэр ащигъэгъупшэу, хэбзэ дэгъу ыгъэуцугъ. 
УичIыгу умылэжьэу, уипкIэнтIэпс хэмылъхьэу, хъупIакIэ 
улъыхъумэ, унэ блынхэр къеплъэшъокIыхэу узщыпсэурэ 
чIыгум иIэшIугъэ сыдэущтэу зэхэпшIэщтыгъ?! Кощрыпсэу 
хъэзархэу тихэгъэгу зыкъизытэкъуагъэхэм задэтшIын 
тлъэкIыщтэп Колэс зэриIорэми шъыпкъэ хэлъ. МодыкIэ, 
Iузэжъу лъэныкъомкIэ щыпсэурэ шъофрыс мыутIэмэ сыд 
фэд шъуIуа ящыIэкIэ-псэукIэр? Хъэзармэ ядунэе тетыкIэ 
зыдырагъэхьыхрэпщтын, яшыудзэ хъункIакIомэ, загъорэ 
куп шъхьаф нэгъоджагъэкIэ къызэрэтфыкъокIыхэрэр ары 
умыIощтмэ, ягъусэу зы нэбгыри ахэтлъэгъуагъэп. Зэгорэм 
тэри а лъэныкъом тыкъокIыгъагъэмэ дэгъугъэ. ХъункIэ 
IофкIэ арэп, тызэхахьэмэ, тызэлъэпкъэгъу, нахь тызэрэшIэнба..."
- МафэкIэ сызфэшэсыгъэ куп, шъо къешъуIолIэщтыр 
сшIэрэп, ау тикIымафэ нахьыбэрэ зэтетыгъэмэ сигопэщтыгъэ,- шыумэ азыфагу къыдэтэджэгъэ зэпыугъо макIэр 
джыри Турабэ къыукъуагъ, ащыщ къемыупчIыгъэми, 
аущтэу зыкIиIорэр къыхигъэщыгъ: - Къытео-теожь тимыIэу 
кIымэфэ мэзитIум хъэзархэмкIэ зыдгъэпсэфыгъ.
- Осыр къызытфеохыгъэм щегъэжьагъэу,- Мэщыкъо 
къыдзыгъ,- тичылэмэ къадэхъухьэгъэ тхьамыкIагъохэр 
хэмылъытэхэмэ...
- Ахэри сщыгъупшагъэхэп, Мэщыкъу. Тятэ тхьамыкIэри 
кIымафэм хэунэхъуагъ, Даур ыIи хилъхьагъ, къоджэп шъэкъоджэкIэ лIы шIагъохэри игъонэмыскIэ дунаим ехыжьыгъэх. ТыздэкIорэ Мыстхъакъуи щыгупсэфэп, Шышъхьарыси, нэмыкI чылэгъо пчъагъэхэми ащынахьыкIэжь alo. 
Мыщ тыфэдэщтмэ, илъэс заулэкIэ хъубгапхъэ къытхэнэжьынэп.
- Хъугъэ, Тураб, бащэ къэоIо,- Рэдэд ыдагъэп, къемыупчIыни ылъэкIыгъэп: - Тэ тызэрэукIыжьыщт нэмыIэмэ, 
сыд уикIымафэ зэрэтищыкIагъэр? Ащ къыпэу хъэзармэ 
тякIодылIэныр къэсэштэ, мыхъуми зэгорэм тигугъу 
ашIыжьын.

--- Page 71 ---

- Зэгорэм, тыщымыIэжь хъумэ, тигугъу ашIыжьынэу 
olya, Рэдэд? - Даур къэупчIагъ.
Турабэ ымакъэ къыIэпыкIэу щхыпцIыгъэ, Мэщыкъо 
ыдагъэп:
- Сыд къыохъулIагъэр, нахьыкI?
- Зэ шъуитIо мы кIалэм ыуж шъуикI,- Даур къотэгъу 
Турабэ фэхъугъ.- КъэгущыIэми шъудэрэп, иIо къышъухилъхьэми шъушIуанэ.
"Мэкъэнчъэ сышъушIыми, сыгу зэрэшъуабгъэрэр 
къызхэзгъэщырэп, зи мыхъугъэ фэдэу сыкъышъулъежьэми, шъугу сызэрэтемыфэрэмкIэ гуцафэ сэшъогъэшIы, 
къысфэшъудзырэр загъорэ сыдырыми, сэщ нахь шъуIушэу 
къызшIошъумыгъэшI... СтхыцIэ къытещырэр армэ... шъо 
къышъухэмыщэу шъухэлъ дагъомэ ари зыгорэущтэу 
апэгъужьын..." - Даур ымыдагъэмэ Турабэ игые-гукъаохэри ахигъэхъожьыгъ.
- Даур, къэпIуагъэм бгъуитIукIэ уекIолIэн плъэкIыщт,- 
къызфеупчIыгъэм къыпагъэтэджэгъэ зэфэдз-къызэфэдзыжьхэр Рэдэд зышъхьаритIупщхэу, зэригуапэри къыхэщэу къыIуагъ.- Тэ, мы купым, тшъхьэ закъо фэгъэхьыгъэ мэ, тыщыI, тэшхэ, тэчъые, Iоф тэшIэ, щынэгъуапIэ тифэмэ, 
къушъхьэм течъэжьы, тэгугъэ, ащ сыд тигугъу рашIыжьынэу 
хэлъыр? АдырэмкIэ, адыгэмэ афэгъэхьыгъэр Iоф шъхьаф. 
Зэгорэм мы къушъхьэ-мэз зэхэтхэм адыгэ къосэгъухэр 
ахэсыгъэх зэраIожьыщтым уицыхьэ тегъэлъ. Зыкъимыухъумэжьышъоу лъэпкъыр зэрэпсаоу ечъэхыгъэми, 
къушъхьэмэ, мэзмэ ацIэхэр къэнэжьыщтых.
- Тэрэз, шъыпкъэ, Рэдэд,- Турабэ къыдырегъаштэ.- 
Муары Ошъутенэ къэлъагъо, Фыщти пэчыжьэп. МодыкIэ 
чыжьэу Iошъхьэмафи ахэмэ къашъхьащыт. Ау, Рэдэд, мы 
чIыпIацIэхэр къытфыхэзыхыгъэмэ афэмыгъэхьыгъэу, тэ 
къытэпIуалIэрэм сыкъеуцуалIэрэп. Ори зыгорэм уимыгъэгумэкIэу, тэри къыбдетымыгъаштэу арэп. Хэти къыпыщылъыр ынатIэ илъ. Тхьэм къыттырилъхьагъэр тихьылъэ. 
Арба, Мэщыкъу?
- Джыри бащэ къэоIомэ сшIэрэп, Тураб...- зэупчIыгъэм къыIощтым Рэдэд пымылъэу мызгъэгум Турабэ нахь 
фэсакъыгъ.
- КъегъаIу, къегъаIу,- Мэщыкъо къэпсынкIагъ,- зы 
лъэоян нэмыIэми тигъогу хэкIын.

--- Page 72 ---

"ШъуедэIу, шъуедэIу,- Даур гукIэ щхыпцIыгъэ,- шъо 
шъушъхьи зэгорэм мыщ ерэгъэуз, мафэ къэс джары сэ 
сызыхэтыр. ТадэжькIэ къакIоу Чэчан зилъэгъукIэ, шъхьэчъэ-псэчъаеу ышъхьэ Iуехыжьы, инасып зэрэтимыгъусэр. 
Ау зыфэсхьыщтыр сымышIэрэр Айнарырэ Анысэтрэ 
зэремызэщыхэрэр ары. ИкъэкIо-къачъэ зызэпыукIэ, къарагъащэ. Ежьыри мыпшъыжьэу, гъолъыжьыгъор къэсэу 
тянэ зэбгырефыжьыфэхэ, пшъэшъэжъыемэ ариIон егъоты. 
Ахэмэ язакъомэ Iофа, мыхэри ыгъэдэIонхэ елъэкIы, тянэ 
ыIорэр шъыпкъэ, нэпх ыIыгъым фэд".
- Лъэоянэми сшIэрэп,- Мэщыкъо къыIуагъэм Турабэ 
зыпегъащэ,- сыгу илъыр къэсIон. КъэошIэжьа, Рэдэд, уятэ 
хъэзар кIодыпIэм зефэм къыIожьыгъагъэр? "Зы нэбгырэ 
лIакъом хэкIодыкIыкIэ лIакъор кIодырэп". Ар къызэриIожьыгъагъэр апэ оры, етIанэ тэры, зэрэадыгэ лъэпкъ. Ары, 
ары, сятэ Хьакъарэ ыукIыгъэкIэ, сэ дунаим сытетыжьба? 
Ори ары, Рэдэд... Армэ, кIалэхэр, тиадыгэ зэрэшх-зэрэукI 
IукIотэу сэгугъэ.
- Сыдэущтэу? - Даур игупшысэмэ къахэужьыгъ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Даур,- зэсэжьыгъэ пшысэ 
горэ лъигъэкIуатэрэм фэдэу Турабэ къыIуагъ.- Ежь лъэпкъым зыфигъэчъэжьырэ лъым нахь гуао щыIэп. Уегупшысэ 
къэси, джа пIапшъэ зэрэпымытыжьыри, сятэ иукIыкIи, 
нэмыкIхэм якIодыкIи шъхьэкуцIым хэтIысхьэ, зыпщигъэгъупшэрэп.
- Къыттеорэ пыйхэми адыгэлъ агъачъэ...
- Хьау, Мэщыкъу, ар фэшъхьаф,- Турабэ ыдагъэп.- 
Пыим ыгъэчъэрэ лъымрэ тэ зыфэдгъэчъэжьырэмрэ 
зэхэпкIагъэхэкIи зэхэзэгъэщтхэп. Адыгэ зэхэбанэм, тымылъэгъу фэдэу зытэшIы шъхьакIэ, узгъэгупшысэныбэ 
къыхэуцукIыгъ.
- О слъэгъурэм,- Даур къыхихыгъ,- уятэ зэкIодылIэгъэ Хьакъарэ уешIужьыщт.
- Сыд Хьакъарэ сешIужькIи семышIужьыкIи, хъущтыр 
хъугъахэ, ащ пае тяти тичылэлI насыпынчъэхэри къэтэджыжьынхэп. Уиунэ гупсэф имылъэу, уихэгъэгуи гупсэфыщтэп, зыкъэуухъумэжьышъущтэп сэIошъ ары... Шъощ 
нахьи сынахь акъылышIоу къызщышъумыгъэхъу. Зэгорэм, 
Колэс зэриIоу, тпэчыжьи тпэблагъи тымыIоу, гушIу зэфэтэжъугъэшIи, тызэжъугъэушъыижь...

--- Page 73 ---

"Я си Тхьэшху, сыгу илъхэр тэ щишIэхэра мыщ!..- Рэдэд 
зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ.- Синыбжьыкъуа хьауми 
сымакъа? Непэп мыщ фэдэхэр Турабэ къызиIорэр, 
сигупшысэхэр сIэкIехы, сшIомыигъохэри сегъашIэ, зышIозгъэбылъми, сыкъегъоты. Тызэфэгубжымэ тызэшIужьызэ, 
санэIу кIэтми кIэмытми, сшъхьэ икIырэп, зысигъэгъэпсэфырэп... Сыд илIэужыгъу мыр?.." - ЛъэдакъэкIэ Рэдэд 
шым зыкъыригъэшIэжьи, хигъэчъыкIыгъ. Зыхэтхэм апэ 
ахэчъи, ыуж илъэдагъэри лъыджагъэри Тураб:
- Гъогур цIэнлъагъо, зиусхьан, нэпкъ къэгъэзэгъум 
фэсакъ.
Купым зэхихэу, "зиусхьан" гущыIэр зыплIэIушхо ифэгъэ шыуми ичъэ щигъакIэрэп, къызэплъэкIын гухэлъи иIэп. 
Ос чъыгъэ жъгъэйхэр шылъабжъэмэ къакIэзых, Тураби 
къыIофэх, псыхъо нэпкъым ефэхых. ОшIэ-дэмышIэкIэ 
зызыпхъотэгъэ шыуиплIым къапыфэфыкIырэ жьы уалъэм 
гъогубгъу чъыг лъэпэпцIыйхэр ос лъэлъэ шъабэкIэ зэлъегъэутысэх. Ос къесыгъакIэм ихьылъэ зыфэмыщэчырэ 
къутамэхэр зэпэкIых. Зижьыщэгъу зэтезыIэжэгъэ къушъхьэ-мэзым щымыщ макъэр зэрэхэмызагъэу, ар зыукъуагъэмэ ягупшысэхэри зэкIэмыхьэ-зэкIэлъычъэх.
"Сыд сэIо мыщ фэдизэу зиш зезгъэпхъотагъэм ыгу 
зэмыIугъэр? - Турабэ шым теуфагъэми, тхыбыщэр къытещэу Рэдэд лъэчъэ.- Дэгъуи, дэий апкъырыхьэрэп. Агу 
илъыр макIэу, ашъхьэ гъэкIыгъэу... Хьакъарэ шъуешIужь 
сIуагъэмэ, егъэзыгъэ хэлъа?.. Армэ шъузхэхьагъэр, шъо 
шъуятэп ащ ыукIыгъэр... Ау зэрэщытзэ Хьакъарэ, къэтэджыжьмэ, сэ ащ зыгорэущтэу сешIужьын, къысэшIужьын, шъо къышъохъулIэщтыр сшIэрэп нахь... Мыдырэ 
сауж ититIури сашIопырацэу стхыцIэ къытеплъэх... Сэра 
тхьамыкIэр, икIагъэр!..- Турабэ ыгушъхьэ зэрэшхэу ыпэ 
ит шыушхом кIэлъэплъэ, ыуж итхэри ищхыпцI дыдж хигъэнхэрэп.- Бэ шIэн, макIэ шIэн, шъо купыр, сIорэм, 
сшIоигъом шъублэмыкIэу, шъукъысIуплъыхьэу зэгорэм 
шъузысымышIыкIэ... КIуачIэм изакъоп цIыфыр дунаим 
тезгъэтырэр... Сэкъатхэми шъхьэ ашIот, мыкIочIэшхохэми, 
гупшысэ ахэлъ..."
- Рэдэд, зиусхьан, узгъэсэжьрэп, ау,- зиш кIорыкIом 
езытыжьыгъэ Рэдэд гомыуцоу, шыпкъыкIэ ыуж зэритэу 
сэмэркъэу зыригъэшIызэ, Турабэ джагъэ,- пхэнджэу 
джыдэдэм укъыздэзекIуагъ.

--- Page 74 ---

- Сыд мыхъунэу къыосхыгъэр? - Рэдэд иш кIэкIэу 
къызэтыригъэуцуагъ, псынкIэу зыкъишIэжьи, зиумысыжь 
фэдэу зишIыгъэми, къыраIуагъэр зэримыгуапэр игущыIэ 
къыхэщыгъ: - Сиш хэзгъэчъыкIыгъэ пае ащ фэдэ зыдэсшIэжьрэп, къысфызэхэф.
- Мэщыкъу, шыу купмэ уанахьыжъ,- Рэдэд игумышIу 
Турабэ къыгурыIуагъэу, Мэщыкъо къотэгъу къызфигъэхъоу зыфигъэзагъ,- мыщ фэдэ дунай дахэр шылъэбжъэ 
пхъуатэм зэщебгъэгъакъо хъуна!
- Ос къесыгъакIэр ара зыфапIорэр? - Мэщыкъо 
гупшысэгъу римыгъафэу, къыфызэмыплъэкIэу Рэдэд 
къэупчIагъ, ищхыпцI макъэ зымылъэгъугъэм къыфыпигъэхъожьыгъ: - Зэ цIэнлъагъо olo, зэ дунаир пшIочъыI, 
пшIожьыбгъ. Тара ащыщэу тызэзэгъыщтыр?
- Угу зытетым елъытыгъэщт, зиусхьан, а зыфапIорэмэ 
яз узэрезэгъыщтыр,- Тураби иджэуап хьазыр.
"Джары мыр къызытлъежьэм, тэжъугъэгъэзэжьы 
зыкIэсIогъагъэр...- Мэщыкъо кIэгубжыхьажьыгъ.- 
Къытэупчъыжь фэдэу зишIызэ, ежь зыфаер къытхелъхьэ, 
тэ тIощтым пылъэп. Мыщ нахь мыхъурэм сыд къытиIоми, 
тигъашIэми тфэшъуаш. КIэлъычъэкIэ зыкъызэрэтхисагъэр 
имыкъоу тишхомлакIэхэр тшIуиубытыгъэх. Зыщыфаем 
къекъудыих, зыщыфэмыем тишыныбэмэ къялъэдэкъао. 
Лаурстэнкъор ары зэкIэ зилажьэр. "Зиусхьан" къызэрэриIорэр игуапэшъ, тефи, темыфи фегъэгъу. Уятэ ыхьыщтыгъэ зиусхьаныцIэр зытеплъхьажьыным бэ ищыкIагъэр. 
Зыгорэм угу ыщэфэу къыуиIо къодыекIэ ар къыптезэгъэщтэп, а цIэр уилIыгъэкIэ е уиакъылыкIэ къыдэпхын фае. 
Мыр зэрэуигъунэгъум пае пшIотхьамыкIэу, къызэрэпфалъэгъущтым упымылъэу, къыздеощэкIы. Даури шъэбащ, 
гумах. Чэчан лIыгъэ зыхэлъыр - сыд фэдэу зыкъыфишIыгъэкIи, ынэ кIигъаплъэрэп..."
- Сизытет укъыкIэупчIэмэ, мары, къедэIу,- Рэдэд 
ин-инэу лъэрыгъым зыриIэтыкIи, шымэ атхьакIумэхэр 
аригъэпхъуатэу, чъыгмэ осыр къаригъэлъэлъэхэу къушъхьэ-мэзым хэджагъ, иджэрпэджэжь тхышъхьэм телъэти, 
кIэй лъабжъэм зыдиушъэфыжьыгъ.
- Ар сыд шъыу! - Турабэ мэкъэ псыгъокIэ къы хэкуукIыгъ.- Мэзым хэсхэр шъхьэчъэ-псачъэ ипшIыхьагъэх.
- ШэкIоным уиIоф зэрэхэмылъыр, Тураб, тэмыгъэшIагъэмэ нахьышIугъ,- Рэдэд ышIагъэми, ар езгъэшIагъэми, 

--- Page 75 ---

къыIуагъэми ыгу ямыIоу Даур шым елъэдэкъауи, апэ 
ишъыгъ.
- ШэкIон IофкIэ шъощ нахьи сыд сызэрэдэир, Даур?
- КIымафэрэ мышъэр бым щэчъые! - Мэщыкъо 
зэхихыгъэр ыгу тефагъэп.
- Щэчъыемэ дэгъу, къэдгъэущыгъ тIон, арба Рэдэд?
- Къэбгъэущыщтмэ, сэщ нахьи нахь лъэшэу куо,- 
зыкъызэрэпащытIэрэр имыгуапэу, фидзыжьыгъэмкIэ 
тIэкIуи кIэгъожьэу, ау къызхимыгъэщэу Рэдэди гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Ощ нахь лъэш сIорэп, зиусхьан, ау сыкуон сIомэ, 
сыкуон.
- Укуоу мышъэ губжыгъэ укъырифыжьэмэ...
- Мэщыкъу, нахьыжъ, сыдэу угу къыстекIодапэра?.. 
Сыщтэпхэ дэдэу къызщымыгъэхъу. Хьэхьай аIомэ, зыми 
ыкъогъу сыкъохьажьынэп.
"Уятэ кIодыпIэ ифагъэу, сэ джэдыгу Iэгъопэ нэкIыкIэ 
сыкъыралъэшъокI зэхъум, хэт ичэу нэз къыдэплъыщтыгъэр?" - Даур къеупчIы шIоигъуагъ шъхьакIэ, ыгу 
теIункIэжьызэ, нэмыкI къыIуагъ:
- Хъугъэ, Мэщыкъу, лIыгъэ Турабэ хэмылъэу щытэп, 
ыуж икI.
- Адэ ары, Даур,- Турабэ уцурэп,- Нахьлъэш цIэплъым икуп къызышъозаом, къышъуфэчъагъэмэ сахэмытыгъа, Хьакъарэ инэIуагъэмэ сажъудыпэмыуцужьыгъа, 
ешIужьакIо Колэс тхьамэтэ мафэм тызещэм, сышъухэмытыгъа! СишIушIэ симыгъуагъ зэpaloy, сэ сыд сшIагъэми, 
шIагъэ хъурэп. Муары, Хьакъарэ ылъэ къытеуцожьы гъэшъ, 
чылэм мамыр дэлъыным пае, тежъугъэшIужь сэIо, шъо 
сышъогъэмысэ.
- Хьакъарэ къэтэджыжьыгъа? - зэхихыгъэр ищыпэкъэбарыгъэми, ымыгъэшIагъоу, джау сыдми Рэдэд къызэджэкIыгъ.
- Къэтэджыжьыгъэ къодыеп,- Турабэ къызIуипхъотыгъ,- ипыий зыщигъэгъупшагъэп, сыкъызышъулъежьэм, 
ичэу къуапэ дэжь щызэхэтыгъэ чылэлIмэ ахэслъэгъуагъ. 
Ибэщышхуи къысфигъэсысыгъ, щытхэри къыздигъэхьащхыгъэх.
- Сыдэу джы нэс ар къэмыIуагъ? - Мэщыкъо къэупчIагъ.
- КъэсэжъугъэIуагъа?..- Турабэ гъумытIымыгъэ, етIанэ 
кIэлищыри ыгъэмысэу, къыдзыгъ: - Бащэ cloy шъорба 

--- Page 76 ---

зыIуагъэр. СыкъызышъукIэхьажьым, сишIуфэси шъукъыпылъыгъэп, укъызытлъежьагъэкIэ, сысабый цIыкIу пIонэу, 
некIо, тыздакIорэм Хьакъарэ ишъэогъу Нахьлъэши щэпсэу 
къысэшъуIуагъ...
- КъызэрэпIорэмкIэ, сигъунэгъу,- Турабэ къыпчъырэмэ апымылъэу Рэдэд къыIуагъ,- зичIыфэ къыттелъ 
Хьакъарэ ипIэ къыхэтэджыкIыжьыгъ, ибэщ къыуигъэлъэгъун Iоу пшIагъэмэ, тешIужьынэуи къэпIоныеп.
- Сэра хьауми Колэса ар зыIуагъэр?..- Турабэ мыдырэ 
шыуитIумэ афычIэплъыгъ шъхьакIэ, къыдезгъэштэни 
ахилъэгъуагъэп, ежь зыгъэгумэкIырэр, икъабылми имыкъабылми, ыушъэфыгъэп: - ЕгъэшIэрэ сэкъатэу пIэм 
сыхэлъын нахьи, сятэ тхьамыкIэм фэдэу чэтэ чIэгъым 
сычIэкIодэныр къэсэштэ. Хэта зышIагъэр, зиусхьан, мо 
Iэешхор пIэм къыхэпшыжьыныр... ЕтIани ащ бэщыр къысфегъэсысы, къешIэкIыгъэхэр къыздегъэхьащхыжьы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, шъэогъухэр,- заулэрэ кIуагъэхэу 
Рэдэд къыIуагъ,- тинэIосэ Нахьлъэш цIэплъым иIо ыгъэшъыпкъэжьыгъ. Хьакъарэрэ Нахьлъэшрэ язэу ар зыфэмыгъощтыри зыфэмэфэщтыри сшIэрэп нахь.
- Зыфэмэфэщтым укIэупчIэжьа? - игъусэмэ зи къамыIуахэ зэхъум, зэпыугъо хьылъэу азыфагу къыдэуцуагъэр 
дихынэу Мэщыкъо къэгузэжъуагъ, емыпэсыгъэ псынкIагъэр етIанэ лъапсэ зиIэ гущыIэхэмкIэ къыгъэтэрэзы жьыгъ: 
- Ахэр акIочIэ делэмэ ащэгугъыжьых, нахьыби къагъэшIагъ, 
къалъэгъугъ. Нахьлъэш цIэплъым ХьакъарэкIэ къыуиIуагъэр 
уимыгъашIэу уауж икIыщтэп. Ау ахэмэ ялъытыгъэмэ, 
Рэдэд, о ти Тхьэшхо къыпхилъхьагъэу дэгъубэ пхэлъ: 
уныбжьыкI, пкIуачIэ икъэкIогъу, ужъалымэп, ушэнышIу...
- Шъузыщымытхъужь,- Турабэ къахэгущыIагъ.
- Арэп, зыгорэ къасIо къэси укъызжэдаоу, таущтэу 
зыбгъэпсыра, нахьыкIи нахьыжъи уимыIэжьэу?! - осыр 
лъабжъэкIэ зэрыригъэтэкъокIэу Мэщыкъо иш зырыригъэтIагъ.
- Iоф Iаджи шъуапэкIэ къэт сэIошъ ары, нахьыжъ. 
Iэшъхьэ пымытыжьым зишхомлакIэ шIодзэгъэ Даур 
щхыпцIыгъэ. Рэдэди ышъхьэкуцI къыщышхэрэ Турабэ 
къыIуагъэм, Мэщыкъуи ыгу химыгъэкIэу, къыпигъодзыжьыгъ:
- Дэгъоу схэлъ зыфапIорэмэ ащыщэу, Мэщыкъу,- 
Рэдэд къыгот нахьыжъым IугушIуагъ,- сызэрэныбжьыкIэмрэ скIуачIэ зэрикъэкIогъумрэ сэштэ, "ужъалымэп, 
ушэнышIу" olo. Ар узэрыфэрэ чIыпIэм елъытыгъ. ШэнышIу, 
жъалымагъэ епхыгъэкIи къыуихыжьыщтэп aloy зэ къысэрэбэнхи!..- Рэдэд ынэ шIуцIэшхохэр зышъхьэ кIэзыпхъотыкIыгъэ зытесышым ынэхэр къызэрилыдыкIыгъэхэм нахь 
лъэшэу къилыдыкIыгъэх, тхышъхьэм тырилъэгъуагъэри 
зыфихьын ышIагъэп: - Мыстхъакъо мыхъун горэ къыдэхъухьэ!
Чылэ дэхьагъу урамыпэм иджабгъукIэ щыт унэ кIыхьэр 
лъэсхэмкIи шыухэмкIи къэдзыхьагъ. Ащ пэIулъ шъофым 
шыу тIурытIу-щырыщхэр ипхъагъэх.
- ШIy щыIэп, Темрыкъо ибгъагъ къадзыхьагъэр...- 
Мэщыкъо къэгузэжъуагъ.
- Сыд тызфыщытыр! - Рэдэд шым елъэдэкъуагъ.
X
ШыуиплIыр Мыстхъакъо зыщыдэлъэдэщтхэм, Турабэ 
шыбгъу зыфишIи, Рэдэды еIушъэшъагъ:
- ТыхьакI тэ, имыщыкIагъэу тиIуи тишIи ахэтэшъумыгъалъхь.
- Сыкъэмыгъэсэжь! - Рэдэд джыри шыр ригъэлъи, 
пхъэ куахъор зытамэ телъэу кIэлъэкIоныкIырэ лIыжъым 
еупчIыгъ: - Сыд шъуичылэ къыдэхъухьагъэр, тят?
КохъокIыр ыжэпкъ кIэгъэкъонэу тыгъужьышъо-бэджэшъо джэдыгу кIэко зэхэдагъэр зыщыгъ лIыжъыр къэуцугъ, 
чэтэ пцIанэри бгырыпх шъуамбгъом дэгъэнагъ, тхьакIумкIыхьэ пэIо шхъуантIэри шъхьарыгуагъ, Iэшъо цокъэ пэ 
къэгъэщыгъэмэ апылъ упкIэ лъаем сыхьэджэсэкIэ фыжьыр 
къыдэщы, козын тхъуным къызэрэпэкIыгъэр къырыпшIэу 
ебзымэр къыпэу, мыгузэжъуахэу ежь зыгъэгумэкIырэр 
къеIо:
- Тичылэ, пакIэми, жакIэми къымыубытыжьхэу, 
Нахьлъэш цIэплъыр зипэщэ лIы утэшъогъэ куп дэс, чыжьэу 
шъукъимыкIэу мы хэгъуашъхьэм шъущыщмэ, ащ ыцIэ 
зэхэшъухыгъэнкIи мэхъу.
- Iазэр арба? - Турабэ къэупчIагъ.
- Сыд иIаз ащ! - лIыжъыр щхыпцIыгъэ.- Уинасыпмэ, 
ыпэ укъифэнэп, узэпикIынышъ, уигъэхъужьынэу уауж 
къихьащт.

--- Page 77 ---

Мэщыкъо зэхихыгъэм, гур къыригъэпхъуатэу, Даур 
фычIигъэплъыгъ, джа нэплъэгъу псынкIэмкIэ Тураби зыригъэушъэфыгъ.
- Сымыгъуащэмэ, Мэзыбэ шъукъекIыкIэ сенэгуе,- 
лIыжъым игущыIэ къыпидзэжьыгъ, Рэдэд къыриIуагъ: - 
Сыкъыоплъышъ, Лаурстэныпщым уришъаоу къысщэхъу. 
Ащ нахь лIы зэтегъэпсыхьагъэ мы къосэгъу Iэгъо-благъом 
къытхэкIыгъагъэп. Сыд тызфитыр, тызщыгугъыщтыгъэ 
насыпым хъэзар хъункIэкIо Iэлмэ тыкIагъэхьагъэп. Ахэмэ 
анахьышIуа мо Нахьлъэш цIэплъэу Темрыкъо ипчъэIупэ 
бырсыр IузышIыхьагъэр. Ау ахэмэ къадэхъун щыIэп. 
Тинахьыжъмэ адэрэп, тинахьыкIэхэри якъотэгъу. Тимыдинэгъу урымыр хыкIыб хэгъэгум къытфипщыгъ, уихьакIэщ 
щыогъашIо еIошъ ебэны. НекIо, шъухьакI шъо, шъукъеблагъ сибгъагъэ. Тыгъуасэ сигъунэгъу Джэбэгърэ сэрырэ 
мэзыкъо къэтыукIыгъэшъ, тиIани зэтеты, тиджэныкъуи 
маблэ.
- Тхьауегъэпсэу, тят,- ятэ игугъу шIукIэ къызэрэфишIыгъэри зэрэригъэблэгъагъэхэри Рэдэд зэригуапэр къырыхигъэщэу ионэгу тIэкIу зыриIэтыкIыгъ, игъусэхэми джа 
дэдэр ашIагъ,- чылэ бырсырым тышъхьадэкIэу Iанэм 
текIунэп. Тэри Темрыкъо дэжь тыздакIощтыгъэр. О хэтмэ 
уащыщ, тят? ЕмыкIу къытфэмылъэгъу, ащкIэ къедгъэжьэн 
фэягъ. Мыхэр - Мэщыкъу, Даур, Тураб,- сибайкол 
гъусэх,- байколыцIэр апэ игъусэмэ зэхаригъэхэу Рэдэд 
къыIуагъ.
- Сигуапэ, лIы шIагъохэр уигъусэх. Шъуичылэ Колэс 
тхьамэтэ мафэм фэдэу, сэри лIыжъ тIысыжьыгъэу зыслъытэжьырэп, къэшэс пIомэ, байкол гъусэ сыпфэхъун. УкъыскIэупчIагъэшъ, къысэмыпэсыгъэ цIэ зэрэсхьыри къыосIон. 
Пщымаф сцIэр. Зэхэшъоха, Пщымаф! - тхьагъэпцIэу 
зэпищызэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Сыд пай къыптемыфэрэ? - Рэдэд ыгъэшIэгъуагъ.- 
ЦIэ ялый!
- Ар Нахьлъэш цIэплъым къебгъэIонэп. ПцIэ зэблягъэхъужь, пщыцIэр оуцIэпIы еIошъ, дунаим сытыригъэтыжьырэп.
- Сыдигъу Нахьлъэш цIэплъыр пщы зыхъугъэр! - Рэдэд 
ыкIыб къыкъомыщырэ Турабэ зыфэмыIэжэжьэу къыкъоджыкIыгъ.

--- Page 78 ---

- АщкIэ къэсIон сшIэрэп. ЦIэплъым ыIорэр къыкIэсэIотыжьыкIэ, пцIыус къысэшъумыIу. Бзэгуи мо джэгуалъэр 
къышъуфэсхьырэп, ау кIуачIэкIэ Лаурстэн ыкъо Рэдэд 
ипщыгъо фигъэтIылъын зэригухэлъыри, ежь ыушъэфырэпышъ, къышъосэIо.
Нэшхо-пэшхо нэгу зэкIужькIэ Рэдэд щхыпцIыгъэ, 
къехъулIэгъэ гукIаер зыщыгъупшэщтыгъэ Даури къыIуагъ:
- Ащ фэдэ тIэкIу-шIокIухэр къытэнэсых, Пщымаф,- 
ыIапшъэ зэрэпымытыжьым зигугъу ашIырэ цIэплъыр 
зэрэхэлэжьагъэр къегъэлъагъо пIонэу, шхомлакIэр джэдыгу Iэгъопэ нэкIым пидзэжьыгъ,- ежь фэдэ кIочIэшхожъ 
горэ, ХьакъарэкIэ теджэу Мэзыбэ дэсышъ, къызэрэтфигъэблыри тэшIэ.
- Игъэтхэ пIалъи тыщыгъуаз,- Тураби джыри гущыIэм 
зыкъыхигъэчэрэзагъ, Хьакъарэ бэщыр къызэрэфигъэсысыгъэр, игъусэ Шэныби, НэтIаий, нэмыкIхэри зэрэщхыщтыгъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
"Нахьлъэш цIэплъыр къосэгъу пщыгъом къызэрешэрэр 
цIыфмэ ашIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ,- гукIэ Рэдэд щхыпцIыгъэ,- джы бэмэ къагурыIоу рагъажьэ. Сэри узгъэбэнэщт, сыобэныщт къысиIо зэхъум, къысэсэмэркъэоу 
къысщыхъущтыгъэ, джы шъыпкъэу къычIэкIыжьы. Iэзэными 
хишIыкIырэ щыIэп зэраIори непэп зызэхэсхыгъэр, Даур 
ыIапшъэ зыпегъэлъэтым ыуж... Колэс ащ ицыхьэ темылъыгъэмэ, гъогу тытырищэныеп. Къатщи, Даур еIазэ зэхъуми, 
тышъхьащытыгъ, хэкIыпIэнчъэ чэтэогъу ыIапшъэ зырехми, 
тыкIэрытыгъ. ЦIыфым имыхьакъ сыдэущтэу теплъхьан, 
ДауркIэ ыгу шIу къытфимылъэу сеплъыгъэп. Тэ тынэшъугъэми, Колэс лIыжъ нэжгъур... Ау пщыгъомкIэ раIуалIэрэр 
шъыпкъэ. Ащ Хьакъари сэри тыришыхьат".
- Узэпэш ащыгъум, Пщымаф,- Рэдэд къыIуагъ,- тэ 
Темрыкъо дэжь тыкIон.
- ШъукIу, шъукIу. Шыурэ лъэсырэ зэдиштэрэп. Шъощ 
фэдэ купышIу сыхэтынэу сшIагъэмэ, сипцIэгъоплъ сыкъешэсыни. ШъукъызэкIэмыкIу, сыжъугоуцощт. Муары 
сигъунэгъу Джэбэгъи пчыпэр ыIыгъэу къэкIо!.. ЕмыкIу 
шъумышIы, шъо джыри шъукIал, шъурыгъозэнэу загъорэ 
тятэжъ къысиIощтыгъэм шъущызгъэгъозэщт. Емыоу пыир 
еукIы, имыкIэу шыбзыр къырефы, къымыфэу Iахьыр егощы 
зыфаIуагъэм фэдашъо къыстешъумыштэнэу, гъэсэпэтхыдэкIэ шъусыуIэщт. Нахьыжъым е бзылъфыгъэ шъуIукIэмэ, 
шым шъуепсыхи, шъузыIукIагъэри шъогъэлъапIэ, шъори 
уасэ зыфэшъошIыжьы. Хьау, хьау, джы ар шъумышIэжь, 
шъуздежьагъэм шъукIу. Джар зышъхьэ имыхьэрэ цIэплъым 
шъуфызэкIэмыкIу.
Рэдэд зипэщэ шыухэр зыщыщхэр амышIэу къапыплъыхьэхэзэ, лъэсми, шыухэми апхырыкIхи, Темрыкъо икъэлапчъэрэ иунэрэ къэзгъэгъунэрэмэ ахэуцуагъэх. Темрыкъо гоуцуагъэхэм ялъытыгъэмэ, Нахьлъэш цIэплъым 
ишыу-лъэс куп бэкIэ нахь мэкIагъ. ХьакIэмэ ауж кIэкIэу 
итыгъэ Пщымафэрэ Джэбэгърэ якохъо-пчыпэ хьазырэу 
Рэдэд ыпашъхьэ къиуцуагъэх, нэмыкI нэбгырэ зыщыплIи 
къахэхъуагъ.
Ардэдэм бырсыр макъэр зэпыугъэ. Цыхьэрэ гугъэрэ 
зыхэмылъ кIым-сым хьылъэр Нахьлъэш икуп щыщ горэм 
ищх кIэнэкIалъэ къыукъуагъ:
- Модэ зэ шъуяплъэлъ Мэзыбэ къытфыращыгъэмэ, 
зыр Iащэ, адырэр тхыщэ!..
- Сэкъат щэхъу шъуичылэ дэмысыжьмэ, Мэзыбэ 
унэхъугъэ! - зиджэдыгубгъэ зэрыгъэзыгъэу, тыгъужъышъо 
шхъуантIэм хэшIыкIыгъэ пэIо пырацэр къонцIэу зышъхьарыс Нахьлъэш ыкIыб дэтым дыригъэштагъ, Iэ джэдэ IэтыгъэкIэ игъусэмэ ящхы макъи щаригъэгъэтыгъ, Рэдэд 
плIэмыешхор ахимылъагъо фэдэу шъхьапырыджыкIызэ, 
унэ лъэгуцым тет бысымым еджагъ: - Темрыкъу, улIэу 
джы нэс сыоплъыщтыгъ, къурэм угу дэсысы, Мэзыбэ 
къотэгъухэр къипщыгъ. Уиурым хьэкIэ пэшхом сыныбэ из 
пIастэрэ хьантхъупсырэ къесэгъэтIэтIэх, ихъяр олъэгъу, 
къыпфэсэгъэгъу. Ау ти Тхьэшхо ыцIэкIэ сэIо, ащ игъогупэ 
Мыстхъакъо чылэм, Нахьлъэш ичылэ, щызэфэшIыгъэкIэ 
лъытэ. Ащ ышъхьэ шIуцIэ шъуикъэлэпчъэ пкъэу...
- Нахьлъэш! - Рэдэд шыпкъыкIэ зыхэтмэ къахэкIоти, 
мэкъэ пытэ гъэтIылъыгъэкIэ къыIуагъ,- уадыгэу адыгацIэ 
охьымэ, къыптемыфэрэр нахьыжъмэ апашъхьэ къыщымыIу. "Адыгэ хьакIэр пытапIэ ис" зыкIаIуагъэр зыщымыгъэгъупш.
- Ары, тэрэз,- икуахъо ытамэ тыригъэджэгукIызэ, 
Пщымафэ лIыжъыри Рэдэд къыгоуцуагъ, Джэбэгъи зи 
къымыIоу, пытэ-пытэу, чIыгур риуфанэрэм фэдэу адырабгъу зыкъишIыгъ,- хэти щэрэщ, уинэIуаса-уимынэIуаса 

--- Page 79 ---

фэIуагъэп, уипчъэшъхьаIу къебэкъуагъэр уихьакIэ, шъхьэегъэзыпIэкIэ къыочъалIэрэм урипытапI.
- Лаурстэныкъор ара сэIо сыкъэзгъэсэжьрэр? - Пщымафэ лIыжъым къыIорэм пымылъэу Нахьлъэши зыхэт 
шымэ къахэкIотыгъ, щхыпцIыгъэ.- Ары ошIа, сынэ къыкIаорэр зилIэужыгъор джы нэс къызгурыIуагъэп. УхьакI 
о, Рэдэд. Къеблагъ къыотIонти, хьэкIапIэ укъэкIуагъэкIэ 
сыгугъэрэп.
- Укъызэрэтэплъырэм тетэп тэ Мыстхъакъо тыкъызфэкIуагъэр,- ерагъэу зеIажэми, Рэдэд ыгу дэхъыкIырэр 
къызхигъэщырэп, ау къымыдзын ылъэкIырэп: - Темрыкъо 
хъэзар гъэрыпIэм къикIыжьыгъэу зызэхэтэхым, шIукIэ 
укъытхэхьажь етIонэу тыкъыфэшэсыгъ нахь, зэокIо-бэнакIо 
тыкъэкIуагъэп. ТызэрэхьакIэм земыгъэгъап, тыкъызфэкIуагъэм ар зыгорэущтэу зэригъэфэн.- Рэдэд мыгузажъоу 
шым зепсыхым, игъусэхэми зыкъырапхъэхыгъ, хьакIэмэ 
яшхомлакIэхэр нахьыкIэмэ аубытыгъ.
- Лаурстэнкъор,- щагум дэхьэрэ кIэлэ пкъышхом 
Нахьлъэш лъыджагъ,- хьэкIэ IофкIэ уIазэу зыолъытэжьмэ, 
хьэкIэ зэтеор бысымым зэриджагъор зыщымыгъэгъупш.
- Ащи земыгъэгъап,- зэхыригъэхыным пымылъэу 
Рэдэд къызэриIокIыгъ нахь, къыфызэплъэкIыгъэп.
Урым хьакIэмрэ Рэдэдрэ яшIуфэс зэхыкIэ-зэIугушIуакIэ 
Темрыкъо шIогъэшIэгъонэу къэупчIагъ:
- СихьакIэ тэ щыпшIэра, Рэдэд?
- Тянэш Къэншъаурэ орырэ гъэрыпIэм шъузефэм, 
мы лIыр Колэс иунэ мазэ фэдизрэ исыгъ.
АдыгабзэкIэ тIэкIу зышIэрэ урым лIы къопцIэ нэгу 
псыгъор игущтэ къыкIэзыжьэу щхыпцIыгъэ, Рэдэд игъусэхэми нэгу кIыф чъэкIыгъэкIэ аIугушIуагъ, къысфэгъэгъу 
къыригъэкIэу ибысым Iуплъагъ, Iэпищ зэтедзагъэкIэ къащ 
къызфихьыжьыгъ.
- Сыда мыр ынатIэрэ ыбгъэрэ зафытеIэбэжьы рэр? 
- Тураб зыгорэм ханыгъэ фэдэу къэгузэжъуагъ.
- Урымымэ, хы ШIуцIэ кIыбым щыIэхэм, джары ятхьэлъэIукIэр,- Рэдэд къыIуагъ, къызфэкIуагъэмкIэ емыупчIэу, 
ежь апэ къыригъаIомэ шIоигъоу нэцIэ нэплъэгъукIэ Темрыкъо Iуплъагъ.
- ПIитIу дэбгъэчъэенышъ Тхьэшхом укъилъэгъоу улъэIон фае нахь, ар тхьэлъэIуакIэ мыхъунмэ!..- Даур къызэриIуагъэри Рэдэд зэхихыгъэп, ежь къыратыжьыщт джэуапыр ары джыдэдэм зыгъапэщтыгъэр.
- Ары, ары, Рэдэд, уикъэплъакIэ къызгурыIуагъ...- 
Темрыкъо хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
- Тянэшыр псауа?
- Тызэгъусэфэ, Къэншъау псаугъэ. Джы сшIэрэп 
ишъыпкъапIэр.
- Сыдэущтэу шъузэкIэрызынэу хъугъэ? - Рэдэд ычIыпIэкIэ Мэщыкъо къэупчIагъ.
- Пшъхьэ уфитыгъэмэ, гъэрыпI alоныеп, сшынахьыкI...- 
Темрыкъо игукъэкIыжьхэр къехьылъэкIэу хэщэтыкIыгъ, 
тIэкIу тыригъашIи, къыпидзэжьыгъ: - Русичмэ хъэзар 
пщыгъор къызызэхагъэтакъом, сэ тадэжь къэзгъэзэжьыгъ, 
Къэншъао русич лъэныкъом зызкIигъэзагъэр къызгурыIуагъэп.
- Шъуазыфагу зыгорэ къыдэхъухьагъэмэ шIэ? - Рэдэд 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Хьау, сшынахьыкI, хьау, Рэдэд,- зэхихыгъэм Темрыкъо ышъхьэ къыдыригъэдзыягъ,- тиIуи, тишIи зэхэлъэу, 
зэшым фэдэу тызэфыщытыгъ. СемылъэIугъа, семыубзагъа, семыушъыигъа, сыдынэкIэ пшыпхъу Рампэс сыIуплъэжьыщта есымыIуагъа, сыкъызэхишIыкIыгъэп. Сшыпхъу 
шъузабэу къэзгъэнэгъэ хъэзармэ сыгу атесымыгъэпщахэу 
сыгу псэфыщтэп ренэу зэриIощтыгъэр армэ сшIэрэп 
русичхэр къызкIыхихыгъэр... Ахэр шIолIыхъужъыгъэх...
- АрынкIи мэхъу,- Мэщыкъо къыIуагъ.
- СшIэрэп талъэныкъо зыкъэбгъэзэжькIи...- Турабэ 
къыригъэжьэгъагъ шъхьакIэ, Рэдэд зэпиутыгъ:
- Сыда, адыгэхэр лIыгъэнчъэха?
- Ари сIорэп, ау плъэгъугъэ мыщ непэ IуагъэхъыкIыгъэр,- Даури ишIошI къахилъхьагъ.
- Слъэгъугъэ, Даур! - адыгэмэ мыхъунэу къахэхъухьэрэр зэкIэ зилажьэр Даур ары пIонэу Рэдэд къыхэгубжыкIыгъ, ау шъабэу къыухыжьыгъ: - Нахьлъэш адыгэ 
напэм ешъогъапшэмэ, ащыгъум тыщымыIэжь папкI. НекIо, 
тыщысыкIай, гъогу тытехьажьын. НекIо, Думитрэ, Мэзыбэ 
уздэтщэн, Колэс тхьамэтэ мафэри бгъэгушIон.
Урым лIы къуапцIэм раIуагъэр игопагъэми, гумэкI 
нэгукIэ къащ щэ едзыгъо зытыридзэжьыгъ, иадыгабзэ 
къехьылъэкIэу къыIуагъ:

--- Page 80 ---

- Тхьашъуегъэпсэу, Колэс тхьаматэми сишIуфэс ешъухыжь, сэ сигъогупэ ТIуапсэкIэ гъэзагъэ.
- Сыда мыщ тежъугъэушхъухьэу тапашъхьэ къырежъугъэшIыхьэрэр! - ылъэгъурэр Турабэ имыгуапэу къызщылъэтыжьыгъ.
- МыIуапхъэхэр olo, Тураб,- игъусэ зызэришIырэр 
Рэдэд ыдагъэп.- Тэ титхьэхэм мыщ итхьэ закъуи зыгорэущтэу ахэзэгъэн.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу,- ежь зэриIожьэу, мыдырэхэми 
зэхаригъэхэу Турабэ гъумыгъугъэ,- ау мы хьакIэм зэрифэрэр нэмыкI IофкIэ сэгугъэ...
Урым динлэжьым зэхихыгъэм ышъо къыпигъэчъыгъ.
Пчыхьэ хъугъэу Рэдэдыдхэр чылэм къэсыжьыгъэх.
Шыумэ хахыгъэ лъэгъо шъэф зэблэхъум зэрар къыхьыгъэп, ишIуагъэ къэкIуагъ: апэкIи аужкIи зыгъэохъунхэ 
къапэкIэфагъэп. ЩынэхэкIэ арыгъэп, Турабэ зэриIощтыгъэу, хэт ышIэра Нахьлъэш цIэплъым ыгу къэкIыщтыр... 
Шым епсыхыжьызэ, Нахьлъэш икуп Рэдэд ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, ау къеджэгъэ ным зэпигъэугъ:
- А сикIал, уздэщыIагъэм къэбарышIу къипхыгъа?
- Тянэшыр псау,- Рэдэд къыпиупкIыгъ.
- УгушIорэпи адэ, сикIал,- Рампэс къыкIэщтагъ.
- Темрыкъо фэдэу сянэшым ичылэжъ къыгъэзэжьыгъагъэмэ, сыгушIони...- Рэдэд ымакъэ джы нахь къефэхыгъ.- Русичмэ адэжькIэ зигъэзагъ.
- Тхьэ къысауи!..- Щэ щэлъитIур Рампэс ригъэуцохыгъ.- Имылъэпкъэгъумэ сыд ахишIыхьащтыр? Хэт 
щыщых русич зыфапIохэрэр?
- Хы МыутIэ къокIыпIэ нэпкъым тесых. Ащыщ горэм 
гъэрыпIэм щыIукIагъэу Колэс игугъу къытфишIыгъагъ. 
ЦIыфышIухэмэ сыдым фэсшIэн, тян? ЦIыфышIу щыIэжьа 
джы! - Рэдэд къыхэгубжыкIи, кIилъэшъужьыгъ: - Klo, 
сшIэрэп, уаIумыкIэу пшIэна, гукIэгъуи цIыфыгъи ахэмылъэу 
щытэпщтын. ЗэуакIохэу, яхэгъэгу гъунапкъэхэр рагъэкIотхэу ары зэратегущыIэхэрэр.
- Хъэзармэ анахь мэхъэджэнхэуи?!
- СшIэрэп, тян. Къэншъау зызфигъэзагъэхэр хъэзармэ 
анахь мэхъэджэнхэкIи нахьышIунхэкIи мэхъу, ау тичIыгу 
зыулъэгурэ хъэзар кощырыпсэумэ анахь дэй щыIэпщтын.

--- Page 81 ---

- Ары, сикIал, ары, ay a зыфэпIогъэ русич зэуакIохэм 
адэжь Къаншъау зызкIигъэзагъэр сшIэгущэрэп.
- Ары сэри сIорэр. Тэ ицыхьэ къыттемылъыжьэу, 
ихъэзар лъышIэжь тымышIэрэ русичхэм зэрарихьылIагъэр 
сыдэрэп,- Рэдэд игукъао къыIуагъ, яни гуригъэIуагъ, 
зэпыугъо тIэкIукIэ къыухыжьыгъ: - Уилъэпкъэгъумэ уакIыб 
къафэбгъэзэнри, уи Тхьэшхо утемыплъэжьыныри тхьамыкIагъу.
- Ар пIoy, сикIал, уянэшым гучъыIэ фэмышI,- Рампэс 
ыкъо ешъэбэкIыщтыгъэми, къехьылъэкIэу къыIуагъ, ежь 
къызэрэщыхъоу ышнахьыкIи къыухъумэжьыгъ,- хэти 
зэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу мэпсэу...
- Хьау, тян, ащкIэ сыкъыбгоуцорэп! - джыри Рэдэд 
къыпиупкIыгъ.
- Ары?! - Рампэс зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, нахь 
шъабэу къыухыжьыгъ: - О нэмыкI еплъыкIэ фыуиI... Сыд 
мыщ тызфыщытыр? Шыр гъэуцужьи, унэм къихьажь. 
Былым фэIо-фашIэмэ зямыгъэгъап, сикIал. Ахэр Чэчанэ 
зэригъафэхи, моу джыдэдэм дэкIыжьыгъ. Колэси хьакIэшхо иIэшъ, къытхэрэхь ыIуагъ.
- Хэт щыщ, тыдэ къикIыгъ?
- Араб аIуагъэкIэ сенэгуе. Ащ нахь къэбар гъэшIэ гъони 
щыI. Хьакъарэ зэрэхъужьыгъэм пае иешхэ-ешъо ухигъэсынэу шыуитIу къыплъигъэкIогъагъ.
- ТиIоф ащ нэсыгъа джы! - Рэдэд шъхьэр къыпхъотагъ, 
щхыпцIыгъэ.- Зы лъэбэкъуи сыдзынэп. Хьакъарэ ешIужьын 
фалIэр Турабышъ, бгъэкIонкIэ дэгъу...
Мэфэ хьылъэм хьакIэщ зэхэсыгъор хэзгъэхъожьыгъэ 
Рэдэд чэщыбгым гъолъыжьыгъагъэми, чъыяпэ къекIущтыгъэп. Мыстхъакъо щилъэгъугъэ цIыф зэпыщытри, янэшым 
икъэбари, урым динлэжьым икъащ къэхьыкIи, янэрэ 
ежьырырэ язэгурымыIо гущыIэ зэфэдзи, Хьакъарэ иешхэ-ешъоу зыдэмыкIуагъэми, Колэс иараб хьакIэ ибыслъымэн лъэIуакIи ахэгупшысыхьэу пIэм хэлъыгъ. Ахэмэ зэпыугъо тIэкIу зафэхъукIэ, Турабэ къазыкIыхэлъадэщтыгъэри 
къыгурыIощтыгъэп.
"Турабэ иIо зыщытефи зыщытемыфи хьакIэщым исхэм 
къахеIу,- Рэдэд зэреIожьы,- Чэчанэ зэрэгъумтIымыщтыгъэмкIэ, Турабэ хьакIэщым къырагъэблэгъагъэп, ау сапэ 
къэсыгъэу исыгъ. Урым чыристанми араб быслъымэнми 

--- Page 82 ---

аIущхыпцIэу, сыдэущтэу зишIыщтыгъа, сыда зыфаер? Зэ, 
зэ, зымафэ сыда ар къызэрэсэупчIыгъагъэр? Ти Тхьэшхо 
ошъогум къиуцомэ, шъукъысфэраза ыIони, сыдэущтэу 
къытэупчIыщта? Тегъэфабэмэ, тыщегъаIэмэ, сыда тыкIыфэмырэзэщтыр? СшIэрэп ныIа, зэрэбытым пае ыгу къыфэгъумэ? Тэри ти Тхьэшхо ихьатырщтын ащ тынаIэ зыфытедгъэтырэр, имыIуапхъи имышIапхъи зыкIыфэдгъэгъурэр... 
Чэчан ары Турабэ ижэмыIаныгъэ зылъэгъу мыхъурэр. 
Сыдэу уцIыф гъэшIэгъон, Чэчан! Турабэ закъокIэ огугъа 
зынаIэ Айнарэ тезыдзагъэр?.."
БэмышIэу, Колэс дэжь къикIыжьхэзэ, одыкIи мыдыкIи 
щымыщэу Турабэ къыриIогъагъэм Рэдэд къыкIигъэщтагъ, 
мэзахэм хэдэIуагъ. Турабэ зыфиIогъэгъэ щынагъо гори 
щыIэп. Рэдэд игутео макъэ ежь зэхимыхыжьыщтыгъэмэ, 
зыкIэрылъ блын кIыбымкIэ щыIэ дунаир гупсэф, кIым-сым.
"Турабэ elo нахь, нычэпэ тичылэ тхьамыкIагъо къыдэхъухьащтмэ тэ щишIэра! - Рэдэд зыфэгубжыжьыгъ, 
тIэкIу зытешIэм, кIэгупшысыхьажьызэ, зыкъигъэтэрэзыжьэу 
ригъэжьагъ.- ТхьамыкIагъор нычэпэ Мэзыбэ къыздэмыхъухьэкIэ, неущ чэщри, нэущмыкIэ чэщри ары ыгу къыриIоу 
зыфиIогъагъэр... Адэ, мыщ зэриIоу, ти Тхьэшхо зыфаер 
къыреIона?.. ПшIэхэнэп, сыгу изакъоп, стхыкIи зэхэсэшIэ 
elo... Уищынагъо тшъхьащых, тыщыухъум, ти Тхьэшху, 
гукIи, псэкIи тыпфэкъабз, о къытфэпшIыгъэ Тхьэмэ анэмыкIытхьэхэр тэ сыд зэрэтищыкIагъэхэр!..- Рэдэд гумэкIгуIэм хэтэу зэушъыижьызэ, ошIэ-дэмышIэу хэчъыягъ.
Нэфшъагъомэ адэжь жьыбгъэ шъуй макъэрэ шыблэ 
гъогъо зэбгырытэкъумрэ Рэдэд къызщагъэлъэтыгъ, 
ардэдэм шэф остыгъэр зыIыгъ Рампэси къихьагъ:
- А сикIал, зыгъэрэхьат. Ти Тхьэ Шыблэшхо игубж 
макъ ар.
- КIымафэрэ ти Тхьэ Шыблэшхо губжыщтыгъэу къэсшIэжьырэп...- зэрэхъурэмкIэ Турабэ шъыпкъаIокIэ 
енэгуягъо, зыгорэу щыт ар, Рэдэд ыгукIэ ыIозэ, зифэпэжьыгъ, ардэдэм унэр зэлъигъэсысэу шыблэ омэкъэ шхор 
блынкIэм къыщызэбгырыугъ, чъыг зэхэфэ макъэри къэIугъ, 
мэшIобзый быбатэхэми янэфынэ шъхьаныгъупчъэм къыридзагъ.
Шыблэр зэогъэ чъыгым апэ къечъагъэмэ Колэс ащыщыгъэти, ощхыр къызэрещхырэр щыгъупшэжьыгъэу псы 
щэлъитIур къэзыхьырэ Рэдэд пэгъокIи, риIуагъ:

--- Page 83 ---

- Шыблэм къыпыкIыгъэ машIор агъэкIуасэрэп, шIоп. 
Ежь къыздихьыгъэ ощхми фэукIочIырэп.
- Ары, Колэс, ары, хэта, ормэ сшIэрэп зихьакIэщ 
щызыIоу зэхэсхыгъэр,- къыIулъэдэгъэ Тураби Колэс 
дыригъэштагъ,- кIымафэрэ шыблэр мэгубжыми-мыгубжыми зэхэзыфыщтыгъэхэр Чэчанэрэ Мэщыкъорэ. Тхьэшхо-Шыблэшхор бгъэгубжымэ, гъэмафэ кIымафэ иIэп, 
ау пчэдыжь ищынагъо тшъхьарихыгъ. Тыгу шIу итэжъугъэгъэлъ, ти Тхьэшхо зыщытэшъумыгъэгъупш, тхьэ закъо 
нахь зимыIэхэм запэтэшъумыгъэшI. Мыдэ зыгу тилъ ти 
Тхьэшхо тымылъэгъу нахь мышIэми, тынэIу фэтэжъугъэгъаз, тежъугъэлъэIу! - ыIэхэр дэгъэчъэягъэхэу къокIыпIэмкIэ Турабэ зызегъазэм, къызэфэсыгъэ хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи лъэгонджэмышъхьэкIэ зырадзыхыгъ, ощх 
чъыIэр зэпызгъэужьыщтыгъэ ошъогунэ упIыцIагъэмкIэ 
аIэхэр даIэтэягъэх.
Пчэдыжьыпэ горэм Рэдэд былымхэр псашъо Пшъадэ 
ыфынхэу зигъэхьазырызэ, шыблэр зэогъэ чъыгэе ныкъостыр къызэпиплъыхьэу Турабэ кIэрилъэгъуагъ, еупчIыгъ:
- Хъущта шыблэуапIэр къызэрэсшIыхьагъэр?
- Дэгъоу угу къэкIыгъ. Сэри ар къыосIон сыгу хэлъыгъ, 
укъысэпэсэкIыгъ. Джары ти Тхьэшхуи ыIорэр. Шыихъ 
чIыпIэщт мыр.
Рэдэд зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу, щтэуIу тIэкIуи къыхэщэу Турабэ Iуплъагъ.
- Ары, ары, зиусхьан. Тимыдинэгъумэ къащ къябгъэхьэу, "Алахьу акбар" къябгъаIоу уакIэрысмэ, ти Тхьэшхо 
ыдэщтэп, орышъ зиусхьан закъоу чылэм дэсыр, мыщкIэ 
зыкъытигъэшIэжьыгъ... НекIо, зиусхьан, былымхэр псашъо 
къыбдэсфыных. КъезгъэкIурэп мы уибылым IыгъыкIэ, 
пIэбжъэнакIэ ымыуасэхэм пщылI гъэрхэр аIыгъых...

--- Page 84 ---

ЯТIОНЭРЭШЪХЬ
I
ЯпшIыкIузэнэрэ лIэшIэгъум иапэрэ кIымафэ иаужырэ 
мафэхэм зыкъагъэпытэжьыщт нахьыжъмэ аIозэ ошъогум 
щыкъэцыпанэрэ, чIыгум щыкъэрэкъацэрэ, пэнэшъхьиблыр 

--- Page 85 ---

пызгъэгъукIырэ тыгъэжь стырыр пчэдыжьыпэм къилъи, 
къушъхьэ шыгумэ анэмыкIэу зынэмысырэ къымыгъанэу 
шIоишъо хъугъэгъэ ос пхъапхъэр мэфэ зытIущым къо сэгъу 
дунаим щытырилыбжьыкIыгъ.
Къушъхьэ цакIэмэ, мэз шъолъырмэ ыпэ къыпагозэ 
агъэушъэбыгъэ жьыбгъэм къыкIэлъыкIогъэ тыгъэпс мэфэ 
фабэмэ чIыгум игъорыгъозэ шхъонтIэгъакIэ къыратыжьы. 
ШIуцIэрымэ зытырихырэ бжъэпэ мэз пцIанэхэми гъуй 
пIокIэ итэкъухьагъэхэми нахь гуфаплъэу уазыхаплъэкIэ, 
нэгушIо зэблэхъур ахэолъагъо. Уашъом иIуплъи, чIылъэм 
итеплъи зэдештэ.
Тэмэ зэрыхкIэ бгъэжъ зырызхэр огум щэхьарзэх - 
загъорэ мыжъоу зыкъырадзыхы, алъабжъэмэ цыгъохэр 
ачIэлъэу зыдадзыежьы. Тыгъэ фабэм атхыцIэ одхэр, аныбэбгъу илъэшъуагъэхэр езгъэурэ былымхэр Iэщмэ къадэбыукIых. Бзыу цIыр-щырхэри, нахь мэкъэ чаныр язэрэмыгъашIэу, чъыг шъхьапэмэ ащызэджэжьых. Атакъэхэри 
мэкъэ зэпео-зэдемыгъаштэкIэ чылапшъэмкIи, чылакIэмкIи, 
псыIушъомкIи, чылэ гъунэмкIи къыщэIох, фэмыфыгъэ-бэлэрэгъыгъэр къызэбэкIырэ хьэхэри хьаблэхэм къащыхэхьакъукIых. Чэм лъфэгъэкIэ гуIалэхэмрэ шкIэ цIыкIухэмрэ 
язэпэджэжь шыщыщ макъэхэри, шъэожъые кIэнашIэхэм 
язэнэкъокъуи къазыхэхъожьыкIэ, Мэзыбэ щыIэныгъэр 
зэрэдизыр зэхэошIэ.
Мэзыбэ удэкIэу къушъхьэм ухэкIуатэмэ е къамылылъэ-темэнылъэхэр, псыхъожъыехэр, Iошъхьэ IэрышIхэр 
къызэунэкIыхэзэ, КъокIыпIэмкIи ТемырымкIи зыбгъазэмэ, 
нэмыкI дунай ущыгъощагъэу къыпщэхъу. Джа уашъори, 
тыгъэри, пщэ зырызхэри уашъхьагъ, къушъхьэ шыгуфхэри 
чыжьэкIэ къэлъагъох, джа жьы дэдэри зыIуощэ, къыуиIорэр зэхэмышIэми, къыоIушъашъэ. Гур зэхъуапсэрэр 
нэм елъэгъуми, щынэгъо шъэфмэ тыдэкIи укъыщаухъурэи. 
Mo кондэ къогъур ара уипый къызкъокIыщтыр, хьауми 
мо пырэжъыялъэр ара къызхэкIыщтыр? Къушъхьэ лъагъор 
нахь бгъузэ хэт пфэзышIыщтыр, е мо чъыг къогъум хэт 
къыщыошакIорэр? Дунаир кIым-сымыми, къамыл гъугъэ 
IушъашъэкIэ темэнылъэр къыпIоплъэ, ищынэгъо шъэф 
къыпхелъхьэ. Гъэтхэ фабэм зыбзэ къытIэтэгъэ хьантIаркъохэр зэфэсакъыжьхэзэ къыхэкъэкъыкIых, гум щынагъор 
къизгъэтэджэрэ бзыу зэшIотхьалыкI мэкъэ дэгу гори тIэкIу 

--- Page 86 ---

шIэ къэс къыхэджыкIы, ычыишъхьэ телъэкIыхьажьызэ, ащ 
нэмыкIи къыпэджэжьы.
- Сыд, Чэчан, пшъхьэ зэпызыкIырэр? - Рэдэд шъэогъум 
еупчIыгъ.
- ДжырэкIэ гумэкI сшъхьэ илъэп. Ау мо темэным 
зыщызытхьалэжьырэ бзыум иджэмакъэ зыфэсхьын 
сшIэрэп. Маджэ, маджэ, къыпэджэжьыри мэкъае ехъулIагъ,- зэпыугъо тIэкIу фишIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Темэнри шъэф мыухыжьэу зэхэлъ.
- КIымэфэ чъыIэм ыуж гъатхэр къытфэзыхьыгъэ 
тидунай угу текIуада, сикъош?
- Ар сшIэрэп къызэрэосIощтыр, Рэдэд. ГушIуагъо 
теслъагъорэп.
Уанэр зишъхьантэу нэгу дэгъэзыягъэкIэ кIакIом телъыгъэ Рэдэд къызэшIотIысхьагъ, паIop зынэгу телъэу джар 
дэдэр зишIыкIэу щылъыгъэ Чэчанэ еплъыгъ, сыд мыщ 
къехъулIагъэр ыIозэ, джыри еупчIыгъ.
- Гъэтхэ дахэр унэ къыпэIумыхьэу, зыгорэм угу хигъэкIыгъа?
"Сыдэу непэ мыщ зыкъыспигъэпкIэгъапа?..- Чэчанэ 
гукIэ гъумытIымызэ, фэмыяхэу къызэшIотIысхьагъ.- Шым 
сытесми, сепсыхыми ыдэрэп, шэхъогъум ыпэкIэ е ыужыкIэ 
сыуцуми, пшъхьэ щыогъэзые elo, паIop сынэгу илъэу 
сызэрэщылъми ыгу еIурэп... Сэщ фэдэу ори зыгорэм 
уимыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, ащ фэдэхэр къысапIощтыгъэп. 
АйнаркIэ укъысэгуцафэмэ, къаIо, о угу илъыри сшIомыушъэф. Е Тураба узезыдзэрэр? Ащ изекIуакIэ умыштэмэ, 
Iоф шъхьаф. Даур ышыпхъу рэпагэ сIонти, ащ фэдэ дэслъэгъугъэп, ыгукIи, ышъхьэкIи о нахь зыкъыпфишIэу къысщэхъу... Нэкъокъогъу сыкъыпфэхъунэу сыфаеп, Рэдэд, 
ay а зымкIэ сыгу къысэмыдэIуным сытещтыхьэ. Гу 
зыфэпшIырэр Iахь мыгощ аIуагъ. Ар сэркIэ къежьагъэп..."
- КъыпфэIошъурэп нахь, ори зыгорэм уегъапэ, Рэдэд,- 
къызэреупчIырэ шIыкIэм ипэгъокIэу Чэчани джэуап 
ытыжьыгъ, гум къыфечъэгъэгъэ гущыIэ шъэф-зэпеохэри 
псынкIэу тырицIэлэжьыгъ: - Непэ фэдэ дунай фэбэ шIагъом 
сыдым гур хигъэкIын... мэкъае зэфэхъугъэ бзыуитIумэ 
яджэмакъэ сыхэдаIо... СакIэдэIукIышъ, зэпэблагъэхэуи, 
зэпэчыжьэхэуи къыпщыхъурэп, ау ягумэкIи, ягушIуагъуи 
тэ щыпшIэна.

--- Page 87 ---

- Темэн бзыу къаигъитIумэ афэшъхьаф пшъхьэ 
имылъмэ, Чэчан, унасыпышIу,- гукIэ Рэдэд щхыпцIыгъэми, 
зэхихыгъэр зэрэшIогъэшIэгъоныр лакъырдынчъэу ынэгу 
къышIухэщыгъ, къыфадзыгъэри зыщигъэгъупшагъэп: - 
Сэри зыгорэм симыгъапэу арэп, Чэчан. Ау къыпфэIошъурэп зыфапIорэмкIэ ухэукъокIэ сенэгуе. Орырэ сэрырэ 
тазыфагу шъэф къыдэхьанэу, дэлъынэу щытэп.
- Ар шъыпкъэ, Рэдэд,- ымакъэкIи, ынапэкIи хэпшIыкIэу 
Чэчан къэгушIуагъ, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэ Айнари 
ардэдэм ынэгу къыкIэуцуагъ, зэрэтхыщэри щыгъупшэжьыгъэу нэпэшIо ищыгъэу Тураби инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ, 
зыфэамалынчъэ гури тIэкIу къыхэузыкIыгъ, дэгъу, дэгъу, 
гукIэ ыIуагъ, о апэ узыгъэпэрэ АйнаркIэ къегъажь, сэ 
къыфыпысыдзэжьын, ар тIомэ, тыгу илъыр зэфитымыхызэ, 
титIо тыхэукъо пакIошъ, зэхэзыхырэр къыддэхьащхэу, 
къыткIэнакIэу пчэгум тыкъызэринэщтыр енэгуягъом къыщыуцурэп. Мыхъу зыщыхъужьырэм титIу яз ыгу 
теIункIэжьышъ, лIыгъэ къызхигъафэзэ IокIоты, къытпеорэм 
пэуцу...- Ащ нахь гущыIэ шъыпкъэ щыIэп, Рэдэд,- Чэчанэ 
игупшысэ бырсырмэ зэрахэлъэдагъэм фэдэу къахэчъыжьыгъ,- тазыфагу шъэф дэлъыныри, тишъэогъугъэ ащ 
щытыухыныри зэфэдэ. УиIо сиIо, уишIэ сишIэ, ащкIэ уицыхьэ 
къыстегъэлъ, ори аущтэу сыкъыпщэгугъы.
"КъыпфэIошъурэп оIошъ, сэ укъысэгыи нахь, о угу 
илъми ышъхьэ къипхышъурэп,- джыри Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ, ау къызхимыгъэщыни ылъэкIыгъ. Гупсэ IофкIэ зыми 
шъэфэгъу-нэфэгъу фэмыхъугъагъэми, АйнарэкIэ къенэкъокъурэ нэбгыритIумэ, ежь зызыкIыщыгугъыжьрэм щымыгъозэ дэдагъэми, ицыхьэ зытелъыжьэу афедзы: - "Сыдэу 
Турабэрэ орырэ шъэф мыухыжьыкIэ Айнарэ зэтешъухыра 
сэIо! КъыжъугурыIорэба пшъэшъэ къежьэгъакIэм, етIани 
Айнарэ фэдэм, шъэфэуи нафэуи псэлъыхъуабэ къызэрэфеплъэкIыщтыр? НэтIае зэрэшъузынчъэри зыщышъумыгъэгъупш... Ишъхьэгъусэ Дэхапсэ Хьакъарэ зэригъэшъузыщтыгъэр ышIэщтыгъэми, ар ушъхьагъу фимышIэу, 
лъфыгъэ хэкIрэп ыIуи, гъэрекIо ытIупщыжьыгъ. Джыри 
Хьакъарэ фырекIокIэу, пхъужъ шъхьэзакъоу мэпсэу... 
Арышъ, шъушIэхэнэп НэтIаий инэплъэгъу Хьакъарэ ихьатыркIэ зытыридзэщтыр..." - Рэдэд иошIэ-дэмышIэ гукъэкI 
къыкIигъащтэу шъхьэр къыригъэпхъотагъ, ау игумэкIи 
шъхьаихыгъэ сэмэркъэукIэ хигъэкIокIэжьыгъ:

--- Page 88 ---

- Шъхьатехъо зытехъуагъи паIo зыщыгъи тазыфагу 
къыдахьэми ара?
- ТIури ары, Рэдэд! - ащ егупшысэщтыгъэ фэдэу Чэчан 
къызIуипхъотыгъ, сыгу илъыр тэ щишIагъа ыIуи, ыгъэшIэгъуагъ, анахь гущыIэ теубытэгъэ пытэкIи къышъхьащиIулIэжьыгъ: - СынитIу язми ары!
- Тхьауегъэпсэу, Чэчан,- зэхихыгъэ мэкъэ дэдэм 
къыщимыгъакIэу Рэдэди къыIуагъ, шъэогъур къыхэзгъэлъэтыкIыгъэ джэуапи ритыжьыгъ: - А узэгуцэфэрэ АйнаркIэ умыгугъ сшъхьэ илъыр.
- Адэ сыд?
- Сэ сызгъэгумэкIырэр нэмыкI.
- ЦыхьэшIэгъу сыпшIыщтымэ, сыкъэдаIо.
- Тазыфагу шъэф дэлъэпышъ, ари къыосIон - Хьакъарэ иIоф.
- Хьакъарэ быяужьынэу, итхьамыкIэгъэ чIыпIэ зыригъэгупсэфэжьынэу арба тIогъагъэр! - Чэчанэ ынэ чанхэр 
къилыдыкIыгъэх, пкъы псыгъо пытэм зырищыгъ, ытэмэпкъышъхьитIу заупэпцIыгъ, лажьэр къызбгъодэкIыгъэр, 
мысагъэр зыфалъэгъурэр Рэдэд ары пIонэу упчIэхэр 
тырипхъэнкIагъ: - Джыри уцужьрэба? ЛIыкIо къыпфешIа? 
ЫтхыцIэ хъужьыгъэу къыщэхъуа?
- Хьакъарэ ышъхьэ фитыжькIэ огугъа?
- ЫкIочIэ делэ Хьакъарэ ышъхьэ фыригъэтыжьыщтыгъэп шъхьакIэ, ытхыцIэ зыбгъэфыкъогъэ уж, джыри сыд 
фэмыгъотырэр?
- Нахьлъэш цIэплъым зыкъырырегъэфэкIы,- Рэдэд 
щхыпцIыгъэ, гыягъэ,- джыри зэрэмыхъужьыгъэр илIыкIомэ 
зырязгъэIожьыкIэ, ышIошъ хъурэп. Сыщэщынэу, зышIозгъэбылъэу къыщэхъу. УлIмэ, пIуагъэм уемыпцIыжь ыIуи, 
тыгъуасэ Нахьлъэш цIэплъыми лIыкIо къысфишIыгъ.
- Сыд фябгъэхьыжьыгъ адэ?
- УщамыгъэIэжь хъумэ сыд япIон, пIалъэ ястыгъ.
- Сыдигъу? - Чэчан къэгузэжъуагъ.
- ГумэкIыгъо щыIэп, Чэчан,- тхьагъэпцIышъо зыригъэшIэу Рэдэд щхыпцIыгъэ.- Хьакъарэ зэунэхъулIэжьыпэщтыр 
къыгурымыIомэ, сыд силажь, ытхыцIэ къешъэбэкIыщт 
гъэтхэ уц кIырыр пIалъэ афэсшIыгъ. Сыд къыраIолIэн, 
тешIэщтыр ашIобагъэми, къеуцолIагъэх. Чэчан, къыосIуагъэр тянэ ышIэ хъущтэп. КъыбгурыIуагъа?

--- Page 89 ---

- КъызгурыIуагъ,- зэхихыгъэр зэримыгуапэр ышъо 
къыхэщыгъ, ау етIани зэпыугъо тIэкIукIэ къеупчIыгъ: - Сэщ 
нэмыкIэу хэт щыгъуазэр?
- ТитIу.
- Даурдыхэр? - апэ Чэчанэ ыгу къэкIыгъэр Айнар, 
етIанэ ащ ышнахьыжъ.
- Даури, Мэщыкъуи зясIощт мафэри къэсын.
- Тураб? - Чэчан къэупчIи, ежь шIоигъомкIэ къыухыжьыгъ: - Ащ ебгъашIэ хъущтэп!
Рэдэд зэхихыгъэ гущыIэ пыупкIыгъэм, шIогъэшIэгъонэу, 
ынапшIэ дыригъэдзыягъ, къэпIуагъэм сыд къикIырэр ыIоным ычIыпIэкIэ, тIури, ежьыри Айнар зэрэфыщытхэр ынэгу 
къыкIэуцоу, щхыпэ шъабэр къебэкIэу IугушIукIыгъ, зэрэхъу ри ымышIэу Анысэт пшъэшъэжъые къопцIэ нэгуф 
гохьыри инэплъэгъу къыхэтэджагъ. "КъызгурэIо нэбгырищми Айнарэ къызэрэтхахьэрэ шIыкIэр,- Рэдэд ыIуагъ.- 
Анысэт?.." - Ардэдэм Рэдэди ошIэ-дэмышIэу НэтIае 
ишъу зыгъэ Дэхапсэ ыгу къызыфэкIыгъэр зыфихьын 
ымышIэу шъэогъум нэмыз-Iумызэу Iуплъагъ, шъхьэри 
тIэкIу еуфэхыгъэу риIуагъ:
- Тураби тыдэ тхьыжьын, Чэчан...
- Хьау, хьау, Турабэ ышIэ хъущтэп!..- "О пшIэрэп 
нахь ар АйнаркIэ зигъэшъоубзэгоу тазыфагу дэт" къызIуипхъоты шIоигъуагъ шъхьакIэ, псынкIэу зыкъишIэжьи, ежь 
шъэогъуитIуми зэдашIэрэ къэбарымкIэ зэблихъужьыгъ: 
- Хьакъарэ уятэ ыукIыгъэу уемышIужь тIозэ, Турабэ 
зэрешIужьыгъэр пщыгъупшэжьыгъа, Рэдэд?
- А Iоф зэдэштэ-зэдэмыштэм бэшIагъэба тызтегущыIагъэр... Хэти дунэееплъыкIэ иI, сыдэущтэу ар тепхын 
плъэкIын. Тураби ежь шIоигъор, егъэзыгъэ хэмылъэу, 
ышIагъ, ащкIэ тэмыгъэгъэмыс...
- Ары шъхьакIэ, Рэдэд, къумалыгъэба ар?!
- ХэтыкIэ?
- ТэркIэ!
- Ащ тэ сыд тызэрэхахьэрэр?
- Джэгум къызыщаушъхьакIум, тыкъоуцогъагъэба?
- КъышъолъэIугъагъа?
- Хьау.
- Адэ сыдэущтэу ар Турабэ къумалыгъэ фэтлъэгъущт?
- КъызэрэпIорэмкIэ, Рэдэд, мылъэIо шIыхьаф Тураб 
фэтшIыгъэу ары...- ыгукIэ фэмыягъэми, Чэчанэ щхыгъэ, 

--- Page 90 ---

шъэогъум IугушIуагъ, ыгъэшIэгъуагъ, "къумалыгъэ зезымыхьагъэу зыфапIорэм къыуишIэщтыр о джыри пшIэрэп, 
ары пакIошъ, уегуцэфэнэуи уфаеп", гукIэ пигъэхъожьызэ, 
шъхьаихыгъэ упчIэкIэ къыухыжьыгъ: - Хьакъардыхэм 
зызэрядгъэшIэжьыгъэр, ащ къыкIэлъыкIуагъэр мысэкIэ 
зыфэтэлъэгъужьымэ, ятэ ихьадэ шъхьарыIэбыкIызэ, зыIэ 
зыщэигъэм сыдыцIэкIэ теджэщт?
- Джы укъызэрэупчIагъэр Iоф шъхьаф, Чэчан. КъэошIэжьа, аущтэу Турабэ зэрэзекIощтыр фэтыдэгъагъэп 
шъхьакIэ, къытиIогъагъи... ЕтIани, зэ егупшысэжьэлъ, 
къоджэпшъэ-къоджэкIэ зэшIужьыныр зыпкъ къикIыгъагъэм... Уятэжъ Колэс ыпкъ къикIыкIэ Турабэ итхьамыкIагъо 
елъэбэкъон ылъэкIыгъ. Турабэ зэрихьэгъэ лIыгъэмкIэ етIани 
огъэмысэжьы...
- Ар лIыгъэкIэ фэолъэгъумэ, сшIэрэп ащыгъум...- 
Чэчанэ гъумытIымыгъэми, ыгу къыдеIэу къыIуагъэми 
умышIэнэу къызщытэджыкIыгъ, зэрымыразэу къыздырихьакIыщтыгъэри гухьа-гужъыгъэ хэмылъ фэдэу къыдзыгъ: - Сятэ тхьамыкIэр зэкIодылIэгъэгъэ Темрыкъожъэу 
шъузфэшэсыгъагъэр лъэгонджэмышъхьэкIэ сапашъхьэ 
къитIысхьагъэкIи, сешIужьыгъэу цIыф ылъэгъунэп... БлэкIыгъэ Iофым лъышIэжь къыхэмыгъэтэджэжь сятэжъ elo 
шъхьакIэ, фэсыдэрэп... Рэдэд, сятэ илъышIэжьи зэгорэм 
тыкIэхьажьыщт, тызкIэмыхьажьыщтыр пIэлъэ кIэкI зыфэбгъэуцугъэмэ яIоф. Мыщ фэдэу гъатхэр фэбэщтмэ, уипIалъэ 
пшIуишхэу уц шъабэри къызэлъысыщт. Убэлэрэгъмэ, 
Тураби, нэмыкIми къыпфашIэжьын щыIэп. Сыд сятэжъ 
Колэс тхьаматэм къытиIорэр?
- Зимафэ мэфишъэ хъун Колэс Iаджи къытеIо, Iаджми 
тафегъасэ,- шъэджэшъэ-шъэджашъэу Рэдэди чIым къытетэджыкIыгъ, ичэтэбгырыпх зытырилъхьажьызэ, къыIуагъ: 
- УкъызэрэгущыIэрэм елъытыгъэу упсэущтымэ, пIэ дагъэ мэ пшъхьэ щыфэжь elo. Ар чIыпIэ къин уифэмэ ары, Чэчан, 
ау...
- Тэрэз, Рэдэд, тэрэз,- къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп,- уичэтэ-бгырыпхи зыгомылъхьажь, уиджэдыгу 
пIуакIи къызщыдз, уигъончэджшъхьапси къыпщымызынэу 
гъэпытэ, уицыджэнэ Iэгъуапэхэр пысэмыгъэтхъыхэ пшIоигъомэ, ари къызщых.
- Тызэбэныщт ара, сибэлыхьажъ? - Рэдэд щхыпцIызэ, 
къыраIуагъэр игуапэу щыгъыр зыщехы, ыIэгушхуитIумэ 

--- Page 91 ---

акIэужъунтхэжьызэ, Чэчанэ чэтапэмкIэ къыгъэчъыхьэрэ 
утыгур къызэпеплъыхьэ.- Сыд зымафэ фэдэу джыри 
уигухэлъ? Гъэтхэпэ фабэм плъы къыгъэплъыгъ, ара?
- Раутырэм зигъэбэнэкIырэп къысэмыIожьынэу,- 
Чэчани ыбг нэс зыкъеупцIэны,- непэ сыкъыобэныщт. Ау 
къыосэIо, къэзгъэтхъыхьэгъэ утыгум уикIы хъущтэп, Iэпэ 
залэкIэ сэри сикIыщтэп. ПэшIорыгъэшъэу къыосэIо, тызэрэзэрэубытэу джы нэс пшIосыушъэфыгъэ лъэбгъу горэмкIэ 
уисыутыщт. Сэщ нэмыкI ар ышIэу Мэзыби дэсэп, Къосэгъуми исэп. Ары, ары, сыкъэубыт улIымэ, зэ нэмыIэми,- 
Чэчанэ пчэн пыджэлэ псынкIэу Рэдэд ечъалIэ, къызэкIэчъэжьы, утыгур къыречъыхьакIы,- IапэкIэ къызнэс, укъызэрэзнэсэу уи сэуты...
Рэдэд зыкъыIуашIыхьэми, зыкъыпашIыжьыми, мэщхыпцIы нахь, губжыгъэ-плъырыгъэ къызхигъафэрэп, Колэс 
зэригъэсагъэу, чIыгу зэхашIэр зыщигъэгъупшэрэп. Ицыхьэ 
зытелъ лъакъохэр пытэх, лъэгонджэ зэрытыпIэм тIэкIу 
щыуфагъэх, пкъышхори тещэягъ, лыпцэхэр зыхэджэгукIырэ 
Iэшхохэри щэигъэхэу сыд фэдэ лъэбгъу шъэфи, нафи 
фэхьазыр. Пкъы шъэджашъэм губжыгъэ хэмылъыми, 
аужырэ лъакъомэ затезыIэтыкIыгъэ мышъэ губжыгъэр 
итеплъ. ЗипсынкIагъэ къогушхукIырэ Чэчани ылъэкI къымыгъанэу зешIытэжьми, Рэдэд гугъу фелIырэп, кIэнакIэ:
- Упшъыгъэмэ зыгъэпсэф, ар бэнакIэ хъунэп.
- Ащыгъум ори ущымыт, сыкъэубыт.
- Убэнэщтмэ, тызэрэгъэубыт нахь, укъызэречъэкIрэр 
тэрэзэп.
- О зиинагъэм сыкъыобэныныр адэ пшIотэрэза?
- Сыд ащыгъум укъыкIыстегушхуагъэр?
- ТIэкIу узэкIэсфын сIогъагъэ. ЕтIани кIочIэ закъокIэ 
Хьакъари, Нахьлъэши атекIогъуай...
- Зытх агъэхъужьыгъэр Хьакъарэба?
- А зыфапIорэр зэрэукI чIыпIагъ нахь, бэнэкIо утыгугъэп. КъэошIэжьа Хьакъарэрэ орырэ шъуичатэхэр зызэпэутыхэм, пчэгъур къыпIэкIэзыдзэгъагъэр? - шъхьэм 
къызфечъагъэмкIи, къызфиIорэмкIи зыфэгубжыжьэу 
Чэчан къэупчIагъ.
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! - Рэдэд игуапэ къыIуагъ.- 
Айнар.- Къыфадзыгъэм зыкIэгупшысыхьажьым, гухьагужъыгъэ хэмылъэу щхыгъэ.

--- Page 92 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, шIыхьафкIэ Хьакъарэ пIэм хэдгулIэгъагъ, кIапщи фядгъэшIыгъагъ.
- Нахьлъэш цIэплъыри шIыхьафкIэ дгъэIэзагъэ,- Чэчани 
шъхьэихыгъэкIэ шъэогъум дыригъэштагъ, етIани пчэгъур 
чэум къыхэзычыгъэгъэ Айнар ынэгу къыкIэуцожьызэ, 
Рэдэд емыпIэскIун ылъэкIыгъэп: - Джы агъэхъужьыгъэми 
зыгъэхъужьыгъэми алъэкIэу дунаим утырагъэтыщтэп. 
Джары сэ, сыфэмый нахь мышIэми, зыми ымышIэрэ силъэбгъу шъэф уфэзгъасэ зыкIысшIоигъуагъэр.
- Колэси ымышIэнэуи?
- Ащ ымышIэ щыIа! Арба сэзгъэшIагъэри, ыушъэфынэуи гущыIэ къысэзытыгъэр... Сыда, Рэдэд, узфэщхырэр? - Чэчанэ зэгуцэфагъэм ышъо къыпигъэчъыгъ.
- Лъэгонджэ чIэон ара?
- Тэ щыпшIэра! - Чэчанэ джыри нахь кIыф хъоу, ишъэф 
зыIотагъэми егуцафэу къыхэкуукIыгъ, етIанэ ылъакъомэ 
атемытыжьышъоу зыридзыхи, зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, 
гъумытIымыгъэ: - Сахьыщтми ощ пае татэ саригъэхьыщт...
Рэдэд къыраIорэр зэхимыхыжьэу къызIуипхъотыгъ:
- Хэт щыщ мо гъуим хэлъэдэжьыгъэ шыур! Елбэт, 
Чэчан, шыплIэкIэ зыгорэ ехьы!
ШыуитIур зылъежьэгъэ шыу нэгъуаджэм ыгу къэкIоди, 
ишыплIэ дэлъ шъэо зэкIоцIыпхагъэр къыдидзыгъ, ау бэ 
римыгъэчъэу Рэдэд кIахьи, онэгум къырихыгъ. БлыгучIэ 
пцIанэм пIэтIэраоу зэрэчIэлъэу къыхьи, шъэо зэкIоцIыпхагъэр зытIатэщтыгъэ Чэчанэ ыпашъхьэ ридзагъ:
- ЗэкIоцIыпх! Мы хъырцыжъыр хъэзаркIэ сэгугъэ.
- Хъэзар, хъэзар! - зынэхэр къилыдыкIыхэу, илъэс 
пшIыкIуплI горэ зыныбжь шъэожъыем зыкъишIэжьыгъэу 
къызIуипхъотыгъ, къызщылъэти, зыIэ апхыщтыгъэ хъырцыжъым зыжэхидзагъ.
- Быяу, сшынахьыкI,- Рэдэд тхъуи, зыIэхэр пхыгъэу 
щылъым шъэожъыер къышъхьащихыжьыгъ,- мыщ угу 
зыщытебгъэпщэхэн чIыпIи уифэн.
- Мыщ сяти сяни ыукIыгъ! - шъэожъыем Рэдэд зыIэкIеуты.- Сшыпхъуи зыфаер ришIи, псым хидзэжьыгъ... Мыр 
сэжъугъэукIыжьи, сышъухь, сышъущ фаеми!
- Быяу сIуагъэ, сшынахьыкI, земыутэкIыжь,- Рэдэд 
нахь мэкъэ лъэшкIэ къызеIом, шъэожъыер къэушъэбыгъ.- 
Сыд пцIэр? Тэ ущыщ?

--- Page 93 ---

- СцIэр Шыупащ, хы МыутIэ Iушъом сыкъырахы, Быраб 
чылэ сыщыщ,- зэпимыгъэоу зы жьыщэгъукIэ шъэожъыем 
къыIуагъ, къэлъэIуагъ: - Джы уичатэ къысэти, алъ сэгъэшIэжь!
- Тыбзэ ешIа мыщ? - шъэожъыер ыгъэрэхьат шIоигъоу 
апэ ыгу къэкIыгъэмкIэ Чэчанэ къэупчIагъ.
- ГурэIо, гущыIэ зырызхэри къеIо,- нэмыплъ зэрихэу 
ыпашъхьэ исым шъхьапырыплъызэ, Шыупащэ джэуап 
къытыжьи, шъхьэ зэндэ цIыкIур ыгъэсысэу къыхэгубжыкIыжьыгъ: - Шылъым ешъорэр дунаим тебгъэты хъуна!..
- ПIорэр сыд, сшынахьыкI! - Чэчанэ шъхьэр къыпхъотагъ.- Шыл зэрашхырэр сэшIэ, ау укъезыхьакIырэ шым 
ылъ кIэпшъуныр...
- Сыкъызэрихьыщтыгъэ шым тыгъуасэ нэс, къызэхэфэфэ, ылъ кIишъугъ,- къыIуагъэр шъэожъыем къыушыхьатыжьыгъ.
- Оры, Шыупащ, оры, сшынахьыкI, о сыд пшхыгъэр? - 
хъэзармэ шыл зэрашхыри, ягъомылэ заухыкIэ, яшмэ 
ахэуIэхэзэ алъ зэрэкIашъури зэгорэм ятэ къыIуатэу Рэдэд 
зэхихыгъагъэти, ащ фэдизэу ыгъэшIэгъуагъэп.
- Сэ сыд...- шъэожъыем ышъхьэ риуфэхыгъ,- апэм 
егъэзыгъэкIэ сигъашIэщтыгъ... ЕтIанэ зыбгъэлIэна... Ау 
сиш псэхалIэ зэхъум, тыгъуаси, непи ишылъ сыфыкIэшъужьыгъэп.
- ЗыбгъалIэщтыгъа...- къеупчIыгъэми, къегыигъэми 
умышIэнэу Рэдэд къыIуагъ, етIанэ хъырцыжъым фыреплъэкIызэ, ятэ ыгу къэкIыжьыгъ, Чэчанэ еупчIыгъ: - 
ТшынахьыкIэ къызкIэлъэIурэр фэтэрэшIа?
- ФэукIочIыщтмэ, сырыраз! - Чэчанэ къыпиупкIыгъ.
Зэхихыгъэмэ хъырцыжъым зыкъырагъэпхъотагъ 
шъхьакIэ, Iэпхыгъэ-лъэкъопхыгъэмэ зэхагъэфэжьыгъэ. 
Лъэкъуаомэ, зигъэчэрэгъузэ, ерагъэу лъэгонджэмышъхьэкIэ къызэшIотIысхьажьыгъэр адыгэбзэ цунтхъагъэкIэ 
къэлъэIуагъ:
- СышъумыукI!
- ЦIыф пIэкIэкIодэнкIэ о джыри усабый, сшынахьыкI. 
Ау о къыуашIагъэр сэри сятэкIэ спэкIэкIыгъ. Уисабыигъэ 
къемыплъыгъэм сыд епшIэми фэшъуаш! Уичатэ къет, 
Чэчан. УкъызэкIэмыкIу, уичэтэ лъышIэжь сэ сичати годзэгъэщт!..

--- Page 94 ---

- ШъукIочIэшху тIуми,- чэтэогъуитIу зытелъ хьадэм 
Чэчанэ еплъызэ, ишъыпкъэми мэсэмэркъэуми умышIэнэу 
къыIуагъ,- зи къежъугъэлыгъэп...
- НекIо, шэхъогъур тэжъугъэугъоижьи, чылэм тыжъугъэкIожь,- шъэожъыем ригъэшIагъэм, ежь ыIэкIэ 
дишIэжьыгъэм хэгупшысыхьэмэ, ихыягъи, имысагъи зэригъэбэныжьызэ, Рэдэд къыIуагъ.
Шэхъогъум ыуж ит шыуищыр заулэрэ къэкIуагъэхэу 
шы хымэм тес шъэожъыер зызэплъэкIым, Iофы зыримыгъэшI фэдэу Чэчанэ къыдзыгъ:
- Гъуим къыхэтынагъэм, сшынахьыкI, иIоф кIогъахэ, 
нычэпэ тыгъужъIус хъущт.
- Армэ зыфапIорэр, Чэчан,- егъашIэм зэрэшIэщтыгъэхэм фэдэу Шыупащэ лIы шIыкIэу, щхыпцIызэ, къыIуагъ,- ащ сигъэпахэрэп, сятэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, 
хьэм хьэр икIодыкI.
"ЦIыфылъыр зылъэгъугъэ сабыим исабыигъо хэмытхъыкIызэ, лIыпкъым зэрифэрэр емыкIу, ащ нахь емыкIужь 
тэ лIышхуитIум непэ мы шъэожъыем едгъэшIагъэр..." - 
Рэдэд ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.
Шыхэр Рэдэд къыдэзыфыжьыгъэ шъэожъыер Рампэс 
зелъэгъум, ыкъо еупчIыгъ:
- А сикIал, мы уигъусэ шъэожъые нэутхэ цIыкIур хэтмэ 
ащыщ?
- Сигъусэм, тян, ыцIэр Шыупащ. Непэ щегъэжьагъэу 
сшынахьыкI, яти, яни, Iахьыли иIэжьэп.
- Ара?..- ошIэ-дэмышIэ къэбарым Рампэс къыкIигъэщтагъэми, къызхимыгъэщэу шъэожъыем IугушIуагъ, 
зэриубытылIагъ, Iэ щифагъ.- Ащыгъум, сикIал, узкIэхъопсыщтыгъэ шынахьыкIэ цIыкIу титхьэмэ къыпфахьыгъэба.
- Тян, тыгъуасэ нэс сшынахьыкIэ фыгукIэ Iуфагъэп.
- Зибэ щышIагъэм, имакIэ щышIэжьын,- ышъхьэ 
уназэщтыгъэми, шъэожъыем зегъэлIы.
- Хьау, хьау, сикIал, пшынахьыжъ аущтэу еIомэ, едэIу, 
некIо, Iанэри шIыгъахэ.
- Хъэзар шым, Рэдэд, шхор тепхыжьы хъумэ,- 
шъэожъыер джагъэ,- ыпшъэ телъ уIагъэм фэсакъ. Джа 
чIыпIэр ары хъэзарыжъыр шылъым зыщыкIэшъущтыгъэр.
- Сыд хъэзара, сыдылъа зигугъу шъушIырэр? - Рампэс 
нэмыз-Iумызэу къызэтеуцуагъ, шъэожъые пшъыгъэм 
Iуплъагъ, Рэдэд зыдэт IэщымкIи инэплъэгъу гумэкI ыдзыгъ.

--- Page 95 ---

- ЕтIан, тян, етIан... СшынахьыкIэ зэкIэ къыпфиIотэщт...- 
кIалэм ыпшъэ рилъхьагъэр зэрэмышъэожъые Iофыр джы 
Рэдэд къыгурыIожьыгъэу унэ лъэгуцым техьагъэм алъэджэжьы: - Шъукъысаж, мары джыдэд... СшынахьыкIэ 
гъэшхахэ, тян, сэ зэкIэри къыпфэсIотэжьыщт...
II
Къэбар дэир IопщыгъошIоп.
Хьакъарэ ишъэогъумэ ариIощт къэбар гомыIур 
къехьылъэкIызэ, джыри мэфэ заулэ тыригъэшIагъ. Гъэтхэ 
фабэм уцыр къефы, Рэдэд дишIыгъэ пIалъэри къэблагъэ. 
КъепхъэкIыгъэ ипкъэгъу-лэгъумэ, нахьыкIэмэ, нахьыжъмэ 
апашъхьэ Хьакъарэ зыщегъэлIы шъхьакIэ къызхэкIыгъэри 
ымышIэу загъорэ тхыузым зыкъырегъашIэ. ГъэшIэгъоныр, 
пхъэ ыкъутэми, банэми, шэсыми, хьылъэ кIаIэми арэп. 
Рэдэд зэребэныщтыр ыгу къызэрэкIэу щысми, щытыми, 
щылъыми, ардэдэм кIэнтIыIур къыхэузыкIы.
Джыдэдэми, иунэ лъэгуц тетэу чылапшъэмкIэ, Рэдэдыдхэм алъэныкъокIэ Хьакъарэ зэплъэм, а дэдэр къехъулIагъ. Зэбэнынэу зыфиIощтыгъэ Рэдэди плIэIушхо-пкъы шхоу ынэгу къыкIэуцуагъ, бэнэпIэ утыгум къыщызэрэугъоигъэ купмэ къашъхьащыщэу Нахьлъэши ахилъэгъуагъ, 
ышъхьэ фыримыгъэтыжьэу тхы лыпцэр джыри къэкIэзэзыгъ. "Сыд джэголъагъа сэIо схэмылъыгъэу къысхафэрэр!..- зыфэгубжыжьы.- НэтIае зыкъегъэгужъо, 
унагъоп-джэгугъоп зэраIоу, урамым сызэрэтырищэщтыр 
щыгъупшэжьыгъа? Сыдж тео макъэри, гъэтхапэшъ, Емзэщ 
икIыщ щэжъынчы, итыгъэуапIэ нэбгырэ заулэ щызэхэсынкIи 
мэхъу. ГъэшIэгъоны НэтIае икъэмыкIуакIэ... Дэхапсэ пае 
ыгу къысабгъэщтын. Адэ, делэ тхьамыкI, о пфэмыгъэтэрэзмэ тилажьа, тыфае хъумэ, тыгу жьы дигъэкIынэу ащ 
фэдэ пхъужь гори чылэм дэсын фаеба. Ау, шъыпкъэмэ 
сшIэрэп, чылапшъэхэри къыфырекIокIхэу аIуагъ..."
Хьакъарэ шыукъамыщымкIэ ищазымэ тхьаIу еожьи, 
лъэгуцым ехыгъ. Шыонэзэтелъым екIуалIи, шэсыщтмэ 
ымышIэу, НэтIае ежэу заулэрэ щытыгъ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу шыбгъэм кIыбыкIэ чIэуцуи, шыр ылъакъомэ къатыриIэтыкIыгъ, итхыуз зэхимышIэу, ыгъэуцужьыгъэ къодыеу, къэлапчъэм къышъхьапырыджыкIыгъэмкIэ плъэзэ, 
фидзыгъ:

--- Page 96 ---

- Opa сэIо, НэтIай! - къызфеупчIыгъэр шIомыигъоу 
риIожьыгъ: - Сиш лажьэ иIэп, пшIэнэу уфаемэ, лажьэ зиIэр 
къэгужъорэр ары.
- Ашъыу, моу кIыщым сыкъыблэкIызэ сыкъагъэуцуи...
- Хъугъэ, хъугъэ, укъэзгъэуцугъэр сэ сищыкIагъэп,- 
Хьакъарэ Iудысагъ НэтIае.- Шэныбэ плъэгъугъэба? Ащи 
зычIигъаоу ригъэжьагъ, ыгу илъыр сшIэрэп... НекIо, зэ 
кIыщымкIэ тыгъэшэс.
Хьакъарэ исэмэгубгъу НэтIае къыкъомыщэу шыуитIур 
урамым техьагъ.
Уахътэр щайшъогъум блэкIыгъ. Уцымрэ пкIашъэмрэ 
къэзыфырэ гъэтхэ фабэм зишIэжьырэп: иуашъо шхъуантIэу къеплъыхы, итыгъэпс къыпIогушIо, бзыумэ орэд 
къыпфаIо, ипсыхъо Пшъадэ иор щхыпс зыIуитэкъукIэу 
Мэзыбэ зыблырегъэхы. Гъатхэр зигушIогъо щагу чъыгхэми 
- къыцэмэ, мыIэрысэмэ, къыпцIэмэ, къужъIэрысэмэ - 
джэнэ фыжьышъо-шэплъышъокIэ зыкъафапэ, псырыкI 
къушъхьэмэ япэIо шыгуфхэр ашъхьащызынхэкIэ мэщынэх 
пIонэу, джыри нахь загъэлъэпэпцIыи, чъыг шъхьапэкIи 
пкIашъэкIи зэмышъогъу мэзмэ ашъхьащэкIотых. Тыгъужъышъо джэдыгу шхъуантIэр зыщыгъыгъэ кIымафэм 
къыкIэзыжьыгъэ чIыгуми ыгу зэрэжъужьыгъэр къыушыхьатэу, ихэтэ жъуагъэмэ, ичылэ гъунэ жъокIупIэмэ 
пэхъэ фэбэ пIуакIэр къашъхьащехы.
Гъатхэм ифаби, мафэм ишъаби, хатэми губгъоми арыт 
лэжьэкIо бынмэ ягушIуагъуи Хьакъарэ инэплъэгъу къыпэIухьэрэп - непэкIи, неущкIи, неущмыкIэкIи игупшысэгумэкI ылъэ къызтеуцожьыгъэм щыублагъэу нэмыкI. 
Нахьлъэш къогушхукIы, икъотэгъу ыIозэ, гурышхъо фишIэу 
регъажьэ, къэзыушъхьакIугъэ Рэдэд, цIыфмэ ажэ мыскъарэкIэ зыдаримыгъэгъафэу, зэрешIужьыщт шIыкIэм 
еукIы, зэкIэми анахь дэгъугъэр мы Iофыр ежь къыпкъырыкIыгъэ мэ арыгъэ.
"Нахьлъэши пыи къысфэхъущтыгъэп, ежьыри, сэри 
тызэшIужьыгъэу чылэм тызэдыдэсыщтыгъэ, ay а сызхаплъэрэ Лаурстэнкъом ар нибжьи къыпфишIэнэп, къыпфишIэщтыкIи къешIэкIыгъэ купым фадэнэп. Адэ Колэс 
лIыжъыр мы Iофым хэсэрэгъахьа? ТыошIужьыщт ыIуи, 
къысфэкIогъагъ, шъхьаубэтэ-шъхьэгъажъохэри къысфищэгъагъэх... Сибгыуз мыIуапхъэ сигъэIогъагъэ... Джары 

--- Page 97 ---

Колэс лIыжъым уапэкIэ бдзырэ мыжъом уелъэпэожьы 
къыкIысиIогъагъэр. Сыд сIони джы Колэс сепэсэкIон? 
Сыкъыхэмыщэу хащэ горэ фэсшIыгъэмэ... Хэт ащ фэдэу 
уицыхьэ зытебгъэлъынэу Мэзыбэ дэсыр? Мыстхъакъуи, 
Темрыкъо изакъоми, лIы Iуш дэмысэу щытэп, цIыфмэ 
ахэхьагъ, ахэкIыгъ, гъэрыпIэми къикIыжьыгъ, ау Нахьлъэш 
ичылэгъушъ, ышIэ пакIо, гуцафэ ебгъэшIы хъущтэп. Шышъхьарысмэ хъущтба? Ари чылэ зэтегъэпсыхьагъ, Фэмыд 
aloy лIы шIагъо дэс, ыкIуачIэкIэ, игулъытэкIэ Нахьлъэши, 
Рэдэди, сэри такIыб къыдэуцощтэп... Хьау, хьау. Фэмыдэ 
хъущтэп! Ащ ыгуи, ыпси хъэзархэмкIэ гъэзагъэ, шылъи 
ешъо, шыли ешхы аIуагъ..." - гу бырсырыгъэкIэ Хьакъарэ 
шым зыжэдаIэм, НэтIае къэупчIагъ:
- Сыд, нахьыжъ?
- Сыдына!..- Хьакъарэ онэгум щызыбгырыугъ, нахь 
пкъые зишIыгъ, псынкIэуи идыс макъэ хигъэкIокIэжьыгъ: 
- Сыд шIыхьафышху сэIошъ ары чылэм къыдэтэджагъэр. 
Неущ мафэ къэмыкIожьыщт пIонэу, IэпIокIэ-лъэпIуакIэхэу, 
атх чIым фауфагъ. Къэхъупагъэр сыд шъыу!..
- Ари шъыпкъэ, нахьыжъ,- НэтIае гъэшIуабзэкIэ 
Хьакъарэ дыригъэштагъ.- Сыд аIорэр, гъэтхэ мафэм илъэс 
фашIэ къехьы.
- НэтIай!..- зэмыжэгъэ гущыIэжъ Iушыр НэтIае 
зэришIэрэм Хьакъарэ къыхигъэгубжыкIыгъэми, ежь ышъхьэ фэгъэхьыгъэ IофымкIэ зэблихъужьыгъ: - Арэп, НэтIай, 
сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, нахьыжъым ычIыпIэкIэ зиусхьан 
къысэпIонэу тхьапшырэ тырыгущыIагъ! Шъо зэрежъугъас 
чылэри къызэрэсэджэщтыр. Зэхэшъухэрэба Лаурстэныкъом чылэм зэрэщеджэхэрэр? Зиусхьаным нэмыкI гущыIэ 
ажэ дэлъыжьэп. СцIи хъущтэп, зыгорэ епэсыгъэн фае.
- Боу цIэ дах, зиусхьан! - НэтIае псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Жэм дафэрэп, гум щэжъынчы.
- Сыд сэIо пIорэр, зиунагъо бэгъон,- Хьакъарэ гужъынчъэу къыхэкуукIы,- шъуесэжьыгъэшъ нахь, зэ кIэдэIукIэлъ. 
Хьэкъар! Ухьэуи укъарэуи, ы?! - ЕтIани "къарэр" тэ тыбзэп, 
хъэзар-нэгъоймэ къытхахьагъ. Тэ тыбзэкIэ "ХьашIуцI" 
къысаIощтыгъэмэ нахьышIугъ.
- Хьау, хьау, зиусхьан! - джыри НэтIае ыдагъэп.- Сыд 
лIэужыгъу ХьашIуцIэр? Хьакъарэр жэм диз мэхъу, зыгу 
къыпфэмышIур зэшIуетхьалыкIы, тэщ фэдэу зыгу пщыщым 

--- Page 98 ---

щиз хегъахъо! Сыд адэ, зиусхьан, Рэдэдыр?! О пцIэ, мыхъу ми, зыгорэ къекIы, зи къызэрымыкIыхэрэр типый ыцI.
"Ары, ары, сыгу къэощэфы,- къызхимыгъэщэу 
Хьакъарэ щхыпцIыгъэ,- сакIыб укъетIэхъу. Ар шъуIозэ, 
шъугу илъыр сэжъугъашIэрэп, сакъогъу шъукъоплъымэ, 
шъулъэгъурэр фэшъхьаф: зыцIэ шъушIомыхъэтэ Лаурстэныкъори, шъугу темыфэу зыфашъуIорэ Нахьлъэш 
цIэплъыри, ахэмэ къяшIэкIыгъэ купри шъушъхьэ икIырэп. 
ПIэм сыхэлъ зэхъум, зыкъысIушъушIыхьэщтыгъэми, ащ 
семыгуцафэщтыгъэу, непэ сегупшысагъэу къызщышъумыгъэхъу. Уинасыпмэ, пкIуачIэрэ уилъэкIрэ зэголъэу 
упсэун, уебэджымэ, мы слъэгъухэрэр, къыпфызэплъэкIыжьыщтыхэп, къысэрыкIощтым пымылъхэу, Лаурстэнкъом сырагъэбэныщт. Ары, сагъэбэнэнышъ, сыкъыракIымэ, ежьхэр байкол-оркъ шъхьафитхэу хэтыщтых. 
Нахьлъэш цIэплъыми ыгукIэ текIорэр сицу еIон фае. 
Лаурстэныкъом сытыригъакIомэ, сызгъэхъужьыгъэм 
сидагъо ышIэу, зи къысигъэлынэп... Сыд пае кIочIэ делитIумэ 
азыфагу сыдэхьани, зыдязгъэхьаджыхьан! Лаурстэныкъор 
джыри кIалэ, узщымыгъуазэр мэзахэ сымыIоу сытекIомэ? 
ПшIэхэнэп!" - Хьакъарэ ежь-ежьырэу зэбэныжьызэ, 
ошIэ-дэмышIэу гу къызIэпишIыхьажьыгъ, исэмэгукIэ къыгот шыум фидзыгъ:
- А зэрэшъуIо дэдэу Лаурстэныкъом иIоф тетэпщтын, 
ыцIи ышъхьи зэфэдэ.- ЩхыпцIызэ, гукIэ зэриIожьыгъ: 
"Ащ ыцIэ къикIырэр умышIэу зыкъысфэошIми, зэрэгъэшIуабзэр ошIэ". КIыщымкIэ зэплъэм, ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ: - Сыд махъшэх сэIо мощ Iутхэр? Сыдэу шыуби 
къяпхъэкIыгъа?!
- Тэ къизыгъэха, уадэжь сыкъакIо зэхъум Iутыгъэхэп,- 
НэтIаий ыжэ къыIузыгъ.
- НекIо,- Хьакъарэ шым елъэдэкъэуагъ,- хъэзархэп, 
аланхэп, араб сатыушIэхэкIэ енэгуягъо. УкъыскIэмыхьап, 
шышъхьэкIэ сауж зыкъигъан, джа къыосIогъэ зиусхьанри 
зыщымыгъэгъупш.
Шыушъхьэ зэкIэмыхьэкIэ Хьакъарэрэ НэтIаерэ кIыщым 
зыIолъадэхэм, зыхэт купым Шэныбэ къахэкIи, шыIупIэ 
IыгъкIэ Хьакъарэ ригъэпсыхыгъ.
- Араб сатыушIэхэр сыд ягухэлъэу Мэзыбэ къыдэхьагъэх? - Хьакъарэ къызщепсыхыгъэ чIыпIэм имыкIотэу, ыIэ 

--- Page 99 ---

джэдитIу ыпчэнэ быхъу итэу Шэныбэ къызхэкIыгъэ лIы 
купмэ яупчIыгъ.- Мо араб шыу уIэшыгъэхэри сыд зыуж 
итхэр?
- Тэ Арабыем тыкъекIы,- хьэджэ паIор зыщыгъ лIыку 
хэкIотагъэр нэгу хъураекIэ къыIугушIуи, адыгэбзэ къабзэкIэ 
къэгущыIагъ,- Тумтэкъашъэ тэкIо, укъызкIэупчIэгъэ шыухэри тиухъумакIох. Шъори шъошIэ, дунай жъалым тызэрэтетыр.
- Уадыга? - Хьакъарэ зэрэмыгугъагъэу Iофыр 
къычIэкIыгъэти, ыгъэшIэгъуагъ, лажьэ зимыIэ чэтэшхори 
ыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Алахьэу лъапIэу лъагэм ыIомэ, сыадыг, сыбыслъымэн,- ащ ежэщтыгъэ пIонэу джэуап къытыжьыгъ,- сцIэри 
Ислъам-Хьадж, илъэсипшIым ситэу сахэфагъэу арабмэ 
сахэс, ядини сIыгъ, яIаши сиIашэ, яIофи сиIофы.
- Бзэр сыдэу пщымыгъупшагъ? - къэдаIорэмэ ащыщ 
горэ шIогъэшIэгъонэу къэупчIагъ, зэгыижьыгъ: - Тэ хъэзармэ тазэрэхафэу бзэмыIу тахэхъухьэ.
- Ным къыпIуилъхьэгъэ бзэр угу ибгъэлъымэ, убзэгу 
тебгъэлъэу ор-орэу узыдэгущыIэжьмэ, пщыгъупшэщтэп. 
Тиунэ исми ар ыгу къэкIыжьыгъ, тисабыйми аригъэшIагъ. 
Тэрэп, Алахь зизакъор ары ар зиIэшIагъэр,- Ислъам-Хьаджэм ыIэхэр уашъом дигъэчъаехи, тхьэ елъэIу зэхъум, 
зигъусэ сатыушIэхэми ухъумакIохэми ар дэдэр ашIагъ.
- АIэхэр ти Тхьэшхо-Тыгъэшхо фыдагъэчъэягъэу сыд 
сэIо къапчъырэр, аушхъухьэми сшIэрэп,- НэтIае ыдагъэп. 
Ар Ислъам-Хьаджэм зэхихыгъэми, идыухьэ зэпигъэугъэп, къызеухым, къыIуагъ:
- Алахьэу лъапIэу, лъагэу, дыухьэ къызфахьырэм, 
сшынахьыкI, ащ фэдэхэр раIуалIэрэп. Алахьым фэшъхьаф 
Тхьэ зэрэщымыIэр шъушIошъ жъугъэхъу. Шъуидунай хьаф 
шъуухэу ыдэжь фэжъугъэзэжьмэ, Синтарэ хьадрыхэ 
лъэмыджэу шъхьац налъэм нахь псыгъом шъурищыщт...
- Хъугъэ! - Хьакъарэ къэгубжи, Ислъам-Хьаджэр 
зэпиутыгъ.- Убзэрэ уидинрэ тэ тизэхэфынэп!
- Титхьэхэми ар къыпфадэщтэп,- Шэныби къыдыригъэштагъ.
ПчъэIупэм щызэфадзырэ гущыIэхэр къыримыгъэкIоу, 
Iэпшъэго теуфыхьагъэу, ыушхъогъэкIэ чатэм Iугъо-пахъэр 
къыпихэу Емзэщ гъукIэр кIыщым къычIэкIыгъ, мыгузажъоу 

--- Page 100 ---

щытхэр къызэпиплъыхьи, инэплъэгъу Хьакъарэ зеутэкIым, 
къеупчIыгъ:
- ТихьакIэмэ, Хьакъар, сыд угу зыфямыIугъэр?
- Угу зэмыIун закI, Емзэщ, мыхэмэ зэрахьэрэр. Тхьэ 
закъо нахь зимыIэ тилъэпкъэгъу къытиIорэр зэхэпхырэба?
- Зэхэсэхы,- Емзэщ гъукIэр IупшIэ Iужъу IущыгъэшхокIэ гугъуемылIэу учъыIыжьырэ чатэм тепщэ, тыгъэм 
фещэи, фызэпырегъазэ, етIанэ теужъунтхэмэ, цыджэнэ 
блыгучIэм чIилъэшъужьызэ, еукъэбзышъ, ичаныгъэ чъыгэе такъэм реуплъэкIу, етIанэ ештэмэ еIошъ, ыпшъацэ 
рыхэIэ.
- Зэхэохымэ, сыд адэ? - гъукIэм игъэпсыкIэ-шIыкIэ 
Хьакъарэ ыгу тефэрэп.
- Ислъам-Хьаджэми, модырэхэми ясарыкъ паIохэр 
угу тефэха? - Емзэщ гугъуемылIэу джыри къэупчIэ.
- Темыфэхэмэ сыд?! - Хьакъарэ ымакъэ джы нахь 
къэпытэ.
- Сэри ахэр сыгу тефэхэрэп,- гъукIэм ичэтацэ джы 
ыпшъэ реупсы,- ау зыщышъух ясIорэп. Тилъэпкъэгъу-тимыдинэгъу къызэрэддэгущыIэрэ бзэм фэшъхьафэу игъусэмэ абзи, ядыухьи къызгурыIорэп, щыжъугъэт сIорэп 
нахь, ары пакIошъ, махъшэхэри, хъэзархэр умыIощтмэ, 
талъэ ныкъокIэ щахъурэп...
- Емзэщ гъукIэр,- НэтIае зыфэщыIагъэп,- сыд ащкIэ 
тизиусхьан епIомэ пшIоигъор?
- Тичылэ къыдэхьэгъэ хьакIэмэ бырсыр яшъумышIылI 
сэIо.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу, тятэ зэриIощтыгъэу, хэти 
ишытесыкIэ шъхьафы,- Хьакъарэ къызэрэушъэбыгъэр 
ымакъэ къыхэщыгъ, чылэм ынаIэ зэрэтыригъэтыри ыушъэфыгъэп,- ау тичIыгу зэрэрыкIохэрэм ыуасэ къатыщтба 
мыхэмэ?
- Ащ укъыкIэмыупчIэжь, къэттыщт,- Ислъам-Хьаджэр 
къэгузэжъуагъ, арапыбзэкIэ афызэридзэкIыгъэм игъусэхэми ашъхьэ дагъэсысыгъ, макъэ къэзышъыгъэхэри 
къахэкIыгъ,- шъуичылэ чэщ щитэжъугъэхыми щитхыщт, 
ыпкIи къышъоттыщт.
- Ар зиIофыр Хьакъарэп, Лаурстэныкъо Рэдэд зиусхьаныр ары, муары къащэ.

--- Page 101 ---

Рэдэд зипэщэ шыу купыр Хьакъарэ зелъэгъум, ыгу 
къызэрефэхыгъэр къызхимыгъэщэу, зышIомыдэеу къыIуагъ:
- Мэзыбэ къерэшIушIэхи, Лаурстэныкъо зиусхьаныр, 
Емзэщ гъукIэр, Хьакъарэ кIочIэшху фэIуагъэп ащ... Тэри 
мы чылэм тыфэмыгумэкIыщтыгъэмэ, къызэтенэщтыгъэп.
"Ор-орэу, зыогъэцIыкIужьы, тхьамыкI!.." - НэтIае 
къыхэгубжыкIыгъ. "Пфэшъуашэр чылэ пашъхьэм къыщыохъулIэ, лIыгъэнчъ!.." - Шэныбэ игукъауи къыхилъхьагъ. 
ХьакIэмэ афэшъхьафэу къырихьылIагъэхэри гукIэ щхыпцIыгъэх.
КIыщ пчъэIупэм шыу купмэ апэ итэу Рэдэд къызIохьэм, 
шъхьакIэфэ фэшIыкIэ зэлъыIукIотыгъэмэ анахьыкIитIу 
къахэкIи, зым зиусхьаным ишыIупIэ ыубытыгъ, адырэм 
лъэрыгъыр диIыгъэу къыригъэпсыхыгъ.
- ХьэкIэ мафэ шъукъытфэхъу, чылэм ыцIэкIэ къеблагъ 
шъосэIо,- хымэ хэгъэгу къикIыгъэхэм шъхьэлъытэжьшъхьэкIафэр Рэдэд апигъохыгъ, шъхьэщэ мэкIэ гъэшIуагъэкIэ риуфэхыгъэ шъхьэри къыIэтыжьыгъ, щытхэр зэкIэ, 
ишIуи, ипыи гуцэфэнчъэ нэшIукIэ къызэпиплъыхьагъ.
"Мыщ зызэришIырэр,- Хьакъарэ гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
зыкъытегъаштэ. Зэ, зэ, хэта джы мыщ исэмэгубгъукIэ 
къыгоуцуагъэр? Мыра Шыупащ зыфаIоу хъэзар хъырцыжъ 
горэм къытырахыжьыгъэр ? Ар ыIуи, адыгэ унэгъо тхьамыкIэ горэ ыгъэунэхъугъэмэ шIэ?.. ПшIэхэнэп мыхэмэ 
ашIэщтыр, птхыцIэ къырыкIонхи, пшъхьарыкIыщтых... 
Модэ, модэ зынэ къилыдыкIырэм еплъэлъ, шылъ ешъо 
пакIо, цIыфылъи кIэшъун ар!.. Зыгот делэшхор адэ? Мыгъатхэ нахь ин хъугъэмэ сшIэрэп, ыIэпкъ-лъэпкъхэри гъучIым 
хэгъэчъыкIыгъэ фэдэх... Къысэплъырэп, сыкъыридзэрэп... 
Сэ къысэпшIагъэм фэдэ о къыохъулIэгъагъэмэ, хьалъэкъуиплIыкIи умыпшышъоу пIэм ухэлъыни..." - ахэр 
зыфиIожьэу Хьакъарэ ыгу къижъэжъыкIыщтыгъэми, 
зигъэцIыкIущтыгъэми, къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Лаурстэныкъо зиусхьаныр, мыхэмэ Мэзыбэ чэщ 
щитхыщт alo. Гъогу улэупкIэри чэщыпкIэри къатыщт.
- Ари дэгъу, тиягъэ ядгъэкIынэп.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан,- хьакIэмэ ацIэкIэ Ис лъамХьаджэм шъхьащэ къышIыгъ,- цIыфыгъэ дахэкIэ укъытпэгъокIыгъ. Уятэ Лаурстэн зиусхьаным илъэс заулэкIэ 

--- Page 102 ---

узэкIэIэбэжьмэ Абэскун* хым пэмычыжьэу Самандер 
къалэм нэIуасэ сыщыфэхъугъагъ. Хъэзар шылышхымэ 
аIэкIэкIодагъэу зэхэсхыгъэти, лъэшэу сыгу къеуагъ, адыгэлI шъыпкъагъ... Сигъусэмэ гъогу лые язгъэкIунэп сIуи, 
шъуалъэныкъокIэ къэсщагъэх. Пчыхьашъхьэ тызэIукIэмэ, 
уятэ тыгу къэдгъэкIыжьын. Шъуигъунэгъу лIыжъ горэми 
игугъу лъэшэу шIукIэ къысфишIыгъагъ. Псау шъуIуа а 
лIыжъыр? Сымыгъуащэмэ, Колэс сшIошIы ыцIэр.
- Угъуащэрэп, хьакIэ,- ятэ игугъу зэрэзэхихыгъэри 
Колэс ыцIэ къызэрэриIуагъэри зэригуапэр Рэдэд ымакъэ 
къыхэщыгъ.- Колэс тхьамэтэ мафэр ары укъызкIэупчIэрэр, 
псау, узынчъэ. Мары, ипхъорэлъф Чэчани тигъусэ. Джыдэдэм Колэс урым хьакIэ иI.
- Рум къикIыгъэуи? - Ислъам-Хьаджэм ынэпцэ пIуакIэ 
дидзыягъ, ыгъэшIэгъуагъ.
- Ары, Рум къикIыгъ,- Тураби илъэпкъэгъу Ис лъамХьаджэм игухэлъ шъхьэимыхыхэм алъапсэ къызэриубытыгъэр къыриIокIэу, зыкIыб дэтмэ къашъхьапырымыджыкIын ылъэкIыгъэп,- ащи тимыдинэгъу Iофхэр зэрефэх.
"Сыкъызхэхьэгъэ силъэпкъэгъумэ сизакъоп ахэтыр,- 
Ислъам-Хьаджэр гукIэ къэцыхагъ, ау къызэкIэкIуагъэп.- 
Хъэзармэ ятетыгъо Къосэгъу къызщылэнлагъэкIэ, Рум 
къафикIыгъэ чыристан диныр мыхэмэ русичмэ къафамыхьзэ, тхьабэмэ къахэщыгъэхэу быслъымэн диным 
ищэгъэнхэ фае. Мэджусый тхьабэр хэтырэ цIыф лъэпкъи 
итыгъосэрэ гъогу, ащ темытыгъэу щыIэр мэкIэ дэд. 
Алахьым нэмыкI тхьэ щыIэп! ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэ Алахь зизакъор ары дунай хьафым щыгъощагъи, щыгъозагъи зэкIэ зиIэмырыр. Ащ зэкIэ елъэгъу, 
ешIэ. Рум къикIыгъ зыфаIуагъэми Ар щымыгъуазэу щытэп. 
Кыев изиусхьан ыпхъу урымымэ арати, чыристан диныр 
русичмэ зэрахахьагъэр афимыкъоу адыгэ лъэныкъомкIи 
зыкъагъэзагъ. Мыхьамэт пегъэмбарым зэриIоу, тимыдинэгъумэ апэмыуцужьыгъэ хъущтэп!.." - Ислъам-Хьаджэр 
иошIэ-дэмышIэ гупшысэмэ къахэужьи, къыфадзыгъэм 
тегущыIыкIэу къэупчIагъ:
- Къышъоттыщтыр, зиусхьан, тыжьын-дышъэщта 
хьауми шэкIыщта?
- Ахъщ Iо,- Тураб къэпсынкIагъ.
* Абэскун - джары ижъыкIэ Каспие хым зэреджэщтыгъэхэр.

--- Page 103 ---

- ШэкI пхыгъэм мы щытхэм тыкъифэпэщт,- ежь ыпэ 
нэмыкI горэ зэришъыгъэр зэримыгуапэр Хьакъарэ къыхэщыгъ.
- Чылэм дэсхэр! - Мэщыкъо ыдагъэп.
- Мэзыбэ хьашъо-мэлышъо Iаджи дэс, сыдкIэ уапылъ! 
- Шэныби къыпебжъэожьыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ,- Емзэщ гъукIэри къахэгущыIагъ,- 
шам щылыч аIыгъмэ, къаIышъух.
- Шам щылычым хэшIыкIыгъэу дголъ Iашэмэ анэмыкI 
гъучI къыздетщэкIырэп, гъукIэ,- Ислъам-Хьаджэм къыIуи, 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ау уфаемэ, шам щылычым 
хэшIыкIыгъэу чэтэ лые сиIэшъ, а пIыгъымкIэ къыосхъожьын. 
Силъэпкъэгъу гъукIэм иIэшIагъэ, адыгэ чатэба, тыдэ сыкIуагъэми, сызэрэшъущыщыр зыдысигъэшIэжьэу, си Алахь 
закъуи сыгу илъэу къыздесхьакIын.
- Мы чатэр зыфысагъэшIыгъэр, хьакIэ, Рэдэд зиусхьаным ышнахьыкIэу къыгот Шыупащэр ары.
- Къехъожь! - фаушхъугъэ чатэм рыбзэгъах пIонэу 
Шыупащэ къыпиупкIыгъ.
- Емзэщ тхьэмэтэ мафэм ыгу къеонба, сшынахьыкI?
- Хьау, хьау, зиусхьан! - Емзэщ къэгузэжъуагъэми, 
ыгу къыфечъагъэр шъхьаихыгъэкIэ къымыIон ылъэкIыгъэп.- СиIэшIагъэ нэмыкI хэгъэгу рахьащтмэ, сыд пае 
симыгопэн.
- Адыгэгум хэшIыкIыгъэ чатэр, тхьамэтэ маф, сыдэущтэу сиадыгэгу хъожь-щэным хищэн, ащкIэ зыгъэрэхьат.
- Уиадыгэгуба нэмыкI динкIэ пхъожьыгъэр! - джыри 
Турабэ къыдзыгъ.
- Адэ ары! - НэтIаий къыдыригъэштагъ.
- Зэ шъубыяу шъуитIо! - Хьакъари афидзыжьыгъ.
- Гум ыштэрэр, псэр зыфэшъыпкъэр хъожьыгъэкIэ 
алъытэрэп,- гущыIэ шъабэр джы нэс зыIупэ телъыгъэ 
Ислъам-Хьаджэм къыпиупкIыгъ, ащ Iофыр щиухыгъэу 
чэтэ лыеу зыфиIогъагъэр къыштагъ, чэталъэм къырихи, 
тыгъэбзыир теджэгукIызэ, Шыупащэ фищэигъ, дышъэкIэ 
чэтэбгъум хэуIучIагъэ къурIаныбзэр ригъэлъэгъунэу, итыр 
къыфызэридзэкIынэу фэягъ шъхьакIэ, къэбырсырыщтыгъэ 
нэбгырэ зэе-тIуаемэ апашъхьэ щырикугъэп, ау римыIон 
ылъэкIыгъэп: - Ма, сикIал, мыр шам щылыч шъыпкъэм 
хэшIыкIыгъ, Медини, Чабэми ащыIагъ, ти Алахь зизакъуи 

--- Page 104 ---

инэплъэгъу темылъэу щытэп. Къыптегушхорэр рыуушхунэу, Iэшэ пытэ-Iэшэ мафэ пфэхъунэу тесэIо, мо пфарагъэшIыгъэ адыгэ чатэри, сегупшысэжьыгъэшъ, пIысхынэп, 
къисэгъэгъусэжьы. Джы сыд, зиусхьан, пкIэмкIэ шъукъызщыуцугъэр?
- Ахъщэм тыкъыщэуцу,- зыми емыупчIыжьэу Рэдэд 
къыпиупкIыгъ.
- Тэ араб ахъщи, перс ахъщи, монгол ахъщи, русич 
ахъщи тIыгъ. Бэдэдэп, джыри тыщагъэгоп, ау гъогупкIэ 
тIэкIу къызкъодгъотэжьыщт,- бащэкIэ шъукъытэмынэцI 
къыригъэкIэу къыпигъэщэжьыгъ.
- ТэркIэ, нахьыжъ, хэти ерэй, дышъэмэ, тыжьынмэ 
ары.
- ТIум язэу зыцIэ къепIорэр тэгъашIэ,- Ислъам-Хьаджэр 
арапыбзэкIэ игъусэмэ адэгущыIагъ, сатыушIэмэ, къызэрэдырагъаштэрэр къырыпшIэу, ашъхьэ агъэсысыгъ, яптырэр 
бащэ, усатыушIэба, ядау ыIозэ, ятфэнэрэр къезэгъыгъэп.
- Дышъэм тыкъыщэуцу,- джы Рэдэд зыфаер къыушыхьатыгъ.
- Дышъэмэ, абэсэ зырыз арылъэу дышъищ къэтэты. 
Джары гъогу улэупкIэм тызэрэфатэрэр,- хымэ сатыушIэ 
гъогурыкIохэмкIэ щыIэ хабзэр Ислъам-Хьаджэм къыушыхьатыжьыгъ.
- Чэщыр Мэзыбэ зэрэщишъухыщтыр? - Даур джы 
къэупчIагъ.
- Ары, ащкIэ щыIэ къэбарым шъущызгъэгъозагъэп. 
Мыщ фэдэу Мэзыбэ цIыфыгъэкIэ къыщытпэгъокIыгъэхэмэ, 
щэджэгъо нэмазыр Алахьым зыпэдгъохырэ уж, гъогу 
техьажьынхэу, Мыстхъакъо дэмыхьэхэу, пчыхьэ факIокIэ 
Шышъхьарыс нэсынхэу сигъусэмэ рахъухьагъ. ЦIыфыбэр 
зэлъэIоу, зыми емылъэIужьырэ Алахь зизакъом гъогу 
мафэ тыригъэхьащт быслъымэнмэ ащыщ тешI. Дышъищыр 
шъушIомакIэмэ, сэ сиадыгэгъэ-быслъымэныгъэ къыбгъодэкIэу джыри зы дышъэ, араб дышъэ къисэгъэгъусэжьы. 
Ма, зиусхьан, къышъухахъорэр багъоу, шъухэкIырэр 
макIэу мы дышъиплIыр мафэ Алахьым шъуфешI.
- Чылэ ахъщэм игъэтIылъакIор шъорышъ, Мэщыкъу,- 
зэкIэми зэхаригъэхэу Рэдэд къыIуагъ,- дышъиплIыр сатыушIэмэ къаIых. Адырэ дышъэ пшIыкIущмэ ахашъулъхь, 
пытэу жъугъэтIылъ, Мэзыбэ иухъумэкIощт байкол шыу 
купэу зэхатщэрэмэ яIэшэ-шъуашэмэ апэIудгъэхьащт.

--- Page 105 ---

- Тэ чылэм, Лаурстэныкъор, тыщыщба? - Хьакъарэ 
зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.
- Сыд пае шъущымыщ,- Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
шъыпкъагъэ къысфышъуиIэщтмэ, шъоркIи хьау сиIэп. Сятэ 
зиусхьаным ыцIэ къызэрепIорэр сигуапэ, ау сэри зиусхьаныцIэр зэрэсиIэр зыщымыгъэгъупш.
- А цIэмкIэ Мэзыбэ къыщыуаджэхэмэ, сэри ащ сыщыщ, 
тыдэ усхьыжьын. Ау орырэ сэрырэ, зиусхьан, зы Iофыгъо 
горэм тырыгущыIэнэу къытпыщылъ.
- КъызыщыпIорэм сыхьазыр! Ау хьакIэмэ апашъхьэ 
ащ тытегущыIэныр къезгъэкIурэп. Араб сатыушIэхэр гъогу 
техьажьыщтхэмэ, шъузэпэш ятэIо,- Рэдэд шэсыжьыгъэ, 
игъусагъэхэми онэгу зашIыжьыгъ,- Мэзыбэ зыбгынэщт 
сатыушIэмэ шыу нэгъуаджэ алъежьэ хъущтэп, Хьакъар. 
Ар къоджакIэхэмкIэ ппшъэ къисэлъхьэ.
- Аущтэу оIомэ, пфэзгъэцэкIэн, зиусхьан...- ерагъэу, 
зэпыугъо хьылъэкIэ "зиусхьан" гущыIэр Хьакъарэ къызжэдитхъыгъ, етIанэ ицыхьэмышIыгъэ зэригъатхъэрэр 
къыхэщэу ыпэшхо чIэгъ чIэгъумыгъухьэзэ, хьакIэмэ зэхаримыгъэхэу къыухыжьыгъ: - Мыстхъакъо зэребгъукIощтхэр Нахьлъэш ышIэмэ...
Ардэдэм араб сатыушIэхэри яухъумакIохэри тыгъэр 
къызэрыуцорэ щэджэгъо ошъогум дэплъыехэу, заулъэпцIэу, махъшэмэ къагуахыгъэ шъо Iалъмэкъмэ къарагъэчъырэ псымкIэ амдэз аштэу, къыблэмкIэ нэмазлыкъхэр 
адзыхэу рагъэжьагъ. Ислъам-Хьаджэр Iэ сэмэгу IэпитIумкIэ пэр пиубытыкIыгъэу, Iэ джабгъу Iэхъуамбэр ытхьакIумэ 
Iулъэу дунэе къопиплIымкIэ зигъазэзэ, мэкъэ тIупщыгъэкIэ 
маджэ:
- Алахьу акбэр! Алахьу акбэр! Алахьу акбэр! Алахьу 
акбэр!
Рэдэдыдхэр заулэрэ къэкIуагъэхэу азэнаджэм къызэтыригъэуцуагъэх.
- Быслъымэнхэр щэджэгъо нэмазым къыфеIэты,- 
Рэдэд къыIуагъ.
- НекIо, тхьэ закъо нахь зимыIэр дунай къопиплIым 
щэлъаIокIэ, щэнацIэкIэ, сыда тыкъызфэуцугъэр, зиусхьан,- 
Рэдэд имызакъоу, зэкIэми затыригъэпщыхьэу Турабэ 
цIацIэзэ, ыIэхъуамбэхэр ытхьакIумэмэ арилъхьагъ,- шъори 
шъутхьакIумэхэр шъукудэх. Ар шъумышIэмэ, титхьэхэр 

--- Page 106 ---

къышъуфэрэзэщтхэп. ШъуIыгъ, шъуIыгъ, къеухы пэт. 
Мыхэр уичылэ къыдэбгъахьэхэ хъуна, шIоп!.. Ячати къаIыпхы хъунэп!
- Ядышъ адэ? - Чэчан ишъыпкъэмэ исэмэркъэуми 
умышIэнэу къэупчIагъ.
- Ядышъ пIуи? - зэмыжагъэм Турабэ къыкIигъэпкIыгъ.
- Ары, ары, джа Мэщыкъо ыIыгъ дышъэхэр ары,- 
Чэчани уцурэп, Рэдэд фыреплъэкIы.
- Сыда джы чылэм идышъэ узыкIышIонагъэр! - Мэщыкъо зэрэщтэуIугъэр ышъо чъэкIыгъэкIэ къапшIэу, ыIыгъ 
дышъэхэми иджыбачIэ чIастыкIэу, Чэчанэ Iудысагъ.- 
УкIакIори джащ фэд, уеукIышъ, узэрепхъошъ, хэхьажьы.
- Шъыпкъэ, зиусхьан, шъыпкъэ,- зыкъэзышIэжьыгъэ 
Тураби къыдырегъаштэ,- Ислъам-Хьаджэм къыпчъыгъи 
дышъэхэр зыехэр... Чыристан русичхэми, быслъымэн 
арабхэми, монгол нэзэжъухэми ягугъу къышIыгъ. ЗэкIэми 
ядышъэ зэфэдэми, ядинхэр зэфэшъхьафых... Модэ, шъумыплъ, шъумыплъ, быслъымэн нэмазышIмэ анэIухэр 
къытфагъэзагъ, таушхъухьан ягухэлъ!..- Турабэ шым 
елъэдакъауи кIыригъэIагъ, адырэхэри ыуж илъэдагъэх.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, 
Рэдэдыдыхэм якъэлапчъэ шыуищ къыIухьагъ. Зыр Хьакъар, 
адырэр Шэныб, ящэнэрэр НэтIай.
Шыуищми къепсыхын гухэлъ яIэп.
"Тикъэлапчъэ къыIухьэгъэ джэголъищым зэрафэрэр 
сыд?.." - апэ шыухэр зылъэгъугъэ Рампэс къыкIэщтагъ, 
шхыншIэщымкIэ икIи, хатэмкIэ джагъэ.
- А Рэдэд, а Шыупащ, модэ къэлапчъэм шыуищ 
къыIухьагъ.
Рэдэд IукIэхэмэ, илъэс къихьагъэм Мэзыбэ шэны зэрэщыхъугъэу, Хьакъарыдыхэр фемыпсыхынхэу зэдаштэгъагъэми, зиусхьаныр къакIоу залъэгъум, ашъхьэ фимытыжьхэу яшымэ зарапхъэхыгъ.
ШIу зэрэщымыIэм Рэдэд гу лъитагъ:
- Шъукъеблагъ...
- КъэбарышIу тыришэсэп, зиусхьан,- Хьакъарэ къыIуагъ.- Титыгъосэрэ сатыушIэхэр щыIэжьхэп.
- Сыд къяхъулIагъ?!
- Сызэнэгуещтыгъэр Мыстхъакъо хэгъуашъхьэм 
къащяхъулIагъ... Нычэпэ хьакIэ-къокIэ Iус хъужьыгъэхэу 

--- Page 107 ---

тарихьылIагъ, Мэзыбэ дэкIыжьыгъэ сатыушIэмэ якIодыкIэ 
тиIоф зэрэхэмылъыр одгъэшIэнэу тыкъыпфэкIуагъ.
- Чатэр къысэзыпэсыгъэр псауа? - Шыупащэ къэупчIагъ.
- Ар, тшынахьыкI, хьадэмэ ахэтлъэгъуагъэп.
- Хэт къэбарыр къышъуфэзыIопщыгъэр? - Рэдэд 
ицыхьэмышIыгъэ IуигъэзыкIызэ, шъхьэр ыгъэсысыгъ.
- Мыстхъакъо хьанэ-гъунэмкIэ къуалэхэр зэрэгъэбыбхэу, бгъэхэр щызэрэгъэкIыйхэу зытэлъэгъум, тышэсыгъ... 
Мыстхъакъо щыщхэри Пшъадэ къызэпырыкIыгъагъэх.
- Сыд къышъуаIуагъ?..
- Сыд къытаIон, зиусхьан, ахэри тхьамыкIагъом зэрмыр ышIыгъэх... Нахьлъэши ягъусагъ... Ары, ары, Рэдэд, 
умыгъэшIагъо, тIощти, тшIэщти шъхьэм къизымыгъахьэрэр... Тыгъужъым ышхыгъи, ымышхыгъи тыралъхьэ 
зэраIоу, джары гуцафэ зыфэтшIын фаеми зыкIыфэтымышIыри. Тышэсыжьын тэ ащыгъум.
- КъэбарышIу къэшъухьыгъэп,- джыри Рэдэд шъхьэшхор ыгъэсысыгъ, къыгоуцогъэ Шыупащэ ытэмэпкъ 
псыгъо ыIэшхокIэ ыубыти, къызэрикъузылIагъ.- Дунаим 
зыщидэхэгъу мафэм, зао щымыIэу, лIы зафэхэр утыгум 
къиунэни, уакъыфызэмыплъэкIыжьыныр лIыгъэп. Лажьэ 
зимыIэ цIыфыр уукIыныри лым хэплъхьэгъэ мастэмкIэ хьэр 
псэхалIэ пшIыныри зы. Зэгорэм ари къычIэщыжьыщт.
- Шъыпкъэ, зиусхьан, джары тэри уадэжь тыкъызфэкIуагъэр...- Хьакъари шэсыжьыгъэу къыIуагъ.
Шыуищыр чэу къуапэм зэрэкъохьажьхэу, Шэныбэ иш 
зырыригъэтIагъ, НэтIаий ар дэдэр ышIагъ, Хьакъари къызэплъэкIыгъ:
- Сыд къэшъохъулIагъэр ?
- Тыгу къыобгъэ,- Шэныбэ къыIуагъ.
- Сыд мыхъунэу сшIагъэр? - шыпэ упэпцIыгъэкIэ 
Хьакъарэ къыпэуцугъ.
- Лаурстэныкъом зыфэтымыгъэцIыкIунэу зэдэтштэгъагъэба? - НэтIаий ыгу зэмыIурэр къыдзыгъ, зыщыщыныхьажьызэ гъумтIымыгъэ: - Зиусхьан тIозэ, шым 
тыфепсыхэу...
- Ара шъуигукъаор?..- Хьакъарэ щхыгъэ, шым зызэригъэдзэкIыжьызэ, къызэриIокIыгъ: - НекIо! Арэу шъулIымэ, сыд шъуишмэ зыкъыкIяшъудзыхыгъэр?! КIэлъыожьмэ ауж шъуикIыжь! - тIэкIу тешIагъэу нахь тхьагъэпцIышъо-шъэбашъокIэ къыухыжьыгъ: - Тэри непэп 
тыкъызалъфыгъэр, пэкIэ псы тешъоу къызшъошIумыгъэшI...
Шэныбэрэ НэтIаерэ зэфычIэплъыжьхи, Iордэгъэзэ-бзэмыIухэу Хьакъарэ ыуж ихьажьыгъэх.
III
Быслъымэн чатэр Шыупащэ ыIыгъэу унэм къилъэти, 
ынэхэр зэблэчъхэу лъэгуцым зыщиплъыхьагъ, Iэщ къэлапчъэр Iузгъэпытыхьажьырэ нахьыжъыр зелъэгъум, 
ечъэлIагъ:
- Рэдэд, зэ мы быслъымэн чатэм еплъ.
- СлъэгъужьыгъакIа? - фащэигъэ Iашэм къеплъызэ, 
къегыигъ: - Сыда тянэ къытиIорэр, сыдырэ Iаши, орэшъэжъый, орэчатэ, орэпчыпэ, орэлэныст, папцIэмкIэ тымытынэу арыба. Кохъуацэр Колэс зыфэощэим, сыд къыуиIогъагъэр?
- Ары шъыу! - Шыупащэ чэтапшъэр Рэдэд фищэигъ.
- Сыд мыр?
- Чатэм щымыщ теплъагъорэба?
- Мыхэр ара? - Рэдэд ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ, 
джыри къэупчIагъ: - Мы гъожьышэ хэгъэчъыхьагъэхэр 
ара?
- Мыхэр сыд лIэужыгъоха?
- Сыдым фэсшIэн... Дышъэмэ сшIэрэп... ГъэшIэгъонэу 
зэхэщыхьагъэх. Зэ, зэ, къурIаныбзэба мыхэр? Мыщ 
фэдэхэр зыдэт тхылъ Колэс ихьэкIэ араб горэм ыIыгъэу 
слъэгъугъагъэ.
- Колэс татэм етэгъэгъэлъэгъу.
- Едгъэлъэгъун, теупчIын, ау Турабэ тедгъэплъэнэп...- 
шъэожъыер зэмыжэгъэ кIэухи Рэдэд къыфишIыжьыгъ: 
- Тыдэмыгъэгузажъу мыщ, гъэтIылъи, тIэкIурэ щыгъэлъ.
- Ары шъхьакIэ, Рэдэд,- Шыупащэ ынэхэр къелыдыкIыхэми, гущтэ горэ къакIэщы,- Турабэ зэриIогъагъэу, 
быслъымэн чатэм тыраушхъухьащтми сшIэрэп!..
- Тураб къыIохэрэр пшIошъ мэхъуа? - Рэдэди гукIэ 
къыкIэщтагъ.
- СшIэрэп, Рэдэд, ар къызэрэосIощтыр... Загъорэ 
Тураб тефэрабгъохэр къеIох. Айнари Анысэти зэраIоу, 
тыд ащ фэдэхэр зыщишIагъэр...

--- Page 108 ---

Шыупащэ къыIорэмэ Рэдэд ядэIущтыгъэ фэдагъэми, 
зыгъэгумэкIэу ышъхьэ илъыгъэр фэшъхьаф: араб сатыушIэмэ ащыщхэм якIодыкI, Хьакъарэ икъэбарIопщыкI, 
Нахьлъэш цIэплъыми а IофымкIэ игумэкIыкI. Анахьэу 
щымыгъупшэщтыгъэр тхьамыкIагъор зынэгу кIэкIыгъэ 
шыуищмэ япащэ, нахьыпэм зэрэщымытыгъэу, зиухыижь-зигъэцIыкIоу зызэригъэпсыщтыгъэр ары. КъыIохэрэр 
шъыпкъэкIэ пштэнэу уфэягъэми, шым къызэрепсыхыгъэми, 
"зиусхьаныр" зэпымыоу къызэриIощтыгъэми, хъугъэ 
шъыпкъэм ышъхьэ къызэрэфыримыхышъущтыгъэми, 
ищтэгъэ Iуплъэ-плъакIи гуцэфэ лыехэр къыпхагъэтаджэщтыгъэх. Ар имыкъоу Шыупащэ ичати Iоф къыпигъэтэджагъ, Тураби хищагъ, Айнари Анысэти ригъэгъусэжьыгъэх.
- ТурабкIэ къэпIуагъэм, сшынахьыкI, зи хэсIухьэрэп,- 
Рэдэд ыгу римыхьыгъэмкIэ нахьыкIэм ыпашъхьэ зыщиIажэ 
шIоигъуагъэми, гукIэ зыпэблэгъэ пшъашъэм ыцIэ зызэхехым, зыфэщыIагъэп,- ау сыда мы Iофым Айнар къызэрэхахьэрэр?.. Анысэти ары...- ОшIэ-дэмышIэу къыхэщтэуIукIыгъэ гуми къыгъэупчIагъ: - Пшъэшъэжъыемэ 
ТурабкIэ зыгорэ адэошIа?
Ежь зэриIощтыгъэу, быслъымэн чатэм иIоф джыри 
зымыухыгъэ Шыупащэ зэхихыгъэ упчIэм ынэхэр зэблигъэчъыгъэх. Рэдэд къызкIэупчIэгъэ пшъэшъэжъыемэ адэжь 
Шыупащэ зычъэкIэ, Тураб ахэмэ нэщх-гущхэу акIэрысэу, 
тIум язэу нахь зыпэблагъэр умышIэнэу зызэраIуишIыхьэщтыгъэр, аIэгушъо псыгъомэ ыIапэ аригъачъэмэ Iэ ащифэзэ 
джэнч зэрафидзыщтыгъэр, загъорэ тхьэхэр шъэфкIэ 
къызэрэдэгущыIэхэрэр ариIокIызэ, атамэмэ Iэ зэращифэщтыгъэр шIоигъуаджэу ыпашъхьэ къитэджэжьыгъагъэхэми, 
джыри зэ, адырэ мафэхэм афэдэу, ышнахьыжъ шIуиушъэфыгъ. "Нанэ зесэIом, азыфагу удэмыхь, бзэгухьэ ухъун, 
пшынахьыжъ сыд епIуагъэкIи, ежь ынитIукIэ ымылъэгъоу, 
ышIошъ хъущтэп къысиIуагъ" - етIанэ зэгупшысэрэм 
мыхъун горэ хилъагъомэ ыгу къеозэ, зэрэхъури ымышIэу 
тегущыIыкIыгъ:
- О уиIуагъэу, Рэдэд, хэта Турабэ пылъыр! ЖашIо 
зэкIэми alo.
- Ар дэгъуа, дэя?
- СшIэрэп, нахьыжъ, сыда?
- ЖашIор жэмачыуни ылъэкIыщтышъ ары.

--- Page 109 ---

- Ащыгъум сыуигъус, нахьыжъ,- Шыупащэ джы 
къыпиупкIыгъ.
- Ори аущтэу оIомэ, сшынахьыкI, тигупшысэхэр 
зэтефэх,- Рэдэд щхыпцIыгъэ, тхьагъэпцIышъо макъэкIэ 
зыгъэгумэкIыщтыгъэм къытыригъэзэжьыгъ: - Ау ар 
АйнардыхэмкIэ тIон тлъэкIынэп...
- Ахэр бо тхьагъэпцIых!..- Шыупащэ ынэ къэргъо 
гупсэфыжьыгъэхэр къилыдыкIыжьыгъэх: - Турабэ ижэшIуагъэ къызырырагъэтIупщыкIэ, ахэр плъэгъугъохэт, 
зэнэкIэожьых, зэIощхыпцIэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, сшынахьыкI,- Рэдэди щхыпцIымэ 
гу къызIэпишIыхьажьызэ, къыхэкуукIы,- щыри зэрэгъэпцIэжьых!
- Адэ! - Шыупащи къышъхьащеIулIэжьы.
- Сыд лIэужыгъу тызтегущыIэрэр, Шыупащ,- "сшынахьыкIэ цIыкIу сэ сфызэхэмыфырэ зэхашIэмэ сыд пае 
ахэслъашъора" гукIэ еIошъ, Рэдэд зыфэгубжыжьы,- ащ 
нахьи быслъымэн чатэм теплъэгъогъэ тхыпхъэмэ нахь 
сагъэгумэкIы. Араб сатыушIэмэ къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъор 
тыгу къео шъхьакIэ, плъэгъурэба, чатэмкIэ къыташIагъэр! 
Ислъам-Хьаджэм джар ышIэзэ къыткIэкIилъхьагъэкIэ енэгуягъо... НекIо, Колэс тхьаматэм едгъэлъэгъущт.
Рэдэдрэ Шыупащэрэ щагум дэкIыгъэх.
Емынэр къызпыкIыщтым фэдэу IэпэпцIыйкIэ чатэр 
Шыупащэ ыIыгъыгъ нахь, голъыгъэп. Рэдэд сыдигъокIи 
зыфэхьазыр чатэр зыголъ лъэныкъомкIэ мыуцоу иджабгъукIэ зыдыречъэкIым, къеушъыигъ:
- УичIыпIэ иуцожь, зыгу шIу къытфимылъхэр къыддэбгъэхьащхыных.
- НахьыкIэ-нахьыжъ чIыпIэ уцукIэ-тIысыкIэм къижъугъэкIырэр къызгурыIорэп,- раIуагъэр игуапэми, имыгуапэми умышIэнэу Шыупащэ къыIуи, Рэдэд исэмэгубгъукIэ 
уцу жьыгъэ.
- МыутIэхэм ащ фэдэ шэн-хабзэ шъуимыIэуи? - Рэдэд 
заулэрэ кIуагъэу зэхихыгъэр шIомыIофэу щхыпцIыгъэ.
- МыутIэхэр адыгэхэба? - Шыупащэ упчIэм упчIэ къыпигъохыжьыгъ.
- Мыадыгэхэ мэхъуа! Къосэгъухэри, мыутIэхэри, 
зыхыхэри адыгэх. Джары тэри тызэрэзэджэжьрэр. Арэп 
Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, сшынахьыкI. Нахьыжъ-нахьыкIэ 

--- Page 110 ---

уцупIэ-тIысыпIэм къижъугъэкIырэр сшIэрэп зэрэпIуагъэм 
нахь сегъапэ. Колэси нэмыкI нахьыжъмэ апашъхьи ащ фэдэ 
къыщыпIокъон. Ар тыкъызхэкIыгъэ нахьыжъхэмкIэ къежьагъэшъ, угу иубыт. Ащ фэдэ нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэр, 
шъхьэлъытэжь-осэ зэфэшIхэр тхэмылъыгъэмэ, тэ, адыгэхэм, тидунай хьэзэрэшх-къозэрэшхым бэшIагъэ тызтекIодыкIыжьыщтыгъэр... Джы укъызкIэупчIагъэм икIэкIыпIэ къыосIон. Орырэ сэрырэ къытэплъырэм нахьыжъ-нахьыкIэр зэхифыщт. Ау тазыфагу мафэ е мазэ нахь дэмылъыгъэмэ, апэрэ шIуфэсыр зэпхын фаер нахьыжъыр ары 
аIошъ, сыдэущтэу титIо тыхъущтыгъ?
- КъызгурыIуагъ! - Шыупащэ къызIуипхъотыгъ.- 
УиджабгъукIэ щытыр ары.
- Быяу зэ! Уичати зыголъхьажь... Турабэ къэкIо... 
Хэта игъусэр, НэтIая сэIо! Сыда зэфэзыхьыгъэхэр?..
- Уимафэ шIу охъуапщи, зиусхьан,- Турабэ шIуфэс 
къыхыгъ.- Ори ары, Шыупащ. Чатэр бгъуитIуц, тэ шъуежьагъ, Тхьэм Iомэ, зэшитIур?
- Шъоры?..
- Тэ чыжьэп тыздакIорэр,- НэтIае ымакъэ рилъэшъуагъ,- Колэс тилъэгъун.
- Колэс тхьамэтэ мафэр,- чылэми, хэгъуашъхьэми, 
зэкIэ къосэгъухэм шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ зыфашIырэ 
лIыжъ гъэшIуагъэм ыцIэ зэрифэшъуашэу къызэрэримыIуагъэр фыкIигъэтхъэу, чылэм ианахь тхьамыкIагъо зыпкъ 
къикIыгъэгъитIур зэрэзэшIужьыгъэгъэ шIыкIэр зыфихьын 
ымышIэу, ащ къыхыригъэхэу Рэдэд къыдзыгъ,- зэрэуилъэгъуныр згъэшIагъорэп, иупчIи, иджэнджэши ащ езымыхьылIэу Къосэгъу исыр макIэ, ау къоджакIэм нэс лъэсэу 
укъызэрикIыгъэр сэгъэшIагъо.
- Шъыпкъэм уфаемэ, зиусхьан, ари пшIосыушъэфынэп,- къыIощтым щиз зэрэхигъахъорэр НэтIае ышъо 
къыхэщыгъ,- Хьакъарэ тхьаматэм ычIыпIэкIэ непэ къоджакIэм сыкъыдэнагъэти, сыщысынэп, сытезекIухьан сIуи, 
сыкъыдэкIыгъ. ОдыкI-модыкI сIозэ, Пшъэдэ нэпкъ Турабэ 
ошIэ-дэмышIэу сызыщыIокIэм, мыщ тхьэмэ анэшIу къыщафагъэба, тигукIаехэр уигъунэгъу Колэс фитIотыкIынэу 
тежьагъ. Икъунба, зиусхьан, ти Тхьэшхо-Шыблэ игубж 
ори ухэкIуадэ пэтыгъ...
- Адэ ары, зиусхьанынчъэу мэзыбэхэм тыкъигъэнэнкIэ 
тIэкIужъые иIэжьыгъ,- Тураби ынэ чанхэр Шыупащэ ичатэ 

--- Page 111 ---

тыригъэдыкъагъэу къыIуагъ, гыекIэ къыухыжьыгъ: - Джы 
къызнэсыгъэми Думитрэ ыIоу иурым чыристан хьакIи ыгу 
пыкIырэп... Муары, пшынахьыкIэ Шыупащи ибыслъымэн 
чати къыгопIыикIы...
- Тураб! - Рэдэд ерагъэу зищыIэзэ, тхьабэмэ ялIыкIо 
гъунэгъур къызэпиутыгъ, етIанэ зэрэхъури ымышIэу ымакъэ 
нахь шъабэ къэхъугъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, Тураб, шъукъэзыубытын щымыIэжьэу, Колэс тхьамэтэ мафэм дэжь 
гыякIо шъокIо... Адыгэмэ яхьэкIэ пэгъокIыкIэ шъуемыплъэу, 
хэти щэрэщ фаеми, уипчъашъхьэ къебэкъуагъэр, ышъхьэ 
къыпфэзыхьыгъэр уиунэ иф ешъуIощт, шъуушъхьакIущт 
ара?!
- Ар дэдэр етымыIощтми, тыгу илъыр етIон, зэхедгъэшIыкIын,- НэтIае ыпэкIэ хэмылъыгъэ пкъыягъэр къыхэщэу 
къыIуагъ,- тэ зыгорэм итхьэ закъокIэ титхьэхэр тхъожьынхэ 
тлъэкIыщтэп. КъэошIэжьа, Рэдэд,- ыгукIэ шIомыигъоу 
псынкIэуи къыпигъэщэжьыгъ,- къэошIэжьа, зиусхьан, 
ерагъэу кIодыпIэм зышъхьэ изыхыжьыгъэ Ислъам-Хьаджэми 
ащ зыIуигъакIэ зэрэшIоигъуагъэр? Ари быслъымэн араб, 
мыдырэри чиристан урым... Сыдэущтэу уигъунэгъу Колэс 
лIыжъым тыгу илъыр етымыIощт етIанэ!
- Армэ шъузхэхьагъэр, къэрарынчъэх,- Рэдэд зимышIэжьэу ынитIу къилыдыкIызэ, ичатэ къырипхъотыгъ, ар 
дэдэр Шыупащи ышIагъ,- сичэтапэ шъублэкIэу Колэс 
тхьамэтэ мафэм дэжькIэ зы лъэбэкъу шъудзынэп!
- Зэхэпхыгъэр уимыгуапэмэ, зиусхьан, тэ шIу нэмыкI 
тыгу илъэп, зы лъэбэкъу пакIо, Iэпэ залэкIи пIорэм 
тыблэкIынэп. Гуих-псэихкIэ зэшитIум къытпэшъуIэтыгъэ 
чатэхэр ти Тхьэшхо-Тыгъэшхо зэримыгуапэр стхыцIэкIэ 
зэхэсэшIэшъ... ащкIэ къысеIошъ, жъугъэтIылъыжьмэ 
нахьышIу... Ары, ары, ти Тхьэшху, зэхэсэхы, тызэрэмышIэу 
тыгу хэзэрэгъэкIын фае зэрэхъугъэри уинэрылъэгъу. 
БгъуитIумкIи тымыс. Оры, адырэ титхьэхэри арых тыкъызэхэзышIыкIынхэу, зынэшIу къытщыфэнхэу тиIэхэр... 
Зыжъугъэрэхьат, зыжъугъэгупсэф, быслъымэн чатэр 
къезытыгъэр ары нахь, къызэратыгъэм сыд илажь, Шыупащэ джыри кIалэ, иакъыл къэкIогъу, угу емыгъабгъ, 
егупшысэщт...
ЗыIитIу уашъом дэгъэчъэягъэу, зынэ тыгъэнэбзыймэ 
амыгъэплъэрэ Тураб тхыщэм къыIорэмэ жэ IузыгъэкIэ 

--- Page 112 ---

ядэIущтыгъэ НэтIае ыгу цIыкIу къэхъузэ, ащ нахь фэщыIэжьыгъэп:
- Хъугъэ, Тураб, ти Тхьэшхо бащэ емыIу... ТыкъызэхишIыкIыгъэшъ, тыфэраз... Сэри цIыкIу-цIыкIоу тадэжькIэ 
сехыжьын, пчэдыжь унэм сыкъызэрикIыгъ...
- НекIо, сшынахьыкI, сыд мыщ тыщытыжькIэ, тиIони 
тишIэни тшIэгъахэ,- пытэ-пытэу Рэдэд къыухыжьыгъ 
шъхьакIэ, къыIукIыжьыным ыпэкIэ нэмышIу-гумышIукIэ 
Тураби фычIэмыплъыжьын ылъэкIыгъэп.
Изакъоу урамым къытыранэгъэ Турабэ, шъхьакIо 
ышIыным ычIыпIэкIэ дунаир фимыкъужьэу хъугъэмкIэ 
гушIощтыгъэ: "Джары мыхэмэ зиусхьан затIорэми, къоджакIэмкIэ щынэIуагъэхэми, ашIошъ ухъуным, зябгъэштэным пае уазэрэдэзекIон фаер... Анэгу сыкIэтмэ, сызэрэсэкъатыр къысамыIошъоу, сашIотхьамыкIэ-насыпынчъэу 
къысIогушIох, акIыб сызэрэхъоу, "бытыкIэ" къысэджэх... 
Зэ, зэ, шъозгъэлъэгъущт сэ бытыр зыфэдэр!.." - Турабэ 
зызэплъэкIым, зыгорэ лъыджагъэ фэдэу Рэдэди къызэплъэкIыгъ.
- Сыда? - Шыупащи къэупчIагъ.
- Турабэ мэкIожьы...- Рэдэди псынкIэу зыкъызэригъэзэкIыжьыгъ.
- Зэхэпхыгъа къыпчъыщтыгъэ купыр?
- Зэхэсхыгъэ... КъебгъаIомэ бэ ащ къыIощтыр...- 
Шыупащэ гъумтIымыгъэ, "ыгу пыкIырэп, кIэлъэплъэжьы", 
ежь-ежьырэуи зэриIожьыгъэ, етIанэ, тIэкIу тешIагъэу, 
Колэс дэжь къежьэнхэм ыпэкIэ къызэреупчIыгъэгъэ дэдэмкIэ Рэдэд еупчIыжьыгъ: - Турабэ къыIохэрэр пшIошъ 
мэхъуа?
- СшIэрэп, сшынахьыкI, ар къызэрэосIощтыр...- Шыупащэ игущыIэхэр Рэдэди къыриIожьыгъ, ищх къыщыутэ 
макъи къэIугъ, Шыупащи нэбэ-набэу ышнахьыжъ Iуплъагъ: 
- Ары, ары, сшынахьыкI, сшIэрэп ащ къесIолIэщтыр... 
Турабэ загъорэ ыжэ тыдэпыджэжьы шъхьакIэ, титхьэмэ 
къыхалъхьагъэу зыгорэ хэмылъэу щытэпщтын...
- Турабэ пае нанэ ыIуагъэр ошIа?..- Шыупащэ къызIуипхъоти, зэпигъэужьыгъ.
- КъаIо, къаIо къебгъэжьагъэр, улIымэ умыдырыжь,- 
Рэдэд щхыпцIызэ, Шыупащэ къыфэмыIуагъэр къыухыжьыгъ: - "Турабэ уды, шъубгъодэкI, шIу кIэрышъухыщтэп" ыIуагъ ара?

--- Page 113 ---

- Тыдэ щыпшIэра? - ежь ишъэф нэмыкIым зэришIэрэр 
Шыупащэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Тянэ ощ нэмыкI шIу ылъэгъоу къо нахьыжъ иIэба?
- Ара?..- зэхихыгъэр зэригуапэр Шыупащэ къыхэщэу 
нахь нэплъэгъу фабэкIэ ышнахьыжъ Iуплъагъ, ыушъэфыщтыгъэ гумэкIыми зыкъыригъэтIэтагъ: - Айнардхэр егъапцIэх. Джэнч афедзы ыIозэ еушхъухьэх.
Рэдэд зэхихыгъэм къызэкIигъэнагъ, ау нахьыкIэм 
ыпашъхьэ зыщиIэжагъ, гые тIэкIу хэлъэуи есэмэркъэужьыгъ:
- Сэ сымышIэрэ Iаджми уащыгъуаз о, сшынахьыкI.
- Сыгу ымыштэрэ горэ къыосэIожьыкIэ, бзэгухьэ 
сыхъурэп арба, нахьыжъ...
- Хьау, хьау,- Рэдэд къэгузэжъуагъ,- ар пшъхьэ 
къимыгъахь, ащ фэдэхэр зэшмэ зэраIорэп. Мыдэ, 
сшынахьыкI, быслъымэн чатэр къысэт, унэм итымыхьэу, 
моу кон лъапсэм чIэтэгъэгъэбылъхь. Чыристан урым хьакIэм 
тикъэбар едгъашIэу, дэгъоу тшIагъэ Колэс тхьамэтэ мафэм 
ыпашъхьэ чатэр зэритымыхьагъэр. Емзэщ пфезгъэшIыгъэ 
чатэр зыгогъэлъ, ар титхьэмэ ацIэкIэ ыушхъугъ, апсэмэ 
япытагъэ хилъхьагъ. ЕтIани, сшынахьыкI, сшIэрэп о узэреплъырэр, Турабэ ыIу-ымыIоми, чыристан, урым, быслъымэн 
динлэжьхэр къызэрэтэсагъэхэм сыгу еIурэп, хъэзархэри, 
аланхэри динынчъэхэп, къызэрэтэзаохэрэр, тызэрахъункIэрэр ары умыIощтмэ, ядин Iофыгъохэр къытхалъхьэхэрэп. 
Мыдырэхэр чэщи мафи къытхэтых, титхьэхэри зэщафых, 
къытфагъэгубжых... Ары, ары, сшынахьыкI, ащкIэ узаф. 
Къытхэхьэгъэ сатыушIэхэр уукIынхэр сэри ащ къизгъэкIырэп. Тинахьыжъмэ къызэрэтфыщанагъэу хьакIэм пэгъокIых, 
ифэIо-фашIэхэр дызэрахьэ, агъэкIотэжьы. Араб сатыушIэмэ 
къяхъулIагъэр Мэзыбэ къызэрэдэмыхъухьагъэр тинасып, 
сыдэущтэу цIыфмэ таIуплъэжьыщтыгъ.
- ЕтIани, Рэдэд, гъогупкIэр къатыгъэу, Къосэгъуба ар 
къызэрыхъухьагъэр...- кон лъапсэм чатэр чIэзылъхьэрэ 
Шыупащэ къеIо.
- Къосэгъушъ арба сигукъаор... Шышъхьарыс сIофтагъэмэ къэбарым ишъыпкъапIэ къахьынэу сащэгугъы. 
Ащ фэдэ мэхъэджагъэхэр къытэмыхъулIэжьыным, 
техэкIо-хъункIакIомэ защытыухъумэным пай байкол шыу 
купыр зыфызэхасщэрэр. Шышъхьарыс нэс сатыушIэмэ 

--- Page 114 ---

шыу куп гъусэ зэрафэсымышIыгъэм сеухы. Хьакъарэ пащэ 
зыфэсшIыгъэ шыумэ къэбарым ишIуи, идэий къысфахьыгъэмэ, нахь сыгупсэфыжьыщтыгъэ.
- Хьакъарэ лIыкIомэ пащэ афэпшIын фэягъэп...- Шыупащэ зыфэщыIагъэп.
- Хьакъарэ типый оIошъ ара? Хьау, хьау, сшынахьыкI, 
ащ езгъэгъусэгъэ Мэщыкъуи, Даури, Чэчани цыхьэ зэрафэсшIэу, сицыхьэ телъэу къызшIомыгъэшI. Шъхьагъэщ 
къысфэзышIырэм игухэлъ шъыпкъэр зэзгъашIэмэ нахьышIу. 
НэтIае гъусэ зэримышIыгъэм сыдэущтэу уеплъыра? Ицыхьэ 
телъыжьэпышъ ары.- Рэдэд иупчIэ ежь зытыриубытэгъэ 
джэуапыр къыритыжьыгъ.
- Зэрэфэшъыпкъащэм пае ицыхьэ темылъынэуи?
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, сшынахьыкI. Уичэтэ шъыпкъэми укъиуIэжьэу къыхэкIы...
Турэбэ бытыр Айнардыхэм зэряшхъухьашIэрэр Рэдэд 
зызэхехым, къыримыдзагъэ фэдагъ шъхьакIэ, тIысыгъэми, 
тэджыгъэми, щагум щыIэолъаоми, джыри ыгу зыфыримыхыгъэ пшъашъэр шъхьэм икIыщтыгъэп.
"Сыда ащ фэдизэу къэхъугъэр,- Рэдэд зыфэгубжыжьы,- Айнардыхэр ыIуагъэмэ, пшъэшъитIур ары нахь 
Шыупащэ зыфиIуагъэр, мыры ыIоу ыушхъухьэрэм ыцIэ 
къыриIуагъэп ныIа!.. Сэ зи сIорэп шъхьакIэ, гукIи, псэкIи 
Айнарэ сызэрэпэблагъэр ышIэзэ, Турабэ ащ фэдэ къысишIэнэп. Аущтэу орэзекIуи, ытх къипш тесыутын! Анысэти 
пшъэшъэ Iaen, шIыкIашIу, гушIубзыу, Айнарэ хэслъагъо 
сшIоигъо Iаджи игъэпсыкIэ-шIыкIэ хэсэлъагъо. Анысэт 
арынкIи мэхъуба Турабэ ыгу зэIугъэр...- макIэу Рэдэд 
щхыпцIыгъэ, аущтэу цIыф сэкъатымкIэ зызэришIыгъэм 
рыкIэгъожьызэ, ыгу къэкIыгъэр нэмыкI- Турабэ Iофэп, 
сыдэу зафигъэпсыгъэми, ар сшIэрэ пшъашъэмэ зырагъэушхъухьанэп. ЗэкIэми анахь щынагъор Чэчан... Ащ фэдэ 
кIэлэ къэбзэ зэкIужь тазыфагу дэтэу, етIани ар Колэс 
тхьамэтэ мафэм ипхъорэлъфэу, сэ Айнарэ сыдым къызнигъэсына!.. ГъэшIэгъона зиусхьаныцIэр сэхьмэ... ШIулъэгъум апшъ, агъун иIэп, къызэрэоплъырэ нэм, гум, псэм 
елъытыгъэу псэущт..."
Онэгум зыридзэнышъ, къэзылъэгъурэм ыгъэшIагъоу 
чылэм дэлъэтынэу Рэдэд ыгу къыпылъэдэгъагъ, ау джа 

--- Page 115 ---

зиусхьаныцIэр шIомыIофэу ыгу къэкIыгъагъэм ащ фэдэ 
къилъэтыгъэ шъхьэчъэ-псэчъагъэр рипэсыгъэп. Зэплъэм, 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг шхъуантIэмэ къахэплъэу Айнардыхэм яунэ ылъэгъугъ. Ащ зышъхьапырэплъым, Турабэ 
икъамыл унашъхьи къэлъэгъуагъ. Ардэдэми Турабэ зыIуигъакIэ шIоигъо хъугъэ. Ащ ыуж Чэчанэ IукIэщт, дэгущыIэщт.
"ЯсIощтыр сыд? Сэщ нахьи Айнарэ нахьышIу шъолъэгъуа сIони сяупчIыщта?..- ежь-ежьырэу Рэдэд мыскъарэ 
зишIыжьызэ, щхыпцIыгъэ, зыфэгубжыжьыгъ: - Симыер 
стешъохы ясIощт ара!.. Даури Чэчани ныпчэдыжь Шышъхьарыс ежьагъэмэ ахэтых, Гощнагъуи тадэжь щыI, Айнар 
дэжь сыкIони, Анысэт дисми сыушъэфынэп, сыгу илъ 
шъыпкъэр ecloн, сыкъызэхишIыкIэу, сэ сызэреплъырэ 
нэплъэгъур къыспигъохыжьмэ, сынэм фэд, спсэм фэд. 
Сызэрэщыгугъэу къычIэмыкIыжьмэ, сыгу къеоми къызхэзгъэщынэп. Мэщыкъо шъузым зигъэгубжыкIэ зэриIоу, тэщ 
фэдэ Iаджи шъхьатехъо зытехъуагъэмэ азыфагу дэунэхъуагъ, дэунэжьыгъ. Тефи темыфи Тураб тхьамыкIэм 
къыддещыIэми, загъорэ къызытфэгубжыкIэ "сэ сытхыщ 
шъхьакIэ, шъо Iапэ зыфэшъушIырэр къыжъудечъэжьэщт 
шъуIоу пшъашъэмэ шъуяхъуапсэу, шыбзмэ шъуянэцIэу, 
Дэхэпс пхъужъ нэджы-нэшIошI цIыкIум шъуеубзэу къызфэшъухьырэр сыд" ыIоу къызэрэтфидзырэр тифэшъуаш. 
А тхьамыкIэм етIани мыр olo, мыр ошIэ сэIошъ, хэт щыт 
пае къэсымыгъанэу сыфэгубжы... Мэфэ щэджагъоми, 
орэмэфэщэджагъу, икъун укIытэ-Iэжагъэм зызэрезгъэшхыгъэр..." - Рэдэд къызэмыплъэкIыжьэу щагум дэкIыгъ.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ тхьаумафэми имэфэ 
дахэхэр пщигъэгъупшэжьэу непи Мэзыбэ мэфэ шъэбэ 
мэфэ гоlyp шъхьащыт. Зигъогу инахьыбэ къэзыкIугъэ 
гъатхэм иджэнэ къолэн пшъапIэ зыкъыригъэтIэтэгъап. 
Пхъэшъхьэ-мышъхьэ къэгъагъ зэмышъогъумэ, чъыг тхьэпэ 
шхъуантIэмэ тыгъэхьажъур ахэджэгукIы, хьампIырэшъо 
зэмышъогъумэ къэгъагъэхэр къабыбыхьэх. Мэщ къыхэкIыгъакIэмэ алырэгъу шхъонтIабзэу заубгъу. Къушъхьэ благъэхэри, чыжьэхэри зэрэзэджэжьыхэрэр янэплъэгъу 
гушIуагъомэ ахэолъагъо. Къолэбзыумэ ямэкъэмэ зэфэшъхьафхэр огум къеIукIых, чъыг зэмышъогъумэ 
къахэIукIых, кIэгъэсыс къанджыхэри пчэгъу шъхьапэмэ, 
конышъхьэмэ къатеджыкIых. ПцIашхъохэр ошъогу чIэгъым 
шъхьэгурыгъапкIэ щезэрэгъашIэх.

--- Page 116 ---

ГухэкIи, гузабгъи, хьазаби, лъыгъачъи щымыIэжьыхэ 
фэдэу дунаир Мэзыбэ щыдах, щышъаб. БэмышIэу дунай 
фэшIыгъэр зынэ къыпэIумыхьажьыщтыгъэ Рэдэд гумэкIшъхьэзэпыкIым зэрэхэтыгъэр зыдимышIэжьэу ишIулъэ гъу 
Iахьмыгощ Айнарэ фехьы. Чэу къуапэм зэрэкъокIэу ыгу 
зыдэщыIэ унэм ищагу къэлапчъэ Iухьащт. Зэлъ, сыд ар? 
Бзылъфыгъэ кIый макъэ къэIугъэ фэдэу Рэдэд къыщыхъугъ. КъэIугъа, къыщыхъугъа? Унэм зелъадэм, Айнарэ 
кIыфыбзэу къогъум къот, лэныстэ папцIэр Турабэ къыпэIуедзэ, зыкIэригъахьэрэп.
- Сыд, хьитIум азыфагу къыдэзыгъ, пшъэшъэжъыем 
фыуихьисапыр? - Рэдэд етхъуи, Турабэ джэхашъом къытырипхъотыгъ, пIэтIэраозэ, унэм ридзыгъ.- Зысэмыгъэлъэгъу, шIойхэкI!
Айнарэ кIэзэзызэ, Рэдэд ыбгъэ зыкъыкIидзагъ.
- Быяу, Айнар, зыгъэрэхьат,- Рэдэди ыIэшхохэмкIэ 
Айнарэ ышъхьашъо, ытамэ Iэ щефэ,- сэ а тхыщэм ыпсэ 
пфыIусхын! Моу тIыс, унэпси кIэлъэкIыкI.
Айнарэ шъхьатехъо IэпакIэмкIэ ынэмэ акIэIэбэжьи 
зэгупсэфыжьым, къыIуагъ:
- Сфэмышъуашэ къысэхъулIагъэп... Турабэ тхыщэ, 
сэкъат, тхьамыкI Анысэтрэ сэрырэ тIомэ, тыгу егъузэ, 
дгъэутэшъуагъэ. Джы хъугъэр сшынахьыжъ зэхихыжьмэ 
сышIуибзын...
- Зыгъэрэхьат, Айнар. Даури етIонэп, орырэ сэрырэ 
нэмыкIи едгъэшIэнэп. Турабэ ихьадэ илъ, зы гущыIэ ыжэ 
дигъэзыщтэп. СыкIожьын сэ, о зыгъэрэхьат,- Рэдэд ин-инэу, 
унэм изыбзэу къэтэджыжьыгъ.
- Рэдэд,- Айнари пчэнэ псыгъуабзэу къызщытэджыкIыгъ.
- Сыд, Айнар?
- Ощ пай, бытыжъым тыкъызэхишIыкIыгъэп нахь, сэ 
джэнч зыфезгъэдзыщтыгъэр... ПцIэ есымыIоми, сыгу 
пфилъыр шIосыушъэфыщтыгъэп етIани...
- Чэчан адэ?..- Рэдэд къызIуипхъотыгъ.
- Сыда Чэчанэ,- Айнарэ нэмыз-Iумызэу Рэдэд къыIуплъагъ, етIанэ къыгурыIуи, IугушIукIыгъ: - Чэчанэрэ Анысэтрэ яIоф шъхьафы...
- Адэ сэ Чэчанэ еспэсыщтыр сшIэщтыгъэп...- Рэдэд 
инэгушIуагъэ пшъэшъэ унэр зэлъигъэнэфыгъ.

--- Page 117 ---

- Ащ сенэгуещтыгъ сэ...- Айнари икIыжьыгъэм кIэлъиIожьыгъ.
Джа мэфэ блэкIыгъэм ичэщ Рэдэд хэчъыежьыгъэ 
къодыеу, шъхьаныгъупчъэ тео макъэм къыгъэущыгъ. 
Чатэр зыгуилъхьи, бэджэшъо къэптан пIуакIэр ыплIэIу 
идзагъэу унэм икIыгъ:
- Хэт нычэпэ сырищыкIагъ? Opa сэIо?
- Сэры... Тураб.
- СыкъэдаIо.
- Тыгъуасэ сшIагъэр хьэйнэпэзэлIэгъу, сшъхьэ сыфитыжьыгъэп, Рэдэд, къысфэгъэгъу. О лIыгъи, цIыфыгъи 
зэрэуиIэр сэшIэ. Сэ насып тIэкIу сиIэти, титхьэмэ укъысфахьыгъ. Дунаим сытетыфэ ащ фэдэ делагъэ сшIэжьынэп. 
Зиусхьаным укъызэхишIыкIыщт аIуи, титхьэмэ сыкъыпфагъэкIуагъ. Ахэмэ ацIэкIи, сэ симыгъуагъэ ыцIэкIи, уятэ 
Лаурстэн пщышхом ыцIэкIи, чылэм ыцIэкIи тикъэбар зыми 
ымышIэнэу сыолъэIу.
- Хъугъэ, зэтелъхь!
- Ары, ары, зиусхьан, ары, Рэдэд, сидагъуи зыдэсымышIэжьэу арэп.
- Сыд дагъу зыдэпшIэжьырэр?
- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу... лъы делэр сшхьэ къызеокIэ, сызыфыригъэтыжьырэп...- Турабэ къэгъынэгъагъ.- Хэти щэрэщ, шъхьэтехъо зытехъуагъэ зыслъэ гъукIэ 
зытесэрэдз Iоу сыгу мэхъу...
- Щыгъэт! УзэкIокIыгъа?!
- СшIэрэп, сызэкIокIыгъэнкIи мэхъу...
- Ащыгъум, хакIомэ арашIэрэр пфэшъуаш!
- Хьау, хьау, а зымкIэ сышъумыушъхьакIу!.. СызилIыкIо титхьэмэ сэри шъори къытфадэнэп... Ащ етIани, Рэдэд, 
сызщыригъэзыпэрэр, къысфарэгъэгъу титхьэмэ, сыегъэзыгъэшъ, сишъэф къэсэIуатэ, ахэр къыздэгущыIэхэу, 
къысфашIырэ унашъохэр, къышъосIожьын хъумэ ары... 
А зыфэпIуагъэр зыщыгъэгъупш, титхьэмэ къыпфадэнэп, 
нэпч урафын...
- Адэ сшIэрэп ащыгъум...- ошIэ-дэмышIэу Рэдэд 
ымакъэ къэIэсагъ, етIанэ ыгу къэкIыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ: - Арэп, аущтэу зыфэмыIэжэжьмэ, титхьэмэ 
къыпфадэщтмэ, шъуз горэ къапщэмэ хъущтба?

--- Page 118 ---

- Ащ ыужи цIыф есымыгъашIэу зесфагъэ сэ... Шъхьатехъо зытехъогъэ пстэумэ, яIаий, ядахи пшIэрэба зэрэгъэпсыгъэхэр, сэ сашIоIай, ежьмэ зашIодах. Шышъхьарыс 
сэщ нахьи нахь тхыщэу, нахьыжъэу дэсыр къысфагъэшъуашэ...
- Арэп, Тураб,- Рэдэд итыгъосэрэ гукъао щыгъупшэжьэу джыри нахь къэушъэбыгъ,- НэтIае ишъузыгъэ 
Дэхапсэ пхъужъ тегъэпсыхьагъ...
- Хьау, хьау, ащ игугъу къысфэмышI, зиусхьан,- Рэдэд 
ыгу къызэрэфыкIэжъукIыжьырэр, зыфаер къызэрэдэхъурэр Турабэ игуапэу къыхэкуукIыгъ,- ар бзылъфыгъэ 
щыкIыгъ!.. Шъхьаихыгъэ фэсшIэу чылэр къыздэзгъэхьащхынэп. Ары пакIо, сыкъашIэнэп cloy, шъэфэу сыфырекIокIынэп...
- Klo, сшIэрэп ащыгъум...- Рэдэд исэмэркъэуи ишъыпкъи зэхэлъэу щхыгъэ,- щындыбзы горэ угу жьы дигъэкIынэу зэмыгъэгъотыщтмэ...
- Угу жьы дэбгъэкI пшIоигъомэ, сыд пшIэн адэ...- 
Турабэ ытх къипш къыдыригъэдзыеу щхы фэдэу зишIыгъ, 
етIанэ къыдэхъугъэм рыразэу IукIыжь зэхъум, ишъыпкъэу 
къыIуагъ: - ГукIэгъуи цIыфыгъи зэрэпхэлъыр, бзэ пыти 
зэрэпIулъыр, зиусхьан, сымышIэщтыгъэмэ, нычэпэ уадэжь 
сыкъакIощтыгъэп. КъысфэпшIагъэр нибжьи сщыгъупшэнэп, 
титхьэхэри къыпфэрэзэных. Уигупсэфыгъо укъызэрэхэсщыгъэр къысфэгъэгъу, уичэщышIу пыодзэжь.
Рэдэд унэм лъэпэпцIыеу зехьажьым, мэзахэм Шыупащэ къыхэджыкIыгъ:
- Сыд, нахьыжъ, бытыр чэщныкъом зезыфэрэр?
- УкъытэдэIугъа сэIо?! - чъые шIошIыщтыгъэ нахьыкIэм 
Рэдэд къыкIигъэщтагъ.
- Хьау. ГумэкIыгъо щыIэмэ сIуи, сыхьазырыгъ.
- Чъыежь, уаим щыIэп. Тыгъуасэ зыкъызэрэтфишIыгъэр титхьэмэ къыфамыдэу къысфаIофтагъ...- кIалэм 
мышъыпкъэ зэрэриIуагъэм рыукIытэжьызэ, Рэдэд къыIуагъ.
- Дэгъу, фэшъуашэр къехъулIагъ! - Шыупащэ ыгу 
Турабэ тыригъэпщэхагъ.
- Адэ, сшынахьыкI, ащ фэди мэхъу, шкIэхъужъи малIэ 
джарыщтын зыкIаIуагъэр,- Рэдэди егъэзыгъэкIэ шъыпкъэ 
зыхэмылъ Iофым шъхьащыIулIэжь къыфишIыжьыгъ.

--- Page 119 ---

Рэдэд зэнэгуещтыгъэ къэбарыр Шышъхьарыс къыфырахыгъ: араб сатыушIэхэр зезыпхъуагъэр Нахьлъэш.
- ЦIэплъым имэхъэджагъэ мо шъуипэщэгъэ Хьакъарэ 
зэрихэщэкIуагъэм шъуегуцэфагъэба? - шыуитIумэ Iуащыжьыщтыгъэ лIышхом кIэлъымыплъэу Рэдэд къэупчIагъ.
- Хьакъарэ бгъэкъэ-делэшхоми, ащ фэдэхэр, ыушъэфынхэ елъэкIы, ау чатэр уукъэбзыжьми, лъыналъэ къытенэ...- Мэщыкъо къыIуагъ, Даури, Чэчани шъхьэгъэсыскIэ янахьыжъ дырагъэштагъ.
IV
Мэзахэми ухамылъагъоу, губгъоми ущызэхамыхэу 
къызыщыхъурэр хэукъо.
Тураб илажьэкIэ Рэдэдрэ Айнарэрэ яшъэф арэп мы 
гущыIэжъыр зыфэгъэхьыгъэр (зэгорэм къычIэмыужьынэу 
ащи шыхьат уфэмыхъу!) - Нахьлъэшрэ Хьакъарэрэ якъэбар чылэм дэлъыгъэр. Джары Нахьлъэш цIэплъыри шыу 
гъусэхэмкIэ кIэхъушIыкIызэ, гуплъыгъэкIэ Мэзыбэ къэзыщагъэр, шым фемыпсыхэу Хьакъари зыфеупчIыгъэр:
- Лаурстэныкъом укъигъэщтагъэу зекIорэ къэбарыр 
шъыпкъа?
- Къеблагъ, Нахьлъэш, къеблагъ, сыд пае сипчъэIушъхьэ укъыблэмыкIэу къаплъэхэрэмкIэ сыуушъхьакIура?
- Ащыгъум шIуми, еми сионэгу сыкъизыхыщт джэуап 
къысэт.
- Лаурстэныкъом сезымыгъэбэнышъущт дагъор 
къыздапшIэзэ, сыд пае, Нахьлъэш, уигъусэмэ апашъхьи, 
чылэ утыгуми сыщиуутыра?.. ОрыкIэ, титхьэхэр сишыхьатых, зи къызытезгъанэрэп, сфэшIэшъущтымкIэ сыкъыпкъот...
- Щыгъэт! - сатыушIэмэ якъэбар къыфидзыкъомэ 
ыIуи, Нахьлъэш ымэкъэхъу шым зыригъэутIыIоу къыжэдэуагъ, етIанэ зэпыугъо фишIи, зиIажэзэ къыпидзэжьыгъ: 
- ЛIыгъэрэ кIуачIэрэ пхэмылъэу сIорэп, ау Лаурстэныкъом 
нахь мыхъурэм сэкъат зызэребгъэшIыгъэр сыгу къео. Фит 
сыкъэошIымэ, сэ ар, зэхэшъоха? - игъусэмэ яджэ,- игъончэдж шъхьаIу нэс чIым пфычIэссэн! Къэшэс ащыгъум, 
шыхьат укъысфэхъоу о пчIыпIэ сызщебэныщт пIалъэр 
фэзгъэуцун.

--- Page 120 ---

Тыгъэ напэм ячэу къуапэ зыщезгъэурэ лIыжъмэ Колэс 
ахэсэу зэплъэм, къоджакIэмкIэ къикIырэ шыу купмэ къагъэтхьауягъ.
- ХьакIэ пIонкIэ баIо, дзэ пIонкIэ мэкIаIо. Зэ плъэлъ, 
Шыупащ, о унэ нахь чан, хэт щыщых мохэр?
АIэгушъохэр анатIэмэ апэIулъхэу лIыжъхэр зэрэгъаплъэх, Шыупащэ къыIощтым ежэх.
- Нахьлъэш цIэплъымрэ Хьакъарэрэ апэ ититIур,- 
Шыупащэ имыгуапэу ышIэжьыгъэмэ ацIэ къыIуагъ.
- Сыда джэгуалъэхэр гъэтхэ IофшIэгъу мафэм зыуж 
итхэр!..- лIыжъ од жэкIэ фыжь цIыкIур къызщытэджыкIыжьыгъ.
- КъыохъулIагъэр сыд, ТIатIыхъу? - IукIыжьынэу ежьэгъэ лIыжъ пIуакIэм Колэс фидзыгъ.
- СшIэрэп ныIа...- гъунэгъур къызэтени, ушъхьагъу 
къыгъотыгъ: - Сикъощыр цIыкIухэр мыгъашхэх...
- Къуанэм ыбыдз пыгъукIыжьыгъа?..- зыжэпкъ бэщ 
пакIэм тегъэкIэгъэ ГъучIыпсэ лIыжъ нэгъуцуми зимыгъэсысыхэу тэджыжьыгъэ ТIатIыхъу къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп: - Mo шыухэр хъэзархэп, адыгэх.
- Адыгэхэшъ арба сигукъаор... Плъэгъурэба къызэрэзэрэфхэрэр!..- ТIатIыхъу IукIошъыжьыгъ.
"Узэрэфэе закIэу щыIэныгъэр зэхэлъыгъэмэ...- гъунэгъу лIыжъым кIэлъымыплъэу, игумэкI ынэгу кIэтэу, 
ымыгъэмысэуи-ымыухыеуи, Колэс гукIэ зэриIожьыгъ,- 
нахьыпэм, хъэзархэм апэкIэ, шIури ери, баири тхьамыкIэри 
зэпэдгъэуцунхэу татегущыIэщтыгъэп. Тэ тицIыфхэми 
"нахьлъэшхэр", "хьакъарэхэр" къахэтэджагъэх. Mo сызхаплъэрэмэ шIу агу илъэп, Рэдэд дэжь къэзэрэфхэкIэ 
енэгуягъо... СшIэрэп Хьакъари игухэлъыр, Рэдэд ешIужьыгъэти, сыгушIогъагъ. Нахьлъэш цIэплъым сытегущыIэжьырэп, ащ ыгу непэ блэ зэокIы. ЗыгорэкIэ араб сатыушIэмэ 
аришIэгъэ мэхъэджагъэр къызэрэлъыIэсыгъэмкIэ зиухыижьынэу Рэдэд дэжь къакIомэ шIэ? Ащ фэдэгу зиIэ цIыфмэ 
ащыщкIэ сыгугъэрэп ар..."
- Модэ, Шыупащ, елбэт, сичэтэ-бгырыпх унэм къысфих! - Колэс къэтэджыгъ, ичатэ зыгуилъхьи, зырищыгъ.
- ШъуемылъэкIон, сыкъыщышъумын! - бэщыр зикIэгъэкъон ГъучIыпси ерагъэу къэтэджы, зыуж ихьагъэмэ 
алъэджэ: - А джэгуалъэмэ адэжь шъуизакъоу шъузгъэкIонэп,- пхъэ куахъор зитэмэрыхьэу сэмэгумкIэ къыгоуцогъэ лIыжъ пIуакIэм кIом дыхэтэу фыреплъэкIы, пымылъэу 
федзы: - Opa сэIо, ТIатIыхъу? ШIэхышIоу уикъощырхэр 
къэбгъэшхагъэх...
- Чылэм бырсыр дэлъэу, ГъучIыпс, хэт къомэ ягугъу 
зышIыжьырэр! Моу сикуахъорэ сичатэрэ салъычъэжьыгъагъ.
- Ара? - зэрэзэIуихьагъэр ГъучIыпсэ къыхэщми, ушъхьагъу зыфигъотыжьэу къызэтеуцо, етIанэ бэщым IитIукIэ 
тегъэкIагъэу игукIае зыкъышIуепхъуатэ: - А-ей, сикIэлэгъуделагъэ тыдэ къисхыжьын! Klo, TlaтIыхъу, кIо, Лаурстэныкъо Рэдэд зиусхьаным сэ сцIэкIи гоуцу.
Колэс мыгузажъоу Рэдэд къыздэкIыгъэ къэлапчъэм 
нахь пэгъунэгъоу зэпэуцугъэ купитIум азыфагу дэуцуагъ, 
Хьакъарэ къэзгъэшэсыгъэмэ ащыщми ащымыщми 
умышIэнэу абгъукIэ зэрэщытым пымылъэу, шыумэ апэ ит 
Нахьлъэш цIэплъым зыригъэшIэжьызэ, риIуагъ:
- Къемыпсыхырэ шыумэ къэбарышIу яIэпышъ, сэри 
шIуфэс шъосымыхэу шъуигухэлъ сыкъыкIэупчIэ.
- Колэс, зимафэ мэфишъэ хъун тхьамэтэ маф,- 
Нахьлъэш цIэплъым шъхьэщэ гъашIо Колэс къыфишIыгъ,- 
зэрэ Къосэгъу сишIуфэс есымыхыщтми, а зыр оркIэ 
сфэшIэнэп, зэуакIо тыкъызэрэмыкIуагъэри къыотэIо. Ау 
тишмэ тыкъяпсыхыфэ ыштэщт уахътэм фэдиз тыкъызфэкIуагъэм ыхьыщтэпышъ, ащ тыхэхьанэп. Лаурстэныкъо 
Рэдэд узэремыбэнышъущтыр, узэрэпыримыкъущтыр, 
Хьакъар, зэкIэми зэхахэу мы чIыпIэм къыщыушыхьат.
- Зэ къыосIогъагъэр, Нахьлъэш, джыри къыкIэсэIотыкIыжьы,- Хьакъарэ ышъхьи риуфэхыгъэп, зэригъэжагъэхэп.
Хьакъарэ къыIуагъэм Рэдэд щыгъозагъэми, егъэзыгъэкIэ къызэрэжэдатхъырэр игопагъэп, зи къызхэзымыгъэщэу уанэм имыфэу шым къытепIыикIыщтыгъэ лIышхор 
ипыигъ нахь мышIэми, зэрагъэцIыкIурэр шIоемыкIу. "Мыщ 
фэдэу укъысфащэн нахьи, сыд къыохъулIэщтыгъэми, 
тызэбгъэбэныгъагъэмэ нахьышIугъ, сыдэу Нахьлъэш цIэплъым ыжэ къыдахьэрэр къызэребгъаIоу лъэгукIэтын 
зебгъэшIыгъап!..- Рэдэд ылъэгъурэр къехьылъэкIэу джыри 
Хьакъарэ фычIэплъыгъ, шъхьэм къыфечъагъэм гукIэ къыхигъэкуукIыгъ: - Хьакъарэ игухэлъ джы къызгурэIо!.."

--- Page 121 ---

- ТитIо, Хьакъар, Iаджи зэтэIо,- Нахьлъэш зэмыплъэкIэу щхыпцIыгъэ, етIанэ нахь мэкъэ лъэшкIэ Хьакъарэ 
фидзыгъ: - СиупчIэ къебгъэгъэзэжьынэу сыкъежэ.
- Лаурстэныкъо Рэдэд сфэукIочIыщтэп,- Хьакъарэ 
къыIуи, IукIыжьынэу шым жэдэIагъ.
- Зэхэшъухыгъа, мэзыбэхэр, мыстхъакъохэр! - 
Нахьлъэш цIэплъым зиплъыхьагъ, Хьакъари лъыджагъ: 
- Зэ, зэ, Хьакъар, укъыраутыгъэу къызщымыгъэхъу. 
Зикъэлапчъэ тыIутми есIощтым къедэIу. Лаурстэныкъо 
Рэдэд, улIымэ, зыбг бгъэфыкъогъэ Хьакъарэ ычIыпIэкIэ 
сыобэныщт! Шъэф хэлъэп, зэкIэми зэхахы! Непи, неущи, 
неущмыкIи сIорэп, къапIорэр сипIалъэ.
"КъыбгурыIуагъа джы, Лаурстэныкъор, Хьакъарэ 
итIого-бзэгуагъэрэ итхьагъэпцIыгъэрэ зынэсырэр, ыгу 
къэкIыгъэр! Ежь сIэкIэкIыжьи, зыфаер къыдэхъун шIошIэу 
Нахьлъэш цIэплъыр лъышIэжькIэ къыситIупщыгъ... Теплъын, 
теплъын..." - Рэдэд щхыпцIызэ, зыхэтмэ къахэкIотыгъ:
- Зэгорэм Хьакъарэ есIогъэ дэдэр ори къыосэIо 
Нахьлъэш: укIэмыгъожьыщтмэ, тхьэмэфэ пIалъэ къыпфэсэгъэуцу.
- Сэра кIэгъожьыщтыр?! - шым ылъакъохэр кIыригъэуцукIхэу Нахьлъэш цIэплъым онэгум зыкъыриIэтыкIыгъ, 
кIэпщ уплIэнкIагъэр къыфигъэсысызэ, къыфидзыгъ: - Титхьэмэ къысагъэгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIум о зыр арышъ 
зэхэсхэу цIэплъыкIэ къысэджагъэр, тызыщызэбэныщтыр 
Мэзыбэшъ, шъуичылэ пашъхьэ ппсэ зэрэщыIузгъэзыщтыр 
зэгъашIэ,- шым кIэкIэу ригъэгъази, шыу купри Iуищыжьызэ, 
къызэриIокIыжьыгъ: - Ощхы, осы, фабэ, жьыбгъэ тиIэп, 
пIалъэм сыкъехъулIэ!
IукIыжьыщтыгъэ шыумэ плIэмыешхоу къахэпIыикIыщтыгъэ Нахьлъэш цIэплъым кIэлъыплъэщтыгъэмэ ГъучIыпсэ 
лIыжъыр жьымыгъотыр къехьылъэкIызэ къахахьи зыкъаригъэшIэжьыгъ:
- Сыд сэIо мо джэгуалъэм ыкIыб тешъулъэгъуагъэр? 
Мыхъун къышъуиIуагъа? - къыраIожьыщтым пымылъэу, 
гъумытIымыгъэ: - Жъыр жъэжъалэмэ иалаши къефэхы 
зыфаIорэр шъыпкъэщтын, тэ зэкIэми тахэны... А-ей, сикIэлэгъу-делагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ къисхыжьын! 
УкъызфэсIофтагъэмкIэ сыд къэбар къызэбгъэшIагъ, 
ТIатIыхъу?

--- Page 122 ---

- ГумэкIыгъо щыIэп, ГъучIыпс, кIалэмэ тыбэнэщт alo,- 
пхъэ куахъор зыкIэгъэкъогъэ ТIатIыхъу къыриIожьыгъ.
- Ы-ы! Тыбэнэщт alo ара?! - бэнэн Iофыр ГъучIыпсэ 
лIыжъым зызэхехым, бэщым зыкъытыриIэтыкIыгъ, зигъэпкъыезэ джыри къымыIон ылъэкIыгъэп: - А-ей, сикIэлэгъуделагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ къисхыжьын. Ы-ы, 
Колэс, сыд пIорэ о?
- Ары, ары, ГъучIыпс, тхьамэтэ маф,- Колэс зэгупшысэщтыгъэр нэмыкIыгъэми, "жъы хъурэр тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ зегъэгусэ" ыIозэ ыжэкIэ мыкIыр фыжь къыхэгушIукIыгъ,- зэгорэми тыкIэлагъ, жъыгъори къытэупчIыжьыгъэп, ау...
- Арэп сыкъызкIыоупчIыгъэр, Колэс,- къыригъэжьагъэр ГъучIыпсэ зэпригъэгъэугъ.- Хэт, ГъучIыпсэкIэ 
заджэхэу, сэщ нахь бэнэкIо-кIочIэшхоу Мэзыбэ дэсыгъэр, 
тишъолъыр исыгъэр?
- А лIым ыцIэ къепIогъах, ГъучIыпс,- Колэс иджэуап 
кIэкIы.
- Зэхэпхыгъа, ТIатIыхъу? - ГъучIыпсэ лIыжъым бэщыр 
джы къыIэтыгъ нахь, икIэгъэкъоныжьэп.- Зэхэшъухыгъа, 
нахьыкIэхэр? Жъым ыкIапэ кIэм ынап джары язгъэIуагъэр! 
Ау жъырэ къэпыжъ машIорэ зэфэдэ къытэшъумыIу, тэри 
хьаулыеу дунаим тытетыгъэп.
- ПлъэкIапIэ кIэзыутыгъэ гори, зимафэ мэфишъэ хъун 
нахьыжъ, Мэзыбэ къыдэмыкIыгъэнэуи? - шэны зэрэфэхъугъэу Рэдэд исэмэгубгъукIэ Турабэ къиджыкIыгъ, 
рыразэхэмэ-рымыразэхэмэ зэригъашIэу щытмэ афычIэплъыгъ, IугушIукIыгъ.
- Opa сэIо, Тураб? Лъэбгъу къысэбдзыгъ, ау зыкъэозгъэубытынэп. Ащ фэдэ тишъолъыр къимыкIыгъэми, 
пшIосыушъэфынэп, тичылэ къыдэкIыгъ. Зыр Лаурстэн ары, 
гъунэ имыIэу кIочIэшхуагъ Лаурстэныпщыр. Адырэр мо 
Колэс тхьаматэр ары. Пщыр сыгу къэзгъэкIыжьырэ ишъао 
фэдагъ, ау, Колэс икъогъугъэ шъуемыплъ, илъэбгъу шъэф 
мыухыжьхэр ары зи къысэзымыгъэлыщтыгъэхэр. Дагъо 
зимыIэ дунаим къытехъорэпышъ, ащи идагъомэ къулай 
сафэхъугъагъ, ы-ы Колэс? Арышъ, Рэдэд, мо IукIыжьыгъэ 
цIынэшхом, нэкIэ земыгъэгъэдел, кIочIэ делэм нахь махэ 
щыIэп. Тэри, Колэсрэ сэрырэ, лъэбгъудзыкIэ-IэбэкIэ шъэф 
горэхэм тыпфягупшысэн. ГукIодыгъо щыIэп.

--- Page 123 ---

- Ары шъхьакIэ, нахьыжъ,- Мэщыкъо къыIуагъ,- Рэдэд 
зиусхьаным пIэлъэ макI Нахьлъэш цIэплъым фигъэуцугъэр.
- Тхьэмэфэ пIалъэр, Мэщыкъу, мыбэмэ, макIэп,- 
Колэс къыIуи, игумэкI Рэдэд зэхыригъэхэу къыухыжьыгъ,- 
зы мэфэ закъокIи пкIуачIэ бгъэстыжьын плъэкIыщт. Ау ащ 
къизгъэкIырэп непэ-неущ пIалъэр фэпшIыныр.
- Бэнэным фалIэрэр, тат, Нахьлъэш цIэплъыр арышъ,- 
Чэчани зыфэщыIагъэп,- зызщистын-зызщишхыжьын 
чIыпIэ ифагъ, зэрэгупшысэжь, зерэгъэежь.
- Шъо шъузэрэфаеу хъунэу Нахьлъэш къызшIошъумыгъэшI,- Колэс пхъорэлъфым зыфигъазэзэ, Рэдэд 
гурегъаIо,- кIуачIэкIэ зыщымыгугъыжьыщтыгъэмэ, аущтэу 
зигъэпсыщтыгъэп. Ау ХьакъарэкIэ къыдэмыхъугъэм дэгузажъошъ, зэрэхигъэукъощтым щэч хэлъэп. Ари къызфэдгъэфедэн, ГъучIыпсэ зэриIуагъэу, нэмыкIми тяусэн. 
Бэлэрэгъыгъэрэ гумэкIыгъорэ къызхэдгъафэ хъущтэп.
Рэдэд изекIокIэ-шIыкIэ бэлэрэгъыгъэ-гупсэфыгъор 
нахь хэплъагъоу, тхьэмафэкIэ ежьыр арымырэу бэнэщтыр 
къыпшIуигъэшIэу, гумэкIыгъо гори ынэгу къыкIэщыщтыгъэп. ЗэкIэ къызщежьэгъэ Хьакъарэ чылэ пашъхьэм зэрэщагъэцIыкIугъэр, ежь зыфимытыжь нэпитIурэ тIого-бзэгуагъэрэ иIэ зэрэхъугъэр шIоемыкIугъ нахь, ыгу ебгъэщтыгъэп. Рэдэд щыхьагъу къамышIыщтыгъэмэ, зыми 
зышIуимыгъанэу, ятэ игукъаоу, янэшыр игухэкIэу, хымэ 
техакIомэ къарашIэхэрэр - зэрэзэрапхъохэрэр, къызэраукIхэрэр, гъэрыпIэм зэрырадзэхэрэр, афэмыукIочIырэ 
хьакъулахьыр къазэрэтыралъхьэрэр - шIошъхьакIоу, 
изиусхьаныгъэ иIэшIугъэрэ идыджыгъэрэ джыри къыIэкIэмыхьэгъагъэми, арипэсыщтмэ яусэу, гузэжъогъуи хэмытэу 
гъэрекIокI нэс, чылэ зэрэукIым ыпэкIэ псэугъэ. ПщыкIалэм 
игулъыти, изыкъэшIэжьи, илъэпкъ гупшыси къызщежьэгъэ 
лъэхъаным Хьакъарэ иIоф IукIотыгъэ фэдагъэми, Нахьлъэш 
нахь хэугуфыкIыгъэу ащ непэ къыхэтэджыкIыгъ. "Нахьлъэш 
игухэлъ нафэ шъхьакIэ,- Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ, иджабгъукIэ къыгот ышнахьыкIэ Шыупащэ, тенэгуикIырэм фэдэу, 
ытамэ зырифызылIагъ,- сыда зыгъэгузажъорэр! IэкIэкIырэ 
ныбжьыр ара, хьауми ыкIуачIа зэщызыфырэр?.."
- Титхьэмэ гумэкIыгъо щыIэп alo, Колэс,- зыхэт купмэ 
Тураби защигъэгъупшэрэп, зыгот зиусхьанми peloкIы,- 
ахэр зафэм икъотэгъух, муары ти Тхьэшхуи, шъо зэхэшъухырэп шъхьакIэ, ар къытеIо. ШъуIэхэр фыдэшъуIэтай, 
шъуелъэIу.- Къэзэрэугъоигъэмэ анэIухэр тыгъэм фэгъэзагъэхэу, аIэхэри фыдагъэчъэягъэхэу мэкъэ зэхаокIи 
IушъашъэкIи тхьэ елъэIугъэх, Турабэ ыIэ къызыредзыхыжьым, къыIуагъ: - Нахьлъэш цIэплъыр бэнакIо къэрэкIу 
фаеми! Ощхы-жьыбгъэ ушъхьагъу тиIэщтэп ыIуагъэшъ, 
ыблэбгъуитIукIэ чIыгум зыщыхаIулIэщт мафэр, шъулъэгъун, 
сIуагъэ шъуIожьын, ошIущт. Тэ тыщыIэу, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, укъэмыщт, зиусхьан! - къызэфэсыгъэхэри, 
чылэри, бэнэщтыри ежьыр арэу къызфэнэжьыгъэр Турабэ 
къыухыжьыгъ.
- Титхьэмэ джыри тауджэгъугъэп, оры ар зишIушIагъэр, ти Тхьэшхо,- ГъучIыпсэ уашъом дэплъыягъ,- уифабэ 
тыщыбгъакIэрэп, тимэщи къэогъэкIы, Iутэогъэхыжьы, 
зебгъэзыхэу укъохьажьми, тызщыбгъэгъупшэрэп, уимази 
къытфыкъоогъэкIы, уижъуагъохэри къытшъхьащыогъэтых. 
Ау Нахьлъэш тызыщебэныщт мафэр ошIущтэу Турабэ 
къызэрепIуагъэр, стхьакIумэхэр жъажъэ зэрэхъугъэхэр 
арыщтын, зэрэзэхэсымыхыгъэр сыгу къео.
- ТхьакIумэ чан, тхьакIумэ жъажъ ащ фэIуагъэп, 
зимафэ мэфишъэ хъун нахьыжъ,- Турабэ фадзыгъэр 
къызхимыгъэщэу къыIуагъ, осэ зыфэшIыжькIэ къыухыжьыгъ: - Титхьэмэ яIорэ яшIэрэ зэхэпшIэным пае, ащ 
бгъэшIэгъон хэлъэп, Турабэ фэдэу укъэхъун фае.
- Ара? - уижъышъхьэ пIытхыжьынышъ, уикIэлэгъугъэ 
къыоттыжьыщт аIуагъэкIи, ощ фэдэу сыхъущт нэмыIэмэ, 
сыфэмыях гукIэ ыIомэ щхыпцIызэ, ГъучIыпсэ лIыжъыр 
къэупчIагъ, ицыхьэмышIыгъи ежь къызфыхигъэщыжьызэ, 
къыIуагъ: - Ащыгъум, теплъын хъурэм, теплъын.
Колэс щхыпцIыгъэ нахь, гущыIэкIэ зэпэкIэогъитIум язи 
апылъыгъэп, игупшысэ-гумэкI Рэдэд зиусхьанымрэ 
Нахьлъэш цIэплъымрэ зыщызэбэныщт пIалъэмрэ утыгумрэ 
зэритыгъагъэр. ПщыкIалэм ицыхьэ темылъэу, ыкIуачIэ 
щымыгъуазэу арэп, ау бэ Iофым хэхъухьан ылъэкIыщтыр. 
Нахьлъэш Iазэ нахь мышIэми, ащ ижъалымыгъэрэ итхьагъэпцIыгъэрэ зымышIэрэ Къосэгъу исэп. Къебэныщтым 
Рэдэд елъытыгъэмэ, игукIэгъуи, илIыгъи, игукъэбзагъи, 
изэфагъи зэголъы. "Ау зэфэгъэ закъокIэ дунаир зэхэлъэп, 
зэхэлъыни ылъэкIыщтэп,- Колэс ыIуагъ.- Джыдэдэм тIэ 
зыфыдэдгъэчъаий тызэлъэIугъэ ти Тхьэ-Тыгъэшхоми тыкъегъэфабэ тIозэ, тыкъесты, ишыбли къытэо, ижьыбгъи техьы, 
ичIыгусыси тызэхекъутэ... Ащ тырицIыфышъ, игукIэгъуи 
ижъалымыгъи къытхэлъ. АрынкIи мэхъуба цIыфышIухэри 
цIыф бзаджэхэри дунаим къызыфытехъохэри, зыфытетхэри... Тураби исэкъатыгъэ къызфегъэфедэ, Нахьлъэш 
ыкIочIэ делэ зэрехьэ, Рэдэди изиусхьаныгъо итхьамыкIагъу. 
КъаIо джы узфитыр. Раутырэр епсыхы, изыутырэр мэшэсы. Шашитыр итхьагъэпцIыгъэ есэжьыгъэу, зэкIэми 
шэсы афэхъоу мэпсэу..."
Колэс игупшысэмэ Турабэ акIимыгъахьэщтыгъэми, 
ащ пэгъунэгъугъэр Шыупащ. "СыкъэдэIуагъэп" джа чэщныкъом Рэдэд риIогъагъ шъхьакIэ, Шыупащэ зэхихыгъагъэхэр шъхьэм икIыщтыгъэп, Тураб теплъэн ылъэкIырэп, 
ыгу къызыкIырэм псынкIэу шъхьащэгупшысыкIы. "Тхьэм 
илIыкIо ащ фэдэ нэпэнчъагъэ ышIэрэп!" - Рэдэд риIощтыгъ 
шъхьакIэ, нахьыкIагъэмрэ укIытэмрэ къыжэдагъэзыгъэгъэ 
гущыIэм ыжэ пхыгъэу джы нэс хегъэты. Ау нэбгыритIу 
ашIэрэр ящэнэрэмкIэ ушъэфыгъуай язгъэIогъэ гупшысэр 
шъэожъыем къышIудэмыуаеу къызыфыхэкIырэр макIэ... 
Тураб ышнахьыжъ къызэрэгогъэпкIагъэр зэримыгуапэри 
нэжгъыкIэ зыщыригъэшIэщтым, Шыупащэ зэхихыгъэм 
шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
- Mo шыуищым сыд сэIо къызфагъэзэжьыгъэр?! - апэ 
зылъэгъугъэ Даур къэупчIагъ.
Шыуищыр - Хьакъар, Шэныб, НэтIай. Къэмысыхэзэ, 
зигъусагъэхэм зызэрамышIыгъагъэу, яшъхьэкIэфагъэ апэ 
итэу къепсыхыгъэх. Колэс ыцIэкIэ Хьакъарэ щытмэ къариIуагъ:
- ТиIукIыжьыкIэ емыкIу тегупшысэжьи, Колэс, шъуишIуфэс къедгъэгъэзэжьыгъ.
- Къэзгъэзэжьырэр тхьэмэ аштэжьы...
- Быяу, Тураб! - ГъучIыпсэ къыфэгубжыгъ.- Нахьыжъхэм апашъхьэ ужэ Iыгъ. Джэуап ятыжь, Колэс. Фиты 
усэшIы.
- Ары, ары,- ТIатIыхъуи нахьыжъым къыдыригъэштагъ.
- ЗишIуфэс шIукIэ зыпэдгъохыжьыщтымэ ащыщ 
шъохъу,- нахьыжъым шIоигъор Колэси ыгъэцэкIагъ.- 
ШъуишIуфэс закъопщтын къызфэжъугъэзэжьыгъэр, 
Хьакъар?
- Чылэм тыдэкIыжьэу тыдэ тыкIон, тхьамэтэ маф,- 
Хьакъарэ шъхьэшхор тIэкIу риуфэхыгъ,- шъузгъэгумэкIырэм тэри тегъэгумэкIы. ЛIыгъэкIэ гъусэ Нахьлъэш 
сыкъишIыгъагъ нахь, сыфэягъэп. Шъулъэгъугъэ шъуапашъхьэ емыкIу къызэрэщысихыгъэр...
- Сыдэущтэу фэбдагъэ адэ? - джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Чэчанэ къемыгыин ылъэкIыгъэп.
- Пшъхьэ уфырегъэтыжьа? Ащ ыжи ыкIуачIи зэфэдэ. 
ЕмыкIу шъумышIыщтмэ, Рэдэд зиусхьаным гущыIэ дысиI.
- КъаIо, Хьакъар,- щытхэр гупшысэгъу Рэдэд ригъэфагъэхэп,- нахьыжъхэми нахьыкIэхэми апашъхьэ шъэф 
щысиIэп.
- Шъэфэп, зиусхьан, нафэ нахь,- Хьакъарэ джы нахь 
къэгузэжъуагъ.- Нахьлъэш спшъэ къырилъхьэгъэ пшъэрылъыр шъэфэп, бгъуитIумкIи шыхьат шэскIэ къыосIожьынэу къысфигъэпытагъ. Ар непэ къызыосымыIокIэ, 
дунаим сытыримыгъэтыжьынэу, неущрэ нэфылъэр 
сипIалъэу ичатэ тхьарыIо тыришIыхьагъ. Щэ ыIупшIэ нигъэсыгъ, ар къэсы уашъом диIэтэягъ, къырихьыхыжьыгъ...
- Уипсынэ гъукIагъа? Уипсыкъищ зеогъэукIыхьэ! - 
ТIатIыхъу икохъуацэхэр чIым чIыригъэсагъэх.
- ПкIантIэ къыозгъэхын гъомылэ пшхыгъэу бэнэкIо 
утыгум уфимыхьанэу сыкъиIопщыгъ.
Щытхэр зэкIэ, нахьыжъи, нахьыкIи, зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Апэ зыкъэзышIэжьыгъэр Колэс:
- Уятэ хьэм регъэубыт Iо!.. Ушэсмэ, Хьакъар, уишIуфэс 
къэгъэзэжь ыпаIокIэ ащ ышъхьэ къипхын фэягъ, ау пшъхьэ 
уфимытыжьэу оIошъ, тыгу уабгъэрэп. Тэ тшIоигъо гори а 
джэгуалъэм фэхьыжь, къэбгыныр ыныбэ иутIэтIагъэу 
бэнакIо къытфакIоу хьэйнапэ зерэмышIыжь.
ЗэкIэми апэ Шыупащэ къыщиутагъ, адырэхэм ящхы 
макъэ етIанэ къыдэоягъ.
Рэдэдрэ Шыупащэрэ унэм зехьажьхэм, ышъо пычъыгъэу Рампэс къапэгъокIыгъ:
- Хьакъар тIозэ, сикIалэх, сыд бэлахь къытфыкъокIыгъэр?
- Нахьлъэш зыгорэ elo пае гумэкIыгъо щыIэп.
- Сэ лъэгуцым сытетыгъ, зэкIэри зэхэсхыгъэ.
- Тян, мэлакIэ тэлIэ, арба, Шыупащ?
- СылIэрэп сIонэп, ау...
- Сыда джы аур?
- КъысIэкIэIуагъ.

--- Page 124 ---

- Зыгорэ къызIэкIаIорэмэ уафэдэп, сшынахьыкI, къэух 
къебгъэжьагъэр.
- ШъузэшIомын, непэ шъуитIо шъугу шIоп. Сищэджэгъуашхи учъыIыжьыгъэ, мары джыдэд.
- Ар пIоy, тян, шъузэкъомылъад. Сыд угу зэмыIугъэр, 
Шыупащ? Къебгъэжьагъэр къэух,- Рэдэди ыIорэм текIырэп, ымакъи тырегъэлъэшыхьэ.- Нахьлъэш сыобэныщт 
зэриIуагъэр ара? Хьакъарэдыхэм якъэгъэзэжьыкIа?
- Ари арэп, мыдырэри арэп.
- Сыд адэ?
- ЕтIан.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Шыупащ, сэры джы уицыхьэмышIыр,- зыкIыб къэгъэзагъэу щэджэгъошхэ Iанэр ыкъо мэ къафэзыухьазырырэ Рампэс исэмэркъэуи, ишъыпкъи 
зэхэлъэу къызэриIокIыгъ, нахь теубытагъэу къыухыжьыгъ: 
- ШъуитIо шъукъыскIэрысэу, шъукъызготэу сизыутын 
къэбар шъэфэуи, нафэуи къысфыкъокIынэп.
- Джар гущыIэ псау, тян! Зэхэпхыгъа, сшынахьыкI? О 
"ау", "етIан", "къысIэкIэIуагъ" olo, къебгъэжьагъэр 
къэуухы жьышъурэп. Нахьлъэш цIэплъым сыобэныщт 
къысеIо пае, улIыба зыкъебгъэгъащтэу!
- А сикIал, а гущыIэм урымыджэгу.
- Хэта джыдэдэм, тян, зыми сыкъыриутыщтэп зыIуагъэр? - бэджынэ стыр пIуакIэу пхъэ апсышхом икIагъэр 
хэшъэе джэмышх куумкIэ зэIишIэмэ ыгъэучъыIызэ, еплъ 
тянэ къызэрэсыубытыгъэр къыригъэкIэу, Шыупащэ енэкIэуагъ.
- АщкIэ сигущыIэ зэкIэсхьажьэу къызщымыгъэхъу, 
сикIал.
- ЗэкIэмыхьажьми, пытагъэ пхэлъмэ нахьышIуба, тян.
- Ными, къоми япытагъэ а зы псэм зэрэхэгъэткIухьагъэр зыщымыгъэгъупш, Рэдэд,- Рампэс зиIажэщтыгъэми, 
зэрэхэхьапщыкIыгъэр псынкIэу хигъэкIокIэжьыгъ,- аущтэу 
ишъухъухьагъэмэ, сыд къыохъулIагъэми, пшъхьэ Iэтыгъэу 
утыгум къикIыжь.
- Тхьауегъэпсэу, тян, сыкъызэкIэкIонэп.
- Лаурстэныпщым узэрикъори зыщымыгъэгъупш. 
Шъушх, шъушх, лы гъэулэбыгъэ шъэбэ IэшIу тешъозгъэшхыхьажьыщт сэ.
- IэшIу бэджынэр! - Шыупащэ къыIуагъ.

--- Page 125 ---

- Шъоупсым хэшIыкIыгъэ бэджынэр IэшIун адэ! - Рэдэд 
иджэмышхыкIэ ежь ыдэжькIэ щыIэ бэджынэр ышнахьыкIэ 
фегъэкIуатэ.- Ар пIоу сыкъызажэрэм утемыгущыIыкI.
- Джыри пщыгъупшэжьыгъэба сэIо, Рэдэд?
- Къебгъэжьагъэр зыIуптхъыжьын фэягъэп.
- А сикIал, пшынахьыжъ зыпшIэрэр непэп, къеIу, 
къыбжэдимытхъэу уцущтэп.
- Ашъыу, ащ фэдизэуи шъэфэп ар! Нахьлъэши Хьакъа ри афэгъэхьыгъэп... Турабэ къыуиIохэрэр пшIошъ умыгъэхъунэу сыфэягъ...
- Сыда ар озгъаIорэр, сшынахьыкI?..- Турабэ ичэщныкъо къакIо ыгу къэкIыжьэу, Рэдэд къыкIэщтагъ.- Мыхъун 
горэ дэплъэгъугъа, дэошIа?
- Хьау,- гуцафэ езгъэшIыщтыгъэ гущыIэ цыпэ зэхэмыугуфыкIыгъэхэу а чэщым къылъыIэсыгъагъэхэр Шыупащэ ыушъэфыгъэх,- урым хьакIэм тхьэхэмкIэ цIыфхэр 
егъапцIэх еIошъ ары.
- Зы Тхьэ нахь зимыIэмэ тхьабэхэр зэрямыкIасэр джыра 
зыпшIагъэр, сикIал? - Рампэси зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Арэп сэ зыфасIорэр, нан. Титхьэхэр къыдэгущыIэхэу 
Турабэ зэриIорэр ары.
- Ара зыфапIорэр? Ар Iоф шъхьаф... Ахэмэ яIуи яшIи 
къытхалъхьэ, сикIал...
- Шыблэр къызэогъэ тичъыг пщыгъупшэжьыгъа? - 
Рэдэди къэгузэжъуагъ.- Ащ фэдэмэ уатемыгущыI, сшынахьыкI. Тызщыбэнэщт мафэр ошIунэу титхьэмэ ТурабкIэ 
къызэрэтфаIопщыгъэр зэхэпхыгъэба?
- Турабэ къызэриIуагъэр зэхэсхыгъэ.
- Адэ джары,- Рэдэд ишIошъхъуныгъэ ыпэ итэу къыIуагъ, зыкIэгупшысыхьажьым, къэупчIагъ: - Сыда аущтэу 
зыкIапIорэр, пшIошъ хъурэба?
- Мэхъу, Рэдэд, мэхъу,- Турабэ итхьэ Iоф къызэрэригъэжьагъэмкIэ Шыупащэ кIэгъожьэу, джа тхы бытымкIэ, 
ежь зэриIоу, титхьэмэ адэгущыIэкIи пшIэхэнэп, гукIэ ыIуагъ.
- Плъэгъун, сшынахьыкI, а мафэри ошIущт, Нахьлъэш 
цIэплъыми сытекIощт.
- А сикIал, а Рэдэд, хэт а гущыIэр джэгуалъэ умышIы 
зэраIуагъэр? - Рампэс джыри ыкъо нахьыжъ емыгыин 
ылъэкIыгъэп, ау ащ пае къыгъэнагъэп нахьыжъми, нахьыкIэми нэшIукIэ аIугушIоныр.

--- Page 126 ---

Рэдэдрэ Нахьлъэшрэ зыщызэбэныщт пIалъэр къэсынкIэ 
зы мафэ къэнэжьыгъэу Айнарэ унэм къикIошъагъ. Алъэгъурэр зыфахьын зымышIэрэ зэшитIур ащ фэдэ къэкIуакIэр 
зимыхэбзэгъэ пшъэшъэ гъэкIэрэкIагъэм къыфэтэджыгъэх, 
Шыупащэ пхъэнтIэкIур фипхъотагъ, Рэдэд къыIуагъ:
- Къеблагъ, Айнар, къэтIыс.
- Тхьауегъэпсэу, Рэдэд, сыщытми хъун,- Айнар пхъэ 
пIэкIор натIэм дэжь уцугъэ.
- ПчъэIум уIутына, моу къэтIыс,- зэIугушIощтыгъэ 
нэбгыритIум ежь зэрямыщыкIагъэр Шыупащэ къыгурыIуи, 
унэм зэрикIыщт ушъхьагъу къыгъотыгъ: - Джыдэд сэ... 
шыр псы езгъэшъощт.
- Зэ, Шыупащ,- ыIэшхохэр зыдихьын ымышIэу Рэдэд 
къэгузэжъуагъ, тизакъоу унэм тыкъимын къыригъэкIэу 
нэкIэ Шыупащэ еубзэзэ, фигъэпытагъ: - Шымэ япсыегъэшъогъу къэсыгъэп!.. Сыд шъуикъэбар, Айнар?
- ЗэкIэри дэгъу,- Айнарэ ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэх,- неущ узэрэбэнэщтым нахь Iоф тиунэ илъэп... 
Анысэти сэри тегъэгумэкIы... Рампэси тадэжь щыI...
- Даур сыд ыIорэр? - ишъэогъу ыгу илъыр ешIэми, 
Рэдэд джау сыдми еупчIыгъ.
- Даур пшIэрэба зыфэдэр, неущ къэнэфэщт еIо.
- ЗэрэхъурэмкIэ, пшынахьыжъ ицыхьэ къыстелъэп,- 
Рэдэд къыIуи, зэресэмэркъэурэр ригъашIэу, гукIэгъу 
нэплъэгъу шъабэкIэ гъунэгъу пшъашъэм IугушIуагъ, гугъуемылI-къыримыдзашъокIи къыухыжьыгъ.- Ашъыу, тызэрэзэбэныщтым ащ фэдиз къибгъэкIы хъуна, ы-ы, сшынахьыкI?
- Адэ ары, нахьыжъ,- Шыупащи шIомыIоф фэдэу 
макIэу IущхыпцIыкIыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ, Тхьэмэ аIуагъэр хъун...- Айнарэ 
зэхихыгъэм гугъэ горэ игущтэ къыхыригъэлъхьагъ, ау 
етIани мэкъэ ефэхыгъэ кIэщыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Къыобэныщтыр шитфымэ апеIэ аIуагъ, фэсакъ... Klo, 
ащыгъум сэ сычъэжьын, нанэ тхъу сыфеон фае...
V
Мэфэ бырсырым хэпшъыхьэгъэ шъхьэ онтэгъур 
шъхьантэм зэрэнэсэу хэчъыегъэ Рэдэд зэрэбэнэщтым 
игумэкI зэрэхэтым нахь мэкIагъэп Турабэ зыфиIогъэ мэфэ 
ошIум Шыупащэ зэригъапэщтыгъэр.

--- Page 127 ---

"Ащ фэдэу Турэбэ быт тхьэмэ алъытэмэ, зыфялъэIурэр 
къыфашIэмэ,- Рэдэд ижьыкъэщэ гупсэф Шыупащэ 
кIэдэIукIызэ elo,- неущ къэлъэгъощт. Аущтэу хъугъэмэ 
дэгъугъэ, оен нахьи ошIумэ нахьышIу. Нахьлъэш цIэплъым 
ыбгъэ къыригъэпшэу зегъэкIочIэшхоми, Рэдэд текIощт. 
Ары Чэчани, Даури, Мэщыкъуи аIорэр. КIочIэ-къулайкIэ 
узщэгугъыжьмэ, ое-ошIу фэIуагъэп - джары Колэси 
зыкIиIорэр. Ау чылэ пашъхьэм зымафэ Турабэ зыфытеуцогъэ мэфэ ошlyp къэмышъыпкъэжьымэ?.. СшIэрэп 
ащыгъум... ИжэмыIаныгъэ еунэхъулIэжьын..." - Шыупащэ 
зыфэсакъыжьмэ, Рэдэд зыдэщылъымкIэ фыреплъэкIызэ, 
джыри къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, Турабэ щыгъупшэу гушIуагъэ - ошъогум жъуагъор изыбз!
Жъуагъохэр ынэгу зэрэкIэтэу Шыупащэ зэгъолъыжьым, Турабэ ыIорэр мэхъумэ, Рэдэд неущ Нахьлъэш 
тырагъэкIонэу титхьэмэ ярэлъэIу ыIомэ, ылъэгъугъэм 
кIэгушIузэ, ошIэ-дэмышIэу хэчъыягъ. Зэрэхъугъэри 
ымышIэу, зыгорэ къетIыргугъэ фэдэу къэущыгъ. Унэр 
мэзахэми, Рэдэд зыдэщылъ лъэныкъори, щагури, зэрэдунаеуи гупсэф. Шыупащэ джыри къэтэджи, лъэпэпцIыеу 
нэфынэ тIэкIу къызэрыпсэрэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ: 
жъуагъомэ къахэмыхъуагъэмэ, ахэкIыгъэп. Мэзэ шъуашIоми шъхьэгъэщ гъэшIуагъэкIэ ошъочапэмкIэ зыригъэзыхыгъ, нэфшъэгъо атакъэхэр чъыеныбэущ макъэхэмкIэ 
зэпэджэжьых, тыгъурыгъуми, нэмыкIми умышIэнэу чэщ 
бзыу гори къапэджэжьы.
- Сыд, сшынахьыкI, узфэмычъыерэр? - зэмыжэгъэ 
макъэм Шыупащэ ыгу къыгъэлъэтагъ.
- Дунаир ошIущтмэ зэсэгъашIэ,- Шыупащэ зыкъишIэжьыгъ.
- Сыд адэ?
- Мэзагъо.
- Ара?
- Адэ! - Шыупащэ зигъэинызэ, шъхьаныгъупчъэм 
къыкIэрыкIыжьыгъ, гъолъыжьызэ, зышIомыдэеуи къыIуагъ: - Турабэ тыкIэнакIэ шъхьакIэ, Рэдэд, тэ зэрэтымыIоу 
щыт.
- КъыбгурыIуагъа джы?
- КъызгурыIуагъ,- фэмычэф шIагъоу Шыупащэ джэуап 
къытыжьыгъ, шIошъмыхъуныгъэ тIэкIу зэрэхэлъыри ымакъэ 
къышIухэщыгъ.

--- Page 128 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, сшынахьыкI,- сэмэркъэукIэ Рэдэд 
къыдзыгъ,- сэ сиIоф нахьи Турабэ къыIуагъэм нахь уегъэгумэкIы.
- Аущтэу щытэп ар,- унэ мэзахэм къыхэмыщэу Шыупащэ къызэшIотIысхьагъ.- Сэ сIорэр пшIощхэнми, нанэ 
ыIорэр зэхэпхырэба, Турабэ шъуегъапцIэ!
- Зэ, зэ, тэ зэрэтымыIоу Турабэ зыгорэу щыт хэта 
джыдэдэм зыIуагъэр?
- Сэры... Мэфэ ошIумкIэ ыIуагъэр къэшъыпкъэжьышъ 
ары...
- Адэ джары, сшынахьыкI, тэри ащ ыIорэмэ загъорэ 
тызкIядэIурэр.- Рэдэд мэкъэ ефэхыгъэкIэ къызэриIуагъэр 
зыдишIэжьи, хигъэкIокIэжьыгъ: - Хъугъэ, Турабэ Iаджи 
ыIощт, ахэмэ зямыгъэгъап, чъые.
- Адэ сыда, нахьыжъ, Нахьлъэш цIэплъым утекIонэу 
ар титхьэмэ зыкIямылъэIурэр ?
- ЯмылъэIугъэнэу оIошъ ара?
- СшIэрэп ныIа?
- Титхьэмэ ямылъэIугъэмэ, тимэфэ ошIу хэт къытфэзгъакIорэр? - Рэдэд къэупчIи, кIэгупшысыхьажьыгъ.- Мэфэ 
ошIур НахьлъэшкIи сэрыкIи дэгъу, ти Тхьэмэ аIорэм узэрэшIомыкIыщтыри къызгурэIо, ау сицыхьэ зытемылъыжьэу 
къызщымыгъэхъу. Ахэмэ къысхалъхьэгъэ кIуачIэмрэ 
щэIагъэмрэ неущ сагъэушэтыщт. Сэ зыми, тихэгъэгу зыгу 
къыфэмышIумэ анэмыкI, сепыигъэп. Нахьлъэш типчъэIупэ 
къыIухьэу Iогъу-шIэгъу сыкъимышIыгъэмэ, сэ сыщыхьагъэп. 
Теплъын неущ хъущтым, ти Тхьэми тыкъызэхашIыкIын, 
Тураби темыгъэджэнджэш, тыгъэчъый. Ухэмычъыежьышъущтмэ, сшынахьыкI, садэжь къэгъолъ, пшъхьэ тIэкIу 
сыкъыхэуIон.
- Хьау, нахьыжъ,- къыраIуагъэр игопагъэми, апэрэ 
мафэхэм афэдэу ышнахьыжъ ыбгъэгупэ зыкIидзэ шIоигъуа гъэми, Шыупащэ зигъэлIыгъ,- нанэ зэриIоу, титхьэхэр 
тыгу илъэу тычъыен. НэфлъэшIу къыокIу, зыгъэгупсэф, 
Рэдэд, зэкIэри дэгъу хъущт.- Шыупащэ жьи, пси къымыщэжьырэм фэдэу заулэрэ щылъыгъ, етIанэ зызэпыригъэзагъ, зыкъызэпыригъэзэжьыгъ, заулэрэ щылъыгъэу 
къэупчIагъ: - Очъыя, нахьыжъ? - зи зызэхемыхыжьым, 
зэрэхъугъэри зыдимышIэжьэу Iуилъэшъугъ.
Мызгъэгум Рэдэд мычъыежьышъущтыгъэр. НахьлъэшкIэ, ТурабкIэ къыраIуагъэр игумэкIмэ алъэпсагъ нахь 

--- Page 129 ---

мышIэми, игупшысэ мыухыжьхэр бэмэ анэсыщтыгъэх. 
"Сыда Нахьлъэш щыхьагъу сыкъызкIишIыгъэр? - Рэдэд 
ынэхэр кIэшъо бгыкъум етыгъэх, упчIэм упчIэр кIэлъэкIо.- 
ТитIу яз раутыгъэу сэшIы, сыд етIанэ? - зыщымыгъозэ 
макъэ горэм иупчIи къедысы: - "Укъэщтагъа сэIо, Лаурстэныкъор?!" Хэт ар зымакъэр? Тян сIонти, "Сыд къыохъулIагъэми - уатекIуагъэми къыптекIуагъэхэми - пшъхьэ 
Iэтыгъэу утыгум къикIыжь" - джары зымафэ къысиIуагъэр. 
Тятэмэ шIэ?.. Ащ фэдэкIи нэмыкIыкIи тятэ къыздэгущыIагъэу къэсшIэжьырэп... Зэ, зэ, ар зымакъэр Нахьлъэш 
цIэплъыр ара, хьауми Хьакъара? Сыда Хьакъарэ Нахьлъэш 
ыкъогъу къызыфыкъоджыкIыщтыр, ащ иIоф бэшIагъэ, 
Турабдыхэм ячэу къуап зыщысыухыгъэр... "Аущтэу 
къыпщэхъуа?.." - джа мэкъэ дэдэр къеупчIы, Нахьлъэш 
зэримакъэм, ары пакIошъ, зэрищхы макъэм щэч хэлъыжьэп.
Хэшъэе пIэкIор пытэр ыгъэцIацIэзэ, Рэдэд исэмэгубгъукIэ зызэригъэзэкIыгъ, Шыупащэ къыгъэущыгъэмэ ыIуи, 
дэIуагъэ: унэ мэзахэр кIым-сым, ежь игумэкI нэмыкI итэп. 
Шъхьаныгъупчъэм къипсэрэ нэфынэ макIэм изэблэхъукIэ 
нэфылъэ чыжьэр игъорыгъозэ чэщым зэрэтекIорэр 
къыхэугуфыкI къодый. "БэнэнымкIэ Нахьлъэш сыда къаигъэ сыкъызкIишIыгъэр? - Рэдэд игупшысэ зэпыугъэмэ 
апидзэжьыгъ.- ЫкIуачIэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэрэмэ, 
мышъэм ерэбэн, чъыгым ерэбэн, хьау ыIомэ, сэщ нахь 
мыкъарыунчъэхэр Мыстхъакъуи, Шышъхьарыси, Ныбэжъи, 
нэмыкI чылэхэми адэсых. Ар сэIо шъхьакIэ, ащ ибэнэн Iоф 
сэркIэ къежьагъэп, лIыпкъым зэреуцоу тятэ къебэн шIоигъоу къыфаригъэIопщыщтыгъэу къаIожьы, ау сэщ фэдэу 
пIалъэ фигъэуцугъагъэу зыми къышIэжьырэп. ЗэрэхъурэмкIэ, Нахьлъэш цIэплъыр непэп пщыфалIэ зылIэрэр. 
Джы къызгурэIо къыздизыгъэр сымышIэу къушъхьэ лъагъохэмкIэ зыкъызкIысIуигъакIэщтыгъэр, "тыгъугъэм нахьи 
нэфагъэм нахь шъыпкъэ хэлъ, тазыфагу лъы хые дэлъынэу 
сыфаеп" къызкIысиIощтыгъэр. Нахьлъэш зыкъызэрэтщигъэхъурэмрэ зыкIэхъопсырэ гухэлъ шъэфымрэ благъэу 
зэкIуалIэхэрэп. Сэрэп, къосэгъу пщыцIэр зыхьырэ Лаурстэныкъо Рэдэд ары ащ ищыкIагъэр... Зымафэ Чэчан 
сыригъэбэнызэ, Колэс ар къызысеIокIым сыщхыгъагъ 
шъхьакIэ, зышъхьэ къыпфырамыхыпэрэм, ежь зэриIоу, 

--- Page 130 ---

шъыпкъэ горэ зэрэхэлъым ухэгупшысыхьэмэ нахьышIу..." - къыраIорэми къыраIокIырэми иакъыл зэранэмысыщтыгъэм Рэдэд ышъхьэрэ ыгурэ зэрагъэбгъэжьэу 
зызэригъэ зэкIыгъ.
Адырэ дэпкъымкIэ Шыупащи зыщызэпыригъэзагъ, 
чэщ бзыу гумэкIым ымакъи зэпыугъ. Атакъэхэр зэлъэIох, 
нэфылъым пэгъокIых. Ардэдэм Рэдэд инэплъэгъу Айнарэ 
къыкIэтэджагъ, итыгъосэрэ къэкIуакIи игуапэу ыгу къэ кIыжьыгъ, IугушIукIмэ зыфэсакъыжьызэ, джыри зэ нахь 
шъабэу зызэпыригъэзэжьыгъ. IэшIоу, IэшIоу джыри Айнар 
ыгу къыпылъэдагъ. "Икъун, тянэ ыIу-ымыIоми, илъэс 
тIокIырэ тфыри макIэп, шъхьэзэкъо щыIакIэм зыгорэ епэсыгъэн фае... Байкол шыу шъитфымэ язэхэщэн гъэмэфэ 
мэзищым тыухымэ, тиIофхэр зэрэхъухэрэмкIэ, а пIалъэм 
шIокIыщтэп, бжыхьэм тшъхьэ теусэн, тяни дгъэгушIон..." 
- джа гупшысэ IэшIумэ Рэдэд ахэтзэ хэчъыягъ.
Нэфынэ шъабэр зынэгушъхьэ теджэгукIыгъэ Шыупащэ 
къэущыгъ, Рэдэд дэжькIэ плъагъэ, зичъые Iужъу хэтым 
пымылъэу зифапи, пчъэ макъэ ымыгъэIоу унэм икIыгъ, 
пчэдыжьыпэ ошIум зэрэхаплъэу Турабэ шIукIэ ыгу къэкIыгъ, 
къушъхьэ къуапэм къыкъоплъыщтыгъэ Тыгъэ-Тхьэшхом 
ыIэ фыдиIэтаий елъэIугъ:
- Я си Тхьэшху, мафэкIэ укъытфакIу, Рэдэд Нахьлъэш 
цIэплъым тегъакIу.
- Шъукъэтэджыжьыгъа, сикIал? - пхъэ щэлъэшхом 
щэр изэу къэзыхьырэ Рампэс къэджагъ.- Тэ щыI адэ 
пшынахьыжъ?
- Лъэшэу умыгущыI, нан,- Шыупащэ лъэгуцым ечъэ хи, янэ щэлъэ къопсыр диубытыгъ,- Рэдэд мэчъые.
- Мэфэщэджагъо хъужьыгъэуи? - гумэкI нэгукIэ Рампэс шъаом Iуплъагъ, етIанэ ежь зэнэгуещтыгъэмкIэ 
упчIэ-джэуапи зэритыжьыгъ: - Чъыен адэ нычэпэрэ чэщым 
гумэкIыгъэщт...
- Хьау, нан, ащ фэдэ Iоф щыIэп.
- Ара? - Рампэс ынэгу гушIопс фабэр рычъагъ, ардэдэм 
ышъуи зыкъызэблихъугъ: - КIэсэ тэджыр ихэбзагъэпышъ 
ары... Тхьэ къысауи, зыгорэ илажьэмэ шIэ?..
Шыупащэ нэмыз-Iумызэу янэ Iуплъагъ, Рэдэд зэрылъ 
унэмкIэ плъагъэ, нычэпэ зэрэзэдэгущыIагъэхэр ыгу 
къэкIыжьэу зыкъишIэжьыгъ:

--- Page 131 ---

- Нан, мэчъые сIуагъи, сыда имыщыкIагъэхэр пшъхьэ 
къызфибгъахьэрэр!
- Непэба пшынахьыжъ зыбанэрэр?
- Нахьлъэш цIэплъыр ипIалъэ емыпцIыжьыщтмэ, неп.
- Сыда ащыгъум кIэгъожьыгъ пIонэу, кIыхьэ-лыхьэ 
зызыкIыригъэшIырэр? Klo, сикIал, къэгъэтэдж. УемытIыргу, 
ылъэхъомбэжъые узэрэнэсэу къэущыщт.
- Сыда шъузфызэдаорэр? - Рэдэд мыгузажъоу, 
ыIэпкъ-лъэпкъыхэр зэкIищзэ, лъэгуцым къытехьагъ.
- Укъэтэджыжьыгъа, сикIал? УиIоф тегъапэ.
- Узымыгъэпэн Iофыр пшъхьэ имылъхьажь зыIощтыгъэр хэт, тян?
- Уят, сикIал, уят,- ным зэхихыгъэр игуап, игуапэуи 
къыухыжьыгъ: - Непи ар зэрэпщымыгъупшагъэр сигуапэ. 
Модэ ти Тхьэшхо шIуфэс ех, угу илъыр ely.
Шъырыт-шъэбагъэр къебэкIэу Рэдэд ынэгу тыгъэм 
фигъэзагъ, ыIэхэр диIэтэягъэх, джа дэдэр яни ышнахьыкIи 
ашIагъ.
"Я си Тхьэ,- ошъочапэм къыдэсыерэ тыгъэм Рэдэд 
гукIэ елъэIу,- непи, адырэ симафэхэм афэдэу, унэшIу 
къысщыф, уигукIэгъу сшъхьащымых, о зыр арышъ сикъотэгъур, уилъэшыгъи уизэфагъи схэгъэлъ, уишIэ зыхэлъэу 
чIылъэмкIэ къытфэпIопщыгъэ тхьэхэми сащымыгъэгъупш. 
Олъэгъу, усишыхьат - сэ зыми ыгу хэзгъэкIыгъэп, мыхъун 
есшIагъэп. Хьакъарэ къаигъэ тыкъимышIыгъагъэмэ, ащи 
аущтэу сыдемызекIоныкIи мэхъу. КъызэрэппэгъокIэу 
пэгъокIыжь пIуагъэти, тхьэмэ лIыкIо къытфашIыгъэ ТурабкIэ сыкъызэкIэкIуагъэп. Нахьлъэшрэ сэрырэ тиIоф зытетыр, 
сегупшысэшъ, къызгурыIорэп. Сипыеп, сишIоп, ыгуи шIу 
къысфилъэп. Араб сатыушIэмэ уазэрэдэзекIуагъэр тэрэзэп зесэIом, тимыдинэгъухэм аришIагъэм уишIэ хэлъыгъэу 
къысиIожьыгъ. Аущтэу Iофыр щытмэ, сшIэрэп ащыгъум... 
ТичIыгу-хэгъэгу щэн-щэфэнкIи, зекIо-къэкIухьэкIи тимыдинэгъубэхэр къытфехьэх... Зэфагъэр, гукIэгъур... 
Сыдэущтэу хъущтых ахэр?.. Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, си Тхьэшху, сымытэрэзмэ!.. Ау имыер атезыхырэм 
фэсыдэщтэп. Непэ къысэбэныщт Нахьлъэш бэкIэ сэщ нахьи 
зэрэнахь кIочIэшхор сяни, сшынахьыкIи, джа пшIэрэ сигупсэ 
пшъэшъэжъыеми, синыбджэгъу-шъэогъухэми, Колэс 

--- Page 132 ---

тхьамэтэ мафэм щыкIэкIыжьэу, ашIосэушъэфми, ар оркIэ 
сфэшIэщтэп, цIыфыгъэрэ зэфагъэрэ, кIуачIэрэ пытагъэрэ 
къысхалъхь. ЗищыIэныгъэ къосэгъу чIыгум фэзгъэтIылъыгъэ сятэ къысфыщинэгъэ пщыгъор Нахьлъэш сфетышъущтэп. АщкIэ сыкъызэхэшIыкI, си Тхьэшху!" - Рэдэд гукIэ 
нахь псынкIэ хъугъэу ыIэхэр къыридзыхыжьыгъэх, ар 
бэшIагъэу зышIэгъэ Шыупащи риIуагъ:
- Олъэгъуа, сшынахьыкI, Турабэ шъыпкъаIоу къычIэкIыгъ...- Iофы зыримыгъэшI фэдэу шIэхэуи къыпигъэхъожьыгъ: - НекIо, псынэпс чъыIэ пхъэчаим из тэгъэшIы, 
сIэпкъ-лъэпкъхэр зэкIезгъэутыщтых. ЕтIани сыд Колэс 
тхьамэтэ мафэм къытиIорэр?
- ЫгукIи ышъокIи къабзэу бэнакIор утыгум ихьан фае 
elo,- Шыупащэ къыриIожьызэ, ышнахьыжъ ыуж итми, 
Колэси, Рэдэди щигъэгъупшэу, Турабэ шъхьэм икIырэп.
- ЗыжъугъэшIэх, шъуипчэдыжьышхэ учъыIыжьыщт,- 
Рампэси ыкъомэ алъэджэ.
- Шъоупсым нэмыкI непэкIэ пчэдыжьышхэ сиIэп,- 
Рэдэд къызэреIокIы.
- А уигъусэр? Шыупащи къыбдэбэнэщта? - къызхимыгъэщырэ гумэкIым ныр зэредзэми, нэшIукIэ ыкъомэ 
акIэлъэплъэ.
- Мыра? - Рэдэд зыкъызэрегъэзэкIышъ, ышнахьыкIэ 
ыблыгу чIефызэ.- Бэнэшъущтмэ, орэбанэ. Ау пчэдыжьышхэм зыхерэмыгъэн, сиIахь гуигъэхъожьми, сигопэщт.- 
Шыупащэ ошIэ-дэмышIэу чIым къытырепхъотышъ, пIэтIэраозэ ыблыгучIэ чIэлъэу псынэмкIэ ехьы.
Шъхьэшхо-пкъышхор пхъэчаипсым чIигъаозэ зегъэпскIыфэ, пхъэчай къогъум къотэу зефэпэжьыфэ, янэ 
къыфызэхишIыхьэгъэ шъоупс апсым ешъофэ, егъэзыгъэкIэ 
Шыупащэ агъэшхэфэ, онэшхэр зэтырагъэпсыхьэфэ Рэдэд 
ибэнэн гумэкI къызхигъэщырэп. Ау бгъэшхъоогъур къэблагъэ зэхъум, зыфэщыIагъэп:
- Нахьлъэш цIэплъыр кIэгъожьыгъа? Амакъи, алъакъи 
къэIурэп.
- Тадэжь къыIухьащтха? - Шыупащи гугъуемылI фэдэу 
ишыныбэпх кIикъузэзэ, къэупчIагъ.
- Сыд пае тадэжь къыIухьаных,- Рэдэд ионэш зэрэхьазырыр къырыпшIэнэу ишхомлакIэ шышIоIум шIуидзагъ: 
- бгъэшхъоогъур типIалъэмэ, къысфарэIопщ, сэ зыми 

--- Page 133 ---

бэнакIо сыфэкIуагъэп. Тэ тызэрэхьазырыр ралъэгъунэу 
уионэши шышIоIум къышIуадз. Хэта мохэр? - шыуиплIыр 
къыздикIырэ лъэныкъом Рэдэд плъагъэ.- TIyp Чэчанэрэ 
Даурырэ, адыритIур Нахьлъэш цIэплъым илIыкIохэкIэ 
сэгугъэ.
ШыуиплIыр къэлапчъэм къыIухьагъ, Чэчанрэ Даурырэ 
къепсыхыгъэх, адыритIур шыбгым зэрисхэу нахьыжъым 
къыIуагъ:
- Ухьазырмэ, Лаурстэныкъор, къэшэс! УикъэмышэсыкIэ тинахьыжъ зыфихьын ышIэрэп.
- Бгъэшхъоогъур къэсыгъэу шъоIошъ ара? - гукIэ 
щхыпцIызэ, Рэдэд уашъом дэплъыягъ.- Тишхэр псы ешъуахэмэ, тыкъэкIощт.
- Тыкъыожэщт! - лIыкIо нахьыжъым къыпиупкIыгъ.
- Сыд пае шъуежэн,- лIыкIомэ акIыб Колэс къыдэджыкIыгъ,- зишыIупIэ аIыгъэу зэращэрэмэ Лаурстэныкъо Рэдэд 
ащыщэп. КъышъуаIуагъэр жъугъэцакIэ.- Мыстхъакъо 
лIыкIохэр гъогу къэгъэзэгъум зыкъохьажьхэм, Колэс 
къыIуагъ: - Джы къэшэс, Рэдэд.
Рэдэдрэ Шыупащэрэ яшыIупIэхэр аIыгъэу щагум дэкIыгъэх, онэбг зызашIым, зи къэзымыIоу лъэгуцым тетыгъэ 
Рампэс нэшIукIэ фыреплъэкIхи, Колэс тхьаматэм ыуж 
ихьагъэх.
Заулэрэ кIуагъэхэу Колэс къызэупчIэкIыгъ:
- ШъукъыздикIыгъэм, Даур, сыд щыкъэбар?
- Мамыр, ау къызэфэсыгъэхэр, Нахьлъэш цIэплъым 
фэшъхьаф, текIощтым егъапэх.
- Зэхэоха, Лаурстэныкъор,- имыхэбзэ мэкъэ ихыгъэкIэ Колэс джыри къызэджэкIыгъ,- къыптекIогъахэкIэ 
Нахьлъэш елъытэ, уемыбэныжьми хъущт. Адэ, сигъунэгъу, 
зи къапIорэпи?
- ЗыкIуачIэ уасэ фэзымышIыжьырэм ежь зыреутыжьы 
зыIуагъэр орба, Колэс? - тIэкIу тыригъашIи, лIыжъым Рэдэд 
еупчIыжьыгъ.
- СэрынкIи мэхъу, ау шъыпкъэр сыдигъокIи шъыпкъэу 
къэнэжьы,- Колэси джэуапынчъэп, шыуищым азыфагу 
дэт нахьыжъым еупчIыгъ: - Арба, ГъучIыпс?
- Ары, Колэс, ары,- шым тегъэкIэгъэ ГъучIыпсэ лIыжъы ми зэреупчIыгъэхэр игуап,- шъыпкъэр пкъэу, пцIыр 
цIэнлъагъо alo. Шъыпкъэр ипкIын плъэкIыщтэпышъ, пкъэум 

--- Page 134 ---

фагъадэ, пцIым сыд фэдэ лъакъо кIэбгъэуцуагъэми, 
зэхэфэжьы. Сэри мары, мы шым сэр-сэрэу сыкъешэсыгъ 
сIокIэ, сиIоф зытетым шъущыгъуазэу, шъушIошъ хъуна? 
Сыкъемыфэхмэ, сыкъырахьыхыжьы. А-ей, сикIэлэгъуделагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ къисхыжьын! Хэт 
ГъучIыпсэкIэ заджэхэу, сэщ нахь бэнэкIошхоу Мэзыбэ 
дэсыгъэр, Мыстхъакъуи зэрахэтыжьэу, тишъолъыр исыгъэр? Зэхэоха, ТIатIыхъу? Сыгу иныбжьыкIагъ непэ сыкъэзгъэшэсыгъэр. Зэхэоха, Лаурстэныкъор? Уятэ ихьатыр, о 
уихьатыр непэ сыкъызфэшэсыгъэр, сыкъэмыгъэукIытэжь!
ЛIыжъ шыумэ ауж ит шыу нахьыкIэхэр зэплъыгъэх, 
къызэплъыжьыгъэх, мыхъун гущыIэ къызыIэпагъэзы 
пакIошъ, зы щхы макъи къызхагъэIукIыгъэп. Агъэбэнэнэу 
ащэрэр мы Рэдэд пIонэу ишъэогъу Чэчанрэ Даурырэ азыфагу дэт, ахэмэ кIэкIэу яшыкIэпыгъащэр - Шыупащ.
Чылэм зыдэкIхэм, Мэзыбэрэ Мыстхъакъорэ азыфагу 
щагъэнэфэгъэ Къурай шъофым цIыфыбэ щалъэгъугъ - 
лъэсых, шыух, бзылъфыгъэх, хъулъфыгъэх, нэмыкIхэри 
бгъуитIукIи къарыкIыщтыгъэх.
Мэщыкъо икуп Колэсдыхэм къапэгъокIыгъ, Рэдэд 
ишыIупIэрэ илъэрыгъыпсырэ апэ къэзыубытыгъэри, Шыупащэ зэхыригъэхэу къезыIуагъэри Тураб:
- Ти Тхьэшхо мэфэшIу къытфихьыгъ, зиусхьан, тиIоф 
къикIыщт.
- Зыкъэогъэгужъо, Лаурстэныкъор! - мыстхъакъохэр 
къызэтэкъокIыгъэ Нахьлъэш къыдзыгъ, ытэмэ плIэмыешхохэр дидзыягъэх, къыридзыхыжьыгъэх, шъхьэшхори 
пшъэм шIуигъэчэрэгъухьагъ.
- Ошъогум иплъыхь, бгъашхъохэр ислъагъохэрэп,- 
Рэдэди фидзыжьыгъ.
- Сыд ащкIэ къапIомэ пшIоигъор? - Нахьлъэш инэплъэгъу къыридзыхыжьзэ, къэупчIагъ.
- Бгъэшхъоогъур типIалъэшъ ары.
- Ухьазырмэ, Лаурстэныкъор, сыд бгъашхъомэ 
тызфяжэжьыщтыр! - Нахьлъэш итыгъужъышъо джэдыгу 
пIокIэ шхъуантIэр ыплIэIу зыредзым, бгырыпхыпIэм нэсырэ 
пкъы пцIанэр къычIэщыгъ. Iэпкъ-лъэпкъышхор зылъэгъугъэхэм "ар сыд шъыу!" аригъэIуагъ.
- Зэ, зэ, Нахьлъэш! - утыгур зэлъызыубытэу къихьэрэм 
Колэс пэгъокIыгъ.- Iофыр аущтэу щытэп.- Бэнэным хэшIыкI 

--- Page 135 ---

фызиIэ шэситIу бгъуитIумкIи тищыкIагъ. Сэ Лаурстэныкъо 
Рэдэд зиусхьаным сыришэс. УалъэныкъокIи шэс къэгъэуцу.
- Къодан! Къызгоуцу! - гугъуемылI-фэмыфэу 
Нахьлъэш зэджэкIыгъ, лIы Iэпс-лъэпс ищыгъэ горэ къыгоуцуагъ.- Сыд джыри, Колэс?
- IэжэкIо тфырытф джыри бгъу зырызымкIэ тищыкIагъ.
- Лаурстэныкъом дагъо иIэми сшIэрэп, тхьамэтэ маф,- 
Рэдэд зэхыригъэхэу Нахьлъэш къыIуагъ,- сэ сыкъызэкIэкIмэ, нэбгыритфыкIэ сыпфэIэжэнэп, нэбгырипшI Iо!
- О куп, Нахьлъэш ишIоигъуагъэкIэ бгъуитIумкIи нэбгырэ пшIырыпшI къызхэжъугъэкI. Джы, Къодан, о моу 
къызгоуцу. ТибэнакIохэмкIэ зэфагъэ тхэлъынэу ти Тхьэшхо 
ыпашъхьэ орырэ сэрырэ тхьарыIо щытэшIы. Сэ къасIорэр 
мы щытмэ зэхахэу къыкIэоIотыкIыжьы. Шъо, нэбгырэ 
тIокIым, тIуагъэр къыкIэшъоIотыкIыжьы.
- ЗемыгъэукIыхь!..- зыфэмыIэжэжьэу Нахьлъэш 
цIэплъыр къызэIычыгъ.
- Джы утыгум шъукъикIуат,- къыфадзыгъэм Колэс 
пымылъэу бэнэкIуитIур зэрещалIэ,- тызэрэшъоупчIыщтым 
иджэуап зырызэу, щытмэ зэхахэу къыкIэшъуIотыкIыжь. 
Узэбэныщтым лые репхынэу Iэшэ нэгъуаджэ пIыгъа, Рэдэд?
- Сызэбэныщт Нахьлъэш лые ресхынэу Iэшэ нэгъуаджэ 
сIыгъэп.
- Узэбэныщтым лые репхынэу Iэшэ нэгъуаджэ пIыгъа, 
Нахьлъэш?
- Сызэбэныщт Рэдэд лые ресхынэу Iэшэ гъэбылъыгъэ 
сIыгъэп.
- Зэфагъэрэ гукIэгъурэ шъуазыфагу дэлъэу непэ 
шъузэрэзэбэныщтымкIэ ти Тхьэшхо ыпашъхьэ тхьарыIо 
щышъушт. Джы шъуитхьарыIо шъугу илъэу утыгум шъущызэпэуцу. Шъузэбэн зысIокIэ, ешъогъажьэ, утыгу гъэтхъыгъэм шъуикIырэп. Шъузэрэзэбэныщтым пIэлъэ 
гъэнэфагъэ иIэп. Апэ блэбгъухэр чIыгум хэзыгулIэрэр 
текIо. Шъузэбэн! ТхьарыIор зыукъорэр ти Тхьэшхо зэригъэпщынэщтыр джыри къышъосэIо.
Джыры ныIэп, Колэс зэрэфигъэпытэгъагъэу, бэджэшъо 
джэдыгу пIуакIэр Рэдэд зызыщихыгъэр. Шыупащи ар 
псынкIэу къыпхъотэжьыгъ. Джэдыгум къычIэкIыгъэ пкъыр, 
Нахьлъэш ием фэдэу бгъэцэ-пырацэу щымытыгъэми, нахь 
цIыкIугъэп, ау аныбжьыкIэ зэпэчыжьагъэх. Ащ елъытыгъэу 

--- Page 136 ---

аIэпкъ-лъэпкъыхэри зэхэлъыгъэх, ятеплъэ-Iуплъи зэфэшъхьафыгъэ.
"Сыд мышъэ пырац мы цIэплъыжъыр",- кIэнакIэми, 
щэщтэми зыдимышIэжьэу Рэдэд ыIуагъ, гукIэ щхыпцIыгъэ. 
"Сэ къысэлъытыгъэмэ, мыр джыри пэщыныцI, ыIапшъи, 
ыбгъашъуи, ытэмэпкъышъхьэхэри джашъох, къысэбэнынэу 
къызфеуцолIагъэр сшIэрэп нахь..." - зэрэкIэнакIэрэр 
Нахьлъэш ышъо къыхэщэу Рэдэд IущхыпцIагъ. "ЦIэплъыкIэ сыда мыщ зыкIеджэхэрэр,- Iэ щэигъэ къэгъэщыгъэ 
гъумхэмкIэ зыкIэримыгъахьэу, зэкIакIомэ дырекIокIымэ, 
утыгур риуджыкIызэ, Рэдэд elo,- кIыфыгъэ чъэкIыгъэ 
нэмыкI ынэгу кIэслъагъорэп. Муары, ыпэ чIэгъи, ыжэпкъи, 
ынатIи шъорэкI опIэ закI, ытхьакIумэхэр цIыкIужъыех..."
- Лаурстэныкъор, сыд укъызыфэмыбанэрэр? - 
Нахьлъэш лъэубабэзэ, зынэзымыгъэсырэм еджэ, мэкъэ 
зэхэо мыразэкIэ игъусэхэми къыдырагъаштэ: - Укъэщтагъэмэ, утыгум икIыжь!
- УлIымэ, сыкъэубыт! - Рэдэд къызэтеуцо, Iэпшъэцэ 
IэшхомкIэ Нахьлъэш цIэплъыр зытхъокIэ, мыдырэм бгъукIэ 
зыIуещэикIышъ, шъхьэмрэ пкъымрэ фэмыгъэIорышIэжьэу 
лъэгонджэ-бгъашъокIэ зызыдзыгъэр зэхэфэ, ардэдэм 
Рэдэд къызщыпшыжьырэм зытыредзэ, ау ыкIыб илъэу 
къеIэты, Мэзыбэмэ апсэ Iузыгъ, бзылъфыгъэхэр къэзэрэгъэкууагъэх. Айнарэ ымакъи зэхихыгъэ фэдэу Рэдэд 
къыщыхъугъ, ар къыздиIукIыгъэмкIэ плъэным иIоф тетэп - 
мыстхъакъомэ къызэкIагъаплъэрэ Нахьлъэш къыфедзы:
- КъыбгурыIуагъа джы, Лаурстэныкъор, укъызысыубытыкIэ, узэрэсIэкIэмыкIыжьыщтыр?!
- КъызгурыIуагъ, уакIыб сызибдзышъукIэ!
- ЛъакъохэмкIэ, Рэдэд,- зыхэтмэ Чэчанэ къахэкуукIыгъ,- ыцэгэнэлъэ-ныбэ пыубытыкI, жьы къемыгъащ!
- Ужэ Iыгъ! - Къоданэ Чэчанэ фэгубжы.- КъемыIожь!
Нахьлъэш цIэплъым Рэдэд ыIитIу ыбгъэ щиIыгъэу 
заулэрэ утыгум зыщигъэчэрэгъугъ, ыплIэIу илъыр федзыхышъугъэп. Жьыр фэмакIэ зэрэхъурэр зызэхешIэм, 
ыцэлышъхьэ зэригъэшхызэ, къеIушъэшъагъ:
- Сцэгэналъэхэр зэхэокIыкIэх!..
- Сэ сIэми укъяшIушIэрэп!..- Рэдэд фидзыжьыгъ, 
нэплъэгъу закъом бзылъфыгъэ купмэ Айнари ахилъэгъуагъ.

--- Page 137 ---

- Ара узхэхьагъэр! - зэкIэми зэхаригъэхэу джы 
Нахьлъэш къыхэкуукIыгъ, къызызтыридзынэу зигъэчэрэгъугъ шъхьакIэ, ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуагъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ зызэхэтIысхьэм, Рэдэд ылъакъохэмрэ 
ыIэхэмрэ бэлэрэгъыгъэ къахэфагъэу зегуцафэм, кIыбыкIэ 
зигъэукIорэизэ, зыкъыIэкIиути, чэтыу зэпырыгъэзэгъу 
шIыкIэкIэ ыкIыIу зишIыгъ, ышъхьэшыгу якIэри къелэлэхэу, 
ынэхэри къилыдыкIэу риIуагъ: - Уашъори сишыхьатэу, 
къытихьылIагъэхэми янэрылъэгъоу блэбгъуитIу чIыгум 
зыхэсымыгулIэкIэ сыцIыфэп, сшъхьэшыгу якIи сэупсыжьы.
- Мыра?! - Рэдэд къыIутакъощтыгъэ якIэ шъхьацхэр 
зыIуипщыкIыгъэх, чIым тырикъузэщтыгъэ блэбгъуитIур 
зэфищи, чIым егъэкъугъэ тхыр къыздигъэIэпыIэзэ, ыIэ 
пытэ-лъэкъо пкъыехэмкIэ Нахьлъэш къызтыриIэтыкIи, 
къызшъхьэщидзыгъ, тIури, нэрэ-Iэрэ азыфагум, алъакъо 
теуцожьыгъэх.
Апэрэ егъэжьэгъум Рэдэд зызэришIыщтыгъэм фэдэу, 
джыри Нахьлъэш фызэкIачъэзэ жэхэкIуатэу, утыгур къыречъыхьакIы. Нахьлъэш зызэригъазэрэмкIи, зэрэIабэрэмкIи, иплъакIэкIи кIочIаджэ зэрэхъурэр къыхэщы, Рэдэд 
имызакъоу, щытхэми гу лъатэ. "Джы Колэс илъэгонджэ 
чIао игъо къэсыгъэкIэ сэгугъэ" - Рэдэд ыIуагъ, къызэтеуцуагъ. Ежь зэриIогъагъэу, зышъэ икIыщтыгъэ Нахьлъэш 
цIэплъым зыкъызидзыщтымрэ Рэдэд илъэгонджэ чIаорэ 
зэтефи, къехъулIагъэр ымышIэу Нахьлъэш чIым шъхьачэкIэ 
тефагъ, мыдырэми зытыридзагъ.
ЗыIэкIэзыубытагъэм ыIэ пытэхэмкIэ, лъэкъо гъэчъыгъэхэмкIэ, жьыкъэщэ шъырыткIэ зэрэIэкIэмыкIыжьыщтыр 
Нахьлъэш зэхишIагъ, мэкъэ гъэшъхъыгъэ макIэкIэ къэлъэIуагъ:
- СымыушъхьакIу... О джыри укIал...
- ЛъэIукIэ сятэ къысфыщинэгъэ пщыгъор ястырэп, 
Нахьлъэш! - Лаурстэныкъо Рэдэд зиусхьаным Нахьлъэш 
ыблэбгъуитIу чIым хигулIагъ, Къоданрэ Колэсрэ аIэ къэIэтыгъэкIэ ар къаушыхьатыгъ.
ЫпакIэ ланлэу Нахьлъэш цIэплъыр къэтэджыжьи, утыгум Рэдэд къыфилъадэщтыгъэхэр Iэ дэдзыегъукIэ зэтыриIэжагъэх:
- Зэ шъубыяу! Лаурстэныкъо Рэдэд зиусхьаныр янэрэ 
ятэрэ лIэу къалъфыгъ, кIочIэшху! Шъхьэ шIотыжьмэ, ар 

--- Page 138 ---

къосэгъухэмкIэ пщы тфэхъущт! - гушIом зэлъиштэгъэ 
цIыф макъэмэ захигъащэу Нахьлъэш Рэдэд фидзыгъ: - 
КъысэпшIагъэр къыпфэзгъэгъунэу умыгугъ...
- Сыд сэIо, зиусхьан, а къобэ-бжъабэм къыуиIощтыгъэр? - шыухэр Мэзыбэ къызыщыдэхьажьыщтхэм, джы 
нэс зи къэзымыIощтыгъэ ГъучIыпсэ лIыжъыр къэупчIагъ:
- Джа зэхэшъухыгъэр ары, нахьыжъ.
- Къызэрэпщытхъущтыгъэр, сэ сизакъоп, зэкIэми 
зэхахыгъэ,- зэмыгупсэфылIэщтыгъэ джэуапым ГъучIыпсэ 
къыпидзэжьыгъ,- джа птамэ къызытеуIэ ужым, зыгорэ 
къыпфидзыжьыгъагъэ фэдэу къысщыхъугъ...
- Ы-ы, ара зыфапIорэр, ГъучIыпс? - Рэдэд къыриIожьыщтым тIэкIу зыригъэукIыхьыгъ, ау ышъхьэ фырихыгъэп: 
- УкъысэтхьагъэпцIэкIыгъ ыIуагъ.
Колэс зэхихыгъэм, рырэзэ-рымыразэмэ умышIэнэу, 
къызэригъэплъэкIыгъ. Рэдэд псынкIэу шъхьэр зэрэриуфэхыжьыгъэм Шыупащи гу лъитагъ.
- Ара сэIо...- джыри ГъучIыпсэ лIыжъым тIэкIу тыригъашIи, кIэгурымыхьажьыгъ.
- Адэ сыдына, ГъучIыпс! - ТIатIыхъуи зыщымыгъозэ 
къэбарым шъхьащиIулIэжьыгъ.
- Сышъоплъышъ, кIалэхэр, шъуфэмыф,- джы Колэс 
къызэджэкIыгъ.
- Сыд, тхьамэтэ маф, угу къызэрэтабгъэрэр? - Мэщыкъо къэупчIагъ.
- Елбэт, Шыупащ, гушIуапкIэр мыхэмэ къашIохь. 
Шыупащэ зигъэсысыгъэп.
- Узфэмычъэрэр сыд! - шъаом игулъымытэ Чэчан 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Колэс тхьамэтэ мафэм ыIуагъэмэ, нанэ дэжь сычъэ ми хъун,- зышIомыдэеу Шыупащэ къыIуагъ,- ау тызэгъусэу тызэдыдэкIыгъэмэ, тызэдыдэхьажьыныр нахь сшIотэрэз.
- Джащ лIы хэкIыщт, ы-ы, ТIатIыхъу?
- ИшытесыкIэкIэ къэошIэ, ГъучIыпс! - джыри ТIатIыхъу 
къыпиупкIыгъ.
ЛIыжъмэ аIорэр Рэдэд зэхихыщтыгъэп - Iэпкъ-лъэпкъым щызэбгырычъыгъэ фэбэпсым ынэгу пшъыгъэ 
къызэлъигъэнэфыгъ. Джыдэдэм, адырэ мафэмэ афэмыдэу, Айнарэ ыгу къыпылъэдагъ.

--- Page 139 ---

VI
- Сыд шыуха чылэм дэтхэр? - Нахьлъэш щагум къыдахьэщтыгъэ Къоданэ "къеблагъ" риIоным ычIыпIэкIэ 
еупчIыгъ.
- Мэзыбэ шыухэр ара зыфапIорэр? - къыхьыгъэ къэбарым фэхъущт кIэухым ыгъапэу, адыгэгъэ-цIыфыгъэ 
къеблагъэр къызэрэпимыгъохыгъэри зэримыпэсыжьэу 
къеупчIыжьыгъ.
- СишIэ зыхэмылъхэм сыд зэрафэрэр?
- БайколылIыхэр дзэм хащэх.
- Лаурстэныкъор ягъуса?
- Ахэслъэгъуагъэп.
- Зэрипэсыжьырэп...
"Къосэгъумэ джы пщы шъыпкъэ уафэхъугъэу адэ 
зэппэсыжьынэп...- шъугъомрэ гухьэ-гужъыгъэмрэ зэхастыхьэу Нахьлъэш къыIуагъэм ежь-ежьырэу джэуап 
ритыжьыгъ, ыблэбгъуитIу чIыгум зэрэхагулIэщтыгъэри 
ыкIыIу телъыгъэр къызэрэIущхыпцIэщтыгъэри инэплъэгъу 
къыкIэуцожьыгъэх, ау пкъым зыкъыхэзыпхъотыкIын езгъэжьэгъэ хэщэтыкIыр зыхиушъэфэжьын ылъэкIыгъ.- Джыри 
цIынэ, сызэрэфаеу сыуфэщт сIуи, сыхэукъуагъ. ЫчIэгъ 
сызычIэфахэм, хъущтыр хъугъахэу, сыд сызфелъэIужьыгъэр! "Сятэ къысфыщинэгъэ пщыгъор лъэIукIэ ястырэп..." 
Сфэшъуашэр сыжэ къысфихьыжьыгъ... Ау ар ужэ къыдэсымыIулIэжьэу уауж сикIынэп!.."
- Рамыгъэблэгъэгъэ хьакIэхэм сыд ятпэсыщт, Нахьлъэш? 
- язэдэгущыIакIэ фэхъугъэ зэпыугъор шIобащэу Къоданэ 
къэупчIагъ.
- Сыоплъышъ, Къодан,- зыми ымыгъэгумэкIыщтыгъэ 
пIонэу, Нахьлъэш игупшысэмэ къахэужьызэ, къыреIо,- 
уцIыф Iуш фэдэми, уизэхэшIыкI макIэ. Джы нэс къыбгурыIуагъэба къосэгъу пщыгъор Лаурстэныкъо Рэдэд 
зэрэфэзгъэшъошагъэр? Ар зыщязгъэштэгъэ чылэ пашъхьэм 
ори уитыгъи!.. Тетыгъор зием илIыкIомэ сыд ятпэсыщтыр 
къысэоIо!..
- СшIэрэп ныIа...
- УмышIэрэ сыда? - Нахьлъэш къызбгырыугъ.- КъапIорэр имыутыжь! Уизакъоп сызылъытэрэр,- къызызэпиутыгъэм ыуж, тIэкIу тешIагъэу, щхыпцIызэ, нахь мэкъэ 

--- Page 140 ---

шъабэкIэ къеIо: - Тетыгъор зыфагъэшъошагъэр арэп 
пачъыхьагъур зиер, ар фэзыщэигъэхэр, ыкIыб дэтхэр ары 
пачъыхьэри зыгъэIорышIэрэр, пачъыхьагъори зезыщэрэр. 
КъыбгурыIуагъа джы? - ыгу къыдеIэу, зэрэмыакъылынчъэри ащкIэ къыхигъэщэу, Нахьлъэш щхыжьыгъэ.
- Ар къызызгурыIуагъэр къыосIон, Нахьлъэш.
- Сыдигъу? - ышъорэ ымакъэрэ къызэокIэу зэхихыщтым Нахьлъэш дэгузэжъуагъ.
- Къурай утыгум укъитэджэжьыгъэу, Лаурстэныкъо 
Рэдэд ущытхъу зэхъур ары.
- Пщыгъор фэбгъэшъуашэ зэхъур ары Iо! - къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Адэ ары, пщыгъор фэбгъэшъуашэ зэхъур ары,- 
раутырэм зигъэбэнэкIырэп зэраIорэр шъыпкъэ, сыдэущтэу 
зигъэпсыра мыщ Къоданэ ыIозэ, къыфадзыгъэр къыушыхьатыжьыгъ, сызэрэпфэхыери сызэрэпфэмысэри 
зыщымыгъэгъупш къыригъэкIэу, ынэмэ акIэплъагъ.
- Ау ащ къикIырэп Лаурстэныкъо Рэдэд лъэгукIэтын 
зыфэтшIынэу, тишIушIэгъэ-хьалэлыгъэ гурымыIомэ, тIорэр 
хэмыхьэмэ, ипщыгъо теплъыщтэп. Хъэзархэр армэ, ахэмэ 
о дэгъоу уащыгъуаз, Темрыкъо дымыIум елъытыгъэмэ, 
илъэс пчъагъэрэ ягъэрыпIи ущыIагъ, шIукIи, екIи япачъыхьэхэр Iаджри зэблахъу, тIэсхъапIэ тыкъэзышIыгъэ 
русичхэми ар яшэн аIуагъ. Арэп, Къодан, илъэс тхьапшрэ 
хъэзармэ укъаIыгъыгъ?
- Илъэс тIокIырэ тфырэм ситэу сахьи, щэкIырэ плIырэ 
сыхъугъэу русичмэ сакърагъэтIупщыжьыгъ. Къэлъыт, 
илъэсибгъо сыкъаIыгъыгъ.
- МакIэп... Къогъупэ горэм укъокIодэжьыгъэу ары, 
сишъэогъужъ, чылэми, узышIэхэрэми узэралъытэщтыгъэр... Дэгъоу пшIагъэ Лаурстэныкъо Рэдэд пщы хъугъакIэм 
янэш Къэншъау фэдэу русичмэ алъэныкъо зэрэмыгъэзагъэр.
- Сыд щысшIэни, талъэныкъокIэ сыгу щыIагъ.
- Адэ ары,- дыригъэштагъ, зэпыугъо макIэкIэ, модыкIи, мыдыкIи щымыщэу къыIуагъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, гъэрыпIэм узахьым, Лаурстэныкъом ыныбжьым уитыгъ...- 
ОшIэ-дэмышIэу ыжэ къыдэзыгъэр хигъэкIокIэжьэу 
къэупчIагъ: - Тэ щыIэх ащ илIыкIохэр? Хэт дэжь къыщыуцугъэх?

--- Page 141 ---

- Темрыкъо ябысым.
- Бэ мэхъуха?
- Шыуих.
- Хэтых?
- Мэщыкъу, Даур, Чэчан, Адышэс, Шыупащ...
- Адышэсыр хэт? - къыпчъырэмэ ацIэхэр къыригъэухыгъэп.
- КъежьэгъакIэмэ ащыщ, Шыупащэ иныбджэгъу.
- Яхэнэрэр хэт адэ?
- Ащи ыцIэ къесIон, ау бгъэшIэгъон.
- КъаIо, сыда джы умыгъэшIэгъонэу щыIэжьыр!
- Яхэнэрэр НэтIай.
- Ы-ы? - Нахьлъэш ышъхьэ къыпхъотагъ, щхыпцIызэ, 
псынкIэуи зиухыижьыгъ: - Хьакъар пIуагъэми згъэшIэгъоныеп... НэтIае сыд зыуж итыр? Ащ нахьи нахьышIугъ Дэхапсэ 
пхэкI хъурэе тIупщыгъэр фэгъэшъузышъугъэмэ... Зыгу 
къыпылъадэрэр фырекIокIы аIуагъ, тэри зыхэтымыгъэныгъэмэ дэгъугъэ... Ары нахь... ишъыпкъапIэ сымышIэу 
къызэрэсIощтыри сшIэрэп... Зэхэпхыгъэба Лаурстэныкъо 
пщы зикъэмыщэр ащ фыреплъэкIэу?..
- Ащ фэдэ къэбар къысэIугъэп,- Къоданэ къыраIокIыгъэр зэримыгуапэр ерагъэу зыхиIэжагъ, сыда мыщ Рэдэд 
джыри зызыкIыпигъэнэжьырэр, къыдзырэмрэ шIоигъомрэ 
зэрэзэтемыфэжьырэр зыфихьын ымышIэу гукIэ ыIуагъ,- 
ау бжыхьэм къыщэнэу зэхэсхыгъэ.
- РебгъэшIэщтыр сыда, Iуи, шIи зыпымылъ пхэкI хъураем игугъу къыпфэсшIыгъи... Хьакъарэрэ арырэ азыфагу 
пхъужъ нэшIошIым гузэгъабгъэ къыдимыгъэтэджэщтмэ... 
А лIышхуитIур Iофэп, зэфэгубжыхэмэ, зыгорэм иджэнэкIэ 
дэдзыягъэ пае хьайнапэ зэрэшIыжьынха, зызэрэукIхэм, 
зэрэзэшIужьыгъагъэхэм нахь псынкIэу джыри зэшIужьыных, ау ящэнэрэм, бытым, рапэсыщтыр сшIэрэп нахь...- 
Нахьлъэш къыIуагъэм кIэщхыхьажь фишIыжьызэ, тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ къыфидзыгъ: - Зигугъу къыпфэсшIыгъэм ыцIэ укъыкIэупчIэрэпи адэ? Ари зэхэпхыгъэба?
- О ыцIэ къепIогъах, Нахьлъэш,- Къодани щхыпцIышъо 
зыришIыгъ.
- Ары шъхьакIэ, о уижэдэкIэу зэхэсхы сшIоигъу. Турэбэ 
бытым ущэщына?
- Турабэ сыщыщынэна?!

--- Page 142 ---

- Хэт ышIэра, а бытым тхьэлIыкIо къосэгъумэ захишIыхьагъэшъ... ЕтIанэ щхэныр, зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыр ошIа, Къодан, Турэбэ быкъэр тхьэмэ ялъэIузэ, 
Лаурстэныкъор къыстыригъэкIуагъэу зэраIорэр ары... 
Сыдэущтэу къыстыригъэкIон, зиунагъо бэгъон, сэр-сэрэу 
пщы кIалэм зестыгъэу! - къызфиугупшысыжьыгъэр ежь 
ышIошъ хъужьэу, ынитIу къилыдыкIэу Нахьлъэш къыхэкуукIыгъ, къеупчIыгъ: - КъэошIэжьа, Къодан, зыкIэзгъэцIэнлъыкIи, Лаурстэныкъом зызыресэгъэутым есIогъагъэр?
- Шъо заулэрэ, Нахьлъэш, шъуизэрэутыгъ, ащыщэу 
къэсшIэжьырэп,- къыраIо шIоигъом ылъэпсэ цыпэу Къоданэ къыубытыгъагъэм ышъхьэ къырихыгъэп.
- Сэ Лаурстэныкъом заулэрэ сыриутыгъ сIон слъэкIынэп! - зэм Нахьлъэш къыхихыгъ, ау зиIажэзэ, нэмыкI 
мэкъэ шъырыткIэ къыригъэшIагъ: - Ашъыу, аужым ычIэгъ 
зызысэшIыр ары. Укъыздэмыгузажъоу, зэкIэми алъэгъоу 
сыблэбгъухэр чIым ефызылIэх есIогъагъи... КъэпшIэжьрэба? 
Умыгузажъу, дэгъоу егупшыси, къэпшIэжьыщт.
- Зыгорэ зэрепIощтыгъэр къэсэшIэжьы...
- Ары шъыу, ары... КъэмышIэжьы мэхъуа, Колэс 
лIыжъымрэ орырэ лъэгонджэмышъхьэкIэ шъукъытшъхьащысыгъи eclo зэхъум... Тыкъызэтэджыжьым сыдыкIэ 
угугъэра зэкIэми апашъхьэ сызыфыщытхъугъагъэр?
- Ар дэгъоу пшIэгъагъэ, Нахьлъэш, джы къызынэсыгъэми лIыгъэкIэ цIыфмэ къыпфалъэгъу.
- Адэ тэри хьаулыеу дунаим тытет пшIошIа!
- Ар нибжьи сIонэп, Нахьлъэш,- Къоданэ къыIуи, 
псынкIэу тегущыIыкIыгъ.- Рэдэдыпщым илIыкIомэ Турабэ 
зэрахэмытыр сэгъэшIагъо.
- Ауджэгъугъэшъ ары! - ыгу зэрэфэмышIур Нахьлъэш 
къыхэщыгъ, зыгъапэщтыгъэми къыкIэупчIагъ: - ПшъэшъэжъыитIу горэм ягугъу Мэзыбэ щашIэу зэхэсхыгъагъэ, тара 
язэу бжыхьэм Лаурстэныкъом ынаIэ къызщыуцущтыр?
- Зым Даур ышыпхъу Айнар elo, адырэм Мэщыкъо 
ышыпхъу Анысэт пшъэшъэжъыемкIэ къызэблехъужьы. 
СшIэрэп тIум язэу зыцIэ къепIощтыри... Упщы зыхъукIэ, 
нэмыкI гори къыкъокIынкIи пшIэхэнэп.
- Пщыгъор сэ зэрэтесымыхыгъэм фэдэу зигугъу 
къэпшIыгъэ ящэнэрэм а зыцIэ къепIогъэ пшъэшъэжъыитIум 
атыримыхынэу умыгугъ...- Нахьлъэш къыIуи, "бжыхьэ 

--- Page 143 ---

нэс Iаджи къэхъущт, а зыфапIорэмэ атеплъэжьына-атемыплъэжьына", гукIэ щхыпцIыгъэ, ыдагъэп: - Арэп, Къодан, сыда тызфыщысыр? НекIо, тихьакIэхэр зэдгъэлъэгъуных. КъаIорэмэ тядэIун, тырящыкIагъэмэ, джэнджэш 
тафэхъун. Модэ, зыкъэмыгъэгужъоу къэшэс.
Джыри щэджагъо хъугъагъэп Нахьлъэшдыхэр зэшэсхэм. Къушъхьэ ос шыгуфмэ къячъэхымэ, мыжъо цакIэмэ 
ялъэпаомэ къызщылъэтыжьызэ, мэз шъхьэпэрычъэкIэ 
жьыбгъэ чъыIэ папцIэр Мыстхъакъо къыдэмылъадэщтыгъэмэ, къакъыр шъхьакIэмэ ачIэмыбанэщтыгъэмэ, чэу 
гъуанэмэ апхырымычъыщтыгъэмэ, Iэгъо-блэгъо шъофмэ 
защыримытэкъухьажьыщтыгъэмэ, гъатхэм иаужырэ мафэ 
дэигъэп. Нахьлъэш къобэ-бжъэбэшхор шым темыфэу 
ерэгъэ-псэрагъэкIэ ехьы фэдагъэми, исэмэгубгъукIэ къыгот Къоданэ ытх ищыгъэрэ ытэмэ псыгъохэмрэ запхъотэнышъ быбынхэу, шы зэкIэутыгъэм декIух.
- Mo къакIорэм сыIукIэнэу сыфэягъэп,- Нахьлъэш иш 
къызэтыримыгъэуцогъагъэми, ар ышIэ шIоигъуагъ,- анахь 
жэмыIан-шъорышI лIыжъым тыIуупIагъ. Тыфегъэпсых, 
ыжэ тыдэмызэу чылэм хиз тишIыщт.
- Уимафэ шIу охъуапщи, Пщымаф,- Нахьлъэш 
фепсыхыгъ, Къодани ар ышIагъ.
- Гъогумафэ шъуежьапщи,- лIыжъми ипхъэкуахъо 
ытамэ афытырихызэ, шIуфэс къарихыжьыгъ.- ТызэIукIэнэу 
сшIагъэемэ, шъукъесымыгъэпсыхыным пае, сэри сыкъэшэсыни. Ау шым сытемысыми, сикохъо шэс стамэ къышъуфезгъэпсыхыгъ. Куахъор сымыIыгъыгъэмэ, сIэхэр зыгозгъэплIэщтыгъэх. Шъушэсыжь, шъушэсыжь, джар адыгагъэ, лIыгъэ хъущт. ШъхьэкIэфагъэ сэри, сижъышъхьи 
къафэшъушIыгъ. Шъо, сымыгъуащэмэ, Темрыкъо дэжь 
шъушэсыгъэкIэ сэгугъэ. Дэгъу, дэгъу, сэри ащ сыкъекIыжьы.
- Сыд, тхьамэтэ маф, укъыздикIыжьырэм щыкъэбар? 
- Нахьлъэш къэупчIагъ.
- Сыд щыкъэбарын, Лаурстэныкъо Рэдэдыпщым 
ибайкол шыудзэ сыхагъэхьанэу сялъэIугъэти, сыдэу зафэсшIыгъэми, улIыжъ аIуи, сызхагъэзэгъагъэп.
- Opa лIыжъыр? - ыгу ыщэф шIоигъоу Къоданэ ыгъэшIагъозэ, къэупчIагъ.
- Сэрэу alo, сикIал,- Пщымафэ щхыпцIыгъэ.- А укъызкIэупчIагъэр къыоупчIыжьыщтыгъэмэ... Сэ укъысэлъытыгъэмэ, Къодан, шъыпкъэ, укIал, ау силэгъумэ ар пфадэнэп, 
сэри пфэсштэнэп. Ы-ы, Нахьлъэш, сыд къепIуалIэрэ о?
- Ар угу къызэрэуиIу, Пщымаф,- джары мыщ 
сыIукIэнэу сызыкIыфэмыягъэр ыIомэ, гукIэ гъумыгъузэ, 
щхыпцIыгъэ.
- ГукIэ аущтэу сыщымытыгъэмэ, Нахьлъэш, сыкъыоупчIыщтыгъа! Уфаемэ, шыуш зэголъадэ тызэдегъашIи, 
онэгум укъисхын!
- Мыдэ, Къодан, зэхэоха зимафэ мэфишъэ хъун 
Пщымафэ ыIорэр?
- Ары сIорэр,- Пщымафэ джыри къыушыхьатыжьыгъ, 
ау къыпигъэхъожьыгъ: - УсфэмыIыгъыщтми, онэгум 
укъисхын.
- Пщымаф, а тхьамэтэ маф,- Нахьлъэш щхыгъэ,- 
нахьыжъмэ сэ сапэуцужьы сихэбзагъэп, ау Лаурстэныкъо 
Рэдэдыпщым, джыри кIалэба, ипщыгъо къеухъумэ сIуи 
фэсшIагъэр уижъышъхьэ паекIэ пфэсшIэнэу укъысщымыгугъ. Сыкъезэгъы, Пщымаф. Къет уиш, Къодан!
- Хьау, хьау, сыд пае Къоданэ иш Iысхын сионэш сищагу 
дэтэу. Мыщ фэдэ зэпэуцу Iоф тызыхахьэкIэ, хэти иуанэрэ 
ишырэ зэрясагъ, Нахьлъэш. Модэ, Къодан, сионэш къысфащ, Нахьлъэш кIэмыгъожьыщтмэ!
- Ормэ шы зэголъадэкIэ онэгум сыкъизыхынэу зыIуагъэр, тхьамэтэ маф, кIэгъожь Iоф къыхэмыгъахь.
- Дэгъу, Нахьлъэш, укъезэгъмэ, сэри лъэIу къыпфысиI.
- СыкъэдаIо, тхьамэтэ маф.
- Мыщ хэщ-ощ ищыкIагъэп. Моу Къужъэе гъэхъунэм 
течъэхынышъ, Къоданэ тишыхьатэу... Шыуи, лъэси кIэлъыджэу сигъунэгъу Джэбагъ ихабз, зыгорэкIэ шъузэIуупIэмэ, 
джыдэдэм къэдгъэзэжьыщт Iори гъэгупсэфы. Ныо гумэкIылэ-нэгъучIыцэ горэ тиунэ исышъ, лъэгуцым къытехьэмэ, 
джа дэдэр Iубдзэми хъущт, сыд щыщми ушъхьагъу горэ 
сыкъызэрэкIожьыщтымкIэ къыфэгъот къодыери, икIэрыкIэу къичъыжьыгъэ пшъэшъэ ягъэщэным фэдэу игопэщт.
Къоданэ онэшыр къыгъэсыгъ.
- СинэтIэф непэ сешIушIагъ,- Пщымафэ шым ынатIэ 
Iэ щифэмэ ынэ кIаплъэзэ, дэгущыIэ,- арба, сишъэогъужъ? 
Нахьлъэш уионэгу сыкъырихынэу elo, сыкъэмыгъэукIытэжь. 
Дэгъу, дэгъу, къызгурыIуагъ. Мыдэ, сишыIупIэ къэубыти, 

--- Page 144 ---

сыгъэшэс, Къодан. Уятэ тхьамыкIэмрэ сэрырэ тызэшъэогъу дэдагъ, тэлаум зэрипхъон хъэзархэр ары мыхъугъэмэ, 
зы лIы Iуш гъэтIылъыгъэу чылэми дэсыщтыгъэ, тапи итыщтыгъэ. НекIо, сишъаохэр, арэу шъулIмэ. ШъуинахьыкIэ-нахьыжъыгъэ зыщышъумыгъэгъупшэу сабгъухэмкIэ 
шъукъызгоуцу,- адыгэ хабзэр зыдаIыгъэу шэсыгъэхэми, 
ныбжь фэшъошэ чIыпIэм иуцогъэгъэ нахьыкIэхэм лIыжъым 
аримыIон ылъэкIыгъэп.
"Пщымафэ "жэмыIан" Нахьлъэш реIоми,- Къоданэ 
зиджабгъу шыум игуапэу фыреплъэкIыгъ,- тинасып мыщ 
фэдэ лIыжъхэр зэрэтиIэхэр. Тыкъаухъумэ, тыхагъэукъорэп, тызыфагъэсакъыжьы. Ятэ илэгъур къесэмэркъэугъэ 
пае Нахьлъэш ышIошъ хъугъэу ежьагъа? Сыдэущтэуи 
Пщымафэ мо лIышхор онэгум къырихыщт? Ежь къырахымэ, 
ар слъэгъугъэкIи сшIогъэшIэгъонынэп, ыблыгучIэ чIилъхьэми, къычIихыжьми, фэсакъызэ, чIыгум къытыригъэуцожьын, ау Нахьлъэш онэгум къырихыгъэу сэшIы, къыIэкIэзымэ, мо джэдэшхом лые рихын... Нахьлъэши къихыгъащ 
нахь, тхьэ нахь зымышIэрэ лIыжъыр фэкIэщыгъуаеу 
Къужъэе гъэхъунэм ещэ... Мыхэмэ ушъхьагъу горэ 
къафэугупшысыгъэн фае нахь, хьэйнапэ тыхъущт. Сэ зыми 
есIонэп, ау тызэхэзыхыжьыхэрэмкIэ емыкIу къэтхьын, 
имылэгъумэ запигъэпкIагъ, Iогъу-шIэгъу ышIыгъэх aloни, 
Пщымафэ лIыжъми тегущыIэных..."
- КъыжъугурэIуа, кIалэхэр, тишыу зэготыкIэ къикIырэр? - пкъы мылэнлэ-мыпкъыер онэгум щиIыгъэу Пщымафэ 
къэупчIагъ, джэуапым ежагъэп.- ШъошIэ, шъошIэ, шъумышIэщтыгъэмэ, синахьыжъыгъэ жъугъэлъапIэу, тыкъэзылъэгъурэм гу лъежъугъатэу, шъори уасэ къызфяжъугъэшIэу шъукъызгоуцощтыгъэп. Джары тэри тинахьыжъхэм тызэрапIущтыгъэр, джа тизэхэтыкI ары хъэзархэми, 
нэмыкIхэми тахэзымыгъэкIуадэрэр. Модэ, Къодан, КъужъаемкIэ къаплъэ. Шъолъэгъуа джы хъурэр, зэрифэшъуашэу нахьыкIэр зысIофытэкIэ, орырэ сэрырэ, Нахьлъэш, 
тинахьыкIэ-нахьыжъ чIыпIэкIэ тызэрэзэготын фаер къызэтенэ - сэ сыджабгъу, о усэмэгубгъу. Джащ фэдэ адыгэ 
зэхэтыкIэ-лъапсэхэр зыщыдгъэгъупшэхэ зыхъукIэ, нэмыкI 
лъэпкъышхохэм тахэкIодэжьыщт.
- ГъэшIэгъонхэр къэоIох, Пщымаф. Тыбзи ара?
- Бзэм иIоф къыозыIощтхэр Къоданэ фэдэхэу илъэс 
пчъагъэрэ хъэзар гъэрыпIэм къыщаIыгъыгъэхэр ары.

--- Page 145 ---

- Ушъхьащызыгъэ зыхъукIэ, бзэр ээрэпщыгъупшэщтыр 
зыуи арэп,- Къоданэ лIыжъым дыригъэштагъ.- УрымыгущыIэжь зыхъукIэ, бзэгур фэIорышIэжьырэп, нэмыкIыбзэмэ ясэ, зэпакIы.
- Адэ о сыдэущтэу убзэ пщымыгъупшагъ? - зэхихрэм 
ыгу емыIоу цыхьэмышI макъэкIэ Нахьлъэш къэупчIагъ.
- Хъэзарыбзэм ыуж сэр-сэрэу сыбзэкIэ сыздэгущыIэжьыщтыгъэ.
- Хъэзарыбзи ошIа? - Нахьлъэш Къоданэ къызэпиутыгъ.
- СырэгущыIэ. Русичмэ абзи тIэкIу хэсэшIыкIы.
- ГъэшIэгъоны зэхэсхырэр...- Нахьлъэш кIэкуукIыгъ, 
щхыпцIызэ, мыгъумытIымыни ылъэкIыгъэп.
- Адэ джары, Нахьлъэш, сэ сIорэр сэзгъаIорэр,- 
Пщымэфэ лIыжъым къыухыжьыгъ, Къужъэе Iапчъэм 
зычIэкIхэм, гушIуагъэ: - Гъэхъунэ дахэба, кIалэхэр?!
- Дахэми блэкIы,- Нахьлъэш джау сыдми къыдыригъэштагъ, "арэп, мы лIыжъыр Iуши фэд, дели фэд, кIуачIэкIэ 
къызэрэсфыримыкъущтыр ышIэзэ, сыдэу зыкъыспигъэпкIэгъап, зыгорэкIэ зыпыутыжьыгъэн фае нахь, хьэйнапэ 
сехъулIэщт, мо адыгабзэр зыщызымыгъэгъупшагъэми 
ыжэ бзэгу дэмылъыжь пIонэу зеудэгу, сыд мы лIыжъ 
мыгъом еспэсын..." - Гъэхъунэ дахэр тишыхьатэу джащ 
тизэнэкъокъуи щытыухын, Пщымаф, зимафэ мэфишъэ 
хъун тхьамэтэ маф.
- Сыдэущтэу, ащ нахь хэмылъэуи? - кIэнэкIэ-гыер 
къебэкIэу лIыжъыр къэупчIагъ.- Укъэщтагъа?!
- Ащ фэдашъо зытыраштэрэмэ сащыщэп, тхьамэтэ 
маф.
- Адэ сыд?
- Зыгорэ къаIоба, Къодан, сыд ужэ псы зыфыдэгъэхъуагъэр? - ишъыпкъи исэмэркъэуи зэхэтэу Нахьлъэш 
къэгузэжъуагъ.
- Нахьлъэш къыIо шIоигъор, Пщымаф,- Къодани 
щхыпцIыгъэ,- тиинагъэкIэ тызэфэдэп еIошъ ары.
- Ары, ары, тхьамэтэ маф, Къоданэ къыIуагъэр шъыпкъэ, сыгу къигущыIыкIыгъ.
- ЗэрэпIорэмкIэ, Нахьлъэш, зэфэмыдиз щэлъитIу 
псыхьэбэщым палъэрэп, ара? УлIымэ, уигущыIэ зэкIэмыхьажь.

--- Page 146 ---

- Ар оIомэ, тхьамэтэ маф, сэ сыхьазыр,- Нахьлъэш 
цIэплъым пкъышхомкIэ, шъхьэкIафэ лIыжъым зэрэфишIыри 
зэригъэщынэри къыфыхигъэщэу онэгум зыкъыфыриIэтыкIыгъ, сэмэркъэукIи къыухыжьыгъ: - Сэ онэгум укъисхымэ 
зыгорэущтэу чIыгум плъапэ нэзгъэсыжьын... хэт ышIэра, 
о сипхымэ, чIыгум сыкъызэрэнэбгъэсыжьыщт шIыкIэм 
сегъапэ, ы-ы, Къодан?
- СыкъэпшIагъ, Нахьлъэш, сэри ащ сегъапэ.
- Ашъыу, Пщымаф, тхьамэтэ маф, сыкъэмыушъхьакIу. 
Ащ фэдэ Iэджми тыкъялыжьыгъ. Зыгорэ тыхъун ар. Тызэдежьэщта, хьауми сапэ уишъыщта?
- Нахьлъэш,- лIыжъыр щхыпцIыгъэ,- мыщ фэдэм 
нахьыжъ-нахьыкIэ иIэп, сэмэгу-джабгъу уцупIэри зыщыгъэгъупш, чатэм фэд, апэ къизыхырэр текIо. Уишырэ 
орырэ шъунахь онтэгъу фэдэу сышъухаплъэшъ, ечъажь 
о, сэ сыкъыпкIэхьащт.
Шым Нахьлъэш елъэдэкъауи, теубгъуагъэу илъыгъ. 
ТIэкIу тыригъашIи Пщымэфэ лIыжъыр ежьагъ, ыпэ итым 
бэ римыгъэчъэу кIэхьагъ. БгъуитIум язэу ыубытыщтыр 
римыгъашIэу шыIупIэр рифыхь-къырифыхьажьи, зыфэджабгъущт лъэныкъомкIэ Нахьлъэш зыгуидзагъ, зэрэубытыгъэх, зэрэкъудыигъэх, къэзэрэкъудыижьыгъэх. Зэм 
Пщымафэ онэгум къыраIэтыкIы фэдэу Къодан къышIошIыгъ, ау зэрэхъугъэри ымышIэу онэгум иукъонщэгъэ 
Нахьлъэш ычIэгъ ошIэ-дэмышIэу иш чIэлъэти, лIыжъ IаплIым 
имыфэу, чIым къытефагъ.
- Ар сыд шъыу!..- къехъулIагъэр къызгурымыIоу 
щысыгъэ Нахьлъэш къыкIэрылъэдэгъэ Къоданэ нэбэ-набэу 
къыдэплъыягъ.- Нэрэ-Iэрэ агу онэгум сыкъырихыгъ!..
- Сыд, Нахьлъэш, укъызфэмытэджыжьырэр? - шитIур 
зиIэдэжьэу къыIухьэгъэ Пщымафэ, зи къэмыхъугъахэ 
фэдэу къэупчIагъ, етIанэ къэгумэкIыгъ: - Фыкъуагъэ уиIа?
- Слъэхъомбэжъые утэбжьагъэ...- Нахьлъэш къегуаорэр къыIуагъ, ау шIэхэу зыкъишIэжьыгъ: - Нибжьи 
сызэрэомыгуцэфагъэу кIочIэ гъэтIылъыгъэ пхэлъ, тхьамэтэ 
маф.
- Мы Iофым, Нахьлъэш, ори ары, Къодан,- Пщымэфэ 
лIыжъыр джыри щхыпцIыгъэ,- укIочIэшхоныр ищыкIагъэп. 
Къулай пхэлъмэ, онэгум исыр рамыпхыхьагъэмэ, чъэм 
дыхэтэу къызэрипхыщтыр псынкIэ дэд. Апэ узлъежьэгъэ 

--- Page 147 ---

шыр зэрэхьапкIэрэм уеплъынышъ, узэрэголъэдэщт лъэныкъор къыхэпхыщт, ылъакъохэр зэридзхэрэм уягушхъощт, етIанэ ыбгъу дехьакI тебгъэфэнышъ, шыур 
ежь-ежьырэу, лъэрыгъхэми афэмыIыгъыжьэу онэгум 
къибыбыкIыщт. Джыдэдэм джары, Нахьлъэш, о къыохъулIагъэр. Моу цуакъэр зыщыгъэпкIи, плъэхъомбэжъые 
сегъэплъ. Мыра? Мэуза? ЗэрыуагъэкIэ сэгугъэ. Ащ нахь 
къыомыхъулIагъэмэ, уезэгъын, Нахьлъэш. Моу мыщ 
ылъэкIапIэ, Къодан, пытэу къэубыт,- Пщымэфэ лIыжъым 
Нахьлъэш ылъэхъомбэжъые зыкIырэум, "кIыкъ" ригъаIоу 
зэрыпкIэжьыгъэ.
- Ох-ох, сыгу жьы дэбгъэкIыгъ, тхьамэтэ маф,- 
Нахьлъэш къэтэджыжьыгъ, къехъулIагъэр ышъхьэ 
фимыхьыжьэу, гумышIукIэ шым фычIэплъыгъ, лъэхъомбэжъые зэрыуагъэм нахьи щэсыфэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр 
къыIуагъ: - Зимафэ мэфишъэ хъун Пщымаф, лъэIу пфысиI, ори ары, Къодан. Онэгум сыкъызэрэрахыгъэр цIыф 
ышIэнэу сыфаеп, сэмэркъэу IофкIэ къежьагъэр сэмэркъэу 
фэдэу тазыфагу дэрэкIодэжь.
- УзытегущыIэрэр сыд, Нахьлъэш! - къыраIуагъэр 
шэсыжьызэ Пщымэфэ лIыжъым зэрипэсыжьыгъэп, шъхьэм 
филъыгъэри къыримыIокIын ылъэкIыгъэп: - Лаурстэныкъо 
Рэдэд къосэгъупщым чылэ пашъхьэм узщебэныгъэгъэ 
Къурай чIыпIэр арэу пшIошIа мы Къужъэе гъэхъунэр... 
Уашъор тишыхьат зыми тIу фэтымыгъэзэнкIэ. ЕтIани, 
къышъосIуагъи, узэрыгущыIэн Iофэп мыр... УигъашIэ 
онэгукIэ иохы, Нахьлъэш, шыуитIу зэголъадэм ущымыгъозэныр нибжьи сшIагъэп. Сэри кIэлэгъэ-делагъэ къызэрэсхэфагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъ.
- УзэрэмылIыгъэнчъэри тымышIэу щытыгъэп, Пщымаф,- чыжьэкIэ къыухьэзэ, Нахьлъэш цIэплъым къыригъэжьагъ,- Iаджыри уигугъу шIукIэ ашIэу зэхэтхыгъэ, ау 
Лаурстэныкъо Рэдэдыпщым сызэребэныгъэгъэ шIыкIэм, 
мары, Къодани сишыхьат, шъэф горэ хэлъышъ, сэр шъыпкъэм ышъхьэ къыпфисхын. Рэдэдыпщыр сшIокIалэти, 
инасып къэкIогъути, зэрэ Къосэгъоу хьайнапэ щисшIыхьанэп 
сIуи, зестыгъ... Ар титIо тишъэфышъ, ипщыгъо зыуцукIэ, 
зэгорэм Лаурстэныкъо Рэдэдыпщым ежь-ежьырэу 
къыIожьэу зэхэшъухын... Хьау, хьау, тхьамэтэ маф,- 
чыжьащэу зэрэхэхьагъэр Нахьлъэш зыдишIэжьэу, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ,- о зыкъыостыгъэу, ащ фэдэ Iоф 
щыIэп, къызщымыгъэхъу. Шъыпкъэр сыдигъокIи шъыпкъэн 
фае - къысэхъулIэри сымышIэу нэ гъэупIэпIэгъукIэ онэгум 
сыкъиплъэсыкIыгъ... сыпфэIыгъыгъэп нахь...
- Армэ хъун...- Пщымэфэ лIыжъыр тхьагъэпцI нэгукIэ 
Къоданэ фыреплъэкIыгъ, РэдэдкIэ къыраIуагъэр щхэнкIэ 
ыштагъ, зэрэдэкIыгъэхэм фэдэу, зэкIыгъухэу чылэм къагъэзэжьыгъ, нахьыкIэхэм зэрашI хабзэу, Мэзыбэ шыу 
хьакIэхэм зэраIукIэщтхэр яушъхьагъоу, фемыблэгъагъэхэми, нахьыжъыр унэм Iуащэжьыгъ.
Къоданэ иджабгъу лъэныкъокIэ, ялъэрыгъхэр зэнэсых 
пIоми хъунэу, Нахьлъэш къыготыгъэми, ащ зэрэкIыгъур 
щыгъупшэжьыгъэу Къурай бэнэпIэ утыгуми, Къужъэе 
гъэхъунэми гукIэ ащыIагъ. ГъэрыпIэм къызикIыжьыгъэ уж 
ныбджэгъугъэ-кIэщыгъо къыдэзышIыгъэ Нахьлъэш ишъхьэзэкъорыпсэу щыIакIи, иIокIэ-шIыкIэхэри, ижъалым гъунэнчъэхэри, иошIэ-дэмышIэ гукIэгъухэри, зэрэщхырэм, 
зэрэкIорэм, шым зэрэтесым, зэрэгубжырэм, зэрэкIэжъукIыжьырэм анэсыжьэу, зыфихьыщтыри, риIолIэщтыри 
ымышIэу Къоданэ шIогъэшIэгъоныгъ. Ахэми, ежь къызэрэшIошIэу, хэкIыпIэ горэ къафигъотыщтыгъэмэ, къыгурымыIуахэщтыгъэр ишъхьэзэкъо щыIакI.
"Сэщ нахьи илъэс заулэкIэ нахьыжъми,- Къоданэ гукIэ 
ыIуагъ,- къызщысшIэжьрэм джар ипсэукI. Мыстхъакъо 
сыздэмысыгъэ илъэсибгъум зыгорэ зэрипэсыжьыгъэн 
сIогъагъэ шъхьакIэ, бзылъфыгъэ IофкIэ зигъэсысы пакIо, 
зигъэхъыягъэп. ЕтIани ар НэтIае ишъузыгъэ пхъужъ шъхьэзакъом къысфыкIэнакIэ. Ау унагъо зиIэ хъулъфыгъэ 
зэе-тIуаемэ ялъытыгъэмэ, IэпкIэ-лъэпкIагъэм блэкIэу, 
зэрэкъупшъхьэ Iазэр армэ сшIэрэп, шынкIы, ыIапэ зыуубытыкIэ, къызхимыгъэщы фэдэу ихъэдэн гыкIыгъакIэ 
джыбэм къырехы. Пщымэфэ лIыжъым ыпашъхьэ къызетэджэжьым, ар зэрэзыпыутхыпкIыхьажьыщтыгъэр..."
- Къодан, сыд сэIо къыохъулIагъэр, уиш ылъэдакъэ 
зыкIыребгъэгъанэрэр? - бэмышIэу онэгум къырахыгъагъэр 
ары Iоу умышIэжьынэу шым гупсэфэу тес Нахьлъэш 
къэупчIэ.
- Тишмэ зэдырагъаштэ, Нахьлъэш, ар озгъаIорэр 
сшIэрэп нахь,- Къодани игупшысэмэ къахэужьы.

--- Page 148 ---

- Хэт ышIэра, Темрыкъо сызэрешIужьыгъэм ущымыгъуазэмэ сэIошъ ары.
- Шъузэпыигъа?
- Ащ фэди къыхэкIыгъ... Тхьэ закъо нахь зимыIэ 
урымхэм бысым заригъэшIэу къыубли, тIэкIу сытешхыхьэгъагъ.
- Джы сыд, къеолIэжьхэрэба?
- КъеуалIэх, ау ащ фэдэу Iоф къапыдгъэкIыжьырэп. 
ПшIэрэба, синыбджэгъужъ, тэ тызэрэщытыр, типчъэIупэ 
хьакIэ къызыIухьэкIэ, зэхэдз тиIэп. Пщымэфэ лIыжъ жэмыIаным зэриIоу, тижъымэ къытфыщанэгъэ унэшъо зэхэтыкIэхэмкIэ тэпсэу.
- ЖэмыIан зыфэпIорэ лIыжъым боу дахэу непэ удэгущыIэщтыгъ, Нахьлъэш.
- Пщымафа зыфапIорэр? - къеупчIыжьы фэдэу 
Нахьлъэш цIэплъым зишIыгъ, къытырицIэлагъ: - А лIыжъым 
сыгу ебгъэрэп. Ащи иIон elo, тэри тишIэн тэшIэ. МодыкIэ 
арабхэм ислъам дин alo, мыдыкIэ урымхэм чыристан дин 
alo, сшIэрэп тэ титхьэмэ къытфыряхьисапыр... Сыд, Къодан, ахэмэ зызыкIядгъэгъэпэщтыр, ы-ы? ПщыкIэ тиIэ хъугъэшъ, Къосэгъу хэгъэгум къихъухьэрэмэ Лаурстэныкъо 
Рэдэд зарерэгъэгъап, хьаулыеу зырезгъэутыгъа!.. Ори 
сэри пый тиIэп, ау къосэгъумэ тапэ идгъэуцогъэ Рэдэдыпщым епыйхэрэр, ащ Iо хэлъыжьэп, тэри типыих. НекIо, ащ 
илIыкIохэр, муары, Темрыкъо ищагу щызэхэсых, шIуфэс 
ятхын. ТымышIэрэр къядгъэIон, зыщымыгъуазэхэм ахэдгъэдэIоных.
"Мы тхы псыгъор пыщэгъу сшIыгъэ шъхьакIэ,- 
Нахьлъэш ыIуагъ,- уицыхьэ зытебгъэлъын цIыфкIэ сыгугъэрэп. НекIо сIомэ, IыI иIэп, къыздэшэсы. Шъхьэ папцIэр 
къыздигъэсысызэ, сIорэм къедэIу, ау, къыздыригъаштэзэ, 
ежь зыфаери къысеIо, сигъэшIэнэуи сауж къехьэ, къызхимыгъэщэу зыкъысхещыхьэ, къаигъэнчъэу сыжэгъу 
къычIэгъуалъхьэ. Синасып араб сатыушIэмэ сазыпэгъокIым 
гъусэ зэрэсымышIыгъагъэр... Къыздэшэсыгъагъэмэ, адырэ 
скIэ пышIэгъэгъэ нэбгырищэу цыхьэ зыфэсымышIыщтыгъэхэм афэдэу, къаукIыгъэ къашIозгъэшIэу, ари чIыпIалъэм 
къисынэни. Цыхьэ къысфимышIыщтмэ, еспэсыщтыри 
гъэнэфагъэ... Ау джыри сыкIырыплъын..."
- Къодан, сишъэогъужъ,- Нахьлъэш игупшысэмэ 
закъычIигъэужьыгъ,- РэдэдыпщымкIэ тэрэзэу сызекIуагъэба! ЩэIэфэ щыгъупшэщтэп. Ашъыу, ипщыгъо сызэрэпемыуагъэр ары.
- Ара зыфапIорэр...- Къоданэ зэгупшысэрэр нэмыкIэу 
джау сыдми къыIуагъ.
- Адэ сыдына! - Нахьлъэш къызэрэдырамыгъаштэрэм 
къыхыригъэхыгъэми, гые шъабэкIэ зиIэжагъ.- Узфэшыхьатри шIэхыщэу зыщыогъэгъупшэжьымэ сшIэрэп...
- Фэсапщи, шъотэIо, тихьакIэхэр,- Нахьлъэш 
нэгушIо-кIэщыгъокIэ къафэтэджыгъэмэ шIуфэс арихыгъ, 
Мэщыкъуи игъусэмэ ацIэкIэ шIуфэс къыпигъохыжьыгъ.- 
ШъутIысыжь, тэ шъудгъэохъун тигухэлъэп, ау синыбджэгъужъ Къоданэрэ сэрырэ тигукIэе-гые къышъотымыIон 
тлъэкIынэп. ХьакIэхэр хьакIэх шъхьакIэ, оры бысымыр, 
оры нахьыжъыр, макъэ къытэбгъэIугъэп, Темрыкъу. ЛIэу 
Мыстхъакъо дэсмэ, зэрэ Къосэгъу тырыгущыIэжьырэп, 
тащыщэп зыIорэмэ шъори афэшъудэнэп, тэри афэтштэнэп. 
Тыкъышъуаж-тыкъышъуажи, зимыгъо хьакIэр гуих шъотымыгъэIонэу, тишъхьакIо тыблыгучIэу тыкъышъуфэкIуагъ.
- Адыгэ хабзэмкIэ бысымыр хьакIэ шъхьащытми, 
зимафэ мэфишъэ хъун Нахьлъэш,- Мэщыкъуи игушIурэ 
ынэшIурэ къыхэщэу къыIуагъ,- бысымыр ахьи хьакIэр 
къэнагъ тибысым ТемрыкъокIэ къэодгъэIонэп. Епсыхыгъо 
тыримыгъафэзэ, шыу къыплъигъэчъэгъагъ.
- Ара? - Нахьлъэш къыраIуагъэр игуапэу IyгyшIукIыгъ.- 
Армэ, хъун. Тэ моу чIыпIэ горэм тыкъочъыгъагъ... Ар 
Iофэп, сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар? Тикъосэгъупщ 
псауба, узынчъэба? Къосэгъудзэ зэрэзэхищэрэр лъэшэу 
сигуапэ. Тызызэбэным, пщы зэрэхэкIыщтыри къышъосIогъагъ. Адэ, тычылэ-чылэу, тызэбгырызыгъэ-зэбгырытэкъугъэу, хэти зыфаер ыIоу, ышIэу тыщыIэна, зыгорэм тыкъиухъумэн, ташъхьагъ итын фае. Колэс фэдэ тхьамэтэ 
Iушхэр Рэдэдыпщым ыкIыб дэтыщтмэ, тыхигъэукъонэп.
- Ары типщ зыуж итыр, дзэри зыфызэхищэрэр,- 
Мэщыкъуи къыдыригъэштагъ.- Шъуичылэ Мыстхъакъо 
шыу тIокIищырэ блырэ къыдэкIыгъ.
- Ащ нахь къыдэмыкIынэуи?
- ЗэкIэми талъыIэсыгъэгоп, Нахьлъэш. Зыгу къытэбгъагъэхэри дэсых.
- Хэт щыщых? - ащ фэдэхэр чылэм зэрэдэсхэр 
Нахьлъэш цIэплъым игопагъэми, губжы фэдэ зишIыгъ.

--- Page 149 ---

- Зыныбжь хэкIотагъэхэр ары,- Мэщыкъуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.
- Армэ хъун,- джыри Нахьлъэш къыIуагъ, етIанэ 
щыгъупшэжьыгъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэу къэупчIагъ: - 
Арэп, Мэщыкъу, а шыу тIокIищырэ блырэм Къоданэрэ 
сэрырэ тахэтба?
- Къоданэ ахэт. Мыстхъакъо тыкъызэрэдэхьагъэм 
лъыпытэу тыIукIагъэти, апэ къезэгъыгъэмэ ащыщ.
- Ащ фэдэ къэбар сишъэогъужъ къысихьылIагъэп,- 
Нахьлъэш цIэплъыр Къоданэ IугушIощтыгъэми, ари сшIуиушъэфыгъ, сицыхьэ зытезгъэлъын къотэгъу-кIэгъэкъон 
цIыфэп мыр гукIэ джыри ыIуи, ытэмэ плIэмыехэр ыгъэпIыигъэх: - Ащыгъум, тихьэкIэ лъапIэхэр, джы тичылэлIхэм 
сэри зы шыукIэ сахэшъулъыт. Шыу къодыеп, байкол 
нахьыжъэу сызэрэфыщытыщтыр, сызэрэфэшъыпкъэщтыр 
Лаурстэныкъо Рэдэд къосэгъупщым сфешъуIожь!..- тэ 
мыкIэ, тыкъыраутыгъэшъ, зызэкIоцIытпхэжьыгъэу тыщыс, 
Нахьлъэш гукIэ зишхыжьызэ ыIуагъ, модыкIэ мощ нахь 
мыхъурэм зыфаер етэгъашIэ, армэ узхэхьагъэр пфэшъуашэр озгъэгъотын...
VII
Шыблэр бэрэ къушъхьэм щэгъуагъо.
Мэфэ щэджагъом фэдэп, чэпэзэхэогъум ащ икъежьакIэ гуих. ПчыкIэ хъопскIым иошIэ-дэмышIэ мэшIо къамыщ ошъогу тхыцIэм тырещэ, шыблэр къызызбгырыурэм, 
къушъхьэ шыгухэр зэрегулIых, лIыгъэнчъэ тIыгурыгу-зэпачъэкIэ иджэрпэджэжь тэкъофэ дэгумэ мэз къогъупэмэ 
закъуадзэ, хъотачIэмэ зачIадзэ, зышъхьэ фимытыжь ощх 
ехьыжьагъэм чIылъэм зыфехьы, ымакъэ зэтешэшыкIы.
ПчыкIэ хъопскIым шъхьэр ригъэуфэу, шыблэ гъуагъом 
тхы сэкъатыр ригъэутIыIоу Турабэ зэрэфэпагъэу унэм ис. 
Къэумэзэхымэ ыIомэ, зыпыупхъухьажьымэ-зыпылъэкIыхьажьызэ, зигъэгужъуагъ. Гъэмэфэ пчыхьэр дахэти, 
хэта мыщ фэдэ ошIэ-дэмышIэ шыблэ гъуагъор къушъхьэм 
къыхэтэджэн Iоу зышIагъэр...
"Шыблэри, пчыкIэри, жьыбгъэри Iофэп, къемыщхыщтыгъэмэ...- Турабэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, ощх 
Iужъу пщэгъуашъом нэмыкI инэплъэгъу къыпэIухьагъэп, 

--- Page 150 ---

пчыкIэ хъопскIыри нахь макIэ хъузэ, шыблэ гъогъо дэгури 
IукIотыщтыгъэ.- Ощхыр ымакъэкIэ мэуцужьы фэд... Ары, 
ары, жьыбгъэри мэбыяужьы. СипаIо, сиджан сымыIощтыгъэмэ, бэшIагъэ Дэхапсэ сызыкIэрысыщтыгъэр... СызIукIэрэм пхъэтэпэмыхь сызышIыщтыгъэм, сызыфырекIокIым, 
ипчъэ сыкъыIузыфыгъагъэм сыда нычхьапэ тадэжь къысфыкъокI къызкIысиIуагъэр?.. Бзылъфыгъэр бзаджэ, шхъухьашI, ыгу къихьагъэу зэблэн щыIэп. Сыд шъуIуа къысиIощтыри сызэрищыкIэгъэщтыри... Ежь сшIэрэп, ау сэ 
бэшIагъэ зысищыкIэгъагъэр!.. СыримыщыкIэгъагъэмэ, 
къысэджэщтыгъэп! Зэ мы ощх мыгъор теужьыгъот, псыр 
къыппычъэу бзылъфыгъэм ыпашъхьэ уихьана!.. Теужьы, 
теужьы, тIэкIу сыуцIынми зи щышIынэп..."
Турабэ ибытыгъэ щыгъупшэжьыгъэу шъхьэм къеогъэ 
лъым зэрифэзэ, ощхым зыхидзи, ищыдыбз зыщиIыгъ 
къакъырым ебгъукIозэ, Дэхапсэ дэжькIэ ежьагъ. ПэIо 
зандэм, тхы къипшым, жэкIэ-пэкIэ мыкIырым къатефэрэ 
ощхыцэ жъгъэихэр къыримыдзэу псыIушъо зэгъокIым 
Тураб заулэрэ рекIокIыгъэу, къежэрэр зыхэс хьаблэр 
къэлъэгъуагъ, зыIухьащт унэри пщэгъо пIуакIэм къыхэщэу 
инэплъэгъу гумэкI къызычIэфэм, ыгу къилъэпэрэпыкIыгъ, 
ишъэф IэшIу IэкIэзыхын горэ къылъыджагъэм фэдэу зыригъэплъыхьагъ, ылъэгъурэм ошIэ-дэмышIэ гуцафи ыбгъэ 
къыдигъэтэджагъ: "Гъунэгъу унэмэ дэгъэ остыгъэхэр 
ащызэлъыхэгъэнагъэх, Дэхапсэ иунэ шIункIыбз... Сыда? 
Къысажэшъ ары шъуIуа? Сэ ыдэжь симыхьэзэ, иостыгъэ 
нэф зыми ригъэлъэгъу шIоигъопщтын. Мары, мары, джыдэд! - Турабэ икIо ригъэхъугъ, ощхыр зэрэтеужьыгъэри 
зэхишIэжьырэп, Iэшъо цокъэ пэ къэгъэщыгъэмэ псы къамыдзыным фэсакъэу лъэбанэмэ зызэращидзыери щыгъупшэжьыгъ.- Модэ, модэ, Адыиф илI шэхъогъур чэщ 
мэзахэм лъэмыджым къырифы зыхъукIэ, ыIэ щэигъэкIэ 
лъагъор зэрэфигъэнэфыщтыгъэм фэдэу иостыгъэ къысфыхигъэнагъ..."
ЛIымкIэ Адыиф ишхъухьэшIагъэу Турабэ зэгорэм Колэс 
ихьакIэщ щызэхихыгъагъэр ышъхьэ къызеом, къызэтеуцуагъ. Пшъэдэ псыхъо лъэныкъомкIэ плъагъэ, пщэгъо 
макIэм къыхэIукIыгъэ чъэ мэкъэ дэгум кIэдэIукIыгъ, зыкъызешIэжьым, Дэхапсэ инэплъэгъу зыкъыхидзэжьыгъ:
"Къэнэфы, къэджэ, мары джыдэд, сыкъыпфэкIо... 
Ар сэIо шъхьакIэ, Дэхапсэрэ Адыифырэ сыдым зэфихьын! 

--- Page 151 ---

Адыиф ишIулъэгъуи, илI игукIэгъуи зэдиштэу щыIагъэх, 
зэрэгъэлъапIэщтыгъэх, лIым илIыгъэ ежь иIахьэу хэлъыр 
зыдырегъэшIэжьыфэ зэкIэ дэгъугъэ, етIанэ ишъхьэлъэшыгъэ шIулъэгъу шъхьарытIупщым къыщылъэгъуагъ... 
Дэхапсэ НэтIае лIы фэхъугъэп. ПаIо пщыгъэу, лIыцIэр пхьэу, 
шъхьэтехъор птехъуагъэу, бзылъфыгъацIэр уиIэу, тIуми 
умыхьадэгъодахэу, умынэджэ-Iуджэу чэщи, мафи узэIуплъэу, узэнэцIэу узэкIэрысын плъэкIына!.. Зышъо икIыгъэ 
Адыиф фэдэмэ зыфаIорэр, пшIагъэмкIэ, Дэхапс, пшъхьэ 
зэрэщыбгъэзыежьыгъэмкIэ узгъэмысэрэп. НэтIэе тхьамыкIэми угу емыгъабгъ, титхьэмэ ари, сэщ фэдэу, дунаим 
къытырагъэхъуагъ. Сэ сидэгъо закъо хэтыкIи нэрылъэгъу ми, адырэмкIэ, тхьэегъэпсэух титхьэхэр, саушъхьакIугъэп, 
ар шIэхэуи плъэгъун... Зэ, зэ, хэта зызгъэнэгъуаджэзэ, 
Дэхапсэ икъэлапчъэ къыдэкIошъыжьыгъэр? Хьакъара сэIо?! 
Ригъэхьагъэпщтын... Сэ пIалъэ къыситыгъэу, къыспаплъэу 
сыдэущтэу ригъэхьан! Дэгъоу ришIагъ... Къысажэщтыгъа, 
нычхьэпэризэ зиIажэ хъущтыгъэба а Iаем!.. Шъузхэр яIэ 
пэтзэ, зашIэжьырэп... Klo, кIо, уишъузыжъ шъхьэпсыгъо 
дэжь кIожь..." - зэрэзэзэгъыгъэхэу, пчъэмкIэ мыкIоу, 
шъхьаныгъупчъэм сакъэу теуагъ:
- Хэта ар?..
- Сэры, сэры...- шъхьаныгъупчъэ нэзым дэIушъэшъагъ.
- ПчъэмкIэ къырекIокI, Тураб,- бзылъфыгъэ мэкъэ 
гохьым ыгу ригъэмэхыкIыгъ, пчъэр къыфыIузыхыгъэ 
Дэхапсэ ифэбэмэ IэшIуи ышъхьэ къыгъэунэзагъ: - Ощхым 
укъигъэгужъуагъэщтын... Сыдэу гукIодыгъуагъ ар!.. 
Укъызезгъэблэгъэгъэ закъом, сыд шъуIуа титхьэмэ агу 
зэмыIугъэр, ар къызэрэтшъхьащылъэдэгъагъэр. Шыблэ 
гъуагъори псынкIэу тшъхьащыкIыгъ, ощхыри теугъ, Шыблэ 
тхьэм уелъэIугъэщтын, Тураб.
- СелъэIугъ, селъэIугъ, Дэхапс. Ти Шыблэ тхьэ селъэIуфи, ощхыр теужьыфи, уадэжь сыкъэкIофи, уизакъоу 
укъэзгъэнэныя сыгу уикIыгъэп. Унэр зэрэмэзэхагъэри 
остыгъэр къызэрэхэбгъэнагъэри слъэгъугъэ.
- Шыблэр тшъхьащыкIы зэхъум, тхьэ узэрелъэIущтыгъэм сегуцэфагъ, сыгу уимыкIэуи мэзахэм сыхэсыгъ, моу 
бэмышIэу остыгъэри хэзгъэнагъ ныIэп,- Дэхапсэ къыIуи, 
Хьакъарэ унэм зекIыжьым, зыгорэкIэ Тураб IуупIагъэмэ 

--- Page 152 ---

ыIуи, хьашI-къошIыгъэкIэ хигъэкIокIэжьызэ, къыпидзэжьыгъ: - Сыд узфыщытыр, Тураб, къэтIыс. УикIакуи 
шъугъэн фае, къызщых.
- ЗэкIэ къэслъэгъугъ, уикъэлапчъэ дэкIыжьыщтыгъэми 
сыIуупIэнкIэ тIэкIужъые иIэжьыгъ...- бзылъфыгъэ шъхьэзакъом егыйми, шъодаушми умышIэнэу Турабэ къыIуагъ, 
блэгъабзэу къыкIэрыт Дэхапсэ инэгушIуагъэрэ ифэбамэрэ 
ыгу къагъэтакъоу зыщихыгъэ шкIэшъо кIакор фищэигъ, 
ошIэ-дэмышIэу зынэсыгъэ Iэ шъабэмэ мэшIопс стырыр 
пкъым щызэрагъэчъагъ, ылъэкIапIэхэр кIэушъэбыкIыхэу 
къырагъэлъэгъугъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ.
- Хьакъара зыфапIорэр? - Дэхапсэ зэнэгуещтыгъэм, 
модыкIи-мыдыкIи ымыIоу, шъэфи хэмылъэу къыкIэупчIагъ.
- Ары, сыхэукъуагъэп. Ау сыкъилъэгъугъэп, Дэхапс.
- Укъерэлъэгъу фаеми... Ущэщына Хьакъарэжъым?!
- Зэгорэм тигъэщынэщтыгъэп сIомэ, Дэхапс, усэгъапцIэ. Тятэ тхьамыкIэр зэрекIодылIагъэми ущыгъуаз. Ытх 
къосэгъупщ Рэдэд зэрэзэпиутыгъагъэри, Нахьлъэш цIэплъым ыгъэхъужьыгъагъ нахь мышIэми, къызэрегъури 
умышIэу щытэп.
- Ащ фэдэ уз хэслъэгъуагъэп сэ! - Дэхапсэ игукIае 
къышIудэлъэтыгъ.
- Рэдэдыпщым къызфемыбэныгъэр арэу ыIуагъ, 
ыушъэфыгъэп.
- ШъукъегъапцIэ.
- ТыкъегъапцIэми, хьайнапэ чылэм зыдишIыхьажьыгъ.
- Хьайнапэ, емыкIу зыфаIорэр ышIэрэп ащ! - Дэхапсэ 
ынэкIушъхьэхэр нахь къыхихыгъэх, ышъхьэ дахи риуфэхыгъ, 
ынэмэ машIор къакIихзэ, псынкIэу къыIэтыжьыгъ: - Ежь 
къысэпсэлъыхъо ыIозэ, зблэIэбыкIи, НэтIэе тхьамыкIэм 
лIыгъэкIэ сыригъащи, сигъэунэхъугъ!
- Сыд сэIо нычхьапи ар зыуж итыгъэр! - джы нэс 
къыфэмыIошъоу, зыухыщтыгъэ шъугъор къышIутекIоу 
Турабэ къыхэгубжыкIыгъ.
- Хъулъфыгъэ лъэпкъыр сыда къезыфэкIырэр!..- нэгу 
чъэкIыгъэкIэ къыIуплъэрэм Дэхапсэ къыригъэжьагъэр 
зэблыригъэхъугъ: - Ар о зыфэмыхьыжь, Тураб. Орырэ 
сэрырэ тиIоф шъхьафы, щэкIэ тыгъэпскIыгъ. А лIы къэбзэжъыр, пшIосыушъэфынэп...- Iофым ишъыпкъапIэ къыфиIотэнэу ригъажьи, укIытэр къышIутекIозэ хигъэ кIокIэжьыгъ,- пчыхьэрэ фэмыдэу сиунапчъэ Iусфыгъ... 
КъысшIуихьэ зэхъум, сыкуощт, чылэр къэзгъэчъэщт 
зысэIом, ыпшъэ рилъашъуи, IукIыжьыгъ. Тхьэм ешI джы 
къысфиугупшысыщтыр...
- Зи къыпфиугупшысынэп! Сэщ нахь къэмынэжьыгъагъэми, нычхьапэ щегъэжьагъэу укъэмыщт.
- Ары, ары, Тураб, сыпщэгугъыти, сицыхьэ птелъти, 
укъэсщагъ.
"Сыда мыр къызэрэсщыгугъыщтыри, ицыхьэ къызэрэстелъыщтыри...- зэхихыгъэм Турабэ гукIэ зыкъыригъэпхъотагъ.- Сызэрэшъхьэзакъом пае сыщ, унагъо озгъэшIэщт къысиIуакъомэ... Ар сшIагъэкIи, чылэм къялыжьыгъэр шъузы сфэхъунэп... ЗемыгъэукIыхьэу, дэхэцIыкIу, 
сыкъызфэпщагъэр къыcaly. Хьакъарэ лIы зэIэкIэлъышхор 
уиунапчъэ Iупфыгъэмэ, нычхьапэ зыми уфаепщтын... Сыд 
ащыгъум, мэфэреным, пчыхьэ шыблэ гъуагъори дыхэтыжьэу, сфэмыукIочIыжьырэ бэлыхьэ сызыфыхэбдзагъэр? 
Ар сэIо шъхьакIэ, сэщ паещтын Хьакъарэ зыфыIуифыгъэр. 
Мыдэ мыщ ыпшъэ зэрэкIыхьэр, ыпшъэ псыгъуи, нэгу 
зэIухыгъэ къуапцIэри, ынэхэри, ыIупшIэхэри зэрэдахэхэр. 
Пкъы ищыгъэ зэкIур, ыIэхэр, тэмэ къечъэххэр, лъэкIэпIэ 
хъураехэр... Е-о-ой, НэтIай, тхьэмэ къыпхамылъхьагъэмкIэ утхьамыкI нахь, мыщ фэдэ бзыу дахэм Хьакъарэ фэдэ 
джэгуалъэхэр нэбгъэсыхэ хъуна!.."
- Сыд фэдэ IофкIэ, Дэхапс,- игупшысэ хъопсагъомэ 
Турабэ къахэужьыгъ,- укъысэджагъэми, къыстеплъхьэрэр 
сихьылъэ. Къегъэжьагъэ хъугъэшъ, о зэрэпIуагъэу, пшIосыушъэфынэп, ори зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, зытетыр 
къыосIон. Ушъхьэзакъу, пalo пщыгъ, зыгорэми уимыгъэгумэкIэу щытэпщтын аIошъ, чылэ шъузабэмэ тыщагъэIэжьырэп. Сыдэу пшIын, мафэ къэс зэо-пыджэмэ тахэтышъ, 
хъулъфыгъэмэ янахьыбэр чатэмрэ пчыпэмрэ апэкIуадэ, 
а бзылъфыгъэ шъхьэзакъохэми угу ябгъабгъэ хъущтэп. 
Ау сыд пае щымыIэжьмэ ясабыймэ ягунахь сыхэхьан, 
шъузабэхэри Iоф хэсыдзэных. Шъыпкъэ, шъхьатехъо 
зытехъуагъэмэ о уафэзгъадэрэп, Дэхапс. Сабыйхэр къызэрятэкъокIыгъэхэзэ къыонэцIыщтых. Сэ ахэмэ сафаеп.
- Сэры адэ?
- О узфэзгъэдэн ахэмэ ахэтэп. О сыд фэдэ хьылъэ 
къыстеплъхьэми, схьынэу сыхьазыр. КъаIо угу илъыр.

--- Page 153 ---

- КъыосIон адэ...- Дэхапсэ къехъулIэрэр зыдимышIэжьэу ымакъэ къышIуефэхыгъ, ибыкъагъэ щыгъупшэжьыгъэу, мыри а лIы купмэ ащыщ, фэмыIэжэжьырэр 
ыпэ итэу къэчъагъ,- ыIуагъ,- къыосымыIощтымэ, укъэсщэныя?..- Мыдэ мыщ ынэгушъхьэхэр къызэрэушэплъыгъэхэр, ынэхэр къызэрэушъэбыгъэхэр, зеIажэми, 
ыIэпкъ-лъэпкъыхэр зэрэкIэзэзыхэрэр. ЫнатIи шъуамбгъо, 
напцэхэри Iужъух, пэкIэ мыкIырым къычIэщырэ IупшIэхэри 
мыин-мыпIокIэ шэплъых. Умысэкъатыгъэмэ, сыд шъузаба 
зигугъу пшIыхэрэр, чылэ пшъашъэмэ узэтырахыщтыгъэ. 
Сэ апэ сызэритэу узхэзгъэныныепи... Бзылъфыгъэ нэмысыгъэкIэ сэгугъэ мыр...
Шъхьаныгъупчъэм ошIэ-дэмышIэу къытеуагъэх.
Турабэ къыкIэщтагъ. Дэхапсэ ыIэхъуамбэ ыIупшIэ 
Iуилъхьи, зи ымыIонэу Турабэ къыригъэлъэгъузэ, джагъэ:
- Хэт ар?
- Сэры, НэтIай ары.
- Сыд узыфаер, НэтIай?
- Сыд сыфэен, шыблэ гъуагъэм уимыгъэщтагъэмэ...
- Сыд пае сигъэщтэн...
- Klo, сшIэрэп ныIа... Уизакъоба?
- Сизакъомэ сыд?
- ТIэкIу тыщысын, тыгущыIэн сIуагъэ.
- Икъунба, НэтIай, илъэсищым тызэплъ-тыкъызэплъыжьэу тызэрэщысыгъэр. Пчэдыжь къакIуи, къощыр горэ 
сфэукI, зэхэзгъэжъэнышъ, ори узгъэтхъэн, сэри сыкъыбдэтхъэн. Сыд ащ нэмыкIэу къыпфэсшIэн, НэтIай? 
ЧэщышIу къыокIу.
- Ащыгъум неущ сыкъэкIон, Дэхапс. Ори чэщышIу 
къыокIу, шыблэ гъуагъори текIыгъ. СыкIожьын сэ,- 
ежьэжьыгъэу джыри НэтIае къэджагъ: - Хьакъарэ нычхьапэ 
къыкъокIыгъэба, Дэхапс?
- Тумы тхьэ ешI, а Iаем сыдэу себгъэгъалIэра!
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп, Дэхапс.
- УимыIагъэмэ, укъыкIэмыупчI. ТитIо тызгъэунэхъугъэ 
Хьакъэрэжъыр нычхьапэ сиунапчъэ Iусфыгъ,- джыри 
Дэхапсэ, Турабэ фэдэу, илIыгъэри ыгъэпцIагъ.
- Дэгъоу епшIагъ! - НэтIае ымакъэ шъхьаныгъупчъэ 
нэзым къыдэгъумыгъукIыгъ.- Сэри ащ сыкъыфырехынэу 
къыфэт. ЧэщышIу къыокIу. Джы сыгукIэ сыбгъэрэхьатыгъ.

--- Page 154 ---

- СыдыкIэ Хьакъэрэжъым урищыкIагъ...- Дэхапсэ 
ежь зэриIожьэу, хэщэтыкIыгъ.- Ащ бэшIагъэ узыфырехын 
фэягъэр...
Дэхапсэ IэплъэкI къуапэмкIэ ынэмэ акIэIэбэжьыгъ, 
хэщэтыкIыгъ. "НэтIэе тхьамыкIэ сIозэ, сыфэсакъы, ыгу 
хэзгъэкIырэп шъхьакIэ, апэ ары сызгъэунэхъугъэр. Сыпшъашъэзэ илъэсныкъо тызэдэпсэугъэу, Хьакъарэ къысфищэу ригъажьи, сыкъыдыринэмэ скIэкIэкIызэ, шъузыцIэ 
сиIэу, мыхъулъфыгъэм сыголъэу гъашIэр къэсхьыныя, 
бзылъфыгъэ мэхагъэ къысхафи, сшIэрэр сымышIэжьэу 
Хьакъарэ пIэшъхьагъыр дэзгощыгъ... НэтIае зи тхимышIыкI 
фэдэ зишIыщтыгъэми, зистыжьыщтыгъэ, зишхыжьыщтыгъэ... Апэрэ илъэсым сишъуз стIупщыжьыни, усщэщт 
ыIозэ, Хьакъарэ сызэригъаси, сIощтымкIи сшIэщтымкIи 
унэм сыздис лIым сыщымыукIытэжьэу сыдэпсэугъ. ЕтIанэ 
сызэригъапцIэрэр, илъэс къэс сабый къыфэзылъфырэ 
шъуз шъхьэ папцIэр зэримытIупщыжьыщтыр къызызгурэIом, IузгъэзыкIэу, силIырэ сэрырэ титхьамыкIапIэ 
сеуцолIэжьэу сежьэгъагъ шъхьакIэ, сыуныкъугъахэр псау 
сфэшIыжьына, кIуачIэрэ чатэрэкIэ сырятIонэрэ шъузэу 
джы къызнэсыгъэм, сиунагъэм сыкъызэрэкIожьыгъэ пэтзэ, 
къэсэхьы. Къотэгъу закъоу сиIэгъэ сшынахьыжъи сыкъыкъомынэжьынэу, дунаим Хьакъэрэжъым тырихыгъэу 
загъорэ къысаIокIы. ИшъыпкъапIэ зэрэсшIэу, тхьэ сэIо, 
ихъулъфыгъагъэ чIесымыгъанэу дунаим сытетыжьынэп. 
Ар есшIэным ыпэкIэ Турабэ фэлъэкIыщтыри резгъэшIэщт, 
хьаулыеу тхьэмэ ялIыкIуа, Iэзэгъу уцхэмкIи язгъэушхъухьащт. Нахьлъэш цIэплъыр къысфищэнэу еIошъ, ари 
дязгъэгъэкIощт, ау НэтIэе тхьамыкIэр, морэу шIу сызылъэгъурэр, лIы сфишIыжьышъун шъуIуа?! А-ей-гущ, джыри 
сыныбжьыкI, илъэс щэкIи къэзгъэшIагъэп, ащ нахь насып 
сэ тыдэ къисхыжьын!.. Джахэр къысфызэшIохи, Тураб, 
къыздакIу умыIуи, къыпфэсымышIэн щыIэп... ЗыкъысфэуупцIэныгъэми, Хьакъэрэжъым е Шэныбэжъым ялъытыгъэмэ, анахь лIы къабзэу, НэтIае ыпкъ дахэ фэдэу 
сыкъыоплъын".
- ХьакъарэкIэ НэтIае епIуагъэм десэгъаштэ, Дэхапс. 
СиIоф хэлъэп, ау Хьакъэрэжъым шъузэтыричыгъ... Зыгорэ 
къебгъэжьэгъагъ, сыкъэдаIо.
- Тураб, укъызыфэсщагъэр занкIэу къыосIон. Хьакъэрэжъыр лIыныкъо зэрмыр сфэшI. НэтIае тхьамыкIэр, 

--- Page 155 ---

зэхэпхыгъэ шIу сызэрилъэгъурэр, лIы шъыпкъэу сапашъхьэ къысфигъэуцожь. СызыфыолъэIухэрэр къызысфапшIэкIэ, къыпфэсымышIэн щыIэп,- Дэхапсэ къыIуагъэм 
ошIэ-дэмышIэу кIыфыбзэ кIигъэхъукIызэ, Турабэ Iуплъагъ.
"КIыфы хъугъэми, Дэхапсэ зэрэкъопцIэ дахэр!.." - 
Турабэ гукIэ хэкуукIызэ, къэупчIагъ:
- УкъызкIэлъэIурэр сыдэущтэу сэбгъэшIэщт, Дэхапс?
- Титхьэмэ ялIыкIо ахэр фызэшIомыкIыщтмэ, сшIэрэп 
ащыгъум...
- АщкIэ угу къыстемыгъэкIуад, Дэхапс,- пхъэмбгъу 
зэхэIулIэгъэ Iэнэ лъагэу азыфагу дэтым Турабэ IитIукIэ 
шъхьапырыIэбыкIи, Дэхапсэ ыIэхъуамбэмэ анэсыгъ, афэсакъызэ къызфищэигъэх,- титхьэмэ яIуи къысхэхьэ, сиIуи 
ахэхьэ, зэрмыр узышIын уц гори къушъхьэ-къуладжэхэми 
адысагъэгъотэн... Сыдэу пIапэхэр дахэх, шъабэх, плъырых, 
Дэхапс...
- ЧъыIэх Iо нахь, плъырых умыIо...- Дэхапсэ ынэкIушъхьэхэр къыхэушэплъыкIхэзэ, ышъхьэ риуфэхыгъ.- Хьау, 
хьау, Тураб, ащ тыблэмыгъэкI.. КъыосIуагъи, силъэIу 
къызысфапшIэкIэ, къыпфэсымышIэн щыIэп, угу пэш охъу фэ мэфищэ типIэ зэIухыгъэщт.
"Мыщ ыIэхэр зэрэфабэхэр" - Турабэ зимышIэжьэу 
гукIи бгъэкIи зыфищэизэ, джыри еупчIыгъ:
- Сыда, Дэхапс, зыкIэмэфищ къодыещтыр!.. Ащ 
нэшъумыгъэсэу шъугухэр зэфыIушъухых, шъузэщымыукIыт, шъупсэхэм зэхэткIухьан рагъэжьагъ, зэхэоха, Дэхапс, 
тхьэмэ къытаIо...
- Хьау, хьау, зэхэсхырэп,- Дэхапсэ ыIэхэр зэкIехьажьых.- Нычхьапэ хъущтэп, силъэIухэр къызысфэпшIахэкIэ ары...
- Ары шъхьакIэ, джыри зэхэпхырэба,- Турабэ ыIэхэр 
ещэих, Дэхапси зыфимытыжьэу ыIэхэр къыфещэижьых,- 
лъэIуищым язы пэгъокIыр нычхьапэ пшIэмэ хъунэу тхьэмэ 
къыуаIуи... Моу садэжь къэтIыс...- емыбэнэу, еIэсэкIызэ, 
къызфекъудыи.
- Хьау, хьау, сыздэщысыри хъущт...- Дэхапсэ къэтэджы, Тураби кIэзэзэу пэгъокIы, ыбгъэ кIеубытэ, куашъом 
пытэу къынэсырэм Дэхапсэ ыгу къегъэушъэбы, зыфэмыщыIэжьэу зырекъузылIэ, ыIэгушъо зытелъ тхы къипшыри 
зэхишIэжьырэп, ынэгушъхьэ плъыр Турабэ ынэгу рифызылIагъэу, еIушъашъэ: - Зэ, зэ, джырэп, зыIаж...

--- Page 156 ---

Шъхьаныгъупчъэ тео макъэм джыри нэбгыритIур 
къызэкIигъэщтагъ.
- Хэта ар? - Дэхапсэ зызэкIиуIэпIэжьи, джагъэ.
- Сэры.
- Хэта орыр? - ымакъэ къышIэжьыгъэми, еупчIыжьыгъ.
- Сэры,- къыIуи, нахь мэкъэ шъэфкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Шэныб ары, сыкъэпшIэжьырэба?
- УкъэсшIэжьынэу сыуажэщтыгъа?
- Сыдэу бэ къапIора сэIо, къыIух!
- Пшъхьэ умыуджэгъужьыгъэмэ, зыIуегъэх! - зэрэзэкIэплъагъэу Дэхапсэ унэм иджыкIыгъ.
- Уизакъоба?
- Сыд къыуаIуагъэр? - джыри Дэхапсэ хэгубжыкIыгъ, 
зыфэпкъыер къыушыхьатыжьыгъ: - Сизакъоп.
- Ара? Аущтэу Iоба ащыгъум...- мэкъэ илъэшъуагъэкIэ Шэныбэ къыIуи унэм исыр Хьакъар ыIомэ щынэзэ, 
къэлэпчъэ макъэмкIэ щагум зэрэдэкIыжьыгъэр къэнэфагъ.
- Сыдэу кIопIэ шъыпкъэ укъашIыгъа? - Турабэ зишхыхьажьызэ, къэупчIагъ.
- Хэта? - шъхьэр къыпхъуатэзэ, Дэхапси щхыпцIыгъэ: 
- Си НэтIай тхьамыкIи ахэмэ ахэолъыта?.. Е-о-ой, а зымкIэ 
сыкъызыфыолъэIугъэр сфэпшIагъэмэ!.. Адырэри ары.
- А IофитIумкIэ тызэзэгъыгъи, Дэхапс. Титхьэхэми, 
зэхэпхыгъэба, сыкъагъэгугъагъ.
- Шэныбэжъыр ары мыхъугъэмэ... зыгорэхэр зэхэсхыщтыгъэх...
- Адэ ары, Дэхапс, орырэ сэрырэ тыкъэзгъэхъугъэ 
тхьэмэ апашъхьэ титыгъ... нахь зэхэугуфыкIыгъэу ахэмэ 
къыуаIори зэхэпхыщтыгъ... Моу пIэм...
- Хьау, хьау, Тураб! - Дэхапсэ къылъыIэбагъэм зыIуищэикIыгъ.- Непэ хъущтэп. КIуапIэ сыкъэзышIыгъэмэ къамыгъэзэжьызэ, псынкIаIоу икIыжь.
- Ары шъхьакIэ, Дэхапс...- Турабэ ыIэпкъ-лъэпкъыхэр 
джыри къызэкIэнэжьыгъэх, ау Iэ щэигъэ пытэхэр Дэхапсэ 
зэтыриIэжагъэх.
- Хьау, хьау, Тураб, нычхьапэкIэ икъущт. КъыосIуагъи, 
силъэIу зыбгъэцакIэкIэ, чэщ-мэфищыр зэдытиещт... Сиостыгъи згъэкIосэжьыщт нахь, мохэмэ ашъхьэ къихьащтыр 
къэшIэгъуай, сиунэ ураубытэмэ, къызэрэоплъынхэ щыIэп, 
сэри IэпыIэгъу сыпфэхъушъунэп. ЧэщышIу къыокIу, Тураб, 
силъэIу зыщымыгъэгъупш.

--- Page 157 ---

- Ори чэщышIу къыокIу. Сыдигъу джы сыкъызыкъокIыщтыр, Дэхапс?
- СилъэIумэ яз къызэрэсфапшI.
- Ары, ары, НэтIаекIэ къезгъэжьэн...- пчъэIушъхьэ 
мэзахэм Тураб къыщызэтеуцуагъ, ымакъэ кIэзэзэу къэлъэIуагъ: - Моу джыри, Дэхапс, IаплI зэтэгъэщэкI, тIэкIу 
Iэ къысщыф, сыкъэгъэIас.
- ЕтIан, етIан, Тураб...- пчъэр фыIуихи, фэсакъызэ 
зеIункIым Тураб ытх къипш Дэхапсэ нэсыгъ, ипэщышIэ 
фэдэу гутхытхыкIэ ыIэ къыкIэрипхъотыжьыгъ.
Тураб, зэхэбэгэжьыгъэу, щэхэ узым кIуакIэр щигъэгъупшэжьыгъэу, ерагъэу щагум къыдэкIыжьыгъ. Къыдэхъугъахэу къыщыхъущтыгъэр шъхьангъупчъэ къытеомэ 
зэрэIэкIахыгъэр игукъаоу, ау гугъапIэ горэ джыри къызэрэпыщылъыр IэшIоу ыгу телъэу зэплъэкIыжьыгъ. Ардэдэм 
шъхьаныгъупчъэм къыридзырэ нэфынэм къыгъэбырсырыжьыгъ. Ыгъэзэжьыни, пIэ, джэхашъу ымыIожьэу Дэхапсэ 
рикIынэу ыгу къыпылъэдагъ, ау ошIэ-дэмышIэу зынэ 
зыупIыцIэгъэ шъхьаныгъупчъэр къытекIуагъ.
Илъэс тIокIырэ хырэм щыщэу Турабэ къыгъэшIагъэм 
нычхьапэ фэдэу бзылъфыгъэм пэблагъэ хъугъэу къышIэжьырэп. Айнар зэребэныгъагъэр къыхахьэрэп. Ар сыд илIэужыгъуагъ, лэныстэр къыпаIыгъыгъ, унэм къырадзыгъагъ... 
"Сыдэу бзылъфыгъэ IаплIыр фабэ, тхъагъо,- гу зэхэтакъокIэ Турабэ ыIуагъ.- ЫIупшIэхэри стырых, ыбгъэхэри 
пытэх! Сыд пкIыхьэпIэ IэшIу, тхьэхэр, нычхьапэ сызхэшъущэгъагъэр, мэкIагъэ нахь! Шэныбэжъыр ары мыхъугъэмэ, 
къэнэжьыгъэ щыIагъэп!.." - шъхьафитынчъэу Турабэ 
чъыгым зыриусэигъ, инэплъэгъу Дэхапсэ иунэкIэ щыIэу 
ыгукIэ нэмыкI гужьыдэгъэкI зыщыриIэ къакъырымкIэ зидзыжьыгъ.
Къакъырым Турабэ чIэхьагъэп - чIэлъэдагъ. Щыдым 
нахътэр тырилъхьи, бгыкъужъыем кIэкIэу рипхыгъ, ежь 
шхынлъэ набжъэм теуцуагъ. "О зыр ары, сидах, гужьыдэгъэкIэу къысфэнэжьырэр... сыгъатхъ, сыгу жьы дэгъэкI 
нычэпи..."
VIII
Гъэмэфэ мэзэ ошIум Рэдэд къосэгъупщыр онэгум 
къимыкIэу дзэ зэхэщэн Iофым ыуж итыгъ. Къосэгъу чылэ 

--- Page 158 ---

пэпчъ, Гъоитх къушъхьэ кIыбым дэтэкъогъэ хьакIуцу чылэмэ 
анэмыкIэу, ежь ышъхьэкIэ зынэмысыгъэ къыгъэнагъэп. 
Ибэ-нахьыбэмэ къызэхашIыкIыгъ, къыдырагъэштагъ, ау 
чэтэ-пчыпэ зэхаокIэ къырагъэуцолIагъэри мэкIагъэп. Хэти 
ичыл, ихэгъуашъхь, ичIыгу нахь, хэгъэгу зыфаIорэр, ар 
хымэ техакIомэ, нэмыкI хъункIэкIо купмэ къазэрэщыуухъумэн фаер, хэбзэ гъэнэфагъэ зэрилъын, пщы зэриIэн, ащ 
иIо зэрагъэцэкIэн фаер къагурыIощтыгъэп.
Чылэ пэпчъ ащызэхащэгъэ шыу купмэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэщт дзэ зэIукIэу Къурай гъэхъунэм щашIыщтым 
ипIалъэ неущ къэсыщт, нахь чIыпIэ чыжьэ къарыкIыщтхэр 
Мэзыбэ къэкIуагъэх, ащыщхэр неущ къызэрехъулIэнхэу 
Мыстхъакъо, Шышъхьарыс, Ныбэжъ, ТIокIэжъ, нэмыкI 
чылэ благъэхэми къащыуцугъэх. Зыхыхэри мыутIэхэри 
къахэхьанхэу макъэ арагъэIугъ, ау ащыщ къэлъэгъуагъэп, 
ягухэлъи ашIэрэп. Мэщыкъорэ Даурырэ зипэщэ шыу лIыкIохэу Гъоитх лъэныкъом щыIэмэ якъэсыжьыгъо тыгъо снахьыпэ икIыгъ. Шэсы афашIыгъэ Чэчанрэ Къоданрэ якупи 
къагъэзэжьыгъэп. Уахътэр макIо, гумэкIым къыхэхъо.
- Щэджагъо нэс къызымысыжьхэкIэ,- Рэдэд къыIуагъ,- а лъэныкъом шIу щыIэп, Колэс.
- Джыри мэфэ псау къытпыщылъ,- зы нэбгырэми 
зэриIорэр, щысмэ ацIэкIэ Колэс къыIуагъ,- гугъэм нахь 
Iэзэгъу щыIэп. Темрыкъу, къяIу мы тиныбжьыкIэ пащэмэ 
гъэрыпIэм ущэIэфэ укъэзгъэнагъэр,- имахълъэ, Чэчанэ 
ятэ IэкIэкIодагъэу зыфаIорэ лIы хьакIэм ыгу зэрэфэмышIур 
къызхимыгъэщэу Колэс еупчIыгъ.
- Гугъэ иныр, дунэе лъапIэр ары, тхьамэтэ маф.
- Сэри джа гугъэр ары сигъэрыпIэ сыкъизыхыжьыгъагъэр,- Колэси игуапэу къырихьыжьэгъэ гупшысэр къыушыхьатыжьыгъ.- Джы еплъ хъурэм: къосэгъу пщы 
ныбжьыкIэри дзэ зэхащэри къэслъэгъужьыгъ. Хэт ышIэра, 
титхьэмэ тагъэпсаущтмэ, джыри тапэкIэ къытпыщылъыр.
- Адэ, тыщыIэн, тисабыйми ташъхьащытын,- гущыIэ 
лъапсэр къымыубытыгъапэми ТIатIыхъуи къыдыригъэштагъ, 
нахьыжъыгъэ чIыпIэмкIэ къыгосым еупчIыгъ: - Арба, 
ГъучIыпс, сыд пIорэ о?
- УиIэ пстэур сиIэн нахьи, ТIатIыхъу,- ибэщышъхьэ 
къытеущыжьыгъакI пIонэу, ГъучIыпсэ джэуап къытыжьыгъ,- узыщыгугърэр сиIагъэмэ...

--- Page 159 ---

- Мыдэ мыр зыкIэхъопсырэр! - игугъэ тырахыгъэ 
фэдэу ТIатIыхъуи къыхэкуукIыгъ.
- Сэ Iаджми, ТIатIыхъу, сакIэхъопсы,- ГъучIыпсэ ибэщышъхьэ телъ Iэгушъомэ ыжэпкъ зэрателъ,- хъуапсэрэм 
ыпсэ кIодырэп аIошъ, тиныбжьыкIэмэ сяхъуапсэ, ахэмэ 
сафэдэу сыкъичъыжьынэу сыфай. А-ей, сикIэлэгъу-делагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ хэт къыситыжьын! Ижъым 
тышыу шъхьэзэкъуагъ нахь, Лаурстэныкъо Рэдэд къосэгъупщым зэхищэрэ дзэм фэдэ зэхэпщэн фаеми тшIэщтыгъэп. УлIэхъупхъ, Лаурстэныкъор, къыкIемыгъэч! Уятэ 
зыдаплъэщтыгъэм нахь чыжьэу уплъагъ, сикIал.
- Тятэ шIоигъуагъэу ыпшъэ рамыгъэфагъэм иIоф 
зесфэрэр, тхьамэтэ маф,- Рэдэд ыгу къызэрэпыузыкIыгъэр къызхигъэщыгъэп, янэш Къэншъауи къехъулIагъэр 
щыгъупшагъэп. "Сыд шъуIуа ипсэукIэр? Темрыкъо къызхигъэфэгъэ лIыгъэм фэдэ горэ зыхигъотэжьэу къыгъэзэжьыгъагъэмэ, ащи ишIуагъэ къысигъэкIыни..." ТичIыфэ 
зытелъ хъэзармэ къахэчъыжьи, тэ дунаим тытемытыжь 
пIонэу, тятэ ылъ ымышIэжьэу, Темрыкъо зэриIоу, зыщыщ 
ымышIэрэ русичмэ аголъэдагъ... Сыпсау, сыузынчъ ыIоу 
ышыпхъу нахьыжъ макъэ къыригъэIурэп... Дзэр зэхасщэу, 
сипщыгъо онэгу зизгъэпытыхьэмэ, тыдэ щыIэми къэзгъотын!.."
- Мыстхъэкъо лIыжъитIум, Пщымафэрэ Джэбагърэ, 
тинеущырэ зэфэс хэтынхэу макъэ ябгъэIугъа, зиусхьан? 
- зыцIэ къыриIогъэ лIыжъитIур зэфэсым къызэрэрагъэблэгъагъэр ышIэщтыгъэми, игупшысэмэ Рэдэд къахищыжьынэу Колэс къэупчIагъ.
- Къырагъэблэгъагъэх, Колэс,- Рэдэд ычIыпIэкIэ 
Темрыкъо джэуап къытыжьыгъ,- сэ сшъхьэкIэ ясIуагъ. 
Нахьлъэш къыдэкIонхэу аIуагъ.
- ЗэшIужьыгъэха? - аужырэ гущыIэр Колэс ыгъэшIэгъуагъ.
- БэшIагъэ зызэшIужьыгъэхэр!..- Темрыкъо къыIуи, 
шъорырэ сэрырэ зиIоф зэхэмыфыр нахь, гукIэ пигъэхъожьыгъ.
- Тэрэзэу ашIагъ, адэ егъашIэм зэпыинха!..- Колэс 
къыIуагъэр Темрыкъо зэрэфэгъэхьыгъэр занкIэу фиушъхьафыжьыгъ: - Чэчан aloy сэ пхъорэлъф горэ сиIэшъ, 
ащкIэ къэгъэщыгъуай... Мыстхъэкъо лIыжъмэ сакъызкIыкIэупчIагъэр,- къыригъэжьагъэм псынкIэу текIыжьыгъ,- 
зэфэсым ыуж лIыжъхэм тIэкIу тызэхэгущыIэжьыгъагъэмэ 
дэгъугъэ сэIошъ ары.
- Сыд тэбгъэIощт, Колэс? - ГъучIыпсэ ыжэпкъ джы 
бэщышъхьэм къытыриIэтыкIыгъ.
- TIoн макIа, ГъучIыпс,- щхыпцIыгъэ Колэс,- щыIэныгъэр макIо, жъы тэхъу, ныбжьыкIэхэр къыткIэхъухьэх.
ЧылакIэмкIэ нысэщэ орэдым зыкъыщипхъотагъ, Колэс 
идэшхо чъыгышхо ычIэгъ чIэсхэм атхьакIумэхэр кIагъэзыкIыгъэх. "Тыгъэм фэдэу нэгуплъэу, мафэм фэдэу нэгуфэу, 
ыгукIэ къабзэу, ыбзэкIэ шъабэу, пытэу нысэ къэтэщэ" - 
нысэщэ орэдым хэлъ гущыIэхэри къалъыIэсыгъэх.
- Хэт сэIо мэфэ щэджагъоу къэзыщэрэр? - тхьэ елъэIуным ычIыпIэкIэ ТIатIыхъу хэгубжыкIыгъ.
- Мафэ Iо, ТIатIыхъу, укъимылъ, тхьэ елъэIу! - гухьагужъыгъэ хэмылъэу ГъучIыпсэ гъунэгъум фидзыгъ, иныбжьыкIагъи къышIудэоежьыгъ: - А-ей гущ, сикIэлэгъуделагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тэ къисхыжьын, машIор 
къыспытэкъукIэу нысэщэ джэгум сыкъыщышъони! Хэт 
шъуIуа зинысащэр?
- Хьакъарэ ишъэо нахьыжъыкIэ сэгугъэ,- Рэдэд къыIуагъ.- Нычхьапэ къыщэнэу щытыгъ, мэфэщэджагъом 
зыкIекIужьыгъэхэр сшIэрэп нахь.
- Къэпщэщтмэ,- Колэс IугушIукIыгъ,- пчыхьэ, щэджагъо иIа?! Зэрэгъотыгъэ ныбжьыкIэмэ тафежъугъэхъохъу, жъышъхьэ мафэ зэдэхъунхэу тафэжъугъэлъаIу. 
Хэт шъуIуа Хьакъарэ благъэ фэхъурэр?
- Сымыгъуащэмэ, Колэс,- Темрыкъо къыIуагъ,- 
Нахьлъэш шыпхъу закъоу Мыстхъакъо щыриIэм ипшъэшъэжъыекIэ сэгугъэ. Ащ нахьрэ Iоф тичылэ тхьамэфэ 
псаум дэлъыгъэп.
- О-уи-и, зэхэсхырэр гъэшIэгъоны! - ТIатIыхъу джыри 
къыхэкуукIыгъ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп,- ГъучIыпси къыухыжьыгъ.- 
ГушIуакIо шъукIощтымэ, чылапшъэхэр, зыжъугъэхьазыр!
- Чылапшъэ, чылакIэ тымыIожьынэу, тхьамэтэ маф, 
тызэзэгъыгъэба! - шъхьэм илъыгъэр нэмыкIыгъэми, Рэдэд 
къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Зэфэсыр зыщыIэщт мафэм,- Колэс щхыпцIыгъэ,- 
Хьакъарэрэ Нахьлъэшрэ ягушIуагъо зэрэтырагъэфагъэр... 

--- Page 160 ---

ТыкъызэкIэкIонэп зэрэ Къосэгъу, тижъи тикIи тызэхэтэу, 
зэфэс ужым, янысэщэ джэгу адэтIэтын! - Колэс нахь мэкъэ 
теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ.
Непи, дзэпэщэ зэфэсыр зыщырагъэжьэщтым, Гъоитх 
хьакIуцу лъэныкъом аIофтэгъэ лIыкIохэм къагъэзэжьыгъэп. 
АкIалъыIопщыжьыгъэхэри яжэщтыгъэхэри къэбарынчъагъэх.
- Сыдэу тшIын, зиусхьан,- Колэс игумэкI къызхимыгъэщэу Рэдэд еIушъэшъагъ,- тяжэнэп. Зэфэсыр къыппэплъэ, уигумэкI къызхэмыгъэщ.
- Тызажэрэ щыIа, зиусхьан? - шыукъамыщ тхьапэр 
щазымэ шъхьаIум тыригъэджэгухьэзэ, Нахьлъэш цIэплъым 
зышIомыдэеу, щытхэми зэхаригъэхэу, Рэдэд еупчIыгъ, 
джэуапым емыжэжьэу, къышIуаушъэфырэм зэрэщыгъуазэр аригъашIэу фидзыгъ: - Гъоитх лъэныкъомкIэ шIу 
зэрэщымыIэр нафэ, зэфэс ужым кIо пIомэ, сыкIон. ХьакIуцухэр нэIуагъэх, ткIуачIэ зэхамышIэу а лъэкIэпIащэхэр 
къеуцолIэщтхэп. Хьау пIомэ, тызэдэшэсын.
- Непэ, джыдэдэм, Нахьлъэш, хьакIуцумэ яIоф зетфэнэп, джыри мафэ щыI,- Рэдэд къыIуагъ, кIэкIэу пигъэхъожьыгъ,- о узипэщэ мыстхъэкъо шыумэ апэ иуцожь.
- Сыкъыбготымэ хъущтба?
- Укъызызготын мафэхэри къыхэкIыщтых, ау мы 
чIыпIэр непэ щегъэжьагъэу къосэгъупщым зэриер пшIэным 
сыфай. Хабзэрэ бзыпхъэрэ къосэгъу хэгъэгум ерэлъ.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, сыкъеуцуалIэ, муары 
Хьакъарэдыхэри ячIыпIэмэ арытых,- ыгу къижъэжъыкIмэ 
зиIажэзэ, Нахьлъэш цIэплъыр IукIыжьи, утыгу гъунэм 
ремыкIокIэу, ыгузэгу зэпичи, мыстхъэкъо шыумэ апэ 
иуцожьыгъ.
- Хьакъарэдыхэм язакъоп,- къэдаIощтыгъэхэм зэхаригъэхэу мэкъэ шъырыткIэ Рэдэд зытамэхэр гъэкIыгъэу 
IукIыжьырэ Нахьлъэш кIэлъиIожьыгъ,- тинахьыжъхэри 
ячIыпIэ гъэшIуагъэ щызэхэс.
"Тиапэрэ къосэгъу зэфэсым мырэущтэу Нахьлъэш 
сыщыдемызэкIогъагъэмэ хъущтыгъэп, зыдэщытын фэе 
чIыпIэр рязгъэIуагъэ пэтзэ, зыкъызгуегъапкIэ,- Рэдэд гукIэ 
ыIозэ, тэрэзэу сызекIуагъа къыригъэкIэу нахьыжъмэ ахэт 
Колэс фыреплъэкIыгъ, къыпагъохыжьыгъэ рэзэ нэплъэгъуми ыгъэрэхьатыгъ, Къурай гъэхъунэм къеухъурэикIыгъэ шыумэ ахэплъагъ, ашъхьапырыплъыгъ, хьакIуцухэри, 
зыхыхэри, мыутIэхэри ынэгу къыкIэтэджагъэх: - Сыда 
Мэщыкъодыхэм якъэмыкIожьыкIэ?.. Зыхыхэми мыутIэхэми 
ялIыкIохэр тизэфэс къагъэкIуагъэп... Мы сапашъхьэ итмэ 
Нахьлъэш цIэплъым фэдэхэр ахэмытынкIэ огугъа?.. Муары, 
нысэ къызфащэгъэкIэ Хьакъарэ шъоубзэгу зыкъысфешIы 
нахь мышIэми, хэт ышIэра ыгу къысфилъыр... Титхьэмэ 
ацIэкIэ зэфэсыр къызэIусэбгъэхырэп еIошъ, Тураби къысфычIэплъы... ЗэкIэми апэ ит, зыкъахигъэщы шIоигъу... 
адыгэба!.."
Ошъогум щыгъощэгъэ пщэ фыжь куашэм къохьэгъэ 
тыгъэр къыкъокIыжьыфэ Рэдэд къосэгъупщыр ежэщтыгъэ. 
Ащ гу лъызытагъэу мыгумэкIыщтыгъэр сэмэгумкIэ 
лъэбэкъу зытIущыкIэ ыуж итыгъэ Шыупащ ары.
Тыгъэ-Тхьэшхор пщэф куашэм къызэрэкъоплъэу Рэдэд 
ыIэ къыIэтыгъ:
- Ти Тхьэшхорэ титхьэхэмрэ яшIэ хэлъэу тизэфэс къызэIусэхы. ТызтегущыIэщтыр къосэгъу дзэ зэхэщагъэм 
иIоф. Чылагъо пэпчъ, шыу куп зэфэсым къагъэкIуагъ. 
Тхьаегъэпсэух, сыкъызэхашIыкIыгъ. Непэ щегъэжьагъэу 
Къосэгъу пщыгъом "мардж!" зыщытIорэм шэсынэу шыу 
шъитф иI. МакIа ар хьауми ба? КъытэкIурэ хъэзар дзэм 
елъытыгъэмэ, макIэ. Ау джыри зыхымэ, мыутIэмэ зи 
къаIуагъэп, непэ нэс ялIыкIомэ тяжагъ шъхьакIэ, къытфагъэкIуагъэхэп. ЗишъыпкъапIэ тымышIэрэмэ екIэ татегущыIэныр къезгъэкIурэп, шъори зышъуIаж.
- ХьакIуцухэр? - зыфаер къыдэхъоу, утыгум иадырабгъукIэ Нахьлъэш къикуукIыгъ.- ТилIыкIохэр хьакIуцумэ 
сыд къызфаIыгъхэр?
- АлъытIопщыгъэхэри ары,- мыдырэ лъэныкъомкIи 
Шэныбэ къыдыригъэштагъ, нэмыкI гори къыхэкуукIыгъ, 
бырсыр зэхэкуо макъэри шыумэ ашъхьагъ рычъагъ, зи 
зэхамыхыгъэ фэдэу чIым афыхатIэгъэ пхъэнтIэкIу кIыхьэмэ 
лIыжъхэр атесыгъэх. Бэщышъхьэр зыжэпкъ кIэгъэкъогъэ 
ГъучIыпсэ ышъхьэ къыIэтыгъ.
- ГумэкIыгъо щыIэп, ГъучIыпс,- ТIатIыхъу шъэогъу 
нахьыжъым риIуагъ.
- Ары olya? - ГъучIыпсэ къыдзыжьи, ибэщышъхьэ 
зытыригъэгупсэфэжьыгъ, тIэкIуи хэгурымыкIыгъ.
Рэдэдыпщым ыIэ джыри къыIэтыгъ, бырсыр макъэри 
уцужьыгъэ.

--- Page 161 ---

- Арышъ, шъори зышъуIаж,- Рэдэд нахь мэкъэ теубытагъэкIэ зэпигъэугъагъэр къыкIиIотыкIыжьызэ, зи къэмыхъугъэ фэдэу къыпидзэжьыгъ: - Ахэми языкъэшIэжьыгъо къэт. Тэ къыттеорэ хъэзархэм ясэ-аланхэм зафакъудыи аIозэ, Тумтэкъашъэ къыдэтIысхьэгъэ русичхэр къазэрэтеощтхэр къэтлъэгъужьын, яшэси къызытфагъэ чъэн 
чIыпIэ ифэных. Тэ къосэгъу дзэр зыфызэхэтщагъэр 
тызэонэу, зыгорэм ичIыгу, ихэгъэгу тибэнэнэу, тимыер 
къатетхынэу арэп. Тикъушъхьи, тимэзи, типсыхъохэри, 
тихъупIэхэри, тигъогухэри тилъагъохэри - зэкIэ къосэгъу 
пщыгъо-хэгъэгур къырытыухъумэщт. Дзэр пIыгъыным, 
бгъэшхэным, пфэпэным, ууIэшыным бэ ищыкIагъэр. Илъэсныкъом тызгъэпсэун дышъэрэ тыжьынырэ тиI. Ащ нэс 
тызэусэн Iофыгъохэри щыIэх. Джыдэдэм дзэр зэрытIыгъын 
мылъку къэкIуапIэр типщыгъо-хэгъэгу пхырыкIэу хы ШIуцIэм екIолIэрэ гъогур ары. Ар щынэгъончъэу, щэн-щэфакIохэр гупсэфэу рыдгъакIохэ къэс, тифедэ хэкIыпIэ 
зыкъиIэтыщт. Мэзыбэрэ Мыстхъакъорэ азыфагу къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом изэхэфын джыри тыухыгъэп, ау 
зилажьэр къызэрэдгъотэу ифэшъуашэ ежъугъэгъотынэу 
шъуапашъхьэ къисщэнкIэ шъусэгъэгугъэ.
- ТилIыкIомэ къамыгъэзэжьмэ, сыд хьакIуцумэ ятпэсыщтыр? - араб щакIомэ ятхьамыкIагъо Рэдэд къыIо зэхъум, 
Нахьлъэш цIэплъым къехъулIэрэр зыдимышIэжьэу, 
ыIэпкъ-лъэпкъыхэр къэучъыIыхэу гъэхъунэм джыри къышъхьэпырыджыкIыгъ.
- ШIу зыгу къытфилъэу типщыгъо-хэгъэгу къытфихьэрэмэ екIэ апэгъокIырэмэ, екIэ тапэгъокIыжьыщт. 
Ар зы лъэныкъу,- зи зэхимыхыгъэ фэдэу Рэдэд игущыIэ 
зэпигъэугъэп, бырсыр макъи зэхихыгъэп, "щэIэгъэ-Iэжагъэ хэлъ мыщ", Колэси гукIэ ыIуагъ.- АдырэмкIэ, чылагъо 
пэпчъ ащызэхащэгъэ шыу куп пэпчъ ежьхэм ащыщ пащэ 
яIэщт, пэщэ гуадзэри а чылэм щыщыщт. ТIури къосэгъупщым дзэ IофымкIэ иIэщт дзэпащэм фэIорышIэщт. Дзэпщыщтым ыцIэ тапашъхьэ ис тижъы гъэшIуагъэмэ къыраIощт. 
Шымэ афикъущт мэкъур чылэ унагъомэ заугъоихэкIэ, 
зыщагощыщт чIыпIэм рагъэуалIэ. Хэгъэгу шыуш пэпчъ 
инал кIэлъхьан пкIэ хэмылъэу чылэ гъукIэмэ апшъэ итэлъхьэ. Зиш пщыгъом фэфэхырэм, зичатэ фызэпызыутырэм 
шырэ чатэрэ пщыгъом регъэгъотыжьы. Зышъхьэ хэзылъхьэрэм иунагъо къинэгъэ сабыймэ ашъхьэ къаIэтыфэ 
зэрэфэлъэкIыщтымкIэ хэгъэгур адыIэпыIэ. Къосэгъу пщыгъом зэо-банэ къызырашIылIэкIэ, "мардж" зэрэтIоу, 
чылэгъо шыу купхэр къэшэсы. Хэгъэгур гумэкIыгъо 
зифэрэм, къосэгъупщыр дзэм ыпэ еуцо. Непэ тинахьыжъмэ 
зыцIэ къыраIощт дзэпащэр апэрэ гуадзэу пщым фэхъу, 
яIорэ яшIэрэ зэхэлъми, ыIорэм блэкIырэп. ЕтIанэ, дзэм 
пэIуагъахьанэу къосэгъу унагъо пэпчъ, сэ къысщыкIэдзагъэу, дышъэ чапыч зырыз къеты. Ар зыфызэшIомыкIырэм, 
ыIэ къызэрихьэу, былымкIи, лэжьыгъэкIи фызэблэтхъущт. 
Джы къэупчIэ зышIоигъор утыгум къерэхь.
"Зымафэ тызэрыгущыIагъэм щыщ хигъэзыгъэп,- Колэс 
игуапэу гукIэ ыIуагъ,- фэхыгъэ зиIэ хъурэ унагъомэ зэряшIушIэн фаери, дышъэ чапычыр былым-лэжьыгъэкIэ 
зэрэзэблэпхъун плъэкIыщтыри къыхигъэхъуагъ, тэ таужи 
нэмыкIмэ ягупшысагъ. Ыныбжь емылъытыгъэу бэмэ гу 
алъетэ, игъо рагъафэмэ, пщы Iуш хэкIыщт. Зэп-тIоп упчIэкIэ 
Нахьлъэш зыкъызэрэфидзыгъэр, зыригъэгъэлъэпэуагъэп. 
Джы шъукъэупчI apelo. Мыхэмэ, щыт пэпчъ, упчIэ яI, 
ищыкIагъи имыщыкIагъи къыптыратакъо хъумэ..." - Колэс 
къэгумэкIыгъ, зыкъаригъашIэ шIоигъоу зыхэсмэ къахэпскэуIукIыгъ шъхьакIэ, утыгум къызэрихьэрэр зэзымыпэсыжьырэ Нахьлъэш игумэкI IэкIихыгъ.
- Зиусхьан, сыкъызфэупчIэщтыгъэм, зэхэмыхыгъэмэ 
сшIэрэп нахь, иджэуап къептыжьыгъэп,- Нахьлъэш цIэплъыр гукIэ зэрэщхыпцIырэр ышъо къыхэщэу къыIуагъ.- 
Джа хьакIуцумэ афэбгъэкIуагъэхэр къызэрэмыкIожьыгъэхэр ары.
- КъэмыкIожьыгъэхэмэ, непи неущи тяжэщт.
- Мыпсаужьхэмэ сэIошъ ары.
- Мыпсаужьхэмэ, къяхъулIагъэм елъытыгъэу тызекIощт.
- ХьакIуцумэ афэбгъэкIощт дзэм сырипэщэнэу 
сызэрэхьазырыр зэфэсым зэхихэу къыосэIо, зиусхьан,- 
Нахьлъэш зыфаер къыIуи, ичIыпIэ уцужьыгъэ.
- Сэ, къосэгъупщым, къыуасIорэр ары нахь, о пIорэр 
арэп, Нахьлъэш,- мэкъэ пытэ-гугъуемылIыкIэ утыгум 
икIыжьыгъэм Рэдэд кIэлъиIожьыгъ, нахь гупсэфэуи фыпигъэхъожьыгъ: - УкъызэрэупчIэщтыгъэр зэхэсымыхыгъэкIэ 
умыгугъ, Нахьлъэш. Къосэгъупщыр къэгущыIэ зыхъукIэ, 

--- Page 162 ---

зэрэзэпамыгъэурэр, гу лъыптагъэмэ, ащкIэ къыбгурызгъаIо сшIоигъуагъ. Хэти зэрыт чIыпIэм елъытыгъэу уасэ 
зэрэзыфишIыжьын фаер, уизакъоп, сэри зэсэIожьы, 
къосэгъу зэфэсым хэлажьэхэрэми афэсэгъэпытэ.
- Ар пщы тфэхъун! - ГъучIыпсэ лIыжъым зэхихыгъэм 
джыри бэщышъхьэм зыкъытырыригъэIэтыкIыгъ, IитIури 
икIэгъэкъонэу тхыми зырыригъэщыгъ.
- Сэри упчIэ сиI, зиусхьан,- Шэныбэ зыхэтмэ къахэкIызэ, 
Хьакъарэ фыреплъэкIыгъ,- зыхыхэмрэ мыутIэхэмрэ тэщ 
фэдэу пщыгъощтха, хьауми тызы хэгъэгущта?
- Ар тызэрэзэзэгърэм елъытыгъэщт. Къытхэхьагъэхэпышъ, непэ татемыгущыIэныр нахь тэрэз. Ау тилъэпкъэгъу адыгэм замыухъумэжьышъумэ, ащ къикIырэп 
язакъоу пчэгум къитынэнхэр. СIофытагъэхэми джар 
язгъэхьыгъагъ. Тадэгузэжъонэп, хъурэм теплъын. Мыдырэ 
хьакIуцухэм яIоф шъхьафы, ахэр типщыгъо исых... Хэт 
джыри къэгущыIэ шIоигъу?
- ЕмыкIу сфэмылъэгъущтмэ, зиусхьан,- шыумэ 
акъо гъу иупкIэ пэIо шIуцIэ ышъхьашыгу диIыгъэу илъэс 
щэкI горэ зыныбжь лIы зэпэхъурэе цIыкIу къыкъокIыгъ,-сэ 
сиупчIи, сигущыIи зэголъыщт. ЗезгъэукIыхьащтэп. Тэ 
Шышъхьарыс тыкъекIы, сцIэр Агъбан. Мыщ фэдиз гу мэкIгукIэгъу къытфызиIэ къосэгъупщым сыд иунэгъо щыIэкIэщтыр?
- Унэгъо щыIакIэм тызэрэпсэущт-тызэрэшхэжьыщтыр 
армэ къибгъэкIырэр, къыосIон,- Рэдэд щхыпцIызэ, иджэуап 
кIэкIы.- СшынахьыкIэ Шыупащэрэ сэрырэ титхьэмэ 
яшIушIэкIэ тыпсау, тыузынчъ, кIуачIи тиI. Тэлажьэ, тэшхэжьы, тяни зыдэтIыгъ.
- Ар дэгъу, зиусхьан. Тэри джары тызэрэпсэурэр. Ау 
къосэгъупщыр тэщ фэдэп, мыщ къырихьылIагъэхэми 
модыкIэ чылагъомэ адэсми афэдэп. Пщым ифэIо-фашIэхэр 
фызэрахьэу лэжьэкIо зыщы-зыплI иIэнэу, дзэм фэтыугъоинэу тIуагъэм щыщ мылъкумкIэ ахэр аIыгъын фаеу сэлъытэ, 
къызгурыжъугъаIу, пщылI Iофэп сызтегущыIэрэр. Джыри 
зы упчI. Къосэгъупщым ухъумэкIо куп икъэлапчъэрэ 
иунапчъэрэ аIутынэу иIэн фаеба?
- Тхьауегъэпсэу, Агъбан,- Рэдэд зэхихырэр игуапэми, 
къэгузэжъуагъ,- ахэмэ джыри танэсыгъэгоп, зыкъэсыухъумэжьын слъэкIынэу сицыхьэ стелъыжь.

--- Page 163 ---

- Аущтэу узэрэщытыр дэгъу, зиусхьан,- Агъбан 
къыIуагъэм текIыгъэп,- ау шIу зыгу имылъ Iаджи дунаим 
тет... Модэ къушъхьэмкIэ, мэзымкIэ плъэлъ, зиусхьан. 
Анахь иныр, анахь лъагэр ары нэм ылъэгъурэр, нэм къыкIаорэр... О пIощтми пшIэщтми уфит, зиусхьан. Ау къыуаIуагъэм уегупшысэмэ, нахьышIу. Джащ сиупчIэ-гущыIэ 
къыщысэухы,- джыри иупкIэ пэIо шыгу диIыгъэу пытэ-пытэу 
IукIыжьыщтыгъэм Рэдэдыпщым имызакъоу Нахьлъэш 
цIэплъыри кIэлъыплъэзэ, шышъхьарыс шыумэ ахэхьажьыгъ.
- Джы упчIэ щымыIэжьмэ,- Рэдэд къыIуагъ,- дзэпщ 
хэдзыным ыуж тижъугъахь. Зимафэ мэфишъэ хъун Колэс, 
оры гущыIэр зыер.
- Апэрэ Къосэгъу зэфэсым къырихьылIагъэхэр,- Колэс 
зыхэсыгъэ лIыжъ гъэшIуагъэмэ къахэтэджыкIыгъ, къакIэрымыкIыпэу, зэкIэми къалъэгъунэу, къызэхахынэу къызэтеуцуагъ,- сэ сигущыIи кIэкIыщт. Къосэгъу пщыгъо къопэ 
зэфэшъхьафмэ къарыкIыгъэ нахьыжъ гъэшIогъэ щэкIырэ 
зырэмэ къахалъхьэгъэ Iофыгъом шъурызгъэгъозэн. Зэфэсым хэлажьэрэмэ дзэпщыкIэ зыцIэ къыраIуагъэр нэбгыриплI. Нахьыбэрэ зыцIэ шъуапашъхьэ къыщыраIорэр 
къосэгъу дзэпщкIэ хэтэхы. Зынэрэ зытхьакIумэрэ чан 
цыхьэшIэгъу нэбгыритф къызхэжъугъэкIи, утыгум къижъугъахь. Дзэпщ хэхыным ыуж тихьаным ыпэкIэ ныпчэдыжь, 
зэфэсыр едгъэжьэным ыпэкIэ зыцIэ къыраIогъэ нэбгыриплIымэ ацIэ къесIон. Мэщыкъу, Нахьлъэш, Къодан, Чэчан. 
Нахьлъэшрэ Мэщыкъорэ къэдгъанэхи, Къоданэрэ Чэчанрэ 
щыдгъэзыягъэх. Аущтэу зыкIэтшIагъэми джыдэдэ тшIэщтыми татегущыIэрэп. ЦыхьэшIэгъу нэбгыритфыр шъухьазыра?
- Тыхьазыр, тхьамэтэ маф,- цыхьэшIэгъумэ ацIэкIэ 
Агъбанэ къыIуагъ.
- Шъухьазырмэ, моу къэкIуат, Агъбан,- Колэс пхъэ 
псыгъо цIыкIуитIур деIэтаешъ, цыхьэшIэгъухэми, зэфэсым 
хэлажьэхэрэми арегъэлъэгъу.- Пхъэ псыгъуитIум языр, 
мары шъолъэгъу, нахь кIаку. КIыхьэр - Нахьлъэш, кIакор 
- Мэщыкъу. Къыхэтхыгъэ пхъапэр зыфэтыусыгъэ цIэмкIэ 
дзэпщ хэхыныр тэублэ. Iэгушъо чIэгъым къычIэщырэ пхъапэм яз къытеIаб, Агъбан. Нахьлъэш ипхъапэ къычIэкIыгъэшъ, ащ ыцIэ апэ итэу хэдзыныр етэгъажьэ. Джыри, 
цыхьэшIэгъухэр, гу лъышъосэгъатэ, тIуми ацIэ къесIощт, 

--- Page 164 ---

нахьыбэрэ тинахьыжъмэ зыцIэ къыраIуагъэр дзэпщыкIэ 
тэштэ. Къесэгъажьэ, сыкъэупчIэ: Нахьлъэша, Мэщыкъуа?
"Мэщыкъу, Мэщыкъу, Нахьлъэш, Мэщыкъу, Мэщыкъу, Мэщыкъу, Нахьлъэш, Мэщыкъу..." - къэзыIорэм ыIэ 
къыдидзыемэ, хихырэ дзэпащэм ыцIэ къыриIозэ, нэбгырэ 
щэкIырэ зырэр къагъэгущыIагъ.
- Шъулъэгъугъэ, зэхэшъухыгъэ, тинахьыжъмэ, яшIошI 
къядгъэIуагъ.- Колэс зэкIэми зэхаригъэхэу къэупчIагъ: 
- Хэт, Агъбан, нэбгыритIум язэу нахьыбэрэ зыцIэ къыраIуагъэр? Зэфэсым хэлажьэрэмэ зэхахэу хъугъэр Къосэгъу 
пщыгъом ипщышъхьэ Рэдэд фэIопщыжь.
- Тинахьыжъ гъэшIогъэ щэкIырэ зырэмэ ащыщэу 
Къосэгъу пщыгъом ипщыжь Рэдэд,- мэкъэ гъум пытэкIэ 
Агъбанэ къыIуагъ,- нэбгырэ тIокIырэ блырэмэ Мэщыкъо 
ыцIэ къыраIуагъ.
- ДзэпщыцIэр Мэщыкъо фагъэшъошагъ! - зэригуапэр 
къыхэщэу, нэбгыриплI нахьыбэ Нахьлъэш ыцIэ къызэрэрамыIуагъэри шIозафэу Къосэгъу пщыгъом ипщыжь Рэдэд 
шъхьэIулIэ къыфишIыжьыгъ.- Джащ тиапэрэ непэрэ зэфэс 
Турабэ итхьэлъэIукIэ щытэжъугъэухыжь.
- Зимафэ мэфишъэ хъун зэфэс, шъуIэ Тхьэшхом 
фыдэшъуIэтай, адырэ тхьэхэри зыщышъумыгъэгъупшэхэу 
шъугу афызэIушъух, шIум шъущимыгъэкIэнэу, ер 
шъушъхьэ щихынэу шъуелъэIу,-зэкIэми аIэхэр Iупчъапчъэхэзэ, ошъогум дагъэчъэягъэх, зэрэдаIэтэегъэ зэдемыгъэштэ-зэмыкIум фэдэуи радзыхыжьыгъ.
- Зэфэсым хэлэжьэгъэ хьакIэхэр, зэ шъукъэуцу,- 
Хьакъарэ игузэжъо макъэ шэсыжьынхэ зигухэлъыгъэмэ 
ашъхьэхэр къаригъэпхъотагъ,- сикIэлэ нахьыжъ инысэщэ 
джэгу шъукъесэгъэблагъэ, сиIани, сиджэгуи...
КъыIулъэдэгъэ шыуитIумэ Хьакъарэ къыIощтыр къырагъэухыгъэп.
- ТызфэпIопщыгъагъэм, зиусхьан, къэбарышIу къитхыгъэп,- Чэчанэ къыIуагъ.- ТилIыкIомэ хьакIуцухэр къязэуагъэх... Даур ихьади, нэмыкI хьадитIуи къахьыжьы...
Щэджэгъоужмэ адэжь Мэзыбэ хьадэгъищ къыдэтэджагъ.
- Модэ, Чэчан,- Даур ихьадагъэ хэт Колэс ипхъорэлъф 
еджагъ,- Адышэсырэ Шыупащэрэ зигъэгъуси, Хьакъарэ 

--- Page 165 ---

шъуфэшэс. Мэзыбэ хьадагъэхэр дэтыфэ, инысащэ зэтыриIэжэнэу ешъуIу. Сыд бгъэшIагъорэр?
- Ащ фэдэ хабзэ тхэлъэп... КъытэдэIуна сэIошъ ары...
- Тхэмылъымэ, джы тхэрэлъ! Хьадэ зыдэлъ чылэм 
нысэщэ-джэгу дэтыныр емыкIу...- Колэс лIыжъым аужырэ 
гущыIэхэр ежь зэриIожьызэ зыхэт ныбджэгъумэ, нахьыкIэмэ аIуплъагъ, къызэрэдырагъаштэрэр анэгухэмкIэ 
зэхишIагъ, ау ыIофтагъэмэ къазэрэпэгъокIыщтым ыгъапэщтыгъ, тIэкIу тешIагъэу къоджакIэмкIэ къиIукIыщтыгъэ 
шыкIэпщынэ-къамыл-зэрэгъэчэф макъэхэр уцугъэх, 
къэсыжьыгъэ лIыкIохэми яупчIыгъ: - Сыд къышъуаIуагъ?
- Хьакъарэ тыкъызэхишIыкIыгъэ фэд,- Чэчанэ къыIуагъ,- Нахьлъэш цIэплъыр гъумтIымыгъэ.
- Сыдэу зашIыгъэми тыкъызэхашIыкIыгъэба? Тхьаегъэпсэух. Сыдырэ тхьамыкIагъокIи джары тызэрэзэфыщытын фаер, Рэдэд. Аущтэу тыщытмэ, тицIыфыгъэ-гу кIэгъу 
зыкъиIэтыщт.
Колэс къыIорэмэ Рэдэд ядэIузэ, Айнар игъы макъэ ыгу 
къыпигъэузыкIыщтыгъэ, хьакIуцумэ яжъалымыгъи, ахэмэ 
зэрафэкIощт шIыкIэри шъхьэм икIыщтыгъэп. Шъэогъур 
зыпашъхьэ къыраукIыхьэгъэ Мэщыкъоу дзэпщыцIэр непэ 
зыфагъэшъошагъэми гукIэ еушъыищтыгъэ...
IX
Зыгу къыпфэмышIум ынэшIу уегъапцIэ.
Нахьлъэш цIэплъыр ащ нахьыбэ щысыжьы зэрэмыхъущтыри, хьакIуцухэмкIэ ушъхьагъу дэгъу зэрэщыIэри, 
мыгъатхэ щегъэжьагъэу къыздырихьакIыщтыгъэ шъэфымкIэ Къоданэ гъусэ къызэрэфэмыхъущтыри къыгурыIуагъэу 
Мэзыбэ къикIыжьыгъагъ. Къыфэнэжьыгъагъэр ыкIуачI, 
итхьагъэпцIыгъ, ау, сыд фэдэ мэхъэджагъэ зэрихьагъэми, 
ежь къыхэщы хъущтэп. КIуачIэмрэ тхьагъэпцIыгъэмрэ 
нэмыкIэу къызкъонэни иI: хьаулыеу мы аужырэ илъэс 
заулэм лъырэ нэпсырэ зыхиз мылъкукIэ угъоягъэп: араб 
щакIомэ ятхьамыкIагъо егъашIэм зэрэщыIэн дышъэрэ 
тыжьынрэ хихыгъ.
"Блэгъэ-Iахьыл къысфэхъугъэ Хьакъэрэжъым иинагъэ 
фэдиз иделагъ, Шэныбэжъри ары,- Нахьлъэш цIэплъым 
игухьэ-гужъ къытекIощтыгъэми, инэплъэгъу къыкIэуцожьыгъэхэм амыгъэщхыпцIын ылъэкIыгъэп,- шэкI пхыгъэхэр 
зэпакъудыищтыгъэ нахь, араб хьадэмэ агопхэгъэ Iалъмэкъмэ арыплъэщтыгъэхэп. ШэкIыр бэрэ щылъмэ мэбгъуатэ, 
дышъэр улъыйрэп, бетэмалых... Илъэсым къехъу къушъхьэ мэзым хагъэлъыгъэ яшэкI бгъотагъэ хыIушъо лъэныкъомкIэ адэсщэнэу къысэлъэIух. ШъуишэкIхэр сшIэрэп, 
ау ащ нэзгъэсыщтыр сэркIэ ухыгъахэ. Ар зысымышIэкIэ, 
тызэщытхъужьызэ, тэр-тэрэу зышъхьэщыдгъэуцогъэ 
пщым - шъулъэгъурэба, къыжъугурыIорэба зызэригъэпсырэр! - тызэрэзыIэкIилъхьажьыщтым уегупшысэжьынэу 
щытэп. Зишъхьафит тIупщыгъэ къосэгъу гулъытэнчъэ-гъэпцIэгъошIумэ шхор атыримылъхьэзэ, анэIу ищыгъэн фае. 
Ар тIомэ, пщы кIэн пэщыныцIэм уасэ фэтымышIызэ, тэ 
лIышхомэ, тыакъылынчъ, тыкъэрабгъ пIонэу, къызэредгъэшIагъэр емыкIу. ХыIушъо адыгэмэ - зыхыхэмрэ 
мыутIэхэмрэ ялIыкIохэр къыфагъэкIуагъэп, лIы шъыпкъэхэу 
ежь ипщыгъо къыубытырэ хьакIуцухэр къыфычIэкIыгъэх! 
Тэ "зиусхьан" тэIошъ, мощ нахь мыхъурэм тшъхьэ фэтэгъэщы, ибайколыщт шыу купхэр чылэ пэпчъ ащызэхэтэщэ, 
"укъызызгоуцощт мафэхэри къыхэкIыщт" къызэретэгъаIо, 
зыгорэкIэ къытфызэплъэкIымэ тыIугушIонэу, ишыкIэ чIэгъ 
къычIэзрэмэ тяпэмынэу ыуж теуцо..."
Нахьлъэш шым зелъэдэкъаом, зэресагъэу лъэхъу 
шъабэкIэ кIэужьырыкIыгъ, ыуж итхэри лъеушъыгъэх. 
Къобэнэ тхышъхьэм зыщынэсыщт пIалъэу тыгъуасэ Iофтабгэм къыфихьыгъагъэм джыри охътэ шIукIае иIагъэти, 
гузажъощтыгъэп. Нэбгырищым - Хьакъар, Шэныб, ежьыр 
- зэдашIыгъэ шъэфыр шъхьэм икIырэп, зэрэхъущт шIыкIэм 
егъапэ. Шъэфыр къыдэзыгощырэ нэбгыритIум ицыхьэ 
атемылъыжьэу арэп, ашIэщтыр къэзыугупшысыгъэр 
Шэныб, ау хэт ышIэра къэхъущтыр, Хьакъарэ иблагъ, 
ышыпхъуи, ежь пшъэшъэжъыери фэмыехэу ыкъо ригъэхьыгъ, модырэр къызэрэчIэкIыжьыщтыр къэшIэгъуай нахь. 
Щэнаут щэбзэщэ закъо исагъындакъ хэлъ. Ежь Нахьлъэш 
ащ фэдэ щэбзэщитIу ышIыгъагъэти, зымафэ мэзыкъор 
риуплъэкIугъ - нэрэ-Iэрэ агу ыпсэ Iуихыгъ. Къэнагъэр 
къосэгъупщ Рэдэд иIахь, фэгъэзагъэр Шэныб...
- Къодан,- Нахьлъэш цIэплъыр къызэджэкIыгъ,- мафэ 
тфэхъун къосэгъупщым тызгуимыгъэуцо нахь мышIэми, 
о моу сисэмэгукIэ къызгоуцу, хьаулыеу усибайкол гуадза! 

--- Page 166 ---

- ЕтIанэ зэкIэми зэхаригъэхэу къыухыжьыгъ: - Тэрэзэу 
ешIэ, сыфай зыIорэ пстэури къосэгъумэ пщы афэхъун 
ылъэкIыщтэп. Шъыпкъэба, Къодан?
- Шъыпкъэ, Нахьлъэш,- сэмэгумкIэ къыгоуцогъэ 
Къодани къыдыригъэштагъ.
- Адэ джары...- Нахьлъэш зэупчIыгъэм гукIэ фэмырэзагъэми, джау сыдми риIуагъ, къыпигъэхъожьы шIоигъуагъэри питхъыжьи, нэмыкI гущыIэ техьагъ: - ХьакIуцухэр 
зыфаехэр къызгурыIорэп, ушIуцIыжьхэу къушъхьэ ныбэм 
исых, нэIуагъэх. Армэ зыхэхьагъэхэр, чIы гъуанэм ихьагъэхэми къитхыных!..
- ТилIыкIохэр къызэраукIыгъэхэр емыкIу.
- Арба сэри сIорэр! Даур фэдэ лIы гъэтIылъыгъэ чатэ 
тыращая! Дэгъоу ешIэ тикъосэгъупщ Рэдэд Iэшэ ихыгъэкIэ 
хьэкIуцумэ тазэрэфищэрэр. НэIогъэ пстэуми зыдябгъэшIэжьын фае!.. Адэ зи къапIорэпи, Къодан?
- КъэсымыIо мэхъуа, Нахьлъэш...- Къодан шъхьэр 
къыпхъотагъ.- СыкъыодэIузэ, сытегупшысыкIыгъ...
- УкъызэрэсэдэIурэр дэгъу, ау узэрэтегупшысыкIыгъэр 
дэи. СэшIэ узэрэшъыпкъаIор. Мышъэфмэ, сахэгъэдаIу 
уигупшысэмэ.
- Шъэфы зыфэпIуагъэмкIэ, Нахьлъэш, тичылэ лIыжъ 
Пщымафэрэ Джэбэгърэ аIорэмкIэ джэуап къыостыжьын: 
шъэфэгъу зэфэмыхъурэмэ ягухэлъ къадэхъурэп.
- Тинасып ащ фэдэ лIыжъ Iушхэр тичылэ зэрэдэсхэр, 
ухагъэукъощтэп...- лъыр къызпычъызэ шым зезыдзи, 
хэхьажьыгъэгъэ Ислъам-хьаджэр Нахьлъэш цIэплъым 
ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, лъыригъэжьэгъэгъэ Шэныби, 
шъыпкъэмэ, сыукIыгъэ ыIуи, шIэхышIоу къыгъэзэжьыгъагъ.- Аущтэу оIомэ, сыхэгъэдаIу уигупшысэ.
- Зигугъу пшIыщтыгъэ хьакIуцухэр ары сшъхьэ имыкIырэр. Тызылъэпкъ пэтызэ, тызэзэожьы... Хъэзархэр 
армэ, зи сIощтыгъэп.
- Зыхыхэр, мыутIэхэр?
- ЦIэ зэфэшъхьафхэмкIэ тызэджэжьми, зэкIэми 
тызылъэпкъ.
- Ащыгъум,- Нахьлъэш щхыпцIыгъэ,- Ныбэжъ лIыжъ 
горэм ыцIэ къесIонэп, зымафэ къысиIуагъэм узэрэфаеу 
хэгупшысыхь. ЛIымрэ шъузымрэ шIу зэрэлъэгъухэ ашIоигъомэ, нахьыбэрэ зэщыхьэхэмэ, ацэ зэфалъымэ, 

--- Page 167 ---

зэрэукIхэмэ нахьышIу. Зэтеплъэн амылъэкIэу хэтхэзэ, 
зызэшIужьхэкIэ, ячэщ шIулъэгъу фабэм къыщымыуцоу, 
укъесты, хьа-хьа-хьа! - Нахьлъэш зэщхым, шымэ 
атхьакIумэмэ заригъэупэпцIыгъ, ауж кIэкIэу ит шыухэр 
кIигъэщхыпцIыкIыгъэх, ежь къэупчIагъ: - КъыбгурыIуагъа, 
Къодан? - къыраIожьыщтым пымылъыжьэу джыри шы 
гупсэфыжьыгъэм елъэдэкъэуагъ.- Джары тызфэкIорэ 
хьакIуцумэ япшIэнкIэ дэгъур...- "Синасып ащ фэдэ шъуз 
зэрэсимыIэр... Чэщ горэ Дэхапсэ дыуезгъэхыщт етIани 
Хьакъарэ къысеIо... Зинысащэ хьакIуцумэ аукъогъэ къосэгъупщым дырерэгъэх, ау инасып сищэбзэщэ закъо къыфыкъуигъэкIыжьынкIэ сыгугъэрэп нахь..." - гукIэ пигъэхъожьыгъ.
"УзэрэукI къэси нахьышIу узэрэлъэгъущтмэ, дунаим 
цIыф къытенэжьынэп..." - ежь иеплъыкIэкIэ Къодани 
зэхихыгъэм уасэ фишIыжьыгъ.- Сыд илIэужыгъо цIыф 
мыр? Зэшъэожъые такъырым, тыкъыдечъэкIыщтыгъэми, 
къыдгурыIощтыгъэп, лIыпкъым зэриуцуагъэ пэтызэ, зыфэе 
шъыпкъэр къыдгурыIорэп - ишIурэ иерэ зэголъы, зэпекIы, 
егъэхъужьы. ХьакIуцухэр къытфаехэпышъ, фэлъэкIмэ, 
ячIыгу тыригъэстыкIыщтых. А гухэлъ закъор ара хьауми 
нэмыкIа афыриIэр? Зы лъэныкъомкIэ Рэдэдыпщым къыгъэуцун ылъэкIыгъ. Сыд ыпшъэ ралъхьагъэми, IыIынчъ. 
Джы нэс зыфэмыIэзагъэм, Темрыкъо зэриIоу, езэгъыгъа 
хьауми еIэсэкIыгъа? Уашъори къэргъо зэпытэп, псыхъори 
чъэгъо зэпытэп..."
Къобэн тхышъхьэм шыу уIэшыгъэхэр тефэжьхэрэп. 
ЗэкIэми анэIу хьакIуцу тIуакIэмкIэ, чылэгъо зэпэIудзыгъэ 
пчъагъэхэр къызщылъагъохэрэмкIэ гъэзагъэ. Гъэмэфэ 
тыгъэр шыу уIэшыгъэмэ зэфэдэу къахэпсэ, хьакIуцу чылагъохэу модыкIи мыдыкIи къушъхьэ мэзмэ ахэсхэм, къушъхьэ лъапэмэ ятэкъулIагъэхэм атеджэгукIы. ГумэкI горэ 
зэрэщыIэр зэхашIагъэу бгъашхъохэр къэхъущтым паплъэхэу ошъогум щэхьарзэх.
- Тызпаплъэрэр хэта? - Хьакъарэ Нахьлъэш еупчIы.
- УзэупчIыщтыр сэрэп, муары,- Рэдэд зыдэщыт лъэныкъомкIэ егъаплъэ.
- Ныбэжъ шыумэ тапэплъэ,- Шэныбэ къеIо, псынкIэуи 
къеушыхьатыжьы: - Муары, Iапчъэм къычIэкIых.
- Узымыгъэпэщтмэ зямыгъэгъап... Ma,- Нахьлъэш 
Шэныбэ еIушъашъэ,- щэбарыкIэ пылъ, зыми хэкIокIэщтэп. 

--- Page 168 ---

КъызэрэосIуагъэу, ышъхьэп, ыбгъэп узэощтыр, Iэшъоджани танджи щыгъ, заом тыхахьэу тызызэхэбанэкIэ, 
ыпхэкI, ыкуашъу... Дзэпщ гуадзэу ухъу пшIоигъомэ, 
зыгъэщэрыу...
- Джыдэдэмэ хъущтба? КъыздикIыгъэр амышIэу мо 
чъыг къогъум сыкъыкъоукIын!
- Зэо утыгур сIуагъэ!..- Нахьлъэш ерагъэу зиIэжагъ, 
Хьакъари нэ IаекIэ фычIэплъыгъ, зыкъыригъэшIэжьыгъ.
Рэдэдыпщымрэ Мэщыкъо дзэпщымрэ утыгум къихьагъэх. ШышъхьэкIэ къосэгъупщым ыуж зыкъизгъэнэгъэ 
Мэщыкъо лъэрыгъхэмкIэ онэгум зыриIэтыкIи, Iэ IэтыгъэкIэ 
шыумэ яджагъ:
- Байколхэр, шъукъепсых, къосэгъупщ Рэдэд къыжъудэгущыIэщт,- Мэщыкъо къепсыхи, шыIупIэр ыубытыгъ, 
а дэдэр адырэми ашIагъ.
Рэдэд къосэгъупщыр ионэш зэрэтесэу, инэIуасэми 
имынэIуасэми аIуплъэзэ, утыгу хъураер къырикIухьакIыгъ. 
Зыми ыпашъхьэ къыщыуцугъэп, дэгущыIагъэп. Байколхэр 
къызызэпеплъыхьэхэм, дзэ утыгум имыуцожьэу, апэ 
зэрыкIыгъэгъэ чIыпIэм иуцожьыгъ, мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ 
къыIуагъ:
- Къосэгъу пщыгъом ибайколхэр, дзэпщыр, дзэпщ 
гуадзэхэр! Шъукъыздисщыгъэри шъукъыздэсщагъэри ти 
Тхьэшхорэ титхьэхэмрэ къытатыгъэ къосэгъу чIыгу. 
ЗэфэдэкIэ ти Тхьэ-Тыгъэшхо тыдэкIи щэтэ, тэри ынэшIу 
къытщефэ, къытатэ. Сиапэрэ пщыгъо зэо IофкIэ къезгъажьэ сшIоигъуагъэп. ШIу фэшъхьаф зыгу имылъ шыоу 
мы къосэгъучI лъэныкъом,- зэриер къыриушыхьатэу кIэпщ 
уплIэнкIагъэр Рэдэд ыпашъхьэ жьым къыщыригъэчъэкIыгъ,- 
къэсIофтэгъагъэхэр къыщаукIыгъэх. Мы хэгъэгу Iофыгъэ мэ, лIы губж зэхаокIэ анахь спэблагъэр къаукIыгъагъэми, 
мыщ заокIэ шъукъасщэщтыгъэп. Колэс тхьамэтэ мафэм, 
тинахьыжъ Iушмэ зэраIоу, къосэгъу пщыгъом изы къуапэ 
горэм, тыдэкIи орэгъэзагъэ фаеми, хабзэ имылъэу зэрэкъосэгъу пщыгъоу гупсэф илъыщтэп.
"Сыда сэIо мыщ къыфэмыIошъурэр!.." - Нахьлъэш 
хэгубжыкIыгъ, игумышIугъэ ышъхьэ фырихы шIоигъоу 
Къоданэ дэжькIэ фыреплъэкIыгъ шъхьакIэ, пщым зэрэпэблагъэр къыгурыIожьи, дэгъоу къэгущыIэба къыригъэкIэу, IугушIуагъ, адырэми шъхьэ гъэсыскIэ къыдыригъэштагъ.

--- Page 169 ---

- Къосэгъу пщыгъом цIыф зэрэукI къизгъэтэджэнэу 
сыфаеп, ау дэIон фэмыеми тыкъыфырехыщт. Джыри 
шыуищ хьакIуцумэ афэсIопщыгъ. Ахэмэ якъэсыжьыгъу, 
къытфахьыжьыщт къэбарым елъытыгъэу тызекIощт. 
Джыри къышъосэIо, лъышIэжь Iофэп, пщыгъо-хэгъэгу Iоф 
тыкъызфэкIуагъэр. Iэжэгъэ-щэIагъэ къызхэтэжъугъэгъаф, 
чатэр къипхъотыгъошIу, илъхьажьыгъуай.
"ТшIокIал шъхьакIэ, делэп мыр...- зэхихыгъэр Хьакъарэ ыгъэшIэгъуагъ, ехъуапсэзэ, пигъэхъожьыгъ: - 
Уделэми, Iушы уашIын Колэс лIыжъым фэдэхэр къыпкъотымэ... Сэ лIыжъ Iушхэр зыпысыдзыхи, Шэныбэрэ НэтIаерэ зязгъэгъэделагъ. Тхьэмэ къырамытыгъэр сэ къыстырилъхьэзэ, НэтIаий скIэкIэчъыжьыгъэу, Турэбэ бытым ыжэ 
дэплъэ, ишы козын къырырагъэтхъушъ, дунаир фикъужьырэп. Зэ, зэ, а пшIофедэ Iофыр непэ зыпIэкIаутыкIэ, 
теплъын пшIэщтым, укъызысфэчъэжькIэ, сикъэлапчъэ 
укъыIузгъэхьанэп. ЗилIыгъи, зицIыфыгъи зэголъыр, укъэзымыгъэукIытэжьыщтыр Шэныб. Тыщытхъуми тецIацIэми, 
зы пкъы ит, Нахьлъэшрэ сэрырэ тицыхьэ телъэу непи 
тыщэгугъы..." - Хьакъарэ Шэныбэ фыреплъэкIыгъ, хьазыр 
нэплъэгъукIи къыIуплъэжьыгъ.
- Къодан, о бэмэ уаIукIагъ, бэ къэплъэгъугъ,- Нахьлъэш 
Iушъашъэщтыгъэми, нахь пэчыжьаIохэми зэхаригъэхэу, 
Шэныби зыщимыгъэгъупшэу къыIуагъ,- сэри гъэрыпIэм 
сыщымыIагъэми, макIэп къэслъэгъугъэр, сынэгу кIэкIыгъэр, 
къосэгъупщымкIэ тыхэукъуагъэп, зэхэпхыгъэ игулъытэ 
зынэсырэр...- Мыщ непэ ыпсэ зыхэтыутыкIэ, сыдэущтэу 
мыхэмэ зязгъэштэщт, Нахьлъэш гукIэ къыкIэщтэжьыгъ.
- Сэри ащ сегупшысэщтыгъ, Нахьлъэш. Рэдэдыпщым 
илIыгъи, игукIэгъуи зэголъы.
"Сыд гукIэгъуа ори, модырэми шъубзэгу темыкIырэр...- Нахьлъэш гукIэ, джы нахь зыкъишIэжьэу, кIэщхыпцIыкIыгъ.- Шъузтет дунаир жъалым закIэкIэ зэрэзэхэтыр 
джы нэс къызэрэжъугурымыIуагъэр сэгъэшIагъо!.. Mo 
къушъхьэмэ, мэзмэ, мо шыу зэхэтмэ шъуяплъ - нахь 
лъагэр, нахь иныр нахь лъахъчэм, нахь цIыкIум шъхьащыт. 
ЦIыфмэ язакъоп, хьэкIэ-къуакIэми джар яшэн. Хэт ищыкIагъ 
мы зыуж тихьэгъэ пщыгъор! Сыдэущтэу къушъхьэхэри, 
мэзхэри, псыхъохэри, шъофхэри, гъэхъунэхэри зэфэбгъэдэщтых... Сибгырыпхышъхьэ зышъхьэшыгу къынэмысырэ 

--- Page 170 ---

Агъбан зыфаIоу Шышъхьарыс къыдэтэджагъэр сэ сыдыкIэ къысфэбгъэдэн!.. Плъэгъурэба Рэдэдыпщым ышIагъэр, 
сэ сцIэ къыримыIоу ар хьакIуцумэ лIыкIо афишIыгъ. Уишъэогъу Даур Iащэр шыплIэкIэ къызэрэпфахьыжьыгъагъэу, 
ари къыпфахьыжьыгъэу плъэгъун. Мыхэмэ, дунэе жъалымым къытехъуагъэмэ, агу зэрипхын кIуачI нахь ящыкIагъэр, уиIушыгъэ-гукIэгъу сыдыкIэ ящыкIагъ! КIуачIэкIэ 
укъыстемыкIогъагъэмэ, теплъыни мыхэр къыодэIущтыгъэхэмэ, уипщыгъуи зэхыуагъащэщтыгъэмэ. Хэта уихъэзармэ апылъыр, ахэри тэщ фэдэх, къытэчъэх, мэчъэжьых. 
ЦIыфми псэушъхьэми зи зэрагъэхьырэп, анэ къызэрэбгъаплъэу уашхы. Угуи, пIи, уищэбзэпси, уищэбзащи гъэпытэ, 
Шэныб, лъэшым кIочIаджэр реуты, ащ фэдэ дунай тызтетыр!.. "
- Шыухэр къэкIожьых! - чъыг шъхьапэм пыс гъозэрыплъэм къыIуагъэм, бырсыр макъэу шыумэ къашъхьащытэджагъэм Нахьлъэш игупшысэмэ къахаутыжьыгъ.
Шыу заулэ лъэхъу цIыкIукIэ къакIохэу тIуакIэм далъэгъуагъ. Агъбан зипэщэ купыр апэ итых, аужкIэ кIэкIэу 
къалъычъэрэ шыуитIумэ лIы зэкIоцIыпхэгъэ зырыз яшыплIэмэ адэлъ. Нахьлъэш инэплъэгъу къычIэфагъэм ыгу 
къыпиутыгъ, непэ яIоф къызэримыкIыщтыр къыгурыIуагъ. 
Пщы пашъхьэм мыблэгъэ-мычыжьэу къыщыуцугъэ шыхэр, 
лIыкIохэри, хьакIуцухэри, къепсыхыгъэх, Агъбан къыIуагъ:
- Къосэгъу пщыгъом мафэ фэхъун Рэдэд, хьакIуцухэр 
къешIугъэх, янахьыжъ игукIаий къыуихьылIагъ.
- СыкъэдаIо,- Рэдэди зыригъэукIыхьагъэп.
- О зимафэ мэфишъэ хъун, къосэгъу пщыгъор зыгъэбэгъон Рэдэд,- лъэбэкъу зытIущкIэ зыхэтмэ къахэкIоти, 
хьакIуцу нахьыжъым къыIуагъ,- хьакIуцухэмкIэ къыотшIагъэр емыкIу,- ыкIыб дэт игъусэмэ зызэримыгъэзэкIэу 
яджагъ,- укIэкIо бзэджитIур шыплIэмэ къадэшъух, къосэгъупщым ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ къижъугъэтIысхьэх. ХьакIуцу зэмызэгъ-мыдаIохэр митIур ары хэзгъэукъуагъэхэр, уилIыкIохэмкIи мыцIыфыгъэ зезыхьагъэхэр. Яфэшъуашэр о пшIэн. Непэ, джыдэдэм уидэжъые 
быракъ ычIэгъ тыкъычIэуцо.
- КъэшъутIатэх укIакIохэр! - Рэдэдыпщым къыIуагъ, 
тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Алъэгуанджэхэми 
къатешъуIэтыкIых, ащ фэдэ щысыкIэкIэ, укIакIо нахь 

--- Page 171 ---

мышIэхэми, садэгущыIэныр яспэсырэп, сэри зэспэсыжьырэп. Сыд силIыкIохэр къызфэшъуукIыгъэхэр, хьакIуцухэр 
зыфэжъугъэшэхъугъэхэр?
- Тэ, хьакIуцухэм, егъашIэм пщы тимыIэу къэтэхьы,- 
анахьыжъым ымакъэ мыущакоу къыIуагъ,- зыгорэм 
ипщыгъо кIакIо зычIэдгъэпыхьанэу тыфаеп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, пшIагъэм урыкIэгъожьырэп?
- СырыкIэгъожьырэп.
- Джыри сыоупчIы!
- Зэ сIорэр тIо къыкIэсIотыкIыжьырэп.
- Оры? - нахьыкIэм еупчIыгъ.- Сыд жъалымыгъэ 
зыфэпшIагъэр?
- Сыхэукъуагъ,- ащи рилъэшъухьагъэп: - Мы нахьыжъым хьакIуцу пэщэ гуадзэ зыфэсшIы сшIоигъуагъ...
- КIэмыгъожьыгъэм иIоф ухыгъэ,- Рэдэдыпщым 
иунашъо кIэкIы,- къулэджэ нэпкъым ешъудзых!
ЫIэблыпкъхэр зыубытыгъэ нэбгыритIум, ыпэкIи ыужкIи иуцогъэ лIитIум зафыримыгъанэу кIэмыгъожьыгъэ 
хьакIуцу нахьыжъыр къулэджэ нэпкъ зандэм тыращагъ, 
ыIитIу затIупщым, къызэплъэкIыжьыгъэп, еIункIыгъо римыгъафэхэу, гущыIэнчъэ-мэкъэнчъэкIэ ежь-ежьырэу нэпкъым 
зыридзыхыжьыгъ.
"Ари лIыгъэ..." - къызхимыгъэщэу Рэдэд гукIэ ыIуагъ.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан! - къэнагъэм лъэгонджэмышъхьэкIэ пщы пашъхьэм зыщыридзыхыгъ.
- О уиIофи ухыгъэ, лIыгъэнчъ! - пхъэтэпэмыхь нэплъэ гъу 
дыджыр Рэдэд ыпашъхьэ исым фидзыгъ.- ЕгъэшIэрэ 
къэрэбгъэ пIын паlop щыгъынэу къышъотэтыжьы мыр!
Ардэдэм Турабэ къыголъэти, пIын пэIо къолэныр лъэгонджэмышъхьэкIэ щысым НэтIае щилъагъ. "Эй, силIыхъужъ!.." - Хьакъари гукIэ НэтIае дэхьащхыгъ. "ПIын nalop 
зыщыгъыр хэтмэ ащыщ, сыд ыцIэр шъуIуа? - ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхыжьхэзэ, Нахьлъэш зэупчIыжьыгъ, 
ышъхьэ къилъэдагъ: - ШъхьакIо зэрахырэм дахэ еIожьи, 
зыщэжьыщтхэм ыпсэ Iуамыхыжьыщтмэ, уиегъэшIэрэ 
лъэгукIэтыныщт... "
- ШIукIэ къытпэгъокIыгъэ хьакIуцухэр,- Рэдэдыпщым 
къыIуагъ,- жъугъэзэжьи, тэри шIукIэ тыкъышъухэхьащтышъ, Къосэгъу пщыгъом ицIыфхэу шъуалъэныкъокIэ 
къэгъэзагъэхэр шъуичъыгэе тхьалъэIупIэ дэжь къыщышъуугъоих. Тэ щэджэгъо ехъулIэу тыкъышъухэхьащт.

--- Page 172 ---

ХьакIуцумэ афэкIощт шыу шъэныкъоу ежь Рэдэдыпщым зыцIэ къыриIуагъэмэ Нахьлъэш зэрахэтыр игопагъэми, 
Хьакъарэрэ анахьэу щэнаут щэбзащэр зисагъындакъ илъ 
Шэныбэрэ гъозэрыплъэ тхышъхьэм къызэрэтенэщтхэр 
зешIэм, лъэшэу ыгу къеуагъ.
"Лаурстэныкъом нэпх ыIыгъмэ, Турэбэ тхыщэм ыушхъухьагъэмэ сшIэрэп, сыгу илъыр къешIэ. Инасып къыстекIо, 
ау джыри мафэ щыI..." - Нахьлъэш гукIэ цIацIэзэ, шэсыгъэ.
X
Гъэмэфэ мэзитIур пэкIы, ящэнэрэм зыкъеIопщы.
БэшIагъэ мыгъэ фэдэ лэжьыгъэ бэгъуагъэ къосэгъу 
лъэныкъом зыщымыIагъэр: мэщышъхьэмэ пкъы 
гъожьышэхэмкIэ заIыгъыжь къодый, пхъэшъхьэ-мышъхьэ 
чъыг къутамэмэ чIым зытыраубгъо, сэнэшъхьэ Iэрам 
фыжьышъо-плъыжьышъохэр, мазэ горэмкIэ тыхьазырыщт 
къыуаIорэм фэдэу, къыпIоплъэх. Щыбжъый-бжьын-бжьыныф блэрхэр унэ лъэгуц пкъэумэ, кон натIэмэ апылъагъэх. 
Джэнч лъэкурэхэри непэ-неущэу хьазыр къэхъущтых. 
Тхьэпэ шъомбгъо хъураехэу гъонлэжьынхэу фежьагъэмэ 
къэб фыжьхэр, къолэнхэр къачIэплъых. Жьыбгъэ макIэр 
зышъхьащылъэдэрэ лэжьыгъэмэ ягушIуагъо гъунэнчъ.
Гъэмафэр зэрэгъэбэжъум, зэрэгухагъом фэдэу, 
IофшIэгъу гумэкIым фэшъхьаф, къосэгъу пщыгъом итыдэрэ къуапэкIи, хьакIуцумэ ащыкIэкIыжьэу, ащыгупсэф. 
Зилэжьыгъэ Iузыхыжьырэ цIыфхэр загъорэ гумэкI нэгукIэ 
ошъогум дэплъыех, къушъхьэ чапэмкIэ реплъэкIых: имыгъо ощхые, жьыбгъае, огъуе къафимыхьынэу я Тхьэ шхоТыгъэ елъэIух, зырыз-зырызэу адырэ ятхьэмэ яджэх. 
МафэкIи, чэщкIи гъэпсэфыгъо яIэп - зигъо къэсыгъэр 
Iуахыжьы, яконмэ, яблынкIэмэ, якIашъомэ арагъэкIужьы.
Рэдэд зэрэкъосэгъупщыр щыгъупшэжьыгъэу Iэшъхьэ 
дэгъэчэрэзэягъэкIэ, упкIэ пэIо шъхьарыскIэ, кIыб пкIэнтIэ 
шъокIыгъэкIэ, мыжъоупцIэ-щэмэдж дадзэкIэ губгъом 
къикIырэп. Ар дэдэр зишIыкIэ ышнахьыкIэ Шыупащи имэщ 
аргъэн къызэригъэтIылъэкIызэ, ышнахьыжъ лIы пкъышхом 
зыкъыщыригъанэрэп. Бгэныпхэ Рампэси, зитхьамыкIагъо 
къыкIэзыжьыгъэ Гощнагъуи, Айнари, ягъунэгъу Анысэти 
ахэмэ ауж итых.

--- Page 173 ---

Къыголъ хьасэхэм загъорэ сэмэркъэу-щхы макъэхэр 
къащыдэуаех, Айнари Анысэти ашъхьэхэр къарагъэпхъуа тэ. Рампэсрэ Гощнагъорэ аIэ псынкIэхэмкIэ бгэнэ пхыгъэхэр 
къызэрэзэрагъэтIылъэкIырэр, Рэдэдрэ Шыупащэрэ 
лъэбэкъу кIэкIхэмкIэ, улъэбабэхэрэм фэдэу, мэщым 
зэрэхэкIуатэхэрэр залъэгъукIэ, хъопсанэм укIытэр къытекIоу зырауфэхыжьышъ, Iофым зыратыжьы.
Щэмэдж зэдэлъхэр зытэмэ шыу купэу чылэмкIэ 
къикIырэм Рэдэдыдыхэм ашъхьэ къаригъэIэтыгъ, апэ ит 
лIыжъитIури ашIэжьыгъ.
- Мэщ гъэбэжъу Iушъохыжь апщи,- ежьыри, гъусэми 
ацIэкIэ Колэс къыIуи, къезэрэгъэпсыхыгъэх.
- Гъэбэжъу къыддэшъогощ апщи,- хьасэм къыдыхэтхэм адэжькIэ къикIэу Рэдэди джэуап ытыжьыгъ.
Шыу пшIыкIутфымэ ящэмэдж дэдзэ макъэ губгъом 
итэджагъ, адырэ хьэсэбгъумкIэ къагоуцогъэ Хьакъарэрэ 
Шэныбэрэ зипэщэ нэбгырэ заулэми ямыжъоупцIэхэр 
щэмэджмэ ададзагъ.
- Апэрэ аргъэныр къызэдгъэтIылъэкIыным ыпэкIэ, 
ТIатIыхъу,- Колэс къыIуагъ,- тыкъэзыIопщыгъэм ишIушIэ 
умыгъэкIоды, зиусхьаныр щыгъэгъуаз, бзылъфыгъэхэми 
зэхягъэх.
- Аущтэу оIомэ, къысфэогъэшъуашэмэ, Колэс, 
тинахьыжъ ГъучIыпсэ ишIушIэ гум исынэнэп, къэсIон,- 
зэпыугъо тIэкIу фишIи, игуапэу къыхэкуукIыгъ: - Ашъыу, 
ГъучIыпсэ гумызагъэм, шъушIэрэба зыфэдэр, паlo зыщыгъ 
зэрымыс унагъомэ ямэщ губгъом икIодэжьыщт, чылэ 
шIыхьаф шъушIы ыIуи, тибгъагъэмэ таригъэсыжьыгъэп, 
тикъэлапчъэми таIуигъэсыжьыгъэп. Шъо, бзылъфыгъэхэм, 
Рампэс, Гощнагъу, сыд хъулъфыгъэхэм ахэшъушIыхьан, 
пшъэшъэжъыехэр зыдэшъущэжьхи, чылэм шъукIожь, мы 
тIэкIур щэджагъоми нэдгъэсынэп.
- Модырэ мэщ хьасэхэр? - ащыщ горэ къэупчIагъ.
- Хэт иех ахэр?
- Хэт иехэми, ТIатIыхъу, мэщ шIэгъахэх,- Рэдэдрэ 
Турабрэ зэряер ышIэ пэтызэ, Колэс къыIуагъ,- Даур имэщ 
зытыухырэм, ахэми танэсын.
- Адэ ары, тынэ къаплъэу мэщыр кIэдгъэтэкъужьына! 
- ТIатIыхъу игущыIэ кIэкIыгъэми, къыпимыгъэхъожьын 
ылъэкIыгъэп: - ШIу зыфапшIэрэм, шIу шIи псым хадз аIоми, 
ыцIэ пшIэныр емыкIоп.

--- Page 174 ---

- Тэрэз, тэрэз, тхьамэтэ маф,- Рэдэд IугушIукIыгъ,- 
мо хьасэр тэры зыер, адырэ къыголъыр Турабэ ихьас.
- Зэхэпхыгъа, Колэс, зиусхьаным къыIуагъэр? - 
ТIатIыхъу ымакъэ шIукIэ зыкъипхъотагъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, 
тинепэрэ шIыхьаф кIэщакIо фэхъугъэр тинахьыжъ 
ГъучIыпсэр арэп.
- ЗэшитIумрэ янэрэ ашIыгъэ шIыхьафыр шIыхьафкIэ 
слъытэрэп,- зыфиIорэмэ зэхаригъэхэу Колэс къесэмэркъэужьыгъ, етIанэ чIэгъычIэлъ хэмылъэу къыпидзэжьыгъ: 
- Зы нэбгырэм адырэм ишIуагъэ ригъэкIыныр дэгъу, ау, 
мы тикъэкIуакIэ фэдэу, тынахьыбэми нахьышIужь. Нахьыбэ 
узэдыкIаIэ къэс абрамыжъор нахь псынкIэ къыпфэхъу. 
Арышъ, шIыхьафыр хэт ыгу къэкIыгъэми, зэтетэшъумыгъэх, мафэ тфэрэхъу. Зы куп сауж къерэуцу, бгэныпхыхэр 
тауж къерэхьэх. Mo Хьакъарэдхэм зычIядгъэгонэп. Ей, 
шъуIо,- Колэс мэщым хэкIуатэ, орэдыр къыхедзэ:
Тищэмэджаомэ яерыоджагъэ щытэжъугъэгъэзый, 
Зым зыр кIэлъыкIоу
Аргъэн Iужъум ибгэнэ Iатэ тауж къетаджэ...
Колэс ыуж итыхэми адырэ хьэсэбгъум къыгоуцогъэ 
Хьакъардыхэми мэщIухыжь орэдым къыдырагъаштэ. 
Мэкъамэр зылъыIэсхэрэр агухэмкIи ящэмэджхэмкIи къадежъыух. Пчэдыжь тыгъэри игъорыгъоу къушъхьэ цакIэм 
къыкъопшы.
- Ти Тхьэшхо къыкъокIы! - щэмэджаомэ ащыщ горэм 
къыIуагъ, зэкIэми анэгухэр тыгъэм фагъэзагъ, аIэхэр 
фаIэтыгъ. Колэсдыхэм язакъоп, губгъом ит мэщIухыжь 
пстэуми ар дэдэр ашIагъ. Хэти ежь ыгу филъыр пигъохыгъ, 
имэщ мафэ къыфишIынэу, идунэе тет къыфигъэпсынкIэнэу, 
ынэшIу къыщифэнэу елъэIугъ.
Щэмэджаохэр мэщ хьасэм пэуцожьыгъэх, ящэмэдж 
цIышхъи губгъом шъхьащытэджэжьыгъ.
"Мэщыр Iутхыжьымэ, бжыхьэ лэжьыгъэр тыугъоижь мэ,- Рэдэд ищэмэджышхо мэщ лъапсэм кIигъэлъадэзэ 
elo,- унэм ишIыни шIэхэу тыухыщтышъ, ащ нэси Айнар 
ишъыгъо мафэхэри текIыных... Сыпщы шъхьэзакъоу, 
зэкIэри моущтэу къысIуплъыхьэу сыхэтына... ХьакIуцухэри 
гупсэфыжьыгъэх, зыхыхэми, мыутIэхэми зыкъытфаIэжэгъагъэми, къытэмыпыйхэу, тызэрэзэлъэпкъэгъур къаушыхьатыжьыгъ. Загъорэ хъэзар хъырцыжъ купхэр хьазэуазэ хэу къушъхьэ мэзмэ ахэтых нахь мышIэми, къызэрэттеохэр бэкIэ нахь макIэ хъугъэ. Моу байкол шыухэмкIэ 
чылагъомэ защыдгъэпытэмэ, ахэмэ яIоф тыухынэуи къэт. 
Нахьлъэш зэон-бэнэн фалIэшъ, а хъырцыжъ куп гъощагъэмэ апэIусыдзэн..."
Щэмэджым мыжъоупцIэр Iуидзэзэ, Колэс зэплъэм, 
чылэм къыдэкIыгъэ шыу купыр ылъэгъугъ, къафырэ 
былымри, шыуитIу зэготхэкIэ къахьыхэрэ щыуанышхохэри, 
Iанэхэри ыгъэшIэгъуагъэп. ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр ГъучIыпсэ лIыжъым ишытесыкIэ-къэкIуакI.
- МэщышIу Iушъохыжь апщи! - ГъучIыпсэ къыIуагъ, 
къыпагъохыжьыщт джэуапым пымылъэу къепсыхыгъэмэ 
ащыщ нахьыкIитIум яджагъ: - Мыдэ сыкъежъугъэпсых.- 
Онэгум къызырахым, зэришI хабзэу, IитIу щэигъэмэ ибэщышъхьэ якIэгъэкъонэу заулэрэ зиплъыхьагъ, зэгыижьыгъ: 
- А-ей гущ, сикIэлэгъу-делагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ 
тыдэ къисхыжьын... Ы-ы, Колэс, сыд едгъэIони мыщ фэдэ 
мэщ бэгъуагъэм?
- Ары, ГъучIыпс, ары, мэщ макIэп Iупхыжьыгъэр, 
къеблагъ, тигъэбэжъу къыддэогощ.
- Тхьэр разэ къыпфэхъу, Колэс, чылэ шIыхьафым 
зыхэзгъэнынэп сIуи, сионэш лъэкъоф зыкъезгъэхьыгъ, 
былымхэмкIэ титхьэ Ахьыни разэу, мо быгъу псэпашIэр 
шъуищэджэгъо шхынэу нахьыкIэмэ къышъуфаригъэфыгъ. 
Мыдэ, былымым ифэIо-фашIэмэ ауж шъуихь,- ыкIыб дэт 
нахьыкIэмэ афызэплъэкIыгъ, ТIатIыхъуи емыгыин ылъэкIыгъэп: - Арэп, сигъунэгъур, сыкъыоплъышъ, птхы 
зиуфэжьрэба, зэндэрыкъэу щэмэджыр къеощэкIы, моу 
бетэмал, щэмэджым тIэкIу зытеуфыхьэба, нахь псынкIэ 
къыпфэхъущт.
- Е-о-ой, зытегъэуфа жъыгъом!..
- Ари шъыпкъэ, сэ сыреуфэхы, о зандэу уиIыгъ... 
А-ей гущ, тикIэлэгъэ-делагъэрэ тилIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ 
къитхыжьын! Ау, тэ шъо шъутиIэу, тэ тышъушъхьащытэу, 
гукIодыгъо щыIэп, кIалэхэр.
- ПхъэнтIэкIур къэшъухьи, нахьыжъыр жъугъэтIыс,- 
Турабэ къыIуагъ.
- Адэ ары, тинахьыжъ дгъэтIысын! - НэтIаий шыумэ 
къыздахьыгъэ пхъэнтIэкIу шъхьакомэ ащыщ къырихьылIагъ.- ТIыс, ГъучIыпс, плъакъомэ зягъэгъэпсэф.

--- Page 175 ---

- Бгыр ары нахь, лъакъохэр Iофа... Мыры сэ сипхъэнтIэкIур,- ГъучIыпсэ ибэщ ыIэгушъомэ ачIигъэсысыхьагъ, етIанэ ежь къыкIэлъыкIорэ нахьыкIитIумэ яджагъ: 
- Колэс, ТIатIыхъу, модэ шъуищэмэджхэр нахьыкIэмэ 
яшъути, тыпщэрыхьакIоп къысэшъумыIоу, былымылыр 
зэIызыхырэмэ шъуашъхьащыт, лэпсыр зэрэзэхалъхьащтыр 
яжъугъэлъэгъу. Лаурстэныкъо Рэдэд къосэгъупщыр, 
пкIуачIэ ушъхьамысэу уищэмэдж бащэ къемыгъэубыт, 
лъэбэкъу иныщи умыдзы, нэр делэми, кIуачIэр гъунэнчъэп. 
Моу пхъэнтIэкIум сытежъугъэтIысхь, ыхьы, джы слъакъомэ 
загъэпсэфыщт. ШъутхыцIэхэр пкIантIэм ригъэшъукIыгъэх, 
джанэхэр зыщышъухымэ хъущт, шъукъытщымыукIыт. 
Шъори, ТIатIыхъу, Колэс, зэхэшъоха, пхъэ бащэкIэ лэпс 
машIор шъумыгъэбыбатэ. Мэщыр, тхьэм тырихьакI, 
гъушъабз.
Зэушъыигъэхэ Рэдэдыпщыр мэщхыпцIы, palyaгъэр 
зэригъэцакIэрэр ищэмэдж IэтыкIэрэ илъэбэкъу дзыкIэрэ 
къахэщы, зиджэнэ пкIэнтIэпс лIыжъ пашъхьэм щызыщахыныр къезымыгъэкIущтыгъэ адырэ ыуж итхэми кIыбыкIэ 
ГъучIыпсэ лIыжъыр зэхашIэми, агу шIу нэмыкI фимылъхэу 
IугушIукIхэзэ, ямэщ аргъэнхэр къызэрагъэтIылъэкIы, аргъэныпххэми уцу яIэп. Хьакъарэдыхэри мыдырэ хьэсэбгъу 
лъэныкъом хэтхэм яIофшIакIэкIэ къянэкъокъух, къяджэх, 
сэмэркъэухэр къадашIы, лэпсым икъэжъокIэ-псынкIэ 
къэхъукIэ егъэгумэкIых. Ащ пае къанэрэп ямэщ хьасэ нахь 
бгъузэ хъуныр.
- Модэ зэ еплъэлъ, Шэныб,- Хьакъарэ ищэмэдж 
ымыгъэуцоу, къызэреIокIы,- модырэ хьэсэбгъумкIэ 
тыкъыщызынэрэ Рэдэд имэщ хыкIэкIэ пщы Iоу пшIэнэп. 
Зыпэ итхэри къыщенэх, тэри тыкъызэренэкIы.
- Умыгузажъу, къэхъугъэ щыIэп...- Шэныби ыпэ ит 
пкъышхом кIэлъеIо, тыпщыгугъымэ тыпкъогушхукIызэ, 
тыкъычIебгъэтIагъ, ау, зи мыхъуми, о нахь Iуш-тхьагъэпцIэу 
укъытфычIэкIыгъ, Нахьлъэш ары хьайнапэ цIыфмэ апашъхьэ ихъухьагъэр, гукIэ фыпигъэхъожьыгъ, тIэкIу тешIагъэу 
къызэтеуцуи, ищэмэдж мыжъоупцIэр дидзэзэ, пчэдыжь 
нэс зыгъапэрэмкIэ къыухыжьыгъ: - Рэдэд къосэгъупщым 
зэкIэми теуцолIагъэу тэгъэпщы шъхьакIэ, НэтIэе амалынчъэмрэ Турэбэ ныкъо-тыкъомрэ яшъэогъугъэ зэфыщытыкI 
къызгурымыIорэр. Mo плъэлъ зэ, Хьакъар, ахэмэ лэпс 

--- Page 176 ---

щыуаныр зэрэзэIашIэрэр... Мохэмэ аIэ зынэсырэр пшхыжьи хъунэп...
- Тыкъызэхябгъэхыщт...- Хьакъарэ имыжъоупцIэ 
дадзэ нахь макъэ пегъэIукIы, зегупшысэжьыкIэ, къызэкIэщтэжьы: - Титхьэмэ ялIыкIо ащ фэдэ palyaлIэрэп... Тхьэмэ 
яIоф хэмылъэу НэтIаий ащ пыщэгъу фэхъугъэпщтын, 
Iогъу-шIэгъу умышIых, ори зямыгъэшI... НекIо, тауж итхэр 
къыткIэхьэх...
Щэджэгъуашхэр зыхьазырыр бэшIэгъагъэми, Даур 
ием ыуж Турабэ имэщ амыухэу хьасэм хэкIыгъэхэп. 
Мэщыххэм затхьакIи залъэкIи етIысэхыгъэхэу, Колэс къыIуагъ:
- ТишIыхьаф гъомылэ апэ нахьыжъыр хэжъугъаI, 
гущыIэшIу къырежъугъэIуалI.
Пэхъэ фабэр къызшъхьэщихырэ пхъэ лагъэр ГъучIыпсэ 
ыпашъхьэ рагъэуцуагъ, бэщыр Iэнэ натIэм риусэий, ошъогум зезгъэзыхыгъэ тыгъэм ынэIу фигъэзагъ, ыIэхэр 
фыдиIэтэягъ:
- ТишIыхьаф шхын шIукIэ тыхэIэнэу ти Тхьэшхо тежъугъэлъэIу, былымхэмкIэ титхьэ Ахьыни къытитыгъэм 
фэдишъэ былымышъхьэкIэ иIэхъогъу нахьыбэ хъунэу 
тыфежъугъэхъохъу...- ЯIупчъэпчъэ-Iушъашъэ заухым, 
фит ышIыгъэх: - Лаурстэныкъо Рэдэд къосэгъупщым ыуж, 
шIукIэ шъухаI.
- Хьау, хьау, тхьамэтэ маф,- зэхихыгъэр Рэдэдыпщым 
ыдагъэп,- апэрэ, ауж мыщ иIэп, зэкIэми зэфэдэу шIыхьафым тызэдыхэлэжьагъ, зэкIэми зэфэдэу уауж тызэдыхэIэщт,- Рэдэдырэ Колэсырэ, ошIэ-дэмышIагъэ 
хэмылъэу, янэплъэгъухэр зэфэзыгъэх, инахьыжъ къызэрэфэразэр пщым зэхишIагъ.
ШIыхьафым хэлажьэхэрэр лэпсым ешъуагъэхэу, лым 
хэзэрэгъаIэхэу зэхэсхэзэ, пырэжъыелъэ Iуашъхьэм къыкъокIи, къыIухьэгъэ шыум шIуфэс къарихыгъ:
- Шъуигъомылэ гухахъо шъошх.
- Тхьауегъэпсэу, къыддэошх, Нахьлъэш,- Колэс игущыIэ пигъохыжьыгъ.
- СшIоемыкIу шъуишIыхьаф сыхэмылажьэу шъуиIанэ 
сыкъызэрэтефагъэр,- Нахьлъэш къыIомэ, Рэдэд зыпэIут 
Iанэм Турабрэ НэтIаерэ зэлъыIуигъэкIотхэзэ, пщым 
пэчIынатIэу кIэрыуцуагъ,- ау сызэрымыразэмкIэ сызаф, 

--- Page 177 ---

сыд Мыстхъакъорэ Мэзыбэрэ азыфагу, къытфэшъуIопщыгъэмэ, тинахьыжъ-нахьыкIэхэмкIэ шъуишIыхьаф тыхэлэжьэни. ЕтIани мы IофымкIэ, Рэдэдыпщыр шIыхьафым 
щыI къызысаIом, зэрэсшIоемыкIугъэри, мыщ сыкъэсыфэкIэ 
сызегупшысэжьым, ар зэрэзэблэсхъужьыгъэри шъушIосыушъэфынэп. Уян, Рампэс гуащэр ары, Рэдэд, пщы 
къэлапчъэм сызIохьэм къысиIуагъэр ары нэмыкI шъыпкъэкIэ сызфеплъыжьыгъэр. Упщымэ, етIани укъосэгъупщ 
зыхъукIэ, зыпэ уизгъэуцуагъэмэ ягушIуагъуи, янэшхъэий, 
яIофи, ямэфэкIи адэбгощыщт.
- Xal, Нахьлъэш, лыр мэучъыIыжьы,- зызэрэригъэукIыхьэрэр ыгу темыфэу Мэщыкъо къыIуагъ.
- Сэ бэшIагъэп Iэнэ дэгъу сыкъызпэкIыгъэр,- Нахьлъэш 
къыIуагъ, ау етIани, ыпашъхьэ илъ лы такъырхэр къызэпиплъыхьэзэ, хьарамыгъэ хэмылъ фэдэу, зэкIэми зэхаригъэхэу мыгъумытIымын ылъэкIыгъэп,- ухэIэн, узхэIэн лы тэрэз 
Iанэм тебгъотэжьымэ... УмыгумэкI, зиусхьан, Iоф сшIагъэп, 
сыулэугъэп зэраIоу, лы тIэкIу зытедгъотэн къупшъхьэ 
горэм тецэгъуми хъун...- зэ, зэ моу къушъхьэ мэз лъагъо 
горэм уизакъоу ушэкIоныр уикIасэшъ, зыкъысIэкIэгъаф 
о, гукIэ ыIуагъ, ябгъэшIырэ мыжъо унэми, ипщэщт лъэкIэпIэ псыгъоми уатемыплъэжьынэу, узэцэгъуни умыгъотыжьынэу уисшIыхьащт... Псаоу, ыпсэ хэт къодыеми 
тезэгъыщт, къытIэкIэгъахьэри дышъэ бгырыпх къыоттыщт 
къушъхьэм щысIыгъ хъэзар хъырцыжъмэ къысамыIогъагъэмэ, сищэбзэщэ щэнаутыкIэ бэшIагъэ узыIуезгъэхыщтыгъэр. ПIын паlo зыщыплъэгъэ хьакIуцуми ылъэкI 
къымыгъанэу тыгъужъубыт лъахъэр мэз лъагъо пэпчъ 
пфытырегъэуцо...
Гъэмафэри текIыгъ, бжыхьэпэ мазэри пыкIыгъ.
Мэз пчэн Iой макъэр Нахьлъэш зызэхехым, къызщылъэтыгъ. Iэ IэтыгъэкIэ хъырцыжъищыри ыгъэбыяугъ. Мэкъэ 
зэлъыпытитIур къызыкIэлъэкIожьым, адыгэбзэ тIэкIу 
зышIэрэ хъэзарым риIуагъ:
- Къосэгъупщыр къышъуIэкIэхьагъэкIэ сенэгуе,- шытхым зыригъэуфэу онэгум зыридзагъ, къызэриIокIыгъ: 
- ЗэдэтшIэрэ макъэр къызэрэшъоIоу шъукъэс!
Нахьлъэш шым къемыпсыхэу зылъэкъо джабгъу гъучI 
дэкъацэм пиубытыкIыгъэ Рэдэд IущхыпцIэзэ, кIэнэкIагъ:

--- Page 178 ---

- Сыд етIанэ, къосэгъупщыр, пIынэ nalo зыщыплъэгъэ 
хьакIуцу къэрабгъэм укъиубытыгъ, ара?
- Нахьлъэш цIэплъыр, сыкъыпфэсакъы сIозэ, мызыгъэгу укъыстекIуагъ...
- Къурай гъэхъунэм стхы щызэпыпкI зэхъум, къыосIогъагъэр згъэцэкIэжьыгъэ...- цэлышъо текъыгъэкIэ онэгум 
исыр джыри щхыпцIыгъэ.- Тхьапшрэ уизакъоу умышэкIонэу 
уибайколмэ къыуаIуагъ... Модэ, зипIынэ nalo зыщызыутыжьыгъэр, шэкIохьэ макъэкIэ щэ хьакъу.
- УлIымэ, слъакъо къягъэтIупщыжьи, уичатэ къих!
- Дышъэ бгырыпх пкIэсхыщтэу сыд пае сичэтэ чIэгъ 
учIэзгъэкIодэн!
- ЦIыфыгъэ уиIэп, ЦIэплъыр!
- Мы хьакIуцуми адырэ хьакIуцуми уазэрэдэзекIуагъэр 
цIыфыгъа?
- Ахэмэ зэрамышIэжьыгъэ къалэжьыгъэп. ЛIыгъэнчъэм 
узфимыгъадэ пшIоигъомэ, о лIыгъэ къызхэгъаф! Шъузэджагъэмэ сыд фэдиз япчъагъэми, мы зыгу сысрэр 
сишыхьатэу, сизакъоу сышъозэощт.
Нахьлъэш цIэплъыр мыгузажъоу шым къепсыхыгъ:
- Мыра сишыхьатыщтыр? - Нахьлъэш етхъуи, хьакIуцум ыпшъэ шIуиубытыкIыгъ, ытхьали, зэпылэлэу хъуатэм 
зыдедзэжьым, зыкъызэригъэзэкIи, Рэдэд къыIущхыпцIагъ: 
- Плъэгъугъа? Шыхьат симыIэу дунаим сытет...
Джа мэфэ дэдэм, Рэдэд къосэгъупщыр хъэзар хъырцыжъмэ зарещэм, сыхьат пIалъэ нахь темышIагъэу 
Нахьлъэш цIэплъыр Мэзыбэ къэкIуагъэу, япщ къехъулIагъэр 
зымышIэрэ цIыфмэ аIущхыпцIэу, заригъэлъэгъоу иблэгъэ 
Хьакъарэ ихьакIэщ исыгъ.
Пчыхьэм къэзымыгъэзэжьыгъэ Рэдэдыпщым фэгумэкIыщтыгъэмэ адэшэсыгъэу апэ итыгъэ шыумэ Нахьлъэш 
цIэплъыри ащыщыгъ...
XI
"Тырамыубытагъэр тыгъуакIоп" - Нахьлъэш цIэплъым 
гукIэ ыIомэ щхыпцIызэ, байкол шыу лъыхъуакIомэ ахэтэу 
къушъхьэ лъагъорэ мэз цунырэ блэкIыгъэ чэщми къыкIэлъыкIогъэ мафэми къыгъэнагъэп, псыхъо нэпкъыхэр, псым 
хэлъ тэкъэжъхэр къаригъэлъыхъугъ. Зыщаригъэубытыгъэ 

--- Page 179 ---

мэзцунымкIи хьакIуцу тхьэлагъэр зыдидзэжьыгъэ къуладжэми блищыгъэх, къыблищыжьыгъэх: гуцафэ 
зыфэпшIыни зэрэпшIыни щыIагъэп. Къосэгъу къушъхьэхэр, 
мэз зэикIыхэр, псэушъхьэ Iэли, IорышIи къэхъугъэ тхьамыкIагъомкIи хыягъэх.
"Тхьэмафэ зытешIэжьыгъэ ощхыр гъэмэфэ жъоркъым 
зэрэхэгъушъыкIыжьэу, хыIушъом язгъэхьыгъэм икъошъо 
уж хым зыхэкIодэжьыгъэр бэшIагъэ,- джыри Нахьлъэш 
щхыпцIыгъэ, ау къышIудэоегъэ кIоцI макъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ: - ЗыгорэкIэ кIочIэшхожъым фыримыкъухэу, 
ышъхьэ дгъэупэрази ерагъэу зэкIоцIытпхэгъагъ, закъыIэкIиутыжьмэ... Е хъэзармэ яIоф зэпымыфэу, хэт ышIэра, 
Iаджи дунаим щэхъу, а лъэныкъомкIэ зэрэфыгъэ Чэчаныдыхэм къагъотыжьымэ?.. Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп!.. 
Феодосэ нарэгъэс къодыий, адыкIэ Румыр чыжьэжьэп... 
ЛIыхэмэ, якъупшъхьэ-лъашъхьэхэр зыщышэжьыщтхэм 
орэкIох".
- Мэщыкъу, узгъэмысэу арэп,- Мэзыбэ къызагъэзэжьым, пщы щагум Нахьлъэш къыщиIуагъ,- ау пщыр 
изакъоу шакIо зэрэжъугъакIощтыгъэр тэрэзэу шъуфэслъэгъурэп. Ори ары, Шыупащ, зэшитIур къэмэ бгъуитIуц 
язгъэIуагъэр сыд, къыпфимыдэщтыгъэми, уриныбжьыкъун 
фэягъ...- сыд пае зэкIэми зэхязгъэхэу "пщы" есIуагъ 
зыщыщыри, къыздикIыгъэри тымышIэрэ пэщыныцIэм, пщы 
амышIы мыхъунэу ежьэнхэкIи пшIэхэнэп, тэ тыщытэу... 
Мэщыкъуи, зегъэдзэпащэми, ашIынэп, Чэчан нэмыIэмэ, 
рагъэкIолIэхэнэп... Ау сыдым фэпшIэн Колэс тхьагъэпцIыжъым ыгу къихьащтыр. Тэ щыI сэIо ар?..
- Рэдэдыпщым ышъхьэ къызиIэтыгъэм щегъэжьагъэу,- 
Мэщыкъо зэхихырэр ыгу темыфэщтыгъэми, къыриIожьыгъ,- изакъоу шэкIоныр икIэсагъ, хэт ышIагъ джы нэс 
къемыхъулIагъэр къехъулIэныр. Ау Рэдэд къосэгъупщыр 
зэрэпсаур сыгу къысеIо.
- Адэ ары, Мэщыкъу,- Турабэ къыдырегъаштэ,- Рэдэд 
къосэгъупщыр псау, шъуеж, гукIодыгъо щыIэп титхьэми 
alo. Мыдэ РэдэдыпщымкIэ ынэшIу къытщыфэнэу ти Тхьэшхо тежъугъэлъэIу! - ошъочапэм игъорыгъоу къыдэсыерэ 
бжыхьэ тыгъэм ыIитIу фыдигъэчъэягъ, щагум дэтхэми, 
къэлэпчъэ кIыбым щызэхэтыхэми ар ашIагъ.
Тхьэ елъэIухэрэм агу илъыр зэфэдагъэми, Нахьлъэш 
цIэплъым итхьэлъэIукIэ нэмыкIыгъ. Апэ, ыIэ зыдегъэчъаем, 

--- Page 180 ---

къыIуплъэрэ Тыгъэшхом риIощтыр ымышIэу къызэтенагъ, 
етIанэ гу къызIэпишIыхьажьи, ежь зыфаемкIэ лъаIоу ригъэжьагъ: - "Мыхэр къызфызэрэугъоигъэхэмкIэ зымафэ 
сшIагъэр уишIэ хэмылъэу, си Тхьэшху, щытэпщтын. Сэри 
лые зэсхыгъэри тыкIочIэшхо-гушхоу тыкъэбгъэхъугъ. 
Тызэфэзгъэблыгъэри тызэзгъэбэныгъэри оры. Сыфэягъ 
къосэгъумэ, нэмыкI тилъэпкъэгъумэ пщы сафэхъунэу, ау 
узгъэмысэрэп, укъызблэIэбыкIыгъ. СыкъэзыушъхьакIугъэмэ пэрыохъу укъысфэмыхъоу сыгу атебгъэпщэхэжьыгъэшъ, сыпфэраз. Хъэзармэ зэрясщэгъэ дышъэ бгырыпхыр 
арэп Iофыр, сыбгъэпсаумэ, сыгу илъыр къыздэбгъэхъумэ, 
ащ фэдэ Iаджи згъотыжьыщт, уасэ къазэрэIысхыгъэр 
пшIомытэрэзмэ, зыщызгъэбылъыгъэм благъэу секIо лIэжьынэп. Адырэ хьакIуцу къэрэбгъэ пIынэ зехьэм темыфэрэ 
есшIагъэп. Сырыразэу сыгу тезгъэпщэхагъ, ау джы бащэ 
умыIощтмэ, лъэIуитIу къыпфысиI. Турабэ уилIыкIошъ, 
цыхьэ къыфэпшIэу сишъэфкIэ мы къыолъэIухэрэм агу 
джэнджэш къырерэмыгъахь. Къосэгъу пщыгъом иIоф 
тIэкIу-тIэкIузэ мыхэми ащыгъупшэжьыщтышъ, о зыщыпIорэм тефэу къыздэгъэхъу..."
- СызэрэолъэIугъэр зэкIэ, ти Тхьэшху, къосэгъумэ 
къыддэгъэхъу, пщынчъэ тымышI! - Нахьлъэш цIэплъым 
къыготхэми нахь чыжьаIоу щытхэми зэхаригъэхэу къыухыжьи, ыIэшхуитIу къыридзыхыжьыгъ, тхьэлIыкIоми 
еупчIыгъ: - Сыд, Тураб, ти Тхьэшхо къыуиIуагъэр?
- Ари къытэхъулIагъэм егъэгумэкIы.
- ИшIэ хэмылъэуи?
- Нахьлъэш!
- КъызгурэIо, Тураб, къызгурэIо...- Нахьлъэш цIэплъым зиухыижьи, ежь зыфаер къыпигъэхъожьыгъ: - 
ЩэIагъэ къызхэжъугъаф къыуиIо фэдэу, сымышэхъумэ, 
зэхэсхыгъэ.
- Тхьэм къысиIорэр шъо зэхэшъухынэу щытэп! - зы 
нэбгырэми зыфэгъэхьыгъэр зэкIэ къэдаIохэрэми зэхаригъэхэу Турабэ къыпиупкIыгъ, НэтIае шъхьагъэсыс псынкIэкIэ 
къыдыригъэштагъ, адырэхэм заушъэфыгъ.
ТIэкIу шIэ къэси Рэдэдыпщым икъэлэпчъэIурэ ищагурэ 
адэжь къащызэрэугъоихэрэм къахэхъо. Благъи, чыжьи 
лъэсхэр, шыухэр къарэкIых. ЗэкIэми афэмыухырэр, 
зыфахьын амышIэрэр къосэгъупщым шIукIи, екIи икъэбар 
зэрэщымыIэр ары.

--- Page 181 ---

- Адэ, Мэщыкъу, моущтэу тызэхэтыщта? - гум 
имылъыр ыIупшIэ телъэу Нахьлъэш зыфэщыIэжьырэп.
- Сыд тэбгъашIэ пшIоигъу, Нахьлъэш?
- Тызнэмысыгъэ къэмынагъэми, джыри зэ къушъхьэм 
тыхэжъугъахь, мэзыр къэтэжъугъэу, хъунэп тизэхэтыкIэ. 
Колэс икупи сыдэу пщы унэм зырашIыхьэжьыгъап сэIо?
- Мэз тхышъхьэм къытехьэгъэ шыуищым языр Рэдэдыпщыр армэ сшIэрэп! - чъыгым тес шъэожъыемэ ащыщ 
горэ къызхэкуукIым, лъэси шыуи зэрэгъэплъагъэх. Нахьлъэ ши ыгу зыкъыригъэпхъотагъ, ау къэлъэгъуагъэхэр 
хьакIуцу шыухэу къызчIэкIхэм, быяужьыгъэхэми, къыздахьыгъэ къэбарым къыгъэбырысырыжьыгъэх.
- Сыд фэдиз тешIагъ пIын nalo зыщыгъым чылэм къызимыгъэзэжьыгъэр? - Мэщыкъо къэбарыр къэзыхьыгъэ 
хьакIуцум еупчIыгъ.
- Тхьэмафэм ехъугъ.
- Зы мафа, мэфитIуа къехъугъэр?
- Непэ хэмытэу ятIонэрэ тхьэмафэм мэфищ пыкIыгъ.
- ХьакIуцумэ, Мэщыкъу, зэ моу сягъэупчI,- къыIуагъэм Нахьлъэш пылъыгъэп: - Шъуикъэрабгъэ зэрэбзэхыгъэр ара хьауми къосэгъупщ Рэдэдым къызэримыгъэзэжьыгъэр ара, хьакIуцухэр, шъузгъэгумэкIырэр?
- Къэрабгъэр тикъосэгъупщы сыдым пишIын! - зэреупчIыгъэ шIыкIэр зэримыгуапэр хьакIуцу нахьыжъым 
ымакъэ къыхэщыгъ, ау къэдаIорэмэ ашIолIыкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Къэрабгъэми зэгорэм зыкъещэфыжьышъ, 
хэт ышIэра хъугъэр тэIошъ ары...
Щагум дэтхэри къэлапчъэм Iутхэри джыри къэзэрэгъэбырсыгъэх.
- Шъуикъэрабгъэ гу ышIэу къосэгъупщым лые рихыгъэмэ, хьакIуцухэр,- Нахьлъэш ичатэ къырипхъотыгъ,- сэщ 
нахь къэмынэжьыгъэми, дунаим шъуесыупкIэхын!
- Нахьлъэш! - Мэщыкъо ымакъи зыкъипхъотагъ.- Зэ 
быяу!
- Къышъухэхъухьагъэр сыд, Мэщыкъу? - Колэс пщыунэм къикIыгъ, Рампэс нэмыкIэу бзылъфыгъэ зыщыплIи 
адрэпчъэмкIэ къизэрэгъэплъыгъэх. Ахэмэ акIыб Айнарэрэ 
Анысэтырэ дэтых.
- ПIын пalo зыщыгъым, Колэс,- зэупчIыгъэм ычIыпIэкIэ 
Нахьлъэш къыIуагъ,- Рэдэдыпщым фэдэу къыгъэзэжьыгъэп alo. ХьакIуцумэ шIу къазэрэпкъырымыкIыщтым 
сенэгуягъ сэ!..
- Къэрабгъэм къымыгъэзэжьыми шIагъоп,- Колэс 
зэхихыгъэм шъхьащыгущыIыкIыгъ,- ау къосэгъупщыр 
къызэрэтхэхьажьыщтым шъуемынэгуй, Нахьлъэш. ЩэIагъэ къызхэжъугъаф, Рампэс гуащэми ыгу шъумыгъэкIоды. 
Джыри зэ къушъхьэм шъухахь, мэзыр къэшъукIухь, губгъуи, шъофи, темэнылъи къэшъумыгъан.
- Шъофи, темэни ащышакIоу Рэдэд ихэбзагъэп, 
Колэс,- нахьыжъым зыкIыпеожьри ымышIэу гужьыдэгъэкIэу Шыупащэ къызIуипхъотыгъ.
- Ара, сикIал? Аущтэу щытми, зыфэдэ мыхъурэ щыIэп, 
шыу куп зытIущ а лъэныкъомкIи жъугъакIо. О пщы щагум 
къыдан, уадэмышэс. Чэчаныдыхэри нычхьапэ къэмысыжьхэми, неущ шIокIынэп сэIо,- Колэс гущыIэм хэтэу унэм 
ихьажьыгъ.
"Зэхэпхыгъэба Колэс къыIуагъэр? - шэсыгъэ шыу 
лъыхъуакIомэ ахэтэу Нахьлъэш цIэплъыр зэупчIыжьыгъ.- 
Зыщыщ тымышIэрэ шъэо гъорыкIом пщы щагум къыдан 
pelo. ЗыгорэкIэ пщыгъор мощ нахь мыхъурэм фегъашIомэ 
шIэ?.. Чэчанэ хыIушъом къызщикIыжьыщтми егъапэ... 
ЕгъашIэм къэтынха, зэрэбгъэчъагъэхэм фэдэу ашъхьэ 
жьы изэу къэсыжьыных... Мызэгъэгум, охътэ тIэкIу 
зытешIэкIэ, сиIоф къикIынкIэ енэгуягъо... Лаурстэнкъом 
икъупшъхьэмэ афэдэ горэ мыхэмэ къушъхьэмэз къуладжэ 
горэм дязгъэгъотэжьыгъэмэ дэгъугъэ. Загъорэ къысфыкъокIырэ хъэзар хъырцыжъмэ иныжъ горэ ахэтышъ, ащ 
икъупшъхьэхэр мыхэмэ ясымыгъэгъэежьхэу уцущтхэп... 
ЕтIанэ теплъыщт хъурэм, сэ зэкIэ сIэмычIэ чIэлъыщт..."
- КъаIо, Мэщыкъу, къэтэгъэлъэгъу, сишыу куп зыдигъэзэщтыр,- гукIэ щхыпцIызэ, еупчIыжь фэдэ Нахьлъэш цIэплъым зешIы.- Уфаемэ, хьакIуцумэ адэжькIэ зыдгъэзэн...
- ХьакIуцухэр зыщыгъэгъупш, Нахьлъэш. Тызэготэу 
къушъхьэм тыхэхьэ.
Колэс унэм зехьажьым, бэщым тегъэкIэгъэ ГъучIыпсэ 
лIыжъыр къэупчIагъ:
- УзфикIыгъагъэхэр шIэхышIоу бгъэдэIуагъэх, Колэс, 
япIуагъэр сшIэрэп нахь.
- Байкол заулэ пщы щагум къыдэзгъани, къэзэрэугъоигъэхэр джыри къушъхьэм чIэзгъэхьагъэх,- хьакIуцумэ 

--- Page 182 ---

къахьыгъэ къэбарым, бащэрэ ГъучIыпсэ лIыжъыр къыкIимыгъэупчIэным пае, игугъу къышIыгъэп.
- ХыIушъомкIэ бгъэчъагъэхэр къэсыжьыгъэхэба?
- Ахэмэ тяжэ.
- Тяжэн адэ...- А-ей гущ, сикIэлэгъу-делагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ къисхыжьын,- ГъучIыпсэ хэгурымыкIыгъ, етIанэ игукIае зыщигъэгъупшэжьыгъэу къыIуагъ: 
- Мыдэ, Колэс, унэм узекIым, Джэбэгъ, Пщымаф, 
ТIатIыхъу, сэры aloy тызэгупшысагъэр ары. Пщымафэрэ 
ТIатIыхъурэ уигъусэу Рампэс тхьамыкIэм дэжь шъудгъэкIон 
тэIо. Рэдэд къызэрэтым пае, хэт ышIэра къэхъущтыр, 
мэхагъэ къызхимыгъэфэнэу, пщыгъом фэпытэнэу, игукIае 
макъэ ымытIупщыщэнэу шъуеушъый, адырэ бзылъфыгъэхэми зэхяжъугъэшIыкI...
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, лъыхъуакIохэр къушъхьэм 
къызэрхэтыхэзэ, Чэчаныдыхэм къэбар гушIуагъуи, къэбар 
гумэкIи хы ШIуцIэ Iушъом къырахыгъ: къосэгъупщ Рэдэд 
псау, хыкIыбым ращыгъ.
- Хэт къышъуиIуагъ? - Колэс къэгузэжъуагъ, ау ежьыри 
щысхэри зыгъэрэхьатын гущыIэкIэ къыухыжьыгъ: - Тыдэ 
щыIэми, псаумэ ары, дгъотыжьын.
- Ащ сенэгуягъ сэ...- ГъучIыпсэ лIыжъым IитIукIэ 
бэщым зытыригъакIи, зыкъырищыгъ, Колэс къеплъыгъ.- 
ХыкIыбыр чыжьэ, хэгъэгу макIэп щыIэри... А-ей, сикIэлэгъу-делагъэрэ силIыгъэ-мылъахъэрэ тыдэ къисхыжьын...- 
лIыжъыр гъумытIымымэ зэгыижьызэ, ибэщышъхьэ ыIэгушъомэ ачIигъэджэгухьагъ.
- Феодос хэгъэгумкIэ ащагъ, зылъэгъугъэ мыутIэ 
шыум къытиIуагъ,- Чэчанэ къэбарым нахь лъапсэ къыфишIыжьыгъ.
- Феодос хэгъэгоп, сикIал,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Джэбэгъ къыгъэтэрэзыжьыгъ,- Рум хэгъэгум 
ихыIушъо пытапI.
- Ары, Джэбэгъ, ары,- ТIатIыхъуи къыдыригъэштагъ, 
Колэси еупчIыгъ: - Сымыгъуащэрэмэ, а лъэныкъор арба 
Думитрэ чыристан динлэжьыр къыздикIырэр?
ЛIыжъхэр зыгъэгумэкIырэм Колэси хэтыгъэми, 
къаIорэр зэхихыщтыгъэп, шъхьакIомрэ гукъаомрэ астэу 
ежьыри зэгорэм зыдащэгъэгъэ хыкIыбым гукIэ щыIагъ. 
Ежь сыд, цIыфыцIэр ыхьы къодыеу, шхэу, жьы къыщэу 

--- Page 183 ---

ежь фэдэ Iаджи дунаим тет. Адыгэхэр хэгъэгукIэ зэхэзыугъоен зигухэлъыгъэ къосэгъупщым рашIагъэр шIоемыкIу, 
къызэрамыухъумагъэм ежь илажьэ хэлъэуи зелъытэжьы, 
ащ фэдэ нэпэнчъагъэ зышIагъэми, зышIэн зылъэкIыщтми 
ягупшысэ, япщ аушъхьакIугъэми, зэрэпсаум кIэгушIу. 
ЦIыфыр мастэп, пIэкIэзмэ умыгъотыжьынэу.
- КъыуаIуагъэр зэхэпхыгъэп, Колэс,- Пщымафэ зыкъырегъэшIэжьы.
- Ары, ары...- джау сыдыми гущыIэ пыгъащэкIэ Колэс 
къеIо, ышъхьэ ыгъэсысызэ, мэкъэ тIупщыгъэкIэ зэгупшысэщтыгъэм педзэжьы: - ЗэрэхъурэмкIэ, къосэгъупщыр 
сигъогу тыращагъ... ЛIыгъэ зепхьагъэп, Чэчан. Тхьэмэфэ 
псаум укъызэтым, къосэгъупщыр Феодос ащагъ пIуи, 
зэрэтипщыр осымыгъэшIэжьми, гъэрыпIэм рагъэфэгъэ 
уиныбджэгъу ыуж умыфэу укъытфэчъэжьыгъ!.. Мыдэ, 
къушъхьэм хэтхэр къыхэшъущыжьых, тэри унэм тижъугъэкIи, тикъосэгъупщ Рэдэд изы мафэ мэфишъэ пишIызэ 
гъэрыпIэм къитщыжьыфэ тфигъэпсаунэу ти Тхьэшхо 
тежъу гъэлъэIу, Къурай гъэхъунэм щытшIыщт тхьэлъэIум 
ыпэкIэ, былым горэ ыпсэ фэтэжъугъэгъэгъу, бзылъфыгъэхэми шъукъядж.
Къосэгъупщ Рэдэд хыкIыбым зэрэращыгъэ къэбарыр 
Нахьлъэш цIэплъым зызэхехым, гукIэ гушIогъагъэ шъхьакIэ, 
ишъэф нафэ зэрэхъурэм къызэрэкIигъащтэрэр къызхимыгъэщэу игъусэмэ ариIуагъ:
- КъышъуасIощтыгъэба тикъосэгъупщ зэрэпсаур! 
Рэдэдыпщым ыуж зыфыщтмэ, заокIэ хэгъэгу псау тыфэкIощтми, Мэщыкъу, сызэрахэтыщтыр, апэ сызэритыщтыр 
къыосэIо! Типщы пае тхьэмэ тяжъугъэлъэIу, къосэгъухэр!
Шым тесхэу тхьэ елъэIуныр къырамыгъэкIоу ардэдэм 
зэкIэри къезэрэгъэпсыхыгъэх. Нахьлъэш ыIэшхуитIу дэгъэчъэягъэу, си Тхьэ, сыкъямыгъашI ыIозэ, Мэщыкъо дзэпащэм ыкIыб дэмыуцоу инахьыжъыгъэ джабгъу чIыпIэр 
ыубытыгъ. Тхьэ елъэIухэми, нахьыбэми ащ гу лъатагъ...
XII
ТхьамыкIэгъуабэ Къосэгъу къихъухьагъ, ау япщ ахьыгъэу, хым зэпыращыгъэу зыми къышIэжьырэп.

--- Page 184 ---

ЯчIыгу къихъухьагъэр зэрагъэшIэнэу, Рэдэдыпщым 
пае ятхьэмэ ялъэIунхэу, мамырырэ Iэдэбырэ хэгъэгум 
рагъэлъынэу Къосэгъу пщыгъом илъэныкъо пстэухэми 
къарыкIхэу Къурай тхьэлъэIупIэм шыухэри, лъэсхэри 
къезэрэгъэкIух. Шы щыщ макъэмрэ цIыф зэрэгъэжъот 
макъэмрэ ошъо цIынашъом зычIапхъуатэ.
Хъулъфыгъэ пэIо зэщымыщхэр - тыгъужъышъомэ, 
бэджашъомэ, мэлышъомэ, шъыхьашъомэ, мышъашъомэ 
ахэшIыкIыгъэхэр - зыщыгъымэ яинэгъэ-цIыкIугъэ шъхьэм 
епэсыгъ. Цы шъхьэтехъошхохэр лъэкIапIэмэ анэсэу бзылъфыгъэмэ къяхъухыгъэх, ашъхьэхэр шэкI шIуцIэ-фыжь 
пIуакIэхэмкIэ кIэпхыкIыгъэх, хъулъфыгъэмэ ящазымэ 
кIыхьэмэ яшъэбэгъэ-хъырахъишъагъэкIэ атекIхэу, цокъэ 
пэ къэгъэщыгъэ куухэр ащыгъ. Пкъы псыгъом къешIэкIыгъэу бгырыпхым дэжь нахь быхъоу ечъэхыжьырэ цы джэнэ 
зэщымыщ кIыхьэхэмкIэ пшъашъэхэр фэпагъэх. Ды шъэтыжьын IуданэкIэ хъырахъишъэхэр зыхэдыкIыгъэ пэIо 
мылъэгэ хъураехэр, плIэмыехэр ашъхьарысых, ахэмэ 
къачIэщырэ шъхьац блэгъэ зырызхэр, тIурытIухэр якъэптан зэжъумэ атедзагъэх.
Шъаохэр Iэпкъ-лъэпкъ зэкIух, плIэIу пIокIэ зандэх. 
Шхужъ пытэ бгъузэм екIужьырэ тхы псыгъохэр чатэмрэ 
къамэмрэ зыпылъ бгырыпхыхэмкIэ зэпыпхыкIыгъэх. Цыябгъэмэ хьазыр фыжьхэр, бгырыпхыпсхэр зэрэгъэкIэрэкIэгъэ тыжьынмэ адиштэу, къатещых. ПшъэпIэ хъураекIэ 
пшъэм чIэубытэгъэ джэнэфхэр цыебгъэ зэгохыгъэмэ 
къадэщы. Ахэри, зэлэгъу пшъашъэхэр бзылъфыгъэхэм 
адэжькIэ зэрыгъэзагъэхэм афэдэу, хъулъфыгъэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэх.
Шыупащэ, нахьыпэрэм фэмыдэу щыгъын гъэкIэрэкIагъэкIэ илэгъумэ къахэщы, Мэщыкъорэ Чэчанэрэ азыфагу 
дэт. Рампэс гуащэри, Гощнагъуи, ащ ыпхъу Айнари, 
Анысэти мычыжьэхэу, Мэщыкъодыхэм акIахэкIэ, нэмыкI 
бзылъфыгъэ заули ягъусэу щытых, пшъэшъэжъые купи 
къяшIэкIыгъ.
Рэдэд къосэгъупщ зэхъум, лIыжъ упчIэжьэгъу тIокIырэ 
щырэу ыгъэнэфэгъагъэхэри шъхьафэу зэхэсых. УакIэрамыгъэхьанэу, аIори зэхыуамыгъэхынэу нэбгырэ уIэшыгъэ 
заулэ ахэмэ яухъумакIу. Колэс зыдэщыс лъэныкъомкIэ 
зэкIэми анэIу гъэзагъэ, къыIорэм едэIух. Iэдэб зэрахэлъы ри, шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ зэрэзэфашIыри пшIэнэу, мэкъэ 
лые Iэтыгъэ къахэIукIырэп.
"Модэ, модэ Колэс къыгос ГъучIыпсэ мылIэжьыхэным 
ибэщышъхьэ ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу зэрэщысым зэ 
шъуеплъ! - Нахьлъэш цIэплъыр гукIэ къыхэкуукIыгъ.- Шым 
зыдыраригъэхьыемэ зыкъыраригъэхьыхыжьызэ, е щыIэми 
шIу щыIэми захигъэнырэп. Ышъхьэ къыIэтыгъ, ытх зыригъэузэнкIыгъ, сыд джы лIыжъмэ къахидзагъэр? Сыд шъуIуагъэкIи, шъушIагъэкIи а шъузгъапэрэм, псау шъоIошъ 
шъогушIо шъхьакIэ, шъузэрэтемыплъэжьыщтыр, сипэIожъ 
пакIошъ, Турэбэ быты ищыди ешIэ... Mo Шыупащэ пэщыныцIэ Дэхапсэ рагъэпсэлъыхъощт пIонэу сыда зызфигъэкIэрэкIагъэр!..- ыгу къыдеIэу щхыпцIыгъэ.- Модэ мо 
былымхэр, aly игъожьэу, щытэшъумыгъэгъэтых, тэжъугъэшхыхи, тызэбгырыжъугъэкIыжь..."
- ТилIыжъмэ агу къытфилъыр сшIэрэп нахь, Къодан, 
тхьалъэIум зырагъэукIыхьэ,- Нахьлъэш гъумтIымыгъэ.- 
Тхьэшхом римыгъэзыхыжьзэ телъэIун, былымыми апсэ 
дгъэгъун фаеба...
- ТхьэлъэIу закъокIэ сыгугъэрэп тыкъызфаугъоигъэр, 
Нахьлъэш.
- Сэ сымышIэу о пшIэрэ щыIэмэ къаIо, Къодан,- 
зэхихыгъэр Нахьлъэш шIосэмэркъэугъэми, гукIэ къыкIэщтагъ, шъэфэгъу зыфишIэу щеIушъэшъагъ: - Зыгорэ 
тшIуаушъэфа?.. Зэ, зэ, сыда Шыупащэ зыкъызфи гъэкIэрэкIагъэр?.. Мэщыкъорэ Чэчанрэ азыфагу зыфыдагъэуцуагъэм зыгорэ хэлъ...
- Рэдэд къыгъэзэжьыфэ къосэгъу хэгъэгур пщынчъэу 
тинахьыжъмэ къагъанэ ашIоигъопщтын...- Къоданэ зэгуцафэрэм ышъхьэ къырихыгъ.
- Зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоны...- Iофы зыримыгъэшIы 
фэдэу Нахьлъэш къыIуагъ, етIанэ зыфэмыIэжэжьэу, нэмыкIми къыдырагъаштэ шIоигъоу къыхигъэхъожьыгъ: - Джары 
лIыжъ хьакъ-сакъыжъхэр упчIэжьэгъукIэ уапэ ибгъэуцохэмэ 
къыохъулIэщтыр!..
- Нахьлъэш, емыкIу къэохьы...- Къоданэ къеIушъэшъагъ.
- Сыд емыкIуа, Мэщыкъо фэдэ дзэпащэр щытэу, ощ 
фэдэлIыр IуагъэзыкIэу, сэ сыщагъэзыеу, зыщыщ тымышIэрэ 
пэщыныцIэм ыцIэ къыраIоу... Сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
ар шъозгъэшIэнэп!..

--- Page 185 ---

Нахьлъэш ицIэцIэгъурэ лIыжъ тхьаматэхэм якъэтэджыжьыгъорэ зэтефагъэти, хэт ыIуагъи, ышIагъи къырамыдзэу, нахьыжъищэу Къурай утыгум къихьэрэмэ цIыфхэр 
язэрэгъэплъыгъэх.
Мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Колэс къыригъэжьагъ:
- Къосэгъу пщыгъом иупчIэжьэгъу тхьаматэмэ яунашъо шъущызгъэгъозэным ыпэкIэ, шIукIэ Рэдэдыпщыр 
къытфигъэкIожьынэу ти Тхьэшхо телъэIущтышъ, шъунэIу 
фэжъугъаз,- Колэс къызеIом, зэкIэми аIэхэр дагъэчъэягъ, 
япщ фэгъэхьыгъэ зэкIэмыхьэ-зэкIэлъычъэ тхьэлъэIур 
заухым, тхьамэтэ нахьыжъым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: 
- ГухэлъышIукIэ Тхьэм тызфелъэIугъэр къыддегъэхъу, 
ынэшIу къытщэф, зыгу шIу имылъ къытхэтмэ, ти Тхьэшхо 
фэтэгъазэ. Джы титхьамэтэ мафэмэ яунашъо шъущызгъэгъозэн. Къишъущ, Мэщыкъу, къосэгъумэ япщ Рэдэд 
ышнахьыкIэ Шыупащэ утыгум, ишыIупIэ бгъуитIукIэ дэшъуIыгъэу Хэсэшъхьэ пчэгум къыщешъущэкI. Къосэгъупщым 
къегъэзэжьыфэ ышнахьыкIэ Шыупащ ары пщы папкIэкIэ 
нахьыжъмэ агъэнэфагъэр. ЖъугъашIо, жъугъэлъапIэ, 
шъуедэIу.
Къосэгъу хасэм хэтхэм янахьыбэр тхьамэтэ нахьыжъмэ 
ашIыщт унашъом мэфэ заулэ хъугъэу щыгъозагъэх, ау 
къэбарыр зэхамышIагъэ фэдэу, апэ къыхэкуукIыщтыр 
язэрэмыгъашIэу зэхэтыгъэх. Зинэплъэгъу едзыхыгъэхэри, 
зэфычIэплъыгъэхэри, зэIугушIуагъэхэри мэкIагъэп. IэнтэгъупэкIэ Хьакъарэ зэтIыргугъэ Шэныбэ ымакъэ зэжэжьыщтыгъэмэ ашъхьэ къаригъэпхъотагъ:
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп!
- Адэ ары...- зэхаригъэх-зэхаримыгъэхышъоу Хьакъа ри къыдыригъэштагъ, укъысфэраза къыригъэкIэу, иблэгъэ 
Нахьлъэш фычIэплъыгъ.
Колэс ыIэ къызэриIэтэу хасэр быяужьыгъэ, зымыдэрэмэ 
ацIэ къыримыIоу яупчIыгъ:
- Сыд шъугу зэмыIугъэр?
Зымакъэ къэзыпхъотагъэхэми, нэмыкIхэми заушъэфыжьыгъ. Къосэгъупщ Рэдэд иухъумакIомэ япэщэ Агъбанэ 
зыхэтмэ къахэкIотыгъ:
- Колэс, зимафэ мэфишъэ хъун тхьамэтэ маф, мыхэмэ 
къафэмыIошъурэм, къэсэбгъаIомэ, ышъхьэ къисхын.
- Зыфагъэзагъэр зыфэмыгъэцэкIагъэр, къосэгъупщыр 
къытфэзымыухъумэшъугъэр сыд пае къэдгъэгущыIэн,- 

--- Page 186 ---

Нахьлъэш ыIапшъэ ичатэ телъэу Агъбан пэчIынатIэу къэуцугъ,- сэ сшъхьэкIэ сызэрэрымыразэр сыушъэфынэп.
- СыкъэоушъхьакIу, Нахьлъэш!..- Агъбани ыIапшъэ 
ичэташъхьэ тыридзагъ, "цIэплъыри" ыцIэ фыпимыгъэхъожьэу, щэIагъи къызхигъэфагъ,- ау лIыгъэшIэпIэ чIыпIэп 
тызэрытыр.
- Сэри зыгорэм сышIомылIыкIэу щытэп! - Нахьлъэш 
ыIэ ридзыхыжьыгъ, зигъэгупсэфыжьзэ, утыгум къызфихьагъэр къыIуагъ: - Титхьамэтэ мафэмэ зыцIэ къыраIогъэ Шыупащэ мыхъун дасшIэрэп. Илъэс пшIыкIуим иуцуагъ 
тэIокIэ, тыгъуасэ Рэдэдыпщым Iофтабгэу ищагу дэтыгъэр 
непэ къосэгъумэ апэ зэридгъэуцорэр къезгъэкIурэп. 
Нахьыжъмэ яунашъо зэрэрамыутыжьыри сымышIэу 
щытэп... Ау етIани зыщыщ тымышIэрэ кIалэу къытхэхьагъэм сшIэрэп цыхьэ зэрэфэтшIыщтыр... Тэ мыхъу зыщыхъурэм тинахьыжъмэ ташIолIыкIын, тыкъеуцолIэн... 
ИгъокIэ хасэм щытлъэгъухэрэр зимыгопэнхэу чылагъомэ 
адэсхэр ары Iофыр... СшIэрэп, Колэс, сэ сишIошI къэсIуагъ, 
шъо джыри зэ шъуегупшыс.
- Нахьлъэш шъыпкъаIо,- лIы горэм къыдзыгъ.
- Тэрэз, тэрэз! - нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ.
- Ар шъуIозэ, пщынчъэу тыкъэжъугъэнэщт! - фэшъхьаф гори къыпеожьыгъ.
- Ашъыу, аргъойхэми пщы яIагъ, зашIокIодым унэхъугъэхэп нахь,- къахэджыкIыгъэм пщым кIэдэухэрэми кIэмыдэухэрэми ашъхьэ аригъэпхъотагъ.
- Хэт екIэ пщым игугъу зышIырэр! - ежь зыфаем 
зэрэтехьэхэрэр игуапэми, ымыдэ фэдэу Нахьлъэш цIэплъыр 
къахэкуукIыгъ, Къодани гуригъэIуагъ: - Зэхэоха мыхэмэ 
аIорэр, пшысэ IотэпIэ хьакIэщ тисэп тэ...- ЕтIанэ нэплъэгъу 
онтэгъур аргъой къэбарыр къыздиIукIыгъэмкIэ ыдзыгъ, 
зилажьи, зимылажьи зэдигъакIоу зажэхидзагъ: - ПщыцIэр 
зыфакъудыирэ Шыупащэ зыщыщыр тшIэрэп сэIокIэ, ужэ 
къыхьырэр Рэдэд къосэгъупщым епIолIэн нахь хэлъба!.. 
Сэ сIорэр шъыпкъэба, Колэс? Тхьамэтэ маф, Шыупащэ 
зэрэмыпщы лъэпкъыр зэкIэми тэшIэ. Зытетыр сэIошъ, 
хасэ, ар хэти мысагъэкIэ къысферэмылъэгъу!..
Хасэр джыри къэзэрэгъэбырсырыжьыгъ, Рампэс 
теубытагъэ хэлъэу бзылъфыгъэмэ къахэкIи, лIыжъищмэ 
апашъхьэ къиуцуагъ:

--- Page 187 ---

- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, Колэс, сэ сиIуи мы Iофым 
къыхаслъхьэ сшIоигъу.- Янэ къекIуалIэу зелъэгъум, Шыупащэ шым къепсыхынэу фежьэгъагъ шъхьакIэ онэгум 
исынэу риIуагъ, етIанэ нэплъэгъу чанкIэ утыгу хъураер 
къызэлъиплъыхьэзэ яджагъ: - Титхьамэтэ нахьыжъмэ 
яунашъокIэ мы шыур агъэшэсыгъ, шъуапашъхьэ къыращагъ. СикIэлэ нахьыкIэ, къосэгъупщ Рэдэд ышнахьыкIэ, 
фагъэшъошэгъэ пщыцIэм, ыпшъэ ралъхьагъэм зыгу 
емыIурэмэ шъуапашъхьэ сыкъыращагъ, сибзылъфыгъэ 
чIыпIэ сикIыгъэу къышъущэхъумэ, къысфэжъугъэгъу. Ау 
сикIэлэ пIугъэ зыми шъуапашъхьэ къыщезгъэушъхьакIущтэп, титхьаматэхэми яунэшъо шIыгъэ нэмыплъ резгъэхыщтэп. Сыд тинахьыжъмэ аIорэр? Къэзылъфыгъэр арэп, 
зыпIугъэр, зылэжьыгъэр ары сабыир зыер. Шыупащэ 
нанэкIэ къызысэджагъэм, Рэдэд сшынахьыкI зыщыриIуагъэм щегъэжьагъэу тиунагъо изы пкъэу нахь, тиIофтабгэп! 
Илъэс пшIыкIуир зышIомакIэм сикIэлэ нахьыкIэ тинахьыжъ 
Iушхэр къызэрэшъхьэщытыщтхэр, ышнахьыжъ иныбджэгъушIухэр къызэрэготыщтхэр зыщерэмыгъэгъупш! Мыщ 
фэдэ чIыпIэм аргъоймэ япщ зэрашIокIодыгъэм игугъу 
щыпшIыныр емыкIу. Къысфэжъугъэгъу, Колэс, тхьамэтэ 
мафэх,- Рампэс къыIуи, нахьыжъхэми шъхьэщэ гъашIо 
афишIи, утыгум икIыжьыгъ.
"Мы бзылъфыгъэ гъугъэр,- Нахьлъэш цIэплъым ерагъэу зиIажэзэ ыIуагъ,- ыкъо ыпашъхьэ рахыгъэ пэтзэ, 
зыкъиуфэрэп... Пщыгъори тэри тызыIэкIилъхьажьын мыщ!.. 
Аргъойпщым къехъулIагъэр, зэхихынэу фаеп шъхьакIэ, 
къащымышIмэ..."
- Къосэгъу зэфэс шъхьаIэр! - къосэгъу гощэшхор 
ичIыпIэ еуцожьыфэ Колэс ежи, гущыIищыр къыIогъэ къодыеу зыгорэ къэджагъэти, ыдагъэп: - Хэт сэIо сыкъызэпызыутырэр!
- Сэры, Колэс, сэры, тхьамэтэ маф, НэтIай ары. Зы 
упчIэ закъо сиI.
- КъаIо,- мэкъэ шъабэкIэ Колэс Iизын ритыгъ.
- Рэдэдыпщым къытфигъэзэжьыфэкIэ арба Шыупащэ 
къосэгъу пщыгъом зыпэдгъэуцорэр?
- Укъэущыжьыгъа сэIо! - Нахьлъэш зэхихыгъэм къызбгыригъэугъ, "лIыныкъори" гукIэ фыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 188 ---

- Чэщ чъыер сфекъу! - къыкIэнэкIагъэм НэтIаий фидзыжьыгъ, Iогъу-шIэгъу умышIы къыригъэкIэу, Тураби 
ишъэогъу IэнтэгъупэкIэ етIыргугъ.
- Къосэгъу зэфэс шъхьаIэр! - джы нахь мэкъэ лъэшкIэ, 
къыратыгъэ упчIэри къыдыригъэубытызэ, Колэс къэджагъ.- Рэдэдыпщым къытфигъэзэжьыфэ пIалъэкIэ тапэ 
идгъэуцогъэ Шыупащэ Тхьэ тыфежъугъэлъэIу,- зы нэбгыри 
къэмынэу, зыгу еIуи, емыIуи, пщэмэ къакъоугъэ тыгъэм 
аIэ фыдагъэчъэягъ, заулэрэ елъэIухи, къызырадзыхыжьым, 
Колэс игущыIэ пидзэжьзэ, Пщымафэ зыфигъэзагъ:
- Тхьамэтэ мафэмэ ашIыгъэ яетIонэрэ унашъор зэфэсым лъыгъэIэс, Пщымаф.
- О къосэгъу зэфэс, сэ сигущыIи кIэкIыщт. Мы Iофыр 
ухыгъахэ, укIэупчIэжьынэу, утегущыIэжьынэу щытэп. 
Хъэзарыбзэри, русичыбзэри, урымыбзэри зыбзэгу 
къыхьырэ лIыкIуищ тинахьыжъмэ агъэнэфагъ. Колэс 
тхьамэтэ мафэм Темрыкъорэ Къоданэрэ игъусэщтых. 
Гъогумафэ техьанхэу, Рэдэд къосэгъупщыр ягъусэу 
мафэкIэ къытхэхьажьынхэу ти Тхьэшхо, зэкIэ титхьэхэм 
тяжъугъэлъэIу.
- Ппшъэ къыралъхьагъэм ущыгъуаза? - тхьэ зелъэIухэ 
уж Нахьлъэш Къоданэ еупчIыгъ.
- Апэрэу зэхэсэхы,- къыриIожьыгъ.
- Ара?.. Тхьэм шъурихьакI, гъогу чыжьэ шъутехьэ... 
Тэ къосэгъу пщыгъор къэтыухъумэн...
- Хэт щыща мохэр!..- къыхэкуукIыгъэм щытхэр ыгъэплъагъэх. Лъэхъу цIыкIукIэ, мыгузажъоу къэзэрэхьырэ 
шыудзэр тхышъхьэм тыралъэгъуагъ, яшыу сатыр плIы рыплI 
зэготыкIэкIэ, япчы зандэхэмкIэ, ябыракъ IэтыгъэхэмкIэ 
зэрэмыхъэзархэр, зэрэмыясэ-аланхэр къагурыIуагъ, 
Мэщыкъодыхэм онэгу зызашIым, нэмыкI шыухэри байколмэ ауж иуцуагъэх, зэлъыкIотэгъэхэ бзылъфыгъэхэр, 
шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр хъулъфыгъэ лъэсмэ къаухъурэигъэх. Къосэгъу зэфэсым инахьыжъхэр зыдэщыс 
чIыпIэм Колэс игъусэгъэ Пщымафэрэ Джэбэгърэ фэшъхьаф 
итэджыкIыгъэп.
Мэщыкъорэ Чэчанэрэ азыфагу дэт Шыупащэ ыпэкIэ 
Нахьлъэшрэ Хьакъарэрэ зиухъумэкIо лIыжъищыр шышъхьэкIэ апэ итхэу уцугъэх, тIэкIурэ плъагъэу Колэс къыIуагъ:
- ГугъуемылIхэу къытфакIохэрэр русичхэкIэ енэгуягъо.

--- Page 189 ---

- Русичых! - Колэс зэгуцэфагъэр Къодани къыушыхьатыгъ.- Сыд зезыфэхэрэр?! - Нахьлъэш апэрэ сатырэмэ 
къахэджыкIыгъ.
- ЩэIагъэ къызхэгъаф, Нахьлъэш! - Колэс къыфызэмыплъэкIэу къыфигъэпытагъ.- Къодан, къызгоуцу. Ори 
ары, Темрыкъу, шъуирусич бзэгу тищыкIэгъэщт.
Русичмэ апэ ит шыупщым ыIэ къызеIэтым, ыуж итхэм 
шыу зырызхэр къахэкIхэзэ, шыуищым абгъуитIукIэ щэбзэпкъ теплъэкIэ къосэгъумэ къапэуцугъэх.
- Мыхэмэ зызэрашIыгъэм фэдэу шъори шъукъыдгоуцу,- Колэс къызэджэкIыгъ, бырсыр бащи къызхамыгъафэу, зэрариIуагъэуи къыгоуцуагъэх, тIэкIу тыригъашIи, 
яупчIыгъ: - Шъухэт? Шъуигухэлъ елъытыгъэкIэ тышъупэгъокIын.
- Тэ тырусич,- зэдзэкIыгъо Къоданэ рамыгъафэзэ, 
адырэ лъэныкъом, яшыупащэ къиджыкIыгъ,- хъэзар 
пщыгъор Тумтэкъашъэ щызэхэзыкъутэгъэ Мстислав 
русичыпщым тырилIыкIу. Русич пщыгъор къосэгъумэ 
зэрашъхьащытыр, ихьакъулахь зэрэшъутелъыр, къемыуцуалIэрэр зэрэтипыир шъодгъэшIэнэу тыкъэкIуагъ.
- СшынахьыкIэба, Къэншъаоба ар зымакъэр!..- Рампэс зыхэтмэ къахэкуукIи, ыIупшIэмэ ыIэгушъо аIуиубытэжьыгъ, зэхэзыхыгъэхэми къызхагъэщыгъэп.
- Тэ, къосэгъухэм, ошIэ-дэмышIэкIэ хъэзармэ тызэрамыпхъощтыгъэмэ,- апэ къыжэдэкIыгъэ адыгэ макъэмкIэ Къэншъао зэришIэжьыгъэм пымылъэу, къызэрэдэгущыIэрэ шIыкIэр Колэс шIоемыкIоу джэуап ретыжьы,- зыми 
хьакъулахь еттыщтыгъэп.
- Ешъутыщт, Колэс! - зыпэщытмэ зэхаригъэхэу джы 
Къэншъау къыпиупкIыгъ, ащи къыщыуцугъэп: - Шъукъемызэгъмэ, IашэкIэ шъуедгъэуцолIэщт!
"Ынэ къытфырегъэкIми, джары лIыр,- Нахьлъэш 
цIэплъым зэхихырэр ыгу римыхьыщтыгъэми, ыIуагъ,- 
джащ фэд нахь къосэгъу пщыгъом ыпэ ибгъэуцон фаер, 
мо тфагъэшэсыгъэр сыд илIэужыгъу, Колэс ыкIыб дэплъы, 
зеутIыIу... Русичмэ ялIыкIо Къэншъао гущыIэгъу сызэрэфэхъущтыр, сызэрэIукIэщтыр сшIэрэп нахь... лIы пхъаш 
мыр... СыуиIахьыл-сыуиблагъ пIокIэ къызэрэоплъын 
щыIэп... Къосэгъумэ сашъхьащыгъэуцуи, хьакъулахь 
пакIошъ, яIэ тIэкIур къышъуязгъэтыжьын".

--- Page 190 ---

- Iэбжым къытэзгъэлъэгъурэм пэпчъ тшъхьэ фэтыуфэнэу къыпщэхъумэ, ори зыогъэцIыкIужьы, тэри, пшыпхъу нахьыжъи тыоушъхьакIу, Къэншъау. Ау чэщ-зымэфэ 
пIалъэ къытэптымэ, тызэхэгущыIэжьынышъ, итхъухьэрэр 
къыотIожьын.
- Нычэпэ Мэзыбэ чэщ зыщитхырэм хьакIуцумэ 
тахэхьащт, тхьэмафэкIэ къэдгъэзэжьыщтышъ, мэфибл 
пIалъэ къышъотэты.
- Ари хъущт, тыкъезэгъы, тичIыгу, тихэгъэгу укъихьагъэу тынэ укъыкIэIабэми, къыпфэтэгъэгъу,- зыщызэпэуцугъэхэм щыублагъэу Колэс къыхэмыфэгъэ щхыпцI 
дыджыр ыIупшIэ зэхэтмэ арычъагъ, гые мэкъэ пытэкIэ, 
зэкIэми зэхаригъэхэу, фидзыгъ,- ау пшыпхъу Рампэс 
гуащэмрэ уипхъорэлъф Рэдэд къосэгъупщымрэ уакъызэрэкIэмыупчIэрэр сэгъэшIагъо, адыгагъэп, цIыфыгъэп.
- Хэгъэгу Iофыр зэкIэми апшъ, а зыфапIохэрэми 
такIэхьажьыщт!..
Къэншъао щэджэгъоужми, пчыхьэшъхьапэми ышыпхъу 
къыфыкъокIыгъэп. Остыгъэ хэгъэнэгъумэ адэжь Нахьлъэш 
ишыу гуадзэу къосэгъупщым икъэлапчъэ къыIухьагъэх. 
ПаIо зыщыгъэу щагум дэтмэ ащыщ апэгъокIыгъэп, 
шыIупIэ-лъэрыгъ убытыкIэ къырагъэпсыхыгъэхэп.
- Адыгэгъэ-цIыфыгъэ щыIэжьба? - Нахьлъэш щагум 
дэтмэ афидзызэ, онэгум зыкъыридзи, Къэншъао къыригъэпсыхыгъ, гъумытIымымэ Агъбан фыреплъэкIызэ, унэм 
рищагъ.
Рампэс ышнахьыкIэ къыпэгъокIыгъэп, Шыупащи къыфигъэтэджыгъэп. Пчъэ ихьагъумкIэ гъэзэгъэ пхъэнтIэкIу 
закъор нэкIэ ригъэлъэгъугъ.
Пщы унэм исмэ Нахьлъэш цIэплъыр зэрямыщыкIагъэр 
къыгурыIуагъэу къызхимыгъэщыщтыгъэми, зэрэзэримыпэсыжьырэр ышъокIэ къапшIэу, ушъхьагъу къыгъотыгъ:
- Шъущыс амэ шъо, сэ Агъбан байколым Iоф цIыкIу 
горэ дысиI.
- Пщы Оунэр мэзахэ,- кIым-сым хьылъэр Къэншъао 
къыукъуагъ.
- Къыттеплъхьащт хьакъулахьым пае шэфостыгъэм 
тышъхьасы.
- Русичхэр, сшыпхъу, а зыфэпIуагъэм щыкIэхэрэп.

--- Page 191 ---

- Сыд русичмэ ямыIэр адэ? Дышъа, тыжьына?
- Мы къыдбгъодэс шъаор хэт? - ышыпхъу къызфеупчIыгъэм Къэншъао тегущыIыкIыгъ.
- ХыкIыбым ращыгъэ къосэгъупщ Рэдэд ышнахьыкI.
- Лаурстэн ыужи шъао бгъотыжьыгъа?
- Хымадзэр хэгъэгум къызэрэтфипщагъэр пфимыкъоу 
сыкъызэIымыч, нэпэнчъ! - Рампэс къызщытэджыкIыгъ, 
Шыупащи къызщылъэтыгъ.
- УкъызэхэзымышIыкIырэм сыд ыпашъхьэ уисыкIэ, 
сшыпхъу...- Къэншъауи къэтэджыжьыгъ.- ХьакIуцу тыкъикIыжьмэ, нахь тызэдэгущыIэн...
Пчъаблэм илъэс пчъагъэрэ зэжэгъэ ышнахьыкIэ 
зэрэдэкIыжьэу, зыфэмыIэжэжьэу Рампэс къыщиутагъ.
- Нан!..- Шыупащи янэ зыпэIуидзагъ.
- Ары, ары, сикIал, непэ фэдэ къиным зытIажэмэ 
нахьышIу,- ыбгъэ зыкъыкIэзыдзэгъэ Шыупащэ ышъхьэ Iэ 
щифэзэ, Рампэси зыкъишIэжьыгъ.
Тхьэмэфэ пIалъэ пакIошъ, мэфищ темышIагъэу Къэншъао идзэ хьапэ-сапэ ХьакIуцу зэрэщырагъэфагъэр Рампэс къылъыIэсыгъ. Гощэшхор гушIозэ, Iэгу теуагъ:
- Ох, ох! Тинасып текIуагъ! - нахь гущыIэ IаекIи къыухыжьыгъ: - Сыгу-сыбгъэ ыIозэ хымадзэр къыздырищыгъэм сшынахьыкIэ афыжьын нахьи, ышъхьэ сапашъхьэ 
къыралъхьэгъагъэмэ нахь сигопэщтыгъэ! Ары, ары, Колэс, 
умыгъэшIагъо... Жъалымым жъалым пагъохыжьы языгъэIуагъэр хэт пшIошIыра, ащ фэдэ гор...
XIII
Хъэзар шыуищыр къушъхьэ-мэз куупIэм зэрэхэхьащтым, ошIэ-дэмышIэ нэплъэгъу горэм зэрэчIэмыфэщтым 
пылъыгъэх нахь, къэуцу-зыгъэпсэф яIагъэп. Нэфшъэгъо 
пасэм хым игумэкI олъэ макъэ зызэхахым, къэуцугъэх. 
Шым гъэрыри къырахьыхыгъ, ыжэ кудагъэу лъэкIэпIэ 
кIэуткIэ, тэмэ теIункIэкIэ мыжъо лъапсэм кIэрагъэтIысхьагъ.
Амалынчъэ-гугъэнчъэкIэ Рэдэд зэкIоцIыпхагъэми, 
къехъулIагъэм зэремыуцолIагъэр ыIэпкъ-лъэпкъымэ 
къахэщы, шъхьакIори, нэмыплъыри ынэ губжыгъэмэ 
къакIэщы. Шъхьащыт хъырцыжъхэр арэп ынэгу кIэтхэр, 
къэпкъаным дэзгъэфэгъэ хьакIуцоу атхьэлэжьыгъэри, ар 

--- Page 192 ---

зышIагъэ, зыщагъэ Нахьлъэш цIэплъри арэп - Къурай 
гъэхъунэр, пщыгъор къосэгъумэ къызыщыфагъэшъошэгъагъэр, игухэлъмэ зэрэкIамыгъэхьагъэр ары. Ахэр 
игупшысэ-гукъаомэ апшъагъэми, Айнарэрэ ежьырырэ 
зэфашIыгъэ пIалъэр къышIудэуаещтыгъэ. Ау тыдэ хъэзармэ 
ахьыщтми, сыд фырягухэлъми, ыпсэ хэтыфэ, къосэгъу 
пщыгъо зэхэщэгъакIэм инахьыжъмэ ятхьамэтэ Колэси, 
байколыдзэм ипэщэ Мэщыкъуи, ишъэогъу Чэчани, яни, 
ышнахьыкIэ Шыупащи, Къодани, Темрыкъуи, тхьэмэ ялIыкIо Тураби игугъэпIэщтых.
Рэдэд нахь мыцIыкIу хъэзар хъырцыжъмэ япащэ лIы 
лъэкурэ зэIэкIэлъым риIуагъ:
- КъэтIат ыжэ.
- КъэстIэтэн, Аспарыхъу, ау гъуахъомэ?
- Бэщ шъхьэтIумэр сыд зыфэпIыгъыр! - Аспарыхъу 
ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Ышъхьэ уемыоу ыпшъэ дауи, 
IугъэупэрэзыкI.
- Сеплъынэп, ау сIэкIэукIэмэ?
- Ар пшIэмэ, БэтIатI, уныбэ къизгъэугъахэкIэ лъытэ.
"Сыда мыхэмэ афызэхэмыфырэр? - Рэдэд гукIэ ыIуагъ, 
ящэнэрэ хъырцыжъ лъэкIэпIащэу хьампIэIоу ыпашъхьэ 
къитIысхьагъэм Iуплъагъ, зыщахьыщтыгъэм щегъэжьагъэу 
имыщыпэлъэгъугъэми, итеплъэ гъугъэрэ илъэкIэпIэщагъэ рэ джыри шIощхэныгъ.- Мырэущтэу къалъфыгъэпщтын 
мыр, шышъхьэрысыным зылъакъо къыгъэщыгъэмэ ащыщ. 
Ылъапэ чIым зэрэнэсэу щытышъурэп, зыредзыхы. Хьэшъуалъэм рамыгъэкIолIэрэ хьэ нэкIыгъэу, зишхыхьажьызэ, 
къыошэ... Хымэри къэу, хыолъэ макъэри къэIу. Хъэзар 
шъофымкIэ сызфамыхьыгъэр джы къызгурэIо..." - Рэдэд 
зыщиIуагъэм, ыпашъхьэ ис лъэкIэпIащэр къетхъуи, ыIупэ 
тепхэгъэ хъэдэныр тыритхъыгъ.
- Куон гухэлъ иIэп мыщ!..- зэригъэшIагъорэм нахьи 
зэрэгушIорэр нахь къыхэщэу зибэщ хьазырыгъэ БэтIатIэ 
Рэдэд шъхьащытэу къыхэкуукIи, ужъунтхагъэ.
- ЛIыгъэ зыхэмылъ етхьыжьэрэп тэ! - Аспарыхъу 
адыгабзэкIэ къыIозэ, Рэдэд къеупчIыгъ.- Шъыпкъэба, 
къосэгъупщыр?
- ТыгъужъубытыкIэкIэ сыкъэшъумыубытэу сешъухьыжьэгъагъэмэ, лIыгъэкIэ шъуфэслъэгъуныекIи мэхъу...- 
Рэдэд зэрыфэгъэ чIыпIэр, иамалынчъагъэ зыдишIэжьыщтыгъэми, мыщхыпцIын ылъэкIыгъэп.- Ау лIы зэкIоцIыпхагъэм нэбгырэшхуищ шъхьащытыныр зэшъопэсыжьмэ, 
зыфэпIуагъэр къесэгъэкIу.
- Сыд сэIо, Аспарыхъу, мыщ къызэребгъаIорэр? - 
лъэкIэпIащэр къызщытэджыкIыгъ.- УкъеушъхьакIуа?
- Ащ фэдашъо къыстеошта? - Аспарыхъу ыжэкIэ-пэкIэ 
тхъоплъышъомэ къахэщхыкIыгъ, чыиф зытес нэ сэмэгу 
напIэр дидзыягъ, къыридзыхыгъ, етIанэ нахь шъыпкъаIокIэ 
къызфеупчIыгъэм къекIолIагъ: - ЗэрэтымыукIыщтыр 
къосэгъупщым гурыIуагъэшъ, ыIон къегъоты.
- Армэ зыхэхьагъэр, ытэмэпкъ есыутэхын! - БэтIатIэ 
бэщ кIакор къыпхъотагъ.
- Щыгъэт! - Аспарыхъу ыдагъэп, зылыпцэ мысысыгъэ 
Рэдэд риIуагъ: - Олъэгъуа мыхэмэ къыуашIэн алъэкIыщтыр?
- Сятэ къешъушIэгъагъэм ыуж зи згъэшIэгъожьырэп. 
ЛIыгъэ пхэлъэу, пакIэ птетмэ, сыкъэшъутIат: е шъулIын, е 
шъулIэн! Сызэрэпщэфыгъэ дышъэ бгырыпхым нахьи лIыгъэр нахь лъапI.
- Укъызэрэсщэфыгъэр дышъэ бгырыпх шъыпкъэу 
пшIошIа? - "къыркъыркъ" ригъаIоу цэлышъо зэтекъкIэ 
Аспарыхъу щхыгъэ. ЗэрыгущыIэхэрэр игъуситIумэ амышIэщтыгъэми, ацэ гъожьышэ къыIупсхэмкIэ япащэ дырагъэштагъ. Рэдэди ардэдэм Нахьлъэш цIэплъыр зэрагъэделагъэр къыгурыIуагъэу, хъырцыжъмэ ящх зыхигъэныгъэп. 
ПлIыри зэбыяужьхэм, Аспарыхъу къеупчIыгъ: - КъыбгурыIуагъа Нахьлъэш цIэплъым фэдэхэр зэрагъэделэхэрэр?
- Къыпфигъэгъунэп,- Рэдэд иджэуап кIэкIы.
- МэзищкIэ дышъэпсыр бгырыпхым тетэкъужьыщт,- 
Аспарыхъу джыри щхыпцIыгъэ.- Ащ нэс ори Константинополь удэгъощыхьагъэу удэсыщт е лъэрыхь горэ къыкъокIэу осэ ин къыплъитымэ, хэт ышIэра ар зыщыщыщт 
хэгъэгур, уращэщт. ПкIуачIэ зыфэдизыр зыдэпшIэжьырэпышъ, уагъэбэнэщт, уагъэзэощт... Зигугъу тшIырэ дышъэ 
бгырыпхыр мыры...- къэптаныбгъэр зэриути, тхым телъ 
бгырыпхыр зэпэжъыужьэу къыригъэлъэгъузэ, ыгъэбылъыжьыгъ.- Мыщ лIыгъи рыпщэфын, мылъкуи рыбгъотын 
плъэкIыщт... О етIани сапашъхьэ щыми шъукъиуцу оIо... 
НэмыкIи къэозгъэлъэгъун слъэкIыщт сэ... Ау ар етIан, 
етIан... Ачыр, сыд узфыщысыр,- лъэкIэпIащэм фэгубжыгъ,- уныбэ пIуакIэ къыогъурэба, машIо къытфэшI.

--- Page 193 ---

"Сыда мыщ къысигъэлъэгъунэу етIан зыфиIуагъэр? 
- Рэдэд къыфадзыгъэм бгырыпхыр щигъэгъупшэу, ыгу 
къэбырсырыгъ.- Сыд къысигъэлъэгъун, цIыфыр зэкIодылIэрэ дышъэщтын е тыжьынщтын. Дышъэ бгырыпхым 
нэмыкI горэхэри ыбгъэ къыдэщыгъэх... МашIо ашIынэу 
аIошъ, зыпщэрыхьэхэкIэ, теплъын хъурэм. Сыд шъуIуа 
Мэзыбэ щыхъурэр? Къосэгъу къихъухьэрэр? Сянэ тхьамыкIэм кIэхэкIырэр? Сишъэогъумэ, байколмэ IэпыIэгъунчъэ сашIынэпщтын... СыкъыодэIугъэп, Колэс, къысфэгъэгъу, Шыупащи къызыздежьэм, езгъэгъэзэжьыгъ. 
Дунаим сыпсаоу сытетыфэ, зэгорэм Къосэгъум згъэзэжьыхэщтмэ, къысэпшIагъэр, Нахьлъэш цIэплъыр, къыпфэзгъэгъунэп!.." - Ачыр лъэкIэпIащэм иштаукI зэутэкI 
макъэ Рэдэд игупшысэ хьылъэмэ къахищыжьыгъ, шъхьэм 
къилъэдэгъэ гугъэпIэ закъор Аспарыхъу фигъэзагъ:
- Мо лъэкIэпIащэм, Аспарыхъу, иштаукI зэгъэутэкIыкIэкIэ машIо фэшIынэп. Моу сIэ къягъэтIупщи, сэ мэшIо 
шIыкIэ мохэмэ язгъэлъэгъун...
- Сыд сэIо, лъэкIэпащ, непэ къыохъулIагъэр? - къыраIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу, ау къызфелъэIугъэм 
къикIыщтыр къыгурыIуагъэу Аспарыхъу цIацIэзэ, къызщыпшыгъ.
- Бзыуцыфыр ушынагъэ, мэшIуачэр ыштэрэп.
- Ыштэнэп адэ, пкIэнтIамэр къыппих зэпытэу, IукI 
зэ! - Аспарыхъу лъапэкIэ Ачыр етIыргуи, IуигъэукIорэикIыгъ, 
ипэIо шыгу бзыуцыф тIэкIу къыхитхъыгъ. ПIокIабзэу зэIищи, 
IэпитIукIэ ыIыгъэу ыгъэбыбатэзэ, жьы кIигъэпщыгъ,- 
Тхьапшрэ къыосIуагъ ушынэгъэ пстэуми узэрадэзекIощтыр! - ШтаукI зэгъэутэкI заулэкIэ мэшIуачэр бзыуцыфым 
хыригъэдзагъ, тIо-щэ епщи, остыгъэе гъугъэ упсафэмэ 
ачIилъхьагъ, мэшIобзыйми зыкъыхипхъотыкIыгъ.- Джы 
машIом земыгъэпхъуат, Iугъуи къыпымыгъэкI.
МэшIо жъокум лы гъэгъугъэ такъырхэр зырагъэфэбэжьым, Рэдэд агъэшхэнэу ыIэхэр къатIатэмэ, ылъакъо хэр зэрэпхыгъэу къыпэблэгъэ чъыгым хэсэгъэгъэ 
шъэжъыешхор къыхипхъотын игухэлъыгъ шъхьакIэ, зыфаер 
къыдагъэхъугъэп.
- Мори цIыфы, БэтIатI, лы такъыр горэ Iушъудз,- 
Аспарыхъу щхыпцIызэ, хъэзарыбзэкIэ къыIуагъэр адыгабзэкIэ Рэдэд къыфызэридзэкIыжьыгъ.

--- Page 194 ---

- Лы такъыр къысIушъудзэнэу сыхьэп сэ, сIэхэр къэшъутIати, цIыф фэдэу сыжъугъашх. СIонэп сIуагъэ шъхьаем, 
къосэгъумэ сыряпщ...
- Уипщыгъо зэрэуухыгъэр зыдэмышIэжьмэ, БэтIатIэ 
къыбгуригъэIощт,- гугъуемылIэу Аспарыхъуи Рэдэд къыфидзыжьыгъ.
Рэдэд ыжэ къызэтыримых зэхъум, лы такъырыр къыIузыфыхьэрэм шъхьэкIэ еуагъ, ыпэ зэхэт етхъожьызэ, БэтIатIэ 
къызэшIотIысхьагъ. МашIом къыпипхъотыгъэ пхъэцIакIэмкIэ Ачыри лIы пхыгъэм шъхьащылъэдагъ, ыцIэ зызэхехым, 
ынапэ Iуигъэджагощтыгъэ пхъэ ныкъостыри къызэкIихьажьи, ыгу зыфэгъугъэ шъэогъум еупчIыгъ:
- Ппэ зыгорэ къыришIагъа?
- Хьау...- зыпэIу лъы закIэ IулъэкIыхьажьыщтыгъэ 
БэтIатIэ къызщыпшыжьыгъ, еспэсыщтымкIэ фит сыкъэшI 
къыригъэкIэу инахьыжъ фызэплъэкIыгъ.
- ШъукъыкIэрыкI! - Аспарыхъу игъусэмэ афигъэпытагъ, адыгабзэкIэ Рэдэд къыриIуагъ: - Шхэ къызыуаIокIэ 
шхэ, укIэгъожьын.
- ЦIыфыгъэ къысэзымыхырэмэ зязгъэгъашхэрэп,- 
Рэдэди фызэкIэкIуагъэп.- ШъхьафитынчъагъэкIэ сыкъыпIэкIалъхьагъ нахь мышIэми, джыри къыосэIо: сызэрэкъосэгъупщыр зыщымыгъэгъупш!
- Тумтэкъашъи,- Аспарыхъу жэкIэ-пакIэр щхыпцIыгъэ,- сыдэу тшIын, тихъэзарыпщи дэсыгъ, дэсыжьэп 
нахь...- ЕтIанэ ынэхэр къицIыукIыгъэх: - Уяти къехъулIагъэр 
шIэхэу пщыгъупшэжьыгъ!.. ПIэ пхыгъэ-мыпхыгъэ иIа, 
къыпIуалъхьэмэ, шхэ, джыри къыосэIо, укIэгъожьын!
- Ар сшIэн нахьи лIэныгъэр къэсэштэ!
- Къосэгъупщ гъэрыр!..- Аспарыхъу ымакъэ зыкъипхъуати, нахь шъабэу къыухыжьыгъ: - Ар пфэтшIэнэу 
укъытщымыгугъ, зы дышъэ такъыр цIыкIу нахь пкIэсымыхыщтми, зызгъэхьаулыенэп.
Iэр зэраригъэтIэтэщтым кIэдэузэ, сыд раIуагъэу рашIагъэми, Рэдэд Iуалъхьэрэр къызIуидзыжьыщтыгъ.
- Аспарыхъу! - БэтIатIэ ибэщ кIако фэхьазырыпсэу 
къыхэгубжыкIыгъ.- Сыда мыр лIыгъэкIэ тымыгъашхэ 
мыхъунэу, бэлахь къыттефагъа?! Армэ узхэхьагъэр, 
къосэгъу, мы лы такъырыр сыныбэ блэсхэу къыостынэп. 
Ma, лъэкIэпIащ, ори ухэсынынэп,- ежьри, зыфидзыгъэми 
Рэдэд афимышхыщтыгъэр хьэ нэкIыгъэ нэгукIэ зыIуадзагъ.

--- Page 195 ---

- Олъэгъуа, къосэгъупщыр, сашъхьащымытмэ, 
мыхэмэ къыуашIэн алъэкIыщтыр? - игъусэмэ ашIагъэр 
шIоемыкIуми, щхыпцIызэ Аспарыхъу къеупчIыгъ.
- О пшъхьи шIуашхыкIыжьын ахэмэ,- Рэдэд къызеIом, 
БэтIатIэ ибэщ къыпхъотагъ, ау Аспарыхъу лъэбгъуогъукIэ 
чIым тыриуплIэплIагъэм фэгубжыгъ:
- Тхьапшырэ къыосIуагъ щэIагъэ къызхэбгъэфэнэу! 
- етIанэ тIуми ягыигъ: - Мыр ныкъо-тыкъончъэу, ныбэкIи, 
шъокIи шхэкIыгъэу зыфатщэрэмэ зэраIэкIэдгъэхьэн фаер 
шъущыгъупшэжьыгъа? Шъо хьэкIэ-къокIэ ныбэм фэшъхьаф 
зэшъулъэгъулIэжьырэп.
- Тэ тилажьа, Аспарыхъу, тфэмышхэмэ...- зишъэжъые 
къизыпхъотынэу ежьэгъэгъэ лъэкIэпIащэми зиухыижьмэ 
щыщынэзэ, япащэ ыпашъхьэ икIотыгъ.
- Мышхэмэ, ешъушIэщтыр шъушIэрэба! - Аспарыхъу 
ытэмэпкъ хъураемэ зыкъапхъотагъ, ынэ гъожьышэхэр 
къижъыукIыгъэх, кIочIаджэ хъурэ Рэдэд жэхатхъуи, къызщилъэшъугъ.- Ушхэщтэп ара! Уикъаигъагъэ пае осэнчъэ 
зыодгъэшIыщтэп! Щышъулъашъу гъучI nalop, ытамэхэри 
пытэу дежъугъэубыт. Джы шым ыпшъэ хэуI, БэтIатI.
Шыпшъэ хэуIэныр Рэдэд зызэхехым, Шыупащэ ыгу 
къэкIыгъ. ЗаIэкIиутыщтыгъ шъхьакIэ, зэкIоцIыпхагъэр 
лIитIум афырикъущтыгъэп, тIэкIу шIэ къэси кIочIаджэ 
зэряхъулIэрэр зэхишIэщтыгъэ.
- Ощ нэмыкI Iаджи тигъучI паlo ригъэуцолIагъ,- аIыгъым ыIэпкъ-лъэпкъыхэр къызэрэланлэрэр Аспарыхъу 
зэрэшIотхъагъор къыхэщэу щхыпцIыгъэ,- ау, къытфэгъэгъу, оры зилажьэр, ушхэгъагъэмэ, зи къыотшIэщтыгъэп... ПхъэтIаркъор ыжэ дашъулъхь, шъуемытIыргущ.- 
Шыпшъэм къицIырыкIырэ лъы псыгъом Рэдэд ыжэ зэтехыгъэ рахьылIагъ, ау лъыр ыпэкIэ къикIыжьэу зелъэгъум, 
БэтIатIэ фэгубжыгъ: - Плъэгъурэба, ыпэ пыубытыкI..
Лъы фабэр Рэдэд ытыкъын зырэчъэм зыкъишIэжьыгъагъ шъхьакIэ, амалынчъагъ, ау Iэпкъ-лъэпкъышхо нэкIыгъэм къячъэрэ фэбакIэр игопагъ. ТIэкIу тешIэ къэси 
ышъхьэ зыIыгъ Аспарыхъуи ар зэхишIэщтыгъ.
- Икъунба зэдгъэшъуагъэр? - БэтIатIэ къэгумэкIыгъ.
- Ерэшъу, ерэшъу, шъушъхьаса! - Ачырэ лъэкIэпIащэм 
ыдагъэп.- Ищэджэгъуашхи ипчыхьэшъхьашхи зы шъушIы.
- Шылъ бащэ едгъашъоу зэдгъэкIокIмэ...- Аспарыхъу 
мыгумэкIыхэу Рэдэд ыIупшIэ лъы бзыбзэм къыIуихыжьыгъ, 

--- Page 196 ---

игъусэмэ афэгузэжъуагъ: - ЗыIушъууIуб, лъы шIагъор 
шъумыгъэкIоды!
- Уауж, Аспарыхъу, уауж! - шылъым фалIэщтыгъэми, 
БэтIатIэ къыIуагъ.- А лъым ыгъэбэлэрэгъыгъэр моу къысэт, 
имыжъо лъапсэ щызгъэчъыещт...
Хъэзархэр чэзыу-чэзыоу, япащэ апэ рагъэшъызэ, 
яонэш ылъакъохэр къэкIэзэзыфэ, шылъым ешъуагъэх. 
БэтIатIэ ыIупшIэмэ аIулъэкIыхьажьызэ, ишъэжъые папцIэ 
къырихыгъэти, Аспарыхъу ыдагъэп:
- КIуачIэ тэзгъэгъотыжьи, цIыфы тызышIыжьыгъэ 
псэушъхьэр, ынэ къаплъэзэ, тапашъхьэ итэшъумыгъэукIыхьажь... ПсэкIоды... Модэ, къуладжэм дэшъудз...
Шы щыщ макъэр Рэдэд зызэхехым, зыкIэрыгупсэфэгъэ мыжъо лъапсэм зыкъыкIэрипхъотыгъ, ыжэ дэлъ пхъэтIаркъом къыгъэгущыIэщтыгъэп, шъхьащылъэшъогъэ гъучI 
nalop мыжъом риутэкIы зэхъум, Ачыр щхыпцIызэ, ыпашъхьэ хьампIэIоу итIысхьагъ:
- Сыд, къосэгъупщыр, шылъым укъызэкIигъэплъагъа?
- Ыуж икI,- зынэIу дэгъэзыягъэу чъыг лъапсэм илъыгъэ БэтIатIэ ыдагъэп,- Iогъу-шIэгъу умышIы.
- Зыгорэ къытиIомэ шIоигъу. ГъучI паIом семыIэу 
пхъэтIаркъор ыжэ къыдэсэрэтхъыжьа, Аспарыхъу?
- Къыдэтхъыжь,- пхъапэр зыупсызэ орэд цIыкIу кIэзыIукIыщтыгъэ Аспарыхъу къыриIожьыгъ: - къызтебгъажэ 
пшIоигъомэ... Iудгъэфагъэр пкъырыхьафэ, земыгъэгъап, 
дэрэлъ! - къыфэгубжыжьыгъ.- Ащ нахьи нахьышIу, модэ, 
мэзахэ мыхъузэ, къушъхьэм тызэрехыщт лъэс лъагъор 
джыри зэ къэплъыхь.- Ачырэ лъэкIэпIащэр гъумытIымызэ 
зыIокIым, БэтIатIэ еупчIыгъ: - Тызэзэгъыгъэм тыкъигъэпцIэна?
- Джы нэс урым лIыжъым ащ фэдэ къытишIагъэп.
- СшIэрэп ныIа ыгу къэкIыщтыр...- Аспарыхъу къыIуи, 
кIэгубжыхьажьыгъ: - Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! Къосэгъу пщышхом, кIэтхыщтыр зыфэдизыр ошIа?! ЗэрэмышIэри нахьышIу, ау сэ зэстыжьырэм нахь мымакIэу, 
непа сызы шъушIэрэр, сышъотэщт.
- Цыхьэ къытфэмышIыщтыгъэмэ, Аспарыхъу,- БэтIатIэ 
гум имылъыр къыIуагъ, ынэ шъэбашъомэ афэдэу ыцэ 
гъожьышэхэри къыIупсыгъэх,- дунай жъалымым гъусэ 
тызыфэпшIыныеп... Мыр IудгъэкIымэ, узэшэнкIэ дэгъур 
ошIа?

--- Page 197 ---

- Нахьлъэш ары,- Аспарыхъу къызIуипхъотыгъ.
- Сыгу илъыр тэ къыщыпшIагъа?
- Угу илъыр сымышIэщтыгъэмэ, гъусэ тызэфэхъуныя!..- ежь Аспарыхъу къызэрэраIогъэ шIыкIэ дэдэмкIэ 
БэтIатIэ риIожьыгъ, етIанэ ынэ чыIуф ыгъэдыкъи, ыIапэ 
ыIупшIэ Iуидзагъ: - Зэ, лъэкIэпIащэр къэкIожьмэ сшIэрэп, 
ищыкIагъэп тикъэбармэ ащыгъозэнэу...
- Цыхьэ фэпшIырэба?..
- Сыд пае, илъэс пчъагъэ тызэкIыгъугъэу, цыхьэ фэсымышIын... Ау нэбгыритIум узэдэгощэныр нахь федэба?..
- Ащ укIэупчIэжьа!..- БэтIатIэ ыбгъэгу цыхьэмышI 
горэм зыкъыдидзэгъагъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, 
къымыIони ылъэкIыгъэп: - Ау етIани...
- Сыда "етIанэр?" УифедэхэкIыпI узэгупшысэщтыр!..
- Ары, Аспарыхъу, ары. УиIо сиIо, уишIэ сишIэ, 
сегупшысэгъах. НакIэ къызэрэсфэпшIэу лъэкIэпIащэм 
ыныбэ къизгъэугъэкIэ лъытэ!
- Джыдэдэп.
- Сыдигъу?
- Мыщ ыпкIэ къатэу зыIуащыкIэ ары!
- Жьыщэгъу изгъэфэнэп! - БэтIатIэ къыIуи, шъхьэ 
кIэпхъотыкIкIэ къыкIэщтэжьыгъ.
- Сыд къыохъулIагъэр?
- Мыщ тыбзэ ышIэу тшIуеушъэфмэ?..
- О къосэгъубзэр зэрэпшIэрэм фэд мыщ ихъэзарыбзэ,- Аспарыхъу ыжэкIэ-пакIэмэ къахэщхыпцIыкIыгъ, 
ыIофтэгъагъэр къызэрэкIожьри ылъэгъугъ, иIоф амыIогъахэ фэдэу IугушIуагъ: - Къеблэгъэжь, Ачыр, къеблэгъэжь. Сыдэу щыт къушъхьэ лъагъори, уздэщыIэгъэ 
лъэныкъори?
- Лъэс лъагъори къушъхьэм ечъэхы, хыри гупсэф,- 
къыхьыгъэ къэбарым фэчэфэу Ачырэ джэуап къетыжьы,- 
нычхьапэ тиIоф къызэрикIыщтым шъуемыджэнджэшыжь. 
Адэ джыри къосэгъупщым гъучI паIор щышъухыжьыгъэпи...
- Ышъхьэ теозэ дгъэупэрэзэн нахьи, щыгъмэ ежьыркIи, тэркIи нахьышIу,- Аспарыхъу гугъуемылIэу къыIуи, 
зыгъэгумэкIырэм къыкIэупчIагъ: - Къуашъор, къуашъор 
тызщезэгъыгъэ пIалъэм къехъулIэщта?
- Тицыхьэ зытемылъмэ Iоф адытиIэрэп ори зыIорэр, 
Аспарыхъу,- ипащэ зэрэфэшъыпкъэр Ачырэ ынэмэ 

--- Page 198 ---

къакIэщэу IугушIукIыгъ.- Апэрэ жъуагъор ошъогум къызэрэхэпсэу къуашъори хы нэпкъым къыIухьащт.
НэбгыритIум, ежьырырэ Аспарыхъурэ зиIоф аухыгъэгъэ Ачырэ лъэкIэпIащэ БэтIатIэ фыреплъэкIыгъ: "Сыда 
мыщ фэдизэу, мыр зыфэнэгушIор? Шылъыр ыIэпкъ-лъэпкъымэ ахэджэгухьэщтын. Бгъэм дизэу жьы къащэ, зыгъатхъ, чъыг пкIашъэми ахаплъ, ошъогуми дэплъый, 
къушъхьэ шыгуфхэри, пщэ пытхъэфэ фэмыфхэри унэгу 
кIэрэтых, узщыгугъырэ дышъэ тIэкIуми кIэгушIу, нычхьэпэ 
закъу, ситхьамыкIэжъ, къыпфэнэжьыгъэр..."
Къушъхьэ мэзыр къэумэзэхын зырегъажьэм, хъэзармэ 
яш лъэхъагъэхэр гъэхъунэм ратIупщхьагъэх, ыпэкIи, 
ыужкIи Рэдэд кIапсэкIэ зыдаIыгъэу лъэс гъогум тыращагъ. 
Хъэзармэ Рэдэди къыфыряхьисапыр ешIэти, бырсыр 
къызпигъэкIыжьыгъэп. ИщыIэныгъэ къызэриухъумэжьыщтымрэ къосэгъу пщыгъом зэгорэм къызэригъэзэжьыщтымрэ ягупшысэзэ, лъэс лъэгъо бгъузэм зыщыфэсакъыжьы: "ЗэрэхъурэмкIэ, хъырцыжъмэ хым сыращалIэ... 
Джа дэдэр Колэси рашIэгъагъ, тянэш Къэншъауи нэмыкI 
лъэныкъокIи ащэгъагъ... Темрыкъуи Къодани ары... Сэщ 
фэдэ тхьапш мыщ фэдэ гъогумэ атетыр?.. КъысэхъулIагъэр 
зэкIэ зилажьэр сэры!.. Нахьлъэш цIэплъыр зисэутым, 
илъэIу фэсымышIэу, ытх зэпыскIын фэягъ... Зыпсэ къызфэзгъэнэжьыгъэм тыгъужъ убытыкIэкIэ саригъэубыти, 
сятэ зыIэкIэкIодэгъэ хъэзар хъырцыжъ дэдэм сырищагъ... 
Сянэ тхьамыкIэм кIэхэкIырэм изакъоми... Айнари, Шыупащи ары..."
- Зимыгъан! - БэтIатIэ кIэпсэ къудыигъэ тIыргукIэ Рэдэд 
къыфэгубжыгъ.- Муары, къуашъори нэпкъым Iут, 
уемыхышъумэ, уетлъэшъохын!..
Хы нэпкъ тешъом зыIохьэхэм, нэбгырэ заулэ зэрыс 
къошъо кIыхьэм къиджыкIыгъэх.
- Нэбгырэ тхьапш шъухъура?
- Къосэгъупщыр къытхэмытмэ, нэбгырищ,- Аспарыхъу 
ариIожьыгъ, ардэдэми къошъо бгъуитIумкIи адыгэ мэкъэ 
зэрэгъэбырсыр зытIущи пшъэхъу зэутэкIхэри къарыIукIыгъэх.
- Щыжъугъэт! - кIэпщ шIуй огъухэри къалъыIэсыгъэх.
- ШъуиIоф зэдгъэфэнэу тыкъэкIуагъэп тэ,- къэхъурэр 
Аспарыхъу имыгуапэу, нэпкъ мэзахэм теджыкIыжьыгъ.- 

--- Page 199 ---

Iоф зыдытиIэм зыкъытIуерэгъакI. Шъуфэмыемэ, тыIокIыжьы!
- Сыд пае шъуIукIыжьын,- мыжъо къогъум нэбгырищ 
къыкъокIыгъ, Iалъмэкъ цIыкIу зыIыгъэу апэ итым хъэзарыбзэкIэ къыIуагъ: - Мары, дышъэр, къашъуштэ шъуипщ.
- Дышъэр къаIыпхыным ыпэкIэ, Аспарыхъу,- БэтIатIэ 
къэгузэжъуагъ,- уплъэкIу!
- Ары, ары! - Ачырэ лъэкIэпIащэри къыхэкуукIыгъ.- 
Цыхьэ зыщыпшIын дунай тытетэп, сэ сцэкIи сэгъэуплъэкIу!
Хъэзармэ ахъщэр зауплъэкIум, зэпеожьхэзэ, "дышъэ, 
дышъэ!" къаIуагъ, Рэдэдыпщыри ащыгъупшэжьыгъ.
- Сыд гъучI паly пщы зэкIоцIыпхагъэм щыгъыр? - 
щэфэкIо нахьыжъыр къэупчIэзэ, ылъэгъугъэри нахь шIогъэшIэгъоныжьыгъ: - Сыд лIэужыгъуа ыжэ дэлъри? ГъучI 
паIори щышъух, ыжэ дэлъри дэшъух!
ГъучI паIори щахыжьи, пхъэ тIаркъори ыжэ зыдатхъыжьым, ерагъэу Рэдэд къыIуагъ:
- Нахьлъэш цIэплъымрэ орырэ, Аспарыхъу хъырцыжъыр, къысэшъушIагъэр къышъуфэзгъэгъунэп!
- Джырэп ар къызытэпIощтыр,- Аспарыхъу щхыпцIызэ, 
къуашъомкIэ ращэжьэгъэ Рэдэд кIэлъиIуагъ,- уздащэрэм 
укъызикIыжьышъукIэ ары! - ЕтIани къылъыджэжьыгъ: - 
Зэ, къосэгъупщыр, моу къэуцу! Ma мыр, уятэ иIэлъын, 
етIан зыфэсIогъагъэр ары... Хэт ышIэра, гъаблэм узщигъалIэ горэм ишIуагъэ къызыокIыкIэ угу сыкъэкIын...- Рэдэд 
ыIэ къынэсыгъэ хъырцыжъым къыстыгъэми, ыIэгушъо 
къычIалъхьагъэм къыгъэфабэмэ къыгъэзэжьын гугъапIэ 
къыхилъхьэзэ, къуашъом итIысхьагъ, зи зыхимылъэгъукIырэ къосэгъу къушъхьэ-мэз зэхакIэм къыфызэплъэкIыжьыгъ. КъошъоIум пшъэхъукIэ кIэрышIэгъэ къошъофмэ 
ащыщ горэ къеIушъэшъагъ:
- Угу гъэпытэ, зиусхьан. Мыщ сызэрэкIэрыпхагъэу 
сызщыщ лъэныкъор зыщызгъэгъупшэрэп!..
Нэпкъ лъэныкъомкIэ БэтIатIэ игушIуагъо фырикъужьыщтыгъэп: къыдыричъыхьакIызэ Аспарыхъу реIо:
- Мазэр къыкъокIыгъагъэмэ, Аспарыхъу, дышъэр...- 
БэтIатIэ къыригъэжьагъэр Ачырэ лъэкIэпIащэм икъамэ 
къыригъэухыгъэп: - АI, лъэкIэпIащ... къысэпшIагъэр...
- Сыд сэIо къышъохъулIагъэр!..- зэогъукIэ Аспарыхъуи 
Ачырэ ыныбэ къыригъэугъ.

--- Page 200 ---

ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ
I
Тыгъэри къыщыкъокIэу, мазэри щыкъохьажьэу къосэгъу дунаим нэмыкI хэгъэгу зэрэщыIэр тыгъуасэрэ нычэпэрэ ныIэп Рэдэд ынитIукIэ зилъэгъугъэр...
ЗэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр, Константинополь 
хыблыгум дэхьанхэм ыпэкIэ, и Тхьэ-Тыгъэ хъурэе плъыжьышхо хым къыхэтэджыкIы зэхъум, ежь Рэдэдырэ къошъоIум гопхэгъэ къошъофитIумрэ анэмыкI гу зэрэлъамытагъэр, аIэрэ анэгурэ зэрэфыдамыIэтэягъэр ары.
"Шъыпкъэ, сыд пае ямыхьакъ атеплъхьан,- ылъашъхьэмэ пшъэхъу арылъэу унэ нэкI къуачIэм къос Рэдэд 
кIэгупшысыхьажьыгъ,- зинэф къытфэзыхьыщтыгъэм анэIу 
фэмыгъэзэгъагъэми, къащ къэзыхьэу къыддисыгъэри 
мэкIагъэп. Къуашъор зыеу сызыщэфыгъэ урым къопцIэ 
нэхаери, цIыфыгъэ къызхигъафэу, къыттекуощтыгъэп, 
икIэпщи зыригъэпхъуатэщтыгъэп. Ежьыри къащ къыхьымэ 
ышъхьэ ыуфэзэ къытфычIэплъыщтыгъэми, тимылъэгъурэм 
фэдагъ... Гъэрхэр хым рищхэу ещэхэми, цIыфыгъэнчъэпщтын, сызэрэIэкIафэу саригъэтIэтэжьыгъ. Джы слъакъомэ пшъэхъу зэрателъыри Iофэп, сызэкIоцIыпхагъэу 
хъэзармэ сызэраIыгъыгъэм фэдэп, сышъхьафит... Хьау, 
хьау, сызэонэу, сыбэнэнэу арэп, ау, спсэ пэтыфэ, сятэ-сянэ 
тхьамыкIэмэ апаеми, Айнар насыпынчъэм паеми, къосэгъумэ апаеми, зыми зезгъэушъхьакIунэп, къэрабгъ къызэрязгъэIонэп..."
Рэдэд къыжэхэтэкъогъэ гупшысэ гумэкI-гукъаомэ 
щамыгъэсыжьэу къызщытэджыкIыгъ. Пшъэхъур джэхашъом щызэригъэутэкIызэ, пчэдыжьыпэ нэфыр къызэрыпсэрэ шъхьаныгъупчъэ бгъузэм Iухьагъ. Тыгъэр 
къызэрэкъокIыщтыгъэр е къызэрэкъокIыгъахэр ынэгу 
кIэмытыгъэми, гурышэкIэ нэфыпсым ыIэрэ ынэгурэ афиIэтыгъ, зэрыфэгъэ къиныпIэр псынкIэ къыфишIынэу, зышъхьащащыгъэ Къосэгъу пщыгъом гупсэф илъынэу, 
шIэхэуи ащ ригъэгъэзэжьынэу, иIахьылмэ, ныбджэгъумэ 
шIукIэ ахигъэхьажьынэу, тхьамыкIагъо къыфэзыхьыгъэмэ 
инасып атыригъэкIонэу Тхьэ елъэIугъ.
"Мы сыкъыздащагъэр тикъосэгъу чылэмэ афэдэп, 
ины, бырсыр,- тыгъуасэ ылъэгъугъэр непэ ылъэгъурэм 

--- Page 201 ---

Рэдэд къыреушыхьатыжьы,- цIыфыр щынахьыб. АIэ пкълъэпкъ зэхэлъыкIэкIэ, яплъакIэкIэ, ящхыкIэкIэ, яцIэцIакIэкIэ, 
янэгушIуагъэкIэ тызэфэдэми, ящыгъынхэмкIи, абзэкIи 
тызэтекIы. ЕтIани талъэныкъокIэ нахьи мыщ нахь цIыф 
къопцIабэ щыI. Цукухэр?.. Хы нэпкъым Iуизыгъэ хьылъэзещэ цукухэм анахьи, чылэм укъызыдахьэкIэ, шы тIурытIу-щырыщ зыкIэшIэгъэ кузэкIэт гъэкIэрэкIагъэхэр нахь 
щэзечъэх. Шыухэр уанэхэмкIи, шхохэмкIи, лъэрыгъыпсхэмкIи, ныбэкIапхэхэмкIи нахь зэтегъэпсыхьагъэх... Гъэр купхэу 
зэрафэхэрэр, сэщ фэдэхэу яунэмэ арышIыхьагъэхэр?!."
Ардэдэм Нахьлъэш цIэплъымрэ Аспарыхъу хъырцыжъымрэ Рэдэд ынэгу къыкIэуцуагъэх. КъырашIагъэр 
шIошъхьакIоу шъхьаныгъупчъэ гъучI хъагъэр ыубытыгъ, 
ыгу тыригъэпщахэмэ ыгъэсысызэ, дэпкъ зэхэтыр зытIозыщэ ыгъэкIэзэзыгъ, ятэ иIэлъыныгъэр ыIапэ пимылъэгъогъагъэмэ, къыхитхъыныкIэ зыуи арыгъэп. Тым иIэлъын 
къызэрэритыжьыгъэм пае Рэдэд шIукIэ Аспарыхъу хъырцыжъыр ыгу къэкIыжьыгъагъэми, ежьыри зыфэгубжыжьыгъ, ипыитIуми афидзыгъ: "Зэ, зэ, сятэ тхьамыкIэм 
иIэлъын гъуанэ шъуитIо шъуисымыгъэпшымэ, дунаим 
хьаулыеу сытетыгъэу зыслъытэжьын! - къосэгъу нэпкъым 
къыIуащы зэхъум, "угу гъэпытэ, зиусхьан, мыщ сызэрэкIэрыпхагъэу сызщыщ лъэныкъор зыщызгъэгъупшэрэп" 
къошъоф гъэрым къызэрэриIогъагъэр Рэдэд ыгу 
къэкIыжьыгъ.- Ары, ары, уицыхьэ къыстегъэлъ, сикъосэгъу тхьамыкIэжъ, уепхыгъэ пэтзэ, укъызэрэсэушъыигъэ 
гущыIэхэр нибжьи зыщызгъэгъупшэнэп! Ау адыгэхэр 
зэрэзэхэсыугъоещт гухэлъым сызэрэкIамыгъэхьагъэр 
сигукъау, си Тхьэшху!.. Сыгу къыуабгъэкIэ арэп, сыгу 
къыпфисэхышъ ары...- Рэдэд хьылъэу хэщэтыкIызэ шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, ипIэ зыпэIулъыгъэ дэпкъ лъапсэм 
кIэрытIысхьэжьыгъ. Лъэгуанджэмэ IэшхуитIур арищэкIи, 
ынэхэр упIыцIагъэу мыжъо дэпкъ чъыIэм шъхьэпхэтыку 
плъырыр ригъэкIыгъ, нэмыкI гупшысэмэ джыри зыкъышъхьащатэкъуагъ.
Пчъэ макъэм Рэдэд игупшысэмэ къахищыжьыгъ. 
Тыгъосэрэ урым нэхаемрэ игъуситIурэ зелъэгъум, тыгъопчыхьи, пчэдыжьи хьалыгъурэ псырэ къыфычIэзыхьэгъэгъэ 
хъулъфыгъэ нэкIу джэшъо пIуакIэм, апэ ежь уасэ зыфишIыжьымэ къыфихьагъэри зэрэцIыфыр къыдилъытэзэ 

--- Page 202 ---

зэрэфэтэджыгъагъэм фэдэу, зэрапIугъэ шъхьэкIэфэ хабзэр ыпэ ригъэшъэу, Рэдэд афэтэджыгъ, зэхашIыкIыщт-зэхамышIыкIыщтым пымылъэу, ежь ыбзэкIэ ариIуагъ:
- Шъуипчэдыжь шIу, шъукъеблагъ.
- Сыд сигъэр къытиIорэр? - бысымыр игъусэмэ яз 
еупчIыгъ.
- ШIуфэс къытехы, шъукъеблагъ къытеIо,- Костас 
зэдзэкIакIом Панатидэ фызэридзэкIыжьыгъ.
"УнэIутым пчэдыжь къысфиIотагъэр сшIошъ хъугъагъэп 
шъхьакIэ,- Панатидэ гукIэ щхыпцIыгъэ,- сынитIукIэ слъэгъугъэ, стхьакIумэхэмкIэ зэхэсхыгъ. Пщы заIом, пщы 
Iаджми дунаим зыщагъэпщы сIозэ укъэсщэфи, сэр-сэрэу 
сидышъэ заули зыIэкIэзгъэтэкъужьыгъэкIэ енэгуягъо... 
Джары унэ шIункIым чэтыу шIуцIэр къыщемыфэкI 
язгъэIуагъэр... Мыщ фэдэу зыкъытфэпшIыщтмэ, гъэ шхэнIыгъын IэпэпцIый тищыкIагъэп аIонышъ, плъыстыгъэм 
ызыныкъуи пкIэсхыжьынэп, мы къыпфэсщэгъэ щэфакIоми 
къыситынэп, джэдэжъ!" - Панатидэ идышъэ ышъхьэ къеожьэу, ыIори, ышIэри зыдимышIэжьэу игъэр игухьа-гужъ 
тыригъэпщэхагъ:
- Укъытэзэощтым фэдэу сыд тапашъхьэ узфитыр!
- СичIыгу, къосэгъучIым, заокIэ укъытфэкIогъагъэмэ,- 
Рэдэд фызэрадзэкIыгъэм джэуап къыритыжьыгъ,- 
сыозэони, ау, сызэрэпщым укъемыплъэу, хъырцыжъ 
нэпэнчъэмэ сащызыщэфыгъэр орышъ, лъэхъу лъапшъэу 
уиджэхэшъогу сытет. Узыфаем сещ, ау сыкъэмыушъхьакIу.
- Зэ, зэ, Панатиди,- зынэхэр къилыдыкIхэзэ къилъынэу 
ежьэгъэгъэ щакIор щэфакIом зэтыриIэжагъ,- умыгубж, 
уигъэр мыхъун къыIуагъэп.
- Ара? - Панатидэ зэхихыгъэм ыжэ чIыригъэукъуащэу 
щхыпцIыгъэ, етIанэ мэкъэ шъабэкIэ зыкъызэблихъужьыгъ: 
- Аущтэу оIомэ, лъыстыгъэр сэбгъэгъотыжьыщтымэ, 
джыдэдэм къыосэты.
- Тхьапш лъыптыгъэр?
- Дышъэ пшIыкIуплI,-лъитыгъэм дышъих ригъэхъугъ.
- БаIо хъун ар... зябгъэгъэпцIагъ...
- УкъысфэмыгумэкI о!..- зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъэми, иIоф къызэрикIыщтым зыкъыригъэшIэжьыгъ: - 
Пщэфыщтмэ, джыри зы дышъэ къыщысэгъакIэ.

--- Page 203 ---

- Хьау, хьау, лъэпIащэу olo.
ЩакIомрэ щэфакIомрэ защыгъупшэжьыгъэу ежь пае 
зэдаохэу Рэдэд зелъэгъум, мыхэмэ шъхьэкIафэ афэпшIы 
хъунэп ыIуи, ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу, шъхьакIоми 
зэхистыхьэу къызкIэрытэджыкIыгъэ дэпкъым кIэрымытIысхьажьэу джэхэшъогу шъыпкъэм тет пхъэнтIэкIу 
шъхьаком зытыригъэгупсэфагъ. Шъукъысэплъ, сышъууплъэкIу, сышъущ, сышъущэф ыIорэм фэдэу ыIитIу ыбгъэ 
щызэридзагъ, гъучI лъахъэ темылъыгъэмэ, ылъэкъуитIуи 
зэтыридзэжьыщтыгъ.
- ЛъэпIэна, еплъба иинагъэ! - Панатидэ щакIом зыкъызэригъэзэкIыгъ, дышъэ хъущэ зылъитыгъэ гъэрым ищысыкIэ зелъэгъум, мор зигъэпсыкIэр нибжьи пщащэфынэп 
ыIомэ гукIэ зишхыхьажьызэ цIацIэщтыгъэми, щымытхъун 
ылъэкIыгъэп: - Моу зэ еплъыба пшIолъапIэм, пщы лъэпкъи 
мыр! Пкъышхо, цIыфышху, пхъэнтIэкIуми тефэрэп, унэми 
ифэрэп!
- Пкъышхо-цIыфышхошъ арба лъапIэ зыкIасIорэр... 
Бгъэшхэн фаеба, пфэпэн фаеба...
- ПщылI агъашха, афапа!.. Хьалыгъу такъыр Iубдзэу, 
ыпхэкI къимыщэу, федэ къызфебгъэхьызэ щыбгъаIэмэ 
ары! Klo, аущтэу оIомэ, пIапэ къысэт, дышъипшIым тыкъыщэуцу! Сыд джы дышъэми уасэу иIэжьыр...
- ДышъипшIыри, уимыIэмэ, макIэп... Ау уигъэр ишъыпкъапIэ сшIагъэмэ, щэфакIо сыкъыпфэкIощтыгъэп. ПщылI 
лэжьакIу нахь, пщы сищыкIагъэп!..
КъыкIэлъыкIогъэ мафэми, блэкIыгъэ мэфипшIыми, 
щэфакIохэр Рэдэд щыфызэблэкIыгъэх шъхьакIэ, лIы плIэмыешхор залъэгъукIэ, гущтэ ашIыти, ащэфы пакIошъ, 
пкIэнчъэу яптыгъэкIи пIамыхынэу, къызфэкIуагъэхэм 
рыгущыIэжьынхэр къырагъэкIущтыгъэп. Щэфэн гухэлъ 
зимыIэ плъэкIо-накIохэм иунапчъэ IуаубыкIэу Панатидэ 
зешIэм, фэмыягъэми, гъэр щапIэм Рэдэд ыщэнэу тыриубытагъ, ау ыпэрапшIэ дэгущыIэнэу рихъухьагъ.
Панатидэ Костас игъусэу ныпчэдыжь Рэдэд дэжь къызэкIом, фэмыехэ шъхьэкIэфэ фэтэдж афишIыгъ.
"Джыри ыIуагъэм тфытекIыщтэп мыр...- игъэр 
къазэрэфэмыер зелъэгъум, Панатидэ гукIэ щхыпцIыгъэ.- 
УкъемыуцуалI фаеми, ау укъыздисщыгъэм, джа зэрэпIоу, 
усщэжьынэу сыделэп... Лые зэпхырэм тхьауегъэпсэу 

--- Page 204 ---

къызэрэуимыIожьыщтыр сымышIэмэ, хьаулыеу жэкIатхъо 
дунаим сытехъухьагъ, сыугъоигъэ мылъку тIэкIур къыздикIыгъэ къосэгъу лъэныкъомкIи сэр-сэрэу зысэIотэжьы... 
Къамыубытыгъэр тыгъуакIоп аIошъ, укъысащагъэмэ, 
плъыстыгъэ тIэкIур гъэр щапIэм щыпкIэсхыжьын... Зы 
дышъи къыдесымыгъэдзэнэуи! Езгъэшхыгъэр, тезгъэкIодагъэр..."
- Зымафи, тыгъопчыхьи тIуагъэм нычэпэ ухэгупшысыхьажьыгъэу къычIэкIын,- Iофым кIэух зэрэфэмыхъугъэр 
къыримыдзэ фэдэу Панатидэ зишIи, къыпигъэхъожьыгъ: 
- КъапIорэм елъытыгъэу джы тызекIощт.
- КъыосIуагъэм сытет. Сшъхьэ къэсэухъумэжьы нахь, 
шъхьэуасэ стырэп,- губж хэмылъэу, шъхьакIом ыстымэ, 
зиIажэзэ, Рэдэд джэуап кIэкI къытыжьыгъ,- сыкъызIупщыгъэ къосэгъу нэпкъым сыIуощэжьы.
- Сидышъэхэр?! - Панатидэ къэгузэжъуагъ.
- Зэптыгъэм едау.
Панатидэ зэхихыгъэм ыгу къыпиутыгъ, ау псынкIэу 
зыкъишIэжьи, щхызэ, къыфидзыжьыгъ:
- Плъыстыгъэ дышъэм, къэпшIэжьрэба, зы чэщ зэригъэукIыжьыгъэх!..
- Яфэшъуашэр къащышIыгъ!.. Дышъэр нэбгырабэмэ 
зэдыряе хъурэп, зы нэбгырэ къыкъонэжьэу хабзэ тятэ 
ыIощтыгъэшъ, щым яз джыри къыоолIэщт. Аущтэу зыхъукIэ, титхьэмэ сыкъызэрэшъуахьылIэщтыр шъуитIо, 
Аспарыхъурэ орырэ, зыщышъумгъэгъупш!
- Сыогъэщынэмэ, некIо,- Панатидэ ынэ щхыпцIышъощтыгъэхэр къызбгырыугъэх,- зызыпщыгъупшэжьын 
чIыпIэ сэ уисыдзэн! - ыжэкIэ-пэкIэ тхъуагъэмэ ахэфэгъэ 
мэшIо лыгъэр зыфэмыгъэкIосэжьырэ урым сатыушIэм 
кIэкIэу ыгъази унэм икIыжьызэ, къежэщтыгъэхэм ариIуагъ: 
- Шъхьэуасэ зымытырэр къешъущажь!
Лъэкъо сэмэгум тIэкIу теукIораезэ, Панатидэ зэрэхэлъэщыкIырэр неп ныIэп Рэдэд зилъэгъугъэр, "Бэщ ыIыгъыныри зэрипэсыжьырэп,- ыгу фэгъуми-фэмыгъуми 
умышIэнэу зигъучI пшъэхъу джэхашъом щалъэшъузэ, 
ращэжьэгъэ Рэдэд щхыпцIыгъэми, ардэдэм ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьыгъ.- Сыда лIыжъ лъащэм сыгу зыфебгъэрэр? Сыкъызэрищэфыгъэр ара? Мыщэрэ мыщафэрэ 
дунаим тетыжьа джы! Мыщ симыщэфыгъэми, нэмыкI горэ 

--- Page 205 ---

къыкъокIыщтыгъэ... Аспарыхъу хъырцыжъым зэрэгозгъэуцуагъэм ыгу еIугъэп. ЦIыф тыгъугъэр пщэфынышъ, 
пщэжьыныр нахьышlya! "Шъхьэуасэ зымытырэр къешъущажь" оIошъ укъыскIэнакIэ. "Шъхьэуасэ зылъыстыжьырэп" сIомэ, къизгъэкIырэр къызгурымыIорэм 
сыдэущтэу сызэхишIыкIын... Дышъэ заулэ къосэгъумэ 
къахэмыкIынэу, къыслъамытынэу арэп, ау сызыщэфыжьыхэрэм сэ сыдынэкIэ сяплъыщт, ежьхэри къысэплъыжьыщтых. Сыд Колэс ыIорэр? "Псэ хьаф атырэп, зыгу 
пэрэм щыгъу ышхырэп". Ащ ГъучIыпсэ къыриIолIэжьырэр? 
"Псэр ащэ, напэр ащэфы". КъошъоIум кIэрышIэгъэгъэ 
къошъофым къысиIогъагъэр? Хьау, хьау, егъэзыгъэкIэ 
сыкъахьыгъэмэ, спсэ пыт-пымытыжьми, сыкъыздыращыгъэм зязгъэщэжьын!"
- Олъэгъуа мор? - Софие чылысым блэчъхэ зэхъум, 
шъхьащэ ышIымэ, къащ къызфихьыжьызэ, бгъэм къыдэтэджэгъэ гушхуагъэр фэмыIэжэжьэу, Панатидэ къэупчIагъ.
- Сынэшъоп,- нэгум кIэт чылысышхом итеплъэ шIогъэшIэгъоныгъэми, Рэдэд къызхигъэщыгъэп.
- Узэрэмынэшъур сэшIэ,- Панатидэ зиIажэзэ, щхыпцIыгъэ,- ау плъэгъурэр зэрэпшIомыгъэшIэгъоныр, уцIыф 
къызэрыкIопышъ, сыгу къео.
- Слъэгъугъэр унэшху, ау...
- Унэшхо къодыеп ар! - Панатидэ Рэдэд къыригъэжьагъэр IэкIиутыгъ.
- Ары, ары, шъуитхьалъэIупI, ау тэ тиIэрымышI тхьалъэIупIэ къушъхьэхэр, мэзхэр, гъэхъунэхэр, шъофхэр,- 
Рэдэд IэкIахыгъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ,- сэбгъэлъэгъугъэм нахь дахэх, нахь гуIэтыпIэх. Муары, ти Тыгъэ-Тхьэ шхуи 
сэри къысIопсэ, шъори къышъуфепсы.
- Ары, ары, тэри зэгорэм, зэман чыжьэм а зыфапIорэмэ тахэтыгъэу къаIожьы,- сыд сэ сынэгу кIэкIыгъэр 
зымылъэгъугъэм упеожьыкIэ кIэрыпхыщтыр, цIыф Iэлыр 
умыгъасэмэ, зэрэIэлэу къэнэжьы гукIэ Панатидэ ыIозэ 
щхыпцIыщтыгъэми, фимыдзыжьын ылъэкIыгъэп: - Ау а 
чылысышхом фэдэхэр, мо мыжъо унэ дахэхэм афэдэхэр 
шъуиIэхэп.
- Тыкъэрабгъэпышъ, тиIэп!
- КъызгурыIуагъэп.
- Тимыжъо унэмэ зарытшIыхьажьэу, тичылэмэ задэтшIыхьажьэу титхьэмэ къытатыгъэ хэгъэгур ухъумэнчъэу 

--- Page 206 ---

къэдгъанэрэп. Пыир тфэмыукIочIэу чIыпIэ тифэмэ, титхьэхэр 
къытэджэжьхэшъ, тикъушъхьэмэ, мэзмэ тыкъаухъумэ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, хэгъэгур шъуиунэ...- Панатидэ 
зэрэщхырэм Рэдэд игумышIу нэплъэгъу къыригъэпхъотагъ, 
еупчIыгъ:
- Узыгъэщхын къыосIуагъа?
- Зэрэхэгъэгоу уиунэн плъэкIыщтэпышъ, сэщхы...- 
Панатидэ ышъо къызэокIызэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Хэгъэгу псаур унэ пфэхъущтэп! УипкIэнтIэпсырэ уимылъкурэ 
зыхэлъыр, уихьажьмэ, уипчъэ ебгъэтыжьмэ узэрыгупсэфэщт, пытапIэ пфэхъущт унэр ары сэ зыфасIорэр.
- ГъэшIэгъоны, гъэшIэгъоны зэхэсхырэр...- Рэдэди 
щхыгъэ.
- Сыд джы о узыдэхьащхырэр?
- Хьалыгъу зэрыбгъотэщтыр уиунэ, уихэгъэгу зыIорэ 
цIыфхэр сыгу къэбгъэкIыгъэхэшъ ары.
- Хэтых ахэр, шъуащыщха?
- ЗичIыгурэ зихэгъэгурэ зиунэ къосэгъумэ ащ фэдэхэр 
ахэтмэ, ащыгъум джы нэс тызэрыгущыIагъэр хьаулый...- 
Рэдэд зиIажэщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуимыпхъотэн 
ылъэкIыгъэп.
- Сыдым фэсшIэна... къэпIуагъэти, сыкъыкIэупчIагъ,- 
ушъый макъэкIэ Панатидэ зиухыижьыгъ: - Сигупшысэ 
лъапсэ апэ зэхэсхыжьыгъэшъ ары.
- УмышIэрэм укIэупчIэныр емыкIоп. Ау тичIыгу къибанэхи, унагъо изышIыхьэгъэ хъэзармэ ащ фэдэ цIыф 
лъэпкъи ахэс. Зыщыщхэри, къыздикIыгъэхэри тшIэрэп. 
УзяупчIыкIэ, тэ - къосэгъу, зыхы, мыутIэ, шъо - урым, 
генуй, рим зэрэзэтIожьэу, алъэпкъ ыцIэ къыраIорэп, зыхэсхэм, хъэзаркIэ зэджэжьыхэу, захаушъафэ.
- ТхьагъэпцIха? - Панатидэ ищэн-щэфэн шэнхэр 
къышIутекIохэу къэупчIагъ.
- ТхьагъэпцIых, Iушых, зэуакIох.
- Зыщыщхэр сшIэрэп пIозэ, дэгъоу уакъытегущыIэ.
- Сыд зыкIэсымышIэрэр? Ахэмэ ори уащыгъуаз.
- Сыдэущтэу?
- УкъызкIэупчIагъэмэ,- Рэдэд гуфаплъэу Панатидэ 
ынэмэ акIэплъагъ,- Аспарыхъу ащыщ.
- Ащ сенэгуягъ сэ!..- Панатидэ къыхэкуукIызэ, Рэдэд 
Iуплъэжьыгъ, щхыпцIыгъэ: - Дэгъу къосэгъумэ е урымымэ 

--- Page 207 ---

ар зэращымыщыр. Ау сыушъэфынэп, а зигугъу къэпшIыгъэм, лIыкIо тазыфагу дэмытыгъэмэ, тыжэ зэфэдгъазэу 
нибжьи тызэдэгущыIагъэп. Къысащэщтыр оры Iоу сшIагъэмэ, ощ фэдэ ощыкIэ сшъхьэ сеожьыщтыгъэп. Ау 
сшIэщтыр сшIэгъахэу орырэ сэрырэ тызэгурыIожьынэу 
щытэпышъ, етIани сфэмылъэкIыщтыр пфэсшIэщтэпышъ, 
угу къысэмыгъабгъ.
Панатидэ сатыушIэм блэкIыгъэ мэфэ заулэмэ афэмыдэу джыдэдэм ыгу къызэрэпыузыкIырэр къызхимыгъэщэу 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: "Симылъкурэ сишъхьафитыныгъэрэ сакъогушхукIымэ, кIэсхыщтымрэ кIэсымыхыщтымрэ зязгъэгъапэзэ, сыкIэнакIэми, цIыф делэп мыр. 
КъызысIэкIэфагъэм щегъэжьагъэу седао шъхьакIэ, мыхъун 
къыIуагъэп. Сэ мылъку, дышъэ, унэ сэIо, ежь сичIыгу, 
сихэгъэгу нэмыкI ыжэ дэлъэп, шъхьэосэ дышъэ зылъитыжьыныри илIыгъэ къыфидэрэп. Джары пщыр нахь, сыда 
тэ типщы-пачъыхьэхэр зилIэужыгъохэр?! Анахь баир 
язэрэмыгъэшIэжьэу зэшъугъужьхэзэ, пачъыхьагъур зэтырахы, зэрэукIыжьых. Дышъэр яунэмэ, яхэгъэгумэ ащаIыгъынкIэ зытещыныхьажьыхэзэ, хыкIыб чIыгумэ, хэгъэгумэ 
ащагъэбылъы... Ахэмэ ялъытыгъэмэ, мыр цIыфы, пачъыхьэ 
шъыпкъ. Тэтие нэе-псыем серэгуауи, мы къосэгъупщыр 
сэрэтIупщыжьа?.."
"Пшъхьэ узэрэфимытыжьыр ор-орэу зэхэошIыкIымэ, 
сыд пае сыгу къыобгъэн..." - къызфелъэIугъэм джэуап 
ритыжьыным ычIыпIэкIэ Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ. Гъэр 
щапIэм зыдэлъадэхэм, ылъэгъухэрэр апэ къыгурыIуагъэп, 
етIанэ тхьамыкIэгъо гъунэнчъэм ыгу къыгъэкIодыгъ, зыфэмыщыIэу къыхэкуукIыгъ:
- Сыд гукIэгъунчъэ дунай мы сыкъызтешъущагъэр?!
- Къосэгъупщым сыд ыгу емыIугъэр? - зынэгу лыпцэ 
мысысыщтыгъэ Панатидэ къыIуи, Костас фигъэпытагъ:- 
ЕупчI джыри шъхьэуасэ къызылъитыщтмэ! "Ары" къерэIо 
къодыий, сэр-сэрэу сщэжьынышъ, шъхьакIокIэ зыфилъэгъужьырэр цIыф езгъэшIэнэп,- Панатидэ мыгузажъоу 
Рэдэд ригъэлъэгъузэ, къащ зэридзыжьыгъ.- Къосэгъу хы 
Iушъом IуттIупщхьажьын! ЕIу джар. ЛIыгъэ-шъыпкъэгъэ 
закъоп дунаир щызгъаIэрэр,- етIанэ гъумтIымыгъэ,- цIыфыгъэнчъи, нэпэнчъагъи ащ тиз. ЩэкIэ гъэпскIыгъэу, шIой 
кIэрымыпкIэу зыкъысферэмышI, тэри зэгорэм дышъэм 

--- Page 208 ---

тынахь къэбзагъ... Ахэр емыIох...- "иIоф хэмылъ фэдэу 
мы къосэгъупщ къаигъэр хэзгъэукъогъагъэмэ, псэр IэшIу, 
щыIэныгъэр лъапIэ, сытекIогъагъ!" - гукIэ тхъэу зэриIожьыгъ.
- ЦIыфыр ежь-ежьырэу зэтыгъожьыныри щымыIэжьыхэныри зэрэзэфэдэр сфеIожь мыщ! - риIуагъэр джыри 
шIоемыкIу-шIошъхьакIоу Рэдэд къыпиупкIыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - Джыри къэсэIо, тырыгущыIэжьырэп, сэр-сэрэу сишъхьафит стыгъужьын нахьи, гукIэ сызщышъхьафитыщт гъэрыпIэр къэсэштэ.
Панатидэ ышъо къызэокIыгъэми, ащ ежэщтыгъэм 
фэдэу щхыпцIызэ, къыIуагъ:
- Узэрэфай. Сэ сIэ къыпфэсщэигъ, о къыIубгъэзыкIыгъ.- ТIэкIу щысыгъэу игъусэмэ игубж атырикъутагъ: 
- Сыжэ шъукъыдаплъэу сыд шъузфыщысыр! СанэIу ишъущ 
мыр! Лъыстыгъэ дышъэр къэзытыжьырэм, макIэ шъуIоу 
шъуемыдау. Сэ чыжьэу сыщыIэщтэп.
Гъэр щапIэм Рэдэд зытыращэм, ащэхэри, щафэхэри 
къезэрэгъэплъыгъэх. Щэфэн зигухэлъи, зимыгухэлъи 
лIышхом ыуж илъэдагъэх. Зыдагъэуцугъэ чIыпIэм къыщызэрэугъоигъэри нахьыбэжь. ЦIыфыбэр зэчъагъэм Панатидэ 
иIоф хэмылъ фэдэу хэлъэщыкIызэ, агъунэкIэ уцугъагъэ 
шъхьакIэ, игъэр зыдэщытымкIэ щыхъурэм, къатырэм 
ыгъапэу, къылъыIэсырэ гущыIэмэ нахь ахегъэкIуатэ.
- Иныжъым фэд! - зыгорэм егъэшIагъо.
- Ебгъэшхырэр къылэжьыжьынэп,- нэмыкI горэми 
IэутIэ ешIы.
- Тхьапш шъуIорэ? - Панатидэ ыкIыб дэт лIы одыр 
къышъхьэпырэджыкIы, къыраIожьыщтым пымылъэу ытами 
теуIэ: - Моу IукIот зэ. ЛIы пкъышхомэ дэгъуба, бгъэ жъощт, 
бгъэбэнэщт, бгъэзэощт... Тхьапш шъуIорэ ыуасэ?
- Дышъыим къыщыдгъакIэрэп. 
"ДышъипшI Iоба! - Панатидэ сатыушIэм гукIэ зыфэIэжэжьыгъэп.- А къэупчIагъэм нахьыби къытыщт. Зэхэшъухыгъэба ыIорэр? Згъэжъощт, згъэбэнэщт, згъэзэощт еIо... 
Зэ, зэ, тэ ар едгъэшIэн тлъэкIыщтба? Зыщызгъэжъон чIыгу 
симыIэми, зыщызгъэбэнэн, зыщызгъэзэон унэхэр Константинополи, Салоники, Генуи, Рими адэтых... Шъхьэуасэ 
зымытырэм сыда сызэрэпылъыр, ышъхьэ паутыфэ федэ 
къыхьыщт! - федэхэкIыпIэри, щэн-щэфын шэнхэри Панатидэ сатыушIэм акIыIу къэхъугъэх: - Аущтэу уIушымэ, 
тэри ощ нахьи тынахь делэп, сыппеощт, озгъэщэфыщтэп!" 
ЫпэкIэ щытмэ Панатидэ ариIуагъ:
- Моу зэ пчэгум сижъугъахь.- Тыжьын бэщыпэмкIэ 
заригъэлъэгъузэ, джагъэ: - Сэ дышъипшI къэсэты!
НэмыкIыбзэ аIулъ нахь мышIэми, цIыфыцIэрэ цIыфыгурэ зиIэхэр зыфызэдаохэрэр ежьыр арымырэу зынэпIэ 
хьылъэ едзыхыгъэу шъхьэкIо пкъэум кIэрыпхэгъэ Рэдэд 
Панатидэ ымакъэ къызешIэжьым къэплъагъ, ау ыIорэми, 
ышIэрэми къапымылъэу гугъуемылI нэ упIыцIэжьыгъэкIэ 
кIочIэ-гугъапIэ къезытыщтыгъэ къосэгъу гупшысэмэ заритыжьыгъ.
- Хэт сэIо къыспеорэр? - лIы од кIыхьэр къызэплъэкIыгъ.- Opa, Панатид? Къэптыгъэм дышъитIу къесэгъэхъу.
- Сэ дышъэ пшIыкIутфыкIэ сэщэфы,- нэмыкI горэми 
идао къахилъхьагъ.
- ПшIыкIухы,- лIы одыр къыпеожьыгъ.
- ПшIыкIублы,- Панатиди къыригъэхъугъ.
- ПшIыкIуи.
- ТIокIы.
- Дышъэ тIокI зымыуасэм, Панатид,- лIы одым ыдагъэп,- пшIэзэ ыуасэ къемыгъэхъу!
ЩэфакIохэри плъакIохэри къэзэрэгъэбырсырыгъэх. 
Нэбгырэ зэе-тIуаехэри IукIыжьыгъэх. Ящэнэрэ щэфакIоми 
ымакъэ къэIужьыщтыгъэп. Къэхъущтым ыгъапэхэри 
зэфычIэплъых, зэбгырыкIыжьхэрэп. Сыд ыпашъхьэ къихъухьагъэми, Рэдэд ынапIэ къыIэтыгъэп.
- Симылъку сыфитыжьба! - Панатидэ къыпеожьын 
щэфакIомэ зэрахэмытыр зыдишIэжьыщтыгъэми, къыфадзыгъэм къыгъэгубжыгъ, итыжьын бэщ нахь лъагэу зыфигъэсысырэм къыфамыдэгъэ уасэм, зэрэсатыушIэ тхьагъэпцIым, Iушым ежь-ежьырэу рыгушхожьызэ, джыри 
нахьы бэкIэ фыригъэхъугъ: - Дышъэ тIокIырэ тфырэ къэсэты! - зэпыупIэ фишIызэ зиплъыхьагъ, яжагъ.- Къыспеон 
щыIэп, гъэрыр сэщэфы. ИжъугъэтIысхь сикушъхьэрыхъон.
Унэм къызэсыжьхэм, гъэр щапIэм къызфыращыжьыгъэм Рэдэд егуцафэзэ, къымыIон ылъэкIыгъэп:
- ТикъэкIожьыкIэ къызгурыIорэп.
- КъыбгурымыIон ащ хэлъэп,- Панатидэ лIыжъым 
къыдэхъугъэр игуапэу къыIущхыпцIагъ,- шъхьэуасэ зыфэмытышъурэм ышъхьэ сщи, къэсщэфыжьыгъ. Ау ушъыпкъаIошъ, пшIосыушъэфынэп: пфэукIочIын, пшъхьэ зэрэпIыгъыжьын IофшIэн дэгъу къыпфэзгъотыгъэкIэ сэгугъэ, 
тэркIи ар зэрарынчъэщтэп...
Рэдэд шъхьэ онтэгъур дыригъэзэкIи, къосэгъу лъэныкъомкIэ гукIэ зидзыжьыгъ нахь, сыд фэдэ IофшIэн ыIоу 
еупчIыгъэп.
II
Бжыхьэмрэ кIымафэмрэ апэ Къосэгъу зыщызэпыджырэ 
мафэм ощх чъыIэ жъгъэир къепхъы, загъорэ осыцэ цIынэхэри къыздехьых. Пщэ пытхъэфэ-шхъонтIэшъо-шIуцIашъохэу ошъогур зыфэмыупIыцIэрэмэ тыгъэр акъуахьэ, 
къакъосыкIыжьы. Къушъхьэ дунаим хэгъуащи, хэпIыкIыхьэгъэ жьыбгъэ уцуагъэр къыкIэпщы, мэбыяужьы. Гу къызызIэпишIыхьажьыкIэ, губжыгъаеу уц гъугъэ шагъэмэ 
ашъхьапырэчъы, чъыг пкIэшъэ гужъуагъэхэр зэрепхъох, 
онджэкъмэ къарихрэ Iугъомэ къахэутысыкIырэ тэпшэсхэр 
онэнчъэ-лъэрыгъынчъэ шъхьарытIупщхэу зыдырехьыжьэх.
Къэблэгъэрэ кIымафэр зэхэзышIэрэ бзыу Iэсэгъэ 
куашэхэр чъыг шъхьэпэ-кондэ шъхьарысых. Осымэр 
зыкIэорэ къолэжъхэри зэрэгъэкIыйхэзэ, шъофым хэзэрэубгъох. ЧIы цIынэр зимыкIэсэ бгъэжъ зырызхэри мылъэгэ-мылъхъанчэхэу ошъогум щэхьарзэх.
Рэдэд къызимыгъэзэжьыгъэ мафэм щегъэжьагъэу 
мэзищым къехъугъ Рампэс ылъапэ мыжъо унэ шIыгъакIэм 
зыримыдзагъэр. Лаурстэнырэ ежьырырэ зэдаIэтыгъэ 
чыиф унэу яныбжьыкIагъэ зыщырахыгъэм, ясабый закъо 
къызэрыхъухьагъэм, ягушIуагъуи, янэшхъэий зыщызэблэкIыгъэм имафи, ичэщи щырехы. Лаурстэни, Рэдэди 
ягущыIэкIэ-щхыкIэ макъэ, ежь иери ахэтыжьэу мыщ 
щызэхехы. Ахэмэ, анахь пэблэгъитIумэ, аIэхэр пхъэнтIэкIухэми, Iанэми, джэмышхыхэми, лагъэхэми, джэныкъо 
лъхъончми, пчъэ къопсхэми анэсыгъэх. ИлIырэ ыкъорэ 
амэ еу, къыдисых, къыдитых...
"Шыупащи ары!..- ыкъо нахьыкIэ игупшысэ хьылъэмэ 
къазэрэхэмытэджагъэм щымэхъашэу Рампэс гукIэ къыкIащтэзэ, ыцIэ къыриIуагъ.- Синасыпти, къысэхъулIэщтымкIэ ти Тхьэшхо сыкъызэхишIыкIи, ар къысфихьыгъагъ. Джы 

--- Page 209 ---

мары лIыпкъым имыуцогъэ дэдэми, сэри сыготэу, Ко лэсдыхэри къыкIэтхэу ышнахьыжъ ихэгъэгу Iофхэр зэрехьэх. 
Ар сапашъхьэ имытыгъэмэ, къыскIэмытыгъэмэ, сыдэущтэу 
дунай нэфым сытетыщтыгъ!.. Хьау, хьау, скъо нахьыжъкIэ, си Тхьэшху, сыгу къыуабгъэрэп, шъори ары, адырэтхьэхэр! Къызимыгъэзэжьыгъэм щыублагъэу зы гукIод 
къысхэжъугъэфагъэп, зэрэжъугъэпсаущтымкIи къызэрэсфэшъухьыжьыщтымкIи сицыхьэ шъутелъ. ШъуилIыкIо 
ТурабкIи къысфэшъуIопщыхэрэр, тхьаегъэпсэу ари, кIэзынчъэу къызнегъэсыжьы. Колэс ижъышъхьэм шэсыгъэшъ, 
ежьри, Къодани, Темрыкъуи ягъогу псынкIэ къафэпшIыни, 
шIукIэ сикIали ягъусэу, къытфэбгъэкIожьынхэкIэ, тызиджагъомэ тинасып атебгъэкIонкIэ сыолъэIу, пIэм хэгъолъхьэгъэ ГъучIыпсэ тхьамыкIэми унэшIу къыщыф..."
Ренэу зыкIэдэIукIызэ зэсэгъэ шы лъэмакъэмэ Рампэс 
игупшысэмэ ахащагъ, дышъэ IуданэкIэ Айнар фыхидыкIыщтыгъэ пэIо хъурай цIыкIур зэригъэтIылъэкIи, унэм икIыгъ, 
зишыIупIэ аIыгъэу къырагъэпсыхыжьыщтыгъэ Шыупащи 
ылъэгъугъ, Мэщыкъуи, Чэчани, Тураби, Агъбани, нахь 
ныбжьыкIэхэри пщы шъхьэкIэфэ фэшIыкIэ лъэсыгъэх. Къо 
нахьыжъыр ынэгу къыкIэтаджэзэ, Рампэс ыгу къыпыузыкIыгъэми, къызхимыгъэщэу къосэгъупщ ныбжьыкIэр ипщы 
унэ къыIузыщэжьыгъэмэ инэгушIуагъэ апигъохыгъ.
Рампэсрэ Шыупащэрэ унэм зэрихьажьыгъэхэм лъыпытэу ныр къэупчIагъ:
- ШъузпэгъокIыгъэмэ, сикIал, сыдышIу къытфахьыгъэр?
- Рэдэд зэрэпсаур, хым зэрэращыгъэр, тян, джыри 
къаушыхьатыжьыгъ.
- Хэт ар къызкIэрахыгъэр?
- Зы нэбгырэп аIуагъ.
- Ащыгъум пшынахьыжъ псау, сикIал! - Рампэс ынэхэр 
къигушIукIыгъэх.
- Бзэджагъэ зышIагъэми ыцIэ къыраIуагъ, тян.
- Хэт тызгъэунэхъугъэр?
- Аспарыхъу!
- Рэдэд ятэ иукIэкIожъ джыри къыднэсыжьыгъа! - 
Рампэс къыхэкуукIи, ишъхьэтехъо къуапэкIэ ынэмэ акIэбэнэжьыгъ.
- Тян...- Шыупащэ ымакъэ къефэхыгъ.

--- Page 210 ---

- Ары, ары, сикIал, гукIодыгъо щыIэп.- Рампэс зи 
къемыхъулIэгъахэ фэдэу зыкъырищыжьыгъ,- шIу зыгу 
къытфимылъмэ тинасып атекIощт. Колэсдыхэм яIоф сыкъыкIэупчIагъэп.
- Ахэри Iузэжъу нагъэсхи, хым рагъэкIыгъэх.
- Тыд ар?
- Тумтэкъашъэ дэжь.
- СшынахьыкIэ зыдэчъэжьыгъэми?! - Рампэс зыфэмыIэжэжьэу, игукъэо-гумэкI зыхиушъэфэжьмэ, ипхъорэлъф къехъулIагъэр шIомыIофэу зэуакIо нэпэнчъэр 
къытфэкIо ыIозэ, хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
- Ары, ащ ублэкIынышъ, Iузэжъу уикIымэ, Пантикапей 
уебгъукIозэ, Феодос зыфаIорэм укIощт,- янэ ыгу щыхъэрэр щигъэгъупшэнэу къыIорэм теIункIэзэ, Шыупащэ 
зырегъэукIыхьэ.- Ащ уикIымэ, къошъо псынкIэ дэгъу пIэ 
илъмэ, Константинополь гъогум бэрэ утетыщтэп alo...
- Ары, ары, сикIал...- шъхьэм илъыр нэмыкIми, къыдырегъаштэ, зыгъэгумэкIырэм техьажьы: - Тумтэкъашъэ 
дэхьэгъагъэхэмэ, сшынахьыкIэ ишIуагъэ къаригъэкIыни... 
нэпэнчъэм сэ сыгу ебгъэ шъхьакIэ, зылъыхъухэрэр ипхъорэлъфи... А пчыхьэм зыфэзгъэгуси, къыгъэзэжьмэ, 
сапашъхьэ исыубытэни зыкъезгъэшIэжьын сIозэ, къытэхъулIагъэм еплъ... Адэ зи къапIорэпи, сикIал?
- Къэншъао икъытфэкIуакIэкIэ тыкъызэхишIыкIыныеп 
сэIошъ ары, тян.
- Ар слъэгъугъэ, сикIал...- Рампэс ымакъэ къефэхыгъ, 
хэщэтыкIыгъ: - Ау етIани сянэ къылъфыгъэба...
Колэсрэ Къэншъаорэ а мафэм Iузэрэщхи зэрэзэдэгущыIэгъагъэхэр Шыупащэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. АIорэр 
зэкIэ зэхимыхыщтыгъэми, гущыIэ зырызхэр къылъыIэсыщтыгъэх. Колэс зыдэщыIэ лъэныкъор гукIи, псэкIи Шыупащэ 
ыIыгъыгъэми, "хэгъэгу Iофыр зэкIэми апшъ" Къэншъао 
зэриIогъагъэр шъхьэм икIырэп, пщыгъо Iофмэ атегущыIэхэ 
къэсми, нахьыбэрэ ыгу къэкIыжьэу регъажьэ. Джыдэдэми 
ар ыгу къыпылъэдэгъагъ, ay псынкIэу зыкъишIэжьи, ным 
ыпашъхьэ зыщиIэжагъ. Янэрэ ежьырырэ зыщыгумэкIыщтыгъэ чIыпIэм ар шъхьэм къызэречъагъэр шIоемыкIугъэ ми, емыгупшысэн ылъэкIыгъэп: "Хэти ерэIу, "хэгъэгу 
Iофыр зэкIэми апшъ" зыфаIорэм шъыпкъэ хэлъ. ПшъхьэкIэ 
уемыутэкIэу къыбгурыIощтэп... Джы тIэкIу укIэгъожьы 

--- Page 211 ---

шъхьакIэ, тян, пшынахьыкIэ узэрэпэгъокIыгъагъэр зэкIэми 
агу рихьыгъэу сIорэп, ау къосэгъухэр къыпкъоуцогъагъэх. 
КъытэхъулIагъэмкIэ тянэшым тыкъызэхишIыкIыгъэмэ, зи 
къыщышIыныеп. Ау хэгъэгу Iофмэ бэ зэрэпщагъэгъупшэщтыр сипщыгъо мазэмэ сшъхьэкIэ сагъэушэтыгъэ..."
- А сикIал, укъэдаIуа? Моу зыгорэм ущыIэу къысщэхъу.
- Хьау, тян, чыжьэу сыщыIэп,- Шыупащэ игупшысэмэ 
къахэужьыгъ, ным шIуиушъэфыгъэп: - Хьакъулахьыхьэ 
Къэншъау къызытфакIом, ыIогъагъэ горэм сегупшысэщтыгъ.
- ТехэкIо-хъункIакIо къытфэкIогъагъэм сыд ыIонэу 
ышIэрэр?! - Рампэс зэхихыгъэр зэригъэшIагъорэм нахьи 
игубж нахьыбэу къэупчIагъ, къытыригъэпытыхьажьыгъ: 
- Зы ныбэ кIоцI тыкъикIыгъэ пае угу зыфэгъун цIыфэп ар! 
Сыд етIанэ пшъхьэ иуубытэнэу къыуиIуагъэр? - джы нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къыкIэупчIэжьыгъ.
- Сэрэп къызэриIуагъэр, Колэс ары.
- Хэгъэгу Iофыр зэкIэми апшъ ара зыкIапIорэр?
- Ары, тян, хэт къыуиIуагъ? - Шыупащэ зэгупшысэщтыгъэр зызэхехым, къыкIигъэщтэжьыгъ.
- Угу иуубытагъэу къыпфэмыIошъурэр, сикIал, Колэс 
къысиIуагъ. Ау ар Къэншъауи, Колэси, пшынахьыжъ Рэдэди 
ягущыIэп. Ар ыжэ дэмыкIэу фэшъыпкъэзэ, Лаурстэн 
къосэгъупщыр дунаим ехыжьыгъ. Сигуапэ шъори ар къызэрэкIэшъуIотыкIыжьырэр, ау сшынахьыкIэ ащ иIоф хэлъэп. 
Ежь ипкIэнтIэпс зыхимылъхьэгъэ, ымыпIугъэ, ымылэжьыгъэ, ыпхэкI зымыкъутэгъэ шым тырагъэтIысхьагъэкIэ, онэш 
фэхъун ылъэкIыщтэп. Джары тэркIи, ежьыркIи, зыфэшэсыгъэхэмкIи Къэншъау къехъулIэрэр. Имахълъэ зыфэфэхыгъэ Къосэгъу хэгъэгу фэрэгумэкI нахь, хымэ хэгъэгум 
лIыкIо зыкъырерэмыгъэш! Сыд фэдизэу лIы уашIошIэу, 
удаIэтэягъэми, узщымыщмэ уахэзэгъэщтэп. Бэ шIэн, макIэ 
шIэн, зэгорэм укъызхадзыжьыщт. Сыд чылэм щымыщ 
къыздэтIысхьэкIэ, хэхэскIэ зыкIеджэхэу пшIэрэр?
ХэхэсыцIэр зызэхехым, Шыупащэ кIыфыбзэ къызэрэхъугъэм Рампэс гу лъитагъ. "Тхьа къысауи, шъаом 
ыгу сэщэфы сIозэ, гуцафэ езгъэшIыгъ...- Рампэс гукIэ 
хэкуукIи, ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ.- Гупшыси псалъэ, 
зыплъыхьи тIыс тинахьыжъмэ зыфаIорэр шъыпкъэ. Тхьэ 
нахь зымышIэрэ сишъао сымышIахэу ыгу сыхэуIуагъ... "

--- Page 212 ---

- Ащыгъум, тян,- Шыупащэ игукъао ыушъэфыгъэп,- 
Агъбани хэхэс, сэри ащ сыфэд!
- Шыупащ! - Рампэс зыфимытыжьэу ымакъэ зыкъипхъотагъ, етIанэ шъхьэ гъэсыскIэ зиумысыжьыгъ: - Ары, 
ары, сикIал, къысфэгъэгъу, мыIуапхъэ къэсIуагъ... Ау сыгу 
къэмыкIыгъэр пшъхьэ зэрэфэпхьыжьыгъэмкIэ ори умыс. 
Адэ джары гущыIапэр умышIэу гущыIакIэр пшIэщтэп язгъэIуагъэр... Сыд сIуагъэми, сыдэущтэу сыпэгъокIыгъэми, 
сшынахьыкIэ сыдэущтэу зыщызгъэгъупшэн... АщкIэ къыздесхьакIырэ гукъаом къосэгъу гумэкI гущэр къытекIошъ 
ары. Сыд пшынахьыжъи, сшынахьыкIи ялажь? ЗыгорэкIэ 
янэшым фэдэу, хэт ышIэра, Рэдэд зыдащагъэм щыхагъэукъоу, нэмыкIыгукIэ къытфэкIожьмэ сэIошъ ары.
- Рэдэд ащ фэдэ ышIэщтэп, тян!
- Адэ ышIэнэп! - зинэплъэгъу къырагъэпхъотагъэ 
Рампэс къыдыригъэштагъ.- Ащ фэдэ пшынахьыжъ къосэгъупщым ышIэмэ, сикIал, ори фэудэнэп, сэри фэсыдэнэп. 
Я си Тхьэшху, унэшIу къытщыф, псаоу, узынчъэу къытфэхьыжь. А Шыупащ,- ошIэ-дэмышIэ кIэгупшысыхьажькIэ Рампэс къэупчIагъ,- сыд ыцI пIуагъи Колэсдыхэр 
зыдэкIуагъэм?
- Феодос сIуагъэ. Сыда?
- Турабэ зыцIэ къыриIуагъэр нэмыкI.
- Турабэ Iаджи elo, ащ ыIорэм пэпчъ тедэIущтмэ...
- Шыупащ,- Рампэс ыкъо къызэпиутыгъ,- ащ фэдэхэр 
Турабэ емыIуалIэх. Титхьэмэ зэрялIыкIор зышIошъ хъурэ 
цIыфмэ ар къыпфадэщтэп. Пщыгъупшэжьыгъа, пшынахьыжъ зэрэпсаури, хым зэрэзэпыращыгъэри апэ къытэзыIогъагъэр Тураби. Ащ ибыкъагъэ, къэошIэжьмэ, зэхашIэ 
горэ иI Рэдэди ыIощтыгъ. Ащ фэдэ цIыфыр пыдзы ашIырэп, 
къызфагъэфедэ. Нахьлъэш олъэгъу загъорэ къызэрэфыкъокIырэр, Хьакъардыхэми зыщадзыерэп, лIагъэ зиIи, 
зимыIи еубзэх. Къыщычъи янэ зэлIэм, ным пай пшIошIа ащ 
фэдиз цIыфыр къызфекIугъагъэр? Шъо, Агъбанэрэ орырэ, 
сшIэрэп Турабэ нэпч зыкIэшъушIыгъэр...
Ерагъэу зиIажэзэ, Агъбанэ унэм къихьи, зэтхьаусыхылIэрэр умышIэнэу къыIуагъ:
- Турабэ еспэсыщтыр сшIэрэп, унэм къысшIуехьэ.
- Сыд зыфаер? - янэ къыфэсакъыщтыгъэми, Шыупащэ 
къемыупчIын ылъэкIыгъэп.
- Къерэхь,- Рампэс иунашъо кIэкIы.

--- Page 213 ---

Пщы пчъэ кIыбым щызэтыраIажэщтыгъэр ары Iоу 
умышIэнэу шъошIо-нэгушIоу Турабэ пчъэм къыдэкIыгъ, 
ежь зызэрилъытэжьырэр къыкIимыгъэтхъыщэу, шъхьэгъэсыс макIэкIэ ишIуфэс къапигъохыгъ:
- Тхьэшхоми титхьэми ацIэкIэ мэфэшIу жъугъотынэу 
сышъуфэлъаIо. УигъашIэ кIыхьанэу, къосэгъумэ ягощэшху, 
Рэдэдрэ ШыупащэрэкIэ унасыпышIонэу сыпфэлъаIо. Рэдэдыпщыр ори тэри къызэрэтфэкIожьыщтым уицыхьэ зэрэтелъэу сэ сицыхьи телъ, уашъори, чIыгури къыпкъот, 
Рампэс.
- Тхьауегъэпсэу, къеблагъ, къэтIыс, Тураб,- Рампэси 
инэгушIуагъэ къафэгушIуагъэм пигъохыжьыгъ, уигуфэмышIугъэ къызхэмыгъэщ, гу лъемыгъат къыригъэкIэу 
Шыупащи фыреплъэкIыгъ.
"Мыдэ мыщ зызэригъэпсыри, тхьэелъэIукIэм 
зэрэфэIазэри..." - Шыупащэ ыIозэ, Айнарэ зэребэныгъагъэри, Рэдэд къызэреубзэжьыгъагъэри ыгу къэкIыжьыщтыгъэми, янэ къызфегыигъэр фигъэцэкIагъ.
- Шъуапашъхьэ сыкъимытIысхьапэми, агъэтIысрэр 
аубыжьырэп зэраIоу, пчъэблэ дэдэмкIэ сытIысынэп,- 
Турабэ ыIозэ, нэбгыритIури зэдилъэгъоу, абгъукIэ тIысыгъэ, гущыIэ пэубли къышIыгъ: - Мэфапэм елъытыгъэмэ, 
щэджэгъуапэм зыкъызэIуихыжьыгъ. Титхьэмэ тыкъызэхашIыкIыгъ. Ау къэблэгъэрэ кIымафэр чъыIэщт alo. Къэсмэ, 
ащкIи тялъэIумэ тыкъызэхашIыкIынэу сэгугъэ.
Турабэ гущыIэм хэтэу зыдэтIысыгъэм зырегъэгупсафэ 
шъхьакIэ, Шыупащэ къыIогушIо фэдэми, ыгу къызэрэфэмышIур, итхьэ гугъумэ къызэрамыуфэрэр зэхешIэ. 
"Сыдэущтэу зигъэпсыра сэIо мыщ,- ыгу теIункIэжьызэ 
Тураби elo,- къызэрэтхэфэгъэ шIыкIэр шIэхэу щыгъупшэжьыгъ! Уинасыпти, Рэдэдыпщым уакъы ты рихыжьыгъагъ нахь, плъэгъуни уздэщыIэщтыгъэр... Сыда 
осшIагъэр, нэIуагъ, апэрэ мафэм щегъэжьагъэу сыплъэгъу хъурэп! Хымахьэр къихьи унахьэр рифыгъ ощ фэд 
язгъэIуагъэр. Къосэгъухэр делэх, Колэси Iушэп, сэри ахэмэ 
саблэкIэу чыжьэу сыкIуагъэп, зыщыщ тымышIэрэ гъогурыкIом ерагъэу зэгурыдгъэIонэу едгъэжьэгъэ пщыгъор 
IэкIэтлъхьагъ. Сыгу хэбгъэкIы пшIоигъоп шъхьакIэ, Рампэс, 
ори ащкIэ умыс. Сыфитыгъэмэ, къыоупчIыжьыха, нэрэ-псэрэкIэ тэри ахэмэ зятэгъапшэ, пщыгъор о къыуязгъэтыщтыгъэ. ГъэшIэгъона шъхьатехъо птехъуагъэмэ, пalo зыщыгъ 
пстэуми анахьэу пщыгъор о нахь зепхьэщтыгъэ. Гу сшIэу 
о пцIэ хэсашъхьэм къызэрисымылъхьагъэм сырыкIэгъожьы, 
бзылъфыгъэм укъызэрэзэхишIыкIынэу анахь хъулъфыгъэ 
Iушми укъызэхишIыкIыщтэп. Ау джыри ар ухыгъэ Iофэп... 
Турабэ Тхьэм имылIыкIомэ, хэхэс нэIуагъ, къэозгъэлъэгъущт сэ!.."
- Ары, ары, Тураб,- Рампэси къыдыригъэштагъ,- 
Тхьэшхом ынэшIу къытщымыфэмэ, титхьэмэ тыкъызэхамышIыкIымэ,- хэт дунай гукIэгъунчъэм ынэшIу къытщифэн, 
тыкъызэхишIыкIын. КIымафэр къэмысызэ Рэдэд къытхэхьажьыгъагъэмэ, тхьэ пэпчъ былымыпсэ фэзгъэгъуни...
- Рампэс гощэшху! - Турабэ кIыфы кIэхъукIэу Iэ Iэтыгъэ мэкъэ щынагъокIэ къэгузэжъуагъ.- Ащ фэдэ Iуагъэ 
зытемылъхьажь!
- Тхьэ къысауи, Тураб, мыIуапхъэ сIуагъа?
- Тхьэмэ ялъэIух нахь, шIушIэ фашIэкIэ зафагъазэрэп... 
Зэхэоха, Шыупащ? Мары, сэ зэхэсэхы, тхьэмэ адэрэп. 
Муары,- шъхьаныгъупчъэмкIэ ыгъэплъагъэх,- уашъоми 
ынахэ къызэхегъахьэ, осыцэхэри къыхедзы. ШъуIэхэр 
шъуIэти, сIорэр къыкIэшъуIотыкIыжьызэ, Тхьэшхо лъапIэу 
лъагэм тежъугъэлъэIу.
- Къэтэдж, Шыупащ! - щынагъо зыIуадзэгъэ Рампэс 
къэгузэжъуагъ.
- Шъущысми хъущт,- Рампэсырэ Шыупащэрэ ыгъэтIысыжьыгъэх, аригъэшIагъэм хэшIыкI зэрэфыриIэри 
афыкIигъэтхъыжьыгъ: - Унэм шъуисмэ, Iанэм шъукIэрысмэ, 
аущтэу шъушIыныр тхьэмэ яджэгъощтэп. Ау ахэмэ ягукIэгъурэ ящынагъорэ зышъхьащытыр цIыф цIыкIур арышъ, 
тхьамыкIэрэ байрэ фэIуагъэп, тафэжъугъэтэдж,- шъуфэлъэкIыщтмэ, шъумышIэ, Турабэ ыIомэ гукIэ щхыпцIызэ, 
пщы унагъор ыпашъхьэ къыригъэтэджагъ.
ТхьэелъэIуным Турабэ хэблыхьэгъагъэкIэ арэп игущыIэмэ закIыригъэукIыхьэщтыгъэр - ныкъо-тыкъо зиIэ 
пстэуми жъалымыгъэр къазэрэтекIоу, ежь къыдэмыхъугъэр къыздэхъугъэ пщы унагъор ыпашъхьэ зэрэригъэтырэр шIодаушыгъ. Тхьэмэ зэрялIыкIор зышIошъ хъунэу 
езгъэжьэгъэгъэ Рампэс ар римыпэсынкIи къэнэнэп, зыIуплъагъэм щегъэжьагъэу къэзылъэгъу мыхъущтыгъэ 
Шыупащэ гукIэ кIэнакIэмэ игухьа-гужъ тырикъутэу ыпашъхьэ имытыгъэмэ. "Узэрэмыпщыр тшIэзэ шъхьэкIафэ 
къызэрэпфэтшIырэм фэдэу,- кIэлэ ищыгъэ пытэм фычIэплъызэ, Турэбэ быт щхыпцIыщтыгъэ,- сапашъхьи къызщыосымыгъэшIыкIэ. Ащыгъум сы Турабэп, джа шъукъызэрэскIэнакIэу, хьаулыеу дунаим сытет!.."
- Джы тхьэмэ тыкъызэрэзэхахыгъэмкIэ,- Турабэ 
зыфаемкIэ итхьэлъэIу къыухыжьыгъ,- Колэс зэришI хабзэу, Iэ джабгъумкIэ шъунатIэрэ шъугурэ шъуатеIэбэжь. 
Сыд тIоми тшIэми ахэмэ зэхахы, къалъэгъу. Тыгурэ тынэIурэ 
афэгъэзагъэу тэщ паий, Рэдэд паий тхьэмэ тызялъэIу уж, 
зыдэмышIэжьыщтыгъэ шъэбагъэ горэ зэхэпшIагъа, Шыупащ?
- Ар къызэрэосIощтыр сшIэрэп, Тураб...- упчIэм 
зэремыжагъэр Шыупащэ къызхигъэщыгъэп.- Сшынахьыжъ 
Рэдэд къосэгъупщым Тхьэ сызыфелъэIукIэ, сIэпкъ-лъэпкъыхэр къэпсынкIэх. Ори ара, тян?
- Ары, сикIал, ары,- Рампэси ыкъо IугушIуагъ,- Тураб 
зыфиIорэр шъыпкъэ, тилъэIукIэ тхьэмэ тыкъызэхахыгъ, 
анэшIуи къытхалъхьагъ, ягукIэгъуи къыднэсыгъ.
- Шъыпкъэ, Рампэс, шъыпкъэ. Сэ ахэмэ сырялIыкIошъ, 
яшIушIэ нахь лъэшэу зэхэсэшIэ. Джы бэ тэшъумыгъаIо, 
тхьэ макъэхэр тхэкIыжьыфэхэкIэ, тыгу шIу зэфилъэу 
тыщыжъугъэс. Жьыкъэщэгъу заул ныIэп ащ ипIэлъэщтыр.
"Сыд макъ мыщ зыфиIорэр? - Шыупащэ гупсэфэу 
зыхэдэIожьми, игутео макъэ фэшъхьаф зэхихырэп.- 
ЦIыфмэ ахэмылъ горэ Турабэ хэлъкIэ сэгугъэ. НэтIаий ар 
elo, Чэчани цIацIэзэ къыхеIукIы. Тян нэмыIэмэ, иныкъо-тыкъуагъэкIэ ыгу фэгъун ригъажьи, Рэдэд зытхащыгъэм 
щегъэжьагъэу, шъхьэихыгъэ дэдэу къыфэIошъурэп нахь, 
тхьэмэ ялIыкIо шъыпкъэу елъытэ. Мэщыкъу адэ? Ар 
къэпшIэнэу щытэп. Шъущымыхь, ыгу хэшъумыгъэкI elo, 
къегъэгъунэ. Ау гъогу техьан зыхъукIэ, мыгъо, уигухэлъ 
къыбдигъэхъущтэп ыIомэ ушъхьагъу къыфигъотызэ, 
зыдигъэшэсырэп. Хьакъар-Нахьлъэшдыхэм ягугъу 
сшIыжьырэп, ахэмэ, зыгорэм къыубытхэмэ, дунаим тырагъэтыщтэп, зэпкъыратхъыщт. Тинахьыжъхэр? Жъымэ, 
сыдигъуи зэряшэнэу, гукIэгъур къатекIо. Ау тэ сыд фэдэу 
зыфэтэшIми, тIэкIу-тIэкIузэ цIыфмэ нахь аштэу къысщэхъу. 
ГъэшIэгъоныр, тхьэмэ ацIэкIэ къыIорэмэ янахьыбэр шъыпкъэу къычIэкIыжьы... Сыдэу адэ Агъбанэ мыхэмэ къамыубытырэ?.."

--- Page 214 ---

- Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, Шыупащ? - унэ кIым-сымыр Турабэ къыукъуагъ.- Джы тигущыIэ пытыдзэжьымэ 
хъущт, тхьэ макъэхэр уашъом дэкIоежьыгъэх, къушъхьэмэ, 
мэзмэ ахэхьажьыгъэх, шъофмэ арыгупсэфэжьыгъэх.
- Титхьэмэ ауж сыд къэсIон,- къызэреупчIыгъэр имыгуапэми, Шыупащэ къызхигъэщыгъэп, игумышIугъэ 
къышIутекIоу римыIон ылъэкIыгъэп: - О уIофынчъэпщтын, 
тыкъэдаIо.
- Шъыпкъэ, сэри Iофынчъэмэ, тхьэнчъэмэ сащыщэп. 
Сигукъао сыкъищагъ, ау титхьэмэ апэ ар сфигъэшъыгъэп. 
Тхьэмэ тызфялъэIугъэ Рэдэд къосэгъупщым ишъхьакIо 
елъытыгъэмэ, сэ сигукъао зыуи арэп. Ау етIани...
- ЗемыгъэукIыхь, Тураб, тыкъэдаIо,- Шыупащэ зыфэщыIагъэп.
- Зигукъао къыозыхьылIэрэр умыгъэгузажъо, сикIал.
- Ар шъыпкъэ, къосэгъумэ ягощэшху. Зыцэ мыузыгъэрэ зицуакъэ мызэжъурэ узэхашIыкIыщтэп. Сэ Мэзыбэ 
сыкъыдэхъухьэгъэ къодыеп, Лаурстэн пщышхом итэмашъхьэ сыкъытехъухьагъ, къэзгъэшIагъэм пщы щагур сфэхымагъэп, Рэдэдырэ сэрырэ тыкъызэдэтэджыгъ, пщыгъор 
зыфагъэшъуашэми, чэщи мафи икъэлапчъэрэ иунапчъэрэ 
сфызэIухыгъагъ, джы Агъбан байколым пщы щагум сыкъыдигъахьэрэп, шъуичэу нэз сыригъэкIокIырэп. Агъбан 
тхьэнчъэкIэ енэгуягъо.
- А Шыупащ, а сикIал,- Рампэс къэгузэжъуагъ,- 
Турабэ игукъао сэ апэрэу зэхэсэхы, ущыгъуаза?
- ТIэкIу сыщыгъуаз, тян... Агъбан аущтэу Турабэ 
дэмызекIожьынэу есIон.
- ЕпIощт къодыеп,- пытагъэ къыхэщэу Рампэс къыIуагъ,- фэбгъэпытэщт!
- Аущтэу оIомэ, тикъосэгъу гощэшху,- зыфаер къыдэхъугъэу, щысыжьынри къыримыгъэкIоу Турабэ къэтэджыжьыгъ,- сэ сиIофми ауж сихьажьын, Агъбан байколми ыгу къысерэмыгъабгъ, темыфи есIолIагъэп.
Турабэ пчъаблэм зэрэдэкIыжьыгъэм лъыпытэу нахь 
мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Рампэс къыIуагъ:
- Агъбанэ байколым изекIуакIэ уишIэ хэлъмэ, сикIал, 
умыс. Турабэ тэшIэжьы шъхьакIэ, тхьэмэ зэрялIыкIор 
зыщышъумыгъэгъупш,- зэрэфэмыразэр ригъашIэу Рампэс унэм икIыжьыгъ.

--- Page 215 ---

III
А зы уашъори, а зы чIыгури унэгу кIэт зэпытыми, непэ 
плъэгъурэр неущ плъэгъужьырэп зэраIорэр шъыпкъэ.
Колэси, Темрыкъуи, Къодани зы гухэлъ-гугъапIэм 
гъогу хьылъэ чыжьэ зэдытырищагъэхэми, аныбжь зэрэзэфэмыдэу, ягупшысэ-гулъыти, ядунэееплъыкIи, ялIы гъэгъэпсыкIи зэтекIы. Ары пакIошъ, ягущыIакIи, ящхыкIи, 
яшытесыкIи зэфэшъхьафы. Гъусэ зыфишIынхэм ыпэкIэ 
джахэмэ Колэс ямыгупшысагъэу щытэп. ЗыцIэ къыраIуагъэмэ, Нахьлъэши зэрахэтыжьэу, захадэм, узигъусэм 
ышъокIэ къыоплъых ыIуи, гъусэ зыфишIыгъэ лIитIур цыхьэшIэгъукIэ къахихыгъ.
"Темрыкъорэ Къоданэрэ анахь лIыIохэр Къосэгъу 
къимыкIыныхэу арэп,- Колэс ыIуагъ,- ау сэщ фэдэхэу 
къин зылъэгъугъэ цIыфых. ГъэрыпIэр бэмэ афэщэчырэп, 
еуфэх, зэпекIых, къыIэкIэзыжьырэр, зыкъимышIэжьызэ, 
дунаим ехыжьы. Мыхэр зыщымыгугъыжьыщтыгъэмэ, 
гъогу къытехьаныехэп. Темрыкъо симахълъэ пае дгъэпыйзэ, илъэс пчъагъэ къэтхьыгъ, гъэрыпIэм зефэм, апэ 
гушIогъагъэр Чэчан, сэри, шъэожъыем ыпашъхьэ къызхэзгъэщыгъагъэп шъхьакIэ, сигопагъэ. Къызегъэзэжьми, 
тшIоигъоджагъ, ау щыIэныгъэр тэ зэрэтшIоигъо закIэу 
зэхэлъэп, пэIошъхьарыхэу къытфакIуи, махълъэр 
зыIэкIэкIодэгъэ Аспарыхъу ыцIэ къыриIуагъэ пэтзэ, тшIошъ 
хъугъэ-мыхъугъэу джы нэс къэтхьыгъ, нэмыкI тхьамыкIагъом гъогу тызэдытырищагъ, теплъын хъурэм..."
Егъэзыгъэ Iоф хэмылъэу ежь-ежьырэу къахихыгъэ 
гъусэм ышъхьэ къыфихьэхэрэр шIоемыкIоу зыфэгубжыжьызэ, Колэс игупшысэмэ къахэужьыгъ, зытехьэгъэхэ 
тхышъхьэм еплъыхыгъ: бжыхьэ кIэсэ чъыIэм ыгъэолъэрэ 
хым зы къошъо гъэIагъи тетыгъэп. Пчыхьэшъхьапэр зышъхьэщыкIуатэрэ чылэ зэбгырытэкъугъэ цIыкIур ары чыжьэкIэ 
къуладжэм къыдэщырэр.
- Хыр губжыгъэ, зишIэжьрэп,- Колэс къыIуагъ.
- КIым ирэхьат еукъо,- Темрыкъуи гугъуемылI. 
Заулэрэ кIуагъэхэу Колэс къэупчIагъ:
- Шыухэр зэдилъхэмэ, шъхьадж ыгу илъыр ешIэжьы 
зэраIоу, о зи къапIорэп, Къодан?
- Зы гухэлъ тыкъызэдырищэжьагъэмэ, зы гухэлъ 
зэдытиI, тхьамэтэ маф.

--- Page 216 ---

- Ари джэуап хъун, сэштэ,- Колэс гъуситIум язи 
фыремыплъэкIэу ыпэкIэ плъэзэ IугушIукIыгъ,- ау хым 
зыкъызэрэтфишIырэр ары сымыштэрэр.
- Хым ишIэн ешIэ, тэ тишIэни тапэкIэ къэт, Колэс,- 
Къоданэ ычIыпIэкIэ Темрыкъо джэуап къытыжьыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ, сигъусэшIухэр, сэ сызгъапэри 
сыушъэфынэп. ШъуитIу яз хым техьагъэпышъ, мощ зыкъызэрэтфишIырэм гуих горэ къышъухелъхьэмэ сэIошъ ары. 
Дунаир цIыфым имафэкIи ичэщкIи зэрэщынагъор сэ шъозгъэшIэжьынэу щытэп. Мо мыжъо къогъури, мо чъыгыжъ 
лъапсэри, къытшъхьэщыхьэрэ пчыхьэри щынэгъо закI, ау, 
Турабэ зэриIоу, тхьэхэр тыгу идгъэлъхэмэ, гумэкIыгъо 
щыIэп, тигъогу къэбзэщт. Сэ бэрэ шъхьафитынчъагъэкIэ 
хым сытетыгъ, кIымафи, гъэмафи, чэщи, мафи тиIагъэп, 
мары, титхьэмэ яхьатыркIэ сыпсау, сылъэс, сышыу. Тхьэмэ 
уищыIэныгъэ амыухыгъэмэ, сэщ фэдэу, макIэп къэбгъэшIэщтыр. Рэдэди тхьэмэ анэшIу зэрэщыфэщтым сицыхьэ 
телъ, тиджэгъогъумэ тэ ахьыгъэми къытагъэгъотыжьыщт, 
гукIодыгъо щыIэп, сшынахьыкIэхэр. Бащэ къасIоу, кIэр 
мэшIатэ, жъыр мэбгъуатэ шъосэгъаIоми сшIэрэп.
Шыуищым анахьыкIэ чIыпIэр зыIыгъ Къоданэ Темрыкъо 
фыреплъэкIыгъ. Гум филъыр къышIагъэу Темрыкъуи 
къыIуагъ:
- Тигунахь къэохьы, Колэс, ащ фэдэ тшъхьэ къихьанэп. 
Нахьыжъ нап, нахьыкIэ насып - арба, Къодан, Пщымафэ 
ыIорэр?
- Ары, Темрыкъу,- Пщымэфэ лIыжъым игугъу къызэришIыгъэр Къоданэ игуапэу къыдырегъаштэ, къыпегъэхъожьы: - Нахьлъэш зигъэгубжыкIэ, "жъым ыкIапэ кIэм 
ынап" pelo. Пщымэфэ закъу Нахьлъэш текIоу Мыстхъакъо 
дэсыр.
- Къосэгъу исэп Iори, къыбдезгъэштэн,- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Колэс Къоданэ фычIэплъыгъ, етIанэ егыигъ: 
- Арэп, Къодан, сыд шъэфа Нахьлъэшрэ орырэ сишъэогъужъ Пщымафэ къыжъудишIэрэр? Ары, ары, зи 
зымышIэрэм фэдэу зыкъысфэмышI,- Колэс щхыпцIыгъэ,- 
джа Къужъэе гъэхъунэм къыщышъохъулIагъэр ары. Джы 
къызнэсыгъэм Нахьлъэш ылъэхъомбэжъые зэрыуагъэ 
мэузы аIуагъ.
- Хэт къыуиIуагъ, Колэс? - шIогъэшIэгъоным блэкIэу 
Къоданэ къэупчIагъ.

--- Page 217 ---

- Зымафэ ежь Нахьлъэш къысфиIотэжьыгъ.
- Ащыгъум ори, Колэс, Нахьлъэши тхьэшъуегъэпсэу, 
ситхьэрыIо стешъухыжьыгъ,- Къоданэ къыхэкуукIыгъ, 
етIанэ ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьызэ, гъумытIымыгъэ: - Сэ 
сыжэ Iулэлэу мощ иделагъэ сэушъэфы...
- Джы шъэфыжьэп,- зэхихыгъэр Темрыкъо ыгъэшIэгъуагъ.- ЗэрэпфэщэIэшъугъэр? Апэрэу зэхэсэхы.
- Ашъыу, сыдэущтэу зэхэпхыныя, тхьарыIо ыпашъхьэ 
щысшIыгъагъэу. Пщымафэ къаигъэ пэхъуи, онэгум 
Нахьлъэш рихыгъагъ...
- Пщымэфэ тхьаматэми тхьэрышIыгъэ иIагъа? - Темрыкъо къызкIэупчIагъэм пымылъэу щхыжьыгъэ: - ЦIэплъыр 
къысэупчIыжьыгъагъэмэ, Къужъэе гъэхъунэм хьайнапэ 
щязгъэшIыныепи... Пщымэфэ тхьаматэми ори жэ пытэ 
шъуIулъ...- къегыижьыгъ.
- Адэ, Темрыкъу, тэ тымышIэрэ Iаджи дунаим техъухьэ,- ошIэ-дэмышIэкIэ къежьэгъэгъэ хъугъэ-шIагъэм Колэс 
кIэух къыфишIыжьыгъ,- жэмыIан-жэмачыу къыуаIон нахьи 
жэ пытэкIэ упсэумэ нахьышIу. Аущтэу шъоIомэ, нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэр зэдэтэштэмэ, тызэжъугъэупчIыжь. Мо 
чылэм чэщ щитхыщта хьауми тигъогу хэдгъэкIыщта?
- Чыжьэ кIорэр дэмыхрэр ары,- Темрыкъо къыIуагъ.
- Ари джэуап псау,- Колэс зэхихыгъэм рыраз.
- ЛIы закIэр мэзахэми мэгушхо, лIыгъэнчъэр мэзагъо ми мэщынэ,- одыкIи-мыдыкIи щымыщэу Къоданэ къыпиупкIыгъ, ау псынкIэу Колэс къеупчIыгъ:
- ТIум язэу тара, къежьапIэр ара, ухыжьыпIэр ара, 
Къодан, о зыфэпхьыжьырэр?
- Къысфэгъэгъу, Колэс, сигущыIэ згъэкIэрэкIэгъащэкIэ 
сенэгуе. Ори ары, Темрыкъу, гущыIэкIэ сыкъыонэкъокъу 
сшIоигъуагъэти, сыкъыппеогъащ. ЛIы закIэр сшъхьэ 
фэсхьыжьэу арэп, тхьамэтэ маф, мэзахэми, мэзагъоми 
тигъогу хэдгъэкIы сшIоигъуагъ.
- Ащыгъум сэри къыжъудесэгъаштэ. Тишмэ бэшIагъэп 
зызядгъэгъэпсэфыгъэр, чъыер къыттеофэ тыкIон.
Шыуищыр зэготэу заулэрэ чъагъэ. Бжыхьэ чэщыр 
шIункIы, нэм къыкIэIабэрэр плъэгъурэп. Загъорэ уашъом 
дэплъыех шъхьакIэ, жъогъо гъощагъи ралъагъорэп. ТIэкIу 
тешIэ къэсми хым зэрэпэIукIотхэрэр къалъыIэсырэ хыолъэ 
дэгумкIэ зэхашIэ. Осыцэ зырызхэри къыхелъэсыкIых, шы 

--- Page 218 ---

лъэбжъэ макъэхэри жьы цIынэм дэгу хэхъукIых. Шымэ 
япырхъакIэкIэ къызэрэпшъхэрэр къэошIэ. Зихьылъагъэ 
зыфэмыIыгъыжьырэ уашъори аплIэIу къегъуалъхьэ.
Тхышъхьэ лъагэм зехыхэм, осыцэхэри нахь макIэ 
хъугъэх, жьыбгъэ чъыIэми шы сэкумэ захиушъэфагъ, 
Колэси къыIуагъ:
- Мэз Iапчъэ горэм тычIахьэмэ, шымэ зядгъэгъэпсэфын, тэри тызпыупхъухьажьын. Ащ нэс хэт шъуитIу язэу 
гъогум лъэой къезыдзыщтыр? - ЗэупчIыгъэмэ заушъэфы 
зэхъум, Колэс къыIуагъ: - Сэрмэ къезгъэжьагъэр, сыдэу 
сшIын, шъуигъогупэ лъэой къесыдзын. СигъашIэ инахьыбэ 
къыздэзылэжьыгъэ ныом мыр къыфэсIуатэ зыхъукIэ, 
тхьамыкIэр цIацIэщтыгъэ. "Хэт сиIотэн, тэтэркон сиIотэна?" 
зыфаIогъэ IорIуатэр ары. ШъошIэми шъумышIэми къезгъэжьэгъахэмэ, ар жъи, кIи ящыкIагъ, шъукъедэIу. Тэтэрконыр - къэцпэнэ кошэ хъурай, жьыбгъэм зэрехьэ. ЛIы 
горэ, шIукIи, екIи сытегущыIэрэп, ишъэогъу ишъуз енэцIыжьыгъагъ. Аущтэу хэтызэ, зэнэцIыгъэ шъузым илI 
гъэпцIагъэкIэ дищи, лIапIэ ригъэфагъ. "Сыхыеу сэкIоды, 
ау ар къыпфэгъунэп" - къыриIожьыгъ шъэогъум.
- Ашъыу ар хъунэп! - Къоданэ ыдагъэп.
- Мыхъурэ щыIэп! - Темрыкъуи шъэогъур къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Дунаир жъалым, тежъыкIырэр бэ, сыд зыкIаIуагъэр? - Колэс къэупчIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: "Хэт 
сиIотэн, тэтэркон сиIотэна?" - мыдырэр ыпашъхьэ ит 
тэтэркон куашэм еплъызэ щхыгъэ, лIы укIыгъэр гум къырини, къыIукIыжьыгъ. ЛIым икIодыкIэ зымышIэрэ шъуза бэр, шIукIае щысыгъэу, лIым ишъэогъугъэм дэкIожьыгъ, 
зэгурыIохэу псэухэзэ, мафэ горэм жьыбгъэшхо къилъи, 
пчъэр къыIуихыгъ, тэтэрконыр унэм къыридзагъ. Ардэдэм 
ишъэогъу ыгъэкIоды зэхъум къыриIогъагъэр лIым ыгу 
къэкIыжьи, щхыгъэ. "Сыд уздэхьащхырэр?" - шъузыр 
къеупчIыгъ. ИлIыгъэр щыгъупшэжьыгъэу, ежь шIу дэдэ 
къелъэгъоу шIошIи, зыфэщхыгъэм ышъхьэ фырихыгъ: "О 
узэрэзгъотыщтым щэхъу хэмылъэу уилIыгъэр къысэкIодылIагъ". Шъузым зи ыIуагъэп. Чэщ хъуи укIакIор зэчъыежьым, лIы хыер зыгъэкIодыгъэр ылIыжьи, шъузыр 
икIыжьыгъ.

--- Page 219 ---

- Фэшъуашэр ришIэжьыгъ! - Къоданэ игуапэу къыIуагъ.- Е пшIэу шIу ущымыгугъыжь. Джащ фэдэу Рэдэд 
иIофи зэгорэм къычIэкIыжьыщт.
- Къодан, пIорэм егупшыс,- Темрыкъо къэгузэжъуагъ,- Рэдэдыпщыр псау. Зэ моу илъагъо тытеуцоу 
къэдгъотыжьыгъагъэмэ, шхъо езышIагъэр къэнэфэщтыгъэ.
- ШхъухьашIэм укIэупчIэжьа?
Темрыкъо зэхихыгъэм шъхьэр мэзахэм къыхыригъэпхъотыгъэми, Iофы зыримыгъэшIы фэдэу къэупчIагъ:
- Хэт?
Колэс шым жэдаIэ шIоигъуагъ шъхьакIэ, джэуапым 
паплъэу зиIэжагъ. Зиджэуап зезгъэукIыхьэщтыгъэм джыри 
Темрыкъо еупчIыгъ:
- Хэт шхъухьашIэр?
- Хэтына?..- Къоданэ зэрэкIэгъожьыгъэр ымэкъэ 
ефэхыгъэ къыхэщыгъэми, гъуситIури зэдигъакIоу шъхьэимых джэуапкIэ къыухыжьыгъ: - Джа гуцафэ зыфэтшIырэр 
ары.
- Укъытфэгубжыгъа, Къодан? - Колэс ищхыпэ шъабэ 
мэзахэм къыхэIукIыгъ.
- Сызгъэгубжын сэшIэми, тхьамэтэ маф, шъоркIэ ар 
сшIэнэп. СигущыIэ гумэкI зысIэкIипхъотыгъэти, сызэгуцафэрэм ыцIэ къысфемыIошъоу шъоркIэ сыхэкIыжьыгъ.
- Ащ фэди мэхъу, Къодан, ар уихэбзагъэп, зымыухыжь,- ошIэ-дэмышIэ гущыIэ зэфэдзыр зыпкъ къикIыгъэр 
Темрыкъоти, зытегущыIэхэрэр къыгъэшъэбэжьыгъ.
- Ары, Темрыкъу,- Колэси къыдыригъэштагъ,- Къоданэ зыгъэгумэкIырэр, къышIошIырэр тигъашIэ шIоигъуагъ 
нахь, мыхъун къыIуагъап.- ТIэкIу тыригъашIи, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэри къымыIон ылъэкIыгъэп: - Тызэгуцэфэ 
пстэури шъыпкъэу къычIэкIыжьыщтыгъэмэ... Ау зишъыпкъапIэ тымышIэрэм ыцIэ сыдэущтэу къетIон? Ары, ары, 
Къодан, зыцIэ къемыIуагъэмкIэ ухэукъуагъэп, ау чIамысэгъэ пчэгъум чы дадзырэпышъ, тэтэрконыр зишыхьатыгъэ 
лIы укIакIом къехъулIэжьыгъэр Рэдэдыпщыр зыушъхьакIугъэм ынатIэ илъэу зэгорэм къыкъоужьыщт. Арэп,- Колэс 
ымакъэ псынкIэу зыкъызэблихъугъ,- тэтэрконым икъэбар 
зыфэсIуатэкIэ, синыо зыфэцIацIэщтыгъэм сыда шъуитIуи 
шъукъызфыкIэмыупчIэрэр? ЦIацIэщтыгъэ сIозэ, тIоунае 
игугъу къэсшIыгъ. Синыо зыфэцIацIэщтыгъэр къыжъугурыIуагъэба?

--- Page 220 ---

- Бзылъфыгъэ Iофыр, тхьамэтэ маф,- Темрыкъо 
фэсакъзэ къыIуагъ,- зэхэфыгъуай.
- ЕгъашIэм къысфэшъыпкъэгъэ синыо ар епIолIэн 
плъэкIынэп...- Колэс ымакъэ къефэхыгъ, етIанэ зыкъишIэжьи, псынкIэу къыпидзэжьыгъ: - ПаIо зыщыгъи, шъхьатехъо 
зытехъуагъи къыгъэгъунэщтыгъэп. Сыд зысIокIэ, тIури 
нэпэнчъагъэх тхьамыкIэм къысиIожьыщтыгъэ. ЕгъашIэм 
шъузабэу къебгъэхьыщтыгъа cloy зыфэсыдзыкIэ, паlo 
зыщыгъмэ ацэ зэIулъэу зэгубжыгъокIэ дунаим езэрэгъэтэкъохых, гъэшIэгъона шъузабэмэ. ТIуми азыфагу гурэ 
псэрэ, шъыпкъагъэрэ щэIагъэрэ дэлъыгъэп ыIозэ, къыухыжьыщтыгъэ. ПаIо зыщыгъыгъитIум азыфагу шъхьатехъо 
зытехъуагъэ нэпэнчъ зыфэпIуагъэр псау-таоу къыдэнагъ 
зысIокIэ, згъэгубжыпэщтыгъэ тхьамыкIэр. КъытфэпIотагъэм о сыдэущтэу уеплъыра шъуIоу шъукъысэупчIымэ, 
ер къызпыкIырэр бзылъфыгъэ джэнакI сIони, сишхэгъу 
пIалъэ къэсыфэкIэ ныом сызэригъэхьарамыщтыгъэмкIэ 
къэсыухыжьын.
"Сыда бзылъфыгъэрэ хъулъфыгъэрэ язэфэшъыпкъэ 
Колэс зыфытеIункIэрэр?..- кIохэ зэхъуми, загъэпсэфынэу 
зепсыхыхэми, нэфшъэгъо шэсыжьыгъоми, игъусэхэм сыд 
къыраIоми, ариIожьми, игупшысэ зэпагъэущтыгъэми, мы 
аужырэ мазэм мызэу-мытIоу ежь Къоданэ къылъыIэсыгъэ 
гумэкIмэ упчIэм иджэуап арепхы.- Чэчанэрэ Айнарэрэ 
азыфагу къыдэтэджэрэ Iофым зыгорэкIэ Колэс щыгъуазэу 
егъэгумэкIмэ шIэ? Мэщыкъо зесэIокIым, ышыпхъу Анысэт 
хагъэкIуакIэ шIошIи, щхыпцIыгъагъэ. Шыупащэ сфеIошъугъэп. Рампэс гощэшхом зэхихмэ, гукъэуитIум аухын... 
Чэчан ащ фэдэу РэдэдкIэ къычIэкIыжьын Iоу сшIагъэп. 
Гъогу тыкъытехьаным ыпэкIэ ишъэогъукIэ зэрэмызафэр 
зесэIом, пшъашъэм псэлъыхъуабэ зэрэфызэблэкIырэр 
уижъышъхьэм пщыгъупшэжьыгъа ыIуи, къысфидзыжьыгъагъ... Ары шъхьакIэ, нэпэнчъ, мощ фэдэ лIыжъ Iушым 
ипхъорэлъф, шъэогъум фэпсэлъыхъох нахь, ащ фэдэ 
рашIэрэп! Рэдэдыпщым иIоф ухыгъахэу къымыгъэзэжьыщтэу, тэри хьаулыеу, джа къызэрэсэпIуагъэу, тежьагъэу 
къыпшIошIымэ, ухэукъо... Колэс мы Iофым зыгорэ хешIыкIы, егъэгумэкIы. Арымырымэ тэтэркон икъэбар сыд 
тапашъхьэ къызфырихьагъэр? Къытыригъэзэжьы икъугъ. 
ХешIыкIы, егъэгумэкIы..."

--- Page 221 ---

- Iэнэпэ хыблыгури зэгъокIы,- Колэс къыIуагъ.- Iофыр 
зэрэхъурэмкIэ Феодос тыкIощт. Ащ илъэс псаум къошъо 
ин гъэIагъэмэ уцу щашIэрэп.
- Тумтэкъашъэ тыдэхьан фае хъущт,- зэрэфэмыер 
Темрыкъо игущыIэ къыхэщыгъ.
- Тыдахьэмэ, Тумтэкъашъэ дэс цIыф жъугъэм такъыхэщынэп,- зэгорэм хъэзармэ, етIанэ русичмэ аIыгъ къалэм 
игугъу Къодани къышIыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
ТимышIуми, Къэншъауи ащ дэс...
- Ари тэрэз,- Колэс тIуми адырегъаштэ,- ау тыкъежьэным ыпэкIэ зэдэтштагъэр шъущыгъупшэжьыгъэмэ, 
шъугу къэсэгъэкIыжьы: Iэнапэ хым тыщимыкIмэ, шъуитIу 
яз онэшхэр зэкIещэжьых. ФеодоскIэ тыкIомэ, тигъогу нахь 
кIыхьэ мэхъушъ, сыдэу тшIын, ащ фэдэ чIыпIэ тифагъ, 
шитIур хъарджыпхъэ тэшIы, ящэнэрэм егъэзэжьы.
Ящэнэрэ шыур ежь зыфихьыжьэу Къодан ышъо къыпычъыгъ. ЗызэнэIуасэхэм щегъэжьагъэу къызэремыджэгъэ цIэр къыриIозэ, Колэс къеупчIыгъ:
- Сыд, сикIал, къыохъулIагъэр?
- Нахьыжъмэ нахьыкIэр аIофтэу хабзэшъ, укъызэрэзблэмыIэбыкIыщтыр къызгурыIуагъ, Колэс,- зэнэгуещтыгъэр занкIэу Къоданэ къыIуагъ.
- ХьакIуцумэ зэраIоу,- Колэс тхьагъэпцIышъоу щхыпцIыгъэ,- къытэбгъэфагъ. Мыщ фэдэ Iофым нахьыкIэ-нахьыжъ иIэп. Ау тыкъызыщежьэгъэ мафэм щыублагъэу зэрэозгъэгъэзэжьыщт лъэIу гумэкI къыпфысиIэу 
сыпщэгугъышъ, Къодан, ухэукъуагъэп.
- Уихьылъэ сихьылъэ, тхьамэтэ маф.
- Ппшъэ къислъхьащтыр хьыгъошъоп. КъэшъошIэжьмэ, 
тыкъызызэдэшэс пчэдыжьым сыгу къыдэчъыщтыгъэп. 
ТыкъэзгъэкIотэгъэ шыухэми сипхъорэлъф Чэчанэ ахэтыгъэп. Сыушъэфынэп чэтэнчъэу сшъхьэ зэрэшIуахыщт Iоф 
горэмкIэ а пчэдыжьым сипхъорэлъф сыкъызэхишIыкIыгъэп.
- КъызгурыIуагъ, тхьамэтэ маф,- лIыжъыр зыгъэгумэкIыщтыгъэм ылъапсэ къызиубытыгъэр бэшIагъэу, 
ыпшъэ къыралъхьэрэр ежь нэбгыритIум азыфагу, зыми 
римыгъашIэу, къыдигъэнэжьы Къоданэ шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, Колэс ыдагъэп:
- Зышъхьэ къырамыхыгъэ Iофыр IофыкIэ слъытэрэпышъ, Темрыкъуи хымэп, къыбгурыIуагъэм ыцIэ къеIу.

--- Page 222 ---

- Даур тхьамыкIэм ышыпхъущтын тызэрыгущыIэрэр, 
Колэс,- джыри Къоданэ Iофым ышъхьэ къырихыгъапэп. 
- Ори ащ ущыгъуаза?
- Сэри а IофымкIэ Чэчанэ сыдэгущыIэгъагъ.
- Сыд адэ къыуиIуагъэр? - джы нахь мэкъэ гупсэфкIэ 
Колэс къэупчIагъ.
- Къэгубжыгъагъ...- лIыжъым тенэгуикIмэ, къыраIуагъэр шIуиушъэфызэ, гугъэпIэ гущыIэкIэ Къоданэ псынкIэу 
къыухыжьыгъ,- ау езгъэгупшысагъэу къысщыхъугъ.
- Уинасыпти, сипхъорэлъф нэпэнчъ, кIасэу зэхэсхыгъэу 
гъогу сыкъытехьагъ...- Колэс гъумтIымыгъэ, ардэдэми 
зыкъишIэжьыгъ: - Аущтэу къыпщыхъугъэмэ дэгъу, Къодан. Джыри зэ шъудэгущыI, къэдгъэзэжьыфэ мыхъун 
ешъумыгъашI, зынэ кIэзгъэплъагъэу зыфаIогъэ пшъэшъэжъыеми шъуеушъый, гущыIэ зэритыгъагъэм пэмыплъэжьышъоу сыд шъыу къехъулIагъэр... Чылэр егъасэ, 
ипхъорэлъф фэгъэсэжьрэп цIыфмэ яжъугъаIоу Къосэгъу 
сшъхьэ щышIуяшъумыгъэх. Джары, Темрыкъу, зэхэпхыгъэ къытэхъулIэрэр...
Ятэ зэрэIэкIэмыкIодагъэр зышIошъ мыхъущтыгъэ 
Чэчанэ пае къыраIощтыгъэм Темрыкъо шъхьэр дигъэсысыщтыгъэ нахь, шIукIи, екIи тегущыIэнэу фэягъэп...
Колэсыдыхэр Тумтэкъашъэ дэхьагъэхэп. Русич жэкIэф 
горэм зыпэкIафэхэм, шы пэпчъ дышъэ тIурытIу къазыретым, едэуагъэхэп. Пантикапей хы зэпырыкIыпIэм дэжьи 
бэрэ Iутыгъэхэп, апэ къесылIэгъэ къошъо гъэIагъэм чIыпIэ 
щагъотыгъ.
Къуашъор инэплъэгъу чIэкIодэжьыфэ, ыгурэ ыпсэрэ 
афимытыжьэу, мэфэ заулэм зыкIыгъугъэ нахьыжъитIум 
Къоданэ акIэлъыплъагъ. Ыгуи афэгъумэ, яхъуапсэзэ зэшэсыжьым, шым елъэдэкъауи, Къэншъау зыдэс Тумтэкъашъэ лъэныкъомкIэ ригъэгъэзагъ. Лъэхъу цIыкIукIэ чъэщтыгъэ шым ошIэ-дэмышIэу жэдаIи зырыригъэтIагъ, 
егупшысагъ, елъэдэкъэожьыгъ...
IV
НэтIае нэф мышъэу Турабэ дэжь къэчъагъ:
- Узфыщылъыр сыд? Къэтэдж!
- ГумэкIыгъо щыIа?

--- Page 223 ---

- ГушIуагъо! Джа узэIазэу зэдатшIэрэр нычэпэ къэхъублэблагъ...- НэтIае зыфэIэжэжьырэп, ынэкIушъхьэмэ 
къахехы.
- Ар гушIогъо къодыеп, НэтIай!..- ардэдэм Турабэ 
инэплъэгъу стырмэ Дэхапсэ къахэтэджыкIыгъ, гур зыгъэтакъоу, шъхьэр зыгъэунэзэрэ фэбэпсым ыIэпкъ-лъэпкъхэри 
къызэпичъыхьагъэх.- Ар гушIогъо къодыеп, НэтIай...- 
джыри нахь мэкъэ шъабэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ, етIанэ 
къыфидзыгъ: - Моу сшъхьэщыкIи, сыкъэгъэтэдж! - ЗыкъишIэжьи, ытамэхэр еуфэхыгъэу адырэ унэм чIахьэрэм нахь 
шъырыт-гъэшIуабзэкIэ риIокIыгъ: - Сищыд цIыкIуи псы 
емыгъашъу, Iусынчъэ... ЗысэтхьакIыфэ зыгорэ фэпшIагъэмэ, НэтIай, псапэ къэпхьыни...
- Джыдэд, сыд ащ ифэIо-фашI,- НэтIаий шIуфашIэм 
фэкIэщыгъуаеу унэм икIыгъ.
Турабэ фэпагъэу, бгырыпхым чатэри пышIэжьыгъэу, 
пэIошхори шъхьарысэу зыплъэгъукIэ, ибытыгъэ щыгъынмэ 
ахэкIуакIэу лIышъо тео. Ар ыкIыбыкIэ укъимыкIымэ ары. 
Джыдэдэм тхы пцIэнэ шъхьэ упсыгъакI, етIани шъхьэшыгу 
якIэр ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ къахэлэлэжьэу, лъэпцIэ-лъэгу 
пIуакIэкIэ пIэм къыхэтIысыкIыгъэр узиджагъом елъэгъу 
зэраIу. Ау ежь аущтэу зэплъыжьыщтыгъэп. Джы НэтIае 
пае къыгъэнагъ нахь, къызытэджыжьыкIэ зыпыплъыхьажьызэ, джэхэшъогур зытIо-зыщэ рикIукIыщтыгъэ, 
шъхьаныгъупчъэм Iууцоти, пчэдыжьыпэ дунаим зэпэгэкIыжьызэ хаплъэщтыгъэ, ежь идагъо зыдимышIэжьэу 
дагъо горэ зыхигъотэрэ илэгъумэ е нэмыкIмэ акIэнакIэу 
зыIущхыпцIэжьыщтыгъэ.
Ахэр зэкIэ ДэхапсэкIэ шъхьэм къыфечъагъэм щигъэгъупшэу, Турабэ псынкIэу зифэпагъ, ынэгу псы чъыIэ 
кIикIагъ.
"НэтIае зэриIорэм иIоф тетмэ, ежь сшIэрэп, ау ар 
сэркIэ дэгъу,- Турабэ гушIом зэрехьэ, зэригъапцIэри 
щымыгъупшэу мэщхыпцIы.- Тхьэмэ сызэрафелъэIурэм 
изакъопщтын, уц лъапсэр зыхэзгъэжъукIыгъэ псым зэрезгъашъорэми ишIуагъэ къакIощтын... Мафэм бжьынышъхьищ зэрезгъэшхырэр? Адэ ары, цIыфмэ амыуплъэкIугъэ рэ амышIэрэ щыIэп!.. Охътэ лые блигъэкIы хъущтэп. 
Дэхапсэ дэжь орэчъи, игушIуагъо рерэIу. Сэри, къысиIуагъэм фэшъыпкъэжьыщтымэ, нычхьапэ сыфыкъокIын. 

--- Page 224 ---

Арэп, сыд сэIо джы нэс НэтIае къакъырым чIишIыхьэрэр?.." 
- Турабэ зипхъуати, унэм ичъыгъ, къакъырым зычIэлъадэм, 
тхьэ нахь зымышIэу псы щалъэр щыдым къыдезыхьакIырэ 
НэтIае гъэшIэгъо нэгукIэ къыIуплъагъ.
- Сыд псэушъхь мыр, псы щалъэр ыпашъхьэ зизгъэуцокIэ, мыцIышъу къысфешIмэ сшIэрэп, ыпхэкI къысфегъазэ.
- Ыуж икI...- Турабэ къэгузэжъуагъ, етIанэ шIомыIоф 
фэдэу къакъырым къычIэкIыжьызэ, зэриIокIыгъ: - НекIо, 
мэкъу тIэкIуи, пси ептыгъэмэ ары... Щыдхэр, анахьэу 
бзыхэр, къаигъэх, мыцIышъушIылэх...
- Аущтэу aloy сэри зэхэсхыгъэ, ау мыщ фэдэ сырихьылIагъэп,- НэтIае зыпыутхыпкIыхьажьызэ, Турабэ ыуж 
итэу къакъырым къычIэкIыжьыгъ.
- НэтIай! - Турабэ ибытыгъэ ыуж итым шIуегъэбылъы 
пIонэу, ошIэ-дэмышIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ.- Дэхапсэ 
дэжь укIощт, уигушIуагъуи епIощт.
- Джыдэди?
- УзтегупсэфыкIын Iофэп къыбдэхъугъэр. Джыдэд!
- Ар оIомэ, боу сыкIон, згъэгушIон тхьамыкIэр!..- 
НэтIае къызIуипхъотыгъэ къодыеу, ымакъэ къышIуефэхыжьыгъ.- Ары шъхьакIэ, Тураб, бжьын шъхьэшхо 
зысшхыгъэр бэшIагъэп.
- Бжьын пшхыгъа?..- Турабэ егъэшIагъоми къыфимыдэми умышIэнэу нэбэ-набэу Iуплъэзэ щхыгъэ, ушъ хьагъу 
дэгъукIэ щыдыбзым ыпхэкI къызэрэфигъазэщтыгъэр 
тырицIэлэжьыгъ: - Бжьын шъхьэшхо пшхыгъэу щыдым 
ышъхьэ къыпфигъэзэнэп... КъызэрэомышъутырыгъэмкIи 
гушIо... Ашъыу, бжьын пшхыгъэмэ гъэшIэгъона, Дэхапси 
егъэшх, нахь къыпфэчаныщт, чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп 
зэраIоу, шъузэгурыIожьыщт... КIо, кIо, пIэ фабэм къыхэкIыжьыгъэ къодый ар. Фэбабз, IэшIупс...
Турабэ идунэе тетыкIэкIэ, иныкъо-тыкъуагъэкIэ гу кIэгъу 
зыфашIырэмэ афэдагъэми, ыгу фэгъуми ежь игу гъэпIэ 
тIэкIуи зыщимыгъэгъупшэзэ, гу зэригъэшIыгъэ НэтIае 
кIэлъыплъагъ. ПлIэIу пытэ ищыгъэкIэ инэплъэгъу кIэкIотрэм 
ошIэ-дэмышIэуи ыгу фыпыузыкIыгъ.
"Адэ джары,- шъхьэр ыгъэсысыгъ,- сэ зысэухыжьы 
шъхьакIэ, мо кIэлъэкIоныкIырэ лIы къэбзэшхор сэщ нахьи 
бэкIэ нахь тхьамыкI... ЛIыр зыгъэлIырэ закъор тхьэмэ 

--- Page 225 ---

къызыуамытыкIэ, шъхьэ Iэтыгъэм, пкъы ищыгъэм, нэпэшIуагъэм сыд къарыкIыжьырэр?.. Мыхъу зыщыхъурэм 
щыIэныгъэр тазыфагу дэзгъэлъын гъусэ горэ, Iаеми дахэми, 
бзылъфыгъацIэ ыхьэу сэ дунаим тезгъотэн слъэкIыщт. 
Моры? ШыфэлIэ къелIыхыжь хакIом ар фэд... Сыд шъхьэзэкъо мыгъуагъа, ныкъо-тыкъуагъа узэгупшысэрэр, Тураб! 
- зыфэгубжыжьы, зэушъыижьы: - Пшъхьэ Iэты, гъашIо, 
гъэлъапIэ, уакIыбкIэ къыщыохьылъэкIырэр тхьэфэшI-шIушIэкIэ ягъашт. Плъэгъурэба, бетэмал, дунаим дэгъончъэ 
зэрэтемытыр, зыфэныкъор еушъэфы нахь, щыкIагъэ 
зимыIэ ащ къытехъорэп..."
КъэIугъэ макъэм Турабэ зэригъэплъэкIыгъ. Къакъырыпчъэ Iухыгъэм щыдым иIой макъэ къызыдэIукIым, ыгукIэ 
егыигъ: "Ы-ы, шъхьэшхожъ, сыкъычIэуупхъукIы пэтыгъ. 
Дэгъу хъугъэ НэтIае ыуж кIэкIэу къакъырым сызэрэкIуагъэр, игъом къычIэсщыжьыгъ... Джы сэ зэрэсIоу зэкIэ 
зыхъукIэ, мо Iaep сищыкIэгъэжьыщтэп... ау зыгорэкIэ 
НэтIае зэрэзыщыгугъыжьырэр къыдэхъоу ишъузыгъэм 
зиштэжьыкIэ, сэры хэкIуадэрэр... Хьау шъыу, ащ фэдэ 
хъун ылъэкIыщтэп, бжьын езгъэшхыгъэкIэ, уцыпс горэм 
езгъэшъуагъэкIэ, зэрэщымытыгъэу хъужьыщта? Мары, 
пчыхьэр къэсмэ, къэлъэгъон, Дэхапсэ зэрэIуплъэу къыхэхьэгъэ лъэкIэу къыщыхъурэр кIодыжьыщт, бзылъфыгъэр ары 
НэтIае тхьамыкIэр къэзыцIыцIырэр, гущтэ фишIыгъэшъ, 
зэмзэмыпс ебгъэшъуагъэкIи, ишIуагъэ къекIыжьыщтэп..."
Ежь-ежьырэу зэушъыижьмэ зигъэчэфызэ, гур къызфыдищэежьыщтыгъэми, Турабэ унэм ихьажьы шIоигъуагъэп. Сыда ихьажьыкIи, ришIыхьащтыр? ИгугъэпIэ-гушIуагъо тIэкIу-тIэкIузэ щагум дэт бжыхьэ шхъуантIэм фэдэу 
къэучъыIы, къушъхьэ къогъумэ закъозыушъэфэрэ пчыхьэшъхьапэу къэушIункIы. Турабэ зеплъыхьэ: онджэкъмэ 
Iугъор къарехы, гъунэгъухэми, пэчыжьэхэми ялъытыгъэмэ, 
ежь иер ары зыIу Iугъожьэу ошъогум зычIэзыушъафэрэр. 
"Сыд сызыфыщытыр! - Турабэ зыфэгубжыжьыгъ.- Зионджэкъ Iугъо къиурэмэ, чылэр къыздэзгъэхьащхэу, санахь 
мыгъуа! ПIашъхьэ дэщаий, угу теIункIэжь, уиджэныкъо 
машIо кIэшIыхь, дунаим узэрэтетыри, узэрэщыщыри, 
тхьэмэ узэрялIыкIори зыгу къыпфэшIу-къыпфэмышIуи 
ягъэлъэгъу. Уилъхъонч лэпс щыуан пымылъэгъэщтми, 
мэлыко щымыгъэжъэщтми, шъончъэ-тхьамыкIашъор 
уионджэкъ зышъхьащыт унэм зыми къытыремыгъашт".

--- Page 226 ---

Турабэ унэм зехьажым, тыгъужъышъо къэптаныр 
зыщидзи, ыIапшъэхэр дищэягъ, паIом къычIэзыгъэ якIэ 
гъэчэрэгъугъэр зэкIоцIищыхьи, шъхьэшыгу ышIыжьыгъ, 
яжьэм къычIиупхъукIыжьыгъэ жъокумэ остыгъэе упсафэхэр 
затырелъхьэм, мэшIо бзыймэ зыкъапхъотагъ, акIыIу ышIыгъэ пхъэ гъугъэмэ якIыкIыкI макъи джэныкъом къыдэIукIыгъ. 
"Тэри тызэрэцIыфыр сионджэкъ къеплъырэмэ арэшI,-
Турабэ имэшIо шIыгъэ гукIэ къыхигъэкуукIыгъ, жэкIэ-пэкIэ 
мыкIырыр къызэлъигъэнэфыгъ. Сышъхьэзакъомэ гъэшIэгъона, тхьэхэр сигъусэх. Фыгу пIастэ сымышIышъунэу, лы 
такъыр сфэмыгъэжъэнэу хэти къызщерэмыгъэхъу..." - 
щагумкIэ къиIукIыгъэ джэмакъэм Турабэ игупшысэхэр 
зэпигъэугъ.
- Тураб! - джыри нахь лъэшэу джэмакъэр къэIугъ.
- Ора сэIо, Чэчан?! - къэлапчъэм Iутыр Турабэ 
ышIэжьыгъ, егыигъ: - Сыд укъызфыдэмыхьэрэр?
- Сыкъыдахьэми хъущтыгъэ, ау сэгузажъо, усищыкIагъ.
- Сэ бэмэ сырящыкIагъ... Ау оркIэ, Чэчан, сыдигъуи 
сыхьазыр, сыкъэдаIо.
- Тятэ зыщымыIэжьыр гъэ пшIыкIутф хъугъэшъ, былымышъхьэ горэм ыпсэ фэдгъэгъу тшIоигъу.
- Ар дэгъу, тхьэмэ ягопэщт.
- Адэ арба тянэ уадэжь сыкъызфигъэкIуагъэр... Тхьэмэ 
ялIыкIо Турабэ къэшъумыщэу, тхьэ тырешъумыгъаIоу 
былымым шъунэзгъэсыщтэп elo.
- Тхьаегъэпсэу уянэ сызэрэщымыгъупшагъэмкIэ,- 
Турабэ зэхихыгъэр игопагъэми, гыекIэ къыухыжьыгъ: - 
Шъуянэ нахь Iушэу, тхьэмэ шIошъхъуныгъэ афыриIэу 
къычIэкIыгъ. Ным аущтэу ыIуагъэмэ, гукIэ дебгъаштэу 
укъысфэкIуагъэмэ, Чэчан, джыдэд. Моу сиджэныкъо 
машIо зыгорэ къеспэсынышъ, сыкъэкIощт.
- Зыкъэмыгъэгужъу, Тураб.
- Хэт къежъугъэблэгъагъэхэр? - къэлапчъэм IукIыжьырэм Турабэ лъыджагъ.
- Былымыпсэр зыгъэгъущт Агъбан...
- Ы-ы! - зыцIэ зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу Турабэ 
къыхэкуукIыгъ, Чэчанэ къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп.- СшIэрэп, Чэчан, ащ фэдэ IофкIэ Агъбанэ угу къэзгъэкIыгъэр нахь, а лIым фэмычэфхэу зымафэ тхьэмэ 
къысаIокIыгъагъ... ЕпIогъаха?

--- Page 227 ---

Чэчанэ ышъо къызэокIыгъ, ымакъи къефэхыгъ:
- ЕсIогъэ къодыеп, къязгъэщэгъах.
- Агъбанэ сыгу ебгъэрэп, ау, укъысэупчIыжьыгъэмэ, 
ар озгъэшIэщтыгъэп.
- Хэт ышIагъа... Агъбан зэогъукIэ былымым ыпсэ 
Iуехышъ ары.
- Ащ зи къесIуалIэрэп, ау зигугъу тшIырэр тхьэмэ шIу 
замылъэгъукIэ, сыд пае ащ фэдэ Iоф ыпшъэ итлъхьан... 
УмыгумэкI, Чэчан, сэ ащ зыгорэ къеспэсыщт... Хэт пIуагъа 
джыри къебгъэблэгъагъэхэр? - Агъбан ыцIэ фэшъхьаф 
зэхимыхыгъэми, Тураб къэупчIагъ, "шъуфэхъу-шъуфэмыхъуми садэжь шъукъэчъэ, сышъуищыкIагъ" ыIозэ, гукIэ 
щхыпцIыгъэ.
- Мэщыкъуи, ТIатIыхъуи, тятэ илэгъу нэбгырэ зыщыплIи 
къезгъэблэгъагъ. Хьэблэ бзылъфыгъэхэри къыхязгъэщыгъэх.
- Рампэс, Шыупащ?
- Пщы щагур згъэгумэкIынэу сыфэягъэп, Тураб.
- Тхьэмэ апашъхьэ тызиуцокIэ, ахэмэ сэ зыр арышъ 
ялIыкIор, ар къысэшъумыпэсмэ, къышъуфадэнэп, лые 
хэшъухын, пщы-гуащэ иIэп, зэкIэри зэфэдэ. Ахэри къэрэкIох. ЧылакIэмкIэ Хьэкъарэдыхэми афэпIопщыгъэмэ дэгъугъэ. Бгъотынэп нахь, НэтIаий хэмыныгъэмэ игопэщтыгъэ.
- Ащи моу джыдэдэм сыIукIагъ, есIуагъ.
- Сыдэущтэу зыкъыпфишIыгъ?
- Сыдэущтэу зыкъысфишIын, Iоф цIыкIу горэ зэрефэшъ, 
къызэриухэу къытхэхьажьынэу сыкъигъэгугъагъ. 
- КIэлэ бын зыгъашхэрэм фэдэу НэтIае зыгорэм къырефэкI зэпыт,- гугъуемылIышъоу Турабэ щхыпцIызэ 
къыIуагъ, ишъэф къыIэкIэIуагъэмэ зэригъэшIэнэу кIэупчIэжьыгъ: - Сыд шъуIуа зыуж итыр?
- ГушIопсым зэрехьэти, "сыд" зысэIом, "етIан" ыIуагъ, 
къызэплъэкIыжьыгъэп.
"Дэгъоу къыуишIагъ...- Турабэ игуапэу джыри гукIэ 
щхыпцIыгъэ.- Ори тэбгъашIэрэп нахь, шъэф Iаджи зеохьэ... 
Зымафэ оркIэ зэхэсхыгъэр шъыпкъэмэ, РэдэдкIэ уцIыфэп. 
Зыми укъимыубытыжьэу сыд къыохъулIагъэр? Бзылъфыгъэ цIыкIум зеогъэлIылIэ, гу къызфебгъэшI пшIоигъоу 
шъэогъур псаужьэп olo, лъежьэгъэ уятэжъ къыгъэзэжьыфэ 
уемыжэу узфэе макъэр зыкIэкIэогъэIукIы. Ар емыкIу. 

--- Page 228 ---

Рампэси, Шыупащи, Мэщыкъуи, сэри, джа симышIу Агъбани зэрахэтыжьэу, къыпфэтыдэнэп. Къосэгъухэр?.."
- Адэ, Чэчан, сыдэу пшIын, НэтIаий тэщ фэд, цIыфы, 
ари гушIуагъо горэм зэрефэу къычIэкIын. Iофы зезгъэшIымэ, ащ ишъэфи, нэмыкIмэ яшъэфи тхьэмэ джыдэдэм 
къысаIонэу чIыпIэ сит. Уфаемэ, Чэчан,- чэум иадыраб гъукIэ 
щытым ынэмэ акIаплъэзэ, Турабэ къыIуагъ,- НэтIае зыгъэгумэкIырэмкIи о узгъэгумэкIырэмкIи сяупчIын...
- Хьау, хьау, Тураб!..- Чэчанэ ынэхэр зэтеплъхэу 
къэгузэжъуагъ, къызэрэкIуагъэмкIэ кIэгъожьыщтыгъэми, 
зыпашъхьэ итым ыгу ыщэфыгъ: - ЗыцIэ къепIуагъэмэ сэ 
макъэ язгъэIун. УкъызщыкIорэр типIалъэу тыкъыожэн.
- Сыд пае имыщыкIэгъэ уахътэ тедгъэшIэн, хьазыр 
шъузэрэхъоу къэшъуIопщ, тхьэмэ сырягъусэу тыкъышъуфэкIон, ау ти Тхьэшхо-Тыгъэ щэджэгъуанэм къызиуцощтым 
шъуепэсакIу. Ащ нэс сищыд щэгъогогъо къэджэщтышъ, 
ящэнэрэм титхьэлъэIу блэдгъэкIы хъущтэп.
Чэум Турабэ къызкIэрэкIыжьым, нахь лъэпэлъагэ 
хъугъэ фэдэу къызщыхъужьыгъ. Iугъо пIуакIэр къызэрихырэ онджэкъымкIи дэплъыягъ, Дэхапсэ зыдэщыIэ 
псыIушъомкIи игумэкI-гугъапIэ ымыгъэплъэн ылъэкIыгъэп. 
А лъэныкъомкIэ кIэлъэкIоныкIыщтыгъэ НэтIае насыпышIори 
ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Чэчан нэмыIэмэ, ащ ытэмэ 
ефэхыгъэхэр инэплъэгъу хэкIыщтыгъэп.
"Джары Чэчанэ фэдэхэу сыкъизымыдзэхэрэм узэрадэзекIон фаер,- Турабэ зиIажэщтыгъэми, игухьа-гужъыгъэ плъыр-стырыгъэ къытекIозэ ыIуагъ, ыгу жьы дигъэкIэу 
лъэгуц кIэсэнри ыгъэсысыгъ.- Шъозгъэлъэгъущт сэ Турабэ 
мыскъарэ шъушIыщтмэ! Ори ары, Дэхапс! Уадэжь сыпщэмэ, мыр шIэ, мор къаштэ пIозэ, сызнэмыгъэсэу узфаер 
сэбгъэшIэнэу укъысщымыгугъ! СыкъыпфыкъомыкIмэ, 
укъысфалIэу, сыплъэгъумэ, зэ укъызнэсыгъот nloy, укIэзэзэу узисымышIыхьэкIэ, сы Турабэп! Шъори ары, Хьакъэрэжъыр, Шэныбэжъыр, сятэ тхьамыкIэр къышъуфэзгъэгъугъэу сытIысыжьыгъэкIэ шъумыгугъ. ЗыкIуачIэ рыкъэирэ 
Нахьлъэш цIэплъыри сапашъхьи, шъуапашъхьи Iордэгъазэ 
зыщисымышIыхьэкIэ..."
Щыуан зышъхьащымыт джэныкъо машIом Турабэ 
зыпэтIысхьажьым, игупшысэмэ джыри зыкъытыратэкъожьыгъ. Бэмэ анэсыгъ, аблэкIыгъ, къыгъэзэжьыгъ, икIэрыкIэуи атыригъэзэжьыгъ: "Дунай жъалым тызтетыр, хэти 
зэрэщыIэшъу. Къушъхьэ-мэз чъыгмэ якъэкIыкIэ-псэукIэ 
яхьщырых цIыфымэ ядунэе тетыкIи. Зы чъыгыр зэнкIабз, 
ищыгъ, адырэр IонтIагъэ, къуанщэ... нэмыкIыри къушъхьэ 
цакIэм дэчъэягъэу изакъоу къеплъыхы... Ащ ехъуапсэрэм 
къыгурэIуа шъуIуа зыпэIут жьыбгъэм тхыщэ зэришIырэр, 
лъэгапIэм ышъхьэ зэригъэуназэрэр?.. Шъукъысэхъопсэнэуи шъугу къысэгъунэуи сыфаеп. ЦIыф пчъагъэр имыкъу 
зэхъум, тхьэмэ анэ аупIыцIи, сыкъагъэхъугъэу шъоIомэ, 
джа тхьэ дэдэхэм анэкIэ, мары Чэчанэ фэмыхъоу садэжь 
къэчъагъ, шъукъызэзгъэплъын. Сыжъалымэп сэ... санэIу 
щышъуIорэр сакIыб щышъумыIожьызэ, сыгу имылъ Iаджи 
къысфижъугъэхьагъ, сызэрэшъухэтыщт шIыкIэмрэ уасэ 
къызэрэсфэшъушIыщтымрэ сяжъугъэгупшысагъ... Сэ 
сызщыщынэрэ пстэури - чэщым ишъэфи, мафэм иошIэ-дэмышIагъи, шыблэм игуихи, къушъхьэм икъыгоуи, машIом 
итхьамыкIагъуи, огъум игъабли, чIыгум исыси шъоркIэ 
щынагъо орэхъух!.." - Турабэ щымысышъоу джэныкъом 
IутэджыкIыгъ, зекIо чыжьэ ежьэщт фэдэу ипаIуи икъэптани 
зыщилъэжьыгъ, ичатэ зыпылъ бгырыпхыри тырилъхьажьыгъ.
ГумэкI хэт зыхъукIэ, зэришI хабзэу Турабэ шъхьангъупчъэм Iухьагъ, унэ кIыбым пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг заулэу 
ятэ дигъэтIысхьэгъагъэхэр инэплъэгъу къыкIэуцуагъэх. 
"Муары, мохэри зэфэдэхэп,- джэныкъом дэс зэхъум 
зэгупшысэщтыгъэр Турабэ къыушыхьатыжьыгъ.- Мо 
къыпцIэ чъыг ищыгъэм къыпыкIэрэр, игъо къэсыгъэмикъэ мысыгъэми, хафэ, дыдж зэпыт. ГъэшIэгъоныр, сянэ 
цIэцIалэ ар икIэсагъ. Модырэр? - Турабэ IугушIукIыгъ.- 
КъутамэхэмкIэ чIыгум зытезыубгъорэ къыпцIэ чъыг фэбытышъор? Ащ кIэхьан щыIэп, къыпыкIэрэр сыдигъокIи пIупс 
къыригъачъэу, IэшIу. Тяти икIэсагъ, сэри сикIас... КъаIо 
джы ахэмэ япIолIэщтыр..."
Щыдым иятIонэрэ Iой макъэ къакъырымкIэ къиIукIыгъ.
"КIэмыгъожьыгъэхэмэ,- Турабэ ыIуагъ,- тхьэлъэIу 
зышIырэ Чэчанэ ишэс икъэсыгъу. Колэс дэсыгъэмэ, ащ 
фэсымышIэн щыIэп, сэр-сэрэу сыкъэкIони, шъузгъэнэтIупцIэныеп. Ащ игъогу техьакIи апэрэ мафэм щегъэжьагъэу 
къезгъэкIугъэп. Нахьлъэш цIэплъыр ары зэкIэри зилажьэр. 
Рэдэдыпщым лъыхъущтмэ пащэ сафэшъушI, Темрыкъуи 

--- Page 229 ---

сищыкIагъэп ыIо зэхъум, Колэс ымыдэу, сэрышъ хыкIыб 
гъогум щыгъуазэр ыIуи Темрыкъорэ Къоданэрэ ицыхьэ 
ателъэу зыдырищэжьагъэх. Ягъогу псынкIэ афашIынэу 
сызилIыкIо тхьэмэ сялъэIу,- Турабэ зыфигъэIужьыщтыгъэ 
"ТхьэлIыкIор" джы нахьыпэрэм фэмыдэу ышIошъ зыфигъэхъужьэу ыIуагъ. ТIэкIу тешIагъэу, ытхьакIумэхэр щагумкIэ кIэгъэзыкIыгъагъэхэми, зыфэшIушIэжьыгъ: - ГунэкIэу 
къысажэрэмэ сахэхьанэп, чъыIэми, орэчъыIэ, лы такъыр 
горэ зыIуслъхьан. Сыдигъуа мохэмэ яли зыжъощтыр?.."
- Iулъхьэр счыишъхьэ ежъугъэхы хъущтыгъэба! - 
зажэщтыгъэм игуапэу фызыщылъэтыгъэми, цIацIэ фэдэ 
зишIыгъэми, Турабэ хьазырыпсэу унэм икIыгъ, къэлапчъэм 
Iутым риIуагъ: - Ора сэIо, Адышэс? СыкъэдаIо.
- ТхьэлъэIупIэм сыкъырагъэкIыгъ, къыожэх.
- Шъухьазырмэ, дэгъу, ау укъэзыIофтагъэмэ тхьэмэ 
ялIыкIо ящыкIагъэмэ, ощ нахьыжъитIу горэмэ уакъырагъэгъусэн фэягъ, усшIокIалэу, укъысэмыпэсыгъэу къызщымыгъэхъу, сшынахьыкI. Ау джары тхьэлIыкIомэ уазэрэфыщытын фаер. Арымырмэ, ахэмэ алъэгъу, ашIэ, шъуауджэгъущт. Джыри кIасэп, гъэзэжьи, джыдэдэм сыкъэшэсыщтышъ, Чэчанэ нахьыжъ горэ игъусэу чылэ гъунэм 
къыщыспэгъокIынэу сфеIожь.
Адышэс фагъэпытагъэр ышIошъ хъугъэу зыIолъэтыжьым, щыдыбзыр зычIэт къакъырыпчъэм Тураб ебгъукIуи, ионэш хьазыр къычIищызэ, зышIомыдэеу зыфиIожьыгъ: 
"Джары ахэмэ уасэ къызэрэзыфябгъэшIыщтыри зызэрэзыдябгъэшIэжьын фаери!.."
Чэчанэрэ Агъбанэрэ къызэрэпэгъокIыгъэхэр арэп 
Тураб шIогъэшIэгъоныгъэр, зымафэ зыгъэтхьаусхэгъэгъэ 
Агъбанэ джы къыфэчэфэу къызэрэIугушIощтыгъэр ары. 
"Мыщи фэшъуашэр езгъэгъотыгъ, зыкъезгъэшIэжьыгъ" 
- Турабэ гукIэ ыIомэ щхыпцIызэ, тхьэлъэIупIэм къыщыпаплъэхэрэр къызэрэпэгъокIыщтхэм егъапэ. Ау ини, цIыкIуи 
якъэплъакIэкIэ зэрящыкIагъэр зэхишIагъ, зэхихыгъэри 
игопагъ:
- Тхьэмэ ялIыкIо ишы IупIэ шъуубыти, къежъугъэпсых.
"НэтIая сэIо ар зымакъэр?..- Къэджагъэр Турабэ 
ышIэжьыгъ, Мэщыкъо дэжь щытэуи ылъэгъугъ, зишы 
IупIэрэ лъэрыгъырэ даIыгъэу къырагъэпсыхыщтыгъэр гукIэ 
шъэогъум фэрэзагъ: - Тхьауегъэпсэу, лIэу укъычIэкIыгъ. 

--- Page 230 ---

Сыдэущтэу уздэзгъэкIуагъэр къыппэгъокIыгъ шъуIуа?.. 
Садэжь къэмыгъэзэжьэу мыщ укъызэрэчъагъэр мыхэмэ 
апашъхьэ къысфябгъэшIагъэмкIэ къыпфэсэгъэгъужьы... 
ЕсIуагъэр зэкIэ Чэчанэ ыгъэцэкIагъ, цIыфыбэ къыригъэблэгъагъ. Хьакъари, Шэныби муары. Нахьлъэша сэIо апшъэкIэ 
щытыр?.. Рампэс гуащэри, Шыупащи ячIыпIэмэ арыслъагъорэп... Айнар? Анысэт? Ахэри муарых, бзылъфыгъэмэ 
ахэтых, пэкIэ зэфэшъхьафкIэ зэрэзэпэIудзыгъэхэр апэрэу 
сэлъэгъу... ГъэшIэгъонхэр Мэзыбэ къыдэхъухьанхэу, 
Къосэгъу къихъухьанхэу къысщэхъу... Джары, Колэс, 
зимафэ мэфишъэ хъун, сэ гъогу утесымыгъахьэ зыкIысшIоигъуагъэр..." - Турабэ ыIомэ, тхьэмэ зэрялIыкIор 
зэкIэми агуригъаIозэ, быгъур зэпхыгъэ чIыпIэм, шыихъ 
чъыгаем пэмычыжьэу, екIолIагъ. Зылъакъохэр пхыгъэхэу 
нэбгыриплIымэ аIэжэрэ былымым ынатIэ нэсыгъ, ыбжъакъомэ Iэ ащифагъ, къыкIэрыкIыжьи, шыихъ чъыгым итыгъэуапIэ къутамэ горэм нэсыгъ, псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, ыIэхэр диIэтаехэзэ, зижьыщэгъу зэхэзымыхыжьыщтыгъэ цIыфмэ къяджагъ: - Тхьэшхом тежъугъэлъэIу, 
сызилIыкIо тхьэхэми шъукъызэхахыщт, къасIорэр къыкIэшъуIотыкIыжь. Мы былымым ыпсэ о пцIэкIэ Чэчанэ ятэу 
зэпщэлIэжьыгъэм фэтэгъэгъу, унэшIу щыф, зэгъэгупсэфылI. Тэ тыгухэри гъэшIух, ти Тхьэшху, гъэгупсэфых, 
уиогъуи, гъабли, уичIыгусыси, уиощх мышIуи уиджынапцIэхэми, уимэзылI нэзакъуи, зыгу къытфэмышIу пстэуми 
тащыухъум!..- Турабэ ыIитIу дэгъэчъэягъэу тхьэмэ ялъэIузэ, бзылъфыгъэхэм зафычIэплъым, зыIэ псыгъо дахэхэр 
Iэтыгъэ Дэхапсэ ахилъэгъуагъ. Ардэдэм ыгу къэушъэбызэ, 
зыфыримыкъун фэбэпсым зыкъыригъэшIагъэми, къызхимыгъэщэу, ымакъи нахь чан кIэхъукIыгъ.- Тихъулъфыгъэхэми тибзылъфыгъэхэми азыфагу гузэфэшIу дэгъэлъ, 
яIуи, яшIи зэтегъафэх, шIу зэрэгъэлъэгъух... Тикъосэгъупщ 
Рэдэди зэрэпсаур къысаIошъ, мары зэхэохы, лIыкIо 
сызфэпшIыгъэмэ афэсэIопщыжьы, зиджагъомэ анэ рябгъэкIыжьызэ, къытхэпхьажьынэу тыолъэIу. Мы былымым 
ыпсэ зыфэдгъэгъурэм шIу фэшI, тэри тыхэмын. Амин 
шъуIо!.. Джы, Агъбан, былымыр зиемэ къыуапэсыгъэшъ, 
ыпсэ гъэгъу.
Лы фэбэ такъыр зыIумыфагъэ къэмынэу, быгъушъхьэмрэ шъомрэ чъыгэе шыихъым икъутамэмэ апышIагъэу 

--- Page 231 ---

щэджэгъоужмэ адэжь тхьэлъэIушIхэр чылэм къэкIожьыгъэх.
ТхьэлъэIушIмэ ащыщхэм Турабэ зыкъырагъэлъэгъу, 
гущыIэгъу къашIы ашIоигъуагъэти, езгъэблагъэрэм тхьэуегъэпсэу риIомэ, ишыбгъу сэмэгукIэ къыгоуцорэм зэрэгузажъорэр ригъашIэзэ, унэм къызэсыжьыхэм, НэтIай 
къыриIуагъ:
- СыпфэгушIо, Тураб, тхьэмэ узэрялIыкIор непэ мэзыбэмэ къагурыIуагъ...- шыIупIэ-лъэрыгъ убыт шъхьэкIафэкIэ 
зэрырагъэпсыхыгъэм ежь ишIогъэ тIэкIу зэрэхэлъыр къыригъэIонэу фэягъ шъхьакIэ, зэхихыгъэр нэмыкI:
- СызилIыкIо тхьэмэ мэзыбэмэ салъагъэIэсыгъэшъ 
ары... Непэ бзылъфыгъэмэ Дэхапсэ ахэтыгъэ фэдэу къысщыхъугъ...
- Ахэтыгъэ къодыя, Тураб,- НэтIае зыфэIэжэжьыгъэп,- къахэжъыукIыщтыгъ!
- Ныпчэдыжь шъузэфэзагъэба?
- Гъогум тыщызэIукIагъэти, зыфыхэсэгъэпсым, дунаир 
фимыкъужьэу тхьамыкIэр гушIуагъэ. Нычхьапэ къыкъокI 
къысиIуагъ.
- Ара?..- Турабэ зэхихыгъэм ыгу зыкъыригъэпхъотагъ, 
етIанэ къызхимыгъэщэу къыIуагъ: - Мы Iофым, НэтIай, 
удэмыгузажъу... Ащ джыри уиIоф нэсыгъэкIэ сыгугъэрэп. 
УкъысэдэIущтмэ, нычхьапи, неущ пчыхьи, къэкIощт 
мафэхэми Дэхапсэ дэжь узгъэкIощтэп. Нахь кIуачIэ къыозытыщт уц горэм тхьэмэ сынаIэ тырысагъэдзагъэшъ, ащ 
мэфэ заулэ узезгъашъокIэ ары. Сэ къыосIощт.
- Аущтэу оIомэ, Тураб, боу сыкъыодэIун. Сэ стелъ 
тхьамыкIагъор тхьэмэ алъыIэсыгъэмэ...
- Тхьэмэ яшIэ зыхэмылъ щыIэп. Ахэр угу илъэу ори 
шъуадэжь кIожь, сэри непэ сыпшъыгъ, тIэкIу зызгъэпсэфын...
Пчыхьэшъхьэ мэзахэм Дэхапсэ иостыгъэ зыхелъэгъукIым, Турабэ гушIуагъэ.
- Хэт ар? - пчъэм фытеуагъэм Дэхапсэ мэкъэ гохькIэ 
къыпэджэжьыгъ.
- Сэры. Тураб ары, псынкIаIо.
- Сыд гузэжъогъуа, тхьакъысауи, узхэфагъэр? - мэкъэ 
псыгъо IэшIоу гущтэ тIэкIу зыхэлъымкIэ къэупчIэзэ, непэрэ 
тхьэлъэIури ынэгу къыкIэуцожьэу, пчъэр къыфыIуихыгъ, 

--- Page 232 ---

зажэри ыушъэфыгъэп: - Ныпчэдыжь къысфэбгъэчъэгъэгъэ НэтIай тхьамыкIэр ары сшIошIыгъ...
- Ары, Дэхапс, ары,- дырегъаштэ,- ау тхьэхэр зыфаехэр нэмыкI, остыгъэр гъэкIуасэ, ахэмэ ацIэкIэ уадэжь 
сыкъэкIуагъ... Моу мы пщыгъыр зыщых.
- Ы-ы! Ащ фэдэ мэхъуа, Тураб!..- Дэхапсэ зэкIэщтагъэу къыхэкуукIыгъ, IэгушъуитIур ыIупэ Iуилъхьагъ.
- Зэхэпхырэба тхьэмэ къыуаIохэрэр? - Турабэ бзылъфыгъэм нахь тегушхуагъ.
- Сыд аIорэр?! - Дэхапсэ кIэзэзэу ригъэжьагъ.- СшIэгущэрэп, зыгорэ зэхэсэхы фэд...
- Зэхэохымэ, джары... Сэ сиIонрэ сишIэнрэ сшIагъэ... 
ощ фэдэ бзылъфыгъэ дэхэшхом ыIаблэ сысэу слъэгъунэу 
сыфаеп...- Турабэ зыкъызэригъэзэкIи, унэм къикIыжьынэу 
ежьагъ. 
- Тураб, къэуцу!..- Дэхапсэ остыгъэм епщагъ, "сэ 
къысхэфэгъэ пстэумэ ори уахэфэн, тхьэмэ укъысфагъэкIуагъэмэ, Iэблэсыс зязгъэшIынэп" ыIомэ, гукIэ зэрэцIацIэрэми щыщынэжьызэ, щыгъыр зыщигъэзыгъ, пIэкIор 
макъи къэIугъ, къэджагъ:- Узфыщысыр сыд, къакIо моу!..
ГуIэ-кIэзэзым хэтэу Турабэ бзылъфыгъэм зышъхьэрэхьэм адырэм ыIитIу къыпигъэуцуи, зэтыриIэжагъ:
- Хьау, Тураб, джанэри ары, зыпари къызщымын... 
Орырэ сэрырэ тхьэмэ къыташIагъэр непэ тагъашIэрэм 
нахь укIытагъоп... Тыкъызагъэхъугъэри зы маф, тызщагъэлIэжьыщтыри хэт ышIэра...- пхъэ пIэкIорым ицIэцIэ 
макъэ заулэрэ къэIугъэу, Дэхапсэ IаплI пытэкIэ Турабэ ытх 
къипш зыIэкIикъузи, Iупэжь фэбэ гугъэткIукIэ ытхьакIумэ 
иIушъэшъагъ: - А Тураб, а сыпсэм фэд, сыдэу улъэш... 
устыр... уIэшIу...
V
ШъхьакIом гу уегъэшIы.
Рэдэд къехъулIэгъэ шъхьакIом хэгупшысыхьажьы къэс, 
гужъыягъэр IуигъэзыкIыти, зы мафи, зы чэщи гукIэ, псэкIэ 
Къосэгъу щымыIэу къыхигъэкIыщтыгъэп, шъхьафит зызэришIыжьыщт гугъэм зэлъиIыгъэу игъэрыпIэ къин зэпичыщтыгъэ.
Джы Рэдэд ынапIэхэр зэтелъэу щысызэ, янэ Рампэс 
гугъум хэтэу нэшхъэй IуплъэкIэ ынэгу къыкIэуцуагъ. Айнари 

--- Page 233 ---

укIытэм ыхьэу ащ ыкIыб къыдэплъы. Гопэгъум зэридзэзэ, 
Рэдэд мыжъо дэпкъым зыкъыкIэрищэикIыгъ, ынапIэхэр 
къыIэтыгъ, щымысыжьышъоу лъэхъу пшъэхъур къыздиIэтызэ, гъучI хъагъэр зыхэлъ шъхьаныгъупчъэ бгъузэмкIэ 
дэплъыягъ. Нэм къыкIидзэгъэ ошъо IапIэр лъагэ, къабзэ, 
жъогъо заулэ къэлъагъо. Ахэр къызхэжъыукIырэ ошъочэпэ лъэныкъомкIэ зыфэпэIэпчъэ Къосэгъур щыIэу къыщэхъу.
"Сыд шъуIуа хэгъэгу Iофэу есхьыжьэгъагъэр къосэгъумэ зынагъэсыгъэр? - зэупчIыжьыгъ Рэдэд.- Колэс 
ылъэкI къызэримыгъэнэщтымкIэ сицыхьэ телъ... ау сахэмытыжьэу... СшынахьыкIи изакъу, зыщымыщмэ сыдэу 
ахэхъухьэра? Сышъхьарытыжьэпышъ, ыпшъэ иIэбэнхэри 
къыкъокIыщтых, Хьакъарэ, Нахьлъэш цIэплъыжъым 
фэдэхэр. А Нахьлъэши!.. Сэ ащ къысишIагъэр стыкъын 
лъы итэу фэзгъэгъунэп! СкIуачIэкIи, силъэкIыкIи сызэтеуцуагъэу саригъэлъэхъагъ... Хэт етIани ар къысезгъэшIагъэр? 
Аспарыхъу!.. Дунаир щхэнрэкIэ гъэнрэкIэ зэхэлъы 
ГъучIыпсэдыхэм alo зыхъукIэ, сшIогъэшIэгъонщтыгъ. Еплъ 
сэ къысэхъулIагъэм, ины сыхъумэ, сшъхьэ къэсIэтмэ, сятэ 
ылъ сшIэжьыщт, сянэш Къэншъау гъэрыпIэм къисщыжьыщт 
сIозэ, хымэ хэгъэгу сахьыгъэу сыщагъэбанэ... Адэ джары, 
зэо ужым Iэбжым щыпшIыжьыкIэ, пкIэ иIэжьэп. Синасыпмэ, 
мэфэ заулэкIэ бэнакIо сыздащэщт Салоникэ а лIы шIуцIэ 
кIочIэшху зыфаIорэм сытекIон. Джащыгъум Панатидэ 
шъхьафит сишIыжьынэу сыкъигъэгугъагъ. Шъыпкъэ, ар 
гущыIэ къодый. Мо нэе-псыежъым хэт ышIэра етIани къыугупшысыщтыр... Ар ыIозэ, Константинополи, нэмыкI 
къалэхэми, чIыпIэхэми, къыслъатырэ уасэр шIомакIэу, а 
зы мафэм щэ-плIэ сащигъэбанэу къыхэкIыгъ..."
ОшIэ-дэмышIэ жъогъохэчъым Рэдэд къыкIигъащти, 
къыпыустхъукIыщтыгъэ мэшIотхъуабзэм ынэ ригъэупIыцIагъ. "Джыри дунаим цIыф ехыжьыгъ" Турабэ зэриIощтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ. Ежь зыфихьыжьызэ шъхьэм 
къыфечъагъэми къыхигъэкуукIыгъ: "Арэп, а лIы шIуцIэшхор къыстекIомэ?! Ащыгъум си Къосэгъу хэгъэгуи, илъэс 
пчъагъэм згъашIоу сыгу илъыгъэ гухэлъхэри пкIэнчъэ 
мэхъу, сянэ тхьамыкIэми сыIуплъэжьыщтэп, Айнари иIупэщх 
дахэ къыспигъохыжьыщтэп. Хьау, хьау, ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтэп, титхьэхэми адэнэп. Сыд илъэшыгъэми, а лIы 

--- Page 234 ---

шIуцIэми титхьэмэ сытырагъэкIон, Панатиди игущыIэ 
епцIыжьына?.. Сыдэущтэу хъуми, хьалъэкъуиплIыкIэ 
сыкIожьыщтми, сихэгъэгу згъэзэжьын фай, ащ нэмыкI 
гугъи, гупшыси сшъхьэ къизгъахьэ хъущтэп!.."
Рэдэд гукIэ пшъыгъэу джы нэс IитIукIэ ыIыгъыгъэ лъэхъу 
пшъэхъур ритIупщэхыжьыгъ, шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, мыжъо пIэкIор лъахъчэм телъ пIэм зыхигъэкIагъ. 
ГущыIэ макъэхэр, кузэкIэт щэрэхъ цыргъыхэр къыздиIукIыщтыгъэ урам лъэныкъомкIэ дэIуагъэ.
"Пчыхьэпэ зэхаомэ адэжь одыджын жъгъыу 
зэпэджэжьмэ зэлъаугъоигъэгъэ цIыфхэр чылысым 
къекIыжьых,- ыIуагъ Рэдэд.- Мыхэмэ ядинрэ тэ тидинрэ 
зэтефэхэрэп. Пчэдыжьми, щэджагъоми, пчыхьашъхьэми 
Панатидэ чылыскIэ зэджэрэ унэшхом макIо, иунагъуи 
зыдещэ. КъызыкIожьхэкIэ, къысфычIэмыхьэу къыхэкIырэпышъ, тхьэлъэIупIэм тыщыIагъ, титхьэ ыпашъхьэ титыгъ, 
ынэшIу къытщыфэнэу телъэIугъ ыIозэ, сапашъхьэ къащ 
къыщехьы... Зы тхьэ нахь уимыIэу сыдэущтэу дунаим 
утетыщта?.. Мыхэмэ ялъытыгъэмэ, тэ зэрэдунаеу титхьэ. 
Унэмэ зарытшIыхьэу, тыкъэзылъэгъурэ, тызэхэзымыхрэ 
тымышIэу тхьэ телъэIурэп. Мафэ къэс тэ ти Тхьэ уашъом 
къытфехьэ, инэфынэ къытхапсэ, тыкъегъэфабэ, пщэмэ 
акъотми, тызщигъэгъупшэрэп, зигъэпсэфынэу ошъо къуапэм зыкъохьажькIи, жъуагъохэр къызэтэкъокIыгъэ мазэр 
лIыкIо къытфешIы, чIыгумкIэ къытфиIопщыгъэ тхьэ пчъагъэмэ, тызэрэпсэурэм елъытыгъэу анаIэ къыттырагъэты, 
загъорэ, зыкъытагъэшIэжьызэ, къытфэгубжыхэуи 
къыхэкIы".
Гупшысэ зэпеомэ Рэдэд джыри гукIэ Къосэгъу къадзыжьыгъ. Къушъхьэ шыгухэр, нэмэ афэмыплъэкIырэ мэз 
зэпыIукIотхэр, шъоф зэикIхэр, пырэжъыялъэхэр, къамылылъэхэр, IэрышI Iошъхьэ хъурэе зэпэIудзыгъэхэр, 
хъупIэмэ арытэкъогъэ былымхэр, иощхымэ, ишыблэ 
гъуагъомэ, ипсы къиугъэмэ ащыкIэкIыжьэу ынэгу къыкIэуцуагъэх. Ардэдэм ежь зыдишIэжьыщтыгъэм фэшъхьаф 
ошIэ-дэмышIэ кIочIэ лъэш горэм Рэдэд къызщигъэтIысыкIыгъ, пшъэхъу лъэхъуми, зэрышIыхьэгъэ мыжъо унэм 
игъучIыпчъэ-шъхьаныгъупчъэхэми къаубытыжьыщтыгъэп...
"Икъунба моущтэу сызэкIоцIыпхагъэу сызэрэщысыр!.. 
Титхьэхэми сыкъызэхашIыкIы хъущтба, сыда мыхъунэу 

--- Page 235 ---

сшIагъэр!..- гукIэ Рэдэд хэкуукIи, тхьэхэмкIэ шъхьэм къыфечъагъэм къыкIигъэщтэжьыгъ: - СшIэрэп ныIа... Мыхъун 
зесхьагъэу зыдэсшIэжьырэп. Тхьэ нахь сымышIэу сыпсэузэ, 
сигъогупэ чатэ къыщысфэзыIэтыгъэмэ, зыкъэсыухъумэжьызэ, сичатэ апэсымыIэтыжьыгъэмэ... Хьакъардыхэр 
армэ, ялажьэ зыдашIэжьи, къытэшIужьыгъэх. ХьакIуцухэм 
шIу нэмыкI сыгу афилъыгъэп, Даур зипэщэгъэ лIыкIохэмкIэ къыташIагъэр зыпкъ къикIыгъэхэм ятшIэжьыгъ. Араб 
щакIохэм гъогупкIэ къаIысхи, къясымыгъэухъумэхэу тичIыгу 
зэрэраукIыхьагъэхэр армэ шIэ? Ахэми сыкъыздахьыгъэм 
фэдэу, Ислъам-Хьаджэм къызэрэтфиIуатэщтыгъэу, псау 
шъуIуа а тхьамыкIэр, зы тхьэ яI. Ау ахэри ятхьэхэмкIэ зэпыих 
аIуагъ... Чэчанрэ сэрырэ Шыупащэ къызтетхыжьыгъэ 
хъэзар шыур шъэожъыем зэредгъэукIыгъагъэр арымэ 
шIэ?.. Ахэми тхьэ зэфэшъхьафхэр яIэх. Ахэмэ якъэбар 
Колэсрэ Темрыкъорэ яхьакIэщмэ къащызыIуатэщтыгъэр 
Думитрэ урымыр ары. Арэп, а лIы Iушыр мы лъэныкъор 
арба зыщыщыр? Сыдэу игугъу ашIэу зэхэсымыхыра? Мыщ 
сыкъызэрахьыгъэр ышIагъэмэ, ежьыри талъэныкъокIэ 
чIыпIэ къин Iаджи щифагъ, ишIуагъэ къысигъэкIыщтыгъэ...- 
Джыри ошIэ-дэмышIэу Рэдэд къыкIэщтэжьыгъ: - НэмыкIытхьэхэр сшъхьэ къызэризгъахьэрэр титхьэмэ къысфадэщта?!"
Панатидэ чылысым къызикIыжьыкIэ, пасэми, кIасэми 
лIы ухъумэкIо инищыр ыпэ итэу Рэдэд къылъихьэу ихэбзагъэми, нычхьапэ къэлъэгъуагъэп. Ар зыфихьыщтыр 
ымышIэу, тIэкIу тешIэ къэси нахь ыгъапэу, джы къэмыкIомэ 
джы къэкIо ыIозэ, заулэрэ щысыгъ. КъэкIожьыгъэп ыIонти, 
хьэ къэрэгъулитIур щагум щаригъэтIупщызэ, ымакъэ 
зызэхихыгъэр тIэкIу шIагъэ. "Къерэмыхь фаеми...- Рэдэд 
ыIощтыгъэми, ушъхьагъу къыфигъотызэ, шэны зэрэфэхъугъэу, ыгу зыгъэIасэщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ: 
- Е ыгу шIоп, е зыгорэ къыдэхъугъэп... Адэ джары дунаир 
дэгъу закIэкIэ зэхэлъыгъэмэ, сэри хымэ хэгъэгу сыкъахьыныеп... Хэти ежь итхьэ ыгу илъын фае, зыщигъэгъупшэ 
хъущтэп. Загъорэ пIощтыгъэхэр къисымыдзэщтыгъэхэми, 
Тураб, титхьэхэмкIэ узаф, мыхъун осIуагъэми, осшIагъэми 
къысфэгъэгъу, ау АйнаркIэ узэрэмытэрэзыгъэр, блэкIыгъэ Iоф нахь мышIэми, къыосIон, сшыпхъу цIыкIум фэдэщт 
къызэрэсэпIогъагъэри сщыгъупшэжьырэп. Чэчанрэ сэрырэ 

--- Page 236 ---

тызэрэмышIэу Айнарэрэ АнысэтрэкIэ тызэрэзэдэгущыIэгъагъэр дэгъу хъугъэ. Угу зызэфимыхыкIэ, узэшъэогъу 
шъыпкъэми, уазыфагу зыгорэ къыдэмыхьан ылъэкIыщтэп. 
Джы тызэпэIапчъэми, щэIагъэ зыхагъэлъынба, пшъэшъэжъыитIумкIэ сыгумэкIыжьырэп. Ау хэт ышIэра къэхъущтыр..." - шIур тыригъакIозэ ренэу IуигъэзыкIыщтыгъэ 
цыхьэмышIыныр етIани къышIудэоежьыгъ. 
ЗынитIу мэзахэм къыхэцIыукIызэ шъхьаныгъупчъэ 
лъапсэм итэу къыдэплъыещтыгъэ хьэшхом игъыргъыргъ 
макъэ Рэдэд зыкъыригъэшIэжьыгъ: "Ора сэIо? - Рэдэд 
хьэм фэгубжыным ычIыпIэ щхыпцIыгъэ, етIанэ, чэщрэ 
зэрэдэгущыIэ хабзэу, зиухыижьзэ, егыигъ: - Сэ сызэгупшысэныбэ сиI шъхьакIэ, укъызэрэспаплъэрэр сэбгъашIэ 
хъущтба? УкъысэупчIымэ, сиIофхэр джа зэрэщытых. 
НеущмыкIэ гъогу тытехьащт. Хэгъэгу чыжьэ къыращыгъэ 
лIы шIуцIэ горэм, Салоникэ къалэм сыщырагъэбэнынэу 
alo. Теплъын хъурэм, сытекIомэ, узихьэ Панатидэ ситIупщыжьынэу сыкъегъэгугъэ, ау ащ фэдэ цIыфыгъэ хэлъкIэ 
сыгугъэрэп... СIорэр пшIошъ мыхъоу пцэлышъо текъыгъэу 
гъыргъыргъ olo шъхьакIэ, джары тидунай зэрэщытыр... 
ЦIыфыри, хьэкIэ-къуакIэри изэфэд... ПшIошъ мыхъуми, 
къыосIон... мары, о лымэ къыпкIаозэ, уиIус укIэхъопсы, 
сэ укъыспэс пэтзэ, сызыкIэхъопсырэр сишъхьафит 
гугъапI..."
Унэ кIыбым къыкъолъэтыгъэ хьэм мыдырэм зыкъытыридзи, изэрэутыгъэх, къызщылъэтыжьыгъэх, зэжэхэбэнэжьхи, апэрэ лъакъохэмкIэ зызэраусэигъ. Щагум 
къыдэтэджэгъэ хьэзэрэшхым хъулъфыгъэхэр унэм къырищыгъэх, зи къямыхъулIэгъахэ фэдэу хьэхэми акIэ абэкъу 
дакъузэжьи, заушъэфыжьыгъ.
- Сыд мыщ къыдэхъухьагъэр? - Панатиди унэм 
къикIыгъ.
- Хьэхэр зэфилъыгъэх,- Рэдэд иухъумакIомэ яз 
риIожьыгъ.
- Щагум щызэсэгъэ хьэхэр, азыфагу къупшъхьэ 
дамыдзэмэ, зэбэныжьхэрэп,- Панатидэ къяшъхьэпэожьыгъ, къафигъэпытагъ: - Къэшъуухъумэрэм шъуфэсакъ. Шъхьаныгъупчъэм Iутын фай, зэ шъуеплъ.
- Муары, къеплъы,- шъхьаныгъупчъэмкIэ ухъумакIом 
Iапэ ышIыгъ.

--- Page 237 ---

- Шъо етIани хьэхэр зэфилъыгъэх шъоIо...- Панатидэ 
иIофышIэмэ акIэнакIэзэ гъумтIымыгъэ, етIанэ яупчIыгъ: 
- Тара джы хьитIум язэу тэ къытфэшъыпкъэр?..- раIожьыщтым пымылъэу, стIупщыжьынэу згъэгугъагъэшъ, сыд 
фэдэ джынэуз кIуачIэ лIы шIуцIэм хэлъми, зэрэтекIощтым, 
къатыгъэ ахъщэм ызыщанэ къызэрэсфихьыщтым сицыхьэ 
телъ, ау ащ ыуж ыIэгушъо зэхэт ионтэгъуагъэ фэдиз дышъэ 
къызэрезгъэхьыщтым сегупшысэгъах, текIогъэ-темыкIуагъэм тырыгущыIэрэп,- къызэIарэтхъ фаеми, аущтэу 
зыгорэкIэ хъумэ - ызыныкъу, утыгум къикIыжьмэ - ныкъуахь щыIэщтэп, зэкIэри ары, хьаулыеу мазэм къыкIоцI 
Салоникэ нэс щэ кIуагъа, зэзэгъыныгъэ шъэфэу щадишIыгъэр ыгу къызэрэкIыжьыгъэр игуапэу урым лIыжъыр унэм 
ихьажьыгъ.
МэфитIу тешIагъэу, Салоникэ чэщ гъогум зыщытехьащтхэ пчыхьапэм, Панатидэ лIыжъыр Рэдэд фычIэхьагъ, 
ынэмэ акIаплъэзэ, риIуагъ:
- Ухьазырмэ, къыппагъэуцущт лIы шIуцIэм утекIошъущтмэ, гъогу тытехьащт.
- Тырамыхыгъэ мышъашъом щыгугъыхэрэп, ау уиIуагъэ уемыпцIыжьыщтымэ, лIэныгъэр къыщысажэу сэшIэми, 
сыхьазыр.
- ЛIэныгъэр пшъхьэ къимыгъахь! - Панатидэ къэгузэжъуагъ, псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - ЛIэныгъэр 
агу илъэу гъогу техьэхэрэп. ЛIы шIуцIэр блэбгъуитIумкIэ 
зыхэбгулIэкIэ къэтхьыщт ахъщэр зыфэдизыр ошIа?
- Загъорэ къапIоу зэхэсэхы, ау слъэгъурэп.
- Къэпхьырэ пэпчъ зы дышъэ зэрэпфэзгъэтIылъыри 
пшIошъ хъурэба?
- Сыд щыщми, уиджыбэ имылъыр yеп зыIорэр орба?
- Сэры, сэры, ар дэгъоу угу иуубытагъ. ТатекIомэ, 
плъэгъун уапашъхьэ къистэкъощт хъущэр, джыбэкIэ 
пфэхьынэп... НекIо, ухьазырмэ, сэри сыхьазыр, тыгухэр 
изэу гъогу тытехьан.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Панатид,- Рэдэд шъорышIыгъэ 
хэмылъэу щхыпцIыгъэ,- дышъэ хъущэ Къосэгъу зыдэсэбгъэхьыщт.
- КъыосIуагъи,- Панатидэ ынэпцэ Iужъу тхъуагъэхэр 
дидзыягъэх,- Салоникэ тыкъызэрикIыжьырэм елъытыгъэщт,- уихьадэ щырахынкIэ сенэгуе нахь, гукIэ щхыпцIызэ 
пигъохыжьыгъ.

--- Page 238 ---

- Панатид, гъогу тытехьаным ыпэкIэ зы гыерэ зы упчIэрэ 
къыпфысиI.
- Бащэ тэIоми сшIэрэп...- Панатидэ ымакъэ къефэхыгъэми, ышъокIэ къызхимыгъэщэу Костас зэдзэджакIом 
фыреплъэкIыгъ, Рэдэди къыIугушIуагъ: - СыкъэдаIо.
- ТалъэныкъокIэ къакIощтыгъэ Думитрэ динлэжьым 
укIэупчIэнэу сыкъэбгъэгугъагъ.
- Ара зыфапIорэр?..- Панатидэ тхьагъэпцI нэплъэ гъукIэ 
реплъэкIызэ, Рэдэд къыригъэжьагъэр IэкIихыгъ.- Тэрэзэу 
уамыгъашхэу, уамыIыгъэу къысэпIон сшIошIыгъ. БэнакIор 
дэгъоу мышхэмэ, бэнэшъущтэп. Мыдырэ уинэIосэ Думитрэ сыкIэупчIагъ, ыцIэ шъыпкъи, ылъэкъуацIи, зыщыпсэури 
къызэзгъэшIагъ.
- Адэ джы нэс сыдэу къысэмыIуагъ? - Рэдэд джы игые 
нахь къыхэщыгъ.
- Сэ шэны сфэхъугъэу зы схэлъышъ, пшIосыушъэфынэп,- Панатидэ къыIощтыр зэригуапэр ынэ тхьагъэпцIышъомэ къакIэщэу IугушIукIыгъ,- зишIуагъэ къысэмыкIыщтмэ Iофы зязгъэшIырэп. Ау укъызкIэупчIагъэм ори 
сэри ишIуагъи иягъи къытигъэкIын ылъэкIыщтэп, чыжьэ 
щыI.
- Тыда зыдэщыIэр? - зылъыхъурэр къыгъотыжьыгъэ 
фэдэу Рэдэд къэупчIагъ.
- Григоряди Думитрий чиристан динлэжьыр шъуалъэныкъо хыкIыб Феодосие щэпсэу,- нахь мэкъэ пытэ 
зэблэхъугъэкIэ Панатидэ къыIуагъ, гущыIэ гугъапIэхэмкIи 
къыфиухыжьыгъ: - Джа титIо тызэрэзэзэгъыгъэу Салоникэ 
уащытекIоу шъуадэжь зыбгъэзэжьыкIэ, зыIубгъэкIэн плъэкIыщт.
- СитекIоныгъэ бащэрэ урыгущыIэу къысщэхъу...- 
шъхьэм къыфихьэщтыгъэ джэнджэшыр Рэдэд къышIудэоягъ.
"Сыдэущтэу зыкъысфишIыра мыщ!..- Панатидэ 
зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.- Сэра ежьра пшъэхъу 
зытелъыр, дышъэ пчъагъэ зыфатыгъэр? "Унэ къыкIэбгъаплъэрэр унэ къыкIэIабэ" урымымэ зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Сэ атезгъакIо сшIоигъоу сеубзэ, ежь ибэнапкIэ щыщ 
зэрэфэзгъэтIылъырэр ышIошъ хъурэп, къыкIэупчIэ. Уагъашхэрэба, уафапэрэба, ухъумэкIо лIищыр, зэдзэкIакIор 
ягъусэжьэу, къыбдаIыгъба? Зы хьэм ычIыпIэкIэ хьэшхуитIу 

--- Page 239 ---

зыдаIыгъыр орба?.. "СитекIоныгъэ бащэрэ урэгущыIэ..." 
Ащ сэ симыгъапэмэ, хэт ыгъэпэщтыр! Убанэ зыхъукIэ, 
къыоцакъэхэуи, пIи, плъакъуи агъэузэуи къыхэкIы. Ахэр 
зыгъэхъужьырэм хэт ыпкIэ езытырэр?.. Укъызысщэфыгъэм 
щегъэжьагъэу Iогъу-шIэгъу усшIынэу сыфэягъэп шъхьакIэ, 
нэпх зыIыгъым уфэд, лIыгъэкIэ сызэощалIэ... Уиинагъэрэ 
пкIуачIэрэ емылъытыгъэу уIуш, ау уилъэшыгъ нахь, уиакъыл 
сищыкIагъэп сэ!.. Угу зэмыIугъэ горэ къысфэодзыкIэ, 
узгъэпыиныри сэр-сэрэу сиахъщалъэ сыугъоныжьыныри 
сэркIэ зышъ, сызэщыпфынэп".
- УитекIоныгъэ бащэрэ тырэгущыIэнкIи мэхъу,- Панатидэ къыфечъэгъэгъэ гупшысэ мышIухэр IуигъэзыкIхэмэ 
Рэдэд къыдыригъаштэзэ, ежь зыфаер къыпигъэхъожьыгъ: 
- Ау узгъапэрэм утегущыIэным мыхъун хэслъагъорэп. 
Уицыхьэ зытелъыжьмэ, оркIи сэркIи нахьышIу. Джы адырэ 
упчIэу зыфэпIуагъэм сыкъедэIу.
"УкъедэIун, ау угу рихьынэп...- Рэдэди ежь зэрэфаеу 
гукIэ щхыпцIыгъэ.- Къангъэбылъ укъыздешIэ пшIоигъомэ, 
пшъэхъу лъахъэ къызэрэстеплъхьагъэ пэтзэ, сэри сыбдешIэжьын... УкъысфэгумэкIэу, сиIофмэ уагъапэу зыкъысфэмышI. Къэсэбгъэлэжьырэ ахъщэр угу зэрэпымыкIыщтыри, скIуачIэ къыхьыфэ, сыкъыраутыфэ сызэрэбгъэбэнэщтыри сымышIэу щытэп. Сыздапщэрэм уифедэ 
щымыIагъэмэ мазэм къыкIоцI щэ укIощтыгъэп, ащ нэмыкIэу етIани сакIыбыкIэ хъор-шэрыгъэ горэ щызеохьэу 
къысщэхъу. Армырмэ, сыда ситекIоныгъэрэ сишъхьафитыныгъэрэ уазыфытегущыIэ зэпытырэр? "Мыщ къыуиIо 
пстэури пшIошъ умыгъэхъу",- зымафэ гущыIэ хадзэкIэ 
урым зэдзэкIакIом къысфидзыгъагъ, джыри нэшIукIэ 
къысэплъы, гуцафэ къызэрэсфашIын горэ къысимыIокIыгъагъот... Мазэ къэс тхьагъэпцIыжъым зэдзэкIакIохэр 
къегъотых, зыми цыхьэ фишIырэп..."
- А упчIэм сэщ нэмыкI ыгъапэрэпышъ,- гугъуемылI 
фэдэу Рэдэд къыIуагъ,- джэуап къемытыжьми хъущт, 
сыгу къыобгъэщтэп. 
Панатидэ лIыжъыр тхьагъэпцIэу щхыпцIыгъэ:
- Сыд фэдиз мылъку уиIа умыIуи, узыфаемкIэ къэупчI.
- Уиджыбэ къызэримыхьащтыр пшIэзэ, уимыем сыд 
пае укIэупчIэн,- Рэдэди джа сэмэркъэу шIыкIэ дэдэмкIэ 
къыригъажьи, Панатидэ зэмыжэщтыгъэмкIэ къыухыжьыгъ: 

--- Page 240 ---

- Салоникэ къыщытпыщылъ бэнэным узэригъэгумэкIырэм 
фэдэу сэри мы пшъэхъу лъэхъум сегъэгумэкIы. Сыдигъо 
цыхьэ къысфэпшIыщт?
- Мылъкур джэуапынчъэ сIозэ, джы сыкъэуубытыгъэкIэ енэгуягъо,- тIэкIурэ щысыгъэу Панатидэ къыIуагъ.- 
Сэщ нэмыкI симылъку зыфэдизыр зыми ышIэрэпышъ, 
ызыныкъу, ызыщан сIогъагъэми хъущтыгъэ, ау укъызкIэупчIагъэм шъхьаихыгъэ джэуап ищыкIагъэшъ, пшIосыушъэфынэп: уишъхьэфитыныгъи уищыIэныгъи Салоникэ 
утыгум елъытыгъэщт, джащ узэрэщыхъу. Узэбэныщт лIы 
шIуцIэр кIочIэшху, шъэныкъорэ хырэ Салоникэ щагъэбэнагъэшъ, зэкIэми атекIуагъ, бэнэкIо пшIыкIуир зынимыгъэсэу лъэбгъуогъукIэ риутыгъ.
- IорIуатэкIэ зэхэпхыгъа, хьаумэ ор шъыпкъэм плъэгъугъа?
- СынитIукIэ сымылъэгъугъэм сырыгущыIэрэп. Салоникэ щэунае сыд сызфэкIуагъэу пшIэрэр? - лIы шIуцIэмкIэ 
Панатидэ шъыпкъэ къыIощтыгъэмэ, ятIонэрэ бэнэнымкIэ 
адишIыгъэ зэзэгъыныгъэр ыушъэфызэ къэтэджыжьыгъ: 
- НекIо, Салоникэ благъэп, зы хы гъогу екъу. Сэ щэн-щэфым сыфэIаз нахь, бэнэн Iофым хэсшIыкIырэ щыIэп, ау 
узэбэныщт лIы шIуцIэр дэгъончъэпщтын, еслъэгъулIэгъэ 
тIэкIухэри раIуалIэу зэхэсхыгъэхэри къыпфэсIотэных...- 
Пчъэм нэсыгъэу Панатидэ, зыгорэ щыгъупшагъэм фэдэу, 
зыкъызэригъэзэкIыгъ: - УкъызыфысэупчIыгъэ пшъэхъу 
лъэхъум джы къесIолIэщтым къедэIу. ЛIы шIуцIэм гущтэ 
езгъэшIынэу лъэхъу пшъэхъукIэ ыпашъхьэ урязгъэщэщтышъ, джыри а зымкIэ щэIагъэ къызхэгъэфэжь...
VI
Тумтэкъашъэ чыжьэкIэ къэлъэгъуагъ.
"Зигугъу зэхэтхэу, зышъхьэ тымылъэгъущтыгъэр 
мыра?..- Къоданэ щхыпцIыгъэ нахь, мыщ ыпэкIэ зыфэгуитIугъэм шыр къыфызэтыригъэуцуагъэп, егупшысагъэп.- 
КъызэсынэкIыгъэ темэнылъэмрэ сыкъызхэкIыгъэ гъуимрэ 
ялъытыгъэмэ, мы тхышъхьэр нэмыкI дунай..."
Нэм фэмыплъэкIырэр былым хъупIэ шъофых, сэнэшъхьэ лэжьыпIэх, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгых, ахэмэ 
къамылышъхьэ чыиф унэ фэкIыхьашъохэр, хъурай теплъэ 

--- Page 241 ---

зиIэхэр къахэщых. Тумтэкъашъэ ушъхьапырыплъымэ, 
ыкIыбыкIэ, ежьыри хэсыхьэ фэдэу, ошъочапэм хэкIодэжьы рэ хыр къэлъагъо. Ныпчэдыжь зыIутыгъэ Пантикапей хы 
зэпырыкIыпIэм елъытыгъэмэ, къухьэ гъэIэгъэ зэфэшъхьафхэр мыщ Iутых, къыIохьэх, IокIыжьых, хыбзыухэри 
щэкIыих, щэтэмаох. Къалэм итыгъэкъокIыпIэ гъогу тет 
лъэс хэри, шыухэри, цукухэри зырызых, тIурытIу-щырыщых, куп-купых. КъопитIукIэ хым еуалIэу Тумтэкъашъэ 
мыжъо чэу лъагэкIэ къэшIыхьагъ, зышъхьэ гъэIэгъэ къэлэпчъэшхо зэIуубгъукIыгъэм цIыф уIэшыгъэхэр Iутых, 
ышъхьагъкIэ къеплъыхых. КъыдэкIхэрэмэ апылъхэп, 
дахьэхэрэм къыздикIхэрэмкIэ яупчIых, хьын-хьылъэхэр 
ауплъэкIух, уасэ аIахы.
А зэпстэур Къоданэ ищыпэлъэгъоп. Гъэрэу Саркел 
зыщаIыгъми, джары хъэзархэр зыхэтыгъэхэр, ау непэ 
фэдэу ащ адыгэ макъи, русич макъи ытхьакIумэ къиIощтыгъэп, урымхэри, генуйхэри, мадьярхэри, нэмыкI хыкIыб 
цIыф лъэпкъыхэри, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ къикIыщтыгъэ 
огъуз, араб, перс щэкIо-щэфакIохэр ары умыIощтмэ, 
щилъэгъущтыгъэхэп, абзи щызэхихыщтыгъэп. Джыдэдэм 
ынэгу кIэтмэ ялъытыгъэмэ, Саркел дахьэхэрэм ямызакъоу 
дэкIыжьхэри, пкIэ аIамыхыщтыгъэми, ауплъэкIущтыгъэх, 
щызэщыхьэхэуи, Iашэр къызэфырапхъотмэ зыщызэзаохэри 
къыхэкIыщтыгъэх. "СшIэрэп тапэкIэ къэхъущтыр,- ыIуагъ 
Къоданэ,- ау мыщ щыгупсэф. БлатIупщхэрэр къэлапчъэм 
дэкIых, бламыгъэкIхэрэм бырсыр къызпагъэкIырэп, 
къыIокIыжьхэшъ, шымэ къяпсыхых, махъшэхэм хьынхэр 
атырахы, цукухэр зэкIатIупщых, чэтэн пщыпIэхэр агъаIэх, 
мыжъо чэум пэIулъэшъогъэ шъоф бэдзэрым ащэщтхэр 
тырахьэх, тыращэх. Сэ сщэни сIыгъэп, сщэфыни щыIэп, 
Къэншъао сэрэгъоти, нэмыкI сыфаеп. Хэт сеупчIын? Хэт 
къысиIон?.."
Къоданэ бэдзэрым техьагъ. ШыбгъэкIэ цIыфхэр зэIигъэзыкIхэзэ заулэрэ кIуагъэу, къызэтеуцуагъ, зыфаер 
бэдзэрым щыщэрэм фэдэу зыфиплъыхьагъ, етIанэ 
ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьыгъ: "Русичыдзэр къытфэзыщэгъагъэм сыд мыщ тыришIыхьащтыр?.. СшIэрэп ныIа, 
тикъосэгъумэ къырашIагъэр русичмэ къыфамыгъэгъункIи 
мэхъу. ЕтIани Къэншъао зэзгъэгъотыгъэкIэ, зыгу къытфэмышIум сыда есIощтыр? Хьакъулахь зытешъулъхьагъэу 

--- Page 242 ---

къышъозымытырэмэ япщ, уипхъорэлъфым тылъэхъу 
есIощт ара? ЫшIэрэба? Дэгъоу ешIэ, ышыпхъуи, тэри 
тыкъы ридзагъэп нахь... Ар сэIо шъхьакIэ, губжыр зыкIэкIы жьым зыкъишIэжьыгъэнкIи мэхъуба? СшIэрэп, сшIэрэп... 
Сыда зытегубжыхьащтыр? Сыда фэмыхъурэр? Хъэзармэ 
гъэрыпIэм щаIыгъыгъэ пае зыщыщмэ сыда ялажьэр... 
Сэри хъэзармэ сыгу афэплъы, мары, амакъи зэхэсэхы, 
сынэгуи кIэтых, ау сичатэ къихыгъэу сахэлъэдэщта?!"
- Къодан, зиунагъо бэгъон, тэ укъикIыгъ?
- Ора, Нахьлъэш? - "тэ къысфизыгъ мыр" Къодан 
гукIэ ыIуагъ.
- Сэры, сэры! - "сызфэмые мыгъо закъом сыIуфагъ" 
Нахьлъэш зыфэгубжыжьыгъэми, къызхигъэщыгъэп.- 
Сыкъызэрэплъэу сыогуцэфагъ. Тэ щыIэх уигъусэхэр?
- IэнапэкIэ хым тикIышъугъэпти, Колэсрэ Темрыкъорэ 
ФеодоскIэ загъэзагъ.
- Оры?
- Сэ сэкIожьы.
- Уадэхъугъэба?
- Ащ фэдэ Iоф щыIэп.
- Армэ хъун, ау уикъэгъэзэжьыкIэ къызгурыIорэп. 
Зыгорэ къысшIооушъэфкIэ сенэгуе, Къодан? - "къыпIуплъыхьэмэ къыпIугушIозэ зишъэф ышъхьэ зыIулIэжьрэмэ 
ащыщ мыр" Нахьлъэш цIэплъым ыIозэ, зэупчIырэм ынэгу 
фызэIухыгъагъэми, гукIэ гъумтIымыгъэ, фызэригъэфэжьыгъ: - Къосэгъу хасэм ыушъхьафыгъэ лIыкIуищмэ 
уащыщышъ, къыослъэгъулIэрэр зыфэсхьын сшIэрэп, 
сегъапэ.
- Земыгъэгъап, Нахьлъэш,- Iоф зыримыгъэшIэу Къодани риIожьыгъ,- джа зэхэпхыгъэм тиIоф тет. Тызэрэмыгугъагъэу хы икIыпIэр нахь гъогу чыжьэкIэ къэтыухьан фаеу 
хъугъэти, зыдэтштэгъэ гъогупкIэм тызхэплъэжьым, 
нахьыжъмэ къысаIуагъэр сэ згъэцэкIагъэ.
- Ары Iолъ...- Нахьлъэш ыгу илъыр къыбгурымыIонэу 
джаущтэу къыIуи, цыхьэ зыфимышIырэмкIи къэупчIэжьыгъ: 
- Тэ щыIэх адэ тинахьыжъмэ яонэшхэр? Сыда зыкIыдэмыщэжьхэрэр?
- Ахэри русич горэм етщэхи, гъогупкIэм хэдгъэхъуагъ.
- УзэрэшъыпкъаIор сэшIэми, джыри нахь нэшIукIэ 
сыкъыоплъыжьыгъ, сишъэогъужъ! - Нахьлъэш къыхэкуукIыгъ, щэфакIохэм ашъхьэхэр къаригъэпхъотагъ, 
къыIуагъэри къыушыхьатыжьыгъ: - Русич лIыжъ горэм 
Колэсрэ Темрыкъорэ яшхэр ыIыгъхэу зысэлъэгъум, къызэрищэфыгъэхэр къысиIуагъэми, сшIошъ мыхъоу, 
сыщыхьэгъагъ... НекIо, армэ къышъохъулагъэр, плъэгъу зэ къытесхыжьыщт!
- Хьау, хьау, Нахьлъэш, мышIапхъэ тэмыгъашIэ, 
зэтщагъэм лажьэ иIэп!
- НекIо заIокIэ, Къодан, некIо. Къытесхыжьыщт сIуагъэ пае ар сшIэна, кIэшъухыгъэм фэдиз еттыжьымэ хъугъэ. 
Тынэ къаплъэу тинахьыжъмэ яшхэр русич горэм едгъэIыгъынха, сыкъашIэжьыгъэн фай, а шыхэр къызэрэсэплъыщтыгъэхэр... НекIо, ар сигухэлъэу згъэзэжьыгъагъэ. 
ФэдитIу къыриIолIэщтыми, къэтщэфыжьыщтых! - Нахьлъэш 
шым елъэдэкъэуагъ.
- Ары шъхьакIэ, сэ сиджыбэ илъ щыIэп,- Къодан 
зэхихыгъэр игопагъэми, иIоф зытетыр ыушъэфыгъэп, 
зыуж ихьагъэми фигъэпытагъ: - Зэо-пыджэ къытхахьэ 
хъущтэп.
- Къодан! - Нахьлъэш къызэджэкIыгъ.- Непа сэIо 
сызыпшIэрэр. ЕгъэшIэрэ уишъэогъужъ уицыхьэ тегъэлъ. 
Ар зыфэсшIэщт Колэс сыгу емыбгъэу арэп, Къодан. 
КъэпшIэжьырэба, сыздэгъэшэс зесэIом, зэримыдэгъагъэр?
- АщкIэ Колэс угу емыгъабгъ, Къосэгъу укъыригъанэ, 
нахьыкIэмэ унаIэ атырыуигъэты шIоигъуагъ.
- Ар къызгурыIуагъ, ау Рэдэдыпщым ыуж зыфыщтмэ 
сызэрэхамылъытагъэр сшIошъхьэкIуагъ. Шъыпкъэ, Колэс 
фэдэ тхьаматэ Iушым фамышIэрэ щыIэп, ау сыфитыгъэмэ, 
сэщ фэдэ ощ фэдэхэр, Хьакъар-Шэныбэ фэдэхэр щыIэхэу 
мощ фэдэ хы гъогу хьылъэм тезгъахьэщтыгъэп, хымэ 
хэгъэгу згъакIощтыгъэп... СшIэрэп нахьыжъитIум ягухэлъыр, мары, уанахьыкIэ пэтзэ, ори ушъхьагъу къыпфагъо ти, къыуагъэгъэзэжьыгъ.
- АщкIэ къыбдезгъаштэрэп, Нахьлъэш. Ушъхьагъу 
Iоф хэлъэп. Ныбжьышхо яIэми, тIуми акIуачIэ из. 
- Ары, ары,- гугъуемылIэу къыдыригъаштэмэ иш 
къэзгъэохъурэмэ икIэпщ атырищаезэ, Нахьлъэш джыри 
къызэреIокIы,- тэри зыгорэ тынэмэ амылъэгъоу, тичэу 
гъуанэмэ тадэплъэу тыщысыгъэп. Ау тинахьыжъмэ тыздамыщагъэмэ, сыдэу тшIын, ипщыпIэ иуцогъэгъэ Рэдэд 

--- Page 243 ---

къагъотыжьынышъ, шIукIэ къытхэхьажьынхэу титхьэмэ 
тялъэIун.
"Шъуинасыпти, сыкъызышъулъежьэм,- Нахьлъэш 
цIэплъым ыгушъхьэ зыщишхыхьажьыгъ,- зыжъугъэбзэхи, 
шъузгъотыгъэп, зышъхьэ егъашIэм къэзымыхьыжьыщт 
лIыкIо шъусшIыщтыгъ... Хэт зышIагъэр, чъыIэ, кIымаф 
шъумыIоу, Iэнэпэ гъогур хэшъухыщтмэ? Сэ мыдыкIэ, Колэс 
тхьагъэпцIыжъым зезгъэгъэдели, Тумтэкъашъэ сыкъэчъагъ. Ежьхэр яшыхэр ащэхэшъ, мыр акIэлъыплъэзэ, 
ПантикапейкIэ зэпырэсыкIых. Ашъыу, ащи сыIулъэдэгъагъ, 
Iуслъэгъуагъэхэп нахь. Турабэ бытым иIуагъэу, тхьэмэ 
амыухэсыгъэмэ, зи къыбдэхъущтэп. Къоданэ зышIозгъэбылъыным ычIыпIэкIэ, сэр-сэрэу натIэкIэ зезгъэутэкIыгъэу 
къангъэбылъ сызэрэдешIэрэми тхьэмэ яшIэ хэмылъэу 
щытэпщтын. Къосэгъу рагъэгъэзэжьыгъэмэ, сыда мыр 
бэдзэрым зыфытетыр? Ахъщэ ымыIыгъэу, зыщимыплъыхьащтмэ, щымынэцIэщтмэ сшIэрэп. Енэгуягъо Iоф горэ 
зэрефэкIэ. Сыда?.."
Шы щыщ макъэхэм Нахьлъэш къагъэгушIуагъ:
- Зэхэоха, Къодан, тишхэр зэрэшIэжьыгъэх!.. Джары 
сэ, бэмэ къыздырагъаштэрэп шъхьакIэ, цIыфмэ анахьи 
хьайуанхэр нахь зэфэгупсэх зыкIасIорэр...- гъумтIымызэ, 
ыуж итыгъэ Къодани къыпымылъыжьэу, шыонэзэтелъитIур 
зыщэрэ русич лIыжъым кIэрылъэдагъ, еупчIыгъ: - Тхьапш 
япIуалIэрэр?
- Дышъэ щырыщ къысаты, сэ плIырыплI-тфырытф 
сэIо.
- ПлIа хьауми тфа? - щакIом еупчIызэ, ежь ыбзэкIэ 
Къоданэ къыфигъэпытагъ: - Сэ сыкъыомыупчIэу о зи 
къэмыIу.
- Дышъитфыр пшIуабэмэ, плIырэ ныкъорэ шыонэзэтелъ пэпчъ къэптымэ, тIури уе. СэгуIэ нахь, ащ нахь баIуи 
мыхэмэ алъыстыгъ,- щэкIо лIыжъым къыпигъэхъожьыгъ.
- Дышъэ тфырытфи, плIырэ ныкъори алъыптыгъэп! 
- Нахьлъэш кIэпщ уплIэнкIагъэр фигъэсысзэ, ынэ лIыжъым 
фыригъэкIыгъ, етIанэ Къоданэ русичыбзэкIэ къеупчIыгъ: 
- Шы пэпчъ дышъэ тхьапша мыщ къышъуитыгъэр?
- Шы пэпчъ дышъитIу,- Нахьлъэш зыфаер гурыIуагъэу 
Къодани джэуап къытыжьыгъ.
- Мы шыур къэошIэжьа?

--- Page 244 ---

- КъэсэшIэжьи-къэсэмышIэжьи фэд...- лIыжъым 
ымакъэ къефэхыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Сэ 
къэсщэфыгъэ шыхэр сызэрэфаеу сщэжьынхэ сыфитба? 
- "Мы къысшъхьэщыуцуагъэмэ шIу агу къысфилъэп, 
къысэдаощтыгъэ щэфакIохэри IокIошъыжьых. Хэти ежь 
ышъхь. УкууагъэкIи, укъызэхахынэп, уныбэ къырагъэугъэкIи, къыппылъынхэп".- ЩхыпцIышъозэ кIилъэшъу жьыгъ: 
- Ары, ары, къосэгъухэр, шъуишхэм анэкIэ мыхэр зэрэшъуехэри, шъущэфыжьхэ зэрэшъушIоигъори къызгурыIуагъ, ау сэ сидышъэхэри сэжъугъэгъотыжьых, мэфэ 
ныкъом сазэрэдэулэугъэри къыдэшъулъытагъэмэ, сигопэщтыгъэ.
- Ар Iоф шъхьаф,- Нахьлъэш къыдэхъугъэм зэрэкъогушхукIырэр ымакъэ къыхэщыгъ, зышIомыдэеуи 
къыпигъэхъожьыгъ: - Тэри тыцIыф мыхъатэу хъэзармэ 
тафэдэу тыукIэкIо-хъункIакIоу, тыгъэпцIакIоу къызщымыгъэхъу. Аспарыхъу зыфаIорэм игугъу ашIэу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсымыхы мэхъуа! Тыгъуасэ Феодос гъэрыпIэм 
ислъэгъуагъ.
- Гъэрхэр ыщэхэуи?! - Нахьлъэш цIэплъым ышъо 
къызэокIэу, Колэсдыхэри инэплъэгъу къыхэтаджэхэзэ, 
гущыIэр IэкIипхъотыгъ.
- Сыд пай, ежьыр шъыпкъэр зэкIоцIыпхагъэу, гъуахъо зэ къухьэм радзэу сырихьылIагъ.
- Ы-ы! - Нахьлъэш зэхихыгъэр игуапэми, имыгуапэми 
умышIэнэу, къыхэкуукIыгъ.- Плъэгъугъэр Аспарыхъужъыр 
арымэ, сэ сичIыфи телъ ащ, фэшъуашэр рашIэжьыгъ! 
ГушIуапкIэ къэпхьыгъ, уидышъиплIи ма, огъотыжьы, дышъэ 
зырызи къесэгъэгъусэжьы. Хэт илIыгъэ къыхьыгъ ар?
- Хэтми,- Къодани щхыпцIыгъэ,- ар езышIагъэр ежь 
нахь лIыIоу къычIэкIыгъ.
- Сыд фэдэ къухь шъуIуа зэрадзагъэр?..- джау сыдми, 
ымыгъапэ фэдэу, Нахьлъэш къэупчIэ.- Гу лъыптагъа? 
Генуя, Константинополя? 
- Генуеп, Константинополэп,- русич щэфэкIо лIыжъым 
гу къызIэпишIыхьажьыгъ,- Урым къухь, Салоникэ ащагъ.
- Ох-ох, Урым ащагъэмэ, сыгу тырагъэпщэхагъ, ащ 
ращырэм къэгъэзэжь иIэп. Ма джыри, къыостыгъэм зы 
дышъэ къыгосэгъэхъожьы.

--- Page 245 ---

- Сыд сэIо, Нахьлъэш, дышъэр иптэкъухьэу къыохъулIагъэр? - ошIэ-дэмышIэкIэ гъусэ къыфэхъугъэм Къоданэ 
фидзыгъ.
- Ари тэрэз,- Нахьлъэш зиумысыжьыгъ, ау ишъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ къызхимыгъэщэу къыхэкуукIыгъ: 
- ЗэхапшIэрэба, Къодан, гушIогъуитIу къызэрэтэхъулIагъэр! 
НекIо, дгъотыжьыгъэ шымэ аIупIэ къэубыт. Колэс тхьамэтэ 
мафэм ионэш сэ моу къысIэкIэгъахь. НекIо, шIэх, тытегъэкIыжь...
Бэдзэрыр къызэранэкIи, тIэкIу кIуагъэхэу, Къоданэ 
къыIуагъ:
- Сэ Тумтэкъашъэ сыдэмыхьэ хъущтэп.
- Сыд дэпшIыхьащт русич къалэм?
- Къэншъао зыIузгъэкIэщт.
- Сыд Iоф дыуиI?
- Къосэгъу Iоф.
- Къытэпыйрэми?..- Нахьлъэш ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ къегыижьыгъ: - Джары, 
къысфэбдэгъагъэп шъхьакIэ, зыгорэ сшIооушъэфы къызкIыосIогъагъэр... Пщыгъупшэжьыгъа а зигугъу пшIырэм 
русичхэр заокIэ къызэрэтфищэгъагъэхэр.
- Сщыгъупшэжьыгъэп, ау дгъэпыин нахьи, ыгу илъыр 
къедгъаIомэ нахьышIу. Хъэзармэ тэ тфэмышIэшъугъэр 
къязышIэхи, тичIыгу къитIысхьэгъэ русичхэр тэ къызэрэтщыхъоу, хьакIуцумэ къазэрэшIошIэу лIыгъэнчъэхэп. НекIо 
Къэншъао тыкIэкIэупчIыхьан, русичмэ яIоф зытетыр къызэдгъэшIэн.
"Мыдэ мыщ ыIорэр,- Нахьлъэш зэхихырэр нахь лъэшэу егъэшIагъо,- шъэфрыкIо гор мыр... Зыми ымыгъапэ 
фэдэу бгъукIэ щытызэ, зэкIэми къалъэгъу. Колэси Темрыкъуи заригъэштагъ, хыкIыбым язгъэхьыгъэ къосэгъупщыми 
зыгуригъэIогъагъ, Мэщыкъуи, Чэчани, пщы цIыкIу хэхэсри 
къыфэдэйхэп. Рампэси нэшIукIэ къызэригъэплъыгъ. Чыристан диным бащэрэ урэгущыIэ, титхьэмэ адэрэп ыIозэ, 
Тураб закъу къегыирэр... Зэ, зэ, ышнахьыкIэ зыIуигъэкIэнэу 
Рампэс къелъэIугъэна? ПшIэхэнэп ахэмэ ашъхьэ къихьащтыр... Сэ къосэгъушхэр къэсэугъоижьышъ, мыщ нахь 
мыхъурэм дышъэр иотэкъухьэ къысеIо. Угу зыфэшIум, 
цыхьэ зыфэпшIырэм укъызигъапцIэкIэ, гъучI бгырыпхыр 
дышъэ ыIоу къызыпIэкIилъхьэкIэ, етIани хэтэу пшIэра зыкъызэрязгъэгъэделагъэр, ормэ уигопэщтыгъа? Сыгу къеорэр 
Аспарыхъужъыр сапашъхьэ илъэу сыхэуIэмэ згъэпцIымамэзэ, дунаим зэресымыгъэхыжьыгъэр ары. СиIоф 
хэмылъэу сишъэф зышIэрэ закъом къехъулIагъэри дэеп, 
узфэтэн гушIуагъу, ау зиш сщэфыжьыгъэ лIыкIохэр 
зыгорэкIэ ащ пэIуфэхэу сишъэф нафэ къафишIымэ?.." - 
гущыIэ зэфэдз-къызэфэдзыжькIэ ежь-ежьырэу зызчIигъэогъэ гупшысэм Нахьлъэш игущтэ упчIэ къычIигъэужьыгъ, 
ар зэрэзыщигъэгъупшэщт ушъхьагъуи къыгъотыгъ:
- О слъэгъурэм, синыбджэгъужъ, пшъэрылъ уиI... 
Хьау, хьау, сиIоф зыхэмылъмэ сахахьэрэп, къысэмыIу. 
НэбгыритIум яшъэф ящэнэрэм зишIэкIэ, шъэфыжьэп. О 
уиIуагъэу, тщымыщмэ ахэхьагъэкIэ, Къэншъауи дгъэпыинэп, хъэзархэр тфызэхэзгъэтэкъогъэ русичхэми нэмыплъ 
ятхынэп. Мазэ горэкIэ Колэсдыхэм шIукIэ къызамыгъэзэжьыкIэ, Рэдэдыпщыр гу итынэна, сэры шъыпкъэм ауж 
сихьанкIэ  енэгуягъо. ГъусэкIэ сышъухэдэщтмэ, синыбджэгъужъ, зэ моу Къосэгъу къэгъэзэжь о, сыбблэIэбыкIынэп.
- Тхьэуегъэпсэу, Нахьлъэш. Ау тишы лъабжъэхэр 
зытетхэр къосэгъучIа?
- Ы-ы! СигущыIэкIэ сыплъэхъэжьыгъ, Къодан, сфэшъуаш. ТичIыгу тигупс, ары тызфыщыIэри, тызфэбанэри, 
къэтыухъумэри. ШIукIэ, синыбджэгъужъ, тичылэжъ 
тыщызэIокIэжь! - заулэрэ Нахьлъэш кIуагъэу сэмэркъэу 
зыригъэшIзэ, къызэджэкIыжьыгъ: - ЗыгорэкIэ хыкIыб 
гъогум тызэдытехьэмэ, Колэсыдхэм къыуашIагъэр къызэрэосымышIэщтым уицыхьэ тегъэлъ.
Тумтэкъашъэ къэлэпчъэшхом Къоданэ бэрэ Iуагъэтыгъэп. Къэншъао ыцIэ къызыреIом, дэпкъ зандэм пэIулъэшъогъэ чIы зэпырытIыкIыгъэу псыр зыдизым мыжъо 
лъэмыджыкIэ шыу гъусэу къыфашIыгъэм зэпырищи, 
къалэм дащагъ.
"Саркел елъытыгъэмэ,- Къоданэ ынэгу къыкIэтэджагъэр шIогъэшIэгъон,- мыщ чэтэн пщыпIэ гъэIагъэхэр, 
махъшэхэр, щыдхэр, псыцухэр дэслъагъохэрэп, мыжъо 
унэ закI. Хьау, муары чэтэн пщыпIэ хъурайхэри, хъэзармэ 
яунэхэу къычIэкIын, адыкIэ зы чъыг закъуи зэрымыт шъофым щызэпэIутых. Яинагъэ-яцIыкIугъэкIэ зэфэмыдэхэу, 
гъурыжъышъхьэ-къамылышъхьэ мыжъо унэхэри хыIушъо 
лъэныкъомкIэ къыщэлъагъох. МымакIэрэ зэрэщызэзэуагъэхэр, машIо къызэрэдэтэджагъэр къэозгъэшIэрэ мыжъо 
унэ зэхэуагъэхэри дэтых. Пцэжъыемэ хьылъэмрэ хыбзыу 
зезэрэхьэ кIый макъэхэмрэ шъхьакуцIым къыхэгъуалъхьэх, 
жьы къыуагъащэрэп.
- ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ дэс мыщ,- урамым 
ызыныкъо акIуфэкIэ къапэкIэфэгъэ цIыфмэ Къоданэ рагъэIуагъ.- Мы дблэкIыгъитIури къосэгъух, мыхэмэ апэкIэ 
русичхэри, ясэ-аланхэри, урымхэри, хъэзархэри къытпэкIэфэгъагъэх.
- Генуйхэри, мадьярхэри щэпсэух,- гъусэ къыфашIыгъэ шыум къыпигъэхъожьыгъ, мыжъо унэшхом икъэлэпчъэIу дэжь къыщыуцугъ: - Мыры русич Къэншъау дзэпщым 
иунэр. Ибайколмэ укъызэхашIыкIыщтмэ, уилъэгъун яIуат, 
сэ сэгъэзэжьы.
Къэлэпчъэшхом зэуж-зэлъыкIоу лIы уIэшыгъитIу къыдэкIыгъ, языр къэупчIагъ:
- Сыд уигухэлъ, тыкъэдаIо.
- Къаншъау дзэпщыр силъэгъун. Мэзыбэ сыкъекIы, 
сцIэр Къодан.
Зэрэмыгугъагъэу Къоданэ иIоф псынкIэ хъугъэ: гугъуемылI кIэлэшхоу унэм ихьажьыгъэр умышIэжьынэу къилъэтыжьи, шыIупIэ IыгъкIэ хьакIэр ригъэпсыхыгъ, пчъэшъхьаIум 
къыфытехьэгъэ лIы од пытэри нэгушIоу къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, Къодан, къеблагъ. Уигугъу зэхэсэхы, ау 
тIэкIу шIагъэ тызэрэзэмылъэгъугъэр...
"Сыда мыщ къыщышIыгъэр? Русичмэ ягъусэу талъэныкъо къызэкIом, боу ынэхэр къытфыригъэкIыщтыгъ, 
тимышIэжьырэм фэдагъ, джы Iупэ-бзапэ зыкъысфешIы..." 
- цыхьэмышI нэчапэкIэ Къоданэ бысымым фычIэплъыгъ.
Къаншъао унэм хьакIэр ригъэблэгъагъ, зырагъэтхьакIыгъ. Къежэщтыгъэхэ фэдэу шхынхэри къыфычIахьэхэу 
рагъэжьагъ, ежьыри къыпэчIынатIэу къэтIыси, джыри нахь 
нэгуихыгъэ нэшIукIэ ихьакIэ Iуплъагъ.
- Къосэгъум сиIоф къыщимыкIыгъэми, талъэныкъо 
ымэ къыскIэбгъэуагъ, Къодан, сыгу хэбгъэхъуагъ,- 
шъхьакIуи, гукъауи ымакъэ кIэмылъэу Къаншъао къыIуагъ, 
IэутIэ псынкIэ къышIи, къыхигъэхъожьыгъ: - КъаIо, къаIо, 
унэгу къыкIэщы, зыгорэм укъыкIэупчIэ пшIоигъу.
- СыкъэпшIагъ. Тумтэкъашъэ къыбдыдэс къосэгъумэ 
мэ яIэба? - шы лъабжъэмэ афэгъэхьыгъэу пчэдыжь 
Нахьлъэш риIуагъэр Къоданэ ыгу къэкIыжьыгъ.

--- Page 246 ---

- ЯмыIэ мэхъуа, ахэри тэщ фэдэх, зэдэгущыIэхэ хъумэ, 
сядэIу, сагъатхъэ... ау укъызщыхъугъэм къикIыгъэр хэти 
фэдэп...- Къаншъао ынапIэхэр ридзыхи, хьылъэу хэщэтыкIыгъ, ыгу къыдихьыягъэр къыIощтмэ е рифыхыжьыщтымэ ымышIэу зэтенагъ: "ЗыкIэсымыгъэзэжьыгъэр 
есIомэ, сыкъызэхишIыкIыщта, есымыIомэ, сизекIуакIэ 
къагурымыIоу згъэзэжьын ашIошIэу къыспэплъэщтых..."
- Сыд адэ къебгъэжьагъэр къызкIэмыIорэр? - Къаншъао игупшысэ Къоданэ зэпичыгъ.
- КъэIогъошIопышъ ары...- Къаншъао ымакъэ ефэхыгъэ фэдэу Къоданэ къыщыхъугъ.- Хъэзармэ сызахьыми, 
мыщ сызщэIэми, силъэныкъо сщыгъупшэу мафэ къысэкIугъэп... УикъэплъакIэкIэ къызгурэIо, сыда ащыгъум 
къызкIэмыгъэзэжьыгъэр пIощт...
- Къытебгъэфагъ,- Къоданэ ынэхэр къэчэфыгъэх.
- Илъэс заулэм сшъхьэ къырыкIуагъэр сIэгушъуитIу 
арыслъхьи, зызэпэсэщэчым, Къодан, русичмэ къысфашIагъэм рищэхыгъ. Мыхэмэ хъэзар гъэрыпIэм сыкъыращыжьыгъ, уасэ къысфашIыгъ, байколмэ ашъхьэ сырагъэуцуагъ... зэ сыкъызышъухахьэм, тызэгурыIуагъэп. Ащи 
шъхьакIо сигъэшIыгъэ.
- Хьакъулахь IофкIэ укъытфэмыкIогъагъэмэ, аущтэу 
мыхъуныекIи мэхъу,- бысымым ыпашъхьэ зэрисыр Къоданэ щыгъупшэжьыгъэу къыжэдэзыгъ, ардэдэми къэуплъыжьыгъ. 
- КъысэпIуагъэр сифэшъуаш, укIэмыгъожь,- Къаншъао зиIажэзэ, щхыпцIыгъэ,- хьакъулахьымкIэ къысэхъулIагъэри къэсIон: сызхэт русичмэ лIыгъэкIэ сыкъафыгъагъэмэ, хъугъэр зытеслъхьан згъотыни. ПшIэрэба тэ адыгэкъо сэгъухэм, тызэрэщытыр? Даушыгъэм тегъалIэ, имылъэу 
тэлъатэ. Хъэзармэ шыплIэкIэ Къосэгъу сырахыгъэмэ, шы 
лъэкъофым сытесэу, ясIуагъэр чIым нэзымыгъэсрэ байколхэр къысэшIэкIыгъэу къэзгъэзэжьы сшIоигъуагъ. Къыздэхъужьыгъэм сыгу ины ышIыгъагъ.
- Уипхъорэлъф Рэдэд кIэлакIэу пщы тфэхъугъагъ, ащ 
фэдэ къызхигъэфагъэп нахь,- ымакъэ ыгъэшъхъызэ, 
нэплъэгъу сакъыкIэ Къоданэ бысымым Iуплъагъ.
- Рэдэд ятэ фэдэ хъужьыгъэ,- зэхихыгъэр зэригуапэр 
Къаншъао ымэкъэ чан къыхэщыгъ.- Лаурстэн тхьамыкIэр 
лIы Iушыгъэба, иIуи, ишIи зэтетэу... Ары, сипхъорэлъфым 
зи икъэбар щыIэба?

--- Page 247 ---

- Хым зэпыращыгъэу къытаIуагъ.
- Ащ сыщыгъуаз. Колэсрэ Темрыкъорэ ыуж зэрихьагъэхэри сэшIэ.
- Хэт ар къыонигъэсыгъ? - ыгъэшIэгъуагъ Къоданэ.
- Нахьлъэш садэжь щыIагъ. Ари ылъэкI къымыгъанэу 
Рэдэдыпщым лъыхъоу къысиIуагъ, ау ащ фэдизэу сшIошъ 
хъугъэп. Нахьлъэш ыIупэ телъымрэ ыгу илъымрэ зэфэшъхьафэу сыхэплъагъ. Рэдэд лъыхъоу ыIозэ, сэ сызхэтмэ 
къахахьэ шIоигъо фэдэуи къысфидзыгъ, етIанэ къосэгъумэ 
сыдынэкIэ сяплъыжьына ыIуи, кIилъэшъужьыгъ. Пцэжъые 
къыхэдзыгъакIэм фэд, пIэкIэцIэнлъы...
Къаншъао къыIублыхьагъэу къыIуатэрэм ыжэ Iузыгъэу 
едэIурэм фэдагъэми, Къоданэ ыгукIэ зыдэгущыIэжьыщтыгъ: "Олъэгъуа Нахьлъэш цIэплъыжъыр хьам къызэрилъфыгъэр. Русичмэ ахэхьажьыгъэм сыда епшIэщтыр сэ 
къысеIо, ежь ащыгъум Къаншъао зыкъыIуигъэкIэгъах. ЧIэ 
иIэп бгъэкъэшхом, зыздидзыжьыщтыр ышIэрэп... Мыщи 
шъэфэгъушхо сишIыгъэу къэбархэр къысфеIуатэ шъхьакIэ 
ыгу къытфилъыр фэшъхьафынкIи мэхъу..."
- УкъэдаIуа, Къодан? - игущыIэгъу зэрэтегупшысыкIыгъэм Къаншъао гу къылъитагъ.- Сэри Рэдэд сщыгъупшэрэп. ТицIыфхэр Константинополи макIох, къэкIожьых, 
урымхэми, арабхэми, генуйхэми, нэмыкIхэми ахэхьэх. 
Къэбар лъапсэ къысфахьыным сежэ.
- Тэри мары, олъэгъу, тIэ зэтедзагъэу тыщысэп.
- АщкIэ сышъуфэраз, шъуитхьэхэри къышъуфэрэзэных,- Къэншъао гущыIапэр ихьакIэ ригъэубытыгъэп.- Сэ 
сыгу къеожьрэр русичхэр сигъусэу Къосэгъу сыкъызэкIом, 
хъэзархэм аштэрэ цIыф лъэпкъхэр зэратхьалэщтыгъэ 
хьакъулахь гущыIэр мыгъокIэ сыжэ къыдэзи, сэр-сэрэу 
сызщыщхэм апашъхьэ хьайнапэ зызэрэщысшIыжьыгъэр 
ары. Жъалымагъа пIомэ, жъалымагъ... Джы сиунэ уезгъэблэгъагъэу мыщ фэдизыр къыкIыпфэсIуатэрэр ошIа?
- Сыдым фэсшIэн?..- зэхихыри къызэреупчIыри 
зыфихьын ымышIэу ыдэжь къызэрэкIуагъэми рыкIэгъожьэу 
Къоданэ къызэшIуани, къыухыжьыгъ: - Угу жьы дэогъэкIыщтын.
- КъэпшIагъ! - джыри мэкъэ къилъэткIэ Къэншъао 
къыхэкуукIыгъ, етIанэ тIэкIурэ щысыгъэу къащ зытыридзэжьи, мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Делэм 

--- Page 248 ---

уIукIэмэ, уемыупчIэу икъэбар къыпфеIуатэ аIоми, ащ 
фэдашъокIэ укъысэмыплъ. Сэ гукъауи, мыучъыIыжьын 
шъхьакIуи сиI, ау арэп сыкъэзгъанэрэр. Бэ сыгу щызэпэкIэкIыгъэр, мыщ фэдиз цIыфыгъэ къысэзыхыгъэхэм, 
цыхьэ къысфэзышIыгъэхэм сыдэущтэу сакIыб афэзгъэзэн. 
Ащ сыкъиубытыгъ, ау сыд хъугъэми, сиягъэ шъозгъэкIыщтэп. Рэдэд шъогъотыжьыфэ, сэри гупсэф сиIэщтэп. 
Мары, сэ сызхэт русичми, пщы яI, дзэ яI, яхэгъэгу зэрагъэпытэным, хабзэ зэрилъыным егъэгумэкIых. Рэдэдыпщыр 
жъугъотыжьмэ, шъори къэралыгъо шъухъущт. Сипхъорэлъфым Iоф дэгъу къырихьыжьэгъагъ, лъыкIагъэхьагъэп 
нахь... Шъузэмыбэныжьэу, зэдежъугъаштэу шъукъоуцомэ, шъуинасыпи къикIыщт.
- ТлъэкI къэдгъанэрэп, Къаншъау,- Къоданэ апэрэу 
ибысым нэшIукIэ Iуплъагъ.
- МыучъыIыжьызэ, xal, гущыIэр къысIублыхьагъэшъ, 
узгъашхэрэп. Сэ чиристан диныр сштагъэкIэ, титхьэхэр 
сщыгъупшэжьыгъэхэу къызщымыгъэхъу,- къешъэбэкIызэ, 
Къаншъао лагъэхэр къыфигъэкIотагъэх.- Моу мы бжъэри 
убыт, нахь уигъэшхэщт. 
- Хьау, ар ищыкIагъэп,- шъоныр щигъэзыягъ Къоданэ, 
мэлакIэ малIэми, зыфэсакъыжьызэ, цэгэжъэ шъабэм 
хэIагъ, нэчапэкIэ фычIэплъи, Къаншъао ынэгушъхьэ пIуакIэхэу къэушэплъыгъэхэмкIэ чэф иIэ фэдэу егуцэфагъ, 
зыкъызыфещэим, мэ тIэкIуи къыкIихьагъ, гые-гущыкI гори 
къыфыдэчъэягъ, ау етIани щигъэзыежьыгъ: "Зыхэтмэ 
афэдэ хъугъэ, ащ зи шIагъо хэлъэп..."
- Уфэмыемэ, уезгъэзырэп, Къодан,- Къаншъао бжъэр 
зэкIихьажьи, ыгъэуцужьыгъ.- Тэри, мары, хьакъулахь 
къышъутетэлъхьэ тIуи, хьакIуцумэ тызахахьэм, тыкъафыгъагъ. Тифэшъуаш къыташIагъэри. Хэт ылъэкIэу ыпшъэ 
уригъэIэбэн. Сызигъусэ русичхэми ащкIэ къысаIуагъэ 
щыIэп.
- Ар къыбгурыIуагъэмэ, сигуапэ,- шхэным хэтэу 
Къоданэ къыдэплъыягъ.- Тэри русичми, хъэзарми, 
урымхэми, нэмыкIхэми тафэдэу тыцIыф, тихэбзэ-унашъохэмкIэ тыщыIэ тшIоигъу.
- Сэри пэкIэ псы сешъорэп, зэкIэ къызгурэIо, ау сэ 
сызэрыт чIыпIэр ори къыбгурыIон фай...- Къаншъао къыIуагъ.- СызэрэпхаплъэрэмкIэ, Къодан, ущысын хьакIэп, 
лъэгъун уиIэн фае.

--- Page 249 ---

- Силъэгъун згъэцэкIэгъахэ, узэзгъэлъэгъугъ,- шхэныр ыухызэ, Къоданэ къыIуагъ.- Мыщ сыкъэсыгъэу 
сыпIумыкIэу сыкIожьыгъагъэмэ, Рампэс гощэшхом гухэкI 
къысфишIыщтыгъ.
- Арэу olya? - Iупэщх макIэм Къаншъао ынэгу къыгъэнэфыгъ.
- Ар IуакIэ мэхъуа, зы ны шъукъилъфыгъэба! Талъэныкъо укъызыфэкIуагъэр зешIэм, гощэшхом ыIон фаер 
къыуиIуагъ. АдырэмкIэ пшыпхъу ыгуи, ыли къыпфэмыузын 
ылъэкIыщтэп.
- Тэрэз, тэрэз, Къодан, сэри шIу щэхъу сыгу къышъуфилъэп. Колэси, Темрыкъуи, Рэдэди ягухэлъ къадэхъоу 
къагъэзэжьмэ, сшыпхъу апэ зэритэу, аIапэ сфэубытыжь.
- Ар фэзгъэцэкIэн,- Къоданэ къэтэджыжьыгъ.- 
ХьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы зэраIоу, сэри гъогу 
сытехьажьын.
- Ущысыгъэмэ, боу сигопэни, ау гъогууанэ уапэ илъ,- 
ыIозэ, лIы ищыгъэ од лъагэу Къаншъауи Iанэм къыпэтэджыкIи, дзэкIолI заули игъусэу хэгъуашъхьэм къекIыжьыфэ 
Къоданэ къыгъэкIотэжьыгъ.
VII
ШIушIэми е къекIы.
Нахьлъэш идышъэ зыпигъэкIуади къыщэжьыгъэ шитIумкIэ Iугъэ къэбарыр зышIошъ хъугъэхэри, мыхъугъэхэри 
зэхэзыхыгъэмэ къахэкIыгъ, щхыпцIыгъэхэри зызыудэгугъэхэри мэкIагъэп, зэрэфаеу зэтезыIукIыгъэхэри нахьыбэжьыгъ. "Мы Iофыр зыгорэу щыт, ифедэ хэмылъыгъэмэ, 
ышIэщтыгъэп..." - къыIонкIэ зытещыныхьажьызэ, 
ежь-ежьырэу зэIушъэшъэжьыщтыгъэхэри щыIагъэх. Ау 
зы нэбгырэ кIэрыуцоу мы пшIэрэр дэгъу е дэи Нахьлъэш 
езыIон къыхэкIыгъэп,- ыкIыб щэщхыпцIымэ, ыпашъхьэ 
щэгушIо, ытх зиплъэжькIэ, Iэбжым фешIыжьы. Тыдэ щаIуи, 
щашIи ымыгъапэ фэдагъэми, Нахьлъэш ишъэф зыкIипхъэнкIэжьымэ зыпыуптхыпкIыхьажьызэ, хэтыкIи мэзэхэ 
зэпытыгъ. Ары шъхьакIэ, мэзахэми нэфынэ къыкIэлъэкIо, 
тыгъэпсым ишIушIи гуао къыхэкIы.
Колэсрэ Темрыкъорэ яшмэ къапытэджэгъэ Iо зэтеIукIыр 
Нахьлъэш къызылъэIэсым, Рэдэд дызэрихьэгъэ мэхъэджагъэр зыдишIэжьыщтыгъэми, "тхьаегъэпсэу къысаIоным 
ычIыпIэкIэ агу къэкIырэр сфагъэIу" ыIуи, губжыгъэ. "Рэдэдыпщым сыгу тезгъэпщэхагъ, Аспарыхъужъым сыкъызэригъэпцIагъэр ары нахь, сыкIэгъожьырэп,- ыIуагъ 
Нахьлъэш.- Игъусагъэмэ аришIагъэр сэри есшIэжьын 
сIозэ, шыхьат закъоу къысфэнэжьыгъагъэри хыкIыбым 
ахьыгъ. Русич лIыжъым сыд ыIуагъэр? Гъуахъозэ ращыгъ. 
Ащ рахыгъэу, Колэс Iушыжъым нэмыкI, къэзыгъэзэжьыгъэ сшIэрэп...- ОшIэ-дэмышIэу Нахьлъэш цIэплъыр игущыIэмэ къыкIагъэщтэжьыгъ: - Ар сэIо шъхьакIэ, гъэр 
щапIэ горэм Колэсдыхэр щыфэзхэмэ?.. Колэсдыхэр ары 
джы сэркIэ зэкIэми анахь Iофыр... Ислъам-Хьаджэр 
зыIэкIэкIыжьыгъэ Хьэкъарэдыхэр?.. Адэ зыми цыхьэ 
фэмышIэу дунаим утетыщта? - зыфэгубжыжьи, иджэуапи 
кIэкIэу зыфыпиупкIыжьыгъ: - Утетыщт! Тинахьыжъмэ 
яшхэр русич лIыжъ горэм есымыгъэщэжьхэу къышъуфэсщэжьыгъэхэшъ, шъугушIу сэ мыдыкIэ ясэIо, Къоданэ 
зэрэсишыхьат пэтызэ, ежьмэ сфагъэIурэр фэшъхьаф, сыд 
афэпшIагъэкIи пкIэнчъ... СыкъызэхашIыкIэу хьакIуцухэр 
къыскъоуцогъагъэхэмэ, сэ мыхэмэ ясшIэщтыгъэр гъэнэфагъэ..."
- Сыд сэIо, Нахьлъэш, чэум бгъэкIэ утегъолъхьажьыгъэу къыохъулIагъэр?
- Ора, Пщымаф? Къеблагъ, къепсых.
- Тхьауегъэун. Чылэр къызысэкIухьэм, тхьагъэбэгъон, 
о зыр ары згъотыгъэр, мыдэ къэшэс.
- ГумэкIыгъо щыIа?
- ГумэкIыгъо щыIагъэмэ, си Лъэкъоф гупсэфэу 
уапашъхьэ итыщтыгъа! БэшIагъа Мэзыбэ узыщыIагъэр?
- Тыгъуасэ сыкъикIыжьыгъ, сыда?
- Арэп, Нахьлъэш, укъэшэсыным ычIыпIэкIэ укъэупчIэжьэу, сауж къихь! - Пщымафэ иш кIэкIэу къыригъэгъази, къыIукIыжьыгъ.
"Пчэдыжьэп, щэджагъоп, пчыхьэп, сыд мыр 
зезыфэрэр?..- Нахьлъэш гукIэ цIацIэзэ, сыдигъокIи хьазыр 
ионэш зэтелъ къакъырым къычIищыгъ, ныбэпхыр кIикъузи, 
къэшэсыгъ.- Ажэ къыдэзырэр афэдгъэцакIэзэ, тижъхэр 
дгъэутэшъуагъэх... Тыдэ джы сыздищэрэр? Пчэдыжь 
щегъэжьагъэу фыгукIэ сIуфагъэп, ежь синыу, сиджэныкъу, 
сикъо укIыгъ ыIоу къыригъэжьэщт..."

--- Page 250 ---

ИлъэсыкIэм иапэрэ мафэхэм джыри зыкъызэкъуахыгъагъэп, ау жьыбгъэ макIэм пэр пилыбжьыкIэу чъыIэ. 
Нычэпэ къесын езгъажьи щызгъэтыжьыгъэ лъэгу ос пIуакIэр 
шы лъэбжъэ псынкIэмэ къачIэутысыкIы. ПкIэшъэнчъэ мэзым 
шIуцIэрымэр тырехы, шъофхэр, загъорэ тхьакIумкIыхьэхэр 
куандэмэ къахэлъэтых умыIощтмэ, зэгъокIых. ЧыжьэкIэ, 
хыIушъо лъэныкъомкIэ, къыщылъэгъорэ къушъхьэ шыгумэ 
ос паIохэр зыщалъагъ. Къолэбзыумэ афэзэщырэ уашъор 
шхъуантIэ, лъагэ, пщэ IэпIэ фэмыфхэр щэкIуашъэх, тыгъэ 
нэгъыфыри IугушIукIызэ, къокIыпIэ чапэм къыщыдэсые.
"СеупчIынэп къысэдыргъызэ гъогу сытезщэгъэ 
лIыжъым, ышIэщт дэдэр езгъэшIэн...- джыри Нахьлъэш 
гукIэ гъумтIымыгъэ, инахьыкIэ чIыпIэ нахьыжъым диIыгъэу, 
зы цIыфи къапэкIэмыфэу Мыстхъакъо дэкIыгъэх, Къужъэе 
гъэхъунэми нэсыгъэх.
- ШIуфэс пхырэп адэ, Нахьлъэш,- Пщымафэ гъусэм 
егыигъ.
- Ошъочапэм къыкъоплъын ригъэжьэгъагъ сэ ти Тхьэшхо шIуфэс зесэхым, ау джыри, аущтэу оIомэ, шIуфэс 
есхын, селъэIун,- Нахьлъэш игубж ерагъэу ыIажэзэ, 
шхомлакIэр онэкъуапэм шIуидзи, ыIэгушъохэр ынэгу 
ригъэчъагъ,- мэфэшIукIэ укъытфакIу, цIэ зимыIэ гъогоу 
тызытыращагъэр чыжьэми, благъэми псынкIэ къытфэшI, 
зыгу шIу имылъ къыщытIумыгъакI.
- Ари гущыIэшIу, гущыIэ псау, Нахьлъэш,- Пщымафэ 
гукIэ щхыпцIыгъэ,- узфелъэIугъэр Тхьэм къыддегъэхъу. 
Тхьэшхом нэмыкIэу шIуфэс зэозгъэхы сшIоигъо Къужъэе 
гъэхъунэм тыблэкIы.
- КъызгурыIуагъ, тхьамэтэ маф,- Нахьлъэши щхыпцIыгъэ, гугъуемылI фэдэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Слъэхъомбэжъыий узыжьырэп. Ар сыгу къызэрэбгъэкIыжьыщтыр 
арэпщтын гъогу сыкъызыфытепщагъэр?
- Хьау, хьау, хъущтыр хъугъахэ,- заулэрэ кIуагъэхэу 
Пщымафэ къыIуагъ,- уапэкIэ бдзыгъэ мыжъом земыгъэлъэпэожь.
Пщымафэ къыIуагъэм джыри зыгорэ къыпидзэжьынэу 
Нахьлъэш ежагъ шъхьакIэ, бэджэшъо-тыгъужъышъо 
джэдыгу къолэн кIакор зыщыгъ лIыжъым зиушъэфыжьыгъ. 
Джэдыгум фэдэ пэIо къелъэшъох зэхэдагъэри, джа теплъэ 
дэдэр зиIэ упкIэ лъаехэри зэрэщыгъхэми, Iалъэхэр зэрэпылъхэми джыры ныIэп Нахьлъэш гу зылъитагъэр. Шыр 
зэрэмыкъолэныри шIогъэшIэгъоныгъ.
"Джы мыхэмэ,- Нахьлъэш ыIуагъ,- агу римыхьын 
горэ яIуи, мышIапхъэ пшIагъэу ягъэлъэгъуи, уагъэсэжь 
пакIошъ, делашъо къыптыраштэн. Еплъэлъ, умыщх етIанэ, 
мыр зэрэфэпагъэм!.. Мыщ фэдэ горэ делэм къолэн икIас 
язгъэIуагъэр. Зэгорэм бдзыгъэ мыжъом уемылъэпэожь 
elo. Ащ фэдэ къызэзгъэхъулIэжьыщтымэ, хьаулыеу дунаим 
сытет. Зэгорэм мыхэр, жъы хъухэмэ, къэбжъыем зэрэрагъэтIысхьажьыщтыгъэхэр, нысэмэ лъапэкIэ зэрэзэрадзэщтыгъэхэр ащыгъупшэжьыгъэкIэ енэгуягъо. 
Лъытэ-шъхьэкIафэ нахьыбэрэ афэпшIы къэс, нахь зыкъыпфагъэшIожьы, сыд аIоми тамыгъаштэмэ мыхъунэу мэуцух. Ятэ ичIыфэ стелъ пIонэу сигъэшэсыгъ. Мыщ нахьышIуха 
Колэси, ГъучIыпси, Джэбагъи, ТIатIыхъуи? Гъунэгъу чылэмэ 
адэс лIыжъхэри мыхэмэ анахьышIухэп. Сэ къэслъэгъугъэм 
нахьыбэ Рэдэд пэщыныцIэм къылъэгъугъагъа? Колэс 
фэдэхэр шъхьащыуцохи, упщы лъэпкъ аIозэ, къызхэмыкIыжьын бэлыхьэ хадзагъ. Сэ сызалъэгъукIэ зызэрашIырэм 
изакъоми, хэта мор зиинагъэр зыгъэшхэщтыри зыIыгъыщтыри, зы къогъупэ горэм къолIыхьажьыгъэнкIи къэнэнэп, 
тэ мыдыкIэ Колэсдыхэр лъежьагъэх тэIошъ, тшъхьэ етэгъэгъэузыжьы. Мыдэ уипщы Iофмэ о ауж ихь, Рэдэди, 
Аспарыхъуи зямыгъэгъэлIэжь..."
- Адэ зи къапIорэпи, Нахьлъэш?
- УкъэмыупчI пIуагъэти, зысыушъэфыгъ.
- Ара? - къыпымылъэу Пщымэфэ лIыжъыр 
хэпскэуIукIыгъ, шым елъэдэкъэукIи кIигъэлъэхъукIызэ, 
джэуап къытыжьыгъ: - Ащ фэдэ горэ къышъухафэ хъугъэмэ дэгъу.
- Арэп, Пщымаф! - Нахьлъэш губжыгъэу шым жэдаIи, 
къызэтыригъэуцуагъ, кIэлъежьэжьыгъ.- СIонэп сIуагъэ 
шъхьакIэ, тхьамэтэ маф...- ымакъэ къышIуефэхыжьыгъагъэми, емыупчIын ылъэкIыгъэп,- пшIэзэ сыкъэоушъхьакIуа?
- Сыд аIорэр, шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо 
ефэжьы...- Пщымэфэ лIыжъым шым илъэхъу щыригъэгъакIэзэ, икIо тыригъэхьажьыгъ.- Ащ фэдэ гухэлъ сиIэу 
сыд пае уадэжь сыкъыIухьан?
- СшIэрэп ныIа... нахьыжъмэ ягъэсэпэтхыдэ нахьыкIэхэмкIэ шъоупс бащэ къащыхъумэ сэIошъ ары...

--- Page 251 ---

- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Нахьлъэш, укъысэмыIэсэкI. 
Шъоупс бащэ уешъоныри пIэстэ бащэ пшхыныри зэфэдэ. 
Ау фыгужъ щымыIэу фыгукIэ хъурэп, шъоум иIэшIугъэрэ 
идыджыгъэрэ зышIэрэ бжьэр ары цакъэрэр... Шъузэрэхъущтым пае тинахьыжъхэр тIэкIу къышъухэпыджэхэкIэ 
зышъумыгъэцых. Непэ угу мышIоу сыпхэплъэ, къаIо, 
сишIуагъэ къыокIыщтмэ, тызэдегупшысэн. Мыщ фэдэм, 
узэдэхъущтмэ, жъы, кIэ иIэп.
- lop ары, тхьамэтэ маф, тызыхьрэр, тызышхырэр,- 
Нахьлъэш цIэплъым ымакъэ чъыIагъэми, къыфэмыIошъущтыгъэр къызэрэфырагъэжьагъэр игопагъ,- Рэдэдыпщыр 
зытшъхьэращым, имыщыкIэгъэ Iо бащэ Къосэгъу къитэджагъ. Къысфэгъэгъу, Пщымаф, ащ етIани нахьыжъхэр 
къызхэхьажьхэкIэ... СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипыи 
зэрагъэIогъэ лIым фэдэ сэри сыхъугъ. Колэсрэ Темрыкъо рэ яшхэр, сынэ къаплъэу сыкъэзышIэжьыгъэ хьайуанмэ 
саблэкIыныя, Къоданэ сишыхьатэу Тумтэкъашъэ къыщысщэфыжьхи, зиемэ къязгъэолIэжьыгъэти, ифедэ хэмылъэу 
ышIагъэп аIуи, цIыфмэ сахахьагъ, Къосэгъу сырахьагъ. 
Ислъам-Хьаджэри къытхэмыхьажьы хъугъэ, къосэгъумэ 
апашъхьэ сыщеупчIыщтыгъэ, зыгъэ мыщ къыщехъулIагъэр 
сэ къыстыралъхьэу зэхэсхыжьыгъэ. Хьакъулэхьэ телъхьэкIэ 
Къэншъао русичхэр къызытфещэхэм, ышыпхъу Рампэс 
дэжь сыдэкIогъагъэти, ахэр къэзыщагъэхэр сэрэу макъэ 
сфагъэIугъагъ. ПщыгъомкIэ Рэдэд тIэкIу сыпеогъагъэшъ, 
пшIэхэнэп ащ икIодыкIи сэ къыстыралъхьанкIи. Аущтэу 
орэхъуи, сшIэрэп ащыгъум!..
- Зыгъэбыяу, мышIапхъэ горэ пшIэкъон, Нахьлъэш! 
- къыфегъэпытэми къеушъыими умышIэнэу Пщымафэ 
къыIуагъ, игущыIи къыпидзэжьыгъ: - Сэри ащ фэдэ 
тIэкIу-шъокIухэр зэхэсэхы, ау ащ пае къэзгъанэрэп гущыIэгъу тызэфэхъунри гъогу тызэдытехьаныри. Сыд пшIошIыра 
НахьлъэшкIэ уятэжъ къызыкIыоджагъэр?
- Ежь фэдэу лъэшы сыхъунэу шIоигъуагъэщтын.
- Шъыпкъэ, уятэжъ нахьи нахь лъэш ухъугъ, иIэзакIи 
къыпщикIухьагъэп, ынапэкIи, ыIэпкъ-лъэпкъ зэхэлъыкIэхэмкIи, игущыIакIэкIи, ищхыкIэкIи бгъэгъощагъэп.
- Ау сятэжъ иакъыл къысхэмыфэжьыгъэр! - Нахьлъэш 
щхызэ, Пщымафэ лIыжъым зызэригъэукIыхьэщтыгъэр 
къыфигъэкIэкIыгъ.

--- Page 252 ---

- Ари зыдэошIэжьа?
- ЗыдэсэшIэжьмэ, тхьамэтэ маф, ащыгъум къысаIуалIэрэр зэкIэ къыстефэ... Ау илажьи, имылажьи зытыралъхьэрэ тыгъужъым сыфарэмыгъад. Сыфагъадэми, сигуапэ. 
Тыгъужъыр лъэш, Iушы, тхьагъэпцIы, зыщыпсэурэ Iэгъо-благъом зэрэщымыIабэрэр зымышIэрэми арэшI, зышIэрэмэ 
зыщарэмыгъэгъупш! Джы орырэ сэрырэ, тхьамэтэ маф, 
къызэфэдз-зэфэдзыжьыр тэгъэухи, сызфэбгъэшэсыгъэм 
ышъхьэ къысфих, шъо, нахьыжъхэм, зэрэшъуIоу игъо 
къэсыгъ, Мэзыбэ сызыщыIагъэм бэ тешIагъа зэрэпIуагъэ ми сегъапэ.
- Ары, ары, Нахьлъэш, уятэжъ лIы шIагъощтыгъэр 
сыгу къэогъэкIыжьы. Сыодэонэуи, сыогыинэуи, ары пакIо, 
ушэтынкIи уздесщэжьагъэп. МэзыбэкIэ сыкъыкIыоупчIыгъэр ГъучIыпсэ тхьамыкIэр дэи аIуагъэти, изытет зэзгъашIэ 
сшIоигъуагъ.
- Ащ земыгъэгъап, Пщымаф,- лIыжъым зэрэкIэупчIэрэр 
зэримыгуапэр Нахьлъэш къыхэщыгъ,- узфэгумэкIырэм 
мылIэжьыныпсэ пыт. СылIэщт ыIозэ, ыпашъхьэ лIыжъ куп 
щызэрэугъоихэшъ, Мэщыкъо икуп ажэ укъыгъэу, Къосэгъу тыщызэрагъэзафэ... СшIагъэмэ, ХьакIуцу сихьан 
сигухэлъыгъ, сыкъыбдэшэсыныеп.
- Ар оIомэ, Нахьлъэш, егъэзыгъэ IофкIэ укъесщэжьагъэп, гъэзэжь, сыгу обгъэнэп.
- Тхьамэтэ маф, уапашъхьэ оркъ ныкъо зыщысшIыжьынэп, армырми, тиджэгъогъумэ къытаIолIэн агъоты. 
Ау сыкъызэхэшIыкI, сыгу илъыр пшIосыушъэфыгъэп.
- СшIоуушъэфыгъэ закъор,- Пщымафи щхы фэдэу 
зишIыгъ,- лIыжъмэ угу зыфябгъэрэр ары.
- Ари къыбгурызгъэIуагъэ фэд, тхьамэтэ маф...- 
Нахьлъэши щхыпцIыгъэ, шэны зэрэфэхъугъэу, гъумытIымызэ, къыкIэлъэдэкъыкIыжьыгъ: - КIо, сшIэрэп, синыбджэгъужъ горэм зэриIоу, тямылъэпэожьыщтымэ, тижъымэ 
акIэрытхыщтыр...
Заулэрэ кIуагъэхэу, ежь зэриIожь фэдэу, Пщымэфэ 
лIыжъыми къыригъэжьагъ:
- БлэкIыгъэ дунаим хэшIыкI фызимыIэм непэрэ дунаир 
сыдэущтэу гурыбгъэIон...- ЕтIанэ къэупчIагъ: - "Цур жъы 
хъумэ, шкIэмэ ахатIупщхьажьы" aloy гущыIэжъ зэхэпхыгъа, 
Нахьлъэш? Зэхэпхыгъагъэмэ, ащ фэдэу нахьыжъхэмкIэ 

--- Page 253 ---

укъэгущыIэщтыгъэп. "Жъы хъурэр тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ, зегъэгусэ" къысэмыIоу, тинахьыжъмэ къахэкIыгъэ 
тхыдэ горэм къедэIу. Къосэгъухэр адыгэ нарт лъэпкъыжъых, бэгъашIэх. ЛIыжъ горэм илъэсишъэрэ шъэныкъорэ 
бгъэшIэщт зыраIом, ащ нахь сымыгъэшIэщтмэ, унэ шIыным 
ыуж сихьажьынэп къариIожьыгъагъ. ЛIыжъыхэр жъы дэдэ 
зыхъухэкIэ, кушъэмэ зыщахапхэжьыщтыгъэ дунаий 
тпэкIэкIыгъ. Ахэр кIэлэцIыкIумэ афэдэу нысэмэ аIыгъыщтыгъэх. Нысэ дэгъум кушъэр ыгъэхъые зыхъукIэ, "лайлаир сикушъ, лай дышъэр сипщы..." - ыIощтыгъ. Нысэ 
бзаджэм гъэхъыегъур къызынэсыкIэ, "лай-лаир сипщы, 
хэлIыхьаныр сипщы..." - ыIомэ етIыргузэ, кушъэр зэридзэщтыгъэ. "Ар умыIоба нысэ, уинысэгъу ыIу шъабэ, 
ыIорэр фэшъхьаф..." - лIыжъым къыриIожьыщтыгъэ. 
Аузэ лIыжъыр цIыкIужъые зыхъужьыкIэ, къэбым рагъэтIысхьажьыти, пкъэужъыем палъэжьыщтыгъэ. "Къэбыпсыр 
пытаIо шIы, арымырмэ тэ тыпсэ мэхэ лъэпкъ, нысэ",- ыIощтыгъ лIыжъым.
- Еплъэлъ ар зэрэкъаигъэм! - Нахьлъэш къыхэкуукIыгъ.- 
Джыри щыIэ шIоигъу.
- Адэ хэти ыпсэ шIоIэшIу, щыIэ шIоигъу,- Пщымафи 
къыдыригъэштагъ, итхыди къыпидзэжьыгъ: - Нысэмэ ахэр 
шхэгъу къэс къыпахыхэти агъашхэщтыгъэх, алъыплъэщтыгъэх. Аущтэу джыри зы адыгэ-нарт дунай текIыгъ. Джы о 
къызэрэпIоу, тижъымэ уазэрэфыщытэу нэмыкI дунай 
къафэкIуагъ, нэмыкIхэр зыIонхи зышIэнхи къыкъо кIыгъэх. 
"ЛIыжъхэр Iоф къэгъанэх, тинысэхэр яхьаулыилIэх. Жъы 
хъужьхэрэр нэпкъ лъагэм етыдзыхыжьыщт" - аIуи, унашъо 
ашIыгъ.
- Ашъыу, ар хъунэп, жъалымагъ! - Нахьлъэш цIэплъыр 
джы къыхэгубжыкIыгъ.- Сэ тинахьыжъмэ сягыи пае, ащ 
фэдэ уинахьыжъмэ япшIэныр емыкIу!
- Ащ фэдэ дунаий тиIагъ, ау цIыфхэр агукIэ зэфэдэхэп 
ныIа! - зэпыугъо тIэкIукIэ Пщымафэ къыпидзэжьыгъ: - 
Жъыхэр нэпкъым едзыхыжьыгъэными къэбар пылъ. ЛIы 
горэм ыгу пыузыкIзэ, ятэ дзыом ригъэтIысхьи, къушъхьэм 
дихьыезэ, мыжъо горэм елъэпэуагъ. Дзыом ис лIыжъыр 
щхыгъэ. "Сыд, тят, узфэщхырэр?" "Сэри сятэ схьызэ, 
мыщ сыкъэсыгъэу, а мыжъом селъэпэогъагъ..." - къыриIожьыгъ. "Армэ зэгорэм сэри къысэхъулIэжьыщтыр", 

--- Page 254 ---

лIым ыIуи, ятэ къушъхьэм щигъэбылъи щиIыгъызэ, мафэ 
горэм къеупчIыгъ: "Сыд чылэм щыкъэбар, сикIал?" "Тыгъуасэ псы нэпкъым тет чъыг чIэгъым чIэсыгъэ тхьэлъэIушIхэм дышъэ къошын псым халъэгъуагъэти, хэзэрэтакъо хи лъыхъугъэх шъхьакIэ, къагъотыгъэп. Непи езэрэгъэкIугъэх, псыр зэушIоркъым, къыхэзэрэгъэкIыжьыгъэх, 
чъэгъожьмэ джыри тыхэхьащт аIозэ, сакъыблэкIыгъ. Псым 
къошын зэрэхэтыр шъыпкъэ, сэри сынитIукIэ слъэгъугъэ". 
"СшIошъ мэхъу, сикIал,- лIыжъым къыриIожьыгъ.- Дышъэ 
къошыныр къэзыгъотырэм ар иен фаешъ, о къэбгъотыщт. 
Гъэзэжьи, псым ухэмыхьэу, чъыгым дэкIуай. Къошыныр 
чъыгым хэлъ, ащ иныбжьыкъу ныIэп псым халъагъорэр".
- Ари Iушыгъ...- Нахьлъэш къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Дышъэ къошыным икъэгъотыкIэ чылэм лъэшэу 
щагъэшIэгъуагъ,- Пщымафэ щхыпцIыгъэ нахь, къыIуатэщтыгъэр зэпигъэугъэп.- Пчыхьэшъхьашхэр ятэ зыфехьым, 
къеупчIыгъ: "Къэбгъотыгъа? Дэгъу къэбгъотыгъэмэ. Сыд 
джыри къэбар?" "Джы хэгъэгу къэбар щыI,- къыриIожьыгъ.- Типачъыхьэ дунаим ехыжьыгъэшъ, апэ ти 
Тыгъэ-Тхьэшхо икъыкъокIыгъо зылъэгъурэр ычIыпIэ рагъэхьанэу рахъухьагъ, ау зэкIэ паплъэхэрэм икъыкъокIыгъо 
зэдалъэгъу". "Арымэ, ори а паплъэрэмэ адыдэкI, ау псы 
нэпкъым теуцу. Тыгъэм инурэ апэрапшIэу псыхъо нэгум 
къыридзэщт. Ар зэрэплъэгъоу, къыкъокIы яIу". Ятэ къыриIуагъэр ятIонэрэ мафэм ипчэдыжь шIункI ыкъо щигъэцэкIагъ. Iогъэ пытэ цIыфмэ зэдыряIагъэти, лIыжъым ыкъо 
пачъыхьэ ашIыгъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Пщымаф, тхьамэтэ маф,- Нахьлъэш 
зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- ыкъоп, ятэ лIыжъыр ары 
пачъыхьагъур къэзыхьыгъэр.
- Зэ, Нахьлъэш, зэ, умыхъыжъ. ЛIыжъ Iушым пачъыхьагъури фэшъуаш, ау ыкъо ышIыгъэ унашъоми къедэIу, 
ипачъыхьагъу ыугъои ариIуагъ: "О сицIыфых! Сэ дышъэ 
къошыныр къэсэзгъэгъотыгъэри тыгъэр сэзгъэлъэгъу гъэри 
нэпкъым есымыдзыхыжьэу, къушъхьэм щызгъэбылъыгъэ 
сят. Тижъхэм бэ алъэгъугъэр, акъылэу ахэлъыр бэ, ахэр 
тэркIи нахьыкIэхэмкIи шIогъэшхох, дгъэлъэпIэнхэ, дгъэшIонхэ фае. Непэ щегъэжьагъэу жъы дэдэ хъухэрэр бгым 
етымыдзыхыжьынхэу, олIэжьыфэхэкIэ дахэу, къабзэу 
тIыгъынхэу хабзэ сэгъэуцу".

--- Page 255 ---

Шылъэбжъэ зэтэкъокI макъэ нэмыкI къахэмыIукIэу 
шыуитIур гъогу къэгъэзэгъум къохьагъэх, тхышъхьэ дэгъэзыегъум зынэсхэм, Нахьлъэш цIэплъым зыфэщыIэжьыгъэп:
- Пщымаф, тхьамэтэ маф, пшысэ дэгъу къысфэпIотагъ, акъыли хэмылъэу сIорэп,- ыIупэкIэ къыIуи, ыгукIэ 
лIыжъым егыигъ, ежь зэхимыхыгъэ къыфамыIотагъэми, 
шIогъэшIэгъон фэдэ зызэришIыгъэмкIи зыдэхьащхыжьыгъ, 
ащкIэ шъо шIу зысэжъугъэлъэгъун шъулъэкIыщтэп ыIуагъ. 
Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу шъукъысфаеп, сэри сышъуфаеп...
- Дэгъу-дэйми, Нахьлъэш, ар о къызэрэбгурыIуагъэм 
елъытыгъэщт. КупкI зыхэмылъ пшысэ сыд пае зэхэплъхьан, 
пшъхьэ зэпебгъэкIын.
- Тэрэз, тэрэз...- шъэбэшъо макъэкIэ Нахьлъэш къыдыригъэштагъ, ау ытэмэпкъымэ зыкъышIуаупэпцIызэ, 
къыриIокIыгъ: - Сэ сизакъопщтын ар къызфэпIотагъэр...
- Сыд пае уизэкъон, зы нэбгырэп пшысэ зыфызэхалъхьэрэр. Хэти ащ епэсыгъэ шIуагъэ хегъуатэ.
- Ау етIани, тхьамэтэ маф...- Нахьлъэш ежь къызэрэпеожьыщт ишIошI горэ къыригъэжьэгъэ къодыеу, тхышъхьэм къытелъэдэгъэ шыум щыригъэгъэтыгъ: - Къодана 
сэIо мор?! Сыдэу иш ыгъэпсынкIэра?..
- А слъэгъурэм къэбар горэ къехьы,- Пщымафэ 
къыIуагъ, къэсыгъэм еупчIыгъ: - Сыд укъыздикIырэм 
щыкъэбар?
"Рэдэдыпщым фэгъэхьыгъэу шIу къерэмыхьи, Мэзыбэ 
ечъэхыгъэу къыIуагъэкIи, зезгъэгъэпэнэп",- ежь Нахьлъэш 
зыгъэгумэкI зэпытыщтыгъэр гукIэ зэриIожьыгъ.
- ГъучIыпсэ тхьамыкIэм дунаир ыхъожьыгъ,- Къоданэ 
къыIуагъ.
- Адэ джары къытэхъулIэрэр...- Пщымафэ къэбар 
гомыIум шъхьэр рыригъэуфэхыгъ,- сымэджаплъэ 
тыфакIозэ, ихьадашъхьэ тытехьанэу хъугъэ... Шым 
тыфежъугъэпсых, зы лIэу Къосэгъу хэгъэгу исыгъ.
"Ари Рэдэд гогъэпкIэгъагъ, зыгу къысфэмышIумэ 
ащыщыгъ..." - игубжи, игушIуи зэхэтэу Нахьлъэш цIэплъым 
къышIудэоягъ, ау ардэдэм зыкъызэблихъуи, мэкъэ гъэшъхъыкIэ къыIуагъ:
 - Джары, Пщымаф, къызэрэпIуагъэу, акъыл зыкIэрытхэу тиIагъэмэ зы лIыжъ Iуш ахэзыгъ. Сыдэу тшIын, ащкIэ 

--- Page 256 ---

тызфитыр макIэ... Тызэусэжьыщтыр сшIэрэп. Рэдэд ычIыпIэ ижъугъэхьэгъэ кIэлэжъ цIыкIуми сыд кIэрыпхын. Колэси 
дэсэп. КIо, мыхъу зыщыхъурэм, тинасыпкIэ Рампэс гощэшхор тиI, ащ иакъыл тыкъезыхьакIырэр...
- Ащ фэдизэу гукIодыгъо щыIэп,- мэкъэ ефэхыгъэр 
къинкIэ къыдищаезэ, Пщымафэ гущыIэр Нахьлъэш 
IэкIихыгъ.- Титхьэмэ гум тыранэнэп, типщи тагъэгъотыжьын, тиIофхэри зэпыуцожьыных.
- Жэмафэ тхьэмэ урагъэгущыIыкI, Пщымаф,- фэмыяхэу фидзыжьыгъ Нахьлъэш, ыгукIэ ецэлэшхагъ: "Боу 
бэрэ уежэн уипщ огъотыжьыфэ, хьадырыхэ ущыIукIэжьми, 
уезэгъын..."
VIII
Мэфэ кIым-сым, ос шъабэр къешъэшъэхы.
Къэлапчъэм къыIухьэгъэ шыур Чэчанэ ышIэжьыгъэми, 
фэмычэф шIагъоу, мыри къысэгыищтмэ ащыщ ыIозэ, 
шъорышIыгъэкIэ пэгъокIыгъ:
- Фэсыжьапщи, Къодан. Тятэжъ иш уапэ итэу къысфащэжьыгъэми, сыкъыожагъ. Нахьлъэш къызэрэсиIуагъэмкIэ, къосэгъумэ япый Къэншъао урихьэкIагъэу ары.
- Мэзахэм ущызэхамыхэу, губгъом ущамылъэгъоу 
къызщымыгъэхъу зыфаIорэр шъыпкъэ,- "сыдэу псынкIэу 
сикъэбар къанигъэсыжьыгъа" ыIомэ щхыпцIызэ, Къодани 
джэуап ытыжьыгъ.- Колэсрэ Темрыкъорэ яонэшхэр зэращэгъагъэхэми Нахьлъэш къызэрищэфыжьыгъэхэми 
сыришыхьат, ау Къэншъао сызэрэфыдэхьэгъагъэм шъэф 
хэлъэп.
- Шъэф хэлъ сIорэп сэ,- Чэчанэ зыкъигъэтэрэзыжь 
фэдэ зишIыгъэми, ежь зыфаем текIырэп,- Къэншъао 
узэрэIукIагъэр Нахьлъэш зыфихьын ышIагъэпти, сэри 
сымыгъэшIэгъон слъэкIыгъэп.
"Сыдигъуа митIум, Чэчанрэ Нахьлъэшрэ, зэдырагъаштэ 
зыхъугъэр,- Къоданэ ыгу къызэреорэр нахьыбэу, игущыIэгъуи зэримыгъэгуцафэу зэупчIыжьыгъ.- Ятэжъ 
къыкIэупчIэрэп, Нахьлъэш ыIуагъ, ышIагъ elo нахь, ишъэогъу 
Рэдэд щыIэжь-щымыIэжьыр шIоIофэп. Зэрэ Къосэгъоу 
ащ егъапэ, ежь, Колэс зэриIоу, нэпцэ зэхэкIэ гу хэмыкIыжь 
пшъэшъэжъыем ехъулIагъ... Сыд къыпщышIыгъ шъыу, 

--- Page 257 ---

зыми укъимыубытыжьэу, узэзгъэкIокIын уц Нахьлъэш 
цIэплъым къыпIуидзагъа? ЗэрэхъурэмкIэ, Мэщыкъуи, 
Агъбани, Тураби къысаIокIыщтыгъэ тIэкIу-шъокIухэр сшIошъ 
хъущтыгъэхэп шъхьакIэ, жьыбгъэ щымыIэу къурэ сысырэп 
зыфаIорэр шъыпкъэ. Джары Колэси къызэплъэкIыжьызэ, 
гъогу зыфытехьагъэри... Айнар? Зыуи арэп хъулъфыгъэгур зэрэбгъэпцIэщтыр, ащи зикъэбар щымыIэ Рэдэд 
щыгъупшэжьыгъэу, бзылъфыгъэгуми уицыхьэ тебгъэлъ 
дэдэ хъущтэп, зыгорэу зыкъыфишIызэ зытырегъэнэцIыхьэмэ, къегъэгугъэмэ шIэ?.. СшIэрэп ащыгъум..."
- Адэ ежь, Нахьлъэш цIэплъыр, Къэншъао зэрэIукIагъэр къыуиIуагъэба? - зэгупшысэгъэ пстэумэ ыгу къызэкIагъаплъэу Къоданэ къэупчIагъ, иджэуапи хьазырыпсыгъ: 
- Уизакъоп, сэри сшIуиушъэфыгъ ар!
Чэчанэ зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэпхъуатэзэ, нэплъэгъу упчIэ фыригъэдзыгъ, къыраIожьыщтыми пымылъэу 
ежь зыгъапэщтыгъэр къыжэдэзыгъ:
- СшIэрэп ныIа... О къапIори, Нахьлъэш къыIуагъэри 
зэфэшъхьафы.
- Уицыхьэ къыстелъба?
- Сыд пае къыптемылъын, ащ фэдэ НахьлъэшкIи 
къысфэIонэп.
- Нахьлъэш иIоф зэхэсфынэу уадэжь сыкъэкIуагъэп, 
Чэчан!..- Къоданэ ымакъэ зыкъышIуипхъотагъэми, зиIэжэн 
кIуачIэ зыхигъотэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, сымышIэрэм 
сырыгущыIэрэпышъ ары. Ащ шыхьатыкIэ къытеуцощтыр 
Къэншъау, ау ари тизэхэфынэп. Сэ мыщ сыкъэзыщагъэр 
фэшъхьаф...- "есэрэIуа-есэрэмыIуа, сыкъызэхишIыкIыщта-сыкъызэхимышIыкIыщта" ыIозэ, Къоданэ зэупчIыжьыщтыгъэми, ахэр щигъэзыягъэх, къызфагъэкIуагъэм ышъхьэ къырихыгъ: - Ау, унахьыкIэшъ, сыгу къызэрэуабгъэрэмкIэ къезгъэжьэн. Гъогууанэ техьэгъэ уятэжъ укъызэрэкIэмыупчIэрэр сэгъэшIагъо.
- Ащ икъэбари сыщыгъуаз,- ятэжъ ыгу зэрэфэмышIур 
Чэчанэ къыхэщыгъ,- Нахьлъэш къысфихьыжьыгъ. 
- Сыд ыIуи?
- Пантикапей Iузэжъум зэрижъугъэкIыгъэр ары.
- Нахьлъэш тигъусагъэмэ, сыдэущтэу шыхэр къыщэфыжьыгъэх?
- Шъущэгъахэхэу къышъуихьылIагъэти, аблэкIышъугъэп,- ягъусагъэ фэдэу Чэчанэ къыпиупкIыгъ.

--- Page 258 ---

- О сызхаплъэрэм,- Къоданэ джы зыфэщыIагъэп,- 
Нахьлъэш цIэплъым ыIуагъэр ары нахь, тэ къыуатIорэр 
къыбгурыIощтэп.
- Зэ мы лIым ыуж шъуикI!..- Чэчани къыхихыгъ.- 
Сятэжъи шIоп. Нахьлъэш фэдэлIыр гъусэкIэ ымыштэу, сятэ 
зыукIыгъэр зыдырищэжьагъ, зэрэ Къосэгъоу къыздигъэхьащхыгъ... Къезгъэжьагъэшъ, сыушъэфынэп. Сыда, 
сятэжъи шъуапэ зэритэу, шъузэхэуцуи, зыщыщ тымышIэрэ 
Шыупащэ Рэдэд ычIыпIэ зыкIижъугъэуцуагъэр? ГъэшIэгъо на пщы щагум дэтымэ, сикIал, сшынахьыкI раIомэ, иIоф 
зыхэлъи, зыхэмылъи ахэзылъхьэрэ Рампэси узэндыжьэу 
шъхьащытмэ...
- Чэчан!..
- КъасIорэр угу римыхьми,- къыпеожьыгъ,- тэ тIорэ 
горэми шъукъедэIу... Ары, байкол дзэпщыкIэ Нахьлъэш 
ыцIэ къызыраIом, пхъэдз ишъудзэ фэдэ шъушIи, Мэщыкъо 
къыхэшъухыгъ... тэри, ащ елъытыгъэмэ, Рэдэд тыпэчыжьагъэп, тцIэ къыраIуагъэп нахь... Ары пакIошъ, нэпч ишъуфыгъэ Нахьлъэш пщы щагум дэжъугъэуцогъэ Агъбан 
пэшъушIыгъэп. Нахьлъэш ухъумакIо Рэдэдыпщым фэшъушIыгъагъэмэ, зи къыщымышIыныекIи мэхъу. Зыпсэ бэшIагъэу агъэгъугъэ Рэдэд хым зэпырахыгъ шъоIошъ, шъулъэхъу. Ары, Къодан, умыгъэшIагъо, Нахьлъэш изакъоп, 
зэрэ Къосэгъоу рэгущыIэ. Янэ закъу ыкъо зэрэщымыIэжьыр зышIошъ мыхъурэр. Ари ныба, сыдэущтэу угу 
ебгъэбгъэн... Ау АйнаркIэ ышIагъэр епэсыгъэп...
- Сыд ышIагъэр? - Къоданэ зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ.
- Зыфэхъурэм сыд ышIэми, къырегъэкIу,- гуимылъ 
тхьагъэпцIышъокIэ Чэчанэ щхыпцIыгъэ.- Скъо икъэщэныгъ 
ыIуи, Айнар зэрищэлIэжьыгъ...
"ЗэрэхъурэмкIэ,- Къоданэ ыIуагъ,- тэ тымышIэрэ 
Iаджи Мэзыбэ къыдэхъухьэ, пщы нэплъэгъу зытемытыжь 
Къосэгъуи къехъухьэ. Зыр дгъэшIагъозэ, нахь гъэшIэгъоныжьыр къыкъокIы. Чэчанэ мыщ фэдэу Рэдэд къыфыкъокIыжьын Iоу хэта зышIагъэр? Колэси, тэри тызэрэмыгугъагъэу къычIэкIыгъ мыр... Псэлъыхъоным къыщыуцурэп, 
пщыгъо Iофхэри зэрегъафэ, Нахьлъэши къытпегъэуцу. 
Ахэр къезгъэIон уцогъухэр иIэкIэ сенэгуе. Хьакъари, 
Шэныби, НэтIаий ыкIыб къыдэуцуагъэнхэ фай. ХьакIуцухэр 

--- Page 259 ---

армэ, къушъхьэ къогъумэ къакъозэрэгъэплъых, мэз 
цунэмэ къахэзэрэгъэплъых. Непэ Рампэс гуащэми Мэщыкъо дзэпщыми заIусымыгъакIэ хъущтэп. Мыщ къыIуагъэри 
къыфэмыIошъугъэри зыпкъ къикIырэр Нахьлъэш цIэплъыр 
ары, ащ укIэупчIэжьынэу щытэп. ГукIэгъу джэуапынчъэм 
кIалэр делэ ехъулIагъ, ау зыгорэкIэ мыджэуапынчъэмэ?.. 
Ащыгъум Рампэс ышIагъэм сшIэрэп есIолIэщтыр..." - 
ЕтIанэ, ежь зэриIожьрэм фэдэу, Къоданэ къышIудэлъэтыгъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, зышъхьэ щымыIэм ищыд хьэмэ 
ашхы...- Къоданэ ышъо къыхихэу къэтэджыжьыгъ.
- Уилъэгъун къэмыIоу уежьэжьыгъ,- Чэчанэ къэгузэжъуагъ.
- Сыд пае къэсымыIуагъ?! - нэплъэгъу дыскIэ къызэбэнэкIыгъ Къоданэ.- СищыкIагъи, симыщыкIагъи ор-орэу 
къыстептэкъуагъ, угу илъыр сэбгъэшIагъэ... Сэ гыякIо 
мыщ сыкъэкIуагъэп, зыкъэозгъэшIэжьы сшIоигъуагъ. Рэдэд 
апэ къоуцощтмэ уащыщ сIозэ, фагъэIугъэ къэбарыр 
пшIошъ бгъэхъугъэ. Нахьлъэш зыфэдэр пшIэзэ, ыгу укъызэригущыIыкIырэр къыопэсыгъэп, зыфэе шъыпкъэр фэошIэ. ТемрыкъокIи узафэп. Нахьлъэш цIэплъым иакъылкIэ 
умыпсэу. Рампэс тхьамыкIэр чIыпIэ къин зыщифагъэм 
ыблыпкъ укIэуцоным ычIыпIэкIэ, ужэ къыдахьэрэр еоIуалIэ. 
Ар лIыгъэм щыщэп, зыкъэшIэжь.
- Айнар ыдэжь зэраригъэщагъэр лIыгъа? - зыгъапэщтыгъэм Чэчанэ къызэтыричыгъ.
- Ащ фэдэ зышIэн бзылъфыгъэп Рампэс.
- ПшIошъ мыхъумэ, апэ узIукIэрэм еупчI.
- Чэчан, сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, нахьыжъ-нахьыкI 
умыIожьэу уиерпыжъыгъэ щыгъэт! - Къоданэ кIэкIэу 
къыгъази, къызэрэфэкIуагъэмкIи ыгуи, ышъхьи зэбгъэжьэу 
унэм икIыжьыгъ.
"Зэ моу Нахьлъэш мазэ горэмкIэ ХьакIуцу зыкъыщежъугъэгъэпыт,- Чэчанэ шъхьаныгъупчъэм Iулъэдагъэу 
шэсыжьырэ Къоданэ гукIэ кIэлъиIуагъ,- теплъын етIанэ 
къышъохъулIэщтым!.."
Урам къэгъэзэгъум Къоданэ зынэсым, ос макIэм хэтэу 
зыIуупIагъэр Мэщыкъоти, щхыгъэ.
- Фэсыжьапщи, Къодан. ШIуфэс къэмыхызэ, сыд 
узфэщхырэр?
- Чэчанэ моу джыдэдэм къысфидзыгъэр ары.

--- Page 260 ---

- Сэра зыфэгъэхьыгъэр?
- Хьау.
- ШъузыдэкIыгъэм щегъэжьагъэу Чэчанрэ сэрырэ 
тызэшIоп.
- Сыд къышъохъулIагъ? - зэгуцафэщтыгъэм Къоданэ 
кIэупчIагъ.
- Сэри, сшыпхъу цIыкIу Анысэти, Айнари тфызэхэмыфызэ, Нахьлъэш тазыфагу къыдэлъэдагъ.
- Ащыгъум сэри сызыхэшъулъыт.
- Сыдэущтэу ащыгъум джы нэс ихьакIэщ укъисыгъ?
- Колэс иушъый фэсхьыжьыгъэти, сыкъисын фаеу 
хъугъэ.
- ГурыIуагъа?
- Сыгугъэрэп.
- НекIо, Рампэс къыожэ. Шъуикъэбар Нахьлъэш 
къытфихьыжьыгъэми, РэдэдкIэ игугъапIэ темых.
- Арэп, Мэщыкъу,- заулэрэ кIуагъэхэу Къоданэ 
къэупчIагъ,- сыдэу Нахьлъэш цIэплъыр къэбар закIа?
- Джыра Нахьлъэш зыпшIэрэр? ЗыфигъэIужьырэм 
фэдиз къэбар пылъ.
- Ари тэрэз. Джы, апэ укъысIукIагъэшъ, Мэщыкъу, 
Чэчанэ къысиIуагъэм сыкъыкIэупчIэщт. Рампэс гощэшхом 
Айнар зэрэзэрищэлIэжьыгъэр шъыпкъа?
- Мы ос шъабэр къызэресрэм фэдэу шъыпкъэ.
- Егъэзыгъэ хэлъа?
- Тэ зэтщэлIэжьынышъ, Анысэтрэ арырэ зэпшъэшъэгъухэба, тяни ашъхьащытэу щызгъэIэных сIогъагъэ шъхьаекIэ, ежь РампэскIэ зигъэзагъ. Ипшъэшъэжъыем фэдэу 
епIу, елэжьы.
- Айнарэ аущтэу, ыгу къызэрэриIоу зекIуагъэмэ,- 
Къоданэ къыхэкуукIыгъ,- тхьэхэри къыдэгущыIагъэхэщтын, 
шIу щыI, Рэдэд псау!
IХ
Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп. Ар цIыфмэ агъэунэфыгъ, 
ау чIыпIэ къин имыфэхэу Iузэжъу зэпырыкIыгъэ Колэсрэ 
Темрыкъорэ Пантикапей къызэранэкIыгъэми, Феодос 
блэкIынхэ алъэкIыгъэп.

--- Page 261 ---

Византие хэгъэгум икъэлэ заулэу хы ШIуцIэ къохьэпIэ 
нэпкъым Iутэкъуагъэмэ, урыммэ зэраIоу, тхьэмэ ятын 
Феодоси ащыщ. Адырэ къалэмэ ялъытыгъэмэ, унэгъо 
мин тIокI фэдиз зыдэсэу, гъэришъэ пчъагъэхэр зыщызэблащырэ икъухьэуцупIэу нал теплъэ зиIэр иджабгъукIи 
исэмэгукIи икъушъхьэ пцIанэмэ жьыбгъэ зэфилъ-зэпеомэ 
ащаухъумэ.
Нэплъэгъум къифэрэр зэкIэ имыщыпэлъэгъуми, 
гопэ-гумыштэ горэ къыхалъхьэу, игъуси зызэришIрэр 
ымышIэу, ащи тIэкIу шIэ къэс Iуплъыхьэзэ, къухьэуцупIэр 
къызэлъагъом, Колэс къыIуагъ:
- Джары, Темрыкъу, тыкъэсыгъ, ау тиIоф къикIынкIэ 
сыгугъэрэп. Къушъхьэтх цунтхъагъэ зырагъэшIмэ, гур 
агъэтхытхызэ, хыор шхъонтIэ-чIыпцIэхэр нэпкъым къыжэдаохэшъ, мыжъожъгъэй шъышъкIэ зэкIэлъэлъэжьых. Хы 
сыджымрэ уашъомрэ кIымэфэ пщагъом зэхеутIэрахъэх.
"О си Тхьэшху, сыдэу мы дунаир зэхэшIэ-зэхаблэу 
къэбгъэхъугъа? - Колэс игукъэкIыжьхэр къыфыдэоежьхэзэ, хэщэтыкIыгъ.- Сэ мыщ сызэпыращы зэхъум, сынэхэр 
сакIыб щыIэу, Феодос къэлэ цIыкIум инэпкъ нэцIэфафэкIэ 
сыкъеплъыщтыгъ, джы сыдэхьанэуи сыдэсынэуи сыфаеп. 
Гу зышIын лIы пхъашэ горэ къыкъокIэу джыдэдэм икъухьэкIэ 
хым техьэмэ, гъусэ сыфэхъущт, ау тыдэ ащ фэдэлI 
къикIын..."
- НекIо, Темрыкъу, хыр обыяужьыфэ, псэупIэ горэ 
зэдгъэгъотын,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ Колэс къыIуагъ, 
къухьэуцупIэмрэ гъэрщапIэмрэ апэмычыжьэу, унэ рыхьэунэрыкIыкIэ чэщихыпIэ пыут къыщагъотыгъ.
- ЧэщихыпIэ пыутым зыдедгъэхьыхи, Колэс, тыхэукъуагъэкIэ сенэгуе,- Темрыкъо шъхьаныгъупчъэм иплъызэ 
къыIуагъ,- хым зыреутэкIыжьы, нычэпэ тигъэгупсэфыщтэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Темрыкъу, хыолъэ макъэр 
къыокIурэп. Сэри джары зэгорэм ар къызэрэсщыхъущтыгъэр, ау узэмысэн щыIэп. 
- ГъэрыпIэм уеуцолIэнэуи?
- Ащ ор-орэу джэуап къептыжьыгъэшъ, гъэрщапIэм 
щыпцIымамэрэмэ ягукIае зэхэсымыхыным пае, хыолъэ 
гурымыр апэ къэсэштэ. НекIо, ныбэнэкIэу тыгъолъы жьынэп, хьалыгъу такъырырэ псы стырырэ нэмыIэми зыIутлъхьан.

--- Page 262 ---

- НекIомэ, некIо,- фэмыкIэщыгъо шIагъоу Темрыкъо 
къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Тигъогу гъомылэ джыри 
тынэсыгъэгоп.
Гъогу гъомылэм игугъу зэхимыхыгъэ фэдэ зишIи, 
Колэс унэм къикIыгъ. Дунаир пщагъо, хыпс сапэр зезыхьэрэ 
жьыбгъэм уцун гухэлъ иIэп. Пшъэхъур зэпызыути хэхьажьыгъэ хьэ цэкъалэу уапэкIи, уаужкIи, уабгъухэмкIи къыбдыричъыхьакIызэ зыкъыбжэхедзэ, анахь фабэу уфэпагъэми, 
къызынэсырэр пхырегъэдыкъыкIы. Хы гурым-щэIур нэпкъым ретэкъокIыгъэ къэлэ цIыкIум шъхьащыт. ГушIугъэ 
гори къэзымыхьырэ пчыхьэшъхьэпэ уахътэри къышъхьэщэкIуашъэ. Ынэ къыфыригъэкIызэ ос зыхэмыт кIымафэр 
къалэм техъушIыхьэми, ищыIэныгъэ жъот зэпыурэп. Хэти, 
орэлъэсы, орэшыу, иIоф зэрефэ. Шъхьафитыр иIоф ыуж 
ит, гъэрыпIэм итыр гугъапIэм щегъаIэ. Зылъэ тет пстэури 
джары зыфэдэр. Шхэрэр, пщэрыхьэрэр нахьыб, щэрэр, 
щафэрэр нахь макI.
"Шхын зыдэтIыгъ пэтызэ, сыда мы пчыхьэ щынагъом 
унэм тыкъызфикIыгъэр? - Темрыкъо игумышIу къыхэщэу, 
ежьырми Колэсми зыфэгъэхьыгъэр умышIэнэу гыягъэ, ау 
гузэбгъэжь псынкIэкIэ зыкъишIэжьыгъ: - Апэ къытпэуцугъэ къиныгъом гущтэ хэслъэгъуагъэмэ сшIэрэп! Ащыгъум 
мы сызигъусэ нахьыжъыр сыд зыфэзгъапцIэрэр, зыуж 
тихьэгъэ къосэгъупщ Рэдэди сыфэшъыпкъэп, хэсашъхьэм 
сцIэ къызыщыраIом, Нахьлъэш фэдэхэри IусымыгъэкIотхэу, зэкIэсхьажьын фэягъ. ГъэрыпIэм уитыгъэба, къин 
щыуагъэлъэгъугъэба?.."
- А гъогу гъомылэр зэрэтIыгъыр, Темрыкъу, зыщыгъэгъупш,- заулэрэ кIуагъэхэу Колэс къызеIом, Темрыкъо 
игупшысэ зэфэмышIумэ къахищыжьыгъ,- ащ ишIуагъэ 
къызщытэкIыжьын чIыпIи тифэщт...
- Модэ, Колэс! - щэпкъ шъуампIэм фэдэу къуашъохэр 
зезыдзэу, къухьэхэр зыгъэушъорэкIрэ хыормэ Темрыкъо 
къыхагъэкуукIыгъ.
- Зедзых! - Темрыкъо зыдиIыгъэу Колэс бгъэкIэ чIым 
зытыридзагъ, ау псым къыхэзыгъэ къошъуапэр лIыжъым 
ылъэкъо сэмэгу къыщихъуи, шъхьарыукIорэикIыгъ, джагъэ: - Темрыкъу, елбэт, мыжъокъогъу зышI!
- Оры, Колэс? - Темрыкъо къызызэплъэкIым, зылъэкъо сэмэгу къэзылъэшъурэ Колэс ылъэгъугъ.

--- Page 263 ---

- Сэ слъэкIапIэ къошъуапэм зыгорэ къыришIагъэкIэ 
енэгуягъо...- зи къызэмыхъулIагъэм фэдэу Колэс къыIуагъ.- Моу мыжъо лъапсэм сигъэтIысхь... Адэ сыдэу Iaey 
укъысэплъыра, гукIодыгъо щыIэп... Модэ, модэ! ТичэщихыпIэ зэшъхьащиутыгъ, етIэ дэпкъхэр зэхэтакъох! - 
ошIэ-дэмышIэкIэ зыкъэзыпхъотэгъэгъэ хыуаем къухьэуцупIэр зэбгыритэкъуи, унэхэр зэхигъэтакъуи, зи ымышIэгъахэ фэдэу, адыкIэ къушъхьэ кIыбым зыкъуидзэжьыгъ. 
Колэс ылъэгуанджэ Iэ щифэзэ, джыри къыIуагъ: - Сэ 
сыIофэп, Темрыкъу. Сэщ нахь егъэзыгъэ щыIэнкIи мэхъу, 
мохэмэ ахахь.
- Сыда сэ ахэмэ сиIофэу ахэлъыр?!
- ЕмыкIу къэтэмыгъахь, ахахь! Сэ ащ фэдизэу къысишIагъэ щыIэп. Дэпкъ зэхэуагъэмэ зыгорэхэр ачIиубытэгъэнкIи пшIэхэнэп. КъызыбгъэзэжьыкIэ, пхъэмбгъу пIокIитIу 
къыздахь.
"Тхьэмэ ашIомыигъоу сыд сшIагъэр? - Темрыкъо 
кIэлъыплъэзэ, Колэс зэупчIыжьыгъ, ынэгу узым зэригъалъэзэ, бырсыр-гуIэ макъэхэр къыздиIукIырэмкIэ плъагъэ.- 
Е-о-ой, зыдгъэжъырэп шъхьакIэ, илъэс тIокIищырэ пшIырэ 
къызыбгъашIэкIэ, къупшъхьэхэри махэ хъущтых, гъэретми 
къыщыкIэщт... Зэ, зэ, Колэс, цIыф къемыхъулIэрэ къыохъулIагъэп, угу умыгъэцIыкIу. ЛIыжъ горэм джыри илъэсишъэ 
къэбгъэшIэщт зыраIом, сыд къариIожьыгъагъэр? Ащ нахь 
къэсымыгъэшIэщтмэ, унэ шIыным ыуж сихьажьынэп ыIогъагъ. Адэ джары, бэ къэзгъэшIагъ, слъакъо зэпыкIыгъ, 
тхьэмэ ашIомыигъо горэ сшIагъэ сэIо. Гъогу тыкъытехьаным ыпэкIэ ЗекIотхьэм цу зыфэтэукIым, жьыбгъэми, хыми 
ятхьэхэм афэтымышIагъэр къытфагъэгъугъэп, ащкIэ 
сызэрагъэпщынагъэм щэч хэлъэп. Ау сыда Рэдэд илажьэр? 
Ары зыуж титыр нахь, тэ тшъхьэ иIоф зетфэрэп... Зэ, зэ, 
тыкъагъэкIуатэзэ, Хытхьэм фэгъэхьыгъэу Турабэ зыгорэ 
къыIогъагъ, Чэчанэ сызэщифыгъагъэти, Iофы зезгъэшIыгъагъэп. Темрыкъо къышIэжьыщт... Ари сыдэу бэрэ 
къэтыра? Хыуаем ыгъэфыкъуагъэмэ ишIуагъэ аримыгъэкIыщтыгъэмэ, бэшIагъэ къызигъэзэжьыщтыгъэр..."
ЛIыхэр зэуж-зэготхэу Колэс зыкIэрыгъэкIэгъэ мыжъом 
блэчъыгъэх, блэкIыгъэх. Зы нэбгыри къеплъыгъэп, къыфызэплъэкIыгъэп. "ТхьамыкIагъом зэрефэхэмэ, гу 
къыслъа тагъэпщтын,- Колэс ыIуагъ.- ШъукIу, шъукIу, 

--- Page 264 ---

шъуишIуагъэ зэжъугъэкIынхэр а лъэныкъомкIэ щыIэщтых, 
Темрыкъуи згъэкIуагъэ. Муары, джыри лIитIу къэкIо, ахэмэ 
гу къызэрэслъатагъэм щэч хэлъэп, къыдэхыгъэх, яшIуагъэ 
къысагъэкIынщтын... ау ахэми ащ фэдэ гухэлъ яIэп..." ЛIы 
гъурым ишъэжъые къызкъуихыгъ...- Колэс ыгу къэучъыIыгъ, ичэтапшъи ыIэ тырилъхьагъ, сакIыбыкIэ мыжъор 
сипытапI, спсэ пэтыфэ къызэзгъэкIолIэнхэп...
Iэшэ къихыгъэкIэ хъырцыжъ лIитIур зичатэ къизыпхъотыгъэ Колэс ыпашъхьэ къиуцуагъ.
- Мы слъэгъурэм дышъэ ыIыгъ,- адыгабзэкIэ лIы 
гъурым къыIуагъ.- ТызэригъэкIолIэщтэпышъ, сэ ынэIукIэ 
сыIуджакIо фэдэ сшIынышъ, о ыкIыбыкIэ къеу.
- Къин чIыпIэ ифагъэм деIэх нахь, ебэнхэрэп,- ошIэ-дэмышIэ гугъапIэу къыфефэхыгъэр Колэс ыгъэфедагъ,- 
нахьыжъ-нахьыкIэ шъумышIэжьэу, шъуадыгэба?!
- О къапIорэмэ тагъапэщтыгъэмэ,- лIы гъурыр щхыпцIыгъэ,- Тумтэкъашъи, Пантикапеий, Феодоси титIысыпIэныеп, Генуий тынэсыныеп, Константинополи тыдэтыныеп... УщыIэ пшIоигъомэ, дышъэр къаштэ!
- Сэ къэзгъэшIагъэм зыпсэ зыуджэгъужьыгъэ цIыф 
сырихьылIагъэп,- игущыIэ зыригъэукIыхьэмэ, Темрыкъо 
къэсыжьыным щыгугъызэ, Колэс лIитIум зырызэу аIуплъагъ.- Тэ, зэлъэпкъэгъуищым, къытэхъулIэрэр зыгорэм 
къысфиIотагъэкIи, сшIошъ хъуныеп... Мары, тхьамыкIэгъо 
IофкIэ Къосэгъу щаугъоигъэ дышъэ чысэ сIыгъ, шъухэукъуагъэп. Зыфаугъоигъэ Рэдэдыпщым зэрыфэгъэ чIыпIэр 
зыфэдэр къышъомынэсыгъэуи щытэпщтын...
- Адыгэхэр зэкIэ зэхэзыугъоенхи, тпшъэ къыдэтIысхьан 
зигухэлъыгъэ шъхьэгъажъом къехъулIагъэр тэ тизэхэфынэп! - нахьыкIашъо зитеплъэу джы нэс зи къэзымыIощтыгъэм Колэс къыфидзыжьыгъ: - Къаштэ дышъэр!
- Арэу шъоIоми, Рэдэдыпщыри, тэри тызгъапэрэ Iофмэ 
шъуапэчыжьэп...
- Тэ тызгъапэрэр пIыгъ дышъэр арышъ,- Колэс игущыIэ 
а лIы дэдэм къызэпиутыгъ,- земыгъэукIыхьэу къаштэ!
"Темрыкъо къыIухьажьыфэ згъэIорыжъорыных е 
згъэдэIоных сIуагъэ шъхьакIэ,- Колэс иамалынчъагъэ 
къыгъэгужъыягъ,- мы слъэгъухэрэр къызэрэоплъынхи, 
къэзыубытынхи щыIэп, ау сыд ямыцIыфыгъэми, тхьамыкIэх, 
хэгъэгунчъэх, ошъончъэх, тхьэнчъэх".

--- Page 265 ---

- Мы дышъэ чысэр,- Колэс чыситIум яз мыгузажъоу 
ыгужъуакIэ къыдихыгъ,- къышъостырэп, стешъохы нахь, 
ау цIыфмэ япкIэнтIэпс къыхэкIыгъэ мылъкум иягъэ къышъомыкIымэ, ишIуагъэ къышъокIынэп.
- Джар Iоф шъхьаф! - дышъэр зыпхъотагъэм ыгужъуакIэ дикозэ, игъусэ риIуагъ: - НекIо!
- Мыр тымылIыжьэуи!
- Къо укIыгъэм сэ хэпсэжьэу, умыутIэба?! НекIо, модэ 
зыгорэ къэкIо! 
Темрыкъо етIэмэIу-псымэIоу, пхъэмбгъу пIокIитIуи 
ыIыгъэу къыIулъэдэжьыгъ, шIу зэрэщымыIэм къыгъэгузэжъуагъ:
- Хэт щыщых къыпшъхьэщытыгъэхэр? Сыд зыфаехэр?
- Тилъэпкъэгъух, мыутIэх... Спсэ дышъэкIэ сагъэщэфыжьыгъ...
- ХьитIум азыфагу къыдэзыгъэх!..- Темрыкъо хъырцыжъмэ алъежьагъ, Колэс лъыджи шъхьаем, къыфызэплъэкIыгъэп.
Колэс зэрэамалынчъэр гузэжъогъум щигъэгъупшэжьыгъэу къэтэджынэу фежьэгъагъ шъхьакIэ, лъэкъо узым 
зырыригъэдзыхыжьыгъ, Темрыкъо зыдэчъэгъэ лъэныкъомкIэ гуIэу плъагъэ, дэIуагъэ. Чэтэ зэпео-зэпэжъынч 
макъэхэри къылъыIэсыгъэх, зыгу еIэжьыгъэ цIыф мэкъэ 
Iутхъыгъи къеIугъ, заулэ тешIагъэу лIы гъурыр Темрыкъо 
къыфи, Колэс ыпашъхьэ къыригъэзыхьагъ. 
- Мыра, тхьамэтэ маф, укъэзыушъхьакIугъэр?
- Мыры, ау гъуси иIагъ...- дышъэр зэригъотыжьыщтым игушIуагъо шъхьакIор къытекIоу, Колэс къыIуагъ.
- Зигугъу пшIырэр, Колэс,- гугъуемылIэу Темрыкъо 
зэплъэкIыгъ,- хьэжъ укIыгъэу чэу лъапсэм кIэрылъ.
- Ора Колэс зыфаIорэр, тхьамэтэ маф? - лIы гъурым 
лъэгонджэмышъхьэкIэ лIыжъым ыпашъхьэ зыщыридзыхыгъ.- Сыдэу зытэмыгъэшIагъ... Мары уидышъи, ащ 
нахь мымакIи къисэгъэгъусэжьы. Титхьэхэр шъосэгъэ лъэIу, 
лые къысэшъумых... НекIо шъуIомэ, гъусэ сыкъышъуфэхъун...
- О цIыфыгъэу уиIэр ары ныIэмэ, сыкъыпщыгугъэу 
гъогу уздытесщэнэп...- игукъауи, гукIэгъуи, гуплъыгъи 
зэхэтэу шъхьэр ыгъэсысызэ, Колэс хэщэтыкIыгъ.- О гъусэ 
утшIын нахьи хьэ дэгъушIу тхьэмэ гъусэ къытфашI. Ппсэ 

--- Page 266 ---

къынэсыгъэхэти, акъыл къэбгъотыжьыгъ, ара? УттIупщыжьыгъэкIи, уихъырцыжъыгъэ хэунэжьынэп... Сыд 
тижъмэ аIорэр, бзаджэм ихьэ къыоцэкъэн нахьи цIыфышIу 
ихьэ тхьэмэ уарарэгъэшх...
- Сигъусагъэм, тхьамэтэ маф, уезгъэукIыгъэпи! - 
ынэшъэ-уашъэ къихьэрэ щынагъом лIы гъур хъырцыжъыр 
къыкIигъэпцIыикIыгъ.
- Сиамалынчъагъэ шъукъимыубытэу шъхьакIо къысэшъухын нахьи чатэр жъудэсIыгъэу зышъозгъэукIыгъэмэ 
нахьышIугъ. СанэIу ищ, Темрыкъу, мы нэпэнчъэр!..
Зичатэ хъырцыжъ паIомкIэ зылъэкIыжьызэ, мыжъо 
къогъум къыкъокIыжьыгъэ Темрыкъо къыIуагъ:
- Хъырцыжъыр уакIыб зэрэдэсыукIыхьагъэр емыкIу 
къысфэмышI, Колэс.
- ЦIыф зэфэ пчъагъэу IэкIэкIодагъэмэ апсэ бгъэгъужьыгъэкIэ, емыкIу къыпфэслъэгъуна? - Колэс къыIуагъ.- 
Ау уязгъэукIыгъэп зэриIуагъэр шъыпкъэ.- Зэпыугъо 
макIэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Къо укIыгъэм сэ хасэжьырэп ыIомэ щхыпцIызэ, зэрэIукIыжьыгъэр зыкIыщыгъупшэжьыгъэр сшIэрэп нахь... Бзэгу IэшIу гу шIой зыфаIорэм 
фэдагъэщтын... Ари сикъиныгъомэ ащыщэу тхьэмэ къысфаухэсыгъагъэу къычIэкIын. Джы, Темрыкъу, хыуаеми 
хъырцыжъхэми тыкъызялыжьыгъэкIэ, мэзахэ мыхъузэ, 
слъакъо зыгорэ етэгъашI. СлъэкIэпIэ къупшъхьэ зэпыкIыгъ... 
О укъэтыфэ тIэкIу сызэIэзэжьыгъ шъхьакIэ, зэпызгъэуцожьыгъэгъэ къупшъхьэ цыпитIур хъырцыжъмэ зэшъхьащафыжьыгъэкIэ енэгуягъо...
Темрыкъо фэсакъыпэзэ, Колэс ылъакъо пхъэмбгъу 
пIокIитIур тырилъхьи, ыпхызэ, егыигъ, еушъыигъ:
- Сэ уIэгъабэ зэуапIи, гъэрыпIи ащыспхыгъ, Колэс, ау 
мыщ фэдиз кIуачIэ къыздипхырэр сшIэрэп, щэIэгъэшхо 
пхэлъ.
- Уегъэзыгъэ зыхъукIэ, узэмыуцолIэн щыIэп,- Колэс 
къесэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ шъхьакIэ, игукъао къышIудэоягъ: - Слъакъо нахьи тихыикI мыщ зэрэщытыухыгъэр 
нахь къысэхьылъэкIы. Зехьанэу гъогу сыкъытенагъ. Сижъышъхьэм, семыгупшысэу, мыхъун сшIагъэ. Къоданэ 
езгъэгъэзэжьын фэягъэп. Нахьлъэш цIэплъым нахь Iазэхэри 
Феодос дэсыных. Шъо гъогу шъутезгъэхьанти, мыщ сэ 
сыкъыщышъожэни...

--- Page 267 ---

- Къоданэ тигъусагъэми, уизакъоу укъэдгъэнэныеп, 
къыпфэтымышIэщтым, Колэс, уемыгупшыс. Плъакъо 
къедгъэIазэхэу нахьышIуIо узыхъужьыкIэ, Къосэгъу унэзгъэсыжьынышъ, нэмыкI гъусэхэр сиIэхэу, мэфэл темышIэкIэ гъогу тыкъытехьажьын.
- Ащ нэс Рампэс тхьамыкIэм сыд кIэхэкIын, Рэдэд 
къехъулIэщтыри къэшIэгъуае...- Колэс хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
X
"Джэнэ мылажьэрэ лэжьэ мыIотэжьрэ щыIэп..."
Рэдэд бэнакIо тыгъуасэ Салоникэ къызащагъэм щыублагъэу джа гущыIэжъыр ышъхьэ икIырэп, щыгъупшэжьыным тещыныхьэ пIонэу, гукIи къыкIеIотыкIыжьы. Ар къэс 
Колэсрэ ГъучIыпсэрэ ынэгу къыкIэуцох, ТIатIыхъуи, Емзэщ 
гъукIэри, Пщымафи, Джэбэгъи, нэмыкI лIыжъ Iушхэри 
инэплъэгъу кIэсыкIых. ЧIыпIэ къин зыщифагъэм къыщегъэжьагъэу Мэщыкъуи, Чэчани, Шыупащи, иныбджэгъу 
Адышэси ицыхьэ атемылъэу нэгъэупIэпIэгъу къекIурэп. 
"Тураб адэ? Айнар зэребэныгъагъэр ары нахь, цIыф дэеп, 
ау хэт ышIэрэ ыгу къэкIыщтыр... Айнарэ ыкIыб Шыуапащэ 
дэтыщтымэ,- мы аужырэ мэфэ заулэм щхыпэ къызэмычъэгъэ Рэдэд IугушIукIыгъ,- Тураби, хэти IапэкIэ тыригъэIэбэнэп, ужъыкIи укIэкIи къыпфидэнэп. Анысэт шIу 
зэрилъэгъурэр сшIэ пэтызэ, хьаулыеу сишъэогъу Чэчани 
сегуцафэщтыгъ. Анысэта шIу умылъэгъущтыр!.. ЗыгорэкIэ 
къэмыщагъэу сыкъышъухэфэжьмэ, апэ къыбдэшэсыщтмэ 
сащыщ, Чэчан! Непэ сызэбэныщт нэбгырищымэ сатекIоу, 
Панатидэ мылъку къыфэсхьымэ, шъхьафит сишIыжьынэу 
сыкъигъэгугъагъэшъ, зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын... 
ХьакIуцухэр гупсэфыжьыгъэха шъуIуа? Даур тхьамыкIэри 
ахэмэ якIодылIагъ... Пыи зезгъэшIэу Нахьлъэш цIэплъым 
Аспарыхъу зыкъырезгъэщэн нахьи, хьакIуцумэ апэIусыдзэгъагъэмэ нахьышIугъ..."
- ТибэнакIо иепэгъогъохыкIэ сыгу еIурэп,- ухъумэкIуищым яз къызеIом, Рэдэд игупшысэмэ къахэужьыгъ, 
сыд мыр зыгъэгумэкIырэр къыригъэкIэу зэдзэкIакIом 
Iуплъагъ.
- Гугъу уехьы,- еIо Костас.

--- Page 268 ---

- КъысфэгумэкIа?
- УатекIомэ, уатIупщыжьынэу аIуагъэшъ, уишъхьафитыныгъэ укIэмыгушIоу шIу къыбдэхъущтэп,- урымыбзэр джыри къыфызэрадзэкIыжьыгъ. Рэдэди ардэдэм ыIитIу 
ухъумакIом фищэигъ.
- Слъакъомэ ателъыр икъущт, сIэмэ пшъэхъур атех.
- Ар зыIэ илъыр орышъ,- Костас къыриIожьыгъ,- 
умыгузажъу, зыгъэхьазыр.
- Сыд мыр Iогъу-шIэгъу зыфэпшIыгъэр? - ухъумэкIо 
нахьыжъым ыдагъэп.- Ишъхьафитныгъи зызфебгъэгъапэрэр?
- АтезгъакIо сшIоигъу.
- АтебгъэкIонышъ, тэ Iофынчъэу тыкъэбгъэнэщт ара? 
- ящэнэрэ ухъумакIоми нахьыжъым къыдыригъэштагъ.
- Ар сэрэп, Панатиди зэшъуIощтыр,- Костаси афызэкIэкIуагъэп.- Шъощынэмэ, лIыкIо сышъуфэхъун.
- Хъугъэ, тысэмэркъэугъэ пае...- ухъумэкIо нахьыжъми кIилъэшъужьыгъ.
Зэфэсакъмэ зэщыщынэжьыхэзэ, ухъумакIохэр унэм 
изэрэщыгъэх, къизэрэщэжьыгъэх. Костас зэдзэкIакIом 
къыгъэзэжьыгъэп. Щыри пчъэ ихьагъум дэжь Iус, зэдэгущыIэхэрэп, зэплъыхэрэп. ГъучI хъагъэкIэ гъэпытэгъэ 
шъхьаныгъупчъитIур лъагэ, мыжъо унэшхор нэкIыбзэ фэд 
- тыдэкIи макъэ къиIукIрэп.
"Мыхэр зэфэзгъэгубжыгъэхэр сэрмэ,- зынэIу дэгъэзыягъэу мыжъо етIэбаим телъ Рэдэд гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
щыми сатекIуагъ.- Ау Костас къызэрэздэгущыIэгъэ 
шIыкIэм зыгорэ хэлъ. Нахьыпэрэм фэдэу непэ къысэцэлэшхагъэп, къысэдысыгъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, сишъхьафитныгъэ егъапэ. Сыда? Ыгу шIу къысфилъа, хьауми гухэлъ 
горэ къысфыриIа? МыдыритIур къызэрэсфыщытхэр нафэ, 
сишъхьафитыныгъэ къягоощт. Адэ джары, сэри сэгугъэ, 
мыхэри мэгугъэх. "Джэнэ мылажьэрэ лэжьэ мыIотэжьрэ 
щыIэп" аIошъ, сиджани лэжьэн, ау сэ сафэлэжьэнэп. 
СыкIал, скIуачIэ из, сыгу сымыгъэкIодмэ, сIотэжьын. Ари 
зы ушэтынэу титхьэмэ къысфахьыгъэщтын. Мары, ти 
Тхьэшхо-Тыгъэ зэкIэми тыризэфэд шъхьакIэ, загъорэ 
къызэрэтфэмыразэр огъукIи, машIокIи, жьыбгъэкIи къытегъашIэ. Сэ мыщ сыкъызэрахьыгъэми лъапсэ горэ иIэнкIи 
мэхъу, ау сищыIэныгъэ сыхэгупшысыхьажьышъ, сызфэпщынэн зыдэсшIэжьырэп... Шъо симыхьакъ горэ къыстешъо лъхьэмэ, тхьэмэ апашъхьэ шъузэрэщыхэкIыжьышъу..."
Пчъэ макъэм Рэдэд игупшысэхэр зэпигъэугъ, къызщигъэтэджыкIыгъ, къихьэгъэ зэдзэкIакIом риIуагъ:
- Ныпчэдыжь нэс Панатиди къэлъэгъуагъэп.
- Уфэзэщыгъа? - къесэмэркъэуми, ишъыпкъэми 
умышIэнэу къыфидзыгъ.
- Адэ, пчыхьашъхьэ сыбэнэщтэу, моущтэу сызэкIоцIыпхэгъэщта? - Рэдэд ерагъэу зиIажэщтыгъэми, игумышIу 
къызэрэтекIорэр иухъумакIомэ зэхашIэу, зэрэмышIэ 
нэплъэгъур зэфадзыгъ.
- Мары, джыдэдэм Панатидэ къэкIощт,- идыс упчIэ 
Костас хигъэкIокIэжь шIоигъуагъ шъхьакIэ, Рэдэд къыригъэкIыгъэр нэмыкI: зыгорэкIэ мыхэр кIэгъожьыгъэхэмэ, 
зыфагъэгугъэгъэ шъхьафитыр къимыкIыжьыщтмэ ыIуи, 
гуIэ нэгукIэ еупчIыгъ:
- ШъуиIоф зэпыфэрэба?
- Ащ фэдэ сэ сшIэрэп, Панатидэ хъурэр къыIон,- 
ымакъэ теубытагъэ хэмылъэу Костас джэуап къытыжьи, 
гумэкI горэ къыхэщэу, ышъхьэ ригъэзэкIыгъ.
"КъаIорэп нахь, мыхэмэ зыгорэ сшIуаушъэфы...- Рэдэд 
зыгъэгумэкIыщтыгъэ упчIэм джыри къыкIигъэщтэжьыгъ, 
зыкъаримыгъашIэу ухъумакIохэми афыреплъэкIыгъ, игущыIэгъуи фычIэплъыгъ.- Ахъщэ Iофа, хьауми ицыхьэ 
къыстелъэу зысегъэгъэпсэфы еIошъ ара?.. Сэ сишъхьафитныгъэ уасэкIэ сыжъугъэбэнэ къодыий, шъо шъуIощтыми 
шъушIэщтыми шъуфит.- Ардэдэм къышъхьэрыогъэгъэ 
ошIэ-дэмышIэ гумэкIыр Рэдэд щызгъэгъупшагъэр ынэгу 
къыкIэтэджагъ, Мэзыбэ пэмычыжьэ къушъхьэтх цакIэм 
зизакъоу тет остыгъэе чъыг ищыгъэ цIыкIоу Айнарэ фигъадэщтыгъэр зелъэгъум, сыд фэдизырэ теплъагъэми 
зэрэфэкIэщыгъуагъэу, джыри IугушIукIыгъ: "ТызэкIэрачыгъэми, Айнар, усщызгъэгъупшэн мафи къысфыхэкIыгъэп. 
КъэошIэжьа, псыхьэ Пшъадэ укъыдэкIыжьыгъэу тызызэIокIэм, а чъыг псыгъо цIыкIур озгъэлъэгъуи, ар оры 
къыосIогъагъ? Мэзым изакъоу хэчъи, сыда къушъхьэтхым 
ар зыфыдэчъэягъэр пIогъагъэ. ЗэкIэри ылъэгъу, ежьыри 
заригъэлъэгъу шIоигъощтын зысэIом, зэрэмыдэгъагъэри, 
нэшIу-мышIу пчъагъэхэр зэпэпщэчыхэу уизэкъон нахьи, 
узщыщмэ яжьау учIэтмэ нахьышIу къызэрэсэпIогъагъэри 
сщыгъупшагъэп..."

--- Page 269 ---

УхъумакIомэ къахэтэджэгъэ губж-зэфилъым Рэдэд 
игупшысэхэр зэпигъэугъ. Iофы зыримыгъэшI фэдэу, Рэдэди 
Костас еупчIыгъ:
- Сыда мыхэмэ атезэрэхырэр?
- Оры,- тIэкIу тыригъашIи, зэупчIыгъэм къыриIожьыгъ.
- СиIизын хэмылъэу сыд мыщ тымышIэрэ бзэмкIэ 
джыри узыфыдэгущыIэрэр! - тэмэ инхэр упэпцIыгъэу, 
ынэхэри къилыдыкIэу ухъумэкIо нахьыжъыр къызщытэджыкIыгъ, ащ нахь мыцIыкIоу игъуси къыгоуцуагъ. УрымыбзэкIэ 
Костас къыфадзыгъэм къикIырэр Рэдэд ымышIэщтыгъэми, 
зэрэмышIур къыгурыIуагъэу къэтэджыгъ, пшъэхъу-лъэхъу 
жъгъыур хэIукIэу афакIо ээхъум, ухъумакIомэ ячатэхэр 
къыфаупэпцIыгъэх. Ардэдэм Панатидэрэ Онасисрэ зэуж 
итхэу пчъаблэм къыдэкIыгъэх.
- Сыд мыщ къихъухьагъэр! - Панатидэ зэмыжэгъэ 
щынагъом къыхигъэкуукIыгъ.- Чатэхэр жъугъэтIылъ! - 
ЕтIанэ псынкIэу, зытекууагъэмэ апымылъыжьэу, нахь мэкъэ 
шъабэкIэ, ау ипытагъэ щимыгъакIэу Костас еупчIыгъ: - 
СибэнакIо сыд зыфагъэгубжыгъэр?
Костас хъугъэр зытетым тетэу Панатидэ фиIотагъ. 
НэшIукIэ Рэдэд къеплъымэ, къызэрэкъотыр ащкIэ къыригъашIэзэ, зызэригъэзэкIи, пчъэIум зыщизытIэгъэ ухъумэкIуитIумэ Панатидэ афидзыгъ:
- СыкъызфэмыкIорэм сибэнакIо къыкIэупчIагъэмэ 
сыд хэлъ? ЫбзэкIи жъугъэгущыIэжьыщтба? Мы къасIорэр 
бэнакIом фызэдзэкI. Тазыфагу шъэф зэрэдэмылъыри, 
пчыхьашъхьэкIэ сицыхьэ зэрэтелъыри, сIуагъэр зэрэзэкIэсымыхьажьыщтыри ерэшI. ЛIы пхыгъэр къызэрэсфэжъугъэгъунэрэр лIыгъэкIэ зыфэшъолъэгъужьмэ, сшIэрэп 
ащыгъум... паIо зэрэшъущыгъыри, шъупакIи, шъужакIи 
пкIэнчъ, къышъостырэ лэжьапкIэри хьаулый... СибэнакIо 
тыкъимыгъэукIытэжьынэу шъуфаемэ,- джы нахь шъэбагъэ хэлъэу, ыгу филъ шъыпкъэри къызхимыгъэщэу къыIуагъ,- ыIи, ылъакъуи шъутIатэ, ыгукIи, ыпкъыкIи зежъугъэгъэпсэф. Ары, ары, сицыхьэ темылъыгъэмэ, ар шъозгъэшIэщтыгъэп. Ежьыри мыхъун ымышIэнэу, симыгъэпцIэнэу сыщэгугъы.
- Аущтэу оIомэ, Панатид,- Iэхъу-лъэхъур тезыхыгъэ 
ухъумэкIо нахьыжъым ыгу фижъэжъыкIыщтыгъэми 
пымылъэу, къыраIокI фэдэзэ шъхьаихыгъэкIэ къыраIогъапэм Рэдэд джэуап ритыжьыгъ,- пцIы шъоупс нахьи шъыпкъэ дыдж аIошъ, титIуи тиIуагъэ тепцIыжьынэп.
- ЗэкIэри нычхьапэ зэлъытыгъэщтыр орышъ, сигу гъапIэ 
къэгъэшъыпкъэжь,- Панатидэ къызэрэлъаIорэр нахьыбэу 
къыухыжьыгъ.
- Шъыпкъэр пкъэу пытэмэ,- шъхьэм къыфечъэгъэ 
гущыIэжъкIэ Рэдэд джэуап къытыжьыгъ,- пцIыр цIэнлъагъомэ, сыд пае нахь дэим ущыгугъын. СыкъэдаIо, Панатид.
- Сыд узэзгъэдэIущтыр?
- Пчыхьашъхьэба сызыбэнэщтыр?
- Пчыхьашъхь,- ежь зыщымыгъуазэ горэм къэупчIагъэр щыгъуазэ къыщыхъоу, Панатидэ шъхьэр къызэрипхъотагъэр хигъэкIокIэжьыгъ,- зэп, щэ узэрэбэнэщтыр. 
Зы мэфэ гъэпсэфыгъо къыпфыдагъэфэнэу сыфэягъ 
шъхьакIэ, сыздагъэгущыIагъэп.
- Щэ сызэрэбэнэщтым сигъапэрэп, къыспагъэуцущтмэ 
хэшIыкI афыуиIэмэ сэIо нахь...
- КъыуаIощта! - Панатидэ гущыIэр Рэдэд къыригъэухыгъэп, пцIы къыфиусыгъ.- Джа лIы шIуцIэу хэгъэгу фабэ 
горэм къыращыгъэми, адыритIуми сатеплъагъэп, ау 
кIочIэшхох аIо. Сэри къэбарыхьэхэр къысфэкIогъагъэх, 
къолъхьэ дэгъуи къысатынэу фэягъэх, къызэзгъэкIолIагъэхэп нахь, сибэнакIо шъуапашъхьэ къызыращэкIэ шъулъэгъун, къыпэжъугъэуцущтми ыпшъэ зэпикIын ясIуагъ. 
Сыда сэIо тызэрыгущыIэрэр? Мыдэ, пIэпкъ-лъэпкъыхэр 
зэкIэбгъэкIыщтмэ, уиухъумакIомэ уязгъэбэнын.
- Хьау, Панатид, сэр-сэрэу сIэпкъ-лъэпкъхэр зызэкIэсфыхэкIэ тIэкIу зызгъэпсэфыщтышъ, сизакъоу сыкъэжъугъанэ сшIоигъу. "Сыдэущтэу уизакъоу укъэзгъэнэщт!..- 
Панатидэ зэмыжэгъэ лъэIум гукIэ къыхигъэгубжыкIыгъ, 
нэрэ-Iэрэ азыфагу ышъо къызэрэпычъыгъэр хигъэкIокIэжьмэ, "мыжъо унэм уикIыжьэу тэ укIон, мыр зэрэуиаужырэ мафэри сыдым фэпшIэн" ыIомэ щхыпцIызэ, 
къыIуагъ:
- Уфаемэ, уизакъоуи укъэдгъэнэн, зыодгъэгъэпсэфын, 
пшхы пшIоигъори къаIо, къыпфязгъэхьын. Ау къыпфэсшIэрэ 
пстэумэ ащыщэу джыдэдэм пчыхьашъхьи къыпфэсымышIэщтыр пшIосыушъэфынэп: уиухъумэкIуищ пчъэ кIыбым 
дэтыщт, узэрэкIочIэшхом къыобэныщтхэр рызгъащтэхэу, 
дышъэкIэ къыотэщтхэм ашIошъ рызгъэхъоу Iэхъу-лъэхъу 
темыхкIэ бэнэпIэ утыгум урязгъэщэщт.

--- Page 270 ---

- ТекIоныгъэр сиеу сыкъикIыжьын хъумэ? - къыраIуагъэм ежэщтыгъэм фэдэу Рэдэд къэупчIагъ.
- Ар Iоф шъхьаф,- Панатиди ащ фэхьазырэу иджэуап 
кIэкIы, "ящэнэрэм укъыIэкIэкIыжьышъумэ" ыIозэ, гукIэ 
щхыпцIыгъэ,- текIоныгъэр зиер шъхьэ IэтыгъэкIэ утыгум 
къекIыжьы.
Рэдэд ыIэпкъ-лъэпкъхэр зэкIегъэкIыфэ мэкIаим къыфытырагъэуцогъэ псы Iэгубжъэм гу лъитагъэп. Жьы 
зыIуигъэхьанэу зэтIысым, зэрэхъугъэри ымышIэу гукIэ 
Къосэгъу зидзыжьыгъ, хыолъэ макъэхэри ытхьакIумэ 
къиIуагъэх, къушъхьэ зэпэIутхэр, шъоф зэикIхэр, чылэгъо 
зэпэIус-зэпэчыжьэхэр ынэгу къыкIэтэджагъэх.
"Муары, къушъхьэтх цакIэм дэчъэегъэ Айнар чъыг 
цIыкIуми ахэр инэплъэгъух,- Рэдэд зыпэIапчъэмэ ащыгушIукIы фэдагъэми, хьылъэу хэщэтыкIыгъ, етIанэ пшъашъэм гукIэ дэгущыIагъ: - Ары, Айнар, анахь лъэгапIэм 
утетми, уизэкъоныр зэрэкъиныр джы къызгурыIуагъ. 
Уидэхагъэ илъэгапIэ зэрэщэчыгъоещтыри, пшъхьэ зэригъэунэзэщтыри, умышIахэу зызэрэпшIуигъэшIыжьыщтыри 
зыщымыгъэгъупш. Мэфэ шъабэхэми уагъэпцIэн, жьыбгъэ 
къилъхэми зыуагъэуфэн, ощх чъыIэми зыуагъэутIыIун, 
шыблэ гъуагъохэми уагъэщынэн алъэкIыщт. Гугъэ пытэ 
уиIэмэ, джары сэри сишIошъхъуныгъэ сшIозымыгъэкIодырэр, зыми уигъэцIыкIуни, зыуигъэутIыIуни, пфэмышъуашэ уигъэшIэни ылъэкIыщтэп. ЗыгорэкIэ, хэт ышIэра, 
чIыпIэ хьылъэ уифэмэ, синыбджэгъуми, Шыупащи, сяни, 
Колэси гум уранэнэп. ЧылэмкIэ къыппэIапчъэхэми Къодани 
Темрыкъуи къыпкъоуцоных..."
ОшIэ-дэмышIэ шIулъэгъу гупшысэу Рэдэд къышъхьэрыожьыгъагъэм ежь-ежьырэу къыхэлъэтыкIыжьыгъ. 
Псы Iэгубжъэр зелъэгъум, шакIо е зекIо зежьэкIэ ренэу 
зыдиIыгъыщтыгъэ гъогу гъомылэу1 ыгъашIощтыгъэр 
къыштагъ. ХьакIустэлитIу фэдиз къыхихи, зыIуитэкъуагъ, 
1 Ипэум гъогу гъомылэр мары зэрашIыщтыгъэр: былым 
пщэрыр аукIыти, ли къупшъхьи зэхэлъэу агъажъощтыгъ, етIанэ 
къупшъхьэхэр хахыжьыти, лэпс зэхэлъыр пхъэмбгъум тыракIэщтыгъ. Пцантхъэм фэдэу ар зычъыкIэ, фыгум хахьаджыхьажьыти, 
фашIэу иIэм зекIолIыр чэщ-зымафэм мэлакIи, псыфалIи ыгъалIэщтыгъэп, мыкIодэуи бэрэ щылъыщтыгъ.

--- Page 271 ---

фэсакъыпэзэ къэнэжьыгъэр зегъэтIылъыжьым, псы 
тыришъухьажьыгъ. Заулэрэ плъызэу щысыгъэу, Айнар 
зызыфегъэзэжьым, емыкIу зыфилъэгъужьэу шъхьэм 
къыфечъагъэр фэшъхьаф: "Айнар сIомэ сыгу фэгъузэ, 
фысиIэ гупсагъэм зезгъэухыжьызэ, Къосэгъу хэгъэгур 
щыIэжьми сшIэрэп... Сян, сшынахьыкI, Колэс тхьэмэтэ 
мафэр... Чэчан изакъоми, лIы закI, узщыгугъын шъэогъу. 
Тураб? Хьау, хьау, зэгорэм мыхъун ышIи сызэрэфэгубжыгъагъэм пае тхьэхэр къысигъэбгынха, тызэшIужьыгъагъ. 
Нахьлъэш цIэплъым икуп?.. ХьакIуцухэр?.. Зыхыхэр?.. 
МыутIэхэр?.. Зы хэгъэгу зытымышIымэ, тигъунэгъухэми 
тпэчыжьэхэми тагъэпсэущтэп, зырызэу, сэ къысашIагъэм 
фэдэу тахьыщт, тызэпкъыраутыщт... Сэ Къосэгъу ыпэ 
Айнар исэгъэшъы... Зэ, зэ, къосэгъупщыр,- нэмыкI макъэ 
горэ ежь Рэдэд къыхэджыкIыгъ,- Айнари, Къосэгъуи оркIэ 
зыба? Гупсэгъу зэфэшъхьаф афыуиIа? Ахэмэ ацIэкIэ 
нычхьапэ убэнэщт, уатекIощт!.."
Шэфостыгъабэр зыщыблэрэ мыжъо унэшхом Рэдэд 
зыращэм, мэкъэ зэтеIукI жъотым кIашъори, бэнапIэм 
къешIэкIыгъэ гъучI чэу лъагэри зэлъагъэсысэу зыкъипхъотагъ. БэнакIом пшъэхъу Iэхъу-лъэхъу зэрэтелъыр зышIогъэшIэгъонхэри, зигуапэхэри, зымыдэхэри къэзэрэгъэбырсырыгъэх. Бгым нэсэу Iэпкъ-лъэпкъ пцIанэм къытещырэ 
лыпцэмэ арыджэгузэ, утыгум къыращэгъэ лIы шIуцIэшхом 
Iэгу тео зэрэгъэкуокIэ цIыфхэр пэгъокIыгъэх.
"Мыра лIы шIуцIэшху зыфаIозэ тызэрагъэщынэрэр? 
- Iэхъу-лъэхъур зытырахырэ Рэдэд, тегушхуагъэми, темыгушхуагъэми умышIэнэу зэупчIыжьыгъ, пыплъыхьэу 
фежьагъ: - Ныбэр иныIо, Iэпкъ-лъэпкъыхэр пытэх, ыбгъи 
ыIэхэми лыпцэхэр къатеджэгукIых, нитIури къелыдыкIы... 
Укъэмыщт, сыд Колэс къыуиIощтыгъэр? Нэр делэ, Iэр 
бланэ!..- хымабзэкIэ бэнакIомэ ацIэ къызэрэраIорэм Рэдэд 
пымылъэу гукIэ Къосэгъу лъэныкъом зэплъэм, джа къушъхьэтх цакIэм тет остыгъэе чъыг цIыкIур инэплъэгъу къыхэтэджыкIыгъ...- УкъызэкIэмыкIу! - жъот макъэм зыгорэ 
къыфыхэджыкIыгъэу къыщыхъугъ.- Зэрэ Къосэгъоу 
къыожэ!.."
БэнэкIуитIур зэфычIэплъмэ зэфэсакъызэ, апэ Iэбэщтыр 
язэрэмыгъашIэу утыгур къыракIухьакIы.

--- Page 272 ---

"Утемыгушхуащ, лIы махэп мыр...- Рэдэд зэушъыижьы.- Ыбгъэ къыригъэпшэу ыIэхэр едзыхыгъ, ылъакъохэр 
зэригъэуцурэм пылъэп. Нахьлъэш цIэплъым иплъакIи, 
икIуакIи, ышъхьэ IыгъыкIи фэд..." зэриIожьыгъэ къодыеу 
бэнэкIо шIуцIэр къызэом, къосэгъупщым зыпэIуидзыгъэти, 
къэмыуцужьышъоу бгъэкIэ гъучI чэум еуагъ, къызэкIэфэжьи, пхэкIыкIэ зэхэтIысхьагъ. Джэхашъом тесым Рэдэд 
зыжэхидзагъэп, къэтэджыжьыфэ ежагъ, ау ерагъэу къызщыпшыжьыщтыгъэм ошIэ-дэмышIэу зыкъызыжэхедзэм, 
лъэкъоогъукIэ ылъэ кIиути, зэхигъэфэжьыгъ. Ардэдэм 
зышъхьэщызыдзэгъэ Рэдэд, къехъулIагъэри къыгурымыIоу, 
бэнэкIо шIуцIэм ычIэгъ чIэфагъ, Iэ шIуцIитIур ыпшъэ къынимыгъэсэу ыцэгэ налъэхэр зыдэкъузэгъэ лъэкъуитIум 
къагъэузыми зыкъызэпыригъази, ыкIыIу къэхъужьыгъ, лIы 
шIуцIэм ыблэбгъухэр джэхашъом ригулIыгъэх... "Мыщ 
псынкIэу сытекIуагъ, хэт джы къысагъэбэныщтыр" ыIозэ, 
лIы шIуцIэшхом къышъхьащытэджыкIыжьыгъ...
Лъымэ къызкIэогъэ цIыфмэ язэрэгъэгушIо-зэрэгъэкуо 
ыгу темыфэу Рэдэд зэкIакIуи, къыпагъэуцущт бэнакIом 
ежэнэу къогъум къот мыжъо шъхьаком тетIысхьагъ, ау 
гупсэфыжьыгъэ цIыфхэр къызбгырыугъэх. Рэдэд ылъэгъугъэм къызыщипхъотыгъ: нэбгыритIум ыблыпкъ аIыгъэу, 
ящэнэрэр ыкIыб къеIункIызэ, пчэгум Аспарыхъу къыращэ... 
Рэдэд ипый бэнэгъу къызэрэфэхъугъэм гушхо къышIыгъ, 
ыкIуачIэ кIуачIэ къыхигъэхъуагъ, нахьыпэрэм фэмыдэу, 
ежь апэу жэхэбэнагъ, къыгъэчэрэгъуи, дымпI мэкъэшхо 
пыIукIэу чIидзыгъ. ЯтIуани, ящани мыжъо джэхашъом 
тыридзагъ. Аужырэм къызэтэджыжьым, ылъакъомэ 
амыIыгъыжьышъоу Аспарыхъу зыдэщытым щецохъохыгъ, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу къелъэIугъ:
- Къысфэгъэгъу!.. Моущтэу тызэIукIэжьын Iоу сшIагъэп...
- ЛIыгъэ горэ пхэлъыхэмэ, къыоплъыхэрэр къыздэмыгъэхьащхыхэу, къэтэджи, къэбан!
- ЛIы шIуцIэм ыуж... Спсэ пытэу уапашъхьэ сигъэкIыжьи, мо хьакъу-жъокъухэрэм сыда узэрапылъыр...
- КъысэпшIагъэр къыпфэзгъэгъумэ, адырэ пIэкIэкIодагъэхэр?.. Ппсэ пшIоIэшIу ара!..- къызэкIэнэжьыгъэу 
Рэдэд етхъохи, Аспарыхъу ыпшъашъо IитIукIэ ыIыгъэу 
джэхашъом къытыриIэтыкIи, зэхэланлэу ридзыхыжьыгъ...

--- Page 273 ---

Рэдэд пэкIэкIыгъэ бэнэгъуитIум рырази-рымырази 
ахъщэшхо зытыгъэмэ ахэтыгъэми, ящэнэрэ бэнэгъур ары 
зэкIэри зыпаплъэщтыгъэр. Ау мыжъо дэпкъым къыщызэIукIыгъэ пчъэм нибжьи Рэдэд зэмыжэгъэ къэплъан 
ныбаджэр къыдэлъэтыгъ, зыгъэбэнэрэ Панатидэ зэрэмэхъаджэр къыгурыIуагъ. Хьи, хьэкIэ-къуакIи къыппэкIафэмэ 
узэрэгъолъын фаер ешIэти, гъучI чэу лъапсэм Рэдэд 
щетIысэхыгъ. "Къэтэдж! Къэплъаным ебэн!" - аIозэ къекуощтыгъэмэ нэмыплъ арихыным ычIыпIэкIэ ыгу ягъоу 
тIэкIу дэдэ щысыгъэу, чэум ыплIэIушхо щихъозэ къызщытэджыкIыгъ. ЫкIэ зыбэкъу дэкъузагъэу, зынэ гъожьхэр 
къилыдыкIхэу къыпэтIысыгъэ хьэкIэ-къуакIэм ыпшъэ етхъонэу Рэдэд зидзыгъ, ау къэплъаныр кIэбгъулъи, фэгъэхъугъэп. Ардэдэм къэплъаным зэлъэгъукIэ зыкъыжэхидзагъ. 
Рэдэд ыIэ пытитIумэ джы хьэкIэ-къуакIэм ыпшъэ къаIэкIэфагъ, лъэбжъэ чанхэмкIэ бгъэ пцIанэм зыкъыхэзгъанэщтыгъэр зыкIэритхъи, ытхьалэзэ гъучI чэум зэ риутэкIыгъ, 
тIо, щэ, плIэ. Ланлэ къэхъущтыгъэ къэплъаным ыпсэ 
зэрэхэкIрэр Рэдэд зэхишIэзэ, заулэрэ ыIыгъыгъ, етIанэ 
жьы хэмытыжьэу джэхэшъо гузэгум ридзагъ. Зэтекъэгъагъэхэ цIыфмэ якуо-жъот макъэ унэр зэтыричымэ зэлъигъэгырзызэ къыдэоягъ...
Джыдэдэм Рэдэд куо-жъот макъэр зэхишIэщтыгъэп 
- модыкIэ, хыкIыб чыжьэмкIэ щыIэ къушъхьэ цакIэм тет 
чъыг псыгъо закъор, ян, ошъо шхъуантIэр - зэрэ Къосэгъоу 
ынэгу кIэтыгъ. "Сышъхьафит! Сышъхьафит!" - джа гущыIэр 
ары апэ дэдэ, Панатидэ фидзымэ ежь зыщыгушIукIыжьызэ, 
Рэдэд ыбгъэ къыдэIукIыщтыгъэр, зыми емыжэу, лъыр 
къызэчъэхырэ бгъэ зэхэцунтхъагъэм пымылъэу псэ зыхэмылъыжь хьэкIэ-къуакIэм лъэ пытэкIэ къезгъэбакъуи, 
ишъхьафит фызэIузыхыщт гъучI къэлапчъэм къыIузыщагъэр.
Панатиди ибэнакIо фэгушIо фэдэу икууакIэкIэ 
зимышIэжьыщтыгъэми, гукIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр нэмыкIыгъ: "Мыдэ мыщ зызэригъэпсырэр... раIуагъэр ышIошъ 
хъугъэу, иджыбэчIэ дышъи ыкуашъо ригъэгъэфабэу, 
шъхьафит хъужьыгъахэкIэ елъытэ... Мы зэрэгъэкуорэмэ 
апашъхьэ сэ зи къыщыосIонэп, сиIу шъэбагъэ пкIуачIэ 
зэрэнахьлъэшыр къыбгурызгъэIон..." - пшъэхъу Iэхъулъэ хъур Рэдэд пезыхьыжьэгъэ ухъумакIомэ, зэкIэмэ 
зэхаригъэхэу якууагъ:
- Зэ, зэ, шъууцу! ТекIуагъэр алъэхъэжьрэп! - Панатидэ 
гъогу фызэIуихызэ, Рэдэд рищэжьэжьыгъ.- Шъулъэгъурэба ыбгъи, ыIэхэри зэрэцунтхъагъэхэр?! Ахэми тяIэзэщт, 
сиIуагъи згъэшъыпкъэжьыщт.
- Сыд мыщ ыIорэр? - игупшысэ чыжьэмэ зэрахэтэу 
Рэдэд къэупчIагъ.
Панатидэ лIыжъым къыIуагъэмэ Рэдэд защегъэгъуазэм, 
ежь Костас зыгъапэщтыгъэри шъхьаихыгъэ кIэкIыкIэ къыпигъэхъожьыгъ:
- ЗыIупэ шъоупсым земыгъэгъапцI.
- Джы къыосIощтыр ары...- мыжъо унэм зэре хьажьыхэу Панатидэ къыригъэжьэгъэ къодыеу Рэдэд ынэмэ 
закIаплъэм, игущыIэ псынкIэу зэблихъужьыгъ: - Сыпфэраз, 
сыпфэраз, лIыгъэ зепхьагъ, аущтэу укъысэмыплъ, сэри 
къэплъаным хэшIыкI фысиIагъэп...
- Ора хэшIыкI фызимыIагъэр! - Рэдэд къэптаныбгъэм 
етхъуи, Панатидэ ынэIу щизэу джэхашъом тырипхъотыкIыгъ.- КъаIо джыдэдэм, Аспарыхъу укIэлъымыкIожьынэу 
уфаемэ!
- Къэплъаным узэрэфырикъущтымкIэ сицыхьэ птелъыгъэти, къыосIуагъэп...- къыратIупщэхыжьыгъэр Костас 
зыдэщыт пчъэмкIэ зэкIакIо, къеушъыи: - Зыгъэрэхьат, 
орырэ сэрырэ къэдлэжьыгъэ дышъэр, моу къаIысэгъэхыжь, 
егъашIэм тфикъущт. Бырсыр тэмыгъэшIэу, тадэжь, Константинополь тынэгъэсыжьи, къухьэ гъэшIуагъэкIэ сэр 
шъыпкъэм Къосэгъу усщэжьыщт... Пчъэр къыIух, Костас!..
- Непэ щегъэжьагъэу сыуигъусэжьэп! - къыщыгугъыщтыгъэм Костас пэуцужьыгъ.
- Сэри ары,- ухъумакIомэ языми къыдыригъэштагъ, 
яIашэми ятхъожьыгъэгъэ адырэ ухъумэкIуитIуми зэхахыгъэм аIэхэр раригъэдзыхыжьыгъэх.
- Зэгорэм Iушыгъэ къышъухэфагъэмэ ары,- Iофы 
зыримыгъэшIэу Рэдэд къыIуи, зэтекъэгъэ ухъумэкIуитIумэ 
аIущхыпцIагъ, мощ фэдизым къин хэзгъэтыгъэ Панатидэ 
лIыжъми гужъ фыримыIэ фэдэу, фычIэплъыгъ.
- КъаIо тшIэщтыр, Рэдэд, тыуигъус,- Костас ихьазырыгъи къыушыхьатыжьыгъ.

--- Page 274 ---

- Тхьашъуегъэпсэу,- Рэдэди иджэуап кIэкIы.- Ау сэ 
мы чIыпIэм лъы щызгъачъэ сшIоигъоп...
- Рэдэд! - Панатидэ лIыжъым, Аспарыхъу бэнэпIэ 
утыгум зызэрэщишIыгъагъэу, ыпашъхьэ зыкъыридзагъ, 
иджэнабгъэ дышъэ чыситIу къыдипхъотыгъ: - Ма, а зыфэпIуагъэр къысэмышIи, мы дышъэ чыситIур осэты, нэмыкI 
сиIагъэмэ къизгъэгъусэни...
- Къэтэдж! Ощ фэдэмэ сIэ арысыуцIэпIыжьырэп. Ау 
зэ нэмыIэми сыгу птезгъэпщэхэщт. Гъусэ укъысфэхъумэ, 
Костас, стыримыхыщтыгъэ Iэхъу-лъэхъухэр мыщ те шъулъхьэх. МодыритIуми, дэпкъ лъапсэм шъуитIысхь,- афигъэпытагъ,- зэкIоцIытпхэщтых, щыми ажэ ткудэщт.- ЗагъэсысынкIэ щынэхэу щысыгъэхэм арашIэщтыр заухым, Рэдэд 
къыгоуцогъитIумэ ариIуагъ: - Дышъэр стырахыгъ Панатидэ 
ымыIоным пае иулэупкIэ тIэкIуи ежъугъэгъотыжь, модырэхэми ягунахь къэшъумыхь. Сэ гъогупкIэ нахьыбэ сищыкIагъэп.
- Хьау, Рэдэд, ар умыIо,- къэгузэжъуагъ Костас,- 
хьадэгъу чIыпIэ уитэу о къэулэжьыгъэр оуий.
- Шъори чIыпIэ тхъагъо къышъуажэрэп, хэшъух шъуиIахь,- теубытагъэ хэлъэу апигъодзыжьыгъ Рэдэд.
XI
Салоникэ къыдэхъухьагъэм елъытыгъэмэ, Колэси 
Рэдэди зэпэIапчъэхэу къыздэкIожьыщтыгъэхэ Къосэгъу 
къихъухьащтыгъэхэр нэмыкIых...
Чэчанэ джыри нычэпэ пкIыхьапIэмэ агъэчъыягъэп. Зэ 
къушъхьэм хэгъощыхьагъ, зэ шъоф нэкIым зыщыщ 
ымышIэрэ шыумэ къыщырафэкIы, зэ псы къиугъэм къыхэсыкIыжьышъурэп. Мары, джыдэдэм, нэфшъагъомэ 
адэжь, хэчъыежьыгъэ къодыеу пIэм хэзытхьалыхьэщтыгъэ 
Iэпшъацэм ерагъэу къыIэкIэкIыжьыгъ.
"ПкIыхьапIэ слъэгъу симыхэбзагъэу, сыда мыхэр 
зилIэужыгъохэр ?..- Чэчанэ пIэм къыхэтIысхьагъ, узы фэдэ 
къыщыхъущтыгъэ пшъэми теIэбагъ, ынэтIэ пкIантIи рилъэкIэхыгъ.- Тыгъосчэщи адырэ блэкIыгъэ тхьэмэфэ чэщ 
горэми мы лIы Iэпшъэцэжъыр сипкIыхьэмэ ахэтыгъ. КъысIущхыпцIэщтыгъ нахь, къыздэгущыIэщтыгъэп. Джы ситхьалэ 
пэтыгъ... Рэдэд хьадрыхэ къысфекIмэ шIэ? Сыпщ ыIомэ 

--- Page 275 ---

зышIошIыжьызэ, хым зыраригъэхи икIодагъэмэ сэ силажьа! 
Сэ укъызблэIэбыкIэу Мэщыкъо фэдэр къызгобгъэуцомэ, 
гъуим къыхэтхыгъэ шъэожъыеу джы къытшъхьащагъэуцогъэ пщыныкъомкIэ сыIубгъэзыкIызэ плъапсэ уетIэжьы 
зэхъум, узщымыгугъ горэ къыпфыкъокIыни, дунаим 
узэрэтыримыгъэтыщтыр пшIэщтыгъэба... Упсаузэ, сыгу 
пфилъыр къызэрэосымыIогъагъэм сырыкIэгъожьы. Ау 
зызакъокIэ сыкъызэрэзэхэмышIыкIыщтыр ары сызыIажэщтыгъэр... КъэошIэжьа АйнаркIэ сигупсагъэ къызхэсэгъэщым узэрэщхыгъагъэр? Ар зыхъугъэгъэ гъатхэм гъэмафэ 
тешIагъэу Айнари Анысэти ядэхагъи, ягохьыгъи зэфэдэ пIо 
зэхъум, ащыгъум пхъэдзыкIэ зэфэтэгъэгощых сIуи сыкъызыосэмэркъэум, шIулъэгъур аущтэу зэIахырэп пIуи, укъызэрэспебжъэожьыгъагъэр? Джы еплъ хъугъэм, тIуми 
уахэныгъ..."
ЧъыIэ лIэгъэ пкъыр Чэчанэ чыхIэным чIиухъумэжьи 
шъхьантэм зытыригъэкIэжьыгъагъ шъхьакIэ, ос зыхэт 
жьыбгъэ чъыIэу щагум къыщепщэрэм фэдэу игупшысэмэ 
зыкъыжэхатэкъожьыгъ. Зызэпыригъэзагъ, зыкъызэпыригъэзэжьыгъ - шъхьэщыкIотыгъэхэп. ПIэм хэсызэ шъхьэм 
къыфечъэгъагъэмэ акIэгупшысыхьажьыщтыгъэми, ежьыр 
шъыпкъэм икъаигъагъэ зыдишIэжьызэ ыIуагъэмэ ахигъахъощтыгъэ нахь, текIыщтыгъэп: "Упсаугъэми, Айнар 
къыостыщтыгъэп. Пщыгъор къысахьылIэгъагъэми, нахьыкIэжьыгъ!.. Тятэжъи, зэгорэм мыкIэлагъэ фэдэу, сигъэмысэзэ гъогу техьагъ... Тэ щыI джы ар? Зыуж ихьагъэр 
зэрэщымыIэжьыр хэт езыIощтыр? Айнарырэ орырэ шъуиIоф зэшIокIымэ, сыкъыбдэшэсын, Нахьлъэш ыIуагъэшъ, 
ащ иIофи зесфэн фаеу хъугъэ. Сятэжъ гум исынэжьына, 
тхьэхэми къысфадэнэп, цIыфхэми ажэ сыдэфэн. Ащ ыуж 
лIыжъ Iушхэр тиIэпыIэгъухэу Шыупащэ хэхэсым иIоф къызэрэтхэмылъыр гурыдгъэIон, Рампэси зэхедгъэшIыкIын. 
Ари, зигъэ Тыргъытаоу, орэуцужь. Икъунба зэгорэм тэри 
къыднэсэу, тыщимыгъэIэжьэу а Тыргъытау бзылъфыгъэ 
пачъыхьэр мыутIэмэ зэрашъхьащытыгъэр... Тэ зэрэтIоу 
хъугъагъэмэ, сибаиколыдзэ дэгъоу Нахьлъэш зэрищэщтыгъэ. Мыщ фэдэ лIы кIочIэшхо Iушыр, тэшIэжьыкIэ, хэгъэгу 
Iофмэ апыубзыкIыныр, Мэщыкъо Iордэгъэзэ шъэбэжъым 
пэмышIыныр емыкIу. Айнарэ етIорэп нахь, ышнахьыжъ 
Даур тхьамыкIэм икIодыкIэкIэ ар апэрэ мысэмэ ащыщ... 

--- Page 276 ---

ГъэшIэгъона къосэгъухэри, мыутIэхэри, зыхыхэри, хьакIуцухэри тызэлъэпкъэгъухэмэ! Ахэр зы хэгъэгухэу зэхэтыугъоещтых зыIорэмэ тарэмыгъалI... Муары, хъэзархэри 
зэбгырэтэкъужьых..."
Чэчанэ игухэлъ-гупшысэ IэшIухэр къызытекIохэм, 
гупсэфыжьыгъэу хэчъыягъ. Ау пкIыхьапIэкIэ шъхьаныгъупчъэм къиIабэщтыгъэ лIы Iэпшъэцэшхом джыри къыкIигъэщтэжьыгъ: "Сыда сэIо мыр сауж зыфимыкIырэр?! 
- Чэчанэ псынкIэу зифэпэжьыщтыгъэми, игупшысэ шъхьащыкIыщтыгъэп.- Хэт ар? ЦIыф теплъэ иIэп, IитIум нэмыкI 
сигъэлъэгъурэп... МэзылI зыфаIорэр арымэ шIэ?.. Ар 
пкIыхьэкIэ къыпфежьэшъ, къыуашэзэ, нафэ зыкъыпфешIыжьы аIо. Енэгуягъо зыгорэм сиушхъухьагъэкIэ. Сыгу 
зэрэтемылъыр есIуагъэ пэтзэ, сауж икIырэп. АнысэткIэ 
сэгугъэ... Турабэ дэжь зэ-тIо рилъэгъуагъэу НэтIай къызысеIокIым сшIошъ хъугъагъэп шъхьакIэ, а зэкIоцIыушъэфэгъэ цIыкIуми къыуимышIэн щыIэп. Айнари аригъэушхъухьэу ыгу къысщымыкIыгъагъот..." - гуцафэ зыфишIи, 
зыфимышIи игумэкIмэ къахахъозэ, ибылым фэIо-фашIэхэр 
зеухым, пчэдыжьышхэ ышIи, Турабэ зыIуигъэкIэнэу шэсыгъэ.
Чэщ жьыбгъэри, осыри уцужьыгъэх, дунаир фыжьыбз, 
шъабэ, зэрэжьыбгъэнчъэм щыгушIукIхэмэ къутэмэ осхэмкIэ зыфэсакъыжьхэзэ, ошъо нэгуф чIэгъым чъыгмэ зычIаушъэфагъ. ЧыжьэкIи, благъэкIи къэлъэгъорэ къушъхьэ 
шыгухэри, щагумэ къадэщырэ мэкъуIатэхэри, къакъырышъхьэхэри, унашъхьэхэри гупсэфых.
ГъэрекIо бжыхьэ щыублагъэу Айнарэ зэращэлIэжьыгъэ пщы унэмкIэ Чэчанэ зэплъэм, ыгу такъозэ къэушъэбыгъагъэми, игупсэ изышIыхьэгъэ Рампэс фишIыгъэ 
гумышIур къышIутекIуагъ: "Чэткъуртэм фэдэу птэмэ чIэгъ 
чIэгъэс фаеми, нысэщэ джэгу горэ чылэм къызэрэдэтаджэу 
тшIэрэр плъэгъун!.. Чэу пакIэм къыкъокIыгъэр Анысэтба?.. 
СыпIукIэнэу сшIагъэмэ, мы лъэныкъомкIэ сыкъэкIоныеп... 
тыдэкIи сапэ къыщефэ..." - къызэсым, шы фемыпсыхкIэ 
еупчIыгъ:
- Сыд мы чъыIаем узезыфэрэр, Анысэт?
- ШъхьэкIэфэ епсых къысфэпшIыгъагъэмэ, Чэчан,- 
ынэкIушъхьитIу къыкIэуплъыжьыкIызэ, Анысэт къыIуагъ,- 
уиупчIэ дыс зыщызгъэгъупшэзэ, къыосIони...

--- Page 277 ---

- Сыгу зыфэмышIум шъхьэкIэфэ епсых фысиIэп.
- Спсэ уфэзгъадэу, сыгу узэрилъым пая, Чэчан?
- Сызщыгъэгъупш орба зэсIуагъэр?!
- Сщыгъупшэшъущтыгъэмэ... Сыдэущтэу, Чэчан, 
мэкъу хьандзо лъапсэр зыщызгъэгъупшэн...
- Ащ фэдэ тазыфагу дэлъыгъэми къэсшIэжьырэп! - 
Чэчанэ шым елъэдэкъауи, къызэриIокIыгъ: 
- Турабэ дэжь бащэрэ умыкIу, тхьэхэми ямыгъэлъэIу. 
Анысэт зэхихыгъэм ылъакъохэр къыгъэкIэзэзыгъэх, 
псынкIэу зыкъимышIэжьыгъэмэ, а чIыпIэм щызэхэфэным 
иIоф тетыгъ, ау кIуачIэ зыхигъотэжьыгъэми, ынэпсхэмэ 
афырикъугъэп: "ЗэрэхъурэмкIэ, тхьэхэми укъаубытыжьырэп... Сэ модыкIэ Турабэ сеубзэ, Iэ къызщесэгъафэ, Iанэри 
лъэкъуищ, джыри мэфитIу къэнагъ къысеIо... О узщызгъэгъупшэнэу уфай... Сыдэущтэу? Сэ мары, сыптеплъэн 
Iоу сымышIэгъагъэми, шъуадэжькIэ сызэрэблэкIыщтыр 
тхьэмэфэ псаум сыгу IэшIу-IэшIоу телъыщтыгъэ. Джыры? 
Укъысфэгубжыгъэ пае усщыгъупшэнэу нэмыкI уестынэу 
къыпщэхъумэ, ащыгъум сыбгъэгу дэлъыр шIулъэгъоп! О 
пшIэрэп нахь, сэ дунаим пфэсымышIэн щыIэп... КъыбгурыIорэба ар Айнарэ къызэрэпфимышIэщтыр! ШIу уилъэгъурэпи, къыпфаепи!.. Джа Рампэс зэрищэлIэжьыгъэ 
Айнар мыгъор ары зэкIэ зилажьэр!.. Гум имылъымкIэ 
къышъуIугушIомэ, шъушIошъ жъугъэхъузэ, Рэдэд тхьамыкIэмрэ орырэ зежъугъэгъэделагъ. Сэри ащ ыIорэр 
дасIомэ, дасшIэзэ, зезгъэунэхъулIэжьыгъ... Джы пщы 
унэм амыщэгъэ гуащэ ихъухьажьыгъэу ис, къытфэежьэп, 
къытпылъыжьэп... Ащ ифэшъуашэ сэшIэ сэ, Турабэ иIуагъэу, зы уц Iудзэгъу... Зэ, зэ, Турабэ ыгу сыда Айнарэ 
зыкIыфэмышIур? Зытещыныхьан горэ ахэми азыфагу 
дэлъа?.." - Анысэт иошIэ-дэмышIэ упчIэмэ къыкIагъэщтэжьыгъэу, игукъэо-гукIае гупшысэхэри щыгъупшэжьыгъэу ишIулъэгъу насыпынчъэ бэмышIэу къыздигъэкIошъыгъэ къэлэпчъэжъыем зыдидзэжьыгъ. 
Джа шIулъэгъу мыухыжьмэ ежь къызэрэщыхъу-къызэрэшIошIэу Чэчани ахэтыгъ. АщкIэ Рампэс гуащэм фэшъхьаф ыгу ебгъэщтыгъэп. Айнар зыщаIыгъ пщы унэр къызэлъагъом, зыдакIори, зыфакIори зэрэшыури зыдимышIэжьэу, Анысэт зэрэIуупIэгъагъэри риIуагъэхэри 
щыгъупшэжьыгъэу шхомлакIэр къыкъудыигъ. Ау шъхьэм 

--- Page 278 ---

къыфечъагъэм шым ригъэлъэдэкъэожьыгъ: "Сыда мыхэмэ 
якъэлапчъэ, Шыупэщэ-Агъбандыхэм сащэщынэу ара, 
Нахьлъэш зэришI хабзэу, шыу шъхьэ IэтыгъэкIэ сызфыблэмыкIыщтыр! Айнар тхьамыкIэм сыкъилъэгъумэ, ыгу 
къэсIэтынкIи, гугъапIэ горэ естынкIи мэхъу. Рэдэд къехъулIагъэмкIэ сызэрэмымысэр Рампэси гурэрэIу. Мэщыкъуи 
ышыпхъу сызэрэблэIэбыкIыгъэмкIэ ыгу къысерэмыгъабгъ, 
ежь ишъузи Ныбэжъ къыщепсэлъыхъущтыгъэмэ къазэрэшIуихьыгъагъэр зыщерэмыгъэгъупш. Гум къахихырэр зы 
нэбгырэмэ, сэ къахэсхыгъэмкIэ, хэти фэсыдэщтэп, сыкъерэмыгъэсэжь. Тятэжъи, мор зиIушыгъэм, ар рязгъэIокIыгъ, сэ фыхэзгъэпсыгъ, етIани сыкъызэхишIыкIыгъэп..."
Чэчанэ ишыонэ тесыкIэкIэ зигъэхафэщтыгъэми, пщы 
унэм зэрэблэкIыгъэри, адырэ хьаблэм зэрэтехьагъэри 
къезгъэшIагъэр Турабэ ищыд Iой макъ. "Тэри тыделэ 
хъурай нахь,- Чэчанэ щхыпцIызэ зыкIэнэкIэжьыгъ,- щыдыр 
зигужьыдэгъэкI джэгуалъэр пыщэгъу пшIы пакIо, зыкъебгъэшIи хъунэп! Сыдэу тшIын, тхьэмэ лIыкIо къытфашIыгъэшъ, ащи теуцуалIэ..."
- Къеблагъ, Чэчан, къеблагъ,- пчъэшъхьаIум тетыгъэ 
Турабэ щхыпцIызэ, шыум еджагъ,- укъемыпсыхэу, укъемыблагъэу а узэдэIурэм щигъэтыжьыщтэп.
- Уищыд бэрэ игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ,- Чэчанэ шхомлакIэр шышIоIум шIуидзи, щагум дэхьагъ,- ау мыщ фэдэу 
хьакIэмэ афэкIэщыгъу Iоу сшIагъэп. Бэрэ узгъэулэущтэп, 
Iоф тIэкIу-шъокIу къыбдысиI.
- Сэ Iоф къыздызимыIэ, Чэчан, сикъэлапчъэ 
къыIухьэрэп,- Турабэ цIыфмэ зэрящыкIэгъэ зэпытыр иунэ 
ригъэблагъэрэм гуригъаIуи, Iофы зыщимыгъэхъу фэдэуи, 
сыдэущтэу зыкъысфигъэпсыра мыщ ыIомэ зыдыригъэшIэжьызэ, фыпигъэхъожьыгъ: - УIоф тIэкIу-шъокIуми 
уIофышхоми, укъысщыгугъэу укъысфэкIуагъэшъ, тхьэмэ 
къызэрэсаIоу сыкъыбдэIэпыIэн, сишIуагъэ озгъэкIын.
- Тхьэмэ узэрялIыкIомкIэ сицыхьи, сишIошъхъуныгъи 
птелъэу сыкъыпфэкIуагъ, Тураб. Зымафэ къызэрыдгъэкIыгъэри тымышIэу, тызэщыхъушъутэгъагъ нахь 
мышIэми, тиныбджэгъугъэ уадэжь сыкъищагъ.
- Хьау, хьау, а зэмышIуныгъэу зыфапIорэр къыхэмыгъахь,- Турабэ ыжэкIэ-пэкIэ упхъугъакIэмэ ыIэгушъо 

--- Page 279 ---

пIуакIэхэр чэзыу-чэзыоу аригъачъэзэ, ыдагъэп,- тхьэмэ 
ялIыкIорэ цIыф къызэрыкIохэмрэ азыфагу зэмышIуныгъэ 
къызыдахьэкIэ, дунаир зэрэкIодыжьыщтыр зыщышъумыгъэгъупш.
Чэчанэ зэмыжагъэм къыкIигъащтэу кIыфыпс макIэр 
ынэгу пIуакIэ рычъи, тхьакIумэкIэ къогъумэ закъуигъэбылъхьажьыгъ. "Джары, тызкIэнакIэу къитымыдзэщтыгъэм 
джы теубзэжьын фаеу хъугъэ,- ыIуагъ.- Сэ мыр зэрэсшIэу 
ыгъэдаIорэмэ ашIэщтыгъэмэ... АфэуупцIэныгъэми 
ашIодэхэщт нахь, ихьэдэгъо-дэхагъэ анэ къыпэIухьащтэп. 
Аущтэу щымытмэ, Дэхапсэ зэблигъэжъущтыгъэ лIы шъэф 
къэкIо-накIохэр зыпигъэтэкъунхи, мыщ елIылIагъэу къэбар 
зэрахьана?! Сыдэу лIы мыгъоу мыри Къосэгъу къитэджагъ!.. 
Тхьэмэ сыкъызэхахмэ сшIэрэп!.." - Чэчанэ зыфимытыжьэу 
ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэкIэзэзыгъэх, лъэIокIо-ушъыякIо 
сыкъэкIуагъэ пэтзэ, шъхьэм къысфечъагъэхэр сыд илIэужыгъох ыIомэ зыфэгубжыжьызэ, шъхьэихыгъэкIэ къыраIогъагъэм иджэуап къытыжьыгъ:
- Орырэ сэрырэ, Тураб, тазыфагу зэмышIуныгъэ 
дэлъын ылъэкIыщтэп. Ащыгъум тиныбджэгъуныгъэшъэогъуныгъи пкIэнчъ. ТицIыкIугъом щегъэжьагъэу тэ 
тхэмылъ горэ о зэрэпхэлъым сегуцафэщтыгъэ, ау тхьэмэ 
лIыкIо укъытфашIын Iоу нибжьи сшъхьэ къихьаныеп. Джы 
о уихьатыркIэ ахэмэ анэIу къытфэгъэзагъ, тащыгъупшагъэп...
- Зэ, зэ, Чэчан,- нахь мэкъэ щынагъокIэ зыкъыригъэшIэжьэу джыри Турабэ къызэпиутыгъ,- тхьэмэ ацIэкIэ 
ядж нахь, "ахэмэ" ямыIу, умыгъэцIыкIух. СихьакIэ къыфэжъугъэгъу, ситхьэ лъапIэх, къыIэкIэIуагъ нахь, ыгу хьарамыгъэ къышъуфилъэп. Шъоры тигугъапIэр, шъоры тыщызгъаIэрэр. СыкъэдаIо, Чэчан, Iоф тIэкIу-шъокIу пIозэ, 
къыпфэмыIошъуми, тхьэмэ тыкъызэхахы, о зыгорэм 
уегъэгумэкIы.
- Шъыпкъэ, Тураб, сызгъэгумэкIырэм уадэжь сыкъищагъ. УзилIыкIо тхьэмэ яшIэ ащ хэмылъэу щытэпщтын...
- Ащ уехъырэхъышэжьа?
- Хьау, хьау! - Чэчанэ гужъыягъэр къытекIоу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тхьэмэ яшIэ хэлъэу уадэжь сыкъэк Iуагъ. 
Къызэрезгъэжьэщтыри сшIэрэп.

--- Page 280 ---

- Тхьэмэ къызэрэуаIоу, Рэдэд къосэгъупщымкIэ къегъажьи, Анысэтрэ АйнарэкIэ ухыжь,- Турабэ занкIэу, гукIэ 
щхыпцIызэ, Чэчанэ къыриIуагъ.
- Аущтэу оIомэ, тхьэмэ тыкъызэхахымэ,- Чэчанэ гу 
къызIэпишIыхьажьыгъ,- сыгу илъ шъыпкъэр къэсIон. 
Сишъэогъу шъыпкъагъэу Рэдэд тхьамыкIэр дунаим зытемытыжьыкIэ, игупсэгъэ Айнар сэщ нахь зыфэшъуашэ 
Мэзыби дэмысэу, Къосэгъуи имысэу сэлъытэ, бэми ар 
къысаIо. Аущтэу пшIымэ, РэдэдкIэ псапэ зыIохэри макIэп. 
АщкIэ о сыкъызэхэпшIыкIмэ, тхьэхэми сагурыIонэу, анэшIу 
къысщыфэнэу сэгугъэ.
- Анысэт уигупсэжьба? Рэдэди щымыIэжьэу хэт зыIуагъэр? - зэлъыпытэу упчIэхэр къыти, аужырэм иджэуап 
зилIыкIомэ алъэныкъокIэ къикIэу Турабэ къыриIокIыгъ: - 
Тхьэмэ РэдэдкIэ аIорэр фэшъхьаф.
- Псау аIоуи? - Чэчанэ нэбэ-набэу Турабэ Iуплъагъ.
- Мэзытхьэм санэIу зыращым псаугъэ еIо, Хытхьэм 
сеIэсэкIызэ, синэпкъ тырязгъэщыгъ еIо, ЗекIотхьэм сеупчIы 
къэс, псау, узынчъэ, шъуеж къысеIо.
- Тхьэшхом сыд ыIорэр?
- Ти Тхьэшхо икъыкъокIыкIэ-къохьажьыкIэкIэ гугъэнчъэп, ау сызщеупчIыщт мафэр джыри къэсыгъэгоп. Зыгорэ 
къэхъугъэмэ, мэкъэнчъэ усшIынэп къысеIо.
- СшIэрэп ащыгъум...- Чэчанэ ымакъэ къефэхыгъэу 
къыIуагъэми, ежь шIоигъор пигъэхъожьыгъ: - Рэдэд иIоф 
ти Тхьэшхо фэгуитIумэ, шIу щыIэпщтын... Арэу къычIэкIын 
зэрэщымыIэжьым Iушъашъэр къызфебэкIырэр... Адырэ 
АнысэткIэ хъугъэм о ущымыгъуазэу арэп, ау, укIытэ 
зыщыгъупшэжьыгъэу уадэжь къакIорэм, мы Iофыр къызэрэпфиIуатэу, сэ салъэныкъокIи ухэзгъэдаIо сшIоигъу. 
Анысэтрэ сэрырэ тазыфагу гупсагъэ дэлъыгъэп. Айнарэ 
зэрипшъэшъэгъум пае сыIущхыпцIэщтыгъэти ары гупсагъэ 
фысиIэу къызкIыщыхъущтыгъэр, о уизакъоп, Тураб, 
ышнахьыжъ Мэщыкъуи, Рэдэд тхьамыкIэри, зэрэ Мэзыбэуи 
тыригъэшэхъукIыгъ ащ... Джы тыдэ сыкIуагъэми, гъогу 
къыситырэп. Сфегъаплъэх, сарегъэушхъухьэ. Сэ сыIофа, 
Айнари уц Iуаригъэдзэнэу игухэлъ аIуагъ. Аущтэу ащ 
ерэшIи...
Пчъэ макъэм Чэчанэ игущыIэ къыригъэухыгъэп, ар 
иушъхьагъоу щигъэтыжьи, къэтэджыжьыгъ.

--- Page 281 ---

- Сыда, Чэчан, сызэрэплъэгъоу укъэтэджыжьэу, 
гумышIу къысфыуиIа? - НэтIае къэупчIагъ.
- Сикъэтэджыжьыгъом укъытефагъ нахь, сыд пае 
гумышIу къыпфысиIэн,- джау сыдми Чэчанэ джэуап къытыжьыгъ.- Турабрэ сэрырэ бэшIагъэ тызыщысыр, тызнэмысыгъэ къэнагъэп. КъэбарышIукIэ убаймэ, Iоф сиI нахь 
мышIэми, сыкъэтIысыжьын. КIо, ащыгъум, Тураб, джа 
зэрэтIуагъэу, тхьэмэ тялъэIун, тыгу идгъэкIынхэп, зэтIуагъэмэ джыри зэ тахэгупшысыхьажьын.
"Уемыгъэзыгъапэмэ, мыщ ыдэжь укъакIо хъунэп...- 
зэрэшэсыжьыгъэм лъыпытэу Чэчанэ зыфэгубжыжьыгъ.- 
Тхьэмэ аIуагъ-къаIожьыгъ ыIоу, ипаIо зыщихмэ-зыщилъэжьэу щысыгъ нахь, гущыIэ псау кIэрысхын слъэкIыгъэп. 
Тхьэмэ ягугъу сшIыгъэмэ, дэйкIэ сатегущыIэу арэп, шIукIэ 
сыгу илъых, шъыпкъэгъэ IэшIукIэ къыздесэхьакIых. Ау 
РэдэдкIи, АйнаркIи, АнысэткIи сIуагъэмэ Турабэ зэрахэгупшысыхьащтым щэч хэлъэп. Сэ сиIон сIуагъэ, сишIэн 
сапэкIэ къэт. Нахьлъэши тхьэмафэм къехъугъ ХьакIуцу 
къызытыр. Хьакъари, Шэныби яунэмэ кIымафэм зыраригъэшIыхьажьыгъ. Къэзыщэн гори Мэзыбэ дэмысыжьым 
фэд. Сыда зыкIыдэмысыр? Пчыхьэ къэс Адышэс къещэ, 
ау инысэщэ зэрэгъэжъот макъэ зэхэтхырэп. Адышэс 
къыщэмэ, Шыупащэ ишъэогъугъ, сыпщ ымыIоу иджэгу 
хэтыщт, Айнари хигъэныщтэп. Джащ нахь тIэсхъапIэ тыдэ 
къитхын?.."
Чэчанэ шъэфэуи, нафэуи гукIэ зистыжьызэ цIацIэщтыгъэми, кIымэфэ къихьэгъакIэм иапэрэ мэзэныкъо нысэщитIу 
Мэзыбэ къыдэтэджагъ. Тхьэмэфэ псаум агъэджэгугъэмэ 
язи Айнар ахилъэгъуагъэп. Джыри Чэчанэ имэфэ-чэщ 
гумэкIыгъомэ апидзэжьыгъэу хэтызэ, щэджагъо мыхъугъапэу Нахьлъэш цIэплъым къыгъэчъэгъэ шыум Хьакъарэ 
дэжь ыщагъ.
Хьакъарэ ишышIоIу кIэрышIэгъэ шыонэзэтелъихыр 
Чэчанэ зыфихьын ышIагъэп. Нахьлъэшырэ Шэныбэрэ 
яшыхэр ышIэжьыгъ, адырэхэр ищыпэлъэгъугъэх. Ятеплъэ-IуплъэкIи пытэх, Iэшэ-шъуашэкIи зэтегъэпсыхьагъэх, 
жэкIэ-пэкIэ шIуцIэх, нэ къилыдыкIых.
- Мыхэр тихьакIэх, ХьакIуцу къикIыгъэх,- Нахьлъэш 
къыIуагъ, шIуфэс зызэрах уж, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: 
- Ухьазырмэ, Чэчан, лIыгъэ къызхэбгъэфэщтмэ, Адышэс 

--- Page 282 ---

къещэшъ, мы купым тыкъыбдэшэсы. Тещэ пшIыщта, 
шъуадэжь епщэлIэщта? Хьауми занкIэу ХьакIуцукIэ дгъэзэщта?
- Унэ сиIэу сыд пае тещэ сшIыжьын, ХьакIуцу нэси 
тыкIон,- Чэчанэ зигъэпкъыягъ.- Тикъэлапчъэ блэтщыщтэп!..
- Хэт ышIэра, кIэгъожьэу, зыкъытфыритIакъомэ сэIошъ 
ары,- джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Хьакъарэ, ыгу илъым рэ ыIупэ телъымрэ ащыщынэжьызэ, къахэгущыIагъ, 
Нахьлъэш зыфычIэплъым, зыкъигъэлIыжьыгъ: - Тэ тыуигъусэщтмэ, укъызэкIэмыкIу.
- СшIэрэп, Рампэс кIимыгъэгъожьыгъэмэ,- ымакъэ 
къызэрэшIуефэхырэр къыхэщэу Чэчанэ къыIуагъ,- иунэ 
есыфэ нэшIу къысфыримыIагъэмэ, наекIэ къысэплъыгъэп. 
- СышъухэдаIошъ, къосэгъухэр, къысфэжъугъэгъу, 
Нахьлъэш,- хьакIуцумэ япащэ Барыч зыфэмыщыIэу къахэгущыIагъ,- тэ тынаIэ зытетыдзагъэр къэтэхьы нахь, шъо 
къэщэ-нащэ зыфашъуIорэм тыпылъэп. Шъузыщэмэ тапэгъокIыщта?
- Сыд пае шъыу! - Нахьлъэш ыдагъэп.- Шъузыщэмэ 
тахэуцонышъ, нысэщэ орэдыр къадатIозэ, адэтщэн. ЕтIанэ 
къэзыщагъэхэри зыфащагъэхэри нысэ цIыкIум пэлъыфэхэ, 
Айнар шыплIэм къыдэтэгъэтIысхьэшъ, Чэчанэ къыфэтэщэ. 
Куомэ, фэтыдэнэп, зиушъэфмэ, ежьыркIи тэркIи нахьышIужь.
- Бырсыр къытимышIылIэгъагъэмэ дэгъугъэ,- Шэныбэ 
ежь зэриIожь фэдагъэми, щысмэ зэхаригъэхэу ыпэтх 
къэгъэщыгъэ чIэгъумытIымыхьагъ, хьакIуцухэри зэфычIигъэплъыжьыгъэх, сыдигъуи зэрэхъу хабзэу, ыгу римыхьыгъэмкIэ Нахьлъэши зыфэщыIагъэп:
- Арэп, Шэныб, ори ары, Хьакъар, зэ мы теIымыIыхьаным шъухэкIыжьба! Ар тIомэ тшъхьэ етыуфэхызэ, тпшъэ 
къыдэдгъэтIысхьагъэх мыхэр!.. ЯкукIэ тызэрэпымысыр, 
япщы пчъаблэ, Мэщыкъорэ Агъбанрэ фэдэу, тызэрэгомытыр зэгорэм зэхятэжъугъэгъэшIыкI. Сицыхьэ зытелъыгъэ Къоданэ елъытыгъэмэ, ащкIэ Чэчанэ лIэу къычIэкIыгъ, 
щымыIэжь пщым ежэхэзэ, хэгъэгур зэтезыIажэрэмэ 
апымылъэу, талъэныкъокIэ зыкъигъэзагъ.
- Адэ ары, Нахьлъэш,- Хьакъарэ ытамэхэр ыгъэпIыихэу джы зыкъызэблехъужьы,- Айнарэ рашIагъэм изакъо ми, Рампэс мыупчIэжьы-мыусэжьэу зэрищэлIэжьыгъэшъ, 
мыпшъэшъэ-мышъузэу лэгъунэм регъэсы.
- Пшъэшъэжъыер иIахьылыгъэмэ е ышIэщтымкIэ 
къытэупчIыжьыгъагъэмэ зыгорэм фэд...- Шэныбэ джыри 
къэгъумтIымыгъ, къыпигъэхъожьыгъэр нахь лъэшэу къыIуагъ: - ГъэшIэгъона пщы гуащэмэ!
- Джары тэ, ХьакуцукIэ, пщымэ тазыкIыфэмыер,- 
зэхихыгъэм ыгу къыдищаеу, ежьмэ ашIэрэр шIодаушэу 
Барыч къыдзыгъ.
- Шъыпкъэ, Барыч, шъыпкъэ.- Ягъусэхэми дырагъэштагъ.
- Адэ джары,- Нахьлъэш хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- сэры 
зэкIэ зилажьэр!.. Къурай утыгум цIыфы зыщесшIылIи, 
Рэдэд къызтесымыгъэкIогъагъэмэ, мы тызэрыгущыIэхэрэр 
Къосэгъу къихъухьащтыгъэп, хъэзармэ апэуцужьын 
зымылъэкIыгъэ Лаурстэн ыкъо тапэ идгъэуцомэ зэгорэм 
лIыгъэ къызхигъэфэн, къытихьылIэгъэ цIыфхэми ажэ зыдэзгъэфэнэп сIуи, шъуинэрылъэгъугъ, Хьакъар, Шэныб, 
къызтезгъэкIогъагъ. Джы къытэхъулIагъэм шъуеплъ, пщы 
лIыгъэнчъэр шакIо мэзым кIуи, хьэкIэ-къокIэ Iус зызэраригъэшIыгъэм зэрэтымыгъотыжьыгъэр ишыхьат. Непэ 
зипхъорэлъф унагъо ышIэщт Колэси, пщыр хым зэпыращыгъ къызыраIом, ышIошъ хъузэ, зыщыщ тымышIэрэ 
шъхьэпсыгъо горэ тапэ къыраригъэуцуи, гъогу техьагъ. 
Тынэ къаплъэзэ, тапэ итмэ хэгъэгур зэхырятэгъэгъэтакъо.
- Пщыбз уиIэмэ,- хьакIуцумэ ащыщ горэми къыдзыгъ,- ащ фэдэхэри къыохъулIэщтых.
- ТэркIэ, паIо зыщыгъ купымкIэ, хьайнапэ шъыу ар! 
- Хьакъари къыкIигъэблыгъ.
- Хьайнапэмэ, сыд джы нэс узфыщысыгъэр! - Нахьлъэши къыпебжъэожьыгъ.
- О къыомыдэIугъэхэр, Нахьлъэш, сыдэущтэу сэ 
згъэдэIощтыгъэх...- Хьакъари зиухыижьыгъ.
- Ари шъыпкъэ,- Нахьлъэш цIэплъым къызэрэраIогъэ 
шIыкIэри къызэрэфэсакъыгъэри игопагъ, тIэкIу тыригъашIи, 
Iофы зыримыгъэшIэу, къыпигъэхъожьыгъ: - Джыдэдэм 
тикъосэгъу пщыгъо нахь тIэсхъэпIэ чIыпIэ ифагъэу къэсшIэжьырэп... Адэ, Чэчан, зи къапIорэпи? Ары, ары, о 
пшъхьэ джыдэдэм илъыр нэмыкI. Земыгъэгъап, тэ ар 
къыпфэдгъэпсыщт. Адырэ чэщ лэгъунэ ихьажьыр о зэрэпфызэшIокIышъу. Сыд аIорэр, пIэгу илъыр уимыемэ, 
хэIэбэгъуай, ы-ы?..- кIэнэкIэлъэ тIэкIу зыхэлъ сэмэркъэукIэ 
къыухыжьыгъ.
- СиIорэ сишIэрэ зэголъы, Нахьлъэш,- Чэчанэ къы Iуагъ 
шъхьакIэ, апэ ыгу къэкIыгъэр ятэжъ Колэс, исабыигъорэ 
икIэлэгъурэ зыдигощыгъэ Рэдэд... Муары, Айнарэ ыкIыбыкIэ Анысэти къыкъоплъы, ахэмэ, шIуцIэ закIэкIэ фэпагъэу, 
Рампэси ашъхьащыт... "Рэдэд зэрэщымыIэжьым Айнарэ 
еуцолIэгъэна шъуIуа?..- адырэ чэщ-мэфэ мыухыжьмэ 
яупчIэ хьылъэщтыгъэр джыри зэ Чэчанэ къыфычIэужьыгъ, 
аущтэу зэрэхъугъэри зыфидэжьыгъэп: - Непэ, сиапэрэ 
шъузыщэ лъэбэкъу зыщысыдзыщтым, ар къысфыкъомычъыжьыгъэми хъуни! Зыгорэ фэIуагъэмэ шIэ?.. Сыд 
фэIогъэна къасщэ сшIоигъокIэ. Ау мы Iофым сыгу римыхь 
горэ къыхэхьэ... Къэщэн Iофым сыда пщыгъор къызэрэхахьэрэр? Нахьлъэш ыIорэмэ, загъори регъэлыекIми, 
шъыпкъэ ахэлъ, сэри бэкIэ адесэгъаштэ, ау етIани..."
- Зэхэшъоха? - Нахьлъэш къызэджэм, Чэчанэ 
игупшысэхэр зэпигъэугъэх.- Нысэщэ орэдыр псыIушъомкIэ къыщэIу. НекIо, ягушIуагъо тэри адэтэжъугъэIэт!..- 
Нахьлъэш цIэплъыр щхыпцIызэ, ин-инэу къызщытэджыкIыгъ.
Джа мэфэ дэдэм, щэджэгъоужмэ адэжь, сыхьат гори 
тешIэгъэнэп, Чэчанэ икъэлапчъэ шыу зэпео бырсыр 
къыIутэджагъ. Айнарэ зэрахьыгъэ къэбарыр зылъыIэсыгъэ 
лъэсхэри, шыухэри чылэм къыхэзэрэгъэчъых. Шъхьатехъо 
зытехъуагъэмэ анахьи паIо зыщыгъыр нахьыб.
- Тинысащэ шъуукъуагъэ, емыкIу къытэшъухыгъ,- 
Адышэс ылъэныкъокIэ къикIыгъэ шыумэ янахьыжъ къыIуагъ,- Iорэ-шIэрэ хэмылъэу типшъашъэ тэжъугъэгъотыжь.
- Тыогъэщынэмэ сшIэрэп?..- Нахьлъэш ипхъэтэпэмыхьыгъэ фыкIигъэлъахъэзэ щхыпцIыгъэ, хьакIуцу Барычи 
ионэш зыкIигъэджэгукIыгъ.
- Сыд пае уигъэщынэн,- ипхъэ куахъо имэлышъо 
джэдыгу тамэ тыригъэсысыхьэзэ, ТIатIыхъу лIыжъым 
къыIуагъ,- цIыфыгъэ зыдешъумыхьагъэмэ цIыфыгъэ 
къышъуахы. Ядао афашъушI.
- Ора сэIо, ТIатIыхъу? - лIыжъым шъхьапырыплъызэ, 
шIощхэнэу еупчIыгъ.- УишIэ хэлъэу тыбгъэшэсыгъа гъэмэ, 

--- Page 283 ---

тыодэIуни... Колэс тхьаматэр дэмыс нахь мышIэми, нысэ 
иIэшъ, фэгушIон зыIорэр етэгъэблагъэ.
- Нахьлъэш! - байкол заулэ зигъусэу къыIулъэдэгъэ 
Мэщыкъо къэджагъ.- Колэс тхьамэтэ мафэм ыцIэ урымыджэгу! Тэ щыI Чэчан?
- Рампэс пщы гуащэр къэкIо,- ащыщ горэм къыIуагъ, 
щытхэр зэплъэкIыгъэх, ышъхьэ щегъэжьагъэу ылъэгуанджэ нэс цы шъхьэтехъо шIуцIэшхор къызэубгъохыгъэ 
Рампэс фызэлъыIукIотхи, пчэгум ращагъ, хьакIуцухэмрэ 
Нахьлъэшрэ фэшъхьаф, Хьакъари, Шэныби зэрахэтыжьэу, 
шыухэр фепсыхыгъэх.
- О сыд зэндэрыкъэу шым узыфытесыр? - ТIатIыхъу 
джыри Нахьлъэш фэгубжыгъ.- Адыгагъэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Сэ сыда укъызэрэспылъыр, о лъэгонджэмышъхьэкIэ 
фэтIыс,- Нахьлъэши къызэцэкъэкIыжьыгъ. ХьакIуцу Барычи 
ылъэгъурэмкIэ гъумытIымыгъэ:
- Дэу мыхэр ягощэшхо ыжэ дэплъыхьэхэра!
- Сипхъорэлъф икъэлапчъэ сыд щыхъугъ?! - зэхэ куозэдаом ыкIыбыкIэ къыдэIукIыгъэ джэмакъэр зэкIэми 
къашIэжьыгъ: зылъакъо пхыгъэ Колэс уанэм къызэрэрахыщтыгъэри алъэгъугъ...
ХьакIэм хьакIэр тепсыхэжьырэп аIо шъхьакIэ, Колэсдыхэм къызагъэзэжьыгъэм мэфищи тешIэгъагъэпщтын 
Рэдэдыпщыр гъэрыпIэм къызэрикIыжьыгъэ къэбар гушIуагъом зэрэ Къосэгъоу къызызэлъебыбыхьэм.
ГушIуакIохэр зэуж-зэлъыкIохэу Мэзыбэ къызэлъекIущтыгъэхэмэ, зишхъухьэшIагъэ зыдэзышIэжьыщтыгъэ 
Нахьлъэши, Хьакъари, Шэныби, Чэчани адэлъэпаоу, нэмыкI 
нэбгырэ заули алъычъэжьзэ, хьакIуцу къушъхьэ дэгупIэм 
изэрэтэкъожьыгъэх.

--- Page 284 ---

ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ
I
ГушIуакIохэр нахь пIуакIэ зэхъум, хэшIыкI тIэкIу фыриIагъэми, Рэдэд зыгъапэщтыгъэм кIэупчIагъ:

--- Page 285 ---

- ТIэкIу шIагъа, тян, Айнар къызызэпщэлIэжьыгъэр?
- ЗэпэIапчъэ тызашIыгъэгъэ мафэм щегъэжьагъ.
- Изакъоти угу фэгъугъ, ара?
- Ари, нэмыкIхэри къыхэхьагъ...
- СыкъызэкIожьи, Анысэт сытеплъагъэп...- тегупшысыкI нэгукIэ Рэдэд къыIуагъ.- Гъойщая? Айнарэ сызеупчIым, 
щхыпцIыгъэ нахь зи къысиIуагъэп.
- Айнарэ АнысэткIэ емыгъэз.
- Сыда? - Рэдэд игумэкI джы къышIутекIуагъ.
- Ахэр зэшIухэп...- Рампэс къехьылъэкIэу ышъхьэ 
дыригъэзэкIыгъ.- УакъыкIэмыупчI, къыосIошъущтэп...
- Тян!..- игые нахьыбэу Рэдэд янэ Iуплъагъ.
- Ары, сикIал, ары, укъызкIэупчIэрэр сыдкIэ былым... 
Сэ къэсэбгъэIон нахьи, Мэщыкъо къыпкъырыкIыгъагъэмэ 
нахьышIугъ, ыгу жьы дэкIыни... Анысэт мыгъо гущэр зэпкъаджэ... ЕтIани ар зишъхьаубэтэгъэ Чэчанэ мыукIытэу, 
ари зыгорэм къыпфидзын нахьи, сэ къыуасIомэ нахьышIу, 
Айнарэ аригъэхьи, тIысыгъо-теплъэгъу итымыгъафэу 
къатетхыжьыгъ. Олъэгъу чэф цIыкIоу къызэрэтхэсыри, 
сикIал...
- Мыхэмэ Колэс ащыгъуаза? - Рэдэд ынэгу пычъымэ 
къэушэплъыжьызэ, къэупчIагъ.
- Сыд пшIошIыра Колэс тхьамыкIэр, лъэкъо фыкъуагъэр арэу къызщымыгъэхъу, пIэм хэзгъэгъолъхьагъэр?
- Чэчанэ аущтэу къысфычIэкIыжьын Iоу нибжьи сшIагъэп! - Рэдэд игукIае къызыщиIэтыкIи, фэмыIажэщтыгъэ 
гумэкIыр ыIэпкъ-лъэпкъымэ къахэщэу пчъэмкIэ зежьэм, 
ныр лъыджагъ:
- А сикIал, зэ моу къэуцу,- Рампэс ипытэгъэ-шъэбэгъэ макъэ Рэдэд пчъаблэм дэжь къыщызэтыригъэуцуагъ, 
плъырыгъэ къызэрэзыхигъэфагъэмкIэ кIэгъожьэу, янэ 
ыпашъхьэ итIысхьажьыгъ.- Орырэ сэрырэ тигукIэе-гукъаохэр зэшIодгъэбылъхэмэ, тазыфагу къыдэхьащтыр ащ 
къызэрешэрэр зыщымыгъэгъупш. Унэгу кIэт дунаим фэд 
гупшысэхэри. Зэ тыгъэпсыкIэ узыхегъаплъэ, зэ ипщагъокIэ 
узхегъэгъуащэ. Сыдигъуи Тхьэшхом дунаим ущегъэсакъы, 
гушIуагъорэ тхьамыкIагъорэ зэрэщызэголъыр къыбгурегъаIо. Къилъэтыгъэу умызекIу, гупшысэм сэ къихыгъор 
пфеIажэ.

--- Page 286 ---

- Тян, ГъучIыпсэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу,- ным 
еIэсэкIызэ, Рэдэд ыIупшIакIэмэ щхыпэ шъабэр арычъагъ,- 
гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс къысапIо пшIоигъу.
- Аущтэу къыбгурэIомэ, сигуапэ,- Рампэс ынэгу 
псыгъо лыпцэмэ ащыщи сысыгъэп,- ау ахэмэ афэшъхьаф 
гупшысэ джэуапынчъэхэми сагъэгумэкIы. Укъызытхэхьажьыгъэр тхьэмафэ хъугъэшъ, непэ фэшъхьаф, 
зызэфэдгъазэу тызэрэзэдэмыгущыIагъэм сигъапэщтыгъэ. 
Непи АйнаркIэ къедгъажьи, АнысэткIэ тыухыжьыгъэ ныIэп. 
АщкIэ, тхьэмэ арэмыд, узгъэмысэу арэп, ау етIани... 
сшIэрэп, АйнаркIэ сызэрэзекIуагъэр, адырэмэ афэдэу, 
ори къемыгъэкIумэ сэIошъ ары.
- Адырэхэр хэтых? - янэ зыцIэ къыримыIуагъэхэр ышIэ 
пэтзэ, Рэдэд къэупчIагъ.
- Арэп, сикIал,- Рампэс ынэгу лыпцэмэ ащыщ джыри 
къэмысысыгъэми, къыхихыгъ,- цыхьэ къысфэпшIырэба, 
сыд уикъэупчIакI? УзгъэгумэкIырэм утемыгущыIыкIэу, 
занкIэу ышъхьэ къих.
- Угу къысэмыгъабгъ, тян, къысфэмыIощтыгъэмкIэ...- 
Рэдэд шъхьэ онтэгъушхор риуфэхыгъ.- Джа зыр арыти 
мы дунаим щыпшIосыушъэфынэу сиIагъэр, олъэгъу, ихъяр 
титIуи тыкIагъэхьагъэп. АщкIэ сигугъапIэ зытелъыгъэр 
Чэчан, ау къызэрэсфычIэкIыжьыгъэм ущыгъуаз...
- Чэчанэ угу емыгъабгъ, сикIал.
- Тян!
- Гупсагъэм уимыгъэшIэн щыIэп, дзэхэр зэпеIэтых, 
хэгъэгухэр зэрегъэзаох...
- Нахьлъэш цIэплъым зэрэгоуцуагъэзи?
- А джэголъэжъым къыуишIагъэм Чэчанэ щымыгъозэнкIи мэхъу.
- Ар апэ зыфаIопщыгъэмэ Чэчанэ ащыщ!
- Аущтэу оIомэ, чатэр IэтыгъошIу, удэмыгузажъу,- 
Рампэс зыфэгуитIум текIырэп,- ащыгъум Чэчанэ ехъырэхъышэным хэфэгъэнкIи пшIэнэп.
- КъапIо пшIоигъор, тян, нахь къысфызэхэф,- Рэдэд 
къыIуи, ежь ымыштэрэ еплъыкIэмкIэ къыухыжьыгъ: - 
МыжъокIэ къысэуагъэм къуаекIэ сеожьынэуи?
- НахьлъэшкIэ, сикIал, ар озгъэшIэнэп, ау ЧэчанкIэ 
укъэзыубытын щыI.

--- Page 287 ---

"Ежь узэриушъхьакIущтыгъэр шIэхыщэу пщыгъупшэжьыгъ! - янэ фидзыжьынэу, Рэдэд къышIудэоегъагъ 
шъхьакIэ, мощ фэдиз къиныр зылъэгъугъэм фэсакъмэ 
зэушъыижьызэ, ыгу теIункIэжьыгъ, ау, зэрэхъури ымышIэу, 
джэнджэш горэ ыбгъэ къыдэтаджэуи фежьагъ: - Сыкъэзыубытын щыI... ТызэрэзэдапIугъэр щызгъэзыеми, Колэс? 
Ар тыдэ схьыщт? Бзылъфыгъэ щэхъу тазыфагу къыдэмыхьэгъагъэмэ, сыгу сытеIункIэжьыни, ащкIэ мыхъурэ 
щыIэп, ау спсэ къеIагъэм зэрэгоуцуагъэр нибжьи фэзгъэгъунэп! Тянэ зыфиIорэм шъыпкъэ хэмылъэуи щытэп - 
Нахьлъэш цIэплъым IэкIэкIыжьыгъуай. Чэчанэ сыпэуцуным 
ыпэкIэ тызэдэгущыIэгъагъэмэ нахьышIугъэмэ сшIэрэп... 
Сыд есIощтыр? Укъысэжагъэп, шъхьакIо къысэпхыгъ сIонышъ, сегыищта? ЦIыфхэр къыздэхьащхыных, зышыпхъу 
ыгъэпцIэгъэ Мэщыкъуи ыгу къысэбгъэн... Хьау, хьау, 
Чэчанэ, зэрэхъурэмкIэ, фэгъункIэ ерэшIи, къыуимышIэн 
щыIэп..."
Рэдэд игупшысэ зэгурымыIомэ афэдэхэу Рампэс ышъхьэ илъхэри зэбгырычъыщтыгъэх. "Къэсыжьыгъо исымыгъафэу, къытэхъулIагъэм ежь ышъхьэкIэ хэсымыгъаплъэу, 
сыд Iофа скъо зыхэсыдзагъэр,- Рампэс къызхигъэфэгъэ 
шъхьалъэшыгъэм рыкIэгъожьыгъ, ау пимыупкIыпэу, 
зиухыижьызэ, къыригъэкIужьыгъ: - Шъхьэлъэшыгъэр 
сикIэмыгъэкъоныгъэмэ, сыдэущтэу илъэс псаум пщыгъор 
зесщэщтыгъэ? Шыупащэ зыфэдгъэлъэгъуагъэмэ ащыщмэ 
къырамыдзэ зэхъум, ипаIо зызыщыслъэн уахъти къысфыхэкIыгъ. Тхьаегъэпсэух байколхэр, гум сыранагъэп, 
къыскъотыгъэх, РэдэдкIэ сиIэгъэ гугъэпIэ закъор къыздащэчыгъ. Чэчанэ фэдэхэри къыхэкIыгъэх, ау а бетэмалым 
сыгу ебгъэрэп, ащ игумышIуныгъэ сэ силажьи хэлъ. Адэ 
Рэдэд къыщинэгъэ гупсэр изакъоу унэм изгъэсыныя, сыIуплъэмэ силъфыгъэ закъо хэслъагъоу, хъущтыр охъуфэ, 
къызкIэрызгъэсын, зыкъэтыухъумэжьын сIуи, цIыфмэ 
къытаIолIэщтым сыщыукIытэмэ сышIолIыкIызэ, Айнар 
къызэсщэлIэжьыгъагъ. Сыдым фэсшIэныя ишъэогъу 
пэблагъэр къыздиухъумэным, къыздигъэлъэпIэным ычIыпIэкIэ ыгу къысэбгъэныр... Тыкъызкъонэжьынэу сицыхьэ 
зытелъыгъэм тыкъиуIэжьыгъ нахь мышIэми, укъэзыубытын 
щыI зэрэсIуагъэр зэкIэсхьажьырэп, ау нэмыкIэу узекIон 
пIомэ, фит усэшIы..."

--- Page 288 ---

- ГухэкI умышIы, сикIал,- зэпыугъо ужым Рампэс 
къыIуагъ,- къыосIуагъэм нахь Iофхэри тапэкIэ къэтых...- 
джау сыдми къыIуагъэм фэдэу, Рампэс къыухыжьыгъ.
- Джа Iофмэ тэри ауж тит,- Рэдэд тхьагъэпцIышъо 
нэшIукIэ янэ IугушIозэ, къэтэджыжьыгъ.- Мэфэ заулэкIэ 
Къосэгъу хэсашъхьэр сыугъоищтышъ, блэхыпIэ зимыIэ 
Iофыгъомэ татегущыIэн.
Рампэс зэхихыгъэм шъхьэр къырагъэпхъотагъ, Рэдэд 
лъыджагъ:
- Сыд фэдэ Iофыгъох, сикIал?
- Джыри къэзгъэзэжьыщта, тян? - Рэдэд есэмэркъэужьыгъэми, къызфеупчIырэр зэримыгуапэр гуригъэIуагъ.
- Къэгъэзэ-гъэзэжь езгъэшIэу къосэгъупщыр джэхашъом тезгъэтына, джау сыдми сыкъыкIэупчIагъ,- Рампэси ыгу емыIугъэр къызтыригъэнагъэп, зыфаемкIэ 
зиухыижьыгъ: - Шъхьэ Iофмэ, хэгъэгу Iофмэ сэIошъ ары.
- ХыкIыбым сыкъэтыфэ, хэгъэгу Iофмэ пшъхьэ арагъэгъэузыгъащэкIэ сенэгуе, тян...- Рэдэд нахь зыфэсакъыжьызэ, ным IугушIуагъ.
Рампэс зэхихыгъэм ышъо къыхыригъэхыгъэу, ыкъо 
фидзыжьыгъ:
- Ар ора, сэра зилажьэр? - пкъы псыгъо ищыгъэмкIэ 
Рампэс зыкъиупэпцIыгъ.
- Хьау, хьау, тян,- Рэдэди имысагъэ ардэдэм 
зыдишIэжьыгъ,- ащ фэдэ къизгъэкIыгъэп сэ, къысфэгъэгъу.
- Гугъу ухэмытыгъэмэ, къыпфэсымыгъэгъуныекIи 
мэхъу, ау джынэкъэуж ащ фэдэ гущыIэ къысфэмышIыжь. 
КъыосIуагъэба, тазыфагу жьызэпео къыдахьэ хъущтэп. 
Хэсэшъхьэ зэфэсыр къызыщысыщтым етIанэ хэгъэгу Iофмэ 
татегущыIэн. Ау мэфэл зытешIэ мыхъущтыр уишъэогъухэм 
къыуязгъэIон... Ары, сикIал, къэозгъэгъэзэжьырэп...
Илъэс псаум зыпэIэпчъэгъэ нымкIэ къехъулIагъэр ыгу 
къыхаоу Рэдэд пчъаблэм дэкIыгъэ къодыеу, Айнарэ IуупIагъ:
- Ора, Айнар?
- Уимафэ шIу, Рэдэд,- нэплъэгъу гумэкIыр къыфидзи, 
Айнар ынапIэхэр ридзыхыжьыгъ.
Рампэс ипчъэ Iухыгъо псынкIэ-хъункIаекIэ зэблищыгъэ 
нэбгыритIум ягумэкI-гупшысэхэр зэфэдагъэми, Рэдэд 
зезыдзэрэмэ зыкъыжэхатакъозэ, ипщы унэ ихьажьыгъ. 

--- Page 289 ---

Дэпкъым кIэрыт чъыгэе пхъэнтIэкIушхом тетIысхьагъэп, 
ыплIэIу зыкъизыдзэгъэ гупшысэхэр, гъэрыпIэм зэрэщишIыщтыгъэу, зыпигъэтэкъурэм фэдэу джэхэшъогур 
рикIухьакIызэ, ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуагъ, гукIэ 
зыдэхьащхыжьыгъ: "Сыд сэIо, лъэхъу стемылъыжьэу 
сыхэзгъэлъэщыкIырэр? - хыкIыб мэзэ хьылъэхэр инэплъэгъу къыфыхэтэджыкIыхэ зэхъум, шъхьэгъэсыскIэ 
закъыхиутыжьи, къушъхьэмкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм 
кIэрыхьагъ, ынэIу къыпэIутэджэгъэ дунэе фыжь дахэм ыгу 
къыдищэягъ: - Джары къосэгъу дунаир!.. ЕгъэшIэрэ нэфэу 
укъытшъхьащэрэт, тиошъогу Тыгъэшху! Мо къушъхьэ 
лъагэхэр, мо мэз зэикIхэр, мо онджэкъ Iугъо гупсэфхэр 
сэбгъэлъэгъужьыгъэх, тиатэкъэ джэмакъэхэри, тихьэ 
хьакъу макъэхэри зэхэсэбгъэхыжьыгъэх, мо шъэожъые 
чынашIэмэ абзи стхьакIумэ къибгъэуцожьыгъ... Хьау, 
хьау, а хэгъэгумэ ащысэбгъэлъэгъугъэхэр зэкIэ дэи сIон 
слъэкIыщтэп. Панатидэ имэхъэджагъэ сыд пае илъэпкъэгъумэ атеслъхьан? Нахьлъэши Аспарыхъуи а зигугъу 
сшIырэмэ анахьышIуха? Хакъарэдыхэр? Спсэ зыхэтIэгъэгъэ 
Чэчани ахэмэ агохьажьыгъ... Модэ, модэ къушъхьэ цакIэм 
зизакъоу тет чъыг цIыкIур!" - Рэдэд инэплъэгъу къыкIэуцуагъэм гушIуагъокIэ къыхигъэкуукIыгъэми, ардэдэм ыгу 
АйнаркIэ къыпыузыкIи, шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьыгъ.
Рэдэд етIысэхыгъ шъхьакIэ, щысышъугъэп. Джэхэшъогур заулэрэ къызызэпекIухьакIым, ащи гупсэфыгъо 
тыримыгъуатэу зыкIэрытыгъэ шъхьаныгъупчъэм блэкIи, 
щагу пчъэIупэмкIэ гъэзагъэм кIэрыуцуагъ. Пщы щагу 
хъоо-пщаом щилъэгъурэмэ ямыгупсэфылIэу, ащи къыкIэрыкIыжьыгъ.
"Сиунэ къэзгъэзэжьыгъэу, сипщыпIэ сыкъифэжьыгъэу 
сыд гумэкIыгъуа сызхэтыр? - Рэдэд зымыгъэгупсэфырэм 
хэшIыкI фыриIэ фэдэми, ар ыпэ римыгъэшъэу, IуигъэзыкIмэ 
зыщигъэгъупшэзэ, ежь-ежьырэу зэушъыижьы.- Сыпсау, 
сыузынчъ, кIодыпIэ Iаджми сыкъялыжьыгъ. Сипыйхэр 
армэ, Нахьлъэш апэ зэритэу, ХьакIуцу чъэжьыгъэх. Пщыгъор къызысфагъэшъуашэм афэсшIагъэ щымыIэми, илъэс 
псаум силъэпкъэгъу къосэгъухэр къыспэплъагъэх, къыслъыхъугъэх. ЦIыфыгъэ къызхагъафэу счIыпIэ къинагъэхэми 
адэпсэугъэх. ЗэбгырызыжьынхэкIэ сызтещыныхьэщтыгъэ 
байколхэми, мы бэдэдэми, ахэхъуагъ нахь, ахэкIыгъэп. 

--- Page 290 ---

ЗэрэукI къахэхьагъэп, зэо-банэ къихъухьагъэп. Сэ етIани 
пщыгъо Iофыгъомэ уясагъ сэIошъ, сянэ фэсэдзы... ЛъэгъугъошIум сыблэплъызэ, цы налъэр сынэ къыкIэсэгъафэмэ 
сшIэрэп. Адэ тэрэза АйнаркIэ къытэхъулIагъэр?.. ШъэфкIэ 
тызэIугушIоу, тызэрэмылъэгъумэ, тызэфэзэщэу, 
тызэIуупIэмэ, тыкъащтэу, пшыпхъумэ, уишъузмэ амышIэу 
унэм къыбдисыныр тхьамыкIагъу. АрынкIи мэхъуба тяни 
гугъу хэзгъэтырэр? Сишъэогъухэм къысаригъэIонэу 
зыфиIуагъэри?.. Зэ, зэ, сипщыгъо Iофмэ апыдзэжьыгъо 
симыфэзэ, шъузыщэ сежьэнэуи ?!"
Пчъэ макъэм игупшысэ зэрэIэпиутыгъэр игуапэу, хэт 
къыдэкIыщтми фэнэгушIоу Рэдэд плъагъэ, къихьагъэм 
фэкIэщыгъоу риIуагъ:- Къеблагъ, Тураб, къеблагъ. 
Iэшэ-шъуашэкIэ узэтегъэпсыхьагъ, гъогу утехьащта?
- Къосэгъупщыр изакъоу игупшысэмэ къахэшъумын 
моу джыдэдэм ти Тхьэшхо къысиIуагъэти, уапашъхьэ 
шъое-цыеу сыкъихьана, сиIэмэ анахьышIур къызпыслъхьи, 
сыкъэкIуагъ. Узэпэшэу, уиIорэ уишIэрэ зэголъэу, уилъэрыгъырэ уиныбэпхырэ пытэ зэпытэу уипщыгъо пыбдзэжьынэу титхьэмэ ацIэкIэ, къысаIуагъэр згъэцакIэзэ, 
сыпфэлъаIо.
- Тхьауегъэпсэу, Тураб,- зэхихыгъэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр псынкIэ кIагъэхъукIэу, зэрыс унэр джыри нахь нэф 
къыщагъэхъоу Рэдэдыпщым къыIуагъ,- шIоу щыIэр ори 
къыбдэхъу. УитхьалъэIумэ илъэс псаум сазэрэхэлъыгъэм, 
ныбджэгъу-шъыпкъагъэр къызэрэсфыуиIагъэм сыщыгъуаз, сызэрэпфэразэр къыосэIо. ТицIыкIугъом щегъэжьагъэу илъэс щэкI Iэпэ-цыпэ къызэдэтхьыгъэшъ, хэт 
ышIэра мыхъун горэ тазыфагу къыдэфэгъагъэмэ, зыщыдгъэгъупшэмэ нахьышIу.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан,- ренэу зыкIэхъопсыщтыгъэу, непэкIэ зэмыжэгъэ гущыIэхэр ээхэзыхыгъэ Турабэ 
ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэх,- гущыIэ псау къысэпIуагъ, егъэшIэрэ хьын мафэу саплIэIу къиплъхьагъэшъ, 
ар зизэхэфыныр титхьэхэр армэ, ахэмэ зэраIоу тыкъызфырагъэхыгъэ къосэгъумэ апашъхьэ зэфэгъэ-гукIэгъукIэ 
ори сэри тыщызэкъотын, тиIумэтхэр...
- Тураб! - зижэшIуагъэ рыджэгущтыгъэ Турабэ Рэдэд 
зэпиутыгъ.- КъыосIуагъэр тэрэзэу къыбгурыIуагъэп, 
къытэмыпэсыгъэ "къехыгъэ" Iофым тытемыгъэгущыI. 

--- Page 291 ---

Ори, сэри ошъогум зыми тыкъырихьыхыгъэп. ТыкъызхэкIыгъэхэр тэркIи, хэткIи нафэх.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, зипщыгъо багъозэ псэун Рэдэдыпщыр,- Турабэ псынкIэу Рэдэд дыригъэштагъ,- къэпIуагъэм мыхъун хэлъэп. Лаурстэныпщым ори урикъу, уятэ 
фэдэу мыцIэрыIуагъэми, Хьакъэрэжъым IэкIэкIодэгъэ 
Тэрзаб тхьамыкIэм сэри сыкъыхэкIыгъ. Ау мы Iофым тэ 
тымышIэу, Тхьэшхом ишIэ хэлъэу, зыгорэ хэхъухьэ. Сымыгъэгузажъу, сэ тхьэмэ къысаIорэр къыкIэсэIотэкIыжьы 
ныIэп. Адэ, псэ зыфаIорэр ошIа?
- Псэ зыфаIорэр сымышIэ мэхъуа?
- Зэгорэм плъэгъугъа?
- Сыдым сигъэлъэгъун...
- Адэ джары...- Турабэ зэпыупIэ зыфишIыжьызэ, 
ыIэпэ псыгъо уашъор къыригъэлъагъоу, кIашъомкIэ зандэу 
дигъэчъэягъ,- псэр зыми ылъэгъугъэп, ылъэгъунэуи щытэп. 
ЦIыфыр лIэ зыхъукIэ, ыпсэ Тхьэшхом Iехыжьышъ, уашъом 
дехьыежьы, къыгъэхъуным ыпэкIэ, фэшъуашэу ылъэгъурэр къырепэсыжьы. О етIани Тхьэм къыпхилъхьагъэм 
джэнджэш уфэхъужьы,- кIэгъумтIымыхьажь къыфишIыжьзэ, къыухыжьыгъ.
- КъэпIуагъэхэр сищыпэзэхэхэпышъ, къэхъуи, лIэжьи 
апсэкIэ къыбдесэгъаштэ, ау адырэр, джыри зэ къыосэIо, 
зыми зэхемыгъэх, тхьэхэри къыобгыных, цIыфхэри 
къыбдэхьащхыных.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, пIорэм сыблэкIынэп, сыкъыодэIун,- зытебыбыкIыгъэгъэ чIылъэм къыте тIысхьажьызэ, Турабэ щхыпцIыгъэ, къыдэмыхъугъэр ежь 
имылажьэ фэдэу тырицIэлэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, сэ 
къэсIуагъэри тэрэзэу ори къыбгурыIуагъэп. Сыд пае тызщымыгъуазэмкIэ тызэдэон, сэ тхьэмэ къысаIорэр, къыосIуагъи, къыкIэсэIотыкIыжьы ныIэп. Мары, джы къызнэсыгъэм тхьэмэ гум сыранагъэп, цIыф сагъэгъэпцIагъэп, 
Мэзыбэ изакъоп, зэрэ Къосэгъоуи сишыхьат. Зылъэгъурэмэ 
агъэшIагъоу, мыутIи, зыхи тхьэ IофхэмкIэ сызилъэгъунхэр 
къысфэкIох...- Турабэ къыIуагъэхэр къыкIигъэпытыхьажьыщтыгъэ нахь, атекIын гухэлъ иIагъэп. "Мы слъэгъурэр 
гъэрыпIэм нахь шъэбэ-лантIэ къыщашIыгъэмэ сIогъагъэ 
шъхьакIэ, ежь ыIорэр ары нахь, о пIорэр зыхигъэхьанэу 
фэяхэп... Сэ сызфаери къыкIэпIотыкIыжьэу зэгорэм къэслъэгъужьын. Арэп, мыщ икъэгущыIакIэкIэ, зыдэщыIэгъэ 
хыкIыбым итхьэхэр къыздищагъэхэмэ шIэ?.. СшIэрэп 
ащыгъум..." - Зимафэ мэфишъэ хъун Рэдэд, узщаIыгъыгъэ хэгъэгум итхьэмэ сакъыкIэупчIэнэуи сыфаеп, ау ахэри 
зыфэдэхэр сшIэмэ сшIоигъу.
- А укъызкIэупчIэрэ урымымэ, Тураб, зэгорэм тхьабэ 
яIагъэми, джы шIошъхъуныгъэ зыфыряIэр зы Тхьэ,- тхьагъэпцIыгъэ зыхэмылъ IупэрычъэкIэ Рэдэд щхыпцIыгъэ.- 
КъэошIэжьмэ, Колэс дэжь къакIощтыгъэ Думитрэ ащ бэрэ 
игугъу къытфишIыщтыгъ...
- КъэмыIу, зиусхьан, къэмыIу,- Турабэ гуIэзэ Рэдэд 
къызэпиутыгъ,- сыкъызэрэупчIагъэм кIи сыкIэгъожьыгъ, 
ыцIэ къемыIу. Ащ ыцIэ къыриIомэ тыригъэдэIузэ, оркIэ 
бэлахь тыхэзыдзагъэмэ а Думитрэ къащ нэгури ащыщ. 
КъыуасIощтыгъэба, укъыздэхьащхыщтыгъэ нахь, ащ икъащ 
къэхьыкIэ шIу къызэрэтфимыхьыщтыр...- Турабэ зэхихыгъэм къыгъэгузэжъуагъэми, гущтэ езыгъэшIыгъэр зыхиушъэфэн ылъэкIэу, зыцIэ къыраIуагъэм зэкIэри тырилъхьагъ, ау, зэпыугъо бащэ фимышIэу, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэми ышъхьэ къырихыгъ: - Къытхэхьэрэ пстэуми ажэ 
тыубытыныр ащ къизгъэкIырэп, ау тишхынрэ титхьалъэIукIэ рэ зышIоIаемэ сыд пае тихьакIэщыпчъэхэр афызэIутхын... 
Сэрыгъэмэ, зиусхьан, шэуджэн купмэ зыфаер щязгъаIоу, 
щязгъашIэу пщыгъор къырязгъэ кIухьа кIы щтыгъэп. Сэ сыд, 
оры типщыр, сызицыхьэшIэгъу тхьэмэ яшIошI къыжъунэсэгъэсыжьы ныIэп. Удэмысыфэ ахэмэ къысаIорэр къосэгъумэ ясIожьыгъ. Джы къэбгъэзэжьыгъэшъ, шъыпкъаIоу 
шъуазыфагу сыдэтын, зы гущыIи хэзгъэхъонэп, кIэзгъэзынэп. Ау, тхьэмэ сызыряцыхьэшIэгъукIэ, сыгу римыхьын 
Къосэгъу зислъагъорэм, о къыосымыIомэ, хэт есIон, 
къызэрэосхьылIэщтыри пшIосыушъэ фынэп.
- Джыри тхьауегъэпсэу къыосэIо, Тураб,- тхьэмэ 
ялIыкIо къыIорэмэ зэпыугъо защыфэхъущтым ежэщтыгъэ 
Рэдэд гукIэ щхыпцIызэ, риIуагъ: - Дунаир гумэкIыгъо 
пчъагъэу зэхэлъ, о уигумэкIи ахэмэ ащыщ. Орырэ сэрырэ 
тызызэрэшIэрэр непэп, бащэрэ ар къыкIэсэмыгъэIотыкIыжь. ТхьэхэмкIэ къысапIо пшIоигъохэри ащ нахьыбэрэ 
къысэмыIокIыжьых. Ахэр угу илъхэмэ, уафэшъыпкъэмэ, 
ащ фэдэ цIыфыр къосэгъумэ ящыкIагъэшъ, загурыгъаIу, 
ячIылъэ фэIо-фашIэхэр ахэмэ ацIэкIэ афашIэх, сэри, зыщищыкIагъэм, къыбдезгъэштэн, сыкъыпкъотын. Ау уашъом 
ыцIэкIэ, тхьэмэ ацIэкIэ укъысшъхьащытынэу зыфапIорэр 
зыщыгъэгъупш, оры пакIошъ, сяни, Колэси, хэти фэсыдэнэп. Хэсашъхьэм хэтхэми КъосэгъукIэ мыхъун афэсшIэнэп!
- Дэгъу дэд, зиусхьан,- ыгу теIункIэжьмэ шъорышI 
макъэри зыхиIэжэжьызэ, Турабэ къыдыригъэштагъ,- ащ 
фэдэ гущыIэ шъхьаихыгъэ бэшIагъэ Къосэгъу зыщызэхэсымыхыжьыгъэр! О удэмысыфэ Хьакъардыхэм, Нахьлъэш дыхэм тызэряубзэщтыгъэр сыгу изгъэкIын слъэкIырэп, 
тхьэмэ къысатырэ гугъапIэм сыщимыгъэIагъэмэ, сшIэрэп 
къысэхъулIэщтыгъэр...- мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыфыпигъэхъожьыгъ.
"Зэгорэм сшIэщтыгъэ Турабыр щыIэжьэп,- ыIуагъ 
Рэдэд. ГукIэ щхыпцIыщтыгъэми, зыжэдэожьыщтыгъэм 
ылъэныкъокIэ нэрмылъэгъу щынагъо горэ къызэрикIырэр 
зэхишIагъ.- Нахьыпэм зэрэщытыгъэу, къыIорэм угу 
римыхьын зэрэхилъагъоу къыбдыригъаштэзэ течъыжьы, 
етIанэ Iэрыфэгъу зыщифэрэм ежь зэрэфаеу къыпедзэжьы, 
ау ищысыкIэкIи, ышъокIи, ищхыкIэкIи нэмыкI шъыпкъэ 
хъугъэ. ТицIыкIугъом щыублагъэу усэкъат тIомэ тыкъыоIэзэкIызэ къэтхьыгъ, нэмыкI горэм теубзагъэу, зыфаер 
фэтшIагъэу, едгъэшIагъэу къэсшIэжьырэп. Мыр зэрэфэпагъэр... Бэджэшъо шхъонтIэ пIуакIэр иджэдыгу, пэIо 
хъурэе фэкIыхьашъори ащ щыщ, ылъакъомэ апылъ лъаехэми а шъор яI, ичэтэ-къамэхэми тыжьыныпсыр къатежъыукIы. Тэ хъугъа ибыкъагъи? Джэдыгум ытх къипш 
хегъэкIуакIэ. Агъбанэрэ Шыупащэрэ зымафэ къысаIогъагъэр сшIошъ хъугъагъэп шъхьакIэ, сыздэмысыгъэ 
илъэсым, игухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь, мыщ Мэзыбэ 
имызакъоу Къосэгъуи зыщигъэпытагъ. Мэщыкъо сызеупчIым, щхыгъэ нахь, унэIутхэр зэриIэхэри, мыжъо унэ 
зэришIыри, къыщэнэу зызэригъэхьазырыри къысиIуа гъэп... 
Тхьэ IофхэмкIэ МыутIэрэ Зыхырэ анэс къызфикIырэм 
укIэнакIэкIэ епшIэжьын щыIэкIэ сыгугъэрэп. Шышъхьэр 
блэттIупщи, шыкIэм тыкIэлъытхъожьыгъэкIэ енэгуягъо. 
Унэ къыкIэбгъаплъэрэм плъэ кIеуты джары Колэс 
зыкIиIорэр. Сыда иджэдыгу щегъэжьагъэу иунэIутмэ 
ащыкIэкIыжьэу мыр нэпч зыкIисфагъэр? - Рэдэд зы къишIэжьызэ, ежь-ежьырэу зиумысыжьыгъ: - Мыр, мыхъуми, 

--- Page 292 ---

ышъхьагъ сызетми сыземытми, къысфэшъыпкъагъ, 
згокIыгъэп. Ары шъхьакIэ, плъэгъурэба зыкъызэрэсфишIырэр? Зэхэпхырэба къысфидзхэрэр? Сызэригъэубзэнэу 
къысеIокIы..."
Шыупащэ унэм къихьагъ, Турабэ зэрэрилъэгъуагъэр 
имыгуапэу, пчъаблэм гоуцуагъ.
- КъакIо, сшынахьыкI. Сыд пчъаблэм узфыготыр? 
- Шъузгъэохъунэп ащыгъум...- къыIуи, ардэдэм 
икIыжьыгъ. 
- УдэмысыфэкIэ, зиусхьан,- Турабэ шъхьэр ыгъэсысызэ, хэхьапщыкIыгъ,- пшынахьыкIэ Шыупащэ лIыгъэ 
зэрихьагъэми, сыгу ебгъэ.
- Сыд къышъохъулIагъ?
- СшIэщтыгъэмэ Iофа... Апэрэ мэзэ зытIущым Агъбанэ 
къыситIупщи, пщы щагум сыкъыдигъэхьаныр хэгъэкIи, 
шъуичэу цэпкъ сыригъэкIокIыгъэп. Рампэс гощэшхор ары 
мыхъугъэмэ, зыцIэ къесIогъэ нэбгыритIумэ Мэзыби сыдагъэсыныеп, Къосэгъуи сырагъэсыныеп. Агъбанэ ыгу 
къызкIысфэмышIур сэшIэ, уиухъумакIомэ ашъхьэ зыошIым, 
зыщыщ тымышIэрэр сIуи, зымыдэгъагъэмэ сащыщыгъ... 
Шыупащ? - джэуапынчъэ упчIэ закъокIэ Турабэ игукIае 
къыухыжьыгъ.
- Агъбанэ епIолIагъэм фэдэ горэ Шыупащи зэхихыжьыгъэмэ шIэ?
- Хьау, хьау, зиусхьан,- къызфеупчIыгъэр зэрэмышъыпкъэр ежь Турабэ ышIэ пэтызэ, къызфигъэфедэн 
ылъэ кIыгъ,- Шыупащэ пчIыпIэ зэрэрагъэхьащтымкIэ Колэс 
тхьамэтэ мафэр апэ зэупчIыжьыгъагъэр сэрыти, зэкIэми 
зэхахэу дезгъэштэгъагъ. ЕгъашIэм къытэпыищтыгъэ Хьакъэрэ-Нахьлъэшыдыхэм ягугъу сшIыжьырэп, ау тшIагъэр 
Чэчанэ зэримыдэгъагъэр джы къызнэсыгъэм фэзгъэгъун 
слъэкIырэп... Арэу къычIэкIын ыгу къызкIысфыхэкIыгъэр...
Турабэ къыIорэмэ Рэдэд ямыдэIужьэу шъхьэм къыфечъэжьыгъэ гукъэкIыжьым IуигъэщхыпцIыкIыгъ: 
"Шъэожъыезэ ыгу риубытэгъагъэр ары Шыупащэ щымыгъупшэрэр...- Рэдэд ыIуагъ.- Тэ тщыгъупшагъи-тщымыгъупшагъи тыгу къэзгъэкIыжьырэм ежь ышIагъэ горэ ыгу 
къэсэрэгъэкIыжьа? Ары шъхьакIэ, идэгъо-тхьамыкIагъо 
къызысфеIуатэм, ежь нахьи Айнарэ тесымыгъэгущыIэнхэм 
пае Iуагъэ естыгъагъ. Ау тэ титIо къызэрэтщымыхъущтыгъэу Iофыр къычIэкIыгъ... ЕсэрэIуа-есэрэмыIуа?.. Сыд пай 
шъыу мощ фэдиз къин зыпэкIэкIыгъэ Айнарэ джыри тытегущыIэн!.. Тхьэмэ ялIыкIоу мы сапашъхьэ зыщызыгъашIорэми сыд пае икIэрыкIэу ыгу сыхэуIэжьын" - кIэнакIэми, 
ыгу егъуми умышIэнэу Рэдэд макIэу IущхыпцIыкIыгъ. 
Шыупащэ Турабэ къыфэмыеныр къызхэкIыгъэу ежь къыщыхъурэм ышъхьэ фыримыхынэу тыриубытэгъагъэми, 
адырэм зыфэIэжагъэп:
- Сызщымыгъуазэ горэ, зиусхьан, къысшIооушъэфкIэ 
сенэгуе. Ау ышъхьэ къысфимыхми, тхьэмэ пщыр емыгъэз 
къысаIошъ, сыгу къыобгъэнэп. Арышъ, къосэгъупщым 
сичIылъэ чIыпIэ уасэ къыщысфишIызэ, иджабгъу лъэныкъокIэ сызгуигъэтыщтмэ, сыд Агъбани, Шыупащи... Адырэ 
ХьакIуцу чъэжьыгъэхэри ары...- ежь зыфаем джыри 
Турабэ техьажьы...- КъызгурэIо, зиусхьан, къызгурэIо 
узгъэгумэкIыри... Тхьэмэ зэдашти, джары уадэжь сыкъызфагъэкIуагъэр.
- Сыд IофкIэ тхьэмэ укъысфаIофтагъ? - ерагъэу 
зиIажэзэ Рэдэд къэупчIагъ.
- Джа къыпфэмыIошъоу узгъэгумэкIырэр ары, 
зиусхьан.
- Сэ бэмэ сагъэгумэкIы,- зышъхьэ къыфырамыхыгъэм 
Рэдэд пэгъочъыгъэп.
- Тхьэмэ яшIэ зыхэмылъ Iофыгъо Къосэгъу къитаджэрэп, зиусхьан,- Турабэ джы Рэдэдыпщыр къызэриуфэрэм ехъырэхъышэжьыгъэп, мэкъэ шъабэкIи къыухыжьыгъ: - Яцыхьэ къыптелъыти, пщыцIэри къыпфагъэшъошагъ, къосэгъу пстэуми уашъхьащагъэуцуагъ, ау 
Айнарэрэ орырэ шъуиунэ зэдисыкIэ къырагъэкIурэп. 
ТицIыфмэ апэ идгъэуцуагъэр сыдырэ IофкIи къэбзэн 
фае аIо.
"Сфэмышъуашэ къысэпIуагъэп! - ышъхьэрэ ыгурэ 
зэбгъэжьэу Рэдэд зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.- Тхьэмэ 
ацIэми, амыцIэми АйнаркIэ къысфэбдзыгъэр шъыпкъэшъ, 
сыгу къыобгъэнэп, ау сикъэбзэныгъэ ощ фэдэп тырагъэгущыIэрэр! Сфэшъуаш, сэ сфемыIошъугъэр ежь къызэрезгъэIуагъ... "Шышъхьэр блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъымытхъожь" джары зыкIаIуагъэр...- Рэдэд ыгукIэ джыри 
цIацIэщтыгъэми, зэушъыижьыгъ: - ЗызэришIырэр сыгу 
тефэрэп шъхьакIэ, къосэгъумэ заригъэштэн ылъэкIыгъэмэ, 

--- Page 293 ---

мыщ фэдэ горэ ящыкIэгъагъэу къычIэкIын... АйнарэкIэ 
сиIо зэрэфэзгъэшъыпкъэгъагъэр арыщтын, ежьри гум 
сыринэжьыгъэп, тапэкIэ къызэрэчIэкIыжьыщтыми теплъын, 
итхьэ Iофхэр пщыгъом фигъэфедэщтхэмэ, пэрыохъу 
тыфэхъунэп, гумыштэ-гумышIуи зедгъэшIынэп!.."
- Титхьэмэ АйнаркIэ сафэраз! - зыкъыжэхэзытэкъогъэгъэ гупшысэ зэпеохэр щигъэзыехэзэ, ынэхэр плъызэу 
Рэдэд къыIуагъ.- Сэри джа гумэкI дэдэр, еспэсын сымышIэу, 
къыздесэхьакIы.
- Сыд пае къыздепхьакIыщт, зиусхьан! - зэхихыгъэр 
ыгъэшIагъо фэдэу зишIи, ухыгъэхэ Iофэу Турабэ къыпигъэхъожьыгъ: - Узыфэе пшъашъэ Къосэгъу къикIыщт.
- Тураб, синыбджэгъужъ, АйнаркIэ сыхэмыгъэукъу,- 
зэрэкъосэгъупщыри Рэдэд щыгъупшэжьыгъэу, илъэIуи 
нахьыбэу къесэмэркъэужьыгъ,- сигупсэ сыблэIэбыкIэу 
шъузыщэ Къосэгъу сихьажьынэп.
- УкъысэдэIущтмэ, зиусхьан, ар озгъэшIэнэп, къыпфэшIушIэрэ тхьэхэми къыбдырагъэштэнэп.
- Сыда? - Рэдэд кIэкIэу зышъо пычъыщтыгъэ Турабэ 
еупчIыгъ.
- СшIэрэп ныIа, Чэчанэ ыхьи, къытырахыжьыгъэр 
къосэгъупщым шъузкIэ зэрэфалъэгъущтыр тэIошъ ары...- 
Турабэ ымэкъэ ефэхыгъэ "сызэнэгуещтыгъэм зыгорэ 
емыпэсыгъэмэ, а шъхьэ псыгъожъ цIыкIур къосэгъу гуащэ 
орэхъуи, сэры апэ дунаим тыримыгъэтыжьыщтыр..." гукIэ 
пигъэхъожьыгъ.
Рэдэд ыIупшIакIэмэ арычъэгъэ щхыпэ шъабэм Турабэ 
игугъапIэмэ зи къаригъэлыжьыгъэп, ау ыгу щышIэрэр 
къызхимыгъэщ фэдэ зишIи, тырицIэлэжьызэ, хэшIыкI шIагъо зыфыримыIэ къэбар къежьэгъакIэр зыпашъхьэ исым 
фидзыгъ:
- КIо, ащыгъум, зиусхьан, "псэлъыхъо зимыIэ пшъашъэ 
къэщэн умышIы" ГъучIыпсэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, о 
нахь пшIэн, узэрэфаеу зекIо, ау ащ нахь Iоф гумэкI горэ 
къытхэтаджэкIэ сенэгуе... Къоданэрэ орырэ, зиусхьан, 
сыдигъу шъузызэрэлъэгъугъэр?
- Къызысэгъэзэжьым, апэ къыспэгъокIыгъэ шыумэ 
ахэтыгъ, джа мэфэ дэдэми Колэс дэжь сымэджаплъэ 
къыздыщыIагъ, сыда?
- Джыры, мы тхьэмэфэ зытIум?

--- Page 294 ---

- Арэп, Тураб, сыд упчIэ мыухыжьа къысэпшIылIагъэр! 
- Рэдэд зыфэмыщыIэу, шъхьэшхор къыпхъуатэзэ, къызбгырыугъ, къыфигъэпытагъ: - КъаIо!
- КъыосIон, ау ари пшIошъ хъункIэ сыгугъэрэп...
- Тураб! - Рэдэд зэхихыгъэм джы къызэщиутыгъап.- 
Зыпашъхьэ уисыр зыщымыгъэгъупш!
- Ары, ары, зиусхьан, къысфэгъэгъу, загъорэ сызщыгъупшэжьын фаеу чIыпIэ сефэ. Зымафэ Нахьлъэш 
цIэплъымрэ Къоданэрэ зэралъэгъулIагъэх, Чэчани ягъусагъ...
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - Рэдэд къыпиупкIи, 
къеупчIыжьыгъ: - Хэт къыозыIуагъэр?
- Сэ тхьэ IофкIэ цIыфыбэ къысэуалIэ, зиусхьан. Тхьэмэ 
къысаIуагъэр къыосхьылIэжьыгъо симыфэзэ, къысэолIагъэмэ къаушыхьатыжьыгъ. Сыдэущтэу Агъбанми Мэщыкъоми ущамыгъэгъозагъ ащ...- етIанэ нахь мэкъэ шъэбэ 
тхьагъэпцIышъокIэ кIэупчIэжьыгъ: - Къэбарынчъэха 
шъуIуа?..
Рэдэд ин-инэу къызэтэджым, непэкIэ пщы унэм иIоф 
зэримылъыжьыр Турабэ къыгурыIуагъ.
II
МыжъуитIур зэщыпхъомэ, машIо къыдехы...
"Гопэгъур лъфи, зэгоутыр къылъфыгъ" зэраIоу, Рэдэд 
гупсэфыгъо ымыгъотыжьэу чэщ-зымафэ рихыгъ. ИдымыIу 
зекIуакIэрэ иошIэ-дэмышIэ къызбгырыурэ щагудэтхэми, 
унэм исхэми къагурыIощтыгъэп, къылъихьэхэрэми, нэмыкIхэу гущыIэгъу къыфэхъухэрэми къафэмыIошъущтыгъэми, 
гуцафэ аригъэшIыщтыгъэ. Аущтэу зэрэщытыр ежьыри 
зыдишIэжьыщтыгъэми, зэушъыижьын-зэгыижьынымкIэ 
ышъхьи, ыгуи афитыжьэп. Ышъхьэ зыхэгупшысыхьажьыкIэ, джэуап тэрэз зыхигъотэжьырэп - упчIэ пэпчъ, джэуапым ычIыпIэкIэ, упчIэ къыпэтэджыжьы.
Чэчанэрэ Нахьлъэшрэ ялъытыгъэмэ, Къоданэ нэIуасэ 
Рэдэд къызфэхъугъэр блэкIыгъэ илъэс зытфыхыр ары 
ныIэп. Ащ Къосэгъу зимысыгъэ мазэхэр зыхэбгъэкIыжьыкIэ, илъэситфи хъужьырэп. Хэта Къоданэ апэ Рэдэд нэIуасэ 
къыфэзышIыгъагъэр? Темрыкъуа? Хьау, Темрыкъо чылэм, 
Мыстхъакъо, къызегъэзэжьым, Къоданэ гъэрыпIэм зэрэщыIагъ, илъэситIу-щы горэмкIэ ыуж къинэгъагъ. Загъорэ 
игугъу ашIэу зэхимыхыщтыгъэмэ, ажэ зэфагъазэу шIукIи, 
екIи зэдэгущыIэгъагъэхэп. Нахьлъэш ары зишъэогъугъэри, 
зэрилъэгъулIэгъагъэри, Къурай утыгум зыщызэбэнхэм 
цыхьэшIэгъу-шыхьатэу иIагъэри ары, етIанэ тIэкIу-тIэкIузэ, 
азыфагу къыдэхъухьагъэр цIыф ымышIэу, зэшъхьащыкIыгъагъэх.
"Нахьлъэш цIэплъым адэ Къодан ицIыфына?! - Рэдэд 
цыхьэмышI упчIэм ыгу къыхигъэузыкIыгъ, ащ нахь 
псынкIэ-къехьылъэкIыкIэ зыфэгубжыжьыгъ: - Сыдэущтэу, 
Лаурстэнкъо Рэдэд, къосэгъупщыр, ар пшъхьэ къибгъэхьашъугъа?! Къосэгъу хэсашъхьэм цыхьэ зыфишIыгъэгъэ 
нэбгырищым яз уицыхьэ телъыжьэп, ара?.. Къыппэблагъэ ри, къыппэчыжьэри ащкIэ къэпшIэщтэп, Нахьлъэш цIэплъы ри, Колэс ары мыхъугъагъэмэ, ахэмэ къадэшэсын игухэлъыгъэу аIуагъ... Турабэ иIуагъэу, тэ тымышIэу тхьэхэр 
зыщыгъозэ горэхэр къытхэхъухьэх. ЕтIани сэры ахэр 
зыкIэрыкIхэри, къызэолIэжьхэри... ЗыгорэкIэ Турабэ тхьэмэ 
ацIэкIэ ыIохэрэр сшIошъ зэрэмыхъухэрэр арымэ шIэ? 
Сипщыгъо илъэсмэ сахэгупшысыхьажьышъ, къины гъотхьамыкIагъо нэмыкI сапэкIэ къикIырэп. Хьакъарэ фэсакъ, 
Нахьлъэш цIэплъыр къызэрэпIущхыпцIэри къызэрэосэмэркъэури пшIошъ умыгъэхъу, уизакъоу шакIо умыкIу, 
тхьэмэ ягуапэп къысэзыIощтыгъэри Тураб... СилIыкIохэу 
къаукIыгъагъэхэр хьакIуцумэ адэжь симыгъэгъакIо зышIоигъуагъэри Тураб... Тыгъуасэ къысфихьыгъэ къэбар 
мышIури шъыпкъэу къычIэкIыжьыгъ. Зыфыхэзгъэпсыгъэхэм, Мэщыкъо фэшъхьаф, зэхахыгъэу, ау Iофы зырамыгъэшIыгъэ фэдэу, Къодани ар ышIэнкIэ рамыпэсэу къысаIуагъ. Мэщыкъуи ытамэ зэфищи, щхыпцIыгъэ нахь, сэ 
сызгъапэрэм ыгъапэу сыхэплъагъэп... Сыда?.."
Рэдэд унэм чIэджыкIи, Агъбанэ къаригъэщагъ:
- Мэщыкъо тэ щыI? Сыд къосэгъу хэсашъхьэр зыщызэхэтщэщт тхьэмафэм ащ непэрэзымафэм зыкъызфимыгъэлъагъорэр ?
- Укъеджэщтмэ ыIозэ, зиусхьан, щэджагъо нэс Мэщыкъо пщы щагум дэтыгъ...
- Сидзэпщ семыджэмэ, сызэрыс унэм къихьащтба? 
- иухъумэкIо Iэшъхьэтет къыIощтыгъэр Рэдэд къыригъэухыгъэп.

--- Page 295 ---

- Ащ фэдашъо, зиусхьан, Мэщыкъо хэслъэгъуагъэп,- 
Агъбанэ къыIуи, игъо зыфырамыгъэфэгъэ къэбар гомыIумкIэ къыухыжьыгъ: - Анысэт насыпынчъэмкIэ Iоф хэтхэшъ, 
къылъычъэхи, ащэжьыгъ. Чэчанэ ыгу къызэрэкIэу, унэм 
къашIуекIы, шъхьаныгъупчъэм закъышIуридзынэу ежьэ.
- Анысэт тхьамыкI...- Рэдэд зыгъэгумэкIыщтыгъэри, 
зэримызакъори щыгъупшэжьыгъэу хэплъызыкIыгъ, 
псынкIэуи зыкъишIэжьыгъ: - Зымафэ Анысэт дэжь сыкIуи 
тызызэдэгущыIэм, къехъулIагъэм еуцолIэжьы фэдэу 
сыхэплъэгъагъ... Джыри зыгорэ фэгъэплъэгъэн фае, 
Турабэ итхьалъэIуи зэпигъэурэп.
- Тураби? - Агъбанэ зэхихыгъэм къыгъэупчIэжьыгъ.- 
Хьау, хьау, зиусхьан, Турабэ игугъу Анысэт фэпшIы хъущтэп, ыцIэ зэрэзэхехэу мэкуо, узеупчIыкIэ, ардэдэм 
зызэтыреIубэжьы.
Аущтэу Анысэт зызкIишIырэм Рэдэд кIэупчIэным ычIыпIэкIэ зэгорэм Турабэ АйнарэкIэ рилъэгъулIэгъагъэр джыри 
ынэгу къыкIэуцожьыгъ, ау гупшысэгъу рагъэфагъэп:
- Мэщыкъо къязгъэщэщта, зиусхьан? - Агъбанэ 
къэупчIагъ.
- Адэ о зэрэпIоу дунаир гъэпсыгъагъэмэ...- ныбжьым 
емылъытыгъэ лIыжъ гущыIэкIэ Рэдэд игупшысэмэ 
къахэужьыгъ.- Аущтэу Мэщыкъо дзэпщым иунэгъо Iоф 
щытмэ, дгъэгумэкIынэп. Ау сэ сшъхьэ илъыр хэгъэгу Iоф, 
кIымафэм зыкъытфыримыхызэ, къосэгъу хэсашъхьэр 
тигъэугъоигъагъэмэ дэгъугъэ. Макъэ зэжъугъэIугъэмэ 
сыд къаIожьыгъ?
- Зы нэбгырэ фэшъхьаф, зиусхьан, хэсашъхьэм хэтхэр 
зыщытIогъэ мафэм къэзэрэугъоищтых.
- Хэт а зы нэбгырэр? - зэгуцафэщтыгъэм ыцIэ къыримыIоу Рэдэд къэупчIагъ.
- Къодан.
- Сыд ыIорэр?
- Чылэм дэсэп.
- Тэ кIуагъа, сыд зыуж итыр?
- Унагъор щыгъуазэп, цIыфмэ зэтыраIукIы.
- ЗэрэхъурэмкIэ, узкIэмыпщэрэ машIор мэкIосэжьы 
Колэс зэриIоу, Нахьлъэш цIэплъымрэ Къоданэрэ якъэбар 
шъыпкъэкIэ енэгуягъо.- Рэдэдыпщым ыгу къызэреорэр 
ымакъэрэ ишъхьэгъэсысрэ къарыпшIэу къыIуагъ. ЕтIанэ 

--- Page 296 ---

шъхьэ онтэгъур къыдидзыий, къэупчIагъ: - Къэбарыр 
къызбгъодэкIыгъэм зыIужъугъэкIагъа?
- ЗыцIэ къыраIуагъэ пэпчъ, зиусхьан, зыIудгъэкIагъ, 
IорIуатэкIэ зэхахыгъэ нахь, къэбарым щыгъуазэхэп.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт...- джау сыдми къыдыригъаштэу Рэдэд къыIуагъ, етIанэ дэо макъэкIэ къэупчIагъ: 
- Ащ фэдэ къэбар щыIэмэ, сэ сыд зыкIэсымышIагъэр?
- ЗишъыпкъапIэ тымышIэрэмкIэ, зиусхьан, укъытхэхьажьыгъакIэу, удгъэгумэкIы тшIоигъуагъэп.
- Ащ фэдэкIэ шъукъысшъхьамыс! СакIыбкIэ щаIорэ 
шъэфхэр ары сэ сызыухырэр. ЦIыфмэ ажэ ппхын зэрэмылъэкIыщтыри, хэти ишIоигъо-шIошIыкIэ зэрэпсэун 
фаери, мышIапхъэ ышIэмэ зэрэпщынэжьын фаери, лIыгъэ 
зэрихьэмэ, зэрифэшъуашэу уасэ зэрэфэтшIын фаери 
къызгурэIо. "ЦIыфыгъэр зэкIэми апшъ, нэпэнчъагъэр ауж" 
- джары Лаурстэныпщыр дунаим зэрэтетыгъэр, иаужырэ 
гущыIэуи зэрехыжьыгъэр, джа гущыIэ дэдэхэмкIи иукIэкIогъэ Аспарыхъуи Салоникэ ыпсэ щыхэсхыжьыгъ. Византие 
къыщыхъурэр, Урым къихъухьэрэр япачъыхьэмэ 
зэрахьылIэжьырэр, Къосэгъу пщыгъом иIофыгъохэр къыз щытэджын фаери зыщызэхафын фаери мы чIыпIэр ары. 
Къоданэ къыпытэджэгъэ Iофри, пцIыми, шъыпкъэми, 
мыхэмэ ащыщ. КIо, Агъбан. Джыдэдэм шъузэхэгущыIэжьи, Къоданэ ыуж шъуфы, къэжъугъот. Мыдэ, Агъбан,- 
иухъумакIомэ яIэшъхьэтет лIы зэпэхъурэе плIэIу пытэр 
пчъаблэм къыщызэтыригъэуцуагъ,- Къоданэ Нахьлъэш 
цIэплъым IукIагъ-къыIукIэжьыгъ зыфаIорэм шъурымыгущыI, зыгорэкIэ къэжъугъотмэ, гуцафэ ешъумыгъэшI, 
къосэгъу хэсапшъэм щыщышъ, фэшъуIопщ, къыхэрэлажь...
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан,- Агъбанэ зэрэпытэм нахь 
пытэ пчъаблэм гохъухьагъ,- зэрэпIуагъэу тызекIон, тэ 
щыIэми къэдгъотын.
- Ар шъуIоу шэс куп ХьакIуцу жъугъэчъэкъон!..- унэм 
икIыжьыщтыгъэм Рэдэд кIэлъиIуагъ шъхьакIэ, зэхихыгъэп, 
джыри лъыджэжьыныри къыригъэкIугъэп, сишIэ хэмылъэу 
ар ашIэна ыIуи, цыхьэ зыфимышIэу ышъхьэ къихьагъэмкIэ 
етIани зыфэгубжыжьыгъ, мыхэмэ къыуамышIэн щыIэп 
ыIозэ, къэтэджыгъэ къодыеу, Шыупащэ унэм къихьагъ.
- Уимафэ шIу, Рэдэд, тыгъуасэ нэс тызэрэлъэгъугъэп...

--- Page 297 ---

- Модэ, шIэх, Агъбанэ къысфырягъэгъэзэжь,- Рэдэд 
ышнахьыкIэ къэIогъу ригъэфагъэп.
Ардэдэм Агъбани къызфащэжьыгъэм зэригъапэрэр 
къызхимыгъэщэу, пчъаблэм къыгоуцожьыгъ:
- СыкъэдаIо, зиусхьан.
- Шэс куп ХьакIуцу жъугъэчъэкъон сэIошъ ары,- джы 
нахь шъабэу Рэдэд ыIогъагъэр къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Ащ фэдэ сшъхьэ къихьагъэп, зиусхьан. НэмыкI горэм 
ыгу къэкIыгъэми, фэсыдэнэп. Джа зэрэпIуагъэу, хэщ-ощ 
сымышIэу, чылэгъо Iэгъо-благъохэми нахь чыжьаIохэми 
ащызгъэлъыхъоных.
- Дэгъу, Агъбан. Джы уиIофмэ ауж ихьажь. Сыд 
етIанэ, сшынахьыкI,- язакъоу къызызэкIэрэнэхэм Рэдэд 
къыIуагъ,- уикъэбар, уищыIакI?
- Уезэгъыщт,- Шыупащэ фэчэфэу джэуап къытыжьыгъ,- кIымафэм зырезгъэшIыхьэрэп, тыгъуаси, непи 
мэзым сыщыIагъ.
- Уизэкъуагъа?
- Хьау, житфырэ шыу пшIыкIуирэ тызэгъусагъ.
- Армэ хъун,- Рэдэд къыIуи, тхьагъэпцIышъо нэгукIэ 
щхыпцIыжьыгъэ.
- Сыда?!
- Дзэ сIонти, шъумэкIагъ, пхъэшI куп сIонти, шъубэIуагъ.
- УкъыткIэнакIэ шъхьакIэ, зиусхьан,- Шыупащэ ишIушIагъэ къогушхукIызэ, къызIуипхъотыгъ,- Мэзыбэ шъузэбипшIымэ пхъэ кухьэ зырыз къафыхэтщыгъ.
- Ар къэбар дэгъу, аущтэу шъупсэугъэмэ, сиIуагъэ 
зэкIэсэхьажьы.
- Ары шъхьакIэ, зиусхьан, тыкъызэхэзымышIыкIыгъэ 
шъузаби Мэзыбэ къыдэкIыгъ,- игукъауи, ищхыпцIи зэхэтэу Шыупащэ къыIуагъ.
- Хэт ащ фэдэ шъузабэу Мэзыбэ дэсыр?
- Дэхапс. Сыбзылъфыгъэ шъхьазакъу нахь, сышъузабэп къариIуи, пхъэ кухьэр къыIуаригъэщыжьыгъ.
- Дэхэпсэ шъхьэзакъом адэ шъузабэкIэ уеджэ хъуна,- 
Къосэгъу къызегъэзэжьи зэрэмыщхыгъэу Рэдэд ыгу 
къыдеIэу щхыгъэ, зэхихыгъэм зэреплъырэ кIэухи къыфишIыжьыгъ: - ШIу зымышIэрэм шIушIэр зыуи щыхъурэп 
ДэхапсэкIэ сIонти, ащ фэдэ зэраIолIэрэ пхъужъмэ ащыщэп.

--- Page 298 ---

- Ащ нахь къэбар гъэшIэгъони сэшIэ,- Шыупащэ 
укIыташъо зыригъэшIызэ, ышнахьыжъ Iуплъагъ.
- Ари сыд?
- Дэхапсэ къытиIуагъэр Турабэ зызэхехым, цIэцIагъэ 
аIуагъ.
- Зэ Турабэ ыуж шъуикIыжь! - Рэдэд ошIэ-дэмышIэу 
къилъэшыкIыгъ, етIанэ мэкъэ рэхьаткIэ къыпигъэхъожьыгъ: 
- Тхьэмэ зэрялIыкIор зыщышъумыгъэгъупш, рэхьатэу 
жъугъэпсэу.
- Дгъэпсэуни...- зигугъу къышIырэм Шыупащэ фыриIэ 
гухьэ-гужъыр ерагъэу зыхиIэжэжьызэ, мыгъумтIымын 
ылъэкIыгъэп,- чылэр зыгъасэрэм ежь зилъэгъужьыщтыгъэмэ.
- Шыупащ, щыгъэт! - Рэдэд ышнахьыкIэ зыкъыфырихыгъ.- Къыптемыфэрэм утемыгущыI. Зэгорэм зэхэпхыгъагъэр зыщыгъэгъупш. Зэхэпхыгъэп, пшIэрэп. Турабэп ар зыфапшIэрэр, сэры, Айнар. Типыймэ адежьэжьыгъэ ЧэчанэкIи лIыгъэ-щэIагъэ къызхэгъаф, хэти ынатIэ Тхьэм 
къыритхагъэм блэкIыщтэп. Угу хэзгъэкIыгъэмэ, сшынахьыкI, къысфэгъэгъу. Укъызэрэсфихьагъэр сигуапэ, ау сэ 
зэрэсшIоигъуагъэу тызэдэгупшысэнэу хъугъэп... ГумэкIыр 
уакIыIоу Iор къыобэкIы хъумэ, дунаир ушъорэкIыгъэу 
олъэгъу тинахьыжъмэ аIо. Сыд етIанэ, сшынахьыкI, бзылъфыгъэмэ якъэбар? Оры ахахьэри ахэкIыри, тянэкIэ зыгорэ 
къэпIонэуи къебгъэжьэгъагъ,- къышъхьэрыогъэ гу мэкIгупшысэмэ Рэдэд ахэкIы шIоигъоу, джау сыдми къыIуагъ.
- Бзылъфыгъэхэри, Рэдэд, къэбарынчъэхэп,- Шыупащи игуапэу IугушIукIыгъ,- сакъызхэкIыжьыгъэри бэшIагъэп. Тянэ цы еджы, Айнарэ цылъэпэд ехъэ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, загъэзэщырэп.
- Зэщ Iоф щыIэп. СазэрэхэдэIуагъэмкIэ, IофыгъуитIу 
зэрафэ. Колэсрэ Анысэтрэ ялъэпэд шIыхьаф хэтых.
- Орырэ сэрырэ тилъэпэдхэр сыдигъу зытфахъэщтхэр? 
- Рэдэд къесэмэркъэужьыгъ.- Iэлъэ шъабэхэри тищыкIагъэх, шъхьарыхъон зырызи ары... Шыупащ, сшынахьыкI, 
бзылъфыгъэмэ зи къызытырагъанэрэп, ау тэ тшIэн фаеу 
тымышIэ гори къыттенэ.
- Сыд, Рэдэд? - Шыупащэ шъхьэр кIипхъотыкIэу къэгумэкIыгъ.
- Колэс дэжь сыдигъу сымэджаплъэ тызыщыIагъэр?

--- Page 299 ---

- Тыгъоснахьыпэ пчыхь.
- Бащэ тедгъэшIагъ. Нычхьапэ Колэс тыфихьащтышъ, 
хьалыжъо фэбэ матэ пщэрыхьакIомэ къагъэхьазырынэу 
яIу. Шъоупс шъаби къырэрагъэгъусэжь.
Къосэгъупщыр Колэс ихьакIэщ зехьэм, исхэр зэкIэ, 
янахьыжъи-нахьыкIи, къызэлъытэджыгъ. Зыпчыхьэ фэдэу 
шъхьэнтэ къегъэтIылъэкIыгъэкIэ Колэс пIэм хэмысыжьэу, 
пхъэнтIэкIу шъабэм тесэу Рэдэд зелъэгъум, гушIуагъэ:
- ШIуфежьэжь, зимафэ мэфишъэкIэ багъозэ къытшъхьащытын тхьамэтэ маф! ПIэм укъыхэтэджыкIыгъэмэ, 
Колэс, тхьэмэ яшIуагъэкIэ узым укъыIэкIэкIыгъ, плъакъуи 
укъытеуцожьыгъ.
- Ары, Рэдэд, тхьэхэр къысфэусагъэх,- нэпэ кIыфым 
гушIопс макIэр рычъэзэ, Колэс зыкъыхиIэтыкIыгъ, зэшитIум 
аIапэ къызеубытыхэм, къыпигъэхъожьыгъ: - Тхьэмэ ауж 
шъоры, сигъунэгъухэм, сикъоджэгъухэм, сишъэогъухэм 
сагъэхъужьыгъ.
- Рэдэдыпщ зиусхьаныр къызщыкIуагъэм сыкъытефагъэмэ сшIэрэп, Колэс, ы? - хьалыжъо мэтэ ушъагъэр 
зыдаIыгъэу Рэдэдытхэр сымэджаплъэ зэрыкIощтыгъэхэр 
зелъэгъум, кIэкIэу ауж ихьэгъэгъэ Турабэ къехъулIагъэр 
ыгъэшIагъорэм фэдэу пчъэшъхьаIум дэжь къыщызэтеуцуи, 
акIыбыкIэ къыдэджыкIыгъ: - Титхьэмэ ар шIу ашIынкIэ 
сыкъыпфэлъаIо, тхьамэтэ маф.
- Тхьэмэ хъяр тфашI, къеблагъ, Тураб,- ащи Колэс 
фыхэтэджыкIыгъ.- ШъукъэтIысхэба, сыда шъузфыщытыр? 
КъэтIысыжь, ТIатIыхъу. О моу спэчIынатIэу къэтIыс, Рэдэд. 
Ори тизиусхьан къыготIысхь, Тураб.
- Ар хъуна, типщышхо сыготIысхьэу,- къыфагъэшъуашэрэр игопагъэми, зыкIикIэщэикI фэдэ Турабэ 
зишIыгъ.
- КъэтIыс, къэтIыс, зи ащ фэIуагъэп,- Рэдэдыпщыми 
къыIуагъ, лIыжъ сымаджэми нэшIукIэ Iуплъагъ.
- Тхьэуегъэпсэу, зиусхьан,- зышIомыдэеу Турабэ 
къыIуи, Колэс зыфигъэзагъ: - Тхьэхэр къыпфэусагъэу 
къызэрэпIуагъэр, тхьамэтэ маф, лъэшэу сигуапэ. Шъыпкъэ, гъунэгъуи, шъэогъуи анаIэ къыптетыгъ, ау зэкIэ титхьэхэр ары зыIэ илъхэр. Сэ пчъагъэрэ сыгу укъэкIыгъ, ары 
пэпчъ оркIэ тхьэмэ силъэIу апэзгъохыныр зэпызгъэугъэп. 
Сыкъызэхахыгъ, сэгушIо плъэ укъытеуцожьыгъэшъ...

--- Page 300 ---

Турабэ къыIохэрэр ыгу темыфэу, Шыупащэ ышъхьэ 
ригъэзэкIыгъ, гъумытIымыгъэ: "ГъэшIэгъонба, о ущымыIагъэмэ, зэкIэ зэречъэхыщтыгъэр. Колэси, Рэдэди, ТIатIыхъу 
лIыжъыми ашIошъ мэхъуа шъуIо мыщ къыIохэрэр? Муары, 
мо лIы зэхэтмэ ащыщхэр мэщхыпцIых".
- Джыри шъущыта сэIо, шъукъэтIысба,- Колэс 
тэджыжьыгъэ лIымэ ягыигъ.
- Хьау, тэ тежьэжьын, зиусхьаныр къэкIуагъэмэ...- 
щытмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Ащ фэдэ цIыф еIуа? - лIым игущыIэ Рэдэд IэкIихыгъ.- 
Сыкъихьагъэмэ шIагъуа, тыщысын, тыгущыIэн. ЗэкIэми 
тызэщыщ, тызэфэд.
- ХьэкIэ тешасэ тыхъугъэмэ тIуагъэ нахь, зиусхьан, 
ащ фэдиз къидгъэкIыгъэп,- къахиIуагъ нэмыкI горэми.
- Ары, кIалэхэр, шъукъэтIысыжь,- мэкъэ шъэбэ 
у шъыи кIэ Колэс джы ариIуагъ, нэплъэгъу фабэкIэ аIугушIуагъ.- Рэдэдыпщым илIыгъи, ишъхьэлъытэ-гулъыти 
ренэу зэголъы. Ау щытми, сшынахьыкIэхэр, тэ уасэ зэфэтымышIыжьмэ, зыгорэ къакIоу тигъэлъэпIэщтэп.
- Тэрэз, тэрэз,- ТIатIыхъу шъэогъум дыригъэштагъ. 
ХьакIэщым икIыжьынхэу ежьэжьыгъагъэхэр къэтIысыжьхи, 
Аспарыхъу бзэджашIэм икъэбарэу Колэс къыIуатэщтыгъэр 
къеухыфэ едэIугъэх. Жьы дэхьапIэ фимышIэу ТIатIыхъу 
Рэдэд зыфигъэзагъ, нэ пкIыжьыгъэ цIыкIухэм нэфынэ горэ 
къакIахьэу еупчIыгъ:
- Угу къэзгъэкIыжьыщтыр, зиусхьан, къыохьылъэкIынкIэ сенэгуе, ау тэ жъы тыхъугъэшъ, тыздакIуи, тыздачъи 
щыIэжьэп. Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас аIо. Къэбар фалIэ 
тэлIэ. Тэ Аспарыхъужъыми епшIагъэр тэшIэ, ифэшъуаш, 
Нахьлъэш цIэплъыми иджэдыгужъ къызэпыребгъэгъэзагъ. 
Ахэмэ ягугъу зэхэсхынэуи сыфаеп... А уздэщыIэгъэ лъэныкъом сыд ящыIэкIэ-псэукI, сыд язэхэтыкI?
- Ар сыдэущтэу къэсIона, ТIатIыхъу? - лIыжъым джыри 
щыIэныгъэм зыхимыгъэны зэрэшIоигъор игуапэу, Рэдэд 
нэплъэгъу фабэр Iупэщх макIэкIэ пигъохыжьыгъ, ау гущыIэ 
къыдэщэегъу имыфэзэ, пчъэр кIалэ горэм къыIуихи, хьалыжъо лагъэмэ шъоупс Iэгубжъэхэр ягъусэхэу, хьакIэщым 
къырахьагъ.
- Шхэныр Iофэп, ащ тыкIэхьажьыщт,- ТIатIыхъу джыри 
пщым Iуплъыхьагъ,- тыкъэдаIо, зиусхьан.

--- Page 301 ---

- ЦIыфыр тыдэ щыIэми, цIыфэу къэнэжьы, ТIатIыхъу. 
Мэлажьэх, мэшхэжьых, яхэгъэгу зэрагъафэ,- Рэдэд тIэкIу 
хэпскэуIукIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- ау, тэ къытэлъытыгъэмэ, ябай бай дэд, ятхьамыкIэ пихыжьыгъап. Шъыпкъэ, 
къэлэ инхэр яIэх, мыжъо унэ тегъэпсыхьагъэхэр, чэфыпIэ-гъэпсэфыпIэ ямышIыкIэхэр, нэр зэтырагъэплъэу, 
къалэмэ адэтых... ЕтIани сыд?
- О сыдэущтэу гущыIэгъу уафэхъущтыгъа, зиусхьан? 
- ежь игъэрыпIэ илъэсхэр Колэс ынэгу къыкIэуцожьзэ, 
адыгабзэ зышIэхэрэр нэмыкI хэгъэгумэ зэрарысхэр 
ымышIэу лIыжъыр къэупчIагъэп, ау Пантикапеий, Феодоси, 
Тумтэкъашъи, фэшъхьаф чIыпIэхэми адэс урыммэ ащыщхэм тыбзэ зышIэхэрэр зэрахэтхэр щысхэмэ зэхаригъэхы 
шIоигъуагъ.
- Сызэращагъэм,- Рэдэд игукъэкIыжьхэр къехьылъэкIыщтыгъэхэми, къызхигъэщыщтыгъэп,- зэдзэкIакIо 
къысфигъотыгъагъ.
- Сыд гъэшIэгъона пIорэр! - ТIатIыхъу ышъхьэ къыпхъотагъ.- Ащи тыбзэ зышIэрэ ис Iолъ?!
- Ары, ТIатIыхъу, цIыф гъэсагъэхэр хэгъэгумэ арысых, 
бзэхэр зэрагъашIэ, тэ тыбзи зищыкIагъэм, Панатидэ фэдэ 
щэн-щэфакIомэ аIэ къырагъахьэ,- Рэдэд лIыжъым 
риIожьыгъ.
- Е-е, дунай, дунай хьафыжъ,- ТIатIыхъу джы ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ,- тэ хьалыгъу тэгъэшъу, уашъом теплъыхьэ, 
модэ, хэгъэгу чыжьэм щыIэм, тыбзэ зэрегъашIэ.
- Ахэмэ уямыхъуапс, ТIатIыхъу,- лIыжъым IэутIэ Турабэ 
фишIыгъ,- тэ тызэхъопсэжьэу тыщыжъугъаI. Тидин тIыгъ, 
титхьэхэр тэгъэлъапIэх, тызэдэIужьэу Рэдэд зиусхьаным 
тыкъоуцомэ, тэри хэгъэгу тыхъущт.Зы тхьэ нахь шIошъхъуныгъэ фызимыIэхэм сэ сшъхьэкIэ адезгъаштэрэп.
- ЦIыф лъэпкъ пэпчъ ыгу къызэриIоу мэпсэу, Тураб,- 
мэкъэ Iужъу гъэтIылъыгъэкIэ Рэдэдыпщым пигъодзыжьыгъ.- А зыфапIохэрэми тхьабэ зэдыряIэу лIэшIэгъухэр апэкIэкIыгъ, джы Тхьэ закъом зыфагъэзагъ,- етIанэ 
нахь зыфэсакъыжьызэ, тхьэмэ зэратегущыIэрэмкIэ мэхъашэу, Рэдэд къыIуагъ: - Марыба, сэ къысэолIэгъэ Ис лъамХьаджэми, урым Думитри дин зэфэшъхьафхэр аIыгъ,- 
гущыIэм шъабэу къыхэхьагъ Колэс,- ау тIури зыфэлажьэрэр зы тхьэ, тэ тиIэ Тхьэшхом фэд.

--- Page 302 ---

- Хьау, хьау, тхьамэтэ маф,- ынэхэр къикIотхэу Турабэ 
зыкъиIэтыгъ, щысмэ щтэгъэ нэгукIэ аIуплъагъ.- Ти Тхьэшхуи адырэ тхьэхэми, насып тIэкIу тиIэмэ, тыкъызэхахынэп. 
СкIышъоц къэжъугъэтэджыгъ. Боу титхьэмэ ялъэкI ины, 
Колэс. Тхьэмэ тяжъугъэлъэIу! - Рэдэд ыIэхэр зыдегъэчъае хэм, ар дэдэр адырэхэми ашIагъ, къыIорэр къыIумышIыкIэу заулэрэ Iупчъапчъи, зэкIэмэ зэхаригъэхэу 
къыухыжьыгъ: - Къосэгъумэ ацIэкIэ джыри сыкъыолъэIу, 
ти Тхьашху, тыхэукъуагъэмэ къытфэгъэгъу, унэшIу 
къытщыф, тыкъызэхэшIыкI. Тизиусхьани ыгу илъыр къыдэгъэхъу, иджэгъогъумэ атегъакIу.
ОшIэ-дэмышIэкIэ къахэхьэгъэ дин Iофым лIымэ янахьыбэр къыгъэтхьауягъ, нэбэ-набэу зэIуигъэплъагъэх. Рэдэд 
гумышIу нэплъэгъур Турабэ фидзыгъ, ежь ышъхьэ къимыхьэгъэ гупшысэр зэрэзэпыригъэзагъэм къыхыригъэхыгъ. 
Шыупащи джыри гукIэ гъумытIымызэ, нэ IаекIэ Турабэ 
еплъыгъ: "О слъэгъурэм тхьэмэ урялIыкIо шъыпкъэу 
зямыгъаштэу ууцущтэп, ау, тыщыIэмэ, къиуцукI узэрэIукIэщтыр къэслъэгъужьын…"
ХьакIэщым исхэр бэмэ анэсыгъэх: хыкIыб хэгъэгухэми 
ащыIагъэх, Тумтэкъашъи дэтыгъэх, мыутIэхэри, зыхыхэри 
зэпэкIагъэкIыгъэх, хэо-хэпкIэ зэфэсакъыжькIэ къосэгъу 
чылэхэри зэрагъэфагъэх, ау ХьакIуцу ихьагъэхэп, ащ 
чъэжьыгъэхэм ягугъу къашIынкIэ Рэдэдыпщым ыпашъхьи, 
зипхъорэлъф ахэт Колэси шIолIыкIыщтыгъэх. ЕтIани мы 
Iофым хэсашъхьэм зэрэщытегущыIэщтхэм зэтыриIажэщтыгъэхэуи къычIэкIын. Джыдэдэм Турабэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр фэшъхьаф: ямыщыкIагъэу Рэдэдыпщым къахидзэгъэ тхьэ зэкъо Iофым зэрэтырищыщтхэр арыти, ежь 
зыкъызэриухъумэжьыщтым пае зыми еплъыгъэп.
- Тхьэмэ татешъумыгъэгущыI, ахэр тэрэп зизэхэфынхэр! - Турабэ къыIуи, ыIэхъомбэ псыгъо кIашъомкIэ дигъэчъаезэ, мэхъэшэгъу макъэкIэ къыухыжьыгъ: - Мо неущ 
къытфыкъокIыщт ти Тхьэшхо тежъугъэгупшыс, гумышIу 
къытфишIэу дыригъэзэкIмэ, къытшъхьэщымыхьажьмэ... 
ХьакIуцу лъэныкъомкIэ зигъазэу тиджэгъогъумэ агоуцомэ...- Турабэ иIушъэшъэ макъэ унэм из хъуи, кIым-сым 
щынагъокIэ зиушъэфыжьыгъ, гугъэпIэнчъэм цIыкIу ехъулIэхэу щысмэ анахьыбэмэ ашъхьэ рауфэхыгъ, мыщ 

--- Page 303 ---

къыIорэр сыда къырагъэкIэу, зэIуплъагъэхэри къахэкIы гъэх, къызэрэрагъэкIущтыр амышIэу тэджыжьы зышIоигъохэри хьазырыгъэх.
ТIатIыхъу къыхэпскэуIукIыгъ, къыгосми къыдыригъэштагъ, пхъэнтIэкIу цIыргъ-щыргъ макъэкIи нэмыкI горэми 
зыкъишIэжьыгъ. Колэсрэ Рэдэдырэ зэIущхыпцIэхэзэ, 
къызхамыгъэщэу зэфычIэплъыгъэх, Шыупащэ зыфэщыIагъэп:
- Къысфэжъугъэгъу, нахьыжъхэр. Арэп, Тураб, 
зэгорэм угу шIу илъы хъущтба! Тыгу къимыхьагъэр сыда 
Тхьэшхом зыкIызэхебгъэхырэр?
- Сэ Тхьэшхом е адырэ тхьэхэми садэмыгущыIэми, 
Шыупащ,- къыфадзыгъэр Турабэ ыгу къемыоу, тхьэмэ 
апэблагъэу зэрашIошIрэр игуапэу къыриIожьыгъ,- ахэмэ 
шъугу илъыр, шIуми, еми ашIэ. Тэ, къосэгъухэмкIэ, титхьэхэр...
- Мыдэ,- Турабэ къыригъэжьагъэр Колэс къызэпиутыгъ,- Рампэс гощэшхом къытфаригъэхьыгъэ хьалыжъомрэ шъоупсымрэ шъуахаI.
Гъомылэм заулэрэ хэIагъэхэу, ышнахьыкIэ Шыупащэ 
къыIуагъэмкIэ кIэгупшысыхьажь Рэдэд ышIыгъ:
- Неущ ти Тхьэшхо къызэрэтфыкъокIыщтым, дыригъэзэкIэу гум тыкъызэрэримынэщтым Тураб ицыхьэ 
темылъэу щытэп, имыщыкIагъэхэр тыгу итэшъумыгъэгъэлъ, шIукIэ тыфэжъугъэпсэу еIошъ ары...
"Зэхэпхыгъа, къыбгурыIуагъа?!" - Турабэ игумышIу 
нэплъэгъу Шыупащэ фидзызэ, еупчIыгъагъ шъхьакIэ, нэ 
Iэе нэплъэгъур, щысмэ гу лъатэу, къыпигъохыжьыгъ.
III
Мазэ хъугъэшъ, ХьакIуцу щыпщэгъошху.
Пщагъомэ пщагъо, къушъхьэм пщагъо щытлъэгъужьыгъакIа, хьакIуцумэ аIозэ, апэрэ мафэми, ятIонэрэми, 
тхьэмэфэ псауми Iофы зырагъэшIыгъэп. КъыкIэлъыкIогъэ 
мэфипшIым, чэщымрэ мафэмрэ ашIузэхэкIуакIэ зэхъум, 
агу кIодэу, ашъхьэ къимыхьащтхэр къашIуихьэхэу, зэмыгупшысэщтхэми ягупшысэхэу рагъажьэ. ТхьэмэфитIу 
зытешIэм, остыгъэ дэгъамэм езэщыгъэ цIыфхэр унэмэ 

--- Page 304 ---

къарэкIых, пщэгъо мыухыжьым къыхэмыщыжьрэ урамхэмэ 
къатехьэх. Былым быу макъэмэ хьэ быу, тыгъурыгъу 
къыхэкуукI макъэхэри къазыхэхьажьыкIэ, егъэшIэрэ 
къушъхьэчIэс хьакIуцумэ зи къаригъэлырэп - дунэе кIодыжьыгъор къэсыгъэу къащэхъу.
- Нахьлъэш,- Барыч ихьакIэ еджагъ,- очъыя?
- УкъызкIэупчIагъэр зысщыгъупшэжьыгъэр бэшIагъэ, 
Барыч,- ионтэгъугъэ адырэ дэпкъым кIэрыт пхъэ пIэкIорым 
зэхыригъашIэзэ, Нахьлъэш цIэплъыр къытеджыкIыгъ.
- Сызэгупшысэрэр, хьакIэ, ошIа?
- Сэри бэмэ сягупшысэ, къапIомэ сшIэн.
- Ари тэрэз... Гупшысэр къэкIо, мэкIожьы... Ашъыу, 
мы пщэгъо мыухыжьыр ары сызыухырэр. Зыгорэм мыр 
къыттыримытIупщхьагъэкIэ огугъа?..
- ПIорэм шъыпкъэ хэлъынкIи мэхъу,- зэхихыгъэм 
хэгупшысыхьэзэ, Нахьлъэш цIэплъым игущыIэхэр зэкIэкIищыгъэх, джа шIыкIэ дэдэмкIэ ежьыри къеупчIыжьыгъ: - 
Сыда, зыгорэм уегуцафэшъ ара?
- Узэгуцэфэн закIэба дунаир...- Барыч пIэм къыхэтIысхьагъ, якIэр бгъукIэ ридзэкIи, шъхьэкIэ дэпкъым зыригъэкъугъ.-ТызымычъыекIэ, тIэкIу тыгущыIэн, сызгъапэхэрэми уахэзгъэдэIон, уишIошI гори къысэпIон. Ары, 
дунаир упчIэ-гуцафэкIэ зэхэлъ. Тынэ къаплъэзэ, тлъэгъурэ 
щымыIэу тытет. Тлъэгъурэм инахьыбэр джэуапынчъ, 
щынэгъо къежьапI. Непэ-неущэу текIыжьыщт тIозэ, пщагъомкIэ къытэхъулIэрэр уинэрылъэгъу. ТалъэныкъокIэ 
мыщ фэдэ къыщыхъугъэу нахьыжъмэ къашIэжьырэп. 
МышIапхъэ горэ тшIагъэу е нэмыкI горэм къытфихьыгъэу 
титхьэхэм акIыб къытфагъэзагъэмэ сэIошъ ары,- аужырэ 
гущыIэм Нахьлъэш къызэрэкIигъэщтагъэр зэхэзымышIэгъэ 
Барыч иIо зэпигъэурэп.- Адэ ары, пщагъори щынагъо, 
къытшъхьащыт мыжъо къушъхьэ зэхэтхэри къызэхэтэкъонхэкIэ, псыхъохэри янэпкъмэ къадэунхэкIэ, уашъори 
къеохынкIэ щынагъо, мэзхэр зэрэтестыкIыщтхэри зыуи 
арэп. ЖъокIупIэхэри яжьэ хъужьыщтых.
 "Сибысым зыгорэу щыт...- зыфэсакъыжьызэ, 
Нахьлъэш пIэм къыхэтIысхьагъ, мычыжьэу щылъ чатэми 
теIагъ,- ышъхьэ зэкIокIмэ сшIэрэп...- "ХьакIуцу Барыч 
непэп зишIэрэр, зэп, тIоп зекIо зэрэзэдэкIуагъэхэр, чIыпIэ 

--- Page 305 ---

къин Iаджи зэдифагъэх, ыгу кIоды пакIошъ, цыхагъэ къыхэфагъэу къышIэжьырэп, ичатэкIэ гъогу фыхихызэ, къыгъэнэжьыгъэри макIэп.- Сыда мыщ къехъулIагъэр?.."
- УкъэдаIуа, Нахьлъэш?
- СыкъэдаIо, Барыч. Ау къапIорэм сыгу еIурэп.
- Мыхъун къэсэIомэ, хьакIэ, о пшIотэрэз горэми тегъэдэIу.
- Хьау, мыхъун къапIокIэ арэп, Барыч,- имыхэбзахэу 
Нахьлъэш зыкъигъэтэрэзыжьыгъ, ау зыгъапэри римыIокIын 
ылъэкIыгъэп.-ЗыгорэкIэ шъуадэжькIэ, хьакIуцу лъэныкъомкIэ, зыкъызэрэдгъэзагъэр къышъохьылъэкIмэ сэIошъ 
ары. Шъо шъуилIыгъэ-цIыфыгъэ тымыгъэлъапIэщтыгъэмэ, 
мыутIэ-зыххэм алъэныкъуи, ары пакIошъ, къосэгъухэр 
зыфэпщылIырэ Рэдэдыпщым янэш Къэншъао зыдэдгъэчъэжьыгъэ русичмэ адэжьи дгъэзэныекIи мэхъу.
- Бысым тызэрэшъушIыгъэмкIэ тхьашъуегъэпсэу, 
Нахьлъэш, сицIыфмэ яини, яцIыкIуи ацIэкIэ лъэшэу зэрэтигуапэр къышъосэIо. Ау КъэншъаокIэ ушэхъугъ: ащ 
ылъэ дакъэхэр ыпхэкI щызгъэджэгужьыгъэхэр хьакIуцухэр 
арышъ, зыми ынапшIэ тыримылъхьэмэ нахьышIу.
- Ар зышIагъэр тэры сIуагъа?
- Тэры пIуагъэп, зыгорэм илIыгъэ унапшIэ зэрэтемылъхьэрэми сыщыгъуаз, ау "дгъэчъэжьыгъэ" зыпIокIэ, ары 
къикIырэр.
- Къысфэгъэгъу, тыгу имылъыр загъорэ къытIэкIаIо.
- Орэп ар зилажьэр, Нахьлъэш,- Барыч ымэкъэ зэпытхъыгъэ адырэ дэпкъымкIэ къиIукIи, зиушъэфыжьыгъ, 
пхъэнтIэкIу гъэкIотэ макъи къэIугъэ фэдэу къыщыхъугъ.
- Хэт, узэгуцафэрэ щыIа? - Нахьлъэш къызIуипхъотыгъ, 
етIанэ жьы къыщэнкIэ, зигъэсысынкIэ щынэмэ мэхъэшэгъум зэлъиштэзэ, дэIуагъэ. Унэри, дунаири кIым-сым. 
Ымакъэ гу къызIэпыригъэшIыхьажьэу джагъэ: - Орба сэIо 
сызэупчIыгъэр, Барыч? Тэ ущыI?
- Тэ сыщыIэн,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ джыри Барыч къыпэджэжьыгъ,- сызэгуцафэрэмэ ацIэ къесIонкIэ сэмэхъашэ... Ашъыу,- кIэгубжыхьажьыгъ,- джынапцIэхэр 
ары... Джынэфхэр тшъхьэщафхи, мазэм къехъугъэшъ, 
джынапцIэмэ зэрэ ХьакIуцоу пщагъом чIырагъэухъумагъ... 
Сыд теусэн, сыд тиамал? КIо, къезгъэжьэгъахэмэ сыушъэфынэп, къэсIон ащыгъум, сэри, шъори хьакIуцумэ 
джынапцIэхэмкIэ тагъэмысэ... КIымафэрэ пщагъо тиIэщтыгъэп, уихьакIэмэ къытфамыхьыгъэмэ, тызэунэхъулIэщт 
пщагъор тыдэ къикIыгъ, хэт къытфихьыгъ аIо...
- ШъуихьакIуцу пщагъо тэ сыд тыкъызэрэхахьэ рэр? 
- ыгъэшIэгъощтми губжыщтми Нахьлъэш ымышIэу 
къэупчIагъ, аужырэ пчыхьэ заулэм яхьакIэщ цIыф кIуапIэ 
нахь зэгъокI зыкIэхъущтыгъэми егуцэфагъ.
- ХьакIэхэмкIэ зэгуцафэхэрэр орэп, Нахьлъэш,- игуапэу Барыч къыIуи, гуцафэ зыфашIырэмкIэ къыухыжьыгъ: 
- ГъэрекIо бжыхьэ тхьэмэ ялIыкIо Турабэ тадэжь къызетэгъэблагъэм, зыщытыухъумэнэу зыфиIогъэгъэ джынэпцIэшхом Хьакъарэ фагъадэ...
- Ар хъунэп шъыу! - Нахьлъэш мышъэ уIагъэм фэдэу 
къызщытэджыкIи нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Турабэ жэ пIуакIэм зешъумыгъэгъэдел!
- Хьау, хьау, Нахьлъэш, сиунэ ащ фэдэ титхьэмэ ялIыкIо щемыIуалI,- зэхихыгъэм щымэхъашэзэ, Барычи ыдагъэп, мэкъэ шъэбэ теубытагъэкIи къыухыжьыгъ: - Джа 
джынэпцIэшхом бжыхьэ, кIымаф, гъатхэ ымыIоу, пщэгъо 
мыухыжь къызэрэтфихьыщтыри тызэрекIодылIэжьыщтыри 
къытиIогъагъ. Джы олъэгъу къытэхъулIагъэр... Нычэпэ, 
хьакIуцумэ къысфагъэуцугъэмкIэ, сиаужырэ пIалъэшъ, 
къаIо джы къыпфэсIотагъэм етпэсыщтыр.
Ащ нахьрэ мэзахэм хэсыжьынэу Нахьлъэш фэягъэп. 
Щынэгъо чIыпIэ зифэкIэ зэрэфэIазэу, псынкIэу зифапи, 
ичати, икъами гогъэпкIэжьыгъэу пхъэнтIэкIум зызтырегъэгупсэфэжьым, къэупчIагъ:
- Сыд мэзахэм тызыфыхэсыр?
- Ары шъыу,- къехьылъэкIыщтыгъэм ышъхьэ къызэрэрихыгъэм ыгу псынкIэ кIигъэхъукIэу, Барыч мэзахэм 
къыхэтаджи, дэгъэ остыгъэр хигъэнагъ, нэфынэ макIэм 
гупсэфэу къыхэщыщтыгъэ лIы нэгушхом Iуплъагъ, джыри 
зиухыижьыгъ: - Хэта моущтэу джынапцIэмэ тыкъауцухьаныр зышIагъэр... О зи уилажьэп, Нахьлъэш. Чэчани ары. 
Тызэмыжагъэу Хьакъар къытфычIэкIыгъэр... ЫцIэ бащэрэ 
къесIоу тхьэмэ зясэгъэуджэгъуми сшIэрэп! - шъхьэпхъуатэкIэ къызбгырыуи, ихьакIэ къыIощтым ежэу, ежь зэнэгуерэмкIэ къыухыжьыгъ: - Ащ зыгорэ етымыпэсмэ, 
теунэ хъулIэщт!

--- Page 306 ---

- Хъугъэ, зымыухыжь, ащ етпэсын гори къэдгъотын,- 
Нахьлъэш къехъулIэрэр шIошъхьэкIуагъэми, джау сыдми 
къызхимыгъэщ фэдэу къыIуагъ.
- Ащ епэсыгъэщтыр зызакъу! - Барыч къыпиупкIыгъ. 
Джэуап пыупкIыгъэм Нахьлъэш ыгу къыгъэлъэтагъ. ЛIы 
гъогум зытеуцуагъэм къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм нэхаши, шъхьаси, гукIэгъуи ымышIэу, тIасхъэу ыгъотрэр, былым къызпихыщтыр шым ригъэпсыхэу, лъэсыми 
ыпсэ Iуихэу игъашIэ къехьыми, Барыч зыцIэ къыриIуагъэм 
апэрэмкIэ зэрмыр къышIыгъ. Сыд Iо фаеми, Хьакъарэрэ 
ежьырырэ бзэджэгъэ Iаджи зэдашIагъ, зэныбджэгъух, 
зэшъэфэгъух. Ахэр зэкIэ щигъэзыеми, иблагъ. Ащ ыкъо 
ишъхьэгъусэ ежь янэ къымылъфыгъэми, ышыпхъу, ыл 
щыщ, ар ыгъэгужъыеными фаеп. "Ары шъхьакIэ 
зэриIожьыгъ Нахьлъэш,- сибысым икъэгущыIакIэкIэ, ежь 
изакъоп, хьакIуцухэм зытыраубытэгъэ Iоф къызжэхилъхьагъэр. Сэ ушъхьагъу сылъэхъужьыкIэ, яшIошI зэблахъужьынкIи, зэкIэкIожьынхэкIи сыгугъэрэп... Хэт шъуIо мыхэр 
зыгъэплъэхъугъэхэр? Къоданэмэ шIэ? Мэщыкъо ар къыIофтэгъагъ. Ышыпхъу Анысэт ригъэукъэбзыжь шIоигъоу 
Чэчанэ дэжь къыгъэкIогъагъ..."
- Барыч! - нэгу цIэплъым ынэхэр къыхэлыдыкIэу къэджагъ Нахьлъэш.- Къоданэ зыгорэ къышъуиIуагъэмэ шIэ?
- Сыда къытебгъэIощтыгъэр? - Барыч зэхихыгъэм 
хъатэу фэчэфыгъэп.- Ащ илъэгъуныгъэр Чэчан, бзылъфыгъэ цIыкIу горэм пае къедаощтыгъ.
- Хэт ышIэра, зыгорэкIэ армэ...
- Хьау, хьау, о узэгуцафэрэм игугъуи, ипшыси къышIыгъэп.
"Адэ хэт ащыгъум хьакIуцухэм Хьакъарэ джынапцIэу 
агурызгъэIогъэщтыр? - гуIэ-гумэкI нэплъэгъур Нахьлъэш 
кIэшъо бгыкъум ритыгъ.- Турабэ бытыжъым ыIуагъэр 
мырэу лъэшэу апкъырыхьэгъэна? Пщэгъо мыухыжьыр 
ары етIани яшIошI къызэкIэзгъэблагъэр. Агу къыгъэкIодыгъ, 
егъэмэхъашэх... Е-е, Хьакъар, Хьакъар, чIыпIэ къинхэм 
сэ бэрэ уарысщыжьыгъ, ау джы ори, сэри хьамдэчым 
тыдэфагъ. Сэ ащ зыгорэущтэу сыдэкIыжьын, ау о уиIоф 
ащ щыуухынкIэ щынагъо. ТыдыкIэ бгъэзагъэми, улъэпэо 
зэпытэу, къызфэмыхьыжьрэ къыохъулIэрэп. Рэдэдыпщыр 
кIэлэжъ цIынэ къежьэгъакIэу тапэкIэ узесэгъэбэным, 

--- Page 307 ---

зыкъыребгъэкIи, кIапщэхэр фэтшIэу ущылъыгъ, иунэ 
тызыIохьэми, оры апэ итэу къызэкIэчъэжьыгъагъэр. Джы 
сызэрыфэгъэ чIыпIэм, хьакIуцухэр шъхьэегъэзыпIэ сфэхъугъэхэу, сиIуи, сишIи ахахьэу зыщыщытым, къыпфэсшIэжьыщтыр сыухыгъэкIэ лъытэ..."
- Зи къэпIожьрэпи, Нахьлъэш,- джэнджэш зыкIэлъ 
макъэкIэ Барыч къыIуагъ, упчIэ нэплъэгъуи къыфидзыгъ.- 
ХьакъарэкIэ зэшIэгъуае ухъугъ, арба? О зыдэмышIэжьэу 
иджынэпцIэ кIуачIэ къыптекIонкIи мэхъу.
- Титхьэмэ анэмыкI сэ къыстекIон кIуачIэ джыри къэхъугъэп,- зыгу-зыкIуачIэу Нахьлъэш зыкъырищыгъ.- 
Хьакъарэ фэдэ пчъагъэ слъэгъугъэ, зэпыскIыгъ. ЗыгорэкIэ 
лIы хыем лые етхымэ сэIошъ ары.
- Ащ уемыхъырэхъышэжь! Хэт мыщ фэдэ дунае 
ылъэгъугъ? Зы мафэп, тIоп, щэп, мазэ хъугъэ. Ажэ къыдэкIэу Хьакъарэ ыцIэ цIыфмэ къыраIонкIэ ракурэп, о 
къыпшIолIыкIых шъхьакIэ, IушъашъэкIи, мэкъэ тIупщыгъэкIи 
тихьакIуцухэм зэраIожьы, Хьакъарэ джынапцIэм текIодылIэщт аIо.
- АIомэ, сыдэу сшIын адэ, Барыч,- хэхьапщыкIыгъ 
Нахьлъэш,- цIыфмэ аIорэм зыгорэ хэлъ. Ахэмэ ори, сэри 
тахэкIыжьына.
- Ащыгъум тызэзэгъыгъ,- ыгу зэрэпсэфыгъэр Барыч 
ымакъэ къыхэщэу къэтэджыгъ, Iанэм екIуалIи, псы Iэгубжъэр гу пагъэм тырикIагъ, етIанэ ымакъэ ыгъэшъхъызэ 
пчъэмкIэ плъи, къыхигъэхъожьыгъ: - Джы бырсыр 
тымышIэу, ыпсэ зэрэдгъэгъущтым тегъэгупшыс.
Зым къыIорэр адырэм щигъэзыезэ, Хьакъарэ кIодыкIэ фашIыщтымкIэ лIитIур бэрэ зэнэкъокъугъ.
- Адэ, зыкъом фэбэгъон,- нэужым фэмыщэIэжьэу 
Нахьлъэш къыхэкуукIыгъ,- Хьакъарэ нахь лIышIухэри сэ 
езгъэпсыхыгъэх. О сыд къэсIуагъэми, "хъущтэп" оIо.
- ЗыкIасIорэр хьэлэ-балыкъ къыпысымыгъэкI сшIоигъошъ ары,- мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Барыч къыриIожьыгъ.- 
ЗышIэн фаемэ ашIэщт, зиIоф хэмылъмэ ящыкIагъэп. 
Тэрэзба?
- О мытэрэз къэпIона, сишъэогъу,- Нахьлъэш щхыпэ 
макIэкIэ ымакъэ рищэхыжьыгъ.- Ащыгъум моущтэу 
тэгъэшIы. Сэ Хьакъарэ синыбджэгъу, сиблагъэ, ыпсэ сеIэныр емыкIу.

--- Page 308 ---

- Арба сэри сIорэр...
- Зэ, къезгъэжьагъэр къэсэгъаIу. Неущ сигъусэхэр 
хьакIэщым къызихьэхэкIэ, тIэкIу тыщысынышъ, къосэгъухэм 
сицыхьэ ателъэп, Рэдэдыпщыр ошIэ-дэмышIэу къыттеонкIи 
тIуи еIэщтэп, моу темыр-къохьэпIэ лъэныкъом тIэсхъапIэ 
горэхэр иIэмэ тыкъегъэплъ сIонышъ, джа чIэ зимыIэ къушъхьэтхым есщэлIэщт, адыкIэ къанэрэр шъо шъуиIоф.
- Джар хъункIэ сэгугъэ,- къэчэфыгъ Барыч.- Титхьэмэ 
къыддагъэхъумэ, зэкIэ къэпIуагъэмэ ар анахь тэрэз.
Зэдэо-зэнэкъокъум лIитIур хэтзэ, чэщыр кIуагъэ, 
пчэдыжьыми тIэкIу пыкIыгъ, ау пщэгъо Iужъу утIэрэхъыгъэм 
уахътэр зынэсыгъэр зыхигъэкIуадэщтыгъ. Шъхьаныгъупчъэм мэшIо зэпылъэлъхэу блэлъэтыхэрэм Нахьлъэш 
къагъэтэджыгъ, Барычи ышъхьэ къырагъэпхъотагъ.
- Сыд мыхэмэ ашIэрэр? - кIэлэ Iэтахъомэ бэщ тIэркъо 
кIыхьэхэр аIыгъэу, орзэ IапIэхэр къащым фэдэу хьажтIаркъомэ адэпхагъэу, уарзэмэ машIор апылъэлъэу зэрэзэзаохэрэр ыгъэшIагъоу, Нахьлъэш къэупчIагъ: - КъаIохэри 
сыд щыща?
- Джорэ, джорэ аIо,- щхыгъэ Барыч,- къащхэр ашIыгъэшъ агъэсты. Шъори къышъухэхьэгъэн фае, Думитрий 
аIоу урым динлэжьыр. Ащ зы тхьэ нахь щымыIэу, чиристан 
дин ежьхэм аIыгъэу къытфиIуатэщтыгъ. ХьакIуцумэ ар 
адэрэп, джорэхэр агъэстыхэмэ, титхьэмэ афэшIушIэхэу 
къырагъэкIы.
- Зыфаехэр къырарэгъэкI, пщагъор тырарэфи,- 
тIэкIурэ шъхьаныгъупчъэм Нахьлъэш иплъи, къыIукIыжьыгъ.
Ардэдэм къумгъан-лэджэныр унэм къырахьагъ. Ащ 
ыуж итэу Iанэри къагъэсыгъ. Пчэдыжь шхэгъур ашIызэ, 
лIитIу къэлъэгъуагъ. Ахэмэ ауж Хьакъари унэм къихьагъ. 
Нахьлъэш гукIэ Чэчанэ паплъэзэ, шIукIаерэ щысыгъэу 
зэгоуты хъуи, лъэгъун иIэ фэдэу хьакIэщым икIыгъ.
Дунэе мыфэбэ-мычъыIэм щызэрихьэрэ пщэгъо Iужъум 
моу зыгорэхэр къеуцокIыгъэхэу, ымыгъэIабэу, ымыгъаплъэу Нахьлъэш къыщыхъугъ. Ау щытми, зытыриуфыхьэзэ, 
щагу къыдэхьагъумкIэ пщагъом пхырыплъыщтыгъ. Шы 
 лъэмэкъэ дэгу къэIугъ, къэлапчъэм къэсыгъ, кIосагъэ, 
етIанэ шыр ыуж итэу Чэчанэ къэлъэгъуагъ, Нахьлъэши 
елъэкIонзэ, пэгъокIыгъ:

--- Page 309 ---

- ШымыкIо утесмэ сшIэрэп...
- Сыда, зыгорэ къэхъугъа? - щтэгъэ нэгукIэ Чэчанэ 
къэплъагъ.
- Зи къэхъугъэп, мыхэмэ ясымыгъашIэу сыкъыоупчIы 
сшIоигъу.
- СыдыкIэ?
- Къоданэ къызэкIом къыуиIуагъэмкIэ.
- Хэт фэгъэхьыгъэу?
- Хьакъар.
- Анысэт пае къысэдэуагъ, Мэщыкъо илъэIу къысиIожьыгъ нахь, Хьакъарэ ыцIи къыриIуагъэп.
- Ащыгъум хъун, некIо хьакIэщым.
- Хьакъарэ зыгорэ къехъулIагъа?
- ЗэкIэ дэгъу, зи къыосIуагъэп, къысэпIуагъэп, къыбгурыIуагъа? - Нахьлъэш пхъашэу Чэчанэ фидзыгъ.
ХьакIэщым Нахьлъэш зихьажьыгъэм ыуж тешIагъэ 
щымыIэу, джыри кIэлэ пытитIу къихьагъ, къафэмытIысхэу 
пчъаблэмэ къагоуцуагъэх. Барыч накIэ къышIи, зэрэхьазырхэр Нахьлъэш къыригъэшIагъ. ЛIыхэр къызызэхэтаджэхэм, Чэчани гъусэ къафэхъу шIоигъоу къадежьагъ, 
ау Нахьлъэш псынкIэу зэблихъужьи, "сыд пае шыхьат бащэ 
тищыкIэгъэн" ыIозэ.
- Ори, мы кIэлитIури мыщ шъукъанэмэ нахьышIу тэ 
тызщыплъырын фэе чIыпIэхэр къэдгъэнэфэнхэшъ, къэдгъэзэжьыщт.
Барычрэ Хьакъарэрэ азыфагу Нахьлъэш дэтэу шIукIаерэ кIуагъэх, сэмэгумкIэ даIонтIэхи, къушъхьэбгым дэкIыгъэх, шыилъыгъо имыкъукIэ етIани къушъхьэтх зэндэ 
хьазырым дэкIыхи, яшымэ япсыхыгъэх. ШхомлакIэр онэ 
къуапэм шIуидзи, Нахьлъэш нэпкъ еупкIэхыгъэм екIолIагъ, 
лъэр кIихэу, шъхьэр къыгъэуназэу очIэхым еплъыхыгъ, 
къызэплъэкIи, зыгорэ ыгъэшIагъорэм фэдэу къэджагъ:
- Хьакъар, модэ зэ мо мэз пчэным еплъ! Ар зынэсыгъэр!
Хьакъарэ къелъэкIонзэ, Нахьлъэш къыгоуцуагъ.
- БгъэшIагъорэр сшIэрэп нахь, уятэ ышъхьэ дэлъкIи 
дэплъэгъонэп,- гъумтIымызэ, Хьакъарэ иныбджэгъу 
фыреплъэкIыгъ.
- Мары, мы къушъхьэ лъапсэм дэжь... ощына, моу 
къылъыкIуатэба.

--- Page 310 ---

Лъэбэкъу зытIу нахьыбэ Хьакъарэ ымыдзыгъэу 
Нахьлъэш цIэплъыр ебгъунджауи, куо-кIый макъэм къушъхьэхэр зэпигъэджэжьызэ, Хьакъарэ таштаум дидзагъ.
- Джары, Барыч, хьакIуцухэм ятыгъэ къыкъокIыжьыщтмэ, джынапцIэр щыIэжьэп,- мэхъэджагъэ зымышIэгъахэм фэдэу Нахьлъэш къыIуи, темырымкIэ къикIыщт 
нэкъое папцIэм дунаир къызэрэзэблихъущтыр зэхишIэзэ 
къыпигъэхъожьыгъ: - Мары, плъэгъун, тшIагъэр титхьэмэ 
къытфагъэгъун, неущ блэмыкIэу мы пщэгъо тхьамыкIагъори текIын.
- Тхьэмэ жэ мафэ урагъэгущыIыкI, Нахьлъэш, ти Тыгъэ 
нэфышхуи зыфэпIуагъэм блэмыкIэу тарэгъэлъэгъужь, 
Хьакъарэ хьэдэджадэми ащ нахьыбэрэ ыгъэщынэжьынхэп… 
КъэкIогъэ мафэм, пчэдыжьым, Нахьлъэш унэм къызекIым, мэли, чэми, чэти заригъэутIыIоу нэкъое жьыбгъэр 
къепщэщтыгъэ, къуаджэми къушъхьэ тIуакIэми пщагъор 
адилъэсыкIызэ къушъхьэ шыгумэ ашъхьарыхъогъэ пщагъори IэпIэ-IэпIэ цунтхъагъэу ошъогу чыжьэм къыщылъагъощтыгъэ, ос паIохэр зыщыгъ сыджыхэр тыгъэнэбзыймэ 
зэпагъэлыдыжьыщтыгъэх.
ЧъыIэ къызэрэхъугъэр зэхамышIэжьэу, хьакIуцухэм 
я Тхьэшхо-Тыгъэ анэгухэр фагъэзагъэу, ягушIуи, ящти 
зэхэтэу, Iупчъапчъэхэзэ, ынэшIу къащифэнэу елъэIущтыгъэх. ДжынапцIэм ыпсэ зэрэхахыгъэр Тхьэшхом лъыIэсыгъэу, закъыфигъэзэжьыгъэу ашIошъ хъугъагъэ. А мафэм 
Нахьлъэш яцIыфкIэ алъытагъ, ягугъэ-гухэлъ рапхэу, Барыч 
гуагъэуцуагъ, Тураби тхьэмэ ялIыкIо шъыпкъэкIэ аштагъ.
IV
Мафэр тыгъэ нэгоу, фэбэмэ тIэкIуи къыхэоу къежьагъэти, Рампэс пIокIэ хьазырэу фэпагъэу унэм къикIыгъ, 
нэмыз-Iумызэу зиплъыхьэзэ, щагудэтмэ ащыщ горэ Курацэ 
лъигъэкIонэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьакIэ, ардэдэм 
зэблихъужьыгъ. Тыгъуасэ щыбзэр зэрихьыгъэр къышIэжьи, 
ар иушъхьагъоу гъунэгъу ныом дэжь ежьагъ, лъэбэкъу 
заулэ ыдзыгъэу иджабгъукIэ зычIэплъым, ныбжьыкъу 
фэдэу зыгорэ ынэмэ къапэшIофагъ. Рэдэд ары, ин-инэу 

--- Page 311 ---

шъхьаныгъупчъэр къыупIыцIэу, ынэгу ыIотызэ, щагум 
къыдэплъэ.
"Ары гущ, сикIал,- ыгу хичыжьэу Рампэс зэриIожьыгъ,- 
зыгу пэрэм ынэгу еIоты аIуагъ. СэшIэ угу щышIэрэр, унэм 
уифэжьырэп, Айнари чэтышъхьэ унэзагъэм фэдэ къытхэхъухьагъ. ШъузэIуплъэмэ, шъузэщэщтэ, шъугу зэфилъыр 
зэфишъухышъурэп. Сэры ар къышъуфэзыхьыгъэр, ау 
сыдэу сшIыни, нэмыкI шIыкIэ сиIагъэп. Сэрышъ зэхэзылъхьагъэр, сэ сизэхэфыжьын. Зэ Курацэ къыIорэм сеплъын. 
Сыгу илъыр сфеIопэнэп, ау къыригъажьэмэ, зышъхьэ 
нахьи шъхьитIу аIуагъ, бзылъфыгъэ Iуш, жэ пыт, сицыхьэшIэгъу..."
Гощэшхор ищагу къызэрэдахьэрэр Курацэ къылъэгъуи, 
лышхо зэрэпылъым емылъытыгъэу, нэгушхо-нэгушIокIэ 
къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, къеблагъ, Рампэс, сыдэу дэгъоу укъэкIуагъ. Моу джыдэдэм сыгу укъыпылъэдэгъагъ,- ыIомэ 
IаплI рищэкIызэ, унэм рищагъ.
- Щыбзэм сыкъылъыкIуагъ,- Рампэс гощэшхом зызэришIыщтыр ымышIэу къыIуагъ, унэри къызэпиплъыхьагъ.
- СылIагъэмэ нахьышIугъ, уищыбзэ укъылъызгъэкIожьыгъ,- нэшхъо инхэр къикIотхэу Курацэ ыIэгушъохэр 
зэриутэкIыгъэх.- О укъылъымыкIомэ, къэбгъэкIон унэм 
къикIыгъэба? Щагудэтмэ ащыщми, Айнарми хъуни.
- А тхьамыкIэ цIыкIум зыгорэ езгъэшIэнкIэ сыгу егъу, 
Курац, ныбжьыкъум фэдэу унэм ит.
- Арыгущ, арыгущ, къызгурэIо,- Курацэ ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ, пхъэнтIэкIур къыгъэкIуати, гъунэгъу гощэшхом благъэу къетIысылIагъ, нэплъэгъу хьалэлкIэ къыIуплъэ зэ, гукIэгъу макъэкIэ къыIуагъ: - Щыбзэм нахьи угу зэрэпэрэм нахь укъихьыгъ, арба, тигощэшху?
- СыкъэпшIагъ,- Рампэс ыIозэ, щхыпэ макIэри 
ыIупшIакIэмэ къячъагъ.
- Сыд пшIэнэу пIорэ?
- Пшъэшъэжъыем иуни зэрязгъэгъэфэн, ищагуи дэзгъэIэбэнхэшъ, язгъэщэжьын сэIо. Гъунэгъу пшъэшъэжъыитIу гори дырязгъэгъэтIысхьан.
- Боу дэгъу, Рампэс, дэгъу. Ау ежьхэр, ныбжьыкIитIур, 
зэфаехэу ошIапа?

--- Page 312 ---

- Е-о-ой, Курац, тIумэ язи къыфаIорэп нахь, язэIуплъэ 
изакъоми... АтхьамыкIэ цIыкIур сапашъхьэ исэу Рэдэд 
къызэрэсыжьыгъэр къызысаIом, кIэзэзэу къызщылъэтыгъагъ, нэку-нэпс къэхъуи, "а Тхьэр къытати, нан" ыIозэ, 
зыкъызжэхидзэгъагъ, етIанэ гущэ укIытэжьи, адырэ унэм 
зычIидзэжьыгъагъ.
- Сэ сызэнэгуещтыгъэр Чэчанэ зэрихьыгъагъэм 
зыгорэкIэ Рэдэд шIолIыкIэу...
- Хьау, хьау,- Рампэс IэутIэ ышIи, Курацэ къыригъэжьагъэр къыригъэIуагъэп.- Ыхьыгъагъэмэ шIагъуа, унэм 
рахьанэу игъо имыфэхэзэ, къатырахыжьыгъ. ЕтIани сэ 
сикIалэ ащ фэдэу къызэрымыкIыпхъэхэр ушъхьагъу ышIырэп. Сыд къепIуалIэрэр, Курац, къэсIуагъэм? ЧIыпIэ къин 
тызэрыфагъэр. Пшъэшъэжъыер ибэ хъурай, ышнахьыжъ 
Даур псаоу щыIагъэми Iофыгъа...
- Сыдэу пшIын адэ, гощэшху,- Курацэ игуапэу къыдыригъэштагъ,- зэрэхъоу пшIыщт. Сэ укъысэупчIыжьымэ, 
чэщ-зымафи иунэ изгъэсыжьыщтэп. Пчэдыжьым ябгъэщэжьэу, шIункI мыхъузэ къырябгъэщмэ, нахь сшIотэрэз.
- Арэу хъункIэ сенэгуе,- къезэгъыгъ Рампэс.- КIалэм 
дэзгъэгущыIэнхэшъ...
- Сыд пае хэщ-ощ пшIыщт,- Курац ыдагъэп.- Тым 
фэдэп, ныр лъфыгъэм нахь пэблагъ. О епIощтым фэдэ хэт 
риIон. БгъэукIытэжьыщтми, зыгорэм емыусэижьэу, о еIу.
- Сыгу бгъэпсэфыгъэ, Курац, дэгъоу сшIагъэ уадэжь 
сыкъызэрэкIуагъэр,- Рампэс къэтэджыжьыгъ, нэбгыритIум 
щыбзэр ащыгъупшэжьыгъэу, урамым нэс гощэшхор 
Курацэ къыгъэкIотэжьыгъ.
Гу зэришIыгъахэу икIалэ шъхьэихыгъэу дэгущыIэн ыIуи, 
Рампэс щагум къызэрэдэхьажьэу хьакIэщым фиузэнкIыгъ, 
ымакъэ ылъэкIызэ, пчъэр Iуихыгъ, ау ыкъо рилъэгъуагъэп, 
нэрэ-Iэрэ агу тыдэ хъугъа мыр ыIомэ гукIэ цIацIэзэ, щагум 
зыщиплъыхьагъ, къакъыр къогъум Агъбанэ къыкъокIыжьэу 
зелъэгъум, пэгъокIыгъ, байколри къелъэкIоныгъ.
- Тыдэ хъугъэ, Агъбан, Рэдэдыпщыр?
- СшIэрэп, гощэшху, зи къысиIуагъэп,- Агъбанэ 
ытамэхэр зэфищагъэх,- пкIэгъуалэм гушIозэ ешэси, щагум 
дэлъэтыгъ... Ары, Шыупащэ къэбар горэ къыфихьыгъэти, 
Колэс дэжь кIуи, изытет къызэгъашI, къэбарым ылъапси 
къысфэхьыжь ыIуи, ыIофтагъ.

--- Page 313 ---

"Сыд къэбар шъуIо Шыупащэ къыхьыгъэр, ежь Рэдэди 
сыда ащ фэдизэу ыгу къизгъэгушIукIыщтыр, хьауми Агъба нэ аущтэу къыщыхъугъа? - зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу, 
зэшIэгъуае хъугъэу Рампэс унэм ихьажьыгъ, щагупэ 
шъхьаныгъупчъэм Iууцуи, тIэкIурэ щытыгъэу, зэриIожьыгъ: 
- Сэхьаулые, дэкIыгъэ шыум ары нэмыIэу къыгъэзэжьына, 
Шыупащэ къэкIожьмэ, ышIэрэр къезгъэIон. Ащ нахьышIу 
Рэдэд есIощт гущыIэхэр зэзгъафэмэ. Сыдэущтэу къезгъа жьэмэ нахьышIуна? Сыда сэIо сыныбэкIоцI къикIыгъэм 
мыщ фэдизэу зызыкIытесIэтыкIрэр?! ЗэнкIабзэу есIощт: 
"УзэлъэIурэр къэгъани, къыолъэIурэр къащэ. Ары шъхьакIэ, 
зэлъэIуни иIэп. Мыдырэ цIыкIуми фэдэу гу пытэ слъэгъугъэп. Ыгу илъыр ынэмэ къаIуатэзэ, ыжэ пхыгъэ…"
Ардэдэм мэкъэ псыгъо кIэщыгъэкIэ Айнар къыIорэ 
орэдыр Рампэс ытхьакIумэ къиIуагъ, лъэпэпцIыеу зэфагупчъэм Iухьи, дэIуагъэ: "Ары, мыщи орэд къеIо, адырэри 
нэгушIоу шэсыгъэ,- Рампэс ыпкъынэ-лынэмэ гугъэпсэф 
фэбэгъакIэр арычъагъ, нэку-нэпс къэхъугъэти, шъхьатехъо 
IэпакIэмкIэ ынэмэ акIэIэбэжьи, кIашъомкIэ ышъхьэ ыIэтыгъ: 
- Титхьэмэ силъэIу анэсыгъэмэ, сэгушIо. О ти Тыгъэ-Тхьэшху, непэ дунаир зэпэбгъэнэфыжьэу укъызэрэтшъхьарыхьагъэм фэдэу Рэдэди, Айнари агухэр бгъэнэфыгъэмэ, 
ялъагъо ябгъэлъэгъугъэмэ, псапэу щыIэр къысфэпшIагъ, 
сыгу телъыгъэ хьылъэр тепхыгъ..."
Рампэс кIозэ-уазэу тIэкIурэ унэм итыгъэу Айнар ымакъэ 
зызэпэум, зэфагупчъэм дэкIыгъ. Пшъашъэр хъэу шъхьаныгъупчъэIум Iусыгъэти, псынкIэу къэтэджыгъ, ынэхэр 
къиджэгукIхэу къыIугушIуагъ:
- КъакIо, нан, моу къэтIыс,- пэкIорыгум Iапэ фишIыгъ.
- Сыда пшIэрэр, сипшъашъ? - Рампэс ыIэгушъо шъабэ 
пшъэшъэ тамэм ригъэчъагъ.- Хэта джыри цылъэпэдыр 
зыфапхъэрэр?
- Шыупащэба,- къэщхыгъ Айнар.
- Мыбжыхьэ Рэдэди Шыупащи афэпхъагъэба.
- Ары шъхьакIэ, Шыупащэ мазэкIэ ылъэдакъэхэр 
къыригъэзыщтых, Рэдэд нахь шынкI, ащ фэсхъагъэхэр 
зэрэщытыгъэ къабзэх.
- Мазэ къэс цылъэпэд штэгъу пхъэщтымэ, хъэрмастэмэ 
пIапэхэр алэжьэных, сипшъашъ. Сэ Шыупащэ сегыищт, 
афэрэсакъ.

--- Page 314 ---

- Хьау, нан, зи емыIу, сигуапэу тIуми сафэхъэ. Сызэщэу сыщысыным нахьышIуба сишIуагъэ горэ къэзгъакIомэ. 
- Дэгъу, дэгъу, нынэ, зымыгъэзэщ,- зэхихыгъэми 
ылъэгъугъэми ыгукIи, ыпкъыкIи зыкъыригъэштагъэу, Рампэс гощэшхор Айнар иунэ къикIыжьыгъ.
Къо нахьыжъи, нахьыкIи апаплъэзэ, ным ынэмэ дагъэ 
къатенэжьыгъэп. Шыупащэ нахьыпэ къэсыжьыным щыгугъызэ, Рэдэд кIэкIо фыжьыр къеубгъухыгъэу, ихъурышъо 
пэIо хьаплъи тыгъэхьажъум пэлыдыжьзэ, кIорыкIокIэ щагум 
къыдэхьажьыгъ.
- А сикIал, зэ моу садэжь къихь,- Рампэс ыкъо риIуагъ. КIэкIо къуапэр ригъэбыбэкIэу Рэдэд зышъхьарихи, 
пкъэужъыем пилъагъ, нэчэф лыдхэмкIэ янэ Iуплъагъ:
- Сыд, къэбарышIу ошIэмэ, узгъэгушIожьын, тян.
- Сэ тыдэ къэбарышIу къисхын, унэм сикIрэп, цIыфмэ 
сахахьэрэп,- мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ, чыжьэуи къыдыриухьакIызэ, Рампэс къыригъэжьагъ.
- Шыупащэ джыри къэкIожьыгъэба? - Рэдэд ным 
игущыIэ къыригъэухыгъэп.
- Хьау.
- Ары къэбар къэзыхьынэу щытыгъэр.
- Сыд къэбар? Моу къэтIыс. 
ЗетIысэхыхэхэм, Рэдэд къыIуагъ:
- Тян, къысфэгъэгъу, хэт щыщми, зыгорэм ыпсэ загъэгъукIэ, "ох" пIоныр емыкIу, ау мызыгъэгум щымыIэжьым 
ыцIэ къызыраIом, гукъао сщыхъугъэп.
- Хэт, сызэгомыгъэутэу къаIоба?
- Хьэкъар ары.
- Хьэкъар пIуи? - зэхимыхыгъэ фэдэу Рампэс къыкIэупчIэжьыгъ, етIанэ ышъо тIэкIу къыхихэу къыпигъэхъожьыгъ: - А лIыр, сыд фэдиз ибзэджэгъагъэми, адыгэны 
къылъфыгъ, адыгэт къыхэкIыгъ. Титхьэмэ тефэу алъэгъумэ, 
зыдащэжьыгъэм шIу щэрэхъу.
- УфэлъаIокIи уфэмылъаIокIи, титхьэмэ ар благъэу 
зэрагъэкIолIэнэп,- Рэдэд дыдж нэгукIэ IущхыпцIыкIыгъ.- 
Умыуцумэ, къиуцукI уIукIэн джары зыкIаIуагъэр, тян.
- Ары, сикIал, бгъэр бэрэ омэ, ытамэ мэкъутэ.
- КъысфаIотагъэм дэу ар тефэу къэпIуагъ, тян,- Рэдэд 
ымакъэ зыкъипхъотагъ.- Нахьлъэш цIэплъыжъыр яхащэу, 

--- Page 315 ---

хьакIуцумэ тауташэм ратIупщэхи, ытамэхэри гуаутыгъ, 
ежьыри зэгуаутыгъ.
- Ара зэрэхъугъэр? Сыда хьакIуцумэ агу къызэребгъагъэр? Нахьлъэши ишъэогъугъэба, иблэгъагъэба?
- Нахьлъэш цIэплъым шъэогъугъэ-блэгъагъэ ешIа! 
Ежь ышъхьэ ифедэмэ, янэ къылъфыгъэми еплъыщтэп. 
Адырэ хьакIуцухэм пщэгъошхо къафегъолъэхи, мазэрэ 
шIункIым хэсхэу щыIагъэх, зэкIэщтэжьыгъагъэх, цIыф 
бзэджэ Iоф къыхэхьагъ аIуи, зилажьэм лъыхъухэзэ, Хьакъа рэ джынапцIэкIэ хахыгъ, Нахьлъэшыжъыр зыфэягъэр 
арыти, зыдэчъэжьыгъэ хьакIуцумэ адеIи, ежь ащкIэ заригъэштагъ, Хьакъарэ тауташэм дигъэкIодагъ.
- Джары, сикIал, пыщэгъу пшIыщтыми уегупшысэн 
фае уятэ зыкIиIощтыгъэр,- Рампэс ышъхьэ ыгъэсысызэ, 
хэхьапщыкIыгъ.- Ори загъорэ къыомыпэсыгъэхэр шъэогъу ошIых.
- Хэта, тян, зыфапIорэр? Чэчанэмэ зыфапIорэр, 
ухэукъо.
- Сыда сыкIыхэукъорэр? ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу 
шэн псынкIэ-шэнычъэу Чэчанэ къэтэджыгъ, Колэс тхьамыкIэм иIэпэ-цыпэ гори къыхэфагъэп. Шэн къилъэтыгъэ зиIэр 
цIыфышIу хъурэп.
- Ар умыIо, тян. Чэчанэрэ сэрырэ тыкъызэдэхъугъ, 
тызэдэшъупIугъ. Шъыпкъэ, шэн псынкIэ иI, дэгъэхыгъошIу, 
ау цIыф дэеп. Сегупшысэжьыгъэти, къехъулIагъэр къызгурыIуагъ: гъэрыпIэм бащэрэ сыщыIагъэти, сыщымыIэжьыр 
ежьыри къешIэкIыгъэхэми ышIошъ агъэхъугъ. Сэ къысэгуао 
ыIуи, Нахьлъэш къыкIэкIахьи, чэщи, мафи ышъхьэ римыгъэкIызэ, Анысэт щигъэгъупшагъ, Айнар гукIэгъу фыригъэшIыгъ. Ау зэрэщытзи, къемыбэныныекIи мэхъу, цIэплъыжъыр къышIокIыгъэп... Тян, къысфэгъэгъу, уапашъхьэ сыщыукIытэжьрэп, зытетыр къэсIон: укIэлэ зикъэмыщэмэ, Айнар уемыхъопсэн плъэкIына?..
Рэдэд ар къыIуи, нэпкъ-пэпкъ зэхэхыгъэ зэкIужьыр 
плъыжьыбзэ къэхъугъ, ынапIэхэр ридзыхыгъэх.
- Адэ, сикIэлэ дах, ар ошIэмэ, сыда узпэсыр? - язэдэгущыIэ гъэзапIэ фэхъугъэм Рампэс ыгъэгушIуагъ.- Пшъэшъэ цIыкIум ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ышIэжьырэп, ори 
къогъумэ уакъуаошъ, унэмэ уарыт. Ужэ бзэгу дэлъыжьба? 
Ащ зыблэкIыжьыкIэ чылэри нэмыкI IофкIэ къыттегущыIэу 

--- Page 316 ---

зэхэтхыжьыщт. Ащ фэдэ Iое-тIуаехэри къысэнэсыжьых. 
Непэ-неущ блэмыкIэу шъуиIоф кIэух фэшI. КъыбгурыIуагъа?
- КъызгурыIуагъ,- Рэдэд ышъхьэшхо къыIэти, нэгущх 
макIэкIэ янэ Iуплъагъ, ардэдэми ынапIэхэри ридзыхыжьыгъэх.- СыдэгущыIэгъах.
- Сыдигъу?
- Пчэдыжь. Гъунэгъумэ адэжь узэкIом.
- Тхьэхэр разэ къыпфэхъу, сикIал, джы сыбгъэрэзагъ. 
Уятэ тхьамыкIэри сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. Сэри Лаурстэн 
сыфэтэджыным ыпэкIэ ыгу къысфилъыр симыгъашIэзэ, 
сызэгоутыным сынигъэсыгъагъ. КIо, хъугъэ. СыгушIогъащэшъ, имыщыкIагъэхэри къэсэIо. Ащ нахьышIу тшIэн 
фаемэ татегъэгущыIи.
- Сыд тызтегущыIэжьыщтыр? Къэсщэнышъ, джащ 
щытыухыщт,- Рэдэд ымакъэ Iоу щхыпцIыгъэ.
- Хьау, сикIал, о зэрэпIоу щытэп ар...
- СэшIэ, сэшIэ, Шышъхьарыс дэс янэшыпхъум дэжь 
ядгъэщэжьынышъ, ащ къитщыщт.
- Зыми язгъэщэжьыщтэп,- Рампэс къыпиупкIыгъ,- 
пIэхэмыкI тхьамыкIэу, зэпырагъазэу аIыгъыр сыд пае гумэкI 
лые хэтыдзэжьын, Айнар ятэ иунэ зэрэщыт. ТицIыфхэр 
згъэкIонхэшъ, унэми изгъэIэбэных, щагуми дэзгъэIэбэных. 
ПшъэшъитIу гори дизгъэтIысхьанышъ, пчэдыжьым язгъэщэжьымэ, пчыхьэ мыхъузэ...
- КъызгурыIуагъ, тян, къызгурыIуагъ,- ным игущыIэ 
къымыухызэ, Рэдэд къэтэджыжьыгъ,- зэкIэ о къызэрэпIоу 
сшIыщт.
- ПсынкIагъэ къызхэмыгъаф сIуагъэба, сикIал,- ныр 
мэкъэ шъабэкIэ къеушъыигъ,- къэсIощтыр джыри къэсыухыгъэп, моу къэтIысыжь.- Рэдэд зетIысэхыжьым, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ.- Мэфибл джэгу фэсшIыщт.
- Хьау, ар хъухэщтэп! - Рэдэд зыкъипхъотагъ, IэутIэ 
ышIыгъ.- Сэ сапэ Iоф мыухыжь илъ. Хэсашъхьэр зэхэсщэн 
фай, ащ хэтхэми тахэплъэжьыщт. Къосэгъухэр зэкъосщэнхэм, зы хэгъэгу сшIынхэм Iофэу къыпыкIыщтыр зыфэдизыр ошIа?
- СэшIэ, сикIал, ари сэшIэ,- Рампэс къыдыригъэштагъ.- 
Ащыгъум мэфищ джэгу.
- Ар зыгорэм фэд.

--- Page 317 ---

- Джы пIурыкIэ узэкIолIэжьыщтыр ары.
- Чэчанэ тазыфагу къимыхьэгъагъэмэ, Колэс фэшъхьаф сыгу къизгъэхьаныеп, ау Чэчанэ ышIагъэр сэ фэзгъэгъуми, Айнар ыгу къеонба. Ары нахь, тян, ты зысимыIэжьым къыщыублагъэу Колэс ижьау тычIэтэу, ори, 
сэри тигъашIэ къэтхьыгъ.
- Тэрэз, сикIал, о зыфапIори Iофым хэлъ. Колэси ыгу 
къытэбгъэнэп, чылэми IокIэ ажэ тыдэхьанэп. Хэт пIорэ адэ?
- СшIэрэп ныIа, Мэщыкъо семыкIолIэжьыщтмэ?
- А сикIал, сыдэу непэ сыгу укъигущыIыкIыпэра? - 
Рампэс ынэгу къызэлъынэфыгъ, шэны зэрэфэхъугъэу 
къэIаби, икIалэ ыбгъэ ыIэгушъо ригъэчъагъ.- Титхьэмэ 
уинасып кIыхьэ къыпфашIынэу сялъэIу. О "нэмыкI ыцIэ 
къэпIогъагъэмэ, сэ МэщыкъокIэ зыбгъэзэнэу къыосIон 
сыгу хэлъыгъ. Анысэт тхьамыкIэм къехъулIагъэм ыуж 
Мэщыкъуи, ышыпхъуи гужьыдэгъэкI уафэхъун, Iори ашъхьарыпхын. Чэчани зэгорэм акъыл къыгъотыжьынэу щытмэ, 
Анысэт къыукъэбзыжьын.
- Тхьэмэ аущтэу аIу, тян, а уздэIэбагъэм фэдиз сэ 
сегупшысагъэп,- янэ ыгъэгушхо шIоигъоу Рэдэд зигъэцIыкIугъ,- Колэс мыхъущтмэ, сIуагъэ нахь...
Айнар иунашъхьи, унэм итеплъи джыри дэгъугъэх, ау 
щагуми, чэуми, унэ кIоцIми цIыфыIэ ящыкIэгъагъ. А мэфэ 
дэдэм, тыгъэр зэрэкъуахьэу, Рампэс гощэшхом етIэшI 
бзылъфыгъэхэм пхъашIэхэр аригъэгъусэхи, ку ушъагъэр 
ауж ытIупщыгъ, яушъыигъ:
- Бырсыр шъумышIэу, шъукIуачIэ къыхьырэр къашъушIэ. Гощэшхом ыIуагъэмэ, зымыгъэцэкIэн хъулъфыгъи, бзылъфыгъи зы нэбгырэ ахэтыгъэпти, Айнар иунэ 
зэрихьэхэу, джэныкъом машIо дашIыхьагъ, тIэкIу зэрэтешIэу унэм иущтыгъэ цIынамэр фэбэмэ гуапэм зэблихъоу 
ригъэжьагъ. Щыуанышхом рагъэхъогъэ псыр къызэфабэм, 
етIагъом изэхэшIыхьан бзылъфыгъэхэр фежьагъэх, обзэгъу макъэхэри щагум къыдэIукIыгъэх.
ЦIыф зэрымысыжьыгъэ унэм нэфынэ къипсэу, 
онджэкъым Iугъо къырихэу, щагум цIыфхэр щыупхъохэу 
гъунэгъухэр щысынха, хъурэр амышIэу лIыхэр къыIухьагъэх, ахэмэ ауж яшъузхэр къикIыгъэх, Айнар иунэ къызэригъэзэжьрэр зашIэм, ахэми аIэпшъэ-лъашъхьэхэр дащаехи, шъхьадж фэшIэщтыр ышIэу къахэуцуагъэх. Унэ 

--- Page 318 ---

дэпкъымэ къятэкъохыгъэ чIыпIэхэр хаежьхи, тIэкIу зэгъушъыжьхэм, етIэфыкIэ арыкIожьыгъэх, етIанэ бзылъфыгъэмэ загощи, джэхашъохэр пIуакIэу къытыраехи, унэм 
къикIыжьыгъэх. АшIэн фаер аухыгъахэу хъулъфыгъэхэр 
зэхэтыгъэхэти, бзылъфыгъэхэр къызэлъагъохэм, апэ 
къиуцохи, щагум къыдэкIыжьыгъэх.
Чэщныкъо хъугъэми, IофышIэ ыгъэкIуагъэхэм къапаплъэу Рампэс щысыгъ. ГущыIэ макъэхэр зэрэзэхехэу, 
унэм къикIыгъ.
- Сыдым нэжъугъэсыгъ, тхьэхэр зыфэусэных? - рэзэ 
упчIэр гощэшхом къапигъохыгъ.- Шъукъэпшъыгъэгущ, 
мэлакIи шъулIэгъэн фае. ЗанкIэу пщэрыхьапIэм шъукIу, 
Iэнэ шIыгъэхэр къышъожэх.
- ГумэкIыгъо щыIэжьэп, тигощэшху,- бзылъфыгъэмэ 
ащыщ горэм мэкъэ чэфкIэ къыриIожьыгъ.- О зэрэпIуагъэу, 
тиIоф шъэфы тфэшIыгъэп, гъунэгъумэ тыкъашIи, лIыхэри, 
шъузхэри къыддеIагъэх.
- Ащ сегупшысагъэп,- зэхихыгъэр гуапэ щыхъоу 
Рампэс щхыпцIыгъэ.- Нычэпэ удэу быбырэр чылэм ашIэ 
аIуагъ. Онджэкъым Iугъо къырихэу, щагум макъэ дэIукIэу 
гъунэгъур гупсэфэу щысына. Ахэмэ тхьэхэр къафэрэзэных. Ибэм фашIэрэм нахь псапэ сыд хъужьын…
Чъыер къемыкIоу, къэтэджымэ гъолъыжьэу Рэдэд 
игупшысэмэ зэлъаIыгъыгъ. Хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ 
купэу щагум къыдэхьажьрэмэ амэкъэ дэгухэр къызеIухэм, 
хьакIэщым къикIы шIоигъоу къежьэгъагъ, ау янэ ымакъэ 
зызэхехым, ыгъэзэжьыгъ, тхъэжьэу чъыерэ ышнахьыкIэ 
Iуплъыхьи, ехъопсагъ: "Ышъхьашыгу ущыуджыгъэкIи, 
укъишIэщтэп, тхьэхэр етагъэхэба. Сэ сицIыкIугъом щегъэжьагъэу гупшысэмэ сашхызэ сыкъэтэджыгъ. Джыры 
ныIэмэ, апэ зыщезгъэжьэщтыр сшIэрэп. Ау щытми, тянэ 
зыфиIорэр шъыпкъэ, чылэми, лъэпкъыми апэ ситэу, унагъуи, джэгугъуи симыIэу, сыдышъокIэ къысэплъынха? 
Айнарэрэ сэрырэ тызэрэгъотмэ, сыгуи нахь ин хъунба. 
Хымэ чIыналъэм гур щызагъэрэп аIо шъхьакIэ, ибэ нахьыбэу сыгу зымыгъэзагъэщтыгъэр Айнар. Ар сыгу къызпылъадэкIэ ары гу сэзгъэшIыщтыгъэр, гугъэ къысэзытыщтыгъэ ри... "Ахьыгъагъэм укъыфэнагъа" Турабэ еIо, Айнар 
сыблэIэбыкIыгъагъэмэ, титхьэхэми къысфагъэгъуныеп, 
сэри сыгу тыркъо телъэу сигъашIэ исхыни. Чэчанэ кIэгъожьэу къыгъэзэжьмэ, хэсашъхьэм ыпашъхьэ зэрэмысэр 
щерэштэжьи, Колэс ихьатыркIэ фэзгъэгъун. Нахьлъэш 
цIэплъыжъым ежь-ежьырэу ХьакъарэкIэ ытамэ зыгуиутыжьыгъ. Чэчани сэ зэрэсIоу хъоу ыкIыб зыфигъазэкIэ, 
адырэ къыгуанэхэрэм узэнэцIыни, узщыщынэни ахэтыжьыщтэп. Моу зэ тIэкIу тегъашI, хьакIуцухэми къашIэщт ар 
зыфэдэр. Сэ ащ сыгу лъыпцIагъэу дигъэуцуагъэр есымыгъэпщыныжьэу дунаим сытетынэп..." - джа гупшысэ 
зэхэлъэдэ-зэхэчъхэм ахэтзэ, Рэдэд зэрэфэпагъэу нэфшъагъомэ адэжь хэчъыягъ...
ШхоIумэ ягъухэу шыуш егъэшхэгъэ-егъэшъуагъэхэр 
шышIоIумэ къятэкъокIыгъагъэх. Иунэ къитэджэщт хъярым 
дэгузажъоу, Рампэс гощэшхор шъхьаныгъупчъэм еплъы. 
КIымэфэ тыгъэр тыжьынышъо нэгъыфэу къохьапIэм екIущтыгъэми, инэбзый фабэхэм ос пIокIэ шъабэр зэпагъэлыдыжьы. Гур ыгъэгупсэфэу, дунаир окъ-жьыкъ рэхьат. 
Хъулъфыгъэ зэрэгъэщх-чэф макъэхэм щагур зэлъаштагъ. 
Муары, Мэщыкъуи, Къодани, Тураби, НэтIаий, нэмыкIхэри 
къэлъэгъуагъэх. Рэдэдыпщыри, ипаIо къахэщэу, ишъэогъумэ аIуплъыхьэу агузэгу зэритыр зелъэгъум, Рампэс 
ыкъо щыгушхукIызэ, шъхьаныгъупчъэм къыIукIотыгъ.
Рэдэд ипкIэгъуалэ зэрешэсэу, игъусэхэми шыбгы 
зашIыгъ, шыуитIумэ азыфагу ежь дэтэу, адырэхэр шыу 
щырыщ лъэхъу псынкIэкIэ ауж итхэу шъузыщэ гъогум 
техьагъэх. "Тхьэмэ лъэпэ мафэ шъуагъэдз, шъуигухэлъ 
къыжъудагъэхъу",- Рампэс афэлъэIуагъ.
Шыухэр нэплъэгъум зэрекIхэу, гощэшхом Колэс лъигъэкIуагъэх. Ахэр бэрэ къэмытхэу, бэщым зытезгъэкIэрэ 
лIыжъыр апэ итэу, къэсыжьыгъэх. Нэгу зэхэогъэ кIыфым 
кIэплъыхьэзэ, гуегъу макъэкIэ ыгъэтIысыгъ, риIуагъ:
- УкъызкIязгъэщагъэр, Колэс, непэ Рэдэд къызэрищэрэр къыосIонэу ары. Сэ зэрэсикIалэм фэдэу ори ар 
уикIал, къин Iаджи къыттеплъэгъуагъ, зэрэпщыхэкIыри 
къосэгъумэ агурыбгъэIуагъ, ябгъэштагъ. Тиунэ уисэу 
нысэр къысфыращэ сшIоигъу,- игущыIэ зэпыугъо тIэкIу 
фишIи, къыпидзэжьыгъ: - ГухэкI къызщымыгъэхъу, пIурыкIэ кIалэр зэкIолIэжьыщтыр Мэщыкъу.
- Сыд пае гухэкI сшIын, Рампэс,- ымакъэ ылъэкIызэ, 
ерагъэу Колэс къыдищэягъ.- Сипхъорэлъф шъхьапсыр 
ары мыхъугъэмэ, сэ сиунэ Рэдэд зэрэблэмыплъыщтыгъэр 

--- Page 319 ---

дэгъоу сэшIэ. СыдкIэ тыамал, шэн зимыIэм, ежь-ежьырэу 
инасып пеупкIыжьы.
- Сыд хъугъэми, Колэс, тэ тызэрэзэфыщытыгъэу 
тыкъэнэжьыщт,- Рампэс гукIэ зигъэпсэфыжьэу къыIуагъ.
Зыгу нэфым игъогуи нэфынэ зэраIорэр шъыпкъэ. 
Пчыхьэ мыхъузэ, шъузыщэ орэдыр нахь благъэ хъузэ, 
пщы унэм къызэрэсырэр Рампэс зызэхехым, ыIэгушъуитIу ынэгу ригъачъи, гушIуагъом ыгу къызэхигъахьэзэ, 
зэриIожьыгъ: "А ситхьэ лъапIэх, зэкIэ зэзгъэфагъэр къыздэжъугъэхъугъ, сышъуфэраз. Лаурстэн тхьамыкIэм ыкъо 
закъо къыщагъэу ылъэгъужьыгъагъэмэ, дунэе мылъкум 
ыосэни..."
Нысэр унэм зэрэращэу, шъузыщэ кIалэхэр гощэшхом 
гушIуакIо фихьагъэх. ГушIопс макIэр ынапэ хэлъэу Рампэс, 
ныбжь иIэми, бзылъфыгъэ зэкIужь ищыгъэу къэтэджыгъ, 
Колэси, бэщыр Iэ сэмэгум ритызэ, гощэшхом къыгоуцуагъ.
КIалэхэр зэуж итхэу гощэшхоми, лIыжъми зафэгушIуахэхэм, Колэс къыIуагъ:
- Тхьашъуегъэпсэу, сишъаохэр. УлIымэ, джары къызэрэпщэн фаер. Нысэ цIыкIоу къытфэшъущагъэр къызэрыкIыгъэ унэм лъэдэкъэ мафэ къыринэнэу, къызэрыхьагъэм лъэпэ мафэ къыридзэнэу, хьаблэми, чылэми, зэрэ 
Къосэгъоуи нысэ мэфэ шъыпкъэ тфэхъунэу есэIуалIэ. 
Яхъяр адэпIэтэу, янасып адэплъэгъоу, гъэшIэ кIыхьэ титхьэмэ къыуатынэу сыпфэлъаIо, Рампэс.
- Тхьэхэр разэ къыпфэхъух, Колэс. Ори ащ фэдэ 
хъяркIэ тхьэмэ тыпфагъэгушIожь,- къыриIожьыгъ Рампэс, 
етIанэ ыкъо ишъэогъухэм закъыфигъэзагъ: - МэфитIу 
къысэшъут, сикIалэхэр. Шышъхьарыси, Мыстхъакъуи, 
Ныбэжъи, нэмыкI чылэхэми шыугъаджэхэр стIупщыщтых. 
ДжэгуакIомрэ къамылапщэхэмрэ къедгъэблэгъагъэх. 
Аущтэу шъуджэгу, ау къекIолIэн фаехэр къызысыхэхэкIэ, 
джэгур едгъэжьэщт.
- МэфитIур мэкIаIо хъунба, гощэшху,- теубытагъэ 
ымакъэ хэмылъэу Мэщыкъо къыригъэжьагъ.- ПшынахьыкIэ Къаншъао дэжь, Тумтэкъашъэ нэс, шыугъаджэ бгъэкIон 
зыхъукIэ, охътэ бэкIае ищыкIагъ.
- А си Мэщыкъу,- къедэхашIэзэ къыпигъодзыжьыгъ 
Рампэс,- сшынахьыкIэ сэ зэрэслъэгъурэм фэдэу ори, 

--- Page 320 ---

нэмыкIи ылъэгъурэп, ау щытми, къызытхэхьажьым, дао 
къытфыриIэу къытфэкIогъагъэр сиджэгу къезгъэблэгъэщтэп, емыкIу къысфэшъумышI.
- О къызэрэпIу, гощэшху, емыкIу ащ къыхэкIына...- 
Мэщыкъо ыIуи, ышъхьэ рилъэшъожьыгъ.
Шыугъаджэхэр зызэбгырэкIхэм, пщы щагу игъэкIотыгъэр зэрэщытэу хъулъфыгъэмэ зэрагъэфагъ, узэлъэпэони узэрыпкIэн мэшэ цIыкIуи къамыгъанэу зэфэдэкIэ 
зэныбжь ашIыгъ. Пшъэшъэ къэшъуакIохэр зыдэщытыщт 
чIыпIэм бгъагъэр щагъэIагъ.
Рампэс гощэшхом ыгъэнэфэгъэ мафэр къызэсым, 
хахьэрэр хэкIуадэу Лаурстэныкъо Рэдэдыпщым имэфищ 
джэгу Мэзыбэ щырагъэжьагъ.
V
Лэгъунэм Рэдэд къащэжьы заIом, Айнарэ ыгу IэшIу 
цIыкIу къызэхэушкъоегъагъэмэ, дисыгъэ пшъэшъитIум 
нысакIэм ынапи, ышъхьаци, щыгъи, техъуагъи гуIэнкIэ 
зэрагъэфэжьи, бгъуитIумкIэ зырагъэпкIылIэжьыгъ.
Къоданэ нэщх-гущхэу лэгъунэм ихьагъ, Рэдэди зыфэсакъыжьзэ ыуж ит. Мэщыкъуи зыкъыщаригъэнагъэп. 
Iупэщх макIэр ыIупшIакIэмэ арычъэзэ, Рэдэд шъэогъум 
фызэплъэкIи, пшъашъэмэ аIуплъэжьыгъ.
- ПчыхьэшIу къышъокIу,- Къоданэ лэгъунэм исмэ 
ариIуагъ.
Пшъашъэмэ лIымэ зэхах-зэхамыхэу джэуап къатыжьыгъ, ашъхьэхэри нысакIэм ращэлIагъэх. Айнарэ 
инэплъэгъу фабэ Рэдэд къыубытыгъ. Мэщыкъуи ардэдэм 
ыгу къыпыузыкIэу Анысэт фегупшысагъ: "Сшыпхъу гуIалэ 
мыщ фэдэ насып ыгъотыгъагъэмэ, дунэе мылъкум ыосагъ. 
Чэчанэ зыригъэгъэделагъэшъ, джы ыгу къигъыкIэу щыс. 
Зэпыфэжьынба яIоф? Къоданэ къыриIогъагъэмкIэ, акъыл 
къызфигъотыжьыгъэмэ, Анысэт блэIэбыкIынэпщтын..."
ПшъэшъитIур лэгъунэм зекIыжьхэм, Къоданэ къыIуагъ:
- КъэтIыс, Айнар. Гупсэ-гупсэу тIэкIу тызэхэжъугъэс.
- Хъугъэ, сыщэрэт,- Айнарэ ынэпIэ шъабэхэр ридзыхыгъэх. 
ГущыIэхэу тIэкIурэ щысыгъэхэу, Къоданэ шъэогъум 
зыфыреплъэкIым, Мэщыкъуи къэтэджыжьыгъ.

--- Page 321 ---

- ЧэщышIу къышъокIу,- зэгупситIумэ Къоданэ зафигъэзагъ,- шъуазыфагу илъ гукIэгъум хахъоу, уасэ зэфэшъушIыжьэу, тхьэмэ бэрэ шъущагъаI, лъэпкъ гумэкIэу 
угу илъым укIагъахь, Рэдэд, кIэсэн-кIэгъэкъон пытэ Айнари 
къыпфэрэхъу. 
Айнар укIытэжьыгъэу ышъхьэ нахь лъэшэу риуфэхыгъ, 
нэплъэгъу разэр Рэдэд къыфехъохъугъэм пигъохыжьыгъ:
- ЗэкIэми тинасып тхьэмэ кIыхьэ ашI, Къодан, тхьауегъэпсэу.
Мэщыкъуи къыIуагъ:
- Лэгъунэр заухыкIэ, унагъор рагъажьэ. Лаурстэнрэ 
Рампэсрэ шъо лъачIэ шъуфашIыгъах, пчэгъу чIэшъусэжьынэп, унэ шъушIыжьынэп. Гощэшхом ыгу нысэм хигъахъоу, хъярыр жъугъэбагъоу шъузэдэпсэунэу тесэIо.
Рэдэд нэшIукIэ Айнарэ фыреплъэкIи, зипIурым гушъхьэ мэкъэ фабэкIэ фешIушIэжьыгъ:
- Зы фашIэр гу гъэшIу, фэшIитIур гу гъэбыб, ащ къехъурэм уасэ иIэп, Мэщыкъу, зэрэбынэу сыжъугъэшIуагъ, 
сыжъугъэгушхуагъ. Ар сэ сщыгъупшэщтэп.
Зыгуи, зигупшыси зэхэлъ хъулъфыгъищыр Iэпэубытгъэ кIотэжьыкIэ зэхэкIыжьыгъэх. Рэдэд пчъэр зыфешIыжьым, шэф остыгъэм инэф зэфишIызэ, плIанчъэм къот 
Айнар ыпашъхьэ иуцуагъ. Iэ зырызкIэ Айнарэ ыIэпитIу 
ыубыти, пIэкIорым рищэлIагъ, пIэгум ригъэтIысхьагъэм 
готIысхьажьи, кIэзэзрэ пкъышъол псыгъор ыбгъэ чIэкIуадэу 
зэрифызылIагъ. Айнарэ ынэгушъхьэ къытырихырэ машIом 
Рэдэд ыгъэфабэу, ылъи ыгъэуалъэу заулэрэ щысыгъ, 
етIанэ ыIупшIэ гъэбжьыгъэ стырхэр къыгъотыгъэх... Айнарэ 
шъхьэр макIэу зэкIидзи, хьылъэу жьы къыщэзэ, лIым ыIаплIэ шъабэу зырихыжьи, псынкIэу къэтэджыгъ.
Рэдэд гуIэнкIэ зитIэкIыжьэу ригъэжьагъ, ылъакъохэр 
зеупцIэнхэм, ыпашъхьэ лэджэныпсыр Айнар ригъэуцуи, 
хьампIэIоу етIысэхыгъ.
- Ар озгъэшIэнэп, Айнар! - Рэдэд къэгузэжъуагъ.- 
Тяни ар тятэ фишIэщтыгъэу дэслъэгъугъэп. ЗыкъэтIэкIи, 
къэгъолъыжь.
Айнар зиIэтыжьыгъ, зитIэкIын гухэлъи имыIэу, пIэкIор 
натIэр IитIукIэ ыубытыгъ. Рэдэд шэф остыгъэр ыгъэкIосагъ. 
Айнарэ екIуалIи, ыкIыбыкIэ IаплI рищэкIыгъ, ыIитIу пIэкIор 

--- Page 322 ---

натIэм къыкIэрихи, джанэр щихынэу фежьагъ. Мэкъэ 
кIэзэз шъабэкIэ Айнарэ къеуцолIагъ:
- ИщыкIагъэп, сэр-сэрэу зыщысхыщт, о гъолъыжь.
РаIуагъэр ышIошъ хъугъэу, Рэдэд пIэм хэгъолъхьагъ, 
ыбгъэ дэгъэзыягъэу ишъузыкIэ плъагъэ, ау Айнар зигъэхъыещтыгъэп.
- Сыда адэ узпэтыр, уиIуагъэ гъэцэкIэжьба? - Рэдэд 
фэщэIагъэп. 
Айнар иджэнакIэ IитIукIэ ыубыти, ышъхьэкIэ зышъхьарихыгъ, цуакъэхэр зыщигъэпкIыхи, лъэпэдхэр зыщихыгъэх, 
макъи, лъакъи ымыгъэIоу пIэкIорым къыбгъодэхьагъ. Бгы 
псыгъо ищыгъэм Рэдэд ыIэ къыкIигъэчъи, къызгуигъэгъолъхьагъ.
- Мыдырэ пщыгъ заулэри ищыкIагъэп,- Рэдэд дэIэпыIэзэ Айнарэ щыгъыр зэкIэ зыщыригъэхыгъ, пкъышъол 
пцIэнэ стыритIур зэнэсыгъэх, зэщыщ хъугъэх, IупшIэ 
фабэхэр зэрэгъотыгъэх, Рэдэд ыIэпкъ-лъэпкъышхомэ 
Айнар ыпкъ псыгъо ачIэкIодагъ.
Щтэ-кIэзэзыр зыхэкIыжьи, шъузы хъугъэ Айнар ышъхьэ лIым ыбгъэ гупсэфэу телъыгъ, зыпкъ итэу Рэдэди ыгу 
джы къытеощтыгъэ.
- Гу къызыпфэсшIыгъэм щегъэжьагъэу сыкъыпфэщынэу, сыкъыпщыщынэу сэ къысфыхэкIыгъэ уахътэм 
ипчъагъэ тхьэмэ ащэхъу къыздишIэрэп,- Айнарэ Рэдэд 
ыбгъашъо Iэ щифэзэ, мэкъэ шъэбэ тIысыгъэкIэ къыригъэжьагъ.
- Укъысфэщынэнэу чIыпIэ Iаджми сарыфагъ, Айнар, 
ау укъысщыщынэнэу сытыгъужъ пшIошIа? - Рэдэд ыбгъэ 
пытэ сысэу мэкъэ IэшIукIэ щхыгъэ.
- БлэкIыщтыр блэкIыгъах, Рэдэд, зытетыгъэ шъыпкъэр 
къэIожь, сыгу хэкIыщтэп. Апэ дэдэ Анысэтрэ сэрырэ язэу 
къыхэпхыщтыр умышIэу укъытфэгуитIугъэба? - Айнар 
ыIэнтэгъу зыкIигъакъуи, ышъхьэ къыIэтыгъ.
- ШъуитIу язи сизэфэдэу сыкъышъушъхьарыплъэу 
зесэгъажьэр арыщтын зыфапIорэр,- Рэдэд щхыпэ макIэр 
ынапэ зэрэтелъэу Айнарэ Iуплъагъ.- ШъуиIокIэ-шIыкIэхэм 
сакъыкIырыплъыщтыгъ.
- Ащыгъум орэп, сэ сызфэщынэжьэу езгъэжьэгъагъ,- 
Айнарэ ышъхьэ Iасэ лIым ыбгъэ тырилъхьажьыгъ.- Анысэт 

--- Page 323 ---

сэщ нахь нэутхэти, удихьыхын сшIошIи, чэщрэ сымычъыежьэу сыхъугъагъ. Сипшъэшъэгъу гукIэ сетIэу, зи сфемыIошъоу сыхэтыгъ.
- Адэ сэ ощ нахь шэнышIо щымыIэу къысщыхъущтыгъ,- 
Рэдэд джыри Iупэ шъабэкIэ щхызэ, шъузым ышъхьац 
хэIэбагъ.- Анысэт къилъэтыгъаIоу зэрэзекIорэм псынкIэу 
гу лъысти, уадэжькIэ зыкъэзгъэзэгъагъ. Мы чылэшхом 
гукIэ сыщылъыхъуагъэми, пшъашъэхэр зэпэсплъыхьагъэхэми, о къыппэсшIын къахэзгъэкIыщтыгъэп.
- Апэ ибэ хъураеу сыкъызэнэм, сэщ фэдэ тхьамыкIэм 
Рэдэд еплъыжьынэп сIуи, сыкъэщтэгъагъ.
- ШIулъэгъум тхьамыкI-бэгъуагъэ иIэп, Айнар,- теубытагъэ хэлъэу Рэдэд къыIуагъ.- Гур зыдэщыIэм нэр 
мэIабэ, псэр макIо, къыодэIужьхэрэп.
- Ар шъыпкъэ. Ори укIодыгъэу, сэри сизакъоу унэм 
сыкъызенэм, гощэшхор къызэрэслъыкIогъагъэм изакъоп, 
цIыфмэ аIощтым семыплъэу слъакъомэ шъуадэжь сыкъахьыгъагъ... Къызысэбэнхэм, Колэс икъэлэпчъэIу нахь 
чыжьэу самыхьыгъагъэми, ахьыгъацIэр стеIукIыгъэмэ, 
сыщыбгъэзыен сшIошIэу сыгу кIодыгъагъэ. Гощэшхор ары 
мыхъугъэмэ, зыгорэ зэсшIэжьыным сынэсыгъагъ.
- ШIулъэгъу зышIырэм лъэгъукIэ ышIэжьрэп, Айнар. 
Ау сиакъыл чIэсынэу уахътэ къысэкIугъэп. О лажьэ уимыIэу, 
сыдэущтэу IэкIыб усшIыныя?
- Сэ лажьэ симыIагъэр шъыпкъэ. О кIуачIэу, лIыгъэу 
уиIэр уиIэу лажьэр зытефагъэм сыдэу хъумэ фэбгъэгъугъа? - Айнарэ къыхихэу къызэшIотIысхьэжьыгъ, джэнкIэко 
пIуакIэр къышти, зыщилъагъ.- ТикIэлэгъу бзэджэгъуми 
ощ нахь пхъашэ ахэтыгъэп. Джэгугъом мыщынэрэр зэогъуми щынэрэп.
- КIуачIэкIэ зэкIэ къыдэпхынэу щытыгъэмэ, зи езгъэIоныеп, Чэчани, игъусэхэри зэшIосыутыни,- Рэдэди 
къызэшIотIысхьагъ.- Сыда мыр зызкIыщыплъэжьыгъэр?
- Уапашъхьэ пцIанэу сисына... Сыд адэ къызфэбгъэнагъэр?
- КIуачIэми акъыл ибгъэгъусэмэ, нэужым укIэгъожьыщтэп, Айнар. А пчыхьэми, блэкIыгъэ тхьэмафэми Чэчанэ 
игъусагъэхэм ащыщ къысIэкIэфагъэмэ, пцIы хэлъэп, апсэ 
згъэгъущтыгъэ. СызкIэжъукIыжьым, бэ къыдэслъытагъэр.

--- Page 324 ---

- А зыцIэ къепIуагъэмкIэ зыпари къыдэслъытэнэу 
сыфаеп. Тэ, бзылъфыгъэхэм, гу зытшIыкIэ, шIуми, еми, 
зэблэтхъужьрэп.
- Сипхъэшэ цIыкIу...- Рэдэд зэхихрэр ыгъэшIагъозэ, 
нэшIукIэ Айнарэ еплъыгъ.
- ШIу слъэгъурэм машIом сыдыпэхьащт, слъэгъу 
мыхъурэм машIор жэхэстэкъощт,- лIым къыфидзыгъэм 
Айнарэ пымылъэу игущыIэ лъегъэкIуатэ.- Ар етIани 
мыукIытэу, мыщынэу уапашъхьэ къехьэ...
- Уимысагъэ зыдэпшIэжьыныр лIыгъэм щыщ, Айнар.
- Бгъэжъым рихьыжьэгъэ чэтжъыеу Нахьлъэшыжъым 
къыкIэзыжьыгъэу ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу 
дунаим тет. ШIу зыгу имылъым ылъэ кIэзы.
- Ори Анысэт фэбгъэгъугъ, сэри Чэчанэ сыгу егъу, 
Колэс ихьатырми... А нэбгыритIур зэфэдэ хьазыр, цIыф 
псынкIэх, къилъэтыгъэх.
- О уишъэогъур сшIэрэп, сшIэнэу сыфаеп, ау Анысэт 
ихъяр макIэ, игухэкI бэ, ышъхьэ къыухъумэжьын ышIагъэп.
- Насыпым къымыхьмэ, псы гъуаткIоми уитхьалэщт. 
Хъугъэ, Айнар, ахэмэ тарымыгъэгущыI, тыгъэгъолъыжь...- 
джэнэ пIуакIэр щихыжьи, Айнар ыIаплI илъэу Рэдэд зигъэукIорэижьыгъ.- Джыри сыд укъызэрэсщыщынэщтыгъэр?
- Зы унэ тызэдис зэхъум, сыпIуупIэ къэс сыкъыкIащтэщтыгъэ. Сыришыпхъум фэдашъокIэ къысэплъы хъугъа 
мыр сIоти, загъорэ сыгу дэлъыр къысфыдэчъыщтыгъ 
шъхьакIэ, скIуачIэ къыхьыщтыгъэп.
- КъысаIорэм семыдэIоу сизакъоу шакIо сыкIозэ, 
шъуизакъоу шъукъэзгъани, тхьэмэ ашIэ шъугу дэхъыкIыгъэр.
- Сигупшысэ ухэмылъэу зы нэгъэупIэпIэгъуи къысэкIугъэп, Рэдэд. Ау сыд заIуи, ущымыIэжьыр стхьакIумэ 
къизгъэхьагъэп, гугъэм сиIыгъыгъ.
- Нахьлъэш цIэплъыжъыр Чэчанэ ышъхьэ къитIысхьи, 
сыщымыIэжьэу ышIошъ ыгъэхъугъ, ары хэзгъэукъуагъэри,- Рэдэд джыри зэрэгущыIэщтыгъэм къытыригъэзэжьыгъэти, Айнарэ ыдагъэп:
- Ахэмэ ацIэ зэхэсхынэу сыфаеп! Колэс апэ итэу къызэрэплъыхъущтыгъэхэм гощэшхоми, сэри тыгу ины 
къашIыщтыгъэ, тигугъэ къыхагъахьощтыгъ. Дышъэр къызщычIахырэми щылъапI, Рэдэд. О модэ хымэ хэгъэгум 
ущыIэу, мыдыкIэ узщыщхэр къыпфэгуIэхэу уауж зэритыгъэхэр зымыуасэ щыIэп. Гощэшхоми къэзгъэшIэщтым 
сыфэраз, иакъыли, игупшыси къысхилъхьагъ, сянэм фэдэу 
къысшъхьащытыгъ, сыд заIуи, тиунэ цIыф къыригъэхьагъэп, 
ри гъэкIыгъэп.
- Сэщ пае тянэ Iаджи ащыгъум ыгъэхъагъэба?
- ГущыIэ Iае ыжэ къыдэкIэу цIыф зэхыригъэхыгъэп. 
ЛIы хые зыубытырэм, лIыгъэ хэлъэп ыIощтыгъэ нахь, къыригъэхъугъэп... Щыгъэт! - Айнарэ исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэтэу Iэбжым цIыкIукIэ лIым ыбгъэ теуагъ.- Мыхъун 
горэ къэсэбгъэIон оIошъ, сыогъэIорыжъоры. Гощэшхом 
сшъхьэкIи, сыгукIи сызэрэфэразэр, тхьэмэ апашъхьэ сибгъэуцуагъэми, къэсIон. ЛIы пытэм янэ гъырэп, пшIагъа?
- Тэрэз, тэрэз, тилIыгъэ къымыхьрэр тинасып къерэмыхь, сэ кIуачIэ къысэзытыгъэр силъэпкъ сызэригъэгушхуагъэр ары,- Рэдэд ыIэгушхошхохэр шъуз цIыкIум ыкIыбышъуи ыбгъашъуи аригъачъи, ычIэгъ чIиубытагъ...
ЛIыри, шъузыри хьылъэу жьы къащэзэ, тIэкIурэ щылъыгъэхэу гупсэфыжьыгъэх. Айнарэ къэлъэIуагъ:
- Икъугъ, Рэдэд, сыпшъыгъ.
- Дэгъу, зыгъэпсэф,- Рэдэд шъузыр ыбгъэ кIиубытагъ.- Рэхьатэу чъые.
Шъузым ышъхьац хэпIэжъэжъыхьэзэ зыIоплъэм, 
ыIупшIэ гъэбжьыгъэ Айнарэ къыIузыжьыгъэу, сабыим 
фэдэу чъыещтыгъэ. Ау ар лIым къышIошIыщтыгъэр ары, 
зытет шъыпкъэмкIэ, зэхъопсэжьэу, лантIэ хъугъэ пкъы нэлынэр ыгъэхъыеным фэмыеу, ышъхьэ егупшысэжьыщтыгъ: 
"Гощэшхор мыхъугъэмэ, къысэхъулIэщтыгъэр тхьэмэ 
анэмыкI ышIэрэп. Рэдэд гъэрыпIэм къэтыфэ унэ нэкIым 
сизакъоу сисыгъэмэ, хъун ылъэкIыщтыгъэм сегъэтхытхыжьы. Бзэджэжъ горэ чэщым къыстеоу сиуцIэпIыгъагъэмэ, Дэхапсэ фэдэу сыкъыраIухэу, къысIуплъэрэм 
сшъхьашыгу къиплъагъэкIэ ылъытэу, чылэм сыкъыданэщтыгъэ. Мары, Дэхапсэ нахь пшъэшъэ дахэ Мэзыбэ дэсыгъэп. Ежьыри ар зыдешIэжьыти, зэкIэ хъулъфыгъэхэр 
къыдекIокIынхэ фаеу къышIошIыщтыгъ. Дахэу раIорэ 
пстэури ышIошъ ыгъэхъузэ, ежь-ежьырэу ышъхьэ ыгъэунэзэжьыгъагъ. Джы къызнэсыгъэми чэтышъхьэ унэзагъэм 
фэдэу чылэм дэс. Сэ сылIэнкIи, Рэдэд фэшъхьаф къызнэзгъэсыныеп, ау лIы кIочIэшхожъ горэм уизакъоу узиубытыкIэ, сыд пшIэжьыщт? Ары Рампэс гощэшхор зыгъэгузэжъогъагъэр. Ыкъо къызэрэсфаер, сэри шIу зэрэслъэгъурэр ащ блэпхын плъэкIына, къызэрэпIуплъэу, угу 
илъыр къешIэ. Сэри сигуащэ фэдэ сымыхъумэ, Рэдэд 
чылэм ипщы къодыеп, зэрэлъэпкъэу апэ рагъэуцуагъ. 
ЛIышIу-лIыпщыхэр тихьакIэщ щызэблэкIыщтых, гущыIэгъу 
къысфэхъунхэри ахэмэ къахэкIыщт, Рэдэди игупшысэ-гухэлъхэр къысихьылIэщтых, иакъыли, игупшысэми садэхъун 
фае... Ар сфэукIочIына сфэмыукIочIына?"
Уасэ зыфишIыжьмэ щигъэзыежьзэ, Айнарэ чъые 
IэшIум хилъэшъуагъ. Мафэм ынэгу кIэкIыгъи Айнарэрэ 
ежьырырэ чэщым аIуагъи ышъхьэ щызэпэкIигъэкIыжьэу 
Рэдэди щылъыгъ. Шъуз цIыкIур загъорэ чъыем хэтэу къэтхыощтыгъэ.
"ГъэрыпIэм сызыщэIэм, мы Iуб цIыкIум гукIэгъоу 
фэсшIыгъэр ары сыгу зымыгъэкIодыщтыгъэр,- Рэдэд 
зэриIожьыгъ.- Нэм пэчыжьэми, гум пэблагъэм кIуачIэ 
къыпхелъхьэ. ЕтIани сшIогъэшIэгъоныгъэр, Айнарэ сыгу 
къыпылъадэ къэс тикъушъхьэбг тет чъыг псыгъо зандэр 
сынэгу къыкIэуцощтыгъ. СлъэгъужьыгъакIэм фэдэу сеплъы зэ, Айнарэ ынапэ къыхэщэу къысшIошIыщтыгъ, ыпкъи, 
ылъэкIапIэхэри хэслъагъощтыгъ. Сагъэбанэ къэс, сыгу 
макIэ къызыщыхъурэм, Айнарэ сынэгу къызэрэкIэуцоу, 
кIуачIэ къысхэхьажьыщтыгъ, ыгу цIыкIу къысфэбыбыти, 
къысэIушъашъэщтыгъэ: "ШIу сыолъэгъумэ, атекIуи 
къэкIожь, сэ сыкъыожэ, згъэшIэщтым сыкъыожэщт". А 
лIы шIуцIэшхом сшъхьэ къызегъэуназэм, Айнарэ ымакъэ 
зэхэсхыгъагъ сшIошIы нахь сшIэрэп. Ары, лIыгъэшIапIэ лIы 
икIуадэрэп. ЛIыгъэми гугъэр игъусэжь зыхъукIэ, плъэкI 
къыхьыщтым гъунэ иIэп. Оры, синэгуф цIыкIу, ащ фэдиз 
кIуачIэ къысэзытыгъэр. АдыкIэ узфыхэгубжыкIырэр армэ, 
Чэчанэ сэ IузгъэзыкIын слъэкIыщтэп, дэхэIогъэ бащэ тазыфагу илъ. Нахьлъэш цIэплъыжъым иIоф шъхьафы, пыим 
узыщыIукIэрэр ипIалъ..."
Айнарэ ошIэ-дэмышIэу къыкIэщтагъ, Рэдэди къыкIигъэпкIыгъ:
- Сыд къэхъугъ?
- ПкIыхьапIэ Iае слъэгъугъэ,- Айнарэ хьылъэу хэщэтыкIызэ, лIым пытэу зырищэкIыгъ.

--- Page 325 ---

- Зэ къэIуати. Сыд фэдэ пкIыхьапI?
- Хъугъэ, етIан.
- КъэмыIоу узгъэчъыещтэп.
- Шъофым тызэдитэу, уашъор ыупIыцIэзэ, бгъэжъышхо къытшъхьарыуагъ,- джыри нахь лъэшэу Айнарэ 
Рэдэд зырифызылIагъ.- А дыдыд, сыдэу щынэгъуагъэ ар! 
О чатэмкIэ ор дэпшIэхыгъ, сэ уакIыб сыдэт. О уео, уео 
шъхьакIэ, гъучIым хэшIыкIыгъагъэмэ сшIэрэп, чатэр 
хахьэрэп, ылъабжъэхэр къыпхигъани, урихьыжьагъ. Сэ 
сэкуо - сымакъэ къикIырэп, убг сIыгъ. Ори, сэри чIыгум 
тытырихыгъэу сыкъэлъэтагъ. Ох-ох, сыгу жьы къыдэхьажьыгъ...
ПкIыхьапIэр къызэриIотэжьрэ макъэр нахь макIэ хъузэ, 
Айнарэ хэчъыежьэу ригъэжьагъ, ыгупэ дэпкъым фигъази, 
гупсэфыжьыгъэ. Ащ ыуж тIэкIу тешIагъэу, гумэкI-бырсырхэр щагум къыдэIукIыгъэх. Макъэ ымыгъэIоу Рэдэд къэтэджи, псынкIэу зифэпагъ, иIэшэ-шъуашэхэри бгыкъужъыемэ къапихи, зыгуилъхьагъэх, унэм икIыгъэу Агъбан 
къыпэгъокIыгъ.
- Сыд къэхъугъ, Агъбан?
- ГумэкIыгъошхо щыIэп, зиусхьан. Модэ, чылэпшъэ 
гъунэмкIэ, шыу нэгъуаджэхэр къыщылъэгъуагъэхэти, 
Мэщыкъо байколхэр игъусэхэу алъежьагъ. Нахьлъэш 
цIэплъыжъым зыгорэхэр къызэхелъашъокIэ сенэгуе.
- АркIэ сыгугъэрэп,- Рэдэд ухъумэкIо нахьыжъым 
дыригъэштагъэп.- ХьакIуцухэр къэбарыхьэ къэкIогъагъэхэкIэ пшIошъ гъэхъу. Тыгу афыхэлъыр ашIэрэпышъ, 
зэгоутых.
- Ар нахь шъыпкъэнкIи хъун,- Агъбани къезэгъыгъ.
- Олъэгъуа, чэщ зытIущым тызэрэплъырыгъэм ишIуагъэ къэкIуагъ. Джары сэ дзэ теубытагъэ тиIэн фае 
зыкIасIорэр. ДзэкIолI пэпчъ иунэ илъэу, ичылэ дэсэу мэчъыекIэ, дзэ сиI пIо хъущтэп.
- Апэрэ мафэми сэ ащкIэ къыбдесэгъаштэ, зиусхьан,- 
Агъбан къызэрэфэшъыпкъэр джыри ымакъэ къыхэщыгъ.- 
Типщышхо ухъумакIохэр иIэн фай сIоу къаигъэ сымышIыгъэхэмэ, зыми ыгу къэкIыщтыгъэп. Чэщым пыир къекIокIы. 
Чъыягъэрэ лIагъэрэ зэфэдэ. Учъые пэтзэ цIыф бзаджэ 
къызыпшъхьарыхьэкIэ, иныжъ кIуачIэ пхэлъми, пкIэнчъэ 
мэхъу.

--- Page 326 ---

- Тэрэз, Агъбан, тэрэз, тызыфэсакъыжьын фае. Хъурэ 
щыIэмэ, мэкъэнчъэ сымышI.
Рэдэд къызэрегъэзэжьэу, гощэшхом IуупIагъ.
- Сыд, тян, лъэгуцым узфытетыр? - укIытэжьыгъэу 
Рэдэд ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Сэри гумэкI макъэм унэм сыкъырищыгъ. Уаим 
щымыIэмэ, дэгъу. А сикIал, неущ сымыIожьэу, непэ сыгу 
римыхьыгъэр къыосIощт.
- Мыхъун сшIагъэу зэхэпхыгъа? - Рэдэд ымакъэ кIигъэплъыкIыгъ.
- ПшIагъэр арэп, пIуагъэр ары нахь къысэмыкIугъэр,- 
Рампэс ымакъэ ыгъэшъхъыгъ.- Хьакъарэ ыкъо къыоуцуалIэмэ, ыжэ къыдахьэрэр къызэребгъаIоу...
- Адэ ыжэ скудэна?
- Ыжэ кудэ сIорэп сэ,- ным узэрэдэгущыIэн фаер 
ымакъэкIэ гуригъаIозэ, Рампэс ыкъо еIэсэкIыгъ.- ГущыIэ 
лые запIорэм о зыфэмыIорэ къыуиIожьыщт. "Сятэ ылъ 
шъумышIэжьышъущтмэ, сэ хьакIуцумэ сякIущт" зеIом, 
зи емыIожьэу укъыIукIыжьын фэягъ. О уенэкъокъоу 
ууцужьи, "Нахьлъэш цIэплъым шъущэщынэмэ, сипаIо 
шъосэты" къызэребгъэIуагъ. Ори "уипаIо зыфэшIу хъущтым ет, сэ сщыфэщтэп" епIожьыгъ.
- А тян, Хьэкъарэ зыфэдагъэр пшIэщтыгъэба? - Рэдэд 
къыхихыгъ.- Тым ишэн мафэм зэ ыкъо къыхэфэ.
- ПIощтымкIи, пшIэщтымкIи зыдэплъыхыжьызэ шIы, 
сикIал. Чылэми уряпщ, лъэпкъыми пщышхокIэ ыпэ урагъэуцуагъ. Тыдэ ущыIэми, ар зыщымыгъэгъупш.
- Дэгъу, тян, сызфэсакъыжьын,- Рэдэд ымакъэ янэ 
ыпашъхьэ зэрэщиIэтыгъэмкIэ кIэгъожьызэ, къызэреушъыигъэм шъыпкъэ зэрэхэлъымкIи еуцолIэжьыгъ.
- Ар оIо шъхьакIэ, нынэ, къыосIуагъэм къыпхыригъэхыгъ.- Ным фэшъхьаф лъфыгъэм хэзымылъэгъощт 
гуцафэм къыригъэIуагъ.- Узигупсэм ыпсэ къыпIуелъхьэ, 
уидагъо уегъэлъэгъужьы, узиджагъом уакIыбыкIэ 
щеIотэжьы.
Пчэдыжь горэм, Рэдэд къынэсыгъэ Iэ шъабэмэ къагъэущыгъ:
- Ора, Айнар, сыдэу жьэу укъэтэджыжьыгъа? - 
фэпэжьыгъэу къышъхьэрыт шъузым IугушIуагъ.

--- Page 327 ---

- Ори къэтэджыжьи, пIэр сэгъэштэжь,- тхьагъэпцIышъо гушIопс нэгукIэ шъуз ныбжьыкIэри лIым Iуплъагъ.- 
Нысащэр зытекIыкIэ, лIымэ хьакIэщыр зэгъокIы ашIырэп, 
зымафэ гощэшхом къысиIокIыгъагъ.
- Ащыгъум къыуиIокIыгъэп ныIа, къыуиIогъап нахь.
- Гощэшхом зыпари занкIэу къыIорэп, умыделэмэ, 
къыбгурыIонэу къыуеIокIы.
- ЗэрэпIорэмкIэ, ори уделэп?
- Сыделэмэ, сыкъыбдэкIоныя? - Айнарэ щхызэ, IэплъэкIыр ытамэ тыридзагъ.- Гощэшхор къэмытэджызэ, 
псы тIэкIу унэгу кIакI.
Рэдэд ичъые имыкъугъэми, къызхимыгъэщэу, 
IэпсынкIэ-лъэпсынкIэу къэтэджыжьыгъ. Шъузым IаплI фабэ 
рищэкIи, зитхьакIыгъ, зифэпэжьыгъ.
Iэнэ ужым, хэгъуашъхьэм щытезекIухьанэу байкол 
шыухэр зигъусэхэ Рэдэд пщышхор щагум дэкIыгъ. ТIэкIурэ 
кIуагъэхэу, гум къэкIыжьыгъэмкIэ Рэдэдыпщыр къызэупчIэкIыгъ:
- Зычэщрэ бырсырым сыд кIэух фэхъугъ?
- Шыу нэгъуаджэхэр дгъотыгъэхэп, зиусхьан,- Мэщыкъо къыриIожьыгъ,- кIэсаIоу ауж тихьагъ, къушъхьэ мэзым 
зыхагъэкIодэжьыгъ.
Рэдэд зыгъэгумэкIыщтыгъэм кIэупчIагъэу едэIущтыгъэми, шъхьэм къыфихьэщтыгъэр нэмыкIыгъ. Шхэгъу 
ужым Айнарэ къеIэсэкIызэ, къызэредэожьыгъагъэр ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ, игуапэуи зэриIожьыгъ: "Насыпыр шъузым къыдэкIо аIошъ, сэри, тилIакъокIи, тилъэпкъкIи тхьэмэ 
насып тфашI. Ыныбжь емылъытыгъэу акъыл иI. Плъэгъурэба 
Мэщыкъо пае къысиIуагъэр! Благъэр къурэ шъхьапэ къыпахырэп. Мэщыкъо уепэгэкIэу, уипый благъэ фэмышI еIо. 
Тэрэз. Сэри сэшIэ Мэщыкъо ышыпхъу Анысэт зэрэфэмыдэр: лIы гъэтIылъыгъ, цIыфыгъи, лIыгъи хэлъ, шъыпкъагъи 
къыздыриI, ау изэшIокI макIэ. Ежьыри ар зыдешIэжьы. Дзэ 
пэщэ IэнатIэм зэрэтесщыгъэр ыгу хэмыкIыгъэуи сIорэп, 
ау къызхигъэщыгъэп, сшIагъэр зэрэтэрэзым ежьыри 
нэужым еуцолIэжьыгъ. Мэфэ заулэм Къоданэ зэпигъэфагъэр ылъэгъугъ. Тэ тызэгурыIожьыщт, Айнар, умыгумэкI, слъэкIэу сишъэогъумэ ащыщ ыIэбжъэнакIэ згъэузыщтэп, ежьхэри джащ фэдэу къысфыщымытыжьхэу 
сашIокIыщтэп..."

--- Page 328 ---

"ШъузышIу зиджэхашъо тетым пытапIэ ыкIыб дэт,- 
Колэс тхьамэтэ мафэр ренэу ыпхъу зэреушъыищтыгъэр 
Рэдэд ытхьакIумэ къиIожьыгъ.- ШъузышIум илI цIэрыIу, 
шъуз бзаджэм илI цIэIужь, зыфэсакъыжь, лIыми фэсакъ..."
ЦIыфмэ ахэхьащтми, ахэкIыщтми, сыд ыIощтми ышIэщтми, къызэмыплъэкIыжьынэу Рэдэд ыкIыб пытапIэ зэрэщигъотыгъэм къогушхукIэу, ипщыунэ-щагу зэхэт нэшIукIэ 
шъхьарыплъагъ.
VI
ЧъыIэбжьыр нэгум къеIэ, мафэр къызэкIэкI къодый.
Байкол шыу купмэ апэ итэу Рэдэд пщы щагум зэрэдэкIырэр Рампэс гощэшхом ыгу рихьыгъэп, кIэлъыплъэзэ, 
егыигъ: "Нэф къэмышъызэ, сыд гузэжъогъуа узхэтыр? 
Зыгорэ зыIуригъэлъхьанэу нысэ цIыкIум ыгу къэмыкIыгъэмэ, джы зи есIонэп, ау къэтэджыжьымэ, сеушъыин. 
Тыгъопчыхьэ тызэрыгущыIагъэхэр арын фай езыхьыжьагъэр. Нахьлъэш бзэджэ-наджэм лыешхо къырихыгъ, 
хэгъэгу Iофэу кIалэм рихьыжьагъэхэр дэхэкIаеу зэригъэпцIыгъэхэу ахиути, пэкIэрыкIэу Iофым пылъын къэнэжьыгъагъэп. Колэс тхьамыкIэри, Темрыкъуи, Къодани, нэмыкIэу узщыгугъыщтхэри Рэдэд лъыхъухэу ежьэхи, хэгъэгу 
зэхэщэныр Iэпэдэлэл ашIыгъагъ. Сэргущэм ар зэхасшIэщтыгъ, ау сыдэущтэу шъуипщ шъулъымыхъу ясIоныя. 
ЕтIани илъфыгъэ нахьи хэгъэгу Iофмэ нахь агъэгумэкIы 
язгъэIонэп сIозэ, сыгу зэгоутэу сыщысыгъ. КIо, джы тхьэмэ 
игухэлъ къыдагъэхъун..."
ШхыншIэщымкIэ къикIыжьрэ нысакIэр гощэшхом 
инэплъэгъу къифагъ, игупшысэ-гумэкIхэр щигъэгъупшагъ, 
зыримыгъэлъэгъу шIоигъоу шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьыгъ, ау къызэрилъэгъугъэм ишыхьатэу, ардэдэм 
пчъэ макъэ къэIугъ.
- Сыкъихьэ хъущта, гощэшху? - пчъэ тIуакIэм Айнарэ 
къыдэплъыгъ.
- КъакIо, къакIо, сипшъашъ,- фэчэфэу пэгъокIыгъ 
Рампэс.- Нэф мышъэу шхыншIэщым сыда щыпшIагъэр?
- Пщыр ошхэфэ сыкIэрысыгъ.
- Сыд рагъэшхыгъ?
- Щэдэпс Iапс фабэ фэшъхьаф хэIагъэп.

--- Page 329 ---

- Щэдэпс фабэ зыныбэ илъым чъыIэр зэхишIэрэп,- 
ыкъо гунэкIэу зэрэмышэсыгъэр ным игопагъ.- Тыдэрэ 
лъэныкъо ыгъэзагъ?
- МыутIэ чылэхэм ахэхьанэу ыIуагъ, етIанэ зыххэр, тэ 
тичылэхэм ахэмэ ауж алъыIэсыщт. Хэсашъхьэм иугъоин 
ишъыпкъэу ыуж ихьагъ.
- Лъэпэ мафэ ахихьанэу титхьэмэ сялъэIу,- гощэшхор 
ыкъо фэлъэIуагъ.- ПIэр пштэжьыгъа, нынэ?
- Сыд иштэжь, гощэшху,- Айнарэ IугушIукIыгъ,- 
пIэкIорым бгъусыр къесхъухыжьи, ежь зегъэхьазырыфэ, 
джэхашъоми сытеIэбагъ.
- Ахэр зышIэн нэбгырэхэр мы унэм исых. О пшъхьэ 
зэрэзэхэпхыщтым пылъ, апэрэ мафэхэм лIым зызэребгъэлъэгъурэм елъытыгъ гоу къыпфишIыщтыр, зыгъэдах, 
зыгъэкъабз.
- Дэгъу, гощэшху,- Айнарэ плъыжьы къэхъугъ,- 
сиIофхэм ауж сихьан.
- Сыд Iофа? - кIэлъиIожьыгъ Рампэс.- Зыгъэпсэф, 
чъыер къыпщыкIэмэ, шъор Iае мэхъу.
Мэфищ джэгум ыуж тешIэгъэ мэфэ заулэм Рэдэд 
ыIуагъи, ышIагъи гощэшхом ынэгу къыкIигъэуцожьыгъ, 
лъэбэкъу пхэндж ыдзыгъэу, гущыIэ мыхъуни ыжэ къыдэкIыгъэу къыгъотыгъэп. Мэфибл джэгур зымыдагъэр 
лъэтемытэу иIофхэм ауж ихьан шIошIыгъ, ау къэзыщэгъакIэр IуфэфыкIэу, къыщымышIэжьэу къежьагъ аригъэIуагъэп, яни, Колэси, нэмыкIэу зытефэхэрэми укIытапкIэ 
афишIи алъэхэхьагъ, чылэми хэхьагъ, хэкIыгъ, "уипаIо 
мафэ" къезыIохэрэми а мэфэ зэхэтхэм щагъэтыжьыгъ.
"Джы сыгу псэфыгъэ,- Рампэс ыIитIу зэтелъэу пIэкIорыгум итIысхьэзэ зэриIожьыгъ.- Пырамыбжь мэшъхьалъэ, 
шъхьадж ылъэпкъ еожьы аIуагъ. Рэдэд лIыпкъым зеуцом, 
ятэ фэдэ хъугъэ, иакъылкIи, ишэнзэтеткIи, иIокIэ-шIыкIэхэмкIи Лаурстэн тхьамыкIэр сыгу къегъэкIыжьы. Ар Колэс 
къысиIо зыхъукIэ, сыщхыщтыгъ: "Е-о-ой, Колэс, ятэ фэдэ 
мыхъуми, иIэпэ-цыпэ горэхэр къыхафэми, сезэгъын". 
ЛIыжъыр чыжьэрыплъэу къычIэкIыгъ, ипхъорэлъф Чэчанэ 
зэрэпылъыгъэм нахь мыбэмэ къыщимыгъакIэу, фэлъэкIыщтыр къыфишIагъ. Сыд шъуIуа Чэчани икъэбар? Нахьлъэш 
бзэджашIэм емыкIодылIэгъагъот. Сыд Iо фаеми, сикIалэм 
фэдэу Рэдэд къыдэтэджыгъ..."

--- Page 330 ---

Рампэс гощэшхор чэщыми мыгупсэфыгъэу, жьыпсэу 
къэтэджыгъагъэти, зэрэужъэжъыгъэр зэхишIагъ, пIэм 
зыхигъакIи, гупшысэмэ ахэтзэ, хэчъыежьыгъ.
Пчэдыжьышхэр зытекIым, гощэшхом икъэмылъэгъуакIэ ыгъэгумэкIэу джэхэшъотет пшъашъэр гощэ цIыкIум 
лъихьагъ, Айнарэ зиIэти, гощэшхом иунапчъэ зыIуехым, 
Рампэс къызэшIотIысхьагъ.
- ТIэкIу сышъхьаукъэжьыгъэмэ сшIэрэп,- Рампэс 
зиухыижьыгъ.
- Пчэдыжьышхэр шIукIае шIагъэ зытекIыгъэр, гощэшху,- Айнарэ шъабэу IугушIукIыгъ,- сыгумэкIэу сыкъыплъихьагъ.
Джэхэшъотет пшъашъэм къумгъан-лэджэныр къыгъэсыгъ, Iанэри къычIахьагъ. Гощэшхом ышхыгъэ щыIэп, 
чэтылыми, щыпсыми нэсыгъэп, сикIалэ мырэу ыгу рихьыгъэм сэри сеплъын ыIуи, щэдэпсыр игуапэу ышхыгъ. Iанэри 
Iуахыжьи, изакъоу унэм къинагъэу, шъхьаныгъупчъэм 
зеплъым, щагум къыдэхьэрэ бзылъфыгъэм къыгъэтхьауягъ:
- Сыд мы мыгъо цIыкIур къытфэзыхьыгъэр? - Рампэс 
ымакъэ тIупщыгъэу хэгубжыкIыгъ, псынкIэу унэм икIи, 
джау сыдми зэIуупIагъэхэ шIуигъэшIызэ, щагу гузэгум 
иуцуагъ: - Сыд, Анысэт, узгъэгумэкIрэр?
- ГумэкIыгъокIэ сыкъэкIуагъэп, гощнан,- ынапIэхэр 
ыгъэупIапIэзэ, тхьамыкIашъо теоу Анысэт къыIуплъагъ,- 
гушIуакIо сыкъэкIуагъ. Нысэ мэфэ шъыпкъэ тхьэмэ 
пфашIынэу сыпфэлъаIо, шъуинасып зэхэлъэу бэрэ 
шъущагъаI.
- Тхьэр разэ къыпфэхъу, Анысэт,- нэплъэгъур Рампэс 
ридзыхи, щыбэ кIыIутелъ кIаком чIэлъ IитIум яплъыгъ, 
зыгорэ зэриIыгъым гу лъитагъ.- Сыд джыри?
- Айнари сыфэгушIо сшIоигъу,- Анысэт къэгуIагъ.- 
Дахэ щэхъу есIощтэп, гощнан, мы уашъор сишыхьат. 
Симысагъэ зыдэсэшIэжьышъ, къысфигъэгъунэуи селъэIущт.
- Муары, гощэ нахьыкIэр иунэ ис,- Рампэс фэмычэф 
шIагъоу Анысэт риIуагъ.
ИлIы ицыешхъо чыIухэр ыгъэпытэжьэу Айнарэ щысыгъэти, Анысэт къызелъэгъум, цыер ыбгъукIэ ыгъэтIылъи, 
ышъхьэ къыпхъотагъ, ынэгушъхьэмэ лъыр къяуагъэу 

--- Page 331 ---

къэтэджыгъ, ау жьыкъэщэгъу римыгъафэу Анысэт къыIуагъ:
- Сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо, Айнар, пщы гуащэ 
ухъугъ. Унэгъо кIыхьэ тхьэмэ уашI. ОркIэ сымыс, къысфэбгъэгъунэу сыолъэIу. Сэ сынапэ зытесэхыжьым, бэмэ 
сягупшысагъ. Орырэ сэрырэ тазыфагу илъыгъэ гукIэгъум 
нахь тхъагъо сигъашIэ къыхэмыфагъэу хэсхыгъ. Ащ къыгъэзэжьыным сыщыгугъырэп, ау къысфэбгъэгъунэу 
сшIэмэ, сыгу мыжъоу телъым ари хэкIыщт. СыолъэIу, 
Айнар...
Айнарэ зэхихыгъэм ыгу къыгъэжъугъ, зэхишIэзэ, 
ышъхьэ лъэу къеогъагъэр ехыжьэу ригъэжьагъ, зэкIикъузэгъэгъэ IэмычIэ цIыкIухэр ыгъэлэнлэжьыхэзэ, къеджэуа пыжьыгъ:
- Сэ къэзгъэшIэгъэ тIэкIум слъэкIэу цIыф ыгу хэзгъэкIыгъэп. АрынкIи хъун тхьэхэр къыкIысфеплъыхыгъэхэр. 
Гужъ къыпфысиIэп, Анысэт, къыпфэсэгъэгъу, ау нахьыпэм 
сыкъызэрэпфыщытыгъэм фэдэ сыхъужьыщт сIомэ, усэгъапцIэ. Чатэм пиупкIырэр мэкIыжьы, гум фэхъугъэ тыркъор къыхэузыкIы.
- Джы къэзгъотыгъэ акъылыр сиIагъэмэ, Айнар...
- Жэм пиупкIырэр зэрэмыкIыжьрэм уегупшысагъэп, 
Анысэт,- пшъэшъэгъум игущыIэ Айнарэ IэкIихыгъ.- Акъылыр кIэсаIоу къэбгъотыжьыгъэми, къыпшъхьапэн. Сыушъэфырэп, къыохъулIагъэр зызэхэсэхым, сыгу къыхэуагъ, 
"ох" зыIуагъэмэ сащыщэп.
- УзэрэцIыфышIур, Айнар, къызгурыIожьыгъ... Сэ 
къыпфэсхьыгъэр зэрэбылымышхо щыIэп, ау сфэлъэкIыгъэр 
ары. Iэпэщысэ горэ сымыIыгъэу сIуи, мы цы джыгъэ 
хъучIанэхэр къыпфэсхьыгъэх, Мэщыкъо ипчэнмэ къахэсхи, 
дэнэф Iуданэхэр фэсыджыгъэх.
- Тхьауегъэпсэу. Ари угу къызэрэкIыгъэмкIэ тхьэхэр 
разэ къыпфэхъух.- Айнарэ дэнэ джэнапхъэрэ лъэпэд 
хъэгъитIурэ пхъуантэм къыдихи, Анысэт IэкIилъхьагъ.
ГушIуакIо къафэкIогъагъэр къэлэпчъэ кIыб зэхъужьым, 
Рампэс гощэшхом инысэ къыригъэджэных ыIозэ, ежь 
ыдэжь къихьагъ.
- Сыд, нынэ, уипшъэшъэгъугъэм къыуиIуагъэр? - 
Рампэс инысэ фыхэтэджыкIыгъ.

--- Page 332 ---

- Щыс, щыс, гощэшху, сэ сыкъихьэ къэс утэджына,- 
къэгуIагъ Айнарэ.- КъысиIуагъи щыIэп, къысфэгушIуагъ, 
къысиIуагъэхэр фэзгъэгъунэу къысэлъэIугъ, цы джыгъэ 
хъучIанэхэр къысфихьыгъэх.
- Фэбгъэгъугъа адэ?
- Фэзгъэгъугъ, гощэшху. Мощ фэдиз къин зытелъым 
сэри ыгу сыхэуIэжьышъугъэп.
- Дэгъоу пшIагъэ, ау пыщэгъу зыкъемыгъэшIыжь. А 
пшъэшъэжъыер зысшIэрэм щегъэжьагъэу кIылыгъэкIэ 
утекIощтэп. Лъэпкъым ипщы шъхьэгъусэ уфэхъугъэу, 
чылэм нарэ дэхъухьэгъэ нэбгырэр пыщэгъу умышIыжьмэ 
нахьышIу. Сыдэу пIорэ о?
- Сэри джа дэдэр есIуагъ. Пшъэшъэгъу къызэрэсфэмыхъужьыщтыр гурызгъэIуагъ.
- Тэрэз,- Рампэс нысэм джыри фэразэу Iуплъагъ, 
гукIэ игуапэу зэриIожьыгъ: "Тинасып иакъыли, ицIыфыгъи 
зэтетэу къызэрэчIэкIыжьырэр. Нысэ сфэмыхъугъэу сиунэ 
есыфэ, емышIэ-шIумышIэ цIыкIоу сыхаплъэщтыгъэ 
шъхьакIэ, гулъыти иI, гущыIакIи ешIэ, сикIалэ къыкIэуцон 
пкъэу ыгъотыгъэкIэ сэгугъэ..."
Рэдэди, игъусэхэри чэщ-мэфищым къэкIожьыгъэхэп. 
ЯплIэнэрэ мафэр ыкIэм фэкIуагъэу щагум къыдэхьажьыгъэх. Пщым ишыIупIэ щагудэт лIитIумэ аубыти, къырагъэпсыхыжьыгъ. Шыуш улэугъэ пкIэнтIагъэхэм шыIыгъым 
икIалэ псы щалъэ къапигъохыгъ.
- ПшIэрэр сыд?! - Рэдэд кIалэм техъупкIагъ.- Шы 
плъыгъэр псы чъыIэ рагъашъуа? Тыдэ щыI уятэ? Плъэгъурэба модырэ лIитIумэ ашIэрэр? ШхомлакIэр убыти, тегъэзекIухь, пкIантIэр пкъырыхьажьмэ, пси егъашъу, Iуси ет, 
шэщыми чIэщэжь.
Рэдэд кIалэм зэрэфэгубжыгъэр Айнарэ зэхихыгъэти, 
зиупэпцIи, лIым зыримыгъэлъэгъоу иунэ ихьажьыгъ.
Джэхэшъотетмэ Iанэхэр хьакIэщым рахьагъэх. 
Гъогууанэ къакIужьыфэ зэрагъэфэнэу зигъо фимыфагъэхэм, неущ ашIэнэу апэ илъхэм ошхэфэхэ лIищыр 
атегущыIэ жьыгъ. Мэщыкъорэ Къоданрэ пщы щагум 
зыдэкIыжьхэм, Рэдэд хьакIэщым ехьажьыфэ Айнарэ къежагъ шъхьакIэ, хьакIэщымкIэ мыкIоу янэ иунэ фиузэнкIыгъ. 
Ащи шIукIаерэ Рэдэд къисыгъ, етIанэ хьакIэщым зегъэзэжьым, Айнарэ лIым лъихьи, ыбгъэ зыкIидзагъ.

--- Page 333 ---

ЗэIуплъэхэу, зэрэзэфэзэщыгъэхэр зэраIоу тIэкIурэ 
щысыгъэхэу, Айнарэ зыфэсакъыжьзэ, къыригъэжьагъ:
- Зыгорэ къыосIощт, Рэдэд, гухэкI умышIыщтмэ.
- Сыгу хэкIын о ужэ къыдэкIына, Айнар, къаIо,- Рэдэд 
щхыгъэ.
- Щагудэт кIэлэкIэ цIыкIум узэрэфилъыгъэр сыгу 
рихьыгъэп. ГущыIэкIэ заохэрэп, Рэдэд.
- Адэ чатэкIэ себгъэощтыгъа?! - Рэдэд зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъ.
- ГущыI зыкIаIуагъэр зы гум щыIэр адырэ гум лъигъэIэсынэу ары. ГущыIэ дахэм блэр гъурбым къырещы 
аIуагъ. О лъэпкъым урипщ, уиIуакIи, уишIыкIи, уизекIуакIи 
цIыфхэр къылъэплъэх. УгубжыгъэкIи, укууагъэкIи, зыгу 
къыпфэдэгум зэхихыщтэп, ау акъыл хэлъэу, зыпкъ уитэу 
епIорэр пкъырыхьащт, къыодэIущт.
- Мыдэ мы цIыкIум къысиIохэрэр! - Рэдэд гушIоу 
ишъхьэгъусэ ыпшъэ ыIэ рищэкIи, IупшIэкIэ ынэгушъхьэ 
нэсыгъ.- Тыдэ щыпшIагъ, хэт уигъэшIагъ мы къапIохэрэр?
- Сэри ны сиIагъ, ты сиIагъ, нэнэжъи сыкIэрысыгъ, 
шъуиунэ сесыфэ гощэшхо сфэхъугъэми бэ кIэрысхыгъэр. 
Умыделэмэ, акъыл уигъэгъотынэу уянэ цIыф гъэшIэгъон.
- Ары, тянэ тхьэмэ акъыл дэгъу къыратыгъ,- Рэдэд 
къезэгъыгъ.- Тятэ зыщымыIэжьым щегъэжьагъэу сыд 
сIощтми, сшIэщтми, сянэ семыупчIыжьэу, ащ ыуж къикIымэ, 
Колэс акъылэгъу сымышIэу, лъэбэкъу сыдзыгъэп.
- Джыры адэ? - Айнарэ тхьагъэпцIэу IущхыпцIыкIыгъ.
- Джы ахэмэ о уакъыхэхъуагъэшъ, сэгушIо.
КъыкIэлъыкIогъэ пчэдыжьым, ыпэрэм фэдэу, байкол 
гъусэхэр яIэу Мэщыкъорэ Къоданэрэ къыIухьагъэх. Мызыгъэгум шы къэрэ нэтIэф бгъэшхор шэщым къыфычIащи, 
Рэдэдыпщыр агъэшэсыгъ. Ежь къызэрагъанэрэр ымыдэу, 
шхоIум егъузэ, пкIэгъуалэр шэщым къызэрэчIэщыщыкIыгъэм пщыр хигъэщхыкIыгъ, арэу ишыуш къызэрэфэшъыпкъэр гуапэ щыхъугъ. "Ар нахь шы Iуш, ау мыдырэр нахь 
лъэпшъэрыхь",- зэриIожьыгъ.
Шыухэр чылэм дэкIыхи, гъунэгъу чылэм нэсынхэкIэ 
шы илъыгъо заулэ къэнэжьыгъэу, дунаир нэфынэ къэхъугъ, 
къушъхьэ чапэм къыкъосыкIыщтыгъэ тыгъэм анэгу фагъази, ягухэлъ къадигъэхъунэу елъэIугъэх. Гъогубгъумэ 
аголъ лэжьэкIупIэхэм ос пIуакIэр нахьыбэмкIэ ателъыгъ. 

--- Page 334 ---

Лэжьыгъэр зытырахыжьым, къэкIыжьыгъэ гъэупсыр чIыпIэ-чIыпIэу ос чIэгъым къычIэщыщтыгъ. 
"ИкIыгъэ илъэсыр гъэшъэлагъ, ощхи, ошIуи титхьэмэ 
тащагъэкIагъэп,- ыIуагъ Рэдэд, нэшIукIэ лэжьэкIупIэмэ 
арыплъагъ, къушъхьэ лъапэмэ адэкIоерэ чъыг хатэхэри 
инэплъэгъу чIэкIыгъэх.- ГъомлапхъэкIи, пхъэшъхьэ-мышъхьэкIи тызгъэгужъыен тиIэп, ау тыздэхьэгъэ чылэхэм 
япщыхэм гущыIэгъуае сызфэхъугъэхэр къахэкIыгъэх. Зы 
хэгъэгу зытшIымэ, япщыгъо чIанэным, ятетыгъо къыщыкIэным тещыныхьэхэрэр нахьыб. Дзэшхо теубытагъэ 
тфэмыIыгъынэу зыIохэри къахэкIы. АщкIи Айнарэ къысиIуагъэри гъэшIэгъоны. Зыпари къаигъэ умышIы, лIыгъэкIэ 
ябгъашIэрэр, бэ шIэн, макIэ шIэн, къызэкIэрыожьыщт еIо. 
Ары шъхьакIэ, хэти ыIорэм седэIумэ, сыдэущтэу зы хэгъэгу тыхъущт? Шъхьадж икъонцэ Iахь елъэшъу. Теплъын, 
Айнар зыфиIорэми шъыпкъэ хэмылъэу щытэп..."
- Зиусхьан,- джабгъумкIэ къыгот Къоданэ пщым 
ышъхьэ къыригъэIэтыгъ.- Трамнапэ тыкъэсы, тыдэхьащта 
хьауми къэдгъэзэжьмэ ара?
- Сыд пае тыдэмыхьан,- мэкъэ чэфкIэ Рэдэдыпщым 
къыIуагъ: - Абэчыпщыр сэ сипкъэгъулэгъу. Хым сызэпырахыным ыпэкIэ ятэ щымыIэжьэу тхьаусхакIо сыфэкIогъагъ, 
дэгъоу сэшIэ, сыкъешIэ.
Шыу купыр пщы щагушхом зыдэпсыхэм, щагудэтхэр 
къапэгъокIхи, Рэдэдыпщым ишыIупIэ зым къыубытыгъ, 
адырэм лъэрыгъыр къыдиIыгъэу ригъэпсыхыгъ, игъусэ 
шыухэми яшымэ зарапхъыхыгъ. Мэщыкъорэ Къоданэрэ 
игъусэхэу Рэдэдыпщыр хьакIэщым ращи загъэтIысым, 
хэгърэй къафэхъугъэ лIы къопцIэшхом къыIуагъ:
- ТихьакIэ, умыгузажъорэмэ, типщ чыжьэу щыIэп, 
лъызгъэкIуагъэх, шIэхэу къэсыжьыщт.
ЛIыхэр зэрэгъэгущыIэфэхэ бысымыр къэсыжьыгъ. 
ЛIы Iэпс-лъэпс, нэгуф фэIукIыхьашъом пэкIэ-жэкIэ мыкIырыр къекIоу къешIэкIыгъ, ынэ нэгъо цIыкIухэр чаных, мэкъэ 
псыгъо хьазыр.
- Мэфищ темышIэу хьакIэм игухэлъ ышъхьэ къырихрэп,- рэхьатэу Рэдэдыпщым къыригъэжьагъ,- ау 
тыщысын хьакIэп, тшъхьэ дэгъэнагъ. Джыри чылэ зыщыплI 
тадэхьан фай...

--- Page 335 ---

- Зэ, зэ, умыгузажъу, Рэдэд,- Абэчыпщыр пэкIэжакIэмэ къахэщхыкIыгъ.- Шъущымысыщтми, моу Iанэхэр 
къяжъугъэхьых.
- Къахьыфи тыгущыIэн, Абэч, къахьыхэми, лъыдгъэкIотэн, тышхахэми, тызэрыгущыIэнэу тиIэр макIэп.
- ХьакIэм шIоигъор бысымымкIэ хабзэ,- къэдэIоным 
фэхьазырэу Абэчыпщым зыкъикъудыигъ.
- АдыгэхэмкIэ анахь Iофышхоу сызымыгъэзагъэрэр, 
Абэч, ори дэгъоу ошIэ,- Рэдэд игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- 
тызэгурыIонышъ, зы хэгъэгу тыхъуныр ары. Ори уинэрылъэгъу, илъэс пчъагъэм тызезыпхъощтыгъэ хъэзархэм 
ядао пчъагъэрэ тлъэгъугъэ, дзэпащи, хэгъэгу пащи яI. Ахэм 
ачIыпIэ къиуцонхэу къежьэгъэ русичхэми ягъэпсыкIэ ащ 
фэд. Сшъхьэ сыфимытэу хыкIыб хэгъэгу сыщыIагъэми, 
сынэхэр плъагъэх, стхьакIумэхэр дэIуагъэх, сшъхьэ Iоф 
езгъэшIагъ. Тэщ фэдэ лъэпкъ горэхэр дунаим къытемынэжьыгъэхэу сIорэп, ау къытэшIэкIыгъэ лъэпкъымэ 
хэгъэгу мыхъугъэ къахэнэжьыгъэп. Зы пачъыхьэ яI, хэ гъэгу 
Iофхэр зезыхьэрэ лIы хэхыгъэхэр ащ къешIэкIыгъэх, лъэсхэмкIэ, шыухэмкIэ, нэмыкIхэмкIэ зэтеутыгъэхэу дзэ уIэшыгъэхэр аIыгъых. Тэри ахэмэ афэдэ тымыхъоу тыщагъэIэщтэп. Непэ хъэзархэр текIыгъэмэ, неущ русичхэр 
къытфыкъокIыщтых. Ахэмэ ауж е урымхэр, е персхэр 
къыттеощтых.
- КъызгурэIо, зиусхьан, къапIо пшIоигъор,- мэкъэ 
псыгъо гъэтIылъыгъэкIэ Абэч къыдыригъэштагъ.- Уигухэлъхэм сащымыгъуазэуи щытэп. О зыфэпIорэ хэгъэгухэм 
зы мафэкIи, зы илъэскIи ядзэхэр зэхащагъэхэп. Шъыпкъэ, 
хэсашъхьэм тыкъекIуалIэмэ, пщышхо хэтыдзыгъагъэшъ, 
къэдгъэнэжьын, хэгъэгу Iофхэр зезыхьащтхэри дгъэнэфэных, ау дзэ зэхэтщагъ тIоу тызэхэкIыжьыкIэ, тфэIыгъыщтэп. 
Нэбгырэ мин пчъагъэм Iэшэ-шъуаши ящыкIагъ, ашхыщтыри, 
ащыгъыщтыри, зычIэсыщтхэри, зыгъэсэщтхэри ары. Нэбгырэ пэпчъ Iыгъын мэхъу.
- Сэри ахэмэ сягупшысагъ, Абэч.
- Ащыгъум тапэкIэ зэрэпшIыгъагъэу, чылагъо пэпчъ 
дзэкIолI пчъагъэу къыдэкIын ылъэкIыщтыр дгъэнэфэжьын, 
зимыIэм шыуши, шъуаши, Iаши едгъэгъотын, дзэпащи 
афэтшIын. СичылэкIэ ар спшъэ исэлъхьажьы. Чылагъо 
пэпчъ пщэу дэсыр ащ къеуцуалIэмэ, гъозэрыплъэхэр 

--- Page 336 ---

тиIэхэу, макъэ къызэрэпшъэу, зыфэпIорэ чIыпIэм тыкъэсын. Нэужым ткIуачIи, тилъэкIи, тимылъкуи зэхэдгъахъозэ, 
о зыфапIорэр нахь тэрэзышъ, дзэ зэхэугъое тегъэпсыхьагъи зэхэпщэн.
- Тызэзэгъыгъ, Абэч,- кIэкIэу Рэдэд къыIуагъ,- уичылэкIэ къэкIон зытефэхэрэр о пшIэн, зыфэтIогъэ мафэм 
хэсашъхьэм изэфэс укъекIолIэн.
- Iо хэлъэп. Моу джы Iанэм шъухаI.
Абэчыпщымрэ ежьырырэ яшIошIхэр зэрэзэтефагъэхэм ыгу къаIэтыгъэу, Рэдэдыпщыр къэшэсыжьыгъ. Чылэ 
хэ гъуашъхьэм къекIыжьыфэхэ, ибайколхэр игъусэу бысымыр къадэкIотагъ.
Чылэгъо зыщыплIэу джыри Рэдэдыпщыр зыдэхьагъэхэм 
пщы ямыIэу чылитIу къахэкIыгъ. Ячылэгъухэр зыгъэдаIохэу 
лIыхъу-лIышIухэу ахэм адэсхэм пщышхом нахь IэшIэхэу жэ 
къафигъотыгъ. Апэрэ къекIокIыгъом нахьи, мызыгъэгурэм 
къыдэхъугъэмкIэ разэу Рэдэд къыгъэзэжьыгъ.
Хэсэшъхьэ зэфэсыр зыщишIыщт пчэдыжьым Рэдэдыпщым ыгу гушIуагъуи, гумэкIи зэдилъэу къэтэджыжьыгъ. 
Тыгъопчыхьэ нэс зы мэфэ гупсэф къыдигъэфагъэп. ПкIэгъуалэм епсыхымэ шы къарэм ешэсызэ, ахэри ыгъэуцагъэх, 
ежьыри хэпшъыхьагъ, ау чылэ пэпчъ пIоми хъунэу зэрэдэхьагъэм, анэ кIаплъэзэ, зыIукIагъэхэр гущыIэгъуи, акъылэгъуи 
зэришIыгъэхэм гупсэфыгъо-рэзэныгъэ рагъэшIыгъ. Ары 
шъхьакIэ, зэфэсыр къызызэхахьэкIэ, зэрекIокIыщтым, 
яшIошIхэр зэрэзэутэкIыщтым, ежь зыфэе гъогум зэрэтырищэщтхэм зэрадзэщтыгъэ. IитIур ыкIыбыкIэ щагъэу, 
нэфшъэгъо пщэгъо пIуакIэм ин-инэу къыхэщэу, щагушхор 
рикIукIызэ, лъэмакъэ къэIугъ.
- Сыд, сшынахьыкI, узфэмычъыерэр?
- Непэ щыIэщт зэфэсыр пкIыхьапIэлъэгу сфэхъужьыгъ, 
нахьыжъ,- хьалэл нэгукIэ Шыупащэ къыIуплъэжьыгъ.- 
Сыкъэлъэтагъэти, сыхэчъыежьышъугъэп. Ори, сэри хьаулыеу тэгумэкIы нахь, зэкIэ дэгъу хъущт. О пчIыпIэ сыкъызенэм, бэкIаемэ анэ сыкIихьагъэп, тиIофхэр зэщыкъонхэри ары къызхэкIыгъэр, ау о къыпшIолIыкIых. 
КъыпшIолIыкI къодыехэп, цыхьэ къыпфашIы, къыпщэгугъых. 
Турабэ быт фэдэ горэ къыомышъугъумэ...
- Ашъыу, сшынахьыкI, мы лIым зэ ыуж шъуикIыжь,- 
Рэдэд къегыигъ.- ЗытIо-зыщэ зыкъысIуигъэкIагъ, Iофхэр 

--- Page 337 ---

зэрэкIорэм къыкIэупчIагъ. Тхьэмэ ялIыкIо мыхъун емыIуалI. 
НекIо модэ, ухъумакIомэ шIуфэс ятэгъэх.
- О къызэрэпшIошIэу Турабэ щытыгъэмэ...- Шыупащэ 
къыIуи, етIанэ ышIагъэмкIэ рыкIэгъожьызэ, ятIонэрэ IофымкIэ зыкъыритIагъ: - Тэ сыда мохэмэ тызыкIякIолIэщтыр, 
ежьхэр къыорэкIуалIэх.
- НекIо, некIо,- ыблыпкъ ыубыти, кIалэр рищэжьагъ. 
УхъумэкIо лIитIум акIэрыхьагъэхэу Айнарэ хьакIэщым 
икIыжьыгъэу иунэкIэ зэрэчъэжьрэр Рэдэд ылъэгъугъ.- 
Джы некIо, Шыупащ, хьакIэщым тихьанышъ, тIэкIу тыщысын, тыгущыIэн, пчэдыжьышхи зэдэтшIын.
Зэфэсыр рагъэжьэнкIэ охътэ шIукIае щыIэу Къурай 
шъофымкIэ Рэдэдыпщыр ежьагъ. ИсэмэгукIэ Къодан 
къыгот, иджабгъукIэ Шыупащ, байкол шыухэр аужых. 
Мэщыкъо къэгужъуагъ. КъекIолIэщтхэр зэкIэ къэзэрэугъоигъахэу Рэдэд къосэгъупщыр ахахьэми хъущтыгъэ, ау 
шъхьэкIафэ зыфишIын, ыгъэлъэпIэн фэе лIышIухэм ежь 
ышъхьэкIэ апэгъокIыныр цIыфыгъэкIэ ылъытагъ.
Шым зэрэтесэу Къурай шъофым Рэдэдыпщым зыщиплъыхьагъ. Жьыбгъэ макIэр зыдэкIорэ лъэныкъомкIэ, 
ямашIохэр зэнэмысхэу, мэшIошъхьэ заулэ щызэкIагъэблагъ, къырашъомэ щыуанхэр апылъагъ. Гъэлъэхъухэр, 
чэмыбгъэхэр лIымэ зэIахых, нахьыкIэхэр ахэмэ акIэтэкъуагъэх. Хэсашъхьэр зыдэщысыщтым ыкIыбыкIэ хъулъфыгъи, бзылъфыгъи щызэхэуцогъах. Мэзыбэрэ Мыстхъакъорэ нахьыбэр къызэрыкIыгъэр. НэмыкI чылэмэ ялIыкIохэр 
бгъуитIумкIэ уцугъэх. Хэсашъхьэм пэчIынатIэу пщы заули 
щыт. Рэдэдыпщыр байколмэ пкIэгъуалэм рагъэпсыхыгъ. 
Пщыхэм, лIыхъу-лIышIухэм ахахьи, аIапэ ыубытыгъ, ежь 
ыпэ къызэрэсыгъэмкIэ къытекIуагъэхэу ыIозэ, ыгъэщхыгъэх. ЦIыфхэр лъэсхэу, шыухэу, кумэ арысхэу бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ Къурай шъофым къызэлъекIущтыгъэх. 
Хэсашъхьэм хэт нахьыжъхэри къызэIукIагъэх.
ЫIапэ темыIэбагъэу, гущыIэ дахэ римыIуагъэу Рэдэдыпщым нэжъ-Iужъ къыгъэнагъэп. Нэплъэгъум къыриубытэрэ хьанэ-гъунэм къэкIо-накIо римылъэгъожь зэхъум, 
хэсашъхьэм хэтхэм зафигъэзагъ:
- Сыд, етэгъажьа? - зэплъэкIи, ыкIыб дэт Турабэ 
зелъэгъум, риIуагъ: - Сыд узпэтыр, моу къысэкIотылI.

--- Page 338 ---

Зэфэсым къекIолIагъэхэм Тыгъэ-Тхьэшхом зыфагъази, 
ягухэлъ къадигъэхъунэу елъэIугъэх.
- Ти Тыгъэ-Тхьэшхо непэ нэгушIоу къытхэплъэ,- къыригъэжьагъ Рэдэдыпщым.- Ар къызэрэтфэусэрэр, титхьэхэр къызэрэдготхэр кIымэфэ гузэгум къытапэсыгъэ 
мэфэ дахэм къеушыхьаты. Скъошхэр, тиIо заIоу, тишIэ 
зашIэу непэ тызэгурыIонэу, зэдедгъаштэу зы хэгъэгу зытшIынэу сэри, хэсашъхьэри къышъущэгугъы. ЦIыф лъэпкъэу 
щыIэ пэпчъ хэгъэгу шъхьаф зашIыгъ, зы пачъыхьэ яI, дзэ 
зэхэщэгъэ зэхэткIэ мэпсэух, мэлажьэх, зыкъагъэгъунэжьы. 
Тэри цIэ зэфэшъхьафхэмкIэ тызэджэжьми, тыадыгэ лъэпкъэу дунаим тытет. Тызэкъоуцон, тызыхэгъэгун фае.
IэкIыб хэгъэгухэм Рэдэд къащилъэгъугъэр, ахэр зэрэгъэпсыгъэхэр къариIотагъ, дзэхэщагъэ уиIэным къикIырэр 
агуригъэIуагъ, зэфэсым къырищэлIэнхэу къекIокI зэхъум, 
гупшысэ зэфэшъхьафхэу къахихыгъэхэми ащигъэгъозагъэх. Чылэмэ къарыкIыгъэ лIы заулэ къэгущыIагъэу, Емзэщ 
гъукIэ IупшIэшхор къахэкIоти, къэупчIагъ:
- Тэ дзэпащэ хэтэдзы, байкол шыудзэмэ япащэхэр 
тэгъэнафэх, тащэгугъы, ежьхэм пыи къытфэхъугъэ На хьлъэ шэу хьакIуцумэ якIужьыгъэр шъэфэгъу ашIы.
- Хэт зыфапIорэр, Емзэщ? Ышъхьэ къих! - Рэдэдыпщыр пхъашэу къэупчIагъ.
- Къодан ары, ХьакIуцу щалъэгъугъ.
- Къодан, моу пчэгум къихь. Шъыпкъа Емзэщ къыIуагъэр?
- Шъыпкъэ, зиусхьан, Iоф сиIэу сыкIогъагъ.
- Сыд Iоф типый дыуиIэр?
- Нахьлъэшэп сызфэкIогъагъэр, нэмыкI лъэгъун...
- Шъхьаусыгъо улъымыхъоу, зытетыр къаIо! - Колэс 
лIыжъыр къызэщычыгъ, зэфэсыр къэзэрэгъэбырсырыгъ. 
Мэщыкъо ащ нахьыбэ зыфэIэжэжьыгъэп, Рэдэд ыкIыб 
къыдэкIи, шъэогъум гоуцуагъ:
- Къоданэ лажьэ иIэп. Сэ селъэIуи, Чэчанэ дэдгъэгущыIэнэу згъэкIогъагъэ,- укIытэжьыгъэу Мэщыкъо ышъхьэ 
риуфэхыгъ.- ЗытесшIыхьагъэм шъущыгъуаз...
- Ари зэхэтфыгъэ,- Рэдэдыпщым ымакъэ къефэхыгъ.- 
Хэт джыри...
- Моу сэ зыгорэ къэсэгъаIу,- Хьакъарэ ыкъо нахьыжъ 
зыхэтмэ къахэкIотыгъ.- Нахьлъэш зэрэукIакIом зыми 

--- Page 339 ---

игугъу къышIырэп. Шъо ифэшъуашэ ешъумыгъэгъотыщтмэ, зэрэтиблагъэм теплъынэп, тятэ ылъ тшIэжьын!
- Гужъыягъэ къызхэмыгъаф, ГуIатыжь,- Рэдэдыпщыр 
кIалэм еушъыигъ.- Джыдэдэм тэркIэ Нахьлъэш Iэгъуадж. 
Ащи тызэрэнэсыщтым щэч хэлъэп...
Ардэдэм шыу закъоу МэзыбэкIэ къикIырэм зэфэсым 
хэтхэм ашъхьэхэр къаригъэпхъотагъэх. Езэрэгъэплъыхэзэ, 
шыур къэси, шым зыкъыридзыхыгъ, цIыфмэ къапхырыкIи, 
хэсашъхьэм ыпашъхьэ шъхьэеуфэхыгъэкIэ къиуцуагъ.
- Мыщынэу, мыукIытэу къызэрэкIуагъэр!..- Айнарэ 
Чэчанэ зешIэжьым, ышъо къызэокIэу къыхэкуукIыгъ.
- Зи умыIо,- Рампэс гощэшхор къеIушъэшъагъ.
- Зиусхьан,- Чэчанэ ышъхьэ къыIэти, нэку-нэпс хъугъэу 
Рэдэд ынэгу кIэплъагъ,- хэсашъхьэм хэт нахьыжъхэр, 
зэфэсым къекIолIагъэхэр, сышъолъэIу, къысфэжъугъэгъуи 
сIорэп, Нахьлъэш цIэплъыжъым секIодылIэн нахьи, шъуащыщ горэм спсэ ыгъэгъумэ, сыфэразэу дунаим сехыжьыщт.
- Уятэжъ Iуш дэд, сикIал, о сыдэущтэу удэуцохыгъа 
адэ? - Пщымафэ лIыжъыр къеупчIыгъ.
- Нахьлъэш къысщытхъузэ, сигъэделагъ,- Чэчанэ 
зэшIуанэзэ, къыриIожьыгъ.
- Е-е, сикIал, о уизакъоп, щытхъум боу бэ екIодылIагъ. 
Сэри а цIэплъыжъым пцIэ къыопэсыгъэп, зэблягъэхъужь 
ыIозэ, пчъагъэрэ сыкъыушъхьакIугъ. Джы ежь идунае 
зэблихъун фаеу чIыпIэ ифагъэкIэ сенэгуе.
Колэс бэщым зытыригъакIэзэ, хэсашъхьэм къыхэкIи, 
бэщыр ынэ кIиIущтым фэдэу фигъэсысызэ, ипхъорэлъф 
техъупкIагъ:
- Сыд, бзэджагъэр зепхьагъэшъ, джы укъэлъэIожьы, 
ара? Сэ укъысэплъыгъэп, уишъэогъу уеплъыгъэп. Чылэм 
ынапэ тепхыгъ, цIыфмэ саIуплъэжьын сымылъэкIэу сыкъэбгъэнагъ!..- Колэс ышъхьэ къыпхъуати, Рэдэд зыкъыфигъэзагъ.- Зиусхьан, моу зыгорэм ичатэ къысерэт, сэ мыщ 
ышъхьэ пысхыщт!
- Хьау, тхьамэтэ маф, ар пшIэна! - Рэдэдыпщыр Колэс 
кIэрыхьи, ытамэхэр IитIукIэ ыубытыгъ.- Зыгъэрыхьат, 
сыолъэIу, уичIыпIэ тIысыжь.
- Джащ сыгу нигъэсыгъ...- цIацIэзэ, Колэс лIыжъыр 
ичIыпIэ итIысхьажьыгъ.

--- Page 340 ---

- О мафэ тфэхъун зэфэс! - цIыфмэ Рэдэд зафигъэзагъ,- Чэчанэ къыIуагъэр зэкIэми зэхэшъухыгъэ. ЕмыкIоу 
ышIагъэр фэдгъэгъунэу къытэлъэIурэп, ыпсэ дгъэгъуныр 
къыхихыгъ. Сэ шъукъысэдэIущтмэ, мырэу ыгу еIэжьыгъэм 
сыд ышIагъэми, цIыф ыукIыгъэп, агъэплъэхъугъ, фэтэжъугъэгъэгъу.
- Фэтэгъэгъу. Колэс ихьатыркIэ фэтэгъэгъу! - чIыпIэ-чIыпIэу хъулъфыгъэхэр къыхэкуукIыгъэх.
- Сэ сыщэIэфэ къысишIагъэр фэзгъэгъунэп,- Айнарэ 
къыжэдэзыгъ.
- Хъугъэ сIуагъэба...- Рампэс гощэшхор инысэ фэсакъызэ, едысыгъ.
- Къыздежъугъэштэщтмэ, джыри зы Iоф къэнагъ,- 
Рэдэдыпщым ымакъэ къыIэтыгъ, исэмэгубгъукIэ реп лъэкIи, 
утыгум икIыжьыгъэ Чэчанэ ипэIо пырацэ зыщигожьыгъэу, 
ишыгъо цIыкIу ышъхьэ еуфэхыгъэу зэрэкIэрытыр зелъэгъум, ыгу егъоу, ымакъэ ылъэкIызэ, къыпидзэжьыгъ: - 
Шыудзэу зэхэтщэщтым Къоданэ пащэ фэтшIымэ, нахь 
тэрэзэу сеплъы. ЦIыфхэр нахь ешIэх, нахьыбэрэ ахэхьагъ, 
ахэкIыгъ, IуакIэми, шIыкIэми нахь фэIаз. Мэщыкъо Мэзыбэ 
ибайкол шыумэ пащэ афэтшIын.
- О къызэрэпIу, зиусхьан, нахьышIур о пшIэн,- зэфэсым хэтхэм къыдырагъэштагъ, Мэщыкъо зэхихыгъэм 
къыхыригъэхыгъ, ау зи къыIуагъэп.
АкIуачIи, ямылъкуи зэтеуцофэ, дзэр чылэмэ зэрахэгощагъэу яIэнэу зэзэгъыгъэх, чылагъо пэпчъ шыу дзэкIолIмэ 
япэщэщтхэм ахэплъэжьыгъэх, МыстхъакъокIэ, Нахьлъэш 
цIэплъыжъым ычIыпIэ, Темрыкъо пащэкIэ агъэнэфагъ, 
хэгъэгу Iофхэр Рэдэд пщышхом дызезыхьащт лIышIухэри 
хадзыгъэх. Ешхэ-ешъом хэкIыжьынэу ишыгъо ешэсыжьыгъэ Чэчанэ Рэдэдыпщым къыригъаджэхи шъотэ Iэгубжъэр 
фищэигъ...
VII
Пчэдыжьым Анысэт унэм къызекIым, чэщым ышIагъэр 
мафэм егъэшIэгъожьы пIонэу, тыгъэ нэгуплъэ хъурэешхор 
къушъхьэтхым къытетIысхьагъэу къосэгъу дунаим къыхаплъэщтыгъэ. Хъэзар хъункIакIохэр гум къыгъэкIыжьэу, 
къушъхьэ тIуакIэмэ къахэлъэтыгъэгъэ жьыбгъэм уашъор 

--- Page 341 ---

къыутIэрэхъи, чэщыгу мыхъузэ кIодыжьыгъагъ. Ащ ыуж 
ошъопщэ ушхъорэцыгъэхэр къегъолъэхыхи, осыр къыритхъухэу ригъэжьэгъагъ, ау бэрэ пылъыгъэп, лъашъхьэм 
къыблэкIэу къытырилъхьи, зэпыужьыгъагъ. Джы ошъогур 
къабзэ, лъагэ, чIым шъхьарыIэтыкIыгъ. Лъагъохэр шэщыми, 
къакъырми, мэлэщми, гъунэгъухэми якIоу Мэщыкъон фай 
хэзыхыгъэхэр, хьанцэри шэщ натIэм еусэигъ.
Анысэт къызегъэзэжьым, янэ Усасэ ыжэ тIупщыгъэу, 
зэтырипхъанкIэзэ, гъунэгъу шъузым фиIуатэрэр ытхьакIумэ 
къиIуагъ:
- ЗэкIэми сиуз ахь, дышъэр ынэкIапэкIи, псэ зыпыт 
сыфэгумэкIыжьыщтэп. ТиIи тимыIи зэхэтцIантхъуи, дунаир 
фэдгъахъэзэ тщэжьыгъэ. Чэщ-мэфэ пчъагъэм тыфэутIатIэу 
ыуж титыгъ. КъыддеIэн, къытфыреплъэкIын тIозэ, къэIаби, 
кIалэр иIэнатIэ къытырищыгъ. Ащ фэдэ цIыф ешIа, сибэу?!
- Угу емыгъэкIу, Усас, гукIэ зэпэблагъэхэр зэшIокIодыхэрэп,- гъунэгъу шъузым ыгъэIасэ шIоигъуагъ.- Тичылэ 
байкол шыудзэм Мэщыкъо пащэ фишIыгъэба?
- Ар сыдыкIэ былым, зытетыгъэм елъытыгъэмэ?
- Ежь Мэщыкъо зыгорэ къыуиIуагъа?
- Еж къыуиIощтышъ. Ятэ дымыIужъым фэдэкъабзэ 
хъужьыгъэ, щхыпцIи хэхьажьыгъ.
Анысэт зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ, Мэщыкъо адыгэ 
дзэпщ IэнатIэр Iахыгъэми ышIагъэп, ау унэм зехьажьым, 
ышъхьэ иIофхэм нэмыкI гупшысэ тыращагъ. БлэкIыгъэ 
мафэм хэсашъхьэм зэхищэгъэгъэ зэфэс пчэгум Чэчанэ 
зыкъыридзи, къариIуагъэри, раIожьыгъэри, ибзэджэшIагъэ зэрэфагъэгъугъэри Анысэт зызэхехым, нэмыкIэу 
аIуагъэми, ашIагъэми фэежьыгъэп, мощ фэдиз къиныр 
ышъо дэзыхырэр къэкIожьыгъэмэ, инасып къытыригъэзэжьыгъэу къыщыхъугъ. Унэм зекIым, гугъэ-гумэкIыр 
ынапэ телъэу тыгъэм зыкIыIуплъагъэри пчэдыжьыпэр 
псынкIэу тыригъэкIы шIоигъуагъэти ары. Дэхапсэ дэжь 
кIонышъ, Турабэ ригъэлъэIун гухэлъ ышIыгъ, ау пIэштэжь 
укъэкIуагъа римыгъаIуи шIоигъуагъ.
Зыгорэм сыхэIэн ыIуи, Анысэт щыуанышъхьэр къытырихыгъэ къодыеу янэ къихьажьыгъ.
- Сыд, чэтыу шхъухьашI пIонэу, щыуаным пшъхьэ 
зыкIилъыр? - Усасэ игубж зэрэкIэмыкIыжьыгъэу ыпхъу 
едысыгъ.- Чэтщыпсыр сшIыгъахэу щыгъур зэрэсыухыгъэр 

--- Page 342 ---

сыгу къэкIыжьыгъ. Мызагъэ тхьэмэ агъэпсэу, сыдкIэ утефагъэми, еогъотылIэ,- Iэгубжъэм илъ щыгъур щыпсым 
хитакъуи, зэIишIэзэ, ыпхъу къыфыреплъэкIыгъ.- МэлакIэ 
олIэ, ара?
- Сыгу къыпешъу.
- Къыпишъун адэ, къыпезгъэшъун щыIэмэ,- Усасэ 
гъумыгъузэ, щыпс Iапсыр Iэнэ хъураем къытыригъэуцуагъ, 
пIэстэ бэлагъэр къытыриупцIагъ.- Шхэ! Сэ Мызагъэ дэжь 
сыкIонышъ, тIэкIу сыкъыщысыщт.
- ШъуIуагъэр икъугъэба? - Анысэт ным фыдэплъыягъ.
- АщкIэ о сыоупчIыжьыгъэп,- Усасэ къызбгырыугъ,- 
ори пшIэщтымкIэ цIыф уеупчIыжьырэп.
Ныр пчъэ кIыб зэхъум, Анысэт щыпсым хигъэогъэ 
пIэстэ Iулъхьэр зэкIихьажьыщтмэ ымышIэу, ыгу къызэхэхьагъэу тIэкIурэ щысыгъ, ау къегъурэ ныбэр къытекIуагъ. 
Шхэ зэхъуми, шхэгъахэу пIэм зызыхегъакIэми, къызхихыгъэр ымышIэу, ныр къызэрецэлэшхагъэр арыщтын, Айнарэ 
янэ Гощнагъо ыгу къэкIыжьыгъ: "Тыпшъэшъэжъые зэхъум, 
Айнарэ ыгу егъущтыгъ, дэкъацэм дэлъым фэдэу янэ ыIыгъыгъ, ымышIэу лъэбэкъу ригъэдзыщтыгъэп. Сэ сянэ 
пщэрыхьэу тызигъашхэкIэ, зэкIэ къытфишIагъэкIэ ылъытэщтыгъэ. Ащыгъум сянэ нахь нышIу дунаим темытэу сIощтыгъэ. Айнари къысэхъуапсэщтыгъ. ЦIыфмэ аIуагъэу 
мышъыпкъэ щыIэп. "Къуаер цIынэу афызы, пшъашъэр 
фызыгъэу агъасэ" зыкIаIуагъэр джы къызгурыIожьыгъ 
шъхьакIэ, кIасэ сыфэхъугъ. Муары, Айнарэ яни яти шъхьарымытыжьхэми, зыкъиухъумэжьын ылъэкIыгъ, инасыпи 
къыкъокIыгъ. Зымафэ гушIуакIо сызыфакIом, ар къызэрэздэгущыIагъэр... Тыгъуас нэмыIэу зыдэкIуагъэр, гощэ 
шъыпкъэу зыкъызэкъуихыгъ. Тызэпшъэшъэжъыеми 
мыхъун пфиIощтыгъэп, ау джы зэрыуцогъэ чIыпIэри 
зыдешIэжьы, IуакIи, шIыкIи ешIэ, лыягъи къысимыIоу, сыкъызпигъэзыгъ..."
Уахътэу кIуагъэр шIуабэу Анысэт игупшысэхэр зэпичыгъэх, псынкIэ-хъукIаеу къэтэджи кIыIутелъ фабэр зыщилъагъ, цы шъхьатехъор къызэрихъухыгъ, лъэкIапIэмэ 
къящэкIыгъэ упкIэ лъаехэм хъэдэн къабзэкIэ ателъэкIыхьи, 
унэм икIыгъ. Щагум къызыдэкIым, бгъуитIукIи зиплъыхьи, 
зи зэримылъэгъугъэр игуапэу, Дэхапсэ иунэ фиузэнкIыгъ.

--- Page 343 ---

Хьанцэр кIэсэным риусэий лъэгуцым дэкIоежьыгъэу 
Дэхапсэ къызызэплъэкIым, щагум къыдэхьэрэ Анысэт 
ылъэгъугъ, нэгуф шъоткIо дахэр щхыпэм зэлъигъэнэфэу 
къыгъэзэжьыгъ.
- Сыдэу дэгъоу укъэкIуагъа, Анысэт,- фэчэфэу хьакIэм 
IаплI рищэкIыгъ.- Пчэдыжь нэс сыкъикIынкIэ сышъхьахэу 
сыщысыгъ, тхьэ зэтагъэм лIы иI, моу джыдэдэм ос тхъуныр 
сыухыгъэ ныIэп. НекIо, унэм къеблагъ.- Дэхапсэ деIэзэ, 
Анысэт кIыIутелъ фабэр зыщыригъэхыгъ, цы шъхьатехъор 
тырихыгъ, гъэшIуабзэкIэ риIуагъ: - ЧъыIэ улIэгъэн фае, 
джэныкъо машIом къекIотылI.
- Хьау, чъыIэ щыIэп, уиуни фабэ,- ау щытми, джэныкъом пэблагъэу Анысэт етIысэхыгъ, пэчIынатIэу зызышIыгъэ Дэхапси гугъэ нэплъэгъур ихьакIэ пигъохыгъ.
- УикъэплъакIэкIэ сэшIэ укъызфэкIуагъэр,- гущыкIо 
шIыкIашIокIэ Дэхапсэ къыIугушIуагъ.- Зэхэсхыгъэ уи Чэчанэ 
къызэригъэзэжьыгъэри, угу чэф къызэрихьажьыгъэри 
сэлъэгъу.
- Сиеми сшIэрэп. Гугъэ нэпцIыр шъхьэгъэпцIэжь, 
пкIэнчъэу сэгугъэ сIуи, Турабэ уезгъэлъэIунэу сыкъэкIуагъ. 
Чэчанэ ыгу къысфилъыр Тхьэмэ ялIыкIо ышIэнба?
- ЫмышIэ мэхъуа,- зэхихыгъэр гуапэ щыхъоу Дэхапсэ 
щхыгъэ.- ТапэкIи укъысэлъэIуи пфэзгъэплъэгъагъэба, 
Чэчанэ къызэригъэзэжьыщтыри къыуиIогъагъ. Къыуитыгъэгъэ уцми яшIуагъэ къыокIыгъэба?
- Сэ зишIуагъэ къысэкIыщт закъор Чэчанэ псэогъу 
сыфэхъумэ ары.
- НахьыпэкIэ ащ фэдэ пIощтыгъэп,- Дэхапсэ тхьагъэпцIэу къенэкIэуагъ.
- Ащыгъум сфэлъэкIыгъэмэ, ынэ къистхъынэу сыхьазырыгъ, ыпсэ хэсхыщтыгъ. Мы сыныбэкIоцI илъыми 
сыфэягъэп. О уцэу къысэптыгъагъэм ишIуагъэ къэкIуагъэп 
нахь, сыкъамышIэзэ зысыукъэбзыжьы сшIоигъуагъ.
"А сиIуб цIыкIу,- Дэхапсэ гукIэ Анысэт зыфигъэзагъ,- 
о джыри пшъхьэ къимыхьащтхэм сэ сягупшысэ. Укуигъэми, 
сабый пшъо хэфагъэмэ, гушIоба. Сэ сшIэрэр сшIэу, ар 
озгъэгъэкIодыжьына, узэзгъэшъуагъэр шхъо фэмыхъумэ, 
е пфэхъущтэп". Iупэщх мэкъэнчъэм лакъырдыгъэ тIэкIуи 
къыхэщэу етIанэ къеупчIыгъ:
- Джы сыд адэ хъугъэр?

--- Page 344 ---

- Сыгубжыгъэти, сыгу имылъхэр къасIощтыгъэ нахь, 
Чэчанэ гукIэгъу фысимыIагъэмэ, мыр къысэхъулIэныя. 
ЕтIани сшъо хэлъ сабыими ятэба?
- Ар шъыпкъэ, Анысэт, анахь лIышIури сабыимкIэ ятэ 
фэдэ хъущтэп. Ар Чэчанэ гурыIоу шъузэрэгъотмэ, нэнау 
цIыкIур шъуазфагоу шъущыIэщт. Сабый зэрымысым насып 
илъэп. Сэ лIы симыIэжьми, лъфыгъэ сиIагъэмэ, дунаир 
сиягъ... Ал, гущыIэр къытIублыхьагъэшъ, зыгорэ къыпфэсштэнри сщыгъупшэжьыгъ,- гощэ кIуакIэ зыригъэшIэу 
Дэхапсэ тэджыгъэ.
- Хьау, хьау, моу джыдэдэм сыкъэшхагъ,- Анысэт 
къэгузэжъуагъ.
- Зи хэмыфэжьынэу ушхэгъэна? - къызэплъэкIзэ, 
Дэхапсэ щхыгъэ.- Стырыпс тIэкIу кIымафэм къыпIуфэмэ, 
уигъэфэбэщт.
- Убысымгощэ дэгъу, Дэхапс. УиIани ренэу зэIухыгъ, 
уиуни IэшIумэ рехы.
- Е-о-ой, Анысэт, сыбысымгощэн фалI шъхьакIэ, сызгъэбысымгощэн синасып хэлъэп,- Дэхапсэ къэтхьаусхагъ.- 
Сэ НэтIае гукIэгъу фысимыIэу къыпшIорэмышI. Тхьэхэр 
сишыхьатых, сэ лажьэ сиIэп, ежь хъугъэп нахь.
- Сыда мыхъугъэр, Дэхапс? - НэтIаекIэ чылэм дэлъ 
къэбарым ишъыпкъапIэ Дэхапсэ ижэдэкIэу Анысэт зэхихы 
шIоигъуагъ.
- Мыхъугъэр джа ухэзгъэукъуагъэр ары,- Дэхапсэ 
щхыпцIыгъэ.- ИшэнкIи, ицIыфыгъэкIи, къызэрэсфыщытыгъэмкIи зы мафэ сыгу ебгъагъэп, ау къэзгъэшIэщтым 
сызэгоутэу зы пIэ сыдыхэлъыныя, Анысэт?
- Адэ НэтIае сыдэущтэу Турабэ пэблагъэ хъугъэ? Ыжэ 
къыдэзырэр епхъуатэ. Тураб Iуи, нычэпэ псы чъыIэми 
фыхэтыщт.
- Узгъэхъужьыщт ыIуи, Тураби ылъэкI къыгъэнагъэп, 
фэплъагъ, фэлъэIуагъ, уцмэ аригъэшъуагъ - зыми ишIуагъэ къэкIуагъэп. Тхьэмэ къыфамышIагъэр Турабэ къыфишIэн ылъэкIына?..- лэпс стырым пахъэр шъхьарихэу 
Iанэм къытыригъэуцуи, Дэхапсэ къэтIысыжьыгъ, гу пцIэнэ 
хьалэлкIэ Анысэт къыIуплъэзэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: 
- Орырэ сэрырэ тызэфэдэшъ, къыосымыIон щыIэп, тигущыIи тхьэмэ чыжьэ арэмыхь. НэтIае моу зыгорэ къыфэхъыежьынэу щытыгъэмэ, мэкIэ дэд ищыкIэгъагъэр. 

--- Page 345 ---

Хьэкъэрэ бгъэкъэшхор сауж къихьи, Iэпэщысэхэр къысфихьымэ, щытхъупсыр къысигъэчъэхзэ, ишъузыжъ ытIупщыжьынышъ, сищэнэу сшIошъ ыгъэхъугъагъ. Илъэсым 
къехъу шъэфэу сигъэшъузыгъ, етIанэ НэтIае къысфищэзэ, 
гукIэгъу фысигъэшIи, сыдэкIуагъ. Нэужым лIыр дэмыс 
зыхъукIэ, къысфыкъокIызэ, бэкIаерэ сызэрищагъ.
- Улъэш о, Дэхапс, Хьэкъарэ фэдэ лIы хафэр зыпыбгъэкIын плъэкIыгъэ. Ыгу хэбгъэкIмэ, ар зэблэн щымыIагъэу 
аIо.
- Зэрэхъугъэри мыры сIонэуи сшIэрэп. Турабэ къысфыкъокIэу зырегъажьэм, чэщ горэм ар исэу Хьэкъарэ 
къытефи, сыгучIэ изыжьыгъагъ. ТыкъишIагъэмэ, тIуми 
тпсэ Iуихыщтыгъ. Сыгу сытеIункIэжьи, зыгу-зыкIуачIэ 
сыкъызэхъужьым, пчъэр фыIусхыгъэп, Iусфыгъ.
- Угу къысэмыгъабгъ, Дэхапс. Турабэ Iае сIорэп, 
ынапэкIэ лIы къэбзэшху, ау, кIо, ори ошIэба...
Дэхапсэ щхыгъэ:
- КъыпфэмыIорэр къызгурыIуагъ, зэрэбытыр ары. 
ОшIа, Анысэт, НэтIае тхьамыкIэм елъытыгъэмэ, Турабэ 
лIы закI, дунаим ехыжьыгъэ Хьэкъари сщигъэгъупшэжьыгъ, 
зэрэбытри сынэ къыкIихьажьрэп.
- Уищэмэ, удэкIона?
- Уищэмэ оIо,- Дэхапсэ зыщыгугъыжьэу зырищыгъ,- 
сыдакIомэ, боу гушIозэ сищэн. Сыда сэ лажьэу сиIэр?
- Тхьэмэ уряхьакI, унапэкIи, ппкъыкIи, плъэкIапIэхэмкIи узэкIужьэу узэхэлъ, ощ нахь дахэ Мэзыбэ бзылъфыгъэ 
дэсэу сшIэрэп,- Анысэт ыгу къыдеIэу Дэхапсэ щытхъугъ.
- Оры, о сыд уилажь? Чэчанэ делэ нахь, ощ фэдэ 
пшъашъэ блэIэбыкIэу, типщышхо шъхьэгъусэ фэхъугъэр 
ыхьыныеп.
- Ар къызыпкъырыкIыгъэр сэ сэшIэ.
- Хэт?
- Нахьлъэш цIэплъыжъыр ары. Титхьэмэ ар къозэу 
рагъэшъынэу сялъэIу. Чэчанэ ышъхьэ итIысхьи, чэщи, мафи 
ынэгу кIифыхьэмэ, дахэу щыIэр фиIозэ, делэ ышIыгъагъ. 
Лажьэ имыIэу сэри Айнар ыгу хэзгъэкIыгъагъ.
- Зымафэ Айнарэ гушIуакIо уфэкIогъагъэу зэхэсхыгъэ.
- Мыхъун сшIагъа? - Анысэт ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Хьау, мыхъун пшIагъэ сIорэп, зэхэсхыгъэр къэсэIожьы,- Дэхапсэ кIилъэшъужьыгъ.- АщкIэ сыгу къэбгъэкIыжьыгъэр ары. Сянэжъ къыIотэжьыщтыгъэм къедэIу. 
ЗэпшъэшъэгъуитIу зэфэдэхэу щыIагъ. ТIури блэкIыгъэхэу 
дэхагъэх. Псэлъыхъохэр афызэблэкIыщтыгъэх, ау 
зыдэкIонхэ къахамыгъэкIэу хэтыхэзэ, пщыкIэлэ тегъэпсыхьагъэ къафыкъокIыгъ. Аужырэ джэгоу пшъашъэхэр 
зыхэтыгъэхэм щызэнэкъокъугъэмэ псагъэм тырагъэфэнымкIи пщыкIалэр атекIуагъ, шъори ашIудихыгъ, шыгъачъэми апэ къэсыжьыгъ. УдэкIон гухэлъ уиIэмэ, фэдэ 
гъотыгъуай. Ары шъхьакIэ, псэлъыхъом есэмэркъэунхэу 
пшъашъэхэр зэзэгъыгъэх. Зы пшъашъэм идэхагъэ фэдиз 
итаучагъ, адырэр идэхагъэ шъхьарыкIэу цIыфышIугъ, шэн 
дэгъу иIагъ. ПщыкIалэр апэ псэлъыхъо къызэкIом, пшъэшъэ 
шэнышIор гущыIэгъу фэхъуи, ыгу къибыбыкIэу ядэжь 
ыгъэзэжьыгъ. ЯтIонэрэ къэкIогъум, пшъэшъэ таучэр псэлъыхъом зыфехьэм, пщы кIалэм ыпакIэ къелэлэхэу, 
зэшIэгъое-шъхьэуназэ хъугъэу ыгъэкIожьыгъ...
Къэлэпчъэ макъэм Дэхапсэ къыгъэтэджыгъ, Анысэти 
къэупчIагъ:
- Хэт ар?
- Сигъунэгъу шъузыр ары.
- Зыми силъэгъунэу сыфаеп,- Анысэт къэгумэкIыгъ.
- ГутIапчъэмкIэ модырэ унэм чIэкI, сэ щызгъэсыщтэп 
ар.
Унэ чъыIэм Анысэт зиутIыIоу тIэкIурэ итыгъэу, Дэхапсэ 
къэджэжьыгъ.
- КIэдзэ тIэкIу ыIуи къэкIогъагъ,- Дэхапсэ IупшIэ 
ышIыгъ.
- Сыда, чэм яIэба?
- Тыдэ къырябгъэхыщт? Зы лIы яIэшъ, сыдигъо уихьагъэми, ылъакъохэр дэгъэзыягъэхэу щылъ. Янасыпмэ, шъуз 
тхьамыкIэм ышыхэр бэрэ иIэных.
- КIо, хъугъэ, ар Iофэп, Iэежъым тхыдэ шIагъор зэпигъэугъ,- джэныкъо машIом Анысэт зыфикъудыизэ, къыIуагъ.- Сыд етIанэ хъугъэр?
- Сыд хъун,- Дэхапсэ IупшIэ хъураехэр зэригъафэзэ, 
къыIуатэщтыгъэм къыпидзэжьыгъ.- Пшъашъэм зызэришIырэр пщыкIалэм ишъэогъу фиIотагъ. "Уеушэтышъ 
ары,- шъэогъум ыIуагъ,- теубытагъэ уиIэмэ зэрегъашIэ". 
Сыдэу щытми, зэкIогъум кIэхэкIрэр адырэ кIогъум къыхэхъожьзэ, джэгу щыIэу, пшъэшъэ таучэм гущыIэгъу фэхъугъ. ЗыкъыIуишIыхьэ зэхъум, ащ нахь тIасхъэ згъотыжьынэп ыIуи, ибайколхэр игъусэу, джэгум къыхихыгъ. 
Унагъо ышIэнэу пщыкIалэм ригъэжьагъ шъхьакIэ, нысакIэм 
гуащэр решхыхьэ, лIым ышъхьашыгу тетIысхьагъ, цIыфмэ 
ахэхьанкIи, иунэ зыгорэ къырищэнкIи укIытэ хъугъэ. Джары 
зыкIаIуагъэр: "ШъузышIур - унэ, шъуз бзаджэр чIыун". 
ЛIым ыщыIэ зэпытына, ыгу кIоди, тыщасэ ыщэ фэдэ ышIыни, 
ригъэкIыжьынэу тыриубытагъ. Шъуз таучэм лIым игухэлъ 
къышIагъ, зэнэцIынэу унэм илъыр зэкIэ кум риуIапIи, тыщасэ 
кIуагъэ. Пщыр зимахълъэмэ ящагу къыдэкIыжьыгъэ къодыеу, къэкIорэ бзылъфыгъэм шым фепсыхыгъ. Къэсыгъэр 
ишъхьагъусэ фэдэкъабз. "Сэ къэсщэжьыгъэр иунэ ис, о 
ухэт адэ? - пщыр еупчIыгъ. "Сэ уишъхьагъусэ сырипшъэшъэгъу, зиусхьан,- ыIуагъ пшъэшъэ шэнышIом.- Псэлъыхъо укъызэрэсфэкIощтыр сипшъэшъэгъу зешIэм, сигъэшэхъуи, тыосэмэркъэунэу зэдэтштэгъагъ. ЕтIанэ сятэ 
зыщымыIэжьым тыригъафи, ежь къыбдэкIуагъ". "Джэгум 
паго къекIыжьы" зэраIорэр ащыгъум шъыпкъэу 
къычIэкIыжьыгъ. Ухьазырыщтмэ, нычхьапэ блэмыкIэу 
сыкъыплъыкIощт",- пщым ыIуи, къыбгъодэкIыжьыгъ, 
шъузыщэхэр гъусэ ышIи, а пчыхьэ дэдэм пшъэшъэ шэнышIор 
ыщагъ. "Зэ къэзыщэрэр мэунэ, тIо къэзыщэрэр мэунэхъу" 
аIуагъэми, пщыкIалэм ыIотэжьыгъагъ.
- Сэ пщыкIали сылъыIабэрэп, Дэхапс,- Анысэт хэщэтыкIыгъ,- Чэчанэ сыблэхъопсыкIырэп.
- Сэ сIэ къихьанэу щытыгъэмэ, пщыкIалэми сылъыIэбэни,- ыгу къыдеIэу Дэхапсэ къыIуагъ.- Рэдэд фэдэ 
уилIыщтмэ... Пщым къызэрэхэкIыгъэм изакъоп зыкIасIорэр, 
цIыфыгъэ-лIыгъэ хэлъ, гушхо. Урым хэгъэгу чыжьэм пшIи, 
укъэзышIи щыуимыIэу, шъхьафит зыпшIыжьын, мощ фэдиз 
гъогууанэр къызэпыпчыжьын зыхъукIэ, лIымэ ялыеу ущытын фае. Ар пщы шъыпкъэ тфэхъугъэкIэ сэгугъэ.
- Ары сэри сIорэр,- Анысэт къэгузэжъуагъ,- ау сэ 
сызгъэгумэкIрэр фэшъхьаф. Турабэ сфыдэгущыI, о епIорэр 
нахь хэхьащт.
- Ащ пае укъэмыгумэкI, есIогъахэкIэ лъытэ,- Дэхапсэ 
Анысэт къыгъэгупсэфыгъ.
- ЩыскIаерэ убэкIаерэ зэфэдэ аIуагъ, укъысэзэщыгъэн 
фае, Дэхапс,- Анысэт къэтэджыжьыгъ.

--- Page 346 ---

- Ар IуакIэ хъуна, сыгу жьы дэбгъэкIыгъ,- Дэхапсэ 
ихьакIэ IаплI фабэ рищэкIыгъ.
Бзылъфыгъэ шъхьэзакъом Анысэт нэужым къыриIожьыгъэр гум къиIукIырэ мэкъагъ. Насып зиIэ бзылъфыгъитIу зэIукIагъэмэ, зым адырэр зыгорэкIэ ешъугъу, 
ехъуапсэ. Зыр насыпынчъэу адырэм инасып къикIыгъэу 
гущыIэгъу зэфэхъумэ, нахь Iэежьых. Ау насыпынчъитIу 
зызэрихьылIэкIэ, агу жьы дагъэкIы, шъэфэгъу зэфэхъух, 
зэрамыIон къагъанэрэп. Анысэтрэ Дэхапсэрэ къагъэшIагъэм зы унэ зэдисыгъэхэм, зэгъусагъэхэм, зэфэгупсэ 
зэнысэгъугъэхэм фэдэу, ягукIаехэр зэфыраIотыкIыгъэх.
- УмыгуI, Анысэт,- къэлапчъэм нэс къыдэкIотэгъэ 
Дэхапсэ къеушъыигъ.- Тэ тIорэр зы, тхьэмэ тфызэрагъафэрэр нэмыкI. УлъаIоу, уфалIэу Чэчанэ земыгъэлъэгъу. 
Уфэмыежь фэдэ зышIи, мары плъэгъун, ежь къыоубзэу 
уауж къихьажьыщт.
- Ащ фэдэ лъэкI сиIагъэмэ, Дэхапс...
- ПлъэкIыщт,- ымакъэ ыгъэпытэзэ, Дэхапсэ къыIуагъ: 
- Ощ фэдэ шъуз ыгъотыщтмэ, Чэчанэ ипаIо щэ дерэдзый. 
Умыдаха, умышIыкIашIуа, умыгукъабза! Сыд етIани ар 
зыфаер?!
Анысэт зыкъишIэжьыгъэу, ыгуи псынкIэ хъугъэу 
Дэхапсэ икъэлапчъэ къыIукIыжьыгъ.
VIII
Зэфэс ужым Чэчанэ ятэжъ ыпэ зыкъыригъэфагъэп. 
ЗэIукIэхэмэ, хъун къызэрэримыIощтыр ышIэщтыгъ, 
къыжэхэоныри дыхэтыгъ. Ащ Чэчанэ щыщынэкIэ арэп 
Колэс зызыкIыщидзыещтыгъэр, укIытэм ешхыти ары. Уз 
хьылъэ горэм къыкIэзыжьыгъэм, икIэрыкIэу къэхъужьыгъэм фэдагъ, ау етIани гуIэ-гущтэм зэлъиIыгъыгъ, пкIыхьэпIэ Iаехэр ылъэгъущтыгъ, ыIони ышIэни ымышIэу, моу 
зыгорэ къекуонышъ, тхьамыкIагъо горэкIэ ыгу рихыным 
ежэу хэтыгъ. ЫшIагъэр чылэм имызакъоу, адыгэ зэфэсым 
къекIолIэгъагъэхэм къыфагъэгъугъэми, Мэзыбэ лые 
дэхъухьэгъагъ. ЧIыпIэ къиным изыщыжьын, цIыфмэ ахэзыщэжьын зылъэкIынэу чылэм дэсыгъэр ишъэогъугъэ 
Рэдэдыпщыр ары, ау зэфэс кIэухым зэкIэмэ алъэгъоу 
шъотэ Iэгубжъэ къызэрэритыгъэми ишIуагъэ къэкIуагъэп. 

--- Page 347 ---

Ащ шъорышIыгъэ хэлъыгъэп. Рэдэд ыгу имылъ зэрэпфимыIощтыр, зэрэпфимышIэщтыр Чэчанэ ешIэ. Зэ нэмыIэми 
лъэсыми, шыуми шъэогъум готэу чылэм щалъэгъугъагъэмэ, бэмэ анэгухэр къыфагъэзэжьыщтыгъэ.
Чэчанэ зыухырэмэ Анысэти зэу ащыщыгъ, ащ зызэрэIуигъэкIэщтыр, риIощтыр, язэфыщытыкIэ кIэ фишIыщтыр 
абрамыжъоу ыплIэIу телъыгъ, ыгу щизэу жьы къыригъащэщтыгъэп. "Непэ а Iофым кIэух фэсшIын сыд ишIыкIэми, Анысэт зыIузгъэкIэн",- гукIэ зэриIожьи, пчэдыжьым 
Чэчанэ унэм къикIыгъэ къодыеу Колэс IуупIагъ. А чIыпIэм 
Чэчан чIыгум пхырэзы шIошIыгъ, шъхьэм лъыр къеуи, 
ылъэкIапIэхэр махэ къэхъугъэх, кIэзэз макIэр пкъышъолым 
рычъагъ.
- Моу унэм ихьажь! - Колэс кIэкIэу къызIуидзыгъ. 
Чэчанэ пчъэр фыIуихи, ятэжъ ыпэ ригъэшъыгъ, ежь пчъаблэм гоуцуагъ. Бэщыр ыпэ итэу хэшэнычъыкIызэ, Колэс 
джэхэшъогур рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ, ипхъорэлъф 
пэчIынатIэу къэуцуи, нэхэягъэкIэ къыIуплъагъ, ыIупшIакIэхэр 
тхыохэзэ, къеупчIыгъ: - Сыд къыуасIомэ хъун, кIал?
- ЗэкIэ къызгурыIуагъ,- Чэчанэ ымакъэ рилъашъозэ, 
ятэжъ фычIэплъыгъ.
- Сыгугъэрэп къыбгурыIуагъэкIэ,- лIыжъым ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ.- Уянэ тхьамыкIэр сэ къысхэкIыгъэ пае сIорэп, 
паIо щымыгъэу къэхъугъагъэми, зы лIы ыосагъ. Ащ къыфишIагъи, сэ къыфэсшIагъи, узфэдгъэсагъи - зыпари 
къыппкъырыхьагъэп.- Чэчанэ шъэожъыезэ, ятэ иIэпэ-цыпэхэу къыхафэщтыгъэхэр Колэс ыгу тефэщтыгъэхэп, ау 
имахълъэ ишэныгъэхэр кIалэм рихъоныжьыныр къыригъэкIугъэп, ыцIэ къыримыIоу къыхигъэжъагъ: - Сэ сымыдэгъахэр тхьасилагъэу къыпхэфагъэр ары.
- Сыдигъу тхьасилагъэ къызысхэфагъэр?
- Зэфэсым ыпашъхь! Нахьлъэш сигъэделагъ пIоу кIэлэцIыкIу ухъужьыгъагъа, хьауми чэтышъхьа пшIотыр? Е-е, 
сикIал, ар цIыфыгъэми лIыгъэми ащыщэп. Сыд пIуагъэми, 
пшIагъэми, уагъэIуагъэуи, уагъэшIагъэуи сэшIы, зыгорэм 
темылъхьажь. Ащ нахь пыут узэхъулIэн щыIэп. А чIыпIэм 
уихьадэ къысфащэжьыгъэми, ащ фэдизэу сыгу къеоныеп.
- Ар сшIошъ мэхъу...- Чэчанэ ымакъэ дысыгъэ къыкIэхьагъ.- Рэдэд чатэр къыуитыгъагъэмэ, спсэ бгъэгъунэу 
ухьазырыгъ.

--- Page 348 ---

- Зи езгъэIоныеп! - Колэс ымакъи ипхъорэлъф пигъэлъэшыжьыгъ.- Нахьлъэш джэгуалъэм зэрэшIоигъоу 
сипхъорэлъф зекIощтмэ, сэ къэзгъэшIагъэр ащыгъум 
хьаулыеба. Рэдэдрэ орырэ шъузэдэтпIугъ, шъузэдэтылэжьыгъ, Рэдэд лIы хъуи, о пIын паIо пщыгъэу укъэнагъ.
- СыкъэмыушъхьакIу, тэтэжъ...
- КъедэIу къыосIощтым! - Колэс бэщыпэмкIэ джэхашъом щыхэтIыргукIыгъ.- Рэдэд игупшыси, иакъыли, 
изэхэшIыкIи зынэсыгъэм еплъ. Чатэ зысэIом, сшъэ сызэрикIыгъэр гурыIуи, сигъэIэсагъ, уибзэджэшIагъэ къыпфаригъэгъэгъугъ. О ащ ычIыпIэ уитыгъэмэ, чатэр къиппхъотыни, ышъхьэ пыбгъэлъэтыщтыгъ.
- ЕгъашIи ар сфэшIэнэп...
- КъэмыIу! Айнарэ уебэни къызыохьым, нэрмылъэгъу 
чатэкIэ Рэдэд ышъхьэ шIопхыгъагъ, пшъэшъэжъые хыер 
бгъэунэхъуныекIи мэхъу, инасыпти, типщ гукIэгъуи, цIыфыгъи, акъыли иIэу къычIэкIыгъ.
- Сыдэущтэу Айнарэ згъэунэхъущтыгъ?
- Зыгорэм ыхьыгъагъэр къэсщэщтэп ыIоу, Iабэу нэмыкI 
пшъашъэ къыщэгъагъэмэ, бгъэунэхъугъагъэба? Ащ фэдэ 
бэмэ ашIэу къыхэкIыгъ. Джары, сикIал,- Колэс ымакъэ 
къэушъэбыгъ,- джынэкъэуж мыхъун горэ къыпхэфагъэу 
зысшIэкIэ, псибл уиIэми хэсхыщт. Джар пшIошъ гъэхъу. 
Колэс лIыжъыр хьаулыеу дунаим тетыгъ сэ мэзыбэмэ, 
къосэгъумэ язгъэIощтэп. Джы кIо уздежьагъэм.
БэщыкIэ аукIыгъэм фэдэу Чэчанэ унэм икIыгъ, зыдежьэгъагъэри щыгъупшэжьыгъэу, чэт шъхьэунэзагъ пIонэу, 
щагум дэкIыгъ. ЗыкъэшIэжьыгъо имыфагъэу ыкIыбкIэ 
къыщыIугъэ шы лъэмакъэм зэригъэплъэкIыгъ. Шычэмыдэ 
лъэкъофымрэ шыумрэ зэщыщ пшIуигъэшIэу Мэщыкъо 
къышъхьарыхьагъ.
- Байкол шыудзэм узэрэхэдгъэхьажьыгъэр къыосIонэу 
Рэдэдыпщым сыкъигъэкIуагъ,- бгъукIэ реплъэкIзэ, Мэщыкъо къыIуагъ, етIанэ ынэгу къыфигъази, къеупчIыгъ: - Тыдэ 
уежьагъа?
- Шъуадэжь сэкIо,- Чэчанэ ыгу илъыр къыжэдэзыгъ.
- Тиунэ ащкIэ щыIэп,- Мэщыкъо зэхихыгъэр ышIошъ 
хъугъэп.
- Ары шъыу...- Чэчанэ кIэщхыкIыгъ,- сшъхьэ зэрафэкIыгъэшъ, тыздакIори тшIэжьырэп.

--- Page 349 ---

- Хэта ащ фэдизэу къыпфырехыгъэр? - Мэщыкъо 
ымакъи къэфэбагъ, шыбгым зыщырищыгъ.
- Сятэжъ.
- Тянэ земыгъэлъэгъу, зыкъыбжэхидзэщт,- Мэщыкъо 
лъэрыгъмэ заригъэIэтзэ, Чэчанэ лъыджэжьи, фыпигъэхъожьыгъ: - Неущ Рэдэдыпщым къыгъэзэжьыщтышъ, 
байкол шыудзэр тыугъоищт, уиIаши, уишъуаши, уишыуани 
ахэплъэжь.
"Сызэнэгуягъэр шъыпкъэ, Рэдэд дэсэпти ары зыми зи 
къызкIимыIуагъэр,- ос шъэбэ пIуакIэм загъорэ щыцIанлъэзэ, Чэчанэ елъэкIоныщтыгъ. "Тхьасилэ" гущыIэу ятэжъ 
къыфидзыгъэр мэстапэу ыгу къыхэожьызэ, зыфэгубжыжьыгъ: - Сифэшъуаш, къэсIощтым сегупшысагъэп. 
ЦIыфым удел епIо зэпытмэ, зэгуцэфэжьэу регъажьэ. 
Нахьлъэш цIэплъыжъым ыцIэ къесIон фэягъэп, сымышIахэу 
сыжэ къыдэлъэтыгъ. "ЫнитIу данэ акIэбзагъ, ыIупшIэ гъэбжьыгъэхэр къэгъагъ тхьэпэ шэплъых, ыбг псыгъо IэмычIэм 
чIэфэн, ылъэкIапIэхэр кIэнкIэкум фэдэх..." - джащ фэдэ 
гущыIэхэр мо бгъэкъэжъым къыздырихыщтыгъэхэр 
сшIэрэп, мафэ къэс стхьакIумэ римыгъэкIхэзэ, саригъэумэхъыгъагъ. Айнарэ сыгу щыщы ышIи, сшъхьакуцI 
хэтIысхьэгъагъ, слъы хэлъэу къыздесхьакIыщтыгъ. Ау сыд 
фэдизэу сытелIэщтми, Рэдэд псаоу сшIэгъагъэмэ, лъэбэкъу 
сыдзыныеп..."
- Чэчан! - ыцIэ къезыIогъэ макъэм Чэчанэ къызэтыригъэуцуагъ, етIанэ елъэкIонзэ, лIыжъым кIэрыхьагъ.- Сыд, 
сикIал, хьэдагъэм уежьагъ, ара? Моу тIэкIу тягъаж, сигъунэгъухэри къыдэкIыщтхэшъ, тызэхэтэу тыкIон.
- Хэта лIагъэр, ТIатIыхъу? - зыцIэ къыриIощтым ыгъэгумэкIэу, Чэчанэ лIыжъым Iуплъагъ.
- Нашхъо ян ары,- ТIатIыхъу игъунэгъухэмкIэ реплъэкIзэ къыIуагъ, етIанэ къыIущхыпцIи, къыхигъэхъожьыгъ: 
- Езэгъын ащ къыгъэшIагъэм. Мары, Нашхъуи лIыкушхо 
хъугъэ.
- АщкIэ сятэжъ ыIорэр ошIа, ТIатIыхъу? - Чэчанэ пигъодзыжьыгъ.- Илъэс мин къыгъэшIагъэми, ныр уиIэ пшIоигъо 
зэпытыщт.
- Ари шъыпкъэ,- ТIатIыхъу ышъхьэ къыукъощызэ, 
къыIуплъагъ.- НышIурэ ошIурэ хэт язэщыгъ? Ныр уимыIэжьы хъумэ, ибэ хъураеу укъэнэ.

--- Page 350 ---

ТIатIыхъу гъунэгъухэр гъусэ къыфэхъухи, зэрэгъэгущыIэхэзэ, хьэдагъэм нэсыгъэх. Къэлэпчъэ зэIугъэзыкIыгъэмкIэ щагум дахьэхи, Нашхъуи, ышнахьыкIи, яIахьылхэми 
афэтхьаусхагъэх. Хъулъфыгъэмэ ахэуцуагъэхэу, къаIотэрэ 
къэбармэ акIэдэIукIыхэу щытхэзэ, къэлэпчъэжъыем къыдэкIырэ бзылъфыгъэ купмэ Усасэ ахэтэу Чэчанэ ылъэгъугъ. 
Гуцафэ къызфаримыгъэшIэу Чэчанэ лIымэ апхырыкIи, 
акIыб дэуцуагъ. Бзылъфыгъэхэр унэм зехьэхэм, щагум 
къыдэкIошъыжьыгъ, хигъэкIрэр шIомакIэу, Анысэт иунэ 
фиузэнкIыгъ.
Щагур зэгъокIыгъ. Кон чIэгъым къычIэкIыгъэ хьэ шIуцIэшхом къышIэжьи, ыкIэ ыгъэсысызэ къыпэгъокIыгъ, 
ылъакъомэ закъырищэкIызэ, пчъэм нэс къыдэкIотагъ. 
Пчъэ тIуакIэм Чэчанэ дэуцуи, ымакъэ ылъэкIыгъ:
- СыкъакIо хъущта, Анысэт?
Анысэт шъхьэр къыпхъуати, лъыр ынэгушъхьэмэ 
къяуа гъэу къэтэджыгъ, ышIэрэр ынапэ ымыштэщтыгъэми, 
ынэжгъ зэхигъэхьагъ:
- Хъущтми мыхъущтми, укъихьэгъах. КъакIо, къэтIыс.
- Цылъэпэд охъы, ара? - къызэрэригъэжьэщтыр Чэчанэ 
ымышIэу, еупчIыгъ.
- Цылъэпэдэп мыр,- Анысэт ыбгъэ кIиубытэгъэ лъэпэд 
ныкъохъым феплъыхыгъ,- хъытыу нахь.
- Мощ фэдэ хъытыу мэхъуа?
- Нэд шъыпкъэу хъытыу сэхъы, къихьэрэр изгъэкIыжьыщтэп,- Анысэт пагэу Чэчанэ Iуплъагъ.- СызэрэбгъэпцIагъэм 
фэдэу сэщ фэдэ делэ горэ сихъытыу къисыубытэн сэIо.
- Ащыгъум сэ сиубыт,- гу къызIэпишIыхьажьзэ, Чэчанэ 
хэгушIукIыгъ.- Къэзгъэзэжьрэр тхьэмэ аштэжьы аIуагъ. 
Чылэм къэзгъэзэжьыгъэ къодыеп, о уадэжьи ары. Уфаемэ, 
хъытыуи къысэдз, лъахъи къыстелъхь, узыфаер къысашI, 
угу щышIагъэр сэшIэшъ, сыд къысэпIуагъэми, сыгу обгъэщтэп, ау къысфэгъэгъу. Мыр сшъхьэ, мыр сипаIо...
- Пшъхьи сыфаеп, уипаIуи сэмыгъэлъэгъу,- Анысэт 
зигъэпхъашэу къыригъэжьагъ, ау ымышIахэу ымакъэ 
къыщитхъагъ: - Чылэм цIэIужь сыдэпшIыхьэгъахэшъ, джы 
сшъхьэ, сипаIу оIо. Шъхьэ уиIагъэба, гу пкIоцIылъыгъэба, 
сыкъыолъэIоу, сыкъыоубзэу, зыпыслъэжьыщт сIоу уауж 
сызетым?

--- Page 351 ---

- Тхьэмэ афэшъхьаф, Анысэт, хэмыукъорэ щыIэп,- 
Чэчанэ ушъый гъэшIуабзэкIэ къыIуагъ, "Нахьлъэш сигъэплъэхъугъ" къыIонэу къыдихьыегъахэу, ятэжъ къызэрегыигъэр ыгу къэкIыжьи, рифыхыжьыгъ.- Сыхэукъуагъ 
сIуагъи! О къызэрэпшIошIэу, чылэми хизы ухъугъэп, 
тикъэбар щыгъуазэр нэбгырэ заули хъурэп. СыолъэIу, 
тызэгурыгъаIу. Зэфэгусэм зэшIокIодыр къехьы.
- ЗызгъэшIожьэуи, зыкъыпфэзгъэгусэуи къызшIомыгъэшI, Чэчан,- апэрэу Чэчанэ ыцIэ фэбагъэкIэ Анысэт 
къыжэдэзыгъ.- Зыгорэ зысшIынэу схэлъыгъэмэ, сыгуи, 
сигукIэгъуи уахэстхъыжьыныешъ, сшъхьэ ифэшIу ыуж 
сихьажьыщтыгъэ. Сэ сыгу хапкIэрэр сыл щыщ хъоу тхьэмэ 
сыкъагъэхъугъ.
- Ар къызгурыIожьыгъэу, узэрэзгъотыжьыщтым 
сеусэзэ, хьакIуцумэ сахэсыгъ.
- Арми, хьакIуцумэ Нахьлъэшыжъыр пщы афэхъугъэу, 
о пщы гуадзэ уфашIыгъэу ары тэ зэхэтхыщтыгъэр,- сэмэркъэу-мыскъарэкIэ Анысэт кIэщхыкIыгъ, псынкIэуи зыкъызэблихъужьыгъ.- КъэтIысба, Чэчан, тызэдэоным тыхэхьагъэшъ, адыгэгъэ-цIыфыгъэри тщыгъупшэжьыгъ.
Чэчанэ тхы ищыгъэм шъхьэри дигъэзэндэжьызэ, 
етIысэхыгъ, Анысэти риIуагъ:
- Ори къэтIыс. ГущыIэ гуаор кIэсэ зэIых, Анысэт. Губж 
хэмылъэу, тыгу зэфилъыр зэтэгъаIу.
- ХьакIуцухэмкIэ къэсIуагъэм зи къепIолIагъэп,- гукIэгъу зэфэшIым Анысэт хэхьаныр къыримыгъэкIоу гущыIэр 
нэмыкI гъогу тырищагъ.
- А къэпIуагъэр сипый горэм къышъонигъэсыгъ, е сэ 
зыгорэ сэбгъаIо пшIоигъу. Шъыпкъэба, Анысэт? - Чэчанэ 
щхыгъэ.
- Уфаемэ - шъыпкъэ, уфэмыемэ - пцIы,- Анысэти 
къэчэфыжьыгъ.- Ау щытми, шъхьэхьыжь нэгъуаджэу 
ХьакIуцу шъузэрэщымыIагъэр зэхэтхыгъэ... Зэ, моу джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт,- зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэу, 
гутIапчъэмкIэ унэм чIэкIыгъ, чэтыу огушхо ыбгъэ кIэсэу 
къыгъэзэжьыгъ.- Мыр къэошIэжьа, Чэчан? - фэбэпсыр 
ынитIумэ къакIихэу Анысэт къыIугушIуагъ.- Щыр цIыкIоу 
къысфэпхьыгъагъ, еплъ зэрэхъугъэм. Мыщ хэхъуагъ, 
орырэ сэрырэ тхэкIыгъ.

--- Page 352 ---

Чэтыу огур Анысэт Чэчанэ ыкуашъо тыригъэтIысхьагъ. 
Адырэри ышъхьэшхо-нэшхъо чэфынчъэхэмкIэ Чэчанэ 
къыдэплъыягъ. ХэпцIэукIи, АнысэткIэ зигъэзэжьыгъ, ыкокI 
зегупсэфэжьым, ынэхэр ыупIыцIэжьыгъэх. Чэчанэ чэтыу 
щырыр Анысэт къызэрэфихьыгъагъэр, непэ зэ ишIулъэгъу 
темыплъэмэ зэрэзэгоутыщтыгъэр, яунэ пчъагъэрэ 
зызэрэблыригъэхыщтыгъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
- Зи къэпIожьрэп, Чэчан,- Чэчанэ изэхэшIэ-гукъэкIыжьхэр Анысэт къызэпичыгъэх.- Сыд шъуишыгъэхъушIакIэу 
хьакIуцумэ шъуахэтыгъ?
- ХьакIуцумэ къагъэшIагъэм пщы ямыIагъэу, Нахьлъэш 
цIэплъыр хэт пщы ышIын, пщы гуадзэри сэ хэт къызнигъэсын ? - Чэчанэ зиухыижьыгъ.- Барыч ыцIэу ахэмэ лIы 
пшъэго Iужъу горэ яI, пщэу пщэп, хьакIуцумэ апэ иуцуагъэшъ, ыгъэдаIохэ шIоигъу. Ащ мыдырэжъым зыгуидзагъ, 
иIуи, ышIи ахелъхьэ шъхьакIэ, хьакIуцухэр зэрэщытхэр 
пшIэрэба, тызахэтыгъэ тIэкIум зыфэдэр рашIыкIыгъэшъ, 
делэ зыкъырашIылIэ, сыд ариIуагъэми, "къосэгъухэм ара 
аIорэр? ГъэшIэгъоны, гъэшIэгъоны" аIозэ, къыIощхыпцIэх. 
Мары, сэ сIуагъэ пIожьын, е зыгорэ къырашIэщт, е къыкIырагъэIэщт...
- КIо, хъугъэ,- Анысэт ыдагъэп,- мо Iаем игугъу зэхэсхынэуи сыфаеп. Хьакъарэ имахълъэ пэтзэ, еплъыгъэп, 
екIодылIагъ.
- КъахэзытIупщхьагъэр сшIэрэп, Хьакъарэ джынапцIэ 
аIуи къырахьыжьи, Нахьлъэш цIэплъыжъым адыригъэштагъ.
- Адыримыгъаштэмэ, ежьыри дагъэкIощтыти ары, 
Чэчан, къыбгурыIуагъэба? Ар Iофэп, Рэдэдыпщым сыдэу 
зыкъыпфишIыгъа?
- Зы гущыIэ мыхъун ыжэ къыдэкIыгъэп,- Чэчанэ 
хэхьапщыкIи, ыIэтыжьыгъэгъэ шъхьэ пэгэ псыгъор къышIуефэхыжьыгъ.- Рэдэд илIыгъи, ицIыфыгъи зэрэиныр, шэн 
зэтет зэриIэр бэшIагъэ зысшIэрэр. Ау ащ фэдиз фэгъэгъуныгъэр къыздызэрихьаныр, сызгуиубытэжьыныр сшъхьэ 
къихьагъэп. Сыд къысишIэми, сихьылъэ, сифэшъуаш сIуи, 
сыгу уадэжькIэ къэсыдзыжьыгъ.
- Уи ЦIэплъыжъ сыд къыуиIуагъ?
- ЕзгъэшIагъа? ХыIушъомкIэ хъункIакIо зырагъэхьыгъэти, къыкIэсIэжьыгъ,- Чэчанэ щхыгъэ.- Хьакъарэ пае 
зэ пхъашэу арырэ сэрырэ тызэIуупIэгъагъ. Ащ ыуж щэнхъо жьым хэтхэу къахэхьэгъагъэхэр чылэм зыдэкIыжьхэм, 
гъусэхэр ышIхи, къыхъункIагъэх. Ари зыфэсэмыдэм 
къызжэхэбаниешъ, ситхьалэ пэтыгъ. О уиIуагъэу имахълъэ 
емыплъыгъэр сэ къысэплъына? Тыгъужъымэ сшIэрэп 
къязгъэлъфыгъэр, цIыфыгъэ-гукIэгъу зыфаIорэр хэлъэп.
- ХьакIуцумэ шъуахэхьажьыным ыпэкIэ боу укъыщытхъущтыгъ.
- СшIагъа сэ, ежь къыпфае зыхъукIэ, ар шъоубзэгу, 
гущыIэкIэ утырегъэлIыкIы.
- Ори ащ щыщ горэхэр къыкIэрыпхыгъэкIэ сенэгуе, 
непэ къысэпIогъэ гущыIэмэ афэдэхэр ужэ къыдэкIхэу 
ыпэкIэ зэхэсхыгъэп.
- Хьау, Анысэт. Ахэр зэкIэ сыгу илъэу къыпфесхьакIыщтыгъэх, къысфаIощтыгъэхэп нахь. Джы ащ нахьыбэ 
сфэIыгъыжьыщтэп, сыкъыщиутагъ.
- Сэри ошIэ-дэмышIэу укъысшъхьарыхьагъэти, сыгу 
дэшъухьагъэр къысшIудэугъ нахь, Чэчан, спсэ ущыщ, слъы 
ухэлъ.
- СыолъэIу, Анысэт, моу зызакъо уныбэ сыкъытегъэIаб, сисабый пшъо хэлъыр.
- IукI адэ,- Анысэт къыраIуагъэр игопагъэми, зыIуищэикIыгъ.
- Тизакъу, зыми тыкъилъэгъурэп.
- Тхьэмэ тыкъалъэгъуба. Сымыщэу IапэкIэ укъызнэзгъэсыжьыщтэп,- Анысэт тэджынэу ежьагъ.
- Хъугъэ, хъугъэ, щыс, сыкъыбнэсыщтэп,- Чэчанэ 
къэгузэжъуагъ.- Уянэ хьэдагъэм къэкIуагъэу слъэгъугъэти, сэ сыгуIэзэ, уадэжь сыкъэсыгъ. Мэщыкъо... ягуащи 
игъусагъ сшIошIы.- Мэщыкъо зэрэIукIагъэри къыпигъащэ 
шIоигъоу къырищэжьэгъагъ, ау имыщыкIагъэкIэ ылъыти, 
Усасэ инысэ игъусэу ымылъэгъугъэми, ылъэгъугъэ фэдэ 
зишIыгъ.
- Игъус адэ,- Анысэт къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- Хьэдагъи, джэгуи нысэр имыгъусэу нанэ зыми кIорэп. Сэ 
сыздэкIощти, сыздэчъэщти о сэбгъэухыгъэ.
- ЗэкIэ зэтеуцожьыщт, Анысэт,- джыри губж горэ 
азыфагу къихьаным Чэчанэ тенэгуикIыгъ.- ЦIыфмэ къямыхъулIэ къытэхъулIагъэп, тызэрэгъотыжьмэ, тащыгъупшэжьыщт.

--- Page 353 ---

- Тэ тшIагъэм нахь Iае горэ нэмыкIмэ ашIэнышъ, тэ 
ажэ тыдэзыжьыщт. Ара къапIо пшIоигъор?
- Ашъыу, ащ фэдиз къизгъэкIыгъэп! ГущыIэ пэпчъ 
зыкъыпыбгъапкIэу, сыдэу пырэцэ цIыкIу ухъунэу ебгъэжьагъа сэIо.
- Сэ сыгу дэхъыкIыгъэм ызыныкъо о угу щышIэгъагъэ мэ, сеплъыни узэрэхъурэм.
- Сэри сытхъагъэп, Анысэт. Спсэ сырыджэгужьэу 
хьакIуцумэ сахэсыгъ. Нахьлъэшыжъым секIодылIэщтмэ 
сымышIэу, къэзгъэзэжьмэ, къосэгъумэ спсэ агъэгъун 
сIоу, макIэп скIэхэкIыгъэр. Джы зэкIэ такIыб хъугъэ, пIалъэ 
къысэт.
- СэркIэ мафэри бэ. Неп пIоми, неущми сыхьазыр, ау 
тигъунэгъу ныор лIагъэу, унэгъуиплI ныIэп тазыфагур... 
Зибэ тешIагъэм имакIи терэшIэжь.
- Ащ сегупшысагъэп, тэрэз зыфапIорэр,- Чэчанэ 
укIытэжьыгъэу къезэгъыгъ.- Адэ сыдигъу пIорэ?
- Ныом ищыгъынIухыжь текIмэ...
- Боу хъун. Ащыгъум тызэзэгъыгъ,- Чэчанэ ыгу зыкъиIэтыгъэу къэтэджыжьыгъ. Мэфэ заулэкIэ шъхьэгъусэ 
къыфэхъущтыр ынэгушъхьэхэр къыхихэу, лы тIэкIоу пыхъуагъэм идахэ дахэ хигъэхъуагъэу ыпашъхьэ къызеуцом, 
Чэчанэ джы нэс зэхимышIэгъэ хъулъфыгъагъэм къызэкIигъэблагъ, етхъоу къызIэкIиубытэ, ифабэ зэхишIэ шIоигъоу 
ыIэхэр къэхъублэблагъэх, ау зиIэжагъ.- Уянэ къэмысыжьызэ, сикIыжьыщт нахь, сызилъэгъукIэ, Iаджи къыстырипчъэщт.
- ГущыIэ къодыекIэ нанэ укъелыжьыщтмэ, угушIон,- 
Анысэт ыгу къыдеIэу щхыгъэ.- Ащ ыIорэр ошIа? "Моу а 
нэпэнчъэр сапэ къифэгъагъот, ынэ мыукIытэхэр къистхъыщтыгъэх". Арышъ, зыфэсакъыжь, нэшъоу укъигъанэмэ, 
пIапэ сIыгъэу укъысIэкIэнэщт.
- Ащ Iофыр нэдгъэсынэп, Анысэт. ХъяркIэ ащыгъум.
- Хъяр къыохъулI, Чэчан. ЗыгорэкIэ сыкъыоупчIы 
сшIоигъу,- пчъэм нэсыжьыгъэр Анысэт къызэтыригъэуцожьыгъ.- Дзэпэщэ IэнатIэм сшынахьыжъ Мэщыкъо сыда 
Рэдэд зыкIытырищыгъэр?
- Зытетыр къыосIона?
- Зытетыр ары нахь, зэрэщымыт сыфаеп.

--- Page 354 ---

- Мэщыкъо лIы дэгъу, ныбджэгъушIу, ау пащэкIэ 
гупсэфыщ, гъэтIылъыгъащ.
- Къытефэрэр ымышIэу ара къапIо пшIоигъор?
- Хьау, сыдэущтэу къыбгурызгъэIона ар? - Чэчанэ 
ынэхэм гупшысэ-гумэкIыр къакIихыгъ, кIэшъо бгыкъум 
нэплъэгъур рити, Анысэт къыфыридзыхыжьыгъ.- Мэщыкъо зыфэдэр ори, сэри дэгъоу тэшIэ. ЕпIорэр ыгъэцэкIэщт, 
кIо пIомэ - кIощт, чъэ пIоми - чъэщт. Ежь ыпкъ къикIэу 
ышIэрэр макIэ. Рэдэд бэ пэкIэкIыгъэр, гъэрыпIэм ахьыным 
ыпэкIэ хэгъэгуи, дзи зэхищэгъагъ, шIыкIэ-гъэпсыкIэ тфэхъущтхэм алъыхъоу, зыгорэхэри къыгъотхэу ригъэжьэгъагъ. 
ГъэрыпIэм къэтыфэ ынэгу кIэкIыгъэр тхьэмэ амышIэмэ, тэ 
тшIэрэп.
- Ары,- Анысэти къыIуагъ,- агъэбанэу, къыращэкIэу 
аIыгъыгъэу аIо.
- Рэдэд цIыф гупкI. Сыд ылъэгъугъэми, зэхихыгъэми, 
ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу, купкIэу хэлъыр къыхехы. 
АщкIэ уехъопсэнэу щыт. Византие хэгъэгум идзэпащэхэм 
язекIуакIи, яIофшIакIи бэрэ ымылъэгъугъэми, зышIэхэрэм 
къаригъэIотэгъэщт. Дзэм урипащэ зыхъукIэ, сэ къызэрэсшIошIырэр, уиакъыл бгъэлажьэзэ, уиIуи, уишIи ахэплъхьан 
фай. Бэ ащ ищыкIагъэр.
- Джы къызгурыIуагъ,- Чэчанэ къышIыгъэ ушъхьагъумэ Анысэт язэгъыгъ.- Нанэ ыжэ Мэщыкъо кIэримыхзэ, 
тIэкIу дыигъаIо ышIыгъ.
- Адэ, мары ори къэпIуагъ,- Чэчанэ изэфэхьысыжьмэ 
агъэрэзэжьыгъэу ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Сэ Къоданэ 
нахьи сшъхьэкIи, сыгукIи Мэщыкъо нахь сыпэблагъ, ау 
Къоданэ куп зэребгъэщэщтми, дзэ Iоф зэребгъэхьащтми, 
къыфалъфыгъэм фэд.
- Зытетыр пIощтмэ, Чэчан, сшынахьыжъ иIэнатIэ 
зэрэIуащыгъэр ыгу къеоми, Рэдэд ыгу ебгъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Мэщыкъо фэукIочIыщтыри, фэмыукIочIыщтыри 
зыдешIэжьы, IэнэтIэ лъыхъумэ ащыщэп. ЕтIани а Iофыр 
къэзгъэпсынкIагъэ гори хэлъкIэ сенэгуе.
- Сыд?
- ХьакIуцум сыщыIэзэ, Мэщыкъо елъэIуи, Къоданэ 
садэжь къыгъэкIогъагъ.
- Сыд пае?

--- Page 355 ---

- Ощ пае къыздигъэгущыIэнэу.
- Ы-ы? - Анысэт ынэхэр къикIотхэу зыкъырихыгъ.- 
Армэ шIэ укъызкIэкIожьыгъэр?
- Къоданэ къэмыкIозэ, къэзгъэзэжьын гухэлъ сшIыгъэхагъэ. НэмыкI угу къимыгъахь. ЦIыфыр къыпфэмые 
зыхъукIэ, пщытатэми фэгъэдэIощтэп.
- Мэщыкъо гупцIэнэжъ, ыгу къысэгъути ары. Ар Рэдэд 
къыфигъэгъугъэп оIуа?
- ЗыфэкIуагъэр умышIэу, уипыйхэр пыщэгъу зышIырэр ухэтми угу рихьыщтэп, ау ари лъапсэ фэхъугъэщтэп, 
джа ыпэкIэ къыосIуагъэхэр ары. Рэдэд зыгу-зыкIуачI, 
лъэпкъым фэгъэхьыгъэмэ, ухэтыкIи къыоплъыщтэп. Муары, 
янэш Къэншъао русичмэ зэрахэхьагъэр фигъэгъугъэп. 
Рампэс гощэшхоми, ышнахьыкIэ русичмэ ягъусэу къызэкIом, ынэ къыкIигъэплъагъэп.
- Тэрэзэу ашIагъ. АщкIэ Рэдэди, гощэшхоми сырягъус. 
Ори, Чэчан, сыолъэIу, пIощтми, пшIэщтыми афэсакъ. Угу 
фэкъабзэ хъужьыгъэу Рэдэд ышIэмэ, ежьыри къыпфэшъыпкъэщт. Рэдэд тэ типIур хъугъэшъ, ишIуагъэ къытимыгъэкIмэ, иягъэ къыгъэкIощтэп.
- Ори сятэжъ укъигъэуIушыгъэм фэд, ушъый дэгъухэр 
къысфэошIы,- Чэчанэ ыгу къигушIукIэу щхыгъэ, къытыригъэзэжьызэ, къыIуагъ: - Ащ пае зы закъо унэгушъхьэ 
сыкъынэгъэс.
- Хьау, хьау! - Анысэт ыIитIу къыпигъодзыгъ.- КъыосIуа гъэба, уиунэ сыкъимыхьэу IапэкIэ укъызнэзгъэсыжьыщтэп. ЗыгъэпсынкI, нанэдхэм якъэсыжьыгъу.
Чэчанэ икIуи, ичъи зэхэтэу щагум къыдэкIыжьыгъ. 
Урамым къызытехьажьым, нахь ин хъугъэ фэдэ зыщыхъужьэу ыпкъ зэкIищыгъ, шъхьэр ыIэтыгъ, кIокIэ шъырытым 
итэу, къызищэщт мафэр къызысыщтыр къылъытэу ригъэжьагъ, ыгукIэ зэриIожьыгъ: "О зэпшIэжьын, цIыфмэ къыуахъонын аIуагъ. РэдэдкIэ сшIагъэр шIэхэу ащыгъупшэжьынэп, ау чылэм ажэ тыдэмыхьэзэ, Анысэтрэ сэрырэ 
тиIоф зэрэзэпыфэжьыгъэр зымыуасэ щыIэп..."
IX
Нахьлъэш цIэплъыр Барыч ежэзэ, ымышIахэу шъхьаукъагъэ. Зэрэчъыягъэм ибагъэ ымышIэу къэлъати, къызэшIотысхьагъ, гуутIэ унапчъэмкIэ шъузым ымэкъэ хафэ 
ытхьакIумэ къиIуагъ:
- ПаIо сщыгъ оIо. УипаIо сыкъенэцIырэп, сишъхьэтехъо 
стезагъэмэ, сезэгъы. Арэу улIымэ, унэм ущымылIыхъужъ, 
губгъом уилIыгъэ къыщыгъэлъагъу.
- Сэ сыбгъэжъощт, сыкIэпшIэщт, о къыпIутIэтIыкIэу 
ушхэщт, ара? Ащ фэдэ делагъэ щыIэжьэп,- губжыгъэ 
макъэкIэ Барыч пигъодзыжьыгъ.
- А тхьамыкI, сэ узэрэхъун къыуасIорэр. Теплъын 
щытхъухьэ уехъулIэщтмэ. НатIэкIэ узеутэкIыкIэ, къэпшIэжьын, ау кIасэ уфэхъун,- шъузыри зэкIакIо щтыгъэп.
- О уиIэнатIэр шъуз IэнатIэр арышъ, сэ сшIэрэм уибэлагъ къыхэмыс! - Барыч джыри зыкъырихыгъ. 
Нахьлъэш гузэжъогъукIэ ыIитIу ышъхьапхэтыку чIилъхьи, пIэм хэгъолъхьажьыгъ.
Барыч ынахэ зэхэгъэхьагъэу унэм къихьажьыгъ.
- Сыд, джы нэс учъыягъэба? - Барыч ихьакIэ еупчIи, 
зитIэкIыжьэу ригъэжьагъ.
Бысымыр ипIэ екIужьыфэ, Нахьлъэш зи ыIуагъэп, етIанэ 
чъые нэхъонажъор зытыригъэужьы фэдэ зишIызэ, джэуап 
ритыжьыгъ:
- ТIэкIу сышъхьаукъэгъагъэти, зыгорэ къысэтIыргугъэм 
фэдэу сыкъэлъэтагъ... О угу Iае, къэбар дэй горэ къэпхьыгъа?
- ЖантIэм дэс шъузым къыIон ешIа? - губжыр зэрэкIэтэу Барыч сэмэгубгъум тегъолъхьагъ.- Тиунэ исым ыжэ 
пIастэ ришхыным ычIыпIэкIэ сэ къысэцэлашхэ, улажьэрэп, 
унагъом упылъыжьэп еIо.
- Къэтхьырэ къонтхъыр шIомакIэмэ шIэ? - Нахьлъэши 
шъхьэшхор къыIэтыгъ, бгъусыр зытыригъэзыкIи, къызэшIотIысхьагъ.
- Къэтхьырэр ащ ынэ кIигъахьэрэп,- Барыч пшъэр 
зэшIуищэикIызэ, Нахьлъэш къеплъыгъ,- пкIэнтIэпсыкIэ 
къэсымылэжьыгъэр бзылъфыгъэ дахэм ыцагэ дахьэрэп, 
пшIагъа?
- Къыптещыныхьэшъ ары, Барыч,- Нахьлъэш къеушъыигъ,- тIэкIу-тIэкIузэ есэжьыщт. ЕтIанэ IэкIэуIэшIонышъ, 
нахьыбэ къахь ыIоу къыригъэжьэщт. Ащ пае бзылъфыгъэ 
лъэпкъ Iогъу-шIэгъу умышIы, пкIэнчъэкIэ пшъхьэ лъыр 
къыдемыгъэфый.

--- Page 356 ---

- ПфэщыIа? Ныкъы-сыкъы ригъаIоу уашъхьагъ къызиуцокIэ, узэщефы,- Барыч гъумытIымыгъэ, псы Iэгубжъэм 
ешъуагъ.- Загъори шъыпкъэхэр къеIох, ау нахьыбэмкIэ 
имыIофмэ ахэцIанлъэ.
- Сэ джары, Барыч, къызкIэсымыщэрэр,- Нахьлъэш 
зыфэрэзэжьэу хэщхыкIыгъ.- Зыгорэм ихьабз сшъхьэкуцI 
къыщысымыгъашхэмэ мыхъунэу сыда къысфехыгъэр? 
СшIоигъор сэшIэ, зыдэзгъазэрэр сиун.
- ОкIэлэфэ ари дэеп,- бысымыр къезэгъыгъ,- ау 
къэщэгъур блэкIы зыхъукIэ, унагъо зиIэмэ уяхъуапсэ. 
КIэлэхъу цIыкIу горэ джэхашъом къызытеуцорэм, ышъхьашъо узэрэтеIабэу гур къегъэткIу, ухэшэнычъыкIыгъэми 
птырехы. Ар къызэрэсIощтыр сшIэрэп, Нахьлъэш. Шъузым 
угу фегъэушъэбы. Бын уимыIэмэ, ущымыIэгъахэм ычIыпI. 
О джы нэс шъузи, лъфыгъи уимыIэу узэрэхэтыр къызгурыIорэп.
- Ащыгъум нычхьапэ уишъуз зыпари къыбгуригъэIуагъэп,- джыри Нахьлъэш щхыгъэ.- Сыфэягъэмэ, Iапэ 
зыфэсшIырэр гушIозэ къэчъэни, ау, къыосIуагъэба, къысэIой-жэин сищыкIагъэп, сызщыгубжырэм сIэкIэукIэнышъ, 
бырсыр сыхэфэщт.
- Ар хъуна?! - Барыч шъхьэр къыпхъотагъ.- Бзылъфыгъэм уезэонри о узэзэожьынри зэфэдэ. Сэ шъузым 
сигъэгубжымэ, гущыIэкIэ сыжэхэтхъожьы нахь, сIэ тесщаерэп... КIо, хъугъэ, Нахьлъэш, неущ тапэ илъыр тшIэрэп, 
остыгъэр о къыппэблагъэшъ епщи, тыгъэчъыежь.
Остыгъэр ыгъэкIосэжьи, пIэм зыхигъэгупсэфыхьэзэ, 
Нахьлъэш цIэплъыр гукIэ гъумытIымыгъэ: "Яшъузыжъхэр 
япэIо шыгу къырагъаплъэхэшъ, ядыргъыжьыхэу мэуцужьых, сIэ тесщаерэп еIо. Къосэгъу бзылъфыгъэмэ 
афэдэхэп хьакIуцумэ яехэр, нахь тIупщыгъэх, япшъашъи, 
яшъузи дахэ зашIэу, ашIоигъор язэнкIэ къаIоу къыбжэхэхьажьых".
Барыч къырищэжьэгъэ чъыепырхъ макъэм Нахьлъэш 
игупшысэхэр зэпигъэугъэх, къэтэджи, бысымым ытамэ 
теIэбагъ.
- Сыд къэхъугъ?! - Барыч къызщылъэтынэу ежьагъ.
- Зи хъугъэп, зызэпырыгъаз, чъыепырхъ уео, сыбгъэчъыерэп.

--- Page 357 ---

Барыч дэпкъым ынэIу фигъази, пIэм зыхиушъэфэжьыгъ. 
Ау тырагъэугъэ чъыер къекIужьыщтыгъэп, шъузыр къызфедэуагъэхэри къышъхьарыожьыгъэх: "Мы цIэплъышхом 
пае ащ къыстырипчъагъэхэр есIожьыгъагъэмэ, шъузи, 
сэри тызэтыриукIэни. ЖантIэм дэс сэIо шъхьакIэ, чылэм 
щаIуи, щашIи зымышIэрэ шъуз щыIэкIэ сыгугъэрэп. Сыда 
ащ къысфидзыгъэр? ГъэшIэгъон дэдэ горэ къыжэдэзыгъ. 
Ары, хымэ гъэхъунэ ущэхъумэ, зыгъэхъукIи, урамыфызэ, 
икIыжь ыIуагъ..."
Пчъэр зыгъэтIыгурыгоу къытеуагъэм лIитIур къызэшIуигъэтIысхьагъ.
- Барыч! ЛIы хьакIэхэр зэрыс унэм машIо къыштагъ!
МашIо зыдэщыIэмкIэ Барычдыхэр ечъэжьагъэх. Къэбар къэзыхьыгъэ кIэлэ бгъэшхор бгы псыгъо пхэкI еупсэхыгъэу апэ итышъ, тIэкIу шIэ къэс къызэплъэкIы, ыуж итхэр 
зэрэгужъохэрэм зэгуегъэуты. ХьакIэщым къызекIхэм, 
илъыгъо зытIукIэ Нахьлъэши хэкIорыкIым техьагъ, пыфсыф ригъаIоу Барыч пшъагуи ерагъэу адэхъу.
Зыдачъэхэрэм нэмысыпэхэзэ, кIалэр къызэтеуцуагъ, 
ыжэ Iузыгъэу плъагъэ, лIитIум къяплъыжьыгъ.
- Стырэ унэр тэ щыIа адэ? - Барыч къэупчIагъ.
- Бгъэнышъхьэм машIо къыштагъэу сыкъыIукIыгъ, 
титхьэмэ ацIэкIэ тхьэ сэIо,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ кIалэм 
къыупсэлъыгъ.- АгъэкIосэжьыгъэщтын. 
Щагум лIыхэр куп-купэу щызэхэт, адэ, унэ пчъэIупэмкIэ шъуз заулэ Iут. Хъулъфыгъэмэ аIорэ хъатэ щыIэп, 
бзылъфыгъэ макъэхэр нахь къэIух. Барычрэ Нахьлъэшрэ 
къэзышIэжьыгъэхэр къякIолIагъэх. Ахэмэ Шэныби, игъусэ 
кIалэхэри ахэтых. Нахьлъэш Шэныбэ ыблыпкъ ыубыти, 
купым ахищыгъ, еIушъэшъагъ:
- УимычIыналъэ лъэр щызагъэрэп, ХьакIуцур чIыпIэ 
тфэхъужьыщтэп, Iудмыдхэу къырагъэжьагъ.
- Ахэр ары оIуа машIо къэзыдзыгъэр? Чэчэнэ шъхьэ 
зандэ гъусэхэр къыфишIхи, къосэгъупщым къыгъэкIуагъэмэ?
- Рэдэдыпщым шъэфрытхъо шэн хэлъэп,- Нахьлъэш 
къезэгъыгъэп.- Ар ХьакIуцум къызэрекIущтыр фэшъхьаф, 
дзэр зигъэпытэкIэ, къыттеощт. Чэчанэ ышъхьэ тхихыжьыгъэмэ еIошъ, мэгушIо, Анысэт къыщэнэуи зегъэхьазыры.

--- Page 358 ---

- Сыдым фапшIэра? - Шэныбэ къэупчIагъ.
- Къэбар къысфэзыхьынхэр сиIэх... НекIо, хьакIуцумэ 
гуцэфэ лые къытфашIыщт.
ЛIымэ ащыщ горэм къыIуагъ:
- Умыхъыжъ, Барыч, къамыл е псыуц гъугъэ зиIэ 
къэдгъотын, неущ унашъхьэр тыбгъэжьын, хьакIэхэри 
зэбгырытщыных. Шъо шъукIожь, зыжъугъэпсэф.
Барыч шIомыигъо хьазырэу Нахьлъэш Шэныбэ гъусэ 
къышIыгъ, нычэпэ блэмыкIэу зытегущыIэнхэ зэрэщыIэр 
ибысым гуригъэIуагъ. Щагум зыдэхьажьхэм, ыIэблыгу 
зэкIэлъэу бысымгуащэр лъэгуцым къехыгъ:
- Сыд сэIо нычэпэ шъузезыфэрэр? СыкъэдаIозэ дэгу 
сыхъугъ, сыкъаплъэзэ нэшъу сышъохъулIагъ.
- Хъугъэ щыIэп, ихьажь,- къафидзыгъэр зышъхьэригъэхэу Барыч шъузым ешъэбэкIыгъ.- Унэ горэм машIо 
къыштагъэти, тыкIогъагъ.
- МашIо къышъуадзэу къырагъэжьагъэмэ... шъугухэми машIо къарадзэн...- шъузым къызэриIокIыжьыгъ. 
Барыч къызэкIэщтагъэу шъхьэр къыпхъотагъ, ау Нахьлъэшрэ Шэныбэрэ хьакIэщым зэрихьажьыгъахэхэр зелъэгъум, гупсэфыжьыгъэ.
- Рэдэдыпщым зыгорэ етымышIэ хъущтэп! - Нахьлъэш 
къыхэгубжыкIи, хьакIэщым къалъихьажьыгъэ бысымым 
фыреплъэкIыжьыгъ.
- Зыгорэр макIэ, ылъапсэ кIэтыутын фае,- Шэныбэ 
къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Рэдэдыпщым ыпшъэ иIэбэгъуай, ухъумакIохэр иIэх,- 
Барычи къыдзыгъ.- Ежь Iагъоу бгъотыгъэкIи, шыу зытIущыкIэ текIогъуай. КIочIэ лые хэлъ, къулай, гушхо. Зыгу 
мыкIодырэр кIодыпIэм къекIыжьы. Еплъ ар зыдахьыгъагъэми къыздикIыжьыгъэми.
- АIорэ пстэури пшIошъ умыгъэхъу,- Нахьлъэш ыдагъэп.- Шыущи, пшIи ищыкIагъэп, изакъоу сапэ къерэфи, 
пэкIэ чIыр езгъэжъон!
Шэныбэ гукIэ щхыпцIызэ, зэриIожьыгъ: "О ебгъэжъощтыми сшIэрэп, тапэкIэ утыгум узыщебэным, оры пэкIэ 
чIыр зэригъэжъуагъэр! О уигъэрет хэкIы, ащ ыкIуачIэ 
хэхъо..."

--- Page 359 ---

- ХьакIэщым тисэ къыщитэшъумыгъэх, шIэгъэн фаемэ 
татежъугъэгущыI,- бысымым бгъэкъэ гущыIэр Нахьлъэшы 
IэкIихыгъ.- ШIэхэу нэф къэшъыщт.
- Сэ бэ къэсIощтэп,- Нахьлъэш зыкъишIэжьыгъ.- 
Тызщыгугъырэр мыхъоу, тызэнэгуерэр хъугъэ тымыIожьынэу, тIэ Рэдэд къимыхьащтми, игъусэхэр готыутхэмэ, 
иашъоджанэ щытыутыгъэкIэ лъытэ. Арымырмэ, Барыч, 
шъори, хьакIуцухэм, къышъонэсыщт. Чэчэнэ шъхьэ зандэмкIэ сигухэлъ езгъэжьагъ сIозэ, къэрэбгъэжъым кIиIэжьыгъ. Къыгощ Iоф тшIэжьыщтэп, Къодани, Мэщыкъуи, 
Чэчани, къосэгъупщым инэмыкI гъусэхэр зырызэу Iуедгъэхыщтых.
- Ащ фэдиз кIуачIэ тыдэ къишъухыщт? - Барыч 
къэупчIагъ.
- Шыу заулэ ХьакIуцу къикIынба?
- Шэсырэ пстэури шыоп,- Барыч щхыпцIыгъэ.- КIо, 
хъугъэ, армэ уздэгузажъощтыгъэр, Нахьлъэш, неущ 
тытегущыIэми хъун, неущмыкIи тыкIэхьажьын. Шъо мыщ 
шъуилъ, сэ модырэ унэм сыкIожьын. ТIэкIу нэмыIэми 
тышъхьаукъэнба?
Барыч хьакIэщым зекIыжьым, Шэныбэ зыкъырихыгъ, 
ерагъэу зиIажэзэ, Нахьлъэш къыфидзыгъ:
- Мы шъоехъужъ пшъагом машIо къытэзыдзыгъэхэмкIэ сыда зыпари зыкIемыIуагъэр? Зи мыхъугъахэм фэдэу 
ибгъэкIыжьыгъ.
- ХьакIуцухэр зыфэдэхэр о джыри пшIэрэп,- Нахьлъэш 
щхыгъэ.- ЕуубытылIагъэхэми, делэ зашIынышъ, узтырагъэхьащтэп.
- Сэнджарэ ыкъуитIу ары лыгъэ къэзыдзыгъэр ыIуи, 
тибысым игъунэгъу лIы тхъоплъ нэукъым къысиIуагъ.
- Хэт Сэнджарыр?
- Къосэгъумэ къаратыгъэгъэ лIитIум яз. Нэпкъым, 
къэошIэжьмэ, ежь-ежьырэу зезыдзыхыжьыгъагъэм ыкъо 
нахьыкIитIу лъышIэжьыкIэ къытфежьагъэх. А тхъоплъ 
нэукъыр ары сэ къэбарыхьэу сиIэр. Къосэгъуи нэсы, чылэ 
къэбархэри къысфехьых. Ежь мыпсэу-мылажь, зыгорэ 
зыIусыдзэкIэ, сызыфаер къысфешIэ. ХьакIуцухэр къытфэежьхэп, Нахьлъэш...
- КъэмыIу! - Нахьлъэш игущыIэгъу зэпиутызэ, къызбгырыугъ.- Ыжэ укъыжьэу, сыда а зыфапIорэм ышIэрэр? 

--- Page 360 ---

Сэ Барыч сыригъусэу, зы хьакIуцу тпшъэ къиIэбэщтэп, 
ащкIэ зыгъэрэхьат. Адырэ Сэнджарэ ыкъуитIоу зыфэпIуагъэмэ лыгъэ амыдзыжьынэу тшIын.
- ХьакIуцумэ тябгъэукIыщт, Нахьлъэш...- Шэныбэ 
къызэкIэщтагъ.
- Тыкъалъэгъоу тыIэбэщт пшIошIа! Къушъхьэ щыI, мэз 
щыI...
МодыкIэ Барыч унэм зэкIожьым, шъузым еупчIыгъ:
- Дэу уфэпагъэу ущылъ?
- ХьакIэмэ уазэрэдимылъыщтыр сэшIэти, сыкъыожагъ,- шъуз лъэкурэ къуапцIэр къызэшIотIысхьагъ, 
нэгухъураер зэхэгъэхьагъэу игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Ащ 
нахьыбэрэ тихьакIэ сфэщыIэжьыщтэп, Барыч. О пфемыIорэмэ, сэ есIощт. Ар цIыф тэрэзыгъэмэ, къосэгъумэ 
къызхафыщтыгъэп. ХьэкIэ делэр бгъэлыбэшх аIо. Плъэгъурэба мор зыфэдэр, шIоу тиIэр етэгъэшхы, ежь хьакIуцухэр екIодылIэх. Нэшъу уехъулIагъа? Къосэгъупщым лые 
езыхыгъэр бгъэнэгъуаджэмэ, къызэрэпфимыгъэгъущтыр 
пшIэрэба?
- Сыд лый рихыгъэр, Тыжьын? - Барыч имыхабзэщтыгъэу шъузым ыцIэ къыриIуагъ.
- Византие хэгъэгу рязгъэщыгъагъэр мырэу аIо.
- Ащ фэдэ къысиIуагъэп.
- А Барыч, сыдэу сабый емышIэ-шIумышIэм уфэд,- 
Тыжьын ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- Типщ сэры языщагъэр 
къыуиIона? Ар къыбготмэ, хьакIуцумэ пащэ уафэхъунэу 
къыпшIошIымэ, ухэукъо. Пыут уехъулIэщт, уакIыб зыщыхъу 
горэм пшъхьэ пигъэлъэтынышъ, тигъэунэхъущт. Зэ рэнэхэежъыр плъэгъурэба, зэблэн зэрэщымыIэр ынэмэ 
къакIэщы.
- ШъузышIу о пIорэр ыIощтэп, Тыжьын,- шъузым 
еушъый фэдэу Барыч зишIыгъ,- шъуз дэим лIы дэгъури 
дэи ехъулIэ. ХьакIэм ужэ фэбгъазэу мыхъун горэ зепIокIэ, 
хьакIуцумэ сыкъырябгъэIыхыщт.
- Шъуз дэгъу сыхъу пшIоигъомэ, ори лIы фэдэу зекIо. 
Мары, плъэгъун, укIэгъожьын, ау укIэхьажьынэп. Нычэпэ 
игъусэмэ машIо къарадзыгъ, неущ тэ тытырагъэстыкIынкIи 
пшIэнэп.
- ХьакIуцумэ аIэ къыстыращэена?
- Зи рагъэIонэп.

--- Page 361 ---

"Мыщ ыIорэм зыгорэ хэлъ,- Барыч джэнджэшым 
зэлъиштагъ, шъузым къыIори зэхимыхыжьэу, машIом 
зекIухэм, Нахьлъэшрэ Шэныбэрэ Iузэрэщыгъэхэу зэрэзэIушъашъэщтыгъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ.- Тыжьын 
ыIорэм шъыпкъэ хэлъ. ТихъупIэ къихьагъэу, ыгъотрэр зэкIэ 
рехъукIы, сэ нахь хъупIэшIухэр есэгъэлъэгъушъ, ыуж сит. 
Шыуш заул еIо. Армэ зыхэхьажьыгъэр, зы лъэси, шыуши 
езгъэгъотынэп. Къосэгъупщыр дзэкIэ къыттеомэ, Нахьлъэши, игъусэхэми тэ сыда къытфашIэжьыщтыр? Мыхъужь 
хъумэ, нэмыкI гъунэгъухэм тялъэIун. Зымафэ хыIушъом 
тызщыIукIэгъэгъэ русич нашхъом Нахьлъэш гущыIэгъу 
зыфэхъум, ахэри тичIыгухэм къызэрянэцIыхэрэр къыриIуагъ. Ары шъхьакIэ, уилъэпкъэгъу ыгу къызэрэпфэузыщтэу, цIыф хымэмэ гукIэгъу къыпфашIына? Тэ зэрэтшIоигъоу тыщыIэн тIуагъэшъ, тагъэпсэущтэп. Нахь лъэшым 
кIочIаджэм ышъхьэ ыблыгу чIилъхьэ шIоигъу..."
Барыч игумэкI-гупшысэмэ къазыхэужьым, шъузыр 
укIорэижьыгъэу чъыещтыгъэ. Нэфылъ макIэр шъхьаныгъупчъэм къыридзэщтыгъ, хъулъфыгъэ пскэуIу макъэхэр 
щагумкIэ къыдэIукIыщтыгъэх. ЛъапэкIэ кIозэ, Барыч унэм 
икIыгъ. Нахьлъэшрэ Шэныбэрэ яшымэ уанэхэр атыралъхьэгъэхагъ.
- Нэф къэшъы къодый, тэ шъуежьагъ? - Барыч ыгъэшIагъоу лIитIумэ яупчIыгъ.- Зыгорэ зыIушъумылъхьэу...
- Тынэ жьы тIэкIу кIэдгъэунышъ, къэдгъэзэжьыщт, 
бэрэ тыкъэтыщтэп,- Нахьлъэш бысымым IущхыпцIагъ. 
Щагум зыдэкIхэм, Шэныбэ къыIуагъ:
- Сыкъыжъудэшэсыни ыIорэп. Ори бысым гъэшIэгъон 
уиI.
- Ащ фэдэ джы нэс къыхэфагъэп. Дэгъуба, унэм 
къызекIым, къытпыуцIэрэен сшIошIи, сигъэтхьауягъ,- 
Нахьлъэш етIанэ Шэныбэ енэкIэуагъ: - Лыгъэ къэзыдзыгъэхэм непэ аIэхэр кIэкIы тшIыщтых.
- Сыдэущтэу?
- Тыгъуаси тыгъоснахьыпи Сэнджарэ ыкъуитIу слъэгъугъэ. КIы ужым мэзым макIохэшъ, къужъ шагъэ къашыпы. 
Мэзым хэтыубытэнхэшъ, къужъыпс едгъэшъощтых.
- О умышIэу, умылъэгъоу дунаим зыгорэ щэхъуа 
шъуIо? - Шэныбэ игуапэу щхыгъэ.

--- Page 362 ---

КIэй лъэгум дэтхэу шыуитIур шIукIаерэ кIуагъэ. БгъуитIумкIи зэIукIотыгъэ къушъхьэхэм, абгъэхэр къырагъэпшызэ, чэпэ кIэгъэзыкIыкIэ ошъогум зыдаIэтаещтыгъэх, 
чъыгынчъэхэр уц къэшъхъыжьыгъэм зэлъибгъагъэхэу, 
чъыг зырызхэмкIэ къежьэти, лъыкIуатэхэ къэс къушъхьэбгыхэри къызэфакIозэ, мэз Iужъу кIыркIэ зэхэхьажьыщтыгъэх.
Тхышъхьэ лъапэм нэмысхэзэ, къушъхьэ мэзым хэхьэрэ 
джабгъу лъагъом теуцохи, лIитIур яшымэ япсыхыгъэх, 
шыIупIэхэр аIыгъэу къушъхьэм дэкIыхи, мэз лъэгур ачIэгъ 
зэхъум, шэсыжьыгъэх. Гъэхъунэ цIыкIу горэм зехьэхэм, 
шыхэр хъунхэу атIупщыгъ, ежьхэр чъыг икIыгъэм тетIысхьагъэх. ЗэраIорэ щымыIэу щысхэзэ, Шэныбэ къэгумэкIыгъ:
- Нахьлъэш, тиIоф ыуж тигъахь нахь, тыщысыкIай.
Нахьлъэш цIэплъыр тыгъэмкIэ дэплъыий, игъо хъугъэ 
ыIуи, зикъудыигъ, шэсыжьыгъэх. Лъагъом даIонтIэхи, 
къужъэе чъыгышхом зекIухэм, пкIэшъэ гъугъэхэр 
зэIашIэжьзэ, къужъ шагъэхэр къэзыугъоирэ кIэлитIум 
ашъхьарыхьагъэх.
- Сыд, Сэнджарыкъохэр, шъо къужъыпс тежъугъэшъощта хьауми тэ шъуедгъэшъощта? - Нахьлъэш шым 
епсыхи, нахь кIэлэ мытIырым пэчIынатIэу уцугъэ.
- Къужъыпс фалIэ шъолIэмэ, тэ шъуедгъэшъон, моу, 
кIалэхэр, шъукъакIох! - зыпэуцугъэхэ нахьыжъыр джагъэ.
НэмыкI къужъэе чъыгмэ ачIэшыпыхьэщтыгъэ хьакIуцу 
кIэлэ зытфых къэкIуагъэх.
- Сыд къэхъугъ? - къыIухьагъэмэ ащыщ горэ къэупчIагъ.
- ТихьакIэхэр къужъыпс ешъохэ ашIоигъу,- зэшитIумэ 
анахьыкIэм риIожьыгъ.
- А кIал, тысэмэркъэугъ нахь, къужъыпс зэрэшъумыIыгъыр тымышIэкIэ огугъа? - Нахьлъэш щхы фэдэ 
зыригъэшIыгъ.
Щэджагъом риублэгъугъагъ Нахьлъэшрэ Шэныбэрэ 
апакIэхэр къелэлэхэу, мэлакIи лIагъэхэу Барыч ищагу 
къыздэпсыхэжьхэм.
ЛIитIур зэшхахэм, Нахьлъэш бысымым зыфигъэзагъ:
- Барыч, икIыгъэ чэщым итхъухьагъэм сыкIэгупшысыхьажьыгъэшъ, етIан тIоу тыхэмыгъэхьажь, фетэу зэптын 
Iофэп тапэ илъыр.

--- Page 363 ---

- Сэ шъусIыгъэп, шъушIэн зыфашъуIорэм шъуфит,- 
Барыч щхыпцIызэ тэджи, шъхьаныгъупчъэм иплъэу Iууцуагъ.
- УлIыба сэIо, Барыч, нычэпэ тызэзэгъыгъэу, сыд джы 
къапIорэр? - Нахьлъэш хэгубжыкIыгъ.
- Сэ зыми сезэгъыгъэп,- Барыч кIэкIэу зыкъызэригъэзэкIыгъ.- Шъо шъуиIон шъуIуагъэ, сэ сишIэн сэшIэ. 
УлIыба оIошъ, сиш стехи, сипаIо сщыхи, сылIымэ зэгъашIэ,- 
ащ нахьыбэ къымыIожьэу, Барыч хьакIэщым икIыгъ.
- Олъэгъуа, о зыфэпIуагъэм Iофыр тет. ЗэкIокIыгъэ 
мыр! - Нахьлъэш ышъо къыхихыгъ.
- Сэ укъысэдэIугъэп, хьакIуцухэр яшъузмэ IупIэкIэ 
зэращэх,- Шэныбэ щхыпцIыгъэ.
- Сымыделэмэ, пшъэго дыгъумыджыр бысым сшIына,- 
зэгыижьызэ, Нахьлъэш къэтэджыгъ.- НекIо, тигъусэмэ 
адэжькIэ тырегъэкIокI. Сэ ар чIэзгъэIэбэщт.
ЛIитIур зэшэсыжьми, Барыч зыкъигъэлъэгъуагъэп. 
Атхьабылыпчэ пызыгъэу, зы гущыIи зэфамыдзэу унэгъо 
заулэмэ къызябгъукIохэм, Нахьлъэш къэупчIагъ:
- Тигъусэхэр чэщ кIуагъэм зэбгыращыгъэх, зэрыс 
унэхэр ошIэха?
- Сэ сызэрысыгъэр арба. Непэ унашъхьэр абгъэжьынэу аIогъагъ. Ащи хьакIуцухэр епцIыжьынха? - Шэныбэ 
упчIэм упчIэ къыпигъохыжьыгъ.
Нахьлъэшрэ Шэныбэрэ унэм зехьэхэм, исхэр къызэхэтэджагъэх. ЗэтIысыжьхэм, гущыIэхэу шIукIаерэ щысыгъэх. Уахътэр къэсыгъэкIэ ылъыти, Нахьлъэш хьакIуцу 
лIымэ ариIуагъ:
- Iоф тиIэу Къосэгъу тыкIон фай, гъусэ шъукъытфэхъуна?
- Тигуапэу тыкъыжъудэшэсын,- кIэлэ Iэпс-лъэпсым 
къыIуагъ, ау псынкIэу кIилъэшъужьыгъ,- зыми тымыкIонэу 
непэ Барыч къытфигъэпытагъ, тырищыкIэгъэщтэу еIо.
Нахьлъэш Шэныбэ фыреплъэкIыгъ, ыгу къижъэжъыкIэуи зэриIожьыгъ: "Ащ блэкIынышъ, Барыч пшъаго пый 
шъыпкъэу къытфычIэкIыжьыщт. Тэ тэчъыефэ, еплъ ышIагъэм, ицIыфхэр дгуиутыгъэх".
- Ащыгъум тизакъоу тыкIон, тыкъэсыжьыфэ шъукъытпаплъ,- Нахьлъэш ыIупшIэхэр шъхьакIом зэригъалъэу 
къыIуи, къэтэджыгъ.

--- Page 364 ---

Щагум шыухэр зыдэкIхэм, Шэныбэ псынкIэу Нахьлъэш 
зыгуригъэлъаси, еIушъэшъагъ:
- Зы нэбгырэ дгъотыгъэмэ...
- Сэри ар сыгу илъ. Барычыжъым ымыуIушыгъэмэ, 
Псэфатэ гъусэ тшIыщт.
Псэфатэ унэм къыращыгъ.
- Барыч зи къыуиIуагъэба, Псэфат? - Нахьлъэш 
еупчIыгъ.
- Непэ Барыч сытеплъагъэп.
- Ащыгъум къэшэс, Iоф тиI.
- Зи езгъэIонэп, джыдэд!
Чэщыгу хъугъэу шыу нэгъуаджэхэр Мэзыбэ ихьэнэгъу нэ ихьагъэх. Къушъхьэтх лъагэу чъыг закъор зытетым 
дэжь щепсыхыгъэх. Нахьлъэш цIэплъыр Шэныбэрэ Псэфатэрэ ауж итэу чылэм дэхьагъэх. ТыдэкIи кIым-сымыгъ, 
чIы шъхьашъори дэхэкIаеу тегъушъыкIыжьыгъагъ. Мазэр 
къэмылъагъоу чэщыр шIункIы. Нахьлъэш чэу кIыб зишIи, 
Шэныбэрэ Псэфатэрэ Колэс иунэ зэпыткIэ ытIупщыгъэх, 
ау бэ темышIэу къэсыжьыгъэх.
- Чэчанэ исэп. Колэс Iуетэрэгъэха? - Псэфатэ къэупчIагъ.
- Делэ шъухъугъа? - Нахьлъэш мэкъэ плъыр IушъашъэкIэ Псэфатэ филъыгъ.- Колэс тхьэматэм ыпсэ тэрэгъэгъуи... Къосэгъухэми, зыхыхэми, мыутIэхэми, хьакIуцухэ ми дунаим тытырагъэтыжьынэп!..
- Сыд, Нахьлъэш, хьаулыеу тыкIожьыщт, ара? - 
Шэныбэ къэупчIагъ.
- Чэчанэ имысмэ,- Нахьлъэш къыIуагъ,- Мэщыкъуи, 
Къодани, шыудзэм хэтхэри Рэдэд игъусэх. НекIох, ежь 
Чэчанэ тымыгъотыгъэми, къызигъэзэжькIэ, ыпсэ рыдгъэджэгужьыщт.
- Сыдэущтэу? - зэхихыгъэм лъымэ зэрэхэтыр зэхишIэу 
Псэфатэ къэпсынкIагъ.
- Икъэщэн Iуедгъэхыщт.
- Ашъыу, ар хъунэп, Нахьлъэш, паIо тщыгъэу бзылъфыгъэ лъэрымыхь цIыкIур...- Шэныбэ зыкъыритIагъ.
- Сэ сIорэр сэшIэ! Ыгу къигъыкIэу хэрэт. ЫкIыб къытфэзгъэзагъэм сыд етшIэми, ифэшъуаш. Ма, мы кIэпц 
ныкъор штэ. Хьэм зыгорэкIэ бырсыр къыIэтмэ, Iудз.
Шэныбэ зи къыпимыIожьэу мэл кIэпц ныкъор Нахьлъэш 
Iихыгъ.

--- Page 365 ---

Нахьлъэш зэриIуагъэу, щагум зэрэдахьэхэу, 
гъыр-гъыргъ ригъаIозэ, хьэшхор къапэгъокIыгъ. Шэныбэ 
кIэпцыр хьэм зыфедзым, ыпхъуати, кон къогъум къолъэдагъ. Анысэт иунапчъэ Шэныбэ IукIошъагъ, Псэфати пчъэбгъу зишIыгъ. Пчъэм теони, къыIуригъэхынэу Шэныбэ 
IапэкIэ Псэфатэ ригъэлъэгъугъ.
- Анысэт, къыIух. Сэры ар, Чэчан ары,- Псэфат пчъэм 
макIэу теуагъ. 
Ардэдэм бзылъфыгъэ зэнэкъокъу макъэхэр унэ кIоцIым къиIукIыгъэх:
- Iумых, Iумых сIуагъэ! - Усасэ ыпхъу риIуагъ.- О 
щылъ, сэ ащ ынэ къистхъыщт.
- Хьау, нан, о пшIэрэп, тэ пIалъэ зэттыгъах,- ныр 
къыпыбанэзэ, Анысэт пчъэр Iуихыгъ. Пшъашъэм ышъхьэ 
пчъэм къызэрэдегъэщэу, Шэныбэ къамэр Анысэт ыбгъэ 
хисагъ.
- А синан!..- Анысэт къыхэкуукIи, ецохъохыгъ.
Усасэ зимышIэжьэу Шэныбэ зыкъыжэхидзагъ, ау 
Псэфатэ икъамэ ным ыжэгъу зырегъачъэм къырхъыхъ 
ригъаIоу ыпхъу ыкIыIу тыригъэфэжьыгъ...
- Шъумычъ,- щагум къыдэчъыжьыгъэмэ Нахьлъэш 
алъыджагъ,- хьэхэр къытпыжъугъэбэнэщтых.
ЗыкъашIэжьи, къызэтеуцуагъэх.
- Яни, ыпхъуи Iуедгъэхыгъ, Нахьлъэш...- Шэныбэ 
хьэбаозэ, щтэгъэ нэгукIэ къызэплъэкIыгъ.
- Ныори сIуагъэп сэ...
- Унэм зэдисхэу къычIэкIыгъ,- Псэфати зиумысыжьы 
фэдэ зишIыгъ.
- КIо, хъугъэ,- Нахьлъэш игъусэхэр ыгъэIэсагъэх.- 
ЩыIэ шIоигъуагъэмэ, Мэщыкъо фэдэ делэшхо къылъфын 
фэягъэп.- ТIэкIурэ кIуагъэхэу къыпигъэхъожьыгъ: - ЕрэшI 
джы Чэчанэ хьэдэгъэ джэгу...
Шыухэр хьакIуцу чIыналъэм ихьажьыгъэхэу Нахьлъэш 
цIэплъым икъамэ ошIэ-дэмышIэу Псэфатэ исэмэгу блэбгъу 
зыхесэм, къыхэкуукIи, онэгум иукIорэикIыгъ.
- Сыд къэхъугъ?!.- Шэныбэ щтэгъэ нэгукIэ шъхьэр 
къыпхъотагъ.
- Шыхьат лые тищыкIагъэп! - зи мыхъугъэ фэдэу, 
Нахьлъэш къыфидзыжьыгъ.

--- Page 366 ---

X
Гум шIоIэшIур нэм шIодах.
Дэхапсэ иилъэс щэкI щыщэу ар къызыгурыIуагъэр 
бэшIагъэп - гъэрекIо гъатх. Турабрэ ежьырырэ 
язэфэе-зэфэмые ошIэ-дэмышIэкIэ къежьи, зыпIэ зыхъугъэхэ уж. Джа чэщ гопэ-фабэм ыпэкIэ пэкIэкIыгъэ илъэсхэри, шIоигъоми, шIомыигъоми ыгу шъэфкIэ дигъэкIыщтыгъэ лIы пэIошхохэри Дэхапсэ щыгъупшэжьыгъэхэу, Турабэ 
нэмыкI ибзылъфыгъэ гугъэ къыхэхьажьыщтыгъэп. НэтIай? 
Ащ иIоф шъхьафы, илIэу илIэп, ышэу ышэп. Ау Дэхапсэ 
зэгорэм илIыгъэ НэтIае гукIэгъоу фишIыгъагъэр ыгу 
къинэжьыгъ. IаекIэ ыпашъхьэ ущытемыгущыI, игугъу 
щымышI. Ар Мэзыбэ щызэлъашIэ.
Гъэтхэпэ нэфыпсыр шъогъуабзэу унэм къипсэн ригъэжьагъэми, Дэхапсэ зегъатхъэшъ, пIэ фабэм хэлъ. Загъорэ 
ынапIэхэр къызэтырехыхэшъ, зэхъопсэжьэу зэтырегъэплIэжьых. Дунаири кIым-сым, бзылъфыгъэм игупшысэхэри 
ылъыпэгъу зизыутIэрэхъэгъэ чэтыу шIуцIэ ныбэф-Iупэфым 
фэдэхэу рэхьатых.
"СыкIэлэ бынэп, силI мыгъашхэп зэраIоу, къэхъугъэ 
щыIэп,- нэпIэзэтемых гугъатхъэкIэ Дэхапсэ зэушъыижьы, 
джыри тIэкIу сыщылъын, зызгъэшIожьын. Турабэ дэжькIэ 
зызгъазэмэ, мыщ фэдэ пчэдыжьхэр, НэтIае тхьамыкIэм 
къызэрэсфигъэгъущтыгъэхэу, къысфыхэкIыжьыщтха? 
Сиджэныкъо машIо шIыгъахэу, зызэрэстхьакIыщт псыри 
фабэу, унэри зэкIэпхъэнкIагъэу НэтIае сыкъигъэтэджыжьыщтыгъ. Ары пакIошъ, сыгъойщае хъуми сыздэшъхьахыжьэу 
къыхэкIми, чэмщынымкIэ сигъэнэтIупцIэщтыгъэп. Е-о-ой, 
НэтIай, ощ фэдэ гущыкIо сэ тэ къисхыжьын. Ау сыгу имашIо 
укъыдэмыхъоу, лIы зэблэхъукIэ сыдэущтэу сыкъыбдыщыIэныя?.. Тхьауегъэпсэу, къин озгъэхъугъэ нахь мышIэми, 
уимысагъэ гущэ зыдэпшIэжьызэ, сыкъызэхэпшIыкIыгъ. 
Сэри оркIэ зи къызтезгъэнагъэп. Джы нэс къыпшIосыушъэфыгъэми, титхьэмэ ямыгуапэу зэгорэм сшIэгъагъэм джы 
ышъхьэ къыпфисхын: урым Думитрэ ощ пае ичиристанытхьэ езгъэлъэIугъагъ, пфызэхезгъэшIыхьыгъэгъэ уцыпсри 
озгъэшхырэмэ ахаскIэщтыгъэ шъхьакIэ, ори, сэри тинасып 
къыхьыгъэп. Тураби ылъэкI къыгъэнагъэп. Ащи изакъу, 
сэри ащ сыфэд. Зыгу къысфытелъадэрэр мэзахэ зыхъукIэ, 

--- Page 367 ---

сишъхьаныгъупчъэрэ сипчъэрэ къысфытеохэу, зыфыIусхырэм гужьыдэгъэкI сыфэхъоу, Iусфырэм къыздимышIагъэмкIэ чылэм хиз сишIэу, икъунба силажьэкIи, симылажьэкIи сызэрэпсэугъэр..."
Чэтыу шIуцIэ Iупэфыр ылъыпэгъу ригъэпкIэу Дэхапсэ 
ичыхIэн ошIэ-дэмышIэу зытыридзыгъ. ПIэм къыхэтIысыкIи, 
лъэкъо фыжь дахэхэр пхъэ пIэкIор лъагэм къелэлэххэу 
заулэрэ щысыгъ, етIанэ ищыгъэ зэкIужьэу джэхашъом 
къытеуцуи, унэм зэрисырэ джэнэ зэгохыгъэр ыплъэIу 
ридзэгъэ къодыеу зэплъэм, пчъэмкIэ дэIошэрэ чэтыур ынэ 
къыпэшIофагъ:
- Сыда, лъэмакъэ горэ зэхэпхыгъа? - джанэр зыщилъэжьи, чыIухэр ыгъэпытэжьхэзэ, еупчIыгъ.- Хьауми унэм 
уикIы пшIоигъуа? Тхьапшрэ къыосIуагъа, илъэс пчъагъэм 
усфэгъэсагъэп нахь, жьым узэрэхэхьащтым пае аущтэу 
зымышIынэу, умыдэIошэнэу,- псэушъхьэм егыймэ еушъый зэ, пчъэр фыIуихи, ригъэкIыгъ.- Ох-ох, сыдэу жьы шIагъо 
унэм къихьагъ. Тэ мыкIэ зыдгъэшIожьэу пIэм тыхэлъ, 
пчэдыжьыпэ жьы къабзэм зыхэтэгъэны. Джэныкъо машIор 
сэшIыфэкIэ пчъэр Iорэхыгъ. 
Тыгъопчыхьэрэ ежьэ Iэтэ цIыкIур Дэхапсэ зэшъхьэщихи, 
чIигъэбылъхьэгъэгъэ тэп лыд зырызхэр къычIигъэщыжьхэзэ, зэриугъоилIэжьыгъэх. "МэшIошIыным фэIазэр 
НэтIай,- Дэхапсэ ыIозэ, остыгъэе пхъэупсэфэ гъугъэхэр 
жъокушъхьэ ышIыгъэх, зэкIэпщэгъукIэ мэшIобзыймэ 
зыкъаригъэпхъотагъ.- Тураби ащ фэIэсэмэгунэпщтын, 
илъэс пчъагъэ изакъоу къыхьыгъ. Джырэ унэIутхэр, джэхэшъотетхэр имыIагъэхэмэ, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
тхьэмэ ялIыкIо тфэхъугъэм ар езгъэшIэныеп. Къысфэгъэгъу, НэтIай, арырэ сэрырэ, моу МыутIэ къызэрекIыжьэу, 
зыгурэ зыпсэрэ зытшIынэу тетыубытагъэшъ, о пфэсымышIэщтыгъэ Iаджи ащ фэсшIэнкIэ сенэгуе. Тхьэмэ зэрялIыкIо закъор арэп... Е-о-ой, НэтIай, ситхьамыкIэжъ, о ар 
сыдым уигъэшIэн, сэ къэзгъэшIагъэм ащ фэдэлI сырихьылIагъэп! ЕтIани Анысэт ащ ибытыгъэ къысфыхегъэпсы... Ар 
зыфэдэр о сыдым фэпшIэна, тхьамыкIэ цIыкIу! Хьандзо 
лъапсэр арэп лIым иIэшIугъэ зыщашIэрэр, пIэ шъэбэ фабэр 
ары!.."
Джэныкъо мэшIо зэкIэблагъэм Дэхапсэ къызэригъэфэбагъэм нахьи ТурабкIэ игукъэкIыжь IэшIухэм ынэгушъхьэхэр нахь къагъэушэплъыгъэх, ыпкъынэ-лынэхэр къиушъэбыкIыгъэх, ошIэ-дэмышIэуи шъхьэм къыфечъагъэм 
къызэкIигъэщтэжьыгъ: "Ар сэIо шъхьакIэ, зыгорэкIэ, цIыф 
бзаджэхэр тазыфагу къыдахьэхэу, Турабэ кIагъэгъожьыкъомэ? Плъэгъурэба Анысэт тхьамыкIэ цIыкIур зэрагъэпцIагъэр?! Хьау, хьау, ащ фэдэ Турабрэ сэрырэ къытэхъулIэн 
ылъэкIыщтэп, ащыгъум лIэныгъэр апэу къэсэштэ. Турабэ 
иIэшIугъэ зышIэрэм ащ фэдэ ышъхьэ къихьащтэп, ыIонэуи 
ыжэ къыхьыщтэп. Я ситхьэ лъапIэх, гум шIоIэшIур нэм 
шIодахэшъ, гумышIу тазыфагу къыдэмыхьэу, тиIуагъэ 
къыддэжъугъэхъу. НэтIаекIи сызэхэшъушIыкIынэу сышъо лъэIу, сигукъао сытеIункIэжьызэ къэсхьыгъ нахь, шъори, 
сэри датшIэрэмкIэ ыгу хэзгъэкIыгъэп, зыпари шIосыушъэфыгъэп. Джы нэс сфэмышIагъэр, унагъо сехьэ, лIы сэ гъо ты сIокIэ, сфэшIэжьынэп. ШъуилIыкIо Тураби изэхэшIыкI 
ины, шъорышъ НэтIаекIэ ар зыгъэгъозагъэр, зыгуиубытагъэу, сэри тезгъэгушIухьэзэ, зыдегъэлажьэ. Тыдэ кIуа гъэми 
къыздырещэкIы. Мары, Рэдэдыпщыр ихэгъэгу IофхэмкIэ 
МыутIэ кIуагъэти, Турабэ ихьатыркIэ НэтIаий зыдагъэшэсыгъ, непэ-неущыр якъэсыжьыгъу. Я ситхьэ лъапIэх, гъогу 
те жъу гъэхьагъэхэр псау-узынчъэхэу къытфэжъугъэ кIожьых..."
Шы лъэмакъэм Дэхапсэ ышъхьэ къыригъэIэтыгъ. 
Къэтэджыгъо имыфэзэ, НэтIае жьыр къыпыфэфыкIэу унэм 
къипкIагъ.
- Ора, НэтIай! - Дэхапсэ ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Сэры, Дэхапс, сэры. ЗэкIэри дэгъу, укъыкIэмыщт.
- ЗэкIэри дэгъумэ, сыд пае сыкъыкIэщтэн, фэсыжьапщи, НэтIай.- Дэхапсэ къызэрэкIэщтагъэр хигъэкIокIэжьыгъ, зыгъапэщтыгъэмкIи еупчIыгъ: - Сыдигъу шъукъызыкIожьыгъэр?
- Моу джыдэдэм тыкъэсыжьыгъ.
- Уянэ дэжь удэхьажьыгъэба?
- Уадэжь сыблэкIышъугъэп.
- Ным дэжь апэ узэрэдэмыхьажьыгъэр лIыгъэкIэ 
пфэслъэгъурэп, НэтIай...- нэшIугъэ-гушIугъэр шъхьащехыми, шъорышIыгъэ зыхэмылъ гыер Дэхапсэ къышIутекIуагъ, къыIуагъэри хигъэкIокIэжь фэдэу, джау сыдми 
къыпигъэхъожьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, узигъусагъэхэри 
къэкIожьыгъэх, яунэхэми арыхьажьыгъэх...

--- Page 368 ---

- Ары, ары, Дэхапс, къэкIожьыгъэх, яунэхэми 
арыхьажьыгъэх,- НэтIае тIэкIу зиIажи, игъогу къызфыдэхыгъэр къыгуригъэIонэу къыриIокIыгъ: - ТиIоф зызэхэмылъыжьыр тIэкIу шIагъэ нахь мышIэми, сэри сыкъызэрыхьажьыгъэр сиунэу къысщэхъу. Сяни зыкIэрысын иI, 
сшынахьыкIи, ныси, къорылъф цIыкIухэри... Орырэ сэрырэ 
тизакъоу дунаим тытет. СыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, сыкъыбдэгущыIэ сшIоигъу...
- Зэ, зэ, НэтIай,- щхыщтми губжыщтми ымышIэу 
Дэхапсэ ынэгушъхьэхэр къиушэплъыкIыхэзэ, ипчэдыжь 
хьакIэ къызэщиутыгъ,- укъызэхэсымышIыкIынэу, орырэ 
сэрырэ непэ тызэрэлъэгъужьыгъакIа?
- Хьау, Дэхапс, ащ фэдэ сIона, титIо тызызэрэшIэрэр 
тицIыкIугъом щыублагъ. Ащ ыужи, тыкъызызэрэщэм, 
тигушIуагъуи тигукIаий зэголъэу джы нэс къызэдэтхьыгъ.
- Джы сыд?! - зигущыIэ зезгъэукIыхьэщтыгъэ НэтIае 
къыIо шIоигъом егуцафэщтыгъэ Дэхапсэ, мэкъэIэты гъэдыскIэ елъэшэкIызэ, пхъэнтIэкIури ригъэлъэгъугъ: - Укъысшъхьэщымытэу къэтIыс!
- СытIысын...- НэтIае Iордэгъэзэ-шъхьафитынчъэу 
зыридзыхи, къелъэIугъ: - Ори къэтIыс. Сэ слъэкIэу пIэбжъэнакIи згъэузыщтэп, Дэхапс. Ашъыу... Турабрэ орырэ 
шъуиIоф сызгъапэрэр... Аущтэу хъункIэ-псынкIаеу шъумызекIоба, тIэкIу шъукъысэжагъэмэ, сыд щышIыни... 
Сызашъорэ уцмэ яшIуагъэ къысэкIы фэд, моу бжыхьэ нэс 
укъысэжэжьыгъэмэ, Дэхапс...
Дэхапсэ зэхихыгъэм къыгъэтхьауягъ, ау къызхигъэщыгъэп. ИлIыгъэм ыгу фыщымылъыжьыгъэми, игъэшIуабзэ къытекIуагъ: "Ары, НэтIай, арыгущ, укъэмылъэIожьми, 
уиIоф зытетыр къызгурэIо. НепэкIэ огугъа, апэрэ мафэм 
щегъэжьагъэу тызэIуплъэмэ тызэфалIэу, пIэм текIужьмэ, 
такIыб зэфэгъэзэжьыгъэу чэщ макIэп зэдитхыгъэр. О уишIи 
хэлъэу пчъагъэрэ сызэрэдэхыгъэр ори сэри зэдэтщэчыгъ. 
Ащ нахь тфэмылъэкIыжьэу тшъхьэхэр зыщытэгъэзыежьыхэм, гум уисынэн слъэкIыгъэп. Сиунапчъи, сыгуи 
пфызэIухыгъэу, цIыфмэ аIорэм сыпымылъэу джы нэс 
къэсхьыгъ, сфэлъэкIыщтыр пфэсшIагъ. Джы сызкIэхъопсыщтыгъэ насыпыр къызщысфыкъокIыгъэм сыолъэIу, 
сигъогу укъытемыуцу. Усиджагъоп, ау усщызгъэгъупшэн 

--- Page 369 ---

гукIэгъу къызэрэсфыкъокIыгъэр пшIосыушъэфырэп, 
пэрыохъу укъысфэмыхъу. Дышъэ чэу къыспэбгъэуцугъэкIи, чэщрэ сишъхьаныгъупчъэ къытеорэмэ сяжэу 
сыщысыжьыщтэп. Икъунба къытаIолIагъэри... Турабэ 
фэдэлI сэ згъотыжьыщтэп, сэркIэ лIы закI. АIо шIоигъор 
арэIу, хэт сыд ыIуагъэми, къысаIолIагъэмэ ари ахэфэн, 
гум шIоIэшIур нэм шIодах",- Дэхапсэ ыпашъхьэ ис лIы 
нэпэшIо пкъы ищыгъэм фэсакъзэ, риIуагъ:
- НэтIай, а сыпсэм фэд, икъунба, илъэсибл хъугъэшъ, 
орырэ сэрырэ...
- Зэ, зэ, Дэхапс! - НэтIае къэгузэжъуагъ.
- Къезгъэжьагъэр къэсэгъэух,- Дэхапсэ къыпеожьыгъ.
- Хьау, хьау, къэпIощтыр сэшIэ, ау ужэ къыдэкIэу ар 
зэхэсхынэу сыфаеп.
- Тыгу илъыр зэфитымыхмэ, тызэрэгъэпцIэжьэу, 
дунаим тызэдытетыщта? - Дэхапсэ джы нахь мэкъэ лъэшыIокIэ къэупчIи, къыпидзэжьыгъ: - Икъунба, илъэс пчъагъэ хъугъэшъ амал тызэфэхъурэп.
- ЛIэныгъэр ары Iэзэгъу зимыIэр, Дэхапс!
Джэуап пыупкIыгъэр зыфадзыгъэ Дэхапсэ нэмыз-IумызкIэ НэтIае Iуплъагъ. Зэхихыгъэр гущыIэ дысыгъэми, 
нахьыпэрэм фэдэу лъэгукIэтын зыкъыфимышIэу къызэрэпеожьыгъэр игуапэу IущхыпцIыкIыгъ: "Зэ лIышъо къызтебгъаоу зыкъызжэхэбдзэжьыгъэмэ ары. КъысIэпызырэр 
ппхъуатэзэ, себгъэзэщыгъагъ. Пшъхьэ емыуфэхыжьэу, 
укъыкIэмыщтэжьэу, моу гущыIэ плъыр горэ джыри 
къысфэдз!.. Е-о-ой, НэтIай, узымышIэрэр къыохъуапсэу, 
узышIэрэр къыоунэхъулIэу, сыд гущэр уидунэе тетыкI. 
КъыпфэмыIошъурэр къызгурыIогъах, сыд къыпфэсшIэщтми, а зымкIэ семыгъэз. Икъунба, укъысIуплъэмэ о 
зыбгъэшхэкIэу, сэ сыныбачIэ риубытыкIэу тызэрэщыIагъэр? 
Армэ узхэхьагъэр, сэри къыосIон!"
- ЛIэныгъэм Iэзэгъу зэримыIэр шъыпкъэ, НэтIай, ау 
пхъэшъэбэжъ такъэм фабэ къыпыкIырэп. Ащ нахьыбэрэ 
тиIоф тытемыгъэгущыIэжь. Турабрэ сэрырэ неущпчыхьэ 
типIалъэ. ШIу къысэхъулIэнэу уфаемэ, пэрыохъу укъысфэмыхъу. Джы нэс тызэгурыIуагъ, джы сыд къыпщышIыгъэр, 
нэфмышъэу садэжь сыд укъызфэчъагъэр?
ШъхьакIомрэ шъугъомрэ зэхастыхьащтыгъэ шъхьэ 
псыгъо нэпашIом НэтIае зыкъышIуипхъотагъ, хъурышъо 

--- Page 370 ---

паIор ыгъэтэрэзыжьызэ, гумышIу-нэмышIукIэ Дэхапсэ 
Iуплъагъэми, игукIэгъу гъунэнчъэ зыкъыригъэшIэжьыгъ, 
ыгу пиIонтIыкIызэ, зэушъыижьыгъ: "Сыдэу сшIын... Тхьэмэ 
къысфамышIагъэм о уиIахьи хэмылъыгъэу щытэпщтын... 
Армырмэ, сыдым тызэфихьыни? Сызэрэамалынчъэр 
зыдэсэшIэжьми, сынэ къаплъэу зыми усфетышъущтэп. 
Сэры, Турабэп, нэмыкIэп, сэ зыр ары узыер! КъыбгурыIорэба, сэ зыр ары! Уишъхьаныгъупчъи къыпфытерэох, 
къыохъуапсэрэр къыплъэрэкIу, ау зыгорэм иунэ уриунаеу 
уимыхь, зыми сыщымыщыжьэу сыкъэмыгъан. Унэ плъэрэба, хэт сызыпэмышIырэр?!"
- Хъугъэ, НэтIай, угу теIункIэжь,- лIым ыгу щышIэрэм 
Дэхапсэ къыгъэушъэбыгъ, зэрэзэIудысагъэхэри хигъэкIокIэжь шIоигъоу къыIуагъ: - Зымыухыжь, Мэзыбэ 
сыдэкIыжьырэп, Къосэгъу сикIыжьрэп, тэ сыщыIэми, сыгу 
фабэу уилъын, уицIыфыгъэкIэ зы мафи сыгу обгъагъэп...- 
Дэхапсэ къыщиутагъ, ынэмэ акIэбэнэжьызэ, къызщылъэти, 
НэтIае IаплI рищэкIыгъ, ыкIыб Iэ щифэзэ, еIушъэшъагъ: - 
Ощ нэмыкI, паIо щыгъэу, шIу слъэгъурэ дунаим тетэп, 
сикIас...
- Тураб адэ?..
- Ащ фысиIэр нэфэшъхьаф...- гопэгъум фыримыкъужьэу Дэхапсэ джыри къеIушъэшъагъ.- А зыр къысфэгъэгъу, сикIас...
- Сыдэу сшIын... Тхьэмэ къыстыралъхьэрэр сихьылъэ...
- Ары, ары, спсэ закъу, ахэмэ яшIэ тхэмылъыгъэмэ, 
тэри тпсэ зэхэлъыныеп,- Дэхапсэ къыжэдэзи, зыкъишIэжьыгъ: - Ал, гъогум укъытекIыжьыгъэу сыд сищытыкI, 
мэлакIэ олIэщтын. ПIэ псы пыбгъэчъыфэкIэ, сэ Iанэр къэсшIыщт.
Пкъынэ-лынэу цIыфыр зэрэзэхэлъыр зыдешIэжьми, 
кIоцIылъ шъэфыр къызэрэкIоцIыкIыщтыр къэшIэгъуай. Ар 
зэхэпфыни, зэбгъэфэни плъэкIыщтэп. Зэрыфэгъэ чIыпIэм, 
зыхэфэгъэ цIыфмэ, зыхэт лъэхъаным ялъытыгъэу 
къычIэкIын. БзылъфыгъэкIэ хъулъфыгъэкIэ зэрэзэтеутыгъэри ащ къыхэмыхьажьэуи щытэпщтын. НэтIаерэ 
Дэхапсэрэ язэфыщытыкIэ фэдэх - зэпэблагъэх, зэпэчыжьэх. 
Зэрэмылъэгъухэмэ, зэфэлIэх, зэтеплъэхэмэ, гукIэ зэрэлIых, IупэкIэ зэрэгъапцIэх.

--- Page 371 ---

НэтIае Iанэм пэсыфэ Дэхапсэ ынэ тыримыхыщтыгъэми, 
унэм исыгъэп, ТурабкIэ ыгуи, ыпси гъэзэгъагъэ, IэшIу-IэшIоу 
инэплъэгъу къыригъэуцощтыгъ: "Мы НэтIае тхьамыкIэм 
сызэрегугъурэм фэдэу Турабэ сишхын шIыгъэ Iузгъэфагъот. Тхьэмэ ялIыкIо закъо фэпщэрыхьан, фэгыкIэн имыIэу 
арэп, ау сэ сIэ зэрекIущтэу, сыгу зэрэфэкIощтэу, цIыф 
хымэхэм къыфашIэрэр егъашIи тхъагъо фэхъунэп. Мафэр 
зэ текIэу, зэ икъэкIогъу къэсыгъот. ЕтIанэ чэщ-зымаф ныIэп 
къытфэнэжьыщтыр... УнэшIу къытщыф, ти Тхьэ лъапI, 
гумышIу зыми къытфемыгъэшI. Неущпчыхьэ сшIэщтымкIэ 
сыгу зыфэузын закъоу сиIагъэр НэтIаети, ари ерагъэу 
къытезгъэнагъ. Тызэмызэгъын къытфебгъэхырэпышъ, 
Турабрэ сэрырэ тинасып тэбгъэгъотын..."
- Сыдэу макIа пшхыгъэр, НэтIай? - Дэхапсэ игупшысэ 
гумэкIмэ къахэужьыгъ.- Мо лы гъугъэми, щхыуми, шъоупсыми уанэсыгъэп. Шхэ дэгъоу, мыщ фэдэ Iанэ сыдигъу 
къызыпфэсшIыжьыщтыр?
Зэмыжэгъэ упчIэм НэтIае къыкIигъэщтагъэми, ащ 
ежэщтыгъэ пIонэу, къинкIэ зыхиушъафэщтыгъэ шъугъоныр 
къышIутекIуагъ:
- Турабэ иунэ псы чъыIэ ракIэжьыгъа?
- НэтIай...- Дэхапсэ къэуплъыжьэу къеупчIыгъэм 
Iуплъагъ, мэкъэ къефэхыгъэ шъабэкIэ еушъыигъ: - Ащ 
фэдэ гущыIэ жъалым умышIы. Сэ къэсIуагъэм ащ фэдиз 
хэлъэп. Ау, къедгъэжьэгъахэшъ, силъэIу закъо ышъхьэ 
къыпфисхын. Турабрэ сэрырэ псэогъу тызызэфэхъукIэ, 
апэрэ тхьэмафэм пшъхьэ щыбгъэзыягъэмэ, сигуапэщтыгъэ.
- А лъэIу закъор армэ,- НэтIае IущхыпцIыкIыгъ,- пфэзгъэцэкIэн... Ау...- "Турабэ ищыдыбз къэбар фэсэрэIуата-фэсэрэмыIуата" зыщиIощтым, чылапшъэмкIэ къиIукIыгъэ хьэдэгъэ макъэм тIуми зыкъаригъэпхъотагъ, унэм 
рищыгъэх, блэчъырэ шыум къариIуагъ:
- ТхьамыкIэгъошхо чылэм къыдэтэджагъ, Анысэти 
Усаси аукIыгъэх!..
- Тхьэ къысауи, НэтIай!..- Дэхапсэ зэкошъоожьызэ, 
къэлэпчъэIум щетIысэхыгъ.- НэбгыритIоп, Анысэт гущэ 
ышъо хэлъыгъэ сабыимкIэ нэбгырищи шIуабзыгъэр!..

--- Page 372 ---

XI
Гукъаом макъэр регъэкIы.
Мэзыбэ къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъом цIыкIуи, ини 
агу ригъэзыгъ, амакъэ ригъэфэхыгъ. Мэщыкъо янэрэ 
ышыпхъурэ зыкIаукIыгъэр зыфахьын зымышIэрэ тхьаусхакIохэр нэмыз-Iумызхэу зэIоплъэх, агухэр къегъыкIых.
Мэщыкъо зэришъэогъум имызакъоу, зэрипIурыр 
апшъэ ышIызэ, Рэдэд пчыхьэ нэс щагум дыдэтыщтыгъ, 
унэм дисыщтыгъэ. ТхьаусхакIохэр зызэпэухэм, байкол 
ухъумакIохэр ыуж итхэу, Рэдэд ядэжь ежьэжьыгъ. Щагум 
къыдэкIыжьхи, тIэкIурэ къэкIуагъэхэу Чэчанэ риIуагъ:
- НекIо тадэжь. Зыгори зыIутлъхьан, тызтегущыIэни 
щыI.
- Хьау, зиусхьан, сыкъэкIон слъэкIыщтэп,- Чэчанэ 
укIытэжьыгъэу ышъхьэ риуфэхыгъ.- Гощэшхоми, Айнари 
сыдэущтэу саIуплъэна?
- Адэ джы сихьакIэщ укъихьажьыщтба? - игыий, ифэгъэгъуи зэхэтэу Рэдэд къеупчIыгъ.- Мыхъун закъоу ышIагъэм лIы тырагъэкIуадэрэп, некIо.
Пщы щагум зыдахьэхэм, Агъбан Чэчанэ къыжэхэплъагъ, ау пщышхор зигъусэм сыд риIон, IукIотыгъ.
- Модэ, гощэшху, мыукIытэу тищагу къыдэхьагъэм 
зэ еплъ! - Айнарэ зыфэмыщэIэжьэу къыхэкуукIыгъ.
Рампэс тэджи, шъхьаныгъупчъэм екIолIагъ, нысэм 
зыфигъэзэжьи, ушъый макъэкIэ риIожьыгъ:
- Пщым ышIэн фаер ешIэ. Хъулъфыгъэмэ тиIоф ори, 
сэри ахэтымылъхьэмэ нахьышIу. Чэчанэ лъэгъун дыримыIагъэмэ, къыздищэщтыгъэп.
Рэдэдрэ Чэчанэрэ къумгъан-лэджэни Iани, къафахьыгъ. 
Шхэныр аухи, Iанэр зырахыжьым, къыгъэшIагъэм ишъэогъугъэм ыгу егъумэ Iуплъыхьэзэ, Рэдэд къыригъэжьагъ:
- Угу щышIэрэр къызгурэIо, Чэчан. Сыдэу пшIына, 
зымыухыжь. Ари аущтэу хъунэу тхьэмэ аухэсыгъагъэу 
къычIэкIын.
- Сэ зэсымышIэжьыгъэ къысэхъулIагъэп,- Чэчанэ 
хэщэтыкIызэ, нэплъэгъу мысэкIэ къыдэплъыягъ, ынапIэхэр 
ридзыхыжьыгъэх.- Шъхьэ пшIомыт зыхъукIэ, ощ нахьыкIэм 
уигъэделэщт. Сятэжъ къыстыригъэхъыкIыгъэр зэхэсхыным 
къыпэу, сиукIыгъэмэ нахьышIугъ. Ори ошIэ, зэ узылъэпаокIэ, зыгорэм упшъэгуркъэ зэреутыфэ, плъэ утеуцожьыщтэп.
- КIо, джы дунаир къутэжьыгъэу пIощт,- Рэдэд Iупэ 
шъэбэпскIэ щхыпцIыгъэ.- Гур кIодмэ, лъэр кIэкIрэп. Хъуни 
пшIагъэп, хъуни къыохъулIагъэп. Ощ нэмыкIыгъэмэ, Чэчан, 
сиунэ исым ышъхьашъо къиIэбэнэу ежьэгъагъэм фэзгъэгъущтыгъэп. Ау тэ тыкъызэдэхъугъ, тызэдапIугъ, Iулъхьэр 
тIу зэфэтшIэу тызэшъэогъугъ. О ар къысэпшIэныр пкIыхьапIэу слъэгъугъэми, сшIошъ хъуныеп. Хъущтыр хъугъахэ, 
ащ хэпшIыхьажьын щыIэп, нахь Iофхэр тиIэх.
- Рэдэд, зиусхьан, сыолъэIу, сыгу илъыр къэсэгъаIу,- 
Чэчанэ къэгузэжъуагъ.- Уапэ Iофышхо зэрилъыр сэшIэ, 
ау бгъэм дэлъыр къыдэсымыгъэкIмэ, сызэгоутыщт. СибзэджэшIагъэ зыгорэм зэрэтеслъхьэрэр сятэжъи къысихъо ныгъ. Ари лIыгъэм щыщэп, ау зытетыр ары къасIорэр. 
ЦIэплъыжъыр сшъхьэкуцI къитIысхьи, ошIэба сэ сызэрэдэгъэхыгъошIур, делэ сишIыгъагъ. СшIэри сымышIэжьэу, 
къысаIори зэхэсымыхыжьэу, зэрмыр сыхъугъагъ. Хьайуаныгъэ къызэрэсхэфагъэр зыдэсэшIэжьы. Къысфэбгъэгъугъэр егъашIэм сщыгъупшэщтэп, сыщэIэфэ сыгуи, спси 
пфэстынкIэ гущыIэ осэты.
- Хьугъэ, ащ иIоф тыухыгъэ,- Рэдэд ымакъэ джы 
къыгъэпытагъ.- Сэ бэмэ сягупшысагъ, угу бзаджэ къызэрэсфимылъыр сэшIэ, Колэс тхьамэтэ мафэми къытфишIагъэм сыкъиубытыгъ. Джа зыцIэ къепIогъэ ЦIэплъыр 
ары пый мэхъаджэу тигъогу къытеуцуагъэр. Мэщыкъо 
янэрэ ышыпхъурэ ащ фэшъхьаф ыукIыгъэп.
- Ежь ЦIэплъыжъым ыIашъхьэкIэ зыпари ыукIырэп, 
зиусхьан,- Чэчанэ пщыр къыгъэтэрэзыжьыгъ,- игъусэмэ 
Iуарегъэхы.
- ЗыукIырэм нахьи языгъэукIрэр нахь мыс,- пщым 
къыпиупкIыгъ.- Неущ пчэдыжь блэсымыгъэкIэу джыри 
хьакIуцумэ лIыкIохэр афэзгъэкIощтых. Сыдэу зашIыми, 
ЦIэплъыр къытамытэу сашIокIыщтэп.
- Тэрэз, зиусхьан. Ар онэгум есыфэ, тхьамыкIагъо 
щэхъу къытфихьыщтэп. СыфырикъункIэ сшIагъэмэ, хьэдагъэм зыхэсыдзыни, ХьакIуцу сычъэни, ыпсэ Iусхыни. Ары 
шъхьакIэ, кIочIэ делэ тхьэмэ къыратыгъ...
- Умыгузажъу, ащ фырикъун кIуачIи щыI,- Рэдэд 
шъэогъур къыгъэIэсагъ.- Сэ джары дзэ теубытагъэ тищыкIагъ зыкIасIорэр. Тэ, къосэгъухэм, тищыкIагъэр зэкIэ 
идгъэкъунышъ, дзэ Iыгъыным ыуж тихьан тыгу хэлъ. Ар 
сыдигъу зыхъущтыр? Тичылэхэр, тигъогухэр, тIэсхъапIэу 
тиIэхэр къэдгъэгъунэхэрэп. Мары, Византие хэгъэгум, е 
русичмэ яхэгъэгу гъунапкъэхэр амышIэу зэпыуагъэчмэ 
еплъ. Ардэдэм уаубытыщт, уауплъэкIущт. Зы хэгъэгу 
тызэрэхъун фаер, дзэ теубытагъэ тиIэу, тичIыгу гъунапкъэхэр къэтыухъумэхэу, тихэгъэгу Iофхэр тэр-тэрэу зетхьажьэу тызэрэпсэун фаер зэхэзышIыкIэу сэ сшIэрэр Колэс, 
Темрыкъу, Къодан. Ахэри сэщ фэдэу гъэрыпIэм щыIагъэхэми, нэмыкI лъэпкъыхэр зэрэщыIэхэр къалъэгъугъ, 
сэ зыфасIорэр зэкIэ анэгу кIэкIыгъ, агу пхырыкIыгъ. 
Пщыхэми, лIыхъу-лIышIухэми янахьыбэм аIупэкIэ къыздырагъаштэ шьхьакIэ, агу илъыр нэмыкI. Япщыгъо атесхэу 
къащэхъу. Нахьлъэш цIэплъыжъыри IитIу зэтедзагъэкIэ 
ХьакIуцум ис пшIошIа? Ар къосэгъу чылэхэми, зыхыхэми, 
мыутIэхэми чэзыу-чэзыоу ахэхьэ, дгъэдаIохэрэр егъэшэхъужьых.
- Ары, зиусхьан. КъэпIуагъэр акъыл закI,- пцIы 
хэмылъэу Чэчанэ ыгу илъыр къыдигъэкIыгъ, сабыигъо-кIэлэгъур зыдигъэкIуагъэр ымышIэжьэу, акъыл чъэпхъыгъэ 
иIэ зэрэхъугъэм ыжэ къыIуигъэзыгъ, цIыкIу ехъулIагъ.- О 
къапIорэр сэркIэ хабзэ. Сапэ зышI пIомэ, уапэ сиуцон, 
пкIыб сыдэтми, спсэ пэтыфэ, чати, щэбзащи къыонэзгъэсынэп.
- Ащыгъум тызэгурыIуагъ,- Рэдэдыпщыр къэтэджыгъ. 
Чэчани зыкъипхъотэжьыгъ.- Тызыфаер хьакIуцумэ къызытфамышIэкIэ, афэтIопщыщтхэр къызэрэсыжьхэу, 
мэкъэгъэIухэр чылагъомэ афэдгъэкIощтых. Мэфэл 
тымышIэу шыудзэри тыугъоищт.
Нэфылъэм къымыштэзэ, лIитIур ХьакIуцу нэсыжьыгъэх.
Шэныбэ ибысым нахь благъэти, Чылэжъ зэрэдэхьажьхэу, ыгу ефэхыгъэу щагум апэ дэпсыхэжьыгъ. Гъогу 
тетыфэхэ, Нахьлъэш цIэплъым Псэфатэ ришIагъэм шъхьэуз 
ехъулIэгъагъ, ау, щэщынэти, къызхигъэщыгъэп. Шэщым 
шыр зычIегъэуцожьым, Шэныбэ ыбгъэ дизэу жьы къыщи, 
ежь чэзыур къызэрэнэмысыгъэм кIэгушIузэ, шы куашъом 
шъабэу теуагъ. Хьэкъари, нычэпэ ригъэпсыхыгъэ Псэфати, 
нэмыкI лIы хыехэу Нахьлъэш екIодылIагъэхэри ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. "Сэры зыпшъэ имыIэбагъэу къыгонэжьыгъэр,- Шэныбэ зэриIожьыгъ.- Сэри къысэнэсына мыр?.. 
Хьау, шъхьэзэкъо-лъэкъуитIоу зыкъигъэнэнэп. Ар сэIо 
шъхьакIэ, нычэпэ тшIагъэр тхьэми къытфагъэгъунэп..."
Бысым къэлэпчъэIум Нахьлъэш нэмысызэ, шым епсыхи, 
макъэ ымыгъэIоу щагум дэхьажьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, 
хьэ гъожь цIыкIур къыпэгъокIыгъ, ыкIэ ыгъэсысызэ къыIуплъи, къемыкIуалIэу ихьэунэ ихьажьыгъ.
ХьакIэщыр нэкIы. "Барыч е шъузым дэжь щыI, е дэсэп,- 
Нахьлъэш ыIуагъ.- КъысIуупчIыхьэзэ къызэшIомытIысхьажьынэу, ари нахьышIух". Мыгузажъоу зитIэкIыжьи, 
гъолъыжьыгъэ. Пхъэ пIэкIорым кIыкIыкI ригъаIозэ, зыфэрэзэжьэу зикъудыигъ.
Жъалымыгъэ ышIагъэмэ, зыгорэм ыпсэ ыгъэгъугъэмэ, 
ынэгу кIэмыкIэу, гуегъу-кIэгъожьыр къышIудэуаеу, бзэджашIэмэ лIыхэр къахэкIых. Нахьлъэш цIэплъыр ахэмэ 
афэдагъэп, зыгорэ нэрыгъ зишIыкIэ, ыпсэ Iуехыфэ, гупсэфыгъо ыгъотыщтыгъэп. ФэлъэкIыгъэмэ, джы зэкIэмэ апэ 
ышIыщтыгъэр Рэдэдыпщыр ары. Ау ащкIэ ыIи, ишы лъапи 
пыбзыкIыгъагъ. Мызыгъэгум Чэчанэ къыIэкIэмыфагъэми, 
ыпсэ ригъэджэгужьыгъ. Анысэт ыбгъэ хасэгъэ къамэр а 
шъхьэ зандэми ыгу нэсыгъ, ыуIагъ. Джыри чэщхэр щыIэх, 
гъогухэр зэблэкIых, игъо ифэжьын. Пкъы улэугъэр лантIэ 
къэхъугъ, жэпкъышхор бгъапэм нэсыгъ, бгъусышхом 
чIэуцогъэ фабэм ыгъатхъэу хэчъыягъ.
Нахьлъэш къызэлъатэм, тыгъэм ышъо къэплъыгъагъ. 
ЫгукIи, ышъхьэкIи фэмыяхэу, бысымгуащэм Iанэ фаригъэхьыгъ. Нахьлъэш шхэныр ыухи, игухэлъ бзаджэхэр зэригъафэхэу щысзэ, Барыч щагум къыдэхьажьыгъ, хьакIэщым 
къихьи, шIуфэс нэгъуцу къыхыгъ, етIысэхызэ, хьакIэм 
риIуагъ:
- Шэныбэ сеупчIынэу хъугъэп, джыри мэчъые. Псэфатэ къыжъудэкIожьыгъэп.
- Сэри бэшIагъэп сыкъызтэджыжьыгъэр, моу джыдэдэм Iанэр рахыжьыгъ,- бысымыр зыфаем Нахьлъэш 
тегущыIыкIыгъ, ау гуцафэ лые къызфыримыгъэшIынэу 
къыхигъэхъожьыгъ: - Псэфатэ кIэлэ зикъэплъыгъу. Тичылэ 
пшъашъэ горэм ашыкъ фэхъугъэти, зэсымыгъэлъэгъоу 
згъэзэжьыщтэп ыIуи, МыстхъакъокIэ зыригъэхьыгъ.
- Шъо сыд къэжъугъэхъагъ?

--- Page 373 ---

- Хъун къэтхьыгъэп.
- ГумэкIыгъо щыIа? - Барыч тыгъужъ пшъагом фэдэу, 
ынэгукIи, ыпкъыкIи зыкъыфигъэзагъ.
- Сишъэогъум дэжь Мэзыбэ тыщыIагъ, Барыч,- 
шъэфэгъу мэкъэ гъэшъхъыкIэ Нахьлъэш къыригъэжьагъ.- 
Лаурстэныкъом зишIэжьырэп, чэщи, мафи къекIокIы, 
Къосэгъуи, Зыхи, МыутIи къыгъанэрэп. ЗэкIэми тызэхиугъоенхи, ежь шIоигъор ышIэу тшъхьашыгу къиуцон игухэлъ, 
ау къыдэхъун щыIэкIэ сыгугъэрэп. Пщыхэми, лIы хъулIышIухэми ащыщхэр къыпэуцужьых.
- Тэры, тэ къытфэгъэхьыгъэу сыд аIорэ? - Барыч 
къэхъупшIэпшIагъ.
- Шъэогъум зэриIорэмкIэ, къосэгъупщым нахьыбэр 
къыкъоуцоу ары. А пщы цIынэшхом иIофхэр зэпигъафэхэмэ, чэзыур ХьакIуцу къынэсыщт.
- ФыкIае зэрэтфыгъагъэр щыгъупшэжьыгъа? - Барыч 
зыкъырихыгъ, щысыжьын ымылъэкIэу къэтэджыгъ, джэхэшъогур рикIукIызэ, хэгубжыкIыгъ: - Армэ зыхэхьагъэр, 
тIэ зэтедзагъэу тэри тыщысын зышIуерэмыгъэшI. ХьакIуцу 
чылэхэр къэткIухьан, къосэгъупщыр зэмыжэгъэ дзэшхуи 
пэдгъэуцун. Непэ къызнэсыгъэм чылэ сыдэхьагъэп къыщысфэмычэфхэу, сиIо ахэмыхьэу...
- О зыдэпшIэжьырэп нахь, Барыч,- лIы губжыгъэм 
ежь зыфаер къызэриIорэм ыгу къыригъэчэфыкIэу Нахьлъэш 
гущыIэр IэкIихыгъ.- ХьакIуцумэ пэщэ шъыпкъэкIэ ухахыгъ. 
О зыкъыбгуигъэуцонэу ХьакIуцу лIы чъэпхъыгъэу хэт исыр? 
ОшIэмэ къаIо, сэ сшIэрэп.
Барыч зэхихыгъэм ытамэхэр къыригъэIэтыхэзэ, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ:
- Сэ хэти, къосэгъу Рэдэдыпщыми, идзэпщ Къодани, 
нэмыкIи ыкIыб сыдэуцощтэп, Нахьлъэш. Ау, сэры сIорэп, 
анахь лIы Iушым ычIыпIэ къиуцожьын щымыIэмэ, ащыгъум 
ХьакIуцур кIодыгъэкIэ лъытэ. НепэкIэ - сэры, неущ нэмыкIылI къыкъокIыщт. Шъыпкъэба?
- Ары сэри сIорэр! - Нахьлъэш гукIэ щхыпцIызэ, 
дыригъэштагъ.- Неущ къэхъущтыр тхьэмэ афэшъхьаф 
ышIэрэп. Сэ хэт сыIукIагъэми, куп сыхэтми, уидахэ сымыIоу 
къыхэкIрэп, хьакIуцумэ къыпфашIырэ лъытэныгъэр къызэрэсIэтыщтым щэхъурэ Iоф сиIэп. О мыщ лъапсэ зэрэщыпшIыгъэр, къызэрэпщыгугъыхэрэр Лаурстэныкъом 

--- Page 374 ---

ыгу тефэрэп. Сэ гъусэ сыкъызэрэпфэхъугъэми сыкъызэрэпкъотыми зэгуестыкIы. Мары, Барыч, сэ сIуагъэ 
пIожьын, непа, неуща, къосэгъу чылэ горэм тхьамыкIагъо 
къызыдэхъухьэкIэ, хэт ышIэра, е лIы горэ зыгорэм ыукIыщта, е нэмыкI горэм лыгъэ радзыщта, ар къосэгъупщым 
сэ къыстырилъхьанышъ, зэфэс ужым къызэригъэкIогъагъэхэм фэдэу, джыри лIыкIохэр къыIопщыщтых. СызямытыкIэ, хьакIуцумэ къазэрэтеон ушъхьагъу иIэ хъущт.
- Къосэгъупщым къызэхилъхьащтым фэдэ горэм тэри 
тиакъыл тефэн, пэкIэ псы тешъоу дунаим тытетэп,- бысымым зыкъигъэпкъыягъ.- Дзэ зещэн, зэон IофкIэ ощ фэдэ 
сэ згъотыщтэп.- Ар къыIогъэ къодыеу ишъуз Тыжьын ыгу 
къыригъэхьэгъэгъэ джэнджэшыр Барыч къышIудэоежьыгъ.- Iугъом сыкъыхэкIыгъ пIоу, Нахьлъэш, машIом 
зыхэмыдз, тэри тыздыхэмыдз.
- Бзыу лъакъо къупшъхьэ хахырэп, Барыч,- Нахьлъэши 
ынэгу зэхигъэхьагъ.- СыкъызхэкIыгъэри сыкъызхэхьагъэ ри сымышIэу щытэп. АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ. Лаурстэныкъом инасып къикIэу, къосэгъухэри, зыхыхэри, 
мыутIэхэри игъусэхэу къызышъутеокIэ, шъузэрэфыримыкъущтыр къызгурэIо.
- Арэу хъумэ, сыд тшIэщт, хьакIуцухэр псэтын фэтшIыщтха? - Барыч къэгужъыягъ.
- Ар мыхъуным пае сшIэнэу сыгу хэлъым къедэIу. 
Моу къэтIысыжь.- Бысымым ичIыпIэ зеубытыжьым, 
Нахьлъэш игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Къосэгъухэми, 
мыутIэхэми, зыхыхэми сахэхьанэу исхъухьагъ. СэркIэ ар 
щынэгъончъэп. Лаурстэныкъом ихьакъулапымэ саIэкIэлъагъомэ, бзэгу сыфахьынышъ, сауж къаригъэфыщт, ау 
нэмыкI хэкIыпIэ джырэкIэ слъэгъурэп. СигущыIэ зыпкъырыхьан, згъэдэIон цIыфхэр чылэ пэпчъ къыдэкIыщт.
- Ар дэгъоу угу къэкIыгъ, Нахьлъэш,- Барыч ыгу 
къихьажьыгъ,- ау зыфэсакъыжь. Нишъэ маплъэ, тхьакIумишъэ мэдаIо. О лъэшэу усищыкIагъ.
- Шэныбэрэ сэрырэ гъусэ чан горэ къытфэпшIыгъэ мэ...- Нахьлъэш фэсакъызэ, къырищэжьагъ.- Хъущтмэ, 
джа зэдатшIэрэ Гусэрыкъо зэдгъэгъусэн.
- Гусэрыкъо кIэлэ дэгъу,- бысымым къыдыригъэштагъ,- ыкIуачIи, илIыгъи зэтет.

--- Page 375 ---

- Ащыгъум ащ тетыубытэн,- Нахьлъэш зэрэфаеу 
иIоф зэрэзэпыфагъэмкIэ зыфэрэзэжьэу гупсэфыжьыгъэ.- 
Неущ тешIэмэ, неущмыкIэ пчыхьэ дакIоу тигъогу тытехьан.
ЗыфаIогъэ мафэр къызэсым, джыри нэфынэу, темыр 
лъэныкъомкIэ къушъхьэ мэзым хэхьэрэ лъагъом шыуищыр, 
Нахьлъэш азыфагу дэтэу, лъэхъу-лъэушъ псынкIэкIэ 
техьагъ.
ЛIышIур тыдэ кIуагъэми, унапчъэхэр зэрэфыIухыгъэм 
фэд, цIыф бзаджэми ежь икъонтхъэгъухэр чылэ пэпчъ 
щыриIэх. Гъогу техьэгъэ шыу нэгъуаджэмэ къушъхьэ 
мэзхэм защагъэбылъыныр ищыкIэгъагъэп, зынэсхэрэ 
чылэм Нахьлъэш бысым щишIын дигъуатэщтыгъ. Зых, 
мыутIэ чылэ пчъагъэмэ адэхьагъ, чэщ ащырихыгъ. Ары 
къэс лIы нэхэе-нэIуцэхэр зытIущ-зыщыплI хъухэу къыфащэщтыгъэх, Шэныбэрэ Гусэрыкъорэ гущыIэрэмэ ахэмыхьэхэу, аIорэмэ ядэIухэу щысыщтыгъэх.
Нахьлъэшдыхэр къэкIожьхэзэ, мыутIэ чылэ горэм 
кухэри, шыу купхэри щалъэгъугъ. Нахьлъэш къэщтэуIыгъ, 
иш жэдэIагъ:
- Хэт мохэр? - щэмбар къамыщыкIыр ымышIэхэрэмкIэ ыгъэлъэгъуагъ.
- АдыгэхэкIэ сыгугъэрэп,- Шэныбэ ыIэгу ынатIэ Iуигъэуцозэ, плъагъэ.
- Ары шъыу,- Нахьлъэш ыгу къихьажьыгъэу, шым 
елъэдэкъэуагъ.- Русичхэр тын угъоим хэтых. Тэ ахэмэ 
тиIофи ахэлъэп, яIофи къытхэлъэп.
Шыу куп зэхэтхэм зяублэгъухэм, бгъунджэу къафыщыт лIы лъагэу игъусэхэр зыгъэдаIорэр Нахьлъэш инэIуасэ 
фэдэу къыщыхъугъ. ЛIым зыкъызегъазэм, Къаншъаоу 
къычIэкIыгъ.
- Мыдэ мы слъэгъурэр! - шъорышI-нэгушIокIэ 
Нахьлъэш шым зыридзыхи, русич дзэпщым пэгъокIыгъ, 
ыIапэ ыубытыгъ.- Сыд, Къаншъау, фэсапща хьауми 
фэсыжьапща?
- Апэрэр ары,- къыфэчэфыр къымышIэжьэу нэгъэупIэпIэгъу заулэкIэ Къаншъао къыIуплъагъ.- Нахьлъэша 
сэIо? УкъэсшIэжьыгъэп. Тын къаIытхынэу тыкъагъэкIуагъ 
шъхьакIэ, мыутIэмэ ахэтхын щыIэкIэ сыгугъэрэп.
- Сыда, Къаншъау?

--- Page 376 ---

- Хъэзармэ къакIэзыжьыгъэхэм тын къышъутетэлъхьэ 
яоIокIэ хэт къыуитын? - Къаншъао ынэгу псыгъо кIыф лъы 
макIэ къеуагъэу IущхыпцIыкIыгъ.- УзтекIуагъэхэм атеплъхьэрэр яхьылъ. Зауи, бани хэмылъэу русичмэ аIэ къихьагъэкIэ алъытэрэ адыгэмэ къыуатын щыIэп. Ар сызыхэтмэ 
къагурыIорэп.
- Уипхъорэлъф Рэдэдыпщыр арба къызгурымыIохэщтыр,- Нахьлъэш щхыгъэ, Къаншъао игъусэ русич 
дзэкIолIхэр зэпиплъыхьэзэ, къыхигъэхъожьыгъ: - Зэхэпхыгъэба, хьакIуцухэм афэшъхьаф адыгэхэр зы хэгъэгу 
ышIыгъэхэу еIо. 
- Ари русичмэ ашIэ,- Къаншъао ышъхьэ рихьакIыгъ, 
уашъом дэплъыягъ: - Зы хэгъэгу шъухъоу, зы пачъыхьэ 
шъуиIэ хъумэ, хэгъэгуитIур нахь зэгурыIонхэкIи, къатыралъхьэрэм икъыхэхыни нахь Iэрыфэгъу хъункIи мэгугъэх.
- Рэдэдыпщым зи къышъуимытмэ ? СичIыгу шъулъапэ 
къишъумыдз ыIомэ?
- Ащи русичхэр енэгуех.
- Уенэгуеу ущысыкIэ, къыбдэхъун щыIэп. ДзэкIэ 
умыштэрэм ышъхьапхэтыку фэшъхьаф уигъэлъэгъущтэп.
- О укъыхэмыхьажьми, Нахьлъэш, русичхэр къэзгъэблын щыкIэхэрэп,- Къаншъао къыхэпхъэшыкIыгъ.- Тэ 
тахэмыхъожьыми, тыгъуасэ Къосэгъуи, ХьакIуцуи бырсырышхо къарытэджагъ. Зэзэонхэм ищынагъо щыI.
- Сыд хъугъэ? - Нахьлъэш ышъо къызэокIыгъ, ынэшхохэм къырачъыхьакIэу рагъэжьагъ.- Тэ тыкъызахэкIым, 
зэкIэ рэхьатыгъ.
- Сипхъорэлъфырэ орырэ шъузэмышIоу зэхэсхыгъэ,- 
Къаншъао ынэхэр ыуцIыргъузэ, Нахьлъэш ынэгу къыкIэплъагъ.- Зыфэсакъыжь, уичIыпIэ зэгъашIэ. Рэдэд ятэ 
Лаурстэныпщым фэдэкъабзэ хъугъэ, къыпфэзгъэгъун 
кIалэп.
- Сэ сыд, тыгъужъым ышхыгъи, ымышхыгъи тыралъхьэ зэраIоу...
- Зэ, къезгъэжьагъэр къэсэгъэух,- Къаншъао ымакъэ 
къыгъэпытагъ.- Хэгъэгу зэхищэнэу Рэдэд иакъыл къыхьыгъэмэ, шъугушIу, шъудеI, шъукъоуцу. Тэщ фэшъхьаф 
хэгъэгу мыхъугъэ лъэпкъ мы лъэныкъом исыжьэп. Тэ, 
адыгэхэм, зипаIо нахь лъагэр тэзэрэмыгъашIэу тызэбэныжьы... Адырэ укъызыкIэупчIагъэмкIэ сшIэрэри къыосэIо: 
бзылъфыгъитIу аукIыгъэу, ащ бырсыр къикIыгъэу аIо.
- Талъэныкъо щыхъурэр о сыд фапшIэра, Къаншъау? - Нахьлъэш ымакъи зэрихъокIыгъ, ышъхьи лъыр 
къеуагъ.- О Тумтэкъашъэ ущыI.
- Зэхэзыхыни зылъэгъуни шъуалъэныкъо щытиI,- 
Къаншъао къыфидзыжьыгъ.- Зи тымышIэу тыщысэп.- 
ЕтIанэ ышъхьэ ригъэзэкIи, джагъэ: - Мефодий, кухэри 
шыушхэри агъэхьазырыжьынэу яIу, тежьэжьы.
Шэныбэрэ Гусэрыкъорэ шымэ акIэрытыгъэхэти, 
щымыIэжь бзылъфыгъэхэм ягугъу Къаншъао къызешIым, 
Шэныбэ ышъхьэ рилъашъозэ, ыкIыб къыгъэзагъ, шым 
ыпшъэ Iэ щифэ фэдэ зишIыгъ. КъыкIатэкъогъэ машIом 
Нахьлъэш цIэплъыри зэрихьэу, онэгу зишIыжьыгъ.
ХьакIуцумэ афагъэкIогъэ лIыкIохэм якъэкIожьыгъо 
тефэу Рэдэдыпщым ихьакIэщ дзэпщхэр щызэхэсыгъэх. 
Къоданэрэ Мэщыкъорэ чылэмэ макъэ язгъэIущт шыухэр 
агъэнафэщтыгъэх. ЛIыкIомэ арыкIощтым, къахьыщт къэбарым зэрэзэридзэрэр къызхимыгъэщэу Рэдэдыпщым 
джэхэшъогур рекIукIы, тIэкIу шIэ къэс шъхьаныгъупчъэм 
еплъы. "Тхьэхэр тигъусэх, укъызэкIэмыкIу" Турабэ зэриIощтыгъэри игуап.
Рэдэдыпщым ытэмэшхохэр ыIэтхэзэ, къыIуагъ:
- ТилIыкIохэр къэсыжьыгъэх.
Къоданэ къызщылъэти, хьакIэщыпчъэр Iуихыгъ, IупэгушIо макIэр ынапэу пчъэм дэплъзэ, джагъэ:
- Шъукъеблэгъэжь! КъэбарышIу къэшъухьыгъэмэ...- 
лIыкIомэ заIоплъэм, шIу зэрэщымыIэр къыгурыIуагъэу 
игущыIэ IэкIэзыжьыгъ.
- КъэбарышIу щыIэп, зиусхьан,- Темрыкъо пчъашъхьэм къызэребакъоу, Рэдэдыпщым зыфигъэзагъ.- 
Нахьлъэш цIэплъыр къытатынымкIэ Барыч тыгурыIуагъэп, 
лажьэ имыIэу, укIыгъэ Iофи зэхамыхыгъэу ыIуагъ.
- КъызгурыIуагъ, Темрыкъу. О уишIэн пшIагъэ, джы 
тэ тишIэн ыуж тихьан.
ЛIымэ хьакIэщыр забгынэ уж тIэкIу тыригъашIи, Рампэс 
гощэшхом ыкъо ыдэжь къаригъэщагъ.
- Сыд, сикIал, хьакIуцухэр уидао къезэгъыгъэхэп, ара? 
Аущтэу зэрэхъущтым сенэгуягъ. Ау зыкIэ сыолъэIущт. 

--- Page 377 ---

Жэм къымыхьрэр чатэм къыхьыжьрэп, пфэгъэдэIонхэмкIэ плъэкI къэмыгъан,- ныр мэкъэ шъэбэ гъэтIылъыгъэкIэ 
Рэдэд еушъыигъ.
- Лъы згъэчъэныр сэри сиджагъу, тян. Ау Нахьлъэш 
цIэплъымкIэ ар сфэIошъунэп!

--- Page 378 ---

ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ
I
Шыблэ гъуагъор Мэзыбэ къышъхьарыуагъ.
ШхоIум рыджэгурэ шыр ыIажэзэ, бгъуитIумкIэ къетэкъокIыгъэ дзэпащэхэм Рэдэд аIуплъагъ, къыблэмкIэ зэрэфыхэрэ пщэ нэгъыф цунтхъагъэмэ къагъэгумэкIыгъ.
- Гъэтхэ ощхыр - гъэбэжъу, тихьасэмэ ящыкIагъ,- 
зыми фэмыгъэзагъэу, Рэдэдыпщым къыжэдэзыгъ,- ау 
мызыгъэгум уае къыттыримышIыхьагъэмэ нахьышIугъ.
- Къещхыщтэп, зиусхьан, умыгумэкI,- Турабэ къыпигъодзыжьыгъ.
- Сыд фапшIэра?
- Титхьэмэ къысаIуагъ,- Турабэ шъабэу IущхыпцIыкIыгъ.- Шыблэ гъуагъори ошъуапщэхэри жьыбгъэм 
тырифыщтых.
- Жьыбгъэ щымыIэуи?!
- ЧIы шъхьашъом щыIэп шъхьакIэ, зиусхьан, ошъогум 
щыжьыбгъ. Муары, пщэхэр зэрэфых.
Щыбылыкъым къычIэплъы пIонэу, Турабэ ышъхьэ 
ыукъощызэ, пщышхом джыри IущхыпцIагъ, гукIэ егыигъ: 
"Укъысэпэбжъэожьыщтыгъэ шъхьакIэ, къыуасIохэрэр 
зыпкъырыбгъахьэу ебгъэжьагъ. Ащ нахь пытаIоуи сэ укъэсыубытыщт, моу уахътэ тегъашI. Нэжъ-Iужъхэм уаIуупчIыхьэщтыгъэмэ, къещхыщт-къемыщхыщтыр къэпшIэщтыгъэ..."
Чылэ пчэгум щызэхэт шыудзэм Рэдэд ынэ къыгъэшхэкIыгъ, ыгу ины хъугъэу шы бгъэшхом епсыхи, шIуфэс 
ыхыгъ. ДзэкIолIхэми яшыхэм зарапхъыхыгъ. Байкол шыупащэхэм аIапэ ыубытызэ, пщышхор иджабгъукIэ рекIокIыгъ, 
къытыригъэзэжьи, дзэ гузэгум пэчIынатIэ зишIыгъ, мэкъэхъу пытэкIэ зафигъэзагъ:

--- Page 379 ---

- ДзэкIолIхэр! Сэ бэ къэсIощтэп. Тыдэ щыIэ адыги 
тызэгурыIуи, зы хэгъэгу тыхъунэу едгъэжьагъ. Ар зымыуасэ щыIэп. ДзэкIолI Iапшъэхэу тызыщыгугъырэр шъоры, 
шъо шъукIуачI, шъуигупшыс, шъуичаныгъ. НепэкIэ хьакIуцухэр къыдгоуцуагъэхэп, тэ къытэпыихэрэр агъэнэгъуаджэх. Ахэр къытатыжьынхэу зытIо-зыщэ афэтIопщыгъ, 
тидао ахэхьагъэп. Зао ятшIылIэн, лъы дгъэчъэн гухэлъ тиIэп, 
акъылэгъу къытфэхъухэмэ, тилъэпкъэгъух, тигопэн, ау 
дзэ къытпагъощынэу загъэхьазырышъ, тэри ащ тыфэхьазырын фай. Пыим непэ утекIомэ, неущ къыптеощтэп, неущ 
Iоф зыпшIыкIэ, непэ къыптебэнэщт. Джыри зэ къэсэIожьы 
хьакIуцухэр тэ типыихэп, ау цIыф бзаджэмэ къытфагъэблынхэ алъэкIыгъ. Неущ тагъэпыеу къытпэ гъокIхэмэ, 
мэл Iэсэжъэу шъуямыплъ, тыгъужъ бзаджэхэу къызщыжъугъэхъух.
- Тичати, тищабзи зэIулъ! - дзэкIолI горэ къыхэкуукIыгъ. 
ЛIы мэкъэ зэхахъор чылэм шъхьарыкIыгъ. Щэджэгъоужым 
дзэпащэхэр Рэдэд ихьакIэщ щызэхэсыгъэх.
- Къодан,- Рэдэд дзэпащэм зыфигъэзагъ,- чылэ пэпчъ 
сынэсынэу хъугъэп, тыдэкIи дзэкIолIхэм Iоф адашIэба. 
Чатэр умыгъабзэу зэуакIэ пшIэщтэп.
- Пчъагъэрэ сыздэмыхьэгъэ чылэ къэзгъэнагъэп, 
зиусхьан,- Къоданэ къэтэджыгъ.- Тхьэмафэм щэ байкол 
шыухэр зэрэугъоих, зэуакIи, бэнакIи, къулаий зэрагъашIэ. 
Ахэр зымышIэрэр дзэкIолI хъущтэп.
- Сыгу псынкIэ къэпшIыгъ, Къодан. Псы щымыIэу хы 
хъурэп, лъы щымычъэу зао хъурэп...- Рэдэдыпщым къырихьыжьэгъэ гупшысэр зэпигъэугъ, лIымэ хэгърэеу ашъхьарыт ышнахьыкIэ зыфигъэзагъ: - Шыупащ, Колэс 
тхьамэтэ мафэм, къин къыщымыхъущтмэ, къытфедж.- 
Щысмэ зафигъэзэжьи, къыпидзэжьыгъ: - Iашэ зэфитхын 
фаеу хьакIуцумэ ташIымэ, тизэолIэу хэкIодэщтыр макIэ 
хъун. Шъуибайкол шыумэ шъуахэхьажьмэ, агурыжъугъаIу: хэт щыщми, Iашэ къыппэзыIэтырэр пыи, ащ ушъхьасымэ, узэгоожьы. ХъункIакIо тымыкIоми, тызэрыхьащтыр 
хьакIуцумэ ячIыгу. Ар тэ атетхэу ашIошъ агъэхъугъэшъ, 
замышIэжьэу къэбэнэщтых. Бжьэми яунэ къаухъумэ. Ащ 
тыпэлъэшыжьын, заом тежьагъэмэ тыгу пхъэшагъэ идгъэлъын фае. Псаоу къанэ зышIоигъом щынэ ыгу къерэмыхь.

--- Page 380 ---

- Зиусхьан, Нахьлъэш зэрэцIыф бзаджэр къызгурыIон 
ХьакIуцу исба? - зыкIэупчIагъэм хэшIыкI фыриIэ пэтзэ, 
Мэщыкъо къэумыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- ЦIыф бзаджэр заулэрэ олъэгъукIэ, къэпшIэщтэп, 
Мэщыкъу. Хабзэ зыдэщымыIэм пыим щыIакIэ щегъоты.
- А ЦIэплъыжъым зытес къутамэр ежь-ежьырэу 
зэрэпиупкIыжьрэр къызэрэгурымыIорэр,- джыри Мэщыкъо игубж фэIэжагъэп.
- Намыс зиIэм акъыл къегъоты, укIытэ зимыIэм иIэ 
тIэкIур чIенэжьы,- Рэдэд къыIогъэ къодыеу пчъэшъхьаIум 
Колэс къытеджыкIыгъ:
- Хэт ар зыфапIорэр, Рэдэд?
- О-о, къакIо, къакIо, тхьамэтэ маф! - Рэдэд Колэс 
пэгъокIыгъ, дзэпащэхэр къызэхэтэджагъэх. Бэщым IитIукIэ 
Колэс зытыригъакIэзэ зэтIысым, пщышхом къыIуагъ: - 
ТызтегущыIэрэр Нахьлъэш ары.
- Ар сэ зэрэсшIэу зыми ышIэрэп,- нэ пкIыжьыгъэхэмкIэ Колэс щысмэ аIуплъагъ.- УкIытэ иIэп зэрэпIуагъэр 
шъыпкъэ, зиусхьан, ау акъылымкIэ къыбдезгъаштэрэп. 
БзэджашIэхэр хъоршэр-тхьагъэпцIых, акъылкIи чаных. 
ШъузтегущыIэрэр ахэмэ ащыщ. Ащ къыугупшысыщтым 
къэгъазэ иIэп.
Нэплъэгъу псынкIэкIэ Рэдэд ыпашъхьэ исхэр зэпичъыхьагъэх. Турабэ апэрэу Колэс ылъэгъурэм фэдэу едэIу, 
Абэчыпщыми, Къодани, Мэщыкъуи, нэмыкIхэми агукIи, 
апкъыкIи лIыжъым зыфакъудыи.
- Джы моу зэ мы Iанэм зэкIэми шъукъытеплъ,- Iэнэ 
хъураер тIо зыгощырэ лэдэхым Рэдэдыпщым ыIапэ ригъэчъагъ.- Мыр Щэхэ псыхъокIэ тлъытэн. Тэ тыздикIыщтымкIэ сэмэгу псы нэпкъыр лъагэ, шыуи, лъэси а лъэныкъо мкIэ 
къыттеощтэп. ПсыкIыбым шъоф ин иI. ЧэпэкIэгъэзыкIэу 
къушъхьэ мэзыр ащ къеуцуалIэ, талъэныкъокIэ къырекIокIзэ, мэзыр псыIушъо тешъом къеолIэжьы. Сыдэу 
шъуIора, хьакIуцумэ псыхъом тырагъэкIыщта, хьауми псы Iушъом къыщытпэуцущтха?
- ПсыIушъом зыкъыIуатэкъонэу къысщэхъу,- Мэщыкъо апэ къахиIуагъ.
- Оры, Къодан?
- Сэри аущтэу сэIо,- Къодани Мэщыкъо дыригъэштагъ.- Псыр куоп, ащ тызэпрэкIыфэ хьакIуцумэ фэхъугъэ яIэщт.

--- Page 381 ---

- Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ,- Абэчыпщым IанэмкIэ 
зыкъищэигъ,- къушъхьэ мэз къечъэхым пэблагъэхэу 
къэуцунхэшъ, тэ тынахьыбэба, заор зэрежьэу мэзым 
хэхьажьынхэшъ, къытэощтых, лые къытахынкIэ щынагъо.
ИшIошI къэзымыIуагъэ дзэпащэхэм къахэкIыгъэп. 
Зыжэ гущыIэ къыдэмыкIыгъэу щысыгъэхэр Колэсрэ Тураб рэ. Зэо Iофым фэгъэхьыгъэмэ, Турабэ зи къызэримыIощтыр Рэдэд ышIэщтыгъэ, ау Колэс зызэрэзэкIоцIиушъэфагъэм ыгъэгумэкIыщтыгъэ, къыIощтым дэгузажъощтыгъэ.
- Акъылэгъу укъытфэхъу тшIоигъоу укъедгъэблэгъагъ, Колэс,- кIым-сымыр Рэдэдыпщым ыукъуагъ.- Тэ 
тызтегущыIэрэм фэдэ Iаджи о унэгу кIэкIыгъ.
- Ар шъыпкъэ, зиусхьан,- Колэс ымакъэ ылъэкIызэ, 
къыублагъ.- Лаурстэныпщыр сэщ нахьыкIагъэми, акъыл 
зэкIагъ, сыригъусэу спэкIэкIыгъэм гъунэ иIэп. Лаурстэн 
ыIощтыгъэмэ шъукъядэIу. Пыим утекIо пшIоигъомэ, ычIыпIэ зигъэуцу. Пыим ипчъагъэ алъытэрэп, езаох нахь. Тэ 
тизаохэр кIэкIых, ау щытми, утыгум шъузихьэкIэ, уахътэр 
макIэми, шъхьэкIэ шъугупшыс, кIуачIэкIэ шъубан. Зы 
Iэ хъуа мбэр бжым хъурэп. Зызэбгыряшъумыгъэут, Iэбжым 
пытэу шъузэрэIыгъ.- Колэс зэпыугъо ышIи, къыпидзэжьыгъ: 
- Джы Нахьлъэш иIоф ары. Ащ хьакIуцухэр щэгугъых, 
зэуакIэ ешIэ, хъоршэрыгъэм фэIаз, шъуфэмысакъымэ, 
къышъотхьагъэпцIэкIыщт. Псыхъом тырагъэкIыщтэп Мэщыкъо еIо. Хьау, Мэщыкъу, шъурагъэкIыщт. АфышъуиIэ 
даори зэхамыхыгъэ фэдэу зыкъашIызэ, къышъодэIущтых. 
ШъузэгурымыIоу заокIэ шъузызэхахьэкIэ, джа нэпкъ тешъо 
мэзым шыудзэ къыхагъэуцонкIэ щынагъо. Арышъ, шъузэгупшысэн щыI, зыжъугъэпыт, ищагу дэт атакъэри лIыхъужъ. 
ХьакIуцухэр лIыбланэх, зэуакIох, ячIыгу зэритыщтхэри 
къыдэшъулъыт.
- Зэхэшъухыгъа? - Рэдэд ынэхэр къигушIукIыгъэх.- 
Адыгэ лIыжъхэр къушъхьэм рамыдзыхыжьхэ зышIыгъагъэхэр Колэс фэдэ лIыжъ Iушыгъэх. Тхьауегъэпсэу, Колэс, 
сыгу укъигущыIыкIыгъ. Псым хэлъ дышъэр чъыг шьхьапэм 
зэрилъыр кIалэм къезыIуагъэр ят ары, шъыпкъэба, Колэс?
- Шъыпкъэ,- Колэс зыфэсакъыжьызэ, кIэщхыкIыгъ.
- Нэфылъ тыгъэр псыхъо шъхьашъом апэ зэрэтеплъэгъукIыри кIалэм къезыIогъагъэр лIыжъыр арба?

--- Page 382 ---

- Ари шъыпкъэ, джары къызэраIотэжьрэр,- Колэс 
бэщым зытыригъакIэзэ, къэтэджыжьыгъ, дзэпащэхэри 
къызэхэтэджагъэх.- НэмыкI Iоф къыздышъуимыIэмэ, 
сежьэжьын.
- Сэри ащыгъум сыкIожьын,- Тураби лIыжъым ыуж 
зыридзагъ, хьакIэщ пчэгум къыщызэуцокIыжьи, къафэлъэIуагъ: - Тхьэмэ шъуиIоф къырагъэкI. Колэс иIуагъэу, 
зыжъугъэпыт. Чаным хьэр ехьакъу, щтапхэм ецакъэ.
Рэдэдрэ Шыупащэрэ ежьэжьыгъэхэм къадикIыгъэх. 
Шыупащэ лIыжъым дежьагъ. Турабэ джыри къызэуцокIыжьи, пщэрыхьапIэмкIэ кIорэ Айнарэ кIэлъыплъэзэ, шъхьэ 
ышIыгъ:
- Зиусхьан, пщы лIакъор лъызгъэкIотэн тиIэ хъущт, 
тэрланыр ынэгу къытырилъхьагъ.
- Пшъэшъэжъые хъумэ? - Рэдэд укIытэжьыгъэу еплъыхыгъ.
- Сэ сIуагъэм уемыхъэрэхъыш, зиусхьан, ори тилъэпкъыхэми лъапсэ тфэхъун шъао бжыхьэ нэс къэхъущт.
Турабэ къыриIуагъэм ыгу ины къышIыгъэу Рэдэдыпщыр 
тIэкIурэ щытыжьыгъ. "ЗыIапэ ыубытыгъэр Чэчана сэIо?" 
- зыпэгъокIынэу ежьэгъэ шъэогъур къыфелъэкIоны зэхъум 
къызэтеуцожьыгъ.
- Сыда щагум узкIыдэтыр, къихьэба? - бысымым 
хьакIэщымкIэ Iэ ышIыгъ.
- Моу Агъбанэ сыдэгущыIэщтыгъ,- Чэчанэ нэ кIосагъэхэмкIэ къыIуплъагъ.- Дзэпащэхэм сыд ахэсшIыхьан, 
Рэдэд, тэтэжъи къышъухэсыгъэу...
- Пшъуи пызыжьыгъэу, сыдэу унэгу Iая. Гугъум зебгъэухыгъ, Чэчан. УлIыба, зыкъэшIэжь! - Рэдэдыпщыр 
хэгубжыкIыгъ.- Сэ ащыгъум сихьажьын, лIыхэр къысэжэх.- ХьакIэщыпчъэм Iухьажьыгъэу Рампэс ымакъэ 
къеIугъ:
- Сыд, сикIал, джыри шъузэхэс, ара?
- Къэтэухы пэт, тян,- лъэгуцым тет нымкIэ Рэдэд 
ыгъэзэжьыгъ.
- КIо, сикIал, кIо, къыожэх,- Рампэс ыIуагъэми, игумэкI 
ыкъо пигъохыгъ: - ЛIымэ заом тыркъохэр къатырещэ, тэ, 
ныхэм, тынэгухэр зэрегъалъэ. Уяти тимыIэжьэу, ори зыгорэ 
къыохъулIэмэ, сфэщэчыщтэп...

--- Page 383 ---

- Щынагъо щыIэп, тян. Чатэм чатэ пэIутыдзэн, такIыб 
щэбзащэр къидгъэфэнэп.
Рэдэд хьакIэщым зехьажьым, дзэпащэхэм джыри зы 
Iофыгъо рахъухьагъэу къычIэкIыгъ. Къоданэ ар къызэригъэфэжьыгъ:
- Колэс къыIуагъэм акъыл хэлъ. ХьакIуцумэ мэзым 
шыудзэ къыхагъэуцощт, шыудзэм ыпэ тишъын тэIо.
- Къыхамыгъэуцомэ?
- Аущтэу хъуми, нахьышIух.
- Ащыгъум,- Рэдэдыпщым кIэух къышIыжьыгъ,- 
зыхыхэми, мыутIэхэми, нэмыкIхэми гухэкI арэмышI, пшIэрэ 
гъогур нахь кIэкI къыпшIошIы. Тэ, къосэгъухэм, хьакIуцу 
чIыпIэхэр нахьышIоу тэшIэшъ, байкол шыухэр джыдэдэм 
егъажь, Темрыкъу, ори ары, Мэщыкъу.
Къосэгъу лъэныкъом елъытыгъэмэ, ХьакIуцу нахь 
щыгумэкIыгъу. Ау гъунэм нэмысыпэу гум илъыр хьакIуцум 
уигъэшIэщтэп. Пчэдыжьыр текIыгъэу къопэ зэфэшъхьафхэм 
къарыкIырэ дзэкIолI шыухэр ТIокIэжъ къызэлъекIущтыгъэх.
Щэджэгъоужым Барыч зыкIащтэу ригъэжьагъ. АпэрэмкIэ, чылэмэ къарыкIхэрэ дзэкIо шыухэр мэкIэ дэдэ къэ хъухи, 
зэпыужьыгъэх. Ежь зыщыгугъыщтыгъэм дзэр лъыкIигъэхьагъэп. ЯтIонэрэмкIэ, ышъхьэ лъыр къыдезгъэфыещтыгъэр Нахьлъэш икъэмыкIожьыкI. "Мы ЦIэплъыжъым 
нэ иIэжьба, дэгу хъугъа? - ыгушъхьэ зэрэшхэу цIацIэщтыгъэ.- Къосэгъухэми, зыхыхэми, мыутIэхэми къыттеонхэу 
загъэхьазыры. Шыудзэхэр зыщаугъоирэ шъолъырым 
итмэ, лъэтемытэу къызэрэсыжьын фаер ышIэрэба? Хъущтыр хъугъахэу къэкIожьыкIэ сыдкIэ сибылымыжь. Аущтэу 
орэхъуи, сшIэрэп ащыгъум!.."
Къэчъэрэ шыум хьакIуцу пащэм игупшысэ зэмышIухэр 
зэпичыгъ. Къызэрэсыгъэм лъыпытэу шыр исагъэу къыгъэуцуи, шыу кIалэм къызIуипхъотыгъ:
- Нахьлъэш къэсыжьыгъ, Барыч.
- Тыдэ щыI?
- Шъуадэжь екIолIэжьыгъ.
- Iофэп зэ къэсыжьыгъэмэ,- Барыч шым зыридзи, 
ыгу ежъухыжьыгъэу иунэ чъэжьыгъэ.
Гусэрыкъо ядэжь кIожьынэу лъэрыгъым иуцо пэтзэ, 
Барыч икъэлэпчъэIу Iулъэдэжьыгъ, нэбгырищми аIапэ 

--- Page 384 ---

ыубытызэ, гуфаплъэу аIуплъагъ. Шэныби, Гусэрыкъуи 
зэрэпшъыгъэхэр къахэщыщтыгъэ, Нахьлъэш зэрэулэугъэр 
хэплъагъощтыгъэп. "ГъучIым хэшIыкIыгъа сэIо мыр, сыдэу 
кIочIэшIу иI",- Нахьлъэш къызэрэсыжьыгъэм ыгу къыригъэгушIукIыщтыгъэми, Барыч гъумыгъугъэ, ежь кIэхэкIыгъэм зэрэзэхиукIагъэр зыдешIэжьыти, емыхъопсэни 
ылъэкIыгъэп.
- Сыд, къышъутеонэу Лаурстэныкъом зегъэхьазыры, 
ара? - Нахьлъэш щхыгъэ.
- Къыттеонэу Iоба, зиунагъо бэгъон, оры мыщ фэдиз 
бырсырыр зыпкъ къикIыгъэр,- Барыч къышIудэлъэтыгъ, 
етIанэ кIэгъожьызэ, къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Тызэгъусэба, 
зэщыщ тыхъугъэба. Оры тэ тызщыгугъырэр.
- УмыгумэкI, Барыч. А пщы нэIуагъэр тэ чIэдгъэIэбэщт,- зыщыгугъыжьэу Нахьлъэш зырищыгъ.- Сэ гъогум 
сытетыфэ зэкIэ зэзгъэфагъэ. Моу зыгорэм тыхаIэмэ, 
сигухэлъхэр къыпфэсIотэщтых. ЕшIу Iоф къыхэмыгъахь. 
Шэныбэрэ сэрырэ тызяптыжьыкIэ, ори ппшъэ къызэпакIыщт, хьакIуцухэри щыIэжьыщтыхэп.
- Ар сшъхьэ къизгъэхьахэрэп, Нахьлъэш,- Барыч 
ынэхэр ыгъэупIапIэхэзэ, лIы цIэплъышхом фыдэплъыягъ.- 
Е тылIын е тылIэн, зэкIакIо тиIэп.
- Джар лIы гущыI,- Нахьлъэш Iэ лъэныкъомкIэ Барыч 
ыплIэIу ыубыти, зэрифызылIагъ.- Угу гъэпсэфы, Лаурстэныкъом итыгъужъыцэхэр Iузгъэтэкъугъэхэу озгъэлъэгъун.
Нэфылъ къыштэгъэ къодыеу Рэдэдыпщыр къэтэджыжьыгъ. Тыгъужъыгу уиIэми, шъуз шъэбэ цIыкIур 
фэбабзэу убгъэ кIэлъэу, уисабый зэрэлъэкъуаорэр пIэгушъокIэ зэхапшIэу къэубгынэныр, ари аужырэми умышIэу, 
ухэтми къыохьылъэкIыщт, ау адыгэ пщышхор зезыхьэрэ 
Iофыгъохэр зэкIэмэ апшъагъэх.
Шы къэрэ бгъэшхор Рэдэдыпщым къызыращалIэм, 
шыIупIэр зыIыгъ Агъбан къыIуагъ:
- Зиусхьан, уфаемэ, мы чIыпIэм симыгъэкIыжь, сыуимыгъусэу хьакIуцумэ уахэзгъэхьащтэп. Сыд хъугъэми, 
уакIыб сыдэтыщт.
ЛIы плIэмые лъэкурэм зи римыIоу Рэдэдыпщыр Iуплъагъ, ышъхьэ ыгъэсыси, щхыпцIызэ, къезэгъыгъ:
- Арэу оIомэ, къэшэс.

--- Page 385 ---

Чылэ пчэгум шыудзэр ифэжьырэп. Зым ныбэпхыр 
егъэпытэжьы, адрэм ишъуашэ зэрегъафэ, зэрэгъэгущыIэрэ 
купхэри зэхэтых. Чатэр голъэу, мэIур ыкIыб идзагъэу, 
иинагъэ Iэшъоджанэм хигъэхъуагъэу, къахэхьэгъэ пщышхор иныжъым фэд.
Дзэр чылэм дэкIынэу зежьэм, нэф къэшъыгъэхагъ. 
Шъэожъыехэр, кIэлэ Iэтахъохэр щагумэ къадэкIыгъэхэу 
шыумэ адачъэщтыгъэх, шъузхэр, нысэхэр, пшъэшъэ ныбжьыкIэхэр нэмыз-Iумызхэу чэу кIыбмэ къадэплъыщтыгъэх. 
Ахэмэ афыреплъэкIызэ, Рэдэд ыгу Чэчанэ къыпылъэдагъ, 
гумэкIэу зэриIожьыгъ: "Гузажъорэр бэрэ мэлъэпао, Iэчъэ-лъачъэзэ, зыгорэ къемыхъулIэгъагъот. ЛIыжъ IапIэр 
зыщыгугъырэ пхъорэлъф закъор фэхымэ, тхьамыкIагъу, 
Мэщыкъо фэсакъынэу есIон фэягъ..."
Шыудзэр Щахэ зынэсым, псыхъом адрабгъу шъофышхом щэнэбзэу щызэхэт хьакIуцудзэр къэлъэгъуагъ. 
"Мыхэр Нахьлъэшыжъым къызэригъэуцугъэхэр! - Рэдэд 
ыгъэшIэгъуагъ.- ИсэмэгукIэ Барыч къыгот, акIыб дэт 
шыухэр плIырыплIых, ирыих. Аужырэ сатырхэр шъэ заулэм 
къыщыкIэнхэп. Щэбзащэм фэдэу къыткIоцIыхьанхэшъ, 
тызэбгыраутын агу хэлъ".
Псыхъом зызэпырэкIхэм, Рэдэд дзэпащэм фигъэпытагъ:
- Къодан, сэ хьакIуцумэ япащэ сыдэгущыIэфэ, дзэ 
пчэгур гъэпытэ, еплъ мохэр къызэрэуцугъэхэм.
Рэдэдыпщым Iэ джабгъур ыIэти, шыудзэм ыпэ ишъыгъ, 
Барычи къыпэгъокIыгъ:
- Барыч, тидао шъукъезэгъа, хьауми заор къыхэпхыгъа?
- Зышъхьэ языхьылIэжьырэм къоуцохэу егъашIэм 
тихабз. Тэ къытщыгугъэу Нахьлъэш къытэкIолIэжьыгъ.
- БзэджашIэр бгъэнэгъоджэныр хэбзэнчъэ, егупшыс, 
лъы тэмыгъэгъачъэ,- Рэдэдыпщыр Барыч еушъыигъ.
- Шъо, пщыхэм, шъуIорэр зымышIэрэр щыжъугъэIэщтэп. Хэт щыщми, тэ къытэкIолIэжьрэр тщыщ мэхъу. 
Нахьлъэш тэ тицIыф, ыпшъэ уидгъэIэбэщтэп. ХьакIуцу 
хэгъэгуми укъимыхь, зэрэтшIоигъоу тыщыгъаI.
- ШъущыI, щыIэнэу ары цIыфыр къызфэхъурэр. Ау 
тэ зы хэгъэгу тыхъумэ, ткIуачIэ хэхъон. Шъоры къэнэжьыгъэр. Нахьлъэш икупи къытэшъут, зы хэгъэгу тыхъунми 
шъукъезэгъ.

--- Page 386 ---

- Непэ шъузэхэхьагъэмэ, неущ шъузэхэзыжьыщт,- 
Барыч къыIуи, къыпиупкIыжьыгъ: - Зэ сIуагъэр тIо кIэсIотыкIыжьырэп.
Шыу пэщитIумэ акIыб зэфагъази, къызхэкIыгъэхэм 
афаузэнкIыжьыгъ. Нахьлъэш цIэплъым Рэдэдыпщыр къызыкIожьыгъэм ыуж апэрэ благъэу зилъэгъугъэр - ынапэкIи, 
ыIэпкъ-лъэпкъыхэмкIи къыхэщэу зызэриштагъэм ыгу 
къыгъэсысыгъ, ышъо пигъэчъыгъ.
Зэпэщытыгъэ дзитIур зэпежьэхи, зэхэлъэдагъэх. Шы 
щыщ, чэтэ жъгъыу, мэIу зэпэIудз, лIы зэфилъ-зэхъон мэкъэ 
зэхэкIокIэжьыгъэхэр псыхъо кIэим шъхьащыуцуагъэх.
Рэдэдрэ Нахьлъэшрэ къэзэрэгъотыгъэхэу ячатэхэр 
зэпаIуадзагъэх. Нахьлъэш Рэдэд фыригъашIэу имэIу еуи, 
блэчъыгъ. Зызэфытырагъэзэжьым, Агъбанэ ынэ къыпэшIофагъ: бгъуитIумкIэ пщым къыголъэдэгъэ хьакIуцу 
шыуитIур зэрэгуиупкIыгъэр ылъэгъугъ.
- А хьакъулапыжъ, узгъэпщылIырэр ара къэуухъумэрэр?! - Нахьлъэш Агъбанэ къыфидзи, Рэдэдыпщым жэхэлъэдэжьыгъ, мэIур зэгуегъэлъэлъы уигъаIоу лъэкIэу 
иIэр огъум хилъхьагъ. Пщыр къеожьыгъэп шIошIыгъ 
шъхьакIэ, ардэдэм ылъэкъо джабгъу къэбжьыбжьыгъ, 
зыздэплъы хыжьым, лъашъхьэм блэкIэу лъэкъо джабгъур 
пэлэлы, лъыр къебзэбзэхы. "Мыщ къысишIагъэр!" - 
плъыр-стырым зэрэхэтэу Нахьлъэш джыри илъыгъ. Плъэ мэ, Барыч чатэр ыIыгъыжьэп, зиутIыIузэ, Къоданэ ичэтэ 
огъухэм имэIу апэIуедзэ. ТIэкIу шIэ къэс гуIэ нэплъэгъур 
къушъхьэ мэзымкIэ едзы, зы шыуи къэлъагъорэп. ЗэуапIэр 
ыбгынагъэу ХьакIуцу лъэныкъомкIэ Шэныбэ зэрэкIиIэжьыгъэр, ыуж шыу заули зэрилъэдагъэр Барыч зелъэгъум, 
ычыишъхьэ къыритхъэу хъонагъэ: "ШIоижъ!.. Мохэмэ 
уащыгугъ хъуна!.."
Мэзым къыхэлъэтыгъэ шыудзэм Барыч ыгъэгушIуагъ, 
ау ардэдэм игушIо ефэхыжьыгъ: къосэгъу шыухэр хьакIуцумэ абгъукIэ къатеуагъэх, Къоданэ иогъу Барыч ыпшъэ 
зыдафэм, ынитIумэ машIор къакIэтэкъоу чатэмрэ мэIумрэ 
IэкIэзхи, шым еукIорэехыгъ. Рэдэдрэ Нахьлъэшрэ 
къезэрэфэкIых, зэзаох. Нахьлъэш ыгу къэмэкIагъ, имэIу 
къытефэгъэ чэтэ тыкум онэгум ридзыгъ, чIым нэсыгъа-нэмысыгъа ыIозэ, къызэшIотIысхьажьи, ичатэ лъыIэбагъ 
шъхьакIэ, Рэдэдыпщыр шъхьарыуцуагъ.

--- Page 387 ---

- Зиусхьан... сымыукI... Плъы пшIэжьыгъэ, слъакъо 
пебгъэхыгъ... Сэри ппсэ згъэгъун сIуагъэмэ, чIыпIэ ситыгъ...
- Спсэ сырыджэгужьэу хымэ хэгъэгум сябгъэщэн 
нахьи, ащыгъум сыуукIыгъэмэ нахьышIугъ,- Рэдэд фидзыжьыгъ.
- Псэр... IэшIу, Рэдэд...
- О ппсэ пшIоIэшIу, нэмыкIмэ апсэ пшIодыдж. Аджалыр зыфэдэр ушэты! - Рэдэдыпщым ичэтэ огъу Нахьлъэш 
цIэплъым зытефэм, ыбг нэсэу зэгуигъэзыгъ.
Чэчанэ ыпэ итыгъэ Мэщыкъо ыкIыб къэхъугъ. "Сэ 
къысфэсакъа?" - Чэчанэ зэриIожьыгъэу иш бгъэкIэ зэхафи, 
зэукIорэижьым, лъэкъо джабгъур чIиубытагъ, пкъышъолым къырычъэгъэ лыузым ынатIэ пкIантIэ къытырыригъэкIагъ. ХьакIуцу лIы Iужъоу шым къеохынэу фежьагъэм 
ичатэ пэIуидзэжьыгъ. Ау ардэдэм къеощтыгъэм ышъхьэ 
Чэчанэ ыпашъхьэ къифагъ. Мэщыкъо уанэм зыкъыридзи, 
шъэогъум кIэрылъэдагъ, шы чIэгъым къычIахыжьзэ, 
еупчIыгъ:
- Зыгорэ къыуишIагъа?
- Слъэкъо лъэныкъо машIо хэлъ...- Чэчанэ къэтэджынэу фежьагъ шъхьакIэ, лъэкъо джабгъур къыдэхъугъэп.
- Чатэмрэ мэIумрэ зэIудзагъэу Iыгъ! Сэ моу джыдэд...- Мэщыкъо онэгум зыридзэжьыгъ.
ЛIы зэрэукIмэ Чэчанэ ахэплъагъ. "НахьыбэмкIэ сэры 
мы заор къызэрыкIыгъэр...- ыгу зыфэплъыжьэу хъугъэр 
зэкIэ зытырилъхьажьыгъ.- Тэрэз сятэжъ къысиIуагъэр... 
Нахьлъэш ишъоупс зэрэщэнаутыр къызгурыIуагъэп. Тэ 
щыIа а ЦIэплъыжъыр? Ахэслъагъорэп... Сэ сыземыгъотым, 
Анысэт тхьамыкIэр ыукIыгъ. Сисабый дунэе нэфыр ригъэлъэгъугъэп... Анысэти, сисабыий алъ сшIэжьыгъэп..."
- Шъууцу! Шъууцу! Заор тыухыгъэ! ШъукъыттекIуагъ! 
- къэкуогъэ лIы макъэм Чэчанэ игупшысэ гукIаехэр IэкIихыгъэх. ЗэолIхэр зэтеуцуагъэх, чатэхэр зыIэтыгъагъэхэми 
рахьыхыжьыгъэх, пкIэнтIэ нэгухэу, гужъ-нэжъыкIэ бгъуитIури зэIуплъагъэх. Джа лIы мэкъэ дэдэр джыри къэIугъ: 
-Тидзэпащэ фэхыгъэ, шъукъыттекIуагъ. Къыттешъулъхьэрэр тихьылъэ!
Рэдэдыпщыми мэкъэ IэтыгъэкIэ унашъо ышIыгъ:

--- Page 388 ---

- ХьакIуцумэ зы бгъу зарэшI! - Къызэхэуцогъэ хьакIуцухэм Рэдэд зафигъэзагъ: - Шъори, тэри тызылъэпкъ. 
Непэ бгъуитIумкIи тимыщыкIагъэу псэ хые бащэ дгъэгъугъэ. Тэ гъэры шъутшIынэу, тын шъуIытхынэу, шъуиунэхэр 
шъутетхынэу, шъуибгъагъэхэр тедгъэстыкIынхэу тыкъышъуфэкIуагъэп. ШъуфытиIэ даор непэрэ заом щытыухыгъ. 
Джы акъыл зэфэдгъотыжьэу шъукъыдгуахьэмэ, зы хэ гъэгу 
тыхъущт.
- Тыкъыжъугохьащт, зиусхьан,- заор зыгъэуцугъэ 
лIы тхъоплъ лъагэр хьакIуцумэ къахэкIотыгъ.- О къызэрэпIоу тызекIощт. Сэ Лыгъотх сыкъекIы, лIакъокIэ Цухъомэ 
сащыщ, сцIэр Дэмыр.
- Дэгъоу зысэбгъэшIагъ, Дэмыр,- Рэдэдыпщыр бгъодахьи, лIым ыIапэ ыубытыгъ.- ХьакIуцумэ къыздаштэмэ, 
непэрэмкIэ пащэ уафэсэшIы, етIанэ чылэхэр зэфэтщэсыных, тызэрэзэдыщыIэщтми тызэдеусэн. 
II
Гум илъым кIэгъэхьэгъуай.
ЦIыфым ышIагъэр зилъэгъужьыкIэ, гум илъыгъэр 
зэрэнахь гъэшIэгъоныгъэр къыгурэIожьы. Мыгупшысэрэм 
ар къыгурыIощтэп. Тхьэм къыритыгъэ закъом акъылышIор 
къыщыуцурэп: мэлъыхъо, къегъоты, пкIантIэ къызэригъэхымэ исэнаущ хигъахъозэ, ыгу илъыгъэм лъыкIегъахьэ, 
гъашIэмэ къахэнэжьын лэжьыгъэ къегъанэ.
Рэдэдыпщым Нахьлъэш цIэплъыр зэриукIыгъэр зэIэпахызэ, зэрэ Къосэгъоу ажэ дэлъыгъ. УмышIэрэ цIыф 
фэхыгъэу зэхэпхыгъэми, гум ыкъопэ цIыкIу горэ къыщыхэузыкIы, мыдырэ хъункIэкIо-укIакIом ыпсэ зэрагъэгъугъэр зылъыIэсырэмэ, ох зымыIорэ къахэкIыщтыгъэп, 
щынэгъо-гуихэу зыхэтыгъэхэр зэрашъхьарихыгъэмкIэ 
Рэдэдыпщым фэрэзагъэх, фыряIэгъэ лъытэныгъэ-шъхьэкIэфагъэми хэпшIыкIэу зиштэгъагъ.
ХьакIуцу заор ежь зэрилъэгъущтыгъэу ухыгъэ хъугъагъэми, ичылэгъухэр къыфэрэзагъэхэми, хъугъэр зэкIэ 
Рэдэд ышъхьэ икIэрыкIэу щызэпэкIигъэкIыжьыщтыгъ, 
тэрэзэу ышIагъэр, ымышIагъэр, гу зылъимытэгъэ хэкIыпIэхэр зэпищэчыжьыщтыгъэх. ХьакIуцухэр къешIугъэх, 
къакIэзгъэблыщтыгъэхэри щыIэжьхэп, убыххэми, абхъазхэми гъогур афызэIухыгъэ хъугъэ. Рэдэд игупшысэмэ 
ахэмыкIыщтыгъэ хэгъэгу зэикIри шIэхэу щыIэ хъущт. Хьадагъэхэр зэтекIхэмэ, агъэчъэгъэ лъыр зиунэ иуагъэхэм 
агухэр тIэкIу ежъухыжьхэмэ, ахэхьаных, зэгурыIоных. 
Заор зыгъэуцугъагъэ Цухъо Дэмыр Рэдэд къосэгъу пщышхом къыфэкIогъагъ. Уицыхьэ зытебгъэлъын цIыф гъэтIылъыгъэу Рэдэдыпщыр Цухъо Дэмыр хэплъагъ. 
Рэдэд зезыдзэрэ гупшысэ хьылъэмэ афэдэхэм Турабэ 
агъэгумэкIыщтыгъэп. Заом фэхъугъэ кIэухыр игопагъ, 
зытIо-зыщэ Рэдэди, Рампэси гушIуакIо афыкъокIыгъ. Къодани, Мэщыкъуи, пIэм хэлъ Чэчани аIуупчIыхьэу ауж итыгъ, 
ау заом ыпэкIи, ыужыкIи Турабэ зыщымыукIытэжьэу 
зыкIэгушIужьыщтыгъэр дэгъодащэу къызэрэхъугъэр ары. 
ЗэцIыкIуми, икIэлэгъуми, лIы зэхъуми, дагъо зимыIэхэм, 
анахьэу Рэдэдыпщым, яшъугъущтыгъэмэ, мызыгъэгум 
ежь зэхъопсэжьыщтыгъ. "Мыгъор агъун зэраIоу, насып 
симыIэу къинкIэ сыкъэтэджыгъ,- Турабэ ышъхьэ егупшысэжьыщтыгъ,- заом садыIухьагъэмэ, зэкIэмэ къагъэзэжьыгъэми, сэ сыхэкIуадэщтыгъ, загъорэ дагъо уиIэныр шъхьэм 
ифедэ мэхъу..."
ШъыпкъэмкIэ, аужырэ илъэсхэм Турабэ идэгъодэщагъэ щыгъупшэжьыгъагъ, пщышхоми, къосэгъухэми игущыIэ 
ахэхьагъ, тхьэмэ ялIыкIокIэ заригъэштагъ, цIыфмэ къыфашIэрэмкIи дэгъоу мэпсэу, чылэм дэс анахь бзылъфыгъэ 
дахэм Iэрылъхьэ зыкъыфишIыгъ, ежь иинагъэ нахь лъагэу 
зышъхьарыпкIыжьыгъ.
Зао зыкIаIорэр лъы щагъэчъэнэу, цIыфхэр хэкIодэнхэу, 
лъэныкъуитIумэ яз игухэлъ къыздигъэхъунэу ары. ХьакIуцумэ яфэшъуашэ агъотыгъэмэ, ащ нахьыбэрэ заом игугъу 
ышIыжьынэуи, текIуагъэмэ щытхъу афиIожьынэу Турабэ 
фэежьыгъэп, ежь зэрэхъущтыр игупшысэмэ ахэкIыщтыгъэп.
"Дэхапсэ лIыхэр фыкъокIыщтыгъэмэ шIагъуа? Мор 
зидэхагъэм ушыихъыми уенэцIын,- Турабэ зеухыижьы.- 
Хьакъарэ зыщытхъужьыныр икIэсагъ, IапэкIэ нэмысыгъэми, 
зыфаер къыдэхъугъэу ыIощтыгъ. Шъыпкъэ, жьыбгъэ 
щымыIэу къурэ сысырэп, Хьакъарэ бгъэкъэжъыр ифэшъуашэу тхьэмэ хьэIус ашIыгъ, ыкъохэми, ишъузи ямыплъэу, нэпэнчъэу мызекIощтыгъэмэ, Дэхапсэ ыцIэ чылэм 
щырамыIохэныекIи мэхъу. Сэ, мары, сэкIоми сыкъэкIожьыми псэ зыпыт езгъэшIагъэп... Дэхапсэ къасщэмэ, 
сыдэущтэу НэтIае зыкъысфишIыщт? Сыдырэ IофкIи псэнчъэжъэу тхьамыкIэр къыскIэт. Ар зэрэсигъусэр армэ шIэ 
Дэхапсэ къызыкIысфаер? Сэ тхьэмэ сафелъэIу, Iэзэгъу 
уцхэр фэсэшIы сIозэ, ихъулъфыгъагъэ езгъэгъотыжьмэ, 
сыдэу сыхъущт? Илъэс пчъагъэм зэкIыгъугъэхэр къызэдисынэхэу, унэми сыдэущтэу сикIыщта, цIыфмэ сахэмыхьажьэу сыщыIэщта?.."
ХьакIуцу заом ыуж лъигъэкIотэгъэ пIалъэр къызэрэсыгъэр ары Турабэ гупшысалэ зышIыгъагъэр. ПIалъэр 
къызэсым, Дэхапсэ дишIэщтыгъэхэу джы нэс ышъхьэ 
къыримыгъахьэщтыгъэхэр Турабэ ыгушъхьэ щызэрэлIхэзэ 
къышIудэоягъэх. "КIо, Хьакъэрэжъыр ыдэжь кIощтыгъэу 
сэшIы,- бзылъфыгъэ шъхьэзакъор Турабэ игупшысэкIэ 
ыукъэбзыжьыным фэгуIэщтыгъ,- ащкIэ тхьэхэр къысфеплъыхыгъэх, сыIукIэмэ, къысэзыхъонын чылэм дэсыжьэп. 
Къэсэгъэзэжьышъ, ышIагъэр ынатIэ телъа? Хэтрэ бзылъфыгъи, хъулъфыгъи ынэгу ылъэкIыжьэу зыпытхьакIыхьажьмэ, зэрэщытыгъэу къэнэжьы. Сэри Дэхапсэ 
ынатIэ пIастэ езгъэпкIынэу къасщэрэп, сыгу рехьы, рехь 
къодыеп, тызэдэхъу, шIу слъэгъугъэ... Шъузыщи сIонэп, 
орэди къязгъэIонэп, мэзахэ зыхъукIэ, сауж къизгъэуцонышъ, къэсщэн. Пшъэшъэ зидэкIогъугъэмэ, иIоф шъхьафыгъэ, ау Рэдэд есIон, типщышхо езгъашIэмэ, нахьышIу. 
Шъузыщэ ар къыздэкIонэп, сэри зыдэсщэнэп, пIалъэри 
есIонэп, къысиIожьрэм сеплъын..."
КъыраIорэ щымыIэу шIуфэс зэпэгъодзыкIэ Турабэ 
пщы къэлапчъэм дэкIыгъ, хьакIэщым нэмысызэ, Агъбан 
нэхэешхор къыпэгъокIыгъ.
- Зиусхьаныр силъэгъуныгъ, Агъбан,- Турабэ ышъхьэ 
ыукъощызэ, ухъумэкIо нахьыжъым тIэкIуи щыщынэу 
Iуплъагъ.
- БэмышIэу къыдэхьажьыгъ, Чэчанэ дэжь щыIагъ,- 
Агъбан къыфэчэф хьазырэу Турабэ хэплъагъ, ыгукIи 
зэриIожьыгъ: "Типщышхо къысфэшIоу зыошIэм, ори угу 
къысфэжъужьыгъ, бгъэкъэшху. КIочIэ делэ тхьэмэ къыуатыгъ, сIэхъомбэ зэрытыпIэхэр зэрэбгъэшхыгъэх",- 
Агъбан къытIупщыжьыгъэ Iэр сэмэгуIэмкIэ ыIотызэ, Турабэ 
хьакIэщым ихьагъ, Рэдэди нэгуихыгъэу къыпэгъокIыгъ, 

--- Page 389 ---

Iанэ къыфаригъэхьынэу ыIуи шъхьакIэ, хэмыфэжьынэу 
шхагъэу риIожьыгъ.
- ГухэкI умышIы, Тураб, хэмыфэжьынэу шхэрэр хьэр 
ары,- Рэдэд щхыпцIыгъэ.- Сэри Чэчанэ сышъхьарыхьагъэти, сыкъахьэкIагъ.
- Хьау, хьау, зиусхьан, гухэкI сшIына,- Тураби къыраIуагъэм гукIэ рыщхыжьыгъ.- Семыгупшысэу къэсIуагъэмкIэ сыкъэуубытыгъ. Сэри неп-неущ сIомэ, мэфэл 
сшIызэ, мы мафэхэм Чэчанэ сыфихьагъэп. Къуим ыкIыIу 
корэшъу зэраIоу, Анысэт тхьамыкIэр аукIи, шъхьэзэ къолъэкъуитIоу бетэмалыр къэнагъ.
- ЛъэкъуитIумэ, удэкIотэжьын, лъэкъо закъоу къэмынагъот.
- Чэчанэ ыко кIыжьыщт, зиусхьан, уицыхьэ тегъэлъ,- 
Турабэ къызIуипхъотыгъ.- Сэ тхьэмэ анэшIу къыщафэнэу 
мафэ къэс сялъэIу, Шышъхьарыс къыфыращыгъэгъэ 
лIыжъыри Iэзэ дэгъу. Чэчанэ ылъакъо къытеуцожьын, ау 
ыгу къехьажьыфэ, нэмыкI пшъашъэ къэщэн ешIыфэ, бэ 
тешIэщтыр. Узэкъоныр ущымыIахэм ычIыпI, сэ ар сыушэтыгъэ,- Турабэ пщышхом риIо шIоигъом гущыIэр къырищэлIагъ.- Икъунба сэри сызэрэщысыгъэр, къэсщэн сэIо, 
зиусхьан.
- Хэт? - Рэдэд ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Дэхапс ары,- Турабэ ынапIэхэр тыригъэплIагъэх.- 
Тхьэмэ лIыкIо сыкъышъуфашIыгъэми, зиусхьан, сидагъо 
зыдэсэшIэжьы. Хэт ипшъэшъэ гъэшIуагъэ сэ къыситын? 
Нэджэ-Iуджэ гори, мафэ къэс сыIуплъэу, сиунэ изгъэсын 
слъэкIыщтэп. Дэхапсэ мыхъунхэр паIухьагъэхэми, тызэгъусэ хъумэ, ажи дэзыжьын.
- Ащ сэ къесIолIэщтыр зызакъу,- Рэдэд Турабэ риIуагъ.- Дэхапсэ даха пIомэ, дахэ, цIыфышIу, гукIэгъуи 
хэлъ, ышIэщтыр зэкIэ ышIэгъах, ау о зыфэпIуагъэр ары 
унаIэ зытеозгъадзэ сшIоигъор. Сэ а бзылъфыгъэм сыгу 
ебгъэрэп, сыумысырэп, тхьэмэ лIыкIэ насып къыратыгъэп. 
СтхьакIумэ къизгъэхьагъэп нахь, раIуалIэхэри зэхэсхыгъэ. 
Ар джы шъузы зыпфэхъукIэ, палъхьэщтыгъэхэр фэбгъэгъун плъэкIыщта умылъэкIыщта? Ащ егупшыс. Дэхапсэ 
джы гоу фэпшIыгъэм фэдэщтэп уиунэ исы зыхъукIэ узэреплъыщтыр.

--- Page 390 ---

- Арба сэри сшъхьэ зэпызыкIырэр,- Турабэ Iэнэ-кунэ 
къэхъугъ.
- Уеджэнджэшмэ, къэмыщ,- Рэдэд къеушъыигъ.- 
Зэхэпхыщтыгъэхэр епхъоныжьхэу зебгъажьэкIэ, шъузэзэгъыщтэп, бзылъфыгъэм ыгу ухэуIэщт. А зыр пфэщыIэна?
- СщыIэщт! - теубытагъэ хэлъэу Турабэ джэуап къытыжьыгъ, ыгуи нахь зэрэпсэфыгъэр зыдишIэжьыгъ.
Пчыхьэшъхьапэм ищыгъын хэхыгъэ зыщилъи, къохьажьрэ тыгъэри упэбжьагъэу, жьы фабэри къэучъыIэтагъэу, Турабэ зыдэплъыхыжьзэ, Чэчанэ сымэджаплъэ 
фэкIуагъ. Зэрыхьэгъэ унэ гузэгум икIашъо цэлдаор кIэшIэгъагъ, кIэлэ зикъэщэгъухэр лъэгонджэмышъхьэкIэ ащ 
къегъэтIысэкIыгъагъэх. Цэлдэо пытэм зыIупшIэ зэгуиутыхэрэр нэмыкIхэмкIэ зэблахъущтыгъэх. ПIэкIор бармэкъым кIэрылъ шъхьантэм зышъхьэ егъэкъугъэ Чэчанэ 
нэгъыф-кIыфэу IущхыпцIыкIызэ, цэлдао ешIэхэрэм ахаплъэщтыгъ, загъори джэнджэшэгъу афэхъущтыгъ:
- Цэлдаом пшъхьэ фэмыщэйба, пIупэ къызщынэсыщтым тегъафи, жэкIэ къэубыт...
Турабэ кIэлэ джэгумэ къадиухьи, пIэлъапэмкIэ зэуцум, 
Чэчанэ къыIугушIуи, ыбг къитIысхьагъ.
- Щылъ, щылъ, Чэчан. Сыдэу хъура плъакъо?
- Узыжьырэп,- Чэчанэ ыIупэ гъупцагъэхэр бзэгупэкIэ 
ыгъэушынагъ.- КъэтIыс. Мыхэмэ сяплъызэ, гу къыплъыстагъэп. Къысфэгъэгъу, къихьи, икIи слъэгъужьырэп.
- Арба адыгэмэ кIапщэ зыкIашIырэр,- нэгу псыгъо Iу 
псыгъо Чэчанэ джыри нахь лъэшэу зэхэуагъэти, Турабэ 
ыгу егъугъ.- Мыщ фэдэ джэгум, пэIокIадзэм, тхьакIумэфаом сымаджэм иуз щагъэгъупшэ.
ЛIитIумэ зэраIощтыр аухи, цэлдао ешIэхэрэм яплъыхэзэ, Чэчанэ игукIае-гупшысэмэ ахилъэсагъ. Турабэ нэплъэгъур фидзи, ыгукIэ ыIуагъ: "Мыщ зыгорэ ыгу хэлъын фай, 
зыкъигъэкIэрэкIагъ. Дэхапсэ зэрэфыкъокIырэр тшIуеушъэ фы, тэшIэ Iоу ышIэрэп. Нычэпэ быбырэ удыр чылэм ашIэ... 
Нахьлъэш шIоижъыр ары мыхъугъэмэ, сэри джэгу сфашIыгъэу, Анысэт лъэразэу сиджэхэшъогу тетыщтыгъэ. А 
ЦIэплъыжъым Рэдэд сыгу тыригъэпщэхагъ: къелъэIумэ 
къеубзэзэ, ар зэфэдитIо зэрэзэгуигъэлъэтыгъэр Агъбан 
къысиIожьыгъ. Тинасып мощ фэдиз зичыжьэгъэ хымэ 
хэгъэгум Рэдэд къызэрэтфикIыжьыгъэр. Сэрыгъэмэ, 

--- Page 391 ---

сфэлъэкIыщтыгъэп, мыдрэм гушхуи, кIочIэшхуи, акъыл 
чани тхьэмэ къыратыгъ. СицIыкIугъом щегъэжьагъэу Рэдэд 
щытхъухэ зыхъукIэ къысхихыщтыгъэми, Iушы зэрэхъущтым, лIышIу-лIыпщ зэрэхэкIыщтым апэ егупшысэгъагъэр 
сятэжъ ары. Мары, непэ къызехьэм, ащ иакъыл зынэсыгъэр 
сэ пкIыхьапIэуи слъэгъунэп. Персхэри, арабхэри, урымхэри 
щэн-щэфым хэтхэу къытхэхьэх тIозэ, тэгушIо. Тащэщафэ, 
тяхъожьы. Ахэмэ тикъэбар зэзыгъэшIэрэ Iаджи ахэт еIо 
Рэдэд. Русичхэри хъэзархэмэ атекIуагъэхэшъ, тэ Iэрылъхьэ 
тафэхъугъэкIэ алъытэ. АмыукIыгъэ мышъэм ышъо агощы. 
Рэдэд зэриIоу, русичмэ къаигъэ тыкъашIыпэна? Ар сэIо 
шъхьакIэ, марыба, тыкъаугъонэу рагъэжьагъ. Къаншъао 
япащэу тыныхьэ къытфэкIогъагъэх. Аратырэ щымыIэми, 
Зыхи, МыутIэ лъэныкъоми ащэугъуаех..."
Дэхапсэ фишIыгъэ уахътэр къэсы зэхъум, Тураб къэтэджыжьыгъ, Чэчани игупшысэхэм къахэзыжьыгъ:
- Сыд, Тураб, уежьэжьыгъ, ара?
- СыкIожьын сэIо, кIэлакIэмэ тэ задэтшIын тлъэкIына...- 
Турабэ щхыгъэ, кIэпщакIомэ къахэкIошъыжьи, Дэхапсэ 
иунэ фиузэнкIыгъэу, кIалэхэр къызэрэпымылъыгъэхэм 
икIэрыкIэу къыхыригъэхыжьзэ цIэцIагъэ: "Ахэмэ цIыфыгъэу яIэмкIэ пчэн къуий къыостынэп. Тхьэмэ сырялIыкIоу 
сахэхьагъэу, яджэгуни зэпагъэугъэп, къысфэтэджыгъэхэп, 
шIуфэси къысахыгъэп. УкIытэ, шъхьэкIафэ зыфаIохэрэр 
зымышIэрэ кIалэхэр къэтэджых. Тэ ахэмэ афэдэу тызекIогъагъэмэ, нахьыжъмэ тшъхьашъо раутыни..."
Дэхапсэ ипчъэIупэ зынэсым, Турабэ ыгу къытеоу 
ригъэжьагъ. Ау ыгу теIункIэжьи, ымакъэ ылъэкIызэ, 
пчъашъ хьэм ебэкъуагъ. Дэхапси имышэныгъэу, укIытэ-кIыфыгъэр къытекIоу къыIугушIуагъ, ынапIэхэр ридзыхи, 
пIэкIорым тес шъхьантэхэр зэригъафэхэ фэдэ зишIыгъ, 
къызэплъэкIи, мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ:
- КъэтIыс, Тураб.
- ТIощтыр тIогъахэу, тытIысыжьына, ухьазырмэ, 
некIо,- къыздиштэн къыгъэхьазырыгъэмэ ыIуи, Турабэ 
зиплъыхьагъ.
- Пхъащэ укъэкIуагъ пшIошIа, къэтIыс. ТIэкIурэ тыщыгъэси, сиунэ лъэдэкъэ мафэ къисынэнэу, уиунэ лъэпэ мафэ 
исыдзэнэу тхьэмэ тягъэлъэIу. О ахэмэ урялIыкIошъ, уи лъэIу 
псынкIэу алъыIэсыщт.

--- Page 392 ---

- Ары зэрэщытыр, сэ сIуагъэу къэмышъыпкъэжьыгъэ 
къыхэкIыгъэп,- зэхихыгъэр игуапэу Турабэ етIысэхыгъ, 
тIэкIурэ щысыгъэу, къыхигъэхъожьыгъ: - ШIоу щыIэр зэкIэ 
титхьэмэ къыддагъэхъунэу сялъэIугъ, некIо...
- Ащыгъум мыр штэ,- Дэхапсэ пIэкIор натIэм къоIаби, 
пIэтехъо зэкIоцIыпхагъэр лIы фэхъущтым IэкIилъхьагъ.
УнитIумэ азыфагу етыфэхэ, къызхимыгъэщэу Турабэ 
зиплъыхьэщтыгъэ, зыми къымылъэгъухэу иунэ нэсыжьхэ 
шIоигъуагъ. Чэу къуапэм зыкъокIхэм, Курацэ апэ къиуцуагъ:
- Тураба сэIо? - зиуфэзэ, ныор къыIуплъагъ.- Ори 
уригъуса, Дэхапс? Чэщныкъом тыдэ шъуежьагъа?
- Оры, о тыдэ уежьагъ? - ерагъэу Турабэ зиIажэзэ, 
ныом пигъодзыжьыгъ.
- СишкIэ къэт, чэмыжъым теудэгу,- кIэкIорыкIызэ, 
ныом къызэриIокIыжьыгъ: - Мэщыкъо ищагу зэрэдэхьагъэр сэшIэти, пчэдыжь згъотыжьын сIогъагъэ шъхьакIэ, 
мыдырэ Iэежъым сигъэчъыещтэп.
- Джары, Дэхапс, уашъомкIэ умыбыбыщтмэ, зыгорэм 
укъимылъэгъоу лъэбэкъу удзын плъэкIыщтэп,- хьаблэ 
ныом фызэплъэкIыжьзэ, Турабэ гъумыгъугъэ.
- ШIагъуа ныом тилъэгъугъэмэ,- Дэхапсэ щхыгъэ.- 
Адэ цIыф ымышIэу сыбгъэшъузын угу хэлъа?
- ЗыщашIэн фаем ашIэмэ нахь тэрэзба, Дэхапс? - 
Тураби фэмычэфэу IущхыпцIыкIыгъ.- Неущ сиунэ тыкъитэджэжьмэ, хьабли, чыли арэшI.- Ау ежь гукIэ зэхъопсэжьэу зэриIожьыгъ: "Зэрэчылэу ажэ удэлъыгъ, джы 
укъызэрэсщагъэр зашIэкIэ, къыонэцIыжьыни къыпфыкIэгъожьыни къахэкIыщт. Иунэ дисыгъэх пIонэу, рамыIолIэжьыгъэ щыIэп. Зэхэпхыгъэр ефыхи, плъэгъугъэм тегущыI. 
Джары шъыпкъэр".
Къэлапчъэм зыIохьэхэм, Дэхапсэ щагум зыщиплъыхьагъ. ЫгъэшIэгъуагъ:
- Адэ зи къытпэгъокIырэпи, Тураб?
- Хэта узэжагъэр, зэрэсизакъор пшIэрэба? - къызэмыплъэкIэу Тураби къызэупчIэкIыгъ.
- ЫкIэ ыгъэсысызэ, хьэ Iушыжъ горэ къысIуплъэн 
сшIошIыгъ,- Дэхапси зэкIэкIуагъэп.
- Хьи, чэтыуи сиIэп.
- Уунагъо зыхъукIэ, ахэри уиIэнхэ фае, Тураб.

--- Page 393 ---

- Уфаемэ, неущ блэсымыгъэкIэу тIури къыпфэсхьынба,- Тураб къэчэфыжьыгъэу пчъэр Iуихи, Дэхапсэ 
ыпэ ригъэшъыгъ...
Чэщреным Турабэ апэрэу Дэхапсэ пIэм щыIукIагъэм 
фэдагъ. ТыгъугъэкIэ ыгъотырэм "тхьэмэ ялIыкIо" ыгъатхъэщтыгъэп, зыгорэ шъхьаныгъупчъэм къытеона е сыкъалъэгъуна ыIозэ, къыкIилъхьэгъэ машIор шIокIосэжьэу, 
зэрэфаеу фэмыгъэхъужьэу нэгъэупIэпIэгъухэр къекIущтыгъэх. Ащ фэдэ зыхъукIэ, зыщыщтэщтыгъэр ори НэтIае 
унахь хъатэп къыриIоныр, къыщигъэзыеныр ары. Джы 
гуфит-шъхьафитхэу, ежьхэри акIэлъыри пкIантIэм ыгъэшъужьыгъэхэу, жьы зыIуагъахьэти, пIэкIорыр агъэцIацIэу 
зэфэкIэщыгъуагъэх...
Нэфшъагъомэ адэжь, нэбгыритIур гупсэфыжьыгъэу, 
Турабэ зызэпыригъэзэнэу зежьэм, Дэхапсэ къэгуIагъ:
- УакIыб къысфэмыгъаз, сыпсэ закъу..
- Сыда? - Турабэ къыхихэу ымакъэ къыIэтыгъ.
- СыкъыпIуплъэу сыщылъынэу сыфай,- Дэхапсэ 
къышIужэдэзыгъэр кIилъэшъужьымэ хигъэкIокIэжьызэ, 
лIым ешъэбэкIыжьыгъ.- Джы нэс, Тураб, улIы шъыпкъ 
къыуасIощтыгъ, нычэпэ лIымэ урялыеу укъычIэкIыгъ. 
СызэхэуукIагъэми, нахь тхъагъо къысэкIугъэу къэсшIэжьрэп. Ащ уфэдэ зэпытыщтмэ, сыпсэ закъу, сфэлъэкIынэп, кIэсIэжьын,- Дэхапсэ игуапэу щхызэ, къесэмэркъэугъ, ау аужырэ гущыIэхэр лIым зэхихыжьыгъэп, чъыем 
Iуитхъыгъ.
Дэхапсэ ыгу къыпылъэдэгъэ НэтIае ыл фэузэу 
зэриIожьыгъ: "Е-е, ситхьамыкIэ гупцIэнэжъ, мы Турабэ 
зэрэлъэшым щыщ Iахь горэ пхэлъыгъэмэ, хэткIи къэзгъэшIэщтым усхъожьыныеп. Садэжь къызыщыкIощтыгъэми, 
нычэпэрэ чэщыми ытхы къипш сызэрэнэмысыгъэм Турабэ 
гу лъитэрэп. Ар къыздерэшIи, пыи сишIын, сигъэшъузынэп. 
ЫкIыб къысфигъэзэнэу ежьэ... Къамзэгу Iуашъхь пIонэу, 
ар слъэгъоу, сыдэущтэу сычъыещта? Садэжь къызыкIокIэ, 
зыфаер зэрегъотэу кIиIэжьыщтыгъ, джы чэщи мафи дисхынэу зытеслъхьажьыгъ. НэтIаий тхьэмафэкIэ ышъхьэ 
щигъэзыенэу селъэIугъ шъхьакIэ, чылэр къыддэхьащхэу, 
сыда мыщ къызыкIэкIощтыр? НэбгыритIури зэрэзэгъусэу 
Турабэ ыщагъэх аIонышъ, Iом Iо хагъэхъощт, етIанэ мыщ 
ыгу зэридзэкIынкIи пшIэнэп..."

--- Page 394 ---

Дэхапсэ ыгу джыри иунэкIэ щыIагъ. НэтIае фыриIэ 
гукIэгъу-гуегъум къызэримыбгынагъэр зыдишIэжьыщтыгъ, 
ибзылъфыгъагъэ къызэрэтекIуагъэри мысагъэкIэ зыфилъэгъужьыщтыгъэп, чылэм ыцIэ зэрэщыIугъэмкIэ, Турабэ 
нахь дэгъу къызэрэфыкъомыкIыжьыщтыри нэфагъэ. Джы 
зы пIэ зыдыхэлъым Iуплъыхьэзэ, зыдэхьащхыжьыгъ: 
"Сызэпшъэшъэжъыеми, сидэкIогъу зэхъуми, мыщ сыгогъолъхьаныр хэгъэкIи, гукIэгъу къысфишIыгъэу зэхэсхыгъагъэмэ, шIой къысаупцIыгъэу слъытэни,- Дэхапсэ чыжьэу 
зэкIэIэбэжьыгъ.- Турабэ нахь Iае тичылэ дэс Iоу сшIэщтыгъэп. СызыIуупIэкIэ, сыщыщынэщтыгъ. Тыбгъэхэр къэмыкIыфэхэ, кIали, пшъашъи тызэдэджэгущтыгъэ, ау Турабэ 
идагъо къыддигъэхъущтыгъэп. КIэн ешIэн закъор ары 
къазэрэхэщыщтыгъэр: къуашкIэр ыдзы къэс, псагъэр 
тыригъэтэкъущтыгъэ. ЛIыжъымэ, ежь нахьыжъмэ нахьыбэмкIэ закIэкIидзэщтыгъэ. Тыдэ щыслъэгъугъэми, сакIыб 
фэзгъазэщтыгъэ, етIанэ мэкIэ-макIэзэ, щынэр стекIыгъагъ. 
Аужырэ илъэсхэм шIэныгъэ голъ аIо зэхъум, нэшIукIэ 
сеплъэу езгъэжьэгъагъ. Хьау, сшIыгъэ лъэбэкъум сырыкIэгъожьырэп, ау НэтIае фысиIэ гукIэгъум фэдэ ТурабкIэ 
къызэрэсфыдэмычъыщтыр сэшIэ. Е-о-ой, игъом сыкъэхъугъэп нахь, сыныбжьыкIэу тятэ иунэ сисыгъэмэ, сэ Айнарэ 
фэдэ сыхъущтыгъэба? Еплъ а ибэ цIыкIум инасып зэрэзэпыфагъэм. Рэдэдыпщым фэдэ лIы къэбзэшхо сиIагъэмэ, 
сшъхьацыкIэ джэхашъор фэспхъэнкIыни... КIо, хъугъэ, 
НэтIэе тхьамыкIэри Турабэ пэсыубытэу, ыгу сыхэуIэжьынэп, 
ашIэ ашIоигъор арэшI. Сэ къысаIолIагъэм нахьыбэ ар 
хъужьынэп. Сыгу имылъ орэдыр къэсIонэу къесщэжьагъэшъ, гъыбзэ сшIохъужьыщт..."
Дэхапсэ зыдимышIэжьэу ынапIэхэр къышIуефэхыгъэх, 
чъыяпэ рихыгъэ къодыеу къызэлъатэм, тыгъэр шъхьаныгъупчъэм къыIууцогъагъ, изакъоу пIэм хэлъыгъ. Турабэ 
шыкъу макъэхэр пщэрыхьапIэм къыригъэIукIыщтыгъэх. 
Къэтэджыгъо имыфагъэу, бзылъфыгъэ макъи къеIугъ.
- Тыгъопчыхьэ сыбгъэпцIагъ, Тураб. Хэта мо унэм 
чIэлъыр? - Курацэ ымакъэ Дэхапсэ ышIэжьыгъ.
- Курац,- ныом ыцIэ зэпищызэ, Турабэ щхыгъэ,- тянэ 
тхьамыкIэм урилэгъоу, шъуз къэсэщэ сыдэущтэу къыосIоныя?

--- Page 395 ---

- Ари тэрэз, лIыгъэм щыщ,- къезэгъыгъ ныор.- УипаIо 
мафэ, шъуз мэфэ шъыпкъэ тхьэмэ пфашI, шъузэдагъэтхъэжь. Щыбжьыишъхьэ горэ сищыкIагъ, Тураб,- зыфаер 
Курацэ къыздэхъум, ушъхьагъу къыгъотыгъ.
- Щыбжьый пае укъэзгъэнэна, Курац, нэмыкIэу узфае 
щыIэми, къаIо.
- Икъугъ, икъугъ...- ныор къэгуIагъ, ежьэжьыгъахэу 
къызэтеуцожьи, Турабэ къеушъыигъ: - А Тураб, шъузыр 
чъыеу щылъызэ, опщэрыхьэмэ сшIэрэп?.. Ащ фэдэхэр 
умышIэжьых. Апэрэ мафэм шъузыр зэребгъас зэрэкIэкIыщтыр. Непэ уфэпщэрыхьан, неущ уигъэгыкIэн, етIанэ 
уигъэпхъэнкIэн. Зэ бзылъфыгъэр ппшъэ къызыдэтIысхьэкIэ, 
чэтыум фэд, зыкъыпхигъэпкIэщт. ЛIыр лIынэу, шъузыр 
шъузынэу тхьэмэ къагъэхъугъэх.
- КIо, сэри апэрэ мафэм, унэм къихьэгъэ къодыеу 
сIуагъэ нахь, Курац, умыгумэкI, зыкъишIы хъумэ, ыпэ 
чIыгум щысхъощт...- Тураби зигъэлIызэ, щхыпцIыгъэ.
"Унэм сыкъимыхьэзэ, гъунэгъу ныом силI къызэригъэблырэр! - Дэхапсэ зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ.- 
Ныохэр жъалымых. СшIэ-сымышIэми, Курацэ гощэ бзаджэ 
иIэгъэщт, ежь къинэу рагъэлъэгъугъэр сэ скIэхаригъэхыжь 
шIоигъу. О силI къысфэмыублыгуми, Iэежъ, бзылъфыгъэ 
Iоф езгъэшIэнэп, къыстефэрэр сымышIэнэу сыпшъэшъэжъые цIыкIоп, сIони сшIэни сэшIэ, зыфэсшIэн симыIэу 
джы нэс къэсхьыгъ нахь. Мыдэ, мыдэ... "зыкъишIы хъумэ, 
ыпэ чIыгум щысхъощт" мыдрэми риIожьыгъ... Теплъын 
титIо язэу зыпэ чIыгум щахъощтым!.."
Дэхапсэ зигъэкIэракIи, лъэрэзэхэу унэм къычIэкIыгъ, 
илI Iанэм зыздыпегъэтIысхьэм, шъырытэу риIуагъ:
- Тураб, непэрэ мафэр хэкIыгъ, джы зыгорэкIэ тызэгъэзэгъ.
- СыдыкIэ? - пIэстэ Iулъхьэу дихьыягъэр лIым ыгъэтIылъыжьыгъ.- СыкъэдаIо.
- Сэ уиунэ сисэу бзылъфыгъэ Iоф умышIэжь, Тураб. 
Зы Iанэ тызэдыпэсэу, тыщызэдашхэу цIыф емыгъэлъэгъу.
- Ар сигуапэу пфэзгъэцэкIэн,- Турабэ шъузым етхьагъэпцIэкIызэ, IугушIуагъ.- ОшIа, Дэхапс, Рэдэдыпщым 
къыIотэжьыгъэр? ЗыдэщыIэгъэ Византие хэгъэгум япщэрыхьакIохэр нахьыбэм хъулъфыгъэх.

--- Page 396 ---

- Урымхэр фаехэмэ шъхьэкIэ орэуцух,- Дэхапсэ 
къезэгъыгъэп,- тэ тыадыгэшъ, сыбзылъфыгъэшъ, сэ 
сыпщэрыхьащт, сыгыкIэщт, сылъэкIэщт, сыпхъэнкIэщт, о, 
ухъулъфыгъэшъ, былыммэ уапылъыщт, тшхыщтыми 
тщыгъыщтми уафэгъэзэгъэщт.
- Дэгъу дэд! - Турабэ ытх къипш ытхыцIэ щыусасэу 
щхыгъэ.- Сэ сызфэбгъэзагъэхэр зышIэн сиI, оркъым фэдэу 
сыхэтын.
- Хэт узгъэоркъыщтыр?
- НэтIаеба.- Турабэ зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэу къэтэджыгъ, шъхьангъупчъэм Iухьи, иплъыгъ.- Iоф сиI ыIуи, 
тыгъуасэ НэтIае ыгу Iаеу дэкIыжьыгъ, джы нэс къызфэмыкIорэр сшIэрэп. Сионэши псыемыгъашъу. Пхъэ зэпыупкIыгъэри тыухыгъэ.
- Щыдыр адэ? А тхьакIумэшхор уиIэжьба?
- СимыIэжь мэхъуа, сиI! - Турабэ ищыдыбз щыгушхукIэу ымакъэ къыIэтыгъ.- А тхьамыкIэжъыри къысэсагъэшъ, сэщ нэмыкI псы ритыгъэкIи ешъорэп, Iус фыдилъхьагъэкIи хаIэрэп.
- Ащыгъум пшъэшъэ гъэгусалэм фэдэба? - Дэхапсэ 
ыгу къыдеIэу щхыгъэ.
"Сишъэф къыздешIа сэIо мыщ..." Турабэ ыIуи, къызэкIащтэзэ, ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ.
- Тэ уежьагъа, Тураб? Пхъэ щымыIэмэ, къызэпыупкI,- 
Дэхапсэ лIым еджагъ.- НэтIае ущымыгугъ, къэкIощтэп.
- Сыдым фапшIэра? - Турабэ гумэкI нэгукIэ къызэплъэкIыгъ.
- Тхьэмафэ горэм зыкъимыгъэлъэгъонэу селъэIугъ. 
Тызэдэмыхъугъэми, НэтIаерэ сэрырэ илъэс пчъагъэ зы 
унэ тызэдисыгъ, силIыгъэкIэ чылэм щашIэ. О къеогъэкIуа 
адэ ар улъэбабэу тиунэ итыныр, бысым папкIэу тищагу 
Iэо-лъаоу далъэгъоныр? ЛIитIум яшъуз къысаIон, зэлI-зэшъузыгъэхэр зэрэзэпылъхэу Турабэ къыщагъ о ябгъэIон.
- Хэт ащ фэдэ ыIон,- нэгу шъуашIом къыхихэу Турабэ 
шъузым Iуплъагъ, ыкIыбыкIэ къыкIэрыхьи, ыпшъэ ыIаплI 
рилъхьагъ.- НэтIае бэшIагъэу къыспэблагъэ зэрэхъугъэр 
зэрэчылэу ашIэ. Сыжэ къыдэзырэр едыры, къысIэкIэзырэр 
епхъуатэ.
- УижэшIуагъэ епхьылIи, тхьамыкIэр мэл Iэсэжъым 
фэдэ пшIыгъэ, уиIофхэр еогъашIэ.

--- Page 397 ---

- Хьау шъыу, ежь ыгукIи, ышъхьэкIи къыспэблагъэшъ 
ары нахь, мыр шIэ сIоу езгъэзырэп...- сиунэ къимыхьэ 
рапшIэзэ, сыдэу къысэпхъэшэкIыра, къэсщэным ыпэкIэ 
шъэбэ-IэшIугъ, Турабэ зэ шъхьам къызэкIэщтагъ, ау къызхигъэщыгъэп.
- ЗэрэпIорэмкIэ, уишъэогъу.
- Блэгъэ дэдэу къызэзгъэкIуалIэрэп, зэбгъузэнатIэу 
тызэгот.
- Тураб, зытет шъыпкъэр къысаIу,- Дэхапсэ ыпшъэ 
гъэшIэгъонэу ыукъощи, щхыпэ шхъухьэкIэ лIым Iуплъагъ,- 
тхьэмэ урялIыкIо шъыпкъа, къыбдэгущыIэха, уадэгущыIэжьа?
- Ар пшIошъ мыхъоу укъыздэкIуагъа? - ыIэхэр шъузым 
ыпшъэ рипхъотыжьхи, ыгупэ зыкъишIыгъ, ынэ зэкIэщтагъэхэр къыфыригъэкIыгъэх.- Тхьэмэ ялIыкIо сызыхъугъэм 
щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм о зыр ары ащ фэдэ 
упчIэ къысэзытыгъэр. Сэ сызфэдэм ехъырэхъышэрэ чылэм 
дэсэп, Рэдэд зиусхьаныр апэ зэритэу, зэрэ Къосэгъоу 
лъытэныгъэ къысфашIы, ясIорэр ашIошъ мэхъу. О джэнджэш угу къысфихьагъа?
- Угу хэкIын къэсIуагъэмэ, зэкIэсэхьажьы, силIы дэхэшху,- Дэхапсэ ынэгушъхьэ хъураемэ къахихыгъ.- Сэ арэп 
къасIо сшIоигъуагъэр. Сыкъыохъуапсэти, тхьэмэ шъэ фэгъу 
узэрафэхъурэр зэхэсхы сшIоигъуагъ. Моу зэзакъо тхьэмэ 
амакъэ зэхэсэбгъэхыгъагъэмэ...
- А си Дэхапс,- Турабэ ынэ уцIыргъугъэхэр къытыригъэлъэдагъэх,- о узкIэхъопсырэр сэ сфызэшIокIыщтэп, 
ар тхьэмэ яIоф. Псэ зыпыт зэхихэу, сэ ахэр къыздэгущыIэхэрэп, къысфаехэ зыхъукIэ, къысагъашIэшъ, чIыпIэ-охътэ гъэнэфагъэ сыращэ.
- Тыдэрэ чIыпI? - Дэхапсэ къэгузэжъуагъ.
- Ар къызыуасIокIэ, чIыпIэр къызэблахъущт, Дэхапс. 
СызыфимытымкIэ къаигъэ сыкъэмышI. Джыдэдэм 
затIохэрэр тхьэмэ зэрэзэхахырэр пшIэрэба? - Турабэ ыIитIу 
щэигъэу шъузым едэхэшIэкIызэ къекIуалIи, ыIэгушъомэ 
ынэгу ариубытагъ, ышъхьэ ыукъощи, ыIупшIэмэ анэсыгъ.- 
Ащ фэдэ упчIэхэр джынэкъэуж къысэмытыжь, дэгъуба?
- Тхьэмэ ягугъу сшIыгъэу зэхэозгъэхыжьынэп,- 
Дэхапсэ хэщэтыкIыгъ.

--- Page 398 ---

- Ари хъущтэп, ягугъи шIы, ялъэIу, зафэгъаз, ау сэркIэ къепхьыжьэгъэ упчIэхэр зыщыгъэгъупшэх... НекIо 
пIэкIорым, сыкъызэрэптеIабэу, сыкъызэкIанэ...
- Чэщыр пфикъугъэба? - Дэхапсэ ыгу къихьажьыгъэу 
щхыгъэ, зыIэкIихыжьызэ, егыигъ: - Ащ нахьышIу пхъэ 
тIэкIу къысфызэпыупкIи... УкъызфызэкIэнэн фаер унагъор 
ары, Тураб,- зиунэ сыкъихьагъэм дысыщэу сыдэгущыIэмэ 
сшIэрэп ыIуи, Дэхапсэ зыкъишIэжьыгъагъ шъхьакIэ, апэрэ 
мафэм щегъэжьагъэу хъулъфыгъэмэ зызямыгъэшIэжьыкIэ, убзылъфыгъ, ушъуз, упсэмакI амыIоу къыпшъхьэрытIысхьащтых гукIэ ыIомэ къыригъэкIузэ, къызэкIэмыкIощтыгъэми, нахь мэкъэ шъабэкIэ лIым фыпигъэхъожьыгъ: - Сизэкъо-лIынчъэу унэм сыкъызенэм, сичэми 
мэлхэри стыщмэ сфаIыгъынэу ястыгъагъ. Гъэщ зэрымылъыр Iусынчъ. Ахэри къэтфыжьынхэшъ, тызэгурыIомэ, 
апэрэ унагъомэ такIэхьажьыщт.
- Сыд пае тызэгурымыIощт? Зэредгъэжьагъэм фэдэщтмэ, чылэр къытэхъуапсэу тыпсэущт, си Дэхапс,- гукIэгъум гъэрет къыритыгъэу, хэмылъыгъэ кIуачIэ горэмкIэ 
зыщыгугъыжьзэ, Турабэ унэм икIыгъ
III
Бжыхьэ пкIашъэр лъэгучIэм щэIушъашъэ, зыхэбгъэукIорае пшIоигъоу узфекъудыи. Мыщ фэдэ чъыг пкIэшъэ 
улэбыгъэмэ Колэс икIэлэгъум тхъэжьэу захэлъыми, Лаурстэныпщыми кIэгъэкъон зыфэхъуми, къыкIэлъыкIогъэ 
илъэс къинхэми непэ фэдэ уахътэ къекIугъэу къышIэжьрэп.
"Гур жъы хъурэп. Дахэми ехъуапсэ, дэгъури елъэгъу, 
ау къарыур дэхъужьырэп",- Колэс шхомлакIэр ыIэдакъэу 
ишыгъо цIыкIу ыпэ ит, пкIэшъэ гъугъэр лъапэкIэ ритэкъухьэзэ, шхъомчшыпмэ алъэхъу. ПцIыикъ къутэмэ шхъуа нтIэмэ ямастэхэр загъорэ ынэгуи къыкIэох, ыIэхэми къа хэох. 
Остыгъае кIэракIэхэри чъыг джашъомэ къахэщых.- Мыщ 
мыстхъубэ хэлъышъ, пасэм остыгъэ папкIэу дгъаблэщтыгъ. 
ЕкIэпцIэ чъыгхэри, муары, зэхэтых. КIалэм еIуагъэу ащ 
ыкIышъуи къегъахьыгъэмэ, шъохэр рыдгъэуплъыжьыщтыгъэх. Енэб куашэхэри хъотэ гъунэм Iупхъагъэх. Ащ 
ылъапси Iэзэгъу. Чъыгаем ипытагъэр ыкIуачI, тхьэпакIэхэр 
къемыжьэхэу тхьэпэжъхэр фычIидзыщтхэп. ЦIыфхэр 

--- Page 399 ---

зэрэзэфэшъхьафхэу чъыг лъэпкъыхэри зэфэдэхэп. Зым 
ныбжь иIэми умышIэу игъашIэ къехьы, адрэм кIалэзэ, 
лIыжъышъо тео, сэ зызфэзгъэдэщтыр сымышIэу сыкъэнагъ. БэкIаий дунаим сытетыгъ, ау жъы хъурэм къыгъэшIагъэр шIомакI. ЛъэкIи сиIэжьэп, мафэ къэс скIуачIэ 
къызэрэщыкIэрэр зэхэсэшIэ, ау сыдигъуи фэмыдэу джыри 
тIэкIу къэзгъэшIэжьы сшIоигъу. Лаурстэныпщыр зыкIамыгъэхьэгъэ гухэлъыр сэри пкIыхьылъэгу сфэхъужьыгъэу 
илъэс пчъагъэхэр къызэпысчыгъэх. Ятэ зыфэбанэщтыгъэр 
ыкъо, Рэдэд, лъегъэкIуатэ. Рампэс гощэшхом изакъоп, 
кIэлэ Iэтахъоу дедгъажьи, янэ зы бгъумкIэ къеуIучIыгъ, 
сэри адырэбгъумкIэ акъылэгъу сыфэхъугъ. ГъучIыпсэ 
тхьамыкIэжъыри ары. Сэри сымылIэжьызэ, дзэ теубытагъэ ты къэзыухъумэн тиIэу къэслъэгъужьыгъэмэ, нахьыбэ 
сы фэежьыгъэп.
- Уимафэ шIу, тэтэжъ, зыгорэм улъэхъуа? - шхъомчыр зиджэнэкокI из пшъэшъэжъые нэгуф цIыкIур чъыг 
чIэгъым къычIэтэджагъ.
- Ары, сипшъашъ,- Колэс нэшIукIэ пшъэшъэжъыем 
Iуплъагъ,- Курацэ силъэгъун.
- Мары, джыдэдэм сыкъеджэщт.
- Уаим щыIа, Колэс? - ныор нэмыз-Iумызэу лIыжъым 
къыпэгъокIыгъ. 
- Хьау, Курац, зэкIэ мамыр, лъэгъун къыбдысиI.
- Лъэгъун пай мыщ нэс укъэкIуагъа? - Курацэ къегыигъ.- О зыгорэ угу къызыдэчъаекIэ, Колэс, ардэдэм 
бгъэцэкIэн фаеу олъытэ. СыкъэкIожьыфэ укъысэжагъэмэ 
хъущтыгъэба?
- Мафэм мафэ къебгъэлъфэу узыхэхьажьыкIэ, мылъфэжьын къытфэкIощт, Курац.
- Сыда джы угу къэкIыгъэр?
- Цыпхы шIыхьаф озгъэшIы сшIоигъу.
- Ар шIогъэнагъа?
- ШIогъэнагъ сIорэп, ау игъом пшIэрэм укIэгушIужьыщт. 
Рэдэдыпщым зэлъэпкъэгъухэр тызэфищэсыгъ, хэгъэгу 
тыхъугъ тэIо. ТидзакIомэ кIакIохэр ящыкIагъэх, лъэпэд 
фабэхэр къашъхьапэщтых. КIымафэр къэсы. Емзэщ гъукIэм 
исыдж тео зэпигъэурэп, чатэхэр, мэIухэр, налхэр арегъэгъэчъых. Тэри тишIуагъэ къэдгъэкIон фаеба? Мэлыц 
бэкIае чылэм къыхязгъэхыгъ. Ибэ-нахьыбэу сызгъэгузажъорэр тыгъуасэ сибыгъу цIыкIу машэм ифи ыко зэпыутыгъэти, шIуязгъэбзыжьыгъ. Лыр мыкIодызэ, дэгъуба, 
цыпхыхэмэ афэдгъэкIодымэ?
- Боу дэгъу.
- Уадэжь сыкъэкIогъагъ шъхьакIэ, уилъэгъун лъапIэ 
мэхьу. Мэзым щыI заIом, сыгу къеоу згъэзэжьыгъэ. ЕтIанэ 
сыкIэгупшысыхьажьи, мыщ сыкъыплъыкIуагъ.
- Къыслъымычъыхьажьыным пае тхьапшырэ къыосIокIыгъ, Колэс, сэщ фэдэ ныо горэ зэрэуищыкIагъэр? - 
нэгу жъоплъ Iужъум Курацэ ынэхэр хэкIодэжьхэу щхыгъэ.
- Шъо, бзылъфыгъэхэм, шъукIэтIыитIу шъхьакIэ, тэ 
пкIэ тиIэжьэп,- Колэси ныом есэмэркъэужьыгъ.
- Арэу оIомэ, тикIожьыгъуи къэсыгъ, сишхъомч къэсштэжьынышъ, сыкъэкIожьын,- кIэкIорыкIызэ, Курацэ 
къыздикIыгъэмкIэ ежьэжьыгъ.
- Моу шыплIэм дэсэгъалъхь, сэ пфэсхьыжьыщт,- Колэс 
онтэгъу хьазырэу онэгу зишIыжьыгъ.
Пчыхьэ мыхъугъапэу цыпх шIыхьафым къекIолIэрэ 
пшъашъэмэ Колэс лIыжъыр зэрапыплъыхьэщтыгъэмкIэ 
гухэлъ шъэф горэ зэриIэр гъуащэщтыгъэп. Уишъэф оIыгъыфэ - уигъэр, зыптIупщыкIэ - уипый. Джар ыгу илъэу, 
гукIи, нэ пкIыжьыгъэхэмкIи Колэс лъыхъощтыгъэ, зыфэлъыхъощтыгъэри ипхъорэлъф. "Нэшхъэигъэр къыптекIомэ, 
гум щехырэ нэпсым уитхьалэщт, лIэрэм зыдагъэлIэжьыщтыгъэмэ, чIыгум цIыф къытенэжьыныеп" - Рэдэд ишъэо гъу Чэчанэ къегыеу, зытIо-зыщэ Колэс зэхихыгъ. Ежь 
сыд риIони ипхъорэлъф? Джы мэзэ заули тешIэжьыгъ, 
АнысэткIэ игукIаий ежъухыгъ, тIэкIу хэлъэщыкIыщтыгъэми, 
ылъа къуи хъужьыгъэ, тымылIэзэ, джэгу горэм мы делэм 
тыхигъэплъэжьынба? СызэрэлIыжъызи, сызэхъопсэгъэ 
Iаджи щагум къыдэхьагъ. Пшъэшъэ унэ ихьанкIэ римыкумэ, 
ыдэжь къязгъэщагъэх. Ахэрэхь, аIорэплъ, къэзыгъэущыжьын горэ ахилъэгъонкIи хъун. Тэри гъунэгъумэ тыряIыгъына, къытэзэщыных",- гукIэ гъумтIымызэ, Колэс шхыншIэщым ихьагъ.
Гъунэгъу шъузхэр нэгушъхьаплъ хъужьыгъэхэу джэныкъо машIом шъхьарытыгъэх. Щыуанышхом ит псыр 
укъэралъэу къэжъо, фыгу пIэстапхъэр алъэсыгъахэу Iанэм 
тет, къужъыпс-мыIэрысэпсыр щалъэмэ арыз, щэлэмэ-хьалыжъо гъэжъэгъакIэу бзылъфыгъэмэ къыздахьыгъэр 
Iэнлъэшхом из. Колэс пщэрыхьакIомэ афэразэу къахэкIыжьыгъ: "ТIэкIу тешIэмэ, къужъыпсыр Чэчанэ пшъашъэ мэ афычIезгъэхьан, ынэхэр щимыхъогъапэмэ, ыгу къызфыдэчъын ахилъэгъон".
Iофым хэблыхьагъэхэу пшъашъэмэ мэлыцыр апхыщтыгъэ. Зы купым цы фыжьыр къыIэкIэкIы, адрэхэр цы 
шIуцIэм фэгъэзагъэх. Загъорэ гущыIэр къызаIублыхьэкIэ, 
Курацэ афелъы:
- Пшъашъэхэр, гущыIэр жъугъэкIэкIы, Iофым ежъугъэхъу. Цыпхыр шъуIапэмэ къахэжъугъэонышъ, сэ мысэ 
сыхъужьыщт.
Цы пхыгъэр бэ зэхъум, Курацэ пIуаблэр джэхашъом 
тыридзагъ, Лащынэ гъусэ ышIи, чы цIынэ шъабэкIэ цы 
пхыгъэр абзэтэжьыгъ, пIуаблэм зэшъхьэ-зашъоу тыралъхьагъ. ПIуаблэм къыдекIокIызэ, ныом унашъохэр къышIыщтыгъэх:
- А Лащын, а сипшъашъ, мо сэмэгу къуапэр нахь 
пIуакIэкIэ сенэгуе, цы тIэкIу хэгъахъу. Ыгузэгу IужъуIо, 
IэпитIу горэ къыхэхыжь.
Курацэ пхъэнкIыпхъэр псым хигъаомэ, цым тыриутхэзэ, 
ыгъэулэбыгъ, тегъаокIэ рыкIожьи, пIуаблэр ыгъэчэрэгъужьыгъ. Ардэдэм пшъашъэмэ цыпх орэдыр къыхадзагъ: 
"Цыпх, цыпх, цыпхы мыгъу, цы шIыхьафым урилэгъу. 
УизыIуплъэ пыжъы нап, къытфэппхыгъэр шъэбэ IапI. Iэпэ 
псыгъом укъыхау, цыпхы пшъашъэр огъэкуу. Цыпх, цыпх, 
цыпхы мыгъу..."
Орэдыр зэрэзэпыоу пшъашъэмэ ащыщ горэм къыIуагъ:
- А нан, мэлыцыр зэфэдэп, нахьыбэр зэрзакI, шIоий 
къыхэкIы, мэу къыпихрэми гур къегъэжао.
- Былымыр зием иаджыл зыкIаIуагъэр сыд пшIошIырэ, 
сипшъашъ? - Iофым ышъхьэ къыхимыхэу Курацэ пигъодзыжьыгъ.- Зым имэлхэр къэбзэ-лъабзэу ыIыгъ, адрэм 
ебзым хигъэсхэми мэхъу. Зы унагъу пшIошIа мыщ фэдизыцыр къызхэкIыгъэр?
Чэчанэ къужъыпс щалъэм Iэгубжъэр диIыгъэу, ынэхэри 
зэтеплъхэу пчъэшъхьаIум къыщызэтеуцуагъ:
- Къужъыпс ешъон щыIэмэ?..

--- Page 400 ---

- Тэ къужъыпс къыткIафыгъах, Чэчан, о джыри угу 
къытфыхэлъыр сшIэрэп нахь,- гущыIэ ныкъокъаIор пшъэшъэ къопцIэ нэгуфым IэкIихыгъ.
- Зэ уисэмэркъэу щыгъэт, Бзабз, кIалэр къэбгъэушэплъыгъ,- Лащынэ пшъашъэм пеожьыгъ.
Чэчанэ къесэмэркъэугъэр Емзэщ гъукIэм ыпхъу. "Ятэ 
ехьщыр, янэ фэдэхэри хэлъых. IупшIэ Iужъу хьазыр, ау 
къымыгъэдахэмэ, къыгъэIаерэп. Зэпшъэшъэжъыем ыIупшIэ 
Iуиубытэн ымышIэу, узэхъопсэн хэлъыгъэп, джы зызэриштагъэр! Сэмэркъэу шIыкIи ешIэ" - Чэчанэ ыгу факIоу, 
джыри нэплъэгъу фабэр Бзабзэ фидзыгъ, IущхыпцIагъ.
- О псыфалIэ улIэрэп, зэкIэмэ ауж усшIын,- Чэчанэ 
Iэгубжъэр щалъэм чIигъэби, КурацэкIэ къыригъэжьагъ.- 
Ма, тян, къужъыпсыри псэм фэд.
Ныом ыкIыб кIалэм фигъази, къужъыпс Iэгубжъэр 
ришъугъ, къыфэлъэIуагъ:
- Псэм фэдэу шIу узылъэгъун тхьэмэ пэчIынатIэ уашI, 
Чэчан, сыгу ребгъэлъэкIэхыгъ.
Пшъашъэхэр зэрэгъэщхыгъэх, ащыщ горэми къахиIуагъ:
- АщкIэ умыгумэкIыжь, нан, Бзабзэ инахътэ Чэчанэ 
тыридзэгъах. 
Щхы-чэф макъэхэр джыри нахь лъэшэу зэтетэкъугъэх.
Пшъашъэхэр зыфэсакъыжьхэзэ, нахьыбэр Iэгубжъэм 
зэ-тIо хэхъупIэти, къыгосым ритыжьыщтыгъ. Чэчанэ зэриIуагъэу, Бзабзэ зэкIэмэ ауж къыригъэнагъ, Iэгубжъэр 
зыфещэим, гукIэгъу нэбзыйхэр ынэгу къыкIитэкъуагъ. 
Чэчанэ фэмылъэкIэу ыIаблэ къэсысыгъ. Бзабзэ ащ гу 
къылъити, IущхыпцIыкIыгъ:
- ПIаблэ сысэу, угу мысысымэ, псэ сфэхъунэу сэри 
мы Iэгубжъэм сешъон.
Пшъашъэр къужъыпсым ешъофэ, Чэчанэ зэриIожьыгъ: 
"Сыдэу нэутх шъыу! Сэ къыздиштэнкIэ сэгугъэ. ГукIэ 
сылъыхъозэ, чылэхэр къызэпэсчъыхьажьыгъ, сапашъхьэ 
исыр слъэгъугъэп..."
ГущыIэ макъэхэр шъхьангъупчъэ кIыбым къыщыIугъэх, 
аIэгушъохэр анэгумэ аIутэу хьакIэщым къиплъэрэ кIэлэ 
нэгумэ пшъашъэхэр язэрэгъэплъыгъэх.
- Сыд, кIалэхэр, типшъашъэхэр шъуищыпэлъэгъуа? 
- Колэс ымакъэ унэ натIэмкIэ къыщыIугъ.- Ащ нахьышIу 

--- Page 401 ---

унэм шъуихьи, лы гъэжъуагъи, гъэжъагъи, щэлами, хьалыжъуи, лылэпси тихъоишъ, дэгъоу шъушх. Пшъашъэхэр 
шъулъэгъу шъушIоигъомэ, пшъэшъэ унэхэр щыIэх.
- Хьау, Колэс, гъомылэр зыфашIыгъэмэ арэшх. НекIох, 
кIалэхэр,- мэкъэхъу чанкIэ ащыщ горэ къяджагъ.
ШъхьангъупчъэмкIэ плъэрэ нысэ пIокIэ цIыкIум ымэкъэ 
псыгъо къэIугъ:
- А Курац, нысакIи, пшъашъи пIуагъэп, зэкIэми тыкъэбгъэдыди, уинысэ ушъхьасыгъ.
- Ал, хэта синысэр? - ныом ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Дэхапсэба. Боу нысэкIэ дэхэшхо гъунэгъу къыпфэхъугъ.
- Ары, ары, ау ар гущэ Турабэ зыми ыгъакIорэп, нынэ, 
унэми къыригъэкIыкIэ сыгугъэрэп,- Курацэ ышъхьэ 
риуфэхыжьи, гукIэ щхыпцIымэ, гъумытIымызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Щыуаным зышъхьэ дэлъэу есагъэм уигъэтхъэна?..
- Дэхапси шIоп, илIыгъэр зэригъусэу Турабэ зыригъэщагъ,- Лащынэ пшъэшъэ къопцIэ нэшхор къахэуагъ.
- Ахэр шъумыIо,- Курацэ ягыигъ.- НэтIае непэп Турабэ 
гъусэ зыфэхъугъэр.
- ИлIыгъэм ишъэогъу дэмыкIуагъэмэ, рагъэзыгъагъа? 
Ари етIани бытэу...- Лащынэ джы нахь къыхэгубжыкIыгъ.
- Джы нэс зэрэшIоигъоу хэтыгъэм кIэлэ зикъэмыщэ 
ыгъотыжьыгъэмэ, орэгушIо,- Бзабзи къахэгущыIагъ.
- О Турабэ уехъуапсэщтыгъэмэ шIэ? - джы Лащынэ 
къэщхыгъ.
- А Iух! - Бзабзэ ынэжгъ зэIигъэхьагъ.- Быкъэр унэгу 
кIэт зэпытмэ, ори быкъэ ухъун.
- Тхьэмэ ялIыкIо Iае емыIуалI, сипшъашъ, ударигъэхьыен...- Курацэ къыIорэм зэращыщынэжьырэр ышъуи, 
ымакъи къахэщыгъ.
- Чэчанэ фэдэ горэ къысатыщтмэ, сыдарэхьый, нан,- 
Бзабзэ ныоми пымылъэу, ежьыри мыщхэу ипшъэшъэгъухэр 
ыгъэщхыгъэх.- Дэхапсэ а быкъэм фалIэкIэ дэкIуагъэп, 
нэмыкI зэримыщэжьыщтыгъэр нафэ. Тураби хэт гу тыришIыхьэу дэкIон?
- Дэхапсэ гущэ насып иIэп,- Курацэ хэщэтыкIыгъ.- 
Ипшъэшъашъхьэм ащ нахь дахэ чылэм дэсыгъэп. Джы 

--- Page 402 ---

зыIуфэжьыгъэр шъолъэгъу. Хъугъэ, шъутемыгущыI. Iэнэ 
дакIорэ лIы дэкIонрэ губгъэн яIэп...
Цыпхымэ къадагъэкIыгъэр забзэтэжьыхэм, пшъашъэхэр шхыншIэщым ащагъэх. Шхэныр ыкIэм факIо зэхъум, 
Бзабзэ къэлъэIуагъ:
- Курац, тешхыхьажь тфэхъунэу, пшысэми, къэбарыжъми гъэшIэгъон горэ къытфэIуат.
- Сыд къышъуфэсIотэн, нынэ? - ныо нэгушхор шхэным 
нахь жъоплъ ышIыгъэу пшъашъэмэ аIуплъи, къыригъэжьагъ: 
- Шъо зэхэшъумыхыгъэ сэ тыдэ къисхын, ау Шышъхьарыс 
щыщ кIалэ горэм къызэрищэгъагъэм шъухэзгъэдэIон.
Мафэ горэм шъуз ныбжьыкIэр псыныбэм дэхьагъэу 
дышъэ шъхьэмажьэ къызегъотым, гушIуагъэ, апэрэ унагъомэ такIэхьажьын ыIуагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэми псыхьэ кIуагъэу псыхъогуащэм ышъхьэ псым къыхигъэщи, къэлъэIуагъ: "Сишъхьэмажьэ къысэтыжь". "Остыжьыщтэп,- шъуз ныбжьыкIэм 
пиупкIыгъ.- Сэ унэгъуакIэ езгъэжьагъ, дышъэ шъхьэмажьэр 
сэ нахь сищыкIагъ". "Зыгорэм ибылымкIэ унагъо ашIэрэп, 
федэ пфэхъущтэп, къысэтыжь" - псыхъогуащэм шъузыр 
ыгъэмэхъашэ шIоигъуагъ, ау къыридзагъэп, псы щалъэ 
къыхьи, къэкIожьыгъ.
Пчэдыжьым шъэожъыер пIэм хэлъыжьыгъэп. Псыхъогуащэм ытыгъугъэкIэ енэгуий, ныр псым кIуагъэ, нэпкъым 
зэрэIухьэу, шъэожъыем ышъхьэ псым къычIэуи, гуIэзэ, 
къэджагъ: "Нан, мажьэр псыхъогуащэм къетыжьи, 
сыIыхыжь".
Лъфыгъэр мэшIошху аIо шъхьакIэ, ны пстэури зэфэдэп. 
Шъузым зэриIожьыгъ: "Сэ джыри сыныбжьыкI, сикIалэ 
фэдэ Iаджи къэслъфын, дышъэ шъхьэмажьэр зыми естыщтэп".
- А дыдыды гущ, сыдэу бзылъфыгъэ жъалым ар! - 
Бзабзэ зыфэмыIэжэжьэу къыхэкуукIи, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Дышъэ мажь пакIо, дышъэ къушъхьэкIи 
сисабый къыостынэп.
- Ары, нынэ, ары,- Кураци хэщэтыкIызэ къыдыригъашти, къыIуатэщтыгъэм къыпидзэжьыгъ: - Къэбар мыIу 
щыIэп. Псыхъогуащэм шъэожъыер зэрихьыгъэр чылэм 
зэлъашIагъ, Iахьылхэри, гъунэгъухэри унагъом къечъагъэх, 
шъуз ныбжьыкIэм еушъыигъэх, афэуфагъэп. Шъузыр 

--- Page 403 ---

Iахьылхэм задэкIуатэм, ышнахьыкIэ дышъэ мажьэр иджыбэ 
рилъхьи, псыхъом кIуагъэ, псым хэщэегъэ пцел къутамэхэм захигъэбылъхьагъэу щысызэ, шъэожъыер ыкокI исэу 
псыхъогуащэр такъэм къытетIысхьагъ. КIалэр екIошъылIи, 
псыхъогуащэм ыбг къыблэкIырэ дэнэф шъхьацым етхъуи, 
ыIэ рищэкIыгъ. КъызэплъэкIыгъэм нахь дахэ кIалэм къыгъэшIагъэм ылъэгъугъэп: нитIум нэфынэр къакIехы, нэ 
хъурэе пэ хъурай, IупшIэ гъэбжьыгъэхэр къэгъагъ тхьэпэ 
шэплъых. КIалэр ардэдэм ашыкъ фэхъугъ. "Шъэожъыер 
къысэтыжь, уишъхьамажьэ къыпфэсхьыжьыгъ"- пшъэшъэ 
сурэтым ыгу лъэпэрапэу Iуплъагъ. "Сыгу укъиплъэгъах, 
сшъхьац укъыхэIэбагъ, дышъэ мажьэр сэ джэуап сфэхъужьыщтэп. ШъузкIэ сыпштэмэ, уипхъорэлъф остыжьыщт",- псыхъогуащэм къыриIожьыгъ. "Ори сыгу 
укъиплъагъ, укъыздакIомэ, гуапэр сиеу усщэн",- псыхъогуащэри шъэожъыери кIалэм псым къыхищыжьхи, чылэм 
къэкIожьыгъ. Псыхъогуащэм шъэуиблырэ зы пшъашъэрэ 
кIалэм къыфилъфыгъагъ. Пшъашъэхэр ателIэхэу, зэшиблыри кIэлэ къабзэ хъугъагъэхэу, ашыпхъу закъуи псэлъыхъомэ зэтырахыщтыгъэу Шышъхьарысмэ непэ къызнэсыгъэм къаIотэжьы,- Курацэ къыIуатэрэр къыухыгъ.
- А нан, псыхъогуащэм себгъэхъопсагъ,- джы укIыташъо зытыриштэзэ, Бзабзэ къэщхыпцIыгъ, ышъхьац 
хэIэбэжьи, къыхигъэхъожьыгъ.- Сэри мары, шъхьац кIыхьэ 
стелъ, зыIэ езыщэкIын къыкъокIрэп нахь.
Пшъэшъэ зэрэгъэщхымэ мэкъэ чан къахэIукIыгъ:
- Iэгубжъэм ухэшъу зэхъум, о пшъхьац Чэчанэ ыIэ 
рищэкIыгъ.
- IапэкIэ къызнэсыгъэп.
- Пшъхьэпхэтыку фэбгъэзагъэти, плъэгъугъэп, шъыпкъэба, пшъашъэхэр?
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ! - мэкъэ чэф зэблэукIэ зэкIэми 
зэдырагъэштагъ.- ЫгукIэ ыIэ рищэкIыгъ, инэплъэгъу 
фабэкIэ зыIэкIиубытагъ!
- Ар сэркIэ макIэ,- Бзабзэ IупшIэ ышIыгъ.- КIалэм 
иунэ псыхъогуащэр къызэрищагъэм фэдагъэмэ ары нахь, 
сыда нэрмылъэгъум пкIэу иIэр.
- Иунэ укъэкIогъахэу уис, тыда уздищэнэу узыфаер? 
- Лащынэ къесэмэркъэужьыгъ.

--- Page 404 ---

- Чэчанэ иунэп сыкъыздэкIуагъэр, цыпхы шIыхьаф 
нахь,- Бзабзи ариIожьын къыгъотыгъ.
Сэмэркъэу-зэрэгъэщхыр зытхьакIумэ ит Курацэ пшъашъэмэ яхъопсагъ, иныбжьыкIэгъу илъэсхэм ахилъэсэжьыгъ. 
Чэщдэсми, шIыхьафми Курацэ захафэкIэ, Бзабзэ фэдэу, 
илэгъухэр ыгъэщхыхэу ахэсыщтыгъ. "Шъуз щхырылэр лIы 
гъапцI шъхьакIэ, Бзабзэ ежь мыщхэу ипшъэшъэгъухэр 
егъэтхъэжьых. Ащ нэбгырэ хэкIыщт, лIыгу гъатхъэ хъущт. 
Чэчанэ сыфэдэмэ сыблэIэбыкIынэп, ау сэ сынэкIэ еплъына, 
слъэгъурэр ылъэгъуна? Жъыр гумэкIыл, кIэр гугъуемылI, 
нахьышIум щыгъуазэзэ, нахьыем пэкIафэ. ГукIэ щхырэм 
ыцэ къыIущрэп, ары учIэзгъэIэбэщтыр. Бзабзэ сипшъэшъашъхьэм фэд, ыгу илъыр ыIупэ телъ. Ар сэ зыгорэущтэу 
Чэчанэ гурызгъэIон" - Курацэ нэшIукIэ Бзабзэ Iуплъагъ, 
пшъашъэхэр Iофым Iуищэжьынхэу ыгу къыдихьыягъэу 
хъулъфыгъэ макъэхэр къэIугъэх, Чэчанэ ыкIыб дэтэу 
Мэщыкъо пчъашъхьэм къытеуцуагъ. Пшъашъэхэр къызэхэтэджагъэх.
- Адэ тэ модыкIэ тышъущэтхъу, типшъашъэхэр цыпхы 
шIыхьафкIэ зэхэхьагъэх тэIо, шъо шъошхэ-шъуешъошъ 
шъузэхэс. Ар хъуна, Курац? - Мэщыкъо нэгу чэф Iупэщхыр 
ныом пигъохыгъ.
- Iоф зышIэрэр мэшхэжьы, Мэщыкъу,- Кураци исэмэркъэу къыпигъодзыжьыгъ.- Тэ нэф ошъыфи тыкъэтэджыщтыгъэп. Мары, Чэчанэ тишыхьат, Колэс къытшIокIыгъэп.
Пшъэшъэ нэчан нэфынэхэу къыIуплъэрэмэ Мэщыкъо 
ыгу къыпагъэузыкIыгъ, чэфынчъагъэр къытекIуагъ: "Сшыпхъу цIыкIу псаугъэмэ, зэкIэми тинасыпыгъэба, шъэохъу 
цIыкIу горэ къыдечъэкIэу, лъэразэу мыхэмэ ахэтыни". 
Мэщыкъо псынкIэу зыкъишIэжьыгъ, нэгу чэфыр зытыриштэжьи, къахиIуагъ:
- Сэ къэбар гушIуагъо къышъуфэсхьыгъ, шъуицыпх 
шIыхьаф мафэ хъугъэ, Рэдэдыпщым шъао къыфэхъугъ.
Бзабзэ ыжэ къыдэлъэтыгъ:
- ЗэкIэми тызэхэтэу Айнарэ гушIуакIо тыфэжъугъакIу.
- Ал, чэщныкъом хэта гушIуакIо кIорэр?! - Лащынэ 
ыдагъэп.
- Тапэ мафэ илъ, игъо тыфифэщт,- Кураци пшъашъэхэр ыгъэIэсагъэх.- Айнарэ тызэрэфэлъэIогъагъэр тхьэмэ 

--- Page 405 ---

къыдагъэхъугъ. Джэнэ кIэхъоу, гъэшIэ кIыхьэу, къылъфырэр мыкIодэу, ыдырэр мытIэпIэу, пщы унагъор ыгъэбэгъо нэу фэтIогъагъ. ШъаокIэ ригъэжьагъ, лIакъор лъызгъэкIотэн къафихьыгъэшъ, къэхъугъэми, къызфэхъугъэхэми насып арэгъот, гъэшIэ кIыхьэ тхьэмэ ашI.
Ныом итхьэлъэIу ыуж Бзабзэ къэупчIагъ:
- О шIыхьафым IэнэкIэу укъыхэхьагъа, Мэщыкъу?
- Шъонтым из шъоупс къышъуфэсхьыгъ, Бзабз. О 
уздэщыIэм IэнэкIэу сыкъэкIона,- Мэщыкъо пшъашъэхэр 
ыгъэщхыгъэх.
- НекIох, пшъашъэхэр, джыри цыр тыон, тыджын, 
дгъэпцIэн фаеуи тапэ илъ,- Курацэ игъусэхэр рищэжьэжьыгъэх.
- А нан,- Бзабзэ ныом елъэIугъ,- Рампэс гощэшхоми 
Айнари тазэрэфэгушIорэр тфяIожь. Мыщ фэдизым тызэхэтэу татеомэ, дгъэщтэных,- Бзабзэ ыIозэ, гукIэ хъопсагъэ: 
"Айнарэ тхьэхэр къетагъэх, унэгъо дахэ ихьагъ, шъао 
къыфэхъугъ. Сэ пщи, оркъи сIорэп, сэмэркъэум шъыпкъэ 
зэрэхэлъыр Чэчанэ гурыIуагъэмэ, сигугъэ сыкIэхьан..."
Нэфшъагъо нэс пшъашъэмэ Iоф ашIагъ. КIакIохэр, 
лъаехэр зыхахыщт мэлыцыр агъэпцIагъ. Ащ фэгъэзэгъэщтхэри, имыщыкIагъэ аримыIоу Курацэ къахихыгъ. ХъэцыкукIэхэр зыщагъэчэрэгъущт куашъохэр къызыдащаем, 
кошъо куапсэхэр къыгъанэхи, адрэхэр ежь гъусэ зыфишIыгъэх. ХъучIэнэ хъурэешхохэр яцыпхымэ ягъусэхэу пшъашъэхэр зэбгырыкIыжьыхэ зэхъум, Курацэ акIэлъиIожьыгъ:
- Мэфэл шъумышIыжьэу хъэным ыуж шъуихь, шъуянэхэр къыздежъугъаIэх.
Бзабзэ зигъусэ пшъашъэхэм Чэчанэ адэкIуатэу Курацэ 
зелъэгъум, сэ сызфэягъэр гурыIуагъэкIэ сенэгуе ыIуагъ, 
ицыпхи цы джыгъэ хъучIанэхэри зэрылъ Iалъмэкъыр 
къыштэжьынэу еIэбэхыгъэу, Колэс лIыжъыр къышъхьарыхьагъ.
- Тыдэ уежьагъ, тхьамэтэ маф? - Курацэ ыгъэшIэгъуагъ.- Мы пIыгъыр сыд?
- УзгъэкIотэжьын сэIо,- Колэс шъабэу Курацэ къыIугушIуагъ.- Пчыхьэшъхьапэм щыкIэдзагъэу нэфшъагъо нэс 
о ппшъэ ифагъэр, пшъашъэмэ ябгъэшIагъэр зымыуасэ 
щыIэп, Курац, лъэшэу сыпфэраз.

--- Page 406 ---

- Мы къэпштагъэр сыд лIэужыгъу, Колэс? ЛэжьапкIэ 
къысфэпшIын угу хэлъа? - ныо нэгу пшъыгъэм къыхихыгъ.- 
Къин схъугъэмэ, зыфэслъэгъугъэр дзэкIолIхэр ары.
- Джы узхэхьажьыгъэр сшIэрэп, Курац,- лIыжъ Iушыр 
къызэкIэщтэжьыгъ.- Мыщ фэдиз гъомылэу унэм илъым 
мы тIэкIур къыхэсэхыкIэ, сыд хъун? Зыгорэ зэфэтымышIэжьэу тыщыIэщта адэ? Цы шIыхьафыр къыхэмыхьагъэми, лым ухэсыныныеп. УилIыгъэ тхьамыкIэр боу цIыф 
хьалэлыгъ.
- НекIо,- Курац къеуцолIагъ.- О пIуагъэр тхьэмэ 
аIуагъ, цIыф утырифын ылъэкIыщтэп.
Колэс ныор икъэлапчъэ нигъэсыжьыгъэу, шы лъэмэкъэхэр къеIугъэх, зэплъэм, шыу заулэ Рэдэдыпщым иунэ 
зэрэфакIохэрэр ылъэгъугъ.
- Хэтых сэIо мохэр? - Колэс ынэхэр ыуцIыргъузэ 
плъагъэ.
- Къоданэ сшIэжьыгъэ, шыуиплIыри тичылэ кIалэх, 
адритIур о умышIэмэ, сэ сшIэрэп,- Кураци нэплъэгъу 
гумэкIыр Колэс фидзыжьыгъ.
- Ма ащыгъум, Iалъмэкъыр убыт,- Колэс къэгузэжъуагъ.- А шыуитIур чыжьэ къекIыкIэ сэгугъэ, сахэхьан.
Къоданэ шым къепсыхи, лIыжъым къыпэгъокIыгъ:
- Сыд уипсауныгъ, Колэс?
- Жъы тхъагъо плъэгъугъа, уезэгъыщт,- Колэс 
Iупэрычъэ-нэшIукIэ щхыпцIи, Къоданэ еупчIыгъ: - Мыхэр 
хэт щыщых, тыдэ къикIыгъэх?
- Зыхых. Ислъам-Хьаджэм къыдэкIотагъэх.
- Ы-ы, зиунагъо бэгъон, къэбар гушIуагъо къэпхьыгъ. 
Тэ щыI Ислъам-Хьаджэр?
- Орба, Колэс, ащ ренэу ибысымыр?
- Ащыгъум тызэблэкIыгъ,- лIыжъыр гуIэнкIэ 
ежьэжьыгъ.
IV
- А сикIал,- Колэс Чэчанэ фызэплъэкIыгъ,- мо пцIэгъоплъыр шэщым чIащ, уанэри тех, Iуси ет, пси егъашъу.
ХьакIэщ зэгъокIым мэлыцымэу рихырэр зыфихьын 
ымышIэу щысыгъэ Ислъам-Хьаджэр, Колэс ымакъэ 
зызэхехым, тэджыгъэ, джэхэшъогум тетэу, бысымыр 

--- Page 407 ---

къыригъэхьажьыгъ. ТIури зэфэнэгуихыгъэхэу зэпэгъокIыгъэх, тIысыгъэх. Колэс ынэ пкIыжьыгъэхэр ыгъэупIапIэхэу, 
хьакIэм Iуплъахь зэхъум, Ислъам-Хьаджэр къэгумэкIыгъ, 
жэкIэ-пэкIэ тхъуагъэм ыIэгушъо ригъачъи, къэупчIагъ:
- Зыгорэу сыщыта?
- Хьау, ора-ормыра сIорэп,- Колэс зыкъишIэжьыгъ,- 
оры, ащ Iо хэлъэп, сапашъхьэ узэрисыр сэгъэшIагъо. 
Къушъхьи, мэзи зызэпырэтэгъэзэжьым, уагъотыгъагъэп. 
ХьэкIэ-къокIэ Iус ухъугъ тIонти, уигъусагъэмэ яхьадэхэм 
зи анэсыгъагъэп, уищыгъынмэ ащыщ IэпакIи щыIагъэп.
- Сэ Алахьэм сыкъиухъумагъ, Колэс,- Ислъам-Хьаджэм ыцэ жгъэйхэр жэкIэ-пакIэм къыхэпсыгъэх.- Нахь лъэш 
хъункIакIор къызыттеом, сиш кIэбгъулъи, хъоум сызыдедзэм, пкъы фыкъуагъэ сиIэпти, бжэлэ хъытэгъэ чIэгъ 
зысшIи, хъункIакIохэр зысшъхьарызгъэкIыгъэх.
- МитIум азыфагу, тичылэ къэмыгъэзэжьэу, русичмэ 
алъэныкъокIэ сыд пае зыбгъэзагъ?
- Уадэжь къэзгъэзэжьыгъэмэ, а бзаджэм ори, сэри 
тызэдигъакIощтыгъэ. УкIакIом шыхьат ищыкIагъэп.
- Ащ сегупшысагъэп,- Колэс къезэгъыгъ.- А джэголъэжъыр ори, хэти зэплъын щыIагъэп, ау Рэдэдыпщым 
тыгу тыригъэпщэхагъ. Сэ сипхъорэлъф Чэчани ышъхьэ 
зэрифэкIи, мыхъунхэр ригъэшIагъэх. Чэчанэ къызегъэзэжьым, типщ игъашIэ тхьэмэ кIыхьэ ашI, зыкъуиубытэжьыгъ. УкIакIом ар къыфигъэгъуна, чэщым къыттеуи, 
Чэчанэ земыгъотым, пIалъэ зэритыгъэ пшъашъэмрэ янэрэ 
къышIуибзыгъэх.
- Сыд тхьамыкIагъу къэпIуагъэр, Колэс?! Ар зижъалымагъэм цIыфы пIоу утегущыIэ хъунэп. Сэ пчъагъэрэ 
шъуалъэныкъокIэ сыкъэкIуагъ, ау Мэзыбэ сыкъыдэхьагъэп, 
сэри сызфэсакъыжьыгъ, шъори щынэгъуапIэ шъуисыдзагъэп.
Чэчанэ къихьи, хьакIэм шIуфэс къырихыгъ, къыкIэупчIагъ, зекIыжьым, упщэрэхьажьынэу ищыкIагъэпти, 
Iэнэ шыгъэри къаригъэгъэсыгъ.
- Русичмэ сызахафэм,- шхэхэзэ Ислъам-Хьаджэм 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- Рэдэдыпщым янэш Къаншъао 
икъэбар къысэIугъэти, зыIузгъэкIагъ. ЛIы шIагъу, тхьэмафэм 
зэ-тIо къыслъымыплъэу къыхэкIыгъэп.

--- Page 408 ---

- ЛIы шIагъоми сшIэрэп, тын тIихынэу тэ русичхэр 
къытфищэгъагъэх,- Колэс щхыпс-дыджымкIэ IущхыпцIыкIыгъ.- УримыхьылIэу цIыфыр зыфэдэр къэпшIэщтэп, зым 
фэхый, адрэм фэбзадж.
- Сэ къызэрэспэгъокIыгъэр ары къэсIуагъэр, Колэс. 
Ащ фэдэ къэбар Къэншъао пылъыми сшIагъэп,- Ис лъамХьаджэм зиухыижьыгъ.- Нахьлъэш укIакIор Рэдэдыпщым 
зэфэдитIо зэрэзэгуиупкIыгъэри, хьакIуцухэр къызэрэригъэшIугъэхэри бэшIагъэп зысшIагъэр. Сигъогу зэIухыгъэ 
зэхъужьым, талъэныкъокIэ сыгу къэсыдзыжьыгъ. Къаншъао 
русич шыухэр къысигъэгъусэхи, адыгэ чIыгум сыкъигъэсыжьыгъ.
- Зыхы шыуитIу тикIалэмэ къащэзэ саIуупIагъ. О уигъусагъэхэу аIо,- Колэс гумэкIынэкIэ ихьакIэ Iуплъагъ.
- Рэдэдыпщым дэжь лъэтемытэу тыбгъэкIуагъэмэ 
дэгъугъэ, Колэс,- Ислъам-Хьаджэм ышъо къызэокIи, 
шхэныр щигъэтыгъ.- Мыхъун горэ арашIэмэ, кIэлэ хыехэр 
агъэунэхъуных.
- Гупсэфэу шхэ, хьакIэ. Рэдэдыпщым гулъытэшхо иI, 
ыни маплъэ, ытхьакIуми мэдаIо.
- ГухэкI къысфэмышI, Колэс,- Ислъам-Хьаджэм игущыIэ къыдиухьэзэ, къыригъэжьагъ,- Рэдэдыпщыри, о 
уипхъорэлъфи, сыхэмыукъорэмэ, къызэдэхъугъэх, уиIуи 
уишIи ахэлъыгъ, а зы псэр аIуплъхьагъ. Сыдэу хъумэ Чэчанэ 
цIыф бзаджэм дигъэхыгъа?
- Панэр хэт ыгъэчанрэ, Ислъам-Хьаджэ? - Колэс ынэ 
улэугъэмэ нэшхъэир къакIэхьагъ.- Чаныр ежь-ежьырэу 
къэхъу. Акъылыри ащэрэп, ащэфырэп. Ау ар нэмыкI Iоф. 
УзэрэгумэкIрэр сэлъэгъу. Чэщэу кIуагъэм типщ шъао 
къыфэхъугъэшъ, некIо, Рампэс гощэшхом тыфэгушIон, 
зыхы шыухэми арыкIуагъэр зэдгъэшIэн.
Гъогу кIэкIыр акIуфэ, Колэс зыгъэгумэкIрэм кIэупчIагъ.
- Сэ русичмэ зэ сахэхьагъ. Ащыщ лIы пытэ горэми 
гъэрыпIэм сыщыфизэгъагъ. Ау ащкIэ ахэр зыфэдэхэр 
пшIэна? О уахэсыгъ, уахэдэIуагъ, сыд ягъэпсыкI, сыд ягухэлъ?
- Ор-сэрых, Колэс. Нэгуихыгъэх, хьэрамыгъи, цIыф 
зэхэдзи ашIэрэп. Тэ тызпылъ кIэгъэкIыри къырадзэрэп, ау 
ядзэ хэбзэ пытэ хэлъ. Къаншъао зэрэкъосэгъузэ, ариIорэм 
лъэбэкъукIэ блэкIыхэрэп. МыутIэмэ, зыхмэ тын къазэрэрамытырэм зэредзэх, заокIэ якIунхэ фаеу зыIохэри ахэтых. 
"IашэкIэ емыгъэуцуалIэрэм тын къыуитыщтэп" - Къаншъао 
джар ижэдэкIэу зэхэсхыгъэ.
- ШIу тпихын шIошIымэ, къэрэкIу! - Колэс ымакъэ 
къыIэтыгъ.- Тыным ычIыпIэ утын ыхьын. Хъэзархэм тызызэрапхъощтыгъэ лъэхъанэр икIыгъ.
- Тэрэз, Колэс,- Ислъам-Хьаджэм къыдыригъэштагъ.- Сэри Къаншъао ыIуагъэр сыгу рихьыгъэп. Сыд Iо 
фаеми, адыгэба? ПфызэшIокIыщт пстэури лIыгъэм ишапхъэп.
Колэсрэ Ислъам-Хьаджэмрэ Рампэс фэгушIохи, лъэгуцым къытехьажьыгъэхэу, гумэкI горэм зэлъиIыгъхэу 
зызэраплъыхьэрэм гощэшхом гу лъитагъ, къяупчIын 
зыщиIорэм, Рэдэд хьакIэщыпчъэр къыIуихи, нэгушIоу 
къапэгъокIыгъ, ригъэблэгъагъэх.
- КъэошIэжьба, зиусхьан, Ислъам-Хьаджэр ?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа, Колэс! - Рэдэдыпщыр 
шъабэу хэщхыкIыгъ.- Упсаоу, уузынчъэу, хьакIэ, узэрэслъэгъурэр сигуапэ. Тэ тыгу кIоди, уауж тикIыжьыгъагъ.
- Ащ фэди мэхъу, зиусхьан,- Ислъам-Хьаджэр пщым 
къыфызэплъэкIызэ, хьакIэщым апэ ихьагъ.
ЗэтIысхэм, Рэдэдыпщым игъунэгъу Колэс зыкъыфигъэзагъ:
- Ислъам-Хьаджэр зыгорэм егъэгумэкIы, тхьамэтэ 
маф.
- Ары, зиусхьан,- Колэс ышъхьэ ыгъэсысыгъ,- къыпфащэгъэ зыхы кIэлитIум арыкIуагъэр ышIэрэпышъ, егъапэ.
- Мэзыбэ нэс Ислъам-Хьаджэм къыдэкIотагъэхэм сыд 
арыкIон, Колэс? ТиIэмкIэ тхьакIэхи, дгъэкIотэжьыгъэх. Ау 
Къоданэ зэрэсакъырэр лыеп. Тэ тщыщхэми учIэзгъэIэбэнхэр къахэкIы.
- Ари шъыпкъэ, зиусхьан,- Ислъам-Хьаджэр пэкIэжакIэм къахэгушIукIыгъ.- Сэри ахэр гъусэ къызысфэхъухэм, мыхъункIэ сягуцэфэгъагъ. ЕмышIэ- шIумышIэх, 
хъотIэ-бжъэтIэным джыри хэтых.
- Сыдэу тшIын, ащ фэдэхэри тилъэпкъэгъух... Сыд 
аIорэр, адыгэ мытыгъорэ аргъой мыцакъэрэ щыIэп аIо,- 
Рэдэдыпщыр щхыпцIи, игущыIэ псынкIэу къызэблихъугъ: 
- УздэщыIагъэм сыд щыкъэбар, хьакIэ? Русичмэ сыд 
яшыгъэхъушIакI, IофкIэ сыд зыпылъхэр?

--- Page 409 ---

- Колэс зыгъэгумэкIхэрэм ори уакъыкIэупчIэ, 
зиусхьан,- Ислъам-Хьаджэм ибысым фиIотагъэхэр къыкIиIотыкIыжьыгъэх. ГущыIэ дэгъуи, дэий Къаншъао къыримыIуалIэу, игугъу къышIыгъ, нэужым ежь къэупчIагъ: - 
Русичмэ япщышхо Мстислав ошIэба, зиусхьан?
- ПшIэ хъущтмэ, сэшIэ,- Рэдэдыпщым ынэжгъ зэхигъэхьагъ.- Ар сыд етIанэ?
- Мстислав шъуалъэныкъокIэ къэкIон фэдэу зэхэсхыгъэ. Непэ-неущэп, ау рэгущыIэх.
- КъызэрэпIорэмкIэ, русичхэр шъхьэусыгъо лъэхъух,- 
Рэдэд МстиславкIэ раIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэ зишIыгъ,- 
тын зэрафэтымышIырэр яIэубытыпIэу къыттеонхэ ягухэлъ. 
Теплъын, теплъын. Сыдигъуи хабзэ, зао къезгъажьэрэм 
лажьэ къызфехьыжьы. Тэрэзба, хьакIэ?
- Тэрэз, зиусхьан,- Ислъам-Хьаджэм ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- А Мстиславыр Константинополь зытIо-зыщэ 
ащагъэу, къыжэхахьэхэу аIо.
- Сыдым пай?
- Хы ШIуцIэ Iушъом Iусхэм чиристан диныр аригъэштэн 
фаеу къышIохаубытэ.
- Тыфэмыемэ? Къосэгъумэ, зыххэмэ, мыутIэмэ 
ятхьэхэр IэкIыб пфашIыщтха?
- КIуачIэ зиIэм шъыпкъэр ыдэжь, зиусхьан. Русичхэр 
бэ, дзэшхо аIыгъ, Iэшэ-шъуашэкIэ тегъэпсыхьагъэх, хэбзэ-унашъо ахэлъ. Мары, Колэс есIуагъ, Къаншъао ыIэ 
илъмэ афишIырэ унашъор чIыгум намыгъэсэу агъэцакIэ.
"Тэ тхэмылъ шэныр ары,- Рэдэдыпщыр ардэдэм 
тегупшысыкIыгъ.- Пщи, оркъи ичылэ щыпэчъыхьэ зэрэшIоигъом удэкIотэжьын. КъыдэхъункIэ ерэшIи, паIо зыщыгъмэ янахьыбэ хэгъэгу шъхьаф зашIыщт. Дунаир зэрэхъугъэмкIэ, тызэкъомыуцомэ, тызэрэщамыгъэIэщтыр 
къагурыIорэп. Мысырыри, Урымыри, нэмыкIхэри сыдигъу 
хэгъэгу зыхъугъэхэр, ежьхэми къашIэжьырэп. Мары, 
тигъунэгъу русичхэри зэкъоуцохи, хъэзархэр зэхагъэтэкъуагъэх. Чъыгхэр зэхэтхэмэ, мэзы мэхъу, Iэхъуамбэхэр 
зэчIаплъхьэмэ, узаорэр иоуты. КъыбгурымыIонэу ащ сыд 
хэлъ?.."
- Зиусхьан, Шыупащэ бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр, 
тыдэ щыкIодыгъа? - Рэдэдыпщым игупшысэ-гукъао Колэс 
зэпичыгъ.

--- Page 410 ---

- СшынахьыкIа? - пщым инэплъэгъу плъыз къэчэфыжьыгъ.- О бэнакIэу, къулаеу, чэтэ гъэбзакIэу тэбгъэшIагъэр, тхьэмэтэ маф, сэ Шыупащэ естыжьыгъ. Джы 
ежь дзэкIо кIалэмэ ышъхьэ къахихрэп. Тэри макIэ ар 
зэрэтлъэгъурэр. Апэ итым къыкIэлъыкIорэм ритыжьзэ, 
къытхэплъхьагъэр дгъэкIодырэп, Колэс.
- ЧIыгум хаплъхьэрэр зэкIэ къыхэкIырэп, Рэдэд,- 
лIыжъым ипаIо щымыфэжьэу зэхихыгъэм ыгъэгушхуагъ, 
хэти ыпашъхьэ пщым ыцIэ къодыекIэ емыджэнэу тхьэлъанэ 
зэришIыгъагъэр IэкIэзыгъ.- О сыпфэраз, угу щесыутыгъэ 
чылапхъэр къыщыкIыгъ, щышъхьэлъагъ, силъэкI макIэ 
хъугъэми, ащ кIуачIэ къысхелъхьэ.
- Ары гъашIэм хабзэу хэлъыр,- Рэдэд игукIэгъу нэплъэгъу Колэс фидзыгъ, сэмэркъэу щхыпэкIэ къыухыжьыгъ: - Къыуатымэ - штэ, къыуаомэ - чъэ. Джар Къаншъао зыхэхьажьыгъэ русичмэ яIорен.
- Ар пIоу, пыим уакIыб фэмыгъаз,- Колэси пщым 
есэмэркъэужьыгъ.- ПтхыцIэ къибгъаплъэрэр къыптекIогъахэкIэ лъытэ.
- Дэгъоу тыщысыгъ, зиусхьан,- Ислъам-Хьаджэр 
къэтэджыжьыгъ.- Сэри гъогууанэ къэскIугъ, сибысыми 
нычэпэ гупсэфыгъэп, цыпх шIыхьаф иIагъ.
- СыбгъэгушIуагъ, тхьамэтэ маф,- Рэдэдыпщым Колэс 
ыIапэ къыубытыгъ: - Уигулъытэ зэрэиным тэри гушхо 
тешIы, ау зыфэсакъыжь, къыогоон умышIэ. Шъумыгузажъу, моу джыдэдэм Iанэхэр къахьыщтых.
- Хьау, зиусхьан, шIыхьаф датхъэ тэри тыхъугъ,- 
Ислъам-Хьаджэм пщым шъхьащэ фишIыгъ,- моу джыдэдэм Iанэ тыкъыпэкIыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, 
Чэчанэ хьакIэщым ихьи, Колэсрэ Ислъам-Хьаджэмрэ 
гушIо-тхьагъэпцIышъокIэ ариIуагъ:
- Джыри хьакIэшхо тиI.
- ХьэкIэ тешасэр мафэшъ, мэфэ шъыпкъэ тфэрэхъу,- 
Колэс хъохъукIэ къыIуи, къыкIэупчIагъ: - Хэт тхьэмэ къытфахьыгъэр?
- Урым Думитрий.
- А лIым шъукъиугъон шIоигъокIэ сенэгуе,- Ис лъамХьаджэр гъумытIымыгъэ.

--- Page 411 ---

- Ори нэдэплъыпIэ горэм улъымыхъоу щытэпщтын, 
хьакIэ,- Колэси есэмэркъэужьыгъ.- Аукъодыеу къэбгъэзэжьыгъэныр сшIошъ хъурэп.
- СэшIэ пшIошъ зэрэмыхъурэр,- Ислъам-Хьаджэр 
къезэгъыгъ.- О фалэ уеджагъэм фэд.
- Сыд лIэужыгъу ар?
- ЦIыфым ышъхьэ къырыкIощтыр къызэрашIэрэ 
тхылъыр ары. Сэ сизакъоп, Колэс, сэщ фэдэ заулэ тыбзэ 
ашIэу адыгэмэ къахэхьагъ.
"Къытхэхьагъэхэми, хьаулыеных,- Колэс гукIэ 
риIожьыгъ.- Титхьэхэр тэ тпсэ хэлъых, тигугъи, тигупшыси 
ятэхьылIэ, тилъэIуи алъэIэсы..."
Колэс хьакIэм пэгъокIыгъ. Шы ныбэпхыр зыгъэланлэщтыгъэ Думитрие лъэмакъэмэ къызэрагъэплъэкIыгъ, 
IитIури щэигъэу ибысым къыпэгъокIыгъ:
- Упсаоу ущыIэмэ, Колэс!..
- ЦIыфым ыIитIу къыкъудыигъэмэ, убыт аIо, узэрэслъэгъурэр сигуапэ,- Iэпэубытыр бысымым римыгъэкъоу, 
хьакIэм IаплI рищэкIыгъ.- Шым ыуж икI, ащ ищыкIагъэр 
Чэчанэ ылъэгъун, некIо хьакIэщым.
V
Хэтэ Iухыжьыгъэм дэт атакъэр мэкъэхъоу къэIуагъ, 
гурхъум идыргу макъи зэпыурэп, шхыншIэщыми IэшIумэр 
къырелъэсыкIы.
Шэщым къычIэкIыжьыгъэ Рэдэдыпщыр къызэтеуцуи, 
хатэм дэплъагъ, къохьажьыным енэцIыщтыгъэ тыгъэ 
нэгъыфышхом фыреплъэкIыгъ, щагум къыдахьэщтыгъэ 
Тураби ынэ къыпэшIофагъ. "Шъао къыпфэхъущт сIогъагъэба ыIозэ, пчэдыжь къысфэгушIогъах. ГумэкI горэм 
къырифыжьагъэкIэ сенэгуе..." - пщыр тхьэмэ ялIыкIо 
пэгъокIыгъ:
- Сыд, Тураб, губжыгъашъо птет?
- Колэс джыри зы хьакIэ къыфэкIуагъ.
- СэшIэ.
- ОшIэмэ, нахьышIужь, ыдэжь тызэдэгъакIу.
- Сыд къэтшIэнэу?
- Ислъам-Хьаджэми къыгъэзэжьыгъ, урым Думитрий 
икъакIо зэпигъэурэп. ТIуми шIу агу илъэп. Зым ислъам 

--- Page 412 ---

диным тытырищэ шIоигъу, адрэм чыристан тишIыныр 
инэрыгъ. Ахэмэ ттхьакIумэхэр афыкIэдгъэзыкIмэ, титхьэмэ 
пщынэ кIаеу тагъэпщынэт, зиусхьан.
- Сэ гъэрыпIэм сыкъызикIыжьыгъэм ыуж урым лъэпкъ 
сытеплъэнэу сыфаеп, фэмылъэгъуныгъэ фэшъхьаф а 
хэгъэгум къисхыгъэп.
- Сыдигъу ар зыхъугъагъэр, зиусхьан. Ащ ыуж 
къыбдэхъужьыгъэм урым лIы закъор сыдкIэ къенэкъокъун? 
СыолъэIу, о сыуигъусэмэ сатегушхухьащт, яIоф къытхамылъхьанэу ясIощт.
- Гурышхъо шIылэр фэмыф, Тураб, пхэмылъыгъэ 
шэнхэр къызхэмыгъафэх,- Рэдэд Турабэ есэмэркъэу 
фэдэзэ, ежь зыфаер риIокIыгъ.
- Ипэумрэ непэрэ зэфэдэп, зиусхьан. ЦIыф хымэхэр 
къытхахьэхэу зэрэрагъэжьагъэр титхьэмэ адэрэп,- Турабэ 
улъэбабэзэ, чIыпIэ изэгъэжьыщтыгъэп.
- КIо, хъугъэ, о уиIуагъэу, урым лIы закъом сынэ 
къырикIынэп, некIо,- Рэдэдыпщыр фэмычэф шIагъоу 
Турабэ дежьагъ.
ПчъэшъхьаIум Рэдэд зэребакъоу хьакIэщ пчэгум Iанэр 
изгъэуцощтыгъэ Чэчанэ къызэплъэкIыгъ, щысхэри къэтэджыгъэх. Колэс къыIуагъ:
- ЛIышIу иIанэ шыгъэ, зиусхьан, игъо шъыпкъэм 
шъукъытефагъ. Шъукъеблагъ, шъукъэтIыс.
Къыздизыгъэр амышIэу Турабэ ыкIыб НэтIае къыдэтэджагъ, ау хьакIэхэми бысымыми анаIэ тырадзагъэп.
"Къыпфэчэфмэ, Колэс фэдэ щыIэп, сэ игурышIу сыригъаплъэрэп, сцIи къыриIуагъэп, пщым сыриныбжьыкъу 
шIошIы..." - Турабэ гукIэ гъумыгъугъэ.
ХьакIэмэ аIапэ ыубытызэ, Рэдэдыпщыр гъунэгъу 
лIыжъым фэсакъызэ, есэмэркъэугъ:
- Зызгъэгусэу уиIанэ сыкъыпэмытIысхьэмэ, Колэс? Сэ 
сигъомылэ шъо шъухэIагъэп.- Колэс къыдищэягъэр къыримыгъаIоу, къыпидзэжьыгъ: - СэIо нахь, зыкъыпфэзгъэгусэн сыфитэп, къысфэпшIагъэр гъэшIэрэ хьылъ, ау 
къысфэпсынкIэу зесэхьэ.
Турабэ шъхьэ укъощыгъэкIэ пщышхом фычIэплъыгъ, 
шъугъур къышIутекIоу зэриIожьыгъ: "ЦIыфмэ апэ уит 
зыхъукIэ, умышIэри уагъэшIэщт, Iуши уяхъулIэщт. Сэ 
сашIожашIоу аIощтыгъэ шъхьакIэ, зиусхьаныр къыстекIожьыгъ, исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэтэу, тыкъимыхьэзэ, хьакIэмэ зыкъаригъэштагъ".
Куп зэдашхэр Iанэм пэсхэмэ ашIоIэшIоу лы гъэжъуагъэми, щыпсыми, щэлэмэ-хьалыжъохэми ягугъугъэх. 
Iанэхэр Чэчанэ рихыжьыхи къызегъэзэжьым, Турабэ ынэхэр 
къикIотхэу, ау мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ хьакIэмэ янэкъокъущтыгъ.
- Зиусхьан,- джы Думитрий Турабэ пымылъыжьэу 
Рэдэдыпщым зыфигъэзагъ,- бэ о унэгу кIэкIыгъэр, къин 
макIэп угу пхырыкIыгъэр. Сэ силажьэ хэмылъыгъэми, 
силъэпкъэгъухэм емыкIу къыуахыгъэмэ, къысфэгъэгъу. 
ЦIыф лъэпкъ пэпчъ дэгъуи, дэий хэт. Тэ, нэбгырищым 
тызфызэнэкъокъурэ динхэм пшIошъ бгъэхъуни, умыгъэхъуни ахэлъ. Сэ диными, щыIэныгъэми ясхьылIэрэр 
шIэныгъэр ары.
- Пегъэмбар Мыхьамэти "шъуедж!" ыIуагъ,- Ис лъамХьаджэм игущыIэ къыхигъэуцуагъ.
- Тэрэзэу ыIуагъ,- Думитрэ рэхьатэу игущыIэ лъигъэкIотагъ.- Уигъусэ къыухъумэрэ мэджусый диныр цIыф 
лъэпкъыбэмэ апэкIэкIыгъ. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим щыхъухэрэм цIыфыр апэуцужьын ымылъэкIы зэхъум, тхьэ 
кIуачIэ зэкIэми ахилъхьагъ. Шыблэр къытаошъ, теукIы, 
псыр къеушъ, тетхьалэ, тилэжьыгъэхэр ехьы, огъу хъумэ, 
гъаблэ къытфэкIо, хыое-жьыбгъэм тызэхегъэтакъо. Ары 
пэпчъ тхьэ зырыз яIэу тшIошъ дгъэхъугъэ. Мэджусыим 
къэралыгъо гупшысэ хэлъэп, зиусхьан, щыIэкIэ-псэукIэ 
зэзыугъоилIэн кIуачIи иIэп. Зы лъэпкъыр адрэм ыштэн 
зэрилъэкIыщтым ищынагъо зэхаригъашIэрэп, тхьэ пчъагъэмэ къакъонэнхэу мэгугъэх, шъхьадж иIэр къызэриухъумэным пылъ.
- Ар гупшысэ гъэшIэгъон,- Рэдэдыпщым къыIуагъ, 
илъэпкъыкIэ иакъыл зынэмысыщтыгъэхэм ацыпэ къыубытыгъэу къыщыхъугъ, Турабэ зыгорэ къырищэжьагъэти, 
зыIажэгу къыригъэкIэу Iэ фишIи, урымылIым зыфикъудыигъ.- Тхьэхэр щымыIэхэмэ, сыд адэ щыIэр, хьакIэ?
- ЩыIэн ылъэкIыщтыр, зиусхьан, зы Тхьэ, Тхьэшхо 
закъор ары,- теубытагъэ хэлъэу Думитрэ къыIуагъ.
- Ислъам диными ары ыIорэр,- Ислъам-Хьаджэм 
игущыIэ джыри къахилъхьагъ.- Алахьым фэшъхьаф тхьэ 
щыIэп, Мыхьамэт пегъэмбарыр ащ илIыкIу.

--- Page 413 ---

- Ащ ыпэкIэ щыIэгъэ пегъэмбархэр? - Думитрэ Ислъам-Хьаджэм еупчIыгъ.
- Муси, Юсыфи, Хьуди, Хьиси, Мыхьамэти - зэкIэ 
пегъэмбарэу щыIагъэхэр - Тхьэм цIыфмэ лIыкIо къафишIыгъэх, КъурIаным ахэр къыщегъэшъыпкъэжьы,- жэбзэ 
дахэкIэ къызэригъафэзэ, Ислъам-Хьаджэм гущыIапэр 
ыубытыгъ.- ЦIыфхэр гъогу занкIэм фаузэнкIыным пегъэмбархэр фэлэжьагъэх, зыпсэ къурмэн афэзышIыгъэхэри къахэкIыгъэх, ау цIыфмэ анахьыбэр гъощагъэ, 
щыкIыгъэх. Думитрэ игупшысэхэр къызэрихыгъэ тхылъ 
лъапIэхэри къезгъэхыгъэр Алахьталэр ары. Тхылъымэ 
ятхылъыжьэу, ахэмэ янэу, аужырэу къытфыригъэхыгъэр 
ти КъурIан лъапI...
- АщкIэ сыкъыонэкъокъурэп,- Думитрэ гупсэфэу 
гущыIэр Ислъам-Хьаджэм IэкIихыжьыгъ.- Сэ тхылъ лъапIэмэ афэшъхьафхэри сыджыгъэ. КъасIо сшIоигъор ары, 
зиусхьан. Чыжьэу тызэжъугъэплъэкIыжьи, цIыфлъэпкъым 
къырыкIуагъэм тыхэжъугъэплъэжь. Шъо, адыгэхэм, 
тыгъуасэ шъузтетыгъэм Урымыри, Мысыри, нэмыкI хэгъэгухэри зэгорэм фэдагъэх, пщыгъо-пщыгъоу гощыгъагъэх. 
Пщыгъо пэпчъ имылъку хигъахъозэ, баи хъугъагъэх. Ары 
шъхьакIэ, апэ ишъыгъэ лъэпкъ горэ къатеоти, зэрипхъощтыгъэх. Пщыгъохэр зэхэзыугъоен хабзэ зэрящыкIагъэр 
нахьыбэмэ тIэкIу-тIэкIузэ къагурыIуагъ, къызгурымыIуагъэр 
рагъэуцолIагъ.
- Тэ талъэныкъокIи зы хэгъэгу тызэрэхъун фаер нахьыбэмэ къагурыIуагъэ фэд, къедгъэуцолIагъэхэри къахэкIыгъ, ау лъапсэ зэрэтымыдзыгъэр сэлъэгъу,- Рэдэдыпщым игумэкI ыушъэфыгъэп.
- Акъыл чан зэрэуиIэр сэшIэ, зиусхьан,- игущыIэ 
фэчэфэу Думитрэ игупшысэмэ къапидзэжьыгъ.- ЦIыфхэр 
зэхэпщэнхэр, хэгъэгу пшIынхэр зы Iофыгъу, ашъхьэ илъыр, 
язэхашIэхэр, яшIоигъоныгъэхэр къызфэбгъэIорышIэнхэр 
Iофыгъо шъхьаф. Ар зыфызэшIокIыщтыр диныр ары. 
Тхьэм шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ фызиIэхэм апэ ит динлэжьхэм агухэр афызэIуахых, цыхьэ афашIы, анахь шъэфэу 
зыдаIыгъхэр афаIуатэ. Джары тетыгъор зыIыгъхэм динлэжьхэр апэблагъэ зыкIашIыхэрэр. Тхьэр зышIошъ хъурэр 
хабзэми щыщынэщт, щэIагъэ хэлъыщт, пачъыхьэр ыгъэлъэпIэщт, шъхьащэ фишIыщт.

--- Page 414 ---

ЧъыIэ лIэрэм фэдэу зышъхьэ изылъэшъожьыгъэу 
щысыгъэ Турабэ щтэ нэгукIэ зиплъыхьагъ, ылъэ зэрэкIахырэр зэхишIи, ыпшъэ зэшIуищызэ, ыкIыб дэт НэтIае нэ 
бгъундж нэхаер фидзи, къыхэкуукIыгъ:
- Зиусхьан, Колэс! Тыжэхэр пхыгъэ пIонэу сыда мыхэмэ 
тядэIоу тызыкIыщысыр?! Зыгорэ къашъуIоба! Титхьэмэ 
тIорэр зэхахы, тшIэрэр къалъэгъу, къытфагъэгъунэп!..
- Тураб, тызфэщынэн тихьакIэмэ къаIуагъэп,- Рэдэдыпщыр Колэс фыреплъэкIи, Турабэ гущыIэр Iэпихыгъ.- 
Ибэ нахьыбэу зигугъу тшIырэр хэбзэ Iоф, хэгъэгу Iоф. 
Хъущтмэ, дин Iофмэ тахэжъугъэкI, сэ русич пщышхор 
зытIо-зыщэ шъуалъэныкъо ащагъэу зэхэсхыгъ, ишъыпкъапIэ сшIэ сшIоигъу, Думитрий.
- Ащ пцIы хэлъэп,- Думитрэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- 
Шъори нэмыкI гъунэгъухэри чыристан диным ригъэхьанхэу 
къедаох. Зы дин зыIыгъхэр зэпэблагъэ мэхъух. Ащ ыпэкIэ, 
илъэс тIокIым къехъужьыгъ, Владимир пщышхоми чиристан 
диныри Константинополь щырагъэштэгъагъ. Зэхэпхыгъэмэ, 
ащ русичхэр псым хигъэзыхьэхи, чыристан диным ригъэхьэгъагъэх. Шъори къаигъэ шъукъашIынкIэ енэгуягъо.
- ДжырыкIэ ащ фэдэ Iоф тиIэп,- Рэдэдыпщыр гумэкIынэкIэ Колэси, Чэчани, Тураби аIуплъагъ,- ау тын тIахынэу 
зэ къытфэкIогъагъэх, зыхымэ, мыутIэмэ пчъагъэрэ къядэуагъэх. Хымэ пкIэнтIэпсыр хьалэл хъурэп, хьакIэ, тэрэзба?
- Тэрэз, зиусхьан,- Думитрэ тхьагъэпцIышъо нэгукIэ 
IущхыпцIыкIыгъ,- ау пщыгъор къэзыхьыри, зыIыгъыри Iашэ. 
Сыдигъуи нахь лъэшыр кIочIаджэм ыпшъэ иIэбэным фалъэ.
- Тэри ткIуачIэ зэкIэтыугъуаеу едгъэжьагъ, тыкIочIаджэ 
къызшIуарэмыгъэшI,- Рэдэд зыгу-зыкIуачIэ къэхъугъ.- 
Хэти ттхы фэтыуфэщтэп, ыкIыби тыдэуцощтэп. О, Думитрий, Мыстислав урихьылIагъа, сыд илIыгъэпсыкI?
- СырихьылIэгъэ къодыеп, гущыIэгъуи сыфэхъугъ,- 
бгы зандэкIэ Думитрэ тIысыжьи, зэкIэми атхьакIумэхэр 
къызэрэкIагъэтIылъыкIыгъэм ыгу хигъахъоу, къыпидзэжьыгъ: - Пщы лъэгъупхъ, Iэпкъ-лъэпкъышху, зэуакIо, 
къэралыгъо акъыли имыIэу пIон плъэкIыщтэп, чыристан 
динымкIэ шъощ пае къызэредаохэрэм фэмые шIагъо 
фэдэу сыхэплъагъ, ау къыдагъэхъункIэ сыгугъэрэп.

--- Page 415 ---

- Ори, Ислъам-Хьаджэми,- Турабэ ошIэ-дэмышIэ 
зыфэмыIэжэжькIэ къызIуидзыгъ,- шъуитIуи къыжъудэхъун 
щыIэп! Шъо шъуIорэм пае тэ титхьэхэр IэкIыб тшIыщтхэп!
- Тидин къышъухэслъхьанэу сэ спшъэ зыми къырилъхьагъэп,- ерагъэу зызэриIажэрэр Думитрэ къызхимыгъэщэу зиухыижьыгъ,- ау сэ дэчыгмэ сахэт, сысатыушI. 
Чыристан динымкIэ къысэдэIурэм зыфэдэр фэсэIуатэ, 
фэмыер езгъэзырэп.
- Тэ шъуадэжь тыкъакIоу титхьэхэр жъугъэлъапIэх 
къышъуатIорэп,- джыри Турабэ зыфэIэжагъэп.- Шъо хэт 
къышъоджагъ?
- Тызэхахьэмэ, тызэрэшIэмэ, дэгъуба, Тураб? - гухэкIынчъэу Думитрэ къэупчIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Шъо 
шъуитхьэмэ анахьыбэ урымхэм тхьэ яIагъ, ау зы Тхьэ нахь 
зэрэщымыIэр ашIошъ хъугъэ. Зэпэблагъэ тыхъумэ, сатыу 
зэдэтшIын, тылэжьыгъэхэр зэнэсыных. Мары, тхакIи, 
еджакIи шъуищыкIагъ. Ар къышъуфэтхьын тлъэкIыщт.
- Сэ сызфаер зы,- Турабэ зэкIэкIон гухэлъ имыIэу 
ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ,- цIыф лъэпкъ пэпчъ тхьэмэ 
шъхьафэу къагъэхъугъ. Шъори шъугу къызэрэшъуиIоу 
шъущыI, тэри тызэрэфаеу тыщыжъугъаI.
"Урымыр лIы Iуш,- Рэдэдыпщым гукIэ ыIуагъ,- зытегущыIэрэм хэшIыкI фыриI, ау мыщ ыIуагъэм пае, титхьэхэр 
сфэхъожьынэп, силъэпкъи езгъэзэу, Владимирыпщым 
фэдэу, типсыхъо хэзгъэзыхьанхэп. Сыд лIэужыгъуи ипIалъэ 
къэкIощт. Диныр хэгъэгум пкъэу фэхъущтмэ, Тураб закъокIэ кIуачIэ егъэгъотыгъуай. Дин пащэ хъущтым еусэгъэн 
фай..."
Чэчанэ Рэдэдыпщымрэ тхьэмэ ялIыкIорэ къыгъэкIотэжьхэзэ, къэлэпчъэ кIыб зэхъухэм, Турабэ жьы къымыщэжьэу тIэкIурэ щыти, мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыIуагъ:
- ШъугущыIэщтмэ, сэ сыкIожьын, зиусхьан.
- КIо, Тураб, нэфлъэшIу шъукъекI,- Рэдэдыпщыр 
Турабэ ешъэбэкIыгъ.- ТихьакIэмэ аIуагъэм угу емыгъэгъэкIод, тэ титхьэхэр тыгу илъых, ежьмэ ятхьэ шъхьащэ 
фарэшI...
Турабэ шIункIым зыхэкIодэжьым, Чэчанэ ыгъэшIагъоу 
кIэкуукIыгъ:
- Турабэ ыуж НэтIае зэримылъэдэжьыгъэр.

--- Page 416 ---

- Гу лъыптагъэба ыгу етыгъэу ар Ислъам-Хьаджэм 
зэредэIущтыгъэм, адырэми ынаIэ къытыридзагъ. КIо, 
хъугъэ, хэти и Тхьэ, и Алахь ышIошъ хъун фит, тэ титхьэхэм 
тафэшъыпкъэщт...- зэпыупIэ кIэкI Рэдэд ышIи, ныбджэгъугъэ-фэбагъэ хэлъэу къыпидзэжьыгъ: - Зыгорэ зэхэсхыгъэ, шъыпкъэмэ сшIэрэп нахь. Iофэп зэ фэбэгъакIэ 
горэ угу къечъэжьыгъэмэ. Емзэщ гъукIэр зы лIэу чылэм 
дэсмэ ащыщ. Бзабзи пшъэшъэ лъэгъупхъэ хъугъэ. Теубытагъэ пшIымэ, мэкъэнчъэ тымышI.
- Сэ ар къыосымыIомэ хэт есIон, Рэдэд. НекIо, джыри 
тIэкIу узгъэкIотэжьын.
Ардэдэм лъэмакъэхэр акIыбыкIэ къыщыIугъэх.
- Ора сэIо, Агъбан? - Рэдэд иухъумакIо ышIэжьыгъ.
- Сэры, зиусхьан, сэры. Iоф горэхэр сиIэу зы чIыпIэ 
сыщыIагъ,- пщыр инэплъэгъу зэрэримыгъэкIрэр Агъбан 
къызхигъэщыгъэп.
Чэчанэ изакъоу хьакIэщым къызехьажьым, Колэс 
ыгъэшIэгъуагъ:
- Тэ щыI адэ Рэдэд пщышхор?
- Агъбан ухъумакIор гъусэ ышIи, Турабэ ыгу рагъэжъухыжьынэу ыуж ихьагъ,- шъорышIыгъэ кIэлъэу Чэчанэ 
къыIуи, ыкIыбыкIэ дэт НэтIае фыреплъэкIыгъ.
- ШъуихьакIэмэ сыжэ къыIуагъэзыгъ, зым къыIорэр 
адрэм нахь шIагъу,- НэтIае ыгъэшIагъощтыгъэр къымыIон 
ылъэкIыгъэп.
- ЕтIан, НэтIай, етIан,- Чэчанэ кIэкIэу фидзыжьи, ятэжъ 
къыIощтым ежэу уцужьыгъэ.
- ЕмыкIу умышIыщтмэ, Ислъам-Хьадж, сишыуш 
Думитрэ езгъэплъыщт, къехъулIагъэр сшIэрэп, мэфэ 
зытIущым чэфынчъ,- Колэс къэтэджыгъ, Ислъам-Хьаджэр 
ащ ежэщтыгъэм фэдэу, псынкIэу зыкъиIэти, Iупэщх шъабэкIэ къыпигъохыжьыгъ:
- Шы узымэ Думитрэ хэшIыкI афыриIэмэ, ерэплъ. 
Сэри ащыгъум Пшъэдэ IушъокIэ сырекIокIынышъ, сынэ 
жьы кIэзгъэун.
- Уизакъоу укIона?
- Марыба, НэтIае гъусэ къысфэхъун. КIэлэ нэжгъурэу 
сыхэплъэ, сызкIэупчIэн къыкъокIми, джэуап къысфэхъун, 
ы, НэтIай?

--- Page 417 ---

- СшIэрэмкIэ къогъанэ сиIэп, сигуапэуи сыкъыбдэкIон,- 
НэтIае ынэгу шъэбэ ланлэ къэушэплъыгъ, ынэхэр къичэфыкIыгъэх.
ЗыблэкIыхэрэ унэхэр зиехэм акIэупчIэ фэдэ зыригъэшIызэ, Ислъам-Хьаджэр кIэкIорыкIыщтыгъ, щагумэ адилъагъуи, апэкIэ къикIырэми, цIыкIуи, ини имыIэу, шъхьэщэ 
шIуфэс арихыти, ары пэпчъ зэригъашIэу игъусэ ынэгу 
кIаплъэщтыгъ.
Псы нэшхъо зэтетэкъоу мыжъомэ ялъэпаозэ зыблезгъэхырэм нэплъэгъу псынкIэр ригъачъи, Ислъам-Хьаджэм 
зыкъызэригъэзэкIыгъ, игъусэ ыгу иплъэ шIоигъоу къэупчIагъ:
- Думитри, сэри уишъыпкъэу укъытэдэIугъ, НэтIай. 
ТитIу язэу хэт нахь зыфэбгъэзагъ?
- Ащ сегупшысагъэп,- зэмыжэгъэ упчIэм апэ НэтIае 
зэтыригъэкъагъ, етIанэ зыкъишIэжьи, къыхигъэхъожьыгъ: - Шъузэзгъэпшэныр сыгу къэкIыгъэп. Думитри, 
ори шъуигупшысэхэр сшIогъэшIэгъоныгъэх. Ау, ущытыкIи 
къасIорэп, о уигущыIэхэр сыгу нахь къынэсыгъэх.
- Уадыгэшъ ары, НэтIай,- зынэгу зэпэнэфыжьырэ 
Ислъам-Хьаджэр игущыIэгъу IугушIуагъ: - Сэ сызхэс араб 
мыслъымэнхэр яшэн-хабзэхэмкIи, ягъэпсыкIэкIи, язэхэтыкIэкIи тэ къытпэблагъэх, тызэфэд пIоми хъущт. Япый хьакIэу 
къафэкIуагъэмэ, унэм рагъэблэгъэщт, цIыфыгъэ рахыщт, 
ягъомылэ пагъохыщт. Унэпчъэ егъэт яIэп, янэ-ятэхэр, 
ятэжъхэр агъашIох, нахьыжъхэр алъытэх, тхьамыкIи, баий 
зэфагъадэ, мылъку зиIэр зимыIэм джэуап фэхъу. Сэ 
сылэжьрэ ислъам диныр ахэмэ къахэтэджагъ, ятхылъ 
лъапIэ итхагъэр зэкIэ адыгэмэ апэблагъэу сеплъы.
- КъэпIуагъэр зэкIэ тэ тихабзэхэм атекIхэрэп,- зэхихыгъэр зэригуапэр НэтIае ымакъэ къыхэщыгъ.- Ары шъхьакIэ, 
тихьэкIэ лъапI, тэ титхьэхэр сыдэу хъущтых? Турабэ къызэрэхихыгъэр плъэгъугъэба? Адыгэхэр зэкIэ ащ фэдэх.
- Арабхэми тхьабэ яIагъ, сшынахьыкI,- ыпэкIэ-жэкIэ 
тхъуагъэхэм ыIэгушъо аригъачъи, ушъый мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Ислъам-Хьаджэм игущыIэ лъигъэкIотагъ.- 
Яунэхэм, тхьэлъэIупIэхэм тхьэ сурэтхэр арытыгъэх, ау 
Алахьталэм фэшъхьаф тхьэ зэрэщымыIэр къагурыIуи, 
ятхьэ сурэтхэр зэхагъэтэкъуагъэх.
ЧъыIэбжь мылъэшыр къызэIэгъэ НэтIае ынэгу шъабэ 
нахь къэушэплъыгъ, зэкIэщтэжьыгъэуи къыхэкуукIыгъ:

--- Page 418 ---

- Ащ нахь хэмылъэу ятэжъхэм ятхьэхэр щагъэзыягъэха? Ар шIошъхъугъуай.
- Сэ кIэкIэу къэсIуагъ нахь, зы мафэкIэ хъугъэ пшIошIа,- Ислъам-Хьаджэр къэгумэкIыгъ.- ПшIошъ гъэхъу, 
НэтIай, сэ зэрэхъугъэр ары къасIорэр. Мыхьамэт пегъэмбарыми тхьабэ зышIошъ хъущтыгъэхэм къиныбэ рагъэлъэгъугъ, кIодыпIэ рагъафэуи къыхэкIыгъ, ау Алахьталэм 
къыухъумагъ. Тхьэм игущыIэ цIыфмэ зэрафихьрэр зышIошъ хъугъэхэр гоуцуагъэх, къебэныжьыгъэхэм зауи 
аришIылIагъ.
- Ары шъхьакIэ, сизакъоу сыд сфэшIэн?
- Тхьэр уигъусэмэ, угу умыгъэкIоды. Мыхьамэт пегъэмбарыми изакъоу ислъам диныр къырихьыжьэгъагъ.
- Турабэ ерэшIи, дунаим сытыригъэтынэп,- НэтIае 
ытхьабылыпчэ къыпызыгъ, зыгорэм къызэхехымэ ыIуи, 
ынэхэр бырылъэхэу зиплъыхьагъ.
- ЗэкIэми мыслъымэн шъухъун фай пIоу неущ чылэм 
дэуцу сIорэп,- мэкъэ шъэф гъэшъхъыгъэкIэ Ислъам-Хьаджэр НэтIае ыбгъэ къыдэIабэщтыгъ, ышъхьэкуцI къыхэтIысхьэщтыгъэ.- Диным мэкъэ лъэш ищыкIагъэп. Цыхьэ 
зыфэпшIыхэрэмкIэ, къыппэблагъэхэмкIэ егъажь. Гъусэхэр 
бэ зыхъукIэ, Тураби, нэмыкIи ппшъэ къиIэбэнхэкIэ ракужьыщтэп. Турабэ сыригъусагъэм фэдэу къыосIон: шъэогъукIэ 
ригъэжьагъ, ащ иныбджэгъухэм, гъунэгъухэм етIанэ 
алъыIэсыгъ, ариIорэмэ ащыщхэр къэшъыпкъэжьыхэ 
зэхъум, чылэм шIошъхъуныгъэ къыфашIыгъ.
- Мэзыбэ изакъоп, къосэгъухэми, зыхыхэми, адрэ 
тилъэпкъэгъухэми зэлъашIэ хъугъэ,- щынэ-гумэкIыр 
зэрэкIэтэу НэтIае зэхихыгъэр къыушыхьатыжьыгъ.
- О къызэрэпшIошI дэдэми НэтIай, Iофыр тетэп, Турабэ 
зымышIэрэр джыри нахьыб. Тхьэм сигущыIэ чыжьэ ерэмыхьыжь, зы Тхьэ нахь зэрэщымыIэр сэ сшIошъ мэхъу, 
тхьэ пчъагъэ щыIэуи сэшIы. Турабэ закъом тхьэ пчъагъэ 
къыдэгущыIэн ылъэкIыщтэп, зы лъэпкъ закъо паий Тхьэр 
щыIэп, зэкIэ цIыф лъэпкъэу дунаим тетхэм яIэр зы Тхьэ. 
Къэхъуи, къэшIи зезгъакIорэр а зы Тхьэр ары, цIыфымэ 
лIыкIо къафишIыри зы нэбгыр.
Iупсыр ыдырызэ, НэтIае чъыIэм ыгъэушхъорэцыгъэ 
ошъо лъагэмкIэ дэплъыягъ, Пшъадэ псыхъо нэплъэгъур 
шъхьаридзи, къушъхьэ мылъагэм дэкIоерэ мэз чIэпцIэ 

--- Page 419 ---

джашъор зэпиплъыхьагъ, етIанэ хы ШIуцIэмкIэ зигъази, 
хэщэтыкIызэ, къыжэдэзыгъ:
- Сыгу джэнджэш къибгъэхьагъ, Ислъам-Хьадж, 
титхьэми сыкъызэхахын сшIошIышъ, сэщынэ.
- Тхьэм уелъэIу зыхъукIэ, пIэгушъохэр къыблэ лъэныкъомкIэ фэгъазэх, кIуачIэ къызэрэпхахьэрэр зэхапшIэу, 
ппкъынэ-лынэхэр къэфэбэщтых, угу ины хъущт, уизэхашIэ 
зыкъиIэтыщт.
"Сыд зэхашIа мыщ зыфиIорэр?..- идагъо къыдешIэ 
шIошIи, НэтIае укIытэжьыгъэ, ау ыгу къыфечъагъэм къыригъэгушIукIыгъ: - Сихъулъфыгъагъэ сагъэгъотыжьыщтмэ, 
сIэгушъохэр а лъэныкъом фэщэигъэхэу тыгъэр къохьажьыфэ сыщытын".
- Сызфэе кIуачIэр ащ къысхерэлъхьи,- мэкъэ чэфкIэ 
Ислъам-Хьаджэм риIожьыгъ,- сызщыщынэжьын дунаим 
къытекIынэп.
- Ар умыIо, НэтIай, Тхьэм ищынагъо угу игъэлъ зэпыт.
- А зым сыщыщынэн, ау Турабэ фэдэхэр къисыдзэжьынхэп.
- Алахьым фэшъхьаф тхьэ щыIэп. Ар угу илъмэ, 
щынагъо щыIэп,- теубытагъэ хэлъэу Ислъам-Хьаджэм 
къыриIожьыгъ.- Рэдэд пщышхом ДумитрэкIэ нахь зызэригъэзагъэми угу емыгъэгъэкIод. Урымым гущыIапэр 
сшIуиубыти, пщышхом ыгу рихьынхэр риIуагъ. Сэри Думитрэ къыIогъэ дэдэхэр есIощтыгъэх. Рэдэд пщышхом адыгэхэр зы хэгъэгу ышIыхэ зэрэшIоигъор дэгъу. А IофымкIэ 
чыристан диным нахь мыдэеу ислъам диныри фэлэжьэн 
ылъэкIыщт. Ащ пае адыгэмэ анэIу Алахьым фагъэзэн фае. 
Алахьым шIошъхъуныгъэ фышъуиIэу зы динкIэ Рэдэд 
шъузыгоуцокIэ, Тхьэр къышъуфеплъыхыщт, кIуачIи жъугъотыщт, хэгъэгуи шъухъущт. Хабзэмрэ динымрэ зэрэмыIыгъхэу хэгъэгу пIыгъын плъэкIыщтэп.
- Мы къысэпIогъэ гупшысэхэр Рэдэд пщышхом дэсэрэгощха, сыдэу пIорэ?
- Хьау, ар джыри пэсаIо. А сызхэплъагъэр ыгукIи, 
ышъхьэкIи джырэкIэ шъуитхьэхэм афэгъэзагъ, гурыIощтэп. 
Джа зэрэсIуагъэу шIы, къыппэблагъэхэмкIэ егъажь. Сыкъыоплъышъ, укIэлэ къэбзэшху, акъыл дэгъуи, гулъыти 
зэрэуиIэр гъуащэрэп. Тхьэм сытырерэмыгъэкIуад, цIыфым 

--- Page 420 ---

идагъо епхъоныныр Алахьым ыдэрэп, ау Турэбэ быт фэдэ 
ухъунба?..
"Е-о-ой,- игущыIэгъу къызэрэщытхъурэр игуапэми, 
НэтIае зэхимыхыжьэу, ежь-ежьырэу ыгу зэгъужьыгъ,- сэ 
дагъоу сиIэм къыпэу Турабэ ибытыгъэ къэсэштэ. Сэ къысэгъурэр пшIагъэмэ, мыщ фэдизэу укъыздекIокIэу сауж 
уитыщтыгъэп. Сэ сыгушъхьэ хьэхэр щызэрэлIых, сыщымыIэжь сшIоигъоуи сыгу бэрэ мэхъу. Нэшъуми къещэ, 
лъащэми дэкIох, сабыйхэр къафэхъух, унагъо мэхъух, сэ 
паIо сщыгъ къодыеу чылэм сыдэс..."
- Адэ зи къэпIожьрэп, НэтIай, пфэсIорэ дахэр угу 
къынэсрэба? - Ислъам-Хьаджэм иупчIэ НэтIае къыкIигъэщтагъ.
- Хьау, Ислъам-Хьаджэ, сыкъэдаIо, дахэу къысфапIорэми сыгу ины къышIыгъ,- игупшысэ къинхэр НэтIае 
зыхиушъэфэжьыгъ.- Титхьэхэми сащэнэгуикIы, Тураби 
сыщэщынэ, сшIэрэп, зытесыубытэщтыр. О къызэрэпшIошIырэм фэдэп, Турабэ лъэш.
- Лъэшыгъэ-мэхагъэр шъхьадж иIэ гум елъытыгъ. 
КъыосIуагъэм тегушхуи, нахь лъэшыр къэлъэгъощт,- 
Ислъам-Хьаджэм джы нахь къытыригъэшхыхьагъ.- 
ЦIыкIум иныр риутэу плъэгъугъэба? Ар зытехъухьэрэр 
цIыкIум нахь гушхо кIоцIылъышъ ары. Ори зыгъэпыт, 
зыгъэпкъый. НекIо, тыздэхъугъэр ымышIэу, бысымыр 
мэгумэкIын фай.
Колэс икъэлапчъэ Ислъам-Хьаджэр нигъэсыжьи, ыгукIэ 
зиштагъэу НэтIае Дэхапсэ дэжь кIуагъэ.
- Укъагъэтхъагъэн фай, чэфым узэрехьэ,- нэгуф 
хъурэе дахэр къызэригъэзэкIи, Дэхапсэ НэтIае къыIущхыпцIагъ.
- ПшIыгъэ щыIэмэ, къаштэ, тыгъужъ нэкIыгъэм сыфэд,- 
НэтIае ыIэгушъохэр зэщихъозэ, Iанэм зыпидзагъ.- Сэ 
гущыIэгъу сызфэхъугъэр орэшIи, ори угушIон.
- Хэта ащ фэдизэу укъэзгъэгушхуагъэр? - НэтIае 
къыIощтым ащ фэдиз шIагъо химылъагъоу пIэстэ бэлагъэр 
Iанэм къытыриупцIэзэ, Дэхапсэ къэупчIагъ.
- ЧъыIэр къытхэхьэфэ, Ислъам-Хьаджэмрэ сэрырэ 
тыгущыIэу Пшъэдэ Iушъо тыIутыгъ,- IэпищкIэ пIэстэ бэлагъэм къыгуихыгъэр щыпсым хигъауи, Iулъхьэр гуIэнкIэ 
рифыхзэ, НэтIае къыпидзэжьыгъ: - Ислъам диным тичылэкIэ 

--- Page 421 ---

кIэщакIо сыфэхъунэу Хьаджэр къысщэгугъы. СфэгъэцэкIэн 
оIуа?
- Сыд ислъам дин джы къепхьыжьагъэр? - Дэхапсэ 
ышъо къыхихыгъ.- Хьаджэм ислъам дин еIо, Думитрэ 
чыристан динымкIэ екъудыи, етIанэ нэмыкI гори къыкъокIыщт. Тэ титхьэхэр тыдэ пхьыщт? Турабэ зэхерэхи, уишхын, 
укъыдеушъэкIышъ, чэщи, мафи ыуж уит. КъыбгурыIуагъэба джы нэс Турабэ зыфэдэр? УитхьамыкIапIэ иси 
нахьышIу.
- Сыда сэ Турабэ фэдэ сыхъущтба? - НэтIай шхэныр 
зэпигъэуи, зыкъырищызэ, ымакъи къыгъэлъэшыгъ.- Сэ 
гу зысшIыкIэ, Тураби къыдэзгъэплъыщтэп.
- Щыгъэт шъыу! - Дэхапсэ къэщхыгъ.- Сапашъхьэ 
ущылIыхъужъ, зэ Турабэ сэ къысэпIуагъэр еIуи, къыуишIэрэм еплъ, чэтыужъ Iасэ укъишIын.
- Хьау, сыкъызэкIэкIощтэп,- НэтIае шхэным дэгузажъозэ, шъузым елъэIугъ: - Сишъэф Турабэ епIокъон. О 
къыздебгъэштэнба, неущ гъунэгъумэ ащыщ горэ згъэдэIон, сишъэогъухэри къызкъосщэных, Iахьылхэри къыскъоуцоных. Къотэгъур бэ зыхъукIэ, Турабэ ышIэжьыщтыр 
ымышIэу пчэгум къизгъэнэщт.
- Сэ укъысщымыгугъ, НэтIай. Модэ гъогурыкIо Ислъам-Хьаджэм зыгорэ къыуиIуагъэ пай, титхьэхэр IэкIыб 
сфэшIыщтхэп: закъыхэмыгъэщи нахьышIу,- Дэхапсэ ыгукIи, 
ышъхьэкIи Турабэ джы нахь зыфикъудыигъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, НэтIае Турабэ зыфыригъэхьыгъ. Ислъам-Хьаджэм гущыIэгъу зэрэфэхъугъэр 
къыдешIэ пIонэу, ынэгу кIэплъэнкIэ щынэу щагум тIэкIурэ 
дэти, шыушыми, щыдыми Iус аритынэу къакъырым чIэхьагъ. 
Турабэ тыгъуасэ зэрэгубжыгъэу, къыпымылъыхэу щагум 
дэкIыгъ. НэтIае чэум зэ-тIо дэплъыгъ, зыфэмыщэIэжьэу 
гъогум техьагъ, зигъэчэрэгъоу щытзэ, Курацэ къэлъэгъуагъ. ШIуфэсыр ыпэ итэу НэтIае пэгъокIыгъ:
- Ислъам-Хьаджэр къызэрэкIуагъэр зэхэпхыгъа, 
Курац?
- Сыд къэкIуагъэмэ, хьалыжъо къыпфихьыгъа? - ныор 
къыIудысагъ.
- Тыгъуасэ бэкIаерэ тызэдэгущыIагъ, Курац. Ислъам 
диным фэгъэхьыгъэу гъэшIэгъонхэр къысиIуагъ. Уигъунэгъу Турабэ тегъэплъэхъукIэ сенэгуе, зэрэдунае...

--- Page 422 ---

- А НэтIай, уиислъами, уичыристани зэхэсхынэу 
сыфаеп,- ныом кIэкIэу къызэпиутыгъ.- Ахэмэ уатегущыIэу 
цIыф зэхемыгъэх, чылэм пыут удэхъухьан.
- КIо, хъугъэ, Курац, ащыгъум зи къыосIуагъэп, зыпари 
зэхэпхыгъэп,- НэтIае ышъхьэ рилъэшъожьи, Турабэ ищагу 
дэмыхьажьэу, ядэжькIэ ыгъэзэжьыгъ.
VI
Рэдэд шым зыжэдаIэм, сэмэгукIэ къыгот Къодани, 
ыуж ит шыухэри къызэтеуцуагъэх. Онэгум зыриIэтыкIзэ, 
Агъбани пщым ыкIыб дэплъыгъ.
ЧъыIэбжьым ыупхъэрэфыгъэ уц шъабэр шъэо Iэтахъо мэ алъэгу чIэлъ, зэбэныритIумэ адрэхэр къятэкъокIыгъэх. Ахэмэ акIыбыкIэ, пкъэу шъхьащыупкIыгъэм тес 
кIэнкIэм кIэлэхъу заулэ щабзэхэмкIэ ещэрыох. Уц пкIыжьыгъэм щызэнэкъокъурэмэ языр тхъоплъ Iэм-лъэм, ятIонэрэр 
къопцIэ шъхьаку. Тхъоплъым ыIэхэр къуапцIэм ыбг щызэридзэхи, чIыгум къытыриIэтыкIыгъ, тIэкIу зиукъонщи чIидзыгъ шъхьакIэ, ылъэмэ къатеуцожьыгъ. Тхъоплъ мытIырыр джыри къопцIэ цIыкIум етхъуи, зыIэкIиубытагъ.
- Хэт текIон пIорэ, Къодан? Оры, Агъбан? - Рэдэд 
щхыпцIызэ, игъусэмэ яупчIыгъ.
- Тхъоплъым цы хъучIанэу къопцIэ цIыкIур зэредзэ, 
мощ нахь мыхъурэм сыд ригъэIон,- Къоданэ иджэуап щэч 
хэлъыгъэп.
- АщкIэ къэшIэгъуай, ау мо цIыкIур кIэлэхъушхом 
текIонэп, зэдэщэпIастэ хъунхэкIэ сенэгуе,- Агъбанэ ымакъэ 
теубытэгъэнчъ.
- Гу зышIырэр мышъэм пекIо, къулаишIэр кIуачIэм 
текIо,- Рэдэдыпщым лIитIуми адыригъэштагъэп.- Муары, 
шъуеплъ, къопцIэ шъхьаком зыкъиубгъонджыгъ, ышъхьи 
тхъоплъым ыблыгу чIигъэчъыгъ. Ыхьы, джы ыкIыбыкIэ 
лъэбгъу едз!
Пщым игущыIэхэр зэхихыгъ пIонэу, къопцIэ цIыкIум 
лъэбгъу ыдзи, тхъоплъ мытIырыр кIыбыкIэ уц пкIыжьыгъэм 
хидзагъ.
- Джахэр ары илъэс заулэкIэ тидзэ лъапсэ фэхъущтхэр,- кIалэм къыхэфэгъэ къулаим Рэдэдыпщыр IуигъэгушIукIыгъ, Колэс ыгъасэхэ зэхъум, апэ Чэчанэ къызэрэтекIощтыгъэри къыфыдэоежьыгъ, кIэлэкIэ къежьэгъакIэмэ 
яхъопсагъ, исабыий ынэгу къыкIэуцуагъ: "Сишъэо цIыкIу 
мыхэмэ афэдиз хъунышъ, зэбэнрэр риутэу сыдигъо къэслъэгъужьын? "
Гупшысэ кIэкIым Рэдэд къыхэужьи, шыу заулэр 
къешIэкIыгъэу, шъэо Iэтахъомэ ашъхьарыхьагъ. КIалэмэ 
зыбгъугъазэ зашIыгъ. КIэнкIэм ещэрыонэу зызгъэпсыщтыгъэм ищэбзэпкъ ритIупщэхыжьи, пщым дэжькIэ къэплъагъ, 
етIанэ гупсэфэу ыIэтыжьи, пкъэу шъхьэщыупкIыгъэм тес 
кIэнкIэр зэбгыригъэлъэлъыгъ.
- Джар щэрыо уакI! - пщыр шъаом щытхъугъ.- 
Щэрыом заорэр еукIы, охъулэр къеожьрэм къырекIы. 
ЛIы шъухъоу зэо утыгум шъузифэкIэ, кIалэхэр, чэтэ гъэбзэными щэбзэщэ тIупщыными ящыкIагъэр зы нэгъэупIэпIэгъу ныIэп. Шъуегугъу, шъукIалэзэ шъумышIэрэр нэужым 
шIэжьыгъоещт.- Зэпыугъо тIэкIу фишIи, акIыбыкIэ къыдэуцогъэ шъаомэ пщыр яупчIыгъ: - Хэта шъуащыщэу 
джыдэдэм мо кIэлэшхом ебэныгъэр?
Зыми зи къыIуагъэп, етIанэ кIэлэ Iэтахъохэр зэрэгъэщхыхи, къопцIэ нэшхо цIыкIур къызхагъэчъыгъ.
- Мыры, зиусхьан,- ащыщ горэми къыкIэлъиIожьыгъ.
- БэнакIэ хэт уигъэшIагъ?
- Сигъунэгъу Чэчан,- ынэ шIуцIэхэр къихъудэдыкIыхэу 
шъаор пщым къыIуплъагъ.
- Уилъэбгъу дзыкIэкIэ къэсшIагъ,- зэригуапэр 
инэщх-гущхыгъэ къыхэщэу Рэдэдыпщым пигъодзыжьыгъ: 
- Непэ кIуачIэрэ къулайрэкIэ шъузэбэны, кIэнкIэм шъуещэрыо, шыоу шъузэнэкъокъу, неущ, шъуныбжь икъоу, 
Iэшэ къихыным шъузынэскIэ, зэкIэ къышъушъхьапэжьыщт, 
тэри ухъумэкIо-пытапIэ шъукъытфэхъущт. Шъуемызэщэу 
зыжъугъас.
КIымафэм енэцIырэ уахътэм ифаби мэкIагъэ, итыгъэ 
нэгъыфи щэджагъом тIэкIу блэкIыгъагъ. Онджэкъышъхьэмэ 
Iугъо пIуакIэ къарехы. Зы щагум пхъэр щызэпаупкIы, адрэм 
мэлхэр къыщырафэкIы, ныом къыубытыгъэ чэтыр нэмыкI 
щагум щэкIыи. Ахэр зэкIэ Рэдэдыпщым ынэ къыпэшIуафэщтыгъэх, хьэхэр чIыпIэ-чIыпIэмэ зэращыхьакъу хэри, мэлхэр 
зэрэIойхэри, псы е Iус фэе чэмыр зэрэбыури ытхьакIумэ 
къиIощтыгъэх, ау ежьыри, игъусэхэри а зэпстэумэ ясэжьыгъагъэх.

--- Page 423 ---

Рэдэдыпщым ынэгу кIэсыкIыжьыщтыгъэ мэфэныкъор 
зыдырихыгъэ псэолъэшIхэр Мэзыбэ икъокIыпIэкIэ къушъхьэ лъапэм пэIулъэшъогъэ чIы зэныбжьым дзэм пае щаригъэшIырэ бгъагъэмэ ахагъэкIыгъэм рырэзагъ. Пкъэу пакIэр 
ыубытымэ, IэкIахыжьэу къызэрэфэсакъыщтыгъэхэри 
игопагъ. Шэщхэр, шыу гъэсапIэхэр, Iэшэ-шъошэ гъэтIылъыпIэхэр дзэм зэрищыкIагъэхэр цIыфмэ къагурэIо, агуи, апси 
халъхьэу Iоф ашIэ. Емзэщ гъукIэ къодыеп, зэхэщакIу, зы 
нэбгырэ Iофынчъэу щигъэтрэп. Ары шъхьакIэ, кIыщым 
щишIэрэр хэт ыгъэцэкIэщт? Чатэхэри, пчыпыджынхэри, 
къамэхэри дзэкIолIымэ ящыкIагъэх.
- Тэри ащыгъум тыдэхьажьын, зиусхьан,- Къоданэ 
къыIуагъ.
Пщым Агъбанэ къыгуани, адрэхэр зыгокIыжьхэм, 
Рэдэд ыгу фэбагъэкIэ иухъумакIо къыфыдэчъыгъ: "Итеплъэ 
емылъытыгъэу сиухъумакIо гухэ. Сэзыр арынкIи мэхъу 
аущтэу зыфыщытыр, нэмыкIхэр игурышIу ригъаплъэ хэрэп, 
ау тянэкIи, АйнаркIи фэдэ гъотыгъуай, ыпсэ аIуелъхьэ. 
"Гощэшхом иакъыл щыщ тIэкIу сиIагъэмэ" - еIошъ, сэри 
тянэ ары къэс фысиIэ гушIум кIэлъ къыфешIы,- ным 
гупсэ-гукIэгъоу къыфыриIэм шъэо цIыкIум ыуж зэхъокIыныгъэхэр зэрэфэхъугъэр Рэдэд ыгу ыгъэтакъоу къыфыдэоягъ.- Тянэ ымакъи къэушъэбыгъ, гъэшIобзэ IэшIу горэ 
къыкIэхьагъ, сэри къысэIэсэкIы, Айнарэ ыIу ригъэтIысхьаным фэд, ынэмэ нэфынэ къакIехы. Сабыим цIэ фиусын 
зэхъум, ежь сыкъимылъфыгъ пIонэу, зыкъыстыриIэтыкIзэ, 
къызэрэсэушъыищтыгъэм сыгу ыгъэузыгъ..."
Рэдэдыпщым янэ ымакъэ ытхьакIумэ къиIожьыгъ:
- Хьадырыхи гу чъыIэу къытпыщылъ... Ныбжьым 
къызыхаIэкIэ, узэрэлIэжьыщтым уемыгупшысэн плъэкIырэп, ау етIани плъэ утетыфэ огугъэ. Шъэо цIыкIоу къытфэхъугъэм сыIуплъэ къэс зэсэIожьы: "Мыр ылъэ теуцуагъэу къэслъэгъужьына шъуIо?" ЕтIани тIэкIу тесэгъашIэшъ, 
тхьэмэ сялъэIу: "Къыщагъэу къэслъэгъужьыгъэмэ, дунэе 
мылъкум ыпэ къэсштэни".
- Угу бгъэкIодынэу ащ фэдиз ныбжь уиIа, тян? - Рэдэд 
гуегъу-гупсэр янэ пигъохыжьыгъагъ.
- Загъорэ сыгу къыпиIонтIыкIэу къыхэкIыщтыгъ, сикIал, 
джы нэнаур къызытфэхъугъэм ыуж сигъэгумэкIыжьрэп,- 
Рампэс ыкъо ыгъэгупсэфы шIоигъуагъ.- Тэ, адыгэхэм, 

--- Page 424 ---

шъао къызытфэхъукIэ, ятэжъ щымыIэжьым ыцIэ фэтыусыжьэу тихабзэ. ГухэкI умышIы, нынэ, уятэ ыцIэ къесIо 
къэс, сыгу мастэр къыхаоу сфэщыIэщтэп, уятэжъ ыцIи 
къасIорэпышъ, сыдэущтэу шъэожъыем ари фэсыусын. 
Дзэпщ - джары къыфыхэсхыгъэр. Ащ тилIакъуи дэунэнэу, 
типщы лъапси лъигъэкIотэнэу къизгъэкIы сшIоигъу.
- О ипхъухьагъэм сэ сыд хэсIухьажьын, тян,- Рэдэд 
укIытэжьыгъэу, ышъхьэ ригъэзэкIыгъагъ, ныр къыфэразэу, 
ежьыри зыфэрэзэжьэу янэ иунэ зэрикIыжьыгъагъэр Рэдэд 
ыгу къэкIыжьыгъ...
Iанэр къизыхьэрэмэ ауж итэу Турабэ хьакIэщым къызепкIэм, пщышхор къыфэчэфэу къыфэтэджыгъ:
- Iанэр уапэ итмэ, Тураб, мафэ. Моу джыдэдэм синэшъэ-уашъи укъихьэгъагъ.
- ШIукIэ угу сыкъэкIыгъэмэ, зиусхьан, тхьэмэ мафэ 
тфашI, гу чъыIэ къысфэпшIыгъэмэ, къэсыгъэ кIымафэм 
сыхэстыхьан,- мэфэ пчъагъэм ыгу щышIагъэр Турабэ 
къышIудэугъ.
- Сыд чъыI зыфапIорэр, Тураб? - IэхъомбищкIэ пIастэм 
хихыгъэ Iулъхьэр пщышхом жьым щызэпигъэугъ.- Сэ 
сыбгъэ машIор дэтэкъуагъ, сшъхьэ бжьэматэр щыпчIыгъ.
- Ащ фэдизэу сыд узезыдзэрэр, зиусхьан?
- УкъысIуплъэу ущымыс, хаI,- къызэреупчIыгъэ шIыкIэр зэримыгуапэр Рэдэд ымакъэ къыхэщыгъэми, ащ нахь 
чыжьэ мыIабэу къыпидзэжьыгъ: - Сэ сыIэчъэ-лъачъэрэпышъ, дунэе гумэкI симыIэу къыпшIошIы, Тураб. Хэгъэгу 
зэхэтщагъэ тIоу тэтIысыжьыкIэ, къэралыгъо тыхъущтэп. 
Джары гупсэфыгъо къысэзымытрэр. Хэгъэгур зэрэдгъэIорышIэщтым, щашIэрэр, щалэжьырэр, цIыфмэ 
ящыIэкIэ-псэукIэ къызэрэтыухъумэщтым, хабзэу тиIэщтым, 
мылъкур зэрэдгъэзекIощтым сшъхьэ зэпакIы, сыгу жьы 
дагъэуцо.
Пщышхор фэмыеу ыгъэдаIуи, Колэс ихьакIэмэ адэжь 
зэрищэгъагъэр Турабэ мыгъуагъэкIэ зыфилъэгъужьызэ, 
ыгу къэкIыжьи, зэдэожьыгъ: "Сэ сыгу ихъыкIырэр о пшIэщтыгъэмэ... Сшъхьэ зыгорэ илъыгъэмэ, а пчыхьэм узыдэсщэныя?.. Сизакъоу сыкIуагъэп, зыпщысыдзыягъэп. 
Сэр-сэрэу зыфэсшIыжьыгъэ тхьэ лIыкIуацIэр къосэгъумэ 
зэрязгъэштагъэр сфимыкъоу, лIы гъэсэгъитIур Iогъу-шIэгъу 

--- Page 425 ---

сшIыгъэ, пщым ыпашъхьэ зыкъыщязгъэукIыгъ. ЕджакIи, 
тхакIи сшIэу, а урымыр зэджагъэм щыщ Iахь горэ сшъхьэ 
илъыгъэмэ, сэ ахэмэ ажэхэр зэрэскудэщтыгъэр озгъэлъэгъуни. Сэ мыкIэ мафэм тIо-щэ уадэжь зыкъыфезгъэхьызэ, 
титхьэхэр пшъхьэ изгъэкIыхэрэп шъхьакIэ, сэлъэгъу укъызэрэсэплъырэр. ПIупэкIэ мыхъун къысапIорэп, ау уигугъуемылI унитIумэ къакIэщы, сыд уасIоми, зышъхьареогъэхы, утегущыIыкIы, ухэшэнычъыкIы. Думитрэ къопцIэжъыр Iуш, тыбзи зэригъэшIагъ, шIэныгъэшхуи голъ, 
ежь идин гъэшIэгъонэу къытегущыIэ. Ащ нахь шIэгъожь 
къэралыгъо тыхъуным пае диным осэшхо къызэрэфишIыгъэр. Ар сыгу рихьыгъ, ау тэ тIыгъ диным сыдэущтэу ащ 
фэдиз кIуачIэ сэ езгъэгъотыщта? Ащ селъэIугъэкIи, ежь 
нэмыкI дин ыIыгъэу, ыIапэ къысфищэинэп. Ащ фэдэ лъэкI 
зэрэскъомылъыр ори къыбгурыIогъэнкIэ сенэгуе. Ары 
угу къызыкIысфэучъыIыгъэри... Зэ, зэ, джыри сыбг тIо 
къибэгыкIыщтми, сызэкIэкIощтэп. Уаим хъумэ, дин 
пащэхэри дзэмэ адэшэсхэу хабзэшъ, зыкъыщязгъэнэжьыщтэп. Чэщи, мафи сахэмыкIмэ, сишIэ ахэхьанба? УмышIагъэр шIагъэ хъурэп, умыIуагъэри Iуагъэ хъурэп..." - Турабэ 
игупшысэ чъэрмэ къахэужьи, пщым еупчIы фэдэзэ, джэнджэш фэхъугъ:
- Урымхэм уахэсыгъэба? Ахэмэ уакIырыплъыми хъун.
- Сшъхьэ сыфитэу сахэтыгъэмэ, акъыл къахэсхыни, 
ау сызэрытыгъэ чIыпIэр нэмыкIыгъ. Шъыпкъэ, урымхэми, 
арабхэми, русичхэми якъэралхэр зэрэзэращэрэм зафэдгъэнэIуасэмэ лые хъунэп. Ары шъхьакIэ, хэбзэ хьафыр 
мэфищышъ, тицIыфмэ ахэлъхьэгъуае хъущт. Тэ тхэлъ 
хабзэхэм такъыпкъырыкIмэ, нахь тэрэзэу сеплъы.
- Ар Iушэу къэпIуагъ, зиусхьан,- мэфэ заулэм шхыным 
емыгугъужьыщтыгъэ Турабэ шхэкIо-лъакIоу ригъэжьэгъагъэми, зэхихыгъэм ыжэ къыIуигъэзыгъ.- Тилъэпкъыхэр 
зэхапщэхи, чылэ пэпчъ шыудзэ иIэ зыошIым, уигухэлъмэ 
акIэбгъэхьэгъахэу сэ къысщыхъугъ.
- Хэгъэгу ухъуным ащ щэхъурэ Iоф пымылъыгъэмэ...- 
пщышхор IущхыпцIыкIыгъ,- тIэ зэтетыдзэни тытIысыжьыни. 
Дзэ теубытагъи тищыкIагъ. Ащ ышхыщтыри, щыгъыщтыри, 
Iэшэ-шъуашэу гоплъхьащтыри къыздикIыщтыр Iофышху. 
Зэ оугъуаекIэ икъущтэп. Лэжьыгъэ зэфэшъхьафхэу 

--- Page 426 ---

тылэжьыхэрэм, тхъурэ былымхэм, нэмыкI Iофхэу хэгъэгум 
щагъэцакIэхэрэм апылъыщт пащэхэр гъэнэфэгъэнхэ фае. 
Цыр тхъэу, шъор дгъэтэджэу тыхэткIэ, щыIакIэ хъущтэп. 
Тикъушъхьэмэ, типсыхъоныбэмэ дышъэр, тыжьыныр, 
гъучIыр къахахы. Ахэр хэгъэгум федэ фэтшIыхэмэ, тиIэмкIэ тимыIэр зэдгъэгъотын.
- Ащ фэдиз хабзэр хэт зэхилъхьащт, зиусхьан? - Турабэ 
зэхихрэм пкIантIэ къытырыригъэкIагъ.
- Хабзэр зэхалъхьэрэп, гъашIэм къыхэкIы, лъэпкъым 
елэжьы,- къужъыпс IэшIум ехъумпIызэ, Рэдэдыпщыр 
игухэлъмэ ахилъэсэжьыгъ.- Тэ тихабзэхэр зезыхьэрэр 
хасэр ары. Хасэм ыIорэр хэтыкIи хабзэ, ар бзыпхъэ зэкIэми 
тфэмыхъоу зэдэIужь тхэлъыщтэп. Хасэм хэсашъхьэ иI, 
зигъо Iофыгъохэр ащ хасэм къыхелъхьэх. Мафэ къэс 
шIэгъэн фаехэр хэсашъхьэм егъэцакIэх. Джы къысаIу, 
Тураб, сиакъыл зытемыфагъэу къыхэсынагъэ щыIэмэ. 
Тхьэмэ урялIыкIу, тиакъыл зынэсыпхъэхэм ахэри агъэгумэкIхэу къысщэхъу.
- Зиусхьан,- нэгу пкIантIэр Тураб рилъэкIэхзэ, ынапIэхэр ридзыхыгъэх.- Сэ къысаIорэр къещхыщтмэ, ошIу 
хъущтмэ е зыгорэм мыхъун е хъун къехъулIэщтмэ ары 
нахь, о къэпIотэгъэ Iофыгъохэм афэдэхэр сэри сшъхьэ 
къихьагъэп, тхьэми къысаIуагъэп.
- Адэ, Тураб, ащ щэхъурэ гупшысэ мэджусый динэу 
тIыгъым хэтымылъхьэмэ, сыдэущтэу хэгъэгу лъапсэр 
дгъэпытэщт? - тхьэмэ яджэнджэш фэдэу Рэдэдыпщым 
къызэриIорэм ышъо къызэригъэокIыгъ.- УрымылIым сыгу 
етыгъэу седэIу зэхъум, къыпхихыгъ шъхьакIэ, къыIуагъэм 
шъыпкъэхэр хэлъых. Чыристан диным итхьэ закъо ежьхэм 
ащ фэдиз шIошъхъуныгъи, шъыпкъагъи, IорышIагъи 
фыряIэмэ, хабзэр зыIыгъмэ агухэр афызэIухыгъэхэу, 
ягупшысэхэр арахьылIэхэу апIухэмэ, тэ титхьэхэм кIуачIи, 
уаси зыкIямыIэн фаер сыда? Ар зыпшъэ ифэн фаер оры, 
ощ фэдэхэу къытхэтхэр ары. Шъо къышъуфашIырэ шIошъхъуныгъэм цIыфхэр зэрищхынхэ, ыгъэдэIонхэ фае. Хабзэу 
тиIэхэм лъапсэ афэтшIыщт, ахэр зэрагъэцэкIэщтхэр зэдгъэфэщт, зэфагъэкIэ тыпсэущт. Зафэм хабзэр ителъхь. 
Ар шъо цIыфмэ агуи, ашъхьи ишъулъхьанэу къышъутефэ.
"Къыттефэрэр шъыпкъэнкIи мэхъу,- ыгукIэ апэрэу 
Турабэ зыфэгубжыжьыгъ,- ау укъызэрэсщыгугъырэр 

--- Page 427 ---

сфэгъэцэкIэнкIэ сыгугъэрэп, Iофыгъо мин спшъэ къифэнэу 
сшIагъэмэ, тхьэмэ ялIыкIо зысшIыныеп, закъыхэсымыгъэщэу ситхьамыкIапIэ сисыни. Сидагъо шъхьакIо сигъэшIыгъэ. Ощ сыфэдэу акъылкIэ е кIуачIэкIэ зязгъэштэн 
слъэкIынэу сыкъэхъугъагъэмэ..."
- КъыосIуагъэм зи къепIуалIэрэп,- Рэдэд ымэкъэхъу 
Турабэ къыкIигъэщтагъэу игукIод гупшысэ къыхэужьыгъ, 
ычый ылъэкIызэ, къэтхьаусхагъ:
- Зиусхьан, Рэдэд, орырэ сэрырэ тыкъызэдэхъугъ, 
тицIыкIугъом оры гугъапIэкIэ сиIагъэр, къысэбгъэзэуагъэхэп, сыкъябгъэушъхьакIугъэп, уакIыб сыдэтзэ, сигъашIэ 
къэсэхьы. СшIэщтыр къысаIу, сыгъэгъуаз, сызэблэжьыщтэп. Тхьэмэ сыд къысаIуагъэми, къыосхьылIэн, хъун горэ 
сшъхьэ къихьэми, къыбблэсхынэп, шIу узэрязгъэлъэгъущтым, шъхьэкIафэ къызэрэфязгъэшIыщтым щэхъурэ Iоф 
симыIэу сыпфэлэжьэн.
- Сэ къысфябгъэшIыщтыр ащ фэдизэу Iофэп. Хэгъэгур ары, хабзэр ары шIу ябгъэлъэгъун фаер,- Рэдэд 
гуегъу-гумэхагъэр къытекIуагъ.- Хэгъэгум пае цIыфмэ 
ашIэрэр ежьхэм зыфашIэжьы. Ар пшIошъ гъэхъу. Мыр 
сэ сиун, мыр силэжьыгъ, сибылым пIоу отIысыжьыкIэ 
хъурэп, умыухъумэри уимыIэри зэфэдэ. Сыдэу пшIошIыра 
русичхэм тафэтэн фаеу зэраIорэр? Ахэми яцIыфхэр 
мэлажьэх, мэшхэжьых. Тэ тын афэтшIымэ, япщыгъо нахь 
бай ашIыщт, зыхэIабэхэрэ, къызхахырэ къэралыгъо мылъкуми хагъэхъо зэпыт ашIоигъу. ЦIыфмэ ашхын, ащыгъын 
загъоткIэ, къялыекIырэр пщыгъом мылъку фэхъун фае.
ХьакIэщ кIыбым къыщыIугъэ макъэхэм лIитIумэ ягущыIэ 
зэдао зэпигъэугъ. Турабэ ащ зэригъэгушIуагъэр къызэрэчэфыжьыгъэмкIи, ыбгъэ дизэу жьы къызэрищэжьыгъэмкIи къыхэщыгъ.
Агъбан ышъхьэ гъэкIыгъэу пчъэшъхьаIум къебэкъуагъ:
- Зиусхьан, русичхэр къыпфэкIуагъэх, лъэгъун къыбдыряIэу аIо.
- Русичмэ сыд яIоф къысхэлъ? - Рэдэдыпщыр къэтэджыгъ.- Къоданэ лъыжъугъакIу, лъэтемытэу къэрэс.
- СынатIэ Iужъу къэпшIыгъ, зиусхьан, сынэ жьы кIэзгъэун,- Турабэ зэрикIыжьыщтым дэгузажъощтыгъ.
- ХьакIэмэ уахэдаIо пшIоигъомэ...

--- Page 428 ---

- Хьау, зиусхьан,- Турабэ унэм икIыжьзэ, джыри 
къэгузэжъуагъ,- гукIи, шъхьэкIи сыбгъэпшъыгъ, къысэпхьылIэгъэ гупшысэхэр мыухыжьых.
- Агъбан, ащыгъум Къоданэ къэсыфэ, модрэ унэм 
хьакIэхэр ищэх.- Рэдэдыпщым унашъо ышIыгъ, гукIи зэгыижьыгъ: "Бзэхэр зэрэтымышIэри Iофышху. ТыдэкIэ дгъэзагъэми, тшIэн фаеу къэтэджрэм гъунэ иIэп. Хабзэхэр 
дгъэуцущтых тэIо, бзэгупэкIэ хабзэр къызэрэрамыхьакIырэм тегупшысагъэп. Муары, урымхэми, арабхэми, мы 
къысфэкIогъэ русичхэми сыд фэдэ унашъо аштагъэми, 
тхылъыпIэм тыралъхьэ. Тэ IупэкIэ тIорэм зым хегъахъо, 
адрэм хегъэкIы. Сыд шъуIуа русичхэр къызфэкIуагъэхэр? 
Тын зэрафэтымышIырэр арыщтын къезыфыжьагъэхэр..."
Къосэгъу пщышхом ихьакIэщ нэбгыритф щызэхэсыгъ. 
Рэдэдырэ Къоданэрэ апэчIынатIэу къызэготIысхьэгъэ русич 
лIищыр зэшыхэм фэдагъэх: жэкIэ-пэкIэ сырыфых, нэшхъо 
нэшхох, плIэIубгъо пытэх. Ашъхьац кIыхьэ сырыфхэри 
апшъэ къыдэох. ЛIищыр къызэплъ-зэплъыжьи, азыфагу 
дэсым къыригъэжьагъ:
- Зиусхьан, тэ русичмэ япщыгъо Тумтэкъашъэ тыкъекIы, шъуилъэпкъэгъу Къаншъаоу къыдгот дзэпащэм 
тыкъиIофытагъ,- русичым гущыIэухыгъэ къышIы къэс 
зэпигъэузэ, Къоданэ пщышхом фызэредзэкIыжьыфэ 
ежэ.- Ори, уилъэпкъи шIуфэс къышъуехыжьы, псауныгъэ 
шъуиIэнэу къышъуфэлъаIо. Джы тыкъызфиIофтэгъэ Iофыр 
ары. Типщышхо Мстиславрэ орырэ, лъытэныгъэ зыфэтшIырэ зиусхьан, Къаншъэо дзэпащэм шъузэIуигъакIэ 
шIоигъу. О игъо олъэгъумэ, фэтэбгъэхьыжьыщт къэбарым 
тегъэпсыхьагъэу, тидзэпащэ зекIощт.
- ЕупчI, Къодан, русич пщышхомрэ сэрырэ сыд зэтIонэу 
зыщыгугъхэрэр? Ар зы. ТызэIукIэ зышIоигъор Къаншъауа 
хьауми Мстислав пщышхор ара?
Русичыр IущхыпцIыкIи, джэуап кIэкI къытыжьыгъ:
- ПщышхуитIу зэIукIэмэ, зэраIощтыр ежьхэм ашIэн. 
ЗэIукIэнхэм къыкIэлъэIугъэр типщышхо Мстислав.
- Ащыгъум сыкъезэгъы,- Рэдэдыпщыр джэуапым 
ыгъэрэзагъ,- пIалъэм сыкъехъулIэщт, силъэпкъэгъу лIыкIохэр сигъусэщтых, ау Мстислав пщышхом Тумтэкъашъэ 
сыщыIукIэнэу сызэрэфэмыер сфешъуIожь. Шъо шъуичIыгурэ тэ тичIыгу гъунапкъэрэ ащышъушIыгъэ пытапIэм 
тыкъекIолIэщт.
- Тэ тпшъэ къыралъхьагъэр дгъэцэкIэгъахэ, зиусхьан,- 
русичмэ янахьыжъ къызэтэджыжьым, адыритIури къыгоуцуагъэх.- Фит тыошIымэ, гъогу тытехьажьыщт.
- Ащ фэдэ фитныгъэ къышъостырэп,- Iупэщх макIэр 
Рэдэдыпщым апигъохыжьыгъ, хьакIэхэри нэбэ-набэу зэIуигъэплъагъэх.- КъэкIоныр хьакIэм иIоф, кIожьыныр бысымым иIоф. Пчыхьэм риублэгъугъ, гъогууани къызэпышъучыгъ. Нычэпэ зыжъугъэпсэфынышъ, пчэдыжь гъогу 
шъутехьажьын.
Чэщ гупсэф Мэзыбэ щизыхыгъэ русич шыухэр нэфшъэгъо кIэтаджэхэу гъогу техьажьыгъэх. Мэщыкъо зипэщэ 
шыухэри Рэдэдыпщым адитIупщыгъ, зыхыхэми, мыутIэхэми 
япщы пащэхэр мэфэ заулэкIэ хьазырынхэу къэбар афаригъэхьыгъ. АщкIэ, ежь русичмэ зэраIоу, Рэдэд пщышхом 
тхьакIумкIыхьитIу зэдиукIыгъ: хьакIэмэ шъхьэкIафэ арихыгъ, 
зыдэкIощтхэ лъэныкъомкIэ дзэпщыхэм зэрафиIопщын 
фэягъэр Къоданэрэ Мэщыкъорэ апшъэ рилъхьагъ.
Гъогум зыщытехьащт мэфэ пIалъэр къызэсым, Рэдэдыпщыр шэсыгъэ, игъусэщт шыу щэкIми онэгу зашIыгъ.
Къосэгъу чылэхэр зэранэкIыфи, зыхыхэм захахьэхэми, 
Рэдэдыпщым ылъэгъурэмэ гукIэ къагъэшхэкIыщтыгъ: 
чылагъо пэпчъ дзэ уцупIэхэр ащагъэпсыщтыгъэх. Зым 
щыхагъэкIыгъэр багъэ, адрэм нахь щымэкIагъ, езыгъэжьэгъэ къодыехэри ахэтыгъэх.
Зыхыхэм япщ Абэч дэжь чэщ щырахи, Рэдэдыпщым 
ишыу куп нэф къэмышъызэ, гъогу техьажьыгъ, пчэдыжь 
шхэгъур текIыгъакIэу, русич чIыгум пэIулъ мыутIэ чылэм 
нэсыгъэх. ЧыжьэкIэ къалъэгъухи, Къаитыпщыр апэ итэу, 
дзэкIо шыухэр къапэгъокIыгъэх. Къаитыпщыр щхыпцIызэ, 
Рэдэд пщышхом къесэмэркъэугъ:
- КIэпщитIу зыдэпIыгъ, уиш арэу фэмыфымэ сшIэрэп.
- Сиш укъыкIэмынакI, Къаит,- Рэдэди есэмэркъэужьыгъ.- ПIорэр зэкIэ мыщ гурэIо, бгъэкIэ уиш къеонышъ, 
онэгум уриутыщт. Зы кIэпщыр русич пщышхом фэсэхьы. 
Зыгорэ фэтымыщэимэ хъуна?!
- Ащ сиакъыл тефагъэп,- Къаитыпщым зиухыижьыгъ.
ЧъыIэбжь макIэр зыгъэупэбжьэрэ тыгъэм Рэдэд фыдэплъыий, къыIуагъ:

--- Page 429 ---

- Дгъэнэфэгъэ пIалъэр къэсы. Уяжэнри къызэбгъэжэнхэри тихабзэпышъ, тежьэн. Мы чIыпIэм тигъусэ шыухэр 
къэрэнэх. Темрыкъу, Абэч, Къаит, Дэмыр, Къодан аIоу 
русич пщышхом тыфэкIон. Темрыкъорэ Къоданэрэ абзэ 
ашIэшъ, тищыкIэгъэщтых.
- Сэри русичыбзэм тIэкIу хэсэшIыкIы,- зышIомыдэеу 
Къаитыпщми къахиIуагъ.
- ТIэкIу нэмыIэмэ, сэри ар сэшIэ, дэгъоу зышIэрэр 
нахьышIу,- Рэдэд Iупэщх шъабэр Къаит пигъохыжьыгъ.
Русич шыухэр сатырэу зэготхэу, адыгэ шыухэр хэгъэгу 
гъунапкъэм Iуагъэхьагъэх. БгъуитIур зэрэзэпэуцухэу, 
русичхэми, адыгэхэми яшыхэм зарапхъыхыгъ. Русичмэ 
Къаншъао къахэкIи, Рэдэдыпщым къекIолIагъ, зэкIэми 
аIапэ къыубыти, мычыжьэу апэIудзыгъэ унэмкIэ Iэ ышIыгъ:
- Шъукъеблагъ. Типщышхо Мстислав къышъожэ.
Къарагъэлъэгъугъэ унэмкIэ адыгэ лIыкIохэр ежьагъэх.
- Сшыпхъу сыдэу щыт, узынчъэба? - джыры ныIэп 
Къаншъао къызыкIэупчIагъэр.
- Хъущт,- Рэдэд кIэкIэу фидзыжьыгъ.
Унэ пчъэIупэм зыщыIухьащтхэм, лIы джэдэшхо къапэгъокIыгъ. ИинагъэкIэ Рэдэд къыщигъакIэрэ щыIэп, ау 
нахь Iужъу, бгъэшхо-пкъышху, жэкIэ-пэкIэ зэкIэшIыхьагъ, 
нэшхъо зэкIужь.
- Русич пщышхоу Мстислав,- къапэгъокIыгъэмкIэ 
Къаншъао Iэ ышIыгъ, етIанэ адыгэ лIыкIохэмкIэ зыкъигъэзагъ: - Къосэгъу пщышхоу Рэдэд.
Рэдэд зэмысэгъэ Iэнэ плIэмые кIыхьэм, щызэпэчIынатIэхэу пщышхуитIур IутIысхьагъ, ягъусэхэр бгъу 
зэфэшъхьафкIэ акIыбыкIэ къыдэуцуагъэх. Пащэхэр 
зэIукIэхэмэ зэраIоу хабзэр заухым, Мстислав гущыIапэр 
ыубытыгъ:
- ТызэIукIэныр зыпкъ къикIыгъэр сэры, зиусхьан,- 
нэшхъо инхэмкIэ Мстиславыпщыр Рэдэдыпщым къыIуплъагъ.- Гъунэгъу дэгъу тызэфэхъу сшIоигъу. НэбгыритIу 
зэIумыкIэу агу илъыр зэрэшIэрэп. ТызэгурыIоным сыщэгугъы. Сыд тилъэпкъымэ аIорэр? Мамырыр тхъагъо, 
уаимыр лIагъо. Зэо-банэ тыхэмыхьэу къышъуфэтшIагъэм 
епэсыгъэ уасэ фэшъушIын сшIошIыгъ. Илъэс пчъагъэм 
чэтэ ихыгъэкIэ къышъушъхьарытыгъэ хъэзархэр шъушъхьарытфыгъэх, мамыр щыIакIэ къышъоттыгъ. Шъо шъукъытэтэнэу шъуфаеп, къышъуфэдгъакIохэрэр IэнэкIхэу 
къэшъогъэкIожьых, къязэожьхэри макIэп. Ар хабзэ хъущтэп. Тэ, русичхэр, бэ тэхъух, тылъэш, тыкIочIэшху. Тэ 
зэрэтIоу шъухъумэ, шъукъэтыухъумэни тлъэкIыщт. Хъэзархэр, ясэ-аланхэр зэрэтетфыгъэхэм зешъумыгъэгъэдел, 
неущ нэмыкIхэр къыкъокIыщтых. Хы ШIуцIэ Iушъом 
адкIи-мыдкIи къенэцIэу щыIэ лъэпкъхэр бэ мэхъух. Ащ 
егупшыс, пщыгъо акъыл ехьылI.
- Мстиславыпщым сфепIощтыр ары,- зыпкъ итэу 
Рэдэд идзэпэщэ Къоданэ Iуплъи, русич пщышхом зыфигъэзэжьыгъ.- Хъэзархэм алъапсэ зэрэкIэшъуутыгъэмкIэ 
тышъуфэраз, тщыгъупшэнэп, ау тын къышъуфэтшIын фаеу 
зэрэпIорэм сыкъезэгъырэп. Хъэзархэр къызыткIытеощтыгъэхэр тимылъку ттырахыным пай. Шъо шъузыфаери а 
дэдэр ары. Хъэзармэ шъузэратекIрэр зауи-бани хэмылъэу, 
тятэмэ апсэ зыфагъэтIылъыщтыгъэр къышъоттыным, 
типкIэнтIэпсыкIэ шъущыIэным шъуфай. ЦIыф лъэпкъ пэпчъ 
зэфэдэу, ыкIуачIэкIэ, иакъылкIэ, ихэбзэ-унашъокIэ щыIэнэу 
тхьэмэ къагъэхъугъэх. Шъори шъузэрэфаеу шъупсэу, 
тэри зэрэтфэлъэкIэу тыщыжъугъаI.
ФызэрадзэкIыгъэм русичыпщыр хигъэгупшысыхьи, 
ынэ шхъонтIэ инхэр ыуцIыргъузэ, къэупчIагъ:
- Титхьэхэр пIуагъэ. Сэ Византие, Царь-Градым зытIозыщэ къыщысаIуагъ, чыристан диным уилъэпкъ ибгъэхьаным сыдэущтэу ухаплъэра? ДжырэкIэ сыкъырагъэзыгорэп, 
ау ари тапэ илъ Iофышху.
- Сыд фэдэрэ Iофи егъэзыгъэ хаплъхьэ хъущтэп,- 
Рэдэдыпщым динымкIи дыригъэштагъэп.- Сэ силъэпкъ 
езгъэзэу шъхьащэ зыфишIырэ тхьэхэр щезгъэгъэзыенхэм 
сыхэхьащтэп.
Къаншъао къэгумэкIыгъ, чIыпIэ имызэгъэжьэу, Темрыкъуи феплъэкIызэ, Рэдэдыпщым къелъэIугъ:
- Сипхъорэлъф, зыхэмыгъэукъу, Мстислав пщым 
къыIуагъэр шъыпкъэ, русичхэр бэдэдэ мэхъух, дзэшхо 
аIыгъ, шъуафырикъунэп... Шъуитхьэбэ дини...
- Сэ сIощтыр сIогъахэ! - янэшым къыригъэжьагъэр 
Рэдэдыпщым къызэпиутыгъ.
Къаншъао риIожьырэм русичыпщыр едэIуи, ынэ 
шхъуан тIэхэр къиучъыIыкIыхэу къэтэджыгъ, Iэ кIэнхэмкIэ 
пхъэ Iанэм теуIуи, кIэкIэу къыIуагъ:

--- Page 430 ---

- Хьаулыеу тыжэ дгъэпшъыжьынэп. ГущыIэм къымыхьрэр Iашэм къыхьын.
- Тэри чэтэ гъэбзакIэ тэшIэ,- къэтэджыжьызэ, Рэдэдыпщым пигъодзыжьыгъ.
VII
Зыр мыунэхъоу адрэр унэрэп.
Бзабзэ ыдыжьрэ джанэм ышъхьэ къытырихи, шъхьангъупчъэм зеплъым, чъыг къутамэм тес бзыу цIыкIуитIумэ 
апэхэр зэпэIулъхэу ылъэгъугъэти, къэлъэтагъ. Ау къашъхьарыбыбэгъэ бзыу такъырым хъу цIыкIур Iуифи, адрэм 
дэджэгоу ригъэжьагъ.
"Сэ сшIыщт лъэбэкъур мо бзыу цIыкIум ышIагъэм 
фэд...- Бзабзэ ышъо къызэокIыгъ.- Анысэт псаугъэмэ, 
джы нэс сабый лъэрыкIо иджэхашъо тетыщтыгъ, сыщыIэми, 
сыщымыIэми Чэчанэ ышIэщтыгъэп. Ар сэIо шъхьакIэ, 
Анысэт тхьамыкIэм къехъулIагъэм сыда силажьэу хэлъыр? 
Нахьлъэшыжъым екIодылIагъ. Ащыгъум Чэчанэ сыгу 
фэщэгъагъэп сIорэп, ау слъэкIэу Анысэт ыIэбжъэнакIэ 
згъэузыщтыгъэп. А тхьамыкIагъом цыпэ цIыкIу горэкIэ 
сыхэщэегъагъэмэ, Iоф шъхьафыгъ. Ари тхьэмэ аущтэу 
аухыгъэу къычIэкIын. ЦIыфмэ аIорэр шъыпкъэ - зыр 
мыунэхъоу адрэр унэрэп. Сиунэ сисэу, синасып зыхэлъыр 
щыIэныгъэм къызэригъэфагъ. Мо бзыу цIыкIум зэришIыгъэу зыпари IузгъэзыкIыгъэп, зыми ишIулъэгъу къытесхыгъэп, ау зымафэ сипшъэшъэгъу къысфидзыгъэм тIэкIу 
сигъэмэхъэшагъ: "Чэчанэ цIыф мыгъу, егупшыс. Айнар 
ебэни - хъугъэп, хьакIуцумэ ахэхьажьи - къэзэгъагъэп. 
Анысэт хигъэукъуи, къинмыгъуае ригъэлъэгъугъ, ыщэжьынэу пIалъэ рити, яни, ыпхъуи зэдагъэкIуагъ". Мыхъунэу щыIэр фыхахыгъэмэ, Чэчанэ сыд илажь? ИгупцIэнагъэ 
текIуадэ. Сипшъэшъэгъум ыгу тIэкIу къысэгъугъ: къысимыутэкIыгъэ закъор гъэрекIо бжыхьэ зэфэтшIыгъэ пIалъэм 
илъэсым къехъу зэрэтешIэжьыгъэр ары. Рэдэдыпщым 
шъао къызэрэфэхъугъэр Мэщыкъо цыпхы шIыхьафым 
къыщытиIогъагъ. Джы пщы шъэо цIыкIур Рампэс гощэшхоми, Айнарэ гуащэми ыIапэ аIыгъэу зэращэ. Тэ тиунэкъощ 
лIыжъыр къытхэлIыхьи, илъэсрэ тежэн фаеу хъугъэ..."

--- Page 431 ---

- А сипшъашъ, сиджанэ удыжьыгъахэмэ, къэштэжь,- 
Емзэщ ышъхьэ пчъэм къыдигъэщыгъ.- Щыдыбжь машIор 
зэIысшIэ хъумэ, мэшIуачэхэр къытелъатэхэзэ, джанэр 
гъонэ-санэ ашIы, пэIухъоми ишIуагъэ къакIорэп.
Бзабзэ зыщылъэти, ятэ джанэр пигъохыгъ:
- Угу рихьыщтмэ сшIэрэп нахь, тат, сыдыжьыгъахэ.
- Тыдэ щыI адэ дыжьыпIэхэр? - Емзэщ джанэр зэпиплъыхьагъ.- Къыхэщрэп, сипшъашъ, уянэ нахьи нахь IэпэIасэ 
ухъугъ.
- ДжакIи, дыжьыкIи сэзгъэшIагъэр нан ары, тат, ащ 
нахь Iазэ сэ сыхъуна? - укIытэр къытекIоу Бзабзэ ынэбзыц 
кIыхьэхэр къыридзыхыгъэх.
- Уянэ нахь Iазэ умыхъущтмэ, уигъэшIагъэр хьаулый, 
сипшъашъ,- Емзэщ ыпхъу рыгушхоу IугушIуагъ.- Сэ 
сигъусэ кIалэм сыкъыдимыгъэплъыжьэу ригъэжьагъ. Ащ 
зы къамэ Рэдэдыпщым фигъэчъыгъэшъ, къепхьакIызэ, 
ябгъэлъэгъуным фэд.
- А тат, щытхъукIаерэ убыкIаерэ зэфэдэ,- Бзабзэ 
ынэгушъхьэмэ къахихыгъ.- Уигъусэ отаоми ущымытхъу, 
сэри укъысщымытхъу, тшъхьэ бгъэунэзэщт. Пчэдыжь 
Курацэ тадэжь къэкIогъагъ, къыпIукIагъэба?
- Хьау,- Емзэщ ежьэгъахэу къызэуцокIыжьыгъ.- Сыда 
зыгъэгумэкIрэр?
- Иунашъхьэ къыкIэщхы.
- Ащ сыд едгъэIон. Зигъо къамылыр лIыжъ жакIэу 
мэушъуашъо. Зы мафэкIэ къэтхын, зы мафэкIэ унашъхьэр 
фэтыбгъэжьын.
- Рэдэдыпщым илъэIукIэ онэ къуапэхэр, лъэрыгъхэр, 
чатэхэр шъушIынэу Курацэ есIуагъэти, уигъэохъункIэ 
фэягъэпщтын.
- Ары, шхорэ кIэпщрэ афэшъхьафрэр зэкIэ тэшIы. 
ШымыгъакIор - шхоIу, шы гъэкIорыр - кIэпщ, шы пхъэнтIэкIур - уанэ, шы дэкIуаер - лъэрыгъ,- IурыIупчъэ зэтепхъэкIэ къызэлъипчъызэ, Емзэщ унэм икIыжьыгъ. 
Емзэщ кIыщым зыкIожьыгъэм бэ темышIэу, Чэчанэ 
гъукIэм икъэлапчъэ Iухьи, пшъэшъэ унэм икIошъагъ:
- Емзэщ силъэгъуныгъ. Зы нал горэ къэлэнлагъ, сиш 
хегъэлъэщыкIы.
- НэмыкI горэм ар епIощтми, сэ къысэмыIу, Чэчан,- 
Бзабзи къетхьагъэпцIэкIыжьыгъ.- Тэ тиунэ кIыщ итэп.

--- Page 432 ---

- КIыщ итэп, ау пшъашъэ ис. Ар етIани сыд фэдэу 
хъоршэр... ТIэкIу шIэ къэс пIалъэр лъегъэкIуатэ, сыгу 
зэгоутыным IуигъэкIагъ. Уянэ къыоупчIымэ, къыосIуагъэр 
ушъхьагъу фэшI.
- Сянэ есIон сэ къэзгъотыщт. Тхьаумаф сIуагъэшъ, 
тегъаж.
- Бэрскэшхо мафэр нахьышIуба?
- Сыда?
- Неп-неущ тIозэ, джыри зыгорэ къытхэлIыхьанышъ, 
баджэм къехъулIагъэр къытщышIыщт.
- Ар зэхэсхыгъэп.
- Бэрскэшхо мафэ горэм баджэм ныбгъу къыубытыгъ. 
"Сызэрэпшхыщтыр гъэнэфагъэ, ау сызщыпшхыщт мафэр 
къысаIу" - ныбгъур къелъэIугъ. "Бэрскэшхор арба,- 
баджэм къызеIом, жэдэзи, ныбгъур быбыжьыгъэ. 
"МэфитIу горэкIэ нахь пасэу сыда зыкIесымыIуагъэр?!" 
- баджэм ыцэхэр зэригъэшхыгъэх.
- Хьау, Чэчан,- Бзабзэ щхыгъэ.- Ори бэджэ тхьагъэпцI 
зыкъэмышI, сэри ныбгъу сыхъоу сыбыбыжьынэп. Гу 
зытесшIыхьэгъэ мафэр къэгъэс. Тиунэжъ сыбгынэныр 
зэрэмыпсынкIагъор о пшIэрэп. ПIалъэр къэблагъэшъ, сыгу 
зыреутэкIыжьы...
- Сиунэ укъызифэкIэ, угукIи, пшъхьэкIи угупсэфыжьыщт, синэшIуцI,- Чэчанэ зигъэсэмэркъэузэ, пшъа шъэм 
пэ гъокIыгъ. Бзабзэ ыIэгушъуитIу къыпигъэуцугъ:
- УичIыпIэ ит. Мыхъугъахэм игугъу къэмышI. Ащ 
нахьышIу неущ пчэдыжь уигъупчъэ пкIыпкъ къыдэгъани, 
кIэлэ зыщыплI горэ уигъусэу, татэ къамылыхэ дакIу. Курацэ 
иунашъхьэ къыкIэщхы.
- Ар мэфэныкъо Iоф ныIэп, Бзабз, тшIэгъахэкIэ лъытэ,- 
Чэчанэ игухэлъ къызэрэдэмыхъугъэр гухэкI щымыхъоу 
чэфкIаеу пшъэшъэ унэм къикIыжьыгъ,шым зыридзыжьи, 
ядэжькIэ ыгъэзэжьыгъ. Ятэжъ сымаджэ зэрэхъугъэр 
мысагъэкIэ зыфилъэгъужьзэ, Чэчанэ зэцIэцIэжьыгъ: 
"Тэтэжъ ыIу-ымыIоми, фетэур къыстекIо. ЛIыжъ IапIэ 
хъугъэ. Згъэгубжи, сэры мэзым пхъэшI зыфыгъэр. ПкIантIэр 
зыпкъырегъэхьажьы ыIозэ, чъыIэр къызхигъэхьагъ. 
Зэрыджэпсым ишIуагъэ къекIыгъ нахь, пскэщтыгъ. Рэдэд 
ар зишIэкIэ, къысфидэщтэп".

--- Page 433 ---

Чэчанэ якъэлапчъэ нэмысыжьзэ, зэнэгуягъэм зэрэIукIагъэр ылъэгъугъ: шышIоIум Рэдэдыпщымрэ Агъбанэрэ 
яшхэр кIэрытыгъэх. ТIэкIу зыкIэщтэжьыгъэу пхъорэлъфыр 
ятэжъ ихьакIэщ ихьагъ. Пщышхом, фэмычэф хъатэу 
зыхиIэтыкIи, Чэчанэ ыIапэ къыубытыгъ, зыкIэрысыгъэ Колэс 
зыфигъэзэжьыгъ:
- Мыщ ифэшъуашэр ошIа, тхьамэтэ маф? Мо бгыкъужъыем пылъэгъэ кIэпщымкIэ къэбгъэшъоныр ары. 
ЛIыжъышхор мэзым пхъэшI бгъакIоу, Чэчан, уукIытэрэба? 
- Рэдэд зигъэсэмэркъэузэ, къыхэгубжыкIыгъ.- О уихьэ 
сыкъешхы нахь, Колэс, зэрэсишъэогъум семыплъэу, сыгу 
тезгъэпщахэщтыгъэ.
- Къысфэгъэгъу, тат, сымыс, зиусхьан,- Чэчанэ сэмэркъэунчъэу зеухыижьы.- Неп-неущ сIозэ, тэтэжъ зэщысфыгъэ.- Къэщэн гугъоу зыхэтым ышъхьэ къыхихынэу 
зэрэшIомыигъуагъэр ятэжъ ыпашъхьэ къыщыфэIуагъэп. 
Мафэ горэм Бзабзэ теплъэхъукIмэ, чIинэнэу мафи, пчыхьи 
ынэгу кIэкIыщтыгъэп. Ибэ нахьыбэу гупсэфыгъо къезымытыщтыгъэр Хьакъарэ ыкъо нахьыкI. Пшъашъэм ылъэдакъэ къиуцоу, ылъапэ пичэу ыуж къихьэгъагъэти, АйнарэкIэ ежь ышIэгъэгъэ делагъэм фэдэ горэ агу къэкIэу 
хъорэлыкъ хадзэмэ ыIоти, Емзэщ гъукIэм иунэ ынэ тырихыщтыгъэп.
- МыдаIорэр хьарылъф язгъэIуагъэр, зиусхьан, уашъом 
къефэхыгъ пшIошIа, сипхъорэлъф фэдэ гор,- Колэс щхыпцIызэ, игущыIэ къызэблихъугъ: - КъызэрэпIуагъэмкIэ, 
хьакIуцухэр дзэ гъэхьазырыным фэчэфхэп. Лыгъотх чылэ 
закъомкIэ Цухъор хэкIыжьын ыгу хэлъ, ара?
- Хьау, Колэс, Дэмыр ылъэкI къыгъанэрэп,- хьакIуцу 
пащэр Рэдэд ыухыигъ,- ичылэгъухэр ыгъэдэIуагъэх, 
адрэхэр тэ къытщэгугъых. МыутIэхэм, зыхыхэм, къосэгъухэм къатекIохэу ХьакIуцум къынэсхэрэр зэкIэми иныжъ 
тыхъугъэкIи, тфэIэжэнхэп аIо. Сэ сяупчIыгъ: "КъохьапIэмкIэ пый къимыкIэу къыблэмкIэ къышъутеохэмэ?" АщкIэ 
къикIыщтхэри абхъазхэм, убыххэм къагъэкIощтыхэп аIошъ, 
мэщхых. "Хы ШIуцIэм къытекIыхэу къышъутеохэмэ?" 
"Псым хэсхэр къыхэмыкIыщтхэмэ, гъуни нэзи зимыIэ 
хышхор хэт къызэпичын?" - ащкIи згъэщынэнхэ слъэкIыгъэп.

--- Page 434 ---

- ХьакIуцумэ о пIорэр аIощтэп, цIыф гъэшIэгъоных,- 
хэпскэуIукIызэ, Колэс ышъхьэ ыгъэсысыгъ,- ау талъэныкъуи, зыхыхэми, мыутIэхэми Iофышхо ябгъэшIагъ, зиусхьан. 
КIалэхэр зыщагъасэхэрэр чылэмэ ябгъэгъэпсыгъ, ам ылэжьыщтыгъэ чIыгухэри ябгъэлэжьыгъ, къялыекIырэ 
лэжьыгъэкIи, Iэшэ-шъуашэкIи къызэрэбдеIэхэрэм сегъэгушIо. А зэпстэумэ акIыIоу слъытэрэр уаим щымыIэу мы 
илъэс зытIущыр зэритхыгъэр ары. Русичыпщым узыIокIэ 
нэуж сыгу цапэкIэ сIыгъыгъ.
- Сэри Мстислав пщым сызэрэхэплъагъэмкIэ, зигущыIэ 
изытэкъухьэрэмэ ащыщэп,- гупшысэ хьылъэр Рэдэд ынэгу 
къыкIэхьагъ.- КIуачIэ зэреугъоилIэкIэ сенэгуе.
- Ори, зиусхьан, уилъэпкъэгъумэ кIочIэ дэгъу ябгъэгъотыгъ,- Колэс нэплъэгъу фабэкIэ пщым Iуплъагъ.- Хэгъэгу-пщыгъо Iофыбэ зэпыбгъэфагъ,бэмэ уиакъыл атефэ, 
ау IофыгъуитIу къыбдэмыхъуным сытещтыхьэ.
- Сыд фэдэ Iофха, тхьамэтэ маф? - Рэдэдыпщым 
ышъхьэ къыпхъотагъ.
- КъагъэшIагъэм адыгэмэ пытапIэ ашIыгъэп. Мыжъо 
пытапIэм къыкъонэнхэр къэрэбгъагъэкIэ алъытэ. Ар зы 
Iофыгъу. Дзэ теубытагъэ тиIэнри къыбдагъэхъущтэп. Пыир 
къафакIоу зашIэкIэ, къызэхэлъадэхэмэ язэожьхэу есагъэх. 
Мары, ябгъэшIыгъэ шэщыхэмэ кIэлабэмэ яшыхэр чэщырэ 
чIатыгъукIыжьхэшъ, гъунэгъу чылэмэ кIэпщакIо, псэлъыхъо, 
джэгуакIо арэкIох.
- УхъумакIохэр апэтхэуи?
- Ахэри адыгэхэба? Зэщыщых, зэрэшIэх. Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп.
- Сыд сшIэмэ хъун, Колэс?
- Къаигъэ умышIых. Лъэпкъ шэныр зэблэхъугъуай. 
Ежьхэр яакъылкIэ о узыфаем кIэмыхьэхэу непэ-неущэу 
апкъырыхьащтэп, агукIэ къыотIэщтых. ЦIыф лъэшхэр, 
чанхэр къэгъотых, къызгогъэуцох. Лъэпкъым ыпэ узитыкIэ, зэкIэ пфэгъэдэIощтэп, бгъэщынэн фаехэри къахэкIы. 
Думитрий къыIогъагъэхэр угу къэкIыжьхэрэба?
- КъэмыкIыжь мэхъуа, гупшысэ Iушыбэ къыкIэрысхыгъ.
- Урымыр Iушы сIокIэ, титхьэхэр щызгъэзыехэрэп. 
Ори, Агъбани, мы къытшъхьащыт кIалэри, тилъэпкъ щыщхэ 
нэмыкIхэми титхьэхэр тыгу илъых, ау тшъхьэмэ арылъ 
гупшысэхэр зэнэсхэрэп, шIэныгъэ къытхэзылъхьан тиIэп. 

--- Page 435 ---

ТимыщыкIагъэм тыщызыухъумэн, къытэушъыин, гъогу 
занкIэм тыфэзыузэнкIын слъэгъурэп. Уфэзгъэблырэп, ау 
Турабэ дин пащэ хъущтэп. ИмыIофмэ ахахьэрэр, хъопсэн-нэцIэныр зишэныр къыбготыным къыпэу узезыхьэрэ уиш 
пырхъалэ уигъусэмэ, оркIэ нахь фед.
- Ар шъыпкъэу къэпIуагъ,- Рэдэдыпщыр сакъэу къэплъагъ,- ау Турабэ имыщыкIагъэхэр ешIэу зыфэпIуагъэр 
къызгурыIуагъэп, Колэс.
- Турабэ тхьэмэ ялIыкIомэ, Iэзэн Iофхэу цIыфхэр зэригъапцIэхэрэр сыд зилIэужыгъор? Зыгорэм ишIуагъэ екIыгъэу слъэгъугъэп.
- НэтIай гупцIэнэжъым фэдэхэр егъэделэх,- пщыр 
сэмэркъэу кIэлъэу щхыгъэ.- Ахэр сэ хезгъэнэщтых, ау 
цIыфмэ агухэр зэфищэнхэу, тэ шIошъхъуныгъэ къытфаригъэшIынэу зыфапIорэр Турабэ фызэшIокIыщтэп, Колэс. 
ШIэныгъэ голъэу къенэкъокъужьын гори къыкъокIырэп.
- НэмыкI чылагъомэ ащыгъэлъыхъох. Тхьэхэр зышIошъ 
хъурэ цIыфхэр зэкъозыщэн, хабзэм фэзгъэIорышIэн лIы 
Iушхэр лъэпкъым къыхэкIыщтых. Мстислав пщым русичмэ 
ядинлэжь игъусагъэба?
- Яини, яцIыкIуи зыфырадзыхэу, къащ къыфахьэу, 
Мстислав готыгъ,- Рэдэд къыушыхьатыгъ.
- Джары Думитрэ зыфиIуагъэр. Ащ фашIырэ лъытэныгъэ-шъхьащэр зэолIэжьырэр пщыр ары. Ори ащ фэдэ 
цIыф уищыкIагъ. Турабэ зэрэжашIом уемыплъ, къыIорэр 
кунэкI.
Гугъу уезгъэхьыни, узгъэгушхони гъунэгъу лIыжъым 
къыкIэрызыхыгъэ Рэдэдыпщыр къежьэжьыгъэу ыуж ит 
Агъбанэ нэшIукIэ фызэплъэкIыгъ: "Сыдэу щэIэгъэшхо уиI, 
Агъбан,- иухъумакIо гукIэ щытхъугъ, Тураби зыкIилъэгъу 
мыхъущтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ.- Мыщ фэдизым ужэ 
гущыIэ къыдэкIыгъэп. Чэчани къенэкъокъущтыгъэ фэдагъ. 
Къысфэусэгъэ тхьэхэм Агъбанэ къысатыгъ..."
- НекIо, Чэчан,- Рэдэд шъэогъум риIуагъ.- Курацэ 
дэжь тыIухьанышъ, неущ иунашъхьэ зэрэфабгъэщтыр 
етIон.
- Неущ къамылыхьэ тыкIонэу ары.
- Шэщхэр забгъэм, къамыл хъущэ къелыжьыгъ. 
Пчэдыжь Курацэ фязгъэщэщт,- пщыр къэнэкIауи, къыпидзэжьыгъ: - УишIупщ хъущт Емзэщ шъуигъусэщтмэ, 
щэджагъо нэс шъуухын.
- Зэ къэтэгъэщахэба...- Чэчани IугушIукIыгъ.
- Тхьаумафэр арба?
- Ары, зыгорэ къытхэмыожьмэ.
- Мыхъунэу щыIэр унатIа? - зыпкъ итэу Рэдэд онэгу 
зишIыжьыгъ.
Унашъхьэр фэзыбгъэщтхэм афэпщэрыхьан хъумэ 
къыздыригъэIэнэу Курацэ гъунэгъу нысакIэм дэжь кIуагъэ. 
Дэхапсэ щагум диубытагъэти, елъэIугъ:
- А нынэ, неущмыкIэ пчэдыжь садэжь къакIо. Уитхьацуфи бэлагъи къыздахь. Унэшъхьэ телъхьэ шIыхьаф сиIэщт.
- Ар Турабэ о къеIоба, нан,- Дэхапсэ зызэришIыщтыр 
ымышIэу, ынапIэхэр ридзыхыгъэх.
ГущыIэ макъэхэр зызэхехым, Турабэ ытхьакIумэ пчъэ 
зэпагъом Iуилъхьагъ.
- Гъунэгъу ныом удеIэщтмэ, сыда Турабэ иIофэу 
хэлъыр? - упчIэр НэтIае ыпэ итэу унэ къогъум къыкъокIыгъ.
Турабэ пчъэр Iуипхъоти, бгъэжъ оным фэдэу ашъхьарыуагъ:
- Сишъуз къысфэбгъэблэу сыда узхагъаплъэрэр! - 
Турабэ машIор къыIокIы.- Слъэгъу пэтзэ, сищагу дэкI!
- Хэт ихьа къыоцэкъагъэр, Тураб! - ныор гъунэгъум 
къыпэлъэшыжьыгъ.
- Ори сыкъэмыгъэсэжь! - НэтIае жэхэбэнэн зигухэлъыгъэ Турабэ ныомкIэ зыкъигъэзагъ.- Уиунашъхьэ 
абгъэщтмэ, зэрэчылэу къыфэушъошъожьынэу ара? О 
зыгорэ афэупIэпIи, ягъэшх.
- УупIапIэу къэсэлъэгъужь,- Курацэ зэкIэкIуагъэп.- 
Ара тхьэмэ ялIыкIо ыIонэу ышIэрэр? Уянэ тхьамыкIэм нахьи 
илъэс пчъагъэкIэ сынахьыжъ. Е-е, делэ тхьамыкI, гъунэгъумэ зэрашI хабзэу, лIымэ апэ уитэу укъэкIонышъ, сыбгъэгушхон сшIошIыгъ.
- Сэрэп делэр, Курац, тапашъхьэ итыр ары,- Турабэ 
кIэзэзызэ, ымакъэ ыгъэшъхъыгъ.- Мыхъун къыосIуагъэмэ, 
къысфэгъэгъу. НэтIае сызэщифыгъ. Ежь фэмыгъэшъузыгъэр пыи къысфишIынэу ежьагъ. ДэкI сIуагъэба, сыда 
узпэтыр?
- Сыд сэIо къэхъугъэр? - НэтIаий ынэхэр плъызхэу 
Турабэ Iуплъагъ.- Дэхапсэ гъунэгъу ныом деIэмэ, ыбг 
зэпыкIына?

--- Page 436 ---

- Ащ ыбг зэпыкIынэп, ау о узэпыскIын! - Тураб ынэ 
къикIэу НэтIае ыпшъэпIашъо етхъуагъ.
- Тураб, сыд сэIо къэхъугъэр?! - Чэчанэ ымакъэ Турабэ 
къыкIигъэщтагъ.
- Сыд къэхъун, Чэчан, НэтIае сигъэгубжыгъэти... 
Зиусхьан, ора ар? Шъукъеблагъэба, сыдэу дэгъоу шъукъэкIуагъа,- ардэдэм Турабэ шъоубзэгу къэхъугъ.
- Курац, оры тэ тилъэгъуныр,- зи зэхимыхыгъэ фэдэу 
Рэдэд ныом зыфигъэзагъ.- ШIыхьафыр неущмыкIэп, 
неущ. Къамылыр хьазыр. УмыгуIэжьыным пае макъэ 
къыотэ гъэIу.
- А тхьауегъэпсэуи, Рэдэд, сыдэу сыбгъэгушIуагъ! - 
нэгу жъоплъ дыигъэр зэхихыжьызэ, Курацэ пщышхом 
пэгъокIыгъ.- О Iофэу уиIэр уиIэу, пшъхьэкIэ уигъэгумэкIызэ, 
сиIоф ыуж узэритыр нибжьи сщыгъупшэнэп. Уятэ Лаурстэныпщым фэдэкъабзэу гукIэгъушIэ ухъужьыгъ. Тхьэмэ 
бэрэ тапэ урагъэт.
Пщышхом дэкIотэнэу Турабэ щагум зыдидзыгъ 
шъхьакIэ, къыпымылъэу зежьэжьым, зиупэпцIи, унэм 
ихьажьыгъ.
- НекIо, Курац, узгъэкIотэжьын,- Дэхапсэ пкъые 
къэхъугъэу гъунэгъум дежьагъ.- Армэ зыхэхьажьыгъэр, 
непэ щегъэжьагъэу сыд фэдэ IофкIи сеупчIыжьынэп.
- А нынэ, сыда Турабэ къехъулIэгъапэр? Ышъэ икIыныр 
хэгъэкIи, мыхъун ыIоу джы нэс зэхэсхыгъэп.
- ЕсIомэ, есIозэ, натIэкIэ емыутэкIэу гурыIуагъэп, 
Курац. Ежь сыкъищагъэмэ, силIыгъэри сыда скIэ зыкIишIэгъэн фаер? - Дэхапсэ къэтхьаусхагъ.- Турабэ зи ымышIэу 
НэтIае кIишIыхьэзэ есагъ. ЕтIани силIыгъэмкIэ къысэгуцэфэным Iофыр тетэп. НэтIае тхьамыкIэр зэрэамалынчъэр 
Турабэ ешIэ. Ащ нэмыкI гугъу езгъэхьырэр.
- Сыда, си Дэхапс? - къыIупшыхьащтым фэдэу ныом 
зыкъикъудыигъ.
- ГъэрекIо бжыжьэ Колэс хьакIэхэр къыфэкIогъагъэхэба?
- Ары, урымылIымрэ Ислъам-Хьаджэмрэ ихьэкIагъэх.
- Джахэмэ заIукIагъэм щегъэжьагъэу силI иджэдыгу 
къызызэпыригъэзагъэр. Ары нахь, мыщ фэдэ хъущтэу 
сшIагъэмэ, сиунэ лъэбэкъу къисыдзыныеп.

--- Page 437 ---

- Къаушхъухьагъа адэ мыр?
- КъырашIагъэри сшIэрэп. Зиусхьаным игъусэу "сэ 
ахэр къэмыкIожьыхэ сшIыщтых" ыIозэ, кIогъагъэ. Пчыхьэм 
чэтыу Iасэм фэдэу къыгъэзэжьыгъ. Гукъэо тIэкIоу ышIыгъэхэри къысфиIотэгъагъ. Тизиусхьан урымылIым гъэшIэгъон хилъагъоу бэрэ зэредэIугъэр, ежь къызэримыгъэгущыIэщтыгъэр шIошъхьэкIуагъ. А пчыхьэм щыкIэдзагъэу 
Турабэ ичэщи, имафи нэмыкI зэрэхъугъэм сэри сызэредзэ. 
Ащыгъур ары НэтIаий, унэм сыкъызихьагъэм тхьэмафэ 
нахь темышIагъэу, тищагу къызыдэуцожьыгъагъэр. Ары 
шъхьакIэ, НэтIае сыд ышIагъэми, ыIуагъэми, Турабэ ыгу 
тефэжьрэп. А зыр ары зыфырикъунэу ыгъотыгъэр. Сэри 
зытIо-зыщэ къысIупхъуагъ, сишхын шIыгъэмэ цIэ къафишIэу 
къызырегъажьэм, сыжэхэтхъожьызэ, щезгъэгъэтыгъ. 
Типщышхо дэсэу зишIэкIэ, ыдэжь мэчъэ зэпыт, ау ренэу 
ыгу Iаеу къэкIожьы.
- Зэщыхъушъутагъэхэмэ шIэ? - Курацэ ишIошI къыхигъэуцуагъ.
- Хьау, мыхъун зэраIуагъэп, ау зиусхьаным ыгу 
къыфэучъыIыгъэу къыщэхъу.
- А си Дэхапс, Турабэ сэкъат шъхьакIэ, акъыл имыIэу 
щытэп,- Курацэ зиплъыхьэзэ, къеIушъэшъагъ.- ЗыгорэкIэ 
егуцафэ. Ары, ары пщым ыуж зелъадэм, къызэрэфызэмыплъэкIыжьыгъэми гу лъыстагъ.
- Адэ, Курац, тхьэмэ урялIыкIоу, моущтэу укуоу, 
укIыеу зэхихыгъэу Рэдэдыпщым къыфигъэгъуна? О къыуиIогъэ Iаехэри зэхихыгъэн фай. Мафэ кIорэп сыIумыупчIыхьэу, ау зи мыхъугъэу еIо. Сэ сшIошъ хъурэп. Тхьэмэ 
ялIыкIомэ, бзылъфыгъэгур ыгъэпцIэн ылъэкIыщтэп. Чэщи 
мафи сызIуидзэжьыным фэдагъ, джы къысфэчэфыжьэп...
- ТекIыщт ар. Ащ пае Iогъу-шIэгъу умышIы,- Курацэ 
къеушъыигъ.- Жьыбгъэ щымыIэу къурэ сысрэп. ГухэкI 
иIэмэ, ежъухыжьын. Зэхэпхыгъа, Дэхапс, Айнарэ джыри 
зэпкъаджэ.
- Тхьэхэр етагъэба...- хъопсэ мэкъэ шъабэр Дэхапсэ 
къыжэдэзыгъ.- Апэрэ шъаор джэхашъом къытыритIупщхьэгъэ къодый...
- Ори зыгорэ Турабэ къыфэлъф, Дэхапс,- Курацэ 
гъунэгъур ымыгъэукIытэжьынэу IаплI рищэкIызэ, ытхьакIумэ 
иIушъэшъэжьыгъ: - Сабыим унагъор зэрепхы, нынэ.

--- Page 438 ---

Дэхапсэ хэщэтыкIыгъ нахь, зи къыпиIожьыгъэп.
Шыуищыр пщы унэм зынэсыжьхэм, Чэчанэ димыхьэ 
шIоигъоу зыригъани шъхьакIэ, Рэдэд къышIокIыгъэп:
- НекIо, некIо, пчыхьэшъхьашхи зэдэтшIын, Колэс 
тхьамыкIэр пхъэшI зэрэбгъэкIуагъэм джыри зэ тыте- 
гущыIэжьын.
- Ашъыу, Рэдэд, зиусхьан, фэмыфыгъэкIэ къэзгъэнагъэп,- Чэчанэ зиухыижьыгъ.- Сятэжъ езгъэшIагъэп, 
ори къыосIуагъэп. Гъэстыныпхъэр зыщытыухырэм тефэу 
Хьакъарэ ыкъо нахьыкIэ Зирарэ Бзабзэ нэрыгъ къышIыгъэшъ, ишъэогъу шъхьаубатэхэр игъусэхэу, пчыхьэ къэс 
къыфыкъокIы.
- Ахэр къызихьэхэкIэ, о сыд пшIэрэ?
- Сыд сшIэн, хабзэр сыукъона, сыкъекIыжьышъ, 
хьэнэ-гъунэм сит.
- Бзабзэ сыдэу псэлъыхъом зыфишIырэ?
- Ылъэгъу мыхъоу еIо.
ХьакIэщыпчъэр Рэдэд зыIуехым, Дзэпщ цIыкIум дэджэгоу Айнарэ мышъашъом тесыгъ. ЛIым игъусэ къызэрилъэгъоу къызыщылъэти, шъэожъыер ыпхъотэжьыгъ.
- Айнар, сишъао ышъхьашъо сытегъэIабэба,- хьакIэщым икIыжьырэм Рэдэд лъыджагъ.- Тянэ ыIыгъ хъумэ, 
сэукIытэшъ, сынэсырэп, ори уечъэжьэжьыгъ.
- Къысфэгъэгъу хьакIэщым тисэу шъукъызэриз гъэхьагъэр. Мы цIыкIум сыкъикъудыизэ, лIыгъэкIэ сыкъырищагъ нахь, уихьакIэщ джэгупIэ тшIыгъэу уишъэогъу 
къышIорэмышI.
- Зэгорэм сыделагъэми, Айнар, ар къызгурымыIоным 
сиIоф тетэп,- Чэчанэ плъыжьы хъугъэу ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Аущтэу оIомэ, сигуапэ,- сабыир къыригъэуцохи, 
Айнарэ хьакIэщым икIыжьыгъ.
- Къаигъэ цIыкIу,- Рэдэд шъузым кIэлъиIожьыгъ.
- Сыгу ебгъэрэп. Къэсылэжьыгъэр къысиIуагъ,- Чэчанэ 
имысагъэ зыдишIэжьзэ, шъэогъум Iуплъагъ.
VIII
Зыныбжь икъугъэр къыщэным дэгуIэ, ащ Iофыр зынэ скIэ, ыгучIэ езыжьы.

--- Page 439 ---

Ар бэшIагъэ Рэдэд зыпэкIэкIыгъэр. ШIу ылъэгъурэр 
иунэ ис, шъэо цIыкIу къыфилъфыгъ. Джыри, тхьэмэ афэшъхьаф хэт ышIэра, мэзэ заулэкIэ къэхъущтыри шъэонкIи 
мэхъу. Шъхьэгъусэ къыфэхъугъэмкIэ кIэгъожьэу къыфыхэкIыгъэп. Гоу фишIыгъэм мафэ къэс хэмыхъомэ, 
хэкIырэп. Ау Рэдэд къыщэнэу зежьэм, зэхэмышIыкI чъыIэ 
нэкI горэм зэриштэгъагъэр Чэчанэ зыIоплъэм, ежь пэкIэкIыгъагъэр ыгу къэкIыжьзэ, гумэкI-гуIэм шъэогъур зэрэхэтыр, 
зыми зэрэфэмыежьыр къыгурыIоу щхыпцIыгъэ.
Шъузыщэхэр пшъэшъэ унэм ихьагъэх. ПIэкIор бармэкъым гот Бзабзэ ынапIэ къыIэти, нэ шIуцIэ инхэмкIэ къылъыкIуагъэхэм зырызэу къяплъыгъ. Зэмыжэгъэ пщым 
тIэкIу къыкIигъэщтэгъэ Бзабзэ шъхьэщэ макIэ фидзи, 
гутIапчъэмкIэ къыпыт унэм Рэдэд чIэкIыгъ. Къэмалъэм 
тхыпхъэхэр хэзгъэчъырэ Емзэщ ошIэ-дэмышIэу пщышхор 
зышъхьарэхьэм, дэщтэ-даом хэтэу къызщытэджыкIыгъ, 
шIуфэсым къыримыгъэгъэзэжьэу къэгузэжъуагъ:
- Ора, зиусхьан, къеблагъ... ХьэкIэшхо тиI ащыгъум. 
А ныу, орба ар? - ыцIэ къыримыIоу шъузым фычIэджыкIыгъ.
- СыхьакIэп сэ, Емзэщ,- лIым игуIакIэ гуапэ щыхъоу 
Рэдэд IущхыпцIыкIызэ, къыгоуцогъэ Къодани фыреплъэкIыгъ,- шъузыщэмэ сырягъус.
- Сыд шъузыщ? - Емзэщ ыIупшIэшхо къыIузыгъ.- 
ЗидэкIогъу пшъашъэ тиIа?
- Мазэр изы хъугъэу унашъхьэм къызытефэкIэ, Емзэщ, 
ны-тымэ амылъэгъузэ, псэлъыхъомэ къалъэгъу. ЕмыкIу 
къысфэмышI, некIо зыIорэ пстэуми шъузыщэ садежьэрэп. 
СыкъызфэкIуагъэр сишъэогъу, Колэс тхьамэтэ мафэм 
ихьатыр.
- Ащ сегуцэфэн фэягъ. Курацэ унашъхьэр фэтыбгъэжь зэхъум, сыгу къихьэрэр къышIэу Колэс ипхъорэлъф 
сауж итыгъ.
- ЗэрэпIорэмкIэ, Емзэщ, угу рихьыгъ,- Къодани 
къахэгущыIагъ.
- Зыгу рихьын фаем рихьыгъэмэ, сэ сыдым сыхэтыжь, 
Къодан,- Емзэщ къыIуи, пщым зыфигъэзэжьыгъ: - Колэс 
зы лIыжъ тхьэмэтэ мафэу тичылэ дэс, ау о гъусэ укъызфэхъугъэм, зиусхьан, хэт щыщми, гуапэр сиеу сипшъашъэ 
естын...- щагум къыдэтэджэгъэ бырсыр макъэм Емзэщ 

--- Page 440 ---

игущыIэ зэпыригъэчи, шъхьаныгъупчъэм ригъэплъыгъ.- 
Хьакъарэ ыкъо нахьыкIа сэIо куо-хьау къытэзышIылIагъэр? 
Ятэ фэдэ хъужьыгъэкIэ сенэгуе.
- Ятэ сшIэрэп, ау Нахьлъэш цIэплъым фэдэ хъугъэ 
пIомэ, нахь къыбдэсштэн,- Рэдэдыпщым къызэриIокIи, 
унэм икIынэу ежьагъ.
- Зэ, зиусхьан, кIэлэ шъхьэубатэмэ уахэмыхь, о пIорэр 
аIощтэп,- Емзэщ къэгузэжъуагъ.- Сэ ахэр джыдэдэм 
оташъхьэ исшIыхьащтых.
- Уипшъашъэ пае зэнэкъокъухэрэм уахэхьаныр 
къекIурэп.- Рэдэдыпщым бысымыр зэтыриIэжагъ.
- Ари тэрэз,- Емзэщ къызэкIэкIожьыгъ.
Рэдэдыпщыр унэм зекIым, кIалэмэ ажэхэр Iузыгъэхэу 
Iэсагъэх.
- Сыда джы мэл Iэсэжъ шъузыкIэхъугъэр?! - Зирарэ 
къызыбгырыуи, игъусэмэ афидзыгъ: - Ядгъэщэщтэп тIуагъэба!
- Ужэ зэтелъхь! Зиусхьаныр плъэгъурэба? - кIалэмэ 
ащыщ горэ Зирарэ фэгубжыгъ.
- ШIагъуа зиусхьанмэ,- Зирарэ зэкIакIощтыгъэп.- 
Тхьэхэр къеуцохыгъэхэми, Бзабзэ ядгъэщэщтэп! Арба 
тIуагъэр?
- Зирар,- гупсэф макъэкIэ Рэдэдыпщым къыIуагъ,- 
пшъашъэр псэлъыхъомэ захадэкIэ, къахихрэр зы нэбгыр.
- Хэт ыIорэми седэIущтэп! - Зирарэ зыIыгъмэ заIэкIиутынэу фежьагъ.- Мэзыбэ пшъашъэхэр Чэчанэ фыхахыгъэхэп!
- Ары шъхьакIэ,- джы Рэдэд щхыпцIыгъэ,- Бзабзэ 
къызышъухадэм, къахихыгъэр Чэчан, орэп.
- О уримыгъусагъэмэ, къахихрэм теплъыни,- Зирарэ 
пщымкIэ къыкIырыугъ.- ПшIошъ мыхъурэмэ, зиусхьан, 
моу сыуигъусэу унэм тигъахьи, Бзабзэ тегъэупчI.
Ардэдэм шы лъэмэкъэ гъэжьыр къэлэпчъэ кIыбым 
щыкIосагъ. Хьакъарэ ыкъо нахьыжъ ГуIатыжь къыIулъади, 
ышнахьыкIэ къыфилъыгъ:
- Сыд бырсыр мыщ дэпшIыхьагъэр?
- О хэта къыоджагъэр?! - Зирарэ зыкъырищыгъ.
- Зиусхьаным ыпашъхьэ ужэ къыдахьэхэрэр щыпIоу, 
сыд тынапэ зыкIытепхырэр?! - ГуIатыжь ышнахьыкIэ енэпэшъоуагъ.- Дэшъущыжь мыр!

--- Page 441 ---

Зыкъэзыпхъотэнэу ежьэгъэгъэ Зирарэ Iэ Iэтыгъо игъусэмэ рамыгъафэу пщы пашъхьэм ращыгъ.
- ШынахьыкIэ пхъашэ уиI,- Рэдэдыпщым ГуIатыжь 
ыIапэ ыубытызэ, ыгъэшIэгъуагъ.
- Шъхьэубат! Тянэ мыщ къинэу ригъэлъэгъурэр. 
ЕпIорэр хэмыхьэу фэдэ слъэгъугъэп. Тятэ тхьамыкIэм 
ылъэныкъокIэ мыкIуагъэмэ, къыздикIыгъэр сшIэрэп.
- Лъэпкъыр бжиблэу мао, ГуIатыжь. ШъуитIу яз адэ 
ным ылъэныкъокIэ кIуагъэба?
- Тянэ ащ фэдэ шэн иIэп, зиусхъан. Тятэ кIапщэ фашIэу 
зыщэлъыми, гу Iае къыпфытигъэшIыгъэп, Нахьлъэш зыоукIыми, мыуцурэр къиуцукI IокIэ ыIуагъ нахь, уигъэмысагъэп. Сыкъызэрэпфэразэр джы нэс къызэрэосIощтыр 
сымышIэу сыхэтыгъ. Къегъэжьэгъахэшъ, къэсэIо о уишIэн 
пшIагъэ, сэ къыстефэрэр сапэ илъ.
- Сыд къыпфэнагъ?
- Тятэ Нахьлъэш пыщэгъу фэзышIыгъагъэр Шэныб. 
Ащ ыпсэ зызгъэгъукIэ, о пшIагъэри хэлъэу, тятэ ылъ 
сшIэжьыгъэкIэ слъытэщт.
- Ыуж икI, тыгъужъ шъхьэзакъоу къэнэжьыгъэр хэт 
ецэкъэжьын.
- Сыгу псэфыщтэп, зиусхьан.
- Сэ шъузыщэхэр къысэжэх, ГуIатыжь...
- Ары, ары, бащэри усIыгъыгъ,- аужырэ илъэситIум 
хэпшIыкIэу зызыштэгъэ кIэлэшхор ыбгъэ теIэбэжьи, 
шъхьащэ къышIызэ, ежьэжьыгъ.
Рэдэдыпщыр рэхьатыжьыгъэу Емзэщ дэжь ихьажьи, 
пшъэшъэ осэ дышъитIур Iанэм фытырилъхьагъ. Пшъэшъэ 
унэм зычIэкIыжьхэм, ашIэщтыр амышIэу зэIуплъэжьыхэу 
шъузыщэхэр зэхэтыгъэх. Ыбгъэ лъэшэу зэрэчэлъаорэр 
къызхэщыщтыгъэ Бзабзэ риIуагъ:
- Ухьазырмэ, Бзабз, упшъэшъэ дэгъумэ, некIо.
- Пшъэшъэ дэгъу хъурэп, зиусхьан, шъуз дэгъу нахь,- 
Къоданэ къэсэмэркъэугъ.- Зыфатщэрэ Чэчанэ тылъихьэу 
тихьакIэ хъумэ, ары дэгъумэ къызытшIэщтыр.
Бзабзэ ыIэлджанэ Чэчанэ зытеIэм, къэтхытхыгъ, 
ылъакъо ригъанэ фэдэ ышIи, къежьагъ...
Хъярыр зихъярым фэгушIонэу Рэдэдыпщыр занкIэу 
хьакIэщым ихьагъ. Нахьыжъхэр къызэхэтэджагъэх. Колэс 
зыфэгушIуахэм, ТIатIыхъуи риIуагъ:

--- Page 442 ---

- Шъори сышъуфэгушIо. Хьаблэм нысэ къытыращагъэмэ, гъунэгъухэми ягушIуагъу. Шъыпкъэба, ТIатIыхъу?
- ТымыгушIо мэхъуа, зиусхьан,- ТIатIыхъуи пщым 
къыIугушIожьыгъ.- Сэ сшъхьэкIэ сигушIуи, сихъуапси 
зэхэт. А-ей, ГъучIыпсэ тхьамыкIэжъым зэриIощтыгъэу, 
сикIэлэгъу-делэгъур тыдэ къисхыжьын! Слъакъохэр кIожьхэрэп нахь, сэри Чэчанэ сенэкъокъунэу сыгу щыт. 
ЛIыжъхэм ашъхьэхэр агъэсысхэзэ, зэрэгъэщхыгъэх. 
Колэс зэрэгушIорэр къыхэщэу ТIатIыхъу Iапэ фишIыгъ:
- Мыщ ыгу жъы мыхъузэ, лIэжьыщт.
- Е-о-ой, Колэс, гур жъы хъугъэу хэт ылъэгъугъ,- 
ТIатIыхъу тхьагъэпцI нэгукIэ Рэдэдыпщым Iуплъагъ.- Пшъашъэр къэшъущагъа хьаумэ къэшъухьыгъа?
- Къачъэзэ, къыддэкIуагъ, ТIатIыхъу,- ыгу къыдеIэу 
Рэдэди щхыгъэ.
- Ащыгъум лъэдэкъэ мафэ иунэ къыринагъ, чъэжьыщтэп,- къызкIэупчIагъэм ежь ТIатIыхъу джэуап къыритыжьыгъ.- Колэс иунэ лъэпэ мафэ къыридзагъэ хъунэу 
тхьэмэ тялъэIу.
Зыхэсыгъэмэ Рэдэд къахэкIыжьи, шъаокIэ Чэчанэ 
зэкIолIэжьыгъэ Къоданэ игъусэу иунэ къыдынэсыжьыгъ.
Пщышхор шхахи, Iанэр зырахыжьым, Рампэс хьакIэщыпчъэр къыIуихыгъ:
- Уизакъуа, сикIал?
- Мызыгъэгум сизакъу, тян. КъакIо, къэтIыс,- Рэдэд 
ным пэгъокIыгъ.- УзгъэгумэкIырэ щыIа? Учэфынчъэ фэд.
- Хьау, нынэ, гумэкIыгъуи щыIэп, тIэкIу сыпшъыгъ 
нахь, сыдым сигъэчэфынчъэн,- ныр Iупэ шъабэу къетIысэхыгъ.- Колэс нысэ къыфэшъущагъэмэ, хъяр, ыIотэжьын, 
гъунэгъуми загъэпсэфыжьын. Сэри ащ сынаIэ тесхыгъэп, 
ау чэщи, мафи къыплъэхэсым фэдэ хъун щыIэп. А сикIал, 
къыуасIохэрэр къызэрэпхахьэрэр сигуапэ, узэрыкIэгъожьын озгъэшIагъэп ныIа?
- Ащ фэдэ джэнджэш зыкIи сыгу къихьагъэп,- Рэдэд 
ным фэсакъызэ, Iуплъагъ.
- Къоданэ дзэпащэ зыошIым, Мыстхъакъо къиозгъэщыжьи, Мэзыбэ унэ щебгъэшIыгъ. Ар чылэ шъхьаф дэсэу, 
о мыщ удэсэу шъузэдэхъущтыгъэп. Ар дэгъоу пшIагъэ. 
Чэчани къызегъэзэжьым, къаигъэ умышIы зэрэосIогъагъэр 
бгъэцэкIагъэ. Джы мары, унагъо хъунэу ригъэжьагъ. Нысэ 

--- Page 443 ---

цIыкIур Iуш, цIыфышIу, ынапIэ учIэлъыми учIихыщтэп, ау 
ным фэдэ хъун щыIэп. Узигъусэм загъорэ уедэIуми, укIэгъожьыщтэп. Джы сызгъэгумэкIырэр ары. Нысэми, сэри 
акъылэгъу тызэфэхъугъэти, тызэгурыIуагъ.
- КъаIо, тян сыодэIу,- Рэдэд джы тIэкIу къэгумэкIыгъ.
- ХьакIуцумэ зызэрашIырэр сыгу рихьырэп. Лыгъотх 
чылэр дэхэкIаеу Цухъо Дэмыр зэгуригъэIуагъэу, нэмыкI 
чылагъохэми Iофхэр ащымыдэйхэу къэпIогъагъ. Адрэ 
мыхъухэрэм Къосэгъум ибгъэкIыщтми, зыхыхэм, мыутIэхэм 
къахэпщыщтыми, лIы Iушхэр къэбгъотхэу, пащэкIэ афэбгъакIомэ, сыдэу уеплъыра? Мары, нартхэми зы лъэпкъым 
хагъэкIыти, нэмыкI лъэпкъым тхьаматэхэр афагъакIощтыгъэх. Тэ тызэрэщытыр пшIэрэба, тщымыщым нахь тедэIу, 
уаси фэтэшIы.
- Ащ сиакъыл тефагъэп, тян,- Рэдэд ынэхэр къэлыдыгъэх, ыгукIэ янэ риIуагъ: "О хъулъфыгъэу укъэзымыгъэхъугъэм лые лъэпкъым рихыгъ".- ГущыIэ псау 
къэпшIыгъ, умышIэрэм сыдигъуи зыгорэ кIоцIылъ пшIошIы.
- Джы сыкъызэрэолъэIущтыр Турабэ тхьамыкIэр 
пыдзы умышIынэу ары. Зымафэ Дэхапсэ къысэтхьаусхылIагъ. Пщыр къысфэежьэп еIошъ, зеухыжьы, ишъузи 
къин регъэлъэгъу. Тхьэмэ ялIыкIоба, сикIал, фэсакъ. Сэ 
сшъхьэкIэ тIэкIуи сегъэмэхъашэ.
- Тян, а зымкIэ укъысэмылъэIу. Турабэ зыкъызэригъэлъагъорэмрэ зытетымрэ бэ азыфагу.
- Арэу оIуа? Нысэ цIыкIуми а дэдэр къысеIо. Колэси 
къэбар сымышIэу къыбдэзгъэгущыIэн зысэIом, шъо зэшъуIощтыр зэшъуIогъахэу къычIэкIыгъ.
- Ары, Колэси, сэри ТурабкIэ тиеплъыкIэхэр зэтефагъэх.
- Урым динлэжьымрэ Ислъам-Хьаджэмрэ удагъэхыгъэмэ шIэ?
- Хьау, тян, ащ фэдэ Iоф сиIэп. Титхьэмэ сафэшъыпкъ, 
ау, сыушъэфырэп, диным фэмыгъэхьыгъэ гупшысэхэу 
урымылIым къыкIэрысхыгъэхэр къыспкъырыхьагъэх. 
Хэгъэгу гъэпытэнымкIэ къыIуагъэхэм умыштэн ахэлъэп. 
Диным цIыфхэр зэрещхых, шIошъхъуныгъэ агу къырелъхьэ. Яшъэфи, янафи динлэжь пащэм цIыфмэ рахьылIэ 
зыхъукIэ, сэры а зэпстэур къызэолIэжьыщтыр. Турабэ ащ 

--- Page 444 ---

фэдэ амали, къулаий голъэп, чыжьэу плъэрэп. Акъыл чан 
иIэу, иIуи, ишIи цIыфмэ ахахьэу дин пащэ тищыкIагъ.
- КъызгурыIуагъ, сикIал, ащкIэ дэогъу усшIыжьыщтэп,- 
Рампэс гощэшхор разэ хъугъэу унэм икIыжьыгъ.
IХ
ЦIыфыр лые зыхъукIэ, хьэкIэ-къокIэ гъощагъэм фэд 
- зыщыщми зыхагъэхьажьрэп, хымэхэми аштэрэп.
Шэныбэ ишыкIэ утысэхэу ШэхэкIэй заом щызэрэлIхэрэр 
ыкIыб къэрабгъэ зыригъэплъагъэхэм ыуж шъхьэегъэзыпIэ 
ыгъотыщтыгъэп. А мэфэ гуихым мылъку тIэкIоу иIэр ионакIэ 
пыпхагъэу Лыгъотх чылэм зэрэдэлъэтыжьыгъагъ. ХьакIуцумэ зэрахэмызэгъэжьыщтыр, нэрмылъэгъу пIынэ паIор 
къызэрэщалъагъэр зыдишIэжьыщтыгъ. ХыIушъомкIэ 
мыкIоу зигъэнэгъуаджэзэ, къушъхьэ лъэгъо шъэфхэмкIэ 
игугъапIэ зэрихьылIэгъагъэр русичхэр ары. Къаншъао 
зыIуигъакIэмэ, ащ идзэ хигъэхьан, гъэбылъыпIэ фэхъун 
шIошIыщтыгъ.
Чэщым чъыер зыщыIэшIум, къамылъэгъуным щыгугъзэ, Шэныбэ хэгъэгу гъунапкъэр зэпичыгъ, ау бэ рагъэкIугъэп. Русич шыухэр къыфэплъырхэзэ, Тумтэкъашъэ 
нэси, Къаншъао зэрелъэгъоу, ащи ишыпэ зэрэщымыкIощтыр къэнэфагъ.
- Сэ къогъу къолъхьажь сиIэп, Шэныб,- нэгу псы гъонэгъуцу чъэкIыгъэм ыIэгушъо ригъачъэзэ, Къаншъао 
къыIуагъ.- Къумалыр хэт щыщми, тыдэ щыIэми, къумалэу 
къэнэжьы. Шъуалъэныкъо плъэгучIэ къыщистыгъэти, 
талъэныкъокIэ зыкъэбгъэзагъ. УгукIи, пшъхьэкIи укъабзэу 
укъытфэкIогъагъэмэ, нэмыкI шъыпкъагъ. Сэ русичмэ 
сызэрахэтым пае, тилъэпкъ хэмызэгъэрэ зырызхэм зыкъысаусэи шъхьакIэ, ахэмрэ сэрырэ тиIоф зытетыр зэфэшъхьафы. Адыгэр шIу къыфэзышIэрэм фэшъыпкъ. Сэрмэ 
зызыфэбгъадэрэр, тилъэпкъ себэныжьыгъэп, русичмэ 
къысахыгъэ цIыфыгъэр ясхыжьэу сахэт. Рэдэдыпщымрэ 
Мстиславыпщымрэ зэгурымыIуагъэхэкIэ, сипхъорэлъф 
пыи сшIыщтэп. ШIу къыдэхъу сшIоигъу, игухэлъ сегъэгушIо, 
Тхьэм къыдегъэхъу, ау етIани цIыкIуи, ини, жъи, кIи - зэкIэ 
тилъэпкъэгъухэм Iашэ аIэкIилъхьагъэкIи, русичмэ афырикъущтэп. Ар гурызгъаIо сшIоигъуагъ, ау къыздэхъугъэп.

--- Page 445 ---

- Тэри ары нахь фэтымыдагъэр, Рэдэдыпщым ижьау 
тычIэуцонэу тыхьазырыгъ,- Шэныбэ зыфэе гущыIэм 
бысымыр къытехьагъэти, тIэкIу ыгу къихьажьыгъ.
- КъэмыIу, Шэныб! - Къаншъао ымакъэ къыIэтыгъ.- 
Нахьлъэш зыфэдагъэр о сэбгъэшIэжьынэу щытэп. Дышъэ 
тIэкIоу кIихыщтым енэцIи, сипхъорэлъф арищэгъагъ нахь, 
ащ фэдиз лIыгъэ къыхафэу Рэдэдыпщым къыгъэзэжьынэу 
ышIагъэмэ, чIыпIэ ринэщтыгъэ. Ори ащ аужрэ мафэм нэс 
уригъусагъ. Джы уилъ къыстефэнкIэ сыфаеп, Тхьэр къыпфэсэгъазэ.
Гъогууанэ къекIужьыфэ Шэныбэ ышъхьэ изэфэшIу 
бэрэ зэригъэфагъэ, ау хэкIыпIэ къыфэгъотыгъэп. ЧIыгур 
зэфэкIожьи, кIуапIи, чъапIи имыIэу, псыгъэхъунэ цIыкIум 
къытенагъэу къыщыхъущтыгъэ. Чэщыр чъыIэбжьыгъэми, 
ыгу зэгоутэу машIор зытырихырэ нэгур IэгушъуитIукIэ 
ыIотыгъ, уашъом дэплъыягъ. АтэкъэкIэ гъэщыгъэу мазэр 
ошъуапщэмэ ахэсыкIы. Илъэс пчъагъэхэм загъорэ къызэрэхэкIэу, кIымафэр гъатхэм фэд. Мафэрэ тыгъэм дунаир 
егъэнэфы, гур къегъэфабэ, чэщрэ макIэу къегъэщты.
"Сэ сыгуи зэ фэбэгъакIэ къехьэ, сыгугъэу есэгъажьэ, 
етIанэ мылдыкъы ехъукIыжьы,- Шэныбэ ежь-ежьырэу 
зыдэгущыIэжьы.- Рэдэдыпщыр тэркIэ Iоф мыгъакIоу 
къытфэтэджыгъ. Тыдэ тыкIуагъэми, тигъогупэ къыпебзы. 
Нэфынэми, шIункIыми ащымыохъурэ жьыбгъэм фэд. Сэ 
сипыишъ, аущтэу сэIо шъхьакIэ, хъункIэ-банэм Нахьлъэш 
тызыхещэм, кIэлагъэми, пщыр щыIагъ. Зыфэдгъэзэн тIуагъэмэ, муары, Къодани къызегъэзэжьым, дзэпащэ хъугъэ. 
Нахьлъэш къырищэкIэу ыIыгъыгъ, зыфэдэр игъом къыгурыIуи, гокIыжьыгъ нахь. Сэ аркъэныр спшъэ къырадзэфэ, 
сыжэ укъэу сыригъусагъ. Джы гугъэпIэ закъоу 
къысфэнэжьыгъэр дышъэ тIэкIоу къэсхъункIагъэр ары. Е 
зянэ, делэ сыхъужьыгъагъэмэ сшIэрэп, Къосэгъу хэсашъхьэм идышъи, итыжьыни Рэдэдыпщым зыфигъэзагъэр 
Мэщыкъу. А чэщым ар зэрэтщыгъупшагъэр. Бзылъфыгъэ 
хыитIур тыукIын нахьи, Мэщыкъо иунэ текIоу къэтхъункIэгъагъэмэ, баи тыхъужьыгъэу тыхэтыщтыгъ. Ащ нахь 
тIасхъэ згъотынэп. Зых лIы нэхэежъхэу Нахьлъэш нэIуасэ 
сызыфишIыгъагъэхэм нэбгыритIу горэ къахэсщынышъ, 
Мэщыкъо зыщыдэмысым тезгъэфэни, къэсхъункIэн. 

--- Page 446 ---

Дышъэ баIо сиIэ хъумэ, сыздакIорэм сыщыбысым, урыми, 
хъэзари, араби сIонэп, сызыштэрэм сыригъусэн..."
Гухэлъэу ышIыгъэм ыгу къыригъэхьажьыгъэу Шэныбэ 
иш зыригъэпхъотагъ, зых Абэчыпщым иухъумакIохэу 
къэзгъэуцугъэхэми къаигъэ къашIыгъэп. Чылэм зыдахьэм, 
Нахьлъэш зэрищэлIэгъэгъэ унэр къыгъотыжьыгъ шъхьакIэ, 
кIэгъожьи, къыщыуцугъэп. Нэф къэмышъызэ, хъункIэкIуитIу игъусэу, Къосэгъу лъэныкъом фиузэнкIыжьыгъ.
Къушъхьэ-мэзхэм ахэтхэу шыуищыр зэлъыушъызэ, 
Шышъхьарысмэ ямэз блэкIхи, Мыстхъакъомэ ямэз нэсыгъэх. Шэныбэ ошIэ-дэмышIэу шыр къызэтыригъэуцуагъ.
- Зэ шъудаIолъ. Обзэгъу макъэ къэIукIэ сенэгуе.- 
ТIэкIурэ кIуагъэхэу, чъыг гъугъэхэр гъэхъунэ Iупэм щызыуджэрэпсырэ кIэлитIур алъэгъугъ, Шэныбэ яджагъ: - 
ШъуиIоф шIу, кIалэхэр! Къосэгъу лъэныкъом сыд щыкъэбар?
- ТыдэкIи щымамыр, тхьамэтэ маф,- кIэлитIум яз 
къыпэджэжьыгъ.- Зауи, бани щыIэп, нысэщэ джэгумэ 
тахэт.
- Хэт къэзыщагъэр?
- Чэчанэ иджэгу тхьэмафэ хъугъэп заухыгъэр. Джы 
Мыстхъакъо щыджэгушху. Рэдэдыпщыри, Къодани, 
Мэщыкъуи, Чэчани ащ щыIэх.
"Шъыпкъэна кIалэм къыIуагъэр? - Шэныбэ ыгу къичэфыкIэу зэупчIыжьыгъ.- "ЗэхэпхыгъэмкIэ умызекIу, плъэгъугъэр ары шъыпкъэр" Нахьлъэш зэриIощтыгъэр 
ытхьакIумэ къиIожьыгъ. Мэзым хэхьажьхи, ягъогу зытеуцожьхэм, Шэныбэ игъусэмэ ариIуагъ:
- КIалэм къыIуагъэр шъыпкъэмэ, нычэпэ тиIоф 
къикIыщт.
- Ащыгъум Мыстхъакъо сыд дэтшIыхьащт, Мэзыбэ 
тлъэгъоу чIыпIэ нэгъуаджэ къыхэтхымэ нахьышIуба? - 
лIитIум яз къэупчIагъ.
- Зэхэтхыгъэр зы, тынитIукIэ тлъэгъурэр фэшъхьаф,- 
Нахьлъэш ыIощтыгъэр Шэныбэ игъусэмэ афидзыжьыгъ, 
къезэгъыгъэх.
Пчыхьашъхьапэ хъугъэу Шэныбэ лIитIур джэгум хигъэхьагъ, ежь мэкъу шэндж уныкъугъэм дэкIуаий, зыхигъэбылъхьагъ. Къамылапщэхэми, джэгуакIохэми, лIыжъхэми 
апылъыгъэп. Ахэмэ нэкIэ арычъи, зыфаехэр земылъэгъум, 

--- Page 447 ---

ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхызэ, джыри зэ Нахьлъэш ыгу 
къэкIыжьыгъ: "Джары сэ зыкIэсIуагъэр. Нахьлъэш бзэджагъэми, Iушыгъэп пIонэп. КIэлэжъ цIыкIум тедэIоу 
Мэзыбэ тыдэогъагъэмэ, тпсэ Iуахыщтыгъэ..."
Шэныбэ ынэмэ акIэIэбэжьи, зытхыцIэ иплъи, зынэгу 
кIаплъи зэпэкIигъэкIызэ, лIыжъмэ инэплъэгъу къащигъэуцугъ, зыдимышIэжьэуи шъхьэр къыпхъотагъ: "Слъэгъурэр 
гъэшIэгъоны! Колэси, ТIатIыхъуи, Джэбагъи Пщымафэ 
лIыжъым госых... Зэ, зэ, кIалэмэ къысаIуагъэр шъыпкъэкIэ 
енэгуягъо..."
ХьакIэщыпчъэр къыIукIи, Рэдэдыпщыр апэ итэу Темрыкъуи, Къодани, Мэщыкъуи, Чэчани, нэмыкI лIы зытIущи 
джэгум къыхэхьагъэх. Шэныбэ ылъэгъугъэм рыразэу жьы 
къыщэжьыгъ, мэкъушъхьэм къехыжьи, игъусэмэ 
защыIукIэжьыщт чIыпIэм нэсыжьыгъ:
- ПхъэшIмэ тагъэпцIагъэп, шъукъеужьыр,- Шэныбэ 
шым зыридзыжьыгъ.
- Джэгур зэхэхьэгъэ къодый, сыд къэхъугъ? - гъуситIум 
языр кIэлъыджагъ.
- Мыстхъакъорэ Мэзыбэрэ азыфагу илъ щыIэп, чэщ 
щырахыщт пшIошIа? - Шэныби къызэриIокIыжьыгъ.
- УхъумакIохэр, Шэныб?
- Ощым зеIэтыфэ, пхъэм зегъэпсэфы. Япащэхэр 
дэмысмэ, ухъумакIохэр е шъхьаукъэщтых, е шъхьадж 
иIоф ыуж ихьащтых,- Шэныбэ зыфэрэзэжьэу щхыпцIыгъэ.- Хэт иджэгу пщышхом фырикъужьэу къызфэкIуагъэхэр ?
- Къоданэ ятэшым ыкъу, Темрыкъо янэшыпхъум 
икIал,- иджабгъукIэ къыгот шыу нахьыкIэм къыриIуагъ.
Джэгу пчэгум щыуджырэ Къоданэ Iэгу фытеоу щытыгъэ ГуIатыжь ытамэ зыгорэ къытеIаби, къеIушъэшъагъ:
- Моу джыдэдэм, джэгум сыкъакIозэ, Шэныбэ шыу 
нэгъоджитIу игъусэу къысэбгъучъагъ.
- ТыдыкIэ ыгъэзагъ?
- ШъуалъэныкъокIэ сенэгуе.
ГуIатыжь гущыIэ къымыIожьэу ичIыпIэ илъэти, иш 
зыридзыгъ. Шы илъыгъо заулэкIэ Мэзыбэ хьэнэ-гъунэм 
нэсыгъэу, гъогу къэгъэзэгъум къыкъолъэтыгъэ шыум 
IуупIагъ. Мазэм имызыгъэми, илъэс пчъагъэм ынэгу кIэтыгъэ шыур ГуIатыжь ышIэжьыгъ, ерагъэу зиIажэзэ, яшышъхьэхэр зэнэс-зэнэмысыхэу зэпэуцугъэх.
- Ора сэIо, ГуIатыжь! Моу зэ унэгу сыкIэгъаплъ. Уятэ 
тхьамыкIэр слъэгъугъэм фэдэу сыбгъэгушIуагъ.
- Уигъусэхэр тэ щыIэх, Шэныб? - шыбгъу зыкъэзышIыщтыгъэм ГуIатыжь еупчIыгъ.
- Ахэр хэт шIоIофыжь, тичылэмэ Iурагъэхыгъэх, сэри 
сшъхьэ ерагъэу къахэсхыжьыгъ. Сыд пытапIа чылэ гъунэм 
щашIыгъэр?..- Шэныбэ ыIэ щэигъэхэр кIалэм ытамэхэм 
анэмысзэ, зэхихыгъэм зэтыригъэкъагъ:
- Уихьадэгъу зыщыбгъотыщтыр ары, Шэныб! - ГуIатыжь икъамэ Шэныбэ ыбгъэ хифагъ.- Мыр тянэ ичIыф! - 
Къамэр къыхитхъыжьи, ыпшъэ чIидзагъ: - Мыдрэр бгъэгъугъэ псэ хыемэ алъ!
- Уятэ шIоижъым фэдэ... фэдэ... ухъужьыгъ, хьайуан!..- къамэм жэхэтхъогъэ Шэныбэ ыIэхъуамбэмэ лъыр 
къадэцIырыкIэу онэгум къиукIорэикIыгъ.
- Сятэ ыIэбжъэнакIэ уриуасэп! Зишъэогъу зыукIыжьырэм ыпсэ хахыжьы! - Лъыр къызпычъырэ къамэр къызIэкIэнэгъэ ГуIатыжь къехъулIэрэр ымышIэу ыгу къэмакIэмэ, 
ышъхьэ къэуназэзэ, ылIыгъэм ежьыри шъхьэрыфэжьыгъ.
X
Нэфшъэгъо пкIыхьапIэм къыкIигъэщтэгъэ Рампэс 
гощэшхор пIэм хэмызэгъэжьэу къэтэджыжьыгъ. Зыгъэ 
Рэдэд Пантикапей къыфырихыгъэгъэ алырэгъу шъабэр 
зытедзэгъэ тахътэм зыхимыгъэгупсафэу, тхы пкъыекIэ 
ыпакIэ пытIысхьи, IитIур бгъэм щызэрыдзагъэу, нэгъыфышъо пIуакIэр къызкIидзэщтыгъэ унэ мэзахэм хэплъызыкIыгъ.
"Сянэрэ сятэрэ пкIыхьапIэкIэ зысымылъэгъужьыщтыгъэхэр бэшIагъэ,- зыфихьын ымышIэу къыфезгъашIэщтыгъэ пкIыхьапIэм джыри зэ Рампэс хэгупшысыхьажьы,- 
Лаурстэн тхьамыкIэр зытэгъэтIылъ мафэм ичэщ къызэрэсэушъыигъагъэх... Хьау, хьау, сэшэхъу. Рэдэд къызимыгъэзэжьыгъэгъэ чэщми, ащ ыуж къыкIэлъыкIогъэ 
гъэныкъо псауми уигугъэ умыгъэкIоды, еж, паплъ аIозэ, 
къысфыкъокIыгъагъэх, ау гъэрыпIэм къызекIыжьми, 
пщышхо зэхъуми, унагъо зешIэми, сабый къызфэхъуми, 

--- Page 448 ---

ятэжъ-янэжъхэба, тIум язи гушIуакIо къысфэкIуагъэхэп... 
Джы пшынахьыкIэ закъо псаоу дунаим зэрэтетыр, хымэ 
цIыфмэ зэрахэсыр пшIэзэ, огъэхьэрамы, къэплъфыгъэм 
инасып нэмыкI уигъэгумэкIырэп аIошъ, къысэгыих..."
Рампэс игупшысэмэ ошIэ-дэмышIэу къазэрэхэужьыгъэр игуапэу къызщытэджыкIыгъ. Гупсэфыгъо зыIуигъотэн 
шIошIыщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, игумэкI шъхьарызыхын горэ мэзахэм зыхемылъагъом, къыIукIыжьи, 
зытекIыгъэгъэ тэхътэ пакIэм джа шIыкIэ дэдэмкIэ 
тетIысхьажьыгъ. Ыкъо зэрылъ унэмкIи, шъэожъыер зыщагъэчъыерэ собэмкIи, Шыупащэ иунэкIи плъагъэ, дэIуагъэ, 
зы цIыф макъэ пакIо, лъэмакъи къызэмыIущтыгъэ Рампэс, 
зэрэхъури ымышIэу, игупшысэ гумэкI джэуапынчъэхэр 
джыри къышъхьэрыожьыгъэх, зэупчIыжьыгъ: "Лаурстэн 
тхьамыкIэри сыда къызыкIысфэмыразэр? Ыкъо къыкIэмыупчIэу, сшынахьыкIэ иIофмэ агъапэ. "ЦIыф лые щыIэп, 
пшынахьыкIэ Къаншъао пыдзы умышIы, хъэзармэ зэрагъэпщылIыгъэм сэ сиягъэ хэлъышъ, игъашIэкIэ зыгорэ 
къызэмыхъулIэрэ дунэе зэрэшхыжьым тетэпышъ, шъхьафит зышIыжьыгъэ русичхэм зэрагоуцуагъэмкIэ, уришыпхъу нахьыжъба, бзылъфыгъэгу уиIэба, тишъэо закъуи 
къотэгъу фэхъущт, умыгъэмысэ, умыгъэпыи" къысеIо.
Нэбзыц улэугъэмэ къахэзыгъэ нэпсыцэ стырыр ыначIэ 
къызытефэм, къыгъэлъэтагъ. ЛIыр, Лаурстэн, зегъэтIылъ 
уж анахь чIыпIэ зэжъурэ чIыпIэ гушIуагъорэ арыфагъэми, 
зинэпсыцэ зэзымылъэгъулIэжьыщтыгъэ бзылъфыгъэм 
ыIупшIакIэ нэсыгъэ щыугъэпсыр нахь игопагъ, шIогъэшIэгъоныгъ. Ау адрэ нэкIушъхьэм щызэбгырычъи, адрэ 
IупшIакIэм ечъэхыжьыгъагъэри апэрэ нэпсыцэм нахьи 
зэрэбзылъфыгъэр, зэрэныр, зэрэшыпхъур джы 
зыдишIэжьэу, бэкIэ нахь IэшIужьыгъ. Платыкур къыштагъэп, зыгорэкIэ шъхьэр ыгъэсысмэ, ыгъэшIорэ нэпсыцэхэр 
къышIуетэкъохынхэкIэ зытещыныхьажьмэ зыфэсакъыжьызэ, зыIулъэкIыхьагъэп.
"Адэ ары, си Лаурстэн,- Рампэс тIэкIурэ щысыгъэу, 
зыкъишIэжьыгъ,- укъысэгыи, укъысэлъэIу шъхьакIэ, 
сызэрэбзылъфыгъэри, сызэрэныри, сызэрэшыпхъури 
уауж гущэкIэ згъэшIэгъэ илъэс пчъагъэм зыщызгъэгъупшагъэп. Джы къысфэнэжьыгъэ тIэкIумкIи уицыхьэ 
къыстегъэлъ, игъо узфырамыгъэфэгъэ пкъокIи, узытырамыгъэплъэгъэ Дзэпщ цIыкIумкIи, унапэкIи, уипщыгъокIи 
укъэзгъэукIытэжьынэп. Ау сяти, сяни, ори аIоу, сишъэожъыерэ сэрырэ тизакъоу дунаим тызэрэтетыр шъушIэзэ, 
тадэжь, зыщыщмэ къафэзымыгъэзэжьыгъэмкIэ шъукъыкIысэдаорэр къызгурыIорэп. Сэ сызщымыгъуазэ горэ 
ащкIэ къыздэшъошIэмэ, къысашъуIу, сшIошъумыушъэф. 
Сэ пкIыхьэ Iэджи слъэгъоу, къэсIотэжьын, къэсшIэжьынсымылъэкIэуи къысфыхэкIыгъ, ау нычэпэрэр пкIыхьэшIоп... 
Сыдэу Рэдэд бетэмалми, имыхэбзахэщтыгъэу, ичъые 
кIыхьэ, сэ сызыщыгумэкIырэм ежь мэгупсэфы... Зэлъ, 
тхьэмэ сызэхарагъэхыгъ, лъэмакъэ горэ къэIу..."
Ардэдэм Айнарэ ымакъэ зэхихыгъэ:
- А Дзэпщ, нэфмышъэу тэ уечъэжьагъа? Нанэ пчэ дыжь 
горэм зэ гъэгупсэфы.
- Сычъыерэп, нысэ, сычъыерэп,- зэхихырэр Рампэс 
гощэшхом игуапэу унэм чIэджыкIыгъ, пчъэр къыIузыпхъотыгъэ шъэожъыем едэхэшIагъ: - КъакIо, нынэ, къакIо, 
сикIал. Моу IаплI къысэщэкI, сыгъэтхъэжь. Ыхьы, джар 
хъун. Пытэу, пытэу IаплI къысэщэкI,- шъэожъые фэбэ 
цIыкIоу ыбгъэ кIэтым, ыпшъэ IитIукIэ шIозыубытыкIыгъэм 
иIэшIугъэ гучIэм нэсэу Рампэс зэхешIэ, IугушIозэ, есэмэркъэу: - Нэнэжъ Iая?
- Нэнэжъ дахэ,- шъэожъыем янэжъ зыIуефыхьэ, 
мэщхы, мэгушIо.- Нанэ дахэ, нэнэжъ дахэ.
- Ар шъыпкъэу къэпIуагъ, сикIал, уинэнэжъи зэгорэм 
дэхагъэ, джы зи къытхэнэжьыгъэп нахь. Къинрэ тхьамыкIагъорэ щэхъу тымылъэгъузэ, тигъашIэ къэтхьыгъ, сыдым 
тигъэдэхэжьын,- шъэожъыем ышъхьашъо Iэ щифэмэ 
ынэгушъхьэмэ ябэузэ, Рампэс хэщэтыкIыгъ, къыфыдэоежьыгъэ пкIыхьапIэм хэтэу, Дзэпщ цIыкIум хахъо къэс 
Лаурстэн нахь фэдэ зэрэхъурэр игуапэу хигъэунэфыкIыгъ.
Гощэшхом дэжь Айнарэ къихьагъ, фэбэмэ IэшIур 
къыпихэу, шъэожъыем къылъыIэбагъ, мыдырэми нахь 
лъэшэу янэжъ зырищэкIыгъ. Рампэс еIэсэкIызэ, сабыир 
зыкIэричыжьи, янэ ритыжьыгъэми, Дзэпщ цIыкIум гухэкI 
ышIыгъ, ылъакъохэр ригъанэхэмэ къызэплъэкIыжьзэ къыдзыгъ:
- Нэнэжъ Iае.
- Уянэ уестыжьыгъэшъ, Iае сыхъугъ, ара, сикIал? - ыгу 
къыдеIэу Рампэс щхыгъэ, етIанэ бэшIагъэу инысэ зыфегуцафэщтыгъэр джы къыхэщыпэ зэрэхъугъэм нахь ыгъэгушIозэ, кIэлъыджэжьыгъ: - А нынэ кIалэр къэтэджыжьмэ, 
садэжь къимыхьэу дэмыкIынэу еIу.
Пчэдыжьышхэр зэтекIыгъэу, гощэшхор Рэдэд паплъэу 
щысызэ, Шыупащэ къылъихьагъ.
- Сыд, тян, зи умыIоу ущыс, псауныгъэр сыдэу хъура? 
- исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэлъэу Шыупащэ янэ еупчIыгъ.
- Сипсауныгъэ уезэгъыщт, сикIал,- нэплъэгъу фабэкIэ 
Рампэс къо нахьыкIэм Iуплъагъ.- СIощтыри сыухыгъэ, 
сшIэщтыгъэми къыщыкIагъ. Жъы сыхъугъ, нынэ.
- Ар умыIо, тян, жъы ухъуна? - Шыупащи зэхихыгъэр 
ыгъэшIагъозэ, нэшIукIэ ным Iуплъэжьыгъ.- Сэ, шъыпкъэр 
пIощтмэ, уигущыIэ джы нахь сыфэзэщы. Нахьыпэм мыхъун 
тшIагъэмэ, тпэ чIыгум щыпхъощтыгъ, шIу горэ тшIагъэмэ, 
тыбгъэгушхощтыгъ.
- А си Шыупащ, сыдигъо сигущыIэ къыбнэсына? Пчэдыжьым уекIы, шIункI хъугъэу укъехьажьы. Зыгорэ къекIа 
узпылъым?
- Тызпылъ Iофым Рэдэд тырегъэгугъу шъхьакIэ, къинэу 
тлъэгъурэр хьаулыекIэ сенэгуе, тян.
- Сыда, сикIал?
- Тилъэпкъ дзэ теубытагъэ иIэ шIыгъэныр къин. Шъыпкъэ, чэтэ гъэбзакIэу, бэнэкIэ-зэуакIэу, шы тесыкIэу ядгъашIэрэмэ яшIуагъэ къакIорэп сфэIонэп, ау паIо зыщыгъ 
пэпчъ нычэпэ иунэ илъын фаеу къырегъэкIы. ЕтIани ащкIэ 
унагъо зиIэхэр къаигъэх.
- Сыд джы янэрэ ыкъорэ зэжъугъафэрэр? - Рэдэд 
упчIэр ыпэ итэу зиуфэзэ, пчъэм къыдэкIыгъ.- ГъэшIэгъонмэ, сыхэшъумын.
- О умышIэрэ гъэшIэгъон тэ тыдэ къитхын, сикIал? - 
ным пкъы гъэсыс-фыхэтэджыкI ыкъо фишIыгъ, Шыупащэ 
ышнахьыжъ къыфэтэджи, шъхьэкIэфэ-шъхьэгъашIокIэ 
ыгъэтIысыгъ.- Уидзэ зыкIэмыхъурэм тытегущыIэ.
- Зымыгъэхъурэр мары, уапашъхьэ ис, тян, о уикIал, 
сэ сшынахьыкI,- сэмэркъэукIэ Рэдэд къыригъэжьагъ.- 
Пчыхьэ зэрэхъоу, зыр псэлъыхъо етIупщы, адрэр джэгум 
егъакIо, нэмыкI ушъхьагъу къэзышIырэми "IыI" риIорэп.
- Рэдэд, адыгэхэр зыфэдэр умышIэ пIонэу, ренэу 
сыогъэмысэ,- сэмэркъэур шъыпкъэ ышIынэу Шыупащэ 
фежьагъ.- УмытIупщыхи, еплъ, пшъхьэ шъхьантэм зэрэтеплъхьэу кIаупсыкIы. Арышъ, дэхэ-дахэу птIупщыхэмэ 
нахьышIуба, тян?
- Ары, нынэ, дахэ запIорэм узэхишIыкIыжьыщт,- 
гощэшхом Шыупащэ къыдыригъэштагъ, Рэдэд егыигъ: 
- Ори узфырикъурэр пшынахьыкIэшъ, кIэпшIагъэу, чэщи 
мафи иIэжьэп.
- Тян, мары, ежь щысышъ, къерэIу: сэ есэгъэза хьауми ежь-ежьырэу зыкIишIэжьыгъа?
- Рэдэд имылажьэ теслъхьанэп, тян, сэр-сэрэу зыкIэсшIэжьыгъ. Ау зытетыр къэсIон: джы нэс сыгуи хэлъэу 
сфэлъэкIыщтыр сшIагъэ, Рэдэд ыгу кIодырэп шъхьакIэ, сэ 
сыгу кIодэу бэрэ къыхэкIы. ЯпIорэр ашъхьэ ихьэрэп, ежьхэм ашIоигъор къаIо. Урымхэри, русичхэри щысэкIэ къафэсэхьых, дзэхэр зэраIыгъхэр къафэсэIуатэ. ЫкIэмэ адэжь 
ащыщ горэм "Шыупащ, мардж ээрэпIуагъэм лъыпытэу 
тэ тыкъэсыщт, тызэхэлъэу тыщылъкIэ сыда къикIрэр" 
еIошъ, сIуагъэр зэкIэ хьаулые къешIыжьы. Чыжьэу 
сыкIожьынэп, тянэш Къаншъао ащымыщ пэтзэ, русичхэр 
къызэрэдекIокIхэрэр Рэдэд къегъэIуат.
- Ар пчъагъэрэ къезгъэIотагъ, сикIал,- Рампэс инэплъэгъу гупсэф гумэкI горэ къыхэхьагъэу Шыупащэ тырихи, Рэдэд Iуплъагъ.- Къаншъао талъэныкъо къызэкIом, 
сэри сшъхьашыгу къизгъэплъэгъагъэп, ау ежь дахэкIэ 
къыспэгъокIыгъагъ. Ори, Рэдэд, уIукIагъэу нэмыплъ къыуихыгъэу къыхэкIыгъэп, шъыпкъэба?
- Аужырэ зэIукIэгъуми боу къысфэчэфыгъ, сынэ 
къыкIэзгъэплъагъэп нахь,- кIэкIэу Рэдэд къыпиупкIыгъ.
- ЗыкIыб къытфэзгъэзагъэм Рэдэдыпщыр IубгъэгушIонэу ара пIорэр, тян? - Шыупащи ышнахьыжъ дыригъашэту зыкъыгъэпкъыягъ.
- Сэри джы нэс Къаншъао сыгу фэчъыIагъ, сынэ къыкIэхьанэу сыфэягъэп,- Рампэс ымакъэ ыгъэшъхъызэ, 
къыригъэжьагъ.- Ау гъэрыпIэм къизыщыжьыгъэ русичхэм 
зэрафэшъыпкъэм сегупшысагъэп. Зытетыр пIон хъумэ, 
сикIалэхэр, ари адыгэ шэн. Тэ шIу къытфэзышIэрэм тыфэшъыпкъэу ренэу тыкъэнэжьы. Къаншъао сэ сянэ къылъфыгъ, сянэ-сятэмэ язакъоп, сэри спIугъэ. Илъэс пчъагъэм 
зыгу-зыкIуачIэу сыхэтыгъэми, джы сыгу пIуакIэ хъугъэ, 
сшынахьыкIэ сыIукIэ сшIоигъу.

--- Page 449 ---

- Сыд ар къызхэпхыгъэр, тян? - нэ уцIыргъугъэ 
псынкIэкIэ Рэдэд къэгумэкIыгъ.- Сэ сиакъыл къызыкIуагъэм 
щегъэжьагъэу лъапсэ имыIэу угущыIэрэп, лъэбэкъу бдзырэп.
- КIо, хъугъэ,- IэутIэ Рампэс ышIыгъ, мыскъарэ сышъумышI. Дунаеу тызтетым фэд, щымыIэжьхэри 
зыдэкIожьхэрэм зыгорэ щыI. Чэщ кIуагъэм сяти, сяни 
зыкъысагъэлъэгъугъ. Лаурстэн тхьамыкIэри къыздэгущыIагъ. Нэбгырищми гумэкI закъоу къысахьылIагъэр 
Къаншъао иIоф. Зэрэзгъэпыирэр адэрэп. Сэри сыкъызэущым, сыгу къэкIыжьыгъэр сшынахьыкIэ зыгорэ къысиIо 
шIоигъоу къызэресымыгъэIогъагъэр ары.
- ПкIыхьапIэмэ зыгорэ къарэкIа шъуIуа? - Шыупащэ 
тхьагъэпцIышъо нэгукIэ щхыпцIыгъэ.
- Ар умыIо, сшынахьыкI,- Рэдэд ыдагъэп.- Сэ гъэрыпIэм сызщэIэм, пкIыхькIэ слъэгъугъэу бэ къэшъыпкъэжьыгъэр. Сыд адэ, тян, пшIоигъо шъыпкъэр?
- СшIоигъор къэсIуагъ. Къаншъао сыIукIэ сшIоигъу. 
Ащ ыпэкIэ пкIыхьапIэм ишъыпкъапIэ зэзгъэшIэнэу сыфай.
- Сыдэущтэу?
- Турабэ фэсIотэнышъ, къыриIуалIэрэм сеплъыщт.
- Къэбгъотыгъ ащыгъум шъыпкъэ къыозыIощтыр,- 
Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ.
- Турэбэ быкъэм къыдэхъугъэм фэдэ ыпшъэ ифагъэу 
цIыф слъэгъугъэп,- Шыупащи ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Сыда, сикIал, Турабэ ащ фэдизэу къыдэхъугъэкIэ 
плъытэрэр? - Рампэс нэбэ-набэу кIэлэ нахьыкIэм Iуплъагъ.
- ЫмышIэрэр ышIэу цIыфмэ ашIошъ ыгъэхъун ылъэкIыгъ. Ащ фэдэ ыпшъэ ифагъэу мы Iэгъо-блэгъум цIыф 
исэпщтын.
- Тхьэмэ ялIыкIо ащ фэдэ гущыIэхэр епIуалIэ хъуна? 
- зынэгу щтэр къыкIэхьэгъэ гощэшхор кIэлитIумэ зырызэу 
аIуплъагъ.- Ори аущтэу оIуа, Рэдэд?
- Тян, Турабэ къыIохэрэр сшIошъ хъоу, къыздесщэкIэу 
илъэс пчъагъэрэ сыхэтыгъ, ау зэрэнэпцIыр джы къызгурыIуагъ. Шыупащэ сэщ нахьыкI нахь мышIэми, апэрэ 
мафэми ынэ къыкIигъэплъагъэп, нахь Iушэу къычIэкIыгъ. 
Думитрэрэ Ислъам-Хьаджэмрэ янэкъокъунэу зыфежьэр 
ары зыпари зэрэкIоцIымылъыр къызылъэгъуагъэр. Ащ 
ыуж бэрэ сегупшысагъ: тхьэмэ ялIыкIо Турабэ зишIыныр 

--- Page 450 ---

сыда къызхэкIыгъэр? Зэрэсэкъатыр ары. Шъугъоныр, 
нэкъокъоныр, хъопсэныр ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу 
Турабэ Iаеу хэлъыгъ. НэмыкIыкIэ цIыфмэ закъыхигъэщын 
зэримылъэкIыщтыр зешIэм, тхьэмэ ялIыкIо зишIыгъ. Къещхыщтмэ, къесыщтмэ, фабэ е чъыIэ къэхъущтмэ къышIэу 
къыригъажьи, ахэри тинэжъ-Iужъмэ къахихыгъ, етIанэ 
IэкIэуIэшIуагъ. Арышъ, тян, Турабэ тхьэмэ ялIыкIу пIоу 
пкIыхьапIэр фэмыIуат, къыуиIощтми пкIэ иIэп.
Рэдэд игущыIэ къызеухым, Шыупащи къытыриIулIэжьыгъ:
- Зымафэ Адшэс, игъунэгъу сишъэогъум, къысфиIотагъ: Турабэ Дэхапсэ къызещакIэм, зыIуидзэжьыщтым 
фэдагъ. Джы мышъэ уIагъ пIонэу, мафэ къэс шъузым 
зыжэхедзэ, НэтIаий ецакъэ. ЗэрэпцIыусыр цIыфмэ дашIэу 
рагъэжьагъэшъ, зешхыхьажьы.
Рампэс гощэшхом апэрэу ТурабкIэ зэхихырэм ыкIышъоц къыгъэтэджыгъ, ынэгушъхьэ нэгъыфмэ лъы стырыр 
къяожьыгъ. Зэхихыгъэр шъыпкъэми, пцIыми зэхифыным, 
зэригъэфэным фэежьыгъэп, нэбгыритIури псынкIаIоу 
зэрэзышъхьэригъэкIыжьыщтым дэгуIэщтыгъэ, моу изакъоу 
къэнэнышъ, тхьэмэ зафигъэзэным нэмыкI гугъу иIэжьыгъэп. Ау етIанэ тхьэмэ ялIыкIо Турабэ ышъхьашыгу ыкъохэр 
иплъэнхэм тыригъэгушхуагъэхэу къыщыхъужьмэ зиумысыжьызэ, къэгузэжъуагъ:
- Арэу шъоIомэ, Турабэ зи есIонэп,- IупэкIэ ыкъомэ 
адыригъаштэзэ, ныр къызэтэджым, Рэдэдрэ Шыупащэрэ 
зэуж итхэу унэм икIыжьыгъэх. Рампэс гощэшхом ыIупшIакIэхэр хэтхыукIыхэзэ, гуIэнкIэ тхьэмэ зафигъэзагъ: - 
Шъо шъуухэсрэр тэркIэ зэрэухыгъахэр сэ сыгукIи, сшъхьэкIи къызгурэIо, титхьэ лъапIэх. Турабэ шъо шъуилIыкIокIэ 
къыхэшъухыгъэмэ, джыдэдэм сикIэлитIу къажэ дэкIыгъэ 
гущыIэ дысхэр къафэжъугъэгъунэу сышъо лъэIу. Хэмыукъорэ шъощ фэшъхьаф щыIэп, е ежьхэр гъощагъэх, е 
цIыф бзаджэхэм агъэгъощагъэх. Сэрышъ Рэдэди, Шыупащи 
зыпIугъэхэр, сышъолъэIу, ахэмэ яхьылъэ сэ къыстешъулъхь, гъогу зафэ тезгъэуцонхэ сымылъэкIыгъэмэ, 
сэры зилажьэр. Сэ къиныбэ зэпысчыгъ, тхьамыкIэгъуабэ 
къысэхъулIагъ, ау сижъышъхьэм сыжъугъэгушхожьыгъ, 
силъфыгъэ закъо пщышхо хъугъэу сэжъугъэлъэгъужьыгъ, 
сыгу зэрэкъабзэр, шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ зэрэшъуфысиIэр шъолъэгъу, силъэIуи зэхэшъохы. Къыспэблагъэхэм 
агухэр Турабэ пэчыжьэ зэрэхъугъэхэм силажьэ хэлъэп. 
Синысэ цIыкIуи Турабэ теплъэнэу фаеп. Ар къызхэкIыгъэр 
сэщ нахь дэгъоу шъо шъошIэ. Агъбани, Къодани, Темрыкъуи, Колэс тхьамэтэ мафэри агукIэ шъуилIыкIо пэчыжьэ 
хъугъэх. Турабэ ышIэрэм шъуишIэ хэлъэу, изекIуакIэхэр 
зафэхэу шъолъытэмэ, Колэс фэшъхьафрэ, адрэхэм сэрышъ лъапсэу яIэр, джыри зэ сышъолъэIу, дахэкIэ акъыл 
къяжъугъэгъотыжь. ШъуилъэкI зэрэиныр сэшIэ. Муары, 
зыгъэ Шышъхьарыс чылэ унэгъо щыкIыгъэу дэсыгъэм 
жьычэрэгъум хым къыхихыгъэ псышхор къытежъугъауи, 
яуни, ябгъагъи, ежьыхэри режъугъэлъэсэхыгъэх, ягъунэгъу цIыфышIумэ илъэсрэ афикъун пцэжъые ящагу 
афыдэшъутэкъогъагъ. Сэри ащ фэдэ къысфашъушI сIоу 
сышъолъэIурэп, сиIэр къысфэшъуухъум, мыхъун горэ 
ажэ къыхьыгъэмэ, къафэжъугъэгъу.
Тхьэмэ илъэIу анэсыгъэкIэ гугъэу Рампэс ардэдэм 
ыгукIэ рэхьатыжьыгъэ, мыжъобгъу горэ зытыридзыжьыгъэ фэдэу унэм къызекIым, тэкъэ шъхьащыупкIыгъэшху 
пIонэу Агъбанэ хьампIэIоу къэлэпчъэIум зыкIыIусыр 
ымышIэу еплъыгъ. Дзэпщ цIыкIур ыпашъхьэ зырелъагъом, 
елъэкIоныгъ, ау сабыим Iапэ къыфишIи, къызIуипхъотыгъ:
- Нэнэжъ Iае.
- Ы-ы?! Ар хэт уигъэшIагъ? Сэ осэгъаIо пIонэу...- Агъбанэ укIытэжьыгъэу къызщылъэтыгъ.
- Хьау, Агъбан, о ащ фэдэ зэремыгъэIощтыр сэшIэ, 
пчэдыжь ыгу къысэбгъагъэшъ ары. А сикIэлэ дах, моу 
садэжь къакIо. Пытэу-пытэу IаплI къысэщэкIи, сыгъэтхъэжь,- Дзэпщ цIыкIум ыIитIу щэигъэу нэнэжъым зыкъыфидзыгъ, шъэожъыер Рампэс къырищэжьэжьи, зэуцокIыжьыгъ: - Агъбан, лъэIу горэ къыпфысиI.
- СыкъэдаIо, тигощэшху.
- Рэдэдыпщымрэ Шыупащэрэ зыщимыс горэм тегъафи, Турабэ къысфащ, силъэгъун. Непи сIорэп, неущи 
сIорэп. КъыбгурыIуагъа?
- Зиусхьаныр фаеба, тигощэшху?..
- Агъбан, а зыр тIо къэсэмыгъэIожь. Сэри пщы унэм 
хьакIэу сисэп.
- КъызгурыIуагъ, тигощэшху.

--- Page 451 ---

Мэфэ заулэ тешIагъэу, пщы щагур зыщызэгъокIым 
Агъбанэ тыригъафи, Турабэ къыгъэсыгъ.
Рампэс гощэшхор тхьэмэ ялIыкIо фэчэфэу пэгъокIыгъ, 
ыгъэтIысыгъ, иунагъокIи, иIофхэмкIи IуупчIыхьагъ. Гощэшхом къызэраригъэщагъэр Турабэ зэригуапэр къыхэщэу 
чэфым зэрихьэщтыгъэ.
- Тураб, о тхьэмэ урялIыкIу, сыд хъуми, гушIуагъо 
тиIэми, гумэкI тыхафэми, оры къызэтхьылIэрэр,- чыжьэкIэ 
Рампэс къыригъэжьагъ.- О уигущыIэ сэ осэшхо фэсэшIы. 
Зычэщ пкIыхьэпIэ гъэшIэгъон слъэгъугъэ. БэшIагъэу зыкъысамыгъэлъэгъужьыгъэу, сянэ-сяти, Лаурстэн тхьамыкIэри пкIыхьапIэкIэ къысфэкIуагъэх, сшынахьыкIэ Къаншъао 
пае къысэдэуагъэх.
- Сыд аIорэ? - Турабэ ытх быт рилъашъозэ, Рампэс 
дэжькIэ зикъудыигъ.
- Зэрэзгъэпыирэр адэрэп, сешIужьын фаеу аIо.
- Ара? - Турабэ къызэкIэщтагъ.- Ащ ори сэри зыфэтымыIо горэ хэлъ, тигощэшху. Уянэ къылъфыгъэр бгъэпыиныр шIоп.
- Сэри ар сэшIэ, Тураб,- Рампэс гуфаплъэу Турабэ 
ынэгу кIэплъагъ. Ушэтын нэплъэгъур тхьэмэ ялIыкIо фэщыIагъэп, дыреплъэкIыгъ, кIэшъо бгыкъум ынэхэр ритыгъэх.- Сянэ къылъфыгъ сэIокIэ, тилъэпкъ ыкIыб къыфэзгъэзагъэм сыдэущтэу сIапэ фэсщэищта, сыгу къизгъэплъэжьыщта?
- Ари шъыпкъэ, тигощэшху. Лъэпкъыр оры, Рэдэд 
пщышхор ары, тэры. Тэ непэ къытэпыинэу езгъэжьэгъэ 
русичмэ агоуцуагъэр, тын телъхьэ къытфакIорэр уянэ 
къылъфыгъэми, IэкIыб пшIыщт.
- Ары шъхьакIэ, дунаим ехыжьыгъэхэм ягумэкI, ядао 
тыдэ схьыщт?
- Ахэмэ аIорэр умышIэн уфитэп,- Турабэ къыжэдэзыгъэ къодыеу, иIо зэрэзэтемытым гу лъитэжьи, ынэхэр 
ыгъэупIапIэхэзэ, къыухыжьыгъ: - СфэукIочIын упчIэп 
къысфэбгъэуцугъэр, тигощэшху. Уахътэ къысэт, тхьэмэ 
сяупчIыжьын.
Ыкъомэ афэщынэу тхьэмэ зэрялъэIугъэм рыкIэгъожьэу 
Рампэс гощэшхом ыгу ефэхыжьыгъ. Рэдэд къыIуагъэр 
зэрэшъыпкъэр джы къыпкъырыхьэу, Тураби шIотхьамыкIэу, ымышIэрэр ышIэу цIыфмэ къашIуигъэшIы шIоигъоу 

--- Page 452 ---

зэрахэтыр зэхишIагъэу, гугъуемылI нэплъэгъур фидзыгъ, 
джыдэдэмкIэ ащ нахьрэ Iоф зэрэдыримыIэжьым гу лъыригъатэу, къыIуагъ:
- КIо, хъун, Тураб, усищыкIагъэ хъумэ, етIанэ сыкъыоджэн.
Зибытыгъэ хэхъуагъэу щагум дэкIыжьыщтыгъэ Турабэ 
кIэлъыплъэжьмэ, ыгу къыхэузыкIызэ, Рампэс гощэшхом 
зэриIожьыгъ: "Е-е, дунэежъ хьаф, мышIэныгъэр сыдэу 
тхьамыкIагъу. Мощ нахь мыхъурэм тхьэмэ ялIыкIокIэ 
зытигъэштэн ылъэкIыгъ. Сэ сикIалэхэри зэкIэмэ анахь дэгъу, 
анахь Iуш сIорэп, тхьэмэ къарапэсыгъэр агъотыгъ, цIыфмэ 
зэрашIошIэу аIэтых. Мыдрэ сэкъат тхьамыкIэр ицIыкIугъом 
къыщыублагъэу, илэгъухэр къелъэпэкIаохэу, нахьыжъхэр 
гукIэгъукIэ къыкIэтхэу къэтэджыгъ. Рэдэд зыфиIорэм 
шъыпкъэ хэлъ, нахьыжъмэ къахихыгъэр ары тызэригъэдаIорэр. ТилъэпкъкIэ еджакIи, тхакIи тшIэу тыщытыгъэ мэ, Турабэ фэдэхэр къытхэтаджэщтыгъэхэп. ЦIыфлъэпкъымэ яIэр тимыIэу тэ сыда дунаим тызыкIытетыр? ТиIагъэ ба зэгорэм тхакIи, еджакIи? Типшысэхэм бэрэ къахэфэ 
тхылъ рити ригъэхьыгъ ыIоу. Сыд тхьамыкIэгъошхуа ар 
тIэкIэзыхыгъэр? СикIалэ хэгъэгу зэхэсщагъэ ыIуи, гушIуагъэ. 
Джы хэгъэгур сфэгъэхъурэп еIошъ, зэгоуты. Ары, сикIал, 
цIыфмэ аIуагъэу мышъыпкъэ щыIэп: хабзэр бзэгупэкIэ 
къырахьакIырэп. Непэ пIорэр неущ жьым хэкIодэжьы. 
Урым динлэжь Думитрэ еджагъэшъ, гъэсагъэшъ, къызыкIокIэ, уIупшыхьащтым фэдэу уедэIу. Ислъам-Хьаджэми 
акъыл зыхэпхын къыуеIо. Ахэр къыздикIхэрэр бэшIагъэ 
хэгъэгу зыхъугъэхэр. ХэбзэшIум бзыпхъэ тырахы аIошъ, 
адыгэ гъашIэм къыхэпхыгъэм егъапши, къытэкIун пшIошIырэмэ акIырыплъ, бзыпхъэ атех. Ори укIэлэ зэпытыщтэп, 
бгъашIэ къэс ныбжьым хэхъо, кIуачIэм къыщэкIэ. Титхьэмэ 
къысфарэгъэгъу, сыхэукъомэ, сыкъагъэтэрэзыжьын. Зы 
Тхьэ нахь щымыIэу зыIорэ лъэпкъыхэу чыристан диным 
ихьагъэхэр шыблэ машIоми ыстхэрэп, хыдзэ-псыдзэми 
ыхьыхэрэп, жьыбгъэми тырихыхэрэп. Хэгъэгу пащэмэ 
динлэжьхэр зыгуаубытагъэхэу алъапсэ агъэпытэ, кIуачIэ 
зэрагъэгъоты. Муары, Къаншъао игъусэгъэ Темрыкъо тэ 
тщыщ пэтзэ, илъэс пчъагъэм шъэфкIэ чыристан диныр 
ыIыгъыгъ, ыIыгъыгъэ къодыеп, ылэжьыгъ. Джы Мыстхъакъо чылэм щаригъэштагъэу, къыгоуцуагъэр бэ хъугъэу 

--- Page 453 ---

рэгущыIэх. Ари щыI, ишIугъу, зыми уашъом дихьыерэп... 
Мы сыгу къыдихьыегъэ гупшысэхэр сикIалэмэ афэсIуатэмэ, 
хэт ышIэра, яшIуагъэ къэкIонкIи хъун..."
Шы лъэмакъэхэр къэIугъэх. Щагудэт кIэлитIур Рэдэдыпщым пэгъокIхи, шыр Iахыгъ, ежь янэ дэжькIэ елъэкIонзэ, унэм ихьи, мэкъэ гумэкIыкIэ риIуагъ:
- Тян, Мыстхъакъо щыбырсыр.
- Сыд къыщыхъугъ?
- Дин IофкIэ зэIупхъуагъэх. Къоданэрэ Мэщыкъорэ 
шыу заулэкIэ згъэкIуагъэх, Чэчани акIызгъэгъугъ.
- Тураб?
- Ащ нычэпэ, макъэ къытимыгъэIоу, мыупчIэжьэу, 
Мыстхъакъо бгъэкIэ зидзыгъэу къысаIуагъ.
XI
Непэ фэдэу хьэпкIэ лъэшкIэ Турабэ иш ытIупщыгъэу 
къыфыхэкIыгъэп. Мызыгъэгум, Мыстхъакъо къызыдэкIыжьым, онэгум зыриIэтыкIи, шыпшъэмкIэ зикъудыигъ, 
шыри, ежьыри зэщыщ хъужьыгъэхэу, ытхьакIумэхэм жьыр 
ащышъуищтыгъ, ышъхьэ зэтезычыщтыгъэ лъыр ежъухыжьыгъагъ, гур кIэзыхырэ щынэ макIэм шым жэдигъаIи, 
лъэхъум тырыригъэхьажьыгъ: "Хэта сезыфыжьагъэр? 
Шым сидзынышъ, непэ къыздэхъугъэр хьаулые сшIыжьыщт. Сыгу зытекIодэжьэу езгъэжьэгъагъ шъхьакIэ, 
сишъыпкъэмэ, акъыли къызкъосэхы, ищыкIэгъэ гущыIэхэри 
къэсэгъотых. Хьэбатэ дэпкъым зесэкъузылIэм, ынитIукIэ 
ылъэгъугъэр къышIошIыгъэкIэ езгъэштагъ..." - Турабэ 
зыфэрэзэжьэу чылэмкIэ зэплъэкIыжьыгъ, Хьэбатэ ынэгу 
Iужъу къытырикIэгъэ пкIантIэр ипэIо пырацэкIэ зэрэрилъэкIэхыщтыгъэр, ынэ шIуцIэ бырылъэхэр иIупэщх лакъырд 
къыхэтэджэжьыгъэх.
Шъыпкъэр пIощтмэ, Мыстхъакъо къыщыхъугъэ бырсырыр къызэрыкIыгъэр ежьыр, Тураб ары. "Мафэ къэс 
тичылэ укъэкIон плъэкIыщтэп, уицIыф горэ мыстхъакъомэ 
къафэбгъэзагъэмэ, уиIоф къыпфэпсынкIэщтыгъэ" - Цыгъонэ Iу псыгъом ыIозэ, тхьэмэ ялIыкIо кIэкIахьи, зэрэфэмыфыр, зыгорэм иIэнакIэ тесыныр зэрикIасэр ышIэзэ, дин 
пащэкIэ аригъэштэгъагъ. Цыгъуанэ дэгъу дэдэу умышIэмэ, 
зыкъыуигъэштэнэу щыт, сэмэркъэур къыIотэкъу, уигъэдэIон, уигъэщхын ылъэкIыщт. Ау фэмыфыр зэрэпцIыусыр Турабэ къыдилъытагъэп, псашъо уздищэнышъ, псы 
укъыримыгъашъоу укъызэрищэжьыщтым иакъыл тефагъэп.
Зызэрябгъэлъэгъоу цIыфмэ уашIошIы, узэрагъэлъагъорэми уасэ иI. Цыгъуанэ дин зехьаным зызыретым, 
ежьыри нахь зыдэплъыхыжьэу, ыIощтыми, ышIэщтыми 
афэсакъэу ыублэгъагъ. Загъорэ Турабэ Мыстхъакъо 
зыкIокIэ, Цыгъуанэ игъусэу хьакIэщмэ зэрарыхьэрэм, ыцIэ 
дахэкIэ къыриIоу зэраригъэлъэгъурэм ахиIэтыкIэу, 
шъхьэкIафэрэ лъытэныгъэрэ къыфашIэу рагъэжьэгъагъ. 
Нэужым Темрыкъо къырихьыжьэгъэ чыристан диным 
Цыгъуанэ ылъэкIэпIэ псыгъохэр кIихыхэу къыублагъ. Апэ 
ащ Цыгъуанэ гу лъимытэзэ, Турабэ ынаIэ тыридзагъ. Урым 
Думитрэ Мэзыбэ дэкIыжьэу Мыстхъакъо зыкIокIэ, Темрыкъо бысым зэришIыщтыгъэр Турабэ ыгу рихьыщтыгъэп 
шъхьакIэ, Рэдэдыпщым етхьаусхылIэнкIэ рикущтыгъэп, 
урым динлэжьым пщышхор зэрэфэчэфыр ешIэти, къыдыримыгъэштэным е къытешхыхьаным тещтыхьэщтыгъэ. 
ЕтIани Темрыкъо игупшысэхэр арэу псынкIэу мыстхъакъо мэ апкъырыхьаныр, ащ фэдиз цIыфым анэIу фагъэзэныр 
ипкIыхьи къыхахьэщтыгъэп. Псыр къызэрэкIаорэр Турабэ 
зызэхишIагъэр Пщымэфэ лIыжъым фырикъужьэу Темрыкъо зэрэгоуцуагъэхэр къэбаркIэ къыфихьи, Цыгъуанэ 
ыдэжь къызэкIор ары.
ШIункIы хъужьыгъэу шъэфкIэ къыфэкIогъэгъэ Цыгъуанэрэ Турабрэ зэIуплъэхэу, зым къыIорэр адрэм риутыжьэу, чэщныкъо нэс щысыгъэх. АIощтыр аIогъахэу, лIы 
пшъыгъэм ынапIэхэр къефэхыхэ ригъэжьагъэу, Турабэ 
къызщылъэти, Цыгъуанэ ытамэ теозэ, риIуагъ:
- Къэзгъотыгъ тшIэщтыр! Темрыкъо цIыфхэр щымэхъашэхэ тшIыщт.
- Сыдэущтэу? - Цыгъуани ынэ цIыкIухэр къэчэфыжьыгъэхэу къэтэджыгъ.
- Гъатхи, гъэмафи тикъушъхьэхэм ощх къещхыгъор 
ащыщынагъу, пчыкIэм защеукIыжьы, шыблэр ащызэтечы, 
дунаир ащэкIодыжьы къыпшIошIы.
- Ар шъыпкъэ, цIыфхэр унэмэ къарыкIынхэкIэ мэщынэх.
- Джащ фэдэ пчыхьэ горэм, пчыкIэр къэхъупскIэу, 
шыблэр къызыщыорэм тегъафи, Темрыкъо иунэ машIо 

--- Page 454 ---

кIадз. Шыблатхьэр къыфырикъугъ пIонышъ, чылэм къэбар 
хэптIупщхьащт. ЕтIанэ плъэгъун цIыфмэ акIыб зыфамыгъазэкIэ...
Тураб къыфиугупшысыгъэ бзэджагъэм Цыгъуанэ 
фызэгоутэу бэрэ ежагъ, зыфэе пчыхьэри къэсыгъ. Мыстхъакъо ошъуапщэхэр къышъхьарыхьи, пчыкIэр джэгоу, 
шыблэр зыбгырыоу къыригъэжьагъ. Ощхыр къыритIупщыгъэ къодыеу пчыкIэм чылэр къызэлъигъэнэфи, гур 
рихэу шыблэр къэуагъ. Ардэдэм Цыгъуанэ къакъырым 
зыкъычIидзи, машIор зыпылъэлъырэ пхъэцIакIэр Темрыкъо 
иунэ пхъэшъхьакIэ чIилъхьагъ, ипэIо лъагэ нахь зыщигожьзэ, 
унэ кIыбымкIэ ядэжь чъэжьыгъэ.
Iэгушъор ощх фабэм кIигъэуцоу лъэгуцым дэтыгъэ 
Хьэбатэ пхъэцIэкIэ машIор ынэ къыкIидзагъэти, Цыгъуанэ 
ышIагъэр зэкIэ ылъэгъугъ, ощхым зыхидзи, Темрыкъо 
ибыни, игъунэгъухэри къыIэтхи, зызыштэн игъо имыфэгъэ 
машIор агъэкIосагъ. Хъугъэм Хьэбатэ зыщегъэгъуазэхэм, 
лIы губжыгъэхэр Цыгъуанэ екIугъэх.
Щыгъын цIынэхэр гъушъэкIэ зэблихъугъэхэу, зигъэчъыепцIэу Цыгъуанэ пIэм хэлъыгъ. Ощх быбыр текIыгъагъ, шыблэ гъуагъом ымакъи чыжьэкIэ къэIущтыгъ. 
Хьэбатэ ынэмэ акIэIотыхьажьзэ, ылъэгъугъэр къыIотагъ. 
Цыгъуанэ зэхихрэр шIомыIоф фэдэу щхыгъэ:
- Хьэбатэ ежь фэдэ ылъэгъумэ, ежьырэу ыIонышъ 
уцущт. Мыщ ыIорэр шъушIошъ мэхъуа? Ощхыр къежьэным ыпэкIэ, шъолъэгъу, сызэрэгъушъ, пIэм сыхэлъыгъ,- 
Цыгъуанэ зытыригъэхьагъэхэп.
ЛIыхэр щыгъын цIынэмэ алъыхъугъэх, унэр зэпырагъэзэжьыгъ, ау зи къагъотыгъэп. Ащ фэдизым зи зымыIоу 
щытыгъэ Темрыкъо къэгубжи, Цыгъуанэ етхъуагъ:
- Армэ узхэхьагъэр, сэ пшIэрэр къэозгъэIон, некIо!
Цыгъуанэ ылъакъохэр ригъанэзэ, иунэ къыращи, 
Темрыкъо дэжь ащагъ. Зыр Цыгъуанэ филъмэ, адрэм 
ыгъэIэсэжьзэ, зэушъыижьмэ, зэрэгъэблыжьхэзэ, гъэмэфэ 
чэщ кIакор икIыгъ. Къэбарыр Мыстхъакъо щызэбгырычъи, 
чылэр къызэлъыуагъ.
ЛIы хыем лыгъэ зыкIыридзыгъэр Цыгъуанэ къырагъэIонэу зырагъэзым, ежь арти зыфэягъэр мэкъэ лъэшкIэ 
къахиIуагъ:

--- Page 455 ---

- Сэ лажьэ сиIэп. Темрыкъо титхьэхэр щигъэзыягъэх, 
чыристан диным шъурищэнэу шъуауж къихьагъ. Ар 
зэрэфэмыгъущтыр апэрэу Шыблэтхьэ лъэшым къыригъэлъэгъугъ. Мэзытхьэми, Жьыбгъэтхьэми, нэмыкIытхьэхэми 
къызэрагъэпщынэнэу къыпыщылъыр Темрыкъо джыри 
ышIэрэп, шъори мыщ шъугомыкIымэ, тхьэхэр къышъобгыщтых, пщынэкIаекIэ шъуагъэпщынэщт. ЗыкъэшъушIэжь, 
мыстхъакъохэр, тятэмэ егъашIэм агъэлъапIэщтыгъэхэ, 
шъхьащэ зыфашIыщтыгъэхэ тхьэ лъапIэхэр IэкIыб шъумышIых, шъуатекIодэщт!
- Ары шъхьакIэ, Шыблатхьэм ычIыпIэ о сыдэущтэу, 
Цыгъуан, уиуцуагъа? - Хьэбатэ зыхэтмэ къахэджыкIыгъ.- 
Лыгъэ зыдзэу сэ слъэгъугъэр оры.
- О чыл, сышъолъэIу, мы нэIутIэжъым сыщышъуухъум! - Цыгъуанэ илъэIу ыпэ итэу къыIуагъ.- Мыщ 
зы мафэ ыгу хэзгъэкIыгъэшъ, къыстырилъхьащтым къэгъазэ иIэп.
- Сыд сыгу зэрэхэбгъэкIыгъэр? - Хьэбатэ къы жэхэхьагъ.- Ора сыгу хэзгъэкIыгъэр, хьауми сэра узэрэпцIыусыр къычIэзгъэщыгъэр?
- Хъугъэ, ахэр тэ тизэхэфынэп! - Пщымэфэ лIыжъым 
ибэщ ыгъэсыси, купыр ыгъэIэсагъ.- Моу Хьэбатэ ылъэгъугъэр зэхэугуфыкIыгъэу къетэжъугъэгъэIуати, зытетыубытэщтыр тшIэн.
Ардэдэм зыкIыб дэтыгъэ лIыхэр Турабэ ишыпэкIэ 
зэIуигъэкIотхи, Хьэбатэ шъхьарыуцуагъ, ылIыщтым фэдэу 
ынэгу кIаплъэзэ, еупчIыгъ:
- Хьэбат, ушыхьат нэпцIыныри упцIыусыныри зэфэдэ. 
Цыгъуанэ зы лIэу Мыстхъакъо дэсмэ ащыщ. Цыгъуанэ 
лыгъэ ыдзыгъэу унитIукIэ плъэгъугъа, хьауми къыпщыхъугъа?
- Слъэгъугъэ шъыу,- Хьэбатэ ымакъэ къефэхыгъ.
- "Шъыур" сыда зыщыщыр? Ущытэу очъые Цыгъуанэ 
къызыуеIом, угу ебгъагъ. Уиунэ лъэгуц утет зэхъум, 
утечъыикIыгъагъэмэ шIэ, Хьэбат?
- Сыщытэу сычъыена?
- Ущытэу загъорэ узэрэчъыерэм орба зымафэ 
еуцолIэжьыгъагъэр? Ар къыбдэзышIэхэри, сэ сизакъоп, 
мы чылэми дэсых. Джыри зэ сыкъыоупчIы: Цыгъуанэ лыгъэ 
ыдзыгъэу плъэгъугъа, хьауми пкIыхьэкIэ къыпшIошIыгъа?

--- Page 456 ---

- Сэри апэ пкIыхьапI сшIошIи, сызэпIэскIужьыгъ, сыл 
зысэгъэузыжьым, зэрэмыпкIыхьапIэр къызгурыIуагъ.
- О уизакъоп, Хьэбат, сэри пкIыхьэпIэ Iаехэр загъорэ 
сэлъэгъух, сызэпIэскIужьы, хьау, пкIыхьапIэп слъэгъурэр, 
нэфапIэ сэIо. Сыгу кIодыгъэу сыкъызыущыкIэ, зэрэпкIыхьапIэр къэсэшIэжьышъ, сэгушIожьы. Плъэгъугъэр пкIыхьапIэ 
нэфапIа?
- Ащыгъум пкIыхьапIэнкIи хъун. Цыгъуанэ ищыгъын 
цIынэхэм тыгъопчыхьэ тылъыхъуи шъхьакIэ, дгъотыгъэхэп,- Хьэбатэ ынэгу Iужъу хъурае пкIантIэр къытырикIагъ.
- Джары, чыл,- Турабэ ынахэ зэхэгъэхьагъэу лIымэ 
зафигъэзагъ,- зыгорэм къышIошIыгъэм пае лIы хыер 
ежъугъэзыгъ. Тыгъопчыхьэ хъугъэр джыри зи арэп, ау 
титхьэхэм шъуакIыб афэжъугъазэмэ, къызфэшъухьыжьыщт лажьэр зыфэдэр шъушIэрэп. ШъуинасыпкIэ сэ 
сышъуиI. Титхьэ лъапIэмэ сэ зафэзгъэзэн, шъузэрэхэукъуагъэр къышъуфагъэгъунэу сялъэIун. Темрыкъо сэ 
непэп зысшIэрэр, хэзгъэукъуагъэми сыщыгъуаз. Тыгъопчыхьэ иунэ къеогъэ Шыблатхьэм тыригъэстыкIы шIоигъуагъэмэ, зыкъэзыштэгъэ машIор Хьэбатэ къыригъэлъэгъущтыгъэп. Титхьэмэ ынэгу афимыгъэзэжьмэ, къызэрэфамыгъэгъущтыр къыгурагъэIуагъ ныIэп. СышъолъэIу, титхьэхэр шъугу ижъугъэлъых, тятэхэм, тятэжъхэм ятхьэхэр 
жъугъэлъапIэх. Мафэм ти Тыгъэ-Тхьэшхо щэ шъхьащэ 
фэшъушI, ынэшIу къышъущифэнэу шъуелъэIу.
- Тураб, сэ моу зыгорэ къэсэгъаIу,- Темрыкъо ымакъэ 
ылъэкIи, лIымэ къахэкIотыгъ.
- Хьау, Темрыкъу, джыдэдэм о зи къэмыIомэ, оркIи, 
чылэмкIи нахьышIу. Сэ къышъосIуагъэм шъуегупшыс. 
Акъыл къызфэжъугъотыжьэу титхьэ лъапIэмэ зафэжъугъэзэжьмэ, къышъуфагъэгъун...
Джы Мэзыбэ къыриублэгъужьыгъэу, мыстхъакъохэр 
зэрэзэкIифагъэхэм Турабэ рыгушхощтыгъэми, гъунэгъу 
чылэм къыдэтэджэгъэ бырсырыр къызылъэIэсым, Рэдэдыпщым макъэ римыгъэIоу къызэрэчъагъэм ыгъэгумэкIыщтыгъ. Ау щытми, зыгорэм ыIэкIэ пшэсэныр зэриIотыгъэр игопагъ: "ТхьагъэпцIым ышъхьэ пкъолъэу, ылъэ 
пкъокIы. Сэра тхьагъэпцIыгъэ зымышIэщтыгъэр? Тичыли, 
гъунэгъу чылэхэми тхьэмэ сырялIыкIокIэ зязгъэштэн слъэкIыгъэ, шIошъхъуныгъэ къызфязгъэшIыгъ, зэкIэми апшъэ 

--- Page 457 ---

зысшIи, сятхьагъэпцIэкIыгъ. ЕтIани имыщыкIагъэхэм ауж 
сихьи, ашIосыубытыгъэ лъэгапIэм сэр-сэрэу зыкъезгъэфэхыжьыгъ. СыдкIэ сищыкIагъэу Дэхапси къэсщагъа? 
Ары зэкIэ мыхъуныр къызщежьагъэр. НэтIэе Iулэшхори 
ащ ыкIэ ишIэжьыгъэу сищагу дэсэгъэты. Сызыфаер къызысфешIахэм, Дэхапсэ къэсщэжьын фэягъэп, делэ сехъулIи, пыут зесшIылIэжьыгъ..."
Шы улэугъэр Турабэ НэтIае рити, унэм зехьажьым, 
Дэхапсэ щэджэгъуашхэ ышIыным зыфигъэхьазырыщтыгъ.
ЗэIихырэ чэтым ышъхьэ къыхимыхэу, Дэхапсэ дыс 
хьазырэу къэупчIагъ:
- Уздэчъэгъагъэм сыд къыщыбгъэхъагъ?
- ЛIы Iофмэ уибэлагъ ахэмыс,- шъузым икъэупчIакIэ 
ыгу римыхьэу Тураби фэпэчэчаныжьыгъ.
- Чэтжъые пэчъэчъал пIонэу Цыгъонэ тхьамыкIэр 
имыIофмэ ахэплъэшъуагъэти, къыхэпщыжьынэу учъэгъагъ, ара? - Дэхапсэ къызэмыплъэкIыгъэми, зэрэщхыпцIыгъэр ытх къыхэщыгъ.
- Сыд Iоф зыхэслъэшъуагъэр?
- Лыгъэ ыдзынэу орба зыгъэблыгъагъэр?
- Тыдэ къипхыгъэ къэбар ар? - ынэхэр къыIэпыкIхэу 
Турабэ къызщылъэтыгъ.
- О уижэдэкIэу зэхэсхыгъагъ,- Дэхапсэ зыкъызэригъэзэкIи, чэтыр зэрэзэIихырэ шъэжъыер къыфигъэсысыгъ.- Чэщыгум нэс шъузыщэсым, Цыгъуанэ епIогъагъэр 
зэхэсхыгъагъ. Мышъыпкъэмэ, джы къаIо.
- Арэп, о шъузыр, пыеу сиунэ уиса?! - Турабэ плъыжьы 
къэхъузэ, хэкуукIыгъ.
- Сыбгъэпыимэ, зылIы фэдэу узгъэпыин слъэкIыщт,- 
ымакъи, ышъи зэрытэу, ынэ нэгъо дахэхэр ыуцIыргъузэ, 
Дэхапсэ къыIуплъагъ.- Дахэ къысапIомэ, гукIэгъуи, цIыфыгъи къыппэзгъохыщт. Ау о слъэгъурэм зыпари къыопэсыгъэп. Iупэ-бзапэ зыкъысфэпшIи, птхыкIэ узэрэсэкъатми 
сеплъыжьыгъэп, ыIэгу сисэу сиIыгъыщтмэ, сыда ащ нахь 
насыпыгъэу къыздэхъужьыщтыр сIуи, сыкъыбдэкIуагъ. 
Тхьэмэ урялIыкIо шъыпкъэуи сшIошъ хъущтыгъэ. Джы 
зыкъызэрэсфэпшIырэм, Цыгъонэ шъхьэнэкIым ебгъэшIагъэм ауж зыми узэрэщымыщыр къызгурыIуагъ. Сэ 
сизакъоп, зызэрябгъэлъэгъоу узэрэщымытыр нэмыкIхэми 
къыбдашIагъ. Ары зызкIэпшхыхьажьрэр. Апэ сыд сIуагъэ ми, сшIагъэми, угу темыфэу къызеогъажьэм, къыохъулIагъэр къызгурыIощтыгъэп, НэтIае тхьамыкIэм теслъхьэщтыгъ...
- Дэхапс,- Турабэ ошIэ-дэмышIэу къэушкъоигъ, 
зыдэщыт чIыпIэм щетIысэхи, зэгорэм гукIэгъу фабэр зыхэлъыгъэ нэплъэгъу хьалэлэу къызэрэIуплъэщтыгъэмкIэ 
къыдэплъыягъ, ыIупшIакIэхэр къэтхыохи, къэлъэIуагъ: - 
ОркIэ сымыс, лажьэ уимыIэу бащэрэ угу хэзгъэкIыгъ. ЗэкIэ 
джыдэдэм къысфэбдзыгъэм зы шъыпкъэ закъо хэлъ: 
тхьэмэ сызэрялIыкIом уемыщэч, ау зэрэхъугъэри сымышIэу 
Думитрэрэ Ислъам-Хьаджэмрэ къытхахьэхэ зэхъум, 
ситетыгъо сIэкIэкIэу ригъэжьагъ. Ащ мафэ къэс зыдэсшIэжьызэ, сызэщефы. АщкIэ о зи лажьэ уиIэп, Дэхапс. Ау 
ори, хэти сынэ къыкIимыхьажьэу, сызэусэжьыщтыр 
сымышIэу езгъэжьагъ. СыолъэIу, хэкIыпIэ ошIэмэ, къысаIу.
- А Тураб, джы цIыфы фэдэу укъэгущыIагъэшъ, 
къыосIощтым къедэIу,- Дэхапси ымакъэ къэушъэбыгъ, 
шъэжъыер сакъэу Iанэм тырилъхьи, етIысэхыгъ.- Рэдэди, 
Мэщыкъуи, Чэчани, Даур тхьамыкIэри шъузэпкъэгъулэгъухэу шъукъызэдэтэджыгъ. Ащыгъум ахэмэ япIорэр 
апкъырыхьэщтыгъ, чылэми шIошъхъуныгъэ къыпфязгъэшIыгъэр ахэр ары. Тхьэхэми къысфарэгъэгъу, ори къысфэгъэгъу урялIыкIоп зэрэсIуагъэр, сыгубжыгъэти, сыжэ 
къыдэлъэтыгъ. Илъэсхэр тешIагъэх, Тураб. Уилэгъухэри 
лIыпкъым бэшIагъэу иуцуагъэх, лIы чъэпхъыгъэ хъугъэх, 
яакъыл хэхъуагъ, бэмэ ягупшысэх. О зэгорэм цIыфмэ 
япIощтыгъэр ары непи ужэ дэлъыр. А урым Думитрэ 
къыуиIогъагъэм уегупшысагъэп. Тхьэмэ арэмыд, сэ чыристан диным сыфаеп, ау уишIэныгъэ хэбгъэхъон фаеба?
- Тыдэ къисхыщт шIэныгъэр, хэт къыгосхыщт?
- ЦIыфмэ къахэпхыщт, тхьэмэ гущыIэгъу уафэхъумэ, 
упчIэ зэхэмыфхэу къыуахьылIэхэрэр апэгъох. Хэт ахэмэ 
анахь джэуапышIу къыпфэхъущтыр?
- Ари тэрэз, Дэхапс. Ау упчIэ лыехэр афэзгъэуцумэ, 
тхьэхэр згъэгубжынхэкIэ сащыщынэзэ къэсхьыгъ. КIо, 
хъугъэ. Орырэ сэрырэ тызэгурыIожьыгъэмэ, сэгушIо. 
Сыда аIорэр, зэрэчылэ сипыин нахьи, шъузыр пыи къысфэрэмыхъу.
- МэлакIэ олIэмэ, сэ мары, нэрэ-Iэрэ агу чэтыр къэсшIыщт,- Дэхапсэ гузажъозэ, къэтэджыжьыгъ.

--- Page 458 ---

- Сышхэнэу сыфаеп, моу зэ Чэчанэ дэжькIэ сы рекIокIыщт. Колэс тхьамэтэ мафэри къызэзгъэлъэгъун, 
бэшIагъэ ыдэжь сызимыхьагъэр.
- Чэчанэ дэсэп.
- Тэ щыI?
- Мыстхъакъо къыщыхъугъэ бырсырыр зэхафынэу 
Рэдэдыпщым Къоданэрэ Мэщыкъорэ ыIофтагъэхэти, 
Чэчани адигъэкIуагъ.
- Щымэ язи сапэ къифагъэп, тызэблэкIыгъэн фай...- 
Турабэ къызэкIэщтэжьыгъ.- Ахэр къэкIожьхэмэ, пщым 
къыфахьыщт къэбарым зэридзэу, етIысэхыжьыгъ.- Сэ 
мыстхъакъомэ дэгъоу сакъыдэгущыIагъ, зыкъязгъэшIэжьыгъ, ясIуагъэр апкъырыхьагъэ фэд, Рэдэдыпщым 
илIыкIомэ къараIощтыр сшIэрэп нахь. Сыдэу пIорэ о, 
Дэхапс, типщ ТемрыкъокIэ зигъэзэна?
- Ащ фэдэ джэнджэш пшъхьэ къимыгъахь, Тураб,- 
бжьыныфщыгъукIэ чэтылыр Дэхапсэ зэкIиути, къызэплъэкIыгъ.- Хэт щыщми акъыл къызкIэрихыщтым типщышхо 
зыфекъудыи, ау сыд хъугъэкIи титхьэхэр IэкIыб зэримышIыщтыхэм сицыхьэ телъ. Мы аужырэ уахътэхэм сыгу зэсэбгъэдзэкIыгъэти, Рампэс гощэшхом титхьэмэ ягугъу 
фэсшIыжьыщтыгъэп, ау нахьыпэм гущыIэгъу сыфэхъу 
къэс ежьыри, Рэдэдыпщыри зыгорэкIэ урымым дахьыхыгъэхэмэ сIоти, о уихьатыркIэ тхьэмэ зэрафыщытхэр зэзгъашIэщтыгъэ. Яни, ыкъуи титхьэмэ боу гу къабзэ афыряI. 
Темрыкъо ышъэ икIэу ежьагъэкIэ, Рэдэдыпщыри, Рампэс 
гощэшхори дин хъожь хэхьащтхэп. АщкIэ угу гъэпсэфы.
Дэхапсэ игущыIэхэр псыцутхъу шъабэу Турабэ ыгу 
уIагъэ къыщифагъэх, рэхьатыжьыгъэу ытамэхэр ыIэтыжьыгъ, тхы къипшым къыдифыегъэ щыгъыныр рикъудыехыжьи, къэтэджыгъ:
- Ау щытми, зэ чылэм сыхэхьан, цIыфмэ сахэдэIон. 
Бэрэ сыкъэтыщтэп сэ,- Турабэ Iупэщх шъабэр шъузым 
пигъохи, унэм икIыгъ.
Чэу кIыб зэрэхъоу, тхьэмэ ялIыкIо зэрэзэгыижьыгъэм 
нахьыбэу зыфэгубжыжьыгъ: "АгъашIэ къэс цIыфхэр нахь 
Iуш мэхъух, сэ нахь делэ сэхъу. Дэхапсэ сыкъычIиупхъукIэу 
къызжэхэхьажь зэхъур ары ныIэп акъыл къызызгъотыгъэр. 
Уиунэ ис шъузым нахь пый мэхъаджэ тыдэ къипхыщт? 
Сэр-сэрэу зысыукIыжьы пэтыгъ. Сцэхэр фыIузгъэпсхэу 

--- Page 459 ---

сыхэтыным ычIыпIэкIэ сигухьэ-гужъ тескъутэу езгъажьи, 
зызгъэунэхъужьыным сынэсыгъагъ. КIэсаIоми, ащ ыжэ 
дэгъоу скудагъэ. СыгукIи, сшъхьэкIи зыфэзгъэзэжьыгъэу 
къышIорэшI, сидахэ ерэIу. Игъо зыщыслъэгъурэм НэтIаий 
ари зэрэзэпылъхэу фыкIае сфыщтых. Пчэгъу закъо чIаси, 
шъузышIум уигъэунэщт зэраIорэр сымышIэу щытэп, ау 
Дэхапсэ сэ пкъэоу къыскIэуцонэу къыздэкIуагъэп, спихырэр ичар. Иунэ илъыгъэм щыщ сиунэ къырихьагъэп, зэкIэ 
ытыщмэ аригъэолIэжьыгъ. ЦIыфмэ къысфахьырэм инахьыбэри ыбгъукIэ регъэкIокIы. Ащи гу лъысымытэу зышIуерэмыгъэшI. Ар сэIо шъхьакIэ, гущыIэ фэбэ заулэ зэресIоу, 
ушъый тэрэзхэр къысфишIхэу къыригъэжьагъ. СшIэрэп, 
сэ бзылъфыгъэхэр къызгурыIохэрэп..."
Турабэ кIыщым Iухьи, Адышэс иш ыпэрэ лъакъохэр 
Емзэщ зэриупкIыхьэхэрэм еплъэу тIэкIурэ щытыгъ. ГъукIэр 
Дэхапсэ къыкIэупчIагъ, гъунэгъу ныоми ипсауныгъэ зэригъэшIагъ. Ащ ыуж бэ темышIэу яобзэгъухэр рагъэлъынхэу 
къыIухьэгъэ лIитIури Турабэ къыфэчэфыгъэх, ау Адышэс 
кIалэри, гъукIэри, лIитIури Мыстхъакъо къыщыхъугъэм 
къыкIэупчIагъэхэп. "Ащыгъум,- ыIуагъ Турабэ,- е рыгущыIахэхи, ашIомыгъэшIэгъонэу ащыгъупшэжьыгъ, е джыри 
къэбар ашIэрэп".
КIыщым къыIукIыжьыгъэу унэм кIожьызэ, Чэчанэ ыпэкIэ 
къикIыгъ.
- Тураб, сыдэу дэгъоу услъэгъугъа! - Чэчанэ къыфэчэфэу шым къепсыхыгъ.- Тэ модыкIэ уауж титэу Мыстхъакъо тынэсыгъагъ шъхьакIэ, тызэIукIэнэу хъугъэп. 
Шъхьэчъэ-псачъэ ибгъэфагъэх тигъунэгъухэр. Сыдэуи 
псынкIэуи уакъыхэкIыжьыгъа?
- Адэ Темрыкъо седаоу сакъыхэуцожьынэу ара 
узыфэягъэр? - Турабэ зышIомыдэеу кIэщхыкIыгъ.- Ары 
титхьэхэр зыхъожьынхэ фэягъэр, ау къыдэзгъэхъугъэп.
- Дэгъоу пшIагъэ, Тураб. Уауж мыстхъакъохэр 
зэзэожьыных тшIошIыгъ. Пщымэфэ лIыжъымрэ Къоданэрэ 
лIыгъэкIэ агъэIэсагъэх.
- Хэт нахьыбэм дырагъэштагъ?
- Сенэгуе о уалъэныкъокIэ нахьыбэм зыкъагъэзагъэкIэ. 
Адэ, зиунагъо бэгъон, модэ зыгорэхэм зыгорэ аIо пае 
титхьэхэр щыдгъэзыещтха? СшIэрэп, сэ сшъхьэкIэ сагъэмэхъэшагъ, гущтэ гори сыгу къырагъэхьагъ.

--- Page 460 ---

- Зиусхьаным дэжь шъуекIолIэжьыгъагъэба, ащ сыд 
ыIуагъ?
- ТекIолIэжьыгъагъ. Арба тызгъэкIуагъэр. Ащи теубытагъэ хэлъэу къытиIуагъ: "Адыгэмэ къагъэшIагъэм 
шъхьащэ зыфашIырэ тхьэхэр щагъэзыенхэшъ, зы Тхьэ 
шIошъхъуныгъэ фашIын фае сIоу сэ сыжэ къыхьыщтэп, 
ащкIэ Турабэ сыригъус". ПшIагъа? Рэдэдыпщым непэ 
зэкIэми уипаIо къахигъэщыгъ.
- ГущыIэ дахэ тизиусхьан сфиIуагъэмэ, титхьэмэ шIукIэ 
къыфашIэжь,- Турабэ ыбгъэ гушIор къыдихэу, ынэ инхэр 
къилыдыкIыгъэх.- НекIо шъуадэжь, Колэс тхьамэтэ мафэр 
бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр.
ЛIыжъ зэкIэкIуагъэм еIэсэкIзэ, гущыIэ дэхабэ Турабэ 
фиIуагъ, ау нэплъэгъу хьылъэу къытыридзагъэр зэблыригъэхъун ылъэкIыгъэп. КъедэIу-къедэIуи, Колэс къыфидзыгъ:
- О уигущыIэ шъоупсы, Тураб, ау сэркIэ дыджы. Сэ 
щытхъу сищыкIэгъэжьэп, гъэмэфэ тыгъэми сикъупшъхьэхэр къыгъэфэбэжьхэрэп. Ау сиакъыл джыри зэрэсый. 
КъыздэгущыIэрэм ыгу мыл тыришIыхьагъэмэ, ащ чъыIэу 
къыпихырэр зэхэсшIэным джыри сиIоф тет...
Мэфэ зытIу Турабэ тыригъашIи, Къодани, Мэщыкъуи 
заIуигъэкIагъ. Чэчанэ къызэригъэгушхуагъэм щыщ лIитIуми 
къакIэрихыгъэп. Рэдэдыпщыми ригъэблэгъэн, Мыстхъакъо 
щигъэхъагъэмкIэ къыщытхъун шIошIыгъ, ау ари къеджагъэп.
Зы мафэм къыфихьырэ гумэкIым адрэ мафэр къыхэхъожьызэ, Турабэ джыри чIыпIэ имызэгъэжьэу, къызэрэзыпагъэзырэм ышъхьэ зэрифэкIэу ригъэжьэжьыгъ, ищагу 
дэтыкIэкIи Дэхапсэ ащ гу лъитагъ.
Къакъырым Турабэ зычIахьэм, щыдыбзыр къызщытэджыкIыгъ, ытхьакIумэшхомэ акIырыузэ, ыIупэ цIынэ 
къыфищэигъ. "О зыр ары къысэмызэщыгъэр, ситхьамыкIэжъ,- нэплъэгъу чэфынчъэр Тураби пигъодзыжьыгъ.- 
Къосэгъухэр зэкIокIхэу рагъэжьагъ. Чыристан диным 
зыфэзыкъудыирэр мыстхъакъомэ язэкъуагъэмэ зыгорэущтэу сафырикъуни, чылэ пчъагъ. Рэдэдыпщыр фаеу 
арэшIи, хьакIуцухэри непи чыристан хъущтых. ХыIушъо 
зыхыхэр арых ныIэп титхьэмэ афэшъыпкъэхэу къэнэжьыгъэхэр. Сэ тхьэмэ сырялIыкIоу зязгъэштагъ шъхьакIэ, 

--- Page 461 ---

титхьэхэр къэзыугупшысыгъэхэр сэрэп, тятэжъхэми 
шъхьащэ ахэмэ афашIыщтыгъэ..."
Пчъэ макъэ къэIугъ. Турабэ лъэпэпцIыйкIэ уцуи, къакъырыпчъэ нэзым дэплъыгъ. Курацэ иунэ зэрихьэрэр 
ылъэгъуи, гъумытIымыгъэ: "Мы Iаери зымыгъэуцурэр 
сшIэрэп. Сыд хъугъэми, ыпэ ахэсэгъэ зэпыт. Сыгу къихьагъэр зишIэкIэ, апэ сезыхьыжьэщтмэ ащыщ. АIо шIоигъор 
арэIу, зых Абэчыпщым нахь шъхьэегъэзыпIэ дэгъу згъотыщтэп. Урым гъэрыпIэм Рэдэд зыгорэ къыщырашIагъэкIэ 
сенэгуе, Думитрэ къызыкIокIэ, ыжэ дэплъыхьэ, къыIорэр 
зэкIэ шIогъэшIэгъон, сэ сыд есIоми, мыщыу ешIы. Абэчыпщым сызилъэгъукIэ, сыздихьыни, сыздигъэуцуни ышIэрэп. 
Аужырэ зэIукIэгъум "ощ фэдэ динлэжь сиIагъэмэ, къосэгъумэ уахапхагъа" ыIозэ, бэ дахэу къысиIуагъэр. Джары, 
ситхьакIумэшху, укъысэплъы шъхьакIэ, нэмыкI гъогу 
сиIэжьэп. Ори тхьэмэ узэрашI, сэри сшъхьэ ифэшIу ыуж 
сихьажьын. Птыкъын къызычIэгъуалъхьэхэкIэ, ухэтми, 
гупсэфэу жьы къызыщыпщэщтым бгъэкIэ уекIущт. Моу 
зэ кIуачIэ сэгъэгъотыжь, Чэчэнэ шъхьэ зандэр къысщытхъуи 
сызэригъэделагъэри, Къодани, Мэщыкъуи, Темрыкъуи 
зыкъызэрэсфашIыгъэри афэзгъэгъункIэ орэмыгугъэх..."
Дэхапси гъунэгъу ныоми аIуплъэнэу фэмыеу Турабэ 
къакъырым къычIэкIошъыжьи, щагум джыри дэкIыгъ, 
зыдакIори ымышIэу, ыпэ зыдэгъэзагъэмкIэ чылэм хэхьагъ.
XII
Пащэ хъурэр IэнатIэм кIэбэнрэп, ар ежь ылъ хэлъэу 
къыдэхъу.
Рэдэдыпщыр ишэн гъэтIылъыгъэкIи, изекIокIэ-шIыкIэхэмкIи, инэплъэгъу игъэкIотыгъэкIи зыщыщ лъэпкъым 
шIоу хэлъыр зэхиугъуаий къыхилъхьагъэм фэдагъ. Ежьыри 
ащ фэлэжьэным, нэмыкI лъэпкъхэу ышIэхэрэм аригъэнэкъокъуным, акIигъэхьаным кIэхъопсыщтыгъ. Илъэс 
пчъагъэм гъогу убэгъэ занкIэп ащ ыкIугъагъэри, къебэнынхэри, ичIыпIэ иуцо зышIоигъохэри къыкъокIыгъагъэх. 
Нахьлъэши, ытыкъын лъы етыфэ, пщыгъом шъэфкIи, 
нафэкIи кIэбэныгъагъ. ХьакIуцу Барычи ары.
Банэ зыдэщымыIэм, гъашIэ щыIэп. А зэпстэумэ Рэдэд 
игупшыси, илIыгъи, илъэпкъ гумэкIи апсыхьагъ. Лъэпкъым 

--- Page 462 ---

ыпэ зыщыригъэуцощтым ежьыри адыгэмэ афишIэн зэрэкъолъыр зыдишIэжьыщтыгъ.
Акъыл чан зиIэ цIыф Iушхэм гукIодыпхэхэр къахэкIых. 
Зэ ыпэ къыпакъэу, афишIэрэр къызагурымыIокIэ, сэ адрэмэ анахьыбэ сищыкIагъа ыIомэ, зэкIакIомэ тIысыжьхэрэр 
мымакIэу лъэпкъымэ ахэт. Лаурстэныпщымрэ Рампэс 
гощэшхомрэ Рэдэд къазэрэхэкIыгъэм изэкъуагъэп адыгэ 
лъэпкъым къыхэзгъэщыгъагъэр, тхьэмэ къыратыгъэ 
акъылышIом пытэгъэ-гушхуагъи дыриIэжьыгъ. Анахь 
чIыпIэ къиным ифагъэми, лъэпкъым джэуап зэрэфэхъун 
фаер щыгъупшэщтыгъэп.
Рэдэдыпщым зэхищэгъэ адыгэ лъэпкъ пчъагъэмэ кIуачIэ аригъэгъотыныр, гъунэгъу хэгъэгухэм уасэ къафаригъэшIыныр зэрэмыпсынкIагъор мафэ къэс зэхишIэзэ, 
хэкIыпIэмэ алъыхъущтыгъэ, олэжьэ-ошхэжьыкIэ къэралыгъо узэрэмыхъущтыр къыгурыIощтыгъ. Лъэпкъ пэпчъ 
зытес чIыгум къыригъэтын ылъэкIыщтхэри Рэдэдыпщым 
зэригъэфэгъагъэх. Къахахьэхэрэ сатыушIэмэ къащэрэ 
шэкIхэр, хьап-щыпхэр зэкIэ ихэгъэгу къыщамышIыщтми, 
ежьмэ аIэ къырагъэхьан алъэкIыщтхэри, нэмыкI хэгъэгухэм аращэнхэу яIэхэри зэпищэчыщтыгъэх. ЗэкIэ хэгъэгухэм азыфагу щызекIорэ дышъэмрэ тыжьынымрэ иIэмэ, 
ежьыри сатыушIэ хэгъэгоу ахэуцон зэрилъэкIыщтым 
ишъыпкъэу ыуж ихьагъэу къушъхьэхэм, псыхъо ныбэхэм, 
кIэй лъэгухэм ицIыф купхэр ащигъэлъыхъощтыгъэх.
Емызэщрэм зылъыхъурэр егъоты. Цухъо Дэмыр 
ригъэжьэгъэгъэ купыр дышъэ лъагъом апэ теуцогъагъ. 
ЩэхэкIэй хьакIуцухэр дэкIыхи, ыпшъэкIэ дэкIуаехэзэ, 
къушъхьэтхыр зэпачи, къокIыпIэмкIэ къичъырэ Шъхьэгощэ 
псыхъо ныбэ дышъэ цэрыцэхэр гъэжъуацэмэ, коцыцэмэ 
афэдизхэу къыдагъотагъэх. Пшэхъуалъэхэм къащыуцухи, 
щыбзэкIэ пшахъор псым щазымэ дышъэр къыхахэу рагъэжьагъ. Шъхьэгуащэ хэчъырэ псы лъакъохэри, къыхэлъэдэрэ псыхъо цIыкIумэ ащыщхэри дышъэзехьэхэу 
къычIэкIыгъэх.
Мэзыбэрэ Мыстхъакъорэ, нэмыкI чылэмэ адэкIыгъэ 
купмэ тыжьын зыхэлъ къатхэм языщэлIэнхэр къушъхьэчIэсмэ къахэкIыгъэх, тыжьынгъэткIу хьакухэри ашIыгъэх. 
Къушъхьэ кIыбымэ ащыпсэурэмэ якIэй чIыпIэхэм гъучI 
пцIыйхэу ахэлъхэр гъукIэлIхэм бэшIагъэу къахахыщтыгъэхэти, ахэри, зыщагъэткIурэ хьакухэри бэкIэ нахьыбэ ашIыгъэх.
Чъыг-сэнэшъхьэ хатэхэу, мэщ хьасэхэу адыгэмэ къагъэшIагъэм алэжьыщтыгъэхэм, былым зэфэшъхьафхэу 
ахъущтыгъэхэм дышъэ-тыжьын къычIэхыпIэхэр къазыхахъохэм, хэгъэгум лъапсэ зэришIырэр Рэдэдыпщым 
зэхишIагъ, мэшIо лъэш къэзытыщт шIомыкIыр пхъэ пытэ 
лъэпкъымэ къахэзыхыщт куп пчъагъэхэри афигъэнэфагъэх. 
Ахэр зэкIэ зэпхыгъэхэу, къычIахыри, пшахъом къыхахыри, 
ятIэм хагъэжъыкIыри зы IэмычIэ зэрэхъунэу, хэгъэгум 
имылъку къызэрагъэбаинэу Рэдэдыпщым зэригъафи, 
ышнахьыкIэ Шыупащэ афигъэзагъ. Мэщыкъуи, Адышэси 
ригъэгъусэжьыгъэх. Дзэ гъэсэнэу ыIэ къыригъэхьагъэм 
кIалэр къыIумыкI шIоигъуагъ, фэмыгъэцэкIэным тещтыхьэу 
зыкIэкIищэикIыгъ, ау пщышхом рихъухьагъэм шIокIыгъэп.
Бжыхьэ кIахэм ригъажьэти, кIымэфэ реным гъэтхэ 
губгъо IофышIэнхэр къэсыфэхэ, дышъэр, тыжьыныр, 
гъуаплъэр, гъучI пцIыир зыщагъэтIкIурэ хьакуIухэм мэкъумэщышIэхэр ащигъэлажьэщтыгъэх.
Шыупащэ сыд Iоф Рэдэдыпщым фигъэзагъэми, ыгуи, 
ыпси хилъхьэу ыгъэцакIэщтыгъэ. Джы зыпылъ IофымкIэ 
зэпикIухьэщтыгъэм гъунэ иIагъэп, зыщищыкIагъэм цIыфхэр 
щызэхищэщтыгъэх, хэти ищыкIэгъэ IэпыIэгъур ригъэгъотыщтыгъэ.
Мафэ горэм, кIымафэр бжыхьэм къытекIоу зыщыригъэжьагъэм, щыгъын фабэхэм Шыупащэ къалъыкIуагъ. 
Пщы щагум зэрэдэхьажьэу, Агъбан нэгъуцушхом, имышэныгъэу, нэгушIо ихыгъэкIэ къэбар гушIуагъор кIалэм 
пигъохыгъ:
- ГушIуапкIэ къаштэ, Шыупащ, джыри шынахьыкIэ уиI.
- Сыдигъу къызыхъугъэр? Ащ нахь гушIуагъо къысэпIожьынэп, Агъбан! Тхьэмэ мэфэ шъыпкъэ тфашIынэу 
сялъэIу.- Шыупащэ ынэхэр къилыдыкIхэу ухъумэкIо лIышхом IугушIуагъ, иджыбэ иIэбэжьи, дышъэ такъыр цIыкIу 
фищэигъ: - Ащ сенэгуий, мыр къыздэсштагъ, Рэдэд емыIу, 
къысфидэщтэп.
- Сэ джау сыдми гушIуапкIэм игугъу къэсшIыгъ нахь...- 
Агъбан укIытэжьыгъэми, дышъэ такъырыр иджыбэ рилъхьагъ.- Непэ мэфэ тIокIырэ зырэ хъугъэ.

--- Page 463 ---

- Ащ фэдизым сыд пае макъэ къысамыгъэIугъ? - 
Шыупащэ къыхихыгъ.
- Рампэс гощэшхом ишъыпкъагъ, ау зиусхьаным 
ыдагъэп, апэрагъэмэ зыгорэм фэдагъ, сабый къытфэхъу 
къэс Iофы зедгъэшIына ыIуи, къыпфаIопщыгъэп.
- ЦIэ фэусыгъа?
- Хьау, о фыуагъэус ашIоигъоу къыожэх.
- Ащыгъум ЗэфэскIэ седжэщт. Джыри шъао къытфэхъумэ, а цIэмкIэ седжэн сIоу сыгу илъыгъ.
Пчыхьэм Шыупащэ ахэкIыжьи, Рампэсрэ ыкъо 
нахьыжърэ къызызэфанэхэм, ным цIэцIэ макъэкIэ къыригъэжьагъ:
- Арэп, Рэдэд, пшынахьыкIэ пшхын угу хэлъа? Плъэгъурэба зэрэзэхэуагъэр? Чылэм алъэгъумэ, тыкъыраIухын. 
Адыгэхэр зыфэдэхэр пщыгъупшэжьыгъа? Апэ дэдэ сэры 
агъэмысэщтыр. Къылъфыгъагъэмэ, арэу кIэшIагъэу ыIыгъыщтыгъэп аIощт.
- Сэ есэгъэзы пшIошIа? - Рэдэди зиухыижьыгъ.- Сыд 
Iоф фэзгъэзагъэми, Шыупащэ зишIэжьрэп.
- Фэсакъ, сикIал. Хэт мор игъом къушъхьэ тыкум 
щызыгъашхэрэр? ЕтIани къыосIон сэIошъ, нахь Iофхэр 
къыкъокIызэ, сIэкIэгъупшыкIы. Икъунба изакъоу зэрэхэтыгъэр. Муары, ишъэогъу Адышэс унагъо зыхъугъэр 
ащыгъупшэжьыгъ.
- СшынахьыкIэ сэ къезгъэщэнэу ара къибгъэкIырэр, 
тян? - Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ.- Къащэ есIоныр къекIурэп.
- О емыIомэ, езыIон бгъотырэба? - Рампэс ыкъо 
фыкIэкIотагъ.- Ишъэогъумэ рягъаIу, шIохаубытэнэу яIу.
- Ежь ыгу рихьыщтмэ сшIэрэп нахь, сэ боу пшъэшъэ 
дахэ къыфэзгъотыгъ. Ори нысэкIэ укIэмыгъожьынэу 
къысшIошIы.
- Хэтмэ япхъу, нынэ? - нэгу зэхэгъэхьагъэр Рампэс 
къызэхихыжьыгъ, зэригъэшIагъорэр ынэмэ къакIэщыгъ.
- Абэч зыхыпщым ышыпхъу нахьыкI, тигъэрекIорэ 
Къосэгъу зэхахьэ къыздищэгъагъ. КъэошIэжьмэ, ары 
сыкъыздагъэшъогъагъэр.
- КъэсымышIэжь мэхъуа, сикIал. Боу дэгъоу къэсэшIэжьы. Ащ фэдэ нысэ сиIэ хъумэ, ежьыри унэм нахьыбэрэ 
къекIолIэжьынба?! - унэгъо IофхэмкIэ аужырэ мазэхэм 

--- Page 464 ---

Рампэс анахьэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр зэшIуихыгъахэ 
къыщыхъоу, ыгукIи, ышъхьэкIи гупсэфыжьыгъэ.
Гъолъыжьыным дэмыгузажъоу хьакIэщ тахътэм Рэдэд 
тесыгъ. ШъорышIыгъэ хэмылъэу янэ Шыупащэ зэрэфэгумэкIрэр пщышхом ыгу фэбэпскIэ щызэбгырычъи, хэ гъэгу 
гъэпсынымкIэ бэмышIэу зыхигъэдэIогъэ гупшысэхэм афигъэзэжьыгъ. Ахэмэ янахьыбэм ежь иакъыл анэсыгъагъ, 
ыгукIэ зэригъафэщтыгъэх, гу зылъимытагъэхэри ахэлъыгъэх. "Тянэ ащ фэдизэу куоу чIэIэбэн, лъэпкъым чыжьэу 
фэплъэн елъэкIмэ, тятэ тхьамыкIэр хэт фэдэгъэщта? - ятэ 
ижьау чIэмытэу къызэрэтэджыгъэм Рэдэд ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.- Насып сиIэти, Колэс тхьамэтэ мафэр ты папкIэ-сятэжъэу къысшъхьарытыгъ, тхьэмэ къыратыгъэ 
акъылри, тятэ кIэрихыгъэри къысхилъхьагъ. Сэри силъэгъун 
дунаим щизымыгъэкъурэ нитIур тхьэмэ къысатыгъ, щыIэмэ 
анахь чъэрыр сыбгъэ къыралъхьагъ. Гу цIыкIум хэгъэгухэр 
къечъыхьэ, спэкIэкIыгъэр сынэгу къыкIэуцожьы. Моущтэу 
тызэтеуIубагъэу жантIэм тыдэскIэ хъущтэп..."
ГущыIэ-щхы макъэм Рэдэд игупшысэхэр зэпичыгъ, 
шъхьэ къэIэтыгъо имыфэзэ, Чэчанэ хьакIэщым къипкIагъ:
- Сыдэу дэгъуа, зиусхьан, узэрэфэпагъэу джыри 
узэрэщысыр,- гушIуагъо горэ къызэриIощтыр ынэгу 
къыкIэщэу, шъэогъум ыIапэ къыщэигъ.- Моу джыдэдэм 
дзэкIолI гъэсапIэм сыкъикIыжьыгъэти, хьэкIэшхохэр тиIэхэу 
къычIэкIыгъ. Думитрэ къэкIуагъ, урымылI гори игъус. О 
ащ дэгъоу уишIэу еIо.
- Сыд ыцIэр? - Рэдэд шъхьэр къыпхъотагъ.
- Костэкъу ыIуагъэмэ сшIэрэп.
- Костасмэ шIэ?! - Рэдэд ин-инэу джы къызщытэджыкIыгъ.
- Ары, ары, Костас ыцIэр. Сэ урымыцIэхэр хъатэу 
сшIэрэп, сыкъэсыфэ сщыгъупшэжьыгъ.- Чэчанэ зиухыижьыгъ.- О ащ бысым уишIы шIоигъоу гуIагъэ, ау Думитрэ 
ыдагъэп, бысым хъожьыр адыгэмэ якIасэп ыIуи, тадэжь 
къыщыуцугъэх.
- Урым хэгъэгум сызыщаIыгъым, Костас ары зэдзэкIакIоу сиIагъэр,- Рэдэд гущыIэм хэтэу иIэшэ-шъуашэхэр бгыкъужъыем къыпихыхи, зыгуилъхьэхэзэ, къыхигъэхъожьыгъ: - ЛIы къопцIэ лъаг, жэкIэпэпкъ тIаркъу, 
ынэгу сэмэгу лыпцIэ шIуцIэ цIыкIу хэс, арба?

--- Page 465 ---

- Ынэгу лыпцIэ хэсми сэ гу лъыстагъэп, ау ыцIэкIи 
итеплъэкIи о зыфэпIорэ лIыр ары.
Рэдэдрэ Чэчанэрэ шIункIым зыхэкIуадэхэм, Агъбанэ 
мэкъэ-лъэкъэнчъэу ауж ихьагъ.
- О-о, къакIо, къакIо, зиусхьан. Уалъэгъу ашIоигъоу 
тихьакIэхэр зэгоутых,- Колэс бысымыр гу хьалэлкIэ пщым 
къыпэгъокIыгъ.
Рэдэд Iупэщх фабэр ыпэ итэу Думитрэ ыIапэ ыубытыгъ, 
Костас ыпашъхьэ иуцуи, ыIупшIэхэр хъублаблэхэу, къилыдыкIрэ нитIур упсэпсагъэу нэгъэупIэпIэгъу заулэ Iуплъыхьи, хъулъфыгъэ IаплI пытэ зэращэкIыгъ, зызэкIэращэикIыжьхи, атамэхэр зэрэIыгъхэу гушIопс фабэкIэ зэIуплъагъэх.
- Сыгу укъыпымылъадэу, Костас, мафэ къысэкIугъэп,- Рэдэд къыIуагъ.
- Сэри бэрэ сыгу укъэкIыщтыгъ, Рэдэд. Думитрэ благъэ къызысфэхъугъэм ыуж, тызэIукIэ къэс уигугъу тэшIы. 
Уилъэпкъ пщы пэщэшхо узэрэфэхъугъэр зысэшIэм, сянэ 
къылъфыгъэм фэдэу сыгушIогъагъ.
- Къосэгъумэ ащыгъум сызэряпщыгъэр пшIошъ хъущтыгъэп, шъыпкъэба, Костас? - лIы хьакIэр ыгъэтIысызэ, 
Рэдэд тхьагъэпцIэу IущхыпцIыкIыгъ.
- Зытемыт къэсэIокIэ, сыд пкIэ иIэжь,- Костас нэплъэгъу хьалэлыр къыфидзыжьыгъ.- Ары зэрэщытыгъэр. 
Къосэгъупщымэ, сыдэущтэу гъэрэу мыщ нэс къащагъа 
сIощтыгъэ.
- О сыдэущтэу сатыушIэ ухъугъ?
- Укъызыхэхьажьым, къэошIэжьмэ, къысфэбгъэзэгъэгъэ дышъэм гъогу хысигъэхыгъ. Сатыум сыхахьи, 
мылъку дэгъу зысэшIым, къухьи сщэфыгъэ. Джы илъэс 
зытIущ хъугъэу нэмыкI хэгъэгухэми сащэIэ.
- Талъэныкъо сыд ипщын пIорэ?
- Былымышъохэр, мэлышъохэр, мэлыцыр, шъоур, 
ау, ошIа, зиусхьан, сэ сапэкIэ къакIощтыгъэхэм мэлышъохэр бэу къащэщтыгъэ, мызыгъэгум щыIахэп пIоми хъущт.
- Мэлышъохэр тэри тищыкIагъэ хъугъэх. Бэ дгъэфедэрэр.
- Сыд ешъушIэрэ?
- Дышъэцэ жъгъэихэу тикъушъхьэ псыхъомэ зыдахьырэр мэлышъохэмкIэ къэтэубытых. ЩэнджыпIэмэ ахэтэубгъохэшъ, а цэ жъгъэйхэр цымэ къахэнэх.

--- Page 466 ---

- Ары, ары, а шIыкIэмкIэ шъуалъэныкъо дышъэр 
зэрэщаугъоирэр бэшIагъэу зэхэсхыгъагъэ.
- Панатидэ сыд икъэбар? Сэ сауж ыгъэбэнэн къыгъотыгъа?
- Панатидэ щыIэжьэп. ЗыдэкIожьыгъэм Тхьэм шIу 
щешI, цIыф хъэтагъэп, ау щымыIэжьым дэйкIэ тегущыIэхэрэпышъ, игугъу сшIынэу сыфаеп.
- Уз горэм илIыкIыгъа хьауми...
- БзэджашIэмэ аукIыгъ. Дышъи, тыжьыни, унэгъо IапIи 
иIэр зэкIэ тырахи, ежьыри машIом хагъэстыхьажьыгъ.
- ШIу угу имылъэу шIу къыбдэхъущтэп, арба, Костас? 
- Колэс гущыIэм къыхэхьагъ.- Лъэпкъыр зыщыгугъырэ 
типщ къежьэгъакIэ хым зэпыримыщыгъагъэмэ, тхьэхэр 
къыфэсакъынхэекIи мэхъу.
- Панатидэ мыхъун зэришIагъэр Рэдэдыпщым изакъоп,- Костас къыдыригъэштагъ.- Ащ шъэ пчъагъ ыгъэлъэпэуагъэр. Ахэмэ ахэтыгъэх ыIэбжъэнакIэ бгъэузымэ 
къыфэзымыгъэгъущтхэр.
- ТызызэIукIагъэкIэ, Костас, ори ары, Думитрий,- 
Рэдэдыпщым гущыIапэр ыубытыжьыгъ,- хэгъэгу Iофхэу 
сызгъэгумэкIхэрэмкIэ сышъолъэIу сшIоигъу.
- ТыкъэдаIо, зиусхьан. ТлъэкIыщтымкIэ къогъанэ 
къыпфэтшIынэп,- ащ ежэщтыгъэ фэдэу Думитрэ къыIуагъ.
- Хьылъэ къышъущымыхъущтмэ, шъукIожьын хъумэ, 
сицIыфхэр шъуалъэныкъокIэ, Урым къыжъудэзгъэкIощтых.
- КъухьитIум нэбгырэ заулэр арыфэнба, сыд пае 
хьылъэ къытщыхъущт? - Думитрэ игъусэ упчIэ нэплъэгъур 
фидзыгъ.- Сыд пIорэ, Костас?
- ИщыкIагъэу олъэгъумэ, зиусхьан, тIэгу исхэу зыдэтхьыных,- Костаси нэшIукIэ Рэдэд къеплъыгъ, къеупчIыгъ: 
- Сыд лъэгъун яIэщт?
- Шъуихэгъэгу щызэрахьэхэрэ хэбзэ-унашъохэм 
акIырыплъыщтых. Ибэ нахьыбэу тызыфаер Iашэ. Тэ тиIэр 
шъошIэ, тимыIэ Iашэхэри дгъотхэмэ, тIэ къидгъэхьан, цIыф 
IэпэIасэхэр тэри тиIэх.
- Iо хэлъэп, дзэ уиIэмэ, IашэкIэ уузэндын фай,- Думитрэ гумэкI горэ ынэгу къыкIэхьагъ.- Тхьэм ыIомэ, зиусхьан, 
мы аужырэ илъэсхэм гупсэфэу шъущыI.

--- Page 467 ---

- Щынагъо щыIэми, щымыIэми Iашэу щыIэмкIэ дзэр 
уIэшыгъэн фаеу сэ сэлъытэ,- Костас игъусэ пеожьыгъ.
Думитрэ ынэгу къыкIэхьэгъэ гумэкIым Рэдэдыпщым 
гу лъитагъ, Костас хьарамыгъэ ымышIэу ыгу илъыр къызэриIуагъэр игуапэу, къэупчIагъ:
- Iашэм игугъу къызэрэсшIыгъэр угу рихьыгъэба, 
Думитрий?
- Узгъэгугъэу сфэгъэхъугъэп сIожьыным сыфаеп, 
зиусхьан,- Думитрэ зэнэгуерэр занкIэу къыIуагъ.- Византиер зыфаер ори дэгъоу ошIэ. Тумтэкъашъэ пщыгъор 
щызыIыгъ Мстислав типащэхэм къыдырагъаштэ. Тиурым 
бэкIаехэри ащ щэпсэух. Адыгэмэ ячIыгугъэм русичхэм 
зызэрэщагъэпытагъэр о угу рихьырэп, ежьхэри ащ 
блэкIыхэшъ, тын яшъутын фаеу къырагъэкIы. Бэ шIэн, макIэ 
шIэн, русичхэр къызэрэптеощтхэр угукIэ зыдэпIыгъ, 
зиусхьан, шъыпкъэба?
- Ащ уеджэнджэшыжьынэу щытэп, Думитрий.
- Чыристан диныр уилъэпкъ земыгъаштэкIэ, Византием 
русичхэр къыуигъэбэныщт. О ахэмэ узэрапэуцужьыщт 
Iашэ уигъэгъотыным типащэхэр фэещтхэп. Ары сыкъэзгъэнэшхъэигъэр. Пэрыохъу къытфэмыхъухэмэ, Костаси, 
сэри тлъэкI къэдгъэнэнэп.
- Хъумэ, дэгъу. Мыхъумэ, сыгу шъобгъэщтэп,- ыкуашъомэ IэшхуитIумкIэ атеуи, Рэдэд къэтэджыжьыгъ.- 
Неущи, неущмыкIи мафэ щыI, зыжъугъэпсэф, етIанэ нахь 
тызэдэгущыIэн.
Пчэдыжьым жьэу кIигъэтаджэхи, Рэдэдыпщым шыухэр 
гъунэгъу чылэхэм, хьакIуцухэм, зыхэхэм, мыутIэхэм ахигъэхьагъэх, ищыкIэгъэ цIыфхэр къыфащэнхэу афигъэпытагъ, Шыупащи къыздикIыгъэ къушъхьэм ытIупщыжьыгъэп.
КъыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэм Мэзыбэ щызэфигъэсыгъэ 
чылэгъо лIышъхьэмэ Рэдэдыпщым ариIуагъ:
- Титхьэмэ анэшIу къытщафэнэу сялъэIу. Непэ къин 
къытфыкъокIми, тхьамыкIагъо горэ къыттеоми, хэгъэгум 
шIу къихъухьэми, тызщыгугъынэу тиIэр шъоры. 
Тинахьыжъмэ аIо: "Хабзэ зымышIэрэр хэбзашIэ макIо". 
Тэ хабзэ тымышIэу ащ къизгъэкIрэп. Тихабзэхэр нэмыкI 
лъэпкъымэ ахэлъ хабзэмэ анахь мыдахэхэмэ, акIэ кIощтэп, 
ау хэгъэгу зехьаным тэ тымышIэу бэ хэлъыр. Тэ тыгъуас 
ныIэп хэгъэгу тызыхъугъэр. Урымым, Мысырым, нэмыкI 

--- Page 468 ---

хэгъэгумэ афэдэхэр бэдэдэ шIагъэхэу хэгъэгу зэикIыхэу 
мэпсэух. ЗэкIэми танэсын тлъэкIынэп, ау, къыздэшъоштэмэ, 
урымхэм адэжь Шыупащэ нэбгырэ зыщыплI игъусэу ахэзгъэхьан сэIо. Русичмэ ахэхьащтхэм Темрыкъо пащэ 
афэсэшIы, ащ абзэ ешIэ. Генуйхэм хэт афэдгъэкIощт?
- Зыхы къикIыгъэмэ ахэмэ абзэ ышIэу зы хэт, зиусхьан,- Темрыкъо къахэджыкIыгъ.
- Дэгъудэд. Иран бгъэкIощтхэр адэ?
- Сэ аланмэ сахэсыгъ,- МыутIэ къикIыгъэ лIы нэгуф 
лъагэм зыкъаригъэшIагъ.- Ахэмэ абзи, иранхэм абзи тIэкIу 
зэтефэ, зиусхьан.
- О нэбгырэ тхьапш уигъус?
- ЛIитIу сигъус.
- Ащыгъум тызэзэгъыгъ. ГъогупкIэ шъуфэхъущт 
дышъэри, тыжьынри Мэщыкъорэ Къоданэрэ къышъуатыщт. Непи сиIэп, неущи сIорэп. Куп пэпчъ хьазыр 
шъузэрэхъоу, гъогу шъутехьэ. Тэ тимыIэу, тищыкIагъэу 
къэшъулъэгъурэр къэтщэфыщтышъ, ащи шъунаIэ тежъугъэт. Тщыгъупшагъэ щыIэмэ е зыгорэм тиакъыл темыфагъэмэ, къашъуIо, тэ сыдигъуи ыужрэ акъыл тэшъумыгъэIожь.
- Сэ упчIэ сиI, зиусхьан,- пщышхом ыкIыбыкIэ пчъэм 
къыдэкIыгъэ Турабэ ымакъэ къэIугъ.- Урым хэгъэгум 
бгъэкIощт Шыупащэ сыдыбзэкIэ адэбгъэгущыIэщта?
- ТыбзэкIэ адэгущыIэщт,- игубж зэтыриIажэзэ, Рэдэдыпщыр Турабэ фыреплъэкIыгъ.- Пчъаблэм угомытэу, 
моу лIымэ къахэтIысхь.
- Урымхэр адыгэ хъужьыгъэха, зиусхьан, хьауми 
пшынахьыкIэ урымыбзэ зэригъэшIагъа? - пщышхом риIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу, лакъырдыгъэкIэ Турабэ джыри 
къэупчIагъ.
- Тизэфэс къекIолIагъэхэм тызэгурыIоным пае къэсэIо,- Рэдэдыпщым къыфадзыгъэм Iоф зыримыгъэшIэу, 
нахь гупсэфэу лIымэ зафигъэзэжьыгъ,- Урым хэгъэгум 
Шыупащэ зыкIыфэзгъэзагъэр зэрэсшынахьыкIэм паеп. 
Мы мафэхэм урым лIитIу тихьакIэ. ТIуми адыгабзэр ор-сэрэу ашIэ. Зыр Костас. Урым хэгъэгум сызыщэIэм, шъэ огъу 
къысфэхъугъагъ, уицыхьэ зытелъын цIыф. Ащ игъусэ 
Думитри адыгэ шъолъырым щызэлъашIэ. Ари тэ къытфэшъыпкъ. А лIитIур Шыупащэ хащэ къыфэхъунхэу, илъэгъун 

--- Page 469 ---

къыфагъэцэкIэнэу сязэгъыгъ. Шыупащэ хъущтэп, нэмыкI 
гъакIо шъуIомэ, сыкъезэгъы. Ар къызIусщыгъэри Iофышху.
ЛIыхэр къэзэрэгъэбырсырыгъэх, пщым къыдырагъаштэу къыхэкуукIыгъэх:
- Шыупащэ гъакIо! Ыпшъэ ифэщт!
- Урым хэгъэгум о укIо пшIоигъомэ шIэ, Тураб? - 
пщышхор IупэщхкIэ фыреплъэкIыгъ.
- Зиусхьан, ар зыфаер сэ сэшIэ,- Темрыкъо Iэжэ гъэшъырытыгъэкIэ къыIуагъ, нахь мэкъэ теубытагъэкIи къыухыжьыгъ: - Турабэ ытх зэпызыутын горэм лъэхъу. Зымафэ 
бгъэжъым фэдэу къытхэбани, тызэIишIэжьи, тхэхъушъутыжьыгъ, гущыIэ зэрытигъэIуагъэп.
- Къащ нэгу ухъужьэу, ора сыздэгущыIэщтыгъэр? - 
зыфэмыIэжэжьэу Турабэ къыфилъыжьыгъ.- Ори, зиусхьан, уасэ къыпфэсшIэу, уигущыIэ згъэлъапIэу сыкъыбготыгъ шъхьакIэ, ащ нахьыбэ сфэщыIэжьыщтэп. Зэфэсым 
щы шъуIуагъи, щишъухъухьагъи сыкъезэгъырэп. ЛIыкIохэр 
зыфэпшIыщт хэгъэгухэм титхьэхэр щагъэзыягъэх, тэри 
такIыб афэдгъэзэнэу аIо. О ахэмэ хабзэ къахэпхынкIэ, 
бзыпхъэ атепхынкIэ уащэгугъы. ТызтекIодэжьыщтыр ары 
тызфапщэрэр. Тхьэхэр къытэбгыщтых, тырагъэчъэхыщт.
- Хэт ихьа къыоцэкъагъэр, Тураб?! - Рэдэдыпщыр 
апэрэу къэтхьауягъ, иакъыл щыуагъа ыIуи, нэбэ-набэу 
Iуплъагъ.- Хэгъэгу хабзэхэр зэбгъэшIэнымрэ динымрэ 
сыда зэрэзэхахьэхэрэр?
- Шъузыфаер шъушIэ, шъузыфаем шъукIу, титхьэмэ 
шъузырагъэчъэхкIэ, Турабэ тэ къитхыжьына шъумыIожь! 
- Турабэ зигъэчэрэгъуи, елъэкIонзэ, щагум дэкIыжьыгъ.
Турабэ унэм зыфеузэнкIыжьым, зэфэсым хэсыгъэмэ 
ариIуагъэри, пщышхом зэрэжэхэхьажьыгъэри лIыгъэкIэ 
зыфилъэгъужьзэ, ыгу къижъэжъыкIэу елъэкIоныщтыгъэ. 
Ау ядэжь нэсыжь зэхъум, къызэкIэщтэжьи, икIо щигъэкIагъ. 
Щагум дэхьажьмэ, Дэхапсэ теплъэнэу фэягъэп, НэтIай 
нэмыIэмэ, езэоным е зыгорэ ришIэным тещтыхьэщтыгъэ.
"Ащ нэмыкIэп Дэхапсэ бзэгу сыфэзыхьыгъэр,- Турабэ 
ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхыгъэх.- А-ей-гущ, Iагъоу 
къысIэкIафэу а мылI-мышъузыр лыцIыкIу-лыцIыкIоу сыупкIэтэгъагъэмэ, сыгу жьы дэкIыщтыгъэ. Сызфэсакъыжьэу 
сIощтыгъ, къакъырыпчъэр есымыгъэтэу щыдым зэ 

--- Page 470 ---

нэмыIэми секIолIагъэп. Сыдэу хъумэ силъэгъугъа а шIоижъым? ЗыгорэкIэ къысэгуцэфагъэу, къакъыр кIоцIым 
зыщигъэбылъыгъэгъэна? Е-е, Тураб, Тураб, хьэр тыгъужъым ыхьын зыхъукIэ, игъолъыпIэ екIы зыфаIуагъэр ощ 
фэдэ гор. ЧылэлIымэ къялыжьыгъэр къапщэмэ, ащ нахь 
Iаехэри къыохъулIэщтых. Олъэгъуа ащ къызэрэсиIокIыгъэр: 
"Щыдымэ къыппехымэ сшIэрэп". "О Нахьлъэш цIэплъыжъыми, Хьэкъари, нэмыкIхэми амэ къыппэу, къыосхъоныхэрэп нахь",- сIуи, дасшIэрэр зэкIэ тескъутагъ. Ары 
шъхьакIэ, Дэхапсэ ащкIэ ынэ бгъэущэкона, къысфидзыжьыгъ: "Ахэр, о къыолъытыгъэмэ, лIы зэкIагъэхэба, 
делэжъ тхьамыкI, о щыдым ытхьакIумэшхохэр пIыгъэу 
къызэрэздэбгъэшъузырэр нычхьапэ блэмыкIэу чылэм 
язгъэшIэщт" къысиIуагъ, хьахьахь ригъаIоуи къыздэхьащхыжьыгъ. Рэдэд джэнджэшэгъу сызыфэхъум, а жэмыIаныжъымкIэ къызэрэсэушъыигъагъэр къызгурыIогъагъэп. 
Мощ фэдиз шIоеу къолъыр фэзгъэгъун, зыщызгъэгъупшэн 
слъэкIын сшIошIыгъ. Ары, Рэдэд, о тхьэмэ акъылышхо 
къыуатыгъ, сыгу зэгоутыти, угуи хэзгъэкIыгъ, ау ори сэркIэ ушIоп, пцIыкIи, шъыпкъэкIи зыфэсшIыжьыгъэ насыпыр 
сIэкIэохы. О сыпIэкIэкIэу чыжьэу сыкIожьышъунэп, къосэгъумэ, щэч хэлъэп, пIэ зыкъыралъхьагъ, ау зыхыхэм афэдэ 
хъун къытхэнэжьыгъэп. Ахэр титхьэхэм афэшъыпкъэх. 
НэмыкI кIуапIэ сиIэжьэп..."
Дышъэ тIэкIоу иIи, тыжьыни, щыгъыни, нэмыкI хьапщыпэу ищыкIэгъэщтыри Турабэ къакъырым чIилъхьэгъахэти, ионакIэ дзыор пигъэпытыхьагъэу, иуни, ибгъагъи, 
ибылыми къафызэмыплъэкIыжьэу, Мэзыбэ дэкIыжьи, Зых 
лъэныкъомкIэ зигъэзагъ.
XIII
Хэгъэгумэ ахэхьэгъэ лIыкIохэм къагъэхъэщтым, къыздахьыщтым ыгъэгумэкIхэу мафэ къэс тегущыIэщтыгъэхэр 
Рэдэдыпщымрэ Къоданэрэ арыгъэх. Тыдэ кIуагъэхэми, 
сыд Iоф зэрафэми, унэ фэкIожьым зынэсхэкIэ, ягу гъэгумэкI къатекIоу, апаплъэщтыгъэх. ЛIыкIо ышIыгъэмэ 
анахьыбэкIэ Рэдэд зыщыгугъыщтыгъэр ышнахьыкI. Ащ 
Iашэхэр къыздищэхэмэ, щэбзэ-чатэм ямызакъоу дзэр 
зэриуIэшын амалхэр ыгъотыным щыгугъыщтыгъ.

--- Page 471 ---

Мазэ тешIагъэу руммэ афагъэкIогъагъэ купыр зэкIэмэ 
апэ къэсыжьыгъ. Ахэмэ ауж тхьэмэфитIу зыблэкIым, 
Мысырымрэ Персымрэ ащыIэгъэ купхэр гъогум 
щызэIукIэжьхи, къызэдэкIожьыгъэх. Рэдэдыпщымрэ Къоданэрэ куп пэпчъ къыхьырэ къэбарым едэIущтыгъэх. Пщым 
ыгу рихьын е ынаIэ зытыридзэн зызэхихыкIэ, дзэпщым 
фигъэпытэщтыгъэ:
- Ар угу иубыт, Къодан. Сщыгъупшэмэ, сыгу къэгъэкIыжь.
- Ахэр угу къэзгъэкIыжьыных, ау джы угу къэзгъэкIыжьы сшIоигъор ошIа? - Къоданэ къэупчIи, IущхыпцIыкIызэ, псынкIэу къыпидзэжьыгъ: - КъыгъэшIагъэм къыхэмыфагъэу, лIыкIо пшIыщтхэр зыоугъоихэм, Турабэ зыкъызэрэпфишIыгъагъэр къэошIэжьа?
- КъэсэшIэжьы. Къязгъэщэнышъ сыкъыфырехын сIозэ, 
зыхэмэ ахэхьажьыгъ.
- Ащ фэдэ делагъэ горэхэр ышъхьэ къихьагъэти ары 
ынэхэр къыригъэкIхэу пчъэшъхьаIум къызыкIытеуцогъагъэр. КIалэхэр згъэкIонхэшъ, Iуязгъэхыщт. Сыд мор, ыжэ 
къыдахьэрэр ыIоу зэрэтищыкIагъэр?
- Ыуж икI,- Рэдэд ыдагъэп.- Делэм ежь зэришIэжьыщтым фэдэ тхьэхэми къырашIэщтэп. Тэ къытхэмызэгъа гъэр Абэч зыхыпщым зыкIызэриубытылIагъэр къызгурыIорэп, сэгъэшIагъо. Ащ зыгорэ хэлъ. ЗэрэхъурэмкIэ, 
дин IофымкIэ къыддыригъаштэрэп, тIэкIу-шъокIухэр 
къызнэсыжьых...- Рэдэдыпщыр зыгъэгумэкIырэм текIыгъ: 
- Дэхапсэ сыд икъэбар? Паплъэ ара?
- Хьау, тхьэмафи темышIэу, зыгорэм иунэжъ сыд 
сызфисыщтыр ыIуи, иунагъэм кIожьыгъэ, НэтIаий зэрищэлIэжьыгъ. Тураби лIыкIохэр къыгъакIохи, ихьап-щыпхэр 
аригъэщэжьыгъэх, ибылымхэри аригъэфыжьыгъэх.
- Ар Турабэ къызэрехъулIэщтыр сэ есIогъагъ.- Рэдэд 
щыдыбзым кIэупчIэныр къыримыгъэкIоу, щхыпцIыгъэ.- 
КIо, хъугъэ, мыдэ Урым дгъэкIуагъэхэм якъэмыкIожьыкIэ 
зыгорэ етэгъэпэс.
- Сыд етпэсын, зиусхьан? КIалэ пIофтэмэ, уеIофтэжьы 
ШыупащэкIэ ядгъэIонэп, тапэплъэн,- Къоданэ пщышхор 
ыгъэIэсагъ.
Мазэ тешIагъ, ятIонэрэ мазэми ызыныкъо пыкIыгъ, 
Шыупащи, игъусэхэми ягугъуи-япшыси къэIущтыгъэп. 

--- Page 472 ---

Рэдэдыпщыр гумэкIэу ригъэжьагъ. Рампэс гощэшхом 
занкIэу ыкъо зи римыIощтыгъэми, зэхыригъэхэу загъорэ 
цIацIэщтыгъэ:
- КIэлэ хые тхьамыкIэм къыригъэщэн сшIошIызэ, 
хыкIыбым ыгъэкIуагъ. Ащ фэшъхьаф паIо зыщыгъ къосэгъумэ ахэтыжьыгъэба?
Мафэ горэм Рэдэд фэмыщэIэжьэу янэ фидзыгъ:
- СыолъэIу, тян, сызэрэзэгоутырэм ори къыхэмыгъахъу. Ощ нахь мымакIэу сэри Шыупащэ сыгу фэгъу. Ар 
Урым хэгъэгум зыфэзгъэкIуагъэр о пшIэрэп.
- СшIэнэуи сыфаеп,- Рампэс гощэшхом ымакъэ къыщитхъагъ, ардэдэм кIыфы къэхъуи, ыIупшIэхэм шхъо нтIэчIэпцIашъор зытыраштагъ, ыбгъэ IитIукIэ етхъожьи, зыдэщытым щетIысэхыгъ. Рэдэд ечъалIи, янэ къыпхъотагъ, пIэм 
хигъэгъуалъхьи, ыгучIэ изыгъэу Iуплъагъ:
- Сыд къыохъулIагъ, тян? - пIэ гъунэм готIысхьи, ынэгу 
Iэ щифагъ.- Угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу.
- Хьау, сикIал,- гощэшхом ыгу къытIупщыжьыгъэти, 
ыбгъэ дизэу жьы къыщэжьыгъ,- джы нэс озгъэшIагъэп 
нахь, апэрэп аущтэу сыкъызиубытырэр. Нысэ цIыкIуми зэ 
ныIэп къызэрэздилъэгъугъэр. СелъэIугъэти, къыуиIуагъэп.
- Сэ ащ сыфырикъущт! - Рэдэд хэгубжыкIыгъ.
- Хьау, нынэ. ГущыIэ зепIокIэ, сыгу хэкIыщт. Боу жэ 
пытэ Iулъ ащ, цIыфышIу цIыкIу.
- Уц Iэзэгъухэр Курацэ ешIэх.
- Ахэми сяшъуагъ, яшIуагъэ къысэкIыгъэп,- Рампэс 
хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- ЦIыф ымыгъашIэ згъэшIэна адэ, 
сикIал? Уятэ тхьамыкIэри сянэ-сятэхэри пкIыхьапIэкIэ къысфакIохэу, къысэджэжьхэу рагъэжьагъ...
- Джы къебгъэжьагъэр анахь мыхъущтыр ары,- Рэдэд 
янэ игущыIэ IэкIихзэ, джыри ынэгушъхьэ Iэ щифагъ.- Сыд 
о ащ фэдизэу уныбжьыр? УсимыIэжьмэ, скIэлъэныкъо 
гозыгъэкIэ лъытэ, тян. Угу теIункIэжь, зыгъэпыт. Шыупащи 
къэсыжьын, къедгъэщэн, иджэгу ухэплъэн. Ар хэгъэкIи, 
уишъэо нахьыжъ цIыкIуи къыщагъэу, нэтыр пIыгъэу 
уежьэжьыгъэу къэтлъэгъужьын.
- Тхьэмэ жэ мафэ урагъэгущыIыкI, сикIал. О чыжьэу 
уIэбагъ, сэ сигугъэ кIэкIы хъугъэ,- нэпсыцэхэр Рампэс 
къызэрэIэпызыгъэхэр ыкъо апэрэу дилъэгъугъ.

--- Page 473 ---

Шыупащэрэ игъусэхэмрэ Урым зыкIуагъэхэр мэзищым 
хэхьагъэу, пчыхьэ зэхэогъумэ адэжь Мэзыбэ къыдэхьажьыгъэх. Шыупащэ иод джыри од хэхъожьыгъагъ, 
игъусэхэми анэрэ апсэрэ зэрытыжь къодыягъ, къыздахьыгъи къыздащагъи щыIагъэп.
- ШъуздэщыIагъэм шъущагъэшхагъэба, сшынахьыкI, 
хьауми гъэрэу шъущаIыгъыгъа? - Рэдэдыпщыр гукIэгъунэкIэ 
Шыупащи, игъусэхэми зырызэу аIуплъагъ.- Сыд хъугъэ, 
сыд шъуикъэтыкIагъ?
- Зи хъун къытэхъулIагъэп,- Шыупащэ ынэхэр плъызхэу Рэдэд Iуплъагъ.- Костаси, Думитри алъэкI къагъэнагъэп. 
Ахэр ары мыхъугъэмэ, къыташIэщтыгъэр къэшIэгъуай. 
Тидзэ пае къэтщэфыгъэхэр къухьэуцупIэм къытфыращэлIэгъахэу тызэтыраубыти, тшъо дахыгъэр тхьэмэ афэшъхьаф ышIэрэп. ЗэкIэ ттырахыжьыгъ. Думитрэ зэнэгуещтыгъэр къэшъыпкъэжьыгъ, бзэгу тызыхьынхэр къыкъокIыгъэх. 
Ау Костас лIы пхъашэу къычIэкIыгъ, къэтщэфыгъэмэ 
алъыттыгъэ дышъэр къытаригъэтыжьыгъ. Ары нахь тызыухыгъэр, Рэдэд, мэлакIи тылIагъэп, гъэри ташIыгъэп.
- Ашъыу, шъупсаоу шъукъэкIожьыгъэмэ ары,- Рэдэд 
ышнахьыкIэ IугушIуагъ.- Сэ хъумэ сIуагъэ шъхьакIэ, зидин 
умыIыгъым Iашэ къыуитынышъ, игъусэмэ уатыригъэлъэшыхьана... Модэ, тянэ дэжь ихьи, ыгу гъэпсэфы. Ащ 
нахьыбэ тешIэжьыгъэмэ, фэщэчыжьыщтыгъэп.
Чыристан динымкIэ КъокIыпIэ Византием къырихьыжьэгъэ Iофыр ымыгъэхъоу зэрэмыуцущтыр джы Рэдэдыпщым 
ышIошъ хъугъапэ.

--- Page 474 ---

ЯХЭНЭРЭШЪХЬ
I
"ЦIыф лъэпкъ пэпчъ тхьэмэ дунаим къызытырагъахъом, насып фэхъущтыр къыфагъэнэфагъэщтын.- Шыупащэ зэрэхъугъэри ымышIэу, лъэпкъ гупшысэм хилъэсагъ.- Сэ ащ фэдизэу згъэшIагъэ щыIэп, ау зыгъэ сыздэщыIэгъэ Урым хэгъэгум къыщыслъэгъугъэхэр джы къызнэсыгъэм сынэгу кIэтых. Мыжъо унэ дэхэшхохэм нэр 

--- Page 475 ---

зэтырагъэплъы щтыгъ, ягъогухэри, щагухэри мыжъокIэ 
пкIэгъагъэх. Костас къысигъэлъэгъугъэгъэ пытапIэм идэпкъыхэм лъэбэкъум ехъу яIужъуагъ, илъэгагъэ паIор пщегъэзы. Ахэмэ щэбзащэкIи чатэкIи зи япшIэнэп. ЦIыф 
гъэчэфыпIэхэри зэгъэфагъэх. Щэф-щапIэхэм шъхьадж 
ыIыгъыр уагъэщэфынэу къыщыпIуафыхьэ. Хэти ышIэщтыр 
гъэнэфагъэ: зым шхыныр къешIы, адрэм къошынхэр къегъэчъы, щыгъынхэр, хэтэрыкIхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, 
Iашэр зыщэхэ рэм лъэбэкъу пэпчъ уялъэпао. Хэгъэгум 
щыхъуи, щышIи зы лIы еолIэжьы - зэкIэ пачъыхьэм фэIорышIэ. УнэшъогъэцэкIэ лIы пащэхэр пачъыхьэм къешIэкIыгъэх. Унагъо пэпчъ зэрифэрэ мылъкум тефэрэ Iахьыр 
къэралыгъом реты. Джары Костас къызэрэзгуригъэIуагъэр..."
Дзэпщ игубж макъэ Шыупащэ ышъхьэ къыригъэIэтыгъ, 
къамылыр ыбгъукIэ ыгъэтIылъи, зэшитIум ашIэрэр шIощхэнэу, нахьыжъым еджагъ:
- Хъугъэ, Дзэпщ, пшынахьыкIэ емыгъэз.
- Сыда зыкIесымыгъэзыщтыр? - Дзэпщ къезэгъыгъэп.- ЦIыкIузэ ымышIэрэр ины хъумэ ышIэжьыщтэп еIо 
нэнэжъ. Къерэлъ! Къелъ сIуагъэ! - техъупкIэ ышнахьыкIэ.
- Ащыгъум чыр нахь лъахъчэ шIы,- Зэфэс цIыкIур 
ышнахьыжъ едао.
Ылъэгуанджэ щизэу Дзэпщ ыIыгъ чы кIыхьэр егъэсысы:
- Мыщ нахь лъахъчэ сшIымэ, хьэдэпчэмыIури къелъэн. 
Къелъ сIуагъэ!
Зэфэс шъэожъыер зэкIакIошъ, чым елъэнэу кIэрэлъадэ, ау чIыгум зытыриIэтыкIын ылъэкIырэп. Дзэпщ 
губжыгъэу чыр нахьыкIэм IэкIелъхьэшъ, зэрэфэлъэкIэу 
регъэIэты, ежь теуфыхьажьыгъэу ечъалIэшъ, зыуи 
щымыхъоу чым елъэ.
- Плъэгъугъа? Джары укъызэрелъэн фаер,- Дзэпщ 
ышнахьыкIэ ытхьакIумакIэ ыIонтIэнэу фежьэ, адрэм ышъхьэ егъэчэрэгъу.
- Къаигъэ умышIы, ощ фэдиз хъумэ Зэфэси а чым 
къелъэщт. Ма, сэ къамыл сырынэ пфэсшIыгъ, орэд къегъаIу,- Шыупащэ шъэожъые такъырыр къызэрещалIэ.- 
Моу джыдэдэм ящэнэрэ гъуанэр къыпфэсшIыжьыщт.
Шыупащэ къамылыр Дзэпщ ретышъ, щыгушхукIэу 
кIэлъэплъэжьы: "Ятэ фэдэу лIы пхъашэ хъущт мыр. КIэлэ 
джэгумэ захахьэкIэ, къебэнын къахэкIырэп, шъэожъые 

--- Page 476 ---

зыщыплIыр зэтырелъхьэ, къытечъыри ахэтэп, ау кIэнымкIэ 
Емзэщ гъукIэм ыпхъу нахьыжъ ишъао къытекIо. Ар мыдрэм 
къыхехышъ, щагум дэтми, изакъоу кIэн ешIэ, темыкIоу 
уцущтэп. Сэ Лаурстэныпщыр къэслъэгъужьыгъэп, ау тянэ 
ащ фэдэкъабзэу еIо. Лъыр бжиблэу мао, ятэжъ фэдэ 
мыхъоу, хэт фэдэ хъун".
- Ора, Шыупащ? Сыд пшIырэр? - хъотэ набжъэм 
рекIокIырэ Агъбан мэкъэхъу дэгукIэ къеупчIыгъ.
- Дзэпщ сырынэ фэсшIыгъ.
КIэй зэIукIотэу чыжьэкIэ къушъхьэ лъапэм еолIэжьрэм 
нэр егъатхъэ. Уц Iужъу кIырым къэгъэгъэ зэмышъогъухэр 
тыдэкIи хэпхъагъ. Мэз лъапэм дэжь кухэр щызэкIэтIыкIыгъэх. Ахэмэ акIыбыкIэ шыушыхэр щэхъух. Цу фэмыф 
бжъэкъошхохэр уцым хэсых. Ку лъапсэм ис Айнарырэ 
Бзабзэрэ бзылъфыгъэхэр ашъхьарытхэу зэрэгъэгущыIэх. 
Ахэмэ апэIудзыгъэ пщэрыхьакIохэм язырэм щыуаныр 
зэIешIэ, адрэм машIо кIегъэсты. ЧыжьэкIэ шы Iэхъогъуи 
къэлъагъо. АхэкIынэу ежьэрэ шым къырегъэгъазэшъ, 
шыу гори ашъхьарыт.
"Рэдэд тыдэ нэсыгъа шъуIо? - Шыупащэ ышнахьыжъ 
ыгу къыпылъэдагъ.- Непэ мэфищ хъугъэ зыдэкIыгъэр. 
Байкол шыу заулэ нахьыбэ фэягъэп шъхьакIэ, шыу тIокIитIур 
зэрэдэшэсыгъэр дэгъоу хъугъэ. Нахьлъэш цIэплъыжъым 
къыришIэгъагъэр щыгъупшэжьыгъэм фэд. Къосэгъу 
чылэхэм джыри ахэкIыгъэщтэп. ГъучI пцIыир зыгъажъэхэрэм зымафэ ахахьэ шIоигъуагъ. Пшызэ зызэпырыкIыкIэ, 
хым пэIутэкъогъэ мыутIэхэми анэсыщтых. ГъэшIэгъонба, 
хы МыутIэм ыкIыбыкIи Тэнэ псыхъо ыпшъэкIи русичмэ 
ялъэпкъэгъухэр ащыпсэухэу Рэдэд ыIуагъ. Ащ ишъыпкъапIэ зэригъэшIэн ыгу хэлъ. Ари тэрэз, уигъунэгъухэр 
зыфэдэхэр, агу илъыр пшIэн фае. КIочIэшIу нахьи акъылышIу 
аIо шъхьакIэ, Рэдэд тхьэмэ тIури къыратыгъ. Зыпчыхьэ 
Колэс сыфихьагъэу тызэрэгъэгущыIэзэ, къысиIуагъэм 
бэмэ саригъэгупшысагъ. "Рэдэдыпщыр Iуш, чыжьэу 
маплъэ",- зеIом, "Ощ нахь Iушына, ебгъэшIагъэр, пкIэрихыгъэр ары зэрэбаир, о унэгу кIэкIыгъэм гъунэ иIэп",- 
дезгъэштагъэп лIыжъым. "Е-е, сикIал,- нэ пкIыжьыгъэхэмкIэ хьалэлэу къысIуплъи, щхыпцIыгъэ Колэс,- акъылыр 
жъыгъэ-кIагъэп, жакIэми пышIагъэп. Лъэпкъым насып 
тIэкIу иIэ зыхъукIэ, зы лIы гъашIэ тешIэ къэс, Рэдэд фэдэ 

--- Page 477 ---

цIыф Iушхэр къыхэхъох. Ятэ Лаурстэным къосэгъухэр 
зэкъуищэнхэр ихъопсэпIагъ, ежь адыгэ лъэпкъыр зэкъуигъэуцоныр ыпшъэ ифагъ. Ар зэкIэми агу рихьыгъэкIэ 
уенэгуя? Акъыл зиIэм джэгъогъу иI, шъугъуалэхэр къебэныжьыгъэх, джыри пшIэщтэп пый шъэфэу къыфыкъокIыщтыр…"
Шыупащэ ошIэ-дэмышIэу гумэкIым зэлъиштагъ, 
лIыжьым игущыIэхэу ыгу къыридзэжьыгъэхэм чIым къытыраIэтыкIыгъ, ищэбзащэхэр зэрылъ сагъындакъэу ыбгъукIэ ыгъэтIылъыгъэр къыштэжьыгъ, чатэри зыгуилъхьажьыгъ, 
зэрэгъэджэгухэзэ, чыжьащэу IукIыгъэхэ ышнахьыкIитIуи 
яджагъ:
- Дзэпщ, моу мыкIэ шъукъакIу!
Пшъадэ къызиукIэ, къызыдэлъэдэрэ хъуатэм къамыл 
псыуц зэхакIэу дэтым Шыупащэ шъхьарыплъагъ. Ащ 
ыпшъэкIэ, шъэожъыемэ апэчIынатIэу, чъыг-кондэ зэхакIэмэ 
Агъбан къахэкIыгъэу зелъэгъум, рэхьатыжьыгъэ, ау ыгучIэ 
къыщыхъыегъэ мызагъэр джыри зэрэкIэтыгъ, Колэс 
лIыжъым аужырэ гущыIэхэу къыриIогъагъэхэм зыхыхэм 
алъэныкъокIэ зыригъэдзыжьыгъ…
Шыупащэ хыкIыбым къызекIыжьым, иIофмэ ауж 
ихьажьынэу зигъэхьазырыжьыгъагъ, ау яни, Рэдэди къыфадэгъагъэп, мэзэ зытIущым анаIэ тырамыхзэ, ышъо 
къызытехьажьым, ышнахьыжъ ыгъэтIыси, къеушъыигъагъ.
- СшынахьыкI, къыосIощтыр сэ къысэпэсыгъэп, егъэзыгъэкIи ащ фэдэ Iоф ашIэрэп, ау о слъэгъурэм унэ къыкIамыIумэ, уиакъыл тефэщтэп,- Шыупащэ ышъхьэ къыригъэпхъуатэу, къыжэхилъхьащтыр зылIэужыгъор 
ымышIэу, Рэдэд чыжьэкIэ къыригъэжьагъ.- Тянэ псауныгъэ хъатэ зэримыIэр ори олъэгъу. ЛъэIоу къытфишIыхэрэм 
тшъхьэ афэтэгъэсысышъ, тыхэхьажьы. КIасэ тызыфэхъукIэ, 
тыгу къыхэожьэу егъэшIэрэ чIыфэу ттелъыщт. ТапэкIэ 
Къаншъао IукIэ шIоигъоу къызэрэлъэIогъагъэр фэзгъэцакIэ 
сшIоигъу шъхьакIэ, сыгу къыфыдэчъырэп, неп-неущ сIозэ, 
уахътэр макIо. Ар Iоф шъхьаф. Тянэ ыIу-ымыIоми, унагъо 
пшIэн фаеба, уишъэогъухэр бын-унагъо хъухи, ащыгъупшэжьыгъ.
- Iофым тыкъыIущрэп, Рэдэд,- Шыупащэ къэушэплъыгъ.

--- Page 478 ---

- Ежь уиухыщт нахь, Iофыр цIыф ыухырэп. Сэ сшIэн 
сымышIэкIэ къэсщагъа, Iоф симыIэу ара къибгъэкIырэр?
- Хьау, хьау,- Шыупащэ къыIуагъэм рыкIэгъожьыгъ, 
укIытэжьызэ, ынапIэхэр ридзыхыгъэх.- КIо, сыгу рихьын, 
сызфыкъокIын джыри сапэ къифагъэп нахь...
- Ари умыIо. Мэзыбэ угу рихьын дэмысэу сэшIы. Ау 
чылэ зэхахьэ зытэшIым, сыкъыздагъэшъогъэгъэ Абэчыпщым ышыпхъу нахьыкIэ сыд епIолIэн? Сыда ащ ыцIэр?
- Мэзагъу.
- ЫцIэ пщыгъупшагъэп...
- Ар зидэхагъэм сэщ нахьышIуIохэр фыкъокIыхэщтын...
- Джынэкъэуж, Шыупащ, ащ фэдэ гущыIэ пшIыгъэу 
зэхэсэмыгъэхыжь! - ымакъэ ышнахьыкIэ фигъэлъэшыгъ.- 
О зыбгъэцIыкIужьмэ, уакIыIу къырыкIощтхэр хьазырых. 
Сыоплъымэ, укIэлэ къэбзэшху, пщы унагъо уис.
- Пщы унагъо сис къодыекIэ зылъытэхэри щыIэх,- 
Шыупащэ ышъо къыхихэу ымакъэ ефэхыгъ.- Анахь лIы 
бэлыхьэ ухъугъэми, узхэсхэмэ уазэрэщымыщыр ащыгъупшэщтэп.
- Ащ фэдэ зыгорэм ыжэ къыдэкIэу зэхэсэрэхи, нахьыбэ 
сыфаеп, чIыпIэ исынэн! - Рэдэд зыкъырищыгъ.- Сэ шIэ 
сиIэп, Шыупащ, укъызхэкIыгъэхэр сымылъэгъугъэу, баигъэх е тхьамыкIагъэх сфэIонэп, ау гулъытэу уиIэм, уицIыфыгъэ-чаныгъэкIэ унэгъо дэгъу укъызэрихъухьагъэм щэч 
хэлъэп. Тиунэ укъызихьагъэм щегъэжьагъэу, ар тянэ ыжэ 
дэкIырэп.
Щытхъур зикIасэмэ Шыупащэ ащыщыгъэп, Рэдэдыпщым ышъхьэ рилъытэу, янэ къылъфыгъэм фэдэу къызэрэфыщытым еджэнджэшэу зы мафи къыфыхэкIыгъэп, 
ау а мафэм зэхихыгъэхэ гущыIэ фабэхэм загъорэ зыгъэгужъыещтыгъэ гупшысэхэр агъэткIугъагъэх, зыгу-зыкIуачIэ 
хъугъэ Чэчанэрэ ишъэогъу Адышэсрэ гъогу адытехьэгъагъ.
Псэлъыхъо нэбгырищыр пшъашъэм иунэ занкIэу емыкIолIэнхэу Рэдэд Чэчанэ фигъэпытэгъагъ. Абэчыпщым 
ихьакIэщ щепсыхыгъэхэу, апэрэ зэдэгущыIэгъум бысымым 
зыкъызэрафишIыгъэр Шыупащэ ыгу рихьыгъагъэп, къосэгъу пщышхоми къыкIэмыупчIэу, ихьакIэмэ ашъхьарыплъзэ, къафидзыгъагъ:

--- Page 479 ---

- Мэзагъо ипчъэIупэ пщы кIэлэ тегъэпсыхьагъэмэ 
IуаубыкIыгъ. Ау зыгу рихьрэ пстэури Мэзагъо ышъхьашыгу 
иплъэнэу щытэп.
- Зиусхьан, тэри тыкъэзгъэкIуагъэхэм цукIэ агъэщрэп,- Чэчанэ зиIажэзэ, бысымым фидзыжьыгъагъ.- 
Хэгъэгу пщышхом ушъхьащымыкIу.
- Ар шъыпкъэ, Чэчан,- лакъырд щхыпцIыр Абэчыпщым 
ынэгушхо ригъэчъэгъагъ,- Рэдэд хэгъэгум ипщ, ау пщыцIэр 
зыгощырэ зиусхьанхэр щыIэх. Сэ зыми пщы сишIыгъэп, 
сыпщэу сыкъэхъугъ, зыхыхэмэ сэры япщы пащэр. Тызэкъоуцомэ, зы хэгъэгу тыхъумэ, кIуачIэ дгъотын, зыIэ 
къыттезыщэенэу зыгу къэкIырэм тищынагъо зэхядгъэшIэн 
Рэдэдыпщым ыIо зэхъум, тэр-тэрэу тыкъышъухэхьагъ. 
Ащ къикIырэп зы нэбгырэ зэриIоу зэкIэ хъуныр. ГъэрыпIэм 
щыIэгъэ къосэгъу горэм титхьэхэр щагъэгъупшагъэу 
къышъухэхьажьыгъэшъ, ыжэ шъудэплъыхьэ, аIапэ шъуIыгъэу урым лIыкIохэр къешъощэкIых. Тэ, зыхыхэм, титхьэмэ 
тафэшъыпкъ, зышъхьэ пкIэнтIагъэ горэм ыIорэм пае зытхъожьырэп.
- Зиусхьан,- Шыупащэ къырахыгъэ шъхьакIор ышъо 
къыхихыгъэми, къызхимыгъэщэу гущыIэм хэхьагъ,- мыщ 
фэдизыр къызфапIорэр сэры шъхьакIэ, сэ сыкъызхэкIыгъэр 
пщыми, пщылIыми, баими, тхьамыкIэми титхьэ лъапIэмэ 
афэшъхьаф ышIэрэп. Ахэр фэмыягъэхэмэ, пщы унэм 
симыфэныекIи мэхъу. Ар зы. Мыстхъакъо дэс Темры къокIэ 
къыпIуалъхьэгъэ къэбарым шъыпкъэ хэмылъэу сIорэп, ау 
ащ къикIырэп къосэгъухэр зэкIэ чыристан хъугъэхэу. Тэри 
титхьэхэр тыгу илъых, тэгъэлъапIэх, шъхьащэ афэтэшIы...
- КъэмыIу, Шыупащ, къэмыIу! - хьакIэщ гутIапчъэу 
къызщыкIэдэIукIыщтыгъэм Тураб къыдэкIыгъ, Абэчыпщым 
ыкIыб къыдэуцуи, IапэкIэ къэпыджэзэ, Шыупащэ къыщыригъэжьагъ: - Оры зэкIэмэ апэ къысэнэкъокъужьэу, сIорэр 
къизымыдзэу хэтыгъэр. Ори гушIу къысфыуиIэп, Чэчан. 
СэшIэ сэ, уятэжъ Колэс ары узгъэплъэхъугъэр. Ари бэшIагъэу къысфэежьыгъэп, сыд сIуагъэми мыскъарэ ышIыщтыгъ. Адэ урым Думитрэ IаплIкъорэгъэу пэгъокIрэм сэ 
сIорэр хэхьажьына, титхьэхэми шIошъхъуныгъэ афыриIэжьына?! ШъутхьакIумэхэр афэжъугъэланлэхи, делэ 
зяжъугъэшIыгъ. Рэдэдыпщым ахэр фыкIае ыфынхэм 
ычIыпIэкIэ, лIыкIо шъуафегъакIо.

--- Page 480 ---

- Зэ хъугъэ, къэуцужь,- Абэчыпщым ижьыбгъэ къыздикIырэр Чэчанэ къыгурыIуагъэу, Турабэ пигъодзыжьыгъагъ: - Укъыджэхэтхъоным ыпэкIэ шIуфэс къытэхыба, 
зы чылэ тыщыщ, тыкъызэдэхъугъ, тызэшъэогъугъ.
- ШIуфэс шъосхы пакIошъ, сыжъудэгущыIэни къышъутефэрэп. Сэ мыщ аIэгу сисэу сыкъыщырахьакIы, шъо 
дэхьащхын сышъушIын шъугу хэлъыгъ, къыжъудэзгъэхъугъэп нахь,- Турабэ ибытыгъэ нахьри нахь быт хэхъожьыгъэу, икъоджэгъумэ закъытыриуфэзэ, къажэхахьэщтыгъэ.
- Тэ узэритшIыкIыгъэу зыхыхэм узашIэкIэ, теплъын 
уздагъэтIысрэм,- Чэчанэ ыпкъ имыкIэу джыри Турабэ 
енэкъокъужьыгъ.- О цIэу пхэсым фырикъужьэу сэ сэшIэ, 
тхьэмэ ялIыкIо ор-орэу зызэрэпшIыжьыгъэри Дэхапсэ 
къыIотагъ.
- Ара? ЧылэлIымэ къялыжьыгъэ бзылъфыгъэм къызэхилъхьащтым шъуедэIу,- Турабэ кIыфы къэхъуи, 
ыIупшIакIэхэр къэтхыуагъэх.- Мыстхъакъо шъукъызекIыжьым, Рэдэдыпщыр къыскъоуцуагъэу пIуи, пцIы 
къызэрэсфэуусыгъагъэм фэд ари.
- Чылэр жэкIэ ебгъэуцолIагъэу къыпшIошIыгъагъэти, 
зы чэщ нэмыIэми утхъэжьэу узгъэчъыен сIогъагъэ, делэ 
тхьамыкI,- ыгу къыдеIэу Чэчанэ щхыгъэ.- Хъугъэ, Тураб, 
о тыоIойжэинэу тыкъэкIуагъэп. Зиусхьан, тилъэгъун ыуж 
тихьэмэ, гухэкI пшIынэп ныIа?
- ЗидэкIогъу пшъашъэм иунапчъэ хэти фызэIухыгъ,- 
жьы кIэтэу Абэчыпщыр къэтэджыгъ.- СихьакIэщ сызэрисэу, шъупакIэхэр лэнлагъэхэу шъузэрэкIожьыщтыр сэшIэ. 
АдрэмкIэ, тызэжъугъэфэнэу шъукъэкIуагъэмэ, шъухэукъо. 
Тэри хэгъэгу зехьакIи тэшIэ, дгъотыгъэ дин пащэм 
темыфэрэр къешъуIуалIэу сыдэщтэп. Тэ унэ дэгъуи Турабэ 
фэтшIыгъ, иунэгъо IапIэхэри ибылымхэри къедгъэолIэжьыгъэх.
- Ищыдыбзи къыфафыжьыгъэба? - джы нэс гущыIэ 
къэзымыIогъэ Адышэси къэупчIагъ. Чэчани, Шыупащи 
къыщиутэнхэкIэ макIэ иIэжьыгъэр, къинкIэ защыIагъ. УпчIэм 
кIэлъ лакъырдыр лъымыIэсыгъэу, Абэчыпщыр къакIэнэкIагъ:
- Щыдым шъукъыкIэнэцIыжьмэ, щыд зырыз къышъуязгъэтынышь, шъузгъэшэсыжьын...

--- Page 481 ---

Мэзагъо ипшъэшъэ унэ есыфэхи, къикIыжьхэ зэхъуми, 
къэлэпчъэ кIыб зэхъужьхэми, зэпсэлъыхъуагъэхэр шъхьангъупчъэм Iутэу къызэралъыплъэжьыщтыгъэри Шыупащэ 
бэрэ ынэгу къыкIэуцожьыщтыгъ. "Пшъашъэм ыгу урихьыгъ, 
Абэчыпщым щэщынэшъ ары нахь, хэт ыIуи уемыдэIу",- 
Чэчанэ пчъагъэрэ къызэриIуагъэри IэшIу-IэшIоу ыгу къыдэоежьыщтыгъ, пшъашъэр ыгу къыхэтIысхьагъэу ыпкъынэ-лынэмэ фабэу къарычъэщтыгъэми, ышнахьыжъ пый 
шъэфэу къыфэтэджырэ Абэчыпщым зэришыпхъур ыкIыIу 
ышIыти, щигъэзыещтыгъ.
"Сыдэу непэ гукъэкIыжьхэр къыстебэнагъэха!..- 
Шыупащэ зыфэгубжыжьыгъ.- Мэзагъо сыгу къызэрэпылъадэу, Абэчыпщыри, Турэбэ быти, Рэдэд къысиIогъагъэри къысшIудэоежьыгъ. Тэрэз сшынахьыжъ ыIогъагъэр: 
"Чэтыр зэраукIыщтыр лъабжъэкIэ къычIеупхъукIы. Абэчыпщыр сэ Турабэ къысфегъэблымэ, ыIэхъу-лъэхъухэм апыупхъухьани къыкъокIын..." - Бзылъфыгъэхэми Iэ къашIы, 
шъэожъыехэми сыкъяджэжьын..."
Шыупащэ нэплъэгъур кIалэхэм афидзыгъэ къодыеу, 
адыкIэ шэхъогъум пэт шыур зэрэфэлъэкIэу къачъэу ылъэгъугъ, икуо макъи къылъыIэсыгъ, ау къыIорэр зэхимышIыкIэу зэтекъагъэ. Агъбан бгъэкIэ мэз пырыпыцум зыкъыхидзи, пщы шъэожъыехэр зыдэщытхэмкIэ кIиIагъ, ямычъэлIапэу къызэтеуцуи, ищэрэ ищабзэрэ зэIуилъхьагъ. 
Ардэдэм мышъэ цIэплъышхор гъуахъозэ, хъотэ набжъэм 
къечъэхи, кIэим къилъэдагъ. Щэбзащэр Агъбанэ ытIупщыгъ. Мышъэр зэхэфагъэ, ау псынкIэу къызщылъэтыжьи, 
щэбзащэр ыпшъэ къыхэпIыикIэу, къыфачъэу ригъэжьэжьыгъ. Зышъхьэ лъыр къеогъэ Шыупащи шъэожъыехэм зафидзыгъ. Агъбан ищэрэ ищабзэрэ ятIонэрэ зэIуилъхьаным игъо имыфэжьызэ, зиапэрэ лъакъохэр 
Iэтыгъэхэ мышъэм зыкъыжэхидзагъ, ау щабзэр пэIуидзи, 
ыбгъукIэ кIэбгъулъыгъ. Чэтэ ихыгъэр тыгъэм къызэрэпэлыдыгъэр чъэм хэтэу Шыупащэ ынэ къыпэшIофагъ. Хьадэгъум ифэгъэ мышъэр гъогызэ, ыпашъхьэ къиукIорэягъ. 
Къэхъугъэр бзылъфыгъэхэми амышIэу зэрэгъэкуохэзэ, 
къечъэжьагъэх, шым зыкъезыдзыхыгъэ Хьэбати пкIантIэр 
къызыпызыщтыгъэ Агъбанэ Iуплъэзэ, ыгъэшIэгъуагъ:

--- Page 482 ---

- Е зянэ, сыдэу улIы пхъаш! МыкI къыщегъэжьагъэу 
мыстхъакъохэр зыгъэкIэзэзрэ мышъэр зэогъукIэ Iуебгъэхыгъ.
- Сыда мышъэм ешъушIагъэр? - Агъбан зи мыхъугъэм 
фэдэу Хьэбатэ еупчIыгъ.
- Ежьырэп, имышъэбз гъусэ мыкI тишакIомэ аукIыгъ. 
Ащ щегъэжьагъэу мыр тичылэлIымэ заулэрэ къатебэнагъ. 
ЯнасыпкIэ куп-купхэу мэзым пхъэшI макIох.
Шыупащэ шъэожъыехэр къыубытыжьхи, мышъэ 
укIыгъэм къырищэлIагъэх. Зэфэс цIыкIур благъэу къыфекIолIагъэп, ау Дзэпщ шIогъэшIэгъонэу зэпиплъыхьагъ.
- Насып тиIэти утигъусагъ, Агъбан, ощ фэдэу цIыф 
сакъ къэзгъэшIагъэм слъэгъугъэп,- Шыупащэ ыбгъэ дизэу 
жьы къыщи, ухъумэкIо лIышхом IаплI рищэкIыгъ.- 
СшынахьыкIэхэр къэбгъэнэжьыгъэх. ТиунагъокIэ тщыгъупшэнэп, тхьэмэ уинасып кIыхьэ ашI.
- Ащ фэдиз мэхъуа, Шыупащ, сэ сишIэн сшIагъэ,- 
Iэгушъо инкIэ кIалэм ыкIыб Агъбан теуIуагъ.- Мыр ятIоу 
мышъэм сыпэIофэ, ящэнэрэм секIодылIэжьынкIэ сенэгуе.
- Мышъэхэр о пфыхахыгъ пшIошIа?..- Шыупащи 
къесэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ.
Къэзэрэфыгъэ бзылъфыгъэмэ Айнарэ апэ итэу къызэсым, Зэфэс цIыкIур ыпхъуати, ыбгъэ кIикъузэзэ, къэгузэжъуагъ:
- ТыжъугъэкIожь, Шыупащ. Зы нэгъэупIэпIэгъуи 
къушъхьэ лъапэм сычIэтыжьынэу сыфаеп. Мыхъун горэ 
къызэрэтэхъулIэщтыр тыкъемыжьэзи сшIагъэ.
- Хъущтыр хъугъахэ, Айнар,- Бзабзэ къелъэIугъ.- 
Дунаири дахэ, ошIу, мышъэм ышъуи тырахын.
- Зыми сыфаеп, тыжъугъэкIожь,- убзэ-лъэIукIэ Айнарэ 
лIымэ джыри аIуплъагъ.
- ШъукIу ащыгъум, зыжъугъэхьазырыжь,- Шыупащэ 
бзылъфыгъэхэр ытIупщыжьыгъэх.- Къытфэгъэгъу, Хьэбат, 
мышъэм тыгучIэ рихыгъэти, тыпкIэупчIэныри тщыгъупшэжьыгъ. Сыд Цыгъуанэ идин зехьакI, зыми машIо ридзыжьрэба?
- Хьау,- нэгу Iужъум IэгъуапэкIэ пкIантIэр рилъэкIэхзэ, 
Хьэбат щхыгъэ.- Турэбэ бытыр зыхы зычъэжьыгъэм ыуж 
шыбли уагъэ, пчыкIи джэгугъэ, ау Цыгъуанэ ыIэ къыIэтыжьыгъэп, ешхэ, ешъошъ хэт, дини пылъыжьэп. Е зянэ, 

--- Page 483 ---

Шыупащ, а бытыжъым сынитIукIэ слъэгъугъэм сытырифыгъагъ. Сыдэу цIыф Iай шъыу ар, сишхын сшIошIыгъ... 
Шъо сыда мыщ нэс шъукъэзыхьыгъэр?
- Ашъыу, тянэ къаигъэ ышIи, мэфэ шIагъом шъунэ 
жьы кIэун, шъэожъыехэри дунаим хэжъугъэплъэных, 
жъугъэджэгуных ыIуи, тыкъыдэкIыгъ. Пшъэдэ псыхъо 
тыготэу тыкъакIозэ, тшIодахэу мыщ тыкъэсыгъ, тыкъыщыуцугъ. КIо, ащыгъум хъяркIэ, мышъэр къыпфэтэгъанэ.
- Сизакъоу сыдэущтэу мышъашъор тесхын? - Хьэбатэ 
зыкIэкIищэикIыгъ, ау къыбдеIэн бгъотынба аIуи, Шыупащи 
Агъбани къыIукIыжьыгъэх. Бзылъфыгъэмэ къызахэхьажьхэм, мышъэм игугъу Рампэс гощэшхом рамыгъэшIэнэу 
афагъэпытагъ, нэнэжъым къэбар зишIэкIэ, ыгу зэрэузыщтыр шъэожъыеми агурагъэIуагъ.
Мэзыбэ блэчъынкIэ шы илъыгъо зыщыплI щыIэу, Пшъэ дэ псыхъо исэмэгу мыжъо нэпкъ ошъуапщэмэ защихъоу 
лъэгагъэ. А чIыпIэр зэрэкуум ишыхьатыгъ псыр зэрэрэхьатыр. Псыхъор къыздикIырэмкIэ къушъхьэтхым урыдэкIоенэу лъэгъо закъо иIагъ. Ышыгу узынэсыкIэ, IэрымышI 
пытапIэу бгъу пстэухэмкIи мыжъо дэпкъыхэр къызэшIэкIыгъэ лъэгу зэщизым уифэщтыгъэ. КъокIыпIэмкIи дэпкъ 
еупсэхыгъэхэм акIыбыкIэ кIэй игъэкIотыгъэ къапэIулъэшъогъагъ. КIэим исэмэгубгъукIэ пэIудзыгъэ къушъхьэм ылъапсэ 
Щэхэ псыхъо блэчъыщтыгъ, етIанэ сэмэгумкIэ зыгъэзэрэ 
къушъхьэ тIуакIэм диIонтIэхыти, Лыгъотхрэ ТIокIэжърэ 
чылэмэ зафыригъэхьыщтыгъэ.
Шыупащэ къызахьыгъагъэм къыщегъэжьагъэу джы 
къызнэсыгъэм мэзыбэхэм янасып, ашъхьэ хязгъэхьажьын 
пый къафыкъокIыжьыщтыгъэп. КъызэраIотэжьрэмкIэ, 
хъэзар хъункIакIохэр къэблэгъагъэхэу къэбар зашIэкIэ, 
Мэзыбэ къэукъоти, чылэм пэIулъ къушъхьэ мэзым гуIэнкIэ 
екIужьыщтыгъэх. Пыидзэ къызэрякIурэр пэшIорыгъэшъэу 
зашIэкIэ, Мэзыбэ имызакъоу, гъунэгъу чылэхэми шъхьэегъэзыпIэ афэхъущтыгъэр IэрымышI къушъхьэтх пытапIэр 
ары.
Шыупащэ мыжъо пытапIэмкIэ Агъбанэ ыгъаплъэзэ, 
иджэнджэш риIуагъ:
- Мо пытапIэм IэрымышIыкIэ еджэх шъхьакIэ, цIыфыIэ 
хэмыIагъэу сшIошъ хъурэп.

--- Page 484 ---

- Сэри ащ сенэгуеу идэпкъыхэр бэрэ зэпэсплъыхьагъэх,- Шыупащэ ишIошъ къыдыригъаштэ фэдэу Агъбан 
къыригъажьи, щигъэзыежьыгъ: - МыжъуитIу зэтелъэу 
хэслъэгъуагъэп.
- Ащыгъум ЧIыгутхьэм къосэгъухэмкIэ къытфигъэчъыгъэщт, Агъбан.
- ЧIыгутхьэр сшIэрэп, ау ар ти Тхьэшхо иIэшIагъ,- Агъбэнэ лIы нэшхо-пэшхор Шыупащэ къыIуплъагъ.
- О слъэгъурэм ТемрыкъокIэ зыбгъэзагъэкIэ сенэгуе? 
- щтэуIыгъэ нэгукIэ Шыупащэ къэупчIагъ.- Хэт зыфапIорэр, 
ти Тыгъэ-Тхьэшхуа?
- Темрыкъо изакъоп, Шыупащ, урым Думитри, 
Костаси, нэмыкI зекIолIыхэу Рэдэдыпщым къеуалIэхэрэм 
сядэIоу пчъагъэрэ къыхэкIыгъ. Шъо Iофым шъушъхьэ 
къыхэщырэп, сэ сыухъумакIу, зэхэсхырэр, слъэгъурэр 
зэзгъэфэжьынэу уахътэр сихъой. Тизиусхьан зэриIоу, 
акъылым ыуасэр джэнджэш. Сиакъыл зытемыфэрэм 
сыкIэупчIэ, тэрэзыри мытэрэзыри зэсэгъапшэ. Къосэгъумэ 
цэуIупIэ зязгъэшIынэу сыфаеп, ау ТемрыкъокIэ зызгъэзагъ.
- Ащ идин нахь тэрэза?
- Шъыпкъэ хэлъ,- Агъбан теубытагъэ иIэу къыIуагъ.- 
Дунаир зыгъэIорышIэрэр зы Тхьэ. Тэ джы нэс къызэрэтшIошIыщтыгъэу, шыблэми, чIыгуми, лэжьыгъэми, нэмыкIхэми тхьэ зырыз яIагъэмэ, сыдэущтэу ащ фэдизыр 
зэгурыIощтыгъа? Тэ тыхэмыхьажьыми, ежьхэр зэзэожьхэу, 
зэбэныжьхэу, ошъогуми, чIылъэми, хы кIыIуми боу зэо 
тхьамыкIагъохэр ащыкIонхи, тэри тыхэкIодэжьыни. Турэбэ 
бытым тигъэщынэщтыгъэ шъхьакIэ, Тхьэшхо закъом 
шIошъ хъуныгъэ фэзышIыгъэ цIыф лъэпкъхэр, унитIукIэ 
плъэгъугъэ, тэщ нахь мыдэеу мэпсэух, тэ тызщагъэщынэрэ 
тхьэхэм къагъэпщынэхэрэп. Хъури, шIэри зыIэ илъыр зы 
Тхьэ, ары зэкIэ зезгъакIорэр.
- КъэпIуагъэм пшIошъ хъун хэлъ,- зыщынэгуикIызэ, 
Шыупащэ дыригъэштагъ.- Сэри загъорэ ащ фэдэ джэнджэшхэр сыгу къехьэх, ау етIани сыкъызэкIэщтэжьышъ, 
къысфагъэгъунэу тхьэмэ сялъэIоу есэгъэжьэжьы. Тятэхэм 
ятэхэм, ятэжъхэм агу илъыгъэ тхьэхэр щыгъэзыегъуаех. 
Гъогу тытехьэми, шакIо тыкIоми, зао тыхахьэми, ахэр 
тшъхьэ илъхэу къыздетхьакIхэзэ, тясагъ...

--- Page 485 ---

Ку-шыу зэкIэлъыкIохэр Пшъадэ къыкIэрыкIхи, Мэзыбэ 
къыпэIулъ къушъхьэ лъапэм къызэсыжьхэм, нал теплъэкIэ 
чылэм къыфэзгъэзэжьырэ псыхъом ымакъэ шку-шкушку 
ригъаIоу, гугъэпсэфэу атхьакIумэ къыридзагъ. "ТхьамыкIагъо къытэхъулIэ пэтыгъэми, цIыкIуи, ини тызэпэшэу 
тыкъэсыжьыгъ,- Шыупащэ нэплъэгъу гупсэфыр кум ис 
шъэожъыехэм атыридзагъ, ыгукIи, ышъхьэкIи фэразэу, 
джыри Агъбани Iуплъагъ.- СыщэIэфэ сэри сакъыныр 
зыхэзгъэлъын. О зыфэсакъыжьи, тхьэхэри къыпфэсакъыщт 
тянэ зэриIощтыгъэм ишъыпкъапIэ сеутэкIыфэ къызгурыIуагъэп".
Чылэгъунэм къыIухьажьыгъэхэу, Агъбанэ онэгум 
зыриIэтыкIызэ плъагъэ, къыIуагъ:
- ТIыхэр зэкIэ зэфэдэх, уIумыхьэу зиехэр пшIэна,- 
Шыупащэ къыжэдэзи, тIыхэр зыщызэрагъэзаорэ утыгумкIэ плъагъэ: - Модэ, модэ, Агъбан, нахь цIыкIум тIышхор 
риутыгъ!
- Нахь цIыкIукIэ, нахь инкIэ къэпшIэщтэп ар...- Агъбанэ 
къырищэжьэгъэ гущыIэр къымыухызэ, къыхэкуукIыгъ: 
- КIалэхэр зэжэхэбэнагъэх!
Шыупащэ ишыпэ диIонтIэхи, нэрэ-Iэрэ агу кIэлэ зэхэтхэм анэсыгъ, щым зыридзыхи, Адышэс къыпыбэнэгъэ 
нэбгырищым язырэм шъхьэбгъу фао еуи, чэрэгъоу риутыгъ. АкIыбыкIэ къикIыгъэр ымышIэу Зирарэ къызыфыреплъэкIым, Адышэс ыIэбжым онтэгъу ыжэпкъ тефи, ипэIо 
лъагэ шъхьащиутыгъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ зэхигъэтIысхьагъ. Зирарэ къызщылъэтыжьи, ынэхэр къикIотхэу 
Адышэс дэжькIэ зидзыгъ, ау Шыупащэ IэкIыIу огъоу 
рихыгъэм кIыбыкIэ чIыгум тыридзагъ. Ящэнэрэ кIалэм 
кIиIэжьыгъ. Ащ шъэожъыехэр ешъуигъэх, кIэлъыкууагъэх:
- Чъэ, чъэ! Шыупащэ къыпкIэхьэ!
Зирарэ тIэкIурэ щылъи, къызэшIотIысхьажьыгъ, ышъхьэ ыутхыпкIи, ерагъэу къэтэджыжьыгъ, ипаIо зыщигожьызэ, къягъумтIымыгъ:
- НэбгыритIум зы нэбгырэкIэ шъулIыхъужъ.
- Зы лIым шъо кIэлищым шъузэрэтебэнагъэр зыми 
щыщэп, ара? - Шыупащи фидзыжьыгъ.- Зысэмыгъэлъэгъоу санэIу икI!
- Ар сэ мыгъо пфэсшIын! - Зирарэ нэжъыкIэ Шыупащэ 
къыIуплъагъ, ишъэогъуи техъупкIагъ: - НекIо, лъыр къыпIутIэтIэу сыд узфыщытыр!

--- Page 486 ---

Зирарэрэ шъэогъуитIумрэ яшхэр хагъэчъыкIхэзэ, кIыщ 
кIыбым зыкъолъэдэжьхэм, Шыупащэ игые джы Адышэс 
фигъэзагъ:
- Шъуз-кIалэ ухъужьыгъэу, сыда мыхэр къыпфэзыхьыгъэхэр?
- Ашъыу, ащ фэдэ гухэлъ пцIапIэ яIэми сшIагъэп,- 
Адышэс зиухыижьызэ, нэплъэгъу хьалэлкIэ ишъэогъу 
Iуплъагъ.- ТитIыхэр зэтэгъэгъэзау ыIозэ, Зирарэ кIогъу 
сигъэгъотыжьыщтыгъэпти, зитI текIорэм шъынищ тефэнэу 
тызэзэгъыгъагъ. Сэри сшIошъ хъуи, шъэожъыемэ титI 
хэгъуашъхьэм къырязгъэфыжьыгъ. ТIитIур зэзаозэ, ежь 
итI къызэкIакIо зэхъум, лъакъокIэ сыкIэкIэтIыргогъагъ. Ащ 
къыригъэкIи, къызжэхэбэнагъ.
- Ышнахьыжъ ГуIатыжь урилэгъоу, ыIэ къыптырещая?
- СэшIэ сэ ащ ыгу къырифырэр. Чэчанэ Бзабзэ зещэм, 
уригъусагъ еIошъ, сыIукIэ къэс ыцэ къысфелъы. Шыупащи 
псэлъыхъо зыхы удэкIогъагъ, тыгъужъы шъухъугъэу чылэм 
шъудэс, сэ сынаIэ зытесыдзэрэр шъоуIэ ыIуи, къысщыхьэу 
ригъэжьагъ. Джары тызыхэтыр, акъыл зимыIэм, бзэ 
къыфэгъотыгъуай.
- Зыхыхэм адэжь тызэрэщыIагъэр ащ тыдэ щишIагъ?
- ПшIэрэба тичылэ дэсхэм ащыщхэр зыфэдэхэр?.. 
Зирарэ зыхыхэм бэрэ афыкъокIы. Турабэ мыщ дэсызэ, 
ар зыгуиубытэгъагъ. Джыри ащ дэжь зырегъэхьы.
- Е-е, Адышэс, сишъэогъу хыежъ, некIо тадэжь, тIэкIу 
тыщысын, тыгущыIэн. КIэлэжъ бзаджэмэ зи къыуашIагъэба? - Шыупащэ ныбджэгъум пыплъыхьагъ.- Рэдэд 
пщышхор зэнэгуерэм текIуалIэкIэ лъытэ.
- Сыд зиусхьаныр зэнэгуерэр?
- Бащэрэ мамырэу тыпсэугъ. Лъы амылъэгъоу, зэрэмышхыжьхэу адыгэхэр тIэкIурэ зыпсэухэкIэ, хъотIэ-бжъатIэхэу, зызэщахъожьэу аублэ. Мары плъэгъун, Турабэ 
ышъхьэ тхихыжьыгъэмэ, зыхыхэм зэрахэхъухьэрэм 
теплъын тIуи тытIысыжьыгъ шъхьакIэ, зэжъугъэзэогъэ 
тIитIумэ афэдэу, тэри натIэкIэ тызэригъэутэкIыщт.
- А дэдэр хъуна шъыу, зыхыхэм ар яделэгъэна? - 
Адышэс зэхихырэр ышIошъ хъу-мыхъушъоу ынэ хьалэлмэ 
щтэр къакIэхьагъ.
- Ежь ышъхьэ хъункIэ ерэшIи, Турабэ зэблэн щыIэп. 
Джа титIо зэдатшIэрэ зыхыпщыми акъыл хъатэ иIэкIэ сыгугъэрэп,- Шыупащэ ынэхэр плъызыхэу, хэхьапщыкIыгъ.- 
Адыгэ лъэпкъхэр зы хэгъэгу зэришIыгъэм Рэдэд щэгушIукIы, чэщи мафи къекIокIы, урымхэми, персыхэми, 
русичхэми игупшысэкIэ анэсы, тэ нахь дэгъур тэзэрэмыгъашIэу тызэтIэжьы. Тэ хэгъэгухэм тызыхаIо шIэхэу тыхъунэп...
II
Шыу тIокIитIур Рэдэдыпщым игъусэу Мэзыбэ къызегъэзэжьым, гъэмэфэ тыгъэр ошъо шыгум итыгъ, фабэм 
псэ зыпытмэ ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр аригъашIэщтыгъэп. 
Шъэожъыемэ алъэгушъохэр сапэм къесты, чылахьэмэ 
абзэгухэр къилэлхэу кон чIэгъмэ защагъэбылъы, чъыг 
тхьапэхэр къегъонлэхыгъэх, уцымэ имыгъоу гъожьышэ 
ахидзагъ. Зы ощхыцэ къыземыфэхыгъэр мазэ хъугъэшъ, 
ащ блэкIыжьмэ, лэжьыгъэхэр ыгъэкIодынкIэ щынагъо.
Рэдэди, онэш бгъэшхоми зэрэужъэжъыгъэхэр къахэщы: зышъо цIыурэ шым тхъурбэр къыпэзы, пщым ынэгу 
машIор тырехы. Ау щытми, гощэшхом фабэр къызэрехьылъэкIрэр, ыгу къыщыхьи, чэщ кIуагъэр къинкIэ 
зэрэрихыгъэр Агъбан къызыреIом, Рэдэд пшъыгъэр 
теужьыгъэу янэ иунэ фиузэнкIыгъ.
- Колэси моу джыдэдэм сымэджаплъэ къыфэкIуагъ,- 
Агъбани пщым кIэлъиIожьыгъ.
- Зыогъэсымаджэмэ сшIэрэп, тян? - пIэм хэмылъэу 
тахътэм тес ным зэрэфащтэрэр къызхимыгъэщэу, Рэдэд 
Iупэ гущх фабэр янэ пигъохыгъ, етIанэ гъунэгъу лIыжъым 
еупчIыгъ: - О сыдэу ухъурэ, Колэс, уузынчъэба?
- Тэри зыпэсхэрэм тыфэд, зиусхьан, мыузырэ тхэлъыжьэп. Мафэ къэс тхэкIы нахь, тхэхъожьрэп.
- УитеплъэкIэ ар пIонэп, Колэс. Пшъуи дахэ, унэхэри 
чаных.
- Чъыгыр жъыми, ытхьапэхэр шхъонтIабз, ау ыкIоцI 
нэкIы, тэри ащ тыфэд,- Колэс тIэкIу кIэщхыкIызэ, джэуап 
къытыжьи, сымаджэм еупчIы фэдэ зишIыгъ: - Арба, Рампэс?
- Е-о-ой, Колэс, цIыфым жъы мыхъоу иIэ закъор мы 
гу мыгъор ары, ари сэ къыздэхъужьрэп нахь,- Рампэс 

--- Page 487 ---

зыфэсакъмэ зигъэшIожьызэ, ыбгъэ теожьыгъ.- Фэбэшхори, кIалэр зэрэдэмысыри зэхахьи, сыгу сигъэгумэкIыгъ.
- Сэ гъогу сытехьэ къэс гугъу ухэтыщтмэ, тян, гу 
къыпфэнэжьынэп,- гуегъу нэплъэгъукIэ Рэдэд янэ Iуплъагъ.- СыдэкIыгъэмэ сыд, сызтетыгъэм сытетэу сыкъэкIожьыгъ.
- Тинахьыжъмэ аIорэр ошIа, сикIал? - Рампэс ыгу 
къызэрихьажьрэр къыхэщэу, ынэгушъхьэмэ лъыр къячъэжьыгъ.- Ыкъо зекIо зыкIокIэ, мыхъунэу щыIэр зэкIэ 
ным къырегъэхъулIэ, шIоу щыIэр зэкIэ къыфихьынэу шъузыр щэгугъы.
Нэбгырищыр зэрэгъэщхи, нэмыкI гущыIэ пымыуцохэзэ, Колэс къэтэджыжьыгъ:
- Пкъо къыпфэкIожьыгъэмэ, Рампэс, сыкъыоплъышъ, 
угуи къихьажьыгъ, сэ цIыкIу-цIыкIоу сежьэжьын.
- Щысба, Колэс, кIалэм Iаджи къылъэгъугъ, къэбархэр 
къыпфиIотэных,- бэщым зытезыгъакIэзэ пчъэм фэзыузэнкIыгъэ лIыжъым Рампэс елъэIугъ.
- Хьау, Рампэс, гъогууанэ къэзыкIужьыгъэм зерэгъэпсэф, къэбархэми такIэхьажьын.
Къэлэпчъэ кIыбым нэс гъунэгъу лIыжъыр ыгъэкIотэжьи, 
Рэдэд щагум къыдэхьажьыгъэ къодыеу, шы лъэмэкъэ 
гузажъом зэригъэплъэкIыгъ. Шыупащэ къэсыжьи, шым 
зыкъыридзыхыгъ, ынэхэр къигушIукIхэу ышнахьыжъ IаплI 
рищэкIыгъ:
- Къэт яжъугъэIуагъ, Рэдэд. Сыд, зэкIэ дэгъуба? 
Укъызэрэсыжьыгъэр къысаIуагъэти, губгъом сыкъичъыжьыгъ.
- Тилъэгъунхэр къэдгъэцэкIагъ, сшынахьыкI. Ар 
пстэумэ анахь Iоф. ТыдэкIи тихэгъэгу ыпкъ зэриуцорэм 
сигъэгушхуагъэу къэзгъэзэжьыгъ.
- Ар къэбар дэгъу,- Шыупащэ зыхы Абэчыпщым 
Турэбэ бытыр ыкIыб дэтэу зыкъызэришIыгъагъэм игугъу 
риIотэжьынэу къышIудэоегъагъ шъхьакIэ, къэмысыжьзэ, 
ыгу хэуIонэп ыIуи, рифыхыжьыгъ.- Тэри мыщкIэ тиIофхэр 
зэрэкIэкIыхэрэм уезэгъыщт, ау огъум тызэтыриубытагъ.
- АщкIэ ори, сэри тилъэкI макIэ,- чэфыгъэ зыкIэмылъ 
нэгукIэ Рэдэдыпщыр ышнахьыкIэ фыреплъэкIыгъ: - Тхьэхэр 
къытфеплъыхынхэба? ТыкъэкIожь зэхъум, ощхымэ къысэугъэ фэд.

--- Page 488 ---

- Дунэе гопэгъушхом ощхымэ къыхэуна? - Шыупащэ 
пкIэнтIэпс лъакъохэр ынэгушъхьэмэ къячъэхэу, зэхихыгъэр 
ыгъэшIэгъуагъэми, ежь нахь зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыкIэупчIагъ: - Тянэ сыдэу щыт? Пчэдыжь сызыдэкIым, итеплъэ сыгу рихьыгъагъэп.
- Мызыгъэгум дэхэкIай, ынэгушъхьэхэр къэушэплъыжьыгъэх. КIо, о тянэ дэжь ихь, сэ шъаомэ зэ сашъхьарыплъэн...
Тыгъэнэстырым хигъэхьанэп ыIуи, Айнарэ кIэлитIур 
унэ чъыIэтагъэм щигъэгъолъыгъагъэх шъхьакIэ, мафэрэ 
чъыехэу емысагъэхэм мышъашъор зэфагъэкIуатэу джэхашъом тетыгъэх.
- О джыри уцIыкIу, пIэкIорым укъызехыкIэ, джэхэшъо 
чъыIэм утемыуцонэу, мышъашъом шъэбэ-шъабэу ухэуцощт,- Дзэпщ мышъашъор ышнахьыкIэ ипIэкIор лъапсэ 
релъэшъулIэ, Зэфэс цIыкIум ынэхэр къырифхэу, мышъашъор къинкIэ ышнахьыжъ ипIэкIоркIэ къелъэшъужьы.
- Сыфаеп,- зегъэгусэ Зэфэс,- ормэ къызэратыгъэр, 
уипIэкIор кIэрыгъэлъ.
- А делэ цIыкIу, лIым о уишIэрэпти, сэ сцIэ къыриIуагъ 
нахь, титIуи къытитыгъ,- Хьэбатэ пщы шъэуитIум Агъбан 
ыукIыгъэгъэ мышъашъор къызэрафихьыжьыгъэр Дзэпщ 
ышнахьыкIэ гуригъаIо шIоигъу шъхьакIэ, Зэфэс цIыкIур 
зэкIакIорэп:
- Хьау, оры зыцIэ къыриIуагъэр. Сэри ины сыхъумэ, 
мэзым хэс анахь мышъэшхор къэсыукIынышъ, ышъо къытесхыщт.
- Сыд епшIэщт?
- Нанэ естыщт.
Айнарэ ыкъо нахьыкIэ къыфишIырэ гукIэгъум ыгъэгушIозэ, адрэ гутIэпчъэ унэ Iухыгъэм къычIэджыкIыгъ:
- Хъугъэ, шъузэмыдау, чэзыу-чэзыоу шъуапашъхьэ 
ижъугъэлъ. ЛIы шъухъумэ, сэри мышъашъо къысфэшъухьын. Шъуинэнэжъ хэт адэ мышъашъо къыфэзыхьыщтыр?
- Сэры! - Зэфэс цIыкIум къызIуепхъоты.
- Хьау, сэры! - Дзэпщи къыпеожьы.
Ардэдэм Зэфэс къыхэкуукIы:
- Тат! Татэ къэкIожьыгъ!

--- Page 489 ---

Шъэожъыер ятэ ечъалIэшъ, ылъакъомэ IаплI арещэкIы. 
Рэдэд еIэбэхышъ, ыкъо цIыкIу унэ кIашъом кIигъаозэ, еIэты. 
Дзэпщи тым зырефызылIэшъ, ыIитIу ыбг рещэкIы.
Айнарэ ынэгушъхьэмэ къахихэу, ыгу ыгъэжьэу къытеозэ, лIым ыпашъхьэ ит. Рэдэд шъэожъыер мэкIэ-макIэу 
регъэуцохыжьышъ, кIалэмэ апашъхьэ шъузым IаплI 
рищэкIыныр къыримыгъэкIоу, Iэгушъо фабэр нэгу шъабэм 
регъачъэ.
- Сыд, Айнар, фабэм шъуригъэзыгъ, ара? - риIощтыр 
Рэдэд ымышIэу шъузым ынэ дэхитIу къакIихырэ гупсэ нурэм 
зыфекъудыи.
- Фабэр Iофыжьа, Рэдэд,- шъэожъые нахьыкIэр 
зэриубытылIэзэ, Айнарэ нэку-нэпс къэхъу.- Гощэшхом 
игууз тигъэщтэжьыгъагъ. Ори тыкъыппаплъэзэ, тынэ дагъэ 
къытенэжьыгъэп.
- СэшIэ, Айнар, сэшIэ,- Рэдэд зиухыижьызэ, шъэо 
нахьыжъым есэмэркъэу.- Сыд адэ, Дзэпщ, уяни, уянэжъи 
зыкIэбгъэзэщхэрэр?
- Сэ афэсшIэн къэзгъанэрэп, сакъыфэмышъощтымэ 
сшIэрэп нахь.
Рэдэди, Айнари зэмыжагъэхэм ыгъэщхыгъэх.
- Сакъыфэмышъощтмэ пIуагъа, сишъау? - Рэдэд щхым 
хэтэу къэупчIэ.- О зи къыптенэрэп, Дзэпщ. Сэры зэкIэ 
зилажьэр. Бэрэ узажэрэм гукIэ уегъэуцо, ау сыдэу сшIын, 
хэгъэгу Iофыр мыухыжь.
- Ары шъхьакIэ, узыр къыожэщтэп,- гощэшхом ыгукIи, 
ыпсэкIи зэрэфэгуIэрэр Айнарэ къыхэщы.- Джэуап фэхъун 
зи щыIэба?
- Шыупащэ уц Iэзэгъу къыгъотынэу ыIуагъ. Тхьэхэр 
къытфэусэхэмэ, джэуап къыфэхъуных. Тэри тлъэкI къэдгъэнэнэп...
Хьэжъэжъэ машIор зыпихырэ тыгъэм къохьапIэмкIэ 
ригъэзыхыгъагъ. Шыупащэ чэум готэу рекIокIызэ, къыIуогъэ жьы чъыIэтагъэм ышъхьэ къыригъэIэтыгъ, ошъопщэ 
Iужъу чIыпцIэу къыблэмкIэ къикIырэм паплъэзэ, Рэдэд 
ыIуагъэр къызэрэшъыпкъэжьрэм ыгъэгушIуагъ. Уц цIынэ 
IэпIэшхор зыбгъэ кIэлъэу мэлэщым дэхьэрэ Дэхапси 
ылъэгъугъ.

--- Page 490 ---

- Былым Iофыр о зеофэмэ, НэтIае сыд ебгъашIэрэ? 
- Шыупащэ къэлэпчъэжъыем дэкIызэ, исэмэркъэуи, идауи 
бзылъфыгъэм пигъохыгъ.- Хьауми зекIо бгъэкIуагъа?
- Е-о-ой, НэтIае зекIо мыкIоми, ышъхьэ ифедэ ышIэжьыгъагъот,- Дэхапсэ нэщх-гущхэу Шыупащэ къыпэгъокIыгъ.- Къеблагъ, ухьэкIэшху о. Турабэ игъусэ зэхъум, 
чэщи, мафи гогъэпкIагъэу фэлажьэщтыгъ, сэ IэнтIрахъо 
зыкъысфишIыгъ. Зыгорэм уегъэгумэкIа, Шыупащ?
- Уц Iэзэгъухэр ошIэ аIуагъ, тянэ ыгу лъэшэу къыфырегъашIэ,- Шыупащэ гугъэ нэплъэгъукIэ Дэхапсэ Iуплъагъ, 
фэмыхъужьэуи зэриIожьыгъ: "Джы нэс гуфаплъэу сеплъыгъэп, сыдэу хъопсагъоу зэхэлъа мыр... Насып иIэп нахь, 
ынапи, ыпкъи, ылъэкIапIэхэми хэплъхьани хэпхыни ахэлъэп..."
Нэплъэгъу нацIэр Дэхапсэ зэхишIагъ, Iупэщх макIэр 
ынэгу ригъачъи, ежьыри зэхъопсэжьэу зыдэплъыхыжьыгъ.
- А Шыупащ, дэгъоу укъэкIуагъ. Гууз уцым джыдэдэм 
игъу. ГъэрекIо сIэкIэгъупшыкIи, згъэхьазырыгъагъэп,- 
бзылъфыгъэм зыкъишIэжьи, къакъырымкIэ ежьагъ, етIанэ 
къызэуцокIи, къыхигъэхъожьыгъ: - Рампэс гощэшхом 
фэгумэкIэу тыгъуасэ Курацэ къысфэкIогъагъэти, ардэдэм 
шъофым сихьи, уцыр къэсхьыгъ.
Къэгъагъ ежьэшъо пIуакIэхэр зыпыт уцыр Дэхапсэ 
къызыретым, Шыупащэ цыхьэ ымышIэу къыжэдэзыгъ:
- Мы уцыр сэри сэшIэ.
- ОшIэ шъхьакIэ, гумкIэ зэрэIэзэгъур пшIэрэп,- Дэхапсэ къыгъэтэрэзыжьыгъ.- Айнарэ ферэгъажъуи, зыучъыIыжьыкIэ, непэ щэ рерэгъашъу. О сыд уикъэбар, 
Шыупащ?
- СыдымкIэ? - шъуз тхьагъэпцIышхор къызкIэупчIэрэм 
гу лъитагъэу Шыупащэ ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Уянэ лъэшэу къыуигъащэ шIоигъоу Курацэ къысиIуагъ.
- Ащи тыкIэхьажьын, Дэхапс,- Шыупащэ укIытэжьыгъэу ышъхьэ ригъэзэкIыгъ.
- Тичылэ кIалэхэм сыгу зэрэшъуабгъэрэр ошIа, Шыупащ? - Дэхапсэ къэупчIи, джэуапыри къытыжьыгъ: - НэмыкI чылэ къишъущырэр нахь дэгъоу, нахь дахэу къышъушIошIы, шъуапашъхьэ ис пшъэшъэ шIагъохэр шъунэ 
къыкIихьэхэрэп.

--- Page 491 ---

- Хэта ащ фэдизэу угу рихьыгъэр?
- Лащынэ зы нэбгырэкIэ сыд епIолIэн?
- Бзабзэ ипшъэшъэгъуа? Ащ ныбжь шIукIае иIэба?
- Хэта зыIуагъэр, Бзабзэ Чэчанэ илэгъукIэ огугъа? 
ИлъэсипшIым ехъукIэ нахьыкI. Лащынэ ипшъэшъэгъу ыуж 
илъэсищкIэ къенэ. Ежь пшъэшъэ гъэтIылъыгъэшъ, ныбжь 
иIэу къыпшIошIы нахь, ощ нахьи илъэс зытфыхыкIэ нахьыкI. 
ЕтIани мыдаха, мышIыкIашIуа! ЫIапэмэ дышъэр къапэзы, 
пчIыпIэ ситыгъэмэ...
ГущыIэ макъэм НэтIае унэм къырищыгъ:
- Ора, Шыупащ! Сыда щагум узыкIыдэтыр, къеблагъэба,- бысымыр къыфэчэфэу лъэгуцым къехыгъ.- 
Дэхапсэ узхигъэдаIорэр тхьэмэ ашI.
- ЗыхэзгъэдаIорэр уифэмыфыгъ, НэтIай,- Дэхапсэ 
лIым есэмэркъэу фэдэзэ, зыфаер гуригъэIуагъ.- Шъуичэуи зэхэтакъо, мэлэщри гъэцэкIэжьыгъэн фай еIо Шыупащэ.
- Ахэми зыгорэ ятшIэн, Дэхапс,- тхьагъэпцIышъо 
нэгукIэ НэтIаий шъузым Iуплъагъ.- Сэ Турабэ бэкIае къыкIэрысхыгъ, цIыфмэ сафэплъэнэуи сэшIэ. Ар чылэм зыдэмысыжьыкIэ, дэгъуба, сэ диныр зесхьанэу ашIымэ? Моу 
сцIэ къезыIон горэ щыIэп нахь, ы, Шыупащ?
- IукI адэ! - Дэхапсэ ынэгу зэхигъахьи, IэутIэ ышIыгъ.- 
Бытыжъым ычIыпIэ уиуцонышъ, ори цIыфхэр бгъэделэнхэу 
угу хэлъ. Ар былым хэкIыпIэ пфэхъущтэп, НэтIай. Къыомыдэожьыщтыр пIэшъхьитIукIэ пшIэрэр ары.
Шъузым тырипчъагъэр НэтIае ыгу рихьыгъэп, Шыупащэ щыгугъэу фыреплъэкIыгъ.
- НэтIай,- Шыупащэ ынэхэр ыуцIыргъугъэх,- Турабэ 
къыгопхыгъэр ары ныIэмэ пшIэрэр, Дэхапсэ уедэIумэ, 
нахьышIу. А бытым апэрэ мафэхэми цыхьэ фэсшIыгъэп, 
тхьэмэ ялIыкIоп, ежь зыфегъэIужьы нахь.
- Ори ТемрыкъокIэ зыбгъэзагъ, ара? - НэтIае ышъо 
къыхихзэ, хэгубжыкIыгъ. 
- Дэхапсэ сишыхьат, ащ фэдэ къэсIуагъэп,- Шыупащи 
къэгумэкIыгъ.- Титхьэхэр зыгу имылъ Мэзыбэ дэсэп, 
къосэгъухэми Темрыкъо фэдэу ахэтыр бэп. О сэщ нахьи 
унахьыжъ, НэтIай, узигъусэгъэ Турабэ зэрэшхъогъуалэр 
къыбгурыIуагъэба? Тхьэмэ ялIыкIо илъэпкъэгъухэр зэфигъэблыщтхэп, иIоф къикIыным пае лыгъэ аригъэдзыщтэп, 

--- Page 492 ---

къыздэтэджыгъэ шъэогъумэ ыкIыб афигъэзэщтэп. "ЦIыф 
шхъогъуалэр пый шъэф",- тинахьыжъмэ аIо.
- А сыдэу дэгъоу къепIуагъ, Шыупащ. Ежь щыт пае 
къасIорэп, НэтIае цIыф дэгъу, епIорэр шIэхэу ышIошъ 
мэхъу. Турабэ къыфигъэпкIэнтIэгъэ шъхьэшхом акъыл 
горэ къыфибгъэхьажьыгъэнкIи сэгугъэ. Сэри мафэ къэс 
есэIо: дагъо зиIэр хъопсалэ, шъугъуалэ мэхъу, цIыф псаоу 
зыхэтмэ гукIэ ятIэ. Турабэ зыфэдэр сэ исшIыкIыгъ. О сыкъыодэIушъ, Шыупащ, лIыжъ гъэтIысыжьыгъэм уфэд. 
Рампэс гощэшхом аришIэрэр сшIэрэп, ытэмэ чIэгъ къычIэкI хэрэр акъыл закIэх.
- Тянэ Iушышъ ары, Дэхапс,- Шыупащэ янэкIэ зэхихыгъэм рыпагэу къыхигъэхъожьыгъ: - зыдэщысым щысэу 
дунаир зэрегъафэ, игущыIэ пэпчъ нахьышIум уфеузэнкIы. 
Хъун ащыгъум, ощхым сыхимыубытэзэ, сыкIожьын.
- Сыд ощх, фабэм тызэгуеуты,- ошъо къэбзэ лъагэмкIэ Дэхапсэ дэплъыягъ.
- УакIыбыкIэ зэплъэкI,- къыблэмкIэ Шыупащэ Iэ 
ышIыгъ.
- А тхьэхэр къытати! - ыIэгушъохэр зэригъэутэкIзэ, 
Дэхапсэ гушIуагъэ.- Моу зэ плъэ, НэтIай, тилъэIу Шыблатхьэм зэхихыгъ.
Шыупащэ щагум къызыдэкIыжьым, чэу кIоцIымкIэ 
Дэхапсэ къыдырекIокIзэ, къеушъыижьыгъ:
- Турабэ щэхъу къэмынэжьыгъэми, зыхы пшъашъэр 
къыбдагъэкIощтэп, Шыупащ, ЛащынэкIэ къыосIуагъэм 
егупшыс.
КъэIугъэ шыблэ гъуагъом къепэсэкIыгъэ пчыкIэр къытефагъ пIонэу, Дэхапсэ зыригъэутIыIугъ, Шыупащи ар 
ышIагъ нахь мышIэми, хигъэкIокIэжьызэ, къэупчIагъ:
- Хэт ар къыуиIуагъ?
- Къэбар мыIу щыIэп,- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ зыкъыIуишIыхьэзэ, Дэхапсэ IущхыпцIыкIыгъ.- Усасэ ыш 
щымыIэжьэу Абэчыпщым ичылэ кIогъагъэх. Тураби къалъэгъугъ. Шъо зыфэшъумыIорэ тхьамыкIагъо горэ а бытым 
къытфихьынкIэ щынагъо. Абэчыпщ гъугъэм зыгуишIагъэу, 
зыхы чылэхэр къыдикIухьэу къэбар къахьыжьыгъ. ХьакIуцухэм лIыкIохэр афаIопщыгъагъэхэуи аIо.
- Сыд къараIуагъ адэ?

--- Page 493 ---

- АкIэ теожьхэу хьакIуцу пэщэ Дэмыр къыфыгъэхэу 
ары. СшIэрэп, сэ зэхэсхыгъэр къэсэIожьы. Шъо нахь 
шъыпкъэр шъушIэн.
"Турэбэ быти!..- Шыупащэ къэкIожьзэ, гукIэ 
ышнахьыжъ егыигъ.- Псибл иIэми, Iупхыныр тефэ а 
бытыжъым. Къоданэ Iуаригъэхынэу зеIом, Рэдэд дыригъэштэн фэягъ. Зыхыхэм сыдэу ахэбэгъухьагъ, аришIэри сыд? 
Ар сэIо шъхьакIэ, тэри ыжэ тыдэплъыхьэу, тхьэмэ ялIыкIо 
шъыпкъэкIэ тштагъэу, илъэс пчъагъэм зедгъэгъэделагъ. 
Зыхыхэм тэ дблэкIэу тыдэ акъыл къырахын. Джащ фэдэ 
гор адыгэр ыужырэ акъыл язгъэIуагъэр. Анахь уз цIыкIури 
къызэрежьэу зымыгъэхъужьыкIэ, мэятэ, узэлъештэ. Ащ 
фэдиз лъапсэ зыхы лъэныкъом Турэбэ быт щидзыныр 
хэгъэгу псаур зэзыгъэфэрэ Рэдэди ышIагъэп..."
Чэщыгум мэкIэжъыеу зэ, тIо, щэ шъхьангъупчъэм 
къыфытеуагъэр зыщыщыр ымышIэу Цыгъуанэ къызэшIотIысхьагъ, дунэе кIым-сымым хэдэIуагъ. Джыри зэ, тIо 
къытеуагъэх.
- Хэт ар? - мэкъэ ефэхыгъэкIэ Цыгъуанэ джагъэ, 
лъэпэпцIыеу рекIокIи, шъхьангъупчъэ нэзым дэплъыгъ, ау 
зи ылъэгъугъэп.
- Сэры, Тураб ары,- мэкъэ шъэфкIэ Турабэ къыпэджэжьыгъ.- Уадыгэба, ощына сэIо пчъэр къебгъэтэу? 
КъыIух, лъэгъун къыбдысиI.
- Ора сэIо, Тураб? - Цыгъуанэ ыIаблэхэр кIэзэзхэзэ, 
пчъэдадзэр дихыгъ.- КIалэхэр игъусэхэу шъузыр ытыщмэ 
адэжь Шышъхьарыс кIуагъэти, ошIэба, уизакъо зыхъукIэ, 
Темрыкъо къыстеомэ сэIошъ...
Пчъэ Iухыгъо имыфэзэ, Цыгъуанэ ыпашъхьэ къиуцогъэ 
лIы нэцэ-IуцэжъитIум ыгу ыныбачIэ рагъэфэжьыгъ. ТIуми 
пэIо пырэцэжъхэр ашъхьащыгуагъэх, нэжъыкIэ къыфычIэплъых. МэзлIыныкъом фэдэхэшъ, Цыгъуанэ цIыкIу яхъулIагъэу ыкIышъо чъыIалIэр рэчъэ. Турабэ ышъхьэ ыпэ итэу 
пчъэм къызыдэкIым, тIэкIу ыгу къихьажьыгъ, лIы щынэгъуитIумэ ябгъукIуи, тхьэмэ ялIыкIо ыIитIу фищэигъ. Турабэ 
зи ымылъэгъу фэдэ зишIи, жантIэм дэтIысхьагъ, ышIэщтыр 
зымышIэу джэхэшъогум тет Цыгъуанэ фидзыгъ:
- Моу къэтIыс!
- Моущтэу сыкъэтIысына, Тураб, зыкъэсфэпэнба...

--- Page 494 ---

- ИщыкIагъэп! КъэтIыс сIуагъэшъ, къэтIыс!
Ыгу къыдэкIыщтым фэдэу, ылъакъохэр ерагъэу 
зэблихызэ, Цыгъуанэ пIэкIорыгум хэтIысхьагъ, къызэшIуанэзэ, къыупсэлъыгъ:
- Зыгорэ хъугъа, Тураб?..
- Зыгорэм удэкIотэжьын! - джыри Турабэ кIэкIэу 
къызIуидзыгъ.- Джы нэс лIы усшIошIэу къэсхьыгъ. Сыд 
къэбар шIоя къысфябгъэхьыжьыгъэр? Мыстхъакъомэ 
лыгъэ бдзыгъэ аIуи узагъэмысэм, хэта апэ къыпфэсыгъагъэр, хэта щынагъор пшъхьэщызыхыгъэр?
- Оры, Тураб,- Цыгъуанэ ымакъэ къэкIэзэзыгъ.
- Сэрмэ, сыда нэужым симылажьэ къыкIыстеплъхьажьыгъэр?
- Уадэжь сикъызэкIом, орба къысэзыIогъагъэр Темрыкъо тезгъэстыкIынэу?
- Мыдэ мыщ ыIорэр зэхэшъоха? - Турабэ IущхыпцIыкIызэ, игъусэмэ зафигъэзагъ.- Мы шъхьэ псыгъор сауж 
имыкI хъуи, мыстхъакъомэ динымкIэ афэзгъэзэгъагъ, ау 
сыхэукъуагъ, пцIыус закъоу чылэм дэсыр гъусэ зыфэсшIыгъагъ. А тхьамыкI, садэжь укъызэкIом, сыд осIогъагъ? 
Бын-унагъом лые епхымэ, тхьэмэ къыпфагъэгъунэп зыосэIом, укъысэдэIугъэп, Шыблатхьэр къыфырикъугъ, Темрыкъо къытыригъэстыкIыгъ сIонышъ, чылэр щызгъэмэхъэ шэщт пIуи, орба лыгъэр зыдзыгъагъэр? Джы сэркIэ 
ухэкIыжьынэу ипхъухьагъ. Ащ фэдэ лIымэ ашIэрэп!
- Сэри?..- къыхэкуукIыгъ Цыгъуанэ.- О уипкIыхьапIэ 
синэфапIэп, Тураб. Мыстхъакъохэр зыфэдэхэр умышIэрэм 
фэд. Пщымэфэ лIыжъым фырикъужьэу сыжэ къыдэIабэхэ 
зэхъум...
- Икъугъ! О къызэхэплъхьащтыр сэ сищыкIагъэп. Ужэ 
къыдэIэбэнхэм нахьи, ппшъэ къиIэбэнхэр нахь къыптефэ.
Турабэ игъусэмэ шъхьэ зэрафишIыгъэр Цыгъуанэ 
ылъэгъуи, нэплъэгъу гуIэр лIитIум афидзыгъ, унэм зыридзынэу зыкъызепхъуатэм, лIитIум яз етхъуи, ыпэ диубытэу 
IэгушъошхокIэ ыжэ зэтырикъузагъ, ыIупэ зэриIыгъэу пIэм 
хигъакIи, бгъэкIэ тегъолъхьажьыгъ. ЯтIонэрэ лIы нэIуцэм 
дэгъэ остыгъэр ыгъэкIосагъ. ЗезыутэкIыжьыщтыгъэ Цыгъуанэ ипцIымэмэ макъэ заулэрэ къэIугъ. ЛантIэ хъугъэ 
пкъынэ-лынэр къэмыхъыежь зэхъум, лIитIум зыкъытыраIэтыкIыжьыгъ.

--- Page 495 ---

- Ари бэр зыдакIорэм кIуагъэ, угу тедгъэпщэхагъ, 
Тураб,- пIэлъапэм щылъ бгъусымкIэ ыIэхэр ылъэкIыжьзэ, 
лIы плIэмыешхор гъумтIымыгъэ: - СIэгушъо Iупс закIэ 
къышIыгъ.
- УзыушIоинэу къыпфежьэгъагъэм чэтыпсэ нахьыбэ 
иIагъэп, иIоф тшIагъэ,- ятIонэрэ лIыр къызщытхъужьыгъ.
- Джы ежь-ежьырэу лIагъэм фэдэу жъугъэтIылъ, 
ынапIэхэм шъуямыI, ыIитIу яз ыбгъэ тешъулъхь,- Турабэ 
зыдэщысыгъэм къимыкIотыкIэу унашъохэр къышIыгъэх.- 
ПIэкIорыри зэжъугъэфэжь, гуцэфэ лые зыфашIын къэшъумыгъан.
ЛIитIумэ ариIуагъэр зашIахэм, Турабэ къэтэджыжьи, 
Цыгъуанэ ихьадэ шъхьарыуцуагъ, нэ зэкIэкъыгъэхэм акIаплъи, ышъхьэ фигъэсысыжьыгъ:
- Убзэгу пцIи, бзэджагъи, шъоупси къыпымыкIыжьэу, 
гъэшIэрэ чъыем ухэтмэ, оркIи, сэркIи нахь гупсэф, Цыгъуан...- Турабэ къызэплъэкIи, лIитIумэ яз фидзыгъ: - Моу 
икIи, зыкъэплъыхь. Гъэмэфэ чэщыр кIако, жьэу къэтэджыжьынхэр цIыфмэ къахэкIыщтых. Зыгорэ тапэ 
къифэмэ, тыгъуакIомэ ауж къэтфыщтыгъэу шъуIо.
- Хэт зэтыгъуагъэхэу тIощтыр, Тураб? - лIитIумэ яз 
щхыпцIызэ, къэупчIагъ.
- Сэрба! - лIыр зэрэщхыгъэр Турабэ къыхихыгъ.- 
Сибылым ыуж сэфы. Шъо Абэчыпщым гъусэ шъукъысфишIыгъ. КъыжъугурыIуагъа? ТызышIэжьын тапэ къимыфэнэу сэ тхьэмэ сялъэIущт. Джы тежъугъэужьыр, нэф 
къэмышъызэ, тигъогукIэ хэдгъэкIырэр тичар.
Цыгъуанэ ыгу зызэгуагъэутыгъэ чэщым къыкIэлъыкIогъэ мафэр ыкIэм фэкIофэ, мыстхъакъомэ къэбар 
ашIагъэп, ишъуз-кIалэхэри къызэрэтыгъэх. Щыбзахьэ 
къэкIогъэ гъунэгъу шъузыр ары Цыгъуанэ зэрэщымыIэжьым 
икъэбар чылэм щызыIопщыгъэр.
- Ащ фэдэ хэт ылъэгъугъ? Сэмэркъэухэр ышIэу тыгъуасэ къытхэтыгъ,- атамэхэр зэфащэхэу, цыхьэмышI 
нэплъэгъухэр лIы купмэ зэфадзыщтыгъ.
- Сэ чэпэзэхэогъумэ адэжь ышхын фэсхьыгъагъ. 
"УгумэкIын фэягъэп, шъузым ыупщэрыхьэгъэ горэхэр 
къысфигъэнагъэх" ыIозэ, сыкъигъэкIотэжьыгъагъ,- гъунэгъу ныом бзылъфыгъэхэр ыгъэдаIощтыгъэх.

--- Page 496 ---

- Зыфэдэ мыхъурэ щыIэп,- Хьэбатэ нэгу Iужъум лIы 
купмэ къахиIуагъ,- зыр кIо пэтзэ, къызэхафэшъ малIэ, 
адрэр уз гъэтIылъыгъэм елIыкIы. Сэ слъэгъугъэ хьадэм 
егъэзыгъэ IофкIэ идунае ыхъожьыгъ сфэIощтэп.
Лъытэныгъэ зыфашIэу, къин къехъулIэмэ, чылэр къызыфэукъорэмэ Цыгъуанэ ащымыщыгъэми, ошIэ-дэмышIэкIэ зэрэлIагъэр агъэшIагъоу, зыгорэм илажьэ къемыкIыгъэныр ашIошъ мыхъоу, хьэдагъэм къемыкIолIагъэ 
къэнэжьыгъагъэп.
- Арэп, Темрыкъо слъэгъурэп,- лIы горэм къахиIуагъ.- Цыгъуанэ ыгу ебгъэгъагъэ пае къегъанэмэ, хэукъо. 
Хьэдагъэм зэфамыгъэгъужьырэ щыIэп.
Ардэдэм хэти ыгукIэ зыдиIыгъыгъэ гуцафэр къышIудэоягъ. ЕгъэзыгъэкIэ Цыгъуанэ игъашIэ рагъэухыгъэмэ, 
Темрыкъо фэшъхьаф телъхьапIэ ашIын чылэм дэсыгъэп. 
ЕтIани лIитIур зызэIоупIэхэм, "сэ ар мыгъо пфэсшIын" 
зэриIогъагъэр мыстхъакъомэ джыри ащыгъупшэжьыгъагъэп.
ЛIы зэхэтмэ янэплъэгъу гумэкIхэмкIэ щагум дэтхэри, 
чэу кIыбым щыIэхэри зэпаплъыхьагъэх. Темрыкъо хьэдагъэм ахэтыгъэп.
- Моу зэ Хьэбатэ шъукъедж,- Пщымэфэ лIыжъым 
бэщыпэр ыгъэлъагъозэ, унашъо ышIыгъ.- Ар Темрыкъо 
игъунэгъу, ышIэн фай дэсми, дэмысми.
- Сыд, тхьамэтэ маф, укъысфая? - Хьэбатэ къэупчIагъ.
- Тэ щыIа уигъунэгъур, сыда хьадагъэм къызкIахэмыхьэрэр? - щытмэ зэхахынэу, мэкъэ IэтыгъэкIэ еупчIыгъ.
- Темрыкъуа зыфапIорэр? - Хьэбатэ упчIэм упчIэ 
къыпигъохыжьыгъ.- Ар чэщ-мэфищ хъугъэ зыдэмысыр. 
Шыу куп игъусэу хьакIуцумэ адэжь кIуагъэ. Дэмырырэ 
арырэ ащ икIынхэшъ, дышъэ къыхэзыхыхэрэр зэблахъущтых. Шъущыгъупшэжьыгъа, мазэ тешIэ къэс Шъхьэгощэ 
ныбэ зы куп ащэшъ, адрэ купыр къащэжьы.
- Ащ фэдиз шIэжь тиIэжьыкIэ огугъа? - Пщымэфэ 
лIыжъыр макIэу IущхыпцIыгъ.- Тыгъуасэ тшхыгъэр непэ 
тщэгъупшэжьы.
Зэхахыгъэр зым адрэм ытхьакIумэ риIожьызэ, Iушъэшъэ макъэр лIымэ азыфагу рычъагъ, Темрыкъо чылэм 
зэрэдэкIыгъэр бэми агу къэкIыжьыгъ.

--- Page 497 ---

Цыгъуанэ зэрэщымыIэжь къэбарыр Мэзыбэ къызынэсым, Шыупащэрэ Чэчанэрэ хъулъфыгъэ заулэ Рэдэд 
аригъэгъуси, Мыстхъакъо тхьаусхакIо ыгъэкIонхэм ыпэкIэ 
ариIуагъ:
- Цыгъуанэ зэузапсэ хъуным иIоф тетыгъэп. КъыгъэшIагъэм зыми зыригъэгъэгумэкIыгъэп, мэфэ шъхьэузи 
къеутэкIыгъэп. Къызхэшъумыгъэщэу цIыфмэ заIужъугъакI. ЕгъэзыгъэкIэ лIагъэмэ, нишъэ маплъэ, тхьакIумишъэ 
мэдаIо, зыми зи зэхимыхыгъэу е ымылъэгъугъэу хъун 
ылъэкIыщтэп.
III
- "ХыкIыбым къикIыгъэр лъэкъо кIэу, тиунэ къихьагъэр 
бгъэгу, ыбгъэгу илъыр хъырахъишъ..." "Емызэщэу 
шъхьэфэлажь, къылэжьыгъэр зэтырах" - Шыупащэ 
жантIэм дэсэу мэшIо жъокум паплъэзэ, гущыIэ горэхэр 
къепчъых.
Рампэс гощэшхор ошIэ-дэмышIэу ыкIыбыкIэ къикIи, 
зэхихрэр ыгъэшIагъоу къэупчIагъ:
- Пшъхьэ урэгущыIэжьа сэIо, сикIал, сыда джэныкъом 
уизакъоу узкIыдэсыр?
- Джэныкъо машIом сыпаплъэ хъумэ, сыгу къэкIыжьрэр 
нахьыб, тян. Къоджэхь-къоджэшх тызэдегъашI ыIуи, Дзэпщ 
сыригъэзыгъ,- ымышIахэу ныр къызэрэшъхьарыхьагъэм 
тIэкIу ыгъэщтэуIугъэу Шыупащэ къэтэджыгъ,- зэхэпхыгъэхэр къышIэн оIуа?
- Апэрэм иджэуапыр дышъэчэт, ятIонэрэм - бжьэ. 
Ахэр сэ Дзэпщ езгъэшIэгъахэх,- Рампэс къыIуи, къыпигъодзыжьыгъ: - Модэ пшынахьыжъ сымэджаплъэ Колэс 
фихьанэу ежьагъэшъ, ори дакIуи нахьышIу. Гъунэгъу лIыжъ 
закъор тхьэмэфэ псаум зэсымаджэм тшIагъэп. Рэдэди, 
ори гу къышъущысфэнэу мафэ къыхэкIырэп, Iоф 
мыухыжьым шъухэт...- гъумыгъу-даом хэтэу пкъы од 
ищыгъэр зандэу ыхьызэ, ныр IукIыжьыгъ.
ПIэкIор натIэм егъэкъугъэ Колэс лIыжъым пшъэшъэжъые цIыкIур ыбгъэ тесэу ыгъэджэгущтыгъ.
ХьакIэщыпчъэр Шыупащэ Iуихи, ышнахьыжъ ыпэ ригъэшъыгъ. Ардэдэм лIыжъыр къызэшIотIысхьи, сабыир Iэ 
сэмэгум ритызэ, къэтэджыгъ:

--- Page 498 ---

- О шъукъакIу, шъукъакIу,- Колэс къафэчэфэу къыфихьагъэмэ къапэгъокIыгъ.- Моу мыкIэ къыдахъ, зиусхьан, 
къэтIыс.- Дэпкъым кIэрыуцогъэ Шыупащэ фыдэплъыий, 
елъэIугъ: - Ашъыу, ори къэтIыс, тэр-тэр закI.
- Хъугъэ, Колэс, щэрэт,- Рэдэд макIэу IущхыпцIыкIыгъ.- ТшынахьыкIэ къытшъхьарытмэ дэгъуба, гум щиз 
хегъахъо. Угъойщай ыIуи, зэшитIум тянэ тыкъифыгъ 
шъхьакIэ, сызэрэпхаплъэрэмкIэ, ащ фэдэ Iоф уиIэп.
- Чэщым тэлIэ, мафэм тыкъэхъужьы, Рэдэд,- рэзэ 
нэплъэгъукIэ Колэс зэшитIумэ зырызэу аIуплъагъ.- Чэчанэ 
дэсэп, нысэ цIыкIуми шъуимыгъэгумэкIынэу фэзгъэпытэгъагъ.
- Тэрэзэу пшIагъэп, Колэс,- Рэдэд ымакъэ гыер къыкIэхьагъ.- Шыупащи, сэри укъыттеубгъуагъэу уигъашIэ 
къэохьы. О тыкъыпфэмыгумэкIмэ, тянэ игугъу сшIырэп, 
хэта тэ тызфэулэунэу тиIэр? Тхьэмэ щытхъур адэжь, узыр 
птырахыгъ, пшъэшъэжъыери огъэджэгу.
- Сабыир бэрэ бгъэуджыми, янэ къеджэмэ, мэчъэжьы, зиусхьан,- ынэгу къыкIэIэбэрэ пшъэшъэжъыем ыIэ 
цIыкIухэр IуищэикIызэ, Колэс кIэщхыкIыгъ.- Сизэщ стыригъэун сIуи, нысэм къезгъэхьыгъагъ. Сыд къэбар-щэбар 
щыI? МыутIэхэм уакъызыхэкIыжьыгъэм ыуж сыкъызэIыхьи, 
тызэдэгущыIэнэу хъугъэп. Рампэси ипсауныгъэ сыдэу щыт?
- Тяни уезэгъыщт. Дэхапсэ къыфихьыгъэ уцым ишIуагъэ къекIыгъэ фэд. МыутIэхэми сыгукIи, сшъхьэкIи сафэразэу сакъыхэкIыжьыгъ.
Пчъэр къызэIукIи, Iэнэ хъураер ыпэ итэу, Бзабзэ хьакIэщым къихьагъ. Агъбани нэмыкI Iанэ ыIыгъэу ащ ыуж итыгъ.
- Тыкъэшхагъ шъумыIоу, тигъомылэ шъухаI,- Бзабзэ 
къэлъэIуагъ.- Шъо къяжъугъэхьыгъэм щыщи Iанэм къытеслъхьагъ.
- Къэпхьыгъэр пшхыжьымэ, баи ухъущт аIо,- Колэси 
сэмэркъэу нэгушIокIэ исымэджаплъэмэ аIуплъагъ.
Пшъэшъэжъыер лIыжъым Iихыжьи, Бзабзэ хьакIэщым 
икIыжьыгъ, Колэсрэ Рэдэдрэ аIэхэм псы апагъэчъи, Iанэм 
зетIысылIэхэм, Шыупащи, Агъбани ашъхьэ щагъэзыежьыгъ. 
ЛIыжъымрэ пщышхомрэ къызызэфанэхэм, бысымыр 
къызажэщтыгъэ къэбарым Рэдэди къыпидзэжьыгъ.
Лаурстэныпщым илъэхъан, ащ яти ятэжъи зыщэIэхэм, 
адыгэмэ янахьыбэм чIыгур алэжьыщтыгъ, былымхэр 

--- Page 499 ---

ахъущтыгъ, ау къалэхэр ашIыщтыгъэп, пытапIэхэри мыжъо 
унэхэри агъэчъыщтыгъэп, пытапIэми мыжъо унэми защыбгъэбылъыныр къэрэбгъагъэкIэ, лIыгъэм щымыщкIэ алъытэщтыгъэ.
Къосэгъу чылэхэм адэкIыфэ Рэдэд инэплъэгъу къырихьэщтыгъэм инахьыбэр кIэсэнхэр къякIокIхэу, бгъэнышъхьэ чыиф унагъэх, къамылыкIэ бгъагъэхэр къахэщыщтыгъэх. ЗыIукIэрэ Iэхъо-шахъомэ янахьыбэм чэм-псыцу-мэлхэр агъэхъущтыгъэ, пщымэ шы Iэхъогъухэр яягъэх. 
Унэгъо былымхэр шъхьафыгъэх. Ахэр зызэбгырафыжьхэкIэ, шъхьадж ищагу дигъэзыхьажьыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп. ТыдэкIи а зытеплъэгъэ сурэтыр Рэдэд ынэгу къыкIэуцожьыгъ.
Къоданэ иджабгъоу, Мэщыкъо исэмэгоу шыу тIокIитIур 
зыуж итыгъэ Рэдэдыпщыр Пшызэ кIыб зэхъум, апэрэ 
мыутIэ чылэм нэмысыпэзэ, мыутIэпщ Къаитэ шыу гъусэхэмкIэ къыпэгъокIыгъ:
- МафэкIэ тичIыгу укъехь, зиусхьан,- Къаитэпщыр 
адыгэ пщышхом къыIугушIуагъ.
- Тхьэмэ шIукIэ тыкъырагъахь,- Рэдэдыпщыми нэшIукIэ 
пигъохыжьыгъ.
ГущыIэм зырамыгъэукIыхьэу, Рэдэд исэмэгукIэ Къаитэ 
щытэу, дзэпащэхэри акIыбыхэу ежьэжьыгъэх. МыутIэпщым ишыумэ загощи, къосэгъу шыухэм абгъухэмкIэ 
агоуцуагъэх.
- Мыр Псынэдах, зиусхьан, Пшызэ кIэрыс. КъыблэмкIэ тиаужырэ мыутIэ чыл.
Чылэ кIоцI зэхъухэм, мыутIэ унэхэр, щагухэр нахь 
тегъэпсыхьагъэхэу Рэдэд къыщыхъугъ, нэкъокъоныр 
зэрякIасэр ешIэти, ылъэгъурэр ащ фэдизэу ыгъэшIэгъуагъэп.
Рэдэд щэджэгъошхэ Iанэм пэсэу мыутIэпщым еупчIыгъ: 
- Къаит, чIыгумрэ былымхэмрэ афэшъхьафкIэ, 
уицIыфхэр сыд зыпылъхэр, тызэрыгущыIэгъагъэм сыд 
арыбгъэкIуагъ?
- ЗэрэтIогъагъэу зэкIэ кIэкIы, зиусхьан,- зыщыгушхукIыжьэу Къаитэпщым ытамэхэр ыIэтыгъэх,- хэпшIыкIэу 
къытхахъоу ригъэжьагъ. Пшызи, нэмыкI псыхъохэми, хы 
МыутIи акIэрыс чылэхэм пцэжъыер къыхадзы. Тэ тшхырэп 
шъхьакIэ, русичхэми, урымхэми, хъэзархэми ягуапэу тIахы, 

--- Page 500 ---

ежьхэм ащ ычIыпIэ шыхэр, лэжьыгъэхэр, былымылхэр 
къытатыжьы. Тимэзхэм псэолъапхъэ къахэтэхы. Ари дэгъоу 
ащэфы, дышъи, тыжьыни къытатэу къыхэкIы. ЕтIэгъо 
ихыпIэхэр тиIэх. Гъурыжъым бэ къыкIэлъэIурэр, ау езгъэгугъунхэ слъэкIырэп. Тэ мыжъо унэхэр тшIырэпышъ, гъурыжъ 
гъэжъэныр ашIохьылъ, ашIошIой.
- Хъэзархэм ягугъу къэпшIыгъагъ, Къаит. Ахэр джыри 
шъуалъэныкъо щэпсэуха? Къышъутеохэу къыхэкIа?
- Хьау, зиусхьан, мацIэм фэдэ хъущтыгъэх шъхьакIэ, 
зыдэхъугъэхэр сшIэрэп, макIэ къэнэжьыгъэр. Тэн псыхъо 
лъэныкъокIэ тыкIомэ, плъэгъуных.
- Сатеплъэнэуи сыфаеп,- Рэдэд къыпиупкIыгъ.
- КъызгурэIо, ущэIэфэ афэмыгъэгъун гукъанэ афыуиI,- Къаитэпщым ынэгу зэхигъэхьагъ.- Тэри боу бэрэ 
тыгу пкIантIэ дагъэуцуагъ.
- Ахэр, Къаит, блэкIыгъэ Iофых. Тэ талъэныкъокIэ 
Iофхэр зэрэкIорэм ущызгъэгъуазэ сшIоигъу. КъэдгъэшIагъэм шъори, тэри, зыхыхэми, хьакIуцухэми чIыгум тыхэгъэнагъэу, былымхэм акIэ тIыгъэу къэтхьыгъ. Псыхъо 
ныбэмэ дышъэ къадэзыхэу, тыжьын къычIэзыхэу, гъучI 
пцIыир зыгъажъэу тиIагъэхэр лIэкъо хэушьхьафыкIыгъэхэр 
арыгъэх. Баи хъухи, ахэмкIэ тетыгъор зыубытыгъэхэр 
ахэтых. Джы тихэгъэгу а зэпстэур фэтэгъэлажьэ. Уасэ 
къытфашIынымкIэ, нэмыкI хэгъэгухэм тшъхьэ Iэтыгъэу 
тахэхьанымкIэ етхьыжьэгъэ Iофхэм осэшхо яI. Шъори 
чIыгум шъуIэ зэрэхэлъэу шъушъхьэ къэшъуIэти, шъуигъунэгъумэ шъуахэплъагъ.
- Ар IуакIэ мэхъуа, джы нэс тызэтеуIубагъэу тыщыIагъ,- 
игуапэу Къаитэпщым къыдыригъэштагъ.- Бжыхьэ-кIымафэм тиунэмэ тазырытIысхьажьыкIэ, тыгъуакIор бэ 
хъущтыгъэ. Тигъунэгъухэр къытачъэхэу, бырсыр къыташIылIэу пчъагъэрэ къыхэкIыщтыгъэ. Джы имыем лъыIабэу къытхэнэжьыгъэр макIэ. Ахэми зыгорэущтэу тафырикъущт. Сэ зыфэсхьын сымышIэрэр Абэчыпщым изек IуакI. Ори ащ ущымыгъуазэу щытэпщтын. Тичылэпщымэ 
закъыфаригъэхьэу ригъажьи, ыгъэдэIонхэри къахэкIыгъэх. 
Шъыпкъэ, сэ зыкъысIуигъэкIагъэп, ау къэбар зысэшIэм, 
мыутIэпщыхэм акъыл къязгъэгъотыжьыгъ. Тэри, зиусхьан, 
сыушъэфрэп, ттамэхэр тIэтыныр тикIас, ау зыхыпщым 

--- Page 501 ---

зышIоин, зышIоIуш, хэгъэгу Iофхэр ежь нахьышIоу зэригъэфэнхэу зыщэгугъыжьы.
- Нэпкъым тетыр къошъофыкIэ Iаз,- Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ.- Ащ фэдизэу акъылым рекIымэ, зэфэсышхо 
тшIынышъ, хэгъэгу пащэу хядгъэдзын.
- Осэмэркъэуа?! - мыутIэпщыр къыхэкуукIыгъ.- Абэч 
иакъыл зынэсрэр сэ сэшIэ. Непэ хэгъэгум ыпэ игъэуцуи, 
неущ натIэкIэ тызэригъэутэкIын. Имылъэу мэлъатэ.
- Ащ фэдэм сыд рашIэрэр? Зэ пкIэн, тIо пкIэн, ящэнэрэм 
хэпкIэжьын. Тэ шъыпкъэныгъэ зэфытиIэу тызэкъотмэ, ари 
ичIыпIэ идгъэуцожьыщт. Акъыл къымыгъотмэ, Iэ щытфэщтэп,- Рэдэдыпщым игущыIэ кIэух къыфишIыгъ.
Гъогу техьажьынхэ зэхъум, Рэдэд шыу гъусэмэ ашъхьарыплъи, мыутIэпщым сэмэркъэу фэдэу фидзыгъ:
- Къаит, мыщ фэдиз шыур зыдетщажьэмэ, 
тинахьыжъмэ яIуагъэу, дзэкIэ мэкIащэу, купыкIэ бащэу, 
зэуакIо тэкIо ашIошIын, о уигъусэхэр къэбгъэнагъэмэ 
нахьышIугъ, сэ сигъусэр икъущт.
- КъызэрэпIу, зиусхьан,- Къаитэпщым зэхихыгъэм 
ышъо тIэкIу къыхыригъэхыгъэми, къезэгъыгъ, иухъумакIохэр къыгъанэхи, адрэ шыухэр ытIупщыжьыгъэх.
МыутIэ чылэхэм анэсхэ, аблэкIыхэ къэс Къаитэпщым 
ихьэкIэ пщышхом зыригъэплъыхьэщтыгъэ, ацIэхэр къыриIощтыгъэ, апылъ хъишъэмэ ахигъэдаIощтыгъэ, цIыфмэ 
къапагъохырэ шIуфэс нэгушIор бгъуитIуми ягопагъ.
МыутIэ чIы гъунэр зызэпачым, мэз-гъуй лъапэмэ 
ащыгъэIэгъэ щыбылыкъхэр ясэмэгубгъукIэ къэлъэгъуагъэх.
- Муарых плъэгъункIэ узфэмые хъэзархэр,- Къаитэпщым икъамыщыпэ щыбылыкъхэмкIэ ыгъэлъэгъуагъ.
- Унэхэри ашIырэп, илъэс пчъагъэм цIыфмэ къатырахыгъэ мылъкур тыдэ ахьыгъа? - нэжъыкIэ афыреплъэкIзэ, 
Рэдэдыпщым къызыIуидзыгъ.
- Ялъэпкъ инахьыбэм тыгъэкъохьапIэмкIэ зырагъэхьыгъэу аIо. Мыхэри ахэмэ алъыкIожьыщтхэн фай. Джары 
унэхэр зыкIамышIырэр. ЕтIани щыбылыкъмэ ачIэсхэзэ 
есагъэхэшъ, унэ афэпшIыгъэкIи, фэещтхэп,- къыIуагъэр 
шIощхэныжьэу Къаитэ кIэщхыкIыжьыгъ.- Модэ зэ плъэ, 
зиусхьан, нэзэжъу шъхьэ пIуакIэхэр къэзэрэгъаплъэх.
- Мыплъэжьы тхьэмэ ашIых, лажьи, хьакъи имыIэу 
тятэ тхьамыкIэр якIодылIагъ,- имышэныгъэу Рэдэд бгагъэ.

--- Page 502 ---

Ардэдэм мыутIэпщым иш лъэпэуагъэ.
- ШIоп ар,- Къаитэ хэгубжыкIызэ, шым жэдэIагъ.- 
Сиш лъэпэуагъэу мыхъун горэ къысэмыхъулIагъэу къэсшIэжьрэп.
- Ар о уилажь, Къаит. ШхомлакIэр бгъэлэнлагъэ. УнаIэ 
зэрэтекIэу шыр мэлъэпао, фэIуагъэ щыIэп,- пщым дэй 
ыгу къыримыгъахьэ шIоигъоу Рэдэд къеушъыигъ.
Нэчэтэ чылэм чэщ щырахи, нэфшъагъом гъогу 
техьажьыгъэу шыу купыр щэджэгъоужмэ адэжь ыцIи 
амышIэу псыхъо цIыкIу горэм зэпырыкIыгъ. Инэпкъыхэр 
тешъоу ерагъэу чъэрэ псым ынэпкъ пхъэшъэбэ чъыг заулэ 
щызэхэтыти, шыухэр къыщыуцухи, яшыхэр псы рагъэшъуагъэх, лы-къое гъэгъугъэмэ ахэIагъэх, загъэпсэфыфэ, 
яонэшхэри агъэхъугъ. Гъогу зытехьажьхэм, шы илъыгъо 
зыщыплIыкIэ Тэн псыхъошхор шъоткIо-чIыпцIашъоу къэлъэгъуагъ. ЧIыохым зехьэхэм, псыхъор нэплъэгъум икIодыкIыжьыгъ. 
- ТемырымкIэ, зиусхьан,- мыутIэпщыр исэмэгукIэ 
реплъэкIыгъ,- Мстислав илъэпкъэгъу русичхэр щэпсэух. 
Тэн Iушъо уIутэу ыхэкIэ узехыкIэ, яссэ-аланхэми уаIукIэщт.
- Арэп, русичхэр тыдэкIи щыIэха сэIо? - Рэдэд ыгъэшIэгъуагъ.- Мощ фэдиз чIыгу зиIэхэм Тумтэкъашъэ тшIуаубытыгъэшъ, Мстислав зыщегъэпытэ.
- Бэ мэхъух, зиусхьан. Ау ахэри тэ тызыхэтыгъэ зэрэшхым хэкIыхэрэп, зэкъоуцонхэм фаехэп.
- Тэ Абэч фэдэхэр къытхэмыкIхэу тихэгъэгу лъэрэкIуати, ахэр зыгорэу хъун. НекIо, тыгъэнэстырым тыхэшъумыгъэт, мо чъыг жьаумэ тачIэжъугъахь,- яджабгъукIэ 
хъуатэм зыдэзыкъудэегъэ мэз бгъузэмкIэ Рэдэдыпщым 
ыщагъэх. Уц къашхъор кIэбзагъэу, ущызэкIэкIэплъэу 
чIыпIэр дэхагъэ.
Къаитэпщым иухъумакIомэ ащыщ горэм мэкъэ IэтыгъэкIэ къахиIуагъ:
- Тэн тыкъэсыгъах, ипсы щыщ сынэгу кIэскIэщт!
КIэлэ Iэм-лъэмыр шыумэ ахэлъэтыгъ. Пщышхом шъхьэ 
зыфешIым, Къодани кIалэм ыуж ихьагъ. ШыуитIур хъуатэм 
дэтхэу тIэкIурэ чъэхи, нахь тешъуапIэм зынэсхэм, псыхъомкIэ даIонтIэхыгъ. Нэплъэгъум зикIыгъэхэм тешIагъэ 
щымыIэу, хъотэ набжъэм тIури къытелъэдэжьыгъ. Къэчъэжьхэзэ мыутIэ кIалэр ошIэ-дэмышIэу шыплIэм дэфагъ, 

--- Page 503 ---

ауж къэзыфырэ шыуищыр зэкIэзэужхэу хъуатэм къыдэлъэдагъэх. Къыгот кIалэм ыкIыб щэбзащэр къыхэфагъэу 
Къоданэ зелъэгъум, шым жэдаIи, ыгъэкIэрэхъожьыгъ, 
ышъхьэ къомыщэу зытыриуфани, къыфэчъэрэ шыумэ 
апэгъокIыжьыгъ. Апэ ит шыур къэщтэуIи, иш дыригъэIонтIэхынэу шхомлакIэр рикъудыикIыгъ, ау игъо ифэжьыгъэп, Къоданэ голъади, онэгум ридзыгъ. Мэз чIэгъ 
пцIанэм щызэхэт шыу купыр адрэ шыуитIумэ къалъэгъуи, 
гуIэнкIэ яшымэ ажэдэIагъэх шъхьакIэ, афэIэжагъэхэп. 
Щабзи, чати къыримыхэу Къоданэ зыбгъодэлъэдэгъэ 
шыур джыри риутэхыгъ, ящэнэрэр онэгум къырихи, ионаплIэ дэлъэу къыгъэзэжьыгъ.
- Тыжэ укъэу сыд тызфыщытыр? - мыутIэпщыр 
къыхэкуукIыгъ, етIанэ гуIэ нэгукIэ Рэдэд пщышхом Iуплъагъ.- Джары, зиусхьан, сиш зэлъэпаом, мыхъун горэ 
къытпыщылъ зыкIэсIогъагъэр.
- Хъущтыр хъугъахэ, Къаит,- шыухэр къыздикIыгъэхэмкIэ Рэдэди гумэкIэу плъагъэ.- Шыуищым ауж 
шыудзэ къимыкIынэу тхьэмэ ялъэIу.- Шым псынкIэу епсыхи, 
щэбзащэр зыкIыб хэлъэу шым къыхьыжьыгъэ кIалэм 
екIолIагъ.- Щынагъо щыIэп, ыблэбгъу къупшъхьэ къытефагъ ныIэп, хъужьыщт.- Пщышхор джыри къыблэмкIэ 
плъагъэ - зэнэгуещтыгъэ нэмыкI шыухэр къэлъэгъуагъэхэп.
Къоданэ игъусэмэ къахэлъэдэжьыгъ, шыплIэм дэлъыр 
къыдидзыгъ. КIэлакI, нэгуф нэшху, кIыфыбзэ хъугъэу 
къеуцокIыгъэ шыумэ къадэплъые.
- Модырэхэри моу къашъущэх,- губжыгъэ макъэкIэ 
мыутIэпщым унашъо ышIыгъ.
- Мыхэр ара шъузэмыплъэкIыжьэу шъукъызыфэчъэжьыщтыгъэр, Къодан? - Рэдэд щхыгъэ.- ХьаIулэ зыIумызыжьыгъэхэм шъукъагъэщтагъ.
- Благъэу тымылъэгъугъэхэу кIэлакIэхэмэ тшIагъа? - 
Къоданэ зиухыижьыгъ.
- Мыхэр алан кIалэнхэ фае, хэт бзэ къафигъотынэу 
шъухэт? - Рэдэд шыумэ ахэплъагъ.
- Сэ тIэкIу-шъокIу сэшIэ,- мыутIэмэ лIы лъхъэнчэ 
пIуакIэ горэ къахэкIыгъ.
- Анахьыжъым еупчI: сыд пае тишыумэ къалъежьагъэх?

--- Page 504 ---

Iапи бзапи зэхэтэу лIы пIуакIэм зыгорэхэр аланым 
риIуагъэх.
- Ормэ, уичIыгу къихьэгъэ шыу нэгъуаджэмэ уяплъэу 
ущытыщта еIо.
- Ари лIыгъэм щыщ,- Рэдэд кIалэм щытхъугъ.- ЕIу 
ащыгъум мыхъун тыгу зэримылъыр. УмышIэ пае, плъэгъурэм щэбзащи, чати зэрэпамыгъохырэр гурыгъаIу, 
лъэгъун лъэгъукIэ тигъунэгъумэ такъызэрэхэхьагъэри 
хэгъэхъожь.
- Ащ фэдизыр сфызэпыгъэфэщтмэ сшIэрэп нахь, 
зиусхьан,- лIы зэдзэкIакIом ыIэхъуамбэхэр зэблищызэ, 
зыжэ Iузыгъэ кIалэм зыфаер гуригъэIуагъэ фэд.
- ШъутIупщыжьых,- Рэдэд унашъо ышIыгъ.
Щэбзащэр зыблэбгъу къыхахыжьыгъэм иуIагъэ фапхи, 
онэгу зишIыжьыгъэу Къоданэ къэджагъ:
- ТиджабгъукIэ, мэз къуапэм, шыу купышIу къыкъозэрэхыгъ! ДзэкIолIых, зиусхьан, мэIухэр акIыб идзагъ, 
сагъындакъхэр къашъхьарэщы, тандж папцIэхэр тыгъэм 
пэджэгух, чатэхэри аголъых...
- Сыдэу уишъыпкъэу уапыплъыхьэра, укъагъэщтагъа? 
- Къаитэ мыутIэпщым зыкъызэригъэзэкIыгъ, зигъэлIэу 
ыцэхэр къыIуигъэпсыгъэми, ежьыри шъоулэуагъэ.
- Тэ зэуакIо тыкъэкIуагъэп, шъумыхъыжъ,- къэблэгъэрэ шыу купымкIэ ынэIу гъэзагъэу Рэдэд пщышхом 
къызэриIокIыгъ, етIанэ Къаитэ еупчIыгъ: - ПшIэрэ ахэта?
- Дзэпащэр синэIуасэ фэд.
- Фэдэми сшIэрэп, Мстислав ары,- русичыпщым мы 
лъэныкъом щыIуупIэным зэрэфэмыягъэр Рэдэд ымакъэ 
къыхэщыгъ.
- Ары ошIа, зыдэщыIагъэр сшIэрэп нахь, Мстислав 
ары,- Къаитэ ионэгу зыщырищи, русич пщышхом пэгъокIынэу зигъэхьазырыгъ.
- УичIыпIэ ит, Къаит,- Рэдэд фидагъэп.- КъакIорэр 
къэсын. Мстислав зыдэщыIагъэр тэ тиIофэп, зыдакIорэр 
ары нахь. Хы МыутIэмкIэ Тумтэкъашъэ мыкIожьэу, тичIыгукIэ сыда къызыкIыдэхыгъэр?
- Мыдэ мы слъэгъурэр! - гъогу зэхэкIым къэмысыпэхэзэ, Мстислав ыIэ джабгъу ыIэти, игъусэхэр зэтыригъэуцуагъэх, ынэгуф нашхъо щхыпэ макIэр рычъагъ: - Гум 
къихьагъэр сыд аIора?

--- Page 505 ---

- Тэ зигугъу пшIырэр пчъэшъхьаIу тес тэIо, пщышхо,- 
мыутIэпщым ишIуфэс фэчэфэу пигъохыжьыгъ.
- Къосэгъу Рэдэдыпщыр уигъусэ, Къаит, ари нахьышIух,- гущыIэм хэтэу Мстислав русичыпщыр шым 
къепсыхыгъ. Рэдэди Къаити лъэсы зашIыгъ.
- Сэ, русич пщышхо, къосэгъумэ язакъоп сызипщыр, 
адыгэ хэгъэгум сырипащ.
- СэшIэ, Рэдэдыпщ, сэшIэ,- Мстислав нэплъэгъу чъыIэр 
Рэдэд тыригъэлъэдагъ.- Тэ зыхыхэми, мыутIэхэми, нэмыкIхэми къосэгъукIэ тяджэ.
- Тэ тызэхахьэмэ, лъэпкъ пэпчъ ацIэкIэ тызэджэжьы, 
тщымыщ къытхахьэмэ, зэкIэми тыадыг ятэIо,- Рэдэд 
пщышхом русич пщышхом фызэхифыгъ.
- Тэри а шэныр тиI,- мыутIэпщымкIэ зигъазэзэ, Мстислав ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- Сэ Саркел, Бела Вежэ, сыщыIагъ. 
ТIуашIэ сшIынэп сIуи, Къаит, уадэжь сыкъекIолIэни, тиIофмэ 
тарыгущыIэнэу къыблэмкIэ сыкъехыгъ. Фит сыошIа уичIыгу 
сыкъихьанэу?
- Типщышхо зыдэщытым сэ сыд къыосIон? - Къаитэпщым ытамэхэр зэфищагъэх.
Русич пщышхом лъэкIыр зыIэ илъымкIэ зыкъигъэзэжьыгъ:
- Зэо-банэ тыхэшъумыгъахьэу, къосэгъу пщышхор, 
тын къытэшъут. ТапэкIэ тызызэIокIэм, зыбгъэгуси укIожьыгъагъ.
- Зызгъэгусэнэу сыкIэлэцIыкIоп, пщышхо,- Рэдэд 
пщышхор шъоулэуагъэ.- Къыттемыфэрэ къыттеолъхьэкIэ, 
къызэрэттемызэгъэщтыр къыбгурызгъэIоным сыфэягъ.
- Тилъыуасэ дгъотыжьын фаеба?
- Шъулъы дгъэчъагъэу сэ сшIэрэп.
- Хъэзар Iэлхэр зызэхэтэгъэтакъом, лъэу дгъэчъагъэр 
зы псыхъо икъун.
- ХъэзархэмкIэ тышъуфэраз, тщыгъупшэу мафэ 
къыхэкIрэп, ау ахэмэ тэ ткIэхахыгъэм нахь макIэп шъори 
шъуагъэщэчыгъэ хьазабыр. Шъуишъхьафитныгъэ къэшъуухъумэжьыгъ.
- Ари тэрэз, ау шъощ паий лъы дгъэчъагъэ. Нахьыпэм 
къытэшъутын шъуимыIагъэмэ, джы дышъи шъолъэсы, 
тыжьыни къычIэшъохы, щэн-щэфэными шъупылъ. Сэ 
Константинополь - Царь Градым сащэшъ, сынэ къыкIэIабэх, 

--- Page 506 ---

гущыIэ сагъэты. Шъо шъуIыгъ диным сэ ащ фэдизэу сигъэгумэкIрэп. Бэ шIэн, макIэ шIэн, е чыристан шъухъун, е 
быслъымэн диныр шъуагъэштэн. Чыристан диным шъуихьэмэ, Византием ижьау шъучIэтыщт, шъупэмычыжьэ 
хэгъэгу кIочIэшхом гупсэфэу шъущигъэIэщт.
- Анахь чъыг жьауми, пщышхо, тыгъэр къыхэIэбыкIышъ, укъесты. Зыгорэм ытэмэ чIэгъ учIэтэу, аIэ щэигъэу 
иIумэтхэр къыпхэтхэкIэ, утхъэщтэп.
- Хэгъэгу тегъэпсыхьагъэ хъугъэм уфырикъущтэп, 
Рэдэд пщышхор,- русич Мстислав пщышхом ымакъэ 
шъабэ къэхъугъ.- Ори, Владимир пщышхоми, сэри хэ гъэгу 
зэикI джыри тфэгъэпсыгъэп. Русичхэм янахьыбэр пщыгъо-пщыгъоу зэрэгощыгъагъэхэу къэнэжьыхэ ашIоигъу. 
IашэкIэ емыгъэуцуалIэхэмэ, зы хэгъэгу тызэрэхъун фаер 
яакъыл къыхьырэп, нэмыкI лъэпкъхэу къэралыгъокIэ 
зэхэуцуагъэхэр щысэ афэхъухэрэп. Ори мары, зыхыхэм 
зыкъыфаутIэрэбгъоу къырагъэжьагъ, Абэчыпщыр зытIозыщэ Къаншъэо дзэпащэм къыфыкъокIыгъ, тыни къытфишIыгъ.
Рэдэд зэхихыгъэм ышъхьэ лъыр къыдыригъэфыягъ, 
Абэчыпщыр а чIыпIэм къыIэкIэфагъзмэ, зэIитхъыным фэдэ 
къэхъугъ, ау игубж псынкIэу рифыхыжьыгъ, ыпкъ итэу 
Мстислав пщышхом пигъодзыжьыгъ:
- Орырэ сэрырэ тиеплъыкIэхэр ззпэчыжьэх, хьаулыеу 
тызэдао, тызэгурыIонкIэ сыгугъэрэп. Зэгъунэгъу хьалэлхэу 
тыпсэумэ, зэфагъэ хъущт. Джы КъаншъаокIэ сыолъэIу, 
тянэ узгъэл хъугъэ, ышнахьыкIэ ылъэгъужьы шIоигъу. 
Зыгорэущтэу зэIудгъэкIагъэхэмэ... 
- Къаншъэо дзэпащэр дэсэп, Чернигов згъэкIуагъэ,- 
Рэдэд пщышхом къыIорэр къызэпиути, Мстислав пщышхор 
нэмыкI гущыIэ техьагъ.- ШъокIожьымэ, гъусэ тызэфэхъун.
- Хьау,- Рэдэд кIэкIэу къыпиупкIыгъ,- мыутIэ чылэмэ 
тэ джыри тадэхьан фай...
...Джащ фэдэ къэбархэр Рэдэдыпщым Колэс фиIотагъэх, зиухыижьыгъ:
- КIыхьэ зезгъэшIыгъ, узгъэпшъыгъэн фае, тхьамэтэ 
маф.
- Хьау, зиусхьан, зэкIэ къэпIотагъэм сшIогъэшIэгъонэу 
сыкъедэIугъ,- Колэс хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- ПIуагъи, 
пшIагъи акъыл хэлъ.

--- Page 507 ---

- Сэ щытхъу лые, Колэс, сищыкIагъэп. О къыпфэгъэхьыгъэу къасIорэп, угукIи пшъхьэкIи укъызэрэсфэкъабзэр сэшIэ, нэмыкIэу сызэутэкIхэрэр ары зыфасIорэр. 
ЦIыфмэ ялыягъэу акъыли, гупшыси сиIэп, ау хъун къэзыIорэм седэIу, дэгъу зышIэрэр сэлъэгъу. "Щытхъу лыем 
шъхьэр егъэуназэ, делэ уешIы, пшIэрэр пщегъэгъупшэ" 
орба зыIорэр тхьамэтэ маф? - Рэдэд тхьагъэпцIышъошъэба шъокIэ IущхыпцIыкIыгъ. Къысщытхъухэ зыхъукIэ, 
зэсэIожьы: сыда мыр къызэрэсфаер, спихы шIоигъор, е 
сыдигъэхы, е сигъэплъэхъу, гъогу пхэндж сытырищэ шIоигъуа сэIо.
- Ар шэн дэгъоу зэрэпхэлъыр сэшIэ,- къесэмэркъэужьызэ, Колэс лIыжъыми зызэкIиугъоягъ,- ау къысфэпIотагъэм щыщэу чIыпIитIу сигъэгумэкIыгъ. ТапэкIи къыосIогъагъ, русич пщышхор къыпшъхьарыIэбэнкIэ щынагъо, 
фэсакъ. АдрэмкIэ сшъхьэ лъы къыдезгъэфыягъэр Абэчыпщым изекIуакI. ЛIышIу къошIу фэхъурэп зэраIорэм шъыпкъи, мышъыпкъи хэлъ. О мары, уятэ тхьамыкIэм фэдэу 
ухъужьыгъ. Къодани Мэщыкъуи сыд япIолIэн, ахэми ятэхэр 
лIы шIэгъуагъэх, ау Абэчыпщым ятэ иIэпэ-цыпэ къыхэфагъэп. Ар джы зыхыпщыхэм апэ рагъэуцуагъ. ЗэкIэмэ ыпэ 
ахеIу, иIофи, имыIофи зэрефэ, ар цIыф цыд, пырац. 
АбэчыпщымкIэ пшIэн щыIэмэ, кIыхьэ-лыхьэ земыгъэшI. 
Унэ къеIэрэм, ыпсэ еIэжь аIуагъ.
- СэнтIращэр имыгъоу ашхырэп, Колэс,- Рэдэд пщышхом ымакъэ пытагъэ къыкIэхьагъ.- Сыд фэдэ Iофи игъо 
къэсы. Хэти ифэшъуашэ ыгъотыщт. 
IV
ШэнышIори зыфэмысакъыжьмэ, ышъэ екIы. Шэн 
зимыIэм машIо зыкIашIыхьэкIэ, зэцэкъэщтым лъыхъоу 
регъажьэ.
Абэч ытхьакIумэ Турабэ имытIысхьэгъагъэми, Рэдэд 
шъэфкIэ енэкъокъужьэу ригъэжьэгъагъ. ПщитIур, Абэчрэ 
Рэдэдрэ, зэлэгъугъэх, зэшъэогъугъэх, зэIукIэхэмэ, зэфэчэфыщтыгъэх, зэфашIэщтыр къагъанэщтыгъэп. Хэгъэгу 
гупшысэр азыфагу къызехьэми, гущыIэ лые хэмылъэу апэ 
Абэчыпщыр къезэгъыгъагъ. Сыд къырахьыжьэми, адыригъаштэмэ, шIэгъум зынэсхэкIэ, хэшIыкI фыримыIахэ 

--- Page 508 ---

фэдэ Абэч зызэришIыжьыщтыгъэри Рэдэд дишIэщтыгъэ. 
Анахь гъэшIэгъон фэоIуатэми, зыхыпщыр къыодэIущтыгъэп, ыгу къыпылъэдагъэ горэ къыпхидзэнышъ, гущыIэр 
нэмыкI лъагъо тырищэщтыгъ, ау ежь къыIуатэрэм уемыдэIоу къызышIошIыкIэ, къызэкIоцIычыти, уилажьи, уимылажьи къыптырипхъанкIэщтыгъ. Пчэгум итыныр, къыдекIокIын-къыдечъэкIынхэр икIэсагъ.
Адыгэ хэгъэгум изэхэщэнкIэ Рэдэд дэжь къэмыкIозэ, 
къэбарэу щыIэр Абэч къылъыIэсыгъагъ. А зыр ары пэшIорыгъэшъэу зэгупшысэгъагъэри. Зы хэгъэгу хъугъэхэми, 
пщышхор къосэгъу чылэм дэсыщт, илъэсым зэ-тIо къылъыIэсмэ, зэригъэшэлIэни зэригъэделэни къыгъотын, 
мыдыкIэ зэрэшIоигъоу зыхыхэр зэрищэных, зэресагъэу 
ыгу къыпылъадэрэр ышIэу хэтын. Ары шъхьакIэ, ежь 
зэрэшIомышIэу, бэрэ цIыфмэ ахахьэу Рэдэд пщышхом 
ыублэгъагъ. Шъыпкъэ, къыпшъхьащыкIощтмэ ащыщыгъэп, ау лэжьыгъэу къахьыжьи, былымэу ахъуи, хым 
къыхахи гъунэ алъифыщтыгъ, агъэкIодыгъи, агъэтIылъыгъи 
акIэупчIэщтыгъэ.
"Дзэ пIыгъыныр Iоф хьылъ,- къеушъыищтыгъэ пщышхор,- огъуи мэхъу, ошъуи къехы, былымылIэри къахэхьэ, 
ау сыд фэдэ тхьамыкIагъо къэхъугъэми, дзэр гъомыли, 
щыгъыни, Iаши щыбгъакIэ хъущтэп, зэбгырыкIыжьыщт, 
цIыфхэми унаIэ атегъэт. ГъэтIылъыгъэ уиIэмэ, зилэжьыгъэ 
екIыхырэм фэпщэин уиIэщт..." "Ащ блэкIынышъ, тичэтхэм 
къакIэцIырэ кIэнкIэр къылъытэу ригъэжьэщт,- Абэчыпщыр 
хэшэнычъыкIы.- ЕтIани тэ пщыкIэ тилъытэжьрэп. Сэри, 
Къаитэпщыми, чылэпщыхэми тцIэ къодыекIэ къытэджэ, 
ежь "зиусхьан", "пщышхо" етIон фаеу елъытэ. Хэгъэгу 
пащэ утшIыгъэмэ, бгъотырэр шхы, зао хъумэ, тапэ иуцу... 
Зэфэсышхом текIолIэным ыпэкIэ сцIэ къыраIонэу пщы 
заулэ згъэдэIон фэягъэ. Сэ сыда Рэдэд ышIэрэр сфэшIэщтыгъэба? ЗэпысшхыкIыжьыни..."
Абэч зыкIитэкъожьыгъэ машIор мафэ къэс зэкIаблэщтыгъэ. МэшIуашъхьэм Тураби кIапщэу диублэгъагъэми, 
зыщыщ къосэгъухэр щагъэгъупшэнэу зыхыхэм тхьэмэ 
ялIыкIо шъыпкъэкIэ зэраштагъэм, уашъор къыдэгущыIэу 
Абэчыпщым ышIошъ зэригъэхъугъэм, тыдэ кIоми къызэрэзыдырищэкIырэм динымкIэ лIышхо-лIышъхьэу зыщагъэхъужьыщтыгъэ. Турабэ ыкIыб дэтмэ, къыдэмыхъун 

--- Page 509 ---

щымыIэу Абэчыпщым къышIошIыщтыгъэ. А шIошIыр ыгу 
резгъэубытагъэм лъапсэ иIагъ: тхьэмэ ялъэIузэ, зэкIэ 
адыгэмэ Рэдэд пщышхокIэ аригъэштагъэу Турабэ зыхы 
лъэныкъом щиIуатэщтыгъэ. Ау Абэч хьилэгъэ-тхьагъэпцIыгъэу хэлъым хигъэзэгъэн ымылъэкIыщтыгъэр Рэдэд 
къыдишIыщтыгъэхэ шъхьэихыгъэ гущыIэхэр ары. Ежьырыгъэмэ, гум илъ шъэфыр хэт щыщи фыриIотыкIыщтыгъэп.
ПхъэкI зышIолъ цукIэмкIэ жьы зыфеожьэу, Абэчыпщыр къужъэе чъыг жьаум чIэс. Хьэ джэф тхьакIумэшхор, 
ыбзэгу къилэлэу, кон чIэгъым къычIэплъы. Жьаум зычIадзэмэ жьы тIэкIу зыIуагъахьэу ухъумакIохэр загъорэ 
одыкIэ-мыдыкIэ къыкъоух. Турабэ пшъыгъэу зеIом, пщым 
ыгъэкIожьыгъэп, ихьакIэщ чъыIэтагъэ зыщыригъэгъэпсэфыщтыгъэ. Ежь иIофхэр зэпыфэхэу къышIошIызэ, къызэIыхьажьэу зэрэригъэжьагъэм гупсэфыгъо къыритыщтыгъэп. "КъыозыIокIырэм къыуеIо, къыозыIуапэрэм унэ 
къырекIы,- ыгукIэ Абэч зыдэгущыIэжьы.- Сыгу хэкIыщтми, 
шъхьакIо сигъэшIыщтми пымылъэу, зэгорэм Рэдэд шъхьэшхо къызжэхиупцIэгъагъ: "Абэч, ори сэри тыпщы лъэпкъ, 
тятэхэм ацIэр къытфагъэнэжьыгъ, ау ащ къикIырэп зыдгъэпщэу тыщысыныр. Лъэпкъым фэтшIэщт шIум игугъэ 
зэрэкIэдгъэхьащтым тыфэлэжьэн фае. Уятэ зы лIэу зыхыхэм къахэкIыгъ. ЩымыIэжь зэхъум, ащ уасэу фашIыщтыгъэр о къыуаусэижьыгъ. Зэфэсышхом сэ хэгъэгу 
пащэкIэ сызыщыхадзым, сшъхьэ къихьэгъагъэр сыушъэфынэп, уятэ ыуж шъо зыхыхэм пщы пащэ шъуфэхъунэу 
сынаIэ зытесыдзэгъагъэр ЗекIошыупщыр арыгъэ, ау 
сыкIэгупшысыхьажьи, тызэлэгъу, тызэшъэогъу, нахь 
тызэгу рыIон сIуи, укъэзгъэнэжьыгъагъ..."
Пщышхом зыцIэ къыриIогъэгъэ ЗекIошыупщыр нэгуф 
нэтIэшхоу, жэкIэпэпкъ тIаркъом къеолIэжьрэ жэбгъухэр 
Iужъухэу, нэшхъо гупсэф чанхэмкIэ къыIуплъэу, тэмэбгъо 
бгы псыгъо лъагэу Абэч ынэгу къыкIэуцуагъ, цукIэ пхъэкIыри ыIэгушъо чIыригъэкъузагъ. А ЗекIошыу нэшхъожъым 
мызекIожь къыфэзгъэкIонэу зытIо-зыщэ зесыушэтыгъ, 
къыздэхъугъэп нахь. Къысэгуцафэмэ сшIэрэп, сыкъигъэкIотэжь къэс иухъумакIохэр гъусэ къешIых. Чылэгъотыпщым икIодыкIэ зэхихыгъэшъ, зыфэсакъыжьы. ЛIыкушхо 
хъужьэу Чылэгъот фэмыгъотыщтыгъэр къашIэ. Анахь 
къыспэблагъэмэ ащыщ сIозэ, лIы къабзэр къосэгъумэ 

--- Page 510 ---

адэжь шъэфэу зыригъахьи, титхьэхэр зэрэщамыгъэзыягъэр 
къызэригъэшIагъ, Рэдэд къысфыщытхъоу сапашъхьэ 
къиуцогъагъ. ЛIымэ мэз чIэгъым щезгъэгъотыгъэ бэнчIыу нэм къычIэрэкIыжьи, къысэрэхьакъу. Джары къыспэуцужьырэмэ апыщылъыр. ЗгъэдэIогъагъэхэ мыутIэпщхэри 
Къаитэ шъхьако згуищыжьыгъэх. Ахэмэ афэсшIагъэ щыIэп. 
Сыкъэзгъэделэпагъэр Къаншъэо нэгъыфыжъыр ары. Дахэ 
зыкъысфишIызэ, русичмэ зыфаIорэ тынхэр къезгъэхъоу 
зясэтыхэм, IапэкIэ къызнэмысэу IущхыпцIыкIызэ, къысфидзыгъ: "ГухэкIми, гухахъоми егупшыс, Абэч, илъэпкъ 
епыижьрэм русичхэми цыхьэ фашIырэп". Ари делэгъэ 
гущыIакIэмэ сшъхьэ къызэрэшIуихыгъэм сыд гухахъо хэлъ? 
Джыри теплъын хъурэм. Зыхыхэри, мыутIэхэри, русичхэри 
гъусэ къызэрэсфэхъущтыхэр Турабэ къысиIогъагъ, кIэгъожьыгъэхэшъ, зэрэзгокIыжьыщтхэри къышIэгъагъ, ау 
къысфытырагъэзэжьынэу тхьэмэ ялъэIунэу еIошъ, къыраIожьыщтым сежэн..."
Чъыем ынапIэхэр ыгъэпщыгъэу Турабэ лъэгуцым 
къытехьагъ, къохьажьыным енэцIырэ тыгъэмкIэ ынэхэр 
ыуцIыргъухэзэ, плъагъэ.
- Джыри ущыса, зиусхьан? - Турабэ шъабэу чIым 
хэуцозэ, пщым екIолIагъ.- Чъыепэ тIэкIу мафэм зызыIубдзэкIэ, кIуачIэ огъоты, зыгъэпсэфызэ шIы, зиусхьан, 
зымыухыжь.
- Титхьэхэр къыбдэгущыIэхэу къыуаIожьрэр сшIэмэ, 
сыгу жьы къыдэхьажьыщт, армырэу гупсэфыгъо згъотыщтэп,- Абэчыпщым гумэкIыр ынэгу кIэтэу тхьэмэ ялIыкIокIэ 
зикъудыигъ.- Сыдигъо къыбдэгущыIэщтых?
- Ар ежьхэм къысагъэшIэщт.
- Сыдэущтэу?
- Зиусхьан, зэкIэми ашIэ ашIоигъом ори укъыкIэупчIэ. 
Ар зэрэхъурэ шIыкIэр псэ зыпыт епIо хъущтэп. Ащыгъум 
титхьэ лъапIэхэм зыкъысфагъэзэжьыщтэп. Тхьэхэр умыгъэгубжых, зиусхьан,- Турабэ мэкъэ шъэфкIэ пщым 
еушъыигъ.
- ГущыIэ закъом тхьэхэр ыгъэгубжынха? Сыгу зэрэзэгоутырэр алъэгъуба? - фабэм зэкIигъэнэгъэ нэгу псыгъор 
Абэч ыIотыгъ.- О уизакъоп, Тураб, сэри тхьэмэ мафэ къэс 
сялъэIу.

--- Page 511 ---

- Сыд узыфялъэIурэр? - чъыегъу ужым зыкъэзымышIэжьыгъэ Турабэ емыгупшысэу еупчIыгъ.
- ПIорэр сыд сэIо? - Абэч ымакъэ къыIэтыгъ.- Рэдэд 
шъхьэшхо сытырагъэкIонэу арба. Ащ нэмыкI лъэIу зэрэсимыIэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан,- Тураб къызкIэщтэжьыгъ, 
ушъхьагъури ардэдэм къыгъотыгъ.- Сызхэт пкIыхьапIэмэ 
джыри сакъыхэкIыжьыгъэп.
- ПкIыхьэпIэ дэгъу плъэгъугъэмэ, тхьэмэ шIу ашI, 
къэIуат,- Абэчыпщым ыгупэ Турабэ къыфигъэзагъ.
- Моу джыдэдэм уихьакIэщ сыкъызетэджэжьым, 
слъэгъугъэр зиусхьаным джы есIотэжьынэп, гъолъыжьыгъомэ адэжь ышъхьэ фисхынышъ, ыгу щиз хэхъуагъэу 
ипIэ езгъэкIужьын сIогъагъэ...
- КъэIотэжь шъыу, земыгъэукIыхь,- Абэч къэгузэжъуагъ.
- КъыблэмкIэ щыIэ къушъхьэтхым шъозэщизэу иIэр 
ошIэба?
- СымышIэ мэхъуа, сытетэу Iэджыри хым сыхэплъагъ.
- Сэ къушъхьэ мэзым сыхэтэу а чIыпIэм секIузэ, зызгъэпсэфынэу сыкъэуцугъ...
- КъэгъэкIэкI, Тураб, сэ купкIыр ары сызыфаер.
- Сшъхьэ къызысэIэтым, Рэдэдрэ орырэ шъуичатэхэр 
зэфишъухыгъэхэу шъузэзао. Апэ сыкъэщтагъ, етIанэ гу 
къызIэпысшIыхьажьи, сыкъелъэкIонэу езгъэжьагъ шъхьакIэ, 
слъэхэр кIэкIыхэрэп...
- Сэ тыдэкIэ сыщытыгъа?
- ХымкIэ уакIыб гъэзэгъагъэ. Рэдэд кIочIэшхоба, 
къыбжэхэхьэ, узэкIефэ. Къушъхьэ гъунэм рифылIэмэ, 
ымышIахэу дэуцохынышъ, Абэчыпщыр ефэхын сIуи, сыгу 
иучъыIыкIыгъ.
- Сэ Рэдэд шъхьэшхом нахь кIочIэ макIэ сиIэкIэ огугъа?! 
- Абэч ышъо къыхихэу зыхиIэтыкIыгъ.- Ара сызэрэбгъэгушIонэу плъэгъугъэр?
- Зэ къэсэгъэух, зиусхьан,- ынэгу пкIантIэр къытырикIагъэу Турабэ къэлъэIуагъ.
- КъэIуат,- зыми фэмыежьэу Абэч цукIэр ыштэжьи, 
жьы зыфеожьэу тIысыжьыгъэ,- ау сыгу пщэфын пIоу 
умылъэгъугъэ къыхэмыгъахь.

--- Page 512 ---

- Ар сшIэмэ, тхьэхэми къысфагъэгъунэп, зиусхьан, 
слъэгъугъэм къыхэзгъахъорэп, зэблэсхъурэп, мы уашъор 
сишыхьат,- Турабэ ошъогум иплъи, ынэшхохэр къикIотыхэу 
пщым Iуплъэжьыгъ.- Чатэхэр зыщызэIушъудзагъэмэ 
ащыщ горэм джабгъумкIэ укIэбгъулъи, Рэдэд хы нэпкъымкIэ ребгъэчъэкIыгъ, зэкIапфэу ебгъэжьагъ, ау къызэтеуцожьыгъ, ыкIыбыкIэ щыIэ щынагъор ешIэшъ, 
зэкIэкIожьырэп.
- Ар шъыпкъэ, цIыфыр кIодыпIэ зифэкIэ кIочIэ лые 
зыхегъотэжьы,- Абэч ынэмэ шIошъхъуныгъэ горэ 
къакIэхьажьыгъ.
- ЕтIанэ хъугъэм еплъ. УашъомкIэ сшъхьэ дэзгъэзыий, 
тхьэмэ сялъэIугъ: "О ситхьэ лъапIэх! ШъукъыздэгущыIэ 
къэс сызфышъолъэIурэ пщы Iушэу адыгэ лъэпкъыр зыщыгугъырэр чIыпIэ къин ифагъ. Шъукъыфеплъых, шъоры 
лъэкIыр зэкIэ зыIэ илъыр. Рэдэдэп зыфасIорэр, Абэчыпщыр 
ары, кIуачIэ къешъут, ыгу лъэшы къэшъушI, къыфэкIуагъэу 
къезаорэм ылъэ махэ фэшъушI, ыIэхэр гожъугъэлIыкI".
- Сыд адэ етIанэ?
- Рэдэд мыжъом елъэпэуагъ. О чатэр IэкIэуутыгъ. 
Лъэпэрапэзэ къыбжэхэлъэдагъэти, чэтэ дакъэмкIэ ыбгъэ 
уеуи, зэхэбгъэфагъ.
- Сыда ышъхьэ кIыпысымыхыгъэр?
- СшIэрэп, зиусхьан, сэ слъэгъугъэ пкIыхьапIэр ары 
къэсIотэжьыгъэр.
- КIо, хъугъэ, аущтми хъущт. СытекIуагъэмэ ары,- 
Абэч ытамэхэр ыIэти, ыбгъэ къыригъэпшыгъ.- Сэ кIуачIэу 
сиIэм тхьэмэ яджэуап къызыхэхъожьыкIэ, иныжъыми 
сытекIон слъэкIыщт.
- А пкIыхьапIэр тхьэхэр IэпыIэгъу къызэрэпфэхъущтхэм ишыхьат, зиусхьан,- Тураби ипщ зэригъэгушхощтым 
щэхъурэ гугъу иIагъэп.- Мары, плъэгъун, шIэхэуи гущыIэгъу сыкъашIыщт, гъогу нэфи къызэрэпфызэIуахыщтми 
сицыхьэ телъ...
V
Мэзэ гопэгъур текIыгъагъ, жьыр псынкIэ къэхъужьыгъэу, абгъэ дизэу зэкIэ псэ зыпытмэ зыIуащэщтыгъэ. 
МыутIэмэ адэжь Рэдэд пщышхор къызекIыжьым, ошъу 

--- Page 513 ---

тIэкIу хэтэу къызещхыгъагъэм ыуж, тхьэмафэм зэ-тIо 
къещхэу ригъэжьэгъагъ. Гъэмафэр ыкIэм фэмыкIорэм 
фэдэу, дунаим икIэрыкIэу зигъэкIэрэкIэжьыщтыгъэ.
Рэдэд пщышхом къылъыIэсыхэрэ къэбархэмкIэ зыхыхэм иIо ахихьаным е ичатэ афиIэтыным игъо хъугъэкIэ 
ылъытэмэ, ышIэщтым егупшысэзэ, гъэмэфэ мэзищыр 
ыкIэм нигъэсыгъ. "ГущыIэ зафэм къымыуфэрэр Iэшэ 
ихыгъэм еуфэрэты" зыфаIорэм тенэцIыхьэщтыгъэми, 
зэлъэпкъэгъуитIум алъ ыгъэчъэным фэягъэпти, джыри зэ 
лIыкIо Iопщым еусагъ:
- Джа зэрэтIуагъ, Къодан. Зыгорэ гурызгъэIон пIоу 
Абэч уемыдау, къызэмыгъэдэожь. ЫIапэ рищэкIын зигъотыкIэ, мыхъун горэ къышъуишIэнкIи тIуи еIэщтэп. 
Неущ мыкIэ Мэзыбэ сызэрэщежэрэм фэшъхьаф емыIу.
- КъызгурыIуагъ, зиусхьан,- Къоданэ иш зызырегъаштэм, дэшэсыгъэ шыуиблыми дырагъэштагъ. Лъэ хъулъэушъкIэ гъогу техьагъэмэ Рэдэд тIэкIурэ акIэлъыплъэжьи, 
дышъэ чIэхыпIэм къикIыжьыгъэкIэ Чэчанэ риIуагъ:
- НекIо хьакIэщым, узхэтыгъэмэ агъахъэрэр къысфэIуат. Бырсыр ахэлъэп ныIа?
- Бырсыр щыIэп, зиусхьан,- пщышхом ыкIыб Чэчанэ 
зишIи, исэмэгукIэ гоуцуагъ.- Сыд фэдэ Iофи зи хэмыхъухьэу макIэ къызэрэхэкIрэр. ХъурышъощыбзэхэмкIэ псым 
дышъэр къыхэзыххэрэмэ зэщыр къатекIо, ау щынагъо 
яIэп. Тыжьыныр къычIэзыххэрэм ащыщ кIалэ горэм ылъэкIыIу мыжъошхо къытефи, зэпиутыгъ.
- КIалэр тыдэ щыщ? Лъыплъэнхэу япIуагъэба?
- Мы аужым Темрыкъо Мыстхъакъо къырищыгъэмэ 
ахэтыгъ. КIэлэ гуIэнабгъ. ФэзгъэкIуагъэх, фыгу дзыуи, 
мэлитIуи, хэтэрыкIхэри кум ифэщтыр рязгъэлъхьагъ. Унэгъо тхьамыкI къызэрыкIыгъэр.
- Дэгъоу пшIагъэ,- Рэдэд нэшIукIэ Чэчанэ Iуплъагъ.- 
ЕтIани сыд?
- Мыжъо кIашъор къеохи, хьакIуцулI гори чIиубытэгъагъ. ТигъэгуIэжьыгъ, ежьыри ышъо пычъыжьыгъэу 
къычIэтхыжьыгъ. РишIагъэ щыIэп, ынэгу рицытхъагъ, 
ыцагэхэр ыгъэузыгъэх, ау тфэкIожьыгъэп, Iоф ешIэ.
- ГъочIэгъхэр Шыупащэ аримыгъэшIынхэу тIогъагъэ ба? - пщышхор мыразэу къызэтеуцуагъ.

--- Page 514 ---

- Ары шъхьакIэ, зиусхьан, тыжьын зыхэмылъ къатхэр 
тепхын зыхъукIэ, Iоф тIуашIэ мэхъу. Ащ кIуачIэуи, уахътэуи 
текIуадэрэр нахьыб.
ХьакIэщым лIитIур щетIысэхыгъэ къодыеу, джэхэшъотет пшъашъэм пчъэр къыIуихи, мэкъэ щтагъэкIэ къыIуагъ:
- Рампэс гощэшхом уилъэгъу шIоигъу, зиусхьан.
- Сэри ащыгъум сыкIожьын, сятэжъ нэф къызэрикIыгъэр сшIэрэп, жьыкIаеу унэм сыкъикIыгъагъ,- Чэчани 
къэтэджыжьыгъ.
Рэдэд унэм зехьэм, янэ ышъо чъэкIыгъэу пIэм хэушхогъагъ. Айнарэ ышIэщтыр ымышIэу гощэшхом шъхьарытыгъ.
- Сыкъызэрэхъурэр сшIэрэп, сикIал, моу сипIэшъхьагъ 
нахь лъагэ къысфэшI,- гуIэ-гукIод нэплъэгъур ным ыкъо 
къыфидзыгъ. Рэдэд фэсакъызэ янэ къызеIэтым, Айнарэ 
шъхьэнтитIур зэтырилъхьи, пIэшъхьагъыр лъагэ ышIыгъ.- 
Ыхьы, джаущтыумэ нахь сырэхьатыщт. А си Айнар, пшъэшъэжъыем еIуи, сIи слъакъуи къысфегъэIот, сэмэгу 
лъэныкъор гоутэбжьыкIыгъ.
- Хьау, гощэшху, сыкъеджэщтэп,- Айнарэ ыдагъэп.- 
Сэ уищыкIагъэр зэкIэ пфэсшIэщт. КъыуаIуагъэр пшIэгъахэмэ, о икI,- гуащэм ыпашъхьэ илI ыцIэ къыщыримыIоу, 
унэм иIоф зэримылъыжьыр гуригъэIуагъ.
Илъэс блэкIыгъэм щегъэжьагъэу, анахьэу мы гъэмафэм, янэ изытет къызэрэзэIыхьэрэм Рэдэд егупшысэзэ, 
къызэкIэщтагъ, хэгъэгу Iофхэри, зыхыпщым макъэ рагъэIунэу ытIупщыгъэхэри ышъхьэ икIыжьыгъэх. ХьакIэщым 
ихьажьыгъагъ шъхьакIэ, ыгу имызагъэу къикIыжьи, пщы 
щагушхор зэпикIухьагъ, шэщым чIахьи, ишы шхъонтIэ 
нэкъокъуали, ишы къэрэ бгъэшхоми зырызэу анатIэхэм 
Iэ ащифагъ, адэгущыIагъ. Янэ иунэкIэ къызэплъэм, 
ишъаомэ яунэ Айнарэ ихьэу ылъэгъугъэти, къелъэкIоныгъ, 
пчъэр зэрэIуехэу, упчIэр ыпэ ригъэшъыгъ.
- Гощэшхом ыIи ылъакъуи фэсIотыгъ. Утэбжьагъэр 
хэкIыгъ,- зыгорэм лъыхъузэ, лIым къемыплъэу гуащэм 
фишIагъэр Айнарэ къепчъы.- Ы-ы, мары, къэзгъотыгъ. 
Адрэр тэ щыIа? - пхъуантэр зэпыригъази, джыри зы цышъхьатехъо къыдихыгъ.- Мыхэр гощэшхом ыIэрэ ылъакъорэ атеспхэщтых, мэлыц шъабэм узыр дэгъоу хещы,- 

--- Page 515 ---

лIым фэшъхьаф къыримыIоу гощэшхом дэжь Айнарэ 
ыгъэзэжьыгъ.
"СиIуш цIыкIу,- ыгу рэзэ фабэр къыдэчъэягъэу, Рэдэд 
ишъуз нэшIукIэ кIэлъыплъэжьыгъ.- О уриIэмэ, тянэ джыри 
тIэкIу къыгъэшIэн. Джары, тян, псым хэбдзэгъагъэ шIум 
къыпфигъэзэжьыгъ. Айнарэ ерэлъэкIи, ыIу уригъэтIысхьан, 
узи, бзаджи къыбнигъэсынэп, сэщ нахьи нахь къыптеубгъуагъ..."
Ящэнэрэ мафэм ыныкъо пыкIыгъ. Рэдэдыпщыр 
дзакIомэ адэжь къикIыжьи, зытхьакIыгъо имыфэзэ, Къоданэ пщы щагум къыдэхьажьыгъ.
ЛIыкIом Рэдэд зэрэIоплъэу, хъун къызэримыхьыгъэр 
къышIагъ.
- Зиусхьан, Абэчыпщыр зэраIорэм илый. Ащ зыкъызэрэтфишIыгъэр озгъэлъэгъугъэмэ! ХьакIэщым сызыращэм, сигъэтIыси, ежь ыIитIу ыкIыбыкIэ щагъэу джэхэшъогур рикIукIызэ, шъхьангъупчъэм кIэрыхьагъ, ыкIыб 
къысфэгъэзагъэу, дысэу къысфидзыгъ: "Рэдэд къосэгъупщым укъиIофтагъэмэ, къызыIупхъ, къытепхъанкI, 
зыпхъэнкIыжьыщтхэм сыкъяджэщт". "Зиусхьан, ятэ 
зыукIыгъэр адыгэм хьакIэу къызыфакIокIэ ихьакIэщ есыфэ, 
цIыфыгъэ рехы. Сэ гъогурыкIо дырекIожьыкIэ уадэжь 
сыкъэкIуагъэп, Рэдэд пщышхом сыкъиIопщыгъ" - хезгъажъэу сэри сыпеожьыгъ. "Байкол лIыкIу джы нэс сымылъэгъугъэр, къаIо укъызфагъэкIуагъэр",- зыкъызэригъэзэкIи, 
нэжъыкIэ къысIуплъагъ. "НеущмыкIэ пщышхор Мэзыбэ 
къыщыожэ",- кIэкIэу есIуагъ. "Боу бэрэ къысэжэн ащыгъум,- лакъырд кIэлъэу щхыгъэ.- Iанэ къысфэзышIырэм 
сыфачъэу сесагъэп, къысфаер садэжь къэрэкIу. Зыхыхэр 
хэгъэгу зэхъухэм, къосэгъухэм хэгъэгур зыщыщыр ашIэщтыгъэп, тэры купэгъур зыIыгъын фаер. Джар укъэзIофтагъэм сфеIожь". КъызэрэсэпIуагъэу, гущыIэ хэзгъэхъуагъэп, тхьэмэ уагъэун сIуи, сыкъикIыжьыгъ...
- Ичылэ шъукъыдэнагъэп ныIа? Ар къыосIон сIозэ, 
сщыгъупшэгъагъ,- Рэдэд кIэгупшысыхьажь гумэкI ышIыгъ.- 
ЫгъашIэ къэс Абэч иакъыл хэкIы нахь, хахъорэп. Хъун 
ащыгъум, Къодан, ежь фэдэу тэ тыпагэп, зыпэ дэзгъэзыерэм зыдэтшIынэп. Тэ тапэ зыхыхэр зы пщы пащэ зэрэзэкъуищэгъагъэхэр шъыпкъэ, ау Абэч ащ иIахьэу хэлъыр 
сшIэрэп нахь. Ар блэкIыгъэ Iоф, тэ тызгъэгумэкIрэр непэ 

--- Page 516 ---

хэгъэгур зэрэхъущтыр ары. Шъузэрэпшъыгъэр сэшIэ, ау 
уахътэ щыIэжьэп, неущ пчэдыжь джыри зэ зыхыпщым 
шъуфыкъокI, тичIыгу гъунапкъэ Iус Дэепс зыхы чылэм 
тыщызэIуигъэкIэнэу еIу. Ащ къыземызэгъыкIэ, къэнэжьрэр 
Iашэр ары. КъинмыгъуаекIэ зэгурыдгъэIогъэ хэгъэгур зы 
лIы гурмыкъ пае зэщыдгъэкъожьын тыфитэп, тауж 
къикIыхэрэми къытфагъэгъунэп...- Рэдэдыпщыр гупшысэм 
хэтэу тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ шъхьэшхор къыIэти, зыгорэ 
ыгу къызэрэкIыжьыгъэр ынэгу къыкIэщэу, къэупчIагъ: - 
Турабэ къэшъулъэгъугъэба?
- Мызыгъэгум зыкъигъэлъэгъуагъэп. Сыда, зиусхьан? 
- Къодани гъэшIэгъо нэгукIэ пщышхом Iуплъагъ.
- Пшъадэ ибзэджэшIагъэ ешIэшъ, къызэмыплъэкIэу 
мачъэ.
- КъызгурыIуагъэп, зиусхьан, сыда ащ къибгъэкIырэр? - Къоданэ ытхьакIумэхэр кIигъэзыкIыгъэх.
- Пшъадэ гъэтхэ пасэм е бжыхьэ кIасэм къызиукIэ, 
къызэрэткIаорэр пщыгъупшэжьыгъа? - шъэф горэ зэрызыдиIыгъыр къыхэщэу Рэдэд кIэщхыкIыгъ.- Бзаджэ 
зишIахэкIэ, зи мыхъугъахэм фэдэу инэпкъымэ адэуцожьышъ, мыжъомэ ялъэзэ, хым зыфырегъэхьы. Ащ фэд 
Тураби.
- Абэчыпщыр къызэрэтфигъэблырэр ара зыфапIорэр?
- Ащ изакъоп, мыстхъакъомэ ядинзехьэ Цыгъуанэ 
зэузапсэ зэрэхъугъагъэр къэошIэжьымэ, ащкIэ щыIэ къэбарым къедэIу. Гъусэхэр фэсшIи, Шыупащэ тхьаусхакIо 
зысэгъакIом, Темрыкъо къэкIожьыфэ ежи, чылэм 
хэупчIыхьэхэзэ, Цыгъуанэ ихьэблэлI горэм къариIогъагъэм 
гуцэфэ лые сигъэшIыгъ.
- Зыгорэ а лIым ылъэгъугъэу къычIэкIын? - Къоданэ 
къэпсынкIагъ.
- Нычэпэ быбырэ удыр цIыфмэ ашIэ,- Рэдэдыпщым 
къыдыригъэштагъ.- ЛIыр лъэгъункIэ щагум къикIыгъэу, 
Цыгъуанэ зыдэщысыгъэ лъэныкъомкIэ лIищ къикIыжьэу 
ылъэгъугъагъ. Чэу лъапсэмэ зарадзэзэ, чылэм 
зэрэдэкIыжьыщтыгъэхэмкIэ, гухэлъышIу зэрямыIагъэм 
егуцэфэгъагъ. ЛIищым атхыхэр уфэгъагъэх, ау загъорэ 
апэ итми аужыкIэ щыIэми зыращыти, заплъыхьэщтыгъэ, 
агузэгу дэтыр зэрэуфагъэу елъэкIоныщтыгъ.

--- Page 517 ---

- ГъэшIэгъоны къапIорэр! - Къоданэ къыхэкуукIыгъ.- 
ЛIы пстэухэм атх ауфэ, аузэнкIыжьы, бытэу къэхъугъэм 
сыдэущтэу зырищын?
- Джары Турабэ зынэсыгъэр, Къодан,- Рэдэд ынэгу 
чэфынчъэ къэхъугъ,- зыгъэгушхон зегъотми, гу бзаджэ 
зэриIэр къыгъэлъэгъуагъ, лыгъэдзыныр ежь къызэрэпкъырыкIыгъэр Цыгъуанэ къызеIотэжьым, фигъэгъугъэп. Джы 
къыбгурыIуагъэба тхьэмэ ялIыкIо зыфэдэр?
- Турабэ нахь мыхъурэм ар фэбгъэгъу хъунэп, 
зиусхьан, сэ къызыосэIом...
- Умыхъыжъ, Къодан,- дзэпащэм игущыIэ Рэдэдыпщым IэкIихыгъ,- ари ифэшъуашэм IукIэн. Тэ фэдгъэгъуми, 
тхьэмэ къыфагъэгъунэп...
Шыу тIокIитIур игъусэу Рэдэд пщышхор къушъхьэ 
мэзым хэкIи, Дэепс псыхъо инэпкъ тешъо зытехьэм, 
къохьапIэмкIэ чылэр къэлъэгъуагъ. Псыхъом дэтыжьыпс 
щыIагъэп, лъэрыщытэу уикIыщтыгъ.
Нэпкъ зандэм шыухэр зэрэдэкIхэу, чылэ гъунэм къыщяжэрэ шыуищыр къапэгъокIыгъ. Ахэмэ япщ ахэтыгъэп. 
"Абэч къыспэгъокIыгъэп,- Рэдэд гукIэ зэриIожьыгъ.- 
АщкIэ сыкъэуушъхьакIун пшIошIымэ, ухэукъо. Ощ сыфэд 
зышIомыгъэшI, шъхьакIо къысахымэ, сыкъилъэтынэу, 
атэкъэпщыр къытеуIорэм зэрэтеуIожьэу о озекIо шъхьакIэ, 
шъхьакIо зышхырэр шъхьэ шхыгъо зэрифэжьрэр сэшIэ. 
Дэепс чылэми укъэкIонэп сшIошIыгъ, ау укъызэкIэщтэжьыгъ, сапэ укъэсыгъэу укъысэжэ. Теплъын джы 
тызэIукIэмэ зыкъызэрэпшIыщтым. Узэрыт чIыпIэр 
зыдэпшIэжьын е силъэкI озгъэшIэн. НэмыкI гъогу щыIэп..."
Пщы щагум Абэчи, бысымыри Рэдэд пщышхом къыщыпэгъокIыгъэх. Япщы пащэ фычIэплъызэ, Iэпэубыт Iупэщх 
шъабэр бысымым къыпигъохыгъ:
- УхьэкIэшху, зиусхьан, мафэкIэ тхьэмэ сичылэ укъыдахь, къеблагъ,- пщы пэтхыщэ бгъэшхъо нэгум IитIукIэ 
хьакIэщыпчъэр къыгъэлъэгъуагъ, ищагудэтыми макъэ 
аришъыгъ: - Модэ шыухэр зэбгырышъущых, Iанэхэр 
афахьынэу яшъуIу.
Зи мыхъун азыфагу имылъ фэдэу Рэдэдрэ Абэчрэ 
аIапэхэр зэрагъэубытыгъэх, гуфаплъэу зэIуплъэхи, хьакIэщымкIэ зежьэхэм, зыхыпщым къызэриIокIыгъ:
- ШхакIо тыкъэкIуагъэп, ыпэ рапшIэ тиIоф зэхэтэгъэф.

--- Page 518 ---

"Тэри тиныбэшIыжькIэ зыхыхэм тащыгугъырэп",- 
Рэдэд пщышхом фидзыжь шIоигъуагъ шъхьакIэ, зиIэжагъ.
ХьакIэщым купитIур щызэпэуцугъ. Рэдэд пщышхор 
етIысэхыгъ, ыбгъухэмкIэ хэгъэгу дзэпащэмрэ Мэзыбэ 
идзэпащэрэ къыгоуцуагъэх. Абэчыпщыр тэхътэ шъабэм 
зытегупсафэм, иухъумакIо лIы нэцэ-Iуцищым ыкIыб зыкъашIыгъ. Зыми зи къымыIоу, нэгъэупIэпIэгъу заулэ зэпачыгъ.
- СыкъэдаIо, Рэдэд,- "пщышхор" къыпимыгъахьэу, 
шъхьэ пагэр къыIэтызэ, унэр зэлъызыштэгъэ кIым-сымыр 
Абэч къыукъуагъ.- Орышъ къысфаер, къаIо лъэгъунэу 
къыздыуиIэр.
- Ислъам-Хьаджэм зэриIоу, къушъхьэр къыфэмыкIо 
зыхъукIэ, Мыхьамэт къушъхьэм дэжь макIо, Абэч,- игущыIэгъу зыкъызэригъэпэчанрэр ыгъэушъэб шIоигъоу, 
Рэдэд пщышхор есэмэркъэугъ, ау гущыIэр Абэч ыгу 
рихьыгъэп, къыхыригъэхыгъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ о укъушъхь, сэ сыцIыф цIыкIу. Ара 
къапIо пшIоигъор? - Абэч ымакъэ къыIэтыгъ.
- Хьау шъыу, къыбгурыIуагъэп тэрэзэу. Оры къушъхьэр, сэры къыпфэкIуагъэр,- щхыпэ макIэр Рэдэд ыгъэбылъыжьи, зызэкIиугъоягъ.- Ори, сэри тызэрыт чIыпIэхэр 
зыщызгъэгъупши, акъылэгъу тызэфэхъун сIуи, зыхы чылэм 
сыкъэкIуагъ. СызгъэгумэкIрэр сшъхьэ иIофэп, хэгъэгур 
зэрэхъущтым щэхъурэ гугъу нэмыкI сиIэп. Дунаир зэрэмыгупсэфыр олъэгъу. КъохьэпIэ-темырымкIэ русичхэр 
щызэкъоуцох, акIуачIэ мафэ къэс хагъахъо. Непэ тын 
къытэшъут аIо, ятымыт зыхъукIэ, неущ Iашэр къытфаIэтыщт. Зэпэзырыз тыхъужьыгъэу зашIэкIэ нахь псынкIэу 
къыттегушIухьащтых. Тэн кIыб щызэрэугъоирэ кIочIэ 
шъэфхэм ягухэлъи тшIэрэп. Византиеми бэшIагъэу ыцэ 
къызэрэтфилъырэм ущыгъуаз. Ахэмэ зэкIэмэ зы хэгъэгу 
зашIыгъ, акIуачIэ зэкIаугъоягъ. IэбжымкIэ уоныра, Iэхъомбэ 
закъокIэ упыджэнра кIуачIэ зыхэлъыр? - Рэдэд пщышхом 
бжымышхо зэкIилъхьи, Iэхъомбэ пэрытыр къыгъэлъэгъожьыгъ.- Сэ зэ нэмыIэми сыкъыпшъхьащыкIуагъэп, 
узэрэхъущтыр ары къыуасIорэр.
- Арэп, сыкIэлэцIыкIукIэ огугъа, сызэрэхъущтыр о 
къысэпIожь зэпытэу?! - Абэч ынэхэр къикIотыхэу къызбгырыугъ.- Хэгъэгу зэфэсыр ор-орэу зэхапщи, зыхябгъэдзыгъ. Зыхы хэгъэгум зэфэсыр щырезгъэкIокIыгъагъэмэ, 
сэри хэгъэгу пащэу сыхадзыщтыгъ.
- Игъом ащ уиакъыл зэрэтемыфагъэр,- лакъырд 
щхыпэр Рэдэд ыIупшIэмэ арычъи, ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- 
Тхьэхэри оры къызыгоуцуагъэхэр, шъыпкъэба? Арба 
Тураби узэригъэдаIорэр?
- Зэхэшъоха мыщ ыIорэр? - Абэч иухъумакIомэ 
нэплъэгъу губжыр афидзи, къызщылъэтыгъ.- Титхьэхэр 
кIэнэкIалъэ къешIы. Шъыпкъэм уфаемэ, ары, тхьэхэм сэры 
къыхахыгъэр. Сынэ къаплъэу, слъэ сытетэу, титхьэхэр 
озгъэушъхьакIущтэп! - Абэч ичэтапшъэ етхъуагъ.- Къоданэрэ Мэщыкъорэ ардэдэм лъэбэкъу зырыз апэкIэ адзыгъ, 
ячэтэ Iапшъэхэм аIэхэр атыралъхьагъэх. Абэч ыкIыб дэт 
лIышхор пщым ыIэлджанэ къытеIаби, къеушъыигъ:
- ЗыIаж, зиусхьан, гущыIэ зэфэшъумыгъотыгъэмэ, 
цIыф фэдэу шъузэгокIыжь.
- СэшIэ сэ мыр зыфаер! - ыIэ кIырыузэ, Абэч 
хэкуукIыгъ.- Сэ зыхыхэм пыут сахишIыхьанышъ, Хьаблэжъ 
чылэм ипщ ЗекIошыу пщы пащэ ышIыщтба! Къыгъотыгъ 
лIы къабзэм ыжэ къыдэзырэ гущыIэр зыпхъотэн! Ар 
къыбдэхъун зышIомыгъэшI. А нэкIутIэ жабгъоми, ори 
сышъуфырикъущт!
- ЗэкIэ къызгурыIуагъ, Абэч,- Рэдэд къэтэджыжьи, 
ыпкъ имыкIэу, губжым ычIыпIэ гуегъу нэплъэгъур зыхыпщым фидзыгъ: - Унэ къаплъэзэ узхэхьэгъэ темэным 
учIилъэшъонкIэ сенэгуе. Джащыгъум узщыгугъыхэрэр 
птамэ къытеуцожьыщтых. НекIо, Къодан, сэ сишIэн сшIагъэ, къанэрэр мыщ изэхэхыжьын. Титхьэхэр зэрэдгъашIохэри зао тызэрэфэмыери, тыгуи, тыли зэрафэузыри 
зыхыхэм алъыIэсыжьын...
Рэдэд пщышхор Мэзыбэ къэмысыжьызэ, Дэепс чылэм 
пщитIумэ щызэраIуагъэр, чылэ дэхьэ-дэкIыкIэ зыхыхэм 
алъыIэсыгъ.
Губжыр зэрэкIэтэу гъогу техьажьыгъэ Абэчыпщыри 
гукIэ Турабэ едаощтыгъэ: "Рэдэд шъхьэшхом сыIукIэмэ, 
сиIоф къикIыщтэу ыIозэ, сыкъигъэкIотагъ. Сыд къикIыгъэр? 
Сэ сыкъиуфэнэу къэкIогъагъ нахь, Турабэ къысиIогъэ 
лъэпкъ ыжэ къыдэкIыгъэп. Тхьэхэр къыдэгущыIэу, сэщ 
пай ялъэIоу еIо, пщышхо сыхъущтэу сегъэгугъэ. МыдыкIэ 
сипщыгъо стырамыхымэ мыхъунэу уцугъэх. Турабэ къысиIорэм щыщ къыздэхъужьрэп. Хьау, хьау, Турабэ седжэнджэшыкIэ арэп, титхьэми акIыб къысфарэмыгъаз. МыутIэпщыхэри русичхэри къызэрэзгоуцощтхэр къысиIогъагъ, 
нэужым сэ сызэрэхэукъуагъэр сшIэрэп нахь. Чылэгъотыпщым иIоф сIон зэхъум, цIыф гуцафэ къызэрэсфимышIыщтыри къысиIогъагъ..." - нэжъо-Iужъо Абэчыпщыр 
къэхъугъэти, шхомлакIэр ытIупщи, IитIукIэ ынэгу ыIотыгъ.
VI
Чэщрэ къэучъыIы фежьагъ.
ХыIушъоми, къокIыпIэмкIэ щыIэ чIыгу зэныбжьыхэми 
афэмыдэу къушъхьэм бжыхьэ чъыIэр нахь щызэхэошIэ. 
чэщ кIуагъэм Шыупащэ чъыIэ лIагъэу къэущи, джэдыгу 
фабэр зытырихъожьыгъагъ. Джы зы чэщ зырахыжьыкIэ, 
зэблэзыхъущтхэр неущ къэсыщтых. Къэнэжьыгъэр 
макIэшъ, дышъэчIэхмэ мафэр афэгъэкIожьрэп, агукIэ 
ячылэмэ задзыжьыгъ. Рампэс ипсауныгъэ мыхъатэу Шыупащэ къыдэкIыгъагъэшъ, ащи егъэгумэкIы, Дэхапсэ къыфыхихыгъэ къэщэным зыIуигъакIэ шIоигъоу ыгуи къыпылъэдагъ. Чылэм къыдэкIыным ыпэкIэ Бзабзэ Лащынэ 
къыгъэкIотэжьэу зэ теплъэгъагъ.
"ЦIыфмэ амыгъэунэфыгъэ щыIэп,- Шыупащэ зэгыижьыгъ,- дахэми, нэгум кIэтымэ уесэжьы, нэм къыкIихьажьрэп, чылэ гъунэгъум щыплъэгъурэр зыгорэ дэдэ 
къыпшIошIы. Абэчыпщым къысимыпэсыгъэм нахь 
мыдахэмэ, Лащынэ зи къыщигъакIэрэп ау зыхыпщым 
псэлъыхъо кIогъу тыригъэфэнкIэ сыгугъэрэп, заом ымэ 
жьым зэрехьэ..."
Неущ мыIэбэ-лъэбэжьынэу, щыгъынхэри, хьап-щыпхэри зэригъэфэжьхи, Шыупащэ ичэл къычIэкIыгъ. Пчэдыжьым ригъажьи, тыжьыныр къычIэзыххэрэми ахэхьагъ, 
дышъэр зылъэсхэрэми ахэтыгъ, Iофхэр дэгъоу кIэкIых. 
Мафэр ыкIэм фэкIо, бэрэ пэмытэу IофшIэгъури къаухыщт.
Шы лъэмакъэм Шыупащэ ышъхьэ къыригъэIэтыгъ: 
лIы горэ къыфэчъэ. "Тянэ тхьамыкIэр фыкъогъэна? - Шыупащэ зэнэгуещтыгъэр ышъхьэ къеуагъ, шъо пычъыгъэкIэ 
зыпэгъокIыгъэ шыум къызIуипхъотыгъ:
- Шыупащ, Дэдам бзэхыгъэ!
- Хэт Дэдамыр? - Шыупащэ лIым фыдэплъыягъ.

--- Page 519 ---

- КIэлэ пэхъу жабгъоу, зынэ сэмэгу нахь цIыкIоу къытхэтыр ары.
- КIожьыгъэмэ шIэ? - янэкIэ зэнэгуягъэр армырмэ 
Iофэп Шыупащэ ыIуи, гупсэфыжьзэ, лIым IущхыпцIагъ: 
- КIэлакIэхэр зыфэдэхэр пшIэрэба, зыгорэ агу къызыпылъадэкIэ...
- Ары шъхьакIэ, Шыупащ, непэ Дэдам ищыбзэ къырихыгъэ дышъэ такъырыр иджыбэ рилъхьэу слъэгъугъэ. 
Мафэм къыхэтхыгъэ дышъэм сызыхаплъэм, дышъэ такъырыр ахэслъэгъуагъэп. Дэдам зэрэхэхьажьыгъэм джащыгъур ары гу зылъыстагъэр.
- Моу псынкIэу сиш къысфащ!
Псы гъунэм щызэхэт хьакIуцумэ Шыупащэ ашъхьарыхьагъ, зылъыхъурэмкIэ яупчIыгъ. Зым щэджэгъоужым 
ымылъэгъужьыгъэу ыIуагъ, адрэм ащ фэдиз темышIагъэу 
къышIошIыгъ, ящэнэрэм псым ыпшъэкIэ дэкIуаещтыгъэу 
къыушыхьатыгъ.
- Лъэсыгъа, шыугъа? - Шыупащэ джыри яупчIыгъ.
- Мо псыхъо къэгъэзэгъум исэмэгубгъукIэ тишыхэр 
щэхъух,- хьакIуцу лIышхом къокIыпIэмкIэ Iапэ ышIыгъ.- 
Хэт ышIэра, иш къыубытыжьи, шыоу хэхьажьыгъэнкIи 
хъун.
- ИшIэ нахьи иIо нахьыбэ етэгъэхьы. Сызэблэзыхъущтыр неущ къэсыщт, сызэрэкIожьыгъэр ешъуIу,- хьакIуцу 
зэхэтмэ Шыупащэ къариIуи, псыхъом готэу, ыпшъэкIэ 
дэкIоягъ, икIыпIэм зынэсым, псыр зэпичи, къушъхьэ мэзым 
хэхьэрэ лъагъом техьагъ. Къушъхьэ дэкIуаем зынэсым, 
шыр иIэдэжьэу заулэрэ кIуагъэ, къэуцуи, лъэгъо IонтIэщантIэу тIуакIэмэ къадекIокIырэм рыплъагъ, ау лъэси, 
шыуи тырилъэгъуагъэп. Шэсыжьи, гъогум шIукIае хигъэкIыгъэу, къызэкIэщтагъ: дышъэ хэхыпIэмкIэ икIэу, хьакIуцумэ алъэ ныкъокIэ зыпарэкIи кIуагъэп, къушъхьэтхы 
пцIанэм ечъэ хыхэшъ, лъагъохэр бгъуитIумкIи мэзым хэхьэх, 
зытет лъагъор, адырэмэ къахэщэу, хэутыгъэп. ШIэхэу 
тыгъэр къохьащт. ШIункI къэхъумэ, зэрыгъозэн щыIэжьыщтэп. Къушъхьэ мэзым зыхэгъощыхьэкIэ, зыIуупIэщтыр 
хэт ышIэра - мышъэхэр, тыгъужъхэр ныбаджэ хъужьыгъэхэу къыщекIокIых.
Хъуатэр зэпичи, мэзым хэхьэрэ лъэгъуитIум язэу 
зытехьащтыр ымышIэу Шыупащэ шыр къызэтыригъэуцуагъ, лъагъомэ гуфаплъэу арыплъи, сэмэгумкIэ тIэкIу 
дэзыIонтIэхырэр нахь хэубыкIыгъэ фэдэу ылъытагъ. 
ЧэпэкIэзыкIым къин щымыхъоу шым дихьыягъ. Къушъхьэ 
еупкIэхыгъэм готэу кIозэ, хъотэ бгъузэ куум ыкIыбыкIэ 
къиIукIыгъэ мышъэ гъог макъэм ытхьакIумэхэр тыригъаплIэзэ, шыр къызэтыригъэуцуагъ. Ыужырэ лъакъомэ 
атетэу гъохъорэ мышъэ цIэплъышхор Шыупащэ ылъэгъугъ. 
Ацэлышъохэр текъыгъэхэу тыгъужъхэр мышъэм жэхахьэх. 
Ащыщ горэ къетхъонэу ежьагъэти, лъакъокIэ еуи, чэрэгъоу риутыгъ. Ардэдэм, тыгъужъымэ акIыбыкIэ мыдырэм 
нахь ин мышъэр къикIыгъ. Тыгъужъхэр хэпцIэукIыхи, зэбгырычъыжьыгъэх. "Джары, уизакъоу уагъотмэ тыгъужъыми узэIатхъыщт, мышъэм фэдэу улъэшкIи укъагъэнэщтэп,- ылъэгъугъэм Шыупащэ ригъэгупшысагъ.- Узэкъотмэ узэрэлъэшыр къызыгурымыIохэрэр тэ къытхэкIых, 
къинмыгъуаекIэ Рэдэд зэхищэгъэ хэгъэгур зэбгыратхъыжьмэ, тыгъужъхэр къазэрафыкъокIыщтхэм егупшысэхэрэп".
Къушъхьэ еупкIэхыгъэм рекIокIырэ лъагъом сэмэгумкIэ зыдеIонтIэхым, Шыупащэ иш хигъэчъыкIэу ригъэжьагъ. 
Щынэрэм орэд къеIо, ыжэ диIухьажьызэ, орэд гори кIиIукIэу ригъэжьагъ. Тхьапэхэр зыпытэкъужьыгъэ чъыгмэ мэзэ 
нэгъыфышхор къапхырэплъы, лъагъор IэкIигъэзырэп.
Жьыбгъэ макIэу къилъыгъэм хыпсы щыугъэм ымэ 
Шыупащэ къыIуилъэсагъ, зэрэмыгъощагъэм кIэгушIужьэу, 
ыгу къихьажьыгъ. Шы илъыгъо горэ зызэпечым, Щахэ 
псыхъо ишкошко макъэ къеIугъ, хьэ хьакъу макъэхэр 
къыздиIукIырэмкIэ ыгъази, Лыгъотх чылэ гъунэм нэсыгъ.
Лыгъотх чъые IэшIум хэтыгъ. Мэл Iой макъэхэр загъо рэ щагумэ къадэIукIыщтыгъ. Шы лъэмакъэм къыгъэбырсырыгъэ хьэхэр зэлъыхьакъущтыгъэх. ОшIэ-дэмышIэу 
хьэшхо горэ щагум къыдэлъэти, шым ыпэ зыкъыридзагъ, 
кIэкIэу хьакъузэ, гъыргъыргъ регъаIо, шыр ыгъакIорэп. 
Хьэр зыер лъэгуцым къытехьи, мэкъэ IэтыгъэкIэ къэупчIагъ:
- Хэт ар ?
- Тхьамэтэ маф, Цухъо Дэмыр иунэ зыдэщытыр 
къысэпIона?
- Укъэсыгъах, унищ къызэбгъэлымэ, яплIэнэрэр ары. 
Къеблагъэба, ухьакI о,- бысымым ымышIэрэ шыум адыгагъэ къырихыгъ.

--- Page 520 ---

- Тхьэмэ шIукIэ сыкъырагъэблагъ, сэгузажъо,- лIыр 
къызэрэпэгъокIыгъэр Шыупащэ игопагъ.
Дэмыр къеIугъэ макъэхэм унэм къыращыгъ, ишышIоIу 
къыIупсыхэгъэ шыуми пэгъокIыгъ:
- Ора, Шыупащ?! - Дэмыр тхъоплъышхор мэкъэ 
чэфкIэ къыхэкуукIыгъ.
ЫшнахьыкIэ ыцIэ пчъэ зэпагъомкIэ Рэдэд зызэхехым, 
унэм гуIэкIэ зыкъыридзи, къеупчIыгъ:
- Мэзыбэ укъикIыгъа, сшынахьыкI?
- Хьау, Рэдэд, дышъэ хэхыпIэр ары.
- Тянэ зыгорэ къехъулIагъэу укъыслъычъагъ сшIошIи, 
сыгу бгъэушкъоигъэ. Сыд адэ нычэпэ къушъхьэ мэзыр 
къыкIызэпыпчыгъэр?
- Сыкъезыфыжьагъэ щыI, Рэдэд. Ежь-ежьырэу хъурэ 
дышъэ къэбзэ такъыр Дэдам псым къыхихыгъэти, зыкъуиублыгуи, къыхэхьажьыгъ. Ыуж къэсфыгъ шъхьакIэ, 
сыкIэхьагъэп.
- Дышъэ такъырым пае ппсэ урэджэгужьа? - Рэдэд 
ышнахьыкIэ егыигъ: - ХьэкIэ-къуакIэр мэзым хиз, лъагъом 
удэуцохымэ, уздэфэщт тауташыри, бзэджашIэхэри хъоих. 
Джынэкъэуж ащ фэдэ умышIэжь.
- Дэдам пIуагъи дышъэр зытыгъугъэр? Ащ сенэгуягъ 
сэ,- Дэмыр хэшэнычъыкIызэ, иIэшэ-шъуашэмэ алъыIэбагъ.- Дышъэ хэхыпIэм згъэкIощт купмэ ахэзгъэхьанэу а 
Дэдамыр къысэлъэIупэ зэхъум, сыфэмыяхэу илъэIу фэсшIэгъагъ. Джары, зиусхьан, пырамыбжь мэшъхьалъэ, 
шъхьадж ылъэпкъ еожьы, зыкIаIуагъэр. Дэдам яти имыемкIэ бзэджагъэ, ыкъуи ащ фэдэ хъужьыгъэ.
- Нычэпэ тыдэ укIощт? - Рэдэд бысымым фидагъэп.- 
Неущ мафэ щыI. Тыгъон ешIэмэ, о къызэрэпшIошIэу, а 
кIалэр делэп, къэкIожьэу иунэ игъолъхьажьыщтэп. Тыгъоныр - узы, ылъапсэ итымычмэ, неущ нэмыкIхэр зэлъикIущтых, ау дышъэ такъыр цIыкIум пае, бырсыр тшIыныр 
ищыкIагъэп.
- Такъыр цIыкIоп ар, Iэхъомбэшхом фэдиз,- Шыупащэ 
къэпсынкIагъ.- Зылъэгъугъэм къысиIуагъ.
- КIалэр зыгъэIэбагъэр джы къэсшIагъ,- Дэмыр иIэшэ-шъуашэхэр пкъэужъыем пилъэжьхи, инэплъэгъу чыжьэ 
щыIэу къэтIысыжьыгъ.- Тичылэ пшъэшъэ дахэ горэ таучэ 
хьазырэу дэс. Дэдам ащ ашыкъ ехъулIагъ. Дышъэ Iэхъу 

--- Page 521 ---

ритмэ къыдэкIонэу къыриIуагъэу, къыкIэнэкIагъэу, чылэм 
къэбар щызэрахьэ, Iо хэлъэп, дышъэр неущ пшъашъэм 
фихьыщт.
- Джары, Дэмыр, хэкIыпIэри къэбгъотыгъ, неущ лъыгъаплъэхи, Шыупащэ къинэу зэригъэлъэгъугъэр хьаулые 
хъунэп. Джы зыдгъэпсэфын.
- Гъогууанэ къэзыкIугъэм зыгорэ зыIуилъхьанба, 
зиусхьан,- Дэмыр зыкъишIэжьи, зэшитIур зэрэлъыджэрэм 
къыпымылъэу, хьакIэщым икIыгъ.
- ХьакIуцумэ сыдэущтэу уахэплъагъ, Рэдэд? - зэщ 
факIо ышнахьыжъ къызэрэмыкIуагъэр ешIэти, пшъыгъэ 
нэгукIэ Шыупащэ Iуплъагъ.
- Ялэжьыгъэхэр бэшIагъэу Iуахыжьыгъ,- ышнахьыкIэ 
къызкIэупчIагъэр гурыIуагъэми, Рэдэд чыжьэкIэ къыригъэжьагъ.- МакIэ мыщ чIыгоу щалэжьрэр, нахьыбэр 
бгышъхьэ, къушъхьэ лъап, чъыг-сэнэшъхьэ хьасэхэр 
къябэкIых. Бжыхьэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэри аугъоижьыгъ. 
Джы сэнашъхьэр кIачыжьы, санэхэр ашIэу рагъэжьэщт. 
Шхъомчыр, дэжъыер мэзымэ къащаугъои.
- Дзэпащэмэ сыдэу зыкъыпфашIыгъ? - Шыупащэ 
зыгъэгумэкIырэр хиушъхьафыкIыгъ.
- Неп сIуагъэми, хьазырых,- хэгъэгу Iофыр ышнахьыкIэ зэригупшысэр Рэдэд гуапэ щыхъоу IущхыпцIыкIыгъ.- 
Зыхыпщым изекIуакIэ зэдырагъаштэу аумысыгъ.
Iанэр унэм къизыхьэгъэ бзылъфыгъэ дэхэшхом Шыупащэ зыIоплъэм, Дэхапс ары шIошIи, ыжэ къыIуигъэзыгъ, 
ишъэф нахьыжъым къыдешIэ пIонэу, укIытэжьыгъэу 
фыреплъэкIыгъ. ИIуплъэкIи, ыпкъ шIыкIэкIи, икIуакIэкIи 
Дэхапсэ фэдэкъабз.
Бысымгуащэр хьакIэщым зекIыжьым, Рэдэдыпщыри 
щагум дэхьагъ. Стырыпсым хьалыжъошхор дишхэу 
щысызэ, уц Iэзэгъур янэ къыфихьынэу Дэхапсэ дэжь 
ятIонэрэу зэрэкIогъагъэр Шыупащэ ынэгу къыкIэуцожьыгъ. 
Пчъэ тIуакIэм Дэхапсэ дэтэу къыIуплъи, нэщх-гущх чэфкIэ 
унэм рищэгъагъ.
- НэтIае тэ щыIа? - бысымыр имысэу унэм зэрихьагъэр 
къезымыгъэкIущтыгъэ Шыупащэ уц Iэзэгъум лъыхъущтыгъэ Дэхапсэ еджэгъагъ.
- Пхъуантэм дэслъхьагъэкIэ сенэгуе,- къызфеупчIыгъэм Дэхапсэ пымылъэу къызэплъэкIи, къэлъэIуагъ: - Моу 
пхъонташъхьэр къысфэIэтба, Шыупащ.

--- Page 522 ---

Пхъуантэм зытезыщэегъэ Шыупащэ ыблэбгъу Дэхапсэ 
къытырилъхьэгъэ бгъэ шъэбэ инхэм зэхэшIэ фэбэпс лъэшыр пкъынэ-лынэхэм аригъэчъагъ, шъхьэм лъыр къыригъэуагъ. Шыупащэ къызэкIэблагъэу зыкъызеузэнкIыжьым, 
фэбэмэ IэшIум шъхьэр къыгъэуназэу Дэхапсэ ыбгъэ 
къыкIэфагъ. КIэзэз макIэм зэлъиштагъэу, кIалэм къыжэдэзыгъ:
- НэтIае...
- Ар мэзым щыI, умыщын,- ылъэгуанджэмэ анэсыжьэу 
Дэхапсэ зыкъырикъузылIагъ...
Шыупащэ ищыгъынхэр зэригъэфэжьи, джэнэ пIокIэ 
закъо щэхъу щымыгъэу ыпашъхьэ къиуцожьыгъэ Дэхапсэ 
ынэгу кIэмыплъэу фидзыгъагъ:
- Къэщэн къысфэбгъотыгъэу оIо. Джы тэбгъэшIагъэр 
сыдым щыщ?
- А си Шыупащ,- кIалэм ытамэ ыIэгушъо къыригъачъэзэ, Дэхапсэ къыIугушIогъагъ.- ЛIымэ мафэ къэс 
ащ фэдэ Iаджи ашIэ. Умыщын, орырэ сэрырэ фэшъхьаф 
ышIэщтэп. Лащынэ къэпщэщтмэ, ащ пае къэмыгъан. Шъуз 
уиIэ хъугъэми, Шыупащ, угу къызыщыкIырэм къыкъокIызэ 
шIы. О уфаеу, шъузхэр мыхъухэу, мазэ къэс къыхэкIы...
А мафэм Шыупащэ янэ IуплъэнкIэ укIытэу, псынкIэу 
ышъхьэ щигъэзыежьыгъагъ.
Хэт IукIагъэми, Дэхапсэ зэрэгохьагъэр къыдашIэ шIошIэу, зыщынэгуекIыжьэу, Шыупащэ бэрэ хэтыгъ, етIанэ 
мэкIэ-макIэзэ Iэсэжьыгъагъэ. Дышъэ-тыжьын чIэхыпIэмэ 
ахэтыфи, пчъагъэрэ ыгу къыдэоягъ. Ары пэпчъ НэтIае 
зэрешъхьащыкIуагъэр ащ фэдизэу къыридзэщтыгъэп, 
хъулъфыгъэ шIуагъэ зэрэхэмылъыр ешIэти, зэришъузым 
къыхыригъэхыщтыгъэп, ау Турабэ ынэгу къызыкIэуцокIэ, 
мо бытыжъым ыуж сыгу зэрэтехьагъэр ыIоти, зыфэгубжыжьыщтыгъэ...
Дэдам дышъэм езгъэнэцIыгъэ пшъашъэм иунэ лъыплъэщтхэр Дэмыр ыгъэнэфагъэх. Къэхъущтым Рэдэди, 
Шыупащи паплъэщтыгъэх.
Мафэр кIуи, ахъшам зэхэогъур текIыгъэ къодыеу, 
Дэмыр ищагу бырсыр макъэ къыдэтэджагъ. Дэдам ылъакъохэр ригъанэщтыгъ, ыблыпкъыхэр зыIыгъ лIитIум къакъудыищтыгъ, ыкIыб дэтыри къеIункIыщтыгъ.
НэкIэ ылIыщтым фэдэу Дэмыр Дэдам Iуплъи, фидзыгъ:

--- Page 523 ---

- ХьакIуцумэ анапэ тепхыгъ, укIытэ зимыI. Типщышхо 
ыпашъхьэ сыдэущтэу уихьащт!
- Сыдым къыхэпхыгъ, сшынахьыкI, уилъэпкъ уетыгъожьыныр? - мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Рэдэд пщышхор 
Дэдам еупчIыгъ.- Сыоплъымэ, укIэлэ къэбзэшху, гъашIэр 
уапэ илъ. ПшIагъэмкIэ уиIоф аIонэу чылэм ыпашъхьэ уидгъэуцомэ, сыд япIощт?
- Сымыс, зиусхьан,- кIалэм ымакъэ къефэхыгъ, нэ 
псау напIэри къэкIэзэзыгъ.- Чылэм ыпашъхьэ сызишъущэкIэ, сыщыIэжьынэу сыфаеп. Сыхэукъуагъ, къысфэгъэгъу. Дышъэ Iэхъу ыIуи, Лакуко къысшIохиубытагъэти...
- Дышъэр зыфэохьым, сыд ыIуагъ адэ?
- Къушъхьэ бгъэжъым икIэнкIэ къысфахь ыIуагъ.
- Ар зишIыкIэр нэбгырэ хъущтэп, сшынахьыкI,- Рэдэд 
кIалэм еушъыигъ.- Ащ блэкIынышъ, уянэ ыгу къысфахь 
ыIони, уригъэзыщт. Фэпхьыщта?
- Сяни сяти сиIэжьэп,- джыри кIалэм ымакъэ къэкIэзэзыгъ.
- Дэмыр,- Рэдэд пщышхом хьакIуцу пащэм зыфигъэзагъ,- мызыгъэгум кIалэм фэтэгъэгъэгъу. Ащ нахьыбэ 
уимые пштэжьынэп, арба, сшынахьыкI? 
- Титхьэ лъапIэхэм ацIэкIэ гущыIэ осэты, зиусхьан, 
сытыгъуагъэу цIыф зэхезгъэхыжьынэп,- Дэдам ыгу 
къихьажьыгъэу къызIуипхъотыгъ.
- КIо, ащыгъум, зэхахэуи зэхамыхэуи умыIэбэжь. 
УлIымэ, гущыIэу птыгъэм уемыпцIыжь.
Нэфшъэгъо кIэтаджэкIэ Рэдэд пщышхор гъогу 
техьажьыгъ. Дэмыр гъусэхэр иIэхэу ХьакIуцу гъунапкъэм 
нэс къыгъэкIотэжьыгъэх. ЗэшитIур шыумэ апэ итэу зы 
купрэ къэкIуагъэхэу, Шыупащэ зыгъэгумэкIрэм кIэупчIагъ:
- ХьакIуцухэр сыда къыкIыхапщэхэрэр, зыхыхэм тэ 
тафыримыкъункIэ ощына?
- ХьакIуцумэ язакъоп, сшынахьыкI, мыутIэхэри къыхэзгъэлэжьэщтых.
- Ащ фэдизым зыхыхэр зэрэщытэу тырахын!
- Тхьэмэ арэмыд, сыд пае зыхыхэр тетхын, сыд ялажь? 
Адыгэ лъэпкъхэр зэзэожьыгъэх язгъэIонэу сыфаеп. 
ПшIэжьырэба хьакIуцухэмрэ къосэгъухэмрэ тазыфагу 
къихъухьэгъэгъэ заор? Ащ фэдэ хъужьыщтэп. Лъэпкъищми 

--- Page 524 ---

тызэгъусэу зыхыхэм тызякIукIэ, тэ тызэрэзафэр нахьыбэрэмэ къагурыIощт. Абэчи пчэгум изакъоу къинэщт.
- Ар сшъхьэ къыубытыгъэп, нахьыжъ, дэгъоу уегупшысагъ.
Къосэгъу чIыгухэр къызэпачыхи, Мэзыбэ ихьэнэ-гъунэ 
мэзым Рэдэдыдхэр зыхэкIхэм, шы илъыгъо зытфых хъун 
зикIыхьэгъэ губгъом чIыпIэ-чIыпIэ хэтакъокIэ жъонакIохэр 
хэтыгъэх. ЦуиплI зыкIэшIэгъэ пхъэIашэхэм, апэ ит цуитIум 
язэу хьэсэбэкъум дэтхэм яцушъхьэтес шъэожъыехэм чы 
псыгъо цIыкIухэр аIыгъых, ыбгъукIэ агот цуаомэ ячыхэр 
гъум кIыхьэх. ЛIыхэр теуфыхьагъэхэу, пхъэIэшэкIмэ ахэгъэнагъэх. Хьамлыухэр, хьэцIэ-пIацIэхэр зышыпырэ къуан чIэхэр къуагъсагъ рагъаIоу, чIыгу жъогъакIэмэ ашъхьарысых.
Рэдэд пщышхом ылъэгъурэм гукIэ ыгъатхъэу иш къызэтыригъэуцуагъ, губгъор зэрэщытэу зэпиплъыхьи, нэгу 
чэфкIэ ышнахьыкIэ Iуплъэзэ, риIуагъ:
- ЧIыгур жъуагъэу кIым зыщылъыкIэ, гъатхэм шъабэ 
мэхъу, хаплъхьэри нахь мэбагъо.
- Ар зышIэрэр зылъэкIрэр ары,- Шыупащэ, губгъом 
зэпырыплъызэ, къыIуагъ.
- Фэмыфыр ары зыфэмылъэкIрэр. ЦуитIу кIэзымышIэн Мэзыбэ дэсэп. ТIур зышIомакIэм цэегъу фэхъун 
къегъоты.
- Модэ зэ чылэмкIэ плъи, Рэдэд! Хьэсэбгъум готыр 
Колэсмэ сшIэрэп?
- Колэс ышъхьэ ерагъэу зэрехьэ, сыда мыщ къэзыхьыщтыр? - Рэдэд ышIошъ хъугъэп, ау гуфаплъэу зэплъэм, 
къыхэкуукIыгъ: - Слъэгъурэр шIагъу!
Колэс лIыжъым игъусэхэми чыжьэкIэ Рэдэд пщышхор 
къашIэжьыгъ, Къодани, Мэщыкъуи, Чэчани къыпэгъокIыгъэх. Бэщыр ыпэ итэу Колэс лIыжъыми лъэбэкъу заулэ 
къышIыгъ шъхьакIэ, ылъэкIапIэхэр къэсысыхи, ыгъэзэжьыгъ, 
къызтетэджыкIыгъэгъэ пхъэнтIэкIу шъхьаком къинкIэ 
тетIысхьажьыгъ.
- Мыщ нэс укъэкIуагъэмэ, тхьамэтэ маф, ухъужьыгъапэба! - Рэдэд Колэс IугушIуагъ.
- СыкъэкIуагъэми сшIэрэп, жъонакIомэ сашъхьарыплъэ 
сшIоигъоу сыгу къыпылъэдагъэти, зыкъязгъэщагъ,- Колэс 
ынэгушъхьэ кIыф къыхэтхыукIыгъ.- Къоданэрэ Мэщыкъо рэ игъусэхэу кIалэр къыдэхьажьыгъэти, сялъэIугъ. Мо чъыг 
чIэгъым чIэт ку щэрэхъитIумкIэ зыкъязгъэщагъ. Онэгум 
сиIоф хэлъыжьэп, зиусхьан. Ау щытми, непэ слъэгъугъэм 
сщиз къысхигъэхъуагъ, сигъэтхъагъ... Джы сыкъызэрэхъурэр сшIэрэп...
- Чэчан! - шIу зэрэщымыIэр Рэдэд къыгурыIуи, къэгузэжъуагъ.- Кур, елбэт, къызэкIэшъушIэжь!
Ку кIэко щэрэхъитIум ыпи, ыужи шыухэр итхэу Колэс 
чылэм къагъэсыжьыгъ. Щагум зыдэхьажьхэм, Чэчанэрэ 
Мэщыкъорэ аIэ зэрадзи, Колэс рагъэтIысхьагъ, чIыгум 
рагъэуцохынэу къызэрялъэIурэр фамышIэу, унэм 
рахьажьыгъ, пIэм зэрэхагъэтIысхьэу, амалынчъэ нэплъэгъукIэ къыдэплъыий, шъхьантэм зыхигъэкIагъ:
- Джы къэсыгъэкIэ угугъэн, зиусхьан. Моу сипIэлъапэкIэ услъэгъунэу къэтIыс,- Колэс Iэ Iэт макIэкIэ къэлъэIуагъ.- Псэхэхыр пчъэшъхьаIум къытеуцуагъ, зиусхьан. 
Джыри сихьакIэщ къихьагъэп, бащэ шъохъушъ, къышъущэнэгуикIы,- унэм итмэ, шъхьащытмэ къясэмэркъэу фэдэ 
зишIи, зыфаер агуригъэIуагъ.
ХьакIэщым щызэхэтыгъэхэр мэкъэ мыгъэIукIэ 
икIыжьыхи, Рэдэдрэ Чэчанэрэ фэшъхьаф Колэс къыкIэрынагъэхэп.
- Зиусхьан, Чэчан, шъуитIо сыгу къышъуфихыгъэу 
сигъашIэ къэсхьыгъ. Сыпфэраз, Рэдэд. Сипхъорэлъф 
икIэлэгъум сызфэмыягъэхэр къыхэфэгъагъэхэми, 
сызэрэфэразэр езгъашIэмэ сшIоигъу...- Колэс къыригъэжьэгъэ гущыIэм ыгъэпшъыгъ, зи къымыIоу тIэкIурэ щылъи, 
жьыр къинкIэ къыдищэягъ.- Зихьадэгъу къэсырэм имышэн 
къештэ. Сэри арын фай губгъом сызыфыгъэр. Сэ къини, 
гушIуагъуи бэ сынэгу кIэкIыгъэр, згъэшIагъэми сырыраз. 
Хьадэгъум щыщынэрэм дунаим щыщыIэгъуае къыщэхъу. 
СызэрэщыIагъэми уезэгъыщт, лIэныгъэми сыщыщтэрэп. 
Къошыныжъыри зэгорэм мэкъутэжьы... О щытхъур 
уикIасэп, зиусхьан, ау сэ зытемыт зыпарэкIи къыосIуагъэп. 
Зы лIыр лIэшIэгъумэ афекъу, адрэр щымыIэгъахэм фэдэу 
мэлIэжьы. Адыгэхэм зы хэгъэгу тыхъугъэу къэсэбгъэлъэгъужьыгъ. Ар сэркIэ къыздэхъугъэ пстэумэ апшъ. Абэчи 
Iо, Хьэбачи шIы, хэт щыщи хэгъэгур зэщемыгъэгъакъу. 
Лъэпкъ зэзэожьым нахь шIэхэу плъапсэ кIэзыхын щыIэп, 
ащи фэсакъ. ШъузызэбгырызыжьыкIэ, гугъэр инэу, лъэкIыр 

--- Page 525 ---

макIэу шъукъэнэщт... Хэт ыIуи уемыдэIу, гъунэгъу хэгъэгухэм шъуахахь. Ар дэгъоу къепхьыжьагъ, дэгъур 
къахэшъух, дэим шъулъымыIаб. Русичмэ бзэгу къафэгъот. 
Уигъунэгъу уипыиным нахь тхьамыкIагъо щыIэп...
- Осетхэр къэошIыжьха, Колэс, гукIодыгъо щыIэп, 
ухъужьыщт,- Рэдэд IущхыпцIыкIы фэдэ зишIыгъ, пчъэмкIэ 
плъи, Колэс есэмэркъэугъ, еушъыигъ: - УзэрэцIыфышIур 
ышIи, псэхэхыми ышъхьэ щигъэзыежьыгъ.
- Псэхэхым дэгъуи, дэий зэхидзырэп,- хэпшIыкI къодыеу Колэс ыIупшIакIэмэ щхыпэ макIэ къячъагъ.- ЛIыхъузанэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, кушъэ зыфашIыгъэу, бэн 
зыфамытIыжьын къэхъугъэп. ЛIэныгъэр къызэрэсыгъэр 
мэфэ зытIущым синэшъэ-уашъэ къихьэгъагъ, сикIалэх. 
Удэмысэу тефи, зиусхьан, къыосIожь сшIоигъуагъэр бэми, 
игъо сифагъэп, сэ...- Колэс ыIэ джабгъу къыIэтынэу фежьи, 
шIуефэхыжьыгъ, игущыIэ ныкъокъаIоу, ышъхьэ бгъунджы 
къэхъугъ, ыжэпкъ къыкIэзыгъ.
Чэчанэ къыщиути, мэкъэ лъэш гуихыкIэ хьэдагъэр 
къыIэтыгъ. Рэдэд ынэпсыхэр къыкIэтэкъузэ, Колэс ынапIэхэр 
ыгъэплIэжьи, ыжэпкъ кIипхэжьыгъ, чыхIэныр ынэгу рихъуи, 
хьадэм ышъхьагъ иуцуагъ, унэм къихьагъэмэ ариIуагъ:
- ТIатIыхъу къашъущэ, тинахьыжъмэ афэшъуIопщ.
Колэс къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIиплIырэ блырэм иакъы ли, игупшыси, игущыIэ дахи зыхимыгощагъэ, зэхэзымышIагъэ лIыкуи, лIыкIи Мэзыбэ дэсыгъэп. Ичылэ изэкъуагъэп, 
Колэс пIомэ, фэмытэджын, шъхьэкIафэ къыфэзымышIын 
къосэгъухэми, зыхыхэми, мыутIэхэми, хьакIуцухэми ахэтыгъэп. Зымакъэ Iоу Колэс зыгъэягъэу щагум дэтыгъэр 
бэ, мэкъэнчъэу зынэпсыхэр къетэкъохыщтыгъэри мэкIагъэп. Бзылъфыгъэхэм ягъыпчъэ макъи зэпыущтыгъэп.
Рампэс гощэшхор, инысэ Айнарэ къышъхьарытэу, 
ныомэ ахэсыгъ. Куп-купэу зэхэтхэу унэм къихьэрэ шъузхэм 
зынэхэр щыбэгэжьыгъэ Бзабзэ адэгъыщтыгъэ, унэм исмэ 
ягъыни къыхадзэжьыщтыгъэ. Ары пэпчъ Рампэс гощэшхоми зыфэубытыжьыщтыгъэп, ыкIыб дэт нысэри къеушъыищтыгъ:
- Зыфэсакъыжь, гощэшху, угу фэщыIэщтэп. Гъырэ 
пэпчъ удэгъыным уиIоф тетэп.
- А нынэ, а сидах, сыгу къеошъ ары нахь сызыкIэгъырэр, сыгъын фай сIоу сыгъырэп,- Рампэси инысэ гущыIэ 

--- Page 526 ---

дахэхэр пигъохыжьыщтыгъ.- Сынэпсыхэр ежь-ежьырэу 
къэкIох. Синасыпмэ, тхьэмэ кIуачIэ къысатын, сыгу къагъэпытэн. Колэс тхьамыкIэр сэркIэ ныкъылъфыгъэм фэдагъ, 
сикIалэмэ ятэжъ чIыпIэкIэ ашъхьарытыгъ.
Iахьылыр зыщыбэм бэныр щыбыхъу аIо шъхьакIэ, 
Колэс IахьылкIэ тхьамыкIагъэ, шъэогъукIэ, нэIуасэкIэ нахь 
бай Адыгэ хэгъэгум лIы исыгъэп пIоми хъущтыгъэ. Лъфыгъи, къалъфыжьыгъи Чэчанэ фэшъхьаф иIагъэп, ау лIыжъым 
ипхъорэлъф изакъоу тхьаусхакIомэ апагъэуцугъагъэп, 
Рэдэд пщышхори, Къодани, Мэщыкъуи, Шыупащи, хьаблэм 
щыщ лIыжъхэри, ТIатIыхъу апэ зэритэу, гоуцуагъэх.
ЛIыхэр куп-купэу зэхэтхэу, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ 
зэдэгущыIэщтыгъэх, зэкIэми Колэс ыIуагъ, ышIагъ аIозэ 
къырагъажьэти, шъхьадж ышIэрэ къэбарымкIэ аухыжьыщтыгъэ. ЛIы куп зэхэтхэр къосэгъу, хьакIуцу е мыутIэ 
чылэхэм къарыкIыгъэхэу къызылъагъохэкIэ, щагум дахьэхэу 
афэтхьаусхэфэхэ зэрэгъэIэсэжьыщтыгъэх.
Зыхыпщ ЗекIошыу нэбгырэ заулэ игъусэу щагум 
зэрэдахьэрэр зылъэгъугъэхэм амыгъэшIэгъон алъэкIыгъэп, 
Абэч зых пщышхом шIомылIыкIэу, щымыщынэу тхьаусхакIо 
къызэрэкIуагъэр лIыгъэкIэ фалъэгъугъ.
Iэпэубытыр текIи, зыхэхьагъэмэ тIэкIурэ ЗекIошыу 
захэтым, Рэдэд пщышхом риIуагъ:
- Зиусхьан, гухэкI къысфэшъумышI, сэ гъогу сытет. 
Сиблагъэмэ яныо лIагъэу, ХьакIуцу лъэныкъом, ТIокIэжъ 
сэкIо. Колэс тхьамэтэ мафэр щымыIэжьэу зызэхэсэхым, 
сыкъыдэмыхыныр къезгъэкIугъэп. ЛIыжъ Iушыгъ тхьамыкIэр, шъори, тэри - зэкIэми ткIэлъэныкъо гоугъэу къысщыхъугъ.
- Дышъэм хэс нахьи, лIыжъ зыбгъодэс аIо, ЗекIошыу. 
Колэс акъыл зэкIагъ. Сигуапэ укъызэрэкIуагъэр, тхьэмэ 
шIукIэ тыкъыпфагъэкIожь. Зымыгъэгужъу, гъогууанэ 
джыри уапэ илъ. Гъусэ тыкъыпфэхъуни, ау тэри тызыхэтыр 
олъэгъу. Бгъэзэжьмэ, ЗекIошыу, Абэчыпщым фэсакъ.
- УмыгумэкI, зиусхьан, Чэлэмэтыпщым ришIагъэр сэ 
къызэрезгъэшIэщтэп,- ЗекIошыу пщышхом ыIапэ къыубытыжьи, хьэдагъэм ахэкIыжьыгъ.
Рэдэд пщышхор ичIыпIэ зеуцожьым, мэкъэ икIыгъэкIэ 
Чэчанэ зыкъыфигъэзагъ:

--- Page 527 ---

- Зиусхьан, сятэжъ шъэогъубэ иIагъ, адыгэ шъолъырым щызэлъашIэщтыгъ, ау мыщ фэдиз цIыфыр къызыфэукъуагъэр о уихьатыр.
- Ар умыIо, Чэчан,- Рэдэд къезэгъыгъэп.- Колэс 
зэрэщымыIэжьыр зыгу къемыорэ къекIолIагъэмэ ахэтэп.
- Агу къеорэп сIорэп,- Чэчанэ зэгупшысагъэм текIыгъэп.- Анахь лIы цIэрыIор арми, жъы хъоу зытIысыжьыкIэ, 
тIэкIу-тIэкIузэ цIыфмэ ащэгъупшэжьы, лIыгъэу зэрихьагъи 
цIыфыгъэу хэлъыгъи IокIоты. Сятэжъ икIэрыкIэу уасэ фязгъэшIыжьыгъэр, ащызымыгъэгъупшагъэр оры.
- Сэ сизакъоп,- Рэдэд шъэогъум ыIэлджанэ теIагъ.- 
Ори, сэри лIы тызышIыгъэр тыщэIэфэ тщыгъупшэнэп, 
цIыфми ащыдгъэгъупшэнэп. Непэ лIэмэ, неущ ащыгъупшэжьырэмэ Колэс афэдагъэп.
ТхьаусхакIохэр щагум къыдахьэхи, Рэдэдрэ Чэчанэрэ 
ягущыIэ щагъэтыжьыгъ.
Пчыхьэм хьадэм пэсхэу, Рэдэд пщышхори ахэсэу, 
Къоданэ къыIуагъ:
- Зиусхьан, Колэс шъхьафэу дгъэтIылъэу мо тишъолъырмэ арыт къэIуашъхьэмэ афэдэ фэтшIыным сыдэу 
уеплъыра? Хьэдагъэм къекIолIагъэм гъунэ иIэп. Неущи, 
щэджагъо нэс, къыфэкIощтыр джыри бэ. Нэбгырэ пэпчъ 
чIыгу IапIэ тыритакъомэ, къэIошъхьэшхо хъущт.
- Колэс сыд фэтшIэжьыми тефэ, Къодан,- Рэдэд 
пщышхом зэхихыгъэр игуапэу къыIуагъ.- Титхьэмэтэ мафэ 
зекIо кIуагъэу фыкъуагъэп, зэопIэ утыгум щыфэхыгъэп, 
къытхэтэу, иIуи, ишIи къытхэлъэу идунае ыхъожьыгъ. Колэс 
ятэ-янэхэри, иныуи, илъфыгъэхэри тикъэхалъэ дэлъых. 
Ахэмэ ахэтлъхьажьмэ, ыпсэ гупсэфын, тэри къытфэрэзэн. 
Иныо къэхэлъэ бгышъхьэм щагъэтIылъыгъагъ. Ащ готлъхьажьмэ, блэкIырэм ылъэгъун, агу шIукIэ къэкIыжьын.
- Тэрэз, зиусхьан,- Мэщыкъо къыдыригъэштагъ.- 
Мыжъосын лъагэ тедгъэуцонышъ, къытхэтым фэдэу 
къызщыдгъэхъун.
- Тятэжъ къисиIощтыгъэм къытебгъэфагъ, зиусхьан,- 
зи къэзымыIоу ахэсыгъэ Чэчанэ гущыIэм къыхэхьагъ.- 
Къызызэщэкъом къысиIощтыгъ: "СызылIэкIэ, синыо 
сыгошъулъхьажь".
Колэс лIыжъым аужырэ шъхьэегъэзыпIэ фэхъужьыщтым Чэчанэ къыIуагъэм ыуж лIыхэр тегущыIэжьыгъэхэп.

--- Page 528 ---

КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щэджагъомэ адэжь, хьадэр 
къырахыгъ, щагум дэтхэр зэкIэ къеуцокIыгъэх, гъогумэ 
атетхэри къэлэпчъэIум къыIузэрэгуагъэх. Рэдэд пщышхом 
гущыIэ дахэ щымыIэжьым къыфиIуагъ. Ащ ыуж ТIатIыхъу 
лIыжъыри, Пщымэфэ лIыжъыри, Къодани, Темрыкъуи, 
Дэмыри къыгъэгущыIагъэх. Хьадэр щагум дахы зэхъум, 
апэ кIэуцуагъэмэ Рэдэд ахэтыгъ. ЩымыIэжьмэ афэусэрэ 
лIитIумэ Колэс тхьамэтэ мафэм фызэхалъхьэгъэ гъыбзэ-орэдыр къыхадзагъ, абгъодэтхэр дежъыугъэх. Колэс 
зыхэтыгъэ зауи, зэрихьагъэ лIыгъэри, цIыфмэ афишIэгъэ 
шIугъэри, иIушыгъэ зыфэдагъэри орэд-гъыбзэ зэгъэфагъэм 
хэлъыгъ.
Зызэблахъузэ хьадэр зыхьыхэрэм шIуцIэрымэр атырихэу алъыкIощтыгъэ лIыхэр гъунэ зимыIэ дзэшхом фэдагъ, 
цIыф зэкIэлъыкIохэр джыри чылэм къыдэкIыщтыгъэх. 
Адыгэ шъолъырым паIо зыщыгъэу исыр, Абэч зых пщышхом фэшъхьафрэ, зэкI пIоми хъунэу Мэзыбэ къэукъогъагъ...
VII
Жьыбгъэ ужыр уае, зэо ужыр хьэдагъ.
Чатэ ыIэтын ылъэкIэу зыхъугъэм къыщыублагъэу, 
къафыкъокIырэ пыйхэм е зэфэнчъагъэкIэ къыпэтэджыжьхэрэмэ апэгъокIыным ыпэкIэ, Колэс къыриIощтыгъэ 
ушъыир Рэдэд ыгу къыпылъэдэжьыгъ, лIыжъ Iушым иакъыл 
фыщыкIэу хэхьапщыкIыгъ, гукIэ риIуагъ: "ХэкIыпIэ сылъыхъуми, къин чIыпIэ сифэми, сигупшысэхэр къыосхьылIэщтыгъэ, тхьамэтэ маф, зэ нэмыIэми сыбгъэохъугъэп, 
уигущыIэ ренэу псагъэм тефэщтыгъэ, сыдигъуи мышъыпкъэ ужэ къыдэкIыгъэп. Мары, тыгъуаси жьыбгъэр къилъи, 
зэIэсэжьым, дунаир къызэтеуцуагъэм фэдэу кIым-сым 
къэхъугъ, етIанэ ощхыр къыритIупщыгъ. Зэо ужыри 
зэрэхьэдагъэр сэшIэ. ЗэуапIэм тыкъызикIыжьыкIэ, зилI 
фэхыгъэ шъузхэм, ибэу къэнэгъэ сабыйхэм, ны закъомэ 
сыгу агъэузы, анэгу сыкIэплъэн слъэкIырэп. Ибэ-нахьыбэу 
сыгу лъыпцIагъэ дэзыгъэуцорэр, сыл хэсэзгъэчыжьрэр тэ 
тызэзэожь зыхъукIэ ары. Ащ нахь тхьамыкIагъо сыд 
хъужьын, Колэс? Нахьлъэш цIэплъыжъым хьакIуцухэр 
къызытфегъэблым, Iашэ апэтымыIэт сшIоигъоу, боу 

--- Page 529 ---

сыгуIэгъагъ, ау тэркIэ ащыгъум дэгугъэх, нэшъугъэх, ажэ 
къыдэкIырэм укъыриутыщтыгъ. Джыри тилъэпкъэгъу 
зыхыхэм заокIэ тафэкIон фаеу Абэч щыкIыгъэм чIыпIэ къин 
тыридзагъ. Щытхъу зэрэхэмылъыщтыр нафэ, ау сынэ 
къаплъэзэ, зы лIы нэIуагъэм хэгъэгур зэщезгъэчын 
сыфитэп..."
Нэфылъ къымыштэзэ Рэдэд пщышхор гъогу зытехьэм, 
Мыстхъакъуи, Шышъхьэрыси, нэмыкI къосэгъу чылэхэми 
къарыкIыщт дзакIохэр Мэзыбэ щызэрэугъоинхэкIэ джыри 
мэфэ заулэ къэнэжьыгъагъ. Шы къэрэ бгъэшхор шэщым 
къыфычIащы зэхъум, шхъуантIэр шхоIум кIырыузэ, зэрэхэщыщыкIыщтыгъэм Рэдэд щхыпэ къыригъэчъагъ, ыбгъухэмкIэ къыгот Къоданэрэ Мэщыкъорэ джыри чъыем хэтых 
пIонэу зэтеуIубагъэхэу къызэрэдэушъыхэрэр ыдагъэп, 
ауж итхэ шыу тIокIитIум нэчапэкIэ афычIэплъи, мэкъэхъу 
IэтыгъэкIэ ягыигъ:
- Тауж итхэм чэф макъэхэр къахэIукIы, шъо хьадэ 
ишъухыгъэм шъуфэд.
- Фэдэми сшIэрэп, зиусхьан, боу хьэдэшхо итхыгъ,- 
нэплъэгъу плъызыр Къоданэ пщышхом фидзыгъ.- Урым 
хэгъэгум уахьыгъэу зытэшIэм, хым тикIынэу тыкъыплъежьэгъагъ. Къухьэ уцупIэм тыIухьагъэу жьыбгъэшхом 
зыкъиIэти, Колэс ылъакъо ащ зэпикIыгъагъ. ЛIы хъункIэкIуитIумэ лIыжъышхор зэрапэуцужьыгъагъэр сынэгу къыкIэуцожьыгъ.
- Акъылым изэкъуагъэп, Колэс гушхуи кIоцIылъыгъ, 
кIочIэ дэгъуи иIагъ,- игуапэу Рэдэди дыригъэштагъ.- Ылъакъо мыфыкъогъагъэмэ, а лIитIумэ, шIу аригъэхьыщтыгъэп.
- Ащыгъум сэ сыгу къэжъугъэкIыжьыгъэр къышъосIон,- Мэщыкъуи гущыIэм къыхэхьагъ.- Сышъэожъые 
такъырэу кIэлэ зэбэнмэ сахэтызэ, джэгум паго къекIыжьба, 
банэм тыхэкIи, зэзэоным тыхэхьагъ. КIалэмэ ащыщ горэ, 
сымыгъуащэмэ, Шэныб ары, сынэгу къычIауи, спэ лъы 
къырифыгъагъ. Лъыр зысэлъэгъум сыгу къызэхахьи, 
сыкъэгъыгъ. Колэс къызытшъхьарэхьэм, къысфэгубжыгъ: 
"ЛIы ухъунэп, гъырынэшъуцIэр къыптенэщт. Къыуаорэм 
уземыожьыкIэ, Iэ ппыт Iоу ышIэрэп. ПIэбжым зэкIалъхь, 
угу гъэпытэ, ощ нахь лъэш щымыIэу къызшIогъэшI". 
Ардэдэм гъыныр щызгъэти, сIэбжымхэр зэкIэскъузагъэх, 
сынэхэр къикIыхэу къысэуагъэм сыжэхэлъади, ор дэсшIэхыгъ, исыути, сытетIысхьажьыгъ. Сэри ыпэ лъы къисфы 
сшIоигъуагъ шъхьакIэ, ыIитIу ынэгу Iуилъхьагъэу сызэригъаощтыгъэп. Колэс сызшъхьэрысым сыкъытыритхъыжьыгъагъ. "УукIынэу сIуагъэп, икъугъ, лIы узэрэхъущтыр 
къэбгъэлъэгъуагъ",- ыIуи, стамэ къытеуIозэ, сакъыхищыжьыгъагъ. Ащ ыуж анахь Iаеу сыл агъэузыгъэкIи, 
сыгъыжьыгъэп.
- Ар угу къэкIыжьыгъагъэщтын уафызэIумыгъанэу 
Колэс бгъае зэхъум? - Къоданэ къэупчIагъ.
- Сятэ ычIыпIэу сеплъыщтыгъэти, згъэягъэ нахь,- 
Мэщыкъо ишъыпкъэу джэуап къытыжьи, къыхигъэ- 
хъожьыгъ: - сыцIыкIузэ хъугъагъэр хэт къышIэжьрэ? Колэс 
икъэбар къызеогъажьэм, сыгу къыдихьыежьыгъ.
- Сэмэркъэу хэлъэп, Мэщыкъу. Колэс зы лIэу адыгэ 
шъолъырым исыгъ,- Рэдэд пщышхом ымакъэ фэбэгъакIэ 
къыкIэхьагъ.- Ары мыхъугъэмэ, сшъхьэ къызысэIэтым, 
хъэзармэ сякIодылIэныекIи мэхъу. Зыгорэ дэдэ згъэхъэщт 
пIонэу, чэум пчэгъур къыхэстхъэу сызилъыкIэ, сигъэIасэти, 
къушъхьэ мэзым сыздыхищэжьызэ, къысэушъыищтыгъ: 
"Уизакъоу шыудзэ мэхъаджэмэ япшIэн щыIэп, ахэмэ 
узапэуцужьыщт мафэри къэсыщт".
- Колэс зыфиIогъэгъэ мафэр къытфэмысзэ, хъэзархэм 
тигъунэгъу русичмэ тыгу атырагъэпщэхагъ,- Къодани 
къыушыхьатыгъ.
- АщкIэ русичхэм тафэраз,- Тэн Iушъо къыIукIыжьыгъэхэу, Мстислав пщышхом зэрэIукIэгъагъэхэр Рэдэд ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ,- ау тызэрэлъэгъу къэс тын афэтшIынэу 
къызэрэдаохэрэм къытфашIагъэр егъэкIодыжьы. Мастэр 
лъапIэмэ, зы мастэ естынэп.
- Тэрэз, зиусхьан,- Къоданэ джыри къыдыригъэштагъ.- Тынхэр афэтшIэу зедгъасэхэкIэ, тпшъэ къыдэтIысхьащтых, уасэ къытфамышIыжьэу, ашIоигъор къыташIэу 
рагъэжьэщт.
- Колэс тхьамыкIэм жэ къафэжъугъот, уигъунэгъу 
уипыиныри узэпыижьынри зэфэдэ ыIощтыгъэ шъхьакIэ, 
Мстислав гущыIэгъу сыфэхъу къэс къысиIорэр зы: "ГущыIэм 
къымыхьырэр чатэм къыхьыщт".
- Русичмэ ячэтэ гъэбзакIэ сыщыгъуаз, зиусхьан,- 
Къоданэ ымакъэ пхъэшагъэ къыкIэхьагъ.- Цакох сIорэп, 

--- Page 530 ---

Мстислав бгъакъэм арэу зышIолIымэ, зэо утыгум къерэхь, 
текIорэм теплъын.
- Ары шъхьакIэ, Къодан, мацIэм фэдиз мэхъух, уукIыгъэм ычIыпIэ нэбгыришъэ къиуцожьыщт,- Iэсэгъэ-шъэбагъэкIэ Рэдэд къыфидзыжьыгъ.
Къоданэ шъоолэуагъэ, нэбэ-набэу пщышхом Iуплъагъ, 
зиусхьаным джэнджэшхэр ыгу къехьэхэмэ сшIэрэп, 
зэриIожьыгъ.
МыутIэпщ Къаитэ ищагу ошIэ-дэмышIэу дэогъэ шыухэм 
ынэ зэтырагъэплъыгъ, шыушмэ къапызырэ тхъурбэмкIэ 
гузэжъогъу зэрэщыIэм гу лъитагъ, ау хъугъэр ымышIэу, 
упчIэ нэплъэгъукIэ Рэдэд къыфыдэплъыягъ:
- Щынагъо щыIа, зиусхьан?
- Адыгэхэр сыдигъуа гупсэфхэу зыщыIагъэхэр, Къаит? 
- гумэкI зыкIэлъ щхыпэр Рэдэд бысымым пигъохыжьыгъ.- 
Пый къыттемыомэ, тэр-тэрэу тызэбэныжьы.
- Ар шъыпкъэ, зиусхьан,- цыхьэ зыфэозгъэшIыщтыгъэ пщы лъхъэнчэ пытэм инэплъэгъу хьалэл чэфынчъэ 
къэхъугъ.- Нахь дэгъур тэзэрэмыгъашIэу тигъашIэ къэтэхьы. МыутIэпщыхэми загъорэ зыкъизыхыхэрэр къахэкIых, 
зым адрэр фэIорышIэным есагъэхэп. АбэчыпщымкIэ 
къыптенагъэ зэрэщымыIэр къысфэпIопщыгъэмэ къысаIуагъ. Iашэм фэшъхьаф акъыл къезгъэгъотын къэнэжьыгъэп.
- СыкъызыфэкIуагъэр къэсымыIозэ, къыбгурыIуагъ, 
зиусхьан,- Рэдэд зэхихыгъэр игопагъ.
ХьакIэщым щетIысэхыгъэ къодыехэу, Къаитэпщым 
ибайкол нахьыжъ къаригъэщагъ:
- МыутIэпщымэ шыухэр афэгъакIох, лъэтемытэу 
къэрэсых.
- Чыжьэ дэдэ щыIэхэр умыгъэгумэкIых, Къаит, ащ 
фэдиз дзэшхо пэдгъощыным Абэч ыуасэп. Зыхыхэр зэкIэ 
къомыуцонхэкIэ сэгугъэ, Рэдэд бысымым еджэнджэшыгъ.
- Ар хъущтэп, зиусхьан, мыутIэпщыхэр зыфэдэхэр о 
дэгъу дэдэу пшIэрэп. Зым етIоу адрэр къызыдгъанэкIэ, 
шъхьэкIошхо щыхъущт е пыи къытфэхъущт.ТилIыкIохэм 
афэмыукIочIымэ, шъхьадж игъунэгъу макъэ ригъэIужьынэу 
рарэIу.
Байколыр хьакIэщым зекIыжьым, Къаитыпщым ыбзэгупэ телъыр къызэриIощтыр ымышIэу, ынэ хьалэлмэ укIытэр 
къакIэхьагъ.

--- Page 531 ---

Пщышхом ащ гу лъитагъ:
- Зыгорэ къапIо пшIоигъу, Къаит.
- ГухэкI пшIыщтыми сшIэрэп, зиусхьан,- Къаитыпщым 
ынапIэхэр ридзыхыгъэх, етIанэ занкIэу пщышхом ынэгу 
кIэплъагъ,- уишIэ хэмылъэу, джырэблагъэ Абэчыпщым 
сыфыкъокIыгъагъ. Зы зэо мафэ нахьи илъэс мамыр сIуи, 
сыбзэгу IэшIу къытемынэжьыфэ, сеушъыигъ, селъэIугъ, 
къэсыуфэн слъэкIыгъэп. ЫкIыб дэтыгъэ бытыр ары Абэч 
нахь Iэежьыгъэр. Ыжэ къыдэкIырэм укъыреуты. Ар илъэс 
пчъагъэм зэрэпщыIагъэр сшIэрэп, зиусхьан.
- Турабэ сэ сигъунэгъугъ, Къаит,- Рэдэд чэфынчъэ 
къэхъугъ,- тыкъызэдэхъугъ, кIалэзэ, тхьэмэ ялIыкIокIэ 
зытигъашти, ыIорэр тшIошъ хъоу, уасэ фэтшIэу къытхэтыгъ, 
ау джы зызэришIэу зедгъэшIыгъэп, ичIыпIэ зыдедгъэшIэжьэу тышъхьарытыгъ. Зэрэщымытэу зызэригъэлъагъорэр зыдэтэшIэм, ышъхьэ щигъэзыежьыгъ. АдыкIэ, 
Абэч узэрэфэкIуагъэр, сыд пае сыгу къеон, сэ сIорэр 
зыхэмыхьагъэр о къэууфэгъагъэмэ, сигопэни, ау ор-орэу 
зыфэдэр зэрэуушэтыгъэр нахьышIу. НэмыкI хэкIыпIэ зэрэщымыIэжьыр мыутIэпщыхэми нахь агурыIон. ЕтIани мы 
Iофым зы дэгъу хэлъ: шъори, тэри, хьакIуцухэри тызэгъусэу алъэгъумэ, акъыл къэзыгъотыжьыщт зыхыхэр 
нахьыбэ хъущтых.
- Армырми, зиусхьан,- Къаитыпщым къыхигъэхъожьыгъ,- Абэчыпщым ытэмэ чIэгъ чIэт зыхыхэр, ежь къызэрэшIошIэу, бэ хъухэрэп. Къыдезымыгъаштэхэрэр 
Iурегъэхы, егъэщынэх. АщкIэ цIыфхэр бэрэ фэIыгъыщтхэп.
МыутIэпщым зэрэгурыIуагъэм ыгъэгупсэфыгъэу, 
чэщ-мэфищэ гъогууанэм тепшъыхьэгъэ Рэдэд чэщ гупсэф 
рихыгъ. КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, пчэдыжьышхэр текIыгъэу, благъэ щыIэ мыутIэпщыхэр къэсыгъэх. Ахэмэ ауж 
нахь чыжьаIохэри къикIыгъэх. Щэджэгъоужмэ адэжь зэкIэ 
къэзэрэугъоигъэх. Рэдэд пщышхом мыутIэ дзэпащэхэм 
зафигъэзагъ:
- Зиусхьанхэр, скъош лъапIэхэр, лъэбэкъу къин тшIын 
фаеу чIыпIэ тифагъ. Уилъэпкъэгъу уезэожьыныр зэрэтхьамыкIагъор шъори къыжъугурэIо. Абэчыпщым фэдэхэр 
бащэрэ къытхэкIыхэ зыхъукIэ, тызэрэгъэкIодыжьыщт. Тэ 
зы хэгъэгу зызыкIэтшIыгъэр тыкъызэрэухъумэжьынэу, 
тызэдеIэжьынэу, IэкIыб пый къытфыкъокIымэ, кIочIэ 

--- Page 532 ---

зэикIыкIэ тыпэуцужьын тлъэкIынэу ары. Абэчыпщым еIо: 
"Зыхыхэр зэгорэм хэгъэгу шъхьафыгъэх, дэгъоу щыIагъэх. 
Джыри тизакъоу тыщыIэщт. Къыдгохьан зыIорэр сичэтэ 
чIэгъ къычIэрэуцу". Хэгъэгу пащэ хъущтмэ, ари дэеп, ау 
Абэч ичэтэ чIэгъ узычIэуцокIэ, ппшъэ къызэрэдэфэщтыр 
зи арэп - зэ губжыгъу. Зыхыхэр зэгорэм хэгъэгугъэхэмэ, 
сэри зэгорэм сыкIэлагъ, Iофи, дэлъи симыIэу, сытхъэжьэу 
сыхэтыгъ. Сятэ тхьамыкIэри Мэзыбэ ипщэу чылэ Iофыр 
зэригъафэмэ, гупсэфыжьэу щыIагъ. Ащ тыхэкIи, Къосэгъу 
хэгъэгу тиIэ хъугъэ, тиакъыл зишти, дунаим нэхъоу тызыхаплъэм, адыгэ лъэпкъхэм тызэусэжьи, зы хэгъэгу зытшIыгъ. АгъашIэ къэс цIыф лъэпкъхэр апэкIэ лъэкIуатэх 
нахь, къызэкIэкIожьхэрэп. Византие хэгъэгур ижъыкIэ 
хэгъэгу пшIы пчъагъэ хъущтыгъ. Джы зы хэгъэгу кIуачIэкIэ 
мэпсэу. Сэри шъэожъые сыхъужьыщтэп, сяти къэтэджыжьыщтэп, зэкIэкIожьхэу зыхыхэми хэгъэгу шъхьаф 
зашIыжьыщтэп.
МыутIэпщыхэм мэкъэ зэблэухэр къахэIукIыгъэх:
- ПIалъэр къэгъэнаф, зиусхьан, тэ тыхьазыр!
- ИпаIо емыупчIыжьырэм, акъыл къедгъэгъотыщт!
Рэдэд ыIэ къыIэти, пщыхэр ыгъэIэсэжьыгъэх, игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ:
- МакIэми, бэми байкол шыу куп зимыIэ шъухэтэп, 
къосэгъухэмкIэ тэри ткIуачIэ макIэп, хьакIуцухэри ащ фэдэх. 
Улэушхо къышъуфэсымыхьы сшIоигъу. КъокIыпIэ чыжьэмкIэ щыIэхэри, ПшызэкIэ егъэзыхыгъэхэри тымыгъэгумэкIхэмэ, сыдэу шъуIора?
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, зиусхьан,- пщы горэм 
къыIуагъ.- Зы хэгъэгу тыщыщымэ, къини, хъяри зэдэтIэтын 
фай.
- Сыкъезэгъы,- Къаитыпщым къыриIогъагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъэу, Рэдэд пщышхор шъабэу IущхыпцIыкIыгъ.- 
ПIалъэр шъуIуагъэшъ, неущмыкIэ щэджэгъоужым Абэчыпщым ичылэ шъоф дэжь тыщызэIокIэ. ТызфакIохэрэр 
тилъэпкъэгъух, ткъошых. Зетпхъонхэр, тедгъэстыкIынхэр, 
цIыф хыехэм алъ дгъэчъэныр къыхэдгъахьэ хъущтэп. Ау 
къытпэуцужьырэм Iашэр пэтIэтыжьыщт.
- ТызыдэкIощт зых чылэхэм сыдэу зыкъашIыщт, 
зиусхьан? - нэмыкIыпщ гори къэупчIагъ.

--- Page 533 ---

- Абэч шыудзэр ыугъоигъэмэ, къытпэмыуцужьын 
ахэмэ къахэкIыщтэп,- Рэдэд ащкIи ыгъэгупсэфыгъэх.- Сэ 
загъорэ зыхыпщым гъунэм сызынигъэсыкIэ, хэгъэгур 
фызехьащтмэ, счIыпIэ иуцу зэресIорэм хэгъэгу пащэкIэ 
сызэрэхэшъудзыгъэр сымыгъэлъапIэу къызшIошъумыгъэшI. КъысфэшъушIыгъэ цыхьэм уасэ фэсэшIы, сиакъылкIи, скIуачIэкIи къогъанэ сшIырэп. Хэгъэгу пэпчъ пащэ 
фэхъурэр зы нэбгыр. Ар сэ къыстежъугъэфагъ. Илъэсхэр 
тешIэхэмэ, счIыпIэ иуцон шъорми е шъукъомэ къахэкIынкIи 
хъун, ау хэт щыщи апэрэ гупшысэу иIэн фаер хэгъэгур 
зэрэхъущтыр ары.
Акъылэгъу зыфэхъугъэхэм ариIуагъэми, къыраIожьыгъэми ыгу ины къашIыгъэу, къыкIужьыгъэ гъогури Рэдэд 
зэхишIагъэп, чэпэзэхэогъум Мэзыбэ къэсыжьыгъэти, 
байкол шыухэр зетIупщыжьхэм, Къоданэрэ Мэщыкъорэ 
игъусэу дзэкIо гъэсапIэм екIолIагъ.
Рэдэд зэращэгъэ унэм лIы купышIу щызэхэсыгъ. 
МыутIэхэм афэдэу, къосэгъу чылэхэми ядзэмэ апэ итыгъэхэр япщыхэр ары. Къоданэрэ Мэщыкъорэ ыуж итхэу 
пщышхор пчъашъхьэм зэребакъоу, гущыIэныр зэпагъэуи, 
дзэпщыхэр къызэхэтэджагъэх. МыутIэмэ къахихыгъэ 
къэбарым зэкIэри Рэдэд щигъэгъозагъэх. Купыр зэIэсэжьым, зытегущыIэщтыгъэхэ Iофым шъхьэрыкIэу Темрыкъо къэупчIагъ:
- Зиусхьан, пшынахьыкIэ Шыупащэ зы Тхьэ нахь 
щымыIэу зэрэпIорэр шъыпкъа ыIуи, упчIэ къыситыгъэ 
къодыеу укъэсыжьыгъ...
- Темрыкъу, о къепхьыжьэгъэ диныр зыхыпщым 
тызэригъэмысэрэмэ зэу ащыщ, тIэкIу зыпIэжагъэмэ...- 
Рэдэд пшъыгъэ нэгукIэ Темрыкъо Iуплъагъ.- Титхьэхэр 
зэрэтиехэу непэкIэ къэрэнэжьых, бырсыр къытхэзылъхьан 
тищыкIагъэп.
- Ари тэрэз, зиусхьан,- Темрыкъо ымакъэ къефэхыгъ.- 
Сэ хэти езгъэзырэп, къысэмыупчIыхэуи гущыIэ ясIорэп. 
Шъхьадж ишIошъхъуныгъэ иеу къэрэнэжь.
- Джар хъущт,- Рэдэд пщышхор къэтэджыжьыгъ.- 
Нэфшъагъом тежьэ, дзэкIолIхэр нахь жьыIоу жъугъэгъолъыжьых, зяжъугъэгъэпсэф.
Пщышхор унэм зекIыжьым, Темрыкъо джыри къахиIуагъ:

--- Page 534 ---

- Уапэ зао илъэу урэхьатына? Нычэпэ чъые къызэмыкIущтыр нахьыб.
- Гу пытэ зиIэр чъыен,- Шыупащэ гупсэфыщтыгъэп.- 
Пщышхор щысыжьэп, сиупчIэ джэуап къетыжь.
- Тхьэ закъо щэхъу зэрэщымыIэр сэ къэсыугупшысыгъэп,- Темрыкъо нэплъэгъу шъабэр лIымэ афидзи, ШыупащэкIэ зигъэзэжьыгъ: - Мары, ори Византие ущыIагъ, 
сэри русичмэ сахэсыгъ, зиусхьаным дикIыжьыгъэ Къодани 
ары. Хэгъэгу пчъагъэмэ тилIыкIохэр пщышхом ахигъэхьагъэх. ТыдэкIи дин зэфэшъхьафхэр щаIыгъхэми, шIошъхъуныгъэ зыфашIырэр, зэлъэIухэрэр Тхьэшхо закъор ары. 
Шыблэри, пчыкIэри, уашъори, чIыгури, псэ зыпыти, зыпымыти - зэкIэ Тхьэр ары къэзгъэшIыгъэр. Ащ зэкIэ егъэIорышIэ, зэкIэ фэIорышIэ. ТилIыкIохэр зыхэхьэгъэгъэ цIыф 
лъэпкъхэри зэгорэм тэ тIыгъ диным итыгъэх. Къэ хъурэкъашIэрэм хэшIыкI зэрэфырямыIагъэм къыхэкIыкIэ кIуачIэ 
зыхэлъыр зэкIэ тхьэкIэ алъытэщтыгъэ, ау цIыф лъэпкъхэм 
яакъыл къакIуи, язэхэшIыкI ины зэхъум, зы Тхьэ щэхъу 
зэрэщымыIэр къагурыIуагъ. Ары псэ къытIузылъхьэрэр, 
тIызыхыжьрэр. ЗэкIэми ащ ыпашьхьэ тихьажьыщт.
- Сыогъэмэхъашэ, Темрыкъу,- Шыупащэ IущхыпцIыкIыгъ.- Тураби титхьэхэмкIэ тигъэщынэщтыгъэ, ори тыгу 
иохы. Мощ фэдиз цIыфэу чIыгум тетыр зы Тхьэ ыпашъхьэ 
сыдэущтэу ихьажьыщта, ахэр зэрыфэн чIыпIи тэ къикIыщта?
- Тхьэм илъэкI гъунэ иIэп. ИщыкIагъэмэ, чIыпIи къыгъотын,- Темрыкъо ышъо къыхихыгъ.- Дунаим тетыр 
зэкIэ зы мафэкIэ Тхьэм ыпашъхьэ ихьажьыщт пшIошIа? Зао 
щымыIэмэ, чылэ пэпчъ илъэсым дэлIыкIырэр нэбгырэ заул.
- Хъугъэ, зыгорэм идин тэ тизэгъэфэнэп,- Шышъхьарыс чылэм ипщ нэгъуцу къахиIуагъ.- Шъхьадж идзэкIолIмэ 
гъунэ алъерэф. Неущ тыздэкIощтыр джэгоп.
Нэфылъ къымыштэзэ, Мэзыбэ хагощэгъэгъэ шыухэр 
къэзэрэугъоижьыгъэх. Къоданэ зыуж ит Рэдэд пщышхор 
шыумэ аIуплъэзэ, зэ аблэкIыгъ, къытыригъэзэжьыгъ, етIанэ 
апашъхьэ иуцуи, дзэкIолIмэ яджагъ: 
- Скъошхэр! Адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ сизэфэдэх, ау 
щытми, къыспэблагъэу, синэIуасэу, ынапэкIэ сшIэу къышъухэтыр макIэп. Заом кIорэр зэкIэ къаукIырэп аIоми, 
шъуащыщ зыпари мыфэхынэу сыфай. Заом шъузыхахьэкIэ, 

--- Page 535 ---

шъузфэсакъыжь, зым ыкIыб адрэр дэрэуцу. ХьакIуцухэми 
мыутIэхэми ясIуагъ, шъори къышъосэIо: зыхыхэр типыйхэп, 
тилъэпкъэгъух. Ащ къикIырэп Iашэ къытпэзыIэтыжьыгъэхэм 
шъхьас афэтшIыныр. ТекIоныгъэ къыдэзых зышIоигъор 
лIэныгъэм къыгъащтэрэп. Тэ хэгъэгум изыкIыныгъэ тызэкъуищагъэшъ, тыхый. Хыер сыдигъокIи лъэшы. Тежъугъажь! Титхьэмэ тыкъаухъумэнэу шъуялъэIу.
Чэу кIыбымэ адэт бзылъфыгъэхэр щтэгъэ нэгукIэ 
къосэгъудзэмэ акIэлъыплъэщтыгъэх, лIыжъмэ хъурэр агу 
хэкIэу, ашъхьэхэр агъэсысщтыгъэ, зауи, джэгуи зэхэзымыдзыхэрэ шъэожъыехэм, шыудзэмэ абгъукIэ аготхэу, 
чылэ гъунэм нэс агъэкIотагъэх.
Псыхъо ТIаркъо тIоикIыгъокIэ шыудзэм зэпичи, нэпкъ 
тешъом пэIулъэшъогъэ мэз пIуакIэр уцупIэкIэ хахыгъ. Рэдэд 
пщышхор уашъом дэплъыягъ: агъэнэфэгъэ уахътэр къэсынкIэ джыри шIукIае щыIагъ. КъыблэмкIэ къикIыщт хьакIуцухэр къакIохэмэ зэрагъэшIэнэу Къоданэ шыу куп ы Iофтагъ, 
къохьапIэмкIэ къикIыщт мыутIэхэми Темрыкъо апегъаплъэх.
Мэз Iупэм пырэжъые пэнэ зэхакIэр рекIокIы, ащ ыкIыбыкIэ кондэ пырыпыцухэр чIыпIэ-чIыпIэхэу итэкъухьагъэх, 
адкIэ шъоф пцIэнэшхор Абэчыпщым ичылэ еуалIэ. ЧIыпIэ 
хэIэтыкIыгъэм тес чылэр мэзым хэтхэм дэгъоу алъэгъу, 
ау гумэкI зэрэдэмылъыр зыфахьын ашIэрэп.
- ХьакIуцухэр къызысыгъэхэр бэшIагъэ, зиусхьан,- 
Мэщыкъо къэбар къыхьыгъ.- Загъэпсэфынэуи игъо 
ифэжьыгъэх.
- НекIо ащыгъум, тахэгъахь.- Рэдэд пщышхор хьакIуцу 
дзэкIолIмэ захаплъэм, дышъэр зытыгъугъагъэр ынэ къыпэшIофагъэти, къэтхьауезэ, Дэмыр еупчIыгъ: - КIэлэ 
тыгъуакIор къыздэпщагъэмэ сшIэрэп?
- Дэдама зыфапIорэр? - ЗыцIэ къыриIуагъэм дэжькIэ 
Дэмыр плъагъэ.- Рэдэд пщышхом естыгъэ гущыIэр къэсэбгъэушыхьатыжь пшIоигъомэ сыздащ, уянэ ыцIэкIэ 
сыолъэIу ыIо зэхъум, сшIошъ ыгъэхъугъ.
- Джыри уигъапцIэмэ?
- Хьау, зиусхьан, мызыгъэгум Дэдам ишъыпкъ.
- ЗэуапIэм щигъахъэрэм теплъын. Тэ тапэ шъукъемыжь, Дэмыр. Куандэмэ тахэкIэу шъоф пцIанэм тызихьэкIэ, 
сэмэгубгъумкIэ шъуакъытеу. Джабгъу лъэныкъомкIэ 

--- Page 536 ---

мыутIэхэр къикIыщтых. ШъузэрэмышIэу шъузэзэожьыкъон,- Рэдэд пщышхом Дэмыр фигъэпытагъ.
МыутIэмэ ядзи къызэрэсыгъэр Темрыкъуи къыушыхьатыгъ.
- Къаитыпщым епIуагъэба къызщежьэщтхэр ?
- ЕсымыIо мэхъуа, зиусхьан, гъуим тызэрэхэкI сIуагъэ.- Темрыкъо гуIэнкIэ къыIуи, ыкIыб къыгъэзэжьыгъ,- 
къызхимыгъэщыпэу къащ зэридзыжьыгъ.
Рэдэд ар ынэ къыпэшIофагъэти, IущхыпцIыкIыгъ, гукIэ 
фидзыгъ: "Русичмэ къахэпхыгъэ диныр урым Думитрэ 
пшIошъ ыгъэхъужьыгъапэшъ, Тхьэшхом уелъэIу. Ащ 
нахьышIу титхьэмэ ялъэIуи. Лъэпкъыр зэрэщытэу зыфэшъыпкъэхэм нахь псынкIэу укъызэхашIыкIы".
Абэчыпщым ыгъэдэIогъэ пщы заулэм ядзэкIолIхэм 
чылэм зыдаригъэушъэфагъэу, чылэдэсхэри ыгъэщынагъэхэу, псэ зыпыт къэхъыещтыгъэп. ПлъэкIо-дэIуакIо 
ыгъэ кIорэ цIыфхэм къыфахьырэ къэбархэр зым нахьи 
адрэр нахь Iэягъ. Къэзгъэгугъэгъэ пщымэ ащыщхэр джыри 
къэлъэгъогъагъэхэп. Мафэ щыIэу ЗекIошыупщыр ишыудзэ 
игъусэу ичылэ къызэрэдэкIыгъэр къызыраIом, гушIогъагъэ 
шъхьакIэ, къэсыщтыгъэп.
Зыгу пэрэм ынэгу еIоты. Абэчыпщым ынэгу ыIэгушъо 
тыримыхызэ, бжьыбжьы ышIыгъагъ, зыжэхэтхъощтыр 
ымышIэу зыбгырыузэ, хьакIэщ джэхашъор псынкIэу 
рикIукIыщтыгъ.
- Зымыухыжь, зиусхьан,- Турабэ зыфэсакъыжьзэ, 
Абэч еушъыигъ.- КъэтIыси, зыгъэпсэф. Зыгу-зыкIуачIэу 
пыим пэгъокIи, утекIощт.
- Джыдэдэм къаIуагъэр зэхэпхыгъэба, хьауми удэгуа? 
- Абэч Турабэ шъхьарылъэдагъ.- Къосэгъухэм Рэдэд 
шъхьэшхор алъэгъужь мыхъоу орба къысэзыIощтыгъэр, 
орба мафэ къэс сызгъапцIэщтыгъэр? Уитхьэхэр хэта зыкъоуцуагъэхэр, сэра хьауми Рэдэда? Джы о уилъэпкъэгъумэ апэгъокI, тхьэмэ къыпфашIэрэм сеплъын. Къосэгъу 
лIы къинэжьыгъэп, псыхъоIу мэзыр зэлъаупIыцIагъ.
- Зыхы чылэ заулэмэ яшыудзэхэр джыри къэсыгъэхэп, 
зиусхьан, тIэкIу уяжэмэ...- ымакъэ ылъэкIызэ, Турабэ 
къырищэжьагъэр Абэч къыригъэухыгъэп:

--- Page 537 ---

- Игъом къэмыкIуагъэм илъэсрэ уежэкIи пкIэ иIэп. 
Къосэгъухэр шъоф пцIанэм къызэрехьэхэу, жьыкореным 
фэдэу татеощт. Плъэгъун зыкIятымыгъэIэжькIэ! О сиджабгъукIэ укъызготыщт, къыбгурыIуагъа?
- Зиусхьан, сэ тхьэмэ сырялIыкIу, къэзгъэшIагъэм 
щабзи сырыуагъэп, чати згъэбзагъэп, Iаши сиIэп,- Турабэ 
кIыфы хъугъэу къызщытэджыкIыгъ.
Пчъэм къыдэплъыгъэ байколым ыжэ гущыIэ къыдэмыкIызэ, Абэчыпщым унашъо фишIыгъ:
- Моу джыдэдэм Турабэ иши къыфашъущ, чати, 
щабзи, сагъындакъым из щэбзащэхэри къыфэшъухьых!
- КъызэрэпIу, зиусхьан...- Турабэ ышъхьэ лъыр къыдифыягъэу, нэгу кIыфыгъэр плъыжьыбзэу къызэкIанэзэ, 
етIысэхыжьыгъ.
Зыхы дзэкIолIхэр Абэчыпщым псынкIэу зэхиугъуаехи, 
чылэ гъунэм Iуищагъэх. Зыхыпщыр зыщыгугъыщтыгъэ 
байкол нахьыжъыр, ынэхэр зэтеплъыхэу, къыIулъэдагъ, 
пщым къеIушъэшъагъ:
- Къэбар дэй щыI, зиусхьан. Зыгъунэ умылъэгъурэ 
мыутIэмэ ядзэ къохьапIэмкIэ къикIыгъ, къыблэмкIэ хьакIуцудзэр къыттеонэу хьазыр, къосэгъудзэри, муары, къэлъагъо.
"ТызщыкIодыжьыщтыр къэсыгъэкIэ угугъэн..." - 
Абэчыпщым гукIэ зэриIожьыгъэ, етIанэ ошIэ-дэмышIэу 
шъэ икIыгъэкIэ кIэкуукIыгъ:
- Зыхы чIыгур къэтыухъумэн! Щэбзащэхэр апэ шъутIупщых, чатэхэр къафишъух!
Зыхы шыудзэр хьапкIыкIэ чылэ гъунэм Iузэрэгъэхыгъ. 
Къосэгъухэри лъэхъум хэкIыхи, зырапхъыхьэзэ, лъэкIэу 
яIэмкIэ илъыгъэх. Шыу дзитIур зэфэчъэ. Щэбзащэхэр 
кIэшъуикIыхэу бгъуитIуми атIупщы. МэIумэ атефагъэхэр 
дзэкIолIымэ афэхыехэу чIыгум ефэхыжьых, зытефагъэхэм 
ящэIу макъэхэр къэIух, шы фыкъуагъэхэри зэхафэх, атесыгъэхэри зэпэулэрэкIхэу къяфэхых.
Рэдэд пщышхор къызэрэпечъэрэр Абэч зелъэгъум, 
ыпэ ит байкол нахьыжъым еджагъ:
- СэмэгумкIэ дэIонтIэх!
Пщым зыдигъазэрэмкIэ Турабэ диIонтIэхынэу ежьагъ 
шъхьакIэ, къебгъучъэрэ шыумэ къыдагъэхъугъэп. Шыухэр 
зэхэлъэдагъэх, чатэхэр зэпаIэтыгъэх, мэIухэр зэIуадзагъэх. 

--- Page 538 ---

Турабэ иш чIыпIэ риубытагъэшъ, мэулъэбабэ, мэщыщы, 
зеукIыжьы, ежь зэони, къеони ылъэгъурэп, ичатэ ихыгъэу 
гуIэнкIэ зеплъыхьэ. ЧIычIэгъым къычIэкIыгъэм фэдэу Шыупащэ ыпашъхьэ къитэджагъ.
- Оры сэ сызыпаплъэщтыгъэр, шы екIэскIэ къахьыгъэ 
пщы нэпцI! - Турабэ къыхэкуукIи, чэтэ IэтыгъэкIэ Шыупащэ 
къыфилъыгъ. Шыупащэ мэIур чатэм пэIуидзагъэп, иш 
кIигъэбгъулъи, Турабэ пигъохыгъэ огъу нэкIым шыплIэм 
дигъэфагъ. Ардэдэм Шыупащэ кIэкIэу Турабэ ыкIыб рихыгъэ чэтэогъум ытэмэ джабгъу къыдиубытэу ытхы къипш 
тыригъэлъэтыгъ. Гъог макъэр чэтэ зэIудзэмэ шы пыр хъэщыщ макъэмэ ашъхьагъ рычъагъ...
ГуIатыжь пкъышхом къыпэкIафэрэр бгъуитIумкIи 
риутхэзэ, зыхыхэм зэрахэкIуатэрэр Рэдэд инэплъэгъу 
къифагъ: "Ичэтэ гъэбзакIэ ятэ Хьэкъарэ фэд, ау жъалымэп, 
гукIэгъу хэлъ",- пщышхом зэриIожьыгъ. Ежь ГуIатыжь 
ышнахьыкIэ Зирар къыпэкIэфэныр ыгу чъыIэ-чъыIэу илъыгъ. 
"Плъы жьыжъыр къысэдэIугъэп, Нахьлъэшыжъым ычIыпIэ 
иуцожьыгъ",- цIацIэзэ, зыхы шыур шыбгъэкIэ риути, 
шъхьэрыкIыгъ.
Рэдэд пщышхом ыкIыб Агъбанэ дэт, Къоданэрэ Мэщыкъорэ ыбгъуитIукIэ къыготых. ЧатэкIэ риупкIэхырэм нахьи, 
чэтэ тыкумкIэ риутэхырэр нахьыб.
- Шъуафэсакъ! Зыхыхэр пIуакIэ къэхъух! Чэтэ тыкур 
афэжъугъаз! - Рэдэд пщышхор игъусэмэ якуо, лъыкIуатэ 
къэс Абэч зыдэхъугъэр ымышIэу, нэгъэупIэпIэгъоу къыфыдафэрэм зыфиплъыхьэщтыгъэми, теплъэн ылъэкIыщтыгъэп.
ЗыхылI горэм Агъбанэ ионакIэ зыкъыридзи, шым 
ритхъыхыгъ. ЧIыгум тетхэу лIитIур зэзаощтыгъэ. Ардэдэм 
пщышхом ыкIыбыкIэ зыхылI нэIуцэшхор къыкъолъэти, 
чатэр къытырищэегъахэу, ыплIэIу ифагъэм къыхигъэкуукIыгъ:
- Хьэм сишхи! О кIэлэжъыр ара сызэкIодылIэжьыгъэр...- ащ нахь къэзымыIожьыгъэ лIы плIэмыешхор шым 
ефэхыгъ.
Рэдэд пщышхор къызызэплъэкIым, Дэдам ичэтэ Iэтыгъэ лъыр къыпычъэу ыпашъхьэ рилъэгъуагъ.
- УлIэхъупхъ, сшынахьыкI, чIыфи къыстебгъэфагъ,- 
Рэдэд пщышхор Дэдам щытхъугъ.

--- Page 539 ---

Рэдэд пщышхом ихьэнэ-гъунэ Iашэ къапэзыIэтыжьын 
итыжьыгъэп. Къэнэжьыгъэгъэ зыхы зырызхэр чэтэ тыкухэмкIэ онэгумэ араутыщтыгъэх нахь, аукIыщтыгъэхэп.
Заор заухым, уIагъэми, укIыгъэми Абэчыпщыр къахэкIыгъэп. ГуIатыжь зыфизэнкIэ зэнэгуещтыгъэ ышнахьыкIэ 
Зирари ахилъэгъуагъэп. Шыудзэхэр зызэхэлъадэхэм, 
ахэмэ ашъхьэ зэрэхахьажьыгъэм джэнджэш хэлъыжьыгъэп.
Джы, зэо ужым, Рэдэд пщышхом зыхыхэмкIэ апэрэ 
Iофэу иIагъэр пщы пащэкIэ аригъэлъэгъущтыр арыгъэ.
"ЗекIошыупщыр тэ къызэрэдгомыхьагъэр дэгъоу 
ышIагъ, зыхыхэмэ къыфагъэгъущтыгъэп, тэри ар едгъэшIэгъагъэмэ, щытхъунчъэ техъулIэныекIэ енэгуегъуагъэ..." 
- Рэдэд пщышхом гукIэ зэриIожьызэ, итекIоныгъэ гушIуагъуи, илъэпкъ зэрэукI гукъауи зэхэтыгъэ...
VIII
Шъхьацышъор къыгъэтэджэу бзылъфыгъэ кIый макъэ 
къэIугъ.
Мэзыбэ закъом хьэдэгъибл дэтыгъ, унэгъо пшIыкIутIумэ 
кIапщэхэр къащызэIуахыгъэх. Хьэдэгъэ зытIущ зыдэмыт 
къосэгъу чылэхэм ахэтыгъэп. ХьакIуцухэми хьэдищ 
зыдахьыжьыгъагъ. Iашэр нахь зыфэхыягъэр мыутIадзэр 
ары. Ахэмэ уIэгъэ зыхыбл нахьыбэ яIагъэп. Къосэгъумэ 
зафэзгъэзэгъэ зыхыхэм абгъукIэ мыутIэхэр къатеохи, 
шыумэ ямэIухэр зэнэсыхэу, къэзэрэухъумэжьыхэзэ, чIэнагъэ амышIэу зэуагъэх. ХьакIуцухэри къызэрэзэтенагъэм 
уезэгъыщтыгъэ. Хьалэч зэрэшIыгъагъэхэр къосэгъухэмрэ 
зыхыхэмрэ.
"ЦIыф лые хъурэп,- МэзыбэкIэ зихьэдагъэхэм афэтхьаусхэгъахэу, гупшысэ хьылъэхэм ахэт Рэдэдыпщым 
гъунэгъу чылэхэр къыкIухьэщтыгъэх. Къодани, Мэщыкъуи, 
Чэчани, ухъумэкIо шыу заули игъусагъ. "Уятэжъ тыгъуасэ 
бгъэтIылъыгъэу" пщышхом ыIуи, Чэчанэ заом зыдыIуищэгъагъэп. Аущтэу зэришIагъэм Рэдэд щыгушIукIыжьызэ, 
шъэогъум фыреплъэкIыгъ: - Мыр заом зыдэсщэгъагъэмэ 
зимышIэжьэу ахэлъэдэнти, Колэс тхьамыкIэм къыкIэныжьыгъэ закъор хэкIодэныекIи мэхъу. ХэкIодагъэхэри сыгу 

--- Page 540 ---

къемыокIэ арэп. НэбгыриплIыр кIэлэ зикъэмыщагъ. Адрэ 
лIищыр сабый-унэгъуагъэх".
- Зиусхьан, мары, моу мыдыкIэ къэгъаз,- Шышъхьарыс чылэм дэхьагъэхэу, хьэдагъэр зыдэт щагумкIэ Мэщыкъо диIонтIэхыгъ, унэгъо зыщыплI къэнагъэу шымэ 
япсыхыхи, лъэсыхэу щагум фаузэнкIыгъ. Зафэтхьаусхахэм, 
зи зэрамыIоу тIэкIурэ щытыгъэхэу лIыжъмэ ащыщ горэм 
къыIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, тхьэхэр разэ къыпфэхъух. 
О Iофэу уиIэр уиIэу тхьаусхакIо укъытфэмыкIуагъэми, тыгу 
обгъэщтыгъэп.
- СыкъэмыкIо мэхъуа, тят,- Рэдэд игущыIэ фабэ 
лIыжъым пигъохыжьыгъ.- Фэхыгъэ пэпчъ сыгу мастэу 
къыхэо, ау сыдэу сшIын, зэо тхъагъо хъурэп. Абэчыпщыр 
ышъэ икIи, зэлъэпкъэгъухэм тызэригъэукIыжьыгъ.
- УкIыгъэми, уIагъэми къахэмыкIыгъэу аIо, тыдэ хъугъэ 
адэ а пщы нэIуагъэр? - хьэдагъэр зие лIы къопцIэ лъагэр 
къэупчIагъ.
- Заор зетэгъажьэми къэлъэгъуагъэп. Джары къэрабгъэм ишэныр, уигъэблынышъ, ежь зигъэбылъыжьыщт. 
Хьакъарэ шъушIэщтыгъэмэ, ащ ыкъо нахьыкIэ игъусэу, 
русичмэ ахэхьажьыгъ.
- Зирармэ сшIэрэп Хьакъарэкъом ыцIэр? - бысымыр 
джыри къэупчIи, къыхигъэхъожьыгъ: - Моу кIэлэ плъыжь 
цIынэшху. СикIалэ иджэгу къэкIуагъэу бырсыр къытхишIыхьи, щагум дафыгъагъ.
- Джа дэдэр ары,- Рэдэд къыушыхьатыгъ.- Абэч джа 
зыр ары шъэогъукIэ къыфэнэжьыгъэр. ЛIакъор бжиблэу 
мао джары зыкIаIуагъэр. Зирар ышнахьыжъ ГуIатыжь 
кIэлэ шIагъо хъугъэ, мыдрэр зыхахьэрэр егъэутхъо.
Хьакъарэ иныо нэпсыр зэрикIыхэу къазэрэпэгъокIыгъагъэр Рэдэдыпщым ыгу къэкIыжьыгъ. Нэплъэгъу гуIэр 
къафидзызэ, пщышхори, игъусэхэри блитIупщи, ГуIатыжь 
къызэлъагъом бгъэкIэ зыфидзыгъагъ:
- ПшынахьыкIэ сыд щышIыгъ, сикIал, псауа, фэхыгъа? 
Сыд зыгорэ къыкIэмыIорэр?
- СшынахьыкIэ игугъу къысфэмышI, тян, ыцIэ зэхэсхынкIи сыфаеп,- ГуIатыжь  ныр ыбгъэ кIиубыти, ыгъэIэсэгъагъ.- АукIыгъэми ащыщэп, ауIагъэми ахэтэп, къумалэ...

--- Page 541 ---

- Е-о-ой, нынэ, ар зэрэмыхъатэр сэри сэшIэ, ау тыдэ 
схьыжьын, сыгуи, сыли фэмыузын слъэкIына, сыныбэ кIоцI 
къикIыгъэба...
Шышъхьарыс унэгъуитIумэ джыри афэтхьаусхагъэхэу 
Рэдэдыпщымрэ игъусэхэмрэ Мэзыбэ къыраублэгъужьыщтыгъэ. ТыдэкIи пщышхор зыхэхьагъэхэр заом кIэухэу 
фэхъугъэм рырэзагъэх, бгыбзи, гущыIэ Iаий хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи ыжэ къыдэкIэу зэхихыгъэп. АщкIэ хэгъэгу 
пащэр цIыфмэ афэрэзагъ, ау етIани зилI е зыкъо фэхыгъэхэм агучIэ фэмылъэгъуныгъэ шъэф ежьыркIи, АбэчыпщымкIи арылъын зэрилъэкIыщтыр ышIэщтыгъэ. ЦIыфхэр 
зэфэдэхэп. Зым ыIощт: "Нахь лъэшыр язэрэмыгъашIэу 
пщыхэр зэбэных, тэ тилъфыгъэхэр, тилIыхэр азыфагу 
дэкIуадэх". Адрэм хыери, мысэри гурыIощт, ау илыуз 
къытекIощт. Зы хэгъэгу зэрэхъугъэхэм къафихьыщтыр 
зиакъыл нэмысынхэри къахэкIыщтых. Ау щытми, заом 
хэкIодэгъэ зых дзэкIолIхэр зэрэбэр къосэгъухэм зэрягухэкIыгъэм Рэдэдыпщым ыгу нахь псынкIэ къышIыщтыгъэ.
Заор зэраухэу, зыхыпщыхэр зэфищэсынхэшъ, пщы 
пащэ къаригъэлъэгъоныр пщышхом къыригъэкIугъагъэп, 
мэфэ заулэ тыригъашIи, ахэхьэгъагъ. "Дэгъоу хъугъэр,- 
пщы зэIукIэм Рэдэдыпщым игупшысэкIэ зыфигъэзэжьыгъ,- 
сэ зи сымыIозэ, ЗекIошыу ыцIэ къызэрэраIуагъэр ары. 
СызэрахэплъагъэмкIэ, зыхыпщыхэм абгъэ абрамыжъо 
тезыжьыгъэм фэдагъ. Абэч ылъабжъэ анэмысызэ, анэIу 
зэрикIыгъэр ягопагъ. Заом къыхэмыхьэгъэ пщыхэр ары 
зыхыхэм зидахэ аIощтыгъэр. Ар сэрыкIэ зэримыкъу 
щыIэп..."
Мэзыбэ шыухэр къыдэхьажьыгъэхэу, тэмашъхьэм 
къыдэIукIырэ бырсырым гуIэнкIэ фыдэхыгъэх. Куо-хьаур 
къыздэIукIыщтыгъэр Турабэ янэшыпхъум ищагугъ. Ныор 
цIацIэу лъэгуцым тетыгъ, ыкIыб дэт нысэм IэутIэхэр 
фишIызэ, къышIогущыIэщтыгъ:
- Зыхым сыкъыращыгъэмэ, орэп сыкъэзыщагъэр, о 
зэплъыжьи, нахьышIу!
Шъхьатехъо шIуцIэр зыпшъэ дэфэжьыгъэ шъузым 
зишIэжьыщтыгъэп. Ар Емзэщ гъукIэм ышыпхъу. Щагум 
къыдищыжь шIоигъоу Емзэщ гуIэщтыгъэ шъхьакIэ, ыблыпкъ 
ыубыты къэс зыIэкIиутызэ, ымакъэ къызэрихьэу бгэщтыгъэ:

--- Page 542 ---

- Мыплъэжьы тхьэмэ уашI! МыкIожьлъэданэ тхьэмэ 
урагъан! Уятэш байколыжъым сикIэлэ хые къыукIыгъ.
- КъамыукIынэу уфэягъэмэ, уиджэнакIэ чIэбгъэсын 
фэягъэ!
- А нысэ, щыгъэт, ори тимылажьэ къыттемылъхь. 
Заор къезгъэжьагъэхэм ядау,- ныо IэжакIор шъузитIумэ 
азыфагу дэтыгъ.
- Ори ушIоп! - ылъакъохэр ригъанэзэ щагум Емзэщ 
къыдищыжьырэ шыпхъур зэцэкъэкIыжьыщтыгъ: - Уипхъорэлъф бытыжъыр кIэгъэстакIоу зыхымэ ахэтыгъ. Ащ сыгу 
тырагъэпщэхагъ.
- А нынэ, а къысэпхъонырэ пхъорэлъфыр сиунапчъэ 
зыдэгъэзагъэр ымышIэу дунаим ехыжьыгъ, янэ щэIэфэ 
сигъэпыигъ,- зэрэфэлъэкIэу ныом зиухыижьыщтыгъ. Шым 
къепсыхыгъэ Рэдэд пщышхор Емзэщ зелъэгъум, ышыпхъу 
ыблыпкъ ытIупщыжьыгъ. Бзылъфыгъэм ишъхьатехъо 
шIуцIэ гуIэнкIэ зытырихъожьи, гъы макъэкIэ къы Iуагъ:
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, сыгу дэшъухьагъэр яныуи 
яныси атескъутагъ. КъикIыжьын зэрэщымыIэр сэшIэ гущэ 
шъхьакIэ, аущтэу сымышIыгъэмэ сызэгоутыщтыгъ.
- Бзылъфыгъэм иджэнакIэ икIыхьагъэм фэдиз иделагъ. 
Зэхэоха мыщ ыIорэр, зиусхьан,- ышыпхъу ыгъэмысэу 
Емзэщ гъукIэр пщышхом Iуплъагъ.- Чылэм хьайнапэ 
тыдешIыхьэ. Сыд ялажь ныоми, иныси?
- Зыгу еIэжьыгъэм зишIэжьрэп, Емзэщ,- зыIитIу зыбгъэ телъэу IукIыжьырэ бзылъфыгъэм ыгу егъузэ, Рэдэд 
кIэлъыплъагъ.- БгъуитIуми лажьэ яIэп, лажьэ къызпыкIыгъэ Абэчыпщым цIыф хыехэр ыгъэунэхъугъэх. Зилъфыгъэ 
чIэзынагъэм емыкIу фэмылъэгъу, тян, ыгу ежъухыжьмэ, 
ыIуагъэм рыкIэгъожьын, ау заор къезгъэжьагъэхэр зэрэпIуагъэмкIэ къыбдасштэрэп,- ныо цIыкIум пщышхор 
егыигъ.
- СыIохъугъ, сикIал, сэшIэ гущ къызэрыкIыгъэри,- 
ныор укIытэжьыгъэ.- ОшIэ-дэмышIэкIэ къытхэбэнагъэхэти, 
тIори тагъэшIэжьыгъэп.
Рэдэдыпщым игъусагъэхэр ытIупщыжьыхи, зызэригъэпсэфыщтыр ыгу IэшIоу телъэу щагум зыдэхьажьым, 
Агъбан къыпэгъокIи, ригъэпсыхыжьызэ, къыриIуагъ:
- Къеблэгъэжь, зиусхьан, хьакIэ уиI.

--- Page 543 ---

- Пый къыфыкъокIын нахьи мафэ къэс хьакIэ къыпфегъакIу, Агъбан. Тыдэ къикIыгъ?
- КъыздикIыгъэр сшIэрэп, зэхэсхыгъэ закъор Колэс 
гъэрыпIэм къызэрэдикIыжьыгъагъэр ары. Чэчанэ дэжь 
Шыупащэ тхьаусхакIо ыщагъ.
- Чэчанэ зэрэсигъусагъэр сшынахьыкIэ ышIэрэба?
- ЕшIэ, зиусхьан. Шъукъызэрэсыжьыгъэр къытаIуагъэти, о нэмыкI Iофхэм укъагъэгужъо шIошIыгъ.
Зэхихыгъэм зи къыримыIолIэжьэу, Рэдэдыпщыр янэ 
иунэ ихьагъ. Рампэсрэ Курацэрэ къэбархэр зэфаIуатэхэу 
щысыгъэх. Рэдэд ныуитIур къыфэтэджыгъ.
- КъакIо, къакIо, зиусхьан, игъом укъэсыжьыгъ, 
сежьэжьын сIощтыгъ,- Курацэ унэм икIыжьынэу ежьагъ.
- Узгъэщтагъ пIонэу, Курац, ащ щэхъу хэмылъэу 
уикIыжьына,- Рэдэд ыдагъэп.- КъэтIысыжь, узикIыжьыкIэ, 
сыгу къеощт, тяни ары. Шъыпкъэба?
- Ежь къысэмызэщыгъэмэ, мэфэ реным Курацэ 
сыкIэрысыгъэми хьау сиIэп,- Рампэс щхыпэ шъабэр гъунэгъу ныоми, ыкъуи зырызэу апигъохыгъ.- КъэтIысыжь, 
Курац, тIэкIу тыщыгъэсыжь.
Курацэ раIуагъэр зэригуапэр ынэгу жъоплъ къыхэщыгъ, 
пщышхор зетIысэхым, ежьыри гощэшхом пэблагъэ зишIи, 
ымакъэ ыгъэшъхъызэ, къэупчIагъ:
- Турабэ тхьамыкIэр заом зэрэхэкIодагъэр шъыпкъэ, 
арба, зиусхьан?
- Шъыпкъэ, Курац,- фэмычэф шIагъоу Рэдэди 
риIожьыгъ.
- ЫкIыб къытфигъэзэгъагъэми, сыгу къеуагъ. ЕгъашIэм 
тызэгъунэгъугъ, тынэгу кIэтэу къэхъугъ.
- СикIалэмэ агу тефэжьыщтыгъэп шъхьакIэ, сэри 
гухэкI сщыхъугъ,- гощэшхоми гъунэгъу ныом дыригъэштагъ.
- Сыдэущтэу тыгу тефэжьыщтыгъ хьашхъурэIум фэдэу 
къытэбэныжьыщтыгъэр? - Рэдэд къыхихыгъ.- ЦIыф фэдэу 
къызыдготым, боу тыфэдэгъугъ.
- Арыгущ,- Курацэ хэхьапщыкIыгъ.- Зы фыжьырэ 
зы шIуцIэрэ къемыжэу цIыф щыIэп, ау Турабэ пэсащэу 
дунаим ехыжьыгъ.
- Ежь къызфимыхьыжьыгъэ къехъулIагъэп,- Рэдэд 
ыгу ТурабэкIэ къэушъэбыгъэп.

--- Page 544 ---

- Хьэр игъолъыпIэ икIымэ, тыгъужъым ехьы, Рэдэд, 
тэрэз зыфапIорэр,- Курацэ къыдыригъэштэжьыгъ.- Сыд 
ар зыхыхэм къыфашIэнкIэ зыщыгугъыщтыгъэр? Ичылэжъ 
дэсэу, иунэжъ ыгу илъыгъэмэ нахьышIугъэба? Сэ мафэ 
къэс слъэгъущтыгъэ, оры лIы зышIыгъагъэри, чылэм уасэ 
къызыкIыфашIыщтыгъэри о уихьатыр.
- ЛIы сшIыгъагъэми сшIэрэп, згъэсэхъуджэгъагъэ. 
ЗебгъэгъэшхэкIмэ, шыр къыошъутырыжьы, Курац.
- Адэ етIани сыд фэдэ бзылъфыгъ ащ къыщэгъагъэр! 
- ыгу къыдеIэу, ныом ынэгу зэхихыжьыгъ.- Дэхапсэ раIуалIэхэрэм сэ сапылъэп, ицIыфыгъ ары зыфасIорэр. Турабэ 
иуни, ишыкъуи къэбзэ-лъэбзэ зэпэлыдыжьы ышIыгъагъ. 
Сигъунэгъуфэ, сыгу хэзгъэхъон фэшъхьаф ыжэ къыдэкIыгъэп. Бытыжъ делэм ари ыгъэхъугъэп.
- Дэгъу ащыгъум, Курац, шъущыс, шъугущыI, тянэ 
узилъэгъукIэ, игууз щыогъэгъупшэ,- Рэдэд къэтэджыжьыгъ.- ТихьакIэ къащэжьыгъэшъ, сыпэгъокIын.
Шыупащэ хьакIэщым рищэжьыгъэ лIыжъыр тIысыгъо 
имыфэзэ, Рэдэд пчъэм дэкIыгъ. ХьакIэм чанэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, бысымым къыпэгъокIи, ыIапэ къыубытыгъ.
- Iо хэмылъэу, оры Рэдэдыпщыр,- лIыжъ нэгу хъурэе 
пэ кIэко быхъум ынэ нэшхъо цIыкIухэр къилыдыкIыгъэх.
- Сыдым сыфапшIэрэ, тят? - пщышхом ыгъэшIэгъуагъ.- ТызэIукIагъэу къэсшIэжьрэп.
- Уитеплъэ-Iуплъэ зыфэдэр Къаншъао къысфиIотагъ.
- ЗэрэпIорэмкIэ, Тумтэкъашъэ укъекIы, къэтIыс,- 
Рэдэд пхъэнтIэкIум Iэ фишIыгъ, лIыжъ лъхъэнчэ псынкIэр 
етIысэхи, гуфаплъэу пщышхом Iуплъыхьагъ.- ХьакIэр 
чэщ-мэфищэ щымысэу, илъэгъун кIэупчIэхэрэп, ау укъыздикIыгъэм елъытыгъэу сэри сэзекIо. Узщыщыр, пцIэр, 
укъызыфэкIуагъэр сшIэ сшIоигъу. ЗыцIэ къепIогъэ Къаншъао сэ сянэш.
- СэшIэ, зиусхьан,- лIыжъ пэбгъо цIыкIур, ыцэ кIодыгъэхэм нахь жъышъо тырыуагъаштэу, къэщхыгъ.- СцIэр 
Пэхъу, мыутIэмэ сащыщ, Тумтэкъашъэ сыщэпсэу. БэшIагъэ Къаншъао зысинэIуасэр. Ары сыкъэзыIопщыгъэр.
- Сыд тянэшыр зыгъэгумэкIрэр?
- Ежь гумэкIыгъо иIэп, зиусхьан, зыхэтмэ алъытэ, 
иIофхэр дэгъоу кIэкIых. Мстислав пщышхом Тэн лъэныкъом 
узыщыIокIэм, ышыпхъу ипсауныгъэ мыхъатэу, ышнахьыкIэ ылъэгъужь шIоигъоу зэрепIогъагъэр джырэблагъ ныIэп 
Къаншъао зишIагъэр. КъакIо шIоигъуагъ шъхьакIэ, русичмэ 
гуцэфэ лые аригъэшIыным фэягъэп.
- Цыхьэ къыфашIыжьырэба?
- Хэтрэ цIыф лъэпкъи, уащымыщ зыхъукIэ, узэреуцохэу, къыогуцафэх. Къаншъао ышыпхъу шIуфэс къыфысигъэхьыжьыгъ, изытет зэзгъэшIэнэу къысэлъэIугъ. Ибэ 
нахьыбэу сыкъызфигъэкIуагъэр оры.
- Сэ сыд Iоф къыздыриI?
- Зыхыхэм шъузэрязэуагъэр русичхэм къанэсыгъ. Ар 
тIэсхъапIэкIэ къышъуфалъэгъугъ. Зыхыхэмрэ мыутIэхэмрэ 
къатеонхэу загъэхьазыры. Ежь-ежьырэу тын атынэу къыземызэгъхэкIэ, IашэкIэ рагъэуцолIэщтых. Дзэм ипэщэщтыр 
Къаншъау. "Янэ сыриш, къыспэрэмыуцужь" еIо.
- Къаншъао зэрэсянэшыр шъыпкъэ, Пэхъу, ау русичмэ 
зязытыгъэм хэгъэгум ыпэ сызэритыр щыгъупшэжьыгъа? 
- игубж зыхеушъафэми, Рэдэд ышъо къыхихыгъ.
- Ар зэрэпIощтыри Къаншъао къыдилъытагъ. "Ащ 
къемызэгъымэ, ыIуагъ, русичмэ ягухэлъкIэ мэкъэнчъэ 
зэрэсымышIыгъэр гурыгъаIу. Сэ мыщ сыщыIэми, сыгу 
Къосэгъум щыI. Сшыпхъу Рампэси, сипхъорэлъф Рэдэди, 
къосэгъухэми сыгуи, сыли зэрафэузырэр сфяIожь". 
Джары, зиусхьан, сыкъызфэкIуагъэр. Колэс тхьамыкIэри 
зэзгъэлъэгъу сшIоигъуагъ, ау кIасэ сыхъугъ.
- Колэс сыдым фапшIэщтыгъэ, Пэхъу? Илъэс пчъагъэм 
уигугъу ышIэу зэхэсхыгъэп.
- Колэсрэ сэрырэ ащ фэдизэу дэгъоу тызэрэшIэщтыгъэп. ТIуми тызэрэмышIэу, тшъхьэ гъэрыпIэм къитхыжьызэ, 
тызэIукIэгъагъ. Тыкъызэсыжьым, шъхьадж ипакIэ екIужьи, 
тызэщыгъупшэжьыгъагъ. Колэс сэщ нахь ныбжь иIагъ, ау 
илIыгъ тыкъэзыхьыжьыгъагъэр.
- Ар шъыпкъэ, Пэхъу, Колэс лIыгъи, цIыфыгъэшхуи, 
акъыл чани иIагъ. Дунаим ехыжьи, тыкъычIитIагъ. 
ЩымыIэжьми, чIыпIэ къин сызифэкIэ, сшIэщтымкIэ 
сеупчIыжьы, Колэс сыд ыIоныя сэIо,- лIыжъ Iушыр ыгукIи, 
ышъхьэкIи къызэрэпэблэгъагъэр Рэдэдыпщым къыхэщыгъ, 
ыпашъхьэ ис лIыжъ цатхъэм Iуплъыхьэзэ, Къаншъао къафыригъэхьыгъэ гущыIэхэм акIэгупшысыхьажьыгъ: "Джырэ 
фэдэу нэфагъэ тянэшым къыпкъырыкIэу къыхэкIыгъэп. 

--- Page 545 ---

Зиухыижьызэ, осет къышIыжьырэм фэд. Сыд шъуIо 
къехъулIагъэр?.."
ТыгъужъитIу акIыб зэфагъазэрэп.
КъызэплъэкIыжь ямыIэу, Абэчыпщым ишыкIэ утысэу 
Зирар ишышъхьэ нэс-нэмысэу хы ШIуцIэ Iушъом рекIокIырэ 
гъогум жьы къаIумыкIыжьэу нэсыгъэх. Щынагъо щымыIэжь 
зэхъум, яшыхэр лъэхъум тырагъэхьагъэх, кIорыкIоми 
зыратыгъ, шымэ япсыхыхи, шхомлакIэхэр аIыгъэу, алъакъохэр зэкIэкIыжьыфэхи лъэсэу кIуагъэх.
- ХэдгъэкIырэр тифедэ, тэшэсыжьы,- Абэчыпщым 
мэкъэ тIысыгъэкIэ къызыIуидзи, онэгу зишIыжьыгъ, Зирари 
шэсыжьыгъэ.
Русич гъунапкъэм нэсыфэхэ, пщыри, кIалэри зэфэплъырыжьыщтыгъэх, акIыбхэр зэфагъэзэнкIэ зэщыщынэжьыщтыгъэх, зым адрэр шIотыгъужъыгъ. УхэткIи 
Зирар къызэрэомыблэщтыр, укIыти, щыни ынэ зэрэкIэмылъыр Абэч ышIэщтыгъэ. Зыщыщмэ ахэзэгъагъэп, 
ышнахьыжъи, яни къафэуфагъэп, Рэдэдыпщым пэуцужьыгъ. Зирар ышъхьэ къызырехьылIэжьым, ежьыри 
ар цIыфы ышIыжьынкIэ зэриубытылIэгъагъэп, хэгъэгу 
пэщэшхом зэрегоощтым щэхъурэ гухэлъи иIагъэп. Абэчыпщым зэриIоу зымыхъукIэ, ыпсэ зэрэIуихыщтым Зирари 
ехъырэхъышэжьыщтыгъэп. Ежь нахь лIышIухэри ужынчъэу 
яшымэ аригъэпсыхыгъэх.
КIалэм ибгъэжъ Iуплъи, идэбжъыкъу плъыжьыхэми, 
ыIэпшъэц цIэплъ пытэхэми нэплъэгъур джыри зэ Абэчыпщым атыридзагъ, щынэ тIэкIу ыгу къыфихьагъэу, гъумыгъугъэ: "ЫIапшъэхэр зэрэгъумхэр, кIочIэ делэ тхьэмэ 
къыратыгъ. Дышъэ чысэ сыбг зэришIагъэр къыздерэшIи, 
фэсшIагъэми еплъыжьынэп, ау сэри сыцакоп..."
ЧIыгу гъунапкъэр къэзгъэгъунэхэрэм Абэчыпщыр 
псынкIэу ашIокIыгъ, русичмэ тын аритэу зэрэригъэжьагъэр 
ухъумакIомэ япащэ щыгъуазэу къычIэкIыгъ.
Тумтэкъашъэ шыуитIур дахьи, къин къащымыхъоу, 
Къаншъао ипсэупIэ къагъотыгъ, ау дзэпащэр дэмысэу 
къычIэкIыгъ. Неущ къызэрэкIожьыщтыр къараIуагъ. Къызщыуцущтхэм лъыхъунхэу ежьагъэхэу, Абэчыпщыр 
къэупчIагъ:

--- Page 546 ---

- Русичмэ абзэ ошIа, Зирар?
- Тыдэ щысшIэни, зиусхьан,- кIалэм ыцэ жъгъэйхэр 
къыIуигъэпсыгъэх.- КъэзгъэшIэгъэ тIэкIум Мэзыбэ сыдэсыгъ. Анахь чыжьэу сыздэшэсыгъэр уи Зых хэгъэгу ары. 
Джы, мары, Тумтэкъашъи сыкъэсыгъ.
- Бзэ умышIэу, русичмэ сыдэущтэу уахэзэгъэщт?
- О сыуигъусэщтмэ...
- СкIэ уишIэгъэ зэпытыщта? Тызэмыгъусэн фаеуи 
къыхэкIыщт.
- СшIэрэп ащыгъум сызэрэхъущтыр...- Зирар ытхьабылыпчэ къыпызыгъ.
- УлIыба сэIо,- шхомлакIэр зыгъэлэнлэгъэ Зирар 
къамыщыкIымкIэ ыIэкIыIу Абэчыпщыр теуIозэ, гурышIу 
зыфишIыгъ,- ппакIэ къебгъэлэлэхэу, шхомлакIэр тэрэзэу 
Iыгъ, уиш умыгъэлъэпао. Русичмэ абзэ шIэгъошIу. Апэрэ 
мафэхэм узыфаер IэхъуамбэхэмкIэ агурыгъаIу, ужэ дэшI. 
Тэри джары зэредгъэжьэгъагъэр.
Унэмэ аIухьэхэмэ яупчIыхэзэ, зыштэнхэ къагъотыгъ.
- Мыщ о къыщыуцу, сэ нэмыкI унэ къэзгъотыщт,- нахь 
унэ хэхыгъаIо Абэчыпщыр фэягъ.
- Зы унэ тызэдисмэ, нахьышIуба, зиусхьан? - Зирар 
къэгумэкIыгъ.
- Пщымрэ иухъумакIорэ унэ зэдисхэу сыдигъуа зыплъэгъугъэр? - Абэчыпщым къыхихыгъ.- Ащ ублэкIынышъ, 
тызэфэд пIоу къебгъэжьэщт. Хэти ичIыпIэ ышIэн фае.
- Ар сэ къизгъэкIыгъэп, зиусхьан,- Зирар къызэкIэщтэжьыгъ.- Тызэгъусэмэ, кIо зыфапIорэм сыкIон, сычъэн, 
узыфаер къыпфэсшIэн сIуагъэ нахь.
- Армырмэ, сIорэр пшIэщтба? - Абэчыпщым нахьыеу 
зыкъырихыгъ.- КъыпфашIэрэм уасэ фэпшIэу зегъас. Сэры 
мыхъугъэмэ, заом ппшъэ щыпагъэлъэтыщтыгъ. КъытэкIугъагъэхэр мацIэм зэрэфэдизыгъэр плъэгъугъэба? СшIэ-сымышIэми, зы зыхы дзакIо ащ ышъхьэ къахихыжьыгъэп.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан,- Зирар ымакъэ шъабэ 
къэхъугъ, ыгу къежъэжъыкIыми, зэрыфэгъэ чIыпIэм нэмыкI 
хэкIыпIэ зэрэщыримыIэм IорышIэ зыригъэшIыгъ.- 
КъысфэпшIагъэри къызгурэIо, русичыбзэ зэрэсымышIэрэр 
ары сизэкъонэу сызыкIыфэмыер.
- Уесэжьыщт. УнапкIэ пIыгъа?
- Дышъэ тIэкIу сиI.

--- Page 547 ---

- Дэгъу ащыгъум, сыкъыпфае хъумэ, укъэзгъотыщт,- 
Абэч шым елъэдэкъауи, ыпэкIэ лъыкIотагъ, къызэриIокIыжьыгъ: - Сэри Iэгъо-блэгъум сыкъыщыуцущт.
Абэч гукIэ кIалэм едэожьыгъ: "ЛIы къабзэм зы унэ 
сыдихьанышъ, сидышъэ чысэ езгъэлъэгъущт, ара? Мыры 
сэ сызыщыгугъырэр,- ыгу ины кIэхъукIэу бгым ишIэгъэ 
чысэм теIэбагъ.- Дышъэ уиIэмэ, зэкIэ уиI. Русичмэ сахэзагъэмэ, унэ дэгъуи сщэфын, сиунагъуи къэсщэжьын. 
ТыкъэкIожьынэп аIомэ, зэрашIоигъу, шъузынчъэ сыхъунэп..."
Зирарэ зэригъэхьагъэм унэ зытфыхыкIэ пэчыжьэу 
пхъэмбгъу унэ хэIэтыкIыгъэр Абэчыпщым псэупIэкIэ къыхихыгъ.
КъэкIогъэ мафэм пчэдыжь шхэгъур текIыгъэу, пщымрэ 
кIалэмрэ зэIукIэжьхи, Къаншъао дэжь кIуагъэх. Илъэгъуни, 
зыщыщыри ухъумакIохэм Абэч зареIом, дзэпащэм къеупчIыжьи, бэрэ рамыгъажэу рагъэблэгъагъ.
- Унэм сыкъекIыжьыфэ, о шымэ апэт, зыми умыкIу,- 
Зирар къыфигъэпыти, Абэчыпщыр ухъумакIом ыуж ихьагъ.
Пчъэ лъагэм Абэч зыдэкIым, зэрыфэгъэ унэшхом 
цIыкIу ихъухьагъ, ежьыри зыдишIэжьэу зызэхиутIыIуагъ. 
Пчъэм пэчIынэтIэ дэпкъымкIэ къикIи, нэгу псыгъо кIыфэу, 
Къаншъао къыпэгъокIыгъ.
- Сыдытхьэм укъытфихьыгъ, зиусхьан, къеблагъ,- 
Къаншъао щхыпэ-гушIуапэ къемыкIоу Абэч ыIапэ къыубытыгъ, Iуплъыхьапэзэ, пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъугъ: - 
КъэтIыс, джыри зичэзыу тын къытфэпшIынэу укъэкIуагъэмэ, 
сигуапэ.
- Сызфимытыжь хэгъэгум сыдэущтэу тын къыщысыугъоин, Къаншъау,- Абэч ыгу къызэхэхьанкIэ макIэ иIэжьыгъэр. 
- Сыд къыохъулIагъ, пщы пэщэ IэнатIэр пIахыжьыгъа?
- СIахыжьыгъэми сшIэрэп, стырахыгъ.
- Хэт?
- Уипхъорэлъфым фэшъхьафэу, сэ къысфырикъунэу 
хэта адыгэ чIыгум исыр?
- ЗэрэхъурэмкIэ, Рэдэдыпщым утырищыгъ. ТапэкIэ 
укъызытхахьэм, къыосIогъагъэба епхьыжьэгъэ Iофыр 
къызэрэбдэмыхъущтыр? Сшыпхъу къызэрилъфыгъэм пае 
сыщытхъоу къызшIомыгъэшI, Рэдэд адыгэ лъэпкъхэр 

--- Page 548 ---

зэкъуищэгъэ къодыеп, шIошъхъуныгъэ къызфаригъэшIыгъ, хэгъэгу пащэкIэ аштагъ, цыхьэ фашIы, щэгугъых. 
Мы жъобгъум натIэкIэ уеокIэ, пхырыуутына? Хэт пчIыпIэ 
ригъэхьагъ?
- СшIэрэп, Къаншъау. О къызэрэпшIошIэу, Рэдэд 
шъхьэшхом сытырищыгъэп. ЗаокIэ къысэкIуи, сидзэ къызэхигъэтэкъуагъ. 
- Ащ фэдэ мэхъуа?! - дзэпащэм ынэгу кIыф къэушэплъыгъ, ынэхэр къэплъызыгъэх,- зыхыхэр къосэгъумэ 
анахь мыбэмэ, анахь макIэп, сыдэущтэу къыптекIуагъ?
- Къосэгъумэ язакъоп къысищэлIэгъагъэр. ХьакIуцухэри, мыутIэхэри бгъуитIумкIэ къыттеохи, хьалэч ташIыгъ. 
Зыхыпщыхэм ащыщхэри къыскъоуцожьыгъэхэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тилъэпкъэгъухэр зыфэдэхэр 
тэрэз-тэрэзэу зэбгъэшIагъэп. Пщыхэм къахэмыкIыгъэм, 
ыгукIэ пщыкIэ зелъытэжьы. О пщыхэр пIэмычIэ чIэсхэу 
пIыгъынхэм уфэягъ.
- ЗафэзгъэцIыкIунэу ара узыфэягъэр? Ащыгъум 
сшъхьэ къытетIысхьагъэхэу плъэгъуни.
- ЗафэгъэцIыкIу сIорэп, цIыфхэр пшъхьэ еплъытыжьхэу шэн пхэлъын фай, зиусхьан. Пщи, байколи, лэжьакIуи 
Рэдэд зэрафыщытым укIырыплъыным ычIыпIэкIэ, уебэныжьыгъ. О сыдэущтэу заом укъыхэкIыжьынэу хъугъэ? 
Уизакъоу укъэкIуагъа?
- Сибайколмэ сыкъаухъумагъ, зы кIэлэжъи сигъусэ.
- Хэтмэ ащыщ?
- Уичылэгъу Хьакъарэ ыкъо нахьыкI, Нахьлъэш цIэплъым иблагъ.
- КъызгурыIуагъ, Рэдэд ипыигъэхэм къахэкIыгъ. Сыд 
гухэлъ уиIэу талъэныкъокIэ зыкъэбгъэзагъ?
- Сышъуштэмэ, гъусэ сыкъышъуфэхъущт, Рэдэд о 
зэрэуипхъорэлъфым пае дэеу укъытегущыIэнкIэ уфаеп, 
Къаншъау, ау о къызэрэпшIошIырэм тетэп ар, ыIорэм 
зыдемыгъаштэкIэ, уищытIэщт.
- Хэгъэгу зепхьаныр къин. ГукIэгъуи, жъалымагъи, 
акъыли, нэмыкIи ищыкIагъ. Ау о Турабэ уигъэплъэхъугъэкIэ сенэгуе.
- А бытыжъыми сигъэблыгъ, сигъэплъэхъугъ нахь, 
ифедэ къысэкIыгъэп. Къосэгъухэм Рэдэд афэмылъэгъужьэу сыхигъэдаIощтыгъ, нэужым къызэрэчIэкIыжьыгъэр 
фэшъхьаф.
- Хэт дэжьыкIэ зигъэзэщт джы Тураб?
- Мо Iаер, щыбылыкъым къычIэплъы пIонэу, зэо утыгум псэоу къикIыжьын пшIошIа? Ылъакъохэр ригъанэзэ, 
заом хэсщэгъагъ. Ар Iофэп, Къаншъау, сэ сшъхьэ зэрэхъущтым тырыгъэгущыI. Сышъоштэмэ, шъыпкъагъэ 
къыжъудысиIэу сыкъыжъуготыщт. Рэдэд пшыпхъу къылъфыгъэми, шъуазыфагу псышхо зэрэдэчъырэр сэшIэ, 
зэфэшъхьаф нэпкъымэ шъуатет. Аукъодыеу адыгэмэ тын 
къышъуатыщтэп, шъо къаIышъумыхэу шъууцущтэп. 
Уфай-уфэмыеми, Къаншъау, шъузэутэкIыщт.
Русич дзэпащэр тэджыгъэ, зи къымыIоу, джэхэшъогур 
рикIукIызэ, ыпашъхьэ ис пщы къумалым зэрэпэгъокIыщтыр 
гуIэнкIэ зэригъафэу ригъэжьагъ: "Мыщ икъэгущыIакIэкIэ 
шIу къыпыкIыщтэп, зэрэмыцIыф хъатэри сэшIэ. СакIыб 
фэзгъазэмэ, сапшъэкIэ кIон ылъэкIыщт, зэплъын щыIэп, 
бырсыр сыхидзэщт. Ащ нахьышIу сыгу къизгъаплъэ фэдэ 
сшIымэ. ЩыкIынэу ежьэмэ, кIэкIы зышIынхэр сиIэх..."
- Зиусхьан,- Къаншъао ыгупэ пщым къыфигъази, 
ыпашъхьэ къиуцуагъ, апэрэу Iупэщх шъабэри къыпигъохыгъ,- сегупшысэжьыгъэшъ, ощ нахь гъусэшIу русичхэмкIэ дгъотыщтэп. Адыгэ шъолъырыр дэгъоу ошIэ, мэзи, 
къушъхьи, псыхъуи, гъогуи, лъагъомэ афырикъужьэу, 
уащыгъуаз. Мстислав пщышхор адыгэмэ чыристан диныр 
ахимылъхьэу тын къаIимыхэу ашIокIыщтэп. Тхьэм укъытфихьыгъ, утищыкIагъ. Бэ тетымыгъашIэу, апэрэмкIэ 
мыутIэхэмрэ зыхыхэмрэ тын IофымкIэ тахэхьан тэIо. Гъусэ 
укъытфэхъун. Тидзэ ухэтмэ, оркIэ щынагъо щыIэщтэп.
- Сигуапэу сыкъышъухэхьан, Къаншъау,- Абэч къэчэфыжьыгъ.- ДзэкIо куп сафэбгъазэми, зесщэн слъэкIын, 
русичмэ абзи сэшIэ.
- АщкIэ узгъэгугъэрэп,- Къаншъао ынэгу зэхигъэхьажьыгъ.- Сэри сыдзэпащэу, ори дзэкIо куп уафэзгъазэмэ, русичмэ адэнэп. Ау зыкъызэрэбгъэлъагъорэм зэкIэ 
елъытыгъэщт.
- Ари тэрэз.- Абэч къеуцолIагъ.- Сыдигъо сыкъэкIощт? 
Сигъусэ кIэлэжъри...
- Ар дзэм хэдгъэхьащт. НеущмыкIэ шъукъакIу.

--- Page 549 ---

- Ащыгъум неущмыкIэ нэс,- Абэчыпщыр къэтэджыжьыгъ, шъхьэ пагэр Iэтыгъэу дзэпщ щагум къыдэкIыжьыгъ.
IX
Узажэрэм уригъэзэщэуи, уигъэгузажъоуи къыхэкIы.
Рэдэд пщышхом къыфэкIогъэгъэ мыутIэ лIыжъыр 
аригъэгъэкIотэжьыным ыпэкIэ, язакъоу зэдэгущыIэжьыгъагъэх. Къэбарыр дэими, къызэрэфаригъэхьыгъэмкIэ 
Къаншъао фэрэзагъ, ау ар хэгъэгу пщышхом ригъэкъугъагъэп. Русичхэр ичIыгу къызихьащтхэр ымышIэу, шыудзэр ыугъоиныр, хэгъэгу гъунапкъэм рищэлIэныр къыригъэкIугъэп, ащкIэ ахэр ыгъэблынхэм енэгуягъ. Узэряжэщт 
пчъагъэри умышIэу шыухэр зэхэугъоягъэхэу бэрэ пIыгъынхэр псынкIэгъуагъэп.
ЛIыжъ цэтхъэ цIыкIур изакъоу гущыIэгъу зешIым, 
цыхьэ фишIэу Рэдэд елъэIугъагъ:
- Тят, о узыщыфаем ухъумакIомэ хэгъэгу гъунапкъэр 
къызэпыуагъэчыщтэп, къыогуцэфэщтых. ПфызэшIокIыщтмэ, мыутIэмэ ячIыгу гъунапкъэ пэблагъэу, тыгъэ 
къохьажьыгъом, русичхэр къежьэнхэкIэ мэфищ щыIэу, 
лъэгапIэ горэм Iугъо къыщыгъэу. Ар тэ мэкъэгъэIу тфэхъущт.
Пэхъу лIыжъым пщышхор къыгъэгугъагъ, ежь фэмыгъэхъумэ, зышIэн къыгъотынэу ыIуагъ. Шыонэзэтелъ 
зэритыгъэм Шыупащэ шыу заулэ гъусэ фишIи, мыутIэ-русич гъунапкъэм нэс хьакIэр агъэкIотэжьынэу фигъэпытагъ, 
унашъуи фишIыгъ:
- КъызыжъугъэзэжьыкIэ, Къаитыпщым дэжь къыдэхьажьи, русич чIыгу гъунапкъэм къыщылъэгъощт Iугъом 
мафэ къэс, тыгъэ къохьажьыгъом, фигъэплъырынхэу еIу. 
Ащ къыщегъэжьагъэу къосэгъу чIыгум къынэсэу, Iугъо 
зыгъэущт цIыфхэр лъэгапIэхэм ащерэIыгъ. Къосэгъу 
къушъхьэтхыхэм машIо ащызышIыщтхэр сэ згъэкIощтых.
- Сыд ащ къикIырэр, Рэдэд? - Iугъо зэфэгъэур зэрэмэкъэгъэIур Шыупащэ ышIэщтыгъэми, фашIыгъэ унашъор 
ыгу римыхьэу, ышнахьыжъ Iуплъагъ.- Зыхыхэм такъыкIэрызыжьыгъэ къодый, агукIи, акIуачIэкIи цIыфхэр мэуцох. 

--- Page 550 ---

Русичмэ жабзэ къафэбгъотмэ нахьышIу Колэси къыуиIогъагъ.
- СшынахьыкI, кIэнкIэм чэтыр ыгъэсэжьрэп,- Рэдэдыпщышхом пхъашэу къызыIуидзыгъ.- Сянэш Къаншъао 
зэгорэм сенэкъокъужь зэхъум, русичмэ аIорэр ошIа ыIуи, 
мы русич гущыIэжъыр къысфидзыгъагъ. Джы ар о 
къэблэжьыгъ. Сэ сытхъэкIэ зао сэшIэу къыпшIошIа? Зы 
мэфэ зао сыхэхьаным къыпэу, сшъхьэ къэсымыIэтэу 
илъэсрэ сыпфэжъон.
- Ары шъхьакIэ, Рэдэд, орба зыIуагъэр русичхэм 
япчъагъэ гъунэ зэримыIэр. Мары, мыутIэхэм адэжь узэкIом, Саркел къалэ къикIыжьэу, Мстислав уIукIэгъагъ, 
Къаншъау Чернигов ыгъэкIогъагъэу пIуагъэ, адыкIэ къохьапIэмкIи щыIэр зыфэдизыр тхьэмэ ашI. ЕтIани Византиер 
къыготмэ...
- СшынахьыкI, бэ пIоу, пыим ущымыщын, макIэ пIоу, 
утемыгушхуахь,- Рэдэд игурышIу къихьажьи, Шыупащэ 
ытамэ теуIуагъ.- Русичхэр бэ мэхъух сIомэ сяплъызэ, 
силъэпкъэгъухэр язгъэхъункIэщтхэп, тичIыгу язгъэулъэгущтэп. ТашIомыкIэу ежьхэр къыттеохэми, шIу ядгъэхьыщтэп. Гу зышIырэр мышъэми текIо.
- Чыристан динымкIи цэуIупIэ тыкъашIыгъап,- Шыупащэ идаохэр къышIудэуаещтыгъэх.- Урымхэри, 
русичхэри, нэмыкI лъэпкъышхохэу чыристаныр зыштагъэхэр тэщ нахь делэхэпщтын. Турэбэ бытыри тхэтыжьэп, 
цIыфхэр къэзгъэблынхи слъэгъурэп. Егъэзыгъэ хэмылъэу 
зыгъэдэIощтхэр, шIошъхъуныгъэ ахэзылъхьащтхэр чылэмэ 
адэбгъахьэмэ...
- АщкIи укъысэмыдау,- Рэдэдыпщым къыпиупкIыгъ.- 
АпэрэмкIэ, къагъэшIагъэм адыгэмэ агъэлъапIэу, шъхьащэ 
афашIэу яIэ тхьэхэр щыжъугъэзыех сфяIощтэп. Ар зысшIэкIэ, Турабэ нахь пытаIохэу, нэбгырэ пчъагъэ къыкъокIыщт. ПIо къодыекIэ хъун Iофэу диныр щытэп, цIыфмэ 
агу илъ, алъ хэлъ. ЯтIонэрэмкIэ, о къыбгурымыIорэр зы: 
тэ къытфэусэкIэ Константинополь чыристан диным тыригъэхьаным къыкIэдэурэп. Ар зытштэкIэ, динлэжьхэр 
къытфигъэкIощтых, ахэмэ ауж щэф-щэжьым пылъхэр 
къибэнэщтых. Зэуж итхэу тихыIушъо къухьэхэр къызэлъыIухьащтых. УхъумакIохэ фэдэхэу, ахэмэ дзэкIолIхэр 
къарыкIыщтых. Мафэ къэс къытхахьэрэм къыхахъозэ, 

--- Page 551 ---

чIылъэмкIи къикIыщтых, тызэлъаштэщт. ЕтIанэ, плъэкIыщтмэ, русичхэми, Византиеми тын ямыт.
- Рэдэд, гъэрыпIэм узахьым, синасып бэрэ пэмытэу 
укъызэрэкIожьыгъагъэр,- ыбгъэ дизэу жьы къыщи, Шыупащэ хэхьапщыкIыгъ.- Джы нэс Къосэгъу закъом пщыгъор 
щысIыгъыгъэмэ, езгъэчъэхыщтыгъэ. СыкъыодэIушъ, 
сэгъэшIагъо, тыдэ къипхыра ащ фэдиз акъыл?
- Псым уитхьалэ хъумэ, ори есыкIэ зэбгъэшIэщт, 
сшынахьыкI,- Рэдэд тхьагъэпцIышъоу Шыупащэ есэмэркъэуи, ыIапэ ыубытыжьыгъ.- Гъогумаф, къыосIуагъэр 
гъэцакIэ. Iофхэр нахьыбэ къэс шъхьэм гузажъоу Iоф ешIэ.
Тумтэкъашъэ къикIыгъэгъэ лIыжъыр загъэкIотэжьыгъэм ыуж, Шыупащэ къегъэзэжьыфэ емыжэу, Рэдэдыпщым шыухэр хьакIуцу Дэмыри, зыхыпщы ЗекIошыуи 
афиIопщыгъэх, Iугъо мэкъэгъэIум фэплъырынхэу унашъо 
афаригъэхьыгъ. Ежь хэгъэгу Iофхэр мафэм зэрихьэхэти, 
тыгъэ къохьажьыгъор къэмысызэ, ихьакIэщ къекIужьыщтыгъ, макъэ къызыщагъэIурэм зыгорэм щыIэу къылъыхъужьынхэр, охътэ лые зыIэкIигъэкIыныр къыхигъахьэщтыгъэп.
Мэфэ зыщыплIэу блэкIыгъэм Рэдэд яни кIэрысынэу 
пчыхьэшъхьапэхэр къыфыхэкIыгъэх, икIалэхэми гу нахь 
къыщафагъ. Айнар нэмыIэмэ, нэфынэзэ илI къызэрэкIожьырэр зэригуапэм шIокIэу ыгъэшIагъощтыгъэ.
Мафэм ышIэгъэшхо щымыIэми, ыгукIэ пшъыгъэу Рэдэд 
пчыхьэшъхьапэм хьакIэщым ихьажьи, пIэкIор джашъом 
зыщикъудыигъ, ынэхэр кIэшъо бгыкъум етыгъэу 
игупшысэмэ ахимылъасэзэ, пчъэр къыIуипхъоти, шъэо 
нахьыкIэр къилъэдагъ. Чан цIыкIоу къызэкIэкIэу зэрэригъэжьагъэм рыгушхоу, ыIаплI лъэныкъо Зэфэс риубыти, 
IугушIуагъ:
- Сыд, сикIал, оджэгу, ара? - Рэдэд къызэшIотIысхьи, 
шъаом ышъхьашъо Iэ щифагъ.- Дзэпщ къыпщыхьажьрэба, 
лъакIэ зэбгъэшIагъа?
- ПсынкIэ сыхъугъ, тат, кIалэхэр залъэрэм джы сэри 
сыкъелъэ,- Зэфэс цIыкIур къызщытхъужьыгъ.- Арэп сэ 
уадэжь сыкъызкIэкIуагъэр, Саусэрыкъо машIор къызэрихьыжьыгъэр къысфэзыIотэн згъотырэп. Нэнэжъ ыгу 
мэузы, нанэ уахътэ иIэп, уятэ къегъэIуат еIо, о неущ пIозэ, 
мэфитIу тебгъэшIагъ.

--- Page 552 ---

- Ащыгъум сыкъэуубытыгъ,- Рэдэд щхыпцIыгъэ.- 
Моу къызготIысхь, къыпфэсIотэщт.
- Хьау, сыкъэтIысыщтэп,- шъэожъыем зыригъэнагъ.- 
Нэнэжъи, нани уятэ лIышхом угомытIысхь, ыпашъхьи 
ущымытIыс аIо.
- Ары шъхьакIэ, уинэнэжъи, уинани укъалъэгъурэп, 
къэтIыс, усIотэжьыщтэп.
- Ахэмэ сыкъамылъэгъумэ, о сыкъэолъэгъуба? Сэ 
сыщытыщт, о къэIуат.
- Угу етыгъэу къедэIу,- шъэожъыер ятэ ыкокI риубыти, 
Iуплъыхьэзэ, къыригъэжьагъ: - Нартмэ лIы цIыку пхъашэ 
ахэтыгъ. Ащ ыцIагъэр Саусэрыкъу. Зэгорэм, Саусэрыкъо 
дэмысэу, иныжъ нэзакъор нартмэ къатеуи, ямашIо атырихыгъ. КIымэфэ щтыргъукIэу Саусэрыкъо къызегъэзэжьым, нартхэр чъыIэм ыгъалIэхэу къахэхьажьыгъ. "Сыд 
къышъохъулIагъ, сыд пае чъыIэм зежъугъэгъалIэрэ, машIо 
зыкIэшъумышIырэр?" - Саусэрыкъо яупчIыгъ. "ТимашIо 
иныжъ нэзакъом ттырихыгъ, тикIодыгъо къэсыгъ",- нартхэр тхьаусхагъэх. "СыкIонышъ, машIор къышъуфэсхьыжьын",- Саусэрыкъо ыIуагъ.- "УмыкIу, иныжъым 
уекIодылIэщт, ощ нахь лIышIухэри кIогъагъэх, къэкIожьыгъэхэп нахь",- нартхэр къелъэIугъэх. "Фэмыфхэти, 
къэкIожьыгъэхэп, сэ машIор къышъуфэсхьыжьыщт",- и 
Тхъожъые зыригъэпхъуати, Саусэрыкъо гъогу техьагъ. 
КIомэ елъэкIонзэ, Хьэрам Iуашъхьэ дэкIуаий, зиплъыхьагъ, 
Iугъо макIэ чыжьэкIэ ылъэгъугъ. Жьыбгъэм фэдэу Тхъожъыер илъи, Iугъор къызщылъагъорэм ыбг исыр нигъэсыгъ. 
"Нарт Саусэрыкъу, мыр иныжъ машIу,- Тхъожъые къыIуагъ.- Ылъакъорэ ышъхьэрэ зэтелъэу иныжъым машIор 
къыгъолъыхьагъ. МэкIэ-макIэу епсых, цIыкIу-цIыкIоу 
иныжъым шъхьапырыуцукI. ПхъэцIэкIэ иным уемыI, ащ 
ыпшъэкIэ щылъыр къэпхъуат. Сыбг укъызифэжьыкIэ, 
тхьэмэ аIуагъэр хъун".
- Тат, о уишыхэри къыбдэгущыIэха? - нэмыз-Iумызэу 
шъэожъыер ятэ Iуплъагъ.
- Хьау, сикIал,- ыкъо игулъытэ Рэдэд ыгъэшIэгъуагъ,- 
шыхэр гущыIэхэрэп, ау япIорэр агурэIо.
- Ащыгъум сыда Тхъожъые къыкIэбгъэгущыIэрэр?
- Сэрэп ар, нарт хъишъэм джаущтэу къыщеIо.
- КъызгурыIуагъ. ЕтIанэ сыд?

--- Page 553 ---

- ЕтIанэ,- гущыIэр зэпищызэ, Рэдэд къыпидзэжьыгъ,- 
Тхъожъые зэриIуагъэу ышIыгъ, пхъэцIэкIэ цIыкIур къызепхъуатэм, зы жъоку къыхэзи, иныжъым тефагъ, цIыфышъхьэ ифэнэу ыкIышъо пхырижъыгъ. Иныжъыр къэIаби, 
Саусэрыкъо ыубытыгъ. "Тхьэмэ укъысфахьыгъ, цIыф 
цIыкIу,- иныжъыр къэгъохъуагъ.- Саусэрыкъо иджэгукIэхэр къысфэмыIуатэмэ, упсаоу узгъэкIожьыщтэп". 
"Саусэрыкъо иджэгукIэхэр сыдым фэсшIэн, аIоу зэхэсхыгъэр къыосIон,- Саусэрыкъо иныжъым етхьагъэпцIэкIыгъ.- 
Хьэрам Iуашъхьэ тырегъэуцошъ, щэрэхъышхор къырегъэчъэхы, натIэкIэ еошъ, дефыежьы". ЛIым риIуагъэр 
иныжъым ышIагъ, щэрэхъыр Iуашъхьэм зэпырифыгъ. 
"Сыд къыуишIагъ, иныжъ? - Саусэрыкъо еупчIыгъ. 
"Шъхьэузым сигъалIэщтыгъэти, сыхъужьыгъ,- иныжъым 
къыриIожьыгъ.- Ащ нахь шIагъо къэмыIомэ, упсаоу узгъэкIожьыщтэп". "Псы щыуанибл егъажъошъ, гъоплъэ 
хьэкъуашъом рекIэ, зыщегъэпскIы",- риIуагъ. Псы жъуагъэм иныжъыр къыхэкIыжьи, хэджэгукIэу тIысыжьыгъэ. 
"Сыд къыуишIагъ, иныжъ?" - Саусэрыкъо джыри еупчIыгъ. 
"Шъохъо-тIыхъом сегъалIэти, сыгу жьы дэхьажьыгъ. Нахь 
шIагъо ошIэмэ, къаIо, къэмыIоу узгъэкIожьыщтэп",- 
иныжъым къыфигъэпытагъ. "Псыхъом уарзэ хетакъошъ, 
псыр ыжэгъу къынэсэу хэтIысхьэ, чэщ-мэфищэ хэсы, 
зыхегъэщтыхьэ, етIанэ мылыр къекъутэшъ, къыхэкIыжьы". 
"Ащи теплъын",- иныжъым ыIуи, орзэпсым зыхигъэщтыхьагъ. Чэщ-мэфищ зытешIэм, зызхигъэщтыхьагъэ 
мылыр иныжъым фэкъутагъэп. Ышъхьэ пиупкIынэу Саусэрыкъо зекIуалIэм, иныжъым къыриIуагъ: "О сыуукIыгъэп, 
мыгъо цIыкIу, сэ зысыукIыжьыгъ нахь. Хьэрам Iуашъхьэ 
узыдэчъаем, узэрэлъэкIэпIащэр зэхэсхыгъагъэти, гуцафэ 
къыпфэсшIыгъагъ. Сэ узгъэпыин сыгу хэлъыгъэп, Саусэрыкъу, гъусэ укъысфэхъу сшIоигъуагъ, ау тызынэсыгъэм 
пкIэ иIэжьэп. Сшъхьэ зышIопхыкIэ, скIэтIэишхо къихи, убг 
ещэкI, мы дунэешхом къыптекIон къытекIыщтэп". Тхъожъые къэгузэжъуагъ: "Иныжъым ыкIыбыкIэ къикIи, ежь 
ичатэкIэ ышъхьэ пых". Иш зэриIуагъэу, Саусэрыкъо зекIуа гъэ, кIэтIэишхори къыхихыгъ. "Мыщ сыд епшIэщт?" 
- Тхъожъые къеупчIыгъ. "Сыбг ислъхьанышъ, къыстекIон 
дунаим темытэу сыщыIэщт",- Саусэрыкъо риIожьыгъ. 
"Ащыгъум,- ыIуагъ шым,- кIэтIэишхор цIынэшъ, мо чъыгышхом еупцIэкIи, гъэчъэпхъы". Саусэрыкъо аущтэу 
зешIым, чъыгышхор зэпигъэзыгъ. "Си Тхъожъый, уиакъыл 
сыкъэзгъэнэжьыгъэр, опсэу!" - Саусэрыкъо гушIуи, пхъэцIэкIэ машIор нартмэ къафихьыжьи, къэкIожьыгъ. Нартмэ 
машIо ашIи, загъэфэбэжьыгъ...
- Тат, Тхъожъые фэдэ шы Iуш къысфэгъот. Тэри 
тимашIо тшIуахьымэ, къатесхыжьыщт,- шъэожъыем 
зигъэлIэу ятэ еплъыгъ, еупчIыгъ: - Тэ хэт тимашIо ттырихын?
- УичIыгу птырахымэ, сикIал, уиджэныкъо машIуи 
кIосэщт,- Рэдэд къыпыщылъ къиныр къышIудэоягъ, 
шъхьангъупчъэмкIэ плъи, шъэожъыем ыпхэкI теуIуагъ.- 
КIо, уянэ къыплъэхъу.
Изакъоу къызэнэжьым, Шыупащэ къыфишIыгъэ даохэр 
Рэдэд ытхьакIумэ къиIожьыгъэх, кIалэм игумэкI-гуIи зыгорэщтэу зэхишIагъ. "Чыристан диныр адыгэмэ язгъэштэныр 
сыгу къихьахэрэп, ау тэ тидин зезыхьан тиIэн фай,- 
ышнахьыкIэ къыриIуагъэм пщышхом игупшысэ пигъэщагъ.- 
ШъыпкъэкIи, мышъыпкъэкIи Турабэ цIыфхэр ыгъэдаIощтыгъэх, ыгъэщынэщтыгъэх, шIошъхъуныгъэ горэхэр 
ахилъхьэщтыгъэ. Джы ар щыIэжьэп. Урым Думитрэ 
къысфиIотэгъагъэм шъыпкъэ хэлъ: цIыфмэ ятIорэр ахэхьэ, 
ашIэн фаер ятэгъашIэ, ау аIупэкIэ къытаIорэм фэшъхьафкIэ, 
агу къытфилъыр тшIэрэп. Ар сэIо шъхьакIэ, мэджусый 
динэу тIыгъымкIэ ари зэгъэшIэгъуай. СыздэщыIэгъэ Византие хэгъэгуми, сызхахьэхэрэ русичхэми тхьэлъэIупIэ унэ 
гъэкIэрэкIагъэхэр яIэх. Ахэмэ ачIэт дин пащэхэм цIыфхэр 
къафэкIох, тхьэ елъэIух, агучIэ илъ шъэфхэр, ашIагъэр, 
ашIэн агу хэлъыр афаIуатэ. Тэ титхьалъэIупIэхэр чIылъэм 
тетэкъуагъэх, чъыг лъапэхэр, псы Iушъохэр, чъыгэе мэзжъыехэр, нэмыкI чIыпIэхэр зыфагъэнэфэжьыгъэх. Сыдэу 
щытми, диным пылъын къэмыгъотыгъэ хъущтэп..." Чыристан диныр сыгу илъ ыIонышъ, Темрыкъо зыкъырисэщт.
Хэгъэгу пщышхор зыгъэгумэкIрэ гупшысэмэ НэтIаий 
къахэхьагъ, зыпчыхьэ ыдэжь къызэрэкIогъагъэри ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ.
ЛIы лъэгъупхъэшхор щхыпцIэу, ыгу илъыр къыфэмыIоу, 
тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ Iэшэ-шъуашэу пкъэужъыемэ 
апылъагъэхэр зэпиплъыхьэзэ, кIэщхыкIыгъ, мэкъэ псыгъокIэ пщышхом епсэлъагъ:

--- Page 554 ---

- Сэри чэтэ гъэбзакIи, щэбзэ гъэуакIи, шы гъэхъушIакIи 
сэшIэ, зиусхьан.
- ПшIэу лые щыIэп, НэтIай, зэгорэм къыпшъхьапэжьын,- Рэдэд пщышхом пигъодзыжьыгъ.- ДзакIомэ 
уахахьэ пшIоигъуа?
- Ари хъущт, ау дзэкIо дэди сIорэп,- ышъхьэ 
риуфэхызэ, пщышхом нэчапэкIэ фычIэплъыгъ: - Ори ошIэ, 
сэ Турабэ бэкIаерэ сыригъусагъ. Диным ащ хишIыкIырэ 
щыIагъэп, сэ тхьэмэ нахь сапэблэгъагъ. Ар зыфэщэгъагъэр 
пшIагъэмэ, зиусхьан,- НэтIае ышъхьэ ыгъэсыси, ымакъэ 
Iоу щхыгъэ.- КъызэрэсIощтыри сшIэрэп.
- Къебгъэжьэгъахэмэ, къаIо,- Рэдэдыпщым тыригъэгушхуагъ.
- КъезгъэкIурэп, зиусхьан, ар сыжэ къыдэкIэу зэхэозгъэхыныр, ау сынитIукIэ слъэгъугъэ. Турабэ щыдыр ыгъэшъузыщтыгъ. Ар тхьэмэ адэна? Дэхапсэ зэрэдэкIожьыгъагъэм пае къасIоу къызшIомыгъэшI, зиусхьан. Заом 
зыхэкIуадэм, мыщ фэдизкIи сыгу къеуагъэп,- НэтIае 
ыIэхъомбэ пакIэ къыгъэлъэгъуагъ.- О уизакъоп, зэкIэми 
къытэпыижьыгъ...
- ЩымыIэжьым, НэтIай, тытемыгъэгущыIэжь,- Рэдэд 
гущыIэр къызэблихъугъ.- О сыд узфаер?
- Дин Iофхэр зесхьэу дзакIомэ сахэтыгъэмэ е чылэм 
сыфэгъэзагъэмэ нахьышIумэ сшIэрэп.
- Турабэ уригъусагъэу, уаштэщта, НэтIай?
- Ари сIуагъэ, зиусхьан. А бытыжъым къысимышIагъэ 
щыIэп, сишъуз стырихыгъагъ, сигъэделэу илъэс пчъагъэм 
сызэрищагъ, джыри дунаим зэрехыжьыгъэзэ, иягъэ 
къысэкIы,- НэтIае къэтхьаусхагъ.- Дзэм сыкъыхахьэмэ, 
сыдэу пIора?
- Ар хэти пэтыубытырэп, о зэрэпшIоигъу...
Дин Iофыр НэтIае ежь зыфигъэшъошэжьыгъагъэми, 
чылэми, дзакIоми зэрамыштэщтыр Рэдэдыпщым ышIэщтыгъэ. Джы а гупшысэм къызфегъэзэжьым, гукIэ лъыхъозэ, зэупчIыжьыгъ: "Темрыкъо хъущтба? Тхьэхэр 
зышIошъ хъурэмэ апэ уитыныри пэщэ IэнатI, лIыгъи, пытагъи, шIэныгъи ищыкIагъ. НэтIае ащ тегъэпсыхьагъэп, ау 
ерэIыгъба ари. Ыжэ тIупщыгъэу терэмыгущыI. Чыристанэу 
къэхъугъэп, титхьэхэм шIошъхъуныгъэ афыриIэу, гъэры 
охъуфэ къыхьыгъ. Къыферэгъэзэжь тидин. Адрэр ащ 

--- Page 555 ---

фэдизэу ыгу хэпкIагъэмэ, цыхьэ зыфишIырэм шъэфэу 
ферэIуат. ТызэIукIэмэ, сыдэгущыIэн къэсыуфэн".
Агъбан ымэкъэ лъэш къэлапчъэмкIэ къыщыIугъ, мэкъэ 
гъэшъхъыгъэ шъабэр ерагъэу Рэдэдыпщым зэхихэу, ащ 
къыкIэлъыкIуагъ. Шыупащэ щагум къызэрэдэхьажьырэр 
шъхьаныгъупчъэмкIэ ылъэгъугъ. ШхомлакIэр ыIыгъэу 
Агъбан ыуж ит, ежь пшъыгъашъуи темыоу, хьакIэщымкIэ 
къелъэкIоныщтыгъ. "Сыд шъуIуа зыгъэгузажъорэр? - 
Пэхъу лIыжъым макъэ къыгъэIугъэна? - пщышхор къэтхьауягъ.- Iугъор къэлъэгъуагъэмэ, сэ къысамыIозэ, 
сшынахьыкIэ ылъэгъугъэна?"
Шыупащэ ипчыхьэ шIуфэс ыпэ итэу хьакIэщым къихьагъ, ынэхэр плъызэу, нахьыжъым къыIуплъагъ.
- Сыд, сшынахьыкI, пшъыгъэ теплъэ уиIэп, гъогууанэр 
псынкIэ къыпфэхъугъэмэ сигуапэ,- Рэдэд гумэкIэу Шыупащэ пэгъокIыгъ.- Зыгорэ къышъохъулIагъа?
- Пэхъу лIыжъыр дэгъоу гъунапкъэм нэдгъэсыжьыгъ, 
Рэдэд, ау сэ сызэджэнджэшыгъагъэр къэхъугъ,- Шыупащэ 
ынапIэхэр ыгъэупIэпIагъэх.
- Сыд узэджэнджэшыгъагъэр?
- Гъогу сытехьаным ыпэкIэ, зэо зэпымычым цIыфхэр 
егъэуцох сIогъагъэба?
- Хэт ащ фэдэ къыозыIуагъэр?
- Чылэм тыкъызыдэхьажьым, Адышэс ыдэжь тырищэлIэжьи, тIэкIу тыщысыгъ,- занкIэу къызэрэмыкIожьыгъэм Шыупащэ рыукIытэжьыгъ.- ХьакIэщым тыщызэхэсэу 
Къоданэ лъыхъухэу лIитIу къихьи, къытаIуагъ: хьакIуцумэ 
афябгъэхьыгъэ къэбарыр чылэ зытIу агу рихьыгъэп.
- Сэ сыщыIэу, сыд пае Къоданэ къыфаIопщыгъ? Цухъо 
Дэмыр къысшъхьащыкIоу къыригъэжьагъа? - Рэдэдыпщым 
къыхихыгъ.
- Зыгорэ хъу къэс о къыуаутэкIына, Рэдэд? Джары 
лIитIумэ яз къыIуагъэр. ДзэкIо купышIу игъусэу афакIомэ, 
зыкъаригъэшIэжьынэу Дэмыр еIо.
- Ащ фэдэ Iофым дзэ ращалIэрэп. Дэмыр делэ хъужьыгъа?! - имышэныгъэу Рэдэд зыбгырыузэ, пкъэужъыем 
пылъэгъэ Iашэмэ алъыIэбагъ.- Къоданэ тэ хъугъа, къэжъугъотыгъа?
- Емзэщ дэжь къыращыжьыгъ. Ичатэ ригъэлъыгъ. 
ШIэхэу мыщ къэсыщт.

--- Page 556 ---

Рэдэдыпщыр ардэдэм ыпкъ иуцожьыгъ, Iашэхэри 
пкъэужъыем пилъэжьыгъэх, ау ыгукIэ зэрэмыгупсэфыжьыгъэр къыхэщэу джэхэшъогур рикIукIыщтыгъ.
- Ары, сщыгъупшэ пэтыгъ,- пщышхом ышнахьыкIэ 
зыфызэригъэзэкIыгъ.- Тянэ уц Iэзэгъур ыухыгъ, умыпшъыгъэмэ, къыфахь.
- Тянэ паемэ сыпшъына, Рэдэд, джыдэд! - Шыупащэ 
къэгузэжъуагъ.
- Русичмэ зэтырамыубытэу Пэхъу лIыжъыр ашIокIыжьыгъа?
- Бэрэ аIыгъыгъэп. Сэ цIыф лъызгъэплъэгъагъ.
Шы лъэмакъэ къэIугъ. Къоданэ, Iэшэ-шъуашэкIэ гъогу 
техьаным тегъэпсыхьагъэу, хьакIэщым къихьагъ.
- Дзэр хьазыра, Къодан? - Рэдэд пщышхор дзэпащэм 
еупчIыгъ.
- Дзэми сшIэрэп, Дэмыр дзэкIо купышIу къыкIэлъэIугъэти, шыуишъэмэ зыкъагъэхьазырынэу ясIуагъ,- пщышхом икъэупчIакIэ зыгорэ зэрэкIэлъым Къоданэ гу лъитагъ.- 
ИщыкIагъэба, зиусхьан?
- ИщыкIагъэп,- Рэдэд кIэкIэу къыпиупкIыгъ.- Орырэ 
сэрырэ ухъумакIохэр тигъусэмэ икъущт. ХьакIуцумэ дзэп 
ящыкIагъэр, гущыI нахь, жабзэ къафэдгъотыщт.
- Зиусхьан, хъущтмэ ухъумакIохэми НэтIае ахэгъахь,- 
Къоданэ ишъыпкъэу къэлъэIуагъ.- Лъэшэу гъусэ къыпфэхъу шIоигъу.
- Ащ фэдизэу фаемэ, къыддэрэкIу,- пщышхор гукIэ 
щхызэ, зэриIожьыгъ: "СэшIэ сэ НэтIае зыфаер, къыздекIокIыщтыгъэ Турабэ ычIыпIэ ихьэ шIоигъу, ау дин пащэ 
хъункIэ сыгугъэрэп. Сыд фэдэ IэнатIи о уфаекIэ къыуатырэп, цIыфмэ къыуапэсын фае е о пшъхьэкIэ къэблэжьмэ, 
нахьышIух..." - Сыд къызхихыгъэу ыIорэр, Къодан?
- Шъузым Iуплъыхьэу унэм исызэ, ынэхэр иушIункIыхьагъэх, цIыфмэ ахахьэ шIоигъу, ахэдэIощт, ищыкIагъэмэ, 
игущыIэ ахилъхьащт.
НэтIае ыцIэ къызыраIом, Шыупащэ ынэгушъхьэмэ 
къахихыгъ, укIытэжьыгъэ. IукIыжьызэ, къызэриIокIыгъ:
- Сэ моу тянэ сышъхьарыплъэнышъ, уц Iэзэгъум 
сылъыкIон.
Шыухэр хьакIуцу гъогу техьэфэхэкIэ сэмэркъэу 
дахэхэмкIэ янэ ыгу къыIэтэу, Шыупащэ кIэрысыгъ. Рампэс 

--- Page 557 ---

гощэшхор ыбг къитIысхьи, ыпшъэ зэшIуищызэ, шъхьангъупчъэм иплъыгъ, цIацIэзэ, къо нахьыкIэм зыкъыфигъэзэжьыгъ:
- КъыщымышIэжьэу сыда къэхъугъэр, нэф ыгъэшъ 
хъущтыгъэба?
- Рэдэд непа зыпшIэрэр, нан? Хэгъэгу Iоф пIуагъэмэ, 
чъыежьыщтэп.
- УмыIорыжъорэу ащ нахьышIу о пшъхьэ егупшыси,- 
гощэшхор къегыигъ.- Колэс тхьамыкIэм ыуж илъэсныкъо 
зытешIэкIэ, уиджэгу сыхэгъэплъэжь.
- Нан...
- Модэ, уцыр къысфахь,- ыкъо къыригъэжьагъэр 
ным къыригъэIуагъэп.- Ори, Рэдэди шъузэкIокIыгъ, сIорэ 
лъэпкъ къышъухэхьажьрэп. Егупшыс ащ, сикIал.
Мафэм ынэ ыупIыцIэу ригъэжьагъэу, Шыупащэ зиплъыхьэзэ, НэтIае ищагу дэхьагъ, Дэхапси пчъэр къыIуилъэсыкIыгъ:
- КъакIо, къакIо, Шыупащ, шъхьангъупчъэмкIэ укъэслъэгъугъ. Орыми сшIагъэп, ау зыгорэ садэжь къызэрэкIорэм гу лъыстагъ.
Шыупащэ пчъэм зэрэдэкIэу, бгъэ шъэбэ фабэхэр 
Дэхапсэ къырифызылIагъ. КIалэм зызэришIыщтыр ымышIэу 
ыIэхэр ыгъэхъублаблэхи, мыIо-мышIэр къытекIоу, бгы 
псыгъом рищэкIыгъэх, пхэкI хъураем ыIэгушъохэр ригъэчъагъ, кIэкIэу жьы къыщэзэ, еIушъэшъагъ:
- Сэ уцым сыкъылъыкIуагъ...
- Уцыри ары, сэри ары...- Дэхапси ынэгушъхьэмэ 
къахихэу пIэмкIэ кIалэр ыщэщтыгъ.- О уихьатыркIэ НэтIае 
згъэдаIуи, дзэм хэзгъэхьагъ. Турабыжъым ычIыпIэ сIуи 
шъхьакIэ, зиусхьаным къыддыригъэштагъэп.
- Ори, НэтIаий Турабэ шъугу фэзгъэпсэфыгъ, ытхы 
быт тесыутыгъ,- Шыупащэ апэрэу Турабэ зэриукIыгъэр 
къышIудэлъэтыгъ.
- Тхьэхэр къысауи, ора Турабэ зэкIодылIагъэр?! - 
Дэхапсэ къыхэкуукIи, кIалэм зыкIэридзыгъ, къылIыщтым 
фэдэу къыIуплъи, пIэгум хэтIысхьагъ, ыIэгушъохэр ынэгу 
Iуилъхьэхи, хэхьапщыкIэу тIэкIурэ щысыгъ.
- Арэу гухэкI пщыхъущтыми сшIагъэп,- Шыупащэ 
ымакъэ рилъэшъуагъ.- Джау сыдми къэсIуагъ нахь, сыдым 
Турабэ сыфихьыныя?

--- Page 558 ---

- Дэигъэми, дэгъугъэми силIыгъэба, Шыупащ,- 
Дэхапсэ ынэгу къызэIуихыжьыгъ.- Симыгъэтхъагъэми, а 
зыр ары лIы шъыпкъэ къысфэхъугъагъэр.- Шъузым 
къыфыкъо кIыщтыгъэ Хьэкъари, Нахьлъэши, Шэныби ынэгу 
къыкIэуцожьыгъэх, ау ахэмэ ацIэ къыриIуагъэп.- КIо, 
хъугъэ, щыдым сыдэзгъэшъузыгъэм, орми, нэмыкIми 
ифэшъуашэ ригъэгъотыгъ.- Моу къакIо садэжь, Шыупащ, 
сэ ощ нахь тхъагъо згъотыгъэп,- Дэхапсэ ыIитIу кIалэм 
къыфищэигъ.
- Хьау, Дэхапс, зыми сыфэежьэп,- плъыр-стырыр 
зыкIэкIыжьыгъэ Шыупащэ чIыпIэ икIыгъэп.- Уц Iэзэгъур 
къысэти, сыкIожьыщт, тянэ къысэжэ.
- Ар сэ силажь,- Дэхапсэ къэтэджыжьыгъ.- Бытыжъым 
ыцIэ имыгъом къесIуи, уишIоигъоныгъэ зэпызгъэугъ.- 
Пхъуантэм дэIаби, уц IапIэ къыдихыгъ.- Мыр макIэу къыкIыостырэр нахьыбэрэ укъэкIонэу ары. Сщыгъупшэжьыгъ, 
Лащынэ сыда рыбгъакIорэр, джыри уфыкъокIыгъэба?
- Колэс зыщымыIэжьым тешIагъэ щымыIэу...
- Ащ иягъэ къэкIощтэп,- Дэхапсэ къызэпиутыгъ.- 
Неущ къэпщэщт пшIошIа? Узэрэфаер егъашIи, къыппэплъэн. 
НэмыкI горэм пкIэкIищмэ, укIэгъожьын.
Шыупащэ зыкIэхъопсыщтыгъэм иIэшIугъэ къызэрэдэмыхъугъэр игукъаоу, уц IапIэр зыIэкIикъузэзэ, Дэхапсэ 
иунэ къикIыжьыгъ.
Пшъадэ псыхъо ищэнджыпIэкIэ шыухэм къызэпачыжьызэ, Рэдэдыпщыр псышъхьэм рыплъагъ, мыжъошхомэ ашъхьарытэкъурэ псы нэшхъо къабзэм феплъыхыжьыгъ.
- Гъэмафэри огъу хьазырыгъ, бжыхьапэми къещхыгъэ щыIэп,- зэнэгуерэр пщышхом къыригъэжьагъ.- Къещхынэу къызежьэкIэ, Пшъадэ ынэрэ ыIурэ къикIэу 
къежьэщт. Зыгъэ фэдэу, етIэпс утIэрэхъыгъэр нэпкъым 
къызыдэкIыкIэ, чылэр къин хидзэщт.
- Ебэныжьыгъуаеу пкъыгъуищ щыI, зиусхьан,- Къоданэ къыдыригъэштагъ.- Тинасыпмэ, тхьэхэм тыкъаухъумэн. Жьыбгъэми, машIоми, псыми афырикъугъуай.
- Узфэсакъыжьымэ, ахэми уапэуцужьын плъэкIыщт,- 
Рэдэдыпщыр къезэгъыгъэп.- Тхьэмэ акъыл къызыкIытатыгъэр къэхъун ылъэкIыщтыр къэтшIэным, лые къытэзыхыщтыр къэтымыгъэхъуным пай.

--- Page 559 ---

- Тэрэз. Сэ зыфасIорэр ошIэ-дэмышIэкIэ къыттеорэр 
ары,- Къоданэ къыIуагъэр къызэхифыжьыгъ, пщышхом 
фыреплъэкIи, рэхьатыжьыгъэ нэгум кIаплъэзэ, зэриIожьыгъ: "Мы лIым нахьыбэрэ сыкIыгъу къэс, сыгукIи, 
сшъхьэкIи нахь пэблагъэ сэхъу. Шъхьэ дэгъу шIот, бэмэ 
иакъыл анэсы, цIыфмэ агу нэсын гущыIэхэри къегъотых. 
Тыгъуасэ хьакIуцу чылитIумэ адэс дзакIохэр Дэмыр къызыхещыхэм, нэрэ Iэрэ агу ежь ыIорэм къытыригъэхьагъэх, 
аIуагъэмкIи кIигъэгъожьыгъэх. КъызэрыкIоу, IупкIэу ыIуагъ: 
"Скъо шхэр, зао фаеу макIэп дунаим тетыр. Зыгорэм 
ичIыгу тырихыныр, имылъку зэрипхъоныр, цIыф хыехэр 
гъэры ышIынхэр инэрыгъэу хэгъэгу пащэхэр къэхъух. Ащ 
фэдэ гухэлъ сэ зы мафэкIи сшъхьэ къихьагъэп. Iашэ къэсIэтмэ, сызфэбэнагъэр тизыкIыныгъ, зы хэгъэгу кIуачIэ 
тыхъуныр ары. Непэ ар къыддэхъугъ. Джы мыутIэхэм е 
зыхыхэм пый къафыкъокIыгъэмэ, МыутIэр тыдэ щыIа, ащ 
къытеуа гъэр тэ къыднэсыщтэп шъуIоу шъущысыкIэ хъущтэп. Сыд фэдэрэ пыий ылъакъо псынкIэ, ыIэ кIыхьэ. Зыхым 
непэ къихьагъэр неущ шъо къыжъунэсыщт, шъуичылэ 
къыдэхьащт, шъуиунэмэ къарыбэнэщт, етIанэ шъуIэнтэгъу 
шъуецэкъэжьыщт, ау шъунэсыжьыщтэп..."
- Зиусхьан, модэ зэ къушъхьэм дэплъый! - ухъумэкIо 
шыумэ ащыщ горэ пщышхом къеджагъ, Къоданэ игупшысэ 
IэкIэзи, къушъхьэтхымкIэ ышъхьэ ыпхъотагъ, Рэдэд зэтыриIажи, пчыхьэ зэхэогъум зыхэзыщыхьэрэ Iугъом кIырыплъыгъ, псынкIэу унашъо ышIыгъ:
- Шъуащыщ горэ бгышъхьэм терэхьи, ХьакIуцу лъэныкъомкIэ Iугъохэр къыщэлъагъомэ къызэрерэгъашI. Тэ 
дзэ гъэсапIэм занкIэу текIолIэщт.
Лъэхъу псынкIэм хэтхэу Къоданэ къэупчIагъ:
- Сыд фэдиз уахътэ тиI, зиусхьан!
- Чэщ-мэфищ.
- Ащыгъум сыд гузэжъогъу къэхъугъэр?
- Дзэ гъэсапIэм тынэсмэ, къыпфэсIотэщт.
Пщышхори, дзэпащэри зэрэдэкIыгъэхэр ашIэти, дзэ 
гъэсапIэм нэбгырэ заулэ нахь дэтыгъэп, ау мэзыбэ 
дзэкIолIхэм макъэ арагъэIункIэ икъущтыгъэ.
- Исхъухьагъэм къедэIу,- пхъэмбгъу зэхэIулIагъэм 
зыкIэрэтIысхьэхэм, Рэдэд пщышхом нэплъэгъу зэхэгъэхьагъэр Къоданэ фидзыгъ: - Русичхэр тичIыгу къихьэгъахэхэу 

--- Page 560 ---

тызапэгъокIыкIэ, тишыхэри, тэри тыпшъыжьыгъэу 
зыхы-мыутIэ гъунапкъэм тынэсыщт. Ащ нахьышIуба тыгъэпсэфыгъэу заом тыхахьэмэ?
- ИтIур зэфэдэ хъуна, ащ тэрэзэу уегупшысагъ,- Къоданэ къезэгъыгъ,- ау, зиусхьан, къытэмызэонхэкIи мэхъуба?
- Талъэгъу ашIоигъокIэ русичхэр къытфакIохэрэп,- 
Рэдэд хафэу IущхыпцIыкIыгъ.- Дзэр къытпагъэуцунышъ, 
къэупчIэщтых: "Тын къытэшъутыщта?" Сэ ясIожьыщт: "Тын 
къышъоттынэу, тышъуипщылIэп. Тэри тэлажьэ, тэшхэжьы. 
Шъори джащ фэдэу шъущыI". Ащ зао къикIыщт. Джы тэ 
тызэгупшысэн фаер шыудзэхэр зэрэдгъэфедэщтыр ары. 
Русичхэр тэщ нахь цакохэп, зэуакIэ ашIэ. БгъэкIэ татехьэкIэ, 
ятшIэн щыIэп, щэбзащэхэмкIэ, пчыпыджынхэмкIэ тыкъызэхалIыхьащт. Ахэми Iэшъоджанэхэр ащыгъых, ятандж 
гъучI хъагъэхэри атамэхэм къатехьэх, аIапшъэхэми чатэхэр 
ачIэлъых, ау ахэр арэп заом кIэух фэхъущтыр зэлъытыгъэр. 
Русичмэ акIыбыкIэ укъырагъэкIыщтэп. Абэчыпщым тызэрэпэгъокIыгъагъэм фэдэу, тэ, къосэгъухэм, агупэкIэ тапэуцущт, хьакIуцухэмрэ зыхыхэмрэ зэгъусэхэу зы бгъумкIэ 
къатеощтых, адрэ бгъумкIэ мыутIэхэр къикIыщтых.
- А зэо зегъэкIуакIэр Абэчыпщым афиIотагъэмэ? - 
Къоданэ еджэнджэшыгъ. 
- АферэIуат фаеми, тятхьагъэпцIэкIыщт! - Рэдэдыпщым ыIитIу пхъэмбгъу зэхэпцагъэм тырилъхьагъ.- Урым 
хэгъэгум къыщыслъэгъугъагъ: апэрэ шыу сатырхэм щэбзащэхэр затIупщыкIэ, акIыб дэтхэм апэ зыкъашIышъ, 
ящабзэхэр кIэлъагъакIох. ЕтIанэ ящэнэрэ, яплIэнэрэ сатырхэр къыкъокIых. Ащ пае шыухэр зэпэблагъэхэу умыгъэуцух...
Чэщыр икIыгъ, къыкIэлъыкIогъэ мафэм пыкIыгъэ 
щымыIэу, гъэхъунэ игъэкIотыгъэм итыгъэкъохьапIэ пэIулъэшъогъэ мэз гъунэм шыу куп къыкъозэрэхыгъ, гъэхъунэ 
цыпэм къыщыуцухи, пцIыикъ мэзымкIэ къэплъагъэх, 
ардэдэм агъэкIэрэхъожьи, мэз къогъум къокIодэжьыгъэх.
- Тежьэ! - Рэдэдыпщым макъэ ышъыгъ, зым адрэм 
риIожьызэ, дзэкIолIхэм онэгу зашIыгъ. Къоданэ зэрафигъэпытагъэу, кIорыкIокIэ мэзым хэкIхи, шыуитIумэ азыфагу 
зы шыу дэкIынэу уцугъэх.

--- Page 561 ---

Ятанджымэ тыгъэр атеджэгукIэу, русичхэр къэлъэгъуагъэх, мэз къогъум зэпамыгъэоу къыкъокIыхэзэ, 
гъэхъунэ цыпитIур зэлъаубытэу, сатыр пчъагъэкIэ зэкIоцIытхэу, къызэгоуцуагъэх. УзэнэIуасэми узэрэмы шIэжьынэу, зэпэуцугъэ дзитIур зэпэчыжьагъэ.
Русичмэ къахэкIыгъэ шыуищым Рэдэд акIырыплъи, 
Мстислав пщышхор зэрахэмытыр ыгъэунэфыгъ, ардэдэм 
дзэпащэм риIуагъ:
- Къодан, Мэщыкъорэ Темрыкъорэ зэгъэгъуси, апэзгъохыщт гущыIэхэу къыосIогъагъэхэмэ зы гущыIи ахэмыгъахъоу, ахэмыгъэкIэу апэгъокI!
Шыу щырыщыр гъэхъунэ пчэгум щызэIукIагъ, гущыIэ 
кIэкIхэр зэфашIи, ялъэныкъохэмкIэ тырагъэзэжьыгъ.
ЛIыкIохэр къызэрэсыжьхэу, Рэдэд пщышхом унашъо 
къышIыгъ:
- Щабзэхэр зэIушъулъхьэх! Гъэхъунэ гупчэм къэсыфэхэ щэбзащэхэр тэтIупщых, етIанэ тежьэ.
Русичмэ алъэныкъокIэ мэIу-чэтэ зэутэкI макъэхэр 
жьыбгъэ макIэм къылъэсыгъэх, зэрэгъэгушхожь куо лъэшыр къатетэджагъ - гъэхъунэ чIыгур агъэтIыгурыгоу, 
шылъэмэкъэ зэтетэкъур къызэлъыIугъ.
- ЫбгъухэмкIэ шъуремычъэкI! Ядзэ ыгузэгу пхырыттхъущт! - Рэдэд аужырэ унашъор къышIыжьи, ичатэ 
къырихыгъ, шы лъэкъо псынкIэхэм запхъотагъ.
ДзитIур зэIуупIэгъэ къодыеу, ичатэ зэрэIэтыгъэу Рэдэдыпщыр зэтекъагъ, шы къэрэшхом ыпэрэ лъакъохэр 
къыпхъуатэхи, егъэуцохыжьыгъо имыфэзэ, шым ышъхьэ 
къуигъэщи, ыпашъхьэ къиуцогъэ Къаншъао екууагъ:
- УлIымэ, тянэшыр, уичIыгу укъихьагъэу, уилъэпкъэгъумэ укъямызэожь!
Къаншъао фидзы шIоигъуагъэр Рэдэд ыжэ щэбзащэм 
фэдэу къыдэлъэтыгъ, ау ичэтэ Iэтыгъэ къыпаIэтыгъэ чатэр 
жьым зэрэхэтэу пщышхом Агъбан къыголъади, Къаншъао 
русич дзэпщыр шым риупкIэхыгъ.
- Агъбан, пшIагъэр сыд! - Рэдэд кIэкуукIыгъ.- Тянэш 
закъор ебгъэпсыхыгъ!..
- СшIагъа!.. Фэсакъ, уиджабгъукIэ лIы сырыфышхо 
къыфекIы!
Пщышхом мэIур лIы тхъоплъым пэIуидзи, ыныбачIэ 
чатэр чIидзагъ. ЛIы псыгъо лъагэм ыкъогъу Абэчыпщым 
ышъхьэ къыкъощыгъэу, Къоданэ ынэ къыпэшIофагъ.

--- Page 562 ---

- Оры сэ сызылъыхъурэр! - Къоданэ лIы одыр онэгум 
ридзи, Абэчыпщым ор дишIэхыгъ. Зирарэ пщым зыкъыпэIуидзэнэу къилъыгъ, ау Шыупащэ къыжэхэлъади, 
ячатэхэр зэIуадзагъэх. ЛIыгъи, къулаий хэлъэу Абэчыпщыр 
къызэренэкъокъужьрэр Къоданэ ыгъэшIэгъуагъ, ау ичатэ 
нахь жъажъэ зэрэхъугъэр зэхишIагъ. Пщым мэIур иджабгъукIэ зырехьакIым, адырабгъумкIэ еуи, ыIэлджанэ лъыр 
къытырыригъэкIагъ. Абэч къыхэкуукIи, шым ефэхыгъ.
Русичхэм агу къэкIодэу рагъэжьагъ. Апэ къызелъхэм, 
къапэуцугъэ шыудзэр ашIохъэтагъэп шъхьакIэ, акIыбыкIи 
ясэмэгукIи хьакIуцу-зых-мыутIэ шыухэу къатеуагъэхэм 
гъэзапIи, чъапIи ямыIэу хьамдэчым даубытагъэх.
- Мамыр! Мамыр! - ичатэ ышъхьагъ щиIэтыгъэу, 
русичыбзэкIэ лIы горэ куощтыгъэ.
Русичмэ зэоныр щагъэтыгъ, адыгэхэр зэтеуцуагъэх.
- Сыд, зиусхьан, русичыр зыфэкуорэр? - Агъбанэ 
Рэдэдыпщым еупчIыгъ.
- Заор тэжъугъэух еIо,- мыразэу пщышхом къыфидзыжьыгъ.
Русичхэр зэкIэкIожьыгъэх. Мыдрэхэри зыщежьэгъэ 
чIыпIэм иуцожьыгъэх. Шы IупIэхэр аIыгъхэу, бгъуитIуми 
ядзэкIолIхэр заор зыщыкIогъэ утыгум ихьагъэх. УкIыгъэхэр, 
уIагъэхэр шыбгымэ атыралъхьэзэ, Iуахыжьыщтыгъэх.
Рэдэдыпщым Къоданэ игъусэу Къаншъао ихьадэ Iузыщыжьыхэрэ русичмэ апэгъокIыгъ, янахьыжъ пащэ риIуагъ:
- Сэры Рэдэдыпщыр. Къаншъэо дзэпащэр сэ сянэш. 
Ихьадэ къысэшъутыжьмэ, тянэ фэсщэжьыщт. Шъо къышъухэтыгъэми, тэ тщыщыгъ.
- Зиусхьан, ар къыпфэсшIэн слъэкIыщтэп,- русич 
пащэм къыпиупкIыгъ.- Джыри заом тыхэшъумыгъэхьажь, 
тидзэхэр таужкIэ къэкIох. Къаншэо русич дзэпщыр тидин 
итыгъ, ыгукIи, ышъхьэкIи къытфэшъыпкъэу къыддэпсэугъ. 
ДзэкIо пащэм тефэрэ шъхьэкIафэр фэтшIызэ, тэ дгъэтIылъыжьыщт. Ежьыри ары зыфэягъэр.
- Аущтэу оIомэ, сыдэу сшIын...- зэхихыгъэ гухэкI 
джэуапым Рэдэд джыри нахь къыгъэнэшхъэигъ, къэбар 
тхьамыкIагъор янэ зишIэкIэ, къехъулIэщтым фэщынэу ыгу 
къыпиIонтIыкIыгъ.

--- Page 563 ---

X
Мафэм хэкIрэр гум пэткIукIы.
Бжыхьэр ыкIэм факIо зыхъукIэ, цIыфхэр зэплъэкIыгъо 
имыфэхэзэ, шIункI къэхъу: тамэмэ къатеIункIэ, бгъэм 
къытегъуалъхьэ, гум зыригъэIэтрэп, нэф къызыщышъыщтым дегъэгуIэх. Ащ фэдэ чэщ кIыхьэхэм, пшъашъэмэ 
чэщдэсхэр ашIых, ныо-шъузхэр шIыхьафкIэ зэхэхьэх, 
тхыдэIотэ лIыжъхэр хьакIэщхэм ащызэхэсых. Пшысэмэ 
чыжьэу гупшысэр агъэIабэ: блэкIыгъэмкIэ зэрагъэплъэкIыжьых, къэхъущтым хагъаплъэх. Зыр алырэгъум тесэу 
мэбыбы, адрэр псы чIэгъымкIэ хым зэпырэкIы, урымхэм, 
арабхэм, русичхэм, цIыф шIуцIэхэм, нэзэжъухэм ахэхьэх, 
гъунэ зимыIэ дунаири гу цIыкIум къызэпечъыхьэ.
Зэо ужым къакIужьыгъэ гъогууанэм ыгъэпшъыгъэ 
Рэдэд пщышхор икIэлэгъум Колэс ихьакIэщ зэритыщтыгъэр, гущыIэ пэпчъ ыдырыщтым фэдэу лIыжъмэ зэрядэIущтыгъэр ынэгу къызыкIэуцожьым, псынкIэ къэхъужьыгъ, 
блэкIыгъэм фэзэщэу фызэплъэкIыжьыгъ.
Ащыгъум янэш Къаншъао кIэлэ Iэтахъоу, тыдэ кIуагъэми, Рэдэд зыдищэщтыгъ. Нахьыжъ къытыригъэуIэщтыгъэп, илэгъухэм ежь афырикъущтыгъ. Игъом хьакIэщым 
къырищэти, лIыжъмэ ашъхьаригъэтыщтыгъэ. ЛъэрыкIо 
цIыкIузэ есыкIи ригъэшIэгъагъ, бэнакIэми фигъасэщтыгъ.
Къаншъао чылэм дащыфэ, шIу щэхъу къыфимышIэу 
къызэрэшъхьарытыгъэр Рэдэд ынэгу кIэсыкIыжьыщтыгъ. 
Нэужым ежьыри лIы хъуи, янэшыри русичхэм къызаханэм, 
гущыIэ дысыхэу фидзыщтыгъэхэм джы арыкIэгъожьыгъагъ. Ары шъхьакIэ, жэм къыдэкIыгъэ гущыIэр бзыум 
фэд, къыпфэубытыжьыщтэп. "Имыфэшъуаши сIуагъэп,- 
Рэдэд зиухыижьыщтыгъ.- Къызыхэнэжьыгъэгъэ русичхэр 
Мстислав ятэжъ Святослав пщышхом илъэхъанэ къыщегъэжьагъэу, къытэзаох. Ары Тумтэкъашъэ адыгэмэ атезыхыгъагъэр хъэзар Iэлхэри зэхигъэтэкъогъагъ. Ащ ыкъо 
Владимир ишъэо пшIыкIутIумэ зафэшIушIэм, тикъалэ 
зыфигъэшъошэгъагъэр джы ынэшхохэр къытфизгъэкIырэ 
Мстислав. Ащ сэ сянэшыр дзэкIо пащэу гоуцогъагъ. Ар 
сяни, сэри сыдэущтэу фэдгъэгъуныя! Ау етIани, Къаншъау, 
дунаир зыхъожьырэм зэкIэ фагъэгъу хабзэшъ, сыгу обгъэжьырэп, тянэ тхьамыкIэми къыпфигъэгъун, ау узэрэщымыIэжьыр ышIэмэ, фэщыIэщтмэ сшIэрэп нахь..."
- Зиусхьан, къэпIогъагъэр шъыпкъэкIэ сенэгуе, ошъуапщэхэр къытехьэх,- Къоданэ ымакъэ Рэдэдыпщыр зыхэтыгъэ гукъаомэ къахищыжьыгъ, уашъом дэплъыий, 
ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Хьау, Къодан, ошъопщэ шIуцIэ цунтхъагъэхэр ощх 
кIыхьэ хъущтхэп. ТIэкIу къыпхъынышъ текIыщт, е жьыбгъэм 
тырифыщт.
- Къаншъао зэрэщымыIэжьыр уянэ сыдэущтэу епIощт, 
зиусхьан?
- Ары зэшIэгъуае сызышIыгъэр,- ыIупшIэ дыигъэхэр 
дигъакIоу Рэдэд ынэгу ыIотыгъ.- ЫшнахьыкIэ IузгъакIэ 
шIоигъоу, тянэ пчъагъэрэ къысэлъэIугъ. Ари сфэгъэцэкIагъэп. Къэбар мыIу щыIэп, сэ есымыIоми, адырэмэ ажэ 
сIыгъын слъэкIына? Тыкъызежьэжьыгъэм щегъэжьагъэу, 
сэри Къаншъао сынэгу кIэкIырэп... Зыгорэ къаIоба, Къодан.
- Сыд къэсIон, зиусхьан,- дзэпащэм гуегъу нэплъэгъур 
къыфидзыгъ.- Ащ фэдэ зыхъукIэ, адыгэхэр аIощтым 
фэсакъых, чыжьэкIэ къырагъажьэ. ЩыIэжьэп умыIоу, 
уIэгъэ хьылъэу Iуахыжьыгъ Iо.
- Тянэ зыфэдэр пшIэрэба, сынэ къызэрэкIаплъэу, 
шъыпкъэ зэресымыIорэр къышIэщт.
- Ащ фэдизэу зызфэуухыжьрэр къызгурэIо, зиусхьан.
- Сыд пшIошIырэ, Къодан?
- Заом тызэрэхахьэу, Къаншъаорэ орырэ шъузэIуупIэгъагъ, о ебгъэпсыхыгъэмэ...
- Ухэукъо, сянэшым ылъ стелъэп. Шъыпкъэ, тызызэIофэм, чатэхэри зэфэтIэтыгъагъэх, ау саужкIэ къикIыгъэ 
шыум зыкъэшIэжьыгъо Къаншъао ригъэфагъэп.
- Хэт а шыур ?
- ШIэжьыгъо сифагъэп,- ынитIукIэ ылъэгъугъэр пщышхом ыушъэфыгъ. "Агъбан тянэ зыхилъхьан ышIэрэп, 
унагъом щыщ хъужьыгъэ. Ащ Къаншъао зэриукIыгъэр 
зишIэкIэ, нахь Iэяхэу ыгу хэтIысхьащт. Къыспэуцугъэр 
зыщыщыр ымышIэу, сыкъиухъумэзэ, IэкIэукIагъ. ЛIы хыем 
тянэ пыи фэсшIынэп" - гукIэ зыфигъэпытэжьыгъ.
Агъбан ыуж итэу Рэдэдыпщыр ищагу зэрэдэхьажьэу, 
Рампэс гощэшхор лъэгуцым къытехьагъ, нэмыз-Iумызэу 
ыкъо къыIуплъи, зэшIуанэзэ къыжэдэзыгъ:

--- Page 564 ---

- Упсаоу къэбгъэзэжьыгъэмэ, синасып, сикIал. Джырэ 
фэдэу сыгу зиукIыжьэу къыхэкIыгъэп. Шыупащэ тэ щыIа 
адэ?
- Ари псау, тян, мары, къэсыжьыщт,- ным ынэгу 
кIэплъэн ымылъэкIэу, Рэдэд ышъхьэ ригъэзэкIыгъ, Агъбани 
гощэшхом Iумыплъэ шIоигъоу шэщым фиузэнкIыгъ.
- Фыкъуагъэр ба, сикIал? - ыкъо игъэпсыкIэ ыгу 
римыхьэу Рампэс гощэшхори къеупчIызэ, къыIуплъагъ.- 
Зэо зэпымычыжь, бзылъфыгъэмэ анэ игъукIыным нэсыгъ.
- Сыдэу сшIын, тян, тынэ къеIэрэм ыпсэ теIэжьы, 
тяплъызэ, зядгъэшхына? - заохэр ежь ыпкъ къызэримыкIхэрэр ным гуригъаIоу еIэсэкIыгъ.- НекIо, унэм тигъэхьажь, 
лъэгуцым тытетэу тыгущыIэна.
Рампэс гощэшхом пчъэмкIэ зегъэзэжьым, хэпшIыкIэу 
къэсысыгъ. Рэдэд ыблыпкъ етхъуи, зэриубытылIагъ.
- Ал, сшъхьэ къэунэзагъэмэ сшIэрэп,- ныр хэщэIукIыгъ.- Зи пкIэ сиIэжьэп, сикIал.
- Жьым макIэрэ ухахьэшъ ары, тян,- Рэдэд ушъхьагъу 
къыгъотыгъ.- НахьышIуIо ухъумэ, щагум тIэкIу щытезекIухьэзэ шIы.
Унэ джэхэшъогум нэсыгъэу, Рампэс къызэуцокIи, 
ынэгу шъуагъо къэчъэкIызэ, ыкъо къыриIуагъ:
- А сикIал, уикъэплъакIэ сыгу еIурэп, пшъхьэ деогъэзэкIы. ТхьамыкIагъо горэ сшIооушъэфы. Джы сшIэщтми, 
етIанэ сшIэжьыщтми зи язэрэгъэхьырэп,- ныр убзэ макъэкIэ къэлъэIуагъ.
- ЧIэнагъэхэр тиIэх, тян,- Рэдэд ышъхьэ риуфэхыгъ.- 
Къосэгъу кIэлэ заулэ фэхыгъэ, Мэщыкъо ыблэбгъу къауIагъ, нэмыкI уIагъэхэри тиIэх. ХьакIуцухэми, зыхыхэми, 
мыутIэхэми чIэнагъэхэр ашIыгъэх. Русичхэм шIукIаеу 
къытфырагъэшIагъ, ау тэри шIу ядгъэхьыгъэп.
- Къаншъау адэ, сшынахьыкIэ къышъупэуцугъэмэ 
ахэтыгъэба? - ным ымакъэ къыпхъотагъ.
- Къаншъауи?..- зажэщтыгъэ упчIэр ошIэ-дэмышIэу 
янэ къызэритыгъэм Рэдэд зэшIуигъэнагъ.- Къаншъао 
русичмэ ядзэпащ, ахэмыт мэхъуа, ахэтыгъ.
- Ы-ы? Тхьэхэр къысауи, сыд къехъулIагъ адэ?
- Заом зыфэмыIо Iаджи хэхъухьэ, зыр аукIы, адрэр 
ауIэ...

--- Page 565 ---

- Къэбар къысфэмыIуатэу, сикIал, хъугъэр къы саIу! 
- Рампэс зыкъырихыгъ.
- УIэгъэ хьылъэу Къаншъао русичмэ ахьыжьыгъ...
- Моу пшъхьэ емыгъэзэкIэу, сынэгу къыкIаплъ. Уятэ 
ащ фэдэ шэн хэлъыгъэп, дэири, дэгъури къыптыриубытэни 
къыуиIощтыгъ. Уянэшым ыпсэ уеIагъэмэ, егъашIэрэ хъоныжь, сикIал...
- Сэрэп, тян, сидзакIомэ ащыщ. ОшIэ-дэмышIэу сакIыб 
къыкъолъэти...- Рэдэд ыжэ къыдэзыгъэм рыкIэгъожьыгъэу 
джыри зэшIонагъэ.- Зы нэгъэупIэпIэгъум зэкIэ хъугъэ.
- Сянэ къылъфыгъэ тхьамыкI, унэгу сыкIэплъэжьыгъэп, 
умакъэ зэхэсхыжьыгъэп... МыгъокIэ русичмэ уахэхьагъ, 
си Къан...
- Тян, сыолъэIу, угу теIункIэжь...
- Гоу симыIэжьыр ара, нынэ, сызтеIункIэжьыщтыр? 
Ар сэ сшIагъэгущ, ныкъылъфыгъэ закъоу сиIагъэр сыухыгъэ.
- Тятэ тапашъхьэ къызыраукIыхьэм, ащ фэдиз угу 
щышIэгъагъэп, тян. Къаншъао щымыIэжьмэ, зыдэбгъэлIэжьынэу щытэп.
- Ы-ы?! - Рампэс къыхэкуукIыгъ.- Уятэ... Къан Къаншъао...- ным ыIупшIэхэр шхъуантIэ къэхъугъэх, кIыбыкIэ 
зэхафэу ригъэжьагъэти, янэ етхъуи, ыIаплI риубытагъ, 
пIэм хигъэгъуалъхьэзэ, нэплъэгъу гуIэкIэ къызэбэнэкIыгъ:
- Айнар! Унэм зи исыжьба?! Айнар сIуагъэ! - Рэдэд 
ышъхьэ лъыр къеуагъэу къызэджэкIыгъ.
Шъэожъыехэр ыуж итхэу, Айнарэ унэм къилъэдагъ, 
гощэшхом иджэнабгъэ псынкIэу ытIэтагъ, ышъхьэ ыбгъэ 
тырилъхьи едэIугъ, нэку-нэпсэу зыкъыIэтыжьи, лIым къыриIуагъ:
- Гощэшхор щыIэжьэп... Мэфэ заулэм тигъэгушIоу 
ылъэ тетыгъ... Чэщи, мафи къышъупаплъэщтыгъ... КIалэхэри ищых, Кураци псынкIэу къягъащ...
Курацэ икIуи, ичъи зэхэтэу къэсыгъ, гъунэгъу шъузхэри, 
лIыхэри къэзэрэфыгъэх, пщы щагум дэтхэри, пщэрыхьакIохэри, джэхэшъотетхэри къызэхэлъэдагъэх. Хъулъфыгъи, бзылъфыгъи, янэ лIэмэ зэрамыгъэенэу, гухэкIышхо 
ащыхъоу гощэшхом фэгъыгъэх.
Агъбанэ гощэ унэм гъызэ къикIыжьи, унэ натIэмкIэ 
рекIокIыгъ, ытамэхэр сысыхэу тIэкIурэ щыти, дэпкъым 

--- Page 566 ---

шъхьэкIэ еоу ригъэжьагъ. Ыпсэ къыIузылъхьэу илъэс пчъагъэм игъусэ лIы хыем Рэдэд ыгу егъугъ, кIэрыхьи, ытамэ 
ыIэ тырилъхьи, еушъыигъ:
- Хъугъэ, Агъбан, щыгъэтыжь, лажьэ уиIэп.
- СимыIэ мэхъуа, зиусхьан, лэжьэшхо къызтефагъэр 
сэры,- ыгу къыдэкIыщтым фэдэу пщатэзэ Агъбан ерагъэу 
къыдищэягъ.- Къаншъаоми сшIагъэп, тигощэшхо иIоф 
зытетыр слъэгъоу, ыш сIэ тесщэеныя?! Сэ нычхьапэ блэмыкIэу, сшъхьэ щызгъэзыежьыщт.
- Ар угу къимыгъахь! Хъугъэр орырэ сэрырэ фэшъхьаф ышIэрэп. ЦIыф емыIу. Сэ узгъэмысэрэп. Ормырми 
нэмыкI горэм Къаншъао ыукIыщтыгъ. Зэрэфэхыщтыр 
инэшъэ-уашъэ къихьэгъагъ.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан.
Ардэдэм хъулъфыгъэ гъымэкъэ лъэшым къэлапчъэмкIэ зыкъыщиIэтыгъ.
- Синэнэ дах, синэнэ гукIэгъу! Ибэ хъураеу тыкъызэхэуни! - игъи, ипчъи зэхэтэу Шыупащэ унэм илъэдагъ, 
гощэшхом ихьадэ зытыриуIуби, къытыратхъыжьыфэ 
ыгъэягъ. Унэм къикIыжьи, блынкIэ кIэсэным зезыщэкIыгъэу 
зигъын пызыдзэжьыгъэм лIыхэр еушъыигъэх:
- ЗэIун, Шыупащ, нахьыбэрэ огъыкIэ, лIагъэр къэбгъэхъужьыщтэп.
- Зи ешъумыIу,- Мэщыкъо ушъыякIомэ ариIуагъ,- ыгу 
жьы дэкIыфэ орэгъы. Шыупащэ янагъэри ятагъэри Рампэс 
гощэшхор ары.
Лъэгуцым къытекIыжьи, Шыупащэ щагу къогъумэ 
акъуахьэмэ къакъоужьызэ, тIэкIу шIэ къэс, гур зэригъэгъоу, гъыныр къыхидзэжьыщтыгъ. Рэдэд пщышхом зызэриIажэрэм пае ыкъо шъыпкъэм нахьи ыпIужьыгъэм гощэшхор зэрэщымыIэжьыр нахь гухэкI щыхъоу къызышIошIыхэри щагум дэтыгъэх.
Хьэдагъэр текIыгъэми, щыгъынIухыжьыр ашIыжьыгъэми, Рэдэд пщышхом тхьаусхакIо къыфэкIогъагъэхэр 
чылэм зэрэдэмыфэжьыщтыгъэхэр, чылэхэр къэукъуагъэхэу зэрашIошIыщтыгъэр джы къызнэсыгъэми мэзыбэхэр 
рыгущыIэщтыгъэх.
Рампэс гощэшхор зэфыкъом дэмысыгъэхэу, е кIасэу 
зэхэзыхыгъэхэу, е сымэджагъэхэу игъом тхьаусхакIо 
къэмыкIуагъэхэри зызэпэужьхэм, къин къыщэхъуми, Рэдэд 

--- Page 567 ---

пщышхор хэгъэгу Iофмэ аIууцожьыгъ. Зэо зэкIэлъыкIохэм 
къарахырэ утынхэр гугъэуз тыркъохэу къатенэщтыгъэхэми, 
цIыфмэ алъэкIыщтыр ашIэщтыгъэ: унагъомэ къялыекIырэ 
гъажъуи, коци, хьи, натрыфи, былымышъо-хъурышъо 
гъэтэджыгъэхэри, шъоуи, сани къэралыгъо гъэтIылъыпIэм 
къырахьылIэщтыгъэ. Ау нэмыкI хэгъэгумэ къарыкIыщтыгъэ щэфакIохэр къэлъагъощтыгъэхэп, къялыекIыхэрэр 
зэрэIуагъэкIыщтым джы ежьхэр лъыхъунхэ фаеу чIыпIэ 
ифагъэх.
Русичмэ заIуупIагъэхэм ыуж ТумтэкъашъэкIи, ПантикапейкIи, ФеодоскIи зигъэзэнкIэ Рэдэд пщышхом рикущтыгъэп, ежьыри, ицIыфхэми лые къарахыным тещтыхьэщтыгъэ. "Федэ тхихэу есэгъэ Думитрэ арнэмыIэу икъакIо 
зэпигъэугъэщтэп,- Рэдэдыпщым игупшысэхэр зэригъафэщтыгъэ.- Тадэжь къынэмысыми, хыIушъом Iутэкъогъэ 
чылэхэм къахэмыхьэу щытэпщтын. Къытхэтаджэхэрэ 
зэо-банэмэ агъэщтэуIугъэнкIэ енэгуягъо. Iэнэпэ лъэныкъом 
къыщитIысыкIыгъэу сшIагъэмэ, сшъхьэкIэ сыкIощтыгъэ. 
Тхьэмэ яхьатыркIэ, етхъожьыщтым изакъоп, тыщыщэфэни 
тлъэкIыщт, дышъи, тыжьыни мымакIэу зэIудгъэкIагъ. ТилъэкI зынэсыгъэр Думитрэ аригъашIэмэ, Костаси, нэмыкI 
дэчыгхэри мэкъэнчъэ хъунхэп..."
ПIэкIор джашъом тегъэкIэгъэ Рэдэд янэ къеджагъэ 
фэдэу къыщыхъугъ. "Ары шъыу, тянэ ымакъэ зэхэсхыгъ,- 
пщышхор гумэкIэу къызэшIотIысхьагъ, хьакIэщ нэкIыр 
нэплъэгъу гуIэкIэ зэпичъыхьагъ, зыдэхьащхыжьыгъ.- 
Сенэгуе зыдэсымышIэжьэу сышъхьаукъагъэкIэ. Ынапи 
слъэгъугъэ фэд. "Заом унэгъо мышIэжь цIыфхэр ехъулIэх" 
къысиIуагъ. Ары, тян, машIом къелыжьрэр яжьэ, заом 
къелыжьырэр лажьэ. СкIуачIэ къыщымыкIагъэми, сэри 
сыгукIэ сыуцуагъ. СыкIалэзэ езгъэжьагъэшъ, зэон, бэнэн, 
лъы гъэчъэн щэхъу сшIэрэп, зы мэфэ тхъагъо къысфыхэкIыгъэп..."
Хьакъарэ зэребэныгъагъэм, ыпкъ зэригъэфыкъогъагъэм имызакъоу, лъыр къыкIэчъэу зэрахьыжьыгъагъэр 
Рэдэд ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Византие хэгъэгум зыращым, къыпагъэуцугъэгъэ лIы шIуцIэшхор, мыутIэ шыу 
купыри мэзым зэрэхаукIыхьэгъагъэри, икIэрыкIэу къыгъэщынэжьэу ыпашъхьэ къитэджэжьыгъ. Ышъэ икIыгъэ 
хьэкIэ-къуакIэр утыгум къызыфыращэр ащ нахь тхьамыкIэгъожьыгъ. ЛIы шIуцIэм къыIучъыщтыгъэ лъыри къэплъаным ышъхьэ къутагъэ къичъыщтыгъэ лъыри зэфэдагъэх, 
плъыжьыгъэх, къахихырэ пахъэм гур къыгъэмакIэщтыгъэ. 
Нахьлъэш цIэплъыжъыр зэфэдитIо зызэгуегъэзыр ары 
ыгуи, ыли зымыузыгъагъэр. Илъэс пчъагъэм гухьэ-гужъэу 
ригъэшIыгъагъэм сыд фэдэ зэхашIэри щигъэгъупшэжьыгъагъ.
"Ары шъхьакIэ, сынэ зэкIэсхыми, зэкIаслъхьэми слъэгъурэр лъы, тхьамыкIагъу, зао,- ежь-ежьырэу Рэдэд 
зэдэожьыгъ.- Бзылъфыгъэхэм анэ игъукIыным зэрэнэсыгъэхэр шъыпкъэ, тян, ау тэры, хъулъфыгъэхэр ары 
заохэрэр, къаукIхэрэр, тэ тIэхэр ары лъы закIэхэр. 
Тынэпсыхэр къечъэххэу шъодгъэлъэгъурэп, тыгумэ 
лъыпсыр къапыткIузэ, зытэщыIэ. Тэри тIэхэр пхъэIэшэкIмэ 
афэзэщых, уц цIынэ кIырым ымэ къыткIаоу мэкъу теоныри 
тикIас, мэщ хьасэхэр дгъэбагъомэ, тынэхэр къагъэшхэкIых. 
Шъо шъугумэ афэдэу, хъулъфыгъэгухэри зэрэзэфэшъхьафхэр ори, тян, пшIэщтыгъэ - шъабэх, пхъашэх, гукIэгъух, жъалымых. Зыцэ къытфэзгъэлъырэр, Мстислав 
русич пщышхор зыфыщыIэр зао, ищытхъу аригъэIонкIэ 
ерэшIи, зэблэн щыIэп. Шъыпкъэ, лIы къэбзэшху, плIэIубгъу, 
нэгуплъ чIэпцIэ нэшху, ау лъы ыгъачъэмэ, гухахъо хегъуа тэ. Ар чэтэ ихыгъэкIэ къызэрэтфэкIощтым щэч хэлъэп. 
Бзылъфыгъэ нэпсым сыкъиубытмэ, хэгъэгур кIодыжьыщт, 
тызэбгырызыжьынышъ, къыттыралъхьэрэр тихьылъэу, 
тигъашIэ тхьыщт. Ащ сеуцолIэн слъэкIыщтэп..."
Рэдэд пщышхор псынкIэу къэтэджи, гупшысэ хьылъэхэр 
ышъхьэ рифыгъэх, ыплIэIу тыридзыгъэх, хьакIэщым икIи, 
щагушхом зыщиплъыхьагъ. Агъбанэ къылъэгъуи, 
къекIолIагъ:
- Зыгорэм уфэягъа, зиусхьан?
- Шыупащэ чыжьэу щыIа?
- ШэщымкIэ кIоу слъэгъугъэ, сыкъеджэн.
Шыупащэ чэфынчъэ нэгукIэ пщышхом ыпашъхьэ 
къиуцуагъ:
- Укъысфая, Рэдэд?
- Мэщыкъоми, Къоданэми къэгъоти, кIэлэ чан заулэ 
Iэнапэ агъэкIонэу яIу. Византие хэгъэгум къикIырэ къухьэхэр 
къызысыхэрэр къызэрарэгъашI.- Шыупащэ щагум 
зыдэкIым, Агъбанэ риIуагъ: - Сионэши къысфыIуягъащ.

--- Page 568 ---

УхъумакIохэр ыуж зехьэхэм, Рэдэд пщышхом ыдагъэп, 
шыу заулэ гъусэ ышIынышъ, Мыстхъакъо зэрэкIощтыр 
къызэриIокIыгъ.
Рэдэд пщышхом Темрыкъо ыгу къызэрэпылъэдагъэм 
лъэпситIу иIагъ: апэрэмкIэ, дин Iофыр ыпшъэ рилъхьанэу 
зэрэрихъухьэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ. Ибэ нахьыбэу ар 
къыфыдэзгъэоежьыгъэр янэ ихьэдагъэ зэрэзэрихьагъэр 
ары. "Илыягъэу гущыIагъэп, хъыягъэп, мощ фэдиз цIыфыр 
зыпкъ итэу зэрищагъ, ыгъэдэIуагъ, къосэгъумэ ямышэн 
хабзи къызхигъэфагъэп,- дин пащэ ышIы шIоигъом икIэрыкIэу пщышхор гукIэ щытхъужьыгъ.- Тянэ тхьамыкIэм 
ицIыфыгъи, игукIэгъуи гъунэ ямыIэу, уагъэукIытэу зэриIуагъэр тэрэз, ары зэрэщытыгъэр. АкъылышIуагъ, теубытагъэ хэлъыгъ, узгъэгъозэн бзылъфыгъагъ ыIуагъ. Ащи 
мышъыпкъэ хэлъэп, ау "идунае зыхъожьыгъэу тапашъхьэ 
илъ Рампэс гощэшхор ны къодыягъэп, бзылъфыгъэ къызэрыкIуагъэп, зэкIэ адыгэ лъэпкъхэм тянэм ычIыпIэу теплъыщтыгъ" зэриIуагъэм сынапIэхэр рысигъэдзыхы гъагъ, 
ар сыкъызэрилъфыгъэм пае къэIуагъэ хъугъэу къащыхъунба сIуи, сигъэукIытэжьыгъагъ. Шъыпкъэ, къыдезгъэштэрэ макъэхэр лIымэ ашъхьарычъыгъэх, ау тянэ 
зыфэдагъэр зэкIэми ашIэн алъэкIыщтыгъэп..." ЯтIонэрэмкIэ, Темрыкъо зэригъэлъэгъунэу Рэдэд ыгу къызкIыпылъэдэгъагъэр Мстислав пщышхор игупшысэмэ къазэрэхэхьэгъагъэр ары. Русичмэ яшэн-гъэпсыкIи, япщышхо зыфэдэри, 
илIакъо къырыкIуагъэри къыфэзыIотэгъагъэхэр Темрыкъу. 
ГъэрыпIэм щэIэфэ, къэбарэу къахихыгъэм гъунэ иIагъэп.
Бжыхьэ тыгъэр тхъопсэ шъабэкIэ шыумэ акIыб къиIабэщтыгъэ, жьыбгъэ макIэм хэлъ чъыIэтагъэр шыу напэмэ 
арычъэщтыгъэ. Шыу купыр Мыстхъакъо нэсхи, Темрыкъо 
икъэлэпчъэIу зыIохьэхэм, бысымыр Iэшэ-шъуашэкIэ тегъэпсыхьагъэу, къяжэу щысыгъ пIонэу, нэмыз-IумызкIэ 
къапэгъокIызэ, гукIэ зэупчIыжьыгъ: "Къэбар ышIэу 
къысфэкIуагъа, хьауми нэмыкI Iоф зэрефа?"
- Тянэ зыдгъэтIылъыгъэм ыуж сыгу зиIэтырэп,- Рэдэд 
къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Лъэгъун къыпфысиI.
- СыкъэдаIо, зиусхьан,- Темрыкъо зызэкIиугъоягъ.
- Чыристан диным узэрэфэщагъэр сымышIэу сыкъэкIуагъэп, ар щыгъэзыий тидин къихьажь сIоуи уезгъэзырэп. 

--- Page 569 ---

Сэ бэрэ сегупшысагъ, диным пылъ нэбгырэ заули сыгукIэ 
зясыусэигъ, ау о сыкъыпщыуцугъ.
- Сэ нэпитIу сиIэп, зиусхьан...- Темрыкъо къэгузэжъуагъ.
- Зэ, зэ, къезгъэжьагъэр къэсэгъэIуах,- Рэдэд гущыIапэр ыубытыжьыгъ.- НэпитIу уиIагъэмэ, уадэжь сыкъакIо 
пакIо, гущыIэгъуи усшIыщтыгъэп. Шъыпкъагъэ зэрэбголъыр 
непэп зысшIэрэр. УиакъылыкIи, уицIыфыгъэкIи, уизэхэшIыкIыкIи дин пэщэ IэнатIэр ощ нахь зытефэрэ слъэгъурэп. 
Турабэ къытхэтыфэ, ипцIи, ишъыпкъи зэголъэу тигъэдаIощтыгъэ, къизыдзи, къизымыдзи къытхэтыгъ. О ащ уфэдэп, 
уиIуи, уишIи цIыфмэ ахэхьэ, цыхьэ къыпфашIы, уилIыгъэкIи 
хэти ыкIыб узэрэдэмыуцощтыр ашIэ. Шъэогъугъэ-шъыпкъагъэу къыздызепхьэрэм имызакъоу, динлэжь пащэуи 
укъызготы сшIоигъу. УгукIэ пштагъэшъ, чыристан диныр 
IэкIыб умышIы. Тэри титхьэхэм я Тхьэжьэу Тыгъэ-Тхьэшхом 
тилъэIухэр зэкIэ етэхьылIэжьы, ори Тхьэшхо закъом щэхъу 
щымыIэу оIо. Титхьэхэм афэлажь, игъо зыщыплъэгъурэм 
цыхьэ зыфэпшIыхэрэм угу илъыр афих, купмэ зэхахэу 
бырсыр-зэутэкIхэр къызэрыкIын гущыIэ афэмышI.
- Тхьэм къысфидэна, зиусхьан? - Темрыкъо ынэгу 
мыгупсэф щынэр къыхэхъожьыгъ.
- ЦIыфмэ уафэлажьэмэ, Тхьэшхоми, тэ титхьэхэми 
къыпфагъэгъущт,- Рэдэд пщышхом бысымыр ыгъэрэхьат 
шIоигъуагъ.- Ау джы нэс зи къыосIуагъэп, сыкъыоплъышъ, 
зыгорэм узэредзэ, тыкъызэрэсэу пхэмылъыгъэ горэхэр 
пхэслъэгъуагъ. Унэгъо Iофмэ, къысфэгъэгъу, узэзгъэфэнэу сыкъэкIуагъэп.
- СыкъэпшIагъ, зиусхьан, о цIыфым ынэгу узыкIаплъэкIэ, ыгу илъыр къиохы,- Темрыкъо ыIупшIакIэхэр 
къэтхыуагъэх, ыIаблэмэ кIэзэз макIэр арычъагъ.- Тхьэм 
ыIомэ, сиунагъокIэ сыгупсэф, ау сищагу тхьамыкIэгъошхо 
къыдэхъухьагъ.
Пщышхом ышъхьэ къыпхъотагъ, хъугъэр ымышIэми, 
ынэгушъхьэмэ къахихыгъ, ынэхэр къыIэпыкIыгъэх:
- Сыд тхьамыкIагъу уищагу къыдэхъухьан ылъэкIыщтыр?
- Сикъакъыр пчъэIу хьадэ Iулъэу нэф сыкъикIыгъ, 
зиусхьан.
- Хэт ихьад?

--- Page 570 ---

- Урым Думитр.
- Ар тхьамыкIагъоми блэкIы,- ышъо пычъыгъэу Рэдэдыпщыр къэтэджыгъ, хэшэнычъыкIызэ джэхэшъогур 
рикIукIи, ежь къыдэтэджыгъэ бысымым кIэкIэу зыкъыфигъэзагъ.- Тэ щыI хьадэр?
- Къакъырым щызгъэбылъыгъ, шхылъэм даслъхьи, 
мэкъу тIэкIу тесхъожьыгъ, къакъырыпчъэри згъэпытагъэ.
- Сыда хьадэр кIэбгъэнэгъоджагъэр?
- Сыщтагъ. Унэм исхэми язгъэшIагъэп.
- Уищагу ащ фэдизыр зыдэхъухьэм, уихьэ хьакъугъэба?
- Чэщыгум блэкIыгъэу, ар зэ-тIо къыхэхьакъукIи, 
зыщегъэтыжьым, сэри сыгумэкIыгъэп. Нэфшъагъом унэм 
сыкъызекIым, къыспэгушIуатэзэ къыспэгъокIэу зихэбзэгъэ 
хьэм седжагъ - къэлъэгъуагъэп. ЕтIанэ къакъырыпчъэм 
кIыбыкIэ егъэкъугъэу кIэрысыр сынэ къыпэшIофагъ, хьэ 
лIагъэри мычыжьэу щылъыгъ. Хьадэр зысэгъэбылъыхэм, 
сышэси, Думитрэ тичылэ къызэрэдэхьэрэ гъогум сырыкIуагъ, мэз хэхьапIэхэр къэслъыхъугъэх. Думитрэ IэнэкIэу 
къытфакIощтыгъэп ныIа, икуми ыщэнэу къытфищэщтыгъэхэр арми, зыгорэ къэзгъотыным сыщыгугъыгъ, ау зи 
щыIагъэп.
- Гъунэгъухэм, хьаблэм хэсхэм уахэупчIыхьагъа?
- Ари сшIагъэ, зиусхьан. Гуцафэ къызфясымыгъэшIэу, 
алъэгъугъэ е зэхахыгъэ щыIэмэ, зэзгъэшIагъэ. Ащ фэди 
къахэкIыгъэп.
- Джы сыд пшIэн угу хэлъ?
- АщкIэ сыкъышъоупчIыжьынэу шъуадэжькIэ сыкъежьэгъагъ, ау о сапэ укъишъыгъ. Лъэпсэнчъэу, шыхьат 
горэ щымыIэу, зыпари хъурэп. Думитрэ сищагу зэрэщамыукIыгъэр нафэ, мэз чIэгъым ыпсэ щыIуахыгъэщт. Ащ 
къынэсыфэхэ, чылэхэми къадэкIыгъэхэба, гъогурыкIо 
горэхэми къябгъукIуагъэхэба.
- УIагъэхэр телъха?
- Ынэгуи ыкIышъуи зэрэкъабз, ыпшъэ зэшIуакIыкIыгъ. 
Думитрэ ыIэхъомбэ цIэрамыIу, ыкIыIукIэ шышъхьэ сурэт 
телъэу дышъэ Iэлъын илъыщтыгъ. Ари, ыпшъэ илъыгъэ 
къащри, цы шъабэм хэшIыкIыгъэ къэптанри пылъыжьхэп. 
Хьадэр згъэнэгъуаджэмэ, ар зышIагъэхэр уцущтхэп. 
Яфэшъуашэ зятымыгъэгъоткIэ...

--- Page 571 ---

- Моу къэтIысыжь, Темрыкъу,- Рэдэдыпщым ичIыпIэ 
ыубытыжьи, къыпэчIынатIэу къетIысэхыжьыгъэ бысымым 
еупчIыгъ: - Хьадэр о къызэрэуахьылIагъэм сыдэу уеплъыра?
- Чыристан диным сызэрэпылъыр зыгу темыфэхэрэм 
къысфагъэпытэ, Думитрэ рашIагъэр сэри къыспыщылъэу 
къызгурагъаIо. Сызэрэщымытэу цIыфмэ сарагъэлъэгъун 
гухэлъ яIэу къысэшхъошIагъэх.
- О уизакъоп, Темрыкъу. Сэри ахэмэ слъапсэ агъэтIасхъэ ашIоигъу. Iо хэлъэп, Думитрэ зэкIодылIагъэхэр тэ 
тщыщых. Зы нэбгырэп, би хъущтыгъэхэп. Хэтми ар зышIагъэмэ зэрафэмыгъущтым уемыщэч, укIакIохэр къясымыгъэгъотыхэу сыгу псэфынэп. ЗилIыгъэ къымыхьхэрэр 
джары зэрэзекIохэрэр. Къытхагъахьэрэ динлэжьыр 
къытэкIодылIагъэу зашIэкIэ, Византие къызэрэтфимыгъэгъущтыр а джэголъэжъмэ къыдалъытагъ.
- Сыд тшIэщт, хьадэр дгъэнэгъоджэщта? - ымакъэ 
ефэхыгъэу Темрыкъо къэупчIагъ.- Тхьэм къысфигъэгъунэп, зиусхьан.
- Сэ Думитрэ икъэкIогъум пэзгъэплъэнхэу, шыу заулэ 
Iэнапэ агъэкIонхэу къясIуи, сыкъыдэкIыгъ,- бысымым 
иупчIэ зэхимыхыгъэ фэдэу, ежь ышъхьэ къыфечъагъэр 
Рэдэд къыIуагъ.- ЛIыкIохэр къэхьаулыещтых.
- НэмыкI дэчыг горэ зэ къыпфэкIогъагъэба, зиусхьан? 
Константинополь узыщэIэм, шъэогъу къыпфэхъугъагъ 
сшIошI.
- Костаса зыфапIорэр? - пщышхом ынэгу зэхихыжьыгъ.- Ари къытфыкъокIынкIи пшIэнэп. Джы укъызкIэупчIагъэр ары, Темрыкъу. ДумитрэкIэ бырсыр къэтымыIэтыгомэ, тэркIэ нахьышIоу сегупшысагъ. Хэщ-ощ 
умышIэу, тижъмэ зэрашIыщтыгъэу, уихэтэ цыпэ горэм 
егъэкIу. Тэри джырэкIэ зытыушъэфын, зыукIыгъэхэми ажэ 
гущыIэ къызэрэдэмыкIыщтым уицыхьэ тегъэлъ. Къэхъурэм 
теплъын.
- Зы акъыл нахьи, акъылитIу, зиусхьан, дэгъоу сшIагъэ 
зистэкъухьажьэу сызэремыжьагъэр,- Темрыкъо къызхигъэфэгъэ щэIагъэм кIэгушIужьыгъ.- Тиадыгэгъэ-цIыфыгъэ димыштэми, Думитрэ тхьамыкIэм ихьадэ тызэрэдэзекIощтыр Тхьэм къытфигъэгъун.

--- Page 572 ---

- Сэри титхьэмэ тамыгъэмысэнэу сялъэIун, нэмыкI 
хэкIыпIэ тиIэп,- рихъухьагъэм бысымыр къызэрезэгъыгъэр 
Рэдэд игопагъ.- Джы, Темрыкъу, тхьамыкIагъо къэхъугъэми сымышIэу, сыкъызфэкIуагъэм зэхэугуфыкIыгъэ 
джэуап къептыжьыгъэп. Дин пащэ ухъуным укъезэгъмэ, 
къаIо.
- Сыкъемызэгъын сымылъэкIынэу сыпшIыгъ, зиусхьан,- 
бысымыр апэрэу IугушIукIыгъ, етIанэ къэгумэкIи, къыхигъэхъожьыгъ: - Сиунэ матэ щыпалъэ къызшIомыгъэшI. 
Зышъхьэ къыпфисхыщт тхьамыкIагъом тытегущыIэфэ 
тимыгъэгумэкIынэу, унэм исым фэзгъэпытэгъагъ. Моу 
джыдэдэм Iанэр къахьыщт.
- ИщыкIагъэп, Темрыкъу, умыгъэгумэкIых,- Рэдэд 
пщышхор къэтэджыжьыгъ.
Тыгъэ нэгъыфыр къохьаным енэцIыщтыгъ Рэдэд пщышхор гъогу къызытехьажьым. Думитрэ иукIыкIэ фэхъугъэм 
нэмыкI гупшыси иIагъэп. Колэс ихьакIэщ исхэу зытIо-зыщэ 
гущыIэгъу зэрэзэфэхъугъагъэхэри къыфыдэоежьыгъэх, 
ау зэкIэмэ акIыIу къэхъужьыщтыгъэр урым динлэжьым 
ыпшъэ къиIэбэн, ащкIэ Темрыкъуи ежьыри ыгъэмысэн 
гухэлъ иIэу къафыкъокIыгъэр зэримышIэщтыгъэр ары. 
Зэгуцэфэни шъхьэм къихьэщтыгъэп. Ыгу къэкIыщт бзэджагъэмкIэ зыпшъэ умыкIожьыщтыгъэр Абэч шъхьакIэ, 
шым риупкIэхыгъэу Къоданэ къыриIогъагъ. ЗыгорэкIэ 
уIагъэу русичмэ зэуапIэм рахыжьыгъэмэ ыIуи, ащкIи 
джэнджэш ыгу къихьагъ, ау ари щигъэзыягъ. Къоданэ 
ымыукIыгъэми, зэриуIагъэм щэч хэлъыгъэп. Ыгу сысэу, 
иуIагъэ ебзэижьэу Тумтэкъашъэ зыщызгъэбылъырэ 
Абэчыпщыр Мыстхъакъо къынэсыныр ышъхьэ къыригъэхьагъэп.

--- Page 573 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ
I
Узщыбысымым ущылъэш, хьэкIапIэм ущзэкIэIулIагъ.
БлэкIырэ уахътэр нахьыбэ хъу къэс, Абэчыпщым 
ишъхьэегъэзыпIэ Тумтэкъашъэ нахь зэжъу къыщыфэхъущтыгъэ. Апэрэ мафэхэм хихыгъэ унэр шIотхъэгъуагъэми, ыгу изэгъэжьыщтыгъэп. Мыжъо дэпкъ лъагэхэмкIэ 
къэшIыхьэгъэ къалэм къыщикIухьэ хъумэ, хьамдэч горэм 
дэфагъэ фэдэу къыщыхъущтыгъ. Бэгъуазэм Iухьэу хым 
хаплъэ зыхъукIэ, ыгу Iасэзэ, игупшысэ хьылъэхэр шъхьэщыкIыщтыгъэх. Къалэм къызигъэзэжьыкIэ, нэплъэгъу 
нацIэр зыфидзыщтыгъэ зыхы чIыгур, ичылэжъ, ищагу 
игъэкIотыгъэ ынэгу къыкIэуцощтыгъэх.
ГучIэм нэсэу илъэныкъо фэзэщыныр Абэчыпщым 
ышIагъэп. Иунагъо игъусагъэмэ ащ фэдизэу зэкъоныгъэр 
зэхимышIэнкIэ гугъэщтыгъэ, ау къызэрэшIошIыщтыгъэу 
ишъуз къычIэкIыжьыгъэп. Шъхьэр зыдакIорэм кIэр макIо 
ыIуи, ицыхьэ телъэу, чэщ гъогу шъэфыкIэ ибын Зирарэ 
афиIопщыгъагъ. "ЧIыгу хымэ сыщытхъэн нахьи, сичIыгужъ 
сыщэрэлI" - джащ фэдэ джэуап Абэчыпщым ишъуз къыфаригъэхьыжьыгъагъ. Ар шъхьэкIошхо щыхъуи, къэзылъфыгъи, къязгъэлъфыгъи къымыгъанэу, зишхыхьажьэу зы 
купырэ хэтыгъ.
Джы зэкIэм акIыIу Абэчыпщым тырахыгъэ тетыгъор 
къышIохъущтыгъэ. Зэрытыгъэ чIыпIэр джы зэрыфэгъэ 
чIыпIэм ригъапшэ хъумэ, ышъэ икIыным нэсыщтыгъ. 
"Нафэуи, шъэфэуи къысатIэщтыгъэ ЗекIошыу нэкIутIэжъыр 
счIыпIэ зызгъэпщышхорэм зэрэригъэхьагъэр сыгу къырефы. Чэлэмэтыпщыр арэп апэ Iуезгъэхын фэягъэр, джа 
жэпкъышхожъыр ары. Сэ къыздекIокIыщтыгъэ пщыхэми 
ардэдэм зыгуасагъ, гущыIэ хамыIухьэкIэ зышъхьэрагъэуцуагъ. Ар афэзгъэгъун ашIошIымэ, хэделыхьэх. Сэ симафи 
къэсыщт. Русичхэм къызэрязэожьыгъэр Рэдэд къырагъэжыжьыщт. Джащыгъум Зыхы хэгъэгур сIэ къифэжьыгъэкIэ 
лъытэ. Ашъыу сиIэгъэ тетыгъор сымыгъотыжьми, сичылэ 
сIэ къифэжьыгъэу къэслъэгъужьыгъэмэ, сезэгъыщтыгъэ. 
Моущтэу зыми сыщымыщыжьэу, Зирарэ щэхъурэ гугъапIэ симыIэу сыщысыкIэ щыIакIэ хъуна?!"
Гугъэ-гупшысэмэ ыIу рагъэгъукIыгъэу Абэчыпщыр 
пIэкIорыгум къитэджыкIыгъ, пхъэныIукIым зылъэIабэм, 
лъэпауи, пIэкIор бармэкъым риутэкIыгъэ Iэлджэнэ уIагъэм 
ыпсэ хигъэIэжьыгъ. "Уянэ...- ынэгу зэригъалъэзэ, пщыр 
хъонагъэ,- Тумтэкъашъэ псэупIэкIэ къыхэзыхыгъэм нахь 
делэ дунаим къытемыхъожьын. Узэшъощт псыри къыпфащэу, псы пхъэныIу ипкIутмэ, угу кIэгъоу, сыд тхьамыкIагъу шъыу сыкъызхэфагъэр. Къаншъао опсэуфэ, ыдэжь 

--- Page 574 ---

сызычIахьэкIэ, псыкIэ зызгъэшъокIыщтыгъэ, сыгу жьы 
дэзгъэкIыщтыгъэ. Мстислав пщышхом нэIуасэ сыфишIынэуи къысиIогъагъ шъхьакIэ, тиадыгэ мыгъомэ игъо рагъэфэжьыгъэп. Сэ зэ зызфесэгъэхьым, благъэу сырагъэкIолIагъэп. Сыда, мафэ къэс зыхыпщыхэр русичмэ 
къахэхьажьыха? Ащ зыгорэ хэлъ, цыхьэ къысфамышIыкIэ 
сенэгуе. Муары, Къаншъауи къосэгъумэ къахэкIыгъагъ, 
дзэпащэ ашIыгъагъ нахь. Ащ ихьадэ зэрэзэрахьагъэр, 
гущыIэ дахэу фаIуагъэр! Ипсаушъхьэ нахьи, ихьэдашъхьэ 
нахь сырагъэхъопсэжьыгъ..."
Узыр зыхэжъукIыжьырэ Iэлджанэм Абэч фэсакъызэ, 
ыIэгушъо тырилъхьагъ, Къоданэ ыгу фижъэжъыкIэу 
зэриIожьыгъ: "А хьакъулапыжъэу Рэдэд къыдекIошъэкIрэм 
къыстырищэгъэ уIагъэр фэзгъэгъункIэ орэмыгугъ. Сыздэщысым сыщысэу сылъыIэсыщт, ыгу хьэпIацIэ хезгъэдзэщт. 
ИтеплъэкIэ сыфырикъун сшIошIыщтыгъ шъхьакIэ, кIочIэ 
делэ иIэу къычIэкIыгъ. Ичатэ мэIум къызытефэкIэ, сIэ 
къызэкIидзэщтыгъ. Ащ блэкIыжьыгъэмэ сиIоф ыIощтыгъэ. 
Дэгъоу сшIагъэ лъэрыгъым слъапэ изгъани, шым зызэрезгъэфэхыгъэр, сыриупкIэхыгъ шIошIи, сшъхьарыкIыжьыгъагъ. Адрэ пщыныкъори тыдэ къысфизыгъагъа? Зирарэ 
зыкъызыспэIуедзэм, нэбгыритIум зыгорэущтэу Къоданыжъым тыфырикъун сIогъагъэ. Зирарэ плъыжь сеупчIын 
сэIошъ сщэгъупшэжьы. Шыупащэрэ арырэ сыдэущтэу 
зэбгъодэкIыжьыгъэха?"
Щалъэм псы тIэкIу къыхихи, Абэч ешъуагъ. Зирарэ 
икъэкIогъу зэрэблэкIырэм ыгъапэу гъумыгъугъэ: "Шъхьэуз 
зимыIэр пIэшъхьагъым езэгъырэп, чэщи, мафи къалэр 
къецIэлъыхьэ. Анахь нэджэ-Iуджэр уцогъу ышIыгъ. Шъыпкъэ, а кIэлэжъым ынапэкIэ зи епIолIэнэп, ау гу бзаджэ 
зэриIэр ынэмэ къакIэщы. Зэ талъэныкъокIэ зысэтIупщыхэм, 
ястыгъэ дышъэ тIэкIум ыгъэхьакъу-жъокъугъэх. Зирар 
плъыжьыжъым зигъэсэмэркъэузэ, зымафэ къысфидзыгъ: 
"Загъорэ дышъэ къызкъоохы, зиусхьан, убайкIэ енэгуягъо". Зыкъысеушэты. Мощ нахь мыхъурэм сиIэ дышъэр 
зэригъэшIэнышъ, сыIуригъэхынэу къысашэ. Русичмэ 
афасшIэрэм пае зыгорэхэр къысIэкIалъхьэхэу есIуагъ нахь, 
сишъэф езгъэшIэна..."
Пчъэ Iупхъот макъэм Абэчыпщыр къыкIигъэпкIыгъ, 
Зирарэ къыхыгъэ шIуфэсым джэуап римытыжьэу филъыгъ:

--- Page 575 ---

- Гъусэ умыхъущтмэ, пшъхьэ щыгъэзый, кIал. Сэ 
сызэгоутышъ сыщыс, о къалэр къэоцIэлъыхьэ.
- Ори пIэлджан ныIэп узырэр, зиусхьан, къалэм хахьи, 
унэ жьы кIэгъэу,- ыцэ жъгъэйхэр къыIупсхэу Зирарэ 
щхыпцIыгъэ.
- Ужэ къыдахьэрэр къэмыIу! Усишъэогъуа, сэмэркъэу 
къыздэпшIынэу?
- Угу къэсIэтын сIуагъэ нахь, зиусхьан...
- УичIылъэ лъэр щыпсынкI, гум зыщеIэты. Тызгъэчэфынэу сыд тэ мыщ щытлъэгъурэр? - пщым зыкъишIэжьи, 
иупчIэ гукIае шъэбагъэ кIилъхьагъ: - Моу сIэлджанэ тепхагъэр къызэблэхъу, уц тIэкIуи къыщыф. УIагъэр къецэкъэжьрэп сIоу сыгушIозэ, пIэкIор натIэм езгъэгъэузыжьыгъ.
- Ащ сыд езгъэIон, зиусхьан, мары джыдэд. Уцыри 
къыщысфэн, узыри хэзгъэлIыкIын,- Зирар фэIазэ хъужьыгъэу, Iэлджанэм тепхагъэр тырихыгъ, уIагъэм уцыри 
щифагъ, фипхыжьыгъ.- Джыри сыд, зиусхьан?
- Моу къэтIыс,- къыпэчIынэтIэ пхъэнтIэкIум Абэч Iэ 
фишIыгъ.- ШъуалъэныкъокIэ укъокIыным сыдэу уеплъыра?
- Сыд сиIоф щыI? - етIысэхыгъо имыфэзэ, Зирарэ 
къэтэджыжьыгъ.- Саубытымэ, спсэ Iуахын!
- ТIыс! - зыкъышIозыпхъотэгъэгъэ макъэр пщым 
рифыхыжьи, нэшIу шъабэкIэ Зирарэ Iуплъагъ: - Уалъэныкъо уфэзэщырэба? Уянэ щыI, пшынахьыжъи, уиIахьылхэри, 
уишъэогъухэри...
- Сыгуи къэкIыхэрэп, зиусхьан,- джыри Зирарэ ыцэ 
жъгъэйхэр къыIуигъэпсыгъэх.- Сэ мыщ шъэогъу бэлыхьэ 
щызгъотыгъ, русич пшъашъэхэри нэIуасэ къысфишIыгъэх.
- Джары кIэлэгъур зыкIэтхъагъор...- Абэчыпщым 
шъхьэ пагэр ыIэтызэ, ынэхэр къэлыдыгъэх.- Ар тэ къитхыжьын. Шъуз дэхэжъэу къысфэмыкIожьыгъэм сыпылъэп, 
ау сисабыймэ сафэзэщы. Сэ сызэрыт ныбжьым узиуцокIэ, 
уянэ къылъфыгъэм дэжь гъунэгъу чылэ ущыIагъэми, 
уичылэжъ укъызыдэфэжьыкIэ, гур мэпсэфыжьы.
- Сэ сыздакIорэр сиунэ,- Зирарэ гугъуемылIыхэу 
къызIуишIыкIыгъ.
- Ау щытми, шъуалъэныкъо укIомэ, бысым щыбгъотынба?
- Адыгэмэ анахь тхьамыкIэри бысым, зиусхьан, ар 
сызфэбгъэкIощтым елъытыгъ,- пщым ыгу къихьагъэр 
ымышIэу фэсакъызэ, Зирарэ ытамэхэр зэфищагъэх.

--- Page 576 ---

- БысымышIым сэ къизгъэкIыгъэр фэшъхьаф,- Абэч 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Узгъэнэгъоджэн, гъусэ къыпфэхъун уищыкIэгъэщт.
- Мэзыбэ сяни, сшынахьыжъи дэсых нахь мышIэми, 
къыздэбанэу, къыздэзаоу зы шъэогъу дэс.- Зирарэ джы 
тхыкIэ зырищзэ, зигъэпкъыягъ.- МыщкIэ уикIымэ, чылэ 
гъунэ шъыпкъэм Iус. Мэзыри пэблагъ. Сыдэмысыфэ къымыщагъэмэ, яти, яни имыIэжьэу шъхьэзэкъо лъэкъуитIу.
- Уицыхьэ телъа?
- СIорэм лъэбэкъукIэ блэкIыщтэп. Сэры лIы зышIыгъэр.
"Мыр гъусэ къызыкIысфэхъугъэр зыфэсхьын сшIэщтыгъэп шъхьакIэ, джы къызгурыIоу езгъэжьагъ,- пщыр 
нэшIукIэ Зирарэ Iуплъыхьагъ.- Сэщ фэдэ хьазыр, гушхо. 
Джары улIымэ узэрэщытын фаер. Ишъэогъуи ежь фэдэу 
ыгъэсэщт. Зэ ыпшъэ ислъхьагъэр дэгъоу къызэшIуихыгъагъ, къикIыжьыщтыр сшIэрэп нахь. Мыдрэми хэкIыпIэ 
къыфигъотыщт..."
- Мэзыбэ узфэзгъэкIощтым къедэIу,- Абэчыпщыр 
зыкъоIэбэжьи, дышъэ ахъщэхэр зырызэу ыIэгу рилъхьагъэх.- Мыхэр къыостыщтым ызыныкъу. КъызыбгъэзэжьыкIэ, къэнагъэр уие.- ЕтIани, икIэджыбэ иIаби, дышъэ 
такъырхэр къыригъэлъэгъугъэх.- Мыхэр блы мэхъу. 
УзянэцIыкIэ, псибл уиIэми, Iусхыщт. Ар пытэу угу иубыт. 
Мыхэр зыгорэущтэу Къоданыжъым кIэкIэплъхьащтых. 
Ежь зэрэпIимыхыщтыр нафэ, ау къэгъот, егупшыс. О 
пшъхьэ къихьащт хьилагъэм фэдэр сэ пкIыхьыкIи слъэгъущтэп. ЗэкъодзакIэм уфэIаз, шъхьэ дэгъу пшIот.
- Сыд мыщ къибгъэкIырэр, зиусхьан?
- Рэдэдрэ Къоданэрэ мы дышъэ такъырхэмкIэ пыи 
зэфэпшIыщтых. А хьэм къылъфыгъэм къыстырищэгъэ 
уIагъэр мыгъо фэсшIыщт,- дышъэ такъырхэр Зирарэ 
ритхи, еупчIыжьыгъ: - ПфэгъэцэкIэна?
- Сшъхьэ къэпкIэнтIэфэ сегупшысэн, зиусхьан,- Зирарэ 
ишъыпкъэу къыIуи, пщым ыIэ къытырихыжьыгъэ хъэдэным 
ыцыпэ къабзэ къыпитхъыгъ, дышъэ такъырхэр ащ кIоцIипхэхи, иджыбэ рилъхьагъ.- Гъусэ сшIымэ нахьышIуба?
- Гъусэ Iоф къыхэмыгъахь, шыхьат лые сищыкIагъэп.- 
Зэпыугъо макIэкIэ фыпигъэхъожьыгъ: - Къыбдэгощэжьэу, 
сыда епшIэщтыр?

--- Page 577 ---

- Дышъэмэ къахэбгъэхъощтмэ сIуагъэ нахь...
- Русичмэ къысатыгъэр ары уиджыбэ иплъхьагъэр. 
Джыри къашъуштэ сIони, сялъэIущта? - Абэчыпщым 
зыкъигъэтхьамыкIагъ, ардэдэм зэрэтегущыIыкIыни къыгъотыгъ: - Арэп, сыкъыоупчIын сэIошъ, сщэгъупшэжьы. 
Шыупащэ сыдэущтэу ушIокIыгъагъа?
- Русич шыу горэ тазыфагу къызыдэлъадэм, сшъхьэ 
къыIусхыжьыгъагъ, зиусхьан,- Зирар щхыпцIыгъэ.- 
Русичмэ апае зезгъэукIыныя? Тэрэзэу сшIагъэба, зиусхьан?
- О уихъоршэрыгъэ цIыф къыкIэхьащтэп,- Зирарэ 
щытхъу фэдэу Абэчыпщым зыригъэшIыгъ.
"Ори пIэбжъэнакIэ зыгъэузырэм ышъхьэ шIопхынэу 
ухьазыр, боу ушъхьэкIоштапх,- Зирари гукIэ щхыпцIызэ, 
пщым фидзыжьыгъ.- Рэдэдыпщымрэ Къоданэ дзэпащэмрэ пыи зэфэошIыхэкIэ, о сыд хэпхыжьыщт? Ау щытми, 
уилъыгъуаткIо пэпчъ умышIэжьэу ууцущтэп..."
Думитрэ динлэжьыр зэкIодылIагъэхэр къычIигъэщыным 
Рэдэд ишъыпкъэу ыуж итыгъ. Мэщыкъо шыу заулэ игъусэу 
къохьапIэмкIэ щыIэ къосэгъу чылэмэ ахигъэхьагъэу 
къыхьыщт къэбарым зыпаплъэрэр мэфищым къехъугъ.
Пчыхьэшъхьапэ хъугъэу пщышхори, дзэпащэри къэлэпчъэIум шымэ ащепсыхыхи, щагум дэхьажьхэзэ, Къоданэ 
къэупчIагъ:
- Зиусхьан, Думитрэ талъэныкъо къихьагъэмэ, Мэзыби 
къэсынба, сыда укIыдэгузажъорэр?
- Дэчыгхэр зыфэдэхэр пшIэрэп, Къодан,- къыремыплъэкIэу Рэдэд джэуап къытыжьыгъ.- Ащэщтыр заухыкIэ, 
гъогу лые пфакIужьыщтэп. ХыIушъом къыIуинагъэ щыIэмэ, 
ардэдэм ыгъэзэжьыщт. Сэ сищыкIагъ, нэмыкI дэчыгхэри 
къезгъэгъотыщтых. Тхъожьынэу, тщэнэу зэIукIагъэр бэ.
ХьакIэщым ихьажьхи, Iашэхэр зыпахыгъэх, затхьакIыфэ, 
залъэкIыжьыфэ, Iанэхэри къафахьыгъэх. ЛIышхуитIумэ 
алъэгуанджэхэр Iэнашъхьэм къышъхьарыщхэу зэпэтIысыгъэхэу, шылъэмакъэхэр къэIугъэх. Шхыным хэмыIэхэзэ, 
Мэщыкъо пчъэр къыIуихыгъ.
- КъакIо, къакIо, Мэщыкъу, лIышIу иIанэ шыгъэ, игъо 
шъыпкъэм укъытефэжьыгъ,- лIы Iужъу Iэсэшхом Рэдэд 
фэчэфыгъ. Мэщыкъуи псынкIэу ыIэмэ псы апигъэчъи, Iанэм 

--- Page 578 ---

пэтIысхьагъ.- Тыгу зыгъэшIун къэпхьыгъэмэ, къаIо, нахь 
тыфэчэфэу тышхэн.
- НэбгыритIу къэдгъотыгъ, зиусхьан. Думитрэ тIуми 
ашIэрэп, ау лIы къуапцIэ горэ, зэрэмыадыгэр пшIэнэу, 
кIэлэкIитIумэ азыфагу дэтэу, къокIыпIэмкIэ кIоу алъэгъугъ. 
Шыугъэх, ку ушъагъи ауж итыгъ.
- Зыфэдэхэр къызэбгъэшIагъэха?
- СаIуупчIыхьагъ шъхьакIэ, гуфаплъэу ямыплъыгъэхэу 
аIуагъ. Темрыкъо дэжьи сыщыIагъ. Ащи Думитрэ зыпари 
пигъэгъокIыгъэп. Хэт адэ тичылэпщымэ ащыщэу дэчыгыр 
дэзыщэхыгъэщтыр? - Рэдэдыпщыр зырызэу лIитIумэ аIуплъагъ.
Мэщыкъо гуIэнкIэ Iулъхьэр ригъэхи, къыIуагъ:
- Зиусхьан, Колэс зытэгъэIылъ уж, уянэ Рампэс гощэшхор дунаим зехыжь ужи Думитрэ къытхэхьагъэп, хэт 
дищэхыгъэми, къэбар зишIэкIэ, тхьаусхакIо къэмыкIоу 
ыгъэзэжьыщтэп.
- Ари шъыпкъэ, хьаулыеу тэгумэкIы,- Рэдэд къезэгъыгъ.
Зэшхахэхэ уж, гъогум къытекIыжьыгъэ Мэщыкъо 
унэм зэкIожьым, Рэдэдыпщыр къэупчIагъ:
- Къодан, дышъэ-тыжьын къычIэхыпIэмкIэ укIоным 
сыдэу уеплъыра? БэшIагъэ уазыхэмыхьагъэр, цIыфхэри 
къызэбгъэлъэгъуных, Iоф зэрашIэрэми укъылъыплъэн. 
Мэфэ заулэкIэ сэ сыдэкIыщтышъ, Шыупащэ къэкIожьынэу 
еIу.
- Сыкъэплъэн къодыеу ара, зиусхьан, хьауми къыщысшIэн щыIа?
- Дышъи, тыжьыни хьазырэу яIэр къэпхьыжьынэу ары. 
Шыуишъэм къыщымыкIэу зэгъэгъус. Гъогухэр щынэгъончъэхэп.
- Зыгорэ къэхъугъэу зэхэпхыгъа?
- Къэхъугъэ щыIэп, ау хъун ылъэкIыщт,- Рэдэд пщышхом шъхьангъупчъэмкIэ иплъы фэдэ зишIыгъ.- Дышъэри, 
тыжьынри нэцIабгэх. Тызфэсакъыжьмэ, нахьышIу. Пчэдыжь 
шъуежьэмэ, мэфэ зыщыплI горэмкIэ къэжъугъэзэжьыщт...
Бжыхьэ ошIу фабэм загъорэ къыхэфэщтыгъэ ощх 
макIэм шхъонтIэбзэ нэгъыфкIэ уцыкIэм зыкъыригъэштэжьыгъагъ, чъыг тхьапэхэр гъожьы хъущтыгъэхэми, шхъонтIэгъакIэр джыри зыдаIыгъыгъ. Гъэмафэм пидзэжьыгъ 
ашIошIэу, ыкIэм фэкIорэ бжыхьэм изытет цIыфмэ агъэшIагъощтыгъэ.
Къакъыр кIашъом тесыгъэ Зирарэ орзашъхьэм гъуанэ 
фишIыгъэу чылэм хаплъэзэ, хатэр къызэпызычыжьрэ 
шъэогъур ынэ къыпэшIофагъ. "Сыд сэIо мы делэм чъыг 
хатэм дишIыхьэрэр? - Бэржъэй лъэкъокIыхьэр къызэремылъэкIонрэм Зирарэ хигъэгубжыкIыгъ.- Чъыгхэр зэпеплъыхьэх. Модэ, чы къыдэчъыгъакIэ горэ къыпиупкIыгъ, 
ышъхьэпэ псыгъуи пигъэлъэтыгъ. Сыда ришIэщтыр? Iофэп 
къежьэжьыгъэмэ..."
Къакъырыпчъэр мэкIэ-макIэу къыIукIыгъ, Бэржъые 
ымэкъэ псыгъо къэIугъ:
- Къоданэ шыу куп игъусэу пчэдыжь дэкIыгъ, дышъэ 
къычIэхыпIэм кIуагъэ.
Бэржъые чымкIэ зиухьэмэ шъуипцIызэ, унэм ихьажьыгъ. 
Зирарэ мэкъу шъабэм зыхигъэукIорэежьыгъ: "Къоданэ 
зыфэкIуагъэр сшIэрэп, ау сэ дышъэр къэсхьыгъэкIэ лъытэ. 
Абэчыпщым сегъэделэ шIошIы, зыгорэ сигъашIэ къэс, 
зызгъэзэжьыкIэ, ыныкъо къысетыжьы. Зыгорэ къысэхъулIэмэ, къыфэнэжьыным щэгугъы шъхьакIэ, зыуж 
сихьэрэр къыздэмыхъун ылъэкIыщтэп. Сэ тхьэхэр сигъусэх. 
ТIэкIу-тIэкIузэ иIэ дышъэр къыкIэкIэсхынышъ, етIанэ теплъыщт ежьырми сэрыми пщыр. Еж о русичмэ дышъэ 
къыуатыщтышъ. СэшIэ дышъэ зэрэуиIэр. Гъогум тытет 
зэхъум ар пхэлъэу сшIагъэмэ, къыосшIэщтыгъэр сэшIэ. 
Джыри уахътэ щыI, ау зыщигъэбылъыгъэр сымышIэу, 
хьаулыеу лъы згъэчъэна. Сишъэогъужъ фыхэзгъэпс къодыемэ, жьы къыригъэщэжьыщтэп... Ахэр сIозэ, ежь 
сыкъыIуригъэхымэ, сыкъэпшIагъ. Зыфаер сигъэшIахэмэ, 
Абэчыпщыр къыоблэн цIыфэп, сызфэсакъыжьын фай..." 
- ышъхьэ лъыр къеуагъэу Зирарэ къызэшIотIысхьагъ, 
къамэр ыбгъукIэ рищэкIи, мэкъум щыIэбэлъэбагъ, зынэсыгъэр ымышIэу, ыIэ къыпхъотэжьыгъ. Ардэдэм чэтыу 
огушхор кIашъом епкIэхыжьыгъ.
Зирарэ зигъэгупсэфыжьи, мэкъушъхьэм зыщикъудыигъ, чэщ кIуагъэм чъыягъэпти, игупшысэмэ ахэтэу хэчъыягъ. ПкIыхьапIэ елъэгъу: икъамэ ихыгъэу Абэчыпщым 
шъхьарыт. Адырэр къелъэIу: "СымыукI, сидышъэ осэты. 
О сэщ нахьи унахь чан, унахь Iуш, улIыблан. Сэ пщы 

--- Page 579 ---

сызышIыгъэр дышъэр ары. Джы оры дышъэр зиер, оры 
пщыр". "Ара, сыбгъэплъэхъунышъ, сыIуебгъэхыжьын угу 
хэлъ. Ар къыбдэзгъэхъущтэп!" - Зирар реIожьы. ЗимышIэжьэу пщыр мэкуо: "Зирар!.. Зирар!.."
Ардэдэм Зирарэ къэлъэтагъ, макъи къеIугъ:
- Зирар, дэгу ухъугъа сэIо?
- Сыд къэхъугъ, Бэржъый?
- Чэщыр макIо, зыкъом фэбэгъон.
- Адэ сэ сыхэчъыегъэ къодый сшIошIыгъ,- зиухыижьызэ, Зирарэ кIашъом къехыжьыгъ.- Тиежьэгъу къэсыгъа?
- ИшIупI. Сэ сыуимыIагъэмэ, пшIэщтыгъэр сшIэрэп,- 
Бэржъые зышIомыдэеу кIэлэцIыкIу макъэкIэ къызэриIокIи, 
Зирар ыпэ итэу, къакъырым чIэкIыжьыгъ.- Урамым тырыкIо хъущтэп, хэтэ дэкIхэр нахь щынэгъончъэх. Унэхэми 
благъэу тякIолIэщтэп. О сауж уитэу къакIо, сызэрэгъолъэу 
зычIэдз. Къоданэ иунэ сэ занкIэу уесщэлIэщт.
Макъи-лъакъи амыгъэIоу, хэтэ дэхьэ-дэкIыкIэ Къоданэ 
иунэ раублэгъугъэу, хьэшхо горэ апашъхьэ къиуцуагъ.
- Мыр кIэлэ щорэ зиIэ унагъом ихь,- Бэржъые шъэогъум еIушъэшъагъ,- хьэ шъэфырытхъу, къызыоцэкъахэкIэ, хьакъоу регъажьэ. Ма, лы зытиз къупшъхьэшхо 
къыпфэсхьыгъ,- хьэм къышIэжьыгъэти, ыкIэ ыгъэсысызэ 
къыкIэрыхьи, къупшъхьэр IэкIипхъотыгъ.- Джы тигъогу 
зэIухыгъ.
Къоданэ иунэ зынэсхэм, Бэржъые ыIитIу зэрыдзагъэ 
Зирарэ ригъэуцуи, ыIэтыгъ. Дышъэ такъырхэр зыкIоцIылъ 
хъэдэныр пчъэшъхьакIэм зычIегъанэм, макъэ пымыIукIэу 
чIыгум къытеуцожьыгъ.
- Джы сыд тшIэщт? - Бэржъые зыфэрэзэжьэу Зирарэ 
Iуплъагъ.
- ТшIэщтыр тшIэгъахэ, сэ сежьэжьыщт. Къэнэжьыгъэр, 
Къоданэ къызыкIожьыкIэ, зы чэщ тебгъэшIэнышъ, зэрэтIуагъэу пшIыщт.
- О мы Iофым пкIэнчъэу ыуж уитэп, сэри зыгорэ 
къысфэплъэгъун фаеба? СыкъашIэмэ, сызфэкIодрэр сшIэзэ 
дунаим сехыжьын...- Мэкъэ псыгъо кIэщыгъэкIэ ску-скуску ригъаIоу Бэржъые кIэщхыкIызэ, зигъогу техьажьыщтыгъэ Зирарэ егыигъ.

--- Page 580 ---

Абэчыпщым къыфигъэпытагъ нахь мышIэми, Зирарэ 
зыкъоIэбэжьи, анахь дышъэ такъыр цIыкIоу къахихыгъэр 
къыфищэигъ:
- Сщыгъупшагъ, сишъэогъужъ, хьэрамыгъэкIэ къэзгъэнагъэп.
- Джар зыгорэм фэд,- Бэржъые къыIэкIалъхьагъэм 
ыIэмычIэ къыгъэфэбагъ.
- Адэ ары! - Зирарэ ишыIупIэ шхомлакIэр текъузагъэу, 
чылэм къыпэIулъ шъоф бгъузэр лъэсэу зэпичыжьи, чэщ 
шIункIым хэкIодэжьыгъ.
Пчэдыжьым щегъэжьагъэу Бэржъые зыфэплъырыщтыгъэр Къоданэ игъунэгъу кIэлэ щорэр арыгъэ. Делэ 
дэд пIонэуи щытыгъэп, лIыхэр IууIухьэхэу, щхэнхэр къырагъаIохэу, пшъэшъэ дахэу ылъэгъурэм икъэщэнкIэ еджэу, 
емышIэ-шIумышIэу тхьамыкIэр хьаблэм хэсыгъ.
"Тыфэмые хъумэ, щорэжъыр минрэ тапэ къефэ, непэ 
тэ щыкIодыгъа?" - Бэржъый гукIэ цIацIэзэ, зыпаплъэщтыгъэр ылъэгъугъ. ПэгъокIи, ебгъукIо фэдэ зишIызэ, егыигъ:
- Адэ шIуфэси къэпхыжьырэп, тыкъибдзэжьрэба?
- Сыда шIуфэс къыкIыосхыщтыр, усшIэрэп, сыпшIэрэп, 
уфаемэ, о къысэхыба,- Щорэм къыфидзыжьыгъ.
- Ар Iофэп, Щор, нычэпэ уигъунэгъу Къоданэ иунэкIыб 
пхъэшъхьакIэ хигъэбылъхьэгъэ дышъэр плъэгъугъэба? - 
Бэржъые щхыпцIызэ, кIэлэ делэм Iуплъагъ.
- Сымылъэгъугъэмэ шIагъуа, слъэгъугъэ сIомэ, сыкъэнэжьыгъ,- ыпэ дигъэзыий, Щорэ щхыгъэ.
- Тэрэз, Щор, нычэпэ щагу уикIынэу унэм укъикIыгъэу 
плъэгъугъэ.
- Ары, слъэгъугъэ,- ынэхэр къыригъэкIыхэу Щорэ 
къыгъэшъыпкъэжьыгъ.- Сынэшъу пшIошIа, сыда зыкIэсымылъэгъущтыр?
КIыщ Iупэм щызэхэт лIы купым Щорэ ахахьи, Бэржъые 
ышIошъ ыгъэхъугъэр ахиIуагъ. ЛIыхэр зэрэгъэщхыгъэх, 
къесэмэркъэугъэхэри зышIошъ хъун горэхэри къахэкIыгъэх...
ШакIо къикIыжьырэ шыу купыр Мэзыбэ къыдэхьажьыгъ. Шыупащэ ышнахьыжъ иджабгъу ыIыгъ, пщышхом 
исэмэгукIэ Мэщыкъо къыгот, Агъбани ауж къинэ-къимынашъоу пчэн укIыгъэр ишыплIэ дэлъ.

--- Page 581 ---

- Непэ бащэрэ уохъугъ, зиусхьан, ар уишэныгъэп,- 
сэмэркъэу-кIэнэкIалъэр ищхыпэ макIэ къыхэщэу Шыупащэ 
ышнахьыжъ фыреплъэкIыгъ.
- Зибэ пшIэрэм урыIаз, Шыупащ,- пщышхом ычIыпIэкIэ Мэщыкъо джэуап къытыжьыгъ.- Тхьапш шIагъэ 
зиусхьаныр шакIо зымыкIожьыгъэр, щысэхъукIыжьыгъ. 
- Оры мыхъугъэмэ, Мэщыкъу, шакIо сыкIон гухэлъ 
сиIагъэп,- Рэдэдыпщыми къыIуагъ.- Iофым тшъхьэ къыхэщыжьрэп. Арэп, Мэщыкъу, дзэкIо кIэлитIоу зэзэуагъэхэр 
хэт щыщха, сыда атезэрэхрэр?
- СшIэрэп, зиусхьан, Къоданэ къыIон. Сэ сIэ илъхэм 
ащыщхэп.
- О-о, шъукъеблагъ, шъукъеблагъ, хьэкIэгъошIу 
шъухъущт шъо,- гущыIэм хэт шыухэм икъэлэпчъэIу Iут 
ТIатIыхъу лIыжъым гу лъатагъэп.- ШакIо узымыкIожьыгъэр 
къэсшIэжьырэп, зиусхьан. Дэгъоу пшIагъэ, унэ жьы кIэбгъэугъ.
Пщышхори, игъусэхэри яшымэ къяпсыхыгъэх.
- Iофхэр сыдэу щытых, ТIатIыхъу? - лIыжъ жэко гъугъэм Рэдэдыпщыр IугушIуагъ.
- Лъэкъуищ узыхъукIэ, зиусхьан, псауныгъэр ехы нахь, 
къыдэкIое Iоф иIэжьэп,- цэхэр зыIумытыжь лIыжъым 
IукIодэжьыгъэ IупшIэ псыгъохэр ыгъэунэшкIузэ, пщышхоми, игъусэми гуфаплъэу аIуплъагъ.- Чылэм къыщежьэгъэ къэбарыр шъыпкъа, зиусхьан?
- Сыд къэбар? - урым динлэжьыр зэраукIыгъэр 
къычIэщыгъэна Рэдэд ыIуи, ышъхьэ кIырыугъ.- Тэ зи зэхэтхыгъэп, ТIатIыхъу.
- КIо, ащыгъум зэхэшъухын,- лIыжъым къыригъэжьагъэр кIилъэшъужьыгъ.
- Къебгъэжьэгъахэмэ къаIо, ТIатIыхъу,- пщышхом 
лIыжъым пигъодзыжьыгъ.
- Ашъыу, къэбар пшIынэуи щытэп, сшIошъи хъугъэп,- 
къызэрэупчIагъэм рыкIэгъожьыгъэу, лIыжъым къыIощтыр 
рифыхьэщтыгъэ.- Къоданэ ар ышIэнэп. Ежьыри зэплъыжьынба, тэри къытэплъынба. О узэрэфыщытым изакъоми, 
зиусхьан...
- ТIатIыхъу, сыд хъугъэр? - Рэдэдыпщыр джы къэгузэжъуагъ.

--- Page 582 ---

- Къебгъэхьыжьыгъэ дышъэм енэцIыгъэу къэбар 
зэрахьэ.
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - Рэдэдыпщыр щхыпцIыгъэ.- Ащ 
фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, ТIатIыхъу. Сэ къызгот тамэмэ 
Къоданэ ащыщ, илIыгъи, ицIыфыгъи зыфэдэр ори ошIэ.
- Дунаим мыхъурэ щыIэп, зиусхьан,- лIыжъыр къезэгъыгъэп,- зишъыпкъапIэ умышIэрэм шыхьатэу утемыуцу. 
Сэ Къоданэ сыгу ебгъэрэп, ежьыри боу дахэу къысфыщыт, 
ау Iор зэрэбгъэуцун закъоу щыIэр ууплъэкIуныр ары. Иунэ 
кIыб пхъэшъхьакIэ дышъэ бжыб чIигъэбылъхьагъэу аIошъ, 
лъыгъэхъух.
- Тят,- Мэщыкъо къэгуIагъ,- ар тшIэмэ, Къоданэ 
шъхьэкIошхо етхын.
- Зиусхьан, Къоданэ сэ сыригъусагъ,- Шыупащэ ышъо 
къыхихыгъ. Дышъэм хэIэбагъэмэ, слъэгъуныеба. Хэт 
ибзэджэрылъф ащ фэдэ къэбар шIой зыгъэIугъэр?
- КIалэм ынапэ шъутхьакIыжь шъушIоигъомэ, шъууплъэкIу,- лIыжъым джыри тыригъэгушхуагъэх.- ПцIэу 
къычIэкIмэ, тхьэмэ мышъыпкъэ ашI, къэбар зыгъэIугъэр 
ихьайнапэу къэнэжьын.
- Ари тэрэз, ТIатIыхъу,- пщышхор джы къезэгъыгъ.- 
Мэщыкъу, Шыупащ, шъукIуи, Къодан иунэ пхъэшъхьакIэ 
шъучIаплъ.
Рэдэд зыкIи Къоданэ дэикIэ енэгуещтыгъэп, ау етIани 
лIитIумэ къахьыщт къэбарым зэридзэщтыгъэ, хэшэнычъыкIызэ, хьакIэщ джэхашъор рикIукIыщтыгъэ, етIысэхыти, 
ыгу мызагъэу къэтэджыжьыщтыгъэ, шъхьангъупчъэм 
иплъыти, етIани хэкIукIыщтыгъэ.
Мэщыкъорэ Шыупащэрэ къэсыжьыгъэх, дышъэ такъырхэр зыкIоцIыпхэгъэ хъэдэныр Мэщыкъо къытIати, 
пщышхом ыпашъхьэ рилъхьагъ. Ашъохэр ямыежьэу 
къышъхьарыт нэбгыритIум Рэдэд яплъыгъ:
- КъызгурыIорэп, сшъхьэ къыубытырэп,- Рэдэдыпщым 
ымакъэ къыIэтыгъ.- Мы дышъэ тIэкIум сыд ибылымыгъ? 
МэлакIэ малIа, ышхын фимыкъуа, ибын фэмыIыгъыжьа? 
Шыупащ, модэ Къоданэ къысфягъащ!
Шыупащэ хьакIэщым икIыгъэ нэмыIэу къыгъэзэжьыгъ:
- Къоданэ къэкIо, джыдэдэм къихьащт.
ХьакIэщым щызэхэт лIищмэ ятеплъэ къыгурымыIоу, 
Къоданэ ышъо къызэокIызэ, къэупчIагъ:

--- Page 583 ---

- ТхьамыкIагъо горэ къэхъугъа?
- ТхьамыкIагъоми блэкIы,- Рэдэдыпщым Къоданэ 
фидзыгъ.- Ори унапэ тепхыжьыгъ, тэри хьайнапэ тыохъулIагъ.
- Сыд пIуагъи? - Къоданэ плъыжьыбзэу къызэкIэнагъ.
Рэдэдыпщым Iэхъомбэ пэрытымкIэ Къоданэ ригъэлъэгъугъ:
- Мо дышъэ такъырхэр уиунэ пхъэшъхьакIэ къычIахыгъэх.
Iанэм телъ дышъэ такъырмэ Къоданэ яплъи, ынэхэр 
плъызыхэу пщышхом Iуплъэжьыгъ:
- ЧIэзылъхьагъэм къычIихыжьыгъ, сиIоф хэлъэп.
- Зытетыр къаIуи, оркIэ нахь заф,- пщышхор къеушъыигъ.
- Зиусхьан! - Къодан ыIупшIакIэхэр къэкIэзэзыгъэх.- 
Ащ нахь цыхьэ къысфэмышIырэмэ, зы мафи сыкъыбготыжьынэу сыфаеп. О хэгъэгу пащэу утиIэ пае, сыд къыстеплъхьэми къыстезэгъэнэу щытэп. Илъэс пчъагъэм сшIагъэм 
осэ дэгъу къыфэпшIыгъ, зиусхьан. Ар сэ хэти фэзгъэгъунэп! - Къодан пчъэр къыриутэкIи, пщыунэм зыридзыжьыгъ.
КIым-сым гомыIур хьакIэщым иуцуагъ, нэмыз-Iумызхэу 
лIыхэр зэIуплъагъэх.
- Рэдэд,- Мэщыкъо зэрэщытыр щыгъупшэжьыгъэу, 
Шыупащэ ышнахьыжъ ыцIэкIэ еджагъ,- КъоданэкIэ тэ 
тымышIэ горэ Iофым хэхъухьэ.
- Зышъхьэ къэзыухъумэжьрэм сыдэущтэу зебгъэшIынэу уфэягъ, Шыупащ? - Къоданэ изекIуакIи, гущыIэ 
дыджэу къышIыгъэхэри Мэщыкъо ыумысыгъэх.
- Шъорыба дышъэр Къоданэ иунэ пхъэшъхьакIэ 
къычIэзыхыгъэр? - Рэдэд пщышхор нахь пхъашэу къызэкIэнагъ.- Хъугъэ, ащ щытэжъугъэух.- Непэ щегъэжьагъэу, 
Мэщыкъу, дзэпэщэ IэнатIэр огъэцакIэ, Шыупащэ гуадзэ 
къыпфэсэшIы. Зэфэсышхо зэхатщэмэ, Къоданэ ычIыпIэ 
ихьащтыр дгъэнэфэщт.
Пщышхом къафигъэшъошэгъэ IэнатIэм гушIуи, гухахъуи 
лIитIумэ халъэгъуагъэп, ашъхьэхэр еуфэхыгъэхэу хьакIэщым икIыжьхи, гущыIэ зэрамыIоу зэгокIыжьыгъэх.

--- Page 584 ---

II
- ЛIым лIы ышхыжьрэп, зэхэдз зымышIырэр хьэр ары. 
АщкIэ тащыщ горэ хьэм фэзгъадэкIэ арэп, уасэ зэфэтшIыжьын, тыкъэзэрэухъумэжьын фае, Мэщыкъу,- Темрыкъо иушъый макъэ адыкIэ мэшIо кIыбым къыщыIугъ. Рэдэд 
пщышхом ыпашъхьэ ис зыхыпщ ЗекIошыу шъхьапырыплъызэ, ытхьакIумэ кIигъэзыкIыгъ. ШIошъхъуныгъэ зыфыриIэр Темрыкъо къыриIотыкIыным дэгузажъощтыгъэ.- Зэ, 
Мэщыкъу, къезгъэжьагъэр къэсэгъаIу, Къоданэ сэ непэп 
зысшIэрэр. Шъэожъые такъырэу къытхахьэу зырегъажьэм, сыкIэлэ Iэтэхъуагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу джы 
къызнэсыгъэм мыхъун ышIагъэу дасшIэрэп.
- Сэри Къоданэ идэй сIонэу сыфаеп,- Мэщыкъуи 
пигъодзыжьыгъ.- Хъугъэр ары къасIорэр. Ащ пэшIуекIогъуай. СынитIукIэ слъэгъузэ, зыфаIогъэ унэ пхъэшъхьакIэм 
Шыупащэ дышъэр къычIихыгъ. Къоданэ къешхъошIэн 
чылэм дэсэу сэ сшIэрэп. ЕтIани унагъо зэришIэщт дышъэр 
хэт идела къэзыхьынышъ уипхъэшъхьакIэ къычIэзылъхьащтыр?
- Гужъ къыпфызиIэр, Мэщыкъу, уигъэунэхъункIэ 
ерэшIи, иIэ мылъкум шъхьасыщтэп. Ащ фэдэ цIыфхэри 
щыIэх. Ори ошIэ, губгъэн емынэгуерэр гъусэнчъ. Къоданэ 
зэкIалэми, лIыпкъым зеуцоми шъэогъухэр къемытэкъокIыгъэхэу мафэ къыфыхэкIыгъэп,- Темрыкъо ичылэгъумкIэ зэкIакIо зэримыIэр шIогъэшIэгъонэу пщышхор 
кIэдэIукIыщтыгъэ.- Зыгорэхэм тызэкъуаут ашIоигъокIэ 
Тхьэм сырегъэнэгуе.
- Ащыгъум сэ сызэнэгуери къыосIон,- Мэщыкъо пкъы 
Iужъу зэхэушъагъэкIэ Темрыкъо зыфигъэзагъ.- Сэ счIыпIэ Къоданэ зэрихьагъэм пае сешъугъоу къызшIомыгъэшI. 
Гукъао сщыхъугъэгъэ закъор Рэдэд пщышхом гущыIэ 
къысимыIоу, сиIоф зэфэсым къызэрахилъхьэгъагъэр ары. 
IэнатIэм цIыфыр умышIэжьыным негъэсы. Нахь лъагэу 
дэкIуае къэс, нахь Iаеу зэкIокIы.
"Мэщыкъо зэрэзэблэсхъущтыр нахьпаIо зэресымыIогъагъэмкIэ сымыс, ар тэрэзэу къыIуагъ,- Рэдэд пщышхом 
гукIэ дыригъэштагъ.- IэнатIэмкIи Темрыкъо риIуагъэм 
Iушыгъэ хэлъ. Ащ делэ ехъулIэрэр нахьыб, ау зызылъытэжьрэр, цIыфхэр ышъхьэ фэзгъадэрэр ыпкъ икIрэп".

--- Page 585 ---

- Зиусхьан, уигъусэмэ гущыIэ гъэшIэгъонхэр зэфашIы,- зэхихрэр ыгу римыхьэу, ЗекIошыупщыр къеIушъэшъагъ.
- УафыремыплъэкI, агу илъ шъыпкъэр къарэIу. 
Зыгорэхэр къысапIо фэдэ зышI.
- О зыфапIорэми шъыпкъэ хэлъ,- Темрыкъо ыплIэIу 
пцIанэ идзэгъэ бэджэшъо кIакор ыгъэтэрэзыжьи, Мэщыкъо зыфикъудыигъ,- IэнатIэм зышъхьэ ыгъэпкIантIэрэр 
макIэп, ау Къоданэ ахэмэ афэдэп, мастэкIэ цIыф енэцIыгъэп, лIыгъи, пкъыягъи хэлъ, ухэткIи шъхьакIо зэрыуигъэхыщтэп. Шъыпкъэ, зиусхьаным риIожьыгъэхэмкIэ 
дезгъаштэрэп. ЩэIагъэ къызхигъэфагъэп. Губжыр ныбджэгъу дэй. Ащ фэдэ чIыпIэ узифэкIэ, хъуани, цIацIи 
хэмылъэу пшIэрэр зэфэхьысыжь, умышIэрэр зэгъашIэ. 
Пчъэр къеуутэкIыныр лIыгъэм щыщэп.
- Мэщыкъу, щыгъынхэр гъушъыжьыгъэнхэ фае, зэ 
яплъыба,- лIитIур зэрэзэдэуагъэр икъункIэ ылъыти, Рэдэд 
пщышхом афидзыгъ.
- Дэгъоу гъушъыжьыгъэх, зиусхьан,- Мэщыкъо ыIэмычIэ чIиубытэхэзэ, джэныкъом пэблэгъэ кIапсэмэ апылъэгъэ щыгъынхэр ыуплъэкIугъэх, пщышхом иехэр къыпихыжьхи, ыпашъхьэ къырилъхьагъэх.
Шыу куп игъусэу Iэнапэ кIорэ Рэдэд пщышхор зыхы 
чIыгум ихьэгъэ къодыеу, ощхы быбыр къатеуи, гъушъэ 
къащымынэу ащыгъыр зэкIэ ыгъэшъугъагъ. Ащ ыуж шы 
илъыгъо зытIущ нахьыбэ амыкIугъэу къапэгъокIыгъэгъэ 
зыхыпщыри игъусэхэри гъушъабзэхэу зелъэгъум, Рэдэдыпщым ыгъэшIэгъогъагъ:
- Гъэмэфэ ощхыр гощыгъэ, ау бжыхьэм ащ фэдэ 
къыхэкIыгъэу къэсшIэжьрэп. Ощх быбым тэра ыгъэшъунэу 
ыгъотыгъэр, мыуцIын къытхинагъэп, кIэкIо къэштэгъуи 
тыригъэфагъэп.
- Гъэмафэм къытыригъэзэжьыгъэм фэд, зиусхьан, 
бжыхьэм ышIэщтыр джыри къэт,- пщышхор зэпиплъыхьэзэ, 
ЗекIошыу ышъхьэ ыгъэсысыгъагъ.
ХьакIэщ пIэ гупсэфым ыгукIэ ыгъатхъэу Рэдэдыпщым 
зыхикъудыегъагъэми, джэныкъо машIом кIэрыс зэхъум, 
къенэкъокъущтыгъэ чъыер кIодыжьыгъагъ. Темрыкъо 
теубытагъэ хэлъэу Къоданэ зэрэкъотым ыгу джэнджэш 
горэхэр къыригъэхьэгъагъэх. Ащ фэдиз къикIыщт Iоу 

--- Page 586 ---

ышIагъэмэ, дышъэ такъыр заулэр тхьэмэ тумы ашI, бырсыр къыригъэкIыщтыгъэп, изакъоу жэхэхьаныешъ, ыгъэукIытэжьыщтыгъэ, акъыли къыригъэгъотыжьыни. Ары 
шъхьакIэ, чылэм хаутхыдзэгъахэр сыдэущтэу ыушъэфыжьыщтыгъэ. Ащыгъум ежьыри, къешIэкIыгъэхэри 
зэфэдэх аIонти, къыраIухыщтыгъэх, къинмыгъуаекIэ 
дышъэр, тыжьыныр псым, къушъхьэ мыжъом къыхэзыххэри гужъ къытфашIыгъэу зэбгырыкIыжьыщтыгъэх.
"Хэгъэгу хъугъакIэм Къоданэ фэдэ дзэпащэ чIинэным 
къикIырэр зэкIэмэ анахьышIоу къызгурэIо,- Рэдэд пщышхом изекIуакIэкIэ зиухыижьыщтыгъэ,- ау сэ зыфэсымыгъэгъужьыщтыр хэти фэзгъэгъущтэп. Хэт ущыщми, 
удзэпащэми, удзакIоми, убысымыгуащэми, зэфагъи, 
цIыфыгъи, хьалэлыгъи пхэлъын фае. Мары сыкъежьэным 
ыпэкIэ Айнарэ дэжь сихьагъэти, джэхэшъотетым жэхахьэу 
сырихьылIагъ. Пшъэшъэжъыер унэм изгъэкIи, шъузым 
сегыигъ: "Тянэ къыгъэшIагъэм унэми, щагуми ымакъэ 
Iэтыгъэу цIыф щыдэгущыIагъэп. Урипшъашъэм фэдэу 
укIэрысыгъ, укIырыплъыгъ, фэдэ ухъугъ сIощтыгъэ". 
ЗгъэукIытэжьыгъэу къысшIошIы. Гъогу сыкъытехьанэу 
щымытыгъэмэ, нахь пхъэшаIоу сыжэхахьэщтыгъэ. Мэщыкъо тэрэзэу гу лъитагъ: тетыгъо зыгъотрэм зыкъырихэу 
регъажьэ. Айнарэ Iушы сIозэ, тянэ ычIыпIэ зеуцом, зызэрихъокIэу ригъэжьагъ. Ар фэсыдэщтэп..."
Хэчъые шIоигъоу, Рэдэд джабгъу лъэныкъом тегъолъхьагъ. ХыIушъом нэс джыри гъогууанэ къапыщылъыгъ. Ащ зэрегупшысэу Думитрэ динлэжьыр ынэгу 
къыкIэуцуагъ.
"ЛIы шIагъор агъэунэхъугъ, тэри лыешхо къытахыгъ,- 
пщышхор хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- ШIукIэ къытфакIощтыгъэ лIы Iушышхор зыгорэм ыгу бзаджэ тхиутыгъ. 
Икъашъхьэ цIыф техьащтэп, иIахьылхэми зыдыхэлъыр 
ашIэщтэп. Темрыкъо ащ ихьадэ ищагу щегъэтIылъыфэ ыгу 
щышIагъэр тхьэмэ афэшъхьаф ышIэрэп. Думитрэ Феодос 
дэмызагъэу сыд шъуIо Византие хэгъэгум зыфигъэзэжьыгъагъэр? Енэгуягъо, диным голъэу зыпыхьэгъэ сатыур 
зэришIын Феодос димыгъуатэщтыгъэкIэ. ЕтIани чыристан 
диныр къытхилъхьанэу къэзгъакIощтыгъэхэри дэгъоу 
къетэщтыгъэхэн фай. Ары нахь, щэн-щэфэным нахьи, 
динлэжьыным нахь охътабэ тыригъэкIуадэу къытхэтыщтыгъэп. Хэтми, Думитрэ зыукIыгъэм мэшIошхо къыткIитэкъуагъ. Моу къэбар цыпэ горэм тытерэуцуи, ар зышIагъэр 
чIы гъуанэм ихьажьыгъэми, къязгъэгъотын..."
Къурт-щырт макъэхэр ытхьакIумэ къызеIохэм, Рэдэд 
чъыяпэ ыдзыгъэ къодыягъ, ау щытми, ЗекIошыу бысымыр 
хьакIэщым къызехьэм, зифэпэжьыгъахэу, Iашэхэр зыгуилъхьажьыщтыгъэх.
- Гузэжъогъу щыIэп, зиусхьан, ушхахэмэ, гъогу 
тытехьан,- ЗекIошыу къэгумэкIыгъ.- Умыгупсэфыгъэмэ 
сшIэрэп?
- ПIэм лажьэ иIэп, сэ тхьэмэ гу мыгъо къысатыгъ. 
Тыгъопчыхьэ лIитIумэ язэнэкъокъоу зэхэтхыгъэмэ сакIэгупшысыхьажьзэ, кIасэу сыхэчъыягъ.
- Адэ, зиусхьан, непэ зыбгъэпсэфмэ...
- Хьау, хьау, ЗекIошыу,- бысымым къыригъэжьагъэр 
пщышхом къыригъэухыгъэп.- Чэщ мычъыемэ сясэжьыгъ.
Зыхыпщым ишыухэр Рэдэд пщышхом игъусэмэ къазыхэхьажьхэм, купышIу хъухэу хы ШIуцIэ Iушъом пчыхьэшъхьапэм Iузэрэтэкъуагъэх. Тыгъэм иаужырэ нэбзыйхэр 
хы гупсэфым шэплъышъо-чIыпцIашъохэу теджэгукIыщтыгъэх, зыбгъэгу къипшырэ хым иинагъэ шыухэр цIыкIу 
ехъулIагъэхэу мэкъэнчъэ гъэшIагъокIэ шъхьарыплъыщтыгъэх. Рэдэд ары анахьэу зигупшысэ нэплъэгъу хы шъхьашъом щызэбгырычъыщтыгъэр. ЗэкIоцIыпхэгъагъэми, гукIэ 
къябэныжьзэ къуашъом рагъэзыхьи, нэпкъым зэрэIуащыгъагъэр ынэгу кIэсыкIыжьыгъ, къыблэ-къохьэпIэ лъэныкъом щыIэ Византие гъэрыпIэ фашIыгъагъэм а гу 
мыпшъы жьым нигъэсыжьыгъ, Панитиди нэе-псыежъми, 
Костас инэп лъэгъу гукIэгъуи, зышъэ икIыгъэ бэнакIохэу 
къыпагъэуцущтыгъэхэми икIэрыкIэу аIуплъэжьыгъ. Константинополи ынэгу кIэкIыщтыгъэп. Iэхъу-лъэхъухэр 
темылъхэу ежь ишIоигъокIэ Византие ифэгъагъэмэ, ащ 
фэдиз щытхъур зыфаIорэ къэлэшхор къызэпимыкIухьэу 
къыгъэзэжьыныеп. МыдыкIэ, иджабгъукIэ, мычыжьэу 
хытIолэ Iушъом Iут адыгэ къэлэ зэкIэупкIэгъэ цIыкIоу 
русичмэ атырахыгъэми имыжъо дэпкъ лъагэхэм ашъхьапырыкIи, къэлэ кIоцIым дэхьагъ, хы гукIыIум щыхъыерэ 
къухьэхэр къылъытэу ригъэжьагъ. "Тумтэкъашъэ зэрэтиягъэу къэнэжьыгъагъэмэ,- Рэдэдыпщыр хъопсэ гупшысэм 
хигъэщэтыкIыгъ,- тыдэ къикIырэ къухьэхэри къытфакIохэу, 

--- Page 587 ---

тэри тахахьэу, тызхалъытэу хэгъэгу зэфэшъхьафхэм тахэтыщтыгъэ. Ау ащ фэдэ насып тэ тыдэ къитхыщт, зэдгъэпцIыгъэ хэгъэгури зэпкъыратхъыжьынэу къенэцIых..."
- Зиусхьан, шIункI къэмыхъузэ, чылэм тынэсыгъэмэ 
нахьышIугъ,- ЗекIошыу къызеIом, зигупшысэмэ къахэужьыгъэ Рэдэд ишыпэ къырыригъази, хыIушъом рекIокIырэ 
гъогум техьагъ.
Къушъхьэ кIэим дэтэкъогъэ чылэм чэщ щырахи, ошъочапэм рекIокIырэ тыгъэр ясэмэгоу, шыу купышхор хыIушъом гоуцожьыгъ. Iэнапэ нэсынхэкIэ шы илъыгъо зыщыплI нахьыбэ къэмынэжьыгъэу бэгъозэ мыиным Iухьа гъэх. Мыр Тумтэкъашъэ фэдагъэп, къухьэхэр нахь щыцIыкIугъэх, нахь щымэкIагъэх. Адыгэмэ Iоф адызиIэ зышIоигъохэр арыгъэх Iэнапэ къеуалIэщтыгъэхэр.
ЛIы нэшхъо нэбзыцыфыр къыфэчэфэу Рэдэд пщышхом къыпэгъокIыгъ.
- Мо къухьэхэр тэ къикIыгъэх? - ЗекIошыупщым къамыщыкIэр бэгъуазэмкIэ ыгъэлъэгъуагъ.
- ДжабгъумкIэ щытитIур абхъазмэ яех. Ахэмэ къаготыр Византие къикIыгъ.
- Византие къухьэм къыщагъэхэм тыдыкIэ агъэзагъ?
- Кухэр аубыти, шыхэр ащэфыхи, зэкIэри Iэнапэ кIуагъэх.
- КъосэгъумкIэ кIон къахэкIыгъэба? - Рэдэд пщышхор 
джыри къэупчIагъ.
- Хьау, зиусхьан, непэ, щэджэгъоужым, джыри 
къухьитIу къэсынэу къысаIуагъ. Узыпаплъэрэ щыIэмэ, 
ахэмэ яз къикIын.
- Къухьэмэ сыд къащагъ?
- ШэкIы, щыгъын, лъэкъопылъхь, хьап-щыпхэр,- 
къэпчъыныр ригъэжьагъэу бэгъуазэр къэзгъэгъунэрэ лIы 
нэбзыцыфыр къэщхыгъ.- УрымылI од лъагэ горэм шэкIохьэ зыбгъупшI фэдиз къыздищагъэти, згъэгуIэжьыгъэ.
- Сыд епшIагъ?
- Iахь тедзэу цIыфышъхьэ пэпчъ къыIытхырэм фэдитIурэ ныкъорэ хьэ пэпчъ къылъитын фаеу зесэIом, ыгучIэ 
изыгъ, бэрэ къысэдэуагъ: "Мыхэр адыгэпщымэ шIу алъэгъоу къысаIуагъэти, къафэсщагъ, сшъо теохы" ыIоу тхьаусхэ зэхъум, о къысэпIогъагъэр фыкIэсIотыкIыжьыгъ: 
"Адыгэмэ ячIыгу къихьэрэм хьэхэр, псэушъхьэхэр ягъусэ 

--- Page 588 ---

зыхъукIэ, цIыфышъхьэм нахьи фэдитIурэ ныкъорэкIэ 
нахьыбэу тын атыралъхьэ. Ахэр цIыфым фэдэхэп, бзэ 
аIулъэп, зэпахырэ уз апылъмэ, тхьамыкIагъо къытфахьыщт". СышIомыкIыхэ зэхъум, ыгу кIоди, лIым хьэхэр 
къухьэм рищэжьыгъэх. ТIэкIу зытешIэм, къэхьакъухэу, 
пцIымамэхэу хьэмэ къырагъэжьагъ. Сыгу ягъуи, лIы одыр 
IэнапэкIэ стIупщыгъэ.
- ГукIэгъу лые къызхэбгъафэу, дгъэуцугъэ хабзэхэр 
умыукъо, утесщыщт,- ЗекIошыу пщы пащэм губжы фэдэ 
зишIыгъ.- Хьэхэр Iофэп, тэри Iэнапэ тыкъыдэплъэщт, 
къэтымыгъэзэжьзэ Византие къухьэхэр къэсыхэмэ, Костас 
ыцIэу лIы горэ къикIын фаешъ, къытэжэнэу фэгъэпыт. Хэт 
сыд къыриIуагъэкIи, бэгъуазэм дэрэмыкI.
- Ар фэзгъэцэкIэн, зиусхьан, къысэмыдэIумэ, сицIыфмэ 
язгъэубытынба,- илъэкI къогушхукIэу лIы нэшхъо нэбзыцыфыр ЗекIошыу къыIуплъагъ.
- ИлыягъэкIэ упэмыгъокI, Рэдэд пщышхор къыпаплъэ 
еIуи, игуапэу къытэжэщт,- урымылIыр зэрэмыхымэр 
ЗекIошыупщым гуригъэIуагъ.
ТIэкIурэ кIуагъэхэу Рэдэд ыгу зыкъипхъотагъ, къыготхэм яджагъ:
- СишхъуантIэ зиутхыпкI шIоигъу, илъыгъо горэ тэжъугъэшIы!
Пщышхом иш апэ итэу шыу купым зипхъотагъ. Чэчанэ 
зыкъыщыригъэнэнэп ыIуи, НэтIае гуIагъэ, ау иш къыхаIэзэ, 
адырэ шыумэ ахэкIухьажьыгъ. Шы зэкIэплъыхьагъэхэр 
хэпырхъыкIыхэзэ, лъэхъум техьажьыгъэх.
Къэлэ кIоцIым шыухэр зыдахьэхэм, тыгъэр щэджагъом 
енэцIыщтыгъ. Онэшмэ шыIыгъхэр къапагъэуцухи, адрэхэм 
куп-купэу загощыгъ. Рэдэдыпщым, Мэщыкъорэ Чэчанэрэ 
афэшъхьафэу, кIэлэ пытищ гъусэ зыфишIыгъ. Рэдэд 
ишъэуитIу сырынэ зырызрэ IэшIу-IушIухэмрэ къафищэфыгъ. ЦIыф зэрэгъэжъот-зэдаохэм къахэкIыжьхи, бэдзэр 
гъунэмкIэ рекIокIхэзэ, бэгъозэ Iэшъхьэтетым ыгъэгуIэгъэ 
урымылIыр, хьэ къолэниплI нахь къыIэкIэмынэжьыгъэу, 
апэ къифагъ.
- Хьэ лъэпкъ дэгъухэн фай, теплъэ дахэ яI,- пщышхом 
къызэриIокIи, ежьэжьыгъ.
Бэдзэр цыпэм нэмысыпэхэзэ, урымылI горэ кIэлитIу 
ыуж итэу къябгъукIуагъ. Зыр нахь такъырыIу, адрэм илъэсипшI-пшIыкIутIу горэ ыныбжьын. ТIуми аIэхэр зэтепхагъэхэу, кIэпсэ кIэкI IэкIапэр урымылIым ыIэмычI.
- Чэчан, моу лъэтемытэу урымылIым къегъэгъаз! - 
Рэдэд ылъэгъугъэм къыгъэгубжыгъ.
УрымылIыр фэмыяхэу пщышхом къыращэлIагъ.
- Шъэожъыехэр тыдэ пщэхэрэ?
- Мыхэр сэ сиех, джыдэдэм къащысщэфыгъэх.
- Джы уиежьхэп! - Рэдэд ымакъэ урым щэфакIом 
фигъэлъэшыгъ.- Ма, алъыптыгъэм фэдитIу къыосэты. Ащ 
нахьыбэрэ цIыф пщэфыгъэу сэмыгъэлъэгъужь!
Ратыгъэ ахъщэм еплъыгъэп, къышъхьарыт лIышхом 
зэрэшIокIыгъэм кIэгушIужьызэ, зыIуригъэхыжьыгъ.
- Шъо мыщ сыдым шъукъихьыгъ? - къяхъулIагъэм гу 
лъетэми, къаIощтым ежэу, Рэдэд шъэожъыемэ яупчIыгъ.
- Тыкъахьыгъ нахь, тэр-тэрэу тыкъэкIуагъэп,- нахь 
цIыкIум къызIуипхъотыгъ, шъэожъые такъырым ыгу къызэхэхьагъ, ыначIэ Iэбжым цIыкIур чIигъэчэрэзагъ.
- Щыгъэт! Угъынагъэу, улIыба?! - Рэдэд мэкъэ шъабэкIэ шъэожъыем фэгубжы фэдэ зыригъэшIыгъ.- Хэт 
шъукъэзыхьыгъэр?
- СэшIа? - шъэожъые такъырыр хэщэтыкIыгъ.- 
Шхъомч шып мэзым тыкIуагъэу лIитIу къытшъхьарыуи, 
кIэкIо чIэгъкIэ мыщ тыкъахьыгъ.
- Шъор-шъорэу шъуичылэ шъукIожьышъущта, хьауми 
шъуязгъэщэжьыщта?
- Чыжьэп тичылэ, тыптIупщыжьмэ, тэр-тэрэу тыкIожьыщт,- шъэожъые цIыкIур къэгушIуагъ.
Шъхьэфит ашIыжьыгъэ шъэожъыемэ лъэбэкъу заулэ 
адзи, кIаIэжьыгъ.
- Зэгорэм цIыфы тыхъугъэу къэтлъэгъужьына, Мэщыкъу? - шъэожъыемэ акIэлъыплъэзэ, Рэдэд пщышхом 
ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- Зыгорэм исабый, цIыфыр пщэным 
нахь нэпэнчъагъэ сыд хъужьын? - Бэдзэр гъунэм щащэрэ 
шымэ Рэдэд афиузэнкIыгъ: - Ауасэ тыкIэжъугъэупчI, 
къосэгъухэми шы Iэхъогъухэр аIыгъых. Федэ къафыхэкIыщтмэ, мыщи, ТIуапси, нэмыкI чIыпIэми, зыщащэфыщтым 
нагъэсын, сыдэу пIорэ, Чэчан? - шъэогъум фыреплъэкIзэ, 
Рэдэд пщышхор шы пцIэгъоплъ ищыгъэм кIэрыхьагъ, ыбгъэ 
зэхэлъыкIи, ыцаги, ылъэкъо псыгъохэри зэпиплъыхьагъэх, 

--- Page 589 ---

шъхьэр къыIэти, адкIэ зэплъэм, шы тхыцIэм телъ Iэшхом 
инэплъэгъу гумэкI тыригъэдыкъагъ, Чэчани еIушъэшъагъ:
- Мо шы шхъуантIэм зыIэ телъым бгъуитIукIэ шъукъекIу, къэтэжъугъэубыт.
Мэщыкъорэ Чэчанрэ гъусэ тIурытIу ауж итэу бгъу 
зырызыкIэ шы шхъуантIэмкIэ ежьагъэх. Рэдэди зиуфи, 
шымэ акъогъу зишIызэ, шхъуантIэм екIолIагъ, шышъхьэ 
сурэтыр зытет дышъэ Iэлъыныри ышIэжьыгъ.
Зирарэ Рэдэд къызелъэгъум, ыгучIэ изыгъ, зигъэчэрэгъуи, кIиIагъ. Лъэбэкъу заулэ нахь рамыгъэкIоу къаубытыгъ, зэкIоцIапхагъ.
- Джары, зиусхьан, шъэожъыехэр зэрэпхыгъэгъэ 
кIапсэри къытшъхьапэжьыгъ,- Чэчанэ къэсэмэркъэугъ.
Зирар ышъхьац плъыжь фэдэу ынэгуи жъоплъы хъугъэу, хьылъэу жьы къыщэзэ, пщышхом ыпашъхьэ итыгъ, 
лIитIур зыхэгъэнэгъэ Iэлджанэмэ загъорэ акIырыущтыгъ.
- Моу пшъхьэ къэIэти, унэгу бзаджэ сыкIэгъаплъ! - 
Рэдэд къамыщыпэр Зирарэ ыжэпкъ чIигъэуцуагъ.- 
Пшъхьэ къэIэт сIуагъэ! Уихьанэмэ сакIэгъаплъ!
- Сыда акIэплъэгъонэу узыфаер? - Зирарэ ышъхьэ 
зэреуфэхыгъэу нэчапэкIэ пщышхом къыфычIэплъыгъ.- О 
унэ шIуцIэмэ зэрафэмыдэр угу рихьырэба?
- Сэ сыгу рихьыри, римыхьыри къэозгъэIощт, зэ моу 
бэдзэрым тигъэкIыжь! - Рэдэд кIэкIэу къыдзи, IукIыжьыгъ. 
Мэщыкъуи, Чэчани пщым гоуцожьыгъэх. Зирари ауж 
ращагъ.
Рэдэд пщышхомрэ игъусагъэхэмрэ яонэшмэ къызякIолIэжьхэм, ЗекIошыуи, Темрыкъуи бэдзэрым къыхэкIыжьыгъэхагъэх, шэсыжьынхэм фэхьазырхэу къяжэщтыгъэхэм алъэгъугъэр агъэшIэгъуагъ.
Рэдэди унашъо ышIыгъ:
- Чэчан, мо джэгуалъэр, уиаркъэн шIохадзи, уишыкIэ 
игъэуцу.
Шыухэр къалэм дэкIыжьыфэхи, зыхы Iушъо гъогум 
зыдаIонтIэхи, къушъхьэ мэзым зыхахьэхи, Зирарэ ыгу 
пкIантIэр дэуцуагъэу, имыутIэ шъэогъу ыуж къыфымэ 
ыIозэ, зэплъэкIыщтыгъэ, чъыг-кондэ къогъумэ къакъоуным 
щыгугъыщтыгъэ. "Сыдел нахь, шыу купышхом хэт къытеонышъ, заригъэукIын,- Зирар игугъэ макIэ IэкIэзыжьыгъ.- 
Сызыщытхъужьызэ, хьачый зэжъум сифагъ. Тхьэхэми 

--- Page 590 ---

акIыб къысфагъэзагъ. СедэIугъэп нахь, тянэ боу бэрэ 
къысэушъыигъ: "Уцужь, сикIал, къиуцукI уIукIэнышъ, 
сыбгъэунэхъун. Уяти, Нахьлъэши, Шэныби къяхъулIагъэм 
пшъхьэ нэкIыжъ егъэгупшыс..." СедэIугъэп. СызIэкIэфагъэхэм самышIэми Iофыгъа, зыгорэ афызэхэслъэшъони. 
Мыхэмэ зэкIэ къыздашIэ... Сызэрязэожьыгъэм пае 
саукIына? Джары Абэчыпщым идышъэ къысфихьыгъэр..."
Рэдэд пщышхор иш къызепсыхым, шыумэ зырапхъыхыгъ. Зирарэ мыстхъэ чъыгым рапхыгъ. Рэдэд джыри 
шышъхьэр зытет Iэлъынэу Зирарэ ыIэхъуамбэ пылъым 
еплъыгъ, зэкIэми зэхахэу къыIуагъ:
- Хьакъарыкъор, чылэм щыпшIагъэм, зыхыпщым 
узэрэфэчъэжьыгъэм, Iашэ къызэрэтпэпIэтыжьыгъэм 
язэкъуагъэмэ, укIал, уиакъыл джыри кIако сIони, къамыщышъо усшIыни, устIупщыжьыни, ау о хьэшъэфырытхъом 
унахь щынагъу.
- Сыд ащ нэфэшъхьафэу къыздапшIэрэ? - ащ фэдэ 
емыжэгъэхэ Зирарэ къызIуидзыгъ.- Чатэр къыппэсIэтыжьынэу оры сызышIыгъэр. Сятэ уебэни, чылэм дэпфыгъ, 
пIэкIэкIодагъ, Нахьлъэши, Шэныби ары... Чэчанэ угоуцуи, 
Емзэщ гъукIэм ищагу хьайнапэ сыдэпшIыхьагъ. ЛъэкI шъуиIэшъ, сыд шъушIэми, къышъуфэгъун къышъушIошIы. Ахэр 
зэкIэ сэ сщыгъупшагъэп.
- Гухьэ-гужъым уешхы,- Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ.- Ар 
тэ къытпэбгъохын фэягъ нахь, цIыф хыешхом ыпсэ бгъэгъун ищыкIэгъагъэп. Джы пIэхъуамбэ пылъ Iэлъыныр 
къыздипхыгъэр къаIо.
- Къэсщэфыгъ. Сыда, Iэлъын сIэ пылъын сыфитба? - 
Зирарэ ынэ мыущакохэмкIэ пщышхом ынэ губжыгъэмэ 
акIэплъагъ.
- Чэчан, Iэлъыныр зэрылъ Iэхъуамбэр пыгъэлъэти, 
къыпыхыжь! - Рэдэд ошIэ-дэмышIэу къызбгырыугъ.
- Хьау! Хьау! Сэр-сэрэу...- Зирар ынэхэр бырылъэу 
къыхэкуукIыгъ.
Чэчанэ ардэдэм Iэхъомбэжъыер мыстхъэ чъыгым 
риубытылIи, къамэмкIэ пигъэлъэтыгъ, дышъэ Iэлъыныр 
къыпихыжьи, пщышхом къыритыгъ.
- ХьэкIэ-къуакIэ шъухъугъа?! Сышъушхыщта?! - Зирарэ зимышIэжьэу куоу-кIыеу ригъэжьагъ.

--- Page 591 ---

- Мыр къыздипхыгъэр ор-орэу къаIо, уижэдэкIэу 
зэхэсхы сшIоигъу нахь, сэшIэ сэ мыр зыер,- Рэдэд Зирарэ 
ынэгу кIэплъагъ, джыри Чэчанэ фигъэпытагъ: - Къыгот 
Iэхъуамбэри пыгъэлъэт!
- ПямыгъэупкIыгущ!.. Урым динлэжь Думитрэ къыпысхыгъ.
- Напэ зимыI, ора сэ къысэшхъошIагъэр? - Темрыкъо 
машIор къыIукIэу Зирарэ къыкIэрылъэдагъ.- Лажьэ зимыIэр уукIи, сэ лажьэр къысэуусэижьыгъ!..
- Ори ухыеп! - лъыр кызэрычъырэ Iэ лъэныкъомкIэ 
кIырыузэ, Зирарэ къэтхьаусхагъ.- Чэтэ ихыгъэкIэ Абэчыпщым укъышъхьарыогъагъ, пIэкIэкIыжьыгъагъ нахь. 
Урымым удежъыузэ, титхьэхэр щыбгъэзыягъэх. Ар 
Абэчыпщым къыпфигъэгъунэу зышIомыгъэшI.
Мэщыкъуи, Чэчани, ЗекIошыуи, нэмыкIхэри урым 
динлэжьымкIэ зэхахыгъэм ажэхэр къыIуигъэзыгъэх. 
Анахьэу зыгъэшIэгъуагъэр Мэщыкъу: "ЗэрэщымыIэжьыр 
Рэдэд ышIэщтыгъэмэ, сыда тызкIылъигъэхъугъэр?.. Зыгорэ 
хэмылъэу ар ыушъэфыгъэпщтын..."
- Хэт уигъусагъ? - Рэдэд джыри еупчIыгъ.
- Сишъэогъум урымыр зэкIиубыти, сэ ыпшъэ шIоскIыкIыгъ.
- Идин зылэжьрэм о сыд уиIоф хэлъыгъ?
- Сэрэп ар, динлэжьи, щэн-щэфэным пылъи къышъухэхьаныр Абэчыпщым ыдэрэп. СIэхъуамбэ лъэу къичъырэм зыгорэ ешъушIэба, решхыкIы! - Зирарэ къэкууагъ.
- О бгъэчъэгъэ лъым нахьыбэ хъунэп ар,- Рэдэд фидзыжьыгъ.- О лъэсэу Iэнапэ нэс укъэкIогъэщтэп. Шыуш 
лыем сыд угу фыхэлъыгъ?
- Къухьэмэ къарыкIыхэрэм шъуалъэныкъокIэ зыгъэзэн къахэкIымэ дэтщэхынэу Абэчыпщым тыкъиIофтэгъагъ.
- Динлэжь Думитрэ пышъухыгъэр тыдэ шъухьыгъэ?
- Пчэдыжь бэдзэрым щытщагъ.
- Сэ ащ нахьыбэ упчIэ пфысиIэжьэп. НекIо, Темрыкъу, 
Мэщыкъу,- Чэчанэ гъуситIу къыфигъани, Рэдэд 
къыIукIыжьызэ, Темрыкъо зыфигъэзэжьыгъ: - Нафэ 
мыхъужьрэ шъэф щыIэп. КъыосIогъагъор къэшъыпкъэжьыгъ. Iэлъыныр Хьакъарыкъом мыгъо фэхъугъ. Тхьэхэр 
къытэбгыгъэмэ сшIэрэп, Темрыкъу, тынэ къызэкIэтхыми, 

--- Page 592 ---

зэкIатлъхьэми, тлъэгъурэр лъы, зао, зэфэмыгъэгъу зэбэн. 
ЗанкIэу тэкIо тшIошIы, къытэплъырэмэ ташIокъуанч.
- Сыдэу пшIыщт адэ, къыобэнырэм уебэныжьыщт. 
Шъэрэ минрэ сегупшысагъэми, Тумтэкъашъэ тхьамыкIагъор къытфикIыныр сшъхьэ къихьаныеп, зиусхьан,- 
Темрыкъуи хъугъэр ыгъэшIагъоу пщышхом Iуплъагъ. 
Ардэдэм Зирарэ ихьадэгъу куо макъэ къэIугъ, зэхамыхы 
фэдэ зашIи, ягущыIэ падзэжьыгъ.
- Ащ нахь тхьамыкIагъохэр Тумтэкъашъэ къытфимыкIмэ, угушIон,- бэ къыригъэкIэу Рэдэди джэуап къытыжьыгъ.
ХыIушъо гъогум къызтехьажьхэм, Рэдэд пщышхом 
шыухэр къызэтыригъэуцохи, афигъэпытагъ:
- Непэ зи хъугъэп, зи шъулъэгъугъэп. Шъуащыщ 
горэм гущыIэ ыжэ къыдэкIыгъэу зызэхэсхыжьыкIэ, сыфырикъущт. КъужъугурыIуагъа?
- Ары, зиусхьан, къыдгурыIуагъ,- мэкъэ зэфэмыдэ-зэблэукIэ шыумэ джэуап къатыжьыгъ.
Бэгъозэ нэпкъым рекIокIырэ лIы къопцIэ лъагэр шылъэмэкъэ зэтетэкъухэм къызэрагъэплъэкIыгъ, гуфаплъэу 
шыухэм Костас къызашъхьэрэплъэм, Рэдэд къышIэжьыгъ, 
зэфэгушIохэуи зэпэгъокIыгъэх.
- Колэс зыщымыIэжьыр тIэкIу шIагъэ, Чэчанэ фэтхьаусых,- Рэдэд урым нэIуасэм риIуагъ.
Костас нэшхъэинэкIэ пщышхом Iуплъи, ыIапэ ыубытыгъ:
- О апэ сыпфэтхьаусыхэ, зиусхьан, Колэс ори уятэжъым 
фэдагъ.
- Тхьэхэр разэ къыпфэхъух,- зэпыугъо фишIи, пигъэхъожьыгъ: - Сэ сяни згъэтIылъыгъэ.
- Сыдэу тхьамыкIэгъуабэ къышъохъулIагъ, ужыпкъэ 
мафэ пфэхъу, зиусхьан, лъэшэу сыгу хэкIы,- пщышхом 
ыIапэ Костас ыубыти, IаплI рищэкIыгъ.
ЛIитIумэ ЗекIошыуи, Мэщыкъуи, Чэчани, Темрыкъуи 
къякIолIагъэх. Костас Чэчанэ зыфэтхьаусхахэм, Рэдэд 
пщышхом къыIуагъ:
- Костасрэ сэрырэ тизакъоу тызэдэгущыIэ сшIоигъу. 
Унэ горэ къытфаунэкIынэу япIуагъэмэ дэгъугъэ, ЗекIошыу.
Iэнэ кIыхьэ плIэмыем лIитIур зыIотIысхьэм, Рэдэд дышъэ 
Iэлъыныр къышти, азыфагу рилъхьагъ. Костас нэмыз-Iумызэу пщышхом Iуплъи, фэсакъыпэзэ, Iэлъыныр ыштагъ, 
шышъхьэ сурэтыр зелъэгъум, ышъо къыпызыгъ.
- Джы о сыпфэтхьаусыхэ, Костас. Думитрэ ибын 
сигухэкI нэзгъэсынэу амал сиIэп. Нэпэеплъэу иIэлъын 
къафэнэжьынэу иунагъо сфетыжь.
- Сыд къехъулIагъ? - Костас къызэшIуанэзэ, 
къэупчIагъ.- Думитрие уз гъэтIылъыгъэ иIэу дасшIэщтыгъэп.
- Думитрэ аукIыгъ. Къытэзэожьыгъэ зыхыпщым къуалъхьэкIэ аригъэукIыгъ.
- СыдыкIэ ыгу ебгъагъ?
- Хьэ мысэм хьэ хыер дэкIоды, Костас. Тэры Абэч 
къызэбэнрэр. Думитрэ зыпылъ диныри къыддишIырэ 
сатыури ыгу тефагъэхэп. Шъори, нэмыкI тщымыщ къытхимыгъэхьаным зимышIэжьэу кIэбэны. Ори ар къыуашIэнкIэ бэп иIэжьыгъэр, Абэчыпщым иукIакIохэр къыппаплъэщтыгъэх.
- Тэ щыIэх? - Костас къэгумэкIыгъ.
- Зыр щыIэжьэп, адрэр игъусагъэми тшIагъэп, зытигъэлъэгъугъэп. УмыгумэкI, Iоф къыддыуиIэн угу хэлъмэ, 
хэт паий къэмыгъан, сицIыфхэр къыпфэсакъыщтых. Сэ 
лъэIу къыпфысиIэу сыкъыппэгъокIыгъ. О уизакъоп, Византие къикIырэ дэчыгхэр благъэ къытфэпшIынхэу сыпщэгугъы. Тхьэмэ яхьатыркIэ, дышъи, тыжьыни зэIудгъэкIагъ. 
Лэжьыгъэ фае щыIэмэ, ятщэн икъун тиI. Былымышъуи, 
хъурышъуи, шъоуи, гъучI цIыни тихъой. Чъыг-сэнэшъхьэ 
хатэхэм, мэзыхэм пхъэшъхьэ-мышъхьэу къахэтхырэр бэ.
- Византие дэчыгмэ язакъоп сэ сызыIукIэрэр, нэмыкI 
хэгъэгухэм къарыкIхэрэми сарехьылIэ,- Костас зыкъишIэжьыгъ.- СлъэкI къэзгъэнэнэп. УзкIэхъопсыщтыгъэ 
хэгъэгур зэхэпщагъэмэ, сэри скIуачIи, сиакъыли къыпфэзгъэлэжьэн. Джы зы ушъый къыпфэсшIы сшIоигъу, 
зиусхьан. Гъогу къыфэбгъотэу, узэрэхэгъэгу пащэр ашIэу 
укъытхэхьагъэмэ, къэралыгъор зэрэзепхьащт шIыкIэхэр, 
IэнатIэхэр зэрэбгощыщтхэр, уихэгъэгу кIоцI щызепхьэрэ 
Iоф лъэпкъыгъохэм узэрапылъыщтыр, ахъщэр зэрэхэпхыщтыр щысэ пфэхъунэу Византие хэгъэгум бэ щызэрахьэрэр. 
Русичхэм къахэпхын щыIэп, шъо шъузхэтым нахь чыжьэу 
ахэри кIуагъэхэп. Зэшыхэр зэзэожьых, зэрэукIыжьых, 
хэгъэгу тэрэз джыри афызэхэщагъэп.

--- Page 593 ---

- Тигухэлъхэм такIагъахьэмэ, ушъый дэгъухэр 
къысфэпшIыгъ, Костас,- шъэогъур гукIи, шъхьэкIи къызэрэфэгумэкIрэр Рэдэд пщышхом гуапэ щыхъугъ.- Гугъу 
сфэхъугъэ гупшысэхэм къатебгъэфагъ. Джы, мары, зыхы 
пащэм нэIуасэ уфэсшIыгъ, ынаIи къыптетыщт. Тэ гъогууанэ 
тапэ илъ, къыкIэлъыкIощт къэкIогъум укъытхэхьан. Гъусэхэри уиIэнхэу сыкъыпщэгугъы.
III
Шыупащэ ыгу къызфыдэчъынхэр иIагъэх. Дэхапсэ 
зэрегупшысэу, ышъхьэ лъыр къеощтыгъэ, пкъынэ-лынэр 
къызэкIанэти, зыфэмыщэIэжьэу джэхэшъогур рикIукIыщтыгъэ, къэзыубытырэр щерэгъызыий, ыдэжь орэчъэ 
ыIоу гукIэ зипхъуатэщтыгъэ, ау кIочIэ шъэф горэ къытекIоти, 
къызэтеуцожьыщтыгъэ.
Аужырэ мазэм Дэхапсэ фэзыIэжэн Шыупащэ къыфыкъокIыгъагъ, Чэчанэ дэжь зыIохьэм, исыгъэп, ау Бзабзэ 
ипшъэшъэгъу Лащынэ къыгъэкIотэжьзэ, аIуупIэгъагъ. 
ГущыIэ заулэ нахь зэфамыдзыгъэу, ипшъэшъэжъые игъымакъэ къызэIум, Бзабзэ щагум дэлъэдэжьи, Лащынэрэ 
Шыупащэрэ къызэфэнэгъагъэх. Шыупащэ бэшIагъэти 
Лащынэ зимылъэгъугъэр, Дэхапсэ фиIорэ щытхъур зэрэшъыпкъэр джыри ынитIукIэ ылъэгъугъ, нахь ехъопсагъ. 
Нэгу фэIукIыхьашъор чэсэим фэдэу фыжьыгъэ, ынэ нэгъуитIумэ нурэр къакIихыщтыгъ, ыпкъи, ылъэкIапIэхэми, 
иIокIэ-шIыкIэхэми щыбгъэзыен ахэлъыгъэп.
- СищытыкIэ делагъэ, сежьэжьын, Бзабзэ къыдэкIыжьынэпщтын,- щагумкIэ реплъэкIи, мэкъэ псыгъо 
шъабэкIэ Лащынэ къыIогъагъ.
- Уадэжь сыкъыкъокIы сшIоигъу шъхьакIэ, тянэ зыщымыIэжьыр илъэс мыхъоу сфекурэп, чылэм ажэ зыдэзгъэхьанэу сыфаеп, Лащын,- IукIыжь пэтрэ пшъашъэм 
Шыупащэ кIэлъиIожьыгъагъ.
Лащынэ зи къыриIожьыгъэп, ыIупшIакIэхэм щхыпэ 
макIэ къячъи, ынэгушъхьэ хъураехэр къэушэплъыгъагъэх.
- Зи къызэрэосымыIорэр ушъхьагъу пшIэу, нэмыкI 
горэм уфэтэджыкъон,- Шыупащэ етIани кIэлъыджэжьыгъагъ.

--- Page 594 ---

Дэхапсэ ыгу къыпылъадэ къэс, Лащынэ риIогъэ гущыIэ 
гупсэмэ Шыупащэ зэтыраIажэщтыгъэ, ау сыдэу зишIыми, 
хэт пае къыгъанэми, ихъулъфыгъагъэ апэрэу зэрихьылIэгъэ бзылъфыгъэм фэдэ дунаим темытэу къыщыхъущтыгъ, 
ыбг псыгъуи, ыпхэкI хъураий, ыбгъэ пытэ мыин-мыцIыкIухэри, ынэпэ дахи ынэгу кIэкIыщтыгъэхэп, ышъхьэ къыгъэуназэу зыфищэщтыгъэ.
Джы гум пэблагъэхэм захаплъэм, Шыупащэ ылъэ 
зыфидзынэу къахихыгъэр пшъашъэп, бзылъфыгъэп, Къодан ары. ЛIыгъэр къытекIуагъ. Ышнахьыжъ гъогу зытехьэм, 
изакъоу егупшысагъ: "Дзэм ухэтми, гущыIэгъу уимыIэмэ, 
гур мапэ, зэщыгъом уехьы. Къоданэ лажьэ зэримыIэр 
сыгу къысеIо, тыралъхьэгъэ пцIыр гугъу зэрэфэхъугъэм 
щэч хэлъэп. СшIэ-сымышIэми, чылэр хэгъэкIи, гъунэгъухэми зыщадзыен фае, ыгу телъ мыжъор сфытехынэп, ау 
сыдэущтэу фэзгъэпсынкIэн? Зэ ыдэжь сыкъокIын. ШъхьакIор 
къызтыригъакIоу ичылэ ыгъэзэжьмэ, Iор нахь бэгъон..."
ШхомлакIэр Шыупащэ шышIоIум шIохидзи, Къоданэ 
ищагу дэхьагъ, хьакIэщ пчъэIум нэмысыпэзэ, джэрз лэджэн 
хъураеу ыIыгъым апс зэрытхэр къышъхьарыщхэу бысымгуащэр пщэрыхьапIэм къикIыгъ, Шыупащэ къымылъэгъу 
фэдэ зишIи, унэмкIэ елъэкIоныгъ. "Къоданэ иIуагъэ егъэцэкIэжьы,- хьакIэщыпчъэр Iуихызэ, Шыупащэ зэриIожьыгъ,- 
ишъуз ыгу Iае, кощыжьынхэу загъэхьазырыжьы".
Къоданэ пчъэ макъэм къызэригъэплъэкIыгъ:
- КъакIо, Шыупащ,- нэгу нэшхъэир къыIэти, зэпыугъо 
мыбащэкIэ къеупчIыгъ: - Сыд уилъэгъун?
- Ощ фэшъхьаф хэт силъэгъунын,- Шыупащэ щхыпэ 
Iуплъэ зишIи, есэмэркъэужьыгъ: - Умакъэ тIысыгъэмэ 
сшIэрэп?
- Ар пшIагъэба? Гур пэмэ, макъэр екIы,- тIыси къыримыIоу Къоданэ ышъхьэ ригъэзэкIыгъ.- Зиусхьаным 
тыгъуакIо сызишIыгъэм ыуж, оры апэрэу сищагу къыдэхьагъэр.
- Уишъуз сыд ыIорэ?
- Сыд ыIона, кощыжьынэу зегъэхьазыры. Ащи цIыф 
къыдэгущыIэрэп, сэри Мэзыбэ тызыкIыдэкIыжьырэр есIуагъэпышъ, губжыгъае. Сишъаохэми зырагъанэ.
- ПшIэрэр тэрэзэп, Къодан,- гуегъу нэплъэгъур Шыупащэ лIым фидзыгъ.- Аущтэу узызекIокIэ, къыопыирэм 

--- Page 595 ---

зыфаер фэошIэ, чылитIури нахь Iэяхэу къыптегущыIэщт. 
Ощ нахьи сынахьыкIэми, зысэгъэгъэдел, сIорэм къедэIу. 
Уимылажьэ къызэрэптыралъхьагъэр ори ошIэ, сэри 
сэшIэ...
- Моу зэ къэтIыс! - теубытагъэ хэлъэу Къоданэ пхъэнтIэкIум Iэ фишIыгъ, кIалэр зетIысэхыхэм, ежьыри ыпашъхьэ итIысхьагъ, Iэхъомбэ пэрытым ыцыпэ Iэхъомбэшхор 
тырилъхьи, къыгъэлъэгъуагъ: - Мыщ фэдизкIэ сымысэмэ, 
Шыупащ, тхьэмэ зы мафэ сарэмыгъэгъэшIэжь, сибын 
сыхарэгъэз. Лажьэ сиIэп, ау шIой къысэзыупцIынэу къысфыкъокIыгъэри къэсшIэн слъэкIрэп.
- СшIошъ мэхъу, Къодан. Цыхьэ къыпфэсымышIыщтыгъэмэ, сшынахьыжъ сешъхьащыкIоу уадэжь сыкъакIощтыгъэп,- шъхьакIом ышхырэ лIы хыер зэригъэгупсэфыщт гущыIэхэм Шыупащэ гузэжъогъукIэ алъыхъущтыгъ.- 
О хэгъэгу ежьэгъакIэм урищыкIагъ, тидзэ урищыкIагъ, 
Рэдэд пщышхоми тэри - зэкIэми утищыкIагъ. Угу теIункIэжьи, шъхьакIор щыгъэзый.
Къоданэ ынэкухэр къэупсэпсагъэх, пкъы пытэр зэкIищзэ, жьы къыщи, гутIэпчъэ IухыгъэмкIэ шъузым фычIэджыкIыгъ:
- Узпылъым ыуж икI, тыкощыжьрэп! - Шыупащэ джы 
тIэкIу IугушIукIыгъ: - Ащыгъум сызэнэгуягъэри къыосIон. 
Къин зыхафэкIэ, цIыфым ышъхьэ къимыхьан щыIэп. ЫпэкIэ 
сиIоф хэмылъэу зиусхьаным дышъэ-тыжьынхэм сызэралъигъэкIуагъэм нэпцIыгъэ кIэлъ фэдэу сегупшысагъ. Ащ 
сыкъызэрекIыжьэуи тыгъуакIо сыхъугъ.
- Хьау, Къодан,- Шыупащэ ынэгу зэхигъэхьагъ.- Ори 
ошIэ Рэдэд зыфэдэр, гупцIан, хьалэл, шъыпкъагъэ хэлъ. 
Олъэгъу мыдырэр зэрэхъугъэр, къынагъэсыгъэ пцIыр 
къэшъыпкъэжьыгъэ фэдэ хъугъэ.
- Икъугъ, Шыупащ, а Iофыр, нахьыбэрэ тытегущыIэкIэ, 
нахьышIу хъущтэп, ау сыгу ебгъэжъухыжьыгъ, чылэмкIэ 
сызфэщынэри сшъхьэ къибгъэхьажьыгъ.
- Ар сыд? - Шыупащэ щтэгъэ нэгукIэ бысымым Iуплъагъ.
- Джы нэс къытфемыщхыгъэ ощхыр къыригъэхьакъыжьэу къежьэщт, ащ осыри къыкIэлъыкIощт. ЧылапшъэмкIэ Пшъэдэ псы нэпкъым чагъэу фэхъугъэр ощхыпсымэ 
къызагъэтIасхъэкIэ къехынышъ, псычъапIэр зэфишIыщт. 

--- Page 596 ---

ЕтIанэ Пшъадэ тыдэ кIощт? ЧылэмкIэ къыдэчъэхынышъ, 
лъэгум ис унагъохэр ыхьыщтых.
- Псыхъом сыдэущтэу тебгъэбэныщт? - Шыупащэ 
амалынчъэу къэупчIагъ.
- Псым еолIэрэ лъэгум икIыхьэ икIыхьэу мыжъо чэу 
Iудгъэуцощт,- Къоданэ бэшIагъэу зэригъэфэгъэ Iофыр 
къызэхифыгъ.- Ау къин лые тымыхъуным пае, ыпэрапшIэу 
лIыжъ горэ едгъэплъымэ нахьышIу. Колэс тхьамыкIэр 
щыIагъэмэ, ардэдэм къыIони. ТIатIыхъу сыдэу уеплъырэ?
- Ари лIыжъ Iуш, ащ фэдэ Iаджи ынэгу кIэкIыгъ.
- Ащыгъум, некIо, о уиIуагъэу, кIэлэцIыкIум фэдэу 
зыдгъэгусэу тыщысыкIэ, тиIоф зыми тфишIэщтэп,- ымакъэ 
къимыхьажьыгъэми, ыгукIэ зиштэжьыгъэу Къоданэ къэтэджыгъ.
Шыупащэ игъусэу Къодан ищагу къызэрэдэхьагъэр 
ТIатIыхъу зелъэгъум, ыгучIэ изыгъ. ЩынагъэкIэ арэп, 
укIытэм зэкIиIулIагъ, къэбар гомыIур пщышхом зэрэпигъохыгъэм рыкIэгъожьэу зыфэгубжыжьыгъ: "Жэм къыдэлъэтын, шъхьэм къеожьын. ЛIыжъ IапIэ сыхъужьыгъэу, 
симыIофмэ сахэцуахъо. Сыд джы лIым есIощт, сыдэущтэу 
ынэгу сыкIэплъэщт? "
Къоданэ нэщх-гущхэу ТIатIыхъу зелъэгъум, ыгу рэхьатыжьыгъэ.
- Теблэгъэщтэп, ТIатIыхъу,- бысымым гущыIэ къымыIозэ, Къоданэ ыпэ ишъыгъ, етIанэ ынэгу чъэкIыгъэ 
кIаплъи, игухэлъ кIилъэшъужьыгъ.- Зыгорэм уедгъэплъын 
тIогъагъэ, угъойщая, пшъо сыгу рихьрэп.
- Силажьэ щыIэп, Къодан. ИщыкIагъэмэ, чыжьэми, 
благъэми сыкъыжъудэшэсын.- ТIатIыхъу зэрэхьазырыр 
псынкIэу къыIуагъ.
- Блэгъабз, чылапшъэр ары ныIэп. Мыжъобгъу горэ, 
уиунэ фэдэ зыщыплIыкIэ нахь инэу къушъхьэм къецохъохынышъ, Пшъадэ зэпигъэIыкIынкIэ щынагъо, утфеплъыгъэмэ.
- Боу сеплъын. Сионэши хьазырыпсэу шэщым чIэт,- 
ТIатIыхъу ихьазырыгъэ джыри къыушыхьатыжьыгъ.
Пшъадэ къышъхьэщыт къушъхьэр зауплъэкIум, Къоданэ зэнэгуерэ щынагъом ТIатIыхъуи теуцуагъ. Мыжъошхор зэрэщытэу къушъхьэм къыхэкIотыгъагъ. Ощхыпсым 

--- Page 597 ---

ылъапсэ зыкIихыкIэ, псыхъор зэрэзэпыригъэIыкIыщтым 
щэч хэлъыжьыгъэп.
ТIатIыхъу лIыжъыр икъэлапчъэ зынагъэсыжьым, 
шIыхьафым изэхэщэн ыуж лIитIур ихьагъ: къыкIэлъыкIощт 
мафэм бламыгъэкIэу, Мэзыбэ паIо зыщыгъэу дэсыр зэкIэ 
къыдащынэу, Къоданэ чылапшъэмкIэ хэхьагъ, Шыупащэ 
чылакIэм зыфигъэзагъ.
ЗыIухьэрэ унагъо пэпчъ Шыупащэ риIощтыгъэр зы:
- Жъи, кIи тIорэп, цIыкIуи, ини тиIэп. Нэбгырэ пэпчъ 
обзэгъу къыздерэшт, ку зиIэм къызэкIерэшI, шIыхьафым 
пчэдыжь шъукъекIуалI.
Адышэс дэжь зыIохьэм, имысэу къычIэкIыгъ. Шъэогъум 
янэ ишъыпкъэми, исэмэркъэуми умышIэнэу къыфидзыгъ:
- А сикIал, лъэгум ис унагъохэм пытапIэр арэшI, тэ ащ 
сыд тиIоф хэлъ?
- Унэцум уеомэ, тян, мэзыцум ыбжъэ мэсысы,- тхьагъэпцIышъо макъэкIэ Шыупащи пигъодзыжьыгъ.- Тичылэгъухэр псым ыхьэу тлъэгъумэ, ори, сэри тыгу пкIантIэ 
дигъэуцон.
- Ары, Шыупащ, сэри джау сыдми къэсIуагъ нахь, 
умыкIу сIуагъэми, уишъэогъур сфэубытынэп,- ныом 
кIилъэшъужьыгъ,- ау шъуфэукIочIына сэIошъ ары.
- Зэрэчылэу тызэдеIэмэ, къушъхьэр дгъэкощын, тян,- 
Шыупащэ иджэуап джыри хьазырыгъ.
Шыупащэ укIытэзэ, Лащын икъэлапчъэ Iухьагъ. Пшъашъэм янэ къикIыгъ.
- Тэ тыкъэмыкIощтмэ, Шыупащ, тикIалэхэр джыри 
цIыкIух, сыдкIэ амал тыпфэхъун,- илъэгъун зыреIом, 
бзылъфыгъэр къэтхьаусхагъ.
- Iэхъомбэжъыери цIыкIу, тян, ау адрэхэм ягъусэмэ, 
Iэбжымыр нахь пытэ мэхъу,- ащи риIожьын Шыупащэ 
къыгъотыгъ.- Чыхэр къахьын, пчэгъумэ псы акIагъэхъон.
КIыщым пщыкIалэр къызеолIэжьым, зэриIогъэ пстэумэ 
Емзэщ гъукIэр анахь къыфэчэфыгъ:
- ШIыхьафыр бын гъэунэжь, Шыупащ, унэгъо пчъагъэмэ тишIуагъэ якIыщтмэ, Iо хэлъэп, сиобзэгъуи, сикъазгъыри къыздэсштэн, сицукуи къызэкIэсшIэн, нэмыкIэу 
ищыкIагъэ щыIэми къаIо. Обзэгъухэри, къазгъырхэри 
уцэкухэмэ дадзэнэу мыжъолъ щэрэхъыри къыздесщэжьэн.

--- Page 598 ---

КIыщым къычIэкIыжьи, унэгъо зыщыплI Шыупащэ 
къызэринэкIыгъэу Дэхапсэ къыпэкIэфагъ, риIон ымышIэу, 
ыIыгъмэ акIэупчIагъ.
- Обзэгъури, къазгъырыри цако хъугъэхэшъ, НэтIае 
зыкIэмыIэжь, ари дэсэп, Емзэщ езгъэгъэлъынэу фэсэхьы,- 
Дэхапсэ къыIорэм нахьи ихъопсэ нэплъэгъу Шыупащэ 
тырихыщтыгъэп.
- Неущрэ шIыхьафым укъэкIонэу зыфэогъэхьазыра? 
- Шыупащи щхыгъэ, ардэдэм ылъ къэплъэу ригъэжьагъ.
- ИщыкIагъэмэ, шIыхьафми сыкъэкIон, ау о уикъакIо 
зэпыбгъэужьыгъап... Мы мафэхэм зэрэсизэкъощтыр 
пшIэрэпщтын?..
- Уц Iэзэгъум сыкъылъыкIощтыгъэ шъхьакIэ, джы сыд 
сIонышъ, уиунэ сыкъихьащт? - зэтезыIажэрэр Шыупащэ 
ыжэ къыдэлъэтыгъ.
- Ар Iофы хъуна?..- гугъэтэкъо фабэм Дэхапсэ зыкъыжэхитэкъуагъ.- Пцэ мэузэу Iо. Ушъхьагъу пае укъана? Сэ 
уц Iэзэгъоу симыIэ щыIэп... Узфаер сэ озгъэгъотыщт.
- Нычхьапэ сыкъыкъокIыщт.
- КъакIо, сыкъыожэщт,- Дэхапсэ нэ дахэхэмкIэ Шыупащэ зыIуишIыхьэщтыгъэми, гукIэ егыигъ: "О кIэлэ къэплъышхом къин зэбгъэлъэгъужьэу ухэт, укъызэрэсIоплъэу, 
унэгушъхьэмэ къахихэу, укъызэкIэнэгъах. Ори узгъэтхъэн, 
сэри сыгу жьы дэбгъэкIын..."
Мафэр пчыхьэшъхьапэм факIозэ, Шыупащэ пщы 
щагушхом дэхьажьыгъэу Айнарэ иупчIэ къызэригъэплъэкIыгъ:
- Пшынахьыжъ зыщыдэмысым, Шыупащ, сыд шIыхьафа къишъуупхъукIыгъэр?
- Ори къыбнагъэсыгъа, Айнар? - ыгу зэрэшIур Шыупащэ ымэкъэ чэф къыхэщыгъ.- Хэт къыуиIуагъ?
- Курацэ дэжь ТIатIыхъу къэкIогъагъ.
- Тэ бзылъфыгъэхэр тищыкIагъэхэп,- лIыжъыр шIыхьафым къызэрэхэхьагъэр Шыупащэ къыгурыIуагъэп.- Тапэ 
илъыр хъулъфыгъэ Iоф.
- ШIыхьафым къекIуалIэхэрэр бгъэшхэнхэ фаеба? - 
зыкъогушхукIыжьэу Айнари къыIуагъ.- Курацэ лъыхъузэ 
ТIатIыхъу тадэжь къыдэхьагъэти, шкIэхъужъитIуи мэл заули 
тиIэхъогъумэ ахащынэу есIуагъ. Пшынахьыжъ зыгорэ ыIон 
оIуа?

--- Page 599 ---

- Рэдэди? - зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, къызхимыгъэщэу Шыупащэ IугушIукIыгъ.- Къыпщытхъун, тэри 
шIыхьафымкIэ къытфэрэзэн.
- Хэт ышIэра? - Айнарэ ынэхэм плъызэ-гупшысэр 
къакIэхьагъ.- Загъорэ ушъыйхэр къысфишIэу ригъэжьагъ.
- Ащыгъум осIощтым къедэIу, Айнар. Тянэ пчъагъэрэ 
къыIоу зэхэсхыщтыгъ: лIымрэ шъузымрэ азыфагу мэшэ 
тIыгъэ дэлъ. БгъуитIумэ яз зыфэмысакъыжьмэ, а машэм 
ифэнкIэ щынагъо.
- Ар шъыпкъэ, къыдэуухьани плъэкIыщтэп,- Айнарэ 
къезэгъыгъ.
- СшынахьыкIэхэр тэ щыIэха, амакъэ къэIурэп?
- Хьаблэм хэтых. Укъямыджэжьэу къэкIожьын 
ашIэрэп,- цIэцIашъо зыригъэшIзэ, Айнарэ иунэкIэ ежьэжьыгъ.
Тыгъэр игъогу тенэжьыгъ шIошIэу, зыкъохьажьыщтым 
дэгузажъозэ, Шыупащэ гукIэ уцуагъэ: къызэкIаблэмэ 
плъыкъожьэу гъолъыгъэ, къэтэджыжьыгъ, унэм ыгу илъыжьыгъэп. Мэзахэ зэрэхъоу Дэхапсэ дэжькIэ ежьагъ. 
Нэплъэгъу лые фэмыеу елъэкIонзэ, чы псыгъо цIыкIу 
ыIыгъэу Курацэ ыпэкIэ къикIыгъэти, Шыупащэ гъумытIымыгъэ: "Мы ныом ымылъэгъоу лъэбэкъу бдзынэп..."
- Чэщ хъужьыгъэу тэ уежьагъа, Шыупащ? - хэмыгупшысыхьэрэ нэплъэгъур ыбгъухэмкIэ ыдзызэ, ныор 
къэупчIагъ.
- Джыри жьыба, Курац, чэтмэ тадэлъэежьына,- Шыупащи есэмэркъэужьыгъ.- Сэ цэузым сыригъэзыгъ 
шъхьакIэ, о сыда узгъэгумэкIрэр?
- Плъакъомэ уафэмыежьмэ, тхьачэт хъу зыIуагъэм 
нахь шъыпкъэ ыIожьынэп, ситхьачэт анэкIитIу згъотыжьрэп,- Курацэ къэтхьаусхагъ, ау тхьагъэпцIыгъэнчъэу 
къеушъыигъ: - Пцэ мэузмэ, Дэхапсэ джэуап къыпфэхъущт, 
сигъунэгъу зэхъум, Iаджри сцэхэр ыгъэхъужьыгъэх.
- Сэри ащ дэжь сыздакIорэр,- Шыупащи ишъэф 
къызхимыгъэщэу IукIыжьыщтыгъэ ныом кIэлъиIожьыгъ: 
- ТхьачэтитIу чэу шъхьапэм щылъэягъэу сыкъябгъукIуагъ, 
Курац.
- Ара? Ащыгъум, ахэр сэ сыех,- ныор гушIуагъэ, 
етIанэ кIэгупшысыхьажьыгъэ фэдэу къызэуцокIыжьи, чы 
цIыкIур къыфигъэсысызэ къыриIуагъ: - КIо, кIо, пцэ мэузымэ, Дэхапсэ хигъэжъукIыщт, ау нэмыкI IэзэгъукIэ 
уемынэцI.
- Уц Iэзэгъухэр Дэхапсэ сыдым фишIэра, янэ кIэрихыгъа? - аужырэ гущыIэхэу ныом къыфидзыгъэхэр хигъэкIуакIэхэ шIоигъоу джау сыдми еупчIыгъ.
- Янэ ащ ышIэрэ щыIагъэп, янэжъ ары. Уц угъой 
зыкIокIэ, пшъэшъэжъыер зыдищэзэ, ригъэшIагъ.
Ныор кIэкIорыкIызэ ежьэжьыгъ, Шыупащэ гукIэ щхыпцIыгъэ.
Дэхапсэ пчъэр къызыIуехым, Шыупащэ IугушIозэ, 
унэм рищагъ, джэхэшъогум римыгъэкIэу IаплI къырищэкIыщтыгъэми, къегыигъ:
- Шъо, хъулъфыгъэхэм, зыгорэ къэшъуугупшысын 
шъушIэрэп. Шъушъхьэ Iоф ежъугъашI, хъун ылъэкIыщтыр 
къызышIожъугъэшI, етIанэ ушъхьагъур бэ къэхъущт... 
Умыгузажъу, Шыупащ. Укъызэрехьэу, пIэр ары уигугъур. 
Моу тIэкIу къысэдэхашIэба,- Дэхапсэ фэIазэу, Шыупащэ 
зыIэкIихыжьыгъ.- УакIыб къэгъази, пщыгъыр зыщых, сэри 
бэрэ укъызэзгъэжэщтэп.
- Ари къэоIо зэпыт,- Шыупащэ, зызэригъэзэкIзэ, 
щхыгъэ.- ЗыпIэ тызэдыхэгъуалъхьэ, аущтэу услъэгъумэ 
хъущтба?
- СкIэлъэныкъо пцIанэу силIи езгъэлъэгъугъэп...- 
фэбэмэ IэшIур Дэхапсэ къыпихэу джыри Шыупащэ зыкъырифызылIи, ытхьакIумэ иIушъэшъагъ: - Джы джэнкIакор о сщых. Бзылъфыгъэм ыгъэбылъырэм хъулъфыгъэр 
ренэу фалIэ...
Шыупащэ ыбгъэ дэгъэзыягъэу тIэкIурэ щылъыжьи, 
къэтэджыжьынэу къызэшIотIысхьагъ.
- Щылъба, си Шыупащ, зыгъэпсэф, джыри уфае 
укъэхъункIи мэхъу,- Дэхапсэ ыIэхъомбэ псыгъохэр кIалэм 
ыбгъэц пхъашэмэ ахигъэкIошъагъ, едэхашIэзэ, адрэ 
Iэгушъор ыкIыбышъо ригъэчъагъ.- УишыкIэ машIо егъэугъэ зэпыт.
- Икъугъ, Дэхапс,- бзылъфыгъэм кIэкIэу Шыупащэ 
зыкъыIэкIихыжьи, джэхашъом къытеуцожьыгъ.- Зыфэсакъыжьрэм тхьэхэри къыфэсакъых. Уипчъэ зыгорэ къытемыозэ, сикIыжьмэ нахьышIу.
- Хэта къытебгъэощтыр? - Дэхапсэ къыхихыгъ.- НэтIае 
зэрэдэмысыр орба зэсIуагъэр, ощ фэшъхьаф сэ хъулъфыгъэ къысфакIорэп.

--- Page 600 ---

- Гъунэгъу уиIэба, уц Iэзэгъу фэныкъор сэ сизакъу 
пшIошIа? - Шыупащэ ишъыпкъэу къыIуагъ.
Лакъырдыгъэ горэ ащ кIэлъэу Дэхапсэ къыщыхъугъ, 
ау бырсыр къыригъэкIыным тещтыхьэзэ, гые чIэгъчIэлъыгъэкIэ къыпигъодзыжьыгъ:
- Уц Iэзэгъу фаехэм мафэрэ ясэты, о уиIэзэгъу къыостынэу пчыхьэ къэс пфэсэгъашIо шъхьакIэ, уикъакIо макIэ.
- Тыздэсыр чылэ, Дэхапс. ТитIо тизэкъуагъэмэ, пчыхьэ 
къэс сыкъэкIони. Мыщ сыкъэсыфэ, зыгорэм сыIумыкIэу 
къыхэкIрэп. СызырахьыжьэкIэ...
- Ары, ары,- кIалэм игущыIэ Дэхапсэ IэкIихыгъ.- 
Лащынэ нэсыжьмэ, ухэкIыжьыгъ. Зымафэ Пшъадэ псы 
къыдэсхызэ, уикъэщэн сыIукIагъэти, сыпфепсэлъыхъуагъ. 
Ори учъыерэп, угу зэрэрихьрэр ебгъэшIэгъах. Ежьыри 
къыпфай. Ау, Шыупащ, пIалъэр къэсэу Лащынэ къызыпщэкIэ, сыкъызпымыгъэзыжь, пфэзгъэгъущтэп.
- Лащынэ тыкъишIэмэ? - къыщэгъахэм фэдэу Шыупащэ къэщтэуIугъ.
- Умыщын, къытэмыгуцэфэнэу сэ къэсшIыщт, ащ 
шIыкIэ Iаджи иI.
Дэхапсэ къыриIуагъэм Шыупащэ къыгъэгупсэфыгъ...
Ытамэ къэзыгъэсысрэр ымышIэу Шыупащэ ынэ къызэтырихыгъ: Дзэпщ щхыпцIэу ышъхьагъ ит, Зэфэс цIыкIур 
губжыгъаеу къыгот. КIэчъыеным енэгуий, нэф къызэрэшъэу къагъэущынэу Шыупащэ ялъэIугъагъ, ау, Агъбан 
ары нахь, ышнахьыкIэхэр арэп зэриIогъагъэр.
- О сыд нэфмышъэу узгъэгубжыгъэр? - Шыупащэ 
къызэшIотIысхьи, зикъудыизэ, Зэфэс цIыкIум Iуплъагъ.- 
Дзэпщ угу хигъэкIыгъа?
- Дзэпщэп, оры нахь,- Зэфэс нэгъуцоу къыфычIэплъыгъ.
- Сэ сыд къыосшIагъ?
- Дзэпщ шIыхьафым зыдэощэ, сэ зи къысэпIуагъэп.
- Ара сэIо! - Шыупащэ ыгу къыдеIэу щхыгъэ.- О 
джыри уцIыкIущ, Зэфэс. Дзэпщ фэдиз узыхъукIэ, тыдэ 
сыкIоми, уздэсщэщт. Дэгъуба?
- Дэгъоп,- нахь лъэшэу Зэфэс ынэгу зэхигъэштэуагъ.- 
ШIыхьафым сыздащи, дэгъу сIощт.
- Ащыгъум, уянэ еIу.

--- Page 601 ---

- ЕсIогъах, о укъезэгъмэ, сыкъитIупщыгъ.
- ТызэшIужьыгъ, Зэфэс.
Пшъэдэ Iушъо еолIэрэ лъэгум обзэгъухэр, къазгъырхэр зыдаIыгъхэу лIыхэри лIыжъхэри къезэрэгъэкIущтыгъэх, 
Дзэпщ илэгъухэри, нахьыкIэхэри акIэпхъэгъагъэх, кухэми 
тIэкIу шIэ къэс къахахъощтыгъэ.
Хъулъфыгъэ заулэ къяуцокIыгъэу ТIатIыхъурэ Къоданэрэ пчэгум итыгъэх.
- Мыдэ мы слъэгъухэрэр! - ТIатIыхъу игуапэу пщы 
шъаомэ аIугушIуагъ.- ШIыхьафым шъукъэкIуагъ, шъулIэхъупхъ, лIы шъукъызэрэхэкIыгъэр жъугъэгъуащэрэп.
- СшынахьыкIэмэ алъэкIрэр ашIэщт,- Шыупащи зыкъогушхукIрэмэ нэшIукIэ яплъи, зыгъэгумэкIырэмкIэ 
къыухыжьыгъ,- ау дунаир зэрэупIыцIагъэр сыгу рихьрэп.
- УмыгумэкI, Шыупащ, пчэдыжь пщагъом мэфэшIу 
къехьы,- ицыхьэ зытелъыжьэу ТIатIыхъу къыIуагъ.
- Уахътэр дгъэхьаулыенэп,- Къоданэ кухэр зыщызэхэтхэмкIэ плъагъэ.- Ку тхьапш мэзым дгъакIомэ хъун?
- КуипшIыр икъун. ТIорыкIо къыхащымэ, ащ нахьыбэ 
пкъэурэ пчэгъурэ чIы дэтIыкIыгъэ лъэбэкъуишъэм ыштэнэп. 
Шъо сыдэу шъуIорэ? - ТIатIыхъу лIымэ аIуплъагъ.
ЧIылъэ лъэгум Емзэщ рыплъи, гукIэ къыридзагъ:
- Имыкъуми, щыкIэн щыIэп. Икъущт, ТIатIыхъу, 
икъущт.
- ЦIыфхэр зэрэдгъэшхэн фаеми Шыупащи, сэри 
тиакъыл темыфэгъагъэми, тыкъэбгъэтэрэзыжьыгъ, 
ТIатIыхъу,- Къоданэ лIыжъым щытхъугъ.- Муары, къарышъохэр зыпалъхьащтхэри чIаIух.
- КъышъосIуагъэба? - зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэу 
ТIатIыхъу къэупчIи, ежь-ежьырэу джэуап зэритыжьэу 
ригъэжьагъ: - Айнарэ гощэшхом, тхьэмэ гъэшIэ кIыхьэ 
ашI, шкIэхъужъитIуи, мэлибли шIыхьафым къыхилъхьагъ. 
Ар цIыфмэ яшъуIу, хэти шIоу ышIэрэр бгъэкIоды хъущтэп. 
Къодани мэлищрэ зы быгъу кIалэрэ къытыгъ...
- Ашъыу, ар ищыкIагъэп, сэ сцIэ къепIон фэягъэп, 
ТIатIыхъу,- Къоданэ укIытэжьыгъэу, лIыжъым къыпчъыхэрэр щыригъэгъэтыгъ.- Сэ ащыгъум, Шыупащ, пчэ гъушIпкъэушIхэм садэкIон, о пцешым нахь цIыф баIо зыдащ. Чы 
къэпшIыныр Iоф IэпIэжъажъ. Псыпэр зэрэдэчъэхыщт чIыр 
зытIыщтхэмэ ТIатIыхъу алъыплъэн.

--- Page 602 ---

- Iоф псынкIэ сыфэбгъэзагъ, Къодан,- лIыжъыр щхыгъэ.- Салъыплъэщт къодый ныIэмэ, Дзэпщ цIыкIуи ар 
ыгъэцэкIэн. СытIэшъунэп, ау джыри чы дэсыдзын слъэкIыщт.
- Чыри дэдз, ТIатIыхъу, чIыри зэратIырэми чэур зэрафырэми лъыплъ,- Къоданэ къезэгъыгъ.- Уизэкъощтэп, 
Емзэщ уигъусэщт.
- Емзэщ сигъусэщтмэ, Пшъэдэ нэкъикIыр ечъэхы 
пакIо, дэдгъэчъэежьын! - ТIатIыхъу зэхихыгъэм рыразэу 
шъхьэIулIэжь фишIыжьыгъ.
ПцешымкIэ емыжьэзэ, ныо-шъуз пщэрыхьакIомэ 
Шыупащэ ахэхьанэу зежьэм, Дэхапсэ ахилъэгъуагъэти, 
къызэтеуцуагъ. "Сыд сэIо, Дэхапсэ дэжь зытIо-зыщэ 
сызэрэкъокIыгъэр зэкIэми къыздашIэ пIонэу, сызтеукIытыхьэрэр!" - Шыупащэ зыфэгубжыжьи, икIо ригъэхъугъ. 
ПщэрыхьакIомэ зэрахахьэу, Курацэ къэупчIагъ:
- Уицэуз сыдэу хъугъа, Шыупащ?
- Уцым хиутыгъ, Курац, нычэпэ гупсэфэу сычъыягъ,- 
Шыупащэ кIэщхыкIи, нэчапэкIэ Дэхапсэ фыреплъэкIыгъ, 
адрэри хэпшIыкI къодыеу къыIущхыпцIэжьыгъ.
- Сэ къыосIуагъэба, Дэхапсэ иуц ардэдэм цэузыр 
хегъэлIыкIы. УIагъэм щафэри къыздихьи, къытхэхьагъ. 
Хэт ышIэра, мощ фэдиз хъулъфыгъэмэ ащыщ горэм 
ымышIахэу зиуIэжьынкIи мэхъу,- ныор нэшIукIэ Дэхапсэ 
фыреплъэкIыгъ.
- Ар дэгъу,- Шыупащэ джыри ныом зыфигъэзагъ: 
- Курац, сэ чышIымэ садэкIощт, сшынахьыкIэмэ унаIэ 
атегъэт. Чэу шIыхьаныр рагъажьэмэ, адерэIэх.
- Моу шъукъакIу, нынэ,- ныом шъэожъыехэр зэрищэлIагъэх.- УкъэмыгумэкI, сэ мыхэмэ ашIэн къафэзгъотыщт.
ПсыIушъом къыIунэгъэ хъулъфыгъэхэр Пшъэдэ 
чIыохым дэхьагъэх, пкъэу-чэукIэ агъэпытэщт къаIэтыщт 
нэпкъ тешъом цыпитIумкIэ щызэпэуцухи, щытIэхэу рагъэжьагъ. Сыхьат зытIу горэмкIи пкъэухэр, пчэгъухэр, чыхэр 
зэрыз цукухэри къэлъэгъуагъэх. ЛIыхэр кумэ язэрэгъэбэнхи, ардэдэм аунэкIыгъэх. Пкъэу-пчэгъу уIучIыкIэ 
зымышIэрэ ныбжьыкIэмэ Емзэщ арегъэлъэгъу:

--- Page 603 ---

- Мары зэрэпшIыщтыр. Апэ ыпэкIэ шъыпкъэ еупкIэх, 
етIанэ къыдэIэбаий, тIо-щэ хэуIупкI, упэпцIыгъошIу къыпфэхъущт. ЦэкIиплI фэшI, щы пшIыми хъущт.
- Мо слъэгъурэмэ тыбг тагъэузэнкIыщтэп,- къызэлъыкIорэ ку ушъагъэхэр лIы горэм зелъэгъум, къыдзыгъ.
- Еу, еу, пфэукIочIырэр шIэ, пхъэр къырагъэкъумэ, 
мэзым къикIыжьхэрэр къыддеIэщтых. Егъэзыгъэ щыIэп, 
гузэжъогъуи хэлъэп, шъупкъи шъуитэу шъушIэрэр нахь 
кIэкIыщт,- Емзэщ пхъэшIхэр Iофым фегъэчэфых, чIытI 
зэпекIохэми ынаIэ атырихырэп. Пкъэу-пчэгъу уIучIыгъэ 
зэтелъмэ ашъхьапырыплъи, Адышэс еджагъ: - ТIатIыхъу 
тэ щыIа?
- ПщэрыхьакIомэ ахэт,- зэджагъэм ычIыпIэ ГуIатыжь 
къыпэджэжьыгъ.
- Шъукъеджэжь.
ТIатIыхъу кIэкIорыкIзэ къэсыжьи, раIощтым ежэу, 
Къоданэ Iуплъагъ.
- Емзэщ, ори моу къакIо,- Къоданэ гъукIэми еджагъ.- 
Чэу пытапIэр зэрэдгъэуцущтым нахь тежъугъэгупшыс. Сэ 
зэрэсшIошIырэмкIэ, псыпэр къеомэ Iуимыхынэу чэумрэ 
нэпкъымрэ азыфагу мыжъо дэтэкъопIэ лъэбэкъуищ горэ 
къэгъэнэгъэн фаеу сеплъы.
- Ащ нэмыкI шIыкIи иIэп,- Емзэщ кIэкIэу къыпиупкIыгъ.
- Чэу пакIэр псы нэпкъым зыщетщэлIэжьыщтым, 
кIэкIыщэу къешъумыгъэгъаз, псыпэр емыгоонэу шъушIы,- 
ТIатIыхъуи ахэгущыIагъ.
- Ари тэрэз,- Къодани къыдыригъэштагъ.- Пкъэу 
гъэуцуныр етэгъажьэ, ТIатIыхъу. Тичэу дэпкъ пытэ хъунэу 
тхьэмэ ялъэIу.
ТIатIыхъу апэрэ пчэгъур чIыгум хиIугъ, щхыпцIызэ, 
къыухыжьыгъ:
- Сишъэогъу ГъучIыпсэ тхьамыкIэ зэриIощтыгъэу, 
сикIэлэгъу делэгъурэ скIочIэ мыухыжьрэ тыдэ къисхыжьын. 
Зэгорэм зэогъукIэ пчэгъур чIассэщтыгъ, джы ыцыпэ 
езгъэу бытыгъэми ары.
Пчэгъухэр чIасэхэу Зэфэс пщышъаом зелъэгъум, 
къэчъагъ, къумгъаныпсри аIихыгъ.
- Пчэгъу лъапсэм псыр зыкIэбгъахъокIэ, Зэфэс, пшъхьэ Iухыжьзэ шIы, армырмэ етIэпсыр унэгу къыкIиутхэщт,- 
Къодани пщышъаом еушъыигъ.

--- Page 604 ---

Пкъэу-пчэгъухэр зыхагъэкIым, чы дэдзыныр ра гъэжьагъ.
ТIатIыхъуи уцущтыгъэп, чэушIхэр ыгъэтэрэзыжьыщтыгъэх:
- Ар чэу шIыхьакIэ хъущтэп. Унэгъо чэу пшIошIа мыр? 
Чы лъапсэхэр кIыхьаIоу дэжъугъэщых, чыпэхэр пышъумыупкIыжьых. Ахэмэ мыжъохэр дэгъоу аIыгъыщтых.
Щэджэгъуашхэр къызэсым, Курацэ лIымэ къахахьи, 
зиухыижь фэдэу къариIуагъ:
- МэлакIэ шъудгъэлIагъэщтын. Ау тэ тыхьазыр, шхынхэр шъумыгъэучъыIыжьы.
ШIыхьафышIхэр зэшхахэхэм, лIыкуи, лIыкIи, кIали 
езэрэгъэбэнхи, пчыхьэ мыхъузэ, лъэбэкъуишъэм къе хъурэ 
чэу лъэгэ пытэм ифын аухыгъ. Мыжъо къыдэщынымрэ 
дэтэкъожьынымрэ ары къафэнэжьыгъагъэр. Ар неущрэ 
Iоф ашIи, Iофышхом мэзыбэхэр щыгушIукIмэ фызэплъэкIыжьхэзэ зэбгырыкIыжьыгъэх.
IV
Тхьэмэфэ гъогу тетыгъэ Рэдэд пщышхом ишылъапэ 
Мэзыбэ къызэрэдедзэжьэу, апэрэ къэбарэу къыпагъохыгъэр чылэм дэтыгъэ шIыхьафышхор ары. Заулэрэ къэкIуагъэхэу Мыстхъакъо къикIыжьрэ ГуIатыжь зыIоупIэхэм, 
пщы шхом ышъо зэокIымэ ыгъэшIагъозэ, зэупчIыжьыгъ: 
"Сыд кIуачIа шъуIо цIыфхэр зэфэзыщэхэрэр? НэмыкI горэм 
тыIумыкIэу зыпсэ дгъэгъугъэ Зирарэ ышнахьыжъ тапэ 
къызэрифагъэм зыгорэ хэлъыщтын..."
- Чылэр мамырба, ГуIатыжь? - зыIон зымышIэщтыгъэ 
Рэдэд джау сыдми ГуIатыжь еупчIыгъ.
- Уаим щыIэп,- ГуIатыжь нэутхэгъэ гуапэкIэ пщышхом 
ынэгу кIэплъагъ.- Удэмысыфэ, зиусхьан, Iофышхо тшIагъэ.
- Сыд фэд? - Рэдэд ытхьакIумэ ыгъэчаныгъ.- Iофышхор дэгъоуи, дэеуи мэхъу.
- Iоф дэгъу, зиусхьан,- ашIагъэм зэрэрыгушхорэр 
ГуIатыжь ымакъэ къыхэщыгъ.- Пшъадэ еолIэрэ лъэгу 
охым IэрышI нэпкъ пытэ Iудгъэуцуагъ. Джы сыд фэдизэу 
псыр къиугъэкIи, чылэм къыкIэожьыщтэп. Уеплъынэу 
уфаемэ, озгъэлъэгъун.

--- Page 605 ---

- Ащ фэдэ Iофышхо шъушIагъэмэ, сигуапэу зэзгъэлъэгъун,- IущхыпцIыкIызэ зэплъэкIи, унашъо ышIыгъ: - 
Шыухэр шъутIупщыжьых. Ори, Чэчан, о моу къакIо, 
ГуIатыжь къызщытхъурэ IэрышI нэпкъым тыкъеплъыщт.
Мэщыкъорэ Темрыкъорэ пщышхом ыбгъуитIукIэ 
къыготыгъэхэти, Мэщыкъо лъыкIуати, ГуIатыжь Рэдэд 
пщы шхом гуигъэуцуагъ.
- КъэIуат, ГуIатыжь, хэт шIыхьафыр зэхэзыщагъэр, 
хэт хэлэжьагъэр? - пщышхом зэкIэ зэрэхъугъэр ышIэ шIоигъуагъ.- А чIыпIэр сэри шъхьэузэу сиIагъ.
- Сэ зэрэсшIэрэмкIэ, IэрышI дэпкъым ишIын къезыхьыжьагъэр Къодан. КIэщакIуи, зэхэщакIуи фэхъугъэхэр 
Шыупащэрэ Къоданэрэ,- ГуIатыжь ишъыпкъэу къэбарыр 
къыIуатэщтыгъэ.- Ини, цIыкIуи ащ хэмылэжьагъэ чылэм 
цIыф къыдэнагъэп. О уишъэо цIыкIуитIуи алъэкI къагъэнагъэп.
- Мэфэ тхьапшэ шъупылъыгъ? - икIалэмэ апае ГуIатыжь къыIуагъэр Рэдэд игопагъэми, зэхимыхы фэдэ 
зишIыгъ,- Iоф макIэпщтын ащ къыпытэджагъэр.
- Арба Iофышху зыкIэсIуагъэр,- ГуIатыжь ымакъэ 
зы къырихыгъ.- Ар етIани мыжъо чэу къодыеп. Апэ лъэгур 
пкъэу чэу дэгъукIэ зэпыдгъэIыкIи, чэумрэ нэпкъымрэ 
азыфагу мыжъо дэттэкъожьыгъ. МэфитIукIэ тыухыгъэ, 
зиусхьан.
- Уятэпс ар, ащ фэдиз зикIыхьэгъэ IэрышI нэпкъыр 
мэфитIукIэ пфэмышIынмэ,- Рэдэд пщышхом зэхихыгъэр 
ышIошъ хъугъэп.
- ТшIыгъэ, зиусхьан, мары плъэгъун,- ГуIатыжь ыгу 
къичэфыкIэу къыхигъэхъожьыгъ: - Зы мафэкIэ тэ Шыупащэ 
тыригъусэу, пцешым къыхэдгъэтэкъугъ, Къоданэ зипащэхэм пкъэупхъэхэмрэ пчэгъупхъэхэмрэ мэзым къыхащыгъ, етIанэ зэкIэми тызэгоуцожьи, нэпкъым шъхьэдэкIэу 
чэур къэтIэтыгъ. ЯтIонэрэ мафэм Пшъадэ мыжъо къыдэтынэжьыгъэп, кухэмкIи къыдэтщыгъ, IэкIи къыдэтхыгъ. Зы 
мафэп, тхьэмафэкIи а мафэм тшIагъэр тфэухыныеп, 
нэмыкIхэр къыддемыIагъэмэ.
- Хэт нэмыкIхэр?
- Тэ ятIуагъэп, зиусхьан, ежьхэм язгъэшIагъэр къашIэ, 
Мыстхъакъо ку щэкIым ехъу къикIыгъ, шыухэр къэсыгъэх. 
КъызэрэкIуагъэхэр тигопагъ, ау ахэр тэ тщыщых, къосэгъух. Цухъо Дэмыр хьакIуцухэр къызэрэтфищэгъагъэхэри 
гопэшхо тщыхъугъ. Тичылэмэ ахэр залъэгъум, лъакъокIэ 
кIорэ къыдэмынэжьэу, шIыхьафым къебэныгъагъэх.
Рэдэд пщышхом ытхьакIумэ къиIощтыгъэхэр зэхихыщтыгъэ къодый нахь, едэIужьыщтыгъэп, IэрышI нэпкъ 
лъагэм икIыхьэкIэ рыплъэзэ, Къоданэрэ Шыупащэрэ апшъэ 
ифагъэр ыгъэшIэгъуагъ, ежь ишIэ хэмылъэу чылэми, 
гъунэгъухэми, хьакIуцухэми уасэ зыфашIыщт Iофыр къытырагъэзэжьмэ тегущыIэхэу ажэ дэлъыщтыр зыми къыримыIоу зэрагъэцэкIагъм къыгъэцыхагъ, къешъхьащыкIуагъэхэ фэдэу ылъытагъ. Ау ГуIатыжь къыфиIотагъэхэм 
ыгу зыгъэшIужьын гущыIэхэри ахигъотагъ, шIыхьафым 
хэтыгъэхэм ыцIэ ажэ дэлъыгъ, игухэлъ дгъэцэкIагъэу 
къэкIожьмэ зиусхьаныр гушIощт ыIоу, Къоданэ ахэтыгъ. 
"Ащ сыд къикIрэр? - Къоданэ изекIуакIэ Рэдэдыпщым 
ышъхьэ къыубытыщтыгъэп.- Зыкъысигъэштэжь шIоигъуа, 
хьауми ыгу къысфэкъабзэу сызэреплъыщтыгъэм тета? 
Дышъэм енэцIыгъэр шъыпкъэмэ, ибылымыгъэ паеп, 
ыужыкIэ сыд ышIэжьыгъэми, фэзгъэгъущтэп. Зыкъырипхъыхьи, дэкIыжьынэу зызэкIиукъутэмэжьыгъагъ, къэзгъэнэжьыгъэр сшIэрэп нахь. Хэт шъуIуа зыгъэдэIуагъэр? 
Мысагъэ зыдимылъэгъужьмэ, ежь-ежьырэу ышъхьэ 
еусэжьи, къэнэжьыгъэнкIи хъун... Айнари шIыхьафым 
хэлэжьагъ ГуIатыжь ыIуа гъэмэ сшIэрэп. ШкIэхъужъитIурэ 
мэлиблырэ ахилъхьагъ. Ащ дэгъоу иакъыл тефагъ. Шыупащэ ар ыгу къэкIыщты гъэп. ШIыхьафыр зыгу къэкIыгъэри, 
зэхэзыщагъэри Къоданэщтын. СшынахьыкIэ гъусэ фэхъугъ 
нахь, чылэ Iофхэм хэгъэгу Iофхэм ышъхьэ аригъэгъэузырэп, зыфэбгъазэрэр ыгъэцакIэмэ, регъэкъу..."
Темрыкъо фэшъхьаф шыу къыгомынэжьыгъэу Рэдэдыпщыр икъэлэпчъэIу зыIохьажьым, къапэгъокIыгъэ 
Агъбан, къыпэгушIотэным ычIыпIэкIэ, къегыигъ:
- Адэ, зиусхьан, уизакъоу умызекIожьынэу пIогъагъэба?
- Сизэкъона, Темрыкъо сигъусэ,- пщышхор щхыпцIыгъэ.- СиухъумакIохэр стIупщыжьыгъэх. Чылэ кIоцIым 
сыд щыхъун, Агъбан?
- Бзаджэ зышIэщтым чылэ кIоцI, чылэ гъун ыIощтэп,- 
ухъумакIор къезэгъыгъэп.- Ужэ дэлъыр дахы, уиджыбэ 
къеIабэх, угу къыдэIыхьэх.

--- Page 606 ---

- Дунаир джы къутэжьыгъэу къэпIон,- Рэдэд щхыпэ 
напэкIэ Темрыкъо фыреплъэкIыгъ.- НекIо, зыгорэ зыIуплъхьэмэ уежьэжьын, уигъусэхэр дзэкIо гъэсапIэм къыщыожэщтых. Хэт унэм ис?
- Гуащэр пщэрыхьапIэмкIэ бэмышIэу кIуагъэ. Шъэожъыехэр джэгуакIо щыIэх. Шыупащэ шъуапэ итэу къыдэхьажьыгъэ къодый.
ЛIитIур хьакIэщ Iупэм нэсыгъэу Шыупащэ къапэгъокIыгъ:
- Фэсыжьапщи, зиусхьан, Темрыкъу,- упчIэ нэплъэгъур ышнахьыжъ пигъохыгъ.- Къэт яжъугъэIуагъ, Iоф 
Iаджи къэшъушIэгъэн фай.
- Умыгузажъу, Шыупащ, шIыгъэ щыIэмэ, къагъэпсынкIэнэу яIу, Темрыкъо щысын хьакIэп. О етIанэ 
къэдгъэхъагъэ щыIэмэ, ухэнынэп.
Зэшхахэм, заулэ тешIагъэу, хьакIэр Шыупащэ ыгъэкIотэжьи, къызегъэзэжьым, Рэдэдыпщым гущыIэ къыIуагъэп. Ащ зыгорэ зэрэхэлъым ышнахьыкIэ гу лъитагъ, 
гумыхь зэнэкъокъуми зыфигъэхьазырыгъ.
- КъэтIыс, нахьыкI,- мэкъэ дэгу гъушъэкIэ пщышхом 
къыIуи, нэжгъ зэхэгъэхьагъэкIэ фычIэплъыгъ.
- Хьау, сыщэрэт,- Шыупащэ ышнахьыжъ фэсакъызэ, 
еIэсэкIыгъ.
- Джыри пхэхъон пшIошIымэ щыт, ау сенэгуе зи пхэмыхъожьынкIэ,- Рэдэд ыIэнтэгъухэр ыкуашъомэ атырихыжьи, ыпкъ итIысхьагъ.
- СиинагъэкIэ схэмыхъожьми, сиакъыл хэхъонба, 
нахьыжъ? - Шыупащэ иджэуап лакъырдыгъэр къышIухэщыгъ.
- Армэ узэрэзекIощтыр, ащи хэхъонкIэ сыгугъэрэп.
- Сыда?
- Сэ къыспэуцужьыгъэм ыдэжь очъэшъ, чылэм дэмыкIыжьынэу уелъэIу. Ащ фэдэ къошым ышIэрэп. Сыд 
къысэхъулIагъэми, сыд сIуагъэми, сшIагъэми, оры апэрэ 
пкъэоу къыскIэуцон фаер. Къоданэ укъоуцуагъэу ашIэмэ, 
ори, сэри цIыфхэр сыдышъокIэ къытэплъыных?
- РакIыгъэр зафэмэ, гоуцуагъэм лIыгъэкIэ фалъэгъу, 
Рэдэд,- Шыупащэ кIыфы къэхъугъэми, ымакъэ шъэбагъи, 
гукIэгъуи кIэлъыгъ.- Сэ Къоданэ дэжь сыкIэчъагъэр ощ 
нахьи ар нахьышIу слъэгъукIэ арэп. Тидзэпащэ фэдэ лIы 

--- Page 607 ---

Iуш чIэосымыгъанэ сшIоигъу. Гъусэ къызыпфэхъугъэм 
щегъэжьагъэу шъыпкъагъэ къыбдыриI. О пцIыр шъыпкъэ 
шъуашэ щыгъэу уапашъхьэ къызыралъхьэм, пшIошъ хъугъэ шъхьакIэ, сэ Къоданэ сицыхьэ телъ. Сэ сизакъоп аущтэу 
егупшысэрэр.
- Ары Iолъ, гъусэ къыпфэхъунхэри къэбгъотыгъэх,- 
Рэдэд джы нахь дыджэу къызIуидзыгъ.- ЗэрэпIорэмкIэ, 
сэры мысэр.
- Умыс сIорэп, Рэдэд. Ау КъоданэкIэ уимышэныгъэу 
псынкIагъэ къызхэбгъэфагъ. Сэ шъукъэсыжьыным ыпэкIэ 
дзэкIо гъэсапIэм сыщыIагъ. Сшъхьэ къызэреуагъэр сшIэрэп, Къоданэ къебгъэхьыжьыгъэ дышъэми тыжьыными 
сакIэупчIагъ. Шъхьафэу зэрэщылъых. Хьэлэ-балыкъ къызэрыкIыгъэ дышъэр гъучI лъапIэхэр зыIэ иплъхьагъэм 
дышъэ гъэтIылъыгъэм хитэкъуагъэп.
- Сыд зажэрэр?
- Джыри ауплъэкIункIи мэхъу еIо.
- Хэт зыуплъэкIущтыр, ора?
- Сэрми, хэтми... Адэ лIы хыер имылажьэ тебгъэкIодэщта? Дышъэр Къоданэ къыфэзытIупщыгъэ Дэдам зыфэдизыр ышIэнба? Джау сыдми къыритыгъэнэп.
- Хэт пIуагъа дышъэр къыфэзытIупщыгъэр! - Пщышхом мэкъэ IэтыгъэкIэ зыкъырищыгъ.
- Дэдам. Сыда?
- Тыгъужъыр мэлахъо пшIыгъэ, ара? - Рэдэд къызбгырыугъ, ышнахьыкIэ ынэхэр къыфыригъэкIыгъ.- Сызэщызыфын щэхъу къапIорэп, сыда сакIыб щыхъурэр?
- Сэрэп ар, Дэмыр ары. "Тыгъоным есагъэм дышъэ 
унэ ептыгъэми, пшэхъуацэм фэдиз дышъэм енэцIыщт. Зэ 
хэукъуагъэм цыхьэ фэпшIэу дышъэм зыхэбгъэтIысхьэкIэ, 
ынэкIи, ыгукIи зигъэшхэкIынышъ, Iэбэжьыщтэп, зэрихьэрэ 
дышъэр гъучI къодыеу къышIошIыщт",- джары Дэмыр 
ыIуагъэр. Шъо зэдэшъуштагъэ сшIошIыгъ.
- Дэдам кIалэр нэмыкI хъужьыгъэнкIи хъун,- пщышхом 
ымакъэ къэушъэбыгъ,- Абэчыпщыр къызытпэуцужьым, 
зэуапIэм зыкъыщигъэшъыпкъэжьыгъ, сэри чэтэ огъур 
сшъхьарихыгъ. Ары шъхьакIэ, цыхьэ зыфэпшIыщтыри 
пшIэн фае. ХьакIуцумэ ащ нэмыкI ахигъотагъэба? О сыд 
ащ узэрэщыгугъырэр?

--- Page 608 ---

- Къаригъэхьырэ дышъэр Дэдам ещэчышъ, тамыгъэ 
горэхэр атедзагъэхэу егъэтIылъых.
- СыдкIэ ыщэчырэ?
- ПхъэпитIум яз дышъэр пешIэ, адрэм къупшъхьэ 
цакIэр пелъхьэшъ, цIыкIу-цIыкIоу гуиутызэ, дышъэм ыкъудыирэм фэдиз ешIы. Къоданэ къыритыгъэ дышъэм пыригъэIагъэр зыдиIыгъэу Дэдам къябгъэщэгъагъэмэ... Дышъэм 
хахъорэп, хагъорэп, щылъ зэпытыгъэми, зэрэщытэу 
къэнэжьы.
- Ащ акъыл хэлъ,- Рэдэд къезэгъыгъ.- Уфаемэ, а 
дышъэ къыхэхыпIэм о кIо, хьау пIомэ, пIофтэн къэгъот. 
Теплъын къыкIэкIырэм. Сэри Къоданэ сипыеп, уасэу иIэри 
сымышIэу щытэп, ау ари, ори шъуемыгупшысэу загъорэ 
шъукъысшъхьащэкIо.
- Тэри? Ащ фэдэ къыхэкIыгъэп, Рэдэд.
- ШIыхьафыр.
- ШIыхьафым пае сэрэп, Къоданэ ущытхъун фае нахь, 
бгъэмысэнэу щытэп.
- Сэ сшIэн фаеба, зэрэчылэу зыхэлэжьэрэ шIыхьаф 
шъушIыщтмэ?
- Рэдэд, сшынахьыжъ лъапI,- Шыупащэ гъэшIобзэ 
ушъыир къебэкIыгъ,- о хэгъэгу псаум урипащ, Iофмэ 
пшъхьэ къахэщыжьырэп. Iоф ини, цIыкIуи хэгъэгум щашIэрэр зэкIэ къыуахьылIэ зыхъукIэ, ухэгъощэжьыщт. 
ЦIыфмэ яфедэ зыгорэм ышIагъэмэ, гъэгушхо, гущыIэ дахэ 
еIу. Нахьыпэм, чылэ закъор пIэ илъы зэхъум, унэ зышIи, 
гъогу хэзыхи, зихатэ мыжъуи, зимэщ Iумыхыжьи уалъыIэсыщтыгъ. Къосэгъухэр хэгъэгу зыошIым, нэмыкI 
гумэкIхэр къыпфыкъокIыгъэх. Ащ ыуж хьакIуцухэри, 
зыхыхэри, мыутIэхэри, тикъосэгъухэм къагуахъуи, хэгъэгушхо тыхъугъ. Джы о къыуахьылIэн фаехэр хэгъэгу 
Iофыгъошхохэр арых. АдыкIэ, IэрышI нэпкъ ашIыгъэмэ, 
зыгорэ Iэбагъэмэ, тэ къытлъэхан, укъэдгъэукIытэжьыщтэп.
- Мыщ фэдиз гупшысэр тэ къипхыгъ, Шыупащ? - 
зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, пщышхор ышнахьыкIэ Iуплъагъ, 
нахь упчIэ дыджыкIи фычIигъэзыхьажьыгъ: - Къоданэ 
къыуиIуагъэмэ шIэ?
- Къоданэ чылэм дэмыкIыжьынэу сызэреушъыигъэм 
фэшъхьафкIэ гущыIэгъу сшIыгъэп.
- Сыдэу щытми, дзэпэщагъэм дэжь учъэгъагъ.

--- Page 609 ---

- Ашъыу, сэ сIуагъэм пае Къоданэ къэуцужьыгъэп. 
КъызэрэзгурыIуагъэмкIэ, хэт щыщми зыгорэм удэмыкIыжь 
риIомэ игущыIэ зэблихъужьынэу, кIэгъожьыгъэу щысыгъ. 
Къысэдэуагъэп, седэожьыгъэп.
- Хэт адэ акъылэгъу къыпфэхъугъэр?
- КъэсэIокIэ пшIошъ хъущтэп, Айнар ары. Зыпчыхьэ 
тыщысэу Къоданэ иIофкIэ къедгъажьи, оркIэ тыухыжьыгъэ. 
Пчэгъур ууIучIымэ, папцIэ мэхъу, цIыфым удэлажьэмэ, 
акъыл чан егъоты. Тянэ тхьамыкIэм Айнарэ Iушы ехъулIагъ. 
Ар пIокIэ, къыосIуагъэмэ сэ сиакъыли ахэмылъэу къызшIомыгъэшI,- ышнахьыжъ къызэриуфагъэм Шыупащэ 
ыгъэгушхозэ, гукIэ тхъэжьэу къэщхыгъ.- НэбгыритIу 
узэдэгупшысэ зыхъукIэ, Рэдэд, зым адрэр къыригъэкъужьызэ, гъэшIэгъонхэм уанэсы.
Рэдэд пщышхом ишъхьагъусэ фыриIэ зэхашIэм Шыупащэ къыфишIыгъэ ушъыихэр къызыхэхъожьхэм, етIани 
ахэр къызпыкIыгъэр зэхихыгъэу, ыпашъхьэ Айнарэ нахь 
ин, нахь лъапIэ щыхъугъ, ардэдэм ылъэгъу шIоигъоу ыгу 
къыпылъэдагъ.
- Сыпфэгубжын сIозэ, сшынахьыкI, сыгу псынкIэ 
къэпшIыгъ, сыпфэраз,- Рэдэд къэтэджыжьи, Шыупащэ 
ыплIэIу теIэбагъ.- Загъорэ тэри тыдехьыхы, игъом пшIэрэм 
узэрэкIэгушIужьырэм фэд, игъом пIорэ гущыIэми цIыфыгур егъэхъужьы. Сэ зэ шъэожъыемэ сашъхьарыплъэн.- 
Пчъэм дэжь къыщыуцуи, къыIуагъ: - Къоданэ иIоф кIэ 
фэпшIымэ, сигопэщт.
- Зынэсыщтым нэсымыгъэсэу сыуцунэп. Ащ уицыхьэ 
тегъэлъ, Рэдэд,- Шыупащэ жьым зэрихьэу хьакIэщыр 
къыбгынагъ.
- ЦIыфыр зыдежьагъэм кIэупчIэхэрэп, ау етIани ар 
сымышIэн слъэкIырэп,- Агъбанэ Шыупащэ пыплъыхьэзэ, 
къыригъэжьагъэр кIилъэшъужьыщтыгъэми, зыфаер 
риIокIыгъ: - Ар сэIо шъхьакIэ, укIэлэ зикъэмыщэмэ, 
уздэкIон закIэба.
- СэкIо, ау мо ошъопщэ шIуцIэмэ сыкъагъэкIожьыщтмэ 
сшIэрэп нахь,- Шыупащэ къыблэ лъэныкъомкIэ плъэзэ, 
Агъбан фидзыжьыгъ.- ХьакIуцухэм афырекIыхы.
- УздэкIон щыIэмэ, ащ пае къэмыгъан, ХьакIуцу чIыгум 
нахь чыжьаIох а ошъуапщэхэр, шIэхэу къытлъыIэсыщтхэп.

--- Page 610 ---

- Нычэпэ къещхыныр къыригъажьэмэ, нэпкъ пытапIэр 
игъом тшIыгъэ сIуагъэ.
- Мэфэ заулэм мыжъохэр зэхэтIысхьагъэх, псым иягъэ 
зэмыкIыжьыщт унэгъо пчъагъэ жъугъэгупсэфыгъэ,- IэрышI 
нэпкъыр зэрагъэпсыгъэм Агъбанэ щытхъузэ, къэлапчъэм 
нэс Шыупащэ дэкIотагъ.
Шыупащэ ишъэогъу Адышэс дэжь елъэкIонызэ, ышIэщтым гукIэ лъыхъущтыгъэ: "Дышъэ хэхыпIэм сэ сыкIоми 
хъунэу Рэдэд къысиIуагъ шъхьакIэ, сыкIощтэп. Къоданэ 
сызэрэфэгуIэрэр ешIэшъ, къысэгуцэфэнкIи хъун. Адышэсрэ ГуIатыжьрэ сялъэIунышъ, Дэдам къязгъэщэщт. Ар 
нахь тэрэз. Чыр къэтшIы зэхъум, Адышэс ыIэшъхьэ сэмэгу 
ныIэп ыуIэгъагъэр. "ШIыхьафыр зэщызгъэкъонэп" ыIуи, 
тэщ фэшъхьаф римыгъашIэу, тхэкIыжьыгъагъ. УIагъэм 
щифэщт уцыр къыфэсхьынэу Дэхапсэ дэжь сыкIуи, ари зэ 
згъэфедагъэ. Джы сшIэрэп, НэтIае зыгорэм мыкIоу сыкъокIынэп... Рэдэд зэгорэм Iушэу къыIогъагъ: "Нэ зиIэ пстэуми 
пыир алъэгъурэп". Апэ къыригъэкIыгъэр къызгурыIогъагъэп, джы сиакъыл нэсыгъ. Пый нафи, пый шъэфи щыI. 
Щынагъор къыпхэтэу, къыбготэу, къыпIущхыпцIэзэ 
плъапсэ кIэ зыутрэр ары. Къоданэ къешхъошIагъэм ащ 
изакъоп къыуIагъэр, сэри сыгу къытыригъэфагъ, ау 
тыфэукIыгъэп. Зылъапсэ сфын сымылъэкIрэр къэбар 
нэпцIыр къезыхьыжьагъэр ары. ЗэкIэм "аIуагъ-къаIожьыгъ" 
аIо нахь, зыIуагъэм ыцIэ къыраIорэп. Къэзгъэзэжьмэ, зэ 
джыри кIыщым сычIэхьанышъ, Емзэщ гъукIэм ыжэ къэслъыхъущт. КIыщ Iупэм къыщежьагъэу аIо..."
ПчъэшъхьаIум зэребакъоу Шыупащэ шъэогъур 
къыфэчэфэу къыпэгъокIын шIошIыгъ, ау унэм зи исыгъэп.
- Зыгорэм дэгущыIэу зэхэсхыгъ, тэ хъугъа мыр? - 
зышIуигъэбылъыгъэмэ ыIуи, Шыупащэ пIэкIор чIэгъым 
чIэплъыхьагъ.
- Уишъэогъу ыныбжь имыкъузэ лIэжьыщт,- Адышэс 
ишъуз лъэкурэ цIыкIу ымакъэ къэIугъ.- Шъхьангъуп чъэмкIэ 
икIыгъэшъ, хьэм дэджэгу.
- Ащыгъум лIы хъужьыгъэба,- Шыупащэ гушIуагъэ.- 
УIагъэр къецэкъэжьрэба?
- Къыфэпхьыгъэр уц дэгъу, зэрэщефэу хигъэлIыкIыгъ, 
кIыжьэуи фежьагъ.
Шыупащэ илъэIу шъэогъум фиIотагъ.

--- Page 611 ---

- Сэ сыхьазырыщт. Пчэдыжь жьыIоу ГуIатыжь къежьэнэу еIу,- Адышэс Iончъэу къыгъэгугъагъ.
- О ыдэжь уIухьэмэ хъущтба?
- Сыд пае гъогу лые скIун, тыздэкIощтыр нэмыкI лъэныкъу.
"Лъэбэкъоу ыдзыщтыр къелъытэ, шъэогъу гъэшIэгъон 
сиI,- Шыупащэ гъумыгъузэ ГуIатыжь фырекIокIыгъ, ау 
ригъо тагъэп.- Мыдырэм хьэ лъакъо ышхыгъ, сыдигъо 
укIуа гъэми ибгъотэщтэп",- цIацIэзэ къыгъэзэжьыгъэу 
ГуIатыжь ыпэкIэ къикIыгъ.
- Сэ уадэжь сыщыIагъ.
- Къэбар дэй щыIа, угу Iае? НекIо, къэгъэзэжь.
- ТызэIукIэгъах, сызыфаер къыосIощт. Ау апэ Къоданэ 
ул фэузмэ, къысаIу.
- Сыгуи, сыли фэузы, лIы шIагъор чылэм цIэIужь 
дашIыхьагъ.
- Ащыгъум пчэдыжь жьэу кIэтаджи, Адышэс дэжь 
екIуалI. Дышъэ хэхыпIэм шъукIуи, Дэдам ыцIэу хьакIуцу 
кIалэ горэ ахэтышъ, Къоданэ къыритыгъэ дышъэр зыпищэчыгъэр зыдиIыгъэу къыздашъущ. Рэдэд пщышхом 
илъэгъунэу ешъуIу, армырмэ къышъуфэкIощтэп.
- Къоданэ ишIуагъэ екIын оIуа?
- Ащ Iо хэлъэп.
Шыупащэ кIыщым нэмысызэ, Емзэщ ядэжь кIожьэу 
ылъэгъугъэти, лъэ тIупщыгъэкIэ кIэхьагъ.
- Сыд къэхъугъ, Шыупащ?
- Зи хъугъэп,- Шыупащэ хьылъэу жьы къыщи, гъукIэм 
IугушIуагъ.- Джыри сыоупчIы сшIоигъу. Къоданэ дышъэм 
енэцIыгъэу къызырахьыжьэгъэ мафэм кIыщым Iутыгъэ 
лIымэ ацIэхэр къысэпIогъагъэх. ЗэкIэми сяупчIыгъ шъхьакIэ, 
къэбарыр къахэзыхьагъэр зыми къышIэжьрэп. Джыри 
зыгорэ ахэтыгъэу пщыгъупшэжьыгъэна? Моу анахь нэжгъурыIоу, шIэжь дэгъу иIэу...
- Ашъыу, ащ фэдиз къибгъэкIынэу, сыдкIэ былым 
узыпылъыр, Шыупащ?! - Емзэщ ишъыпкъэу къыхэгубжыкIыгъ.- Къоданэ фэдэлI ащкIэ бгъэмысэ хъуна?! ПеIэн 
дышъэкIи къыостынэп. Типщышхо ыуж къикIымэ, ары 
узщыгугъынэу тиIэр.
- Арба тэри тыкIэгумэкIрэр, Емзэщ. ЛIы хыем ыцIэ 
Iае темыIукIыным тыпылъ.

--- Page 612 ---

- ПтеIукIырэр птекIыжьрэп, Шыупащ.
- ТекIыжьынэу къэхъущт, о зэ егупшыс.
- О узфэе лIы губзыгъэ къэсымышIэжьэу ахэтыгъэкIэ 
сыгугъэрэп, ау джы сыгу къэкIыжьыгъ, сшыпхъу ишъэожъые такъыр кIыщым Iутыгъ. О узщыгугъырэ лIышIумэ 
анахьи, цIыкIумэ зэхахырэр нахь агу раубытэ, еупчI.
- Ар шъэожъые нэжгъур, шыхьат дэгъу къысэптыгъ, 
Емзэщ,- гъукIэм фэразэу Шыупащэ ядэжькIэ ежьэжьыгъ. 
"Пчыхьэ хъужьыгъэу унагъом сышъхьарыонэп, неущ мафэ 
щыI, ыгукIэ зэриIожьыгъ.- Ащи къымышIэжьмэ, хэт къысэзыIощтыр? Жьыбгъэм къысиIонэп, Тыгъэ-Тхьэшхом дэгущыIэн тиIэжьэп. Турэбэ быт щыIагъэмэ, шъыпкъэми, пцIыми 
зыгорэ къызэхилъхьащтыгъ. КIо, хъугъэ, Дэдам ищэчалъэ 
дышъэм ыкъудыирэр тефэжьмэ, Къоданэ зэрэхыер къыушыхьатын. Тхьэмэ аущтэу къычIагъэкIынэу сялъэIу..."
Чэщыр гумэкIэу Шыупащэ рихыгъ, пкIыхьэпIэ къинхэм 
ахэтыгъ. Пшъадэ къиугъэу, мощ фэдиз кIуачIэ зытырагъэкIодэгъэ мыжъо чэур псым Iуитхъыжьыгъэу, чылэр ыхьыгъэу ылъэгъугъ, къызхэущыкIым, пкIыхьапIэмэ Iофэп ыIуи, 
чъыем хилъэсэжьыгъ. Ардэдэм зыщыщ амышIэрэ шыудзэ 
къатеуагъэу, шыбгъэкIэ апэ къифэрэр раутэу, чатэкIэ 
цIыфхэр зэхаупкIатэу, шыумэ къауцухьэгъэ Рэдэд изакъоу 
язэожьэу елъэгъу. Къыпэуцугъэ дзакIомэ ежь апхырыкIын 
ылъэкIрэп, пкIантIэр къехэу къэлъэтагъ. Бгъус фабэр 
зытыридзи, къызэшIотIысхьагъ, пхъэныIум ит псым ызыныкъо ришъуи, гъолъыжьыгъэ.
Пчэдыжьым жьыпсэу къэтэджыжьыгъ, нэфылъ бзыйхэр 
къызтеIэбэгъэ уашъом дэплъыягъ, къыблэмкIэ зэплъэкIыгъ. 
Ошъуапщэхэри къэлъэгъожьыщтыгъэп, ощхыми къэущтыгъэп. "Агъбанэ къызэремыщхыщтыр къышIагъ,- 
Шыупащэ Агъбанэ зыфиплъыхьагъ.- Ащ фэдэ шIэныгъэ 
цIыфыгуми фыриIэмэ къезгъэIощтыгъ. Хьау, ар сыдым 
фишIэна, нэм кIэлъыр нафэ, гум илъыр шъэфы. Бжыхьэ 
чэщыр минрэ зэрэзэокIэу Къодани сыгу кIэгъу, Дэхапси 
сегупшысэ, Лащыни сыгучIэ щысэгъашIо. КъашIэ ащыщэу 
сыгу исыушъафэрэр. Тыгъопчыхьэ Емзэщ ипхъорэлъф 
шъэожъыем сыIуупчIыхьан фэягъэ, джащыгъум сыгу 
быяужьынти, гупсэфэу чэщым сычъыещтыгъэ. Джыри 
жьыщэу сыкIоу, пIэштэжь къэкIуагъа язгъэIонэп..."

--- Page 613 ---

Унэм ихьажьи, Шыупащэ зэрэфэпагъэу пIэм зыхигъэкIагъ, гупшысэмэ ахэтзэ, ымышIахэу хэчъыежьыгъ. 
Зэрэщылъыжьыгъэм ибагъи ышIагъэп, Дзэпщырэ Зэфэсрэ 
язэнэкъокъу макъэ къыгъэлъэтагъ.
Пчэдыжь пасэр текIыгъэхагъ. Пчэдыжьышхэ зешIыхэм, 
Шыупащэ шъэожъыем лъыкIуагъ. Исыгъэп, ау кIэлэ 
шъхьэхъумытIэ нэшхор кIэлэ джэгумэ Шыупащэ ахилъэгъуагъ.
- СшынахьыкI,- Шыупащэ гуфаплъэу шъэожъыем 
ынэгу кIэплъагъ.- Дэгъоу егупшыс, кIыщым уIутэу Къоданэ 
дышъэр зэритыгъугъэр лIымэ къязыIуагъэр къэпшIэжьына?
- Щорэба! - шъэожъыем къызIуипхъотыгъ.
- Дэгъоу егупшыс сIуагъэ.
- Сегупшысэн ищыкIагъэп, Щор ары,- къыIуагъэм 
шъэожъыер текIыгъэп.
Шыупащэ ыгу шъэожъыем къыкъутагъ: "Джы нэс 
сызыпылъыгъэр хьаулый, зышъхьэ имыкъурэ закъоу чылэм 
дэсым сIыгъыгъэ IудэнакIэр къызэпичыгъ,- зэшIэгъуае 
хъугъэу ынэгу ыIотыгъ.- Щорэ ыIуагъэр пшахъом тетхагъ, 
ар лIымэ ашIошъ хъугъэнэуи? Ащыгъум ар къэбаркIэ 
езыхьыжьагъэхэр Щорэ нахь делэх. Ау щытми, зэ 
сыIуупчIыхьан, ащ фэдизэуи делэ дэдэп..." Шъуз къопцIэ 
мыджырышхор Шыупащэ къыпэгъокIыгъ, цIацIэзэ, унэм 
рищагъ, пIэм хэлъ Щорэ рищэлIагъ:
- Чылэ кIалэхэм ябзэджагъэ зынэмысын щыIэп. Мы 
тхьамыкIэм ипаIо тыгъуасэ псым хадзи, Пшъадэ хагъэхьагъ. 
Джы зэ машIом ехьы, зэ ыцэхэр зэтео, техьагъу химыхыгъагъот.
- Адэ сеплъызэ, псым сипаIо езгъэхьыщтыгъа? - Щорэ 
зигъэлIэу янэ къыпигъодзыжьыгъ.
- Тхьэмэ псынкIэ къыфашI, хъужьын,- Шыупащэ кIалэм 
IущхыпцIи, ипIэлъапэкIэ тIысыгъэ.- ЕмыкIу къысфэмышI, 
тян, уикIалэ зыгорэкIэ сеупчIы сшIоигъу.
- Ащ сыд емыкIу хэлъ, еупчI, ау сыд гущэ кIэрыпхын? 
Ыжэ къыдахьэрэр къеIо е зэхихыгъэр къеIожьы,- ным 
иIэутIэ IупшIэ дишIыжьыгъ.
- Чэщыгу хъугъэу щагум узекIым, уигъунэгъу Къоданэ 
ипхъэшъхьакIэ зыгорэ хагъэбылъхьэу плъэгъугъа?
- Слъэгъугъэ,- теубытагъэ хэлъэу Щорэ джэуап кIэкI 
къытыжьыгъ.

--- Page 614 ---

- Сыд плъэгъугъэр? Сыдигъу чэщрэ унэм узикIырэр? 
- бзылъфыгъэм зэхихыгъэр ымыдэу, икIалэ филъыгъ.- 
Плъэ узытеуцуагъэм щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм 
чэщкIэ унэм уикIыгъэу къэсшIэжьрэп. Зэшъэожъыем, 
лэджэныр фэзгъэуцущтыгъ. Ащ ыуж чэщ горэм къыхэущыкIыгъэу къэсшIэжьрэп.
- Сыда, сычъыезэ, слъэгъун слъэкIыщтба?! - Щорэ 
ынэшхохэр янэ къыфыригъэкIыгъэх.
- Делэ зыкъысфэмышIэу, зытетыр къаIо! - ныр пхъашэу къытехъупкIагъ.- КъыпфэкIуагъэр уисэмэркъэушIэгъоп, Рэдэд пщышхом ышнахьыкI.
Щорэ къызэкIащти, ышъхьэ рилъэшъуагъ, бгъус къуапэр ыжэгъу чIиубытагъ.
- Сэ слъэгъугъэ сIонэу къысаIуагъ,- Щорэ ымакъэ 
къыщитхъагъ, ынэхэр бырылъэу янэ фыреплъэкIыгъ.
- Хэт къыозыIуагъэр? - Шыупащэ къэпсынкIагъ.
- ЫцIэ сшIэрэп.
- Чылэм удэсба, ыцIэ умышIэу? - ныр джыри къыфэгубжыгъ.
- ЗэкIэми ацIэ сшIэнэу, Рэдэдыпщыр сэры пшIошIа?
Шыупащэ къэщхи, джыри къэупчIагъ:
- Зыхэс лъэныкъор къаIуи, сезэгъыщт.
- Модэ чылэ гъунэм Iус,- къохьапIэмкIэ Щорэ Iэ 
ышIыгъ.- Сэ ащ дэжь сыдахьэрэп, изакъоу унэм ис, 
щэлами, хьалыжъуи къыозытын иIэп.
- Джы лIы фэдэу узекIуагъ, сызфаер къэсэбгъэшIагъ,- 
Шыупащэ ыгу зиштэжьыгъэу къэтэджыжьыгъ.- Джэуап 
укъысфэхъугъ, тян, уикIалэ ыжэ шъыпкъэр оры къыдэзыщыгъэр,- Шыупащэ бзылъфыгъэм лъэшэу фэрэзагъ, 
кIалэм "ЩорэкIэ" зэремыджагъэмкIэ ежьыри зыфэрэзэжьыгъ. Къызэхъум, ащ фэдэ цIэ Iае зэрэфамыусыгъагъэм 
ицыхьэ телъыти, ным зэхыригъэхыгъэп.
- Жъыу! - джэмэкъэ лъэшыр Бэржъые къеIугъ, къэлапчъэм къытеуагъэх. Джэнчыпс зыфишIыжьэу кIалэр 
джэныкъо машIом Iутыгъэти, ынэгушъхьэхэр къыхихэу 
унэм къикIыгъ, щхыпэ гуапэр шыум къыпигъохыгъ.
- Къеблагъэба, Шыупащ, ухьэкIэшху о.
- Уахътэ щыIэп, псынкIэу зыкъэфапи къикI!

--- Page 615 ---

- Мары джыдэд, машIор къэзгъэкIосэнышъ,- лъэгъунышIу къыфыриIэу пщы кIалэр къыфэкIуагъ шIошIызэ, иIэ 
тIэкIур гуIэнкIэ къызщилъи, Бэржъые унэм къикIыжьыгъ.- 
Сыкъэшэсыщта, Шыупащ?
- ИщыкIагъэп! Лъэсэу укъыздэкIощт! - Шыупащэ 
зэрэфэлъэкIэу зеIажэми, игубж къышIухэщыщтыгъ.
Бэржъые благъэу шыум къызекIуалIэм, шIукIэ къызэрэфэмыкIуагъэхэр къыгурыIуагъ, ардэдэм ышъо пызыгъ, ытх уфагъэ ышъхьэ рилъашъозэ, мэкъэ псыгъокIэ 
къэупчIагъ:
- СыдкIэ сыуищыкIагъ, Шыупащ?
- КIыщым лIыхэр къыщыожэх, лъэгъун къыбдыряI.
КIыщ гупэм къэсыфэхэ зы гущыIэ Шыупащэ къыIожьыгъэп, шым къыготэу къелъэкIоныщтыгъэ Бэржъыий лIыхэр 
къызэрэфаехэр ымышIэу гупшысэгъуае хъугъагъэ.
ГущыIапIэу, зэхэхьапIэу чылэлIымэ яIэгъэ кIыщ кIыбыри, 
натIэри зэгъокIыгъэх. "Уафэмые зыхъукIэ, Iузэрэгъэфэжьхэрэп, джы жьыбгъэм IуилъэсыкIыгъэхэм фэд,- Шыупащэ 
ыгукIэ гъумыгъугъэ.- Емзэщ изакъоми хъущт, щыдыбжьаори игъус".
- Тэ щыIа адэ къысфаехэр? - Бэржъые ынэхэр зечъэхэу 
Шыупащэ Iуплъагъ.
- Еу, чIахь, кIыщым чIэтых,- ыкIыбыкIэ еIункIи Бэржъые 
чIигъэлъэдагъ.- Джы мыхэмэ зэхахэу къаIо, Къоданэ 
ипхъэшъхьакIэ дышъэр зыхэшъолъхьэм уигъусагъэр!
УукIыгъэкIи лъы IапIэ къыкIэмыкIыжьынэу Бэржъые 
кIыфыбзэ къэхъугъ, ыIупшIакIэхэри ыIаблэхэри къэкIэзэзыгъэх, къызэшIуанэзэ, ерагъэу къыупсэлъыгъ:
- Сыд дышъа зыфапIорэр ? Къоданэ ипхъэшъхьакIэ сэ 
сыдым сынигъэсына?
Шыупащэ етхъуи, Бэржъые ыIашъхьэ пиубытыкIыгъ, 
щыдыбжьаом фигъэпытагъ:
- МашIом къыкIэгъэст! ЗимышIэжь зызышIыгъэм 
ишIэжь къыфэзгъэкIожьыщт!
- Хьау! Хьау! - Бэржъые къэкууагъ.- ЗэкIэ къэсIощт!
- КъапIомэ уифедэ, къэмыIомэ узэрэIэбэгъэ Iэ мыгъор 
пызгъэжъыкIыщт! - машIом пиIущтым фэдэу ыкъудыищтыгъэ Iэр Шыупащэ къызэкIихьажьыгъ.- Сыкъыожэ!

--- Page 616 ---

- Сигъусагъэп ар, сыригъусагъ нахь,- апэрэ зыухыижьыр Бэржъые къыжэдэзыгъ.
- ЗыкъысфэмыгъэIуш! Хэт сIуагъэ! - Шыупащэ нахь 
лъэшэу техъупкIагъ.
- Зирар... Къоданэ иунэ пхъэшъхьакIэ Зирар зи чIилъхьагъэп, къычIихыжьыгъ нахь.
- ПцIы къэмыус!
- КъысиIуагъэм фэшъхьаф къэсэIомэ, мы чIыпIэм 
серэмыкIыжь,- Бэржъые итхьарыIуи, игущти зэхэтэу 
къэгъынэгъагъ.- КъыздеIэба, Емзэщ, сэ сыда силажьэр? 
Зирар сишъэогъути, къызысэлъэIум сыдэкIуагъ.
- Уцогъу дэгъу бгъотыгъэ,- Емзэщ нэжъыкIэ къыIуплъи, ыкIыб къыгъэзагъ.
- НэмыкI къысфэмыемэ, сэ силажьа? - Бэржъые 
хэщэтыкIызэ зиухыижьэу ригъэжьагъ.- Сэ сыда Къоданэ 
сиягъэ зыкIезгъэкIыщтыр? Зирари лIыр ыгъэлъэпэон ыIуи, 
дышъэр пхъэшъхьакIэм фыхилъхьэгъагъ, кIэгъожьи, къыхихыжьыгъэу ыIуагъ.
- Дышъэр къыздикIыгъэр зэхэшъухыгъэба, Емзэщ? 
- Шыупащэ гупсэфыжьыгъэу къэупчIагъ, Бэржъые филъыгъ: - СанэIу икI! Чылэм лъэбэкъу дэудзыгъэу зысшIэкIэ, 
чIы гъуанэм уихьагъэми, укъэзгъотыщт.
Адышэсрэ ГуIатыжьрэ гъогу зытехьагъэхэм мэфитIу 
тешIи, ящэнэрэ мафэр щэджагъом блэкIыгъэу, Дэдам 
къыздащи, Мэзыбэ къагъэзэжьыгъ. Къоданэ къыхьыгъэгъэ дышъэри ащэчыжьыгъ, ау Бэржъые Iоф шIоим хэщагъэу Шыупащэ зигъэунэфыгъэм ыуж, ар лые хъугъэхагъэ. 
Ышъхьэ къыухъумэжьызэ, Бэржъые къыIуагъэр зэрэпцIыр 
Шыупащи, Емзэщи кIыщым къащыгурыIогъагъ, Рэдэд 
пщышхоми къэбар зешIэм, кIалэр шIотхьамыкIэу, къаигъэ 
аригъэшIыгъэп.
Хэгъэгу зэфэсышхор зэфигъэшэсынэу Рэдэд пщышхом 
зэрэрихъухьэгъагъэр щигъэзыежьыгъэп, ау лIыкIохэр 
ямыгъусэхэу лъэпкъ пащэхэр къэкIонхэу афиIопщыгъ.
Мэзыбэ пчэгум чылэр къызыщаугъоим, мафэр ошъопщагъэ, чъыIэжь макIэр къыкIэпщыщтыгъ, цIыфхэр утIыIугъэхэу, пчэгум зэрифэхэу зэхэтыгъэх. Рэдэд пщышхори, 
пщыхэкI шъэожъыехэри, Къодани, Мэщыкъуи, зэкIэми 
къалъэгъухэу, шымэ атесыгъэх.

--- Page 617 ---

Хэгъэгум зэдэIужьэу, зэгурыIожьэу илъы хъугъэм 
Рэдэд къытегущыIагъ.
- Мэзыбэ нэпкъ пытапIэр ашIы зэхъум, хьакIуцухэми, 
мыстхъакъохэми, нэмыкI чылагъохэми ежь-ежьырхэу аIэ 
къызэращэигъэр зымыуасэ щыIэп,- Рэдэд пщышхом ыгу 
къыдеIэу къыIуагъ.- Адыгэ лъэпкъыхэм зэпэблагъэ 
тызэрэхъугъэр хэсэгъэкIыжьышъ, бэшIагъэп чылэхэм, 
лIакъохэм, унагъохэм тызэфычIэплъыжьэу тызыщыIагъэр. 
Тызэкъотмэ, мы Iэбжым зэкIэлъым фэдэу ткIуачIэ хэхъо 
зэпытыщт. Тылъэшмэ, щынагъуи тиIэщт. Хъэзар, аланхэр 
ттекIыгъэх тIозэ, русичхэр тын тIамыхымэ мыхъунэу тауж 
къихьагъэх. Тысакъын, ткIуачIэ зэкIэтыугъоен фае. Сыушъэфырэп, непи, неущи сIорэп, русичхэм гупсэфэу 
тызэрэщамыгъэIэщтыр нафэ. ТIэхэр зэтелъэу тэри тыщысэп, 
шъори шъуикIалэхэр, шъуилIыхэр, шъукъошыхэр дзэкIо 
Iофым фэжъугъэчэфынхэу сыкъышъущэгугъы.
Рэдэдыпщым зэпыугъо ышIи, Къоданэ къыфыреплъэкIыгъ, Iэ фишIи, исэмэгубгъукIэ къызэрищэлIагъ.
- Джы чылэм ыпашъхьэ ситэу, лъэпкъ пщы пащэхэри 
сишыхьатэу дзэпэщэ Къоданэ пцIэу тыралъхьэгъагъэр 
сшIошъ агъэхъуи, шъхьакIо зэресхыгъагъэр къысфигъэгъунэу селъэIу, шъори къышъосэIо. Мамыр, Къодан, пIапэ 
къысэт.
ЛIитIумэ аIапэ зэрагъэубытыгъ. ЦIыфмэ жъот макъэр 
къахэIукIыгъ. Пщышхом изекIуакIэ нахьыбэмэ лIыгъэкIэ 
фалъэгъугъ, зигъэцIыкIужьыгъэу зылъытагъэхэри къахэкIыгъэх.
ЗэIукIэр нахьыбэрэ зэхэтынэу фэягъэми, дунаим къадигъэхъугъэп, ощх жъгъэй шъабэу къыригъэжьагъэр тIэкIу 
шIэ къэс нахь лъэш къэхъущтыгъэ. Гъэренми, бжыхьэми 
хъатэу къемыщхыгъэ ощхым къыIуиутыгъагъ.
V
Уаим щымыIэмэ, гъэ закъор гъэшIэ псау къыпщэхъу.
Ынэрэ ыIурэ къикIэу Пшъадэ зэп къызэриугъэр, бжыхьэ 
кIэхэ ощхылэм къыгъэбыжъутагъэу, нэпкъыр гуихэу бэрэ 
хымкIэ зыригъэхьыгъ, гъэтхэ ощх нэгуми ыгъэукъорэлъагъ, 
чъыгыжъ къобэ-бжъабэхэр зэкIэхьэ-зэкIэкIхэу ыгъэгурыгугъэх. Мэзыбэ ыпшъэкIэ псы гузэгум къыщиуцогъэ 

--- Page 618 ---

къушъхьэ цэкIэшхом Пшъадэ къыжэхэтхъуагъ, псыбгъэ 
IужъукIэ къеIункIыгъ, ау фэгъэкощыгъэп. Къушъхьэм 
зэрэдэмыкIышъущтыр цIыфым зишIэкIэ, къыдеухьэ. 
Пшъади къушъхьэ цакIэм фыримыкъу зэхъум, джабгъу 
нэпкъым етхъуагъ, гъогу къыгъоти, чылэбгъу лъэгум 
илъэдагъ,IэрышI нэпкъым ыбгъапэ къыблэкIэу къытеуагъ, 
зыщигъэчэрэгъугъ, ау зи фешIагъэп, нэмыкI чъыпIэ зэримыIэр къыгурыIуи, инэпкъымэ якIужьыгъ.
Псыр къакIэмыуагъэми, гущтэ зэраригъэшIыщтыгъэм 
нахь щынагъо къафыкъомыкIэу, мэзыбэхэм бжыхьитIуи 
зэпачыгъ, кIымэфитIури рахыгъ, гъэтхитIуи зэранэкIыгъ, 
гъэмэфитIу гъэбэжъуми гушIуагъо хахыгъ. Мыстхъакъуи, 
Шышъхьарыси, ТIокIэжъи, Пшызэ Iушъо Iутэкъогъэ, 
темыр-къохьэпIэ лъэныкъом щыпсэухэрэ нэмыкI къосэгъу 
чылагъохэми ащымамырыгъ. ХьакIуцухэри, зыхыхэри, 
мыутIэхэри гумэкIыгъо хэтыгъэхэп. 
Хэгъэгум зызэриштэрэм, ыкIуачIэ зэрэхахъорэм Рэдэд 
пщышхор нахьыбэмкIэ шъэфэу, загъорэ нафэу рыгушхощтыгъэ. Нэ зытыригъэфэжьынкIэ щынэти, мамыр илъэсхэр 
адыгэмэ кIыхьэ къафашIынэу тхьэхэм ялъэIущтыгъ. Губжыр 
къытекIоу къыхэкIымэ, нахьыбэмкIэ зэщызыфыщтыгъэр 
русичмэ атеорэ шыу купхэр арыгъэх. Фэмыгъэгъур къызытекIохэрэ кIэлэ гу стырхэр къосэгъухэми, зыхыхэми, 
мыутIэхэми къахэкIыщтыгъэх. Тумтэкъашъэ гупчэ зыфэхъугъэ чIыгухэр адыгэхэм зэряягъэхэр русичмэ афагъэгъун 
алъэкIыщтыгъэп. КIалэхэми ащ фэдизэу пщышхом ыгу 
ябгъэщтыгъэп, ыгъэмысэщтыгъэхэр лIышIукIэ зарагъаштэзэ, лIыкухэм зэрагъэблыщтыгъэхэр, якIэщакIохэу 
зэрадытеощтыгъэхэр арыгъэ.
"Бым илъ мышъэм бэщыпэкIэ уепыджымэ, бгъэгубжынышъ, къыбжэхэтхъощт,- Рэдэд пщышхом ыуж ит 
шыухэм шылъэмэкъэ шъабэ щэхъу къахэIукIырэпти, 
игупшысэхэм шъхьафитэу заритыгъагъ.- Мышъашъо 
уфаемэ, уфырикъужьыным утегъэпсыхьагъэу бым екIуалI. 
Тэ хэгъэгур ыпкъ итэгъэуцо ныIэп, дзэ теубытагъэ зэхэтщагъэп, ищыкIагъэм лъыкIэдгъахьэу тфэуIэшыгъэп. 
Мстислав пщышхор загъэгубжыкIэ, армырыми ыцэ къытфелъы, ибайколхэр къытитэкъулIэнышъ, зэдгъэуIугъэ 
тIэкIур къызэхигъэтэкъощт. Муары, гъэрекIуи, гъэрекIопагъи къытхэхьэгъэ сатыушIэмэ ащыщыбэхэр русич пщышхом ицIыфмэ агъэгуIэжьыгъэх, къытфащагъэхэр зытырахыгъэхэри къахэкIыгъ. Шъыпкъэ, урымхэр щыхьагъу 
ашIыгъэхэп, Константинополь къафыкIэкIотэнкIэ мэщынэх..."
Рэдэд зэплъэкIи, ухъумэкIо шыумэ яджагъ:
- Модэ бгым дэнэгъэ цукум шъудеI.
Шыу зытфыхэу кумкIэ зыгъэзагъэхэм акIэлъыплъи, 
Рэдэд игупшысэмэ апыуцожьыгъ.
"Костас шъыпкъэ зыголъ шъэогъоу къысфычIэкIыжьыгъ,- илъэситIум хэгъэгум раригъэщыгъэр, къыращагъэр урым дэчыгым ынапшIэ зэрэтелъыр пчъагъэрэ 
риIуагъэми, джыри фэразэу, лIы къопцIэ хьалэлыр ынэгу 
къыкIигъэуцожьыгъ.- Шъор, цыр, хъурышъор, лэжьыгъэр, гъучI цIынэр зэрыз ку зэкIэлъыкIохэм ацыпэ умылъэгъужьэу, хыIушъом зэлъекIущтыгъэх. КъызтырагъэзэжьыкIи, ахэр шэкIхэмкIэ, шъо шъабэхэмкIэ, бзылъфыгъэ 
хьап-щыпхэмкIэ ушъэгъагъэх. Лъэпкъ зэфэшъхьафмэ 
бзэгу къазэрэфигъотрэр къэшIэгъуай. Перс дэчыгым 
къызэриIуагъэмкIэ, къытфэкIорэ хьакIэмэ ахэмэ нахь 
къытпэблагъэ ахэтэп. ЯкIалэхэр пкъыгъуищым фагъасэх: 
шы тесыкIэм, щабзэкIэ щэрыонхэм, шъыпкъэIоным. Тэри 
джахэр ары тидзакIомэ лIыгъэкIэ афэтлъэгъурэр. Германхэр техын-хъункIэным фэкъаигъэхэу Костас къыхигъэпсыгъагъ, ау тэ къытхэхьагъэхэм хэбзэшхо ахэлъ фэдэу 
сахэплъагъ. ХыIушъом къесылIэрэ къухьэхэр зэкIэ Тумтэкъашъэ рищэлIэнхэм Мстислав пщышхор фай. Ежь ыныбэ 
тэ тихьажьыщт шIошIы. Тэри хым тытемыхьэ хъущтэп. 
Къошъо цIыкIухэмкIэ къухьэм упэгъокIыкIэ, сыд епшIэн. 
СэшIэ, къухьэшIыхэр урымхэми агъэлъапIэх, персхэми, 
мысырхэми, генуйхэми къялыекIхэрэп. Хымэ къухьэу 
ахэкIуадэри макIэп. ТагурыIуагъэмэ къухьэ шIыкIэ къызэрагъэшIэнэу, Византие хэгъэгум хъулъфыгъэ заулэ згъакIощтыгъэ. Дышъэми, тыжьыными тиI, зыфаIорэм фэдиз 
ястыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, бзэ зымышIэхэрэм сыдэущтэу 
къытфагъэсэщтых..."
Мэкъуоныгъо мазэр дунаим идэхэгъу. Ощхмэ къызэлъафыгъэ уцыр кIыры, къэгъэгъэ зэмышъогъухэр тыдэкIи 
ашъхьарыпхъагъ. Бзыумэ орэдыр кIырагъэщы. Бгъэжъ 
шъхьэзакъохэр огу лъагэм щэхьарзэх. Тыжьынышъо 

--- Page 619 ---

зытезыштэгъэ тыгъэм Рэдэд зыIоплъэм, ынэхэр теупкIэпкIыхьагъ. Гур зыгъэтхъэрэ фабэр нэгум къеIэ. "Мамыр 
щыIакIэкIэ зэпытчыгъэ тIэкIур гъэшIэ псэу къысщыхъугъ. 
ТыдэкIэ зыдгъазэми, заорэ лъырэ щэхъу тымылъэгъузэ, 
тыгу зифызыгъагъ. ЦIыфыр Iофым къыфэхъу,- аплIэIухэр 
хэубгъуагъэхэу мэкъу еорэ хъулъфыгъэмэ инэплъэгъу 
къагъэшхэкIызэ, пщышхор ашъхьарыплъагъ.- Лэжьэншхэжьын къодыер арэп цIыфыр зыфыщыIэр, псэ зыпытэу 
благъэ къыфэхъугъэр зэкIэ къыщэгугъы, ежьыри игугъэ 
кIэмыхьэу, дунаим тет. Малъфэ, мапIо, ыпIугъэр гъогу 
тырегъахьэ. ЫшIэрэм, бэми, макIэми, гупшысэ хелъхьэ, 
фыгушъхьэр егъэкуашэ, былымыр ехъу, мэлажьэ, 
мэлIэжьы..."
Мэкъуаомэ шыухэр къалъэгъугъэх, щэмэджышъхьэмэ 
затырагъакIи, къызэгоуцуагъэх, етIанэ псынкIэу щэмэджыкIхэр чIыгум хаIухи, Рэдэд пщышхом къыпэгъокIыгъэх.
- Хэт ищэмэдж анахь чан? - зэрафэразэр инэплъэгъу 
гупсэф къыхэщэу пщышхор лIыкуи, лIыкIи аIуплъагъ.
- Щэмэдж цако зыIыгъ къытхэтэп, зиусхьан,- Къоданэ 
щхыпэ псынкIэр къыпигъохыжьыгъ.- Зищэмэджыцэ къыIуигорэр Емзэщ дэжь мачъэ, къыфеуIу, мыжъом къыфыдедзэ.
- Чылэм нэси? - Рэдэд зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу 
зишIыгъ.
- Емзэщ тигъусэ,- Шыупащэ ыгу къыдеIэу къэщхыгъ, 
хъулъфыгъэхэри зэрэгъэщхыгъэх.- Муары, чъыг жьаум 
чIэс. Хьау, муары къэкIо.
- Къодан, мэкъуаомэ уакъыдэмыкIуагъэми, Iофэу 
уиIэр пшъхьэ къэсы,- пщышхор дзэпащэм фэгумэкIызэ, 
Iуплъагъ.- ЗэкIэми уизакъоу уафырикъуна?
- Тпкъы зэкIэдгъэкIынба, зиусхьан,- Къоданэ къыфишIыгъэ гукIэгъур игопагъ.- А зы мафэр етIанэ къедгъэхьакъыжьын.
- Моу ащыгъум уищэмэдж къысэт,- Рэдэд пщышхор 
ышнахьыкIэкIэ Iэбагъэ.- Къодан, о сапэ иуцу,- аргъэныр 
зыгуахыгъэ уц кIыр зэхакIэм гоуцуагъ.- ГъэрекIо мэкъу 
бэкIае шъуупкIэгъагъэба?
- Зы гъэм уупкIэрэр гъитIум икъурэп, зиусхьан. ДзэкIошымэ афэдгъэхьазырыгъагъэм шIукIае къелыжьыгъагъ, 
ау Мэзыби, Мыстхъакъуи, нэмыкI чылэ гъунэгъухэми 

--- Page 620 ---

былым Iусым щыкIагъэхэр къадэкIыгъэх. Кухьи, кухьэныкъуи, шъхьадж ыIыгъым елъытыгъэу, фэдгощыгъ. Мэкъур 
бэрэ щылъмэ, мэтакъо.
- Егъажь, Къодан,- пщышхом щэмэджыр къызэрихьакIыгъ,- хъотыр тынэ кIихэу къызшIодгъэшIызэ, мэкъу 
теощт.
- Ащыгъум осэпсыр темыкIзэ, укъэсын фэягъ,- сэмэр къэу макъэкIэ Шыупащэ ышнахьыжъ фидзыжьыгъ.- 
Джащыгъур ары мэкъу уеоныр зытхъагъор.
Щэмэджым макIэу зытыриуфи, Рэдэд пщышхор Къоданэ ыуж ихьагъ. Лъэбэкъухэр кIэкIэу, чIым къытырих-къытыримыхэу лъэкIуатэ, аргъэн шъуамбгъор Iужъоу, 
занкIэу къегъэтIылъы. Шыупащи абгъукIэ адэкIуатэ, тIэкIу 
шIэ къэс нэплъэгъур зэ КъоданэкIэ едзы, зэ ышнахьы жъыкIэ 
къедзыжьы.
- ЕлъэкIон, Къодан, елъэкIон, плъэдакъэ къыпысэгъэчъы,- исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэтэу пщышхор дзэпащэм ылъэб итэу уц аргъэныр къызэрегъэтIылъэкIы.
- Шъоры адэ, шъо сыдэу чыжьэу ауж зыкъижъугъанэра? - Рэдэдыпщым ыуж ит мэкъуаохэр Шыупащэ 
егъэгузажъох.
- Арэу убэлыхьэмэ, сищэмэдж осэты, зиусхьаным 
зыкъыщемыгъан,- шъхьэмыIэткIэ ГуIатыжь къыфедзы, 
ыуж ит Адышэси кIэщхыкIы.
- Зи езгъэIонэп, моу къаштэ,- Шыупащэ ыIэгушъомэ 
арэужъунтхэжьышъ, ышнахьыжъ ыуж еуцо, ыгъэжьэу 
щэмэджыр къырещэкIы.
Къоданэ къызэреIокIы:
- Ныбгъухэр къызхэбыбыкIрэ чIыпэхэм шъуафэсакъ, 
кIэнкIэхэр шъумыщытIэх, къыращымэ, гъэмафэм ыкIэм 
къытшъхьапэжьыщтых.
Рэдэд ыуж ГуIатыжь къызэринэгъагъэр Шыупащэ 
егъэ кIэкIы. Ылъэб иуцоным нэсыгъ, кIигъабзэу ригъэжьагъ. 
Мэкъу еорэр дэгу, зыпари пщышхом зэхихырэп, улъэбабэзэ, зыпкъым зэритэу лъэкIуатэ. Шыупащэ зыдимышIэжьми, ГуIатыжь елъэгъу: кIалэм къыхаIэ, щэмэджыр 
нахь жъажъэу къырещэкIы, ынэгу пкIантIэр къытырикIагъ, 
ылъэкI къымыгъанэми, тIэкIу шIэ къэс ышнахьыжъ нахь 
чыжьэу IокIоты.

--- Page 621 ---

- Ар хъущтэп, зыгорэ дэдэ бгъэхъэщт сшIошIыгъ,- 
гужъ зыхэмылъ кIэнакIэкIэ ГуIатыжь щэмэджыр Шыупащэ 
IэкIехыжьы.
Емзэщ зычIэс чъыг жьаум мэкъуаохэр нэсых, 
мэшIожьыр анэгумэ атырихэу щэмэджышъхьэмэ затырагъаошъ, аргъэнмэ арэплъэжьых. Зышъхьэ хэгъэнагъэу 
щэмэджыр зыуIурэ гъукIэр къэджэ:
- МэкъууакIэр пщыгъупшэжьыгъэба, зиусхьан?
- Зибэ пшIэрэм урыIаз, Емзэщ, сыщысэхъукIыжьыгъэ 
фэд, ау слъэкI къэзгъэнагъэп. Сиаргъэн зэ рыплъ, дэеу 
къэлъагъуа? - иIофшIакIэкIэ зышIомыдэеу пщышхор 
къэупчIэ.
- Адрэмэ гухэкI арэмышI, о уиаргъэн анахь занкI, анахь 
Iужъу, зиусхьан,- гъукIэм зытетыр къеIоми, тхьагъэпцIышъо нэгукIэ къыпегъэхъожьы: - УакъыхэхьэгъакIэти, 
укIочIакIэти, уегугъугъ.
- Орырэ сэрырэ сыдэущтэу тызэдэхъущт, Емзэщ? - 
Рэдэд пщышхор гъукIэм есэмэркъэугъ.
- Тызэгъусэмэ, тызэдэхъугъахэба,- Емзэщи IогушIукIы.
- Ары шъхьакIэ, мэкъу еуагъэми, жьаум чIэсыгъэми 
мэкъуао сыщыIагъ аIощт, ар зэфагъэ хъуна?
- Щэмэджхэр сыуIухэу сыщысыным къыпэу, мэфэ 
реным мэкъу сыпфеон, зиусхьан,- пщышхор къызэресэмэркъэурэр ешIэми, Емзэщ зеухыижьы.- Къысэхъуапсэрэм сисыдж цIыкIуи, сиуати есэты.
- Щэмэдж ыуIунэу хэт шъухэт? - мэкъэхъу шъабэкIэ 
пщышхор къэупчIэ, ау зыми зи къымыIоу атамэхэр зэфащэх.- Олъэгъуа, Емзэщ, о зыр ары гъукIэу тиIэр, щэмэдж 
уIукIэ зышIи ахэтэп. Сэнэхьатхэр гощыгъэхэу цIыф зырызхэм тхьэмэ къахалъхьэ. АрытхъэжьынхэкIэ арэп, цIыфмэ 
къин афалъэгъунэу ары нахь.
- Ар шъыпкъэ, зиусхьан, ау цIыфмэ къинэу афэплъэгъурэм ишIуагъэ къэкIуагъэу зыплъэгъужьыкIэ, гум 
щиз хэхъо, сэнэхьатыр къыпхэзылъхьэгъэ тхьэмэ уафэразэу зафэогъазэ.
- УишIушIагъэ цIыфмэ къахэнэжьыным нахь насып сыд 
хъужьын, Емзэщ,- Рэдэд пщышхом игущыIэ кIэух къыфишIыгъ, иухъумэкIо кIалэмэ ариIуагъ: - Джы шъо 
щэмэджхэр шъуубытхи, къэнэжьыгъэм шъукъырыкIожь. 

--- Page 622 ---

Мэкъу узеорэ ужым гум жьы дахьэ, тыбгъэ дизэу жьы 
къэтщэнышъ, тигъогу тытехьажьын.
- Зыгорэм шъухэIэнба, зиусхьан, Iэнэ дэгъу къэтшIын 
тлъэкIыщт,- Къоданэ къэгумэкIыгъ.- Шъуулэугъ. Мэкъу 
еоным узэкIеуты.
- Хьау, Къодан, мэлакIэ тылIэрэп,- шыухэр зычIэт 
чъыг жьаумкIэ реплъэкIи, пщышхор ежьэжьыгъ.- Темрыкъо дэжь сыдэхьащт. ЯчылэлI горэ Тумтэкъашъэ къикIыжьыгъэу къысаIуагъ. СыIуупчIыхьэ сшIоигъу.
Шыухэр шэсыжьыхи, ку гъогум фаузэнкIыжьыгъэу, 
мэз гъунэм хьапкIэкIэ речъэкIырэ шыуищыр анэ къыпэшIофагъ. ЯкъэчъакIэ пщышхом ыгу рихьыгъэп, гумэкI 
нэгукIэ Къоданэ фызэплъэкIыгъ.
- Апэрэ шыур шъэожъыемэ сшIэрэп? ШыуитIумэ 
къырафыжьагъа?
- Сэри ар къысшIошIыгъ,- шыумэ сакъэу алъыплъэщтыгъэ Къодани къыIуагъ,- ишытесыкIэкIэ лIы цIыкIукIэ 
сенэгуе. Модэ плъэлъ, зиусхьан, къалъычъэрэ шыухэри 
къэлъэгъуагъэх.
- Ягъогу пышъубз! - Рэдэд пщышхор иухъумакIомэ 
яджагъ, гузэжъогъу хэфэгъэ дзэпащэми еушъыигъ: - 
УмыгумэкI, Къодан, а шыуищыр чыжьэ агъэкIощтэп. Ыхьы, 
апэгъокIыгъэхэр къалъэгъугъэти, яшымэ зырарагъэтIагъ,- 
Рэдэд хъурэр къыIуатэщтыгъэ.- Шыхэр къычIадзыхи, 
мэзым хэлъэдагъэх. Къэзыфыхэри зэрэшыухэу ауж мэзым 
щихьагъэх. Лъагъо горэм темыхьагъэхэмэ, Мыстхъакъо 
мэзым шыоу щызекIогъуай...
Шым къепсыхыжьи, Рэдэд пщышхор мэкъуаомэ ахэуцожьыгъ. Зыми зи ымыIоу, аIухэр мэзымкIэ гъэзагъэу 
лIыхэр зэхэтхэзэ, ГуIатыжь фэщыIагъэп:
- Шы кIыпцIэм зытесэрэдзи сэрэчъа, зиусхьан?
- ИщыкIагъэп, ГуIатыжь. Унэсыфэ стIупщыгъэ шыумэ 
къагъэзэжьыщт,- пщышхом игумэкI къызхимыгъэщ шIоигъоу чъыг чIэгъым щызэголъхэ уанэмэ ащыщ тетIысхьагъ, 
дзэпащэми еджагъ: - Моу къэтIыс, Къодан.
- Сыд шъуIуа шыуищыр мыстхъакъомэ къызыкIырафыжьагъэр? - Къоданэ емытIысэхэу, пщышхом ыпашъхьэ 
иуцуагъ.- Тыгъуагъэх сIонти, пчыхьэп, чэщэп. Е зыгорэм 
езэуагъэха, е зыгорэ аукIыгъа?

--- Page 623 ---

- Мыхъугъэр сыд пае къызшIобгъэшIын, Къодан? 
Шыумэ къагъэзэжьмэ, хъугъэ шъыпкъэр къаIон. КъэтIыс, 
нэф зышъыгъэм щегъэжьагъэу плъакъо утет.
- Къэбар сымышIэу, сыгу зэгъэщтэп,- Къоданэ мэзымкIэ плъэхэрэм ахэуцожьыгъ.
Рэдэд пщышхор дзэпащэм кIэлъыплъи, зэгурымыIо-зэмышIоу азыфагу къыдэхьэгъагъэр зыдэзыжьым, ащ ыпэкIэ 
къызэрэфыщытыгъэм, зэрытыгъэ пкъым зэриуцожьыгъагъэм лIыгъэ хилъагъозэ, джыри фигъэзэжьыгъ: "Шыупащэ хэт къыриIогъагъэми, Айнарэуи сэшIы, шъхьэихыгъэ 
гущыIэу къыздишIыгъагъэм сэри сигъусэхэми ишIуагъэ 
къытэкIыгъ. Нахътэ ателъым фэдэу сIыгъыгъэх. Нахь 
шъхьафит зысэшIыхэм, агукIи, яакъылыкIи заштагъ, Iоф 
дэгъухэри зэшIуахых. Къоданэ хьакIуцухэми, зыхыхэми 
ахахьи, яшыудзэхэр пхъашэу къырифэкIыгъэх, зэригъэнэкъокъугъэх, ашIэрэ чэтэ гъэбзакIэр зэригъэлъэгъугъ. 
Шыупащэ ыгуи, ыпси Iуилъхьэу ыуж зитыгъэм ыуж зэпэблагъэ хъуных сIогъагъэ. ЫпэкIэ зэрэзэфыщытыгъэхэу 
къэнэжьыгъэх. Хьат-утыгъэ, къыдечъэкI-дечъэкIыжь 
Къоданэ хэлъэп, сыд хъугъэми, ышъэ икIыщтэп. ТыгъуакIо 
зысэшIым, сэ зыкъысфырихыгъагъ. Хьэми ыкIэ утеуцомэ, 
къыоцакъэ. ЛIы хыем имылажьэ зытыуригъэлъхьаныя. 
Шыупащэ гу фабэ къызэрэфишIыгъэр гъуащэрэп, ау ащ 
пае илыягъэу къыдекIокIыгъэп. Сэри зэIукIэм ыпашъхьэ 
зыщызгъэцIыкIужьыгъэу къысэзыIогъагъэхэр пщыхэми, 
дзэкIо пащэхэми къахэкIыгъагъэх, ау сырыкIэгъожьрэп. 
Сэри сыцIыф, сыхэукъоуи къыхэкIы. ЗэIукIэм тыкъызыхэкIыжьым, Къоданэ къысиIогъагъэр бэрэ сыгу 
къэкIыжьы: "Сыгу уабгъэрэп, зиусхьан, пшIошъ агъэхъугъэм тетэу узекIуагъ. О пчIыпIэ ситыгъэмэ, сэри нэмыкI 
екIолIакIэ къысфэмыгъотыныекIи мэхъу. Сыплъырыгъащ, 
емыкIу гущыIэхэу сыжэ къыдэкIыгъэхэр къысфэгъэгъу. 
Ори мары, зэIукIэм ыпашъхьэ сызэрэбгъэмысагъэр къыпфэзгъэгъунэу укъысэлъэIугъ. О узэрыт чIыпIэм итэу ар 
зилIыгъэ къыхьыщтыр зырыз. Шыупащ мыхъугъэмэ, 
тыгъокIуацIэр сиIэу, Мэзыбэ сыбгынэныекIэ хъущтыгъэ. 
ГъашIэр Мэзыбэ къыщежьэрэп, зиусхьан, Мэзыби щыуцужьырэп. СыдэкIыжьыгъэми, Мыстхъакъо щыIакIэ горэ 
щызгъотыни, ау епхьыжьэгъэ хэгъэгу Iофышхохэм сазэрэхэзырэр гугъу сфэхъугъагъ, умыгузажъу, щэIагъэ къызхэгъаф къысиIонэу цIыкIуми, иными зыгорэ къыдэхьанба 
сIоу сыщысыгъ". Апэ сыгу ебгъэгъагъ, ау Шыупащэ а 
мэфэ къинхэм лъэбэкъу тэрэз ышIыгъагъ..."
- Шыухэр къэкIожьых, зиусхьан! - кIэлэ мэкъэ чанмэ 
Рэдэд пщышхом игукъэкIыжь-гупшысэхэр зэпачыгъэх, 
псынкIэу къэтэджыжьи, шыухэр къыздикIыжьхэрэмкIэ 
плъагъэ. Къызэблагъэхэм, шъэожъый къышIошIыгъэгъэ 
шыур ионаплIэ дэлъэу, апэ ит Темрыкъо къышIэжьыгъ. 
Темрыкъо шым зэрэтесэу пщышхом ыпашъхьэ къыщыуцуи, онаплIэм дэлъыр уцым къыхидзагъ, етIанэ шым 
къепсыхыгъ. ЗыIу егъэзыхыгъэу щылъым ытхыцIашъо 
Темрыкъо етхъуи, пIэтIэраозэ, Рэдэд пщышхом ыпашъхьэ 
къыригъэуцуагъ. ЛIы гъугъэ шIуцIэ цIыкIу, нэгу хъурэе пэ 
хъурай, жэбыхъу пIуакI, шъхьац шIуцIэ кIаком ызыныкъо 
фыжьы хъугъэ. Ынэхэр уцышъохэу чэтыу Iуплъэ иI.
- Еплъ, еплъ, зиусхьан, пшIогъэшIэгъонэу зэпыоплъыхьэшъ, тэрэзыIоу еплъ,- Темрыкъо къыIуагъ.- Шъоп, 
лэп зэраIоу, мыщ нахь мыхъурэм тигъэделэн ылъэкIыгъ.
- Хэт мыр?
- ЛIы къабзэу къытфэкIожьыгъэр ары, икъэбар къыпфязгъэхьыгъагъ,- Темрыкъо ыбгъукIэ къыдырекIокIи, 
ыIэнтэгъу къызепхъуатэм, лIы цIыкIум зиутIыIугъ.- Ощына?! 
Тхьэм къысфидэщтэп нахь, чIыпIэ уисынэщтыгъ, шъоджэжъ 
цIыкIу.
- Зэ угу егъэжъухи, хъугъэр тэгъашIэ,- пщышхор 
Темрыкъо еушъыигъ.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, сыгу плъыгъэшъ, уапашъхьэ сызэритри сщыгъупшэжьыгъ.- Темрыкъо зиухыижьыгъ.- Мы мыгъо нэгур Къаншъаорэ сэрырэ гъэрыпIэм 
къыддыщыIагъ. Къаншъао русичыдзэм хахьи, сэ къызысэгъэзэжьым, уапашъхьэ ит дэхэжъыр русич шъузабэ горэм 
зыригъэзылIи, Тумтэкъашъэ къыдэнэжьыгъагъ. Русичмэ 
сязэщыгъ, сичылэ сыфэзэщыгъ ыIуи, къызытхэхьажьым, 
тшIошъ хъугъэ. Ишъузыгъэм ыштэжьыгъэп. Ыкъо нахьыжъ 
зэрищэлIэжьыгъ. Мафэ къэс сыкIырэплъышъ, зэ мыкIэ 
къыкъоу, зэ модыкIэ къуао - уцу иIэп. КIо, чылэм фэзэщыгъэмэ, цIыфхэр фэмылъэгъукIыхэмэ, сIуагъэ. Къэбар 
фалIэр хьэблэ къэкIухьэба. Ежь зыфэе къэбарыр нэмыкI 
шъыпкъэу къычIэкIыгъ. Чэщ зыхъукIэ, ынэ жьы кIигъэунэу 
еIошъ, къосэгъу чылэхэр къекIухьэх, аIорэр зэрегъашIэ, 

--- Page 624 ---

ашIэрэм лъэплъэ. Ащ блэкIи, цIыфхэр ыгъэблыхэу ригъэжьагъ.
- Сыд ариIорэ?
- КъытфэкIорэ дэчыгхэм тагъэделэу, осэныкъо нахь 
къытамытэу, къатырэм инахьыбэр уиджыбэ иплъхьэу 
егъэдаIох.
- Мыра ащ фэдизыр къызпыхъыкIырэр? - пщышхор 
IущхыпцIыкIыгъ.- Иныр къурбыш, цIыкIур хъоршэр, 
Темрыкъу.
- Укъосэгъуба, зыкъом ыгъэлыгъон, цIыфыгъи 
уиIэжьба, хьэ шъыпкъи ухъугъа? - Къоданэ зыфэщыIагъэп.
- Узэмышхъорэм шхъо къолъ, зиусхьан, мыщ нахь 
мыхъурэр къыошхъошIэныр тхьамыкIагъоба,- Емзэщ 
ыгушъхьэ къыритхъэу къэтхьаусхагъ.- КIыщым тычIэтыгъэмэ, Iэдэ плъыгъэкIэ ыбзэгу къистхъыщтыгъ.
- Джы нэс зы гущыIэ къызэримыIуагъэр? - пщышхор 
занкIэу лIы цIыкIум ынэ уцышъомэ акIэплъагъ.- Ыбзэгу 
пагъэжъыкIыгъахэмэ сшIэрэп, Емзэщ, зэ еплъи.
ГъукIэр ыIэхъомбэ гъумхэмкIэ лIы цIыкIум ынэгушъхьитIу атеIункIи, ыжэ зэкIигъэзыгъ.
- Хьау, ыбзэгу шIой ыжэ зэрэдэлъ,- Емзэщ щхызэ 
зэкIэкIожьыгъэ.
Зынэ уцышъохэр плъызэхэрэ лIы шIуцIэ цIыкIур ыIупшIэ 
пIуакIэмэ яцэкъэжьзэ, мэкъэ Iужъу хьазыркIэ апэрэу къэгущыIагъ:
- ЗиусхьанкIэ къыуаджэхэшъ, Рэдэдыпщыр, сэри а 
цIэмкIэ зыкъыпфэсэгъазэ, ау сэ сизиусхьан Тумтэкъашъэ 
дэс. Ар апэрэ...
- Зэ шъуIас, лIы цIыкIум ыбзэ къытIупщыгъ,- пщышхом 
ыIэ къыIэтыгъ.- ЯтIонэрэр сыд?
- ЯтIонэрэмкIэ, сыолъэIу къысэпшIэн щыIэмэ къысягъашI, ажэ къыдахьэрэр къысямыгъаIу, сэри паIо сщыгъэу 
сыкъэхъугъ,- лIы шIуцIэ цIыкIум ышъхьэ пагэу ыIэти, ыIупшIэ 
пIуакIэхэр къэмылъэгъожьэу Iуикъузэжьыгъ.
- Ари лIы гущыIакI,- Рэдэд пщышхом ышъхьэ къыIэтыгъ.- УкъызкIэлъэIурэм удэмыгузажъу, укIэхьажьыщт. 
Уилъэпкъ уебэныжьынэу уизиусхьан сыд къыпфишIагъ?
- Русичмэ ягъэрыпIэ тызефэжьым, шъхьафит ташIыжьыгъагъ, ежьхэм тызыфагъэдэгъагъ,- лIы шIуцIэ такъырыр Темрыкъо дэжькIэ реплъэкIыгъ.- ПцIы къэсэусмэ, 

--- Page 625 ---

мыщ къерэIу. ТшIэным тыфит зашIым, русич бзылъфыгъэм 
сыдихьыхыгъэти, сэ Тумтэкъашъэ къыхэсхыгъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, уигъусагъэмэ ягъогу утехьагъэп?
- Мощ,- Темрыкъо инэплъэгъу мышIу фидзыгъ,- 
къыдэзгъэзэжьыгъэп. Уянэш Къаншъао зыхэхьэгъэ дзэм 
саштагъэп, шапхъэм сыкъикIыгъэп...
- ЗэрэхъурэмкIэ, джасусыгъэ-къумалыгъэр шапхъэу 
къыхэпхыгъ. Ар нахь гъогу псынкI,- нэжгъ зэхэхьагъэкIэ 
Рэдэд пщышхор жэхэкIотагъ.- СямыгъэушъхьакIу оIо. 
Уилъэпкъ уебэныжьыным къикIырэр ошIа? Тэ бзэгу 
тыпхьымэ, уичIыгу плъэгу къыстырэба, укъэзылъфыгъэхэм, цIыфы узышIыгъэхэм яхьэ укъишхырэба? Уилъфыгъэхэм сыдынэкIэ анэгу укIаплъэра? Ахэмэ къалъфыжьыгъэхэр пкуашъо тесхэу бгъэджэгунхэм ычIыпIэкIэ ашъхьэ 
пыоупкIы...
- Ахэмэ икъун мылъку къафэсхьыгъ,- пщышхом 
тырипчъэрэ ушъыймэ лIы цIыкIум игущыIэ къахигъэуцуагъ.
- Пкъо мылъкукIэ пщэфын пшIошIымэ, ухэукъо. 
Узэрэкъумалыр ерэшIи, ыни, ыпи къыуимыгъэплъыжьэу 
иунэ укъырифын,- Темрыкъо къыфыкIэкIуати, ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ.- Сыд фэдэу кIэлэ шIагъу мы делэм ыкъо.
- ЛIышIу къошIу фэхъурэп, Темрыкъу, зыми ымыуасэм къыхэкIрэм уасэ зыфыуегъэшIы,- Емзэщи къахиIуагъ.
- Хъугъэ, арэп лъапсэр зыдэщыIэр,- Рэдэд пщышхом 
гущыIэ зэфэдзыр щаригъэгъэтыгъ.- Тхьапшырэ талъэныкъо укъэкIуагъ?
- Апэрэ,- лIы цIыкIум ышъхьэ риуфэхыгъ.- Мыщ 
ыпэкIэ мыутIэхэм тIо сахэхьагъ, зыхымэ зэ сафэкIуагъ. 
Дзэхэр зэрэжъугъасэхэрэр, къышъуфэкIорэ дэчыгхэр 
Мстислав пщышхом ыдэрэп.
- О уизиусхьан дзэхэр ыгъасэхэрэба?
- Ежь ахэмэ апылъэп, зыгъасэхэрэр шъхьафы. ТIэкIу 
шIэ къэс дзэм хегъахъо.
- Хэт идзэ хэтхэр?
- Нахьыбэ дэдэр русич, тэ тилъэпкъэгъухэри ештэх, 
зэхэдз иIэп.
- О сыд къыпфашIэрэ?
- Дышъэ къысаты. Сыкъежьэн хъумэ, ызыныкъу, 
згъэзэжьмэ - къэнагъэр къысатыжьы.
- Умыгъэзэжьмэ?

--- Page 626 ---

- Ащыгъум уаригъэтыгъужьынышъ, къамыщ гъушъэкIэ ппсэ Iуихыщт.
- Уигъусагъэхэр хэтых?
- Къосэгъу кIалэх. ЗэзгъэшIэгъэ къэбархэр ахьынэу 
къэкIогъагъэх.
- Ахэр тэ хъугъэх, Темрыкъу? - пщышхор Темрыкъо 
еупчIыгъ.
- Ахэмэ чатэ къытфырахыжьыгъэти, нэмыкI шIыкIэ 
щыIагъэп.
- Хьадэхэр мэзым къыхэшъумынэх.
- Тикъэхалъэ ахэмэ ядгъэуцIэпIыщтэп, зыщыфэхыгъэхэм щычIэттIэжьыщтых.
- Мыр зэрэкъумалыр хэт къыозыIуагъэр?
- Сабый лъэрыкIор унэшъо их, зиусхьан. Мыщ ипхъорэлъф цIыкIу ыпашъхьэ щаIуагъэр гъунэгъу шъэожъыем 
фиIотэжьыгъ. Адырэр сэ садэжь къэчъагъ. Ащ егуцафэхи, 
нэбгырищри хэхьажьыгъагъэх.
- Мстислав пщышхом заом зыфегъэхьазыра, сыд аIоу 
зэхэпхыгъ? - Рэдэд пщышхом лIы шIуцIэ цIыкIум зыфигъэзэжьыгъ.
- Ащ фэдэ къэбар щыIэп,- къумалым ынапIэхэр 
ыгъэупIэпIагъэх.- Дзэм зэрэхигъахъорэм фэшъхьафкIэ, 
ышIэрэ щыIэп. Константинополь бэмышIэу щыIагъ, русич 
къалэхэр, къуаджэхэр къызэпекIухьэх. НахьыбэмкIэ, 
жъоплъы хъужьыгъэу, зегъатхъэ. Загъорэ тилъэпкъэгъу 
шыухэр къызыттеохэкIэ, ынэшхохэр къикIотхэу къелъы, 
ау игъусэмэ агъэIэсэжьы.
- КъысябгъэшIэн щыIэмэ пIуи укъэлъэIогъагъ, ор-орэу 
джы къаIо уифэшъуашэр,- пщышхом ышъо къызэокIыгъ, 
ынэгу пхъэшагъэ къыкIэхьагъ.
- СыптIупщыжьмэ,- лIы цIыкIум ыжэ къымыхьыщтыгъэ гущыIэр къыIуагъ, ымакъи къыщитхъагъ,- сиягъэ 
къышъозгъэкIыжьынэп, тичIыгуи слъапэ къисыдзэжьынэп.
- Уздэс Тумтэкъашъэ тичIыгуба? - Рэдэд ымакъэ 
зыкъипхъотагъ.
- Ар сыдигъу тэ зытиягъэр? Шъущыгъупшэжьыным 
игъо хъугъэ.
- Ара пIорэр? - пщышхом зыкъырихыгъ.- Узщыщыр 
шIэхэу пщыгъупшагъ. Къыоцэкъэгъэ хьэм Iэ щыпфэжьынэу 

--- Page 627 ---

ежьи, етIани къыоцэкъэщт. Iушъущ мыр, ащ нахьыбэрэ 
сытеплъэжьынэу сыфаеп!
Зылъакъохэр изгъанэхэзэ, ращэжьэгъэ лIы шIуцIэ 
цIыкIур къызэджэкIыжьыгъ:
- Шэщ пчъашъхьэм чIэслъхьэгъэ дышъэр сикIалэ 
чIихыжьынэу шъуащыщ горэм сфырерэIожь! Шъо сыдэу 
зышъушIыгъэми, шъуиIоф кIогъахэ! Мстислав пщышхом 
шъукъызэхигъэтэкъощт!
- О-уи-уиу! - Емзэщ къыхэкуукIыгъ.- Сыдэу лIы 
цIыкIу мэкъэшху мыр! Ежь къехъулIэщтыр ымышIэ пIонэу 
тэ тегъэщынэжьы.
ЛIыхэр зэрэгъэщхыгъэхэми, Къоданэрэ лIы мытIыритIурэ Iуащырэ лIы цIыкIум кIэлъыплъэхи, ардэдэм зызэтыраупцэкъожьыгъ.
ЛIитIур ыуж итэу Къоданэ къызыIохьажьым, Рэдэд 
пщышхом ынэжгъ зэхэгъэхьагъэ ыгу римыхьэу, фэгумэкIыгъ:
- Ащ уемыгупшыс, зиусхьан, ежь къызфилэжьыжьыгъэр къумалым ыгъотыжьыгъ.
- Зао тыхэмытэу, лъы тымылъэгъоу тIэкIу зэпытчыгъэти, сыгушIогъагъ,- Рэдэд хэхьапщыкIыгъ.- Хьэм хьэ 
илIакI, сыгу фэгъурэп, къыIуагъэм щыщи сшIошъ хъугъэп. 
ЛIы цIыкIу пытэу къычIэкIыгъ, ау нэужым ышъо къэтIэпIыгъ. 
Зэхэшъухыгъэба къызэриIокIыжьыгъэр? Заом ымэ къэоу 
ригъэжьагъ. Мстислав пщышхом лъы зилъэгъукIэ, ынэ лы 
къекIэжьы, ыгукIэ егъатхъэ. ДзэкIолIхэр зэрегъэуIумэ, 
шIу зэрэщымыIэр нафэ.
- Тэри тIэ зэтедзагъэу тыщысэп, зиусхьан,- Къоданэ 
пщышхор ыгъэгупсэф шIоигъуагъ.- Чэщи, мафи зэрэтимыIэм ущыгъуаз. Мары мэкъуао мыщ фэдиз хъулъфыгъэр 
къызытэщэм, Мэщыкъо къахэзгъани, дзэкIо гъэсапIэм 
шыу купышIу къыдэзгъэнагъ.
- Дзэм тежъугъэгугъу, Къодан. Игъом зытштэн тлъэкIынэу, щыIэ амалхэм тяжъугъэус,- ушъый гущыIэхэр 
Рэдэд пщышхом джы дзэпащэмкIэ ыгъэзэжьыгъэх.- ТIэнтэгъу темыцэкъэжьынэу, щынагъо къызэрэкъокIэу, 
тыпэуцужьыным тыфэхьазырын фае. Армырмэ, хьакIуцухэм тяжэжьэу, мыутIэхэм тапаплъэу, зыхыхэм такIэхъопсэу пчэгум тызиуцокIэ, Iахь-Iахьэу хьэIус ташIыщт.

--- Page 628 ---

- Ардэдэр къытэхъулIэнэп, зиусхьан,- Къоданэ ымакъэ 
къыгъэшъхъыгъ.- Сэ сызтещтыхьэрэ закъор русичхэр бэ 
дэдэ зэрэхъухэрэр ары. ПхъэIэшэкIыр зытIупщи хьэсэбэкъум къыдэкIыгъэм нахь лъэш мафэ къэс зэуакIэм 
фагъасэрэр. ИпчъагъэкIэ къытшъхьарыкIэу дзэшхо къытищалIэмэ, чIыпIэ зэжъу тифэным сытещыныхьэ.
- Тихьадэгъу къэмысыгъэу зыдгъэежьынэп,- пщышхом къыIуи, ошIэ-дэмышIэкIэ къахэхьэгъэ гумэкIыгъом 
тегущыIыкIыгъ: - Шъушхэнэу зыжъугъэхьазырыщтыгъ, 
лIы мыгъо цIыкIур къытхауи...
- Хэт джы тIысэу шхэжьын, зиусхьан...- Къоданэ 
къыжэдэзыгъагъэми, мэкъуаохэми, афыкъокIыгъэгъэ 
хьакIэхэми щэджэгъуашхэ зэдашIыгъ, тIэкIурэ щысыгъэхэу 
Рэдэд пщышхом ыгу къеоу къыIуагъ:
- Тилъэпкъэгъу дзакIохэри русичмэ агохьагъэх. Ари 
сызыухырэм щыщ. Зэфэдгъэчъэгъэ лъыр макIэшъ, ахэми 
ячатэ къытфагъэлъы.
- Зиусхьан, тэркIэ ар къежьагъэп, тэркIи уцужьыщтэп. 
Сыд фэдэ лъэпкъи къепыижьынхэр къахэкIы. Оры ар 
къэзыIогъагъэр, зиусхьан!
- Ары шъхьакIэ, Къодан, уилъэпкъ шIу плъэгъу зыхъукIэ, зэкIэ дэгъу пшIоигъощт,- ащ фэдэ зэрэмыхъурэр 
ежь пщышхоми гурыIожьыгъэу IущхыпцIыкIыжьыгъ.
VI
ДэIэбаешъ, зым къыпечы, еIэбэхышъ, адрэм къештэ...
"Узнэмысыщтым улъымыIаб, уеIэбэхэу, уимые къэмышт",- ятэ иушъыйхэр Абэчыпщым ытхьакIумэ къиIожьыгъэх, ышъхьэ чIэлъ IитIур къычIипхъоти, пIэгум къитIысхьагъ.
Гъэтхэ кIэсэ пчэдыжь. Убыбыщтым фэдэ укъишIэу, 
жьы IэшIу къабзэр хытIуалэм къыдехы. Чъыг пцIанэхэм 
тхьэпэ шхъонтIэ чIыпцIэхэмкIэ зафэпэжьы, унэ пчъэIупэхэр 
уц къэшхъо Iужъум зэлъиштагъэх. Псэ зыпытхэр бэшIагъэу 
къэущыжьыгъэхэу мэфакIэм пэгушIуатэх.
"Сятэ къысIуисэщтыгъэхэри сыдым щыщха? - Абэч 
пыгубжыкIыгъ.- ЫчIыпIэ сызехьэм, зыхы чIыгум тети, 
телъи сэры зиягъэр, къыпысчыщтми къэсштэщтми сафитыгъ. Къыспэуцужьырэм ыпсэ сиджыбэ илъыгъ, ау сызэрэхэу къуагъэр Чэлэмэтыпщым фэдэхэу агу илъыр зыIупэ 

--- Page 629 ---

телъхэр зэрэIуезгъэхыгъэхэр ары. Нэужым къэсшIэжьыгъ, 
ахэр къысфэгумэкIыщтыгъэх. Зинэплъэгъу резыхьакIыхэу, 
зыгу шъэф къысфилъхэр слъэгъугъэхэп. ЗекIошыу нэкIутIэм 
фэдэхэр сэ сапэ Лаурстэнкъом къыхигъэщыгъэх, зыкъуищагъэх. Сыгу къыпылъадэ къэс сегупшысэ шъхьакIэ, арырэ 
сэрырэ тызэщыхъушъутэныр къызщежьагъэр къэсыугуфыжьын слъэкIрэп. КъакIоми, ыдэжь сыкIоми, IаплIкъорэгъкIэ тызэпэгъокIыщтыгъ. Сэ шэн мыгъо тхьэмэ къысхалъхьагъ: мыр шIэ, мыдырэр шIэ ыIоу къыстеIункIэ зэхъум, 
сыгу тефагъэп. Сызгъэблын щэхъу уцогъу сшIыгъэп. 
Нэужым Iэгу нэкI сизгъэплъагъэр Турэбэ бытыжъыр ары. 
Пщыхэри, лэжьакIохэри Лаурстэнкъом фэмыежьхэу 
сшIошъ ыгъэхъугъагъ. Имыгъом сылъэтагъ, зыхыхэр сIэ 
илъхэу сыпсэугъэмэ, сыд зымыосагъэр. Джы русич 
дзэкIолIхэр симыгъусэу, къалэм сыхэхьанкIэ сэщынэ, унэ 
хьамдэч цIыкIоу къысатыгъэм щэхъурэ гушIуагъо сиIэп..."
Iэнэпэ лъэныкъомкIэ Зирар зетIупщым, Абэчыпщыр 
тхьэмафэ, тхьэмэфитIо пэплъэгъагъ. Ащ ыуж мэфэ зыщыплI зытешIэм, къызэримыгъэзэжьыщтыр ышIошъ 
хъугъэ. Апэ пщым ышъхьэ къилъэдагъэр Зирар ритыщтыгъэ дышъэр ары. Дышъэр иджыбэ илъэу гъогу щынагъохэм 
зэратемыхьэщтыгъэм ицыхьэ телъэу, фиубытыгъэгъэ 
унэм кIуагъэ, ау ежь ыпэкIэ унэм илъи, ити зэпырагъэзэжьыгъэхагъ. Уцогъу ышIыгъэ мыутIэ кIэлэжъым фэшъхьаф ар зэримышIагъэр къыридзи, Iуплъэнэу фэмыягъэми, 
къэлэ цIыкIур зэпыригъэзэжьыгъ, кIэупчIагъ. Земыгъотым, 
ыуж икIыжьыгъ. "Къызегъэзэжьым, ишъэогъу иунэ ыхъункIэжьыгъэным Iо хэлъэп. Зирарэ дэй горэ къехъулIагъ, 
ежь дышъэр зыкъуиупкIи, ышъхьэ щигъэзыежьыгъ,- хъун 
ылъэкIыщтыр Абэч къыридзи, ежьыри машIор зыкIитэкъожьыгъ. А уахътэм шыу купышхо игъусэу Рэдэд Iэнапэ 
къэкIогъагъэу русичмэ къэбар къанэсыжьыгъагъ. Ащ 
IэкIэфагъэмэ, сэри слъапсэ къаутIэсхъыгъэщт. Сэ зыкъысфигъэлIыщтыгъ шъхьакIэ, ыпшъэ шIуаубытыкIыгъэмэ, 
урым Думитрэ зэрезгъэукIыгъэри, Къоданэ резгъэшIагъэри пкIэнчъэ хъугъэ, сидышъи хьэмэ ашхыгъ..."
Унэ цIыкIум идэпкъиплI къызэфэкIуагъэ фэдэу Абэчыпщым къыщыхъугъ. ИнэIосэ русич кIэлэ IужъуитIу дэкIыпIэм 
фаузэнкIыгъэу шъхьаныгъупчъэмкIэ зелъэгъум, гуIэзэ 
унэм зыридзи, ауж ихьагъ, алъыджагъ:

--- Page 630 ---

- Тэ шъукIора?
- Сыда епшIэщтыр? - кIэлэ тхъоплъ лъхъанчэр къызэуцокIи, къесэмэркъэугъ.- Пшъашъэхэм талъыхъущт.
- Сиягъэ шъомыкIыщтмэ, гъусэ сышъуфэхъун,- зафигъэцIыкIумэ аIущхыпцIэзэ, аIапэхэр Абэч ыубытыгъ. Русич 
дзакIохэмкIэ зэрэмыпщыжьыри зыхыпщ пащэуи зэрэщымытыжьыри апэрэ мафэм къыгурагъэIуагъэти, зыфагъадэу, 
ашъхьэ рапэсэу зэрэзыхагъэтыри шIогушIогъуагъ, ясэмэркъэу фэдэуи зыригъэшIыгъ: - Сэри дэхэцIыкIу гори 
къысфэжъугъотынба?
- Къощыр цIыкIум фэдэмэ хъущтба? - Гришкэ сырыф 
нашхъор къесэмэркъэужьыгъ.- Ыпэ дэкъыягъэу, ыпхэкI 
хъураеу, ыбг шъондырым фэдэу, ы, къосэгъу?
- Шъхьатехъо техъуагъэмэ, хэт фэдэми, сезэгъыщт,- 
кIалэхэмэ ягъусэу къалэм адыхахьэмэ, Абэч нахьыбэ 
фэягъэп.
Урамым тетхэ зэхъуми, бэдзэрым зехьэхэми, бэгъуазэм зыIохьэхэми, апэ къифэрэ пшъашъэмэ кIэлэ 
тхъоплъ лъхъанчэр яIойжэищтыгъ. Нахьыбэр зи къырамыIожьэу блэкIыщтыгъэ, пшъхьэ икъурэпыр къырагъэкIэу, 
Iэхъуамбэр зынэтIэбгъу щызгъэчэрэгъухэри къахэкIыщтыгъэ.
Адыгэ Iуплъэ зиIэ горэ къызылъагъокIэ, нэгу псыгъо 
одыр чъэкIыгъэу нэплъэгъум екIодыкIыжьыфэ Абэч фызэплъэкIыжьыщтыгъ. Гугъум хэмыкIырэр имыгъом жъы 
мэхъу. Лы зэрэпымылъыжьым изэкъуагъэп, ышъхьац 
фыжьэу хэтыр къытекIощтыгъэ. Къогъу горэм щэбзащэр 
къыкъолъэтыным, ошIэ-дэмышIэ къамэр къыхасэным 
ищынагъо хэкIыщтыгъэп. Ащ нахь хьэзаби хэтыщтыгъэ 
тхьалъэIу-пщылъэIукIэ Къаншъао ычIыпIэ ихьэгъэ дзэпащэм 
зыримыгъэштэгъагъэмэ. Мстислав пщышхом ехьщыр лIы 
жъоплъ нэшхор апэ къыфэегъахэп. IэнатIэ къыритыным 
кIэнэцIы шIошIыгъэгъэн фае. Зирарэ къыземыгъэзэжьым, 
ежь ышъхьэ къылъыкIонхэм ищынагъо зэлъишти, ичъые 
кIодыгъагъэ, зэкIокIынкIэ зытещтыхьажьыщтыгъэ. Шъхьэр 
зыщигъэбылъын чIыпIэ ифэмэ, дзэкIо къызэрыкIоу аштэмэ, 
нахьышIу кIэхъопсыжьыщтыгъэп. 
Русич кIэлитIумэ алъэб итэу бэгъуазэм адыдахьи, 
хытIуалэм нэплъэгъур зыдедзым, Абэч гукIэ зыхы лъэныкъом зидзыжьыгъ, къухьэ зэфэмыдэ-зэмышъогъухэу 

--- Page 631 ---

зэготхэм нэплъэгъур аригъачъи, Рэдэд шъхьэшхор ин-инэу 
ынэгу къыкIигъэуцозэ, кIэнэкIэлъэ Iупэщх дыджыр фидзыгъ: "Арэу улIы бэлыхьэмэ, хэгъэгу пчъагъэмэ къарыпщыщтыгъэ дэчыгмэ джы сатыу адэшI. Мстислав пщышхом 
сыгу къыптыригъэпщэхагъ, хъунэу къыпфакIохэрэр 
Тумтэкъашъэ къаригъэфыгъэх. Ащ нахь пхъэшаIоуи къыбжэхэкIотэщтых, моу тIэкIу тегъашI. Сэ зыхыпщ пащэу 
къэзгъэзэжьын, о пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр умышIэу 
укъэнэн..." 
Абэч игупшысэ къыхэлъэдэгъэ гугъэ макIэм ыгу къыгъэлъэтагъ, ятэ фимыштэщтыгъэ ушъыири къышIудэоежьыгъ: "УилъэкI зыщылъэшым, сикIал, угу щыгъэлъэш, 
лIыгъэкIэ къыпфалъэгъущт".- "Хьау, тят, о къызэрэпшIошIыщтыгъэм щыIакIэр тетэп, фэгъэгъу зэрэсымышIэзи, 
зыхыпщыхэр къысфэуфагъэхэп. О уугъоигъэми сэ хэзгъэхъуагъэми зы мафэкIэ сахагъэзыгъ. Шъыпкъэ, ори пхъэIэшэкI пIыгъыгъэп, сэри щэмэдж къесщэкIыгъэп, тиIэгъэ 
мылъкур жьым къыхьи, псым ыхьыжьыгъэм фэд. Ары 
шъхьакIэ, тэрыба мылъкур зиягъэр, типщыгъо къытфихьыгъэ мылъкугъэба?! Сыушъэфрэп, сиIэр сшIомакIэу, мафэ 
къэс хэзгъахъощтыгъ. Ары, тят, иIэр зышIомакIэр мэшэ 
нэкI рагъапкIэ аIо шъхьакIэ, сэ машэм сыкъелъагъ. Тыугъоигъэ дышъэр, мары, сыбг ишIагъэу къыздесэхьакIы. СичIыпIэ згъотыжьмэ, джыри хэзгъэхъощт. СыкIалэу сыд 
лIэужыгъо къэсхьыгъэми, къэзгъотыгъ сIуагъэми, укъысфэгубжыщтыгъ: "Гур зыфэмыер Iэм ыштэрэп" - къысапIощтыгъ. О узхэтыгъэ дунаир щыIэжьэп, къыуатыщтыр 
хэгъэкIи, къатепхыми угушIон..."
- Эй, Абеч, сыда узэгупшысэрэр? Къосэгъу пшъэшъэ 
къуапцIэхэр угу къэкIыгъа? - Гришкэ пакъэ мэкъэ чэфкIэ 
къышъхьарыуагъ.
- КъуапцIи тиI, Гриш, нэгуфи ахэт. Нашхъуи, нагъуи, 
нэшIуцIи ахэбгъотэщт, ау сэ ахэр сшъхьэ илъэп,- загъорэ 
къыфычIэплъыхэрэ лIы къопцIэ пытитIум нэплъэгъу гумэкIыр Абэч афидзыгъ: - Мохэр къосэгъухэба?
- Зэрэфэпагъэхэр плъэгъурэба? Урым сатыушIэх.
- Къосэгъухэми узфэе шъуашэр къызщалъэн алъэкIыщт,- Абэч цыхьэ ышIыщтыгъэп.
- Хьау шъыу. АшъокIи ахэр нахь къуапцIэх,- лIитIур 
зэрэурымхэр Абэч ышIошъ ыгъэхъунымкIэ Гришэ ишъыпкъагъ.- АнэпIэбгъухэр занкIэх, апэбгыхэри къипшырэп. 
Сэ шъуалъэныкъо сыщыIагъ, къосэгъухэм анэпIэбгъухэр 
къещэхыгъэх, апэхэр занкIэх пIоми, фэтхыщэшъо тIэкIу 
къызхэмыщырэ ахэтэп. Анэхэр шIуцIэх, нагъох. ЯкъопцIагъи нахь макI.
- Лъэшэу уапыплъыхьагъ къосэгъухэм, Гриш,- ыгу 
псэфыжьыгъэу Абэч щхыпцIыгъэ.- Шъо къосэгъукIэ 
шъукъытаджэ шъхьакIэ, зэкIэми тыкъосэгъоп. МыутIэхэри, 
зыхыхэри, хьакIуцухэри, нэмыкIхэри тиIэх. КъуапцIи, 
нэгуфи, тхъоплъи, плъыжьи - узыфаер ахэбгъотэщт. Нэхэр 
армэ, узыфэяшъор плъэгъущт. Шъо къышъуфэдэхэри 
къахэкIыщтых.
- КъэмыIу, русичхэр шъуикъосэгъумэ сэ ахэзгъэкIокIэщтэп. Мары тидзэ хэтхэ уилъэпкъэгъухэм сызэраIоплъэу 
къэсэшIэх. МодыкIэ зэ плъи,- къухьэм къикIыгъэ лIищымкIэ кIалэм Iапэ ышIыгъ.- Мохэр генуех. Ахэмэ акIыбыкIэ 
фэс паIохэр зыщыгъхэу нэпкъым къырекIокIхэрэр...
- Ахэр зэрэперсхэр сэри сэшIэ,- Абэч кIалэм ыпэ 
ишъыгъ.
- Ухэукъорэба? - русичым тхьагъэпцIэу ыIапэ къыфигъэсысыгъ.- Къосэгъу плъакIохэу перс шъуашэ къызщалъагъэмэ?
- Хьау, яIуплъэкIи ахэр зэрэмыкъосэгъухэр сэри сэлъэгъу,- Абэч сэмэркъэур гурыIуагъ.
- Уилъэныкъо уфэзэща, Абэч? - джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ русич кIэлэ Iужъу лъэпэлъагэр къэупчIагъ.
- Сыфэзэщ къодыя, Кузьма, сыфызэгоуты,- Абэч 
чэфынчъэ къэхъугъ.- Сэ чылэпщ къодыеу зыхы чIыгум 
сисыгъэп, чылэхэр зэкIэ сIэ илъыгъ. Зыхыпщ пащэу сыряIагъ.
- Ар зэхэсхыгъэ,- ыгу къегъуми, къыкIэнакIэми 
умышIэнэу, Кузьма шъхьацыф нэгуфыр щхыпцIыгъэ.- 
Арын фай унэ шъхьаф къыкIыуатыгъэр. Джы дзэкIолI 
къодыеу укъэнэжьыгъ. Шъуипщышхо зебгъэзэгъыгъэмэ 
нахьышIугъэба?
- Узэзэгъын цIыфэп ар! - Абэч къызэкIэнагъ.- Ежь 
ыIорэм фэшъхьаф Iуагъэ щыIэп.
- Тэ ти Мстислав пщышхуи гурыIорэп аIо. Ар лIы лъэш 
гушхон фай. Къосэгъумэ ямыIэгъэ хэгъэгур зэхищагъ. 
Джа зыцIэ къепIогъэ лъэпкъхэр зэкъуигъэуцуагъэх. Тэ, 
мары, Мстислав пщышхом Дон тещэ, Днепрэ тынегъэсы, 

--- Page 632 ---

Iашэхэр афитэхы. КIуачIэкIэ, лIыгъэкIэ русичхэр къырегъэуцуалIэх.
- Рэдэд пщышхом илъэпкъэгъухэр фаехэу ытамэ 
чIэуцуагъэх пшIошIа? - Абэч ынэгу псыгъо од къыхихэу 
хэкуукIыгъ.- ХьакIуцухэр къыпэуцужьхи, зэхигъэтэкъуагъэх. Сэри джа хьакIуцу дэдэхэри, къосэгъухэри, мыутIэхэри къысищалIэхи, ситетыгъо стырихыгъ.
- УкъызэкIэмын, Абэч,- шъэогъугъэ шIыкIэкIэ Абэч 
ытамэ Кузьма теуIуи, хьалэл нэплъэгъукIэ Iуплъагъ.- Зы 
нэбгырэр шъофым зэолI щыхъурэп аIо русичхэм. А зыфэпIуагъэхэр зэкIэ къыозэуагъэмэ, мысагъэ горэ пкъолъыгъ. 
Уипщыгъэхэми акIыб къыпфагъэзэжьыгъагъэу зэхэтхыгъэ.
- Къэрабгъэхэти ары,- Абэч къызэкIакIощтыгъэп.- 
Рэдэд акIыIу зэрэрыкIощтыр, хэт ущыщми къызэрэомыплъыщтыр ашIэти, атхыхэр ауфи, голъэдагъэх.
- Сыдэу щытми, хъун къыохъулIагъэп,- зэнэкъокъум 
Кузьма кIэух къыфишIыжьыгъ.- Уинасып тидзэ укъызэрэхэхьагъэр нахь, шъхьафитэу къалэм удэсыгъэмэ, джы 
нэс къосэгъухэм уиIоф аIощтыгъэ, шъыпкъэба?
- Къосэгъу пщышхом ыIэхэр кIыхьэх, сыздэс пытапIэм 
къыдэIэбэнкIи пшIэщтэп,- русич кIэлэшхом Абэч дыригъэштагъ...
Абэч ипчъэ къызытеохэм, гъэтхэ чэщыр хэкIотэгъагъ. 
Ащ фэдэу гумэкIыгъо нэпцIыкIэ зэп, тIоп, пчъагъэрэ къаIатыщтыгъэх, гузэжъогъукIэ зэхагъэуцохэти, дзэпащэм иш 
дзакIомэ апашъхьэ щигъэхъушIэзэ, унашъохэр къафишIыщтыгъ, лъэхъу псынкIэкIэ къэлэ кIоцIым дищыхэти, хьапкIым 
зыратыщтыгъ. Темэн Iушъом е мэз Iупэ горэм зынэсхэкIэ, 
ашIагъи, алъэгъугъи щымыIэу къытырагъэзэжьыти, 
къэкIожьыщтыгъэх. ДзэкIолIхэр зэрагъасэрэм ари зэу 
ащыщыгъ. Джыри пкIэнчъыкIэ къаIэтых Абэч шIошIи, гъумыгъузэ зифапэу ригъэжьагъ. Чъые нэхъо-нажъом хэтыгъэп, хытIолэ Iушъом Кузьма щыдишIыгъэ зэнэкъокъур 
гушъхьабжэ фэхъужьыгъэу дэо шъхьакIом хэтыгъ. "Сэ 
зы есэIо, ежь къыIэкIахьэрэр къысфедзыжьы,- зыбгырыузэ, Абэч иIэшэ-шъуашэ ыпкъ ригъэкIущтыгъ.- Рэдэд 
зыфэдэр сэщ нахьышIоу ешIэ пIонэу, къысфыщэтхъу. 
Ичэтэ чIэгъ учIэфэгъагъэмэ, сеплъыни... Шъэбэшъокуамэ 
зыригъэшIызэ, етIани къыскIэкIилъхьагъэм еплъ, мысагъэ 
горэ пкъолъыгъ еIо. ЩэкIэ гъэпскIыгъэ щыIэп. О шыу куп 

--- Page 633 ---

горэм урипэщэ гуадзэшъ, къэбар горэхэр къыбнэсых, сэ 
Рэдэд шъхьэшхор къызэрэпфэсыубыгъэри пшъхьэ ибгъэхьагъэп. Тятэ фэдэу, ори укъысэушъыи, пыими дагъоу 
хэлъыр унэ къыкIэмыгъахь, шIуагъэу хэлъыр зэгъашIи, 
къыпшъхьапэжьыщт къысэоIо. Шъо гу тешъушIыхьи, Рэдэд 
пщышхом шъутеуи, дагъоу иIи, шIуагъэу хэлъи зэдэзгъэкIощт".
Онэгу зишIыгъахэу, къыгот шыум Абэч еупчIыгъ:
- НэпцIыкIэ тыкъаIэтыгъа, хьауми щынагъо горэ щыIа?
- Къосэгъу шыу тIокIым ехъу темэн лъагъохэмкIэ 
тигъунапкъэ къызэпачыгъэу гъозэрыплъэхэм макъэ къагъэIугъ.
Абэч гуIэнкIэ Гришкэ зыфиплъыхьагъ, ау шыу зэхэт 
купышхом ахилъэгъуагъэп. Уашъом дэплъыягъ. Мэзэгъо 
цIышхъ пIонэу щытыгъэп, ошъопщэ цутхъагъэмэ загъорэ 
мазэм закъуигъэбылъхьэти, къакъосыкIыжьыщтыгъ. Абэч 
инэплъэгъу къыридзыхыжьыгъэ къодыеу, Кузьма ымакъэ 
къэIугъ, шылъэмакъэхэр мыжъо пкIагъэм щызэтетэкъугъэх. Лъэхъу-лъэушъым хэтхэзэ, къэлэ дэкIыпIэр акIыб 
зэхъум, шылъэмакъэхэри нахь дэгу хъугъэх, шыуми зызэлъаштагъ.
Къежьэнхэм ыпэкIэ чэщыр чъыIэтэгъэ хьазырэу Абэч 
къыщыхъугъагъ, ыкIышъо тхытх макIэр рычъэщтыгъэ. 
Джы жьы чъыIэтагъэм огъу-огъоу къыхэфэрэ ор фабэр 
игуапэу зэхишIэщтыгъэ, нэгу од псыгъори зэкIэплъыхьагъэу, пкъынэ-лынэм къыхэхьажьыгъэ кIуачIэм гупсэфыгъо 
хигъуатэщтыгъ.
Гъунапкъэм Iут ухъумакIохэм адэжь нэсынхэкIэ 
къэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу шылъэмакъэ зэрэфхэр 
Кузьма зызэхехым, ыIэ къыIэти, шыухэр зэтыригъэуцуагъэх, ардэдэми чэщ мэзагъом къыхэщыгъэ шыур 
къышIэжьыгъ, еджагъ:
- Тимоха! Ора ар?
- Сэры, Кузьма, сэры! - къыпэджэжьыгъэ шыур шы 
елъэдэкъаокIэ апашъхьэ къилъэрэзагъ.- Къосэгъу шыу 
купым ыуж тэфы!
- Чыжьэ ахэр кIощтхэп! - Кузьма ичатэ мэзэгъо шагъом 
къыхэлыдыкIыгъ.
Зы шы илъыгъуи амычъыгъэу ошъуапщэмэ къакъозыгъэ мазэм зыуж ихьагъэхэ шыухэр къызэлъигъэнэфыгъэх, зэхэлъэдагъэх. Чатэхэр зэпаIэтыгъэх, мэIухэр зэIуадзагъэх. Абэч лIыку хьазыр горэм пэкIэфагъ, ышъэ икIыгъэу, игухьэ-гужъ тырикъутэу чэтэ огъухэр егъэжьы. 
ЛIыкум мэIур къыпэIуедзэ, ячатэмэ мэшIуачэр къапелъэсыкIы. Ардэдэм лIыкIум ыкIыбыкIэ къытелъэдэгъэ русич 
шыум ышъхьэ къышIуигъэлъэтыгъ. Абэч исэмэгубгъукIэ 
псынкIэу зигъази, Кузьма къеон зигухэлъыгъэ шыур чэтапэкIэ рилIыхыгъ, нэмыкI шыуитIуми зэрэкIаIэжьыгъэри 
ынэмэ къапэшIофагъ.
- ШъукIожьынэп! - Абэч ауж зыридзагъ.
Ыуж ит шыум иш лъэпэуагъэ, зэрэхэлъэщыкIырэр 
Абэч ылъэгъугъ. Шыур гуIэу къызэплъэкIыгъ, ыуж итыр 
къызэрэкIахьэрэр зелъэгъум, ичатэ Iэтыгъэу зыкъызэригъэзэкIыгъ, ау къэогъу ифэжьыгъэп, Абэч хьапкI лъэшым 
зэрэхэхьагъэу, шым риупкIэхи, блэлъэтыгъ, ыпэ итым 
кIахьэу фежьагъ. Шыум ыIэнтэгъухэр псынкIэу егъэуталъэх, 
шым ичъэ хигъэхъоным дэгуIэ, тIэкIу шIэ къэс къызэплъэкIы. 
Ащи кIэхьагъ, шым ыпшъэ дэгъуалъхьи, ыбгъукIэ зыригъэлэлэхынэу ежьагъэми, Абэч зимышIэжьэу ыбг шъыпкъэ 
чатэр тыридзи, зэфэдитIо зэпигъэлъэтыгъ.
- Ох-ох, сыгу атезгъэпщэхагъ! - Абэч мэкъэ IэтыгъэкIэ 
ыIуи, чэтэ ихыгъэкIэ иш къытырыригъэгъэзэжьыгъ.- Лаурстэнкъор зымкIэ езгъэпсыхыгъэу сэлъытэ, мыдырэр 
стырахыгъэ пщыгъом пай!
ЗэкIокIыгъэм фэдэу шыуитIум зэралъежьэгъагъэр, гу 
лъызытэгъагъэ Кузьми къыгоуцожьыгъ, къыщытхъугъ:
- Узэблэжьыгъэп, Абэч, фэмылъэгъуныгъэу уилъэпкъэгъумэ апэбгъохыгъэр сэгъэшIагъо. Щэнаут къыпIуфэгъагъэм фэдэу зыпшIэжьыщтыгъэп.
- Ащ нахь пхъашэуи сэ ахэр зэхэзгъэтэкъощтых, зэ 
моу ячIыгу тижъугъахь,- русичмэ ащыщ шъыпкъэ хъугъэу 
Кузьма гуригъаIо шIоигъуагъ. Кузьма иш хьэдэ зэпэщылъмэ апашъхьэ къыщигъэуцугъ:
- Мыхэр кIэлэкIэ дэдэх, джыри щэ цIынэ къаIочъы.
- КIалэхэмэ, янэмэ яджэнакIэхэр аIыгъхэу джэныкъом 
дэсынхэ фэягъэх,- Абэч ыгу къэушъэбыгъэп.- УзыукIыщтым лIыжъы-кIалэ иIэп.
- ХьэкIэ-къокIагъэ фэдэ мэхъушъ ары,- Кузьма ымакъэ 
ефэхыгъ.- Мыхэмэ яфэшъошагъэр къамыщышъо тшIыныхэшъ, ащ нахьыбэрэ къыттемыожьынхэу ттIупщыжьынхэр арыгъэ.
- ПтIупщыжьмэ, неущи къыптебэнэных, уаукIын, 
уахьын,- Абэч гъумытIымыгъэ.
Чэщ зэо кIэкIым ыуж русич дзэкIолIмэ Абэч зыкъыфагъэзэгъап. Нахьыпэм шIуфэс къызэрэрахыжьыщтыгъэ 
шъхьэгъэсыс къыхэщ-къыхэмыщыр джы щхыпэ шъабэкIэ 
къыфызэблахъугъ, ыIапэ къамыубытэу, къыкIэмыупчIэхэу 
блэкIыщтыгъэхэп. "Пщы" гущыIэр ыцIэ ыпэ къырагъэуцозэ, 
къеджэхэу рагъэжьэгъагъ.
А зэпстэумэ Абэч ыгу къырагъэхьажьыгъ. Нахьыпэм 
фэдэу зиухыжьыщтыгъэп, ичэщ мычъыехэри кIодыжьыгъагъэх. НэпцI гумэкIыгъохэмкIэ чэщыгум дзакIохэр къызаIэтхэкIэ, благъэ къыфэхъугъэ Кузьма къымыгъэтэджэуи 
къыхэкIыщтыгъэ.
ЗэкIэмэ анахьэу гугъуи, джэгъуагъи шъхьарызыхыщтыгъэр Кузьма ыдэжь зызыдищэкIэ арыгъэ. Гришки ренэу 
ягъусэщтыгъ. Къалэм дэтхэми нэмыкI чIыпIэ кIуагъэхэми 
а нэбгыритIум Абэч ащыгугъыщтыгъ, къызэракъонэщтым 
ицыхьэ телъыгъ. Рэдэд пщышхор къылъыIэсыным ищынагъо хэмытэу мафэ къекIущтыгъэп, ау Кузьма иунэ игупсафэщтыгъ. Бысымгуащэм Iэнэ дэгъу къафишIыти, хъохъухэр 
зэфаIэтыжьзэ, сэнэфыми, сэнэплъыми анэгушъхьэхэр 
къегъэушэплъыфэ зэщытхъужьыхэу щысыщтыгъэх.
Iанэр къызишIыхэкIэ, бысымгуащэр икIошъыти, игъунэгъу бзылъфыгъэ дэхэшхор къыригъэблагъэщтыгъэ. 
Нэгуф нашхъоу, IупшIэ пщэрхэр гъэбжьыгъэхэу, пкъыри 
ищыгъэу, ылъэкIапIэхэри кIэнкIэкум фэдэхэу Марие узэмыхъопсэн хэлъыгъэп. Сэмэркъэухэр зэфашIыхэу тIэкIурэ 
зызэхэсхэкIэ, шIэхэу къэкIожьынэу ыIоти, Гришкэ зигъэбзэхыщтыгъ. Кузьма шъузым еIэй-лъэй фэдэ зишIызэ, 
къыпытунэм чIигъэлъадэти, ежьыри дычIэкIыщтыгъэ. 
Абэчрэ Мариерэ къызызэфанэхэкIэ, къызхэкIыри ымышIэу, Абэч ибзэмыIугъэ къытекIощтыгъэ, ыIощтыри 
ымышIэу, бзылъфыгъэм Iуплъыхьэу нахьыбэмкIэ щысыщтыгъэ. ТетIупщхьагъэу рыгущыIэнэу русичмэ абзэ ышIэщтыгъэп, нахьыпэм хэмылъыгъэ укIытэ гори къытекIощтыгъэ. Марие лIы иIагъэми, е пшъашъэми еупчIынкIэ къыригъэкIущтыгъэп, Кузьми къыриIощтыгъэп. "УкIэлэкIэ цIыкIоп, 
шъузи, унагъуи уиIагъ. Бзылъфыгъэм уеплъымэ, пшъашъэми, шъузыгъэми къэпшIэн фай",- аIоти, щхыщтыгъэх. 
"Ыбгъэ ин шъабэхэмкIэ, зэгорэм шъузыгъэн фай, шъхьэзакъоу къызфэнагъэр сшIэрэп нахь,- нэплъэгъур Марие 
фыридзыхызэ, Абэч ишIошIыхэр зэригъафэщтыгъэ.- ИлI 
лIагъа, е зэхэкIыжьыгъэха, е заом хэкIодагъа? СеупчIымэ, 
сыда фэIуагъэр? Зытетыр къысиIон, ау етIани сыда есшIэщтыр, къыздэкIонэп, къэсщэнэп. ГужьыдэгъэкI къысфэх ъумэ, мыштэ сшIынэп. Ары шъхьакIэ, сщэн шIошIэу зыкъыспищыхьэмэ? Сэ мыщ егъашIэм сыдэсыщтэп, русич 
бзылъфыгъэ сигъусэу сыдэущтэу сыкъызхэкIыгъэмэ 
сахэхьажьыщт?"
Мафэ горэм джа шIыкIэ дэдэмкIэ нэбгыритIур къызэфагъэнагъэу, зэIуплъэхэу щысхэзэ, Абэч тэджи, псы 
къешъуагъ, Марие ыкIыбыкIэ къекIыжьыти, IаплI рищэкIи, 
ыIэгушъохэр ыбгъэ ин шъабэмэ атырилъхьагъ. Бзылъфыгъэр ардэдэм къызыбгырыуи, Абэч ыIэхэр зытыридзыгъэх, 
псынкIэу къэтэджыжьи, нэшхъо ин гупсэфыгъэхэм чъыIамэр къакIихэу къытехъупкIагъ:
- УкъыстеIэбэнэу хэта фит узышIыгъэр? УцIыф сшIошIэу сыкъыбдыщыс о пIэ лъы закIэхэмкIэ укъыстеIабэ!
- СIэхэр лъы зэкIэна? Мары, еплъ,- Абэч къызэкIэщтэжьыгъэу ыIитIу бзылъфыгъэм фищэигъ, ежьыри зэпиплъыхьажьыгъэх.- Къэбзэ-лъабзэх. Заом сыхэмыхьэу 
щытэп, лъы дгъачъэуи къыхэкIы. Кузьми, Гришки сэщ 
фэдэх. Ащыгъум сыда укъызкIыкIэрысыр?
- Сигъунэгъумэ агу хэзгъэкIынэу сыфаеп, ежьхэр 
къысфэдэгъух.
- Сэ джау сыдми укъыскIэрыс, ара?
- Къосэгъухэм шъузлIэужыгъо цIыфыр зэзгъэшIэнэу 
сыфэягъ.
- СыдкIэ уищыкIагъэх?
- СилI зыукIыгъэхэр цIыфхэмэ сшIэрэп, хьэкIэ-къокIэ 
Iэлхэмэ сшIэрэп.
- Хэт фэдэхэу бгъэунэфыгъэ?
- Ощ фэдэхэмэ, цIыф дэгъухэп. Угу зэрэбзаджэр унэ 
зечъэхэм къакIэщы.
- Сэ сыпщы лъэпкъ, русичыдзэм сыридзэкIолI, ужэ 
къыдахьэрэр къызэозгъэIолIэщтэп! - Абэч зыкъырихыгъ.- 
УилI хъункIэкIо-техакIо силъэпкъэгъумэ афэкIуагъэти, 
ифэшъуашэ рагъэгъотыгъ. Уздэс къалэр зиер ошIа? Узытет чIыгур зиемэ ущыгъуазэба? Хьэ мысэр къакIуи, хьэ 
хыер рифыгъэшъ, тэ джы укIакIо тыхъугъ, тIэмэ лъы къапэчъы, тыхьэкIэ-къуакI, тыукIакIу. Шъо апэ шъузэплъыжь!
Абэч игуплъыгъэ ащ нахь гущыIэ пхъашэхэри къыригъэIонхэкIи мэхъу, Кузьмарэ шъузымрэ анэхэр зэтеплъыхэу 
унэм къимылъэдагъэхэмэ. Марие зи къымыIоу елъэкIонзэ, 
унэм икIыжьыгъ.
- Сыда къышъохъулIагъэр? - Кузьма нэмыз-Iумызэу 
Абэч Iуплъэзэ, еупчIыгъ.- Тадэжь укъыздасщэ къэс шъэбэ 
цIыкIоу шъугущыIэу шъущысыщтыгъ.
- ИлI силъэпкъэгъумэ къаукIыгъэшъ, бзылъфыгъэ 
къабзэм сэ сегъэмысэ. СIэхэр лъы закI ыIуи, къысихъоныгъ,- Абэч игубж кIэмыкIыжьыгъэми, Марие риIогъэ 
гущыIэ дысхэр ышъхьэ къызэреожьыщтхэр къыгурыIуи, 
ымакъэ ыгъэшъхъызэ, Кузьма зыфигъэзагъ: - Хъугъэ, 
унэм сыкIожьыщт.
ЦIыфым ыгу зыгъэбыбыщтыри, ытамэхэр гозыутыщтхэри къэшIэгъуае. ЗыкIэхъопсыщтыгъэ Iофыгъо горэ 
къыдэхъумэ, ежь нахь насыпышIо щымыIэу къышIошIы, 
хъугъэ-шIэгъэ цIыкIум ыгу къыфызэуи, зэхигъэтакъоуи 
къыхэкIы. МариекIэ къехъулIагъэм Абэч игухьэ-гужъ 
къыдифыежьыгъ, къэзгъэмысэгъэ бзылъфыгъэм ыпашъхьэ илъэпкъ щиухъумэу, ыухыеу щиIогъэ гущыIэхэр ыдырыжьынхэкIэ ышIагъэмэ, анахь уц дыджыр къыфыхалъхьагъэми, ригъэхыщтыгъэ. Русичмэ ахэзэгъэгъахэу, уасэ 
къыфашIэу зыщыригъэжьагъэм, Марие фидзыгъэ 
гущыIэхэр зэхахыжьмэ, къызэрэфамыгъэгъущтыр ешIэти, 
Кузьма IукIэ къэс ыгу цапэкIэ ыIыгъэу Iуплъыхьэщтыгъэ.
Ежь зэрэшIомышIэу бзылъфыгъэр къычIэкIыгъ, хъуни, 
мыхъуни ыжэ къыдэкIыгъэу Абэч къылъыIэсыжьыгъэп. 
Утын лъэшым фэдэу къыфыригъэшIагъэми, тхьэмафэ 
тешIи гупсэфыжьыгъэу, пчэдыжь пасэм гузэжъогъукIэ 
дзакIохэр къагъэтэджыгъэх. Щагушхо кIоцIым щызэхагъэуцуагъэхэу, Абэч къэбар ышIагъ: Мстислав пщышхом 
Чернигов лъэныкъомкIэ зигъэзэщт.
Русичхэм ахэзагъи, Кузьма благъэ къызыфэхъум, 
Мстиславрэ ыш Ярославрэ ацэ зэрэзэфалъырэр Абэч 
къыфиIотэгъагъ. ПщышхуитIум янэхэр зэфэшъхьафыгъэхэми, зыты къыхэкIыгъагъэх. Зэоным, нэмыкI горэм 

--- Page 634 ---

текIоным гухахъо хэзгъуатэщтыгъэ Мстислав ыш итетыгъо 
ыгу тефэщтыгъэп, ышъхьагъ иуцоныр, илъэкI ыгъэкIэкIыныр е ичIыгухэр ыIэ къыригъэхьаныр шъэфыкIи, нафэкIи 
ренэу зыдиIыгъыгъ.
Мстислав ишыудзэ лъэхъу-лъэушъкIэ Тумтэкъашъэ 
дэкIи, хьапкI илъыгъохэри къыхагъафэхэзэ, мафэр зэпачыгъ, чэщым загъэпсэфыгъ. МэфитIуи,мэфищи кIуагъэхэу яплIэнэрэ пчэдыжьым псыхъо цIыкIу горэм нэсыгъэх. 
Шымэ алъэгуанджэ къыблэмыкIэу апэрэ шыу купитIур 
псым зэпырыкIыгъ. Абэч зыхэтыр нэпкъ тешъом нэсыгъэ 
къодыеу, сэмэгубгъумкIэ псыхъом голъэшъогъэ мэзым 
ошIэ-дэмышIэу къыхэлъэтыгъэ шыудзэр къатеуагъ. Псым 
икIыгъэхэр къытегъэзэжьыгъо имыфэхэзэ, зэо кIэкIым 
нэбгырэ пшIыкIуз хэкIодагъ, нэбгырибл къауIагъ. 
Къазэрэжэхэтхъуагъэхэм фэдэу шыухэр нэрэ-Iэрэ агу 
мэзым хэлъэдэжьыгъэх. КъауIагъэмэ Абэч къахэфагъ. 
КъырашIагъэ щыIэп, иджабгъукIэ цэгэ чIэгъым чэтапэр 
къыхахьи, иджанэ лъым къыриIагъ. Игъусэмэ уIагъэр 
къыфапхи, шэсыжьыгъэ. Мэфэ реным гъогум тетыфэхэ, 
ыцэгэ чIэгъ загъорэ къыхэцэкъыкIыщтыгъ нахь, ащ фэдизэу 
зэхишIагъэп.
Чернигов нэсынхэкIэ джыри чIыгубэ дэлъэу къуаджэ 
горэм чэщ щырахыгъэу, Мстислав идзэ ошIэ-дэмышIэу 
къыригъэгъэзэжьыгъ.
Тумтэкъашъэ къызэсыжьхэм, Абэч зыгъэгумэкIыщтыгъэ уIагъэм тепхагъэр Кузьма фызэблихъузэ, къыкIэщтагъ:
- Щын къекIы, уIэгъэ дэгъоп мыр. ЛIы Iазэр къыпфэсщэщт.
Ныбжь хэкIотагъэ зиIэ лIы къопцIэ нэ къипшэу Кузьма 
къыгъэсыгъэм уIагъэр бэрэ зэпиплъыхьагъ, ыбгъухэмкIэ 
атеIункIагъ. Абэч хигъэщэIукIэу ыкIоцIыкIэ лъэшэу ыгъэузыгъ.
- УишIу чэтапэр хэIагъэкIэ енэгуягъо,- лIы Iазэм ыушъэфыгъэп.
- Iэзэгъу укъысфэхъущтмэ къаIо, дышъэ къыостыщт,- 
гугъэ нэплъэгъур Абэч лIы Iазэм фидзыгъ.
- Дышъэ унэ къысэптыщткIи, сыд сишIуагъэ окIын. Сэ 
къэкIырэ уцхэмкIэ сятэжъ IэзакIэ сигъэшIэгъагъэшъ, кIоцIым 
щыхъурэм хэшIыкI фысиIэп.

--- Page 635 ---

Абэч ытхьабылыпчэ къыпызыгъ. Мафэм мафэр кIэлъыкIощтыгъ. УIагъэм телъ тепхэр зэблахъу къэс, щынэу 
къикIырэр нахьыбэ хъущтыгъэ. Нэужым зэрэзэIухыгъэу 
къагъэнагъ, ау ащ пае нахьышIу хъущтыгъэп. Пчыхьэ горэм 
ышхыгъэр къыдэкIыжьыгъ. IофышIу зэримыIэр ышIошъ 
хъугъапэ.
Пчэдыжь горэм Кузьма ыдэжь къихьагъэу гуегъу 
нэплъэгъукIэ къыIуплъыхьэу щысыгъ. Абэч къэтэджыным 
иIоф тетыжьыгъэп. Гъунэм зэрэнэсырэр зешIэм, идышъэ 
чысэ зыIукIэжьыщтым игупшысэ минрэ къыфигъэзэжьыщтыгъ. Джы русич шъэогъум тхьамыкIэ нэгукIэ Iуплъыхьэзэ, елъэIугъ:
- Кузьма, ощ фэшъхьаф сызщыгугъын сиIэп. Бэ шIэн, 
макIэ шIэн, талъэныкъо шъузэрэтеощтыр сэшIэ. Сэ сидышъэ 
сIэмычIэ чIэлъэу зыхы чIыгум къыжъудэзгъэзэжьыным 
чэщи, мафи сежэщтыгъэ, ау синасып къыхьыгъэп. СыолъэIу, сикIалэмэ мы дышъэр сфятыжь, узфаем фэдиз 
хэпхыми, уихьалэл...
- Ар умыIо, ухъужьын, уибын-унагъуи ухэхьажьын,- 
шъэогъум ыгу къыдищае шIоигъоу Кузьма Абэч IугушIуагъ, 
ау къышIокIыгъэп, дышъэ чысэр къыIэкIилъхьагъ.
VII
"ЦIыф зэхагъэми орэд мэкъамэ къыхэIукIы".
"ГущыIэжъа, хьауми зыгорэм къыIоу ар зэхэсхыгъагъа? 
- Рэдэд пщышхом а гущыIэм джыри зэ къыфигъэзэжьыгъ.- 
КъэсшIэжьыгъ. Заомэ тахэтэу, хьэдагъэмэ тахэмыкIэу 
гухэкIхэр къызэкIэлъыкIохэ зыхъукIэ, мэфэкIхэр ашIынхэр 
афэсыдэщтыгъэп. Тянэ ар зызэхихыкIэ, къысэушъыищтыгъ: 
"А сикIал, цIыф зэхагъэми орэд мэкъамэ къыхэIукIы. Зым 
ихьэдагъ, адрэм инысащ. Къин ателъми, чэфыгъо гори 
цIыфмэ ябгъэлъэгъун фай. Агу жьы дэхьан, ягукIаехэри 
ащыгъупшэн, аплIэIухэр уфагъэу ренэу щыIэнха". Тянэ 
тхьамыкIэм гулъытэ ин иIагъ. МэфэкI мафэ горэ зэхэтщэнышъ, къуаджэхэр зэрэдгъэлъэгъуных, зэдгъэнэкъокъуных. Лэжьыгъэхэр зыIутхыжьхэкIэ, Ахынытхьэм имэфэкIи илъэс заулэм зэхэтщэжьыгъэп. Колэс ихьэдагъэ ыуж 
чэфыгъокIэ зэхэхьанхэр зы нэбгыри ыгу къихьагъэп. Тянэ 
идунай зехъожьым, жъонакIомэ ямэфэкIи блэдгъэкIыгъ. 

--- Page 636 ---

Ахэмэ азыфагу заохэр къыдэфагъэх. Джы тхьэмэ сафэраз, 
уаими щыIэп, хьэдагъэхэри зэпыугъэх, хэгъэгум зиштэу 
ригъэжьагъ. Шъыпкъэ, Мстислав пщышхом чыристан 
диныр зэрэфэтымыштэри, тын зэрэфэтымышIыри къытфигъэгъущтэп. Ащ дэжь чъэжьыгъэ Абэчыпщыри зэрэфэлъэкIэу къызэцэкъэкIы, тызэрегъэутэкIы, укIакIохэр 
къытфегъакIох. Къоданэ ащкIэ есIуагъэр джы нэс фэгъэцэкIагъэп. Ыпсэ агъэгъунэу щытыгъэмэ, зи рагъэIоныеп, 
ау Абэч джасусым ылъ къыстефэным сыфаеп. Икъун лъэу 
дгъэчъагъэр. Ыбзэгуи, ыIи агъэкIэкIыгъагъэмэ, тэркIи, 
ежьыркIи нахьышIугъ, ау ащи тхьэхэр лъыIэсыных".
Чэщым къыхихыгъэ унашъор зыдиIыгъэу Рэдэд пщышхор дзэкIо гъэсапIэм дэхьагъ. Гъэтхэ ошъо шхъуантIэр 
къабзэ, бзыу огу цIыкIухэр пчэгъу шъхьапэхэм, чэубжъэхэм атесых, жьы IэшIу пIуакIэм пцIэшхъо жэгъуфхэм 
зычIагъао, пчэндэхъухэр мэкъэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэпэшъуих. Шыупащэ зыфэгъэзэгъэ шыухэм чIым хэсэгъэ 
чыхэр чатэкIэ зэпагъэлъэтых, зырагъэлэлэхышъ, чIыгум 
телъ паIохэр къапхъотэжьых. Нэбгырэ тIурытIоу зэпэIут 
дзэкIолIмэ ямэIу-ячатэхэр зэрэзэпаIуадзэрэм Къодан 
лъыплъэщтыгъ. Мэщыкъо щэбзащэхэмкIэ псагъэм ригъаощтыгъэх.
- Ар мэIу IыгъыкIэ хъущтэп,- Къоданэ дзэкIо кIалэм 
имэIу къыIихыгъ.- Джы чIыгум утет. Онэгум уис зыхъукIэ, 
шыр кIэбгъулъынкIи мэхъу. Ари зэрэбгъэсагъэм елъытыгъ. 
Узэзаорэм ынэхэм акIаплъ, чатэр зыдигъэзэщтыр ащ 
къырыпшIэщт, итIэсхъапIэ лъыхъу. Огъу нэпцIымкIэ о мэIур 
реохьакIы, адрэм нэгъэупIэпIэгъум къызэблехъушъ, пшъхьэ 
къышIурегъэхы. Хъущтэп ар, мары, моу зэ къеплъ...
ЗэкIалэхэм, Колэс зэригъасэщтыгъэхэр Рэдэд ыгу 
къэкIыжьыгъ: "Убанэми, узаоми, къыппыщытым ынэхэр 
уинэплъэгъу имыгъэкI, джащыгъум узэмыжагъэ къыуишIэщтэп,- лIыжъ Iушыр ренэу къяушъыищтыгъ.- Пхъэшэгъэ-пытагъэ шъунэгу кIэжъугъэлъ, шъукъэщтагъэу 
зяжъугъэлъэгъукIэ, къышъутекIуагъэхэкIэ шъулъытэ". Уц 
къашхъом щызэбэнхэрэм лъэхъу дзыкIи зэрашIэрэр, 
бгъундж зашIызэ, зэбэнхэрэр зэрэтырадзэрэр пщышхом 
гуапэ щыхъугъ, зыдишIэжьэу ыпкъыкIи зэ задишIыгъ.
Къоданэ ыкIыб пщышхом къыфэгъэзэгъагъэти, гу 
къылъимытэзэ кIэрыхьагъ, ишIуфэси иунашъуи ахилъхьи 

--- Page 637 ---

дзэпащэр къыIуищыгъ. Мэщыкъуи, Шыупащи къакIэрыхьагъэх.
- Къодан, уилъэIу игъокIэ слъэгъугъэ, чылэхэр зэхэтщэнхэшъ, шыгъачъэ хэтэу, джэгушхо афэтшIыщт,- игуа пэ зэрэхъущтым ицыхьэ телъэу пщышхор идзэпащэ 
Iуплъагъ.- Хэгъэгу джэгу тфэшIынэп, къосэгъухэри зэкIэ 
къытфещэлIэнхэп, чылэ заулэ зэхатщэмэ, икъун сэIо.
- Дэгъу дэд, зиусхьан! - Къоданэ ынэгу къызэпэнэфыгъ, Мэщыкъуи, Шыупащи гушIо щхыпэр аIупшIэмэ 
арычъагъ.- Мы Iофыр сэ сизакъоу къесхьыжьагъэп, мы 
лIитIури, Чэчани лъэшэу фаех. Анахьэу кIэлакIэхэр арых 
къыкIэлъэIухэрэр.- Дзэпащэм ардэдэм ынапэ къызэблихъугъ, нэшхъэй гумэкIыкIэ пщышхом ынэгу кIэплъагъ.- Тэ 
итхъухьэрэр тхьэмэ къызэрагъэфэжьы. Тыгъопчыхьэ 
Шышъхьарыс щыщ горэ мыутIэмэ адэжь щыIагъэу сыIукIагъ. Хьэдэгъэшхо яIагъ, нэбгырэ пчъагъэ русичмэ 
къаукIыгъ.
- Къатебэнагъэхэуи? - Рэдэд пщышхом ышъо къыхихэу 
зыкъырищыгъ.
- Хьау, чIыгу гъунапкъэм щызэIуупIагъэхэу аIо, мысэри, 
зафэри пшIэнэу щытэп. ТалъэныкъокIэ фэхыгъэм инахьыбэр кIэлэкIэ дэд.
- Апсэ рэджэгужьхэмэ, тэ сыдкIэ тыамал, Къодан,- 
зэхихыгъэр пщышхом гухэкI щыхъугъэми, ыгу нахь тIысыжьыгъэ.- Тхьапшырэ Къаитэпщым есIуагъ, ЗекIошыупщыми пчъагъэрэ фэзгъэпытагъ: "Русичхэр къаигъэ шъумышIых, шъуичIыгу гъунапкъэхэр жъугъэпытэх". Ашъхьэ 
рагъахьэрэп. Русичмэ ягъунапкъэ къызэрагъэгъунэрэр 
алъэгъу. Сыд фэIуагъ ахэмэ акIырыплъыхэмэ? Гъогу 
зэхэкIхэм зэрафэсакъхэрэр рагъэкъу. ХьакIуцу икъыблэ 
гъунапкъэхэр Дэмыр къызэриухъумэрэми ерэплъыхэба. 
ЯшIэ хэмылъэу зы нэбгыри къырагъахьэрэп, рагъэкIрэп. 
Ухэгъэгу зыхъукIэ, апэрэ Iофмэ ари ащыщ. Чэу зыIумылъ 
хатэр былым шъхьарыкIом зэриутэрэм фэдэу тыщыI.
- Сыд тшIэщт, зиусхьан? - джэгу-шыгъачъэр ашIы 
зэрэшIоигъор Къоданэ ыушъэфыгъэп.- ЦIыфхэм агу 
къихьажьыгъ, чэфыхэ ашIоигъу. Зэо ужыми джэгу ашIы.
- Ари шъыпкъэ,- пщышхом къыдыригъэштагъ.- 
Тижъи, тикIи гугъум хэтхэзэ, уцуагъэх, чэфыгъо гори 
арэлъэгъу.- ЫгукIэ пигъэхъожьыгъ: "Джасусхэр къытфэзгъакIохэрэм мэфэ дэхабэ къытфамыгъэкIожьынкIи пшIэнэп. 
ЦIыфмэ агу зиIэтмэ, Iофми нахь егугъуных".
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу, Рэдэд пщышхор 
ядэжь дэхьажьыгъ. Агъбани фэчэфыгъэп, хьакIэщми 
ихьажьыгъэп, ишъаохэм яунэ фиузэнкIыгъ. Пчъэм зыдэплъым, зи ылъэгъугъэп. Къэгъэзэжьыгъо имыфэзэ, ыкIыбыкIэ Айнарэ къикIыгъ.
- Ихь, ихь, кIалэмэ уамылъэгъуми, амэ къыпкIэон,- 
шъузым ыIэгушъо шъабэ лIым ыкIыб тырилъхьагъ.
- Тэ щыIэх? - Рэдэд етIысэхызэ, нэплъэгъу хьылъэр 
шъузым фидзыгъ.
- Дзэпщ дзэкIо гъэсапIэм Шыупащэ зыдищагъ. Зэфэс 
хьэблэ кIалэмэ адэджэгу,- Айнарэ нэжгъурэу лIым ынэгу 
къыкIэплъэжьыгъ.- Унэгу Iае, къэбар дэй щыIа?
- Хьау, сыпшъыгъ нахь, зэкIэ, Ислъам-Хьаджэм 
зэриIоу, тэмам,- ыгу къэзгъэцIыкIугъэм шъузым ышъхьэ 
фырихыгъэп.- Шыупащэ бащэрэ кIалэр дзэкIо гъэсапIэм 
зыдещэ. Сыда иIофэу щыIэр?
- Ар пшIэрэба? - гопэ макъэкIэ Айнарэ къэщхыгъ.
- ДзэкIо IофхэмкIэ Дзэпщ джыри шъэожъый.
- Ащ паеп ар зыкIищэрэр, шытесыкIэ регъашIэ.
- Щагушхор афикъурэба?
- Колэс тхьамыкIэм шы Iэхъогъум Шыупащэ къыфыхихыгъэгъэ къунаныр къэошIэжьа?
- Сыда?
- Джа шы лъэкъофыр нэтIэгъунджэ хъугъэ. ДзэкIо 
гъэсапIэм пшынахьыкIэ щиIыгъ. Шыгъачъэм ышнахьыкIи 
фытырегъэпсыхьэ.
- Уятэпс ар, Дзэпщ шы къыфэмыгъэчъэнмэ! - Рэдэд 
къыхэкуукIыгъ.
- Сэри ар сIогъагъэ шъхьакIэ, Шыупащэ къысэдэIугъэп. 
Дзэпщ нахь цIыкIухэри шымэ атесхэу зысэлъэгъум, сэри 
сеуцолIагъ.
- Шыупащэ зыфэдэ цIыфыр джы къызнэсыгъэм къызгурыIуагъэп,- ыгу зэрэфэшIур къыхэщэу Рэдэд IущхыпцIыкIыгъ.- Псэнчъэжъи фэд, ышнахьыкIэми атеубгъуагъ, 
етIани сэ шъэф горэхэр ренэу къыздиIыгъ. Шыгъэчъэшыр 
зэриIыгъыр сигъэшIагъэп. Илъэс фэдиз зыныбжь къунаныр 
къызэрэрищэкIыщтыгъэр къэсэшIэжьы, нэужым сIэкIэгъупшыкIыжьыгъагъ. О сэщ нахь угушху, Айнар, шыгъэчъэшыр кIалэм къыгъэчъэнэу узэрезэгъыгъэр сэгъэшIагъо.
- ЦIыфмэ ашIэ хабзэр арэшI, лIы хъухэмэ, къашъхьэпэжьын,- теубытагъэ хэлъэу Айнарэ къыIуагъ.- Ушхэ 
пшIоигъощтын, Iанэ къыпфязгъэхьын.
- СымэлакIэрэп, хьакIэщым сыкIожьынышъ, тIэкIу 
зызгъэпсэфыщт.
Зэрэфэпагъэу Рэдэд тахътэм зытыригъэкIагъ. Тумтэкъашъэ къикIыжьыгъэхэ шыуитIумэ къахьыгъэ къэбарымкIэ Абэчыпщыр Iэгъуаджэу къычIэкIыгъ: зыхыпщ хьаджрэтыр уIагъэ, дзэ дэлъыпIэм къыдэкIыжьрэп.
"УIэгъэшхор мэкIыжьышъ, уIэгъэ цIыкIур мэятэ, Абэч 
ышъхьэ рыкIощтыр Iофыжьэп,- мэфэ реным къыздырихьакIыгъэ гумэкIым Рэдэд къыфигъэзэжьыгъ.- Мстислав пщышхор Константинополь къызикIыжьыгъэм ыуж 
уцуи, гъэпсэфи имыIэу къызэрекIокIырэр зэкIэмэ анахь 
щынагъу. Тыгъужъыр шэкIон хъумэ, гъусэхэм алъэхъу, 
къегъотых, Iэхъогъум зэдытеох. КъокIыпIэмкIэ Саркели, 
нэмыкI чIыпIэхэми Мстислав пщышхор ащыIагъ, темыр 
русичхэми ахэхьэгъагъ, ау Чернигов нэсыгъэп. Тумтэкъашъэрэ Черниговрэ азыфагу илъ чIыгум къыкъоуцонхэр 
къикIынхэба? ЫкIуачIэ зэкIеугъуае, гухэлъ бзаджэ къытфишIыгъэщт. Тыпэуцужьын тлъэкIыщта? РызгъэIэсэн слъэкIынэу зы шIыкIэ закъо щыI: мэджусыир щыдгъэзыеу 
чыристан диныр тштэмэ, тыныр яттымэ... Ау тIумэ язи 
сфэшIэнэп. Лъэпкъым нэмыкI дин хэплъхьан зыхъукIэ, 
илъэс пчъагъэ ищыкIагъ. Византиер зыфаер, русичхэм 
зэрашIыгъэм фэдэу, зы мэфэ IофкIэ зэшIотагъэхынэу ары. 
Мары, Темрыкъо мэджусыир диIыгъэу, чыристан диныр 
зыфэдэр агурегъаIо, къыгоуцохэрэми къахэхъо. Ары 
шъхьакIэ, Мстислав пщышхор ехьыжьэгъэ зэпыт, къыожэни, 
зыптыриIэтыкIыни ышIэрэп. КъыIуагъэр ардэдэм фэбгъэцэкIэнэу къырегъэкIы. ДинымкIэ зыгорэущтэу тызэзэгъыми, 
тын Iофым еуцолIэгъуай. Ежь ыгу къэкI къэс еттын фаем 
къыхигъахъозэ, тигъэгупсэфыщтэп. Русичхэм щыIэкIэ 
дэгъу аритынышъ, тэ мылIэ-мытхъэу тиIыгъыщт. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ ущысэу ущыIэн нахьи, ущытэу улIэныр 
къэсэштэ. АщкIэ силъэпкъэгъухэм къыздырагъэштэнэу 
сэгугъэ..."

--- Page 638 ---

ШIункI мыхъугъапэу щагум къыдэфэрзэжьыгъэ Шыупащэрэ Дзэпщрэ ябырсыр макъэ Рэдэд шъхьангъупчъэм 
Iуищагъэу, нэбгыритIури хьакIэщым къихьагъэх.
- Сыд шъузезыфэрэр? - пщышхом иупчIэ дыс шъэбэгъакIэ кIилъхьагъ.
- СшынахьыкIэ шыгъачъэм хэзгъэлэжьэн сэIо, сыдэу 
уеплъырэ?
- Шъо ишъухъухьэгъахэмэ, сэ сыд сызхэтыжьыр? - 
нэплъэгъу фабэр ыши, ыкъуи атыридзагъ, Дзэпщ къогушхукIэу зэриIожьыгъ: "Шыупащэ ытамэ нэсыгъ, тымышIахэзэ, лIы хъущт, инасып кIагъэхьащтмэ сшIэрэп нахь".- 
ЕупчIыгъ: - Шыр къыпфэгъэчъэна, сикIал?
- Къэзгъэчъэщт! - Дзэпщ къызIуипхъотыгъ.- Дэгъу 
дэдэу джыри къысэдэIурэп, ау къезгъэуцолIэщт.
- Сыда мыхъурэр?
- Шыр сэ къысэсагъэшь, Дзэпщ мыцIышъу къыфешIы, 
зэсэжьыщтых,- ицыхьэ зытелъыжьэу Дзэпщ ычIыпIэкIэ 
Шыупащэ къыIуагъ.
- КIалэм къытечъхэу ауж итэу къэкIожьмэ, шьхьакIо 
хъун, Шыупащ, цIыфхэри къыкIэнэкIэных,- рахьыжьэгъэ 
Iофыр аIэкIиуIэеным Рэдэд пылъыгъ, ау ыпашъхьэ итхэми, 
Дзэпщ яни къызэкIакIо яIагъэп.
Мэзыбэ хэгъуашъхьэм щашIыгъэ мэфэкIыр зиштэнэу 
хьазырыгъ. Чылищым цIыф къадэмынэжьыгъэм фэдагъ. 
Бзылъфыгъэмэ цIыкIухэр акIэпхъэгъагъэх. Шъэожъыехэр 
шъхьафхэу джэгущтыгъэх. Хэгъошъхьэ гъунэм рекIокIырэ 
чъыгхэм ачIэгъ кIалэмэ шыгъэчъэшхэр къащыращэкIыщтыгъэ. Чыпэ цIыкIур къыригъэчъэкIызэ, джэгу пчэгур 
хьатыякIом ригъэкIотыщтыгъэ. ЛIыжъ зэхэсмэ абгъукIэ 
къэмылэпщэ куп щызэхэтыгъ. КIэлакIэхэри, лIыкухэри, 
пшъашъэхэри зэфэшъхьафых. Ахэмэ апэIудзыгъэу къарышъумэ апылъэгъэ щыуан шIуцIэшхохэм пахъэр къашъхьарехы. Iэнэ зэпэIутхэм щэлэмэ-хьалыжъор, тхъурыжъэ 
IэпэещэкIхэр, къужъыпсхэр атеIэкIагъэх.
Рэдэд пщышхор къэлъэгъуагъ, ыбгъуитIукIэ Темрыкъорэ Къоданэрэ готых. Мэщыкъуи, Чэчани ахэмэ ауж 
итых. Джэгу пчэгум къеуцокIыгъэхэр къэзэрэгъэплъагъэх, 
лIыжъхэр къызэхэтэджагъэх, лIыкухэри, лIыкIэхэри пщышхом пэгъокIыгъэх. ЛIыжъмэ Рэдэд шIуфэс зарехым, 
хьатыякIоми псынкIэу пчэгур зэригъэфэжьыгъ. Къамылапщэхэм зэфэкIо мэкъамэр къызхырагъадзэм, пшъэшъэ 
къэшъуакIор Рэдэд пщышхом ыпашъхьэ къырищи, мэфэкI 
джэгур къызэIуригъэхыгъ. Къэшъогъупэ зытIу Рэдэд пшъашъэм рыригъэхи, къызхащыгъэгъэ пшъэшъэгъу сатырэ 
зэхэтмэ ахигъэуцожьыгъ.
КIэлэ къэшъуакIомэ пчэгур аубытыгъ, хэти зэрэфэлъэкIэу къэшъонымкIэ къогъанэ иIагъэп. Къамылапщэмэ 
мэкъамэхэр зэблахъущтыгъэ, зэфакIом уджыр, зыгъэлъатэм тIурытIу къашъор къакIэлъыкIуагъ. Iэгу тео мэкъэ 
зэдаштэм къамылым ымакъэ зэхыуигъэхыжьыщтыгъэп.
Шыгъачъэм чэзыур нэсыгъ. Чылэ пэпчъ къыращыгъэ 
шы пчьагъэхэр зэгуагъэуцохэ зэхъум, Рэдэд пщышхор 
лIыжъмэ ялъэIугъ:
- Пщымаф, ТIатIыхъу, нахьыжъхэр, шыгъачъэр рамыгъажьэзэ, зэ шымэ тапыжъугъэплъыхь, къатечъыщтыр 
къэзышIэрэм теплъыщт.
ЛIыжъхэр фэчэфхэу къызэхэтэджагъэх, пщышхор 
азыфагу итэу, шыгъэчъэшхэм ахэхьагъэх, апкъ зэхэлъыкIэхэр, абгъэхэр, алъакъохэр, ацэгэ кIэкъузагъэхэр зэпаплъыхьагъэх.
- Сэ слъэкIыгъэмэ, зиусхьан, Дзэпщ къезгъэхьыщтыгъ,- гущыIапэр ТIатIыхъу ыубытыгъ,- ау шыгъэчъэшхэм Мыстхъакъо къыращыгъэ шхъуантIэр къахэсхыгъ.
- А шы лъэкъоф нэтIэгъунджэм тесыр уишъауа, 
зиусхьан? - пщышхом зэришъаор Пщымафэ ышIэщтыгъэми, къэупчIагъ.- Тхьэмэ къыпфагъэхъу, тымылъэгъузэ, 
лIы хъугъэ.- ЕтIанэ ТIатIыхъу риIуагъ: - Сишъэогъужъ, 
пщышъаор зытесым нахь шы тегъэпсыхьагъэ ахэслъэгъуагъэп, ащ къенэкъокъун ахэткIэ сыгугъэрэп.
- Тэ тичылэ шыгъэчъэшмэ шъуащыщ горэми къыримыдзагъэу зы шы пырацэ горэ ахэт,- шышъхьарыс лIыжъыр къахэгущыIагъ.- Теплъэ иIэп, ау ыпкъ кIыхьэ, ыбгъэ 
пытэ, ылъакъохэр псынкIэх. Ащ зыми римыгъэхьынкIэ 
енэгуягъо.
Пщымафэ пщышъаом риIолIагъэр Рэдэд зэхимыхыгъэ 
фэдэ зишIыгъ, шыгъэчъэшхэр зытIупщынэу къяжэрэм 
шъхьэ фишIи, лIыжъымэ щхыпэ шъабэкIэ ягыигъ:
- МакIэ шы дэгъоу къахэжъугъэщыгъэр. НэмыкIхэр 
текIохэмэ, сыд шъуIожьын?

--- Page 639 ---

- ТекIуагъэр сицу тIонышъ, тызэхэкIыжьыщт,- ТIатIыхъу 
щытхэр ыгъэщхыгъэх.
Шыгъэчъэшхэм запхъотагъ. Шылъэмакъэхэр 
зэтетэкъух, чIыгур агъэгырзы. Шымэ атесхэм инахьыбэр 
Дзэпщ ипкъэгъулэгъух, нахь такъырыIохэри ахэтых. Шыу 
цIыкIухэр шышъхьэ ищыгъэмэ къакъощ-къакъомыщыхэу 
атеубгъуагъэх. ТIатIыхъу ынаIэ зытыридзэгъэ шы шхъуан тIэр зэкIэмэ апэ ишъыгъ.
- Ыхьы, сэ сIуагъэба! Еплъ, Пщымаф, щэбзащэм фэдэу 
зикъудыигъэу шхъуантIэр зэрэчъэрэм,- ТIатIыхъу лIыжъыр 
мэгушIо.- Чъэрэп, быбырэм фэд!
- Умыгузажъу,- Пщымафэ зызэшIуищыгъэу шымэ 
алъэплъэ.- Зэ къэгъэзэгъум нэгъэсых. Щэбзащэм фэдэри 
бзыум фэдэри къэлъэгъощт.
Пщымафэ къыIуагъэр къэшъыпкъэжьэу фежьагъ. 
Шыумэ ясэмэгукIэ къытырагъази, шъофыр ишъомбгъуагъэкIэ зэпачы зэхъум, шы шхъуантIэм ичъэ къызэрэщыкIэрэр нэрылъэгъугъ. Ащ ыуж итхэм шы пырацэм ышъхьэ 
къахэщыгъ, ыпкъыкIи къахэкIотэу ыублагъ, етIанэ шы 
шхъуантIэм къебгъучъэу ригъэжьагъ.
- Сэ сIуагъэр мэхъу, шъуеплъ тишы теплъаджэ 
ышIэрэм! - шышъхьэрыс лIыжъым ымакъэ зыкъипхъотагъ.
- Модэ, модэ, хъурэр гъэшIэгъоны! - Къодани зыхэт мэ къахэкуукIыгъ.- Дзэпщ шхъуантIэм къыкIэхьэ, къебгъучъэ, къытекIыгъ! А пырэцэ цIыкIури чыжьэ ыгъэкIощтэп!
Шышъхьарыс шыум Дзэпщ къыголъади, зэготхэу 
къызэдачъэхэзэ, шыгъачъэм еплъырэ горэм гушIом хэтэу 
ипаIо зыдедзыем, шыгъо нэтIэфыр къащти, исэмэгукIэ 
кIэбгъулъыгъ, Дзэпщи къэукъончыгъ. Шъаор шым къефэхы Рэдэд шIошIи, ыгу къэсысыгъ, ау шым Дзэпщ зыхигъэнэжьи, ыпэ ишъыгъэгъэ шы пырацэм ыкIэ утысэ нэсыгъ, 
гохьажьыгъ, яшышъхьэхэр зэщизхэу къэсыжьыгъэх.
Апэрэ чIыпIэр зэратыщтыр язэрэмыгъашIэу лIыхэр 
зэнэкъокъум хэхьагъэх. Нахьыбэмэ ДзэпщыкIэ акъудыищтыгъ: кIэлэ шъхьэубатэм ипаIо дидзыий, пщышъаом иш 
зэрэкIигъэбгъулъыгъэр яушъхьагъугъ. Аущтэу мыхъугъэмэ, Дзэпщ апэ къызэрэсыжьыщтыгъэр нэфагъэти, 
шыгъачъэр зезгъэкIуагъэм пщышъаом ыцIэ къыримыIоу, 
къыIуагъ:

--- Page 640 ---

- Апэрэ чIыпIэр шыгъо нэтIэфым тесыгъэм фэдгъэшъошэн.
- Ар зэфагъэп,- Рэдэд пщышхом ишIошI ахилъхьагъ.- 
ШитIум язи къыхэщэу ыпэ ишъыгъэп. Зыр агъэохъугъэмэ, 
шышъхьарыс шыум илажьэп. Сэ шъукъысэдэIущтмэ, 
шыуитIуми зэфэдэу апэрэ чIыпIэр афэшъозгъэгощыщт. 
Ящэнэрэр гъэнэфагъэ - мыстхъакъомэ яшхъуантI.
- Пщышхом къыIуагъэр нахь заф! - зэкIэми зэдырагъэштагъ. Шыгъачъэр зезыщагъэри, игъусэхэри пщышхом 
иIо техьагъэх. Апэрэ чIыпIэр шыуитIумэ афагощи, тыжьын 
къэмэ зырыз аратыгъ, адрэми онэ Iэпэщыс фагъэшъошагъ. 
Шыгъачъэм хэтыгъэ пэпчъ, ауж къэсыжьыгъэм щыкIэкIыжьэу, нэпэеплъ горэ зыдырамыгъэхьэу агъэкIожьыгъэп.
Пщымафэ ТIатIыхъу ытамэ теуIуагъ:
- Iанэ къыптезгъэфагъ, сишъэогъу, уишхъуантIэ учIигъэIэбагъ.
- Шым илажьэп, Пщымаф, тесыр ары,- ТIатIыхъу 
зиухыижьыгъ.- ЗэкIэкIыгъо римыгъафэзэ, шым егоуащи, 
зэIуригъэхьагъ нахь, апэ къэсыжьыныекIи мзхъу. Ау 
къогъу сыкъохьажьынэп, некIо узфаем фэдэ Iанэ къыпфэсштэн.
- Ащ фэдэ делагъэ щыIэп,- Пщымафи шъэогъум 
есэмэркъэужьыгъ.- Мыщ фэдэ Iанэ сыхэкIынышъ, уиIэнэ 
джэшъо цIыкIу себлэгъэна ? ХьэкIэгъошIу уфай. ЕтIан, 
етIан.
Шыгъачъэм хэтыгъэхэр щэджэгъоуж нэс ешхагъэх, 
псы IэшIумэ яшъуагъэх, къэшъуагъэх, джэгугъэх. МэфэкIым хатхъыкIыгъэм нахьи, зэрежагъэхэр, зэрэпэплъагъэхэр нахь гугъатхъэ къащыхъужьэу жъи, кIи зэбгырыкIыжьыгъэх.
Дзэпщ шыгъачъэм къыщихьыгъэ тыжьын къамэр 
бгырыпхым пилъхьи, ыбг рилъхьажьыгъ, сэмэгубгъум 
ригъэкIуи, пагэу янэ Iуплъагъ. Айнари ынэгу зэпэнэфыжьэу 
икIалэ IугушIуагъ:
- Апэрэу къэулэжьыгъэ тыныр, сикIэлэшху, мэфэ 
шъыпкъэ тхьэмэ пфашI, тыжьын къамэм лIы шъыпкъэ 
укIэхъукIы.
Шъузым ыкIыбыкIэ пчъэм къыдэкIи, Рэдэд ишъао 
къыкIэрыхьагъ, ыIэшхохэр ытамэмэ къатырилъхьи, тыгъуа си, непи, мэфэ заулэми зыхэтыгъэ гумэкIыгъор зыщигъэгъупшэзэ, риIуагъ:
- УлIэхъупхъ, Дзэпщ, чаныгъэ къызхэбгъэфагъ, шым 
зыкъыребгъэдзыхыгъэп.
- Исэку IитIукIэ зыхэзгъэнэгъагъ нахь, сыкъефэхынкIэ 
мэкIэжъый иIэжьыгъэр,- Дзэпщ ятэ щыукIытэу, къэмэ 
Iапшъэр IитIукIэ ыгъэбылъыгъ.- ЕтIанэ псынкIэу зыкъэсшIэжьи, шхомлакIэм сетхъожьыгъ.
- СыкъэбгъэукIытэжьыгъэп, ар зэкIэмэ апшъ,- шъаом 
ытамэхэм Рэдэд макIэу атеуIуи, унэм икIыжьыгъ.
Шышъхьарысмэ япщи, Къодани, Мэщыкъуи, Чэчани, 
Темрыкъуи, Шыупащи ягущыIэ щагъэтыгъэу, пщышхом 
къариIощтыр амышIэу Iоплъыхьэх. Къызщыригъэжьэщтыр 
гукIэ зэригъафэзэ, Рэдэд нэплъэгъу хьылъэр нэбгырэ пэпчъ 
тыридзагъ.
- Зышъхьэ къисхыщт Iофым Къоданэ щыгъуаз, шъори 
шъушIэн фаеу сэлъытэ,- Рэдэд пщышхом ымакъэ гукIоди, 
гужъыени къыхимыгъахьэу къыригъэжьагъ.- Гъунэгъу 
шъугъуалэм нэмыплъ къыуехы. Мстислав пщышхом къытфишIыгъэ нэмыплъым хэкIи, заом зыфигъэхьазырэу 
ригъэжьагъ ясымыгъэIоным пае джыри зэ зытIэжэн, ау 
тшIэщтым тежъугъэгупшыс.
- Гъунэгъухэм Iанэ зэпагъохы нахь, мыхъун зэрашIэрэп,- шышъхьарысмэ япщ Къэзазэ ымакъэ ылъэкIи, 
къыIуагъ.- ГъучI къалэ зиIэр гъучI мастэ щэкIэ, къытфэшIугъэмэ, къошы тыфэхъуни, къин чIыпIэ ифэми, къогъу 
тыкъохьажьыныеп.
- Мстислав зыфэдэр сэ сэшIэ,- Темрыкъо къыхихыгъ,- 
тыгъужъыгу иI, фэмышхыщтыри ылIыщт. Уамалынчъэу 
ылъэгу учIиубытэмэ, гугъатхъэ хехы.
- Ашъыу, тыгъужъыри игъунэгъу ебэныжьрэп,- 
Мэщыкъо шъэбэ-шъабэу къахэгущыIагъ.
- Фэхъугъэ зиIэм тэ етIорэр хэхьажьыщтэп,- Рэдэд 
пщышхом гущыIапэр ыубытыжьыгъ.- Русич пщышхом 
фэтшIэнэу къытфигъэуцугъэр тымыштэнэу тызэзэгъыгъ. 
IорышIэ тыфэхъущтэп, зыфэдгъэцIыкIущтэп. Ощх ужым 
кIакIо пагъохыжьрэпышъ, Мстислав пщышхор заокIэ 
къытэкIумэ, тыфэхьазырын фай. Пчы пыджэнымкIэ 
русичхэр Iазэх, тимэIухэр бэрэ къыпхыракулъыкIхэу 
къыхэкIыг ь.

--- Page 641 ---

- Яшыбгъэхэри пытэх, илъэсыдзи къэрабгъэп,- пщышхом Къоданэ дыригъэштагъ.
- Ар шъыпкъэ,- Рэдэд ышнахьыкIэ фыреплъэкIыгъ, 
Чэчани Iуплъагъ,- шъумыбэлэрэгъ. ДзэкIолIхэр жъугъасэ 
хъумэ, ахэри, нэмыкI амалхэри къыдэшъулъытэх, ятIэсхъапIи, япытагъи зэжъугъашIэ. Русичхэмрэ тэрырэ тазыфагу 
къыдэхьагъэ зэмышIуныгъэр тфаушъэбынэу, Темрыкъу, 
ори титхьэхэми ахэмэ ятхьи тфялъэIу. Гужъыегъу щыIэп, 
ау сыдырэ Iофи тыфэхьазырмэ нахьышIу.
ЗэшитIур хьакIэщым къызызэденэжьхэм, пщышхор 
гущыIэнчъэу тIэкIурэ щысыгъ, къэтэджыжьи, джэхэшъогур рикIукIыгъ, къырикIукIыжьыгъ, зыми фэмыгъэхьыгъэ 
фэдэу къыжэдэзыгъ:
- МацIэ зыхэкIыгъэр ижъыгу, дзэ зэрыкIуагъэр хэкужъ. 
Русичмэ татекIуагъэми, къыттекIуагъэхэми, бгъуитIуми 
хьалэч тыхъущт, зыкъэтымышIэжьзэ, илъэс пчъагъэ зэпытчыщт.
- Зэо тхъагъо хъурэп тянэ ыIощтыгъ,- Шыупащэ нэшхъэй нэплъэгъукIэ ышнахьыжъ дыригъэштагъ, ау теубытагъэ хэлъэу къыпигъэхъожьыгъ: - Хэкужъ техъулIэщтми, 
екIэ тичIыгу къихьэрэм шъхьасынчъэу ыгукIыIу тихьащт. 
Тыпсаумэ, уни тIэтыжьын, бгъагъи дгъэуцужьын, тичIыгуи 
тшхын къытекIын.
- Тибзылъфыгъэхэри пIоных, лIыхъужъхэри къытхэтэджыкIыных, орэди аусын,- гугъэ гущыIэхэу Шыупащэ 
къыпчъыхэрэр IущхыпцIыкIызэ, Рэдэд пщышхом лъигъэкIуатэхи, нахь пытагъэ хэлъэу къыпидзэжьыгъ: - 
Русичхэр бэдэдэ мэхъух, сшынахьыкI, дзэкIолI тегъэпсыхьагъэхэр яIэх. Зэо утыгум тызихьэкIэ, тизыдзэкIолI дзэкIо 
пчъагъэ къыпэуцужьыщт. О псаоу тыкъыхэкIыжьмэ оIошъ, 
гугъэшхохэр ошIы.
- Сэ сыд хъугъэкIи сыгу згъэкIодрэп, Рэдэд,- Шыупащэ 
зыфиIожьыгъэ щытхъум тIэкIу рыукIытэжьыгъэми, зыфиIуагъэм текIыгъэп.
- Сэри сыгукIодыпхэп, сшынахьыкI, ау лъэкIэу уиIэри 
зыдэпшIэжьын фай. ПшIэзэ, узфыримыкъущтым уебэнкIэ, 
сыд пкIэ иI?
- Ау щытми, пыим такIыб щэбзащэ къыхедгъэIущтэп,- 
Шыупащэ зэкIакIощтыгъэп.

--- Page 642 ---

- Аущтэу улIэныр лIэгъуитIу,- Рэдэд къезэгъыгъ,- ау 
етIани псэр IэшIу. Сшъхьэ паеп сыщыIэ зыкIысшIоигъор. 
Сишъаохэр лIы хъугъэхэу къэслъэгъужьыхэ сшIоигъу. 
Къащагъэу яджэгуи сыхэплъэным сыфай. Къапыфэрэ 
цIыкIухэр скокI исхэу згъэджэгунхэм сыкIэхъопсы. Ори 
унагъо пшIэнба, бын ухъунба, сшынахьыкI. Зао заIокIэ, 
джахэмэ сягупшысэ, сыгуи, сыли агъэузы, унэгъо пчъагъэмэ къарыощт хьэдагъэмэ сагъэтхытхы. Лъым, тхьамыкIагъом, гъы макъэмэ сыгу дагъэуцогъэ пкIантIэр дэкIыжьыгъэ къодый. Мамыр щыIакIэм тыпыуцуагъ, тыгу зиушхужьыгъ сIомэ сыгушIозэ, ошъопщэ щынагъохэм тинэплъэгъу къызэфашIэу рагъэжьэжьыгъ.
- ЦIыфыр гугъэм щегъаIэ тянэ зэриIощтыгъэр зыщымыгъэгъупш, Рэдэд,- чэфышъо зытыриштэу Шыупащэ 
ышнахьыжъ IугушIуагъ.
- Ащыгъум, сшынахьыкI,- гущыIэр Рэдэд кIэкIэу къызэблихъугъ.- НекIо, тыдэгъэкIи, тIэкIу къэтэгъэкIухь. Тынэ 
жьы кIэдгъэумэ, тыгу нахь псынкIэ хъун.
ЗэшитIур щагум зыдэкIым, Агъбанэ шъэбэ хэкIукIыкIэ 
ауж ихьагъ. Хьаблэм текIыгъэхэу шъэожъые Iэтэхъо 
заулэмэ ядао къалъыIэсыгъ.
- Сыда шъузыфаер? - къауцухьэгъэ шъаор къяупчIыгъ.
- Мары тызыфаер! - ащыщ горэ пэфао еуи, риутыгъ.- 
УипэIожъ пчэгум иудзэщтмэ одгъэшIэщт. Дзэпщ къатечъыгъахэу уиягъэ ебгъэкIыгъ, шыгъачъэр мэзыбэмэ 
къябгъэхьыгъэп!
- Сэрэп ар, сакIыб дэтыгъэр ары. СипаIо сщихи, пчэгум ридзагъ, сэ къэсштэжьыгъагъ ныIэп.
- Къызэхэмылъхь! - кIалэ горэ джыри техъупкIагъ.- 
Сэ слъэгъугъэ уипаIо зэрэбдзыгъэр.
- СыгушIогъащэти ары нахь, сиягъэ езгъэкIынэу 
сыфэягъэп,- ышIагъэм кIалэр еуцолIэжьыгъ.
- Шъумышъхьэубат, щыжъугъэт! - Агъбан апэгъокIызэ, атехъупкIагъ.
- Зэ шъукъэуцу, шъулIыба, сэIо?! - кIэзыIэжьыгъэ гъэхэ 
шъэожъыемэ Рэдэд пщышхор алъыджагъ, къызэрищэлIагъэх. Раутыгъагъэм ышъхьашъо Iэ щифэзэ, адырэ 
зэуакIомэ ягыигъ: - Тичылэш къытемычъыгъэ пае шъуишъэогъу шъуезэожьа? Джыдэдэм шъуешIужь, ыIапи 
шъуубытыжь.

--- Page 643 ---

АшIэрэм фэмыехэу, ашъхьэхэр рагъэзэкIызэ, зэзэуагъэхэм ыIапэ аубытыжьи, шъэожъыехэр зэбгырыкIошъыжьыгъэх.
- Джары, Агъбан, Шыупащ,- Рэдэд пщышхом игукъао 
шъхьэгъэсысым къыхэщэу къыIуагъ,- тэ хэгъэгу тыхъугъ 
тэIо, тикIалэхэр джыри чылэ-чылэм, хьэблэ-хьаблэм, 
лIэкъо-лIакъом, лъэпкъ зэтефым хэкIыгъэхэп. 
VIII
Зышъхьэ имыкъурэ Щорэ къалыркъэщ набгъомэ 
арыIэбэныр икIэсагъ. КъалыркъэщиплI мафэрэ къыубытыти, псы ныджым щызэригъэзаощтыгъэх. Ащ гушIуафэ 
хигъуатэу, хьа-хьай ригъаIоу щхэу акIэрысыщтыгъ.
Мафэ горэм набгъом зеIабэм, псы чIэгъым къычIихыгъэр псыблэу къычIэкIыгъ. Ыбзэгу къыфыридзызэ блэр 
Щорэ къызыIолъалъэм, ыгучIэ изыгъ, псым хидзэжьи, 
куомэ-кIыизэ, ядэжь къэсыжьыгъ. Хъугъэр амышIэу 
гъунэгъухэри къечъагъэх, яни, нэмыкI шъузхэри еушъыихэзэ, ерагъэу агъэIэсагъ, ау чэщрэ къыкIащтэу, къызщылъэтмэ унэм къашIуикIынкIэ ежьэу хъугъэ.
А къэбарыр НэтIае зызэхехым, кIэлэ сымаджэм фыкъокIыгъ.
- ПчыхьэшIу къышъокIу, тян, кIалэр сыдэу хъурэ? - 
хымэ унэр мафэ къэс икIуапIэ фэдэу къащигъэхъоу, 
ор-сэрэу ны егъэзыгъэм НэтIае Iуплъагъ.
- А сшIэгущэрэп, НэтIай, къуим ыкIыIу корэшъу зэраIоу, 
ышъхьэ гущэ зэримыкъурэм къызэрэкIащтэрэр къыхэхьажьыгъэшъ, кIочIэгъу сыфырикъужьрэп,- бзылъфыгъэ зэхэукIагъэр чэфынчъэу къыIуплъагъ, пхъэнтIэкIум 
ыIэгушъо ригъачъи, ыгъэтIысыгъ.- Шъхьантэм сшъхьэ 
зэрэтеслъхьэу къыкIащтэшъ, нэикI-IуикIэу къызщэлъэты.
- Тэ щыI ежь?
- Модырэ унэм чIэс, ышъхьэ рэджэгужьышъ, тхьамыкIэр джэхашъом тес.
- Сыдигъо гъолъыжьыщт?
- Мары шIэхэу къежьэщт: "Нан, сыгъашх, сычъыежьыщт", ыIонышъ, сыд щыщми зыгорэ зыIуимылъхьэу 
пфэгъолъыжьыщтэп. Ыныбэ из зэрэхъоу пIэм зыхигъэукIорэежьынышъ, нэрэ-Iэрэ агу хэчъыещт. Псыблэ мыгъо 
къыубытыгъ. Ащ ыпэкIэ зы чэщ гумэкI рысигъэхыгъэп.
- Ащыгъум, тян, угукIэ оштэмэ, сэ кIалэм сыфэплъэщт, 
сишIуагъэ екIынэу сэгугъэ.
- Псапэ пшIэн, НэтIай, мары, джыдэдэм сыкъеджэщт,- 
ныр гуIэзэ адрэ унэм чIэкIынэу ежьагъ.
- Хьау, тян, джыдэдэп,- НэтIае къэпсынкIагъ,- кIалэм 
зэсагъэр фашI, сэ сыгузажъорэп. Шхахэу зыгъолъыжьыкIэ, сеIэзэщт, къыкIэзгъащтэри пысфыщт.
Бзылъфыгъэм зэриIуагъэу, Щорэ унэм къычIэкIыгъ, 
ным Iанэ фишIи ыгъэшхагъэти, ардэдэм зикъудыий, фышъхьагъэ.
- Угъолъыжьыщта, сикIэлэ дах? - ныр еIэсэкIзэ 
еупчIыгъ.
- Ары, нан, чъыер къысэкIугъ,- Щорэ Iанэм пэкIыжьи, 
пIэгум итIысхьагъ.
- НэтIае ошIэба, нынэ? - джыри ныр икIалэ еупчIыгъ.
- Сыда зыкIэсымышIэрэр,- Щорэ натIэкIэ къычIэплъыгъ,- Дэхапсэ илIыба. Боу бзылъфыгъэ дах ар, ащ нахь 
сыгу рихьырэ тичылэ дэсэп.
- Делагъэхэр къэмыIу! - ныр хэгубжыкIыгъ.- НэтIае 
къыоIэзэнэу къэкIуагъ.
- Сыда къысишIэщтыр? - Щорэ щтагъэу къэтэджыгъ.
- Щыс, щыс,- НэтIае ыIитIу рищэхзэ къэтэджыгъ.- 
Угъолъыжьми нахьышIух. Сэ зи къыосшIэщтэп, сыкъыбдэгущыIэщт ныIэп, сыкъыопщэщт.
Щорэ зи къыхимыIухьэу пIэм хэтIысхьажьи, зигъэукIорэигъ. НэтIае пхъэнтIэкIур лъигъэкIуати, кIалэм 
ынэгу фэгъэзагъэу кIэрытIысхьагъ.
- Зымафэ къалыркъэщ набгъом узеIабэм...
- Блэ къисхыгъ! - Щорэ къызIуипхъотыгъ.
- Хьау, блэп къипхыгъэр, хьамлыу нахь. Хьамлыухэр 
иныхэуи цIыкIухэуи мэхъух. Хьамлыушхо гъуанэм къипхыгъ. 
О ущтагъэти, блэ пшIошIыгъ. Хьамлыухэр чэтмэ адыры, 
ацапэ дэлъэу зэрахьэ. О ащ зеогъэгъащтэ. Къызхэпхыгъэр 
сшIэрэп нахь ащ фэдизэу ущтапхэп, ощ нахь лIыбланэ 
чылэм дэмысэу аIо.
- Адэ сылIыблан! - Щорэ ынэхэр къыригъэкIзэ, къэтэджынэу фежьагъ.- Хэта сэ сызыщыщынэу мы чылэм 
дэсыр?

--- Page 644 ---

- Ар сэшIэшъ арба хьамлыум узэригъэщтагъэр зыкIэзгъэшIагъорэр,- НэтIае щхыпэ къемыкIоу кIалэм 
риIожьыгъ.- Джы пшIошъ хъугъэба блэ къызэрэмыубытыгъэр? Сэри зы чэщ чылэм сыкъыхэкIыжьзэ, пхъэнэфыр 
тыгъужъэу къысшIошIыгъ.
- Ара? Ащыгъум сэри хьамлыушхор псыблэ сшIошIыгъ.
- Джы унапIэхэр зэтелъхьи, гупсэфэу чъыежь, сэ 
сыкъыопщэщт, гумэкI къыпфэмыкIожьынэу сыпфэплъэщт,- НэтIае ыIупшIэхэр ыгъэхъублаблэмэ Щорэ тепщэзэ, тIэкIурэ кIэрысыгъэу, къызэриIокIыгъ: - Тхьэм Iомэ, 
хэчъыягъ, тян. Чэщ рэхьат къышъокIу. Ащ нахьыбэрэ 
къыкIэмыщтэжьынкIэ усэгъэгугъэ.
- Тхьэмэ уинасып агъэбагъу, НэтIай, тхьамыкIэр ащ 
щэрэгупсэфыжьи, псэпишъэ къыпIукIэн,- бзылъфыгъэм 
шIоу щыIэр НэтIай къыфиIозэ, къыгъэкIотэжьыгъ..
Мэфэ зытIущ зытешIэм, Щорэ ичэщ къыкIащтэ НэтIае 
зэрэхыригъэнэгъэ къэбарышIур чылэм хэхьагъ. ЛIым 
инафи, ишъэфи къыдэзышIэрэ Дэхапсэ зызэхехым, ыгукIэ 
щхыгъэ: "КIэлэ тхьамыкIэм ихъужьыгъо тефи, щытхъу 
нэпцI къызфихьыжьыгъ, НэтIае зыгорэ ыгъэхъужьына,- 
ежьырми тезгъэгушIухьагъэр, къыхихыгъ.- Сэ уц IэзэгъухэмкIэ цIыфмэ сишIуагъэ якIы, мыдырэм гущыIэ теп чъэтепщэкIэ сыд ишIуагъэ къэкIон. КъызычIагъэщыкIэ, хьэIус 
чылэм дашIыхьан".
- Зыбгъэбыслъымэнзэ, сыд Iэзэна узхэхьагъэр, НэтIай? 
- мафэ горэм Дэхапсэ лIым еупчIыгъ.- Щорэ къыкIэмыщтэжь пшIыгъэ аIошъ, чылэр рэгущыIэ.
- Згъэхъужьыгъэ адэ,- НэтIае зышIомыдэеу къыIуагъ.- ПшIошъ мыхъурэмэ, кIалэм янэ еупчI.
- ЗымышIэхэрэр бгъэделэщтхэми, сэ ар къысэмыIу,- 
Дэхапсэ лакъырд Iупэщхыр НэтIае пигъохыгъ.- УкъызашIэкIэ, сэри сиуц Iэзэгъухэр пхъэтэпэмыхь ашIыщтых.
- Сэщ пае умыщт, Щорэ згъэхъужьыгъэ.
- Сыдэущтэу? УIупчъапчъэ фэдэ зыпшIи, уепщэжьыгъ 
ара?
- Ари цIыфмэ ябгъэлъэгъун фай, Дэхапс. ГущыIэри 
зэрэIэзэгъур зыщымыгъэгъупш. Щорэ сыд, делэ тхьамыкI, 
сыкIэрытIысхьи, псы нэпкъ гъуанэм къырихыгъэр мыблэу, 
хьамлыоу ышIошъ згъэхъугъэ. Зышъхьэ имыкъурэм ар 

--- Page 645 ---

гурыгъэIогъуаеп, иакъыл зэтетыгъэмэ, сэри ащ фэдэ Iоф 
спшъэ ислъхьащтыгъэп.
- Джы къызгурыIуагъ,- Дэхапсэ къеуцолIагъ.- Сыдэу 
хъугъэми, щытхъу къызфэпхьыжьыгъ, цIэ зыфэпшIыгъ. 
ГуIатыжь непэ тIогъогогъо къыплъыкIуагъ.
- Сыд илъэгъун?
- Бэржъые ыпшъэ-блыпкъ зэрэIыгъыр ыубытыгъэу, 
чэщ-мэфищ хъугъэу щылъ.
- ГуIатыжь ащ сыд иIоф хэлъ? ЛIэнкIи сыкIонэп. Къодан 
лIы хыем ащ къинэу ригъэлъэгъугъэр...
- А НэтIай, ахэр умыIо,- мэкъэ псыгъо шъабэкIэ шъузыр къеушъыигъ.- ГуIатыжьрэ Бэржъыерэ зэгъунэгъух, 
Зирар ишъэогъугъ. О пIогъэ дэдэр ащи къыIуагъ: сшынахьыкIи иныбджэгъуи хъучIанэ ыуасэхэп, ау щытми, цIыфыба, ыгу егъугъ. О уIазэ пшIоигъомэ, мысэ-хые умышIы.
Зигугъу ашIырэр пчъэшъхьаIутес зэраIоу, ардэдэм 
ГуIатыжь унэм къипкIагъ.
- КъэпIощтыр сэшIэ, зэкIэ Дэхапсэ къысиIогъах,- укIытэ 
Iупэщхыр къыпэзгъохыгъэ ГуIатыжь фэчэфэу НэтIае пэгъокIыгъ.- НекIо, сишIуагъэ екIыщтмэ, сэщ пае къэнэнэп.
ТхьамыкIашъо зытеорэ кIэлэ од псыгъор пIэм хэушхогъагъ.
- Сыд къыохъулIагъ, Бэржъый, зыгорэм укъефэхыгъа? - Бэржъые ипIэлъапэкIэ НэтIае тIыси, ынэгу кIаплъэзэ, 
еупчIыгъ.
- Сыкъызэрэхъури сымышIэу, щагум сыкъыщызэхэфагъ,- ыIупшIэ укъэпыгъэхэр Бэржъые бзэгупэкIэ ыгъэушынагъ, ымакъэ къэкIэзэзыгъ.
- УлIыба, сэIо, угу умыгъэкIоды, сэ узгъэхъужьыщт,- 
кIалэр дэпкъымкIэ ыгъэкIуати, НэтIае джы нахь благъэу 
шъхьарытIысхьагъ.- УнэхэмкIэ сэлъэгъу, цIыф бзаджэ 
къыоутэкIыгъ, ау зэрэхъугъэ шъыпкъэр къысфэIуат.
- Бэржъые мэукIытэ, сэ хъугъэр къыосIощт, НэтIай,- 
ГуIатыжь къэщхи, исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэлъэу къыригъэжьагъ: - Мыр щагу чэум кIэрытэу атэкъитIур зэрэзэзаорэм лъыплъэзэ, ошIэ-дэмышIэу гъунэгъулIыр къе джагъ: "Хьайт, Бэржъый, Къоданэ дзэпащэр шыоу къыпфэкIо!" Зэплъэм, шыу горэ къакIоу ылъэгъугъ. УнэмкIэ 
ежьэжьыгъэу лъэгуцым нэмысыжьзэ, къызэхэфагъ.

--- Page 646 ---

- Адэ, джары, Бэржъый, уапэкIэ бдзырэ мыжъом 
уелъэпэожь зэпытыщт,- гые фэдэу НэтIае зыригъэшIыгъ.- 
УимыIоф ухахьи, гущтэ хэпхыгъ. Пшъхьэ ремыгъэзэкIэу, 
занкIэу сынэгу къыкIаплъ, тинэплъэгъухэр зэIугъаф. О 
къыпфырикъугъэр сэ зэхэсцIыцIэщт, къэбгъэшIэщтым 
къыомыобгъунджэожьынэу пфэсшIыщт. Зэ пIэхъуамбэхэр 
къэгъэхъублабли. Ыхьы, щынагъо щыIэп,- Iэ сэмэгумкIэ 
шъхьэбгъур ыубыти, Iэ джабгъумкIэ пшъэ лъынтфэ къудыигъэм теIэбагъ, ешъэбэкIзэ заулэрэ ыIотыгъ, ыблэбгъуи 
ар ришIагъ.- Джы къэсIощт гущыIэхэр сауж уитэу къыкIэIотыкIыжьых: "ЦIыфхэм я Тхьэ дэжь шъхьэегъэзыпIэ 
сыщылъэхъу, IэпыIэгъу сэшIы. ЦIыфхэр зыIэ илъым, 
цIыфхэм я Тхьэ гупшысэ дэйхэр шъэфкIэ къезыхьыжьэрэ 
шэйтаным, джынэмэ ащыщми, цIыфмэ ащыщми, цIыфмэ 
агу гупшысэ дэйхэр къизылъхьэрэмэ сащиухъумэнэу!"
НэтIае гущыIэ заулэ къыIо къэс зэпыупIэ фишIымэ 
Бэржъые къыкIыригъэIотыкIыжьызэ, къыIощтыр къызеухым, ынапэ тепщагъ, етIанэ теубытагъэ хэлъэу риIуагъ:
- Узэрэхъужьыщтыр пшIошъ гъэхъу. Нычэпэ нахь 
псынкIэ къыпфэхъущт, ор-орэу зэхапшIэзэ, неущи, неущмыкIи нахьышIу ухъузэ, узыр пхэкIыжьыщт, кIуачIи бгъотыжьыщт. Алахьталэм игущыIэ лъапIэхэр зытет мы етIэ 
гъэжъэгъэ дыуахьыр уипIэшъхьагъ чIалъхь, узыхъужьыкIэ, 
къысэптыжьын. Шэйтаныр боу бзаджэ, Бэржъый. Орэп 
ар къызэбэнрэр, зыуукъэбзыжьын фай.
- Сыхъужьмэ, лэджэнышхом ситIысхьанышъ, къэбзэ-лъабзэу зызгъэпскIын,- НэтIае риIокIыгъэр кIалэм 
гурыIуагъэп.
- Арэп сэ къизгъэкIыгъэр, зэкIэми тхьамафэ къэс 
загъэпскIыба,- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ НэтIае IущхыпцIыкIыгъ.- МызэфагъэкIэ къыпIэкIэхьагъэ щыIэмэ, зыIэкIэ гъэкI. 
Армырмэ, джы узгъэхъужьыгъэми, шэйтаныр уауж икIыщтэп.
Бэржъые къызэкIэщтагъ, ынэхэр къикIотыгъэх, ыIупшIэ 
укъэпыгъэхэр къэхъублэблагъ, ау зи къыIуагъэп.
НэтIае тIэкIурэ зыщэсым, Бэржъые ыгу къызэрихьажьрэр, ынэгушъхьэ хэпшIыкI къодыеу къызэрэушэплъырэр ылъэгъугъ, узыр зыхэлъым нахьи ежь нахь лъэшэу ащ 
ыгъэгушIуагъ, рихьыжьэгъэ Iофыр къызэрэдэхъурэм 
ыгъэгушхуагъ.

--- Page 647 ---

Бэржъые ылъэ НэтIае къызэрэтыригъэуцожьыгъэр 
джыри гъогум къытехьагъ, унагъомэ арыхьагъ, Рэдэд 
пщышхоми лъыIэсыгъ, ау хэгъэгум къышъхьэрыхьэрэ 
щынагъом зэлъиIыгъэу ионэтемых мафэмэ ахэтыгъэти, 
Iофы зыригъэшIын фифэщтыгъэп.
Щорэ янэ пчэдыжь къафихьыгъэ чэт укIыгъитIумэ яз 
Дэхапсэ зэIихызэ, шъхьаныгъупчъэм зеплъым, къэкIорэ 
лIыр ышIэжь-ымышIэжьэу тхьауягъэ. "НэтIаеба сэIо, хьауми сыхэукъуа? Ары фэд, ау икIуакIэ фэшъхьаф. Ары Iай, 
лъэпэрыкIо елъэкIоныр хэлъыжьэп, шъабэу чIым теуцо, 
ыпкъ занкIэу ыIыгъ, зыщилъэнкIэ зытеукIытыхьэщтыгъэ 
пэIо лъагэри шъхьарыс. Е-е, ситхьамыкIэжъ, зыгорэ дэдэ 
къыбдэхъугъэу узщэхъужьы. Имылъэу мэлъатэ язгъэIуагъэр ощ фэдэ гор, си НэтIай..." - унэм къихьажьыгъэ лIым 
кIэнакIэ шIоигъоу щхыпэ нэгукIэ Iуплъагъ, ау бащэрэ ыгу 
зэрэхэуIорэр зыдишIэжьи, риIуагъ:
- Пчэдыжь, удэкIыгъэ къодыеу, Щорэ янэ чэт укIыгъитIу къыпфихьыгъ, ащ ыуж Бэржъыий къыIухьэгъагъ.
- Ащ сыкъигъотыгъ.
- Сыд зыфэягъэр? Бгъэхъужьыгъэмэ, орэгушIо.
- КъурIаныбзэ хьарыфхэр зыхэгъэтхъыгъэ дыуахьыри 
къысфихьыжьыгъ.- Зирар къыритыгъэгъэ дышъэр Бэржъые иджыбэ къызэрэрилъхьагъэр шъузым римыгъэшIэнэу НэтIае игухэлъыгъ шъхьакIэ, фэлъэкIыгъэп.- Дышъэ 
тIэкIуи къыситыгъ.
- Ара? Мэу зэ сегъэплъ! - зыкъыIуишIыхьэзэ, Дэхапсэ 
ыIэгушъо къыщэигъ.
- Осэтыпэ,- НэтIае пагэу дышъэ такъырыр шъузым 
ыIэгу рилъхьагъ.- Мыр ошIа Бэржъые къызэрэкIэкIэсхыгъэр? Зирарырэ арырэ Къоданэ ипхъэшъхьакIэ дышъэ 
зычIалъхьэм, ежьхэм тIэкIу-тIэкIу къызфагъэнэгъэным 
сегуцафи, згъэмэхъэшагъэ, шэйтаныр уауж икIыщтэп сIуи, 
щынэ ыгу къизгъэхьагъ.
- КIалэм епшIагъэр о уизэхэфыжьын. ДышъэкIэ ебгъэжьагъэмэ, насыпым къытфыдигъэзэнэу титхьэмэ сялъэIу,- 
Дэхапсэ дышъэр зэпиплъыхьи, гушIозэ, ыIэмычIэ чIикъузагъ.- Непэ щегъэжьагъэу сянэ ыIощтыгъэр згъэцэкIэщт.
- Сыд ыIощтыгъэр?

--- Page 648 ---

- Унэм икIрэм зыдакIорэмкIэ уемыупчI, къызигъэзэжьыкIэ, къыхьыгъэр зэгъашIэ. УздэкIон зыфапIорэмкIэ,- 
Дэхапсэ лIым енэшIэ-IушIагъ,- Iэпэо-лъэпао сыкъыпфэхъущтэп, ау укъихьажь къэс къэпхьыгъэмкIэ сыкъыоупчIыщт.
- Зи къэсымыхьымэ?
- Къэпхьыщт, НэтIай, къэпхь зэпытыщт! Апэрэ унагъо 
тыхъугъэуи къэслъэгъужьын. О егугъу, Тхьэм урилIыкIоу 
цIыфмэ агурыгъаIу, пфэмылъэкIыщтыр къаигъэ умышIы, 
зыкъямыгъашI, захэмыIэтыкI. УкъэкIожь зэхъум сыкъыпкIырыплъыгъэшъ, нэмыкI кIуакIэ къэпштагъ.
- Быслъымэн пащэ сыхъущтмэ, лъэпэрычъэкIэ сахэтына, Дэхапс.
- Ащи шъыпкъэ хэлъ,- къеуцолIагъ Дэхапсэ.
Щыбжьыйдагъэр зытекIэгъэ чэтщыпсыр НэтIае ригъэшхи, унэм зыритIупщыгъэм ыуж бэ темышIэу Дэхапсэ 
чэум зышъхьапырэплъым, НэтIае Iэо-лъаоу, лъэпэрыкIо 
елъэкIонэу къызэрэкIожьрэр ылъэгъугъ, къэсыжьыфэ 
емыжэу, унэм ихьажьыгъ.
НэтIае пчъэм къызэрэдэкIэу шъузым фычIэплъи, ынэгушъхьэ шъабэхэм къахихэу пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ, 
ыIэнтэгъухэр ыкуашъомэ атыригъакIи, ышъхьэ риуфэхыгъ.
- Угу къичэфыкIэу удэкIыгъагъ, сыда джы къэхъугъэр? - Дэхапсэ ышъхьэ ыукъонщызэ, лIым Iуплъагъ.- 
Зыгорэм угу хигъэкIыгъа?
- Зым угу хигъэхъощт, адрэм хигъэкIыщт, Дэхапс, 
къысаIуагъэр ащ фэдизэу къисыдзагъэп, ау пIощтыри 
зэпIощтыри пшIэн фае.
- Хэта сэIо угу къыхэуIуагъэр, цIэ иIэба?
- Ашъыу, Шыупащэ ишъэогъу Адышэс бгъэкъэ цIыкIур 
ары.
Дэхапсэ ышъхьэ лъыр къеуагъ, Шыупащэ ыдэжь къызэрэкIорэр ишъэогъу риIуагъэу, адрэм НэтIае къырихъоныгъэу къышIошIи, къызэкIэщтагъ, етIанэ зызIэкIиубытэжьи, къэупчIагъ:
- О апэ ыгу хэбгъэкIыгъэмэ шIэ?
- Ислъам динымкIэ сыдэгущыIэнэу езгъэжьагъэу, 
Турабэ тызхигъэдаIощтыгъэр шъыпкъэп, зы Тхьэ щыIэр, 
Алахьталэр ары зесэIом, къызбгырыугъ.
- А делэ тхьамыкI, къыосIуагъэба хъулъфыгъэмэ 
зямыусэинэу! Сыд угу къызэрэхигъэкIыгъэр?

--- Page 649 ---

- "Уишъуз зэрэптырихыгъагъэр угу къырефы. Къыптемыфэрэмэ уатемыгущыI, уиунэ исым иджэнакIэ пытаIоу 
убыти, нахьышIу",- къысиIуагъ.
- О сыд епIожьыгъ адэ? - Дэхапсэ ышъо къэчъэкIызэ, 
ымакъэ къыIэтыгъ.- Ужэхэон фэягъ. Мощ нахь мыхъурэм 
сыда иIофэу къысхэлъыр!
- Сэ сызпыхьэгъэ Iофым, Дэхапс, Iэбжым ищыкIагъэп,- НэтIае гулъытэнчъэу шъузым Iуплъагъ.- Зыпари 
сщымыхъу фэдэу сеупчIыгъ: "ЛIы пчъагъэ зытесыгъэ 
шыушырэ зы лIы нахь зытемытIысхьагъэрэ уяшэсыным 
сыда язэрэгъэхьырэр?" "Зи язэрэгъахьырэп, шым идэ гъугъ 
зэкIэ зэлъытыгъэр",- къысиIожьыгъ. "Ащыгъум сишъузкIэ сымыгъэмыс" сIуи, сыкъыIукIыжьыгъ.
- Мафэ къэс нахь Iуш охъу, НэтIай, дэгъоу епIуагъ,- 
шъхьакIо ышIэу нэмыкI гущыIэ Iаехэр Адышэс ыжэ илI 
къызэрэдимыщыгъэр Дэхапсэ гуапэ щыхъугъ.
Мафэ горэм НэтIае мэзым пхъэшI щыIагъэу псы нэпкъым къызыдэкIыжьым, Къоданэ шыу куп игъусэу Шышъхьарыс къикIыжьызэ, чыжьэкIэ ылъэгъугъ. Ардэдэм 
икъэптан ыубгъуи, ыгупэ шыумэ афэгъэзагъэу уцугъэ, 
къызэралъэгъугъэр зегъэунэфым, нэмаз ышIэу ригъэжьагъ. ЫIэхэр зэкIилъхьи, ыIэгушъохэр уашъомкIэ 
гъэзагъэу тIэкIурэ щытыгъ, ыкуашъомэ атеIаби, зиуфагъ, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ етIысэхи, ынатIэ чIыгум нигъэсыгъ, 
къызэшIотIысхьажьи, ышъхьэ сэмэгумкIэ ыгъэзагъ, джабгъумкIэ ригъэзэкIыгъ.
Шыухэр къэсыхи, къэуцугъэх.
- Сыд сэIо НэтIае ышIэрэр, джынэмэ адэджэгуа? - шыу 
горэ къэупчIи, игъусэхэр ыгъэщхыгъэх.
- Мыскъарэ шъумышIы, НэтIае нэмаз ешIы,- Мэщыкъо зигъусэмэ афэгубжыгъ.
- Ар сыд лIэужыгъу? - джыри лIы горэ къэупчIагъ.
- Нэмаз пшIыныр ислъам диным ипкъэумэ ащыщ,- 
Мэщыкъо агуригъэIуагъ.- Мары джыри джа зызэришIыгъэ дэдэхэр кIешIыкIыжьых. Щэгъогогъу зыхъукIэ, нэмазыр ыухыщт. Тхьэм елъэIу. Шъуиягъэ ешъумыгъэкI.
Нэмазыр НэтIае ыухи, икъэптан къызештэжьым, 
шыухэр фыдэхыгъэх, Къодани еупчIыгъ:
- Мы пшIэщтыгъэм сыд къибгъэкIрэ, НэтIай?

--- Page 650 ---

- Быслъымэн сыхъугъэшъ, щэджэгъо нэмаз сшIыгъэ,- 
емышIэ-шIумышIэ зыригъэшIэу НэтIае къыIуплъагъ, етIанэ 
зыфаер пигъэхъожьыгъ: - Шъори шъукъызгоуцомэ, 
Алахьталэр разэ къышъуфэхъущт. Зы Тхьэ щыIэр. Ары 
дунаир зезгъакIорэр, къэхъущти, къэшIэщти Ащ фэшъхьаф 
ышIэу зыпари дунаим тетэп.
- Зыпари къызгурыIорэп! - Къоданэ кIэкуукIыгъ.- 
Титхьэхэр шъужэ дэмыкIэу Турабрэ орырэ илъэс пчъагъэм 
шъукъытхэтыгъ. Джы сыд хъугъэр? ТыжъугъапцIэщтыгъэкIэ енэгуягъо.
- СагъэпцIагъэти, шъузгъэпцIэжьыгъ,- хэлъ щымыIэу 
НэтIае джэуап къытыжьыгъ.- Джы зы Тхьэ нахь, Алахьталэм нэмыкI зэрэщымыIэр сшIошъ хъугъэ, Ащ сыфэшъыпкъ.
- Сыд епIуагъ адэ уи Тхьэ закъо?
- Нэмаз сшIы къэс селъэIу хэгъэгум мамыр ригъэлъынэу, тицIыфхэр узи, бзаджи ащиухъумэнэу, гъомыли, 
щыгъыни ащимыгъэкIэнхэу, кIэкIэу къэпIон хъумэ, шIу 
щэхъукIэ зыфэзгъазэрэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, Ислъам-Хьаджэм о зыр ары ыгъэдэIуагъэр,- Къоданэ ыIупшIэмэ щхыпэ макIэр арычъагъ.- 
Мэзыбэхэр уидин къихьаных оIуа?
- Пегъэмбар Мыхьамэти изакъоу ислъам диныр къырихьыжьэгъагъ, Къодан,- шIошъхъуныгъэшхо ыгу илъ 
фэдэу НэтIае къыIуагъ.- ТIэкIу-тIэкIузэ араб лъэпкъым 
инахьыбэр гоуцуагъ. Мэзыбэмэ язакъоп, мамырэу тыпсэумэ, адыгэхэр зэкIэ быслъымэн хъугъэхэу къэтлъэгъужьын.
- Темрыкъуи о къэпIогъэ дэдэр ижэдэкI, ащи чыристан 
тыхъунэу къырегъэкIы.
- Чыристаным нахьи ислъамыр тэ нахь къытпэблагъ...
- КIо, хъугъэ, шъо слъэгъурэмэ тымышIахэзэ, титхьэхэр къытфэжъугъэгубжыщтых,- Къоданэ ыгу римыхьрэм 
сэмэркъэукIэ текIыгъ: - Модэ, некIожь, шыумэ ащыщ 
горэм къекIэси, уздэтхьыжьын.
- Хьау, сэ, модэ, тиунэ исым сежэ.
Дэхапсэ псым хэхьагъэмэ Къоданэ ыIуи, шыухэр чылэ 
гъогум тырищэжьыгъэх.
НэтIае ахэмэ акIэлъыплъи, зыфэрэзэжьэу зэриIожьыгъ: "Шъозгъэлъэгъугъэм, шъосIуагъэм шъуегупшыс, 

--- Page 651 ---

зэжъугъафэ, шъушъхьэ зыгорэ къырагъэхьанкIи хъун. 
Мэщыкъуи ислъамым шIошъхъуныгъэ фешIы фэдэу къысшIошIыгъ, джэуап шъуфэхъун".
Шышъхьарыс шыудзэм изытет Рэдэд пщышхом фиIуа ти, Къоданэ къежьэжьыгъэу зэуцокIыжьыгъ, НэтIае дилъэгъугъэр, къыриIуагъэр, риIожьыгъэр фиIотагъ.
- Ислъам диным а лIыр ишъыпкъэу ыуж зэрихьагъэр 
апэрэп зэрэзэхэсхырэр, Къодан,- пщышхом гумэкI тIэкIу 
ынэгу къыкIэхьагъ,- сыдэгущыIэн сэIошъ, уахътэ къысфыхэгъэкIырэп,- Къоданэ зегъэкIотэжьым, Рэдэд пщышхор Агъбанэ еджагъ: - Моу НэтIае къысфягъащ.
- Джыдэд,- щагудэтмэ ащыщ горэ Агъбанэ ыIофыти, 
пщышхом къыкIэрыхьажьыгъ.- Шъыпкъа, зиусхьан, НэтIае 
сымаджэхэр зэригъэхъужьрэр? Диным изакъоп ар зыпылъыр.
- Шъыпкъэми, мышъыпкъэми егупшыс, Агъбан. 
Зышъхьэ имыкъурэ кIалэр къыкIэмыщтэжь ышIыгъ, Къоданэ къешхъошIэгъэгъэ кIэлэжъым ыкIэлъэныкъо зеубытым, къыригъэтIупщыжьыгъ.
- Ахэр шIагъом блэкIых, зиусхьан. Тхьэ Iоф хэлъыкIэ 
сенэгуе.
- ПшIэхэнэп,- дыригъэштагъ Рэдэд пщышхом,- цIыфмэ 
ахэмылъ шIэныгъэ горэхэр нэбгырэ зырызмэ тхьэхэм 
къахалъхьэу къычIэкIын.
- Ары шъхьакIэ, НэтIае зы Тхьэ щыIэр, ащ ыцIэр Алахь 
еIо.
- Ислъам-Хьаджэм къыригъэшIагъэхэр ары НэтIае 
къыкIиIотыкIыжьхэрэр, бгъэшIэгъон хэлъэп. Сэри а лIым 
бэрэ гущыIэгъу сыфэхъугъ. ЗэрэхъурэмкIэ, зыцIэ къыриIорэ Тхьэм кIочIэ шъэф горэ НэтIае къыхилъхьагъ,- Рэдэд 
пщышхор къэщхи, Агъбан къыриIуагъэр шъыпкъэми, 
сэмэркъэуми зэхифын ымылъэкIызэ, хьакIэщым ихьажьыгъ.
Къыфащэщт НэтIае риIощтым нахьи, русич лъэныкъом 
къыфырахырэ къэбар гумэкIхэм нахь зэрадзэу Рэдэд 
щысызэ, лъэмакъэхэр къэIугъэх: зэрэщтэуIугъэр мыгъуащэу НэтIае ыпашъхьэ къиуцуагъ.
- КъэтIыс, НэтIай,- Рэдэд пщышхом кIыхьэ зыримыгъэшIэу зыфаер къыригъэжьагъ.- Къепхьыжьэгъэ ислъам 
динымкIэ акъылэгъу тызэфэхъу сшIоигъу. ЦIыфмэ япIорэр, 

--- Page 652 ---

апэбгъохырэ гупшысэхэр, зэрэбгъэдаIохэрэр къысфэIуат. 
Сымаджэхэми джэуап узэрафэхъури сшIэ сшIоигъу.
- Тхьэм, Алахьталым къыригъэхыгъэ гущыIэхэм афэшъхьаф сшъхьэ къисхэу зыпари ясIорэп, зиусхьан,- кIэзэз 
макIэр ыIупшIакIэми, ыIэхэми къахэщэу НэтIае мэкъэ 
псыгъо ефэхыгъэкIэ къыупсэлъыгъ.
- А зыфэпIорэ гущыIэхэр Тхьэм къыригъэхыгъэхэмэ 
сыдым фапшIэра?
- Ислъам-Хьаджэм къысиIуагъ, ащ сигъэшIагъэр ары 
сыбзэгу телъыр.
- Турабэ ычIыпIэ уихьан фэдэу пIогъагъэба?
- Ары шъхьакIэ, Темрыкъо узылъэIабэм, а IэнатIэр 
къызэрэсфэмыгъэшъошэщтыр къызгурыIуагъ.
- ТхъагъокIэ Темрыкъо зыфэзгъэзагъэп. Ащи чыристан диныр къырихьыжьагъэти, зэо-банэ хэмылъэу IэкIэсхы 
сшIоигъуагъ. Ори ащ джы нэмыкI динкIэ укъыхэхьагъ.
- Ислъам-Хьаджэр къысэушъыипэ зэхъум...
- Зэгу, НэтIай, къезгъэжьагъэр къэсэгъэух,- зэрытыпкъым имыкIэу Рэдэд пщышхом НэтIае къыригъэжьагъэр 
IэкIихыгъ.- Быслъымэн узэрэхъугъэр сэ емыкIу къыпфэслъэгъурэп. ЦIыфхэр бгъэдаIохэу шIошъхъуныгъэ агу 
иплъхьэу, зэкъобгъэуцохэмэ, сигопэщт нахь, сигоощтэп. 
Непэ тызэрыт чIыпIэ щынагъор къыдэтлъытэн фай. Непа, 
неу ща русичхэр къызыттеощтхэр. Дин зэфэшъхьафхэмкIэ 
адыгэхэр зэбгырытщыхэмэ, зэмышIу-зэгурымыIо тазы фагу къитэджэным сытещтыхьэ. Ори ошIэ, русичхэр 
къызфытэдаохэрэр пкъыгъуитIу - тын афэтшIынымрэ 
чыристан диным тихьанымрэ. А диныр адыгэмэ язгъаштэмэ, 
русичхэм агу къызэрэтфэушъэбыщтыр сэшIэ. Нэужым 
тын ятымытыжьэу жэ къафэдгъотыжьынкIи мэхъу. Ау 
зэрэщытзи, силъэпкъ къыгъэшIагъэм ыIыгъ диныр щагъэзыенышъ, чыристан хъунхэр сфяIощтэп, сфегъэзыщтхэп. Ори къепхьыжьэгъэ ислъам динымкIэ джащ удегупшысэнэу сыфай.
- Имыгъоу олъытэмэ, зиусхьан,- НэтIае ижь макIэ 
къэхъугъ, гугъэшхоу иIагъэр зэрэIэкIэкIырэм къыгъэнэшхъэигъ,- сэ ори, хэгъэгуми, тицIыфхэми сиягъэ шъозгъэкIынэу пкIыхьапIэкIи сыгу къэкIыгъэп. Тхьэм зыфэзгъазэмэ, 
апэрэу сызфелъэIурэр мамыр, тихэгъэгу, тицIыфхэр 
къыухъумэнхэр ары.

--- Page 653 ---

- СэшIэ, НэтIай. ШIу щэхъу угу зэримылъым сыщыгъуаз. Джы зытет шъыпкъэр къысаIу, сымаджэхэр сыдэущтэу бгъэхъужьхэра?
- Хэт згъэпцIэнкIи, о мышъыпкъэ гущыIэ къыосIон 
слъэкIыщтэп, зиусхьан,- НэтIае укIытэжьыгъэу IущхыпцIыкIыгъ.- ГущыIэкIэ сяIазэ, хъужьыщтхэу ашIошъ сэгъэхъу 
нахь, нэмыкIэу ясхьылIэн сиIэп.
- Зытетыр къызэрэсэпIуагъэмкIэ сыпфэраз, сэ ар 
зыми есIощтэп, унапи къисхъощтэп, ори ислъам динымкIэ, 
тиIоф бырсырхэр зэтеуцожьыфэхэкIэ, зыпIэжэнэу сыолъэIу.
- Уицыхьэ къыстегъэлъ, зиусхьан. Ощ нахь сышIолIыкIэу, лъытэныгъи, шъхьэкIафи фэсшIэу цIыф щыIэп. КъысэпIуагъэр къыспкъырыхьагъ.
- ТызэрэзэгурыIуагъэр лъэшэу сигуапэ,- Рэдэд пщышхор къэтэджыгъэти, НэтIаий къызщылъэтыжьыгъ.
IX
Зыр мылIэу адрэр тхъэрэп. А гупшысэр НэтIае ынэгу 
кIэтхагъ.
Бжыхьэ тыгъэ нэгъыфыр ошъочапэм репшэкIы, хыкIыбым щекIошъэхыжьынкIэ бэп къыфэнэжьыгъэр. Дэхапсэ игъунэгъумэ адэжь щхыухэдзахьэ кIуагъэ. НэтIае пхъэ 
пIэкIорым тедзэгъэ пIоблэ джашъом ушхугъэу телъ, ыIэгушъуитIу ышъхьапхэтыку чIэлъэу ынэхэр бгыкъум етыгъэх. 
Зыхы заом Турабэ зэрэхэкIодагъэм ыгу къырегъэгушIукIы. 
ЫчIыпIэ ихьанкIэ арэп. А гухэлъыр зыдиIыгъэу Рэдэд пщышхом зыфакIом, Турабэ джыри псаугъэ, ышъхьэ 
зэрихьылIэжьыгъэгъэ зыхыхэр зэIишIэжьыщтыгъэх. Дин 
пэщэ чIыпIэр нэкIыгъэ, Турабэ тхьэхэр къыдэгущыIэхэу 
ыIозэ, къосэгъухэр зэригъэдаIощтыгъэм фэдэу, джы 
тхьэмэ ежь зыкъыфагъэзагъэу пщышхор зыхигъэдэIуагъэр 
ышъхьэ фигъэхьагъэп, ыгу ригъэплъагъэп. НэтIаий делэп, 
занкIэу къыримыIуагъэми, дин пэщэ IэнатIэр къызэрэримыпэсыщтыр къыгурыIуагъ. Рампэс гощэшхом ихьэдагъи 
чыристан хъугъэ Темрыкъо зэрихьагъ нахь, НэтIае къынагъэсыгъэп. Турабэ щыIэкIи, щымыIэжькIи зыкIэнэцIырэ 
IэнатIэмкIэ мэхьанэ иIагъэп.

--- Page 654 ---

"Фэмыехэмэ, къэзгъэшIэщтым дин пащэ сарэмышI, 
ау хэтми Турабэ зыукIыгъэр лIы шъыпкъэу къычIэкIыгъ, 
сыгу тыригъэпщэхагъ,- НэтIае ыIэбжым пытэу зэкIикъузи, 
ыгъэсысыгъ, чэтэогъур ежьырым фэдэу езыхыгъэр, пIуаблэм кIэкIэу еуи, хэкуукIыгъ: - ШъхьитIу шIот пIонэу тхы 
быт къытепшыр зэрэтырагъэлъэтыгъэм сигъэтхъагъ. 
ШIоижъым сэ сишъуз фэшъхьаф ыщэн Мэзыбэ чылэшхом 
дигъотэгъагъэп. Зэрэ Къосэгъуи къыригъэкIыгъагъэп. 
Илъэс пчъагъэм сыфэшъыпкъэу сызэригъусагъэми еплъыгъэп. Ар сэIо шъхьакIэ, хэт мо Iаем, чIыунэм къычIэплъы 
пIонэу, къыдэкIощтыгъэр? Сэ сызэрэмыхъурэр ары Дэхапси зыкIыдэкIожьыгъагъэр нахь, хъулъфыгъэ лъэкI схэлъыгъэмэ е Дэхапсэ пшъашъэу щысыгъэмэ, ихьэнэ-гъунэ 
къыригъэхьаныеп..."
Зыгорэ ыгу къэкIыжьыгъэу, НэтIае къызщылъэтыгъ, 
унэ плIанчIэм къот пхъуантэм ычIэ шъыпкъэ чIигъэбылъхьэгъэ етIэ пIокIэ гъэжъагъэр къычIихыжьыгъ, хъэдэн 
фыжьыр тырихи, хьарыф щыхьагъэхэу хэгъэжъыгъэхэм 
ыIапэ аригъэчъагъ. Зымафэ тхьаусхакIо Шышъхьарыс 
щыIэу Ислъам-Хьаджэм ыгъэбылъзэ къыритыгъагъ: "Мыщ 
Алахьталэм игущыIэ лъапIэхэр тетхагъ. Уиунэ игъэлъ е 
къыздехьакI. ЦIыф бзаджэхэм уащиухъумэщт, джыни, 
шэйтани къыокIолIэщтэп. ЦIыфхэм уаIокIа, ислъамым 
ишIуагъэ афэоIуата?" "Нэбгырэ зытIу гущыIэгъу сшIыгъэ 
шъхьакIэ, зыр къыздэхьащхыгъ, адрэм сыжэ гущыIэ къыдигъэкIыгъэп" - НэтIаий зытетыр риIожьыгъагъ.
Макъэ горэ щагум къыщыIугъ, Дэхапсэ къэкIожьы 
шIошIи, НэтIае гузэжъуапIэ ифагъ: дыухьэр пхъонтачIэм 
ригъэкIужьмэ, шъузым ышъхьэ ащ дэлъ зэпыт, IэкIафэмэ, 
е ридзыщт, е бырсыр къыригъэкIыщт. ГъэбылъыпIэ фишIыщтыр ымышIэу, нэплъэгъу гуIэкIэ унэр къыричъыхьакIыгъ, 
Ислъам-Хьаджэм къыриIогъагъэр ыгу къыпылъэдэжьи, 
ыгужъуакIэ дилъхьагъ. Шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ - зи 
щыIэп. Ыгу Iэсэжьыгъэу пIэкIорым тетIысхьажьыгъ. Ислъам-Хьаджэм игущыIэхэр ытхьакIумэ къиуцожьыгъэх, 
ежь риIожьыгъэхэри зэхехыжьых:
- Сыд Iоф ебгъэжьагъэми сфэгъэхъущтэп умыIо, 
уфемыжьэу уилъэкI зыдэпшIэжьрэп.
- Къыбдезгъэштэн цIыфмэ къахэмыкIмэ?

--- Page 655 ---

- Непэ къыпфэдэгум неущ зэхихыщт, зыкIыб къыпфэзгъазэрэм къыкIэлъыкIорэ мафэм ытхьакIумэ къыкIигъэзыкIыщт. Шъыпкъэр къыбдашIэмэ, анэгухэр къыпфагъэзэщтых. 
- Шъыпкъэр уадэжь, къэхъунэу щытым тхьэхэри 
енэкъокъужьхэрэп.
- "Тхьэхэр" умыIо, Тхьэу щыIэр зы - Алахьталэр ары.
- Къысфэгъэгъу, тызэсагъэр ары къасIорэр.
- Диным упылъ зыхъукIэ, пшъхьэкIи, уиунагъокIи, 
цIыфхэмкIи укъэбзэн фай. Уишъузрэ орырэ зэгурымыIо 
тIэкIу шъуазыфагу илъэу зэхэсхыгъ. Шъузым уедэхашIэуи 
уфэгубжэуи хымэхэм ямыгъэлъэгъу, делашъо къыптыраштэщт, уигущыIи мыштэ ашIыщт.
- Дэхапсэ лажьэ иIэп, сэры мыхъурэр.
- ЗэкIэмэ анахь къиныр узыфэдэр зыдэпшIэжьыныр 
ары. Уимысагъэ уеуцолIэжьмэ, уIуш, цIыфмэ акъылэгъу 
уафэхъун плъэкIыщт.
- Чылэм апэ шъоу къыптыраштэрэр шъуашэ пфэхъу, 
уакъышъхьарыщ хъугъэми, алъэгъужьрэп.
- Зи зымыIорэм зыпари ымышIэу къашIошIы. Уиакъыл 
уемызэщэу ахэгуащ. Гухэлъэу пшIыгъэр къыбдэхъуным 
сыдигъуи щыгугъ. Гугъэр IэшIу, уигъэделэу бэрэ къыхэкIыми, ущегъаIэ.
- Къэхъущтыр къасшIэу щытыгъэмэ... Турабэ ащкIэ 
зыкъаригъэштэгъагъ.
- Дунаим щыхъу-щышIэхэрэм алъыплъ, зэгъашIэ, 
лIыжъ Iушхэм аIорэм кIэдэIукI. Къиныр къэмысызэ, Iушым 
къешIэ. КъызышъхьарыуахэкIэ, лIыгъэ хэлъмэ, къиным 
текIо.
- КъэзгъэшIагъэм зыгорэм ыкIыб сыдэтзэ къэсхьыгъ. 
Джы апэ сызэриуцощтыр къысфэгъотрэп.
- Дэгъум кIырыплъ, дэир щыгъэзый. Уинасып къикIмэ, 
ущымыкI, цIыфмэ агу къыпщыкIыщт, насыпынчъагъэ 
къыохъулIэмэ, акъылыр чIэмыни, уиIоф зэпыфэжьыщт...
Ыгу лъэпэрапэу НэтIае хэхьапщыкIыгъ, Ислъам-Хьаджэм къыриIуагъэхэу зэригъэфэжьыгъэхэм ахэгупшысыхьажьи, зэриIожьыгъ: "Рэдэд пщышхори, Колэси, 
нэмыкIхэри Думитрэ ашыкъ ехъулIагъэхэшъ, Ис лъамХьаджэр анэ кIагъаплъэрэп, мощ фэдиз акъылэу ышъхьэ 
илъыр ыжэ къыдагъэкIырэп нахь, урымым нахьи ар бэкIэ 

--- Page 656 ---

нахь Iуш. Сэри мары, акъыл зэрэсиIэр къылъэгъугъ, чылэлIымэ сакъыхихыгъ. Джы нэс джэнджэш горэхэр сыгу 
къихьэщтыгъэми, Ислъам-Хьаджэр ащ фэдизэу къысщэгугъымэ, ислъам лIыкIо сыда сыкIэмыхъущтыр? Титхьэхэм 
сащэщынэ сIонти, Думитри, Ислъам-Хьаджэми ахэр 
щымыIэхэу аIо. ЩыIэхэуи сэшIы. Ащыгъум сыда ынэ къырифэу афэлэжьэгъэ Турабэ хьадэгъум зыкIыщамыухъумагъэр? Заом Iуамыгъэхьани алъэкIыни, чэтэогъури фэхыеу 
блахыни... Ислъам-Хьаджэм игущыIэхэм шъыпкъэ горэхэр 
ахэлъых. Дунаир хэбзэ гъэнэфагъэкIэ мэзекIо. Мары, 
ДэхапсэкIэ зиягъэ къысэкIыгъэхэ Хьакъари, Нахьлъэши, 
Шэныби, сэ сыхыети, сигъогу текIодыкIыгъэх, Тураби 
игъонэмысыр къыфэкIуагъ. Джы Дэхапсэ къезыIухыни, 
стезыхыни, сызгъэцIыкIуни щыIэжьэп, сэ сыхъумэ, сихъулъфыгъагъэ къысхэхьажьмэ...
Ардэдэм НэтIае ыгужъуакIэ дэлъ дыухьэм изэхашIэ 
къыгъэущэу къыщыхъугъэти, гугъэ-гуIэкIэ зыхэIэбэжьыгъ, 
ау зи зэхъокIныгъэ фэмыхъугъэу зызэхешIэжьым, итхьамыкIэгъо гукъэкIыжь джыри зэ къыфыдэоежьыгъ.
Илъэс зыхыбл горэм ащыгъум НэтIае итыгъэщт. Ежь 
нахь такъырыIо шъэожъыехэр, пшъэшъэжъые зытIуи 
ахэтэу, мэркIо нэгу хъугъэхэу чъыгышъхьэм зэрисхэр 
зелъэгъум, яхъопсагъ, ыгукIэ зэнэкъокъужьыгъ, чэтыум 
фэдэу ылъэкъо пцIанэхэри, ыIэхэри чъыгыпкъым хигъанэхи, 
зэуи щымыхъоу къутэмэ зэхэкIхэм анэсыгъ. Къыдэхъурэр 
шIогушIуафэу, зы къутамэм текIмэ адрэм теуцозэ, кIалэмэ 
ашъхьагъ зишIыгъ, ащыщ гори къеушъыигъ:
- Лъэгащэу удэмыкIуай, къутамэхэм уаIэтыщтэп.
НэтIае кIалэм едэIугъэп. Чъыг шъхьапэм мэркIо шIуцIэ 
шъугурхэр пыIэкIэгъагъэх. МэркIо къутамэм зыфищэигъэ 
къодыеу щыджаий, Iэтхъо-лъатхъозэ, къефэхэу ригъэжьагъ. Кууагъэп, кIыигъэп, ау ыгу зэрэкIихрэм, ышъхьэ 
зэрэуназэрэм, тIэкIу къыгъэщтагъ. НэтIае ыщахэкIэ къутамэм шIохэфагъ, ыпсэ хигъэIэжьэу зэхишIэгъэ узым 
ыгъэкууагъ. Нэужым хъугъэр къышIэжьрэп, чъыг чIэгъым 
чIэлъэу, шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри шъхьарытхэу, 
иакъыл къэкIожьыгъ. НэтIае къызэтэджыжьым, кIоныр 
къехьылъэкIыщтыгъэ, хигъэщэIукIэу ыщахэ узыщтыгъэ...
"Щэч хэлъэп, джары зэкIэ ситхьамыкIагъо къызщежьагъэр! - мэкъэнчъэ шъэфкIэ НэтIае хэкуукIыгъ.- ЦIыфым 

--- Page 657 ---

ежь къызфимыхьыжьрэ лажьэ къехъулIэрэп, зыкъэIэтыгъо 
симыфэзэ, сэр-сэрэу сэкъат зысшIыжьыгъ, нэкъокъокъоным сеунэхъулIагъ. Джыри ар схэлъ, сшIэрэмкIэ, 
сизекIуакIэкIэ къысхэмыфэми, сыгукIэ ренэу сэнэкъуакъо, 
сфэлъэкIыщтыри, сфэмылъэкIыщтыри зыдэсшIэжьрэп. 
Мэзыбэхэм ислъам диныр аштэгъапэми, пащэ сафэхъушъуна, сфэгъэдэIонха, ясIон къэзгъотына? Дэхапсэ 
иIуагъэу, сэр-сэрэу зызгъэделэжьмэ, чылэм джыри нахь 
пыут сыдэхъухьан..."
Шъузым пчъэр къыIуехыфи, ыпашъхьэ къехьафи НэтIае зэхишIагъэп. Дэхапсэ нэбэ-набэу къыIуплъи, мэкъэ 
щтагъэкIэ къеупчIыгъ:
- Сыда къыохъулIагъэр, пшъо пычъыжьыгъэу ущыс?
- Хъугъэ щыIэп, сизакъоти, гупшысэ-гукъэкIыжьхэр 
къыстебэнагъэх.
- Ащ фэдизэу узезыдзэн къыохъулIагъэу къэсшIэжьрэп,- Дэхапсэ ыгу къихьажьыгъэу щхыгъэ.- Мышъэ 
уебэныгъэп, зао уIухьагъэп.
- Ары пшIошIа зэкIэ зыфэкIожьрэр,- НэтIае ыгу зыгъэцIыкIугъэм ышъхьэ къырихыгъэп.- ТыцIыкIузи Iэджи 
къытщышIыгъ, тызхэт дунаими мафэ къэс гумэкI зэфэшъхьафхэр къытфехьых.
- О слъэгъурэм джыри гухэлъ шъэф горэхэр пшIыгъэх.
- Шъэфыми сшIэрэп, тапэкIэ зигугъу къыпфэсшIыгъагъэр ары сызэгупшысэрэр.
- Ар сыд етIанэ, къэсэгъэшIэжь.
- Ашъыу, ислъам диныр цIыфмэ ахэслъхьанэу зэрэсIогъагъэр ары. Шышъхьарыс чылэм зымафэ тхьаусхакIо 
сызэкIом, Ислъам-Хьаджэм джыри сахищи, ушъыегъу 
къысфэхъугъ, гъэшIэгъонхэр къысиIуагъ. Джы хэт щыщи 
згъэдэIон фэдэу сызщэгугъыжьы.
- Ыуж икI, НэтIай,- Дэхапсэ щхыухадзэр щэм хилъхьи, 
къашыкъымкIэ хигъэкIухьэзэ, къызэриIокIыгъ.- Рэдэд 
пщышхор о къыпфэягъэмэ, чылэм узэрэдэсыр ылъэгъузэ, 
ари хэсэгъэкIыжьышъ, ыдэжь укIуи, пэIошъхьэихэу уелъэIугъэу, Турабэ ычIыпIэ уригъэхьагъэп, гъунэгъу чылэмкIэ, 
ТемрыкъокIэ, Iэбагъэ. Пщышхор къыпкъомытэу зашIэкIэ, 
цIыкIуи, ини къыодэIущтэп, япIори ашIошъ хъущтэп.
- Непэ мыхъумэ, неущ хъун, семызэщэу садэлэжьэщт. 

--- Page 658 ---

Щхыухадзэр зыхилъхьэгъэ щэ Iэгубжъэшхом Дэхапсэ 
ышъхьэ тырипIожьи, кIэко фабэм чIиуцухьагъ, илI къыфызэплъэкIи, имышэныгъэу нэплъэгъу фабэр къыпигъохыгъ, 
НэтIае къыготIысхьи, ышъхьашъо къытеIэбагъ, нэщх-гущхэу 
къыIуплъыхьэзэ, къыриIуагъ:
- Сегупшысэжьыгъэшъ, цIыфмэ япIон ошIэмэ, сыда 
Ислъам-Хьаджэм зыфиIогъэ диным кIэщакIо укIыфэмыхъущтыр. АшIошъ бгъэхъоу къыпкъоуцохэмэ, зэкIэмэ апэу 
ислъамыр къытхэзылъхьагъэр НэтIай аIонышъ, уигугъу 
ашIыжьын.
- Къэсэгъэзэжьышъ, Турабэ фэдэ сыхъунба?
- Сэ а бытыжъым ыцIи зэхэсхынэу сыфаеп, ау о ужэ 
къыдэкIыгъахэшъ, къыосэIо. Турабэ къыдэгущыIи зыдэгущыIи щыIагъэп, пщышхори, ори, чылэри шъуигъапцIэу 
къышъухэтыгъ. Сэ ащ дэгъоу сыщыгъуаз. ИсшIыкIыпа гъэти 
ары ибэнахьыбэу зыфыкIиIэжьыгъагъэр. Ащ фэдэ ухъу 
пакIошъ, нахьышIуи ухъун, ау ижэшIуагъэ укIэхьанэп. 
ЛIыжъи, лIыкIи, шъузи, ныуи умыIо, хэти ыбзэгу IэшIоу 
телъыр зэгъашIэ.
- Сэри ащ семыгупшысагъэу щытэп, ау нахьыбэмкIэ 
укIытэр къыстекIо.
- УкIытэр насыпым ызыныкъу, НэтIай. Хэт сыд епIуагъэми, пшIошъ зэрэхъурэр гурыгъаIу. Джары Турабэ 
къызэрэдихыщтыгъэр. ГущыIэкIэ фэмыгъэхъу зыхъукIэ, 
зистыжьэу, зишхыхьажьэу заригъэлъэгъущтыгъ. ЕтIани 
къыосIощтыр ары. Хъулъфыгъэмэ сыд щыщи анагъэсыжьын алъэкIыщт. УмыукIыт, пшъашъэми, шъузыми гущыIэгъу узфэхъурэм зэрэдахэр фыкIэгъэтхъ. Удах пIоу 
ытхьакIумэ ибгъаIорэр ардэдэм ыгу нэсы, шIу укъимылъэгъуми, къыбдыригъаштэу регъажьэ. Бзылъфыгъэ дахэр 
унэ къыкIимыхьэу зишIэкIэ, пыи къыпфэхъу. Джары, сэри 
зыдэсымышIэжьэу ушъыегъу сыкъыпфэхъугъ.
- ЗэкIэмэ апэу ислъам динымкIэ о укъызгоуцон фай, 
Дэхапс.
- Сэщ пае укъэнэщтэп,- ишъыпкъэ дэдэу шъузыр 
НэтIае къыIуплъагъ.- ЫпэрапшIэу титхьэхэм къысфагъэгъунэу сялъэIунышъ, тыдэ сыкIожьын, гъусэ сыкъыпфэхъущт, ори тхьэхэм зафэгъаз, джэуап къыпфэмыхъухэми, 
яягъэ къыуамыгъэкIымэ, уафэрэзэнэу яIу. Чылэм уасэ 
горэ къыщытфашIэу тыдэсмэ дэгъуба, НэтIай.

--- Page 659 ---

- ХъулъфыгъэхэмкIэ къэпIуагъэр шъыпкъэ, Дэхапс, 
ау ахэми зыгорэхэр къахэкIынхэба. Муары, Темрыкъо 
чыристан динымкIэ ыгъэдэIонхэр къэхъугъэх.
- СшIэрэп, егупшыс. Сэрмэ, Мэщыкъо къахэсхыщтыгъ, ишэнкIи анахь гъэтIылъыгъ, къиныби пэкIэкIыгъ. 
ТхьамыкIэгъуабэ къызэхъулIэрэр е ыгукIэ шъабэ мэхъу е 
жъалымыгъэр къебэкIы.
- Ащыгъум Мэщыкъо сыфыкъокIын. КIасэ сыхъугъэна?
- Чэтмэ адэлъэежьы пшIошIа Мэщыкъо? Чэпэзэхэогъу 
ныIэп.
НэтIае унэм икIынэу зегъэхьазырыфэ, илI рихьыжьэгъэ 
Iофым зэрэфигъэчэфыгъэмкIэ зыфэрэзэжьэу Дэхапсэ 
зэриIожьыгъ: "Къыдэхъумэ, щыIэкIэ тэрэз тиIэ тыхъун. А 
зэдатшIэрэ Турабэ иунэ сесыфэ, цIыфмэ къыфашIэщтыгъэр слъэгъугъэ. Чылэ закъор пштэми, къинми, гушIуагъо ми къыдэхъухьэрэр макIэп. Ары пэпчъ унагъомэ ащызэрахьэрэ шIумэ таханыщтыгъэп. Ислъамыми орэислъам! 
НэтIае иIоф къикIымэ, пщышхор апэ зэритэу зыкъыфагъэзэщт. ЕтIанэ сэри сынапэ тхьэмэ къатхьакIыжьыщт, 
Рэдэдыпщым тыкIэмыхьэми, зыми темыхъопсэжьэу 
тижъышъхьэм тыщыIэщт..."
Дэхапсэ щхызэ, НэтIае лъыджэжьыгъ:
- БзылъфыгъэхэмкIэ зыгъаз. Узфэдэр сэшIэшъ, заIуешIыхьэ сIоу, гуцэфэ лые къыпфэсшIыщтэп.
- А зыр къысфэмыдзыжьыгъэми хъуни,- НэтIае ышъо 
къыпызыгъ.
- Къысфэгъэгъу, тэ зэдатшIэрэм ышъхьэ къисхыгъэмэ, 
сыд фэIуагъ, зыми зэхихыгъэп.
- Хымэхэм ар зэхахыгъэми, зэхашIэщтэп, Дэхапс. Ау 
сэ сыгу ар мастэу къыхэо,- ымакъэ ефэхыгъэу НэтIае 
къызэриIокIи, унэм икIыгъ.
Дэхапсэ шъхьаныгъупчъэм Iухьи, илI ыгу егъужьызэ, 
кIэлъыплъэжьыгъ.
Хэти тхьэмэ фыхахыгъэ кIашъом нахь лъагэу зиIэтын 
зэримылъэкIыщтыр бэшIагъэ Дэхапсэ къызыгурыIогъагъэр: "НэтIае зыгорэкIэ закъыхигъэщ шIоигъоу мэгуIэ 
шъхьакIэ, зэришIыщтыр ышIэрэп, тхьэмэ къыхалъхьагъэп, 
сэ сиакъыл зынэсырэми гу лъитэрэп. Сыфай-сыфэмыеми 
Хьакъэрэжъми, Нахьлъэш цIэплъыжъыми, Турэбэ быти, 
нэмыкIылIыхэу зэблэсщыгъэхэми самыгъэдэхагъэми, 

--- Page 660 ---

акъыл акIэрысхыгъ, пIэм къыбдыхэлъхэ зыхъукIэ, ажэ псы 
дэгъэхъуагъэ пIонэу щылъыныеха, шъхьадж ышIэрэр, 
зэхихыгъэр, зым адрэр зэреплъырэр къысфаIуатэзэ, 
зыфэдэхэри, агу щызэпэкIэкIхэри, тыдэ щыхъу-щышIи 
сахэтыгъэм фэдэу сшIэщтыгъэ. Сэ сылъфагъэп, сыпIуагъэп, гумэкI лые къысфэзыхьын сиIагъэп, зэхэсхыгъи 
слъэгъугъи зэзгъэфэжьынэу, сигупшысэ ахэслъхьанэу 
уахътэр сихъоигъ. Ары шъхьакIэ, сшъхьэ илъыр зэкIэ 
сыдэущтэу НэтIае фэсIотэныя, гуцэфэ лые езгъэшIэу ыгу 
сыщышхэнэу сыфэягъэп..."
Щагум ызыныкъо НэтIае ыкIугъахэу Мэщыкъо къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, НэтIай, къеблагъ, тихьэ зи земыIом, 
зэрэорыр къэсшIэн фэягъ. Ощ фэшъхьаф тихьэ пымыбанэу 
мыщ цIыф къыдахьэрэп, узэрэцIыфышIур ешIэкIэ сенэгуе.
- СышIуми, сыбзаджэми, джы къызнэсыгъэм былым 
щыс згъэтэджыгъэп, Мэщыкъу,- бысымым къыпигъохыгъэ щытхъур игуапэу НэтIаий гущыIэ дахэ зыфиIожьыгъ.
ХьакIэщым зэрэщетIысэхыгъэу, къежэщтыгъэхэм 
фэдэу, Iанэр къыфахьыгъ.
- Iанэр о уизакъоу къыпфаштагъ зышIомыгъэшI, 
НэтIай,- сэмэркъэу кIэлъэу Мэщыкъо щхыгъэ.- Былымхэм 
сапылъызэ, джы нэс пчыхьэшъхьашхэ сшIыгъэп, игъом 
укъытефагъ.
- Ащыгъум тызэфэд,- сэмэркъэум НэтIаий дыригъэштагъ,- Дэхапсэ гъунэгъумэ адэжь къэт зэхъум, семыжэу 
уадэжь сыкъэкIуагъ.
- Iоф горэм уегъэгумэкIа? - Мэщыкъо Iужъу-Iужъоу 
къыIуплъагъ.
- СызгъэгумэкIи щыIэп, тIэкIу сыщысын сIуи, сыкъэкIуагъ, бэкIае шIагъэ узысымылъэгъугъэр.
- Армэ Iофэп, хаI,- Мэщыкъо ышъхьэ риуфэхыжьи, 
къонымэ IэшIур къызхилъэсыкIырэ чэтщыпсым пIэстэ 
Iулъхьэр хигъэуагъ.
Шхэным хэблыхьагъэхэу НэтIае игухэлъ чыжьэкIэ 
къыригъэжьагъ:
- Ислъам-Хьаджэр къызыкIокIэ, гущыIэгъу уфэхъоу 
къыхэкIа? 
- СыдэгущыIэу хъугъэ, ау сэ нахьыбэрэ сызфэзыгъэр 
Думитр ары.

--- Page 661 ---

- АшIоIушэу Рэдэди, Чэчани, Къодани, Темрыкъуи ащ 
къыдекIокIых шъхьакIэ, Ислъам-Хьаджэм шIуимыщмэ, 
къыщигъакIэрэ щыIэп.
- Аужырэ зэдэгущыIэгъум сэри аущтэу сыхэплъагъ.
Мэщыкъо къызэрэдыригъэштагъэм НэтIае ыгъэсакъыгъ, ыгукIэ зэриIожьыгъ: "ЗэрэхъурэмкIэ, сэ сизакъоп 
Хьаджэм ынаIэ зытыридзагъэр. Мэщыкъуи ыуж къихьагъэмэ, ислъам динымкIи пэщэ IэнатIэр сагъэгъотыщтэп, 
мыщ сэ сенэкъокъунэу чIыпIэ ситэп, ау щытми, Iофым 
ишъыпкъапIэ зэзгъэшIэн".
- Сэри заулэрэ Ислъам-Хьаджэм сыпэIуфагъ,- НэтIае 
рихьыжьэгъэ гущыIэр лъигъэкIотагъ.- Ащ ыIорэм тефэу, 
тэ, адыгэхэм, бэ тхэлъыр. Титхьэхэр тамыгъэIыгъыщтмэ, 
чыристан диным нахьи ислъамыр нахь къытпэблагъэу 
сыхэплъагъ. О сыдэу пIора, Мэщыкъу ?
- Хэт титхьэхэр ттезыхыщтхэр? - шхэныр зэпигъэуи, 
нэплъэгъу гумэкIыр Мэщыкъо къыдзыгъ.
 - Русичхэр къытэдаохэба?
- ШIагъуа,- ыгу къыдеIэу Мэщыкъо щхыгъэ,- ахэмэ 
аIорэм пае титхьэхэм акIыб къытфамыгъазэмэ, хэти тыгу 
рихынхэ ылъэкIыщтэп. Ау укъыкIэупчIагъэшъ, къыосIон, 
чыристаным къыпэу ислъамыр сэри нахь къэсэштэ. Темрыкъо пчъагъэрэ ащ пае зыкъысиусэигъ, зыкIи сыгу къизгъэплъагъэп.
- Сэ, гущыIэм пае, ислъамым сыпылъэу Рэдэд пщышхом зэхихыжьмэ пыи сишIына?
- Сыд пае уигъэпыин. Думитри, Ислъам-Хьаджи къызэраIоу, сыд фэдэ диныри ихэгъэгу фэлажьэ, хабзэм 
дырегъаштэ. О быслъымэн сыхъугъ пIоу зыми уебэныщтэп, Адыгэ хэгъэгум уфыщыIэщт, Рэдэд пщышхом уготыщт, шъыпкъэба?
- Ар IуакIэ мэхъуа, слъэкI къэзгъэнэнэп.
- Ау Рэдэд пщышхом ыгу римыхьэу ащ зы Iофыгъо 
хэлъ.
- Сыд фэд?
- Турабэ титхьэмэ афэшъыпкъагъ, Темрыкъо чыристан 
тишIы шIоигъу, о быслъымэн тыхъун фай пIоу ахэмэ уакъызыхэхьажьыкIэ, пщышхом ыдэщтэп, ари армыри хэгъэгум 
ыпэ ит хъурэм къекIущтэп. Адыгэхэр динымкIэ щэ бгощыхэмэ, хэгъэгум зэрар фэхъущт. Лъэпкъыр зы дин итэу, 

--- Page 662 ---

зы дин пащэ иIэу псэу зыхъукIэ, хэгъэгу зэикIыр нахь гъэпытэгъошIу хъущт, хабзэри нахь зехьэгъошIущт.
- Адэ ори ислъамыр къыхэохымэ, сэри ащ нахь зыфэсэкъудыи, тызэгуахьэу быслъымэн гъогум адыгэхэр 
тетщэхэмэ нахь тэрэзба?
- КъызэрэпIорэм фэдэу псынкIэ къыпфэхъущтмэ, 
Рэдэд пщышхоми къыбдыригъэштэн, сэри сыкъыбгоуцон, 
НэтIай. Ау адыгэхэр зыщыIэхэм къыщыкIэдзагъэу непэ 
къызнэсыгъэм аIыгъ диныр чIягъэдзыгъуае хъущт. Ащ 
уахъти, кIуачIи, акъыли ищыкIагъ.
- Ау щытми, зэ тегъэплъ. Iоф мыублэм блэ хэс аIо. 
Сэ бзылъфыгъэхэмкIэ зызгъэзэн, о хъулъфыгъэхэм гущыIэ 
нахь къадэбгъотыщт.
- Сэ ащ фэдизэу гугъэпIэшхо къыостырэп, ау о уишъыпкъэу ыуж уихьан гухэлъ пшIыгъэмэ, цIыфмэ зыкъызэрэпфашIыщтыри къыдэплъытэн фае. Къэхъущтыр еми, шIуми 
къапшIэу щытыгъэмэ, уиIофи зэпыфэщтыгъ, зауи, бани 
хэмылъэу цIыфмэ анэIу къыпфагъазэщтыгъ.
Мэщыкъо дэжь зэрэкIуагъэм кIэгушIужьэу хэкIорыкIызэ, НэтIае ышъхьэ фэусэжьыщтыгъ: "Ислъам-Хьаджэр 
чыжьэрыплъ, Iуш, ау тхьагъэпцI. Аужырэ гущыIэхэу Мэщыкъо къысиIуагъэхэр, щэч хэлъыжьэп, Ислъам-Хьаджэм 
къыкIэрихыгъэх. А гупшысэ дэдэр сэри къыспигъохыгъ. 
Хэт шъуIуа, титIу фэшъхьафэу, джыри ынаIэ зытыридзэгъэщтыр? Мэщыкъо фэшъхьаф къыкъомыкIымэ, джырэкIэ 
ар нэкъокъогъу къысфэхъущтэп, чылэ шыудзэр ыIэ илъ. 
Ар къыгъанэу, ислъам диным зыритыщтэп, ау итIысыжьыгъо къэсмэ, фае хъункIи пшIэнэп. Сэри ащ жъы сыдэхъущт, 
сыныбжьи хэкIотагъэу, илъэс пчъагъэм цIыфмэ апэ ситыгъэ зыхъукIэ, ащи сыIуигъэкIотын ылъэкIыжьыщтэп. Мэщыкъо игулъытэ сыкIэмыхьанкIи хъун, бэшIагъэу пэщэ пчэгум 
ит, Рэдэд пщышхори, нэмыкI лIышIухэри акъылэгъу къыфэхъух. Плъэгъурэба ащ дин зэпеохэмкIэ гу зылъитагъэр. 
Сэ ар пкIыхьэуи сыгу къэкIыгъэп. Къосэгъухэм титхьэхэмкIэ зыкъырасэу, Темрыкъуи чыристан динымкIэ ыкъудый 
зыхъукIэ, Рэдэд пщышхор апэ къызтеIункIэщтыр сэры, 
Темрыкъуи Рампэс гощэшхом ихьэдагъэ зыкIызэрэригъэхьагъэм зыгорэ хэлъ. Мэщыкъо итеплъэкIэ мышъэ 
Iэсэжъым фэд, иIуплъэкIэ мыщ зыгорэ ешIа пIон, ау Iушыжъ, 
сэ сызэмынэгуягъэхэр зэкIэ зэригъэфэгъах. Ау щытми, 

--- Page 663 ---

сыгукIэ сызфэчэф Iофыр зэпызгъэущтэп, къыздэхъункIи 
пшIэнэп..."
КъыкIэлъыкIогъэ мафэхэм, пчыхьэхэри ахэтыжьхэу, 
НэтIае нэбгырэ пчъагъэмэ заIуигъэкIагъ, Чэчанэ ишъуз 
Бзабзи, ятэ Емзэщи, ГуIатыжь яни, игъунэгъухэри зэпэкIигъэкIыгъэх. А зэпстэумэ къахигъэщыгъэр Курэцэ ныом 
зыкъызэрэфишIыгъэр ары. ТапэкIэ ыжэ гущыIэ къыдигъэкIыгъагъэп, мызыгъэгум гуфаплъэу къыIуплъыхьэзэ, 
бэрэ къыIуупчIыхьагъ, риIуагъэхэри гъэшIэгъон фикъугъ.
"ГущыIэ псау къыздэпшIыгъ, Ислъам-Хьадж,- НэтIае 
ыIэгушъохэр зэщихъозэ, динлэжьым ыгукIэ зыфигъэзагъ,- 
сигущыIэ цIыфмэ агу нэсэу ригъэжьагъ, сшъхьэкIи сыгукIи 
сыкъыпфэшъыпкъэщт, ори шъыпкъэныгъэ къыспэгъохыжь, Мэщыкъуи, нэмыкIи къызгомыгъэуцу..."
X
Къиным бэрэ паплъэрэм ылъэ мэдыи, игугъэ ефэхы, 
иIоф IэкIэзы.
КъыгъэшIагъэм Рэдэд пщышхом пэкIэкIыгъэм, зэпичыгъэ къинхэм гъунэ яIэп: Нахьлъэш цIэплъи, Абэчыпщыми 
апэуцужьыгъ, лъыгъэчъэ лъэпкъ зэутэкIхэми, гъэрыпIэми, 
хъэзар-алан хъункIакIохэми апхырыкIыгъ. А зэпстэум 
щэIагъи, пытагъи, ишэн гъэтIылъыгъи зэщимыгъакъохэу 
апхырихыгъ, ау русичхэр къызэреутэкIыщтхэм, заокIэ 
къызэрекIущтхэм зэрежэрэм игупсэфыгъо зэщигъакъоу 
ригъэжьагъ. Чэщыгум къыхэущыкIмэ хэчъыежьын ымылъэкIэу, нэфшъагъо нэс гупшысэмрэ джэнджэшымрэ 
ахэтэу, къыпыщылъ къиныр зэрэхъущтыр зэригъафэу 
къыхэкIыщтыгъэ. Ащ мэхьанэ хъатэ ритыщтыгъэп, тиIофхэр 
орэхъуи, ар Iофа, мафэм чъыяпэ исхыжьми хъун зэриIожьыщтыгъ, ау зызэригъэпцIэжьыри зыдишIэжьыщтыгъ.
УхъумэкIо шыухэр зигъусэхэ Рэдэд пщышхор лъэхъу 
псынкIэкIэ Пшъэдэ Iушъо рекIокIы. Гъогур зэ нэпкъым 
благъэу екIуалIэ, зэ IокIоты. Гъэмэфэ фабэр тыгъэм джыри 
зыдиIыгъ, ошъопщэ пIуакIэхэр ошъогум щыхэсыкIых, мэкъу 
Iатэхэр мэз гъунэмэ аIутых, орзэ шэнджхэр губгъомэ 
арытых.
Къэрэухэр зэджэжьыхэзэ, къыблэмкIэ блэбыбыкIыгъэх, жьышхо къызпихрэ пчэндэхъу отэрми зыблырагъэхыгъ, дышъашъо зытезыштэгъэ лэнчъэ тхьапэхэм бзыу 
къолэнхэр къахэджыкIых.
Пшъэдэ псыкъефэхым шыхэр мыгузажъохэу лъэс 
лъагъохэмкIэ екIугъэх. Мыжъобг еупкIэхыгъэм ыгъунэ 
пщышхор къыщыуцугъ, къушъхьэ лъагэм къелъэлъэхырэ 
тыжьыныпс зэбгырытэкъурэр тыгъэм зэрэпэшIэтыжьрэм 
инэплъэгъу Iэпихыгъ.
Мы псыкъефэхыпIэм дэжь ишъэогъу кIалэхэр игъусэхэу Рэдэд бэрэ къэкIуагъ, ау псыкъефэхым идэхагъэ неп 
ныIэп зызэхишIагъэр. "Дэхагъэм ишъэф пстэухэри ардэдэм 
цIыфмэ дунаим къафызэIуимыхыкIэ енэгуягъо,- Рэдэд 
гукIэ ыIуагъ.- Тыгъэр къызэрэкъокIырэм, къушъхьэхэр 
зэрэлъагэм, къэгъагъэхэр къызэрэзэIуихырэм ясэжьыгъэхэм афэдэу, мыри къызэрыкIоу къызщыхъухэрэр 
щыIэщтых. Дэхагъэм анахь гу чъыIэри еумэхъы, псэ зыпыти 
зыпымыти гъэры ешIы".
Рэдэд гупшысэм къыхэужьи, нэпкъ зандэм къеплъыхыгъ, къэджагъ:
- Агъбан, пчыхьэшъхьапэм, тыгъэр къохьаным ыпэкIэ, 
ошъочапэм тIэкIурэ зэритыжьырэм гу лъыптагъа?
- Моу зыгорэм зэтыриIэжагъэм фэд, арба, зиусхьан? 
- ащ фырикъужьэу пщышхом зэришIэрэр Агъбан ыгъэшIэгъуагъ.
- А уахътэм тыгъэр къызфызэтеуцорэр ошIа адэ? - 
Рэдэд къэупчIи, АгъбанкIэ къыремыплъэкIыжьэу, нэплъэгъу хъопсагъор къушъхьэ шыгуфхэм, мэз дэкIое-къечъэххэм, тыжьыныпсыр зыутхырэ псыкъефэхым атыридзагъ.
- Ащ хъишъэу пылъыр зэхэсхыгъэп, зиусхьан,- къэбар 
горэ къызэриIощтым Агъбан ежэу пщышхомкIэ зикъудыигъ.
- Сышъэожъыезэ, тянэ къысфиIотэгъагъ,- къыфэшъыпкъэ ухъумакIом Рэдэд пщышхом нэплъэгъу фабэр 
фидзыгъ, Iупэщх макIэри ынапэ рычъагъ.- Сэтэнай гуащэм 
икъэбар къаIуатэу зэхэпхыгъэба?
- Зэхэсымых мэхъуа, зиусхьан, тицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу, идэхагъэ тыгу илъ. Зыгорэм пшъэшъэ дахэ иI 
аIоным ычIыпIэкIэ, Сэтэнаер яунэ ис аIо.
- Сэтэнаер зышъхьалъэкIэ, жъогъэ бзыгъэ имыгъэчъыжь аIоу зэхэпхыгъэба?

--- Page 664 ---

- Ари щыI, зиусхьан. Сэтэнаер шъхьалъэмэ, бжьэм 
телъхьэ фэмышIыжьи аIо.
- Ащ фэдиз ошIэмэ, сыд адэ пчыхьэшъхьапэм тыгъэр 
къызфызэтеуцорэр зыкIэмышIэрэр?
- Зэхэсхыгъэп, зиусхьан, сымышIэрэмкIэ сымыгъэмыс,- Агъбан укIытэр къытекIоу пщышхом IугушIуагъ.
- Ащыгъум къедэIу,- Рэдэд фэчэфэу къыригъэжьагъ: - Зэгорэм Сэтэнэе гуащэмрэ нарт шъошIэ кIалэмрэ 
зэнэ къокъугъэх.
- Зы мафэкIэ сае сыдын,- Сэтэнэе гуащэм ыIуагъ.
- Зы мафэкIэ уанэ сшIын,- шъошIэ кIалэми гущыIэ 
ышIыгъ.
НэбгыритIур гущыIэм хэкIи, яIуагъэ агъэцэкIэжьынэу 
тIысыгъэх. Мэфэ реным, шъхьадж зызфигъэзагъэм ыуж 
итэу, ашъхьэ къамыIэтэу Iоф ашIагъ.
Нарт кIалэр шъошIэ Iэзэ блэкIыгъэу щытыгъэти, онэ 
дэгъу ышIи, тIысыжьыгъэ.
Тыгъэр ошъочапэм нэсыгъ, къохьажьынкIэ къы фэнэжьыгъэ щыIэп. Саер ымыухынкIэ енэгуе зэхъум, Сэтэнэе 
гуащэр тыгъэм елъэIугъ:
- О ти Тыгъэ-Тхьэшху, зэ укъызэтеуцуагъэмэ, сигущыIэ 
къэзгъэшъыпкъэжьыни. Моу сыдыгъэ саем къытеплъ.
Нэр теупкIапкIэу, дэхэ блэкIыгъэу Тыгъэ-Тхьэшхом 
инэбзыйхэр къызтыридзэгъэ саер ыгъэшIагъо икъугъ, 
къызэтеуцуи, дыным къыпаплъэу, Сэтэнэе гуащэм саер 
еухыфэ, зы чIыпIэ итыгъ.
Сэтэнэе гуащэр къэтэджыжьи, сэе шIыгъакIэр зыщилъагъ. ШъошIэ кIалэм ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ:
- ЗэраIорэм утет, Сэтэнай. ЦIыфыIэ нэсыгъэми умышIэнэу саер бгъэчъыгъэ, сэри сыжэ къыIубгъэзыгъ, ты гъэ ри зэтебгъэкъагъэ!..
- Джары, Агъбан, уишIэныгъэ непэ къыхэзгъэхъуагъ,- 
Рэдэд пщышхор шъабэу IущхыпцIыкIыгъ.- Дэхагъэм 
Тыгъэ-Тхьэшхор къызэтыригъэуцуагъэмэ, тэ, лIэжьынэу 
къэхъугъэхэм, сыд тигъэIон, нэплъэгъур тIехы, тыгу тимыежь ешIы, ау етIани дэхагъэр щымыIагъэмэ, зызфэткъудыин, тызэхъопсэн тимыIэу, зэщыгъоу тыпсэущтыгъэ,- 
пщышхом игущыIэ зэпигъэуи, игумэкI къедаозэ, дунэе 
дахэм инэплъэгъу джыри фигъэзэжьыгъ: "О титхьэхэр, 
кIочIэгъу тафэмыхъумэ, русичхэр мыщи къэсыщтых, мыщ 

--- Page 665 ---

фэдиз зидэхагъэр зэхаулъэгощт. АхэмкIэ мыхэр зэкIэ 
хымэ. Хьау, хьау, титхьэ лъапIэх, а зэпстэур тлъэгъуным 
къыпэу, тылIэмэ нахьышIу".
- Зиусхьан, гузэжъогъу IофкIэ шыу къыпфаIопщыгъ,- 
Агъбанэ пщышхом риIуагъ.
Мыжъобг лъагэм Рэдэд къехыжьыгъ. Иш тхъурбэр 
къыпызэу, шыур пщышхом къыгохьагъ:
- Къэбар дэй къэсхьыгъ, зиусхьан! Мстислав пщышхом 
тичIыгу гъунапкъэ къызэпичыгъ!
Рэдэд пщышхор шым жэдаIи, ыужырэ лъэкъуитIумкIэ 
къыгъэуцугъ, ардэдэм хьапкIым хигъэхьагъ. "Джы нэс 
тызэжагъэр къыттеуагъ - тизэнэкъокъухэри, зэдгъафэщтыгъэхэри, къин тыригъахьэу тызажэщтыгъэри тыухыгъэ".
Онэгум Рэдэд пщышхор зэрисэу ежь изытет зэришIэрэм нахь мыдэеу иш фэлъэкIыщтыри, фэмылъэкIыщтыри 
зэхишIэщтыгъ, щэбзащэм фэдэу ычIэгъ зыщизыщыгъэ 
хьайуаныр зэIуихьаным тещтыхьи, фэкъулаеу хьапкIым 
хищыгъ, лъэхъу псынкIэм тыригъахьи, игъусэ шыухэм 
афэгумэкIэу зэплъэкIыгъ: Агъбан кIэкIэу ыуж итыгъ, 
адрэхэр чыжьэ дэдэкIэ къэмынагъэхэу къэзэрэфыщтыгъэх.
Къыпыщылъ зэо къиным зэлъиштэгъэ Рэдэд пщышхор 
ошIэ-дэмышIэу игупшысэмэ къахэзыгъ, инэплъэгъу ишъэу итIу къыкIихьагъ. Зэфэсрэ Дзэпщрэ джэгуалъэр атезэрэхызэ зэбэных, хьэблэ шъэожъыемэ жъоплъы хъужьыгъэхэу 
къангъэбылъ адешIэх, аIэ цIыкIухэр ажэпкъымэ акIэгъэкъуагъэу, янэжъ къафиIотэрэ пшысэм жьы къамыщэу 
едэIух. Дзэпщ зыричыгъ, зыхиIэтыкIэу ригъэжьагъ, зегъэлIы. Зэфэс мышъэ щыр пIонэу, мыIомышIэ хьазырэу 
къежьэгъагъ, ау ышъхьэ къызеIэтым, игулъытэкIи, ичаныгъэкIи ышнахьыжъ шIуищы хъугъэ.
"Заор джэгоп, тхьэхэр къытфэмыусэмэ, къэзгъэзэжьына-къэсымыгъэзэжьына, лIыпкъым имыуцогъэ 
шъэожъыехэр, сашъхьарымытыжьмэ, сыдэу хъуных, сыд 
ящыIэкIэн? Ар сэIо шъхьакIэ, ибэ хъураеу къанэхэри 
лIэхэрэп. Си Сэтэнэе гуащэ ашъхьарытыщтымэ, гукIодыгъо щыIэп. Айнар, Айнар... о усимыIэжьмэ, гъашIэр 
сыухыгъэкIэ слъытэн, ори ар дэдэр угу къысфилъэу 
къычIэкIын,- Рэдэд ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.- Уилъфыгъэ 
къызэрэтэджырэм, къыдэхъурэм, къехъулIэрэ хъярым 

--- Page 666 ---

ухэмыплъэжьыныр тхьамыкIагъу. Тяни ащ бэрэ кIэхъопсыгъ. "Зэфэс цIыкIур сшIэрэп, ау Дзэпщ иджэгу сыхэплъэжьыгъэмэ, дунэе мылъкум ыпэ къэсштэни" ыIомэ 
ышъхьэ Iэ щифэзэ, шъэожъыер ыкокI ригъэуцощтыгъ. 
Ибэ-нахьыбэу акъыли, гулъыти зыкIэрахыгъэр тян ары. 
Айнари бзылъфыгъэ Iуш, ау сабыйхэмкIэ ныжъым фэдэ 
хъун щыIэп. Тхьэмэ сафэраз: укIыти, цIыфыгъи, лъытэныгъи ахэлъэу сикIалэхэр къэтэджых. Шъыпкъэ, зымафэ 
Дзэпщ къысиIуагъэм сыкъыкIигъэпкIыгъ. "СызэцIыкIум, 
тат, зэкIэ пшIэу къысщыхъущтыгъ",- ишъыпкъэу къысIуплъыхьэзэ, къысфидзыгъ. "Джыры адэ, сикIал?" сIуи, 
сызеупчIым, "О пшIэрэм щыщ горэхэр сэри зэрэсшIэрэр 
къызгурыIуагъ",- къысиIожьыгъ. ЛIы хъугъэу зелъытэжьы. 
Умыгузажъу, сикIал, укIэхьажьыщт. ОкIэлэфэ отхъэжьы, 
унагъуи джэгугъуи умышIэу, зыдэбгъазэрэр уиунэу ухэт... 
Арэп, сыд гукIод-къегъыха сызхэхьагъэр? Аущтэу заом 
сыIухьащтмэ, чэтэогъуи сифэнэп, сишыудзэхэри сфызещэнэп!" - Рэдэд зыфэгубжыжьыгъ, жьы зыIуигъэхьэгъэ 
шым елъэдэкъауи, хьапкI лъэшым хэхьажьыгъ.
Пщышхо щагум Къодани, Мэщыкъуи, Шыупащи, 
Темрыкъуи, Чэчани, ТIатIыхъуи, Пщымафи дэтыгъэх.
ЛIыжъхэри, лIыкIэхэри етIысэхыхэу рагъэжьагъ, пщышхом Агъбан пхъэнтIэкIу къыфихьыгъ, ау Рэдэд тIысыгъэп, 
гупшысэм зэлъиIыгъэу пхъэнтIэкIумэ азыфагу дэкIызэ, 
лIыжъмэ апашъхьэ иуцуагъ:
- Сэ сызэреплъырэмкIэ, зыфэдэ къыхэмыкIыгъэ зао 
къытпыщылъ. Тинахьыжъхэм сыд ащ къыраIолIэщт?
Хабзэ зэрафэхъугъэу, пщышхом ыпашъхьэ Пщымэфэ 
лIыжъыр къиуцонэу фежьагъ, ау Рэдэд фидагъэп.
- Къежьэгъэ заом фэдэ джыри щыIагъэп, зэо кIыхьэ 
хъунэу къэт, ткъохэм, акъохэм акъожьхэми анэсыжьынкIэ 
сенэгуе.
Рэдэд ытамэхэр зэфищагъэх:
- Ар сыдым фапшIэрэ, хэт къыуиIуагъ, тхьамэтэ маф?
- СшIэрэп, зиусхьан, сэр-сэрэу сегупшысагъ.
- Сыда?!
- СшIэрэп.
- Ащ фэдэхэр сишъэогъу къехъулIэх,- ТIатIыхъу 
гущыIэм къыхэхьагъ,- игупшысэхэри къэшъыпкъэжьых.

--- Page 667 ---

- Турабэ фэдэу, тхьэхэр къыдэгущыIэха? - Чэчанэ 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Хьау! - Пщымафэ къэгумэкIыгъ.- Сэ тхьэхэр къыздэгущыIэхэрэп. Сшъхьэ илъыр къэсэIо.
Мэкъэнчъэ шъэфыкIэ щысхэр зэIуплъагъэх.
КъончIэ шIуцIэшхор ашъхьагъ ибыбыкIыгъ.
"Сыдэущтэу Думитрэ ыIощтыгъа? - Рэдэд ыгу 
къэкIыжьыгъ.- Лъэпкъым иIо Тхьэм игущыI".- Ащ 
зегупшысэм, къызхэкIри ымышIэу гупсэфыжьыгъэ, 
шъхьэкIафэ фишIэу Пщымэфэ лIыжъым IугушIуи, щысмэ 
зафигъэзагъ:
- Iо хэлъэп, тижъмэ яIушыгъэ гъашIэм къыхахыгъэ 
акъылым къыпкъырэкIы.
- Ары, ары,- пэIошхор зыщыгогъэ ТIатIыхъу, шъхьэр 
ыгъэсысызэ, къыдыригъэштагъ,- ар къэзыIорэр Пщымафэп, тэрэп, тпэкIэкIыгъэ гъашIэр ары.
- Къоданэ сыд къытиIощт? Пыим пэуцужьыным тидзэ 
фэхьазыра?
- Модэ зэ шъуплъ, мэкъэгъэIу машIор къэлъэгъуагъ! 
- Шыупащэ къыхэкуукIыгъ.
Къушъхьэ благъэм ышыгу зыщиутIэрэхъызэ, Iугъор 
къыщыдэуаещтыгъ. ГумэкI мэкъэгъэIур къызщылъагъорэмкIэ янэплъэгъухэр адзыхэзэ, щысхэр къызэхэтэджагъэх.
- Ар уиупчIэ иджэуап, зиусхьан. МэкъэгъэIур зылъэгъугъэ чылэ пэпчъ адэс дзэкIолIымэ яшыуанэхэр зэтыралъхьэ, шыудзэ пащэ пэпчъи ышIэщтым щыгъуаз.
- Шыупащ,- Рэдэд ышнахьыкIэ еджагъ,- НэтIае къысфащэнэу яIу.
- Сыда зэрэуищыкIагъэр? - Шыупащэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Динлэжь ээфэшъхьафхэр гъусэ сшIыщтых. Титхьэхэри, Христоси, Алахьыри къыткъорэуцох. Тапэ илъ 
заом, сшынахьыкI, адыгэмэ яхэгъэгу щыIэщтми, щымыIэщтыми къыщынэфэщт.
Шыупащэ лIыIопщым хэмыхьажьэу ежь онэгу зишIыгъ, 
лъэхъу псынкIэм хэкIи, хьапкIым хэхьагъ.
ГуIэнкIэ къыфэчъэрэ шыур НэтIае зелъэгъум, лъэгуцым 
къытехьагъ. Щэ къошыныр IитIукIэ ыIыгъэу, Дэхапси ыкIыб 
къыдэуцуагъ. Апэ ар къэупчIагъ:
- ГумэкI нэгукIэ сыда укъэзыхьыгъэр?

--- Page 668 ---

- Пщышхом НэтIае илъэгъун, лъэтемытэу еIо,- шым 
зэрэтесэу, Шыупащэ къызIуипхъотыгъ.
- Мыр Тхьэм ицIыф, Шыупащ. НэтIае дзэкIолIэп.
- СэшIэ,- Шыупащэ фидзыжьыгъ,- ау пщышхом 
игущыIэ хэтыкIи хабзэ.
- Сыкъэшэсыщта хьауми сылъэсми хъущта?
- Узэрэфай.
- Уишыуанэ зэтелъхь, НэтIай. Сэ джыдэдэм уищыкIэгъэщтхэр къэзгъэхьазырыных,- Дэхапсэ унэм ихьажьыгъ.
НэтIае ынапIэхэр упIапIэхэу Рэдэд пщышхом ыпашъхьэ 
итыгъ, къыриIощтыр ымышIэу зэгоутыщтыгъ.
- Къин къытфыкъокIыгъ, НэтIай, русичхэр заокIэ 
къытэкIух,- гупсэф-пытагъэ хэлъэу Рэдэд къыригъэжьагъ.- 
ЗэкIэ динлэжьхэр заом зыдыIусщэнхэу исхъухьагъ. Нэфшъагъом тежьэ.
- Заор зэкIэми зэдытитхьамыкIагъу, зиусхьан. Сэ 
сыхьазыр,- НэтIае ынэгушъхьэ шъабэхэр къэупльыжьыгъэх.- Угу сыкъызэрэкIыгъэр сигуапэ. КъэошIэжьмэ, зых 
Абэчыпщым тыпэуцужьыным ыпэкIэ сэр-сэрэу Мэщыкъо 
ишыудзэ сыхэхьэгъагъ.
- Боу дэгъоу къэсэшIэжьы, лIы зекIуакIэ къыпхэфэгъагъ.- Рэдэд пщышхор къыщытхъугъ.- Джы русичхэм 
татекIонэу Тхьэ уелъэIущт.
XI
Пепау къушъхьэ цакIэм пчэдыжьыпэ тыгъэ плъыжьышхор къыкъоплъыгъ. Зымэ ар ашIощынэгъуагъ, адрэмэ 
ашIочэфынчъагъ, ящэнэрэмэ зэрмыр хъугъэхэу, къыдэкIоещтмэ е ехыжьыщтмэ амышIэу, къушъхьэ къогъум 
къохьажьынышъ, цIыфмэ зашIуигъэбылъ шIоигъом фэдэу 
къашIошIыгъ.
Ишъаомэ апашъхьэ иукIытэ щыщигъэзыий, Рэдэд 
шъабэу Айнарэ IаплI рищэкIыгъ, IупэкIэ ынэгушъхьэ нэсыгъ, 
етIанэ лIы IаплI пытэм икIалэхэр риубытагъэх.
- Пыйхэр тичIыгу къибэнагъэх. Шъо лIы шъухъугъэми, 
джыри шъуцIыкIу, унэм шъукъенэ, шъуянэ, шъуиунэ 
къэжъугъэгъун. ЛIыгъэмрэ намысымрэ ныбжьым елъытыгъэхэп, пытагъэ зыхэжъугъэлъ.

--- Page 669 ---

Айнари ышнахьыкIэхэми аIапэ ыубытыжьынэу Шыупащи къихьагъ.
Шыудзэр Мэзыбэ дэкIыгъ. Псылъакъохэр псыхъом 
зэрэхэлъэдэжьхэу, ягъогу хагъэкI къэс Къосэгъум, ХьакIуцум, Зыхым, МыутIэм къарыкIырэ шыудзэхэр къахэуцощтыгъэх. Пчыхьэшъхьапэм къушъхьэшхо лъапэм шыудзэр 
нэсыгъ, загъэпсэфынэу яшыхэм зэрапхъыхыгъ.
Гъогууанэм ыуж дзэкIолIхэр къушъхьэ лъапсэм игупсэфыхьагъэх, шы пырхъ макъэхэр чIыпIэ-чIыпIэу къыхэIу кIых, шыушхэм афэплъырхэрэмэ япскэуIу-лъэмакъэхэр 
тхьакIумэм загъорэ къеIох. Рэдэд пщышхор хэчъыен 
ылъэ кIырэп, гукIэ иунэ зидзыжьыгъ, ишъэуитIуи, Айнари 
ынэгу кIэкIыхэрэп. Щылъын ымылъэкIэу къэтэджыгъ, 
иухъумакIуи къызэшIотIысхьагъ.
- Щылъ, щылъ, Агъбан, сэ тIэкIу сытезекIухьащт,- 
щыблыкъым къычIэкIи, тIэкIу IукIотыгъэу, къеIугъэ зэдэо 
макъэм къызэтыригъэуцуагъ.
- Турабэ ычIыпIэ сигъахь сIоу сэ пщышхом селъэIугъэп, 
ежьыр къысэзыпэсыгъэр,- Темрыкъо ымакъэ Рэдэд 
ышIэжьыгъ.- Оры ащ кIэрышIагъэу ыуж итыгъэр, оры 
ычIыпIэ иуцон фэягъэр. Турабэ зэрэIазэщтыгъэр ори къыздэпштагъ, сымаджэхэр огъэхъужьых.
- ЗэкIэми Турабэ тигъапцIэщтыгъ, сэри сигъэхъужьыгъэп, зы нэбгыри ишIуагъэ ригъэкIыгъэп, тхьэмэ адэгущыIэу 
зэриIощтыгъэри зэрэмышъыпкъэр Дэхапсэ къызыхэкIыжьым къыушыхьатыжьыгъ,- Темрыкъо игущыIэгъур 
зэрэ НэтIаер ымэкъэ псыгъокIэ пщышхом къышIагъ.
- О сымаджэхэр бгъэхъужьыгъэх, сыд япшIагъ? - 
Темрыкъо упчIагъэ.
- Зи ясшIагъэп, Турабэ сызэригъашъощтыгъэ уц 
дыджыри ястыгъэп, ау зэрэхъужьыщтхэр ашIошъ згъэхъугъэ.
- О пшIошъ хъоу, угукIи, пшъхьэкIи пштагъэу ислъам 
диным упыхьагъа?
- Ар сэ сиIоф.
- УиIоф сIорэп, НэтIай. Сэ гъэрыпIэм сыщэIэфэ, чыристан диныр слъы щыщ хъугъэ. Зыми сыригъэзыгъэп, 
сэр-сэрэу шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ Тхьэми, илIыкIо Христоси афэсшIыгъ.

--- Page 670 ---

- Ащыгъум цIыфхэри бгъапцIэу ори зыбгъэпцIэжьэу 
Турабэ ычIыпIэ уихьан фэягъэп.
- Сэ сшIэщтымкIэ о сыкъэмыгъэсэжь! - Темрыкъо 
ымакъи къыIэтыгъ.
Ащ нахьыбэ тыригъэшIэжьмэ, лIитIур зэжэхэIэным 
енэгуий, Рэдэд пщышхор хэпскэуIукIызэ, акIэрыхьагъ.
- Ора сэIо, Темрыкъу? НэтIаий уигъуса? Дин лэжьитIум, 
сыда шъозэрэгъаIорэр, шъузфэмычъыери сыда? Неущ 
мэфэ къин тапэ илъ.
- КъыздэгущыIэ шIоигъоу Темрыкъо сыкъыIуищыгъ, 
зиусхьан,- НэтIае къэпсынкIагъ.
- Шъузэдэон гухэлъ шъушIыгъэмэ, игъоп, Темрыкъу,- 
ушъый макъэкIэ Рэдэд къыIуагъ.- НэтIаий, ори дзэкIолIхэр 
зэрэжъугъэгушхощтхэр, текIоныгъэм зэрэфэжъугъэчэфыщтхэр ары шъузэгупшысэн фаер. ШъукIу, зыжъугъэпсэф.
Чэщыр зытекIым, дзэкIолI шыухэр куп-купэу гъэхъунэм 
щызэхэуцуагъэх, апэкIэ лъыкIотэнхэу загъэхьазырыгъэу 
чъыгышъхьэм ис гъозэрыплъэр къеджыхыгъ:
- Дзэр къэкIо! Енэгуягъо русичхэр арыкIэ!
- Къодан! Шыуищ тIупщы, дзэр зылIэужыгъор къызэрарэгъашI!
"Iо хэлъэп, русичхэр арых, хэта ахэмэ афэшъхьафэу 
къапэгъокIыщтыр,- Рэдэд ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ.- 
Зэтедгъэуцонхэу е ядгъэгъэзэжьынэу шIыкIи, IуакIи зи 
щымыIэнэуи? Сыдэу хьылъа, хэкIыпIэ зэрэщымыIэр абрамыжъоу гум къытегъуалъхьэ... Хьау, ар къэрэбгъагъэп, 
гум къыридзэгъэ щынагъоп, щыIэныгъэр лIэныгъэм пэуцужьы ныIэп. ДзэкIо къызэрыкIоми, дзэпащэми къямыупчIыжьэу, а гуIэ-гупшысэр ежь-ежьырэу къытпкъырэхьэ".
Рэдэд пщышхор Iошъхьэ цIыкIум дэкIоягъ, плъагъэ. 
Зэблэухэзэ къылъыкIотэрэ шыу мацIэр мыдзэу, хыор 
зэлъыкIо-зэлъычъэу ошъочапэм чIэкIодэжьрэм фэдэу 
къыщыхъугъ: "Енэгуягъо, зы адыгэм русич шыуишъэ 
къыпэуцункIэ..." - Рэдэд пщышхом зэриIожьыгъ.
- Мстислав пщышхор апэ ит. Ащ къылъыкIорэ шыухэр 
хэтха? - Рэдэд Къоданэ еупчIыгъ. Джау сыдми къыIуагъ 
нахь, зэрэадыгэхэр къышIэжьыгъ.- Сыда зи къызкIэмыIорэр? - зэхэпх къодыеуи къыхигъэхъожьыгъ...- Пщымафэ къызэриIуагъэу, мыр зэо мыухыжь хъущт...
ТIэкIу шIэ къэс Рэдэд шыудзэр нахь къыпэблагъэ хъущтыгъэ.
- Модэ шъуплъ зэ,- шыу пащэхэм пщышхом зафигъэзагъ,- апэрэ сатырхэр адыгэх, би мэхъух. Сыда тшIэщтыр?
Жьыбгъэ макIэу къилъыгъэм фэшъхьаф джэуап къэIугъэп.
- Сыда зи къызкIэшъумыIорэр?
- Ткъошхэм тязэожьыныр къекIурэп,- зыгорэм ерагъэу къыIушIыкIыгъ.
- Тэ тлъыкIэ тхьэхэм тагъэпщынэжьыщт, зиусхьан.
- Ащыгъум тичIыгу-тиунэхэр зэрарэпхъу, тишъуз-кIалэхэр гъэры арэшIых, ара? - Рэдэд пщышхом иш бгъэкIэ 
зыдыригъэдзыягъ.
Дзэр къэбырсырыгъ, къэбыжъутагъ, къапыщылъ 
тхьамыкIагъор зэхашIэ пIонэу, шыхэр кIэщыщыкIыгъэх.
- Ар ядгъэшIэнэп!
- ТичIыгу къэтыухъумэнэу тыкъэкIуагъ!
- ТыкIодыщтми, тызэкIэкIощтэп!
Пщышхом иш ыгъэIэсэжьыгъ. Шыблэ огъур къырычъагъ пIонэу, ежь ыпкъ кIочIэшхуи къэтхытхыгъ, ылъ 
къэпщтагъэ шIушIэным фэхьазыр гупсэфыгъор щызэбгырычъыгъ. Рэдэд ыIэ къыIэтыгъ:
- Тызэзэощтэп! Мстислав пщышхор утыгум къисщэнышъ, тызэбэныщт, тизэпыщыт тэ титIо кIэух фэтшIыщт.
Дзэр джыри къэзэрэгъэбырсырыгъ, зымыдэнхэри 
къахэкIыгъэх, зэдэмыштэ-зэпео макъэр жьыхьарзэм фэдэу 
гъэхъунэми, шыудзэми ашъхьарыкIыгъ.
Ичатэ лъагэу ыIэти, Iэсэнхэу Рэдэд пщышхор дзэкIолIмэ 
яджагъ, жъот макъэри кIосагъэ. Шым къепсыхи, Рэдэд 
Iашэхэр зыгуихыгъэх, уцым хилъхьэхи, теубытагъэ хэлъэу 
русичхэм афиузэнкIыгъ. Мстислав пщышхом къыфакIорэм 
игухэлъ гурыIуагъ, ащи иIашэхэр зыгуихи, къыпэгъокIыгъ.
Ошъо шхъонтIэ лъагэм тыгъэр шъэбабзэу щылыдыщтыгъ. Огъу-огъоу къилъыщтыгъэ жьыбгъэм чъыг шъхьапэхэр зэригъалъэщтыгъэ, дышъэшъо тхьапэхэм нэбзый 
фабэхэр атеджэгукIыщтыгъ. Къашъхьарыхьэгъэ тхьамыкIагъом дунаим идэхагъэ къыпэуцужьырэм фэдагъ.

--- Page 671 ---

- Мстислав пщышхор, тидзэхэр зызэжэхэлъадэхэкIэ, 
мы гъэхъунэм сыд фэдэ ощхи ищыкIэгъэжъыщтэп, уидзэкIолIхэмрэ сэ сидзэкIолIхэмрэ алъыкIэ агъэшъокIыщт. 
Ар тхьэхэми, цIыфхэми егъашIэм къытфагъэгъущтэп. 
Арышъ, Iашэ хэмылъэу тизэнэкъокъу орырэ сэрырэ 
зэшIотэгъэх. УкъыстекIомэ, сичIыгуи, сиуни, си шъузкIалэхэри оштэх, сэ сыкъыптекIомэ, уиIэр зэкIэ къысэоты.
Рэдэд къызэпиплъыхьи, Мстислав уашъом дэплъыягъ. 
Тхьэм гукIэ елъэIуи, къыIуагъ:
- Аущтэу орэхъу!
- Iашэ къыхэхьащтэп.
- Къыхэхьащтэп Iашэ,- Мстислав къыриIожьыгъ.
Гъэхъунэ гузэгум дзитIур къикIуати, къэхъущтым 
ежэхэу уцугъэх.
ПщышхуитIу батырхэр зэпэгъокIыгъэх, аIэхэм язэрэгъэтхъуагъэх. Рэдэд зышъхьапыридз шIоигъоу Мстислав 
кIырыугъ, ау адыгэпщым икъулай ыпэ ишъыгъ - русичыпщыр тефэнкIэ макIэ щыIэжьыгъэр. ЫплIэIухэр ыуфи, 
зыкъыжэхидзэнэу джыри зыкъигъэхьазырыгъ.
Мстислав бэнэныр икIэсагъ, бэнакIи ышIэщтыгъ. 
Тумтэкъашъи, нэмыкI чIыпIэхэми къыфырикъун къарыкIыщтыгъэп, ары емыгупшысэжьэу бэнэным къыкIезэгъыгъэри. Ау апэрэ Iэбэгъухэм текIоныр псынкIэ къызэрэфэмыхъущтыр къыгурыIуагъ. Урыммэ адэжь Рэдэд 
гъэрыпIэм зыщыIэм, бэнэкIо лъэш дэдэхэм афырикъузэ, 
шъхьафитныгъэ къызэрэзыфыдихыжьыгъэр Мстислав ыгу 
къэкIыжьыгъ.
Джы мары, илъыгъо-илъыгъо ашIызэ, лIитIур зэжэхэкIуатэщтыгъэ. ТIоунае текIоныгъэр къыдихыгъахэу 
Мстислав къыщыхъугъ, ау аужрэ нэгъэупIэпIэгъум Рэдэд 
IэкIэкIыжьыщтыгъ. Мызыгъэгум ошIэ-дэмышIэу Рэдэд 
лъэбгъу Мстислав ридзи, уцым хидзагъ, ыпкъышхокIэ 
чIыгум ригулIыгъ.
Мстислав хъыр-хъырхъ ригъаIоу, жьы ымыгъотыжьэу 
ригъэжьагъ, ихьадэгъу къызэрэсыгъэр гурыIуагъ. Къыхэнэжьыгъэ кIочIэ тIэкIур зэкIиугъоежьи, фэкъулаеу 
ебэнэхи, щазымэ шъхьаIум дигъэбылъхьэгъэгъэ сэжъыер 
къыдипхъотыгъ...
Рэдэд кIочIаджэ къэхъугъ, шъхьэшхо онтэгъур къышIозыгъ.

--- Page 672 ---

- УлIэп о,- Рэдэд къинкIэ къыжэдэзыгъ,- уукIэкIо 
шIой...1
- СытекIуагъ!..- Мстислав къызщылъэтыжьи, ыIэ 
дигъэчъэягъ, ардэдэм идзэкIолIхэм адэжькIэ елъэкIоныгъ, 
гуIэнкIэ IукIыжьыщтыгъэр кIэзытхъужьыгъэм фэдагъ.
Шыупащэ утыгум илъэдагъ, Рэдэд ыбгъэ зытыридзи, 
ымакъэ Iоу къэгъыгъ. Къоданэ лIыгъэкIэ къыIэтыжьыгъ:
- Зыгъэрэхьат, уимэхагъэ мыхэмэ ямыгъэлъэгъу.
Къушъхьэ лъапэм пэIулъ гъэхъунэм щыхъугъэ шъыпкъэр адыгэ дзэкIолIмэ зашIэм, чылэ шыудзэмэ япащэхэм 
къинкIэ ядзакIохэр зэтыраIэжагъэх.
Пчыпыджынхэр пхъаблэ ашIи, Рэдэд пщышхом ихьадэ 
гъэхъунэм къырахыжьыгъ. Мэфэ нэфыми, пчыхьэ пщагъоми къахьыгъ, мэшIошъхьэ хэгъэнагъэхэр аIыгъхэу 
чэщыми къэкIуагъэх. Нэшхъэигъэм, шъыгъоным ичэщэу 
ар охътэ кIыхьэкIэ адыгэ чIыгум къышъхьарыхьагъ.
Къоданэ Темрыкъо риIуагъ:
- Пщымэфэ лIыжъым зэо кIыхьэм игугъу къызешIым, 
тичIыгу къыфэкIуагъэу мы чэщ тхьамыкIагъор арын фай 
зыфиIуагъэр.
Костаси къыхигъэхъожьыгъ:
- Рэдэд тхьабэ ышIошъ хъущтыгъэми, ыпсэ гупсэфыпIэ ригъэгъотынэу Тхьэм селъэIу. Ежь ыпсэ афити, лажьэ 
зимыIэ дзэкIолIыбэхэр хьадэгъум щиухъумагъ, ащкIэ 
лIыхъужъыгъэ зэрихьагъ...
1 А тхьамыкIагъор "БлэкIыгъэ илъэсхэм ихъугъэ-шIагъэхэр къэзыIотэрэ тхыд" ("Повесть временных лет") зыфиIорэм мырэущтэу 
къыщатхыжьыгъ: "Илъэс 6530 (1022) Ярослав Бересть къекIолIагъ. А 
охътэ дэдэм Тумтэкъашъэ зыIэ илъыгъэ Мстислав къосэгъухэм атеуагъ. 
Ар зешIэм, Рэдэд къосэгъупщыр къыпэгъокIыжьыгъ. ДзитIур зызэпэуцум, Рэдэд Мстислав риIуагъ: "Сыд пае тидзэкIолIхэр зэрэдгъэукIынха? 
Тызэпэуцунышъ, тызэбэныщт. УкъыстекIомэ, симылъкуи, сишъузи, 
сикIалэхэри, сичIыгуи пштэщт. Сэ сыптекIомэ, уиIэр зэкIэ сые". Мстислав къыIуагъ: "Аущтэу орэхъу". Рэдэд Мстислав риIожьыгъ: "IашэкIэ 
тызэзэощтэп, тызэбэныщт". Пхъашэу зэбэнынхэу зэжэхэтхъуагъэх, 
бэрэ зэбэныгъэх, Мстислав ыкIуачIэ къыщыкIэу ригъэжьагъ: "О зыгу 
къабзэмэ анахь къэбзэжьэу Богородица, къыздеI! Мыщ сытекIомэ, о 
пцIэкIэ чылыс згъэуцущт". Ар къыIуи, Рэдэд чIыгум риутэкIыгъ. Сэжъыер къырипхъоти, Рэдэд шIуибзыгъ. ИчIыгу ихьагъ, зэкIэ имылъкуи, 
ишъузи, икIалэхэри ыштагъ, къосэгъум тын атырилъхьагъ. Тумтэкъашъэ 
къызегъэзэжьым, Богородицэ шыихъым ычылыс ылъапсэ ыгъэтIылъыгъ, 
аригъэшIыгъэ чылысыр мы мафэхэми Тумтэкъа шъэ дэт".

--- Page 673 ---

ГУЩЫIЭУЖ

--- Page 674 ---

Адыгэ чIыгум чэщ кIыхьэ мыухыжьыр къыфэкIуагъ.
Рэдэд пщышхом ытыгъэ гущыIэр дзэкIо пащэхэми 
пщыхэми аукъуагъэп: пщыгъори, чIыгухэри, дышъэ, 
тыжьын, гъучI-гъоплъэ хэхыпIэхэри Мстислав ратыгъэх, 
Айнэрэ гощэшхори, ыкъуитIоу Дзэпщрэ Зэфэсрэ игъусэхэу, зыдырагъэщагъ. Ахэмэ Шыупащэрэ Агъбанрэ 
Тумтэкъашъэ адэкIуагъэх. Мэщыкъуи, Чэчани, Къодани, 
Темрыкъуи Къосэгъум къинагъэх. Нэшхъэй гухэкIым 
Айнарэ ышхыгъ - хымэ лъэныкъом мэзэ заулэ нахь щигъэшIэжьыгъэп.
Зыхыпщ ЗекIошыуи, мыутIэпщ Къаити, хьакIуцудзэм 
ипэщэ Дэмыри Мстислав къулыкъу фахьэу рагъэжьагъ 
- адыгэ шыушхэр фахъущтыгъэх, идзэ хэтынхэу дзэкIолI 
блэнэ хэшыпыкIыгъэхэр фагъэхьазырыщтыгъэх, ау зыштагъэхэм фэмышIуныгъэу агу фыраушъэфагъэр лIэшIэгъухэр 
зытешIэкIэ заокIэ адыгэ чIыгум къызэрэщыетэжьыщтым 
егуцафэхэри ащыгъум щыIагъэх. Ау ар лIэшIэгъухэр 
зытешIэхэкIэ ары, а лъэхъаным адыгэхэр шынкIэу Мстислав фэлажьэщтыгъэх.
Темрыкъо ыпшъэ джы къащ илъыгъ. Византие къыфыращыгъэхэу иунэ къуачIэ пегъэмбар Хьисэрэ янэрэ 
ятхьэ сурэтхэр пылъэгъагъэх. Адыгэмэ ащыщыбэхэр 
чыристан диным ихьэгъагъэх, мэфэкI мафэхэм Тхьэм 
елъэIунхэу Темрыкъо къыфакIощтыгъэх.
НэтIае дин пащэ хъу джыри шIоигъуагъ, ау дзэр 
щыIэжьыгъэп. Динмэ ащыщэу зызэритыщтыр - мэджусыйра, чыристанра, ислъамра - ышIэщтыгъэп. Ишъхьагъу сэ Дэхапсэ ишIулъэгъу мыухыжьи Iэсэжьыгъагъэ. Зэгорэм 
къихъудэдыкIыщтыгъэ нитIур кIосэжьи, шъончъэ хъужьыгъагъэх.
Мстислав итхьэрыIо фэшъыпкъэжьзэ, 1022-рэ илъэсым 
Тхьэгощэ лъапIэм ыцIэкIэ Тумтэкъашъэ чылыс щаригъэшIыгъагъ. А тхьэлъэIупIэм Рэдэд ыкъохэр чыристан диным 
щырагъэхьэгъагъэх. Чыристан зэхъухэм, Дзэпщ ЮрэкIэ 
еджагъэх. Зэфэс Роман фаусыгъ. Роман Мстислав ыпхъу 
къыщи, махъулъэ фэхъугъ. Илъэсхэр зэблэкIыщтыгъэх, 
Рэдэд ылъи тIэкIу-тIэкIузэ, Урысыем ипщыхэм, илIэкъолъэшхэм, иоркъыхэм ахахьэщтыгъ.

--- Page 675 ---

Зэоным фытегъэпсыхьэгъэ адыгэ шыухэр дэгъоу уIэшыгъэхэу Мстислав идзэ чIыпIэ ин щаубытыщтыгъ1. Ахэр 
игъусэхэу ыш Ярослав икIэн къытырихызэ, 1023-рэ илъэсым 
Киев екIугъ, Чернигов чIыгум зыщигъэпытагъ, къыкIэлъыкIогъэ илъэсым русич-адыгэ шыудзэм Листвен дэжь Ярослав идзэ щызэхигъэтэкъуагъ. 1026-рэ илъэсым Городцэ 
дэжь Мстислав Ярослав мамыр зэзэгъыныгъэ щыдишIыгъ. 
Ащ къызэрэщиIощтыгъэмкIэ, Днепрэ исэмэгу нэпкъыкIэ 
гъэзэгъэ чIыгухэр ыIэ къихьагъэх, къэлэ шъхьаIэкIэ Чернигов къыхихи, иунагъуи, идзи ыщэжьыгъэх.
1035-рэ илъэсым Мстислав лIагъэ, ичIыгухэр зэкIэ 
Ярослав ыштэжьыгъэх. Мстислав ыкъохэм, ахэмэ акъожьхэм сыда къапыщылъыгъэр? ЯнэкIэ ахэр Рюриковичхэм 
къатекIыгъэхэти, пщыцIэ ахьын фитыгъэхэп, ау къэралыгъо 
IэнэтIэшхохэр зэрахьанхэ алъэкIыщтыгъэ. Рэдэд пщышхом 
къытекIыгъэхэм къарыкIуагъэм фэгъэхьыгъэу илъэс шъиплIым къыриубытэрэ тхыгъэхэм зы гущыIэ ахэтэп, ау 
Карамзин итхылъэу "Урысые къэралыгъом итарихъ" зыцIэм 
къыщетхы Москва щыщ ижъырэ лIэкъуиплIмэ Рэдэд пщышхом къытекIыгъэхэкIэ зызэралъытэжьрэр. Ахэр - Добрынскэхэр, Белеутовхэр, Сорокоумов-Глебовхэр, Лопухинхэр. 
Ахэмэ Рэдэд илIакъохэкIэ яджагъэх.
ЗэрэхъурэмкIэ, япшIыкIухэнэрэ лIэшIэгъум ехъулIэу 
Рэдэд илIэкъо къутэмэ заулэмэ Волоколамскэ, Дмитриевскэ, Звенигородскэ, Суздальскэ, Тверской шъолъырхэу 
Москова пщыгъом хахьэщтыгъэхэм арылъ чIыгухэр аIэ 
илъыгъэх. Баигъэх, цIэрыIуагъэх. Пщыгъо хэушъхьафыкIыгъэхэр зэхэхьажьхи, къэралыгъо зэикI зэхъухэм, Урысые хэгъэгум IэнэтIэшхохэр щаIыгъыгъэх, яIуи, яшIи осэшхо 
яIагъ, пачъыхьэмэ апэблэгъагъэх. Одинец Андрей Дмитрий 
Донскоим Iоф зэрэдишIагъэр, ащ ыкъо Белеут Александр 
Апэрэ Василь пачъыхьэм зэрэпэблэгъагъэр гъэунэфыгъэ 
шъыпкъ. Образец Василь дзэпщ пащэ хъугъагъэ, губернием ипэщагъ, бай дэдэщтыгъэу къаIотэжьы. Рэдэд къытекIыгъэ Романов Никитэ Иван Грознэм пэблэгъагъ.
1 ГущыIэужым щыгъэфедагъэхэр, ыпшъэкIэ зыцIэ къетIуагъэмэ 
афэшъхьафэу, Б. Мэлбахъом, А. Елмэсым ятхылъэу "Средневековая 
Кабарда" зыфиIорэм, М. Гъубжьэкъом итхыгъэу "Зыфэдэ къэмыхъугъэ Рэдэд илIакъу" зыцIэм, нэмыкIхэм къахэхыгъэх.

--- Page 676 ---

Урысыем пачъыхьагъур илъэс шъищэ щызыIыгъыгъэ 
Романовхэм ащыщэу апэ дэдэ пачъыхьэ тахътэм Федор 
ыкъо Михаил тетIысхьанымкIэ Рэдэд къыкIэныгъэхэм яшIогъэшхо къагъэкIуагъ.
Уахътэр кIощтыгъэ, Рэдэд пщышхом къыкIэныгъэхэм 
къатекIыгъэ унагъохэр багъощтыгъэх, гощыгъэ хъущтыгъэх, алъыкIэ, янамыскIэ урыс лъэпкъым зыхагуащэщтыгъэ, кIуачIи, лъапси фэхъущтыгъэх. Ахэмэ динлэжь инхэри 
къахэкIыгъэх. Урысыем ипатриархэу Филарет апэрэ 
пачъыхьэу Романов Михаил ятагъ.
КъяхъулIагъэхэ тхьамыкIагъохэмкIэ Рэдэд къытекIыгъэ 
Лопухинхэр гъэшIэгъоных.
1689-рэ илъэсым Лопухин Федор ыпхъу Евдокие Апэрэ 
Петрэ шъуз фэхъуи, Урысыем ипачъыхьэ гощэшхуагъ. 
1698-м Петрэ ащ хэкIыжьи, монастырым чIаригъэшIыхьэгъагъ. Елизаветэ пачъыхьэм игъом Лопухинхэр пачъыхьэ 
щагум IуагъэкIотыгъагъэх, вице-адмиралэу Лопухин Степан чышъо ашIи, Сыбыр ращыгъагъ.
Ящэнэрэ Петрэ Лопухинхэм ащыщхэр пачъыхьэ щагум 
дищэжьыгъагъэх. ЯтIонэрэ Екатеринэ игъом Лопухин Петрэ 
губернаторэу агъэнэфэгъагъ, пщыцIи фашIыжьыгъагъ, 
Апэрэ Александрэ ар юстициемкIэ министрэ, Къэралыгъо 
Советым итхьаматэ ышIыгъагъ. Ащ ыкъо Павел лIыгъэ 
хэлъэу 1812-рэ Отечественнэ заом хэлэжьагъ, генерал-лейтенантым нэсыгъагъ. Лопухин Иван ыпхъу Варварэ анахь 
пшъэшъэ дахэу Петербург дэсмэ къахагъэщыщтыгъ. 
Лермонтовым ар шIу ылъэгъущтыгъ, урыс классическэ 
поэзием хэхьэгъэ усабэ фитхыгъ.
КIочIитIу зызэхахьэкIэ, мыжъом мыжъо еуутэкIмэ 
машIо къызэрахихэу, лъэкIышхо зиIэ ящэнэрэ кIуачIэр 
къалъфы. Джащ фэдэ мэшIо шIагъо хъугъагъэ Рэдэд 
пщышхом ыкъом, ыкъом ыкъожь адмиралэу Ушаков 
Федор. ГъэшIэгъоныр Урысые флотым иапэрэ линейнэ 
къухьэу япшIыкIубгъонэрэ лIэшIэгъум ыкIэм ашIыгъагъэм 
"Рэдэд - къосэгъупщ" цIэ зэрэфашIыгъагъэр ары.
Ушаковыр 1745-рэ илъэсым лIэкъолъэш унэгъо мыбай 
къихъухьагъ, Ярославскэ шъолъырым хахьэрэ Романовскэ 
уездым щыщ къуаджэу Бурнаковэ щыщыгъ. Илъэс пшIыкIух ыныбжьэу хы Iофхэм афэзгъэсэрэ кадет еджапIэм 
чIэхьагъ, ар къызеухым, илъэс тешIагъэу капрал хъугъэ, 

--- Page 677 ---

етIани илъэс зыблэкIым, мичман ашIыгъ, етIани зы илъэскIэ 
Урысыем идзэ-хы флот илейтенант хъугъэ. Илъэс тIокI 
зытешIэм, контр-адмиралым нэсыгъ, ащ ыуж илъэсипшI 
блэкIыгъэу флотым иадмиралыцIэр къыфагъэшъошагъ.
1780-рэ илъэсым пачъыхьэм ишIушIэкIэ Ушаковыр 
пачъыхьэ яхтэм пащэ фашIы, ау пачъыхьэ щагум пэблагъэ 
зимышIэу, хыдзэкIолI сэнэхьатыр къыхехы. Урыс-тырку 
заом иублэгъум (1788-рэ илъ.), апэ ит къухьэм ипащэу, 
хыгъэхъунэ Фидоноси дэжь, пыим икъухьэхэу нахьыбэ 
хъущтыгъэхэр щызэхегъэтакъох, ащ пае Шыихъ Владимир 
иорденэу ятIонэрэ уасэ зиIэр къыфагъэшъуашэ. 1790-рэ 
илъэсым щыублагъэу хы ШIуцIэ флотым ипащэу, Керчь 
дэжьи, хыгъэхъунэ Тэндэ дэжьи, Калиакрие чIыпIэми, 
къухьэхэр фэкъулаеу зэрифэхэзэ, тырку хыдзэм ащытекIо. 
Ахэмэ ащишIыгъэ гъэхъагъэмэ апае Шыихъ Георгий иорденэу ятIонэрэ уасэ зиIэр, Шыихъ Александр Невскэм 
иорден къыфагъэшъуашэх. Средиземнэ хымкIэ зигъази, 
1798-рэ илъэсым, хыгъэхъуниблымэ я Грек республикэ 
зэхащэ зэхъум, къухьэзефэ инэу, IэпэIасэу, цIыф Iушэу 
зыкъигъэлъэгъуагъ. Бжыхьэ кIасэ хъугъэу Ионическэ 
хыгъэхъунэхэр Ушаковым зэриштагъэм пае Александр 
Невскэм иорден игъусэ тамыгъэу мыжъо лъапIэхэр зыхэсыр къыратыгъ, Шыихъ Иоанн Иерусалимскэм иорденкIи 
илIыхъужъ гъэхъагъэхэри фыхагъэунэфыкIыгъэх.
ЗекIонхэр, текIоныгъэхэр, тынхэр, цIэхэр, щытхъур 
Урысыем изакъоп къызщихьыгъэхэр, IэкIыб хэгъэгухэми 
Ушаковыр ащыцIэрыIо хъугъагъэ.
Илъэсхэр зэблэкIых, илъэсипшIыхэр тешIэх, кIэлэгъури 
блэкIы, ныбжьыри хэкIуатэ. УпчIэхэр, упчIэхэр. Тыдэ укъикIыгъа, ухэта? Тыда уздакIорэр, сыд къыщыпшIэщта? Ахэр 
джау сыдми упчIэ къодыехэп: узщыщыр пшIэным, о 
зыпшIэжьыным, уауж къикIыхэрэм уигущыIэ япIоным пай.
Ящэнэрэ Петрэ лIэкъолъэшхэм шIу афешIэ ыIуи, лъэпкъышIумэ къахэкIыгъэхэм фэгъэкIотэныгъэхэр защыфишIырэ унашъо къыдигъэкIыгъагъ, ащ ыуж илъэс тIокI 
тешIагъэу Апэрэ Павел архивхэмрэ къэралыгъо IофшIапIэхэмрэ ачIэсхэм цIыф цIэрыIохэр къызхэкIыгъэхэр къэзыушыхьатрэ тхылъхэр аратынхэу афигъэпытэгъагъ. Ащ 
къыпкъырыкIи, адмирал Ушаковым лъэIу тхылъ пачъыхьэм 
фигъэхьыгъагъ. Рэдэд пщышхом къытекIыгъэ шъыпкъэу 

--- Page 678 ---

зэрэщытыр къэралыгъо тхылъыкIэ къыфаушыхьатыным 
ар кIэдэущтыгъэ. 
В. Овчинниковым итхылъэу "Федор ыкъо Федор 
Ушаковыр" зыцIэм къызэрэщитхырэмкIэ, пачъыхьэм 
иадмирал къыфитхыжьыгъэм къыщиIощтыгъэ: "Владимир 
ыкъо Мстислав пщышхом Рэдэд пщышхор ыукIыгъ, Рэдэд 
ыкъохэр чыристан ышIыгъэх, диныр зарегъаштэм, апэрэм 
Юрэ цIэ фишIыгъ, адрэм Роман фиусыгъ, пщышхом ыпхъу 
Роман шъузкIэ ритыгъ. Роман ыкъор Василь, Рэдэд ыкъом 
икIал. Василь ыкъор Юр... Григорий икIэлагъэхэр: Ушак, 
Лапоть, Крапотка, Илья, Алексей, Иванышхор, Лев, Иван 
цIыкIур..."
Адмиралэу Ушаков Федор илIакъо Рэдэд пщышхомкIэ 
къызэрежьэрэр а джэуапым къеушыхьаты.
1804-рэ илъэсым игъатхэ Ушаков адмиралыр пачъыхьэм фэтхэ, Урысыем илIэкъо фэшIыгъэхэм ятамыгъэхэр 
зыдагъэуцорэ тхылъым Ушаковхэм ялIэкъо тамыгъэ дагъэхьанэу елъэIу. Адмиралым ыIапэ зыкIидзэжьыгъэ лъэIу 
тхылъым къыщеIо: "ТилIакъо къосэгъупщ Рэдэд къызэрэтекIыгъэр щызэхэфыгъэу, лIэкъо тамыгъэ къызэрэттефэрэр къыщигъэшъыпкъэжьыгъэу лъэIу тхылъэу къыпфэстхыгъэм ихьатыркIэ О, Пачъыхьэшхо ЛъапIэм, силIэкъо 
Ушаковхэр лIэкъо тамыгъэхэр зыдагъэуцорэ тхылъым 
дябгъэгъэхьанэу сыолъэIу..."
1807-рэ илъэсым Ушаков адмиралым илъэIу фагъэцэкIэгъагъ, Рэдэд пщышхом къызэрэтекIыгъэр къыушыхьатэу Разряднэ тхылъым ылъэкъуацIэ датхэгъагъ, 
тамыгъэхэр зыдагъэуцорэ тхылъым Ушаковхэм ялIэкъо 
тамыгъэ дагъахьи, адмиралым тхылъи, мыхъури къыратыжьыгъагъэх.
Рэдэд къытекIыгъэхэм афэгъэхьыгъэу джыри гущыIэ 
заул.
ЯтIокIэнэрэ лIэшIэгъу.
Урысыем иполицие игъэIорышIапIэ Лопухин Александр 
пащэу иIагъ, революцием ихыуаеу къашъхьарыхьэрэм 
пэуцужьыщтыгъ, ау зэпыщыт кIуачIэхэм ахэгъощыхьи, 
ежь хьапс ашIыгъагъ.
Лопухин Дмитрий Генеральнэ штабым изабытыгъ. 
Апэрэ дунэе заом хэкIодагъ. Лопухин Михаил анархистыгъ, 

--- Page 679 ---

Трубецкой пщыхэм ягъусэу ЯтIонэрэ Николай шъхьафит 
ышIыжьыным ыуж итыгъ.
Непэ, тхылъым итхын зыщысыухыгъэ яминитIурэ илъэсым игъэтхапэ къэIугъэр джэрпэджэжьэп, блэкIыгъэхэ 
лIэшIэгъу пчъагъэхэм амакъ. Москва телевидениемкIэ 
къытырэмэ ащыщ горэм къыщаIуагъ: "Пщы гуащэу Лопухин Владимир ыпхъу Наталье гущыIэр етэты". Бзылъфыгъэм къыушыхьатыгъ: "Ары, сэ Рэдэд къосэгъу пщышхом 
илIакъо сыщыщ".
Рэдэд къытекIыгъэхэм ащыщыгъэу джыри зы нэбгыр. 
Ар Кокошкин Федор ыкъо Федор ары. Юрист цIэрыIуагъ, 
профессорыгъ, Къэралыгъо Думэм идепутатыгъ, Учредительнэ зэIукIэм зэрэхадзыщтхэ шIыкIэхэр зэхигъэуцощтыгъэ, кадетхэм япартие ипащэхэм ащыщыгъ, октябрэм 
ипшIыкIублым щыIэгъэ революцием ыуж Петропавловскэ 
пытапIэм игъэрыгъ, матросхэм аукIыгъ.
Джы мыщ къыкIэлъыкIощт къэбар кIэкIхэри тарихъым 
щыщых, илъэс мин фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Пепау къушъхьэ лъапсэм кIэрылъ гъэхъунэм къыщежьэгъэ лъагъох. 
Ар хы ШIуцIэмрэ хы Фыжьымрэ азыфагу илъ шъолъырым 
щыбэгъогъэ къутэмэ кIочIэшху. Ащ ыуж нэгъой-монголхэр 
къатеогъагъэх, нэмыкI лIэшIэгъу зэкIэлъыкIохэм яохътэ 
хьылъэхэри къэкIуагъэх...
ЯпшIыкIухэнэрэ лIэшIэгъум апэрэ адыгэхэр Урысыем 
ихьагъэх. Нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, ежь-ежьырэу кIуагъэхэп, лIэшIэгъухэм яшIэжь напэ къяджагъ, яжъыхэм 
зыфащагъэх.
1540-рэ илъэсхэм Шъэбэкъу жэнэпщым УрысыемкIэ 
зигъэзагъ. Чыристан хъугъэ ыкъуитIоу Александрэрэ 
Васильрэ игъусэхэу, урысыдзэм пащэ фэхъугъэхэу Ливон 
заом хэлэжьагъэх. А охътэ дэдэм адыгэпщыхэу Шъэбэкъуи, Мэщыкъуи, Темрыкъуи Урысыем екIурэ гъогухэр 
къагъотыгъэх.
Идар Темрыкъо зэмыблэжьрэ дзэкIолIыкIэ алъытэщтыгъ. ЛIышхуагъэ, кIочIэшхуагъ, упкIэр икIэлъыныгъ, 
кIакIор итехъоныгъ, уанэр ипIэшъхьагъыгъ, гъомылэ къызэрыкIор иIусыгъ. ОшIэ-дэмышIэкIэ пыим теощтыгъэп, 
макъэ ригъэIути, екIущтыгъэ, тхьагъэпцIыгъи, кIылыгъи 
къызхигъафэщтыгъэп, зэфагъэ зыхэлъ заом фэщэгъагъ. 

--- Page 680 ---

Индыл, Тенэ Iушъохэм пчъагъэрэ къырым хъанхэм ащезэуагъ.
Темрыкъо къуиплI иIагъ - Дэмынэкъу, Мамсырыкъу, 
Бэгълайрыкъу, СултIан. Ыпхъумэ ацIагъэхэр - Алтынчач, 
Мэлхъурыб, Гощэунай. Астрахъан пачъыхьэм ыкъо Бекбулат шъузыкIэ Алтынчач ритыгъагъ, Мэлхъурыб гурытыр, 
Нэгъой Орда иным ихъан ыкъо Тинехмат ригъэщэгъагъ. 
Джаущтэу Астрахъан пщыгъомрэ Нэгъой Орда инымрэ 
Iахьылыгъэ-блэгъэныгъэ адишIыгъагъ.
Астрахъан пщыгъор Урысыем зыхахьэм, Иван Грознэ 
пачъыхьэм Ока псыхъо пэIулъ чIыгухэр Бекбулатрэ Алтынчачрэ аритыгъагъэх. 1556-рэ илъэсым Тинехматыпщым 
лIыкIохэр фишIыгъагъэх. Черкасскэ Мэлхъурыбэ шIухьафтын лъапIэхэр фыригъэхьыгъагъэх. Ахэм нэужым Москва 
псэупIэкIэ къыхахышъ, пщы лIакъоу Урусовхэр къатекIы. 
Iахьылыгъэ зэпхыныгъэхэмкIэ Урысыем къыгуищагъэхэр 
иIэпыIэгъухэу Иван Грознэм ипыйхэм апэуцужьыныр нахь 
Iэрыфэгъу зыфешIыжьы. А зэблэгъэныгъэм кIэух зыщыфишIыжьрэр иапэрэ шъузэу Анастасие зылIэкIэ ары, 
Темрыкъо ыпхъу нахьыкIэ Гощэунай къещэ. Пачъыхьэм 
ар фащэ зэхъум, къэзэкъ-адыгэ шыу минрэ ныкъорэ 
Москва нэс гъусэ фэхъугъагъ. Шыумэ апэ Бутурлин дзэпащэр итыгъ, лIыкIохэу Мякининымрэ Вокшенинымрэ 
ягъусагъэх. 1561-рэ илъэсым иаужырэ гъэмэфэ мазэ и 
21-м Макарий метрополитым Иван Грознэ урыс пачъыхьэмрэ адыгэпхъу Гощэунай гуащэмрэ Успенскэ 
чылысым щызэгуитхагъэх.
Ащ фэдэ зэгохьаным адыгэхэри фэчэфыгъэх. 1558-рэ 
илъэсым адыгэ лIыкIохэр Москва макIох. Ахэмэ Темрыкъо 
ыкъуитIоу Бэгълайрыкъорэ СултIанрэ япэщагъ. Къатебэнэрэ IэкIыб хъункIакIохэм ащиухъумэнэу лIыкIохэр пачъыхьэм елъэIугъэх. Иван Грознэм ичIыгухэр Кавказым илъыгъэхэти, къафэчэфыгъ, IэпыIэгъуи къаритыгъ.
СултIан Москва къыдэнагъ, чыристан диным ихьи, 
Черкасскэ Михаил хъугъэ.
Тыркумрэ Урысыемрэ азыфагу зао къитэджагъ. Тыркухэмрэ къырым хъанхэмрэ ядзэхэм Астрахъан 
фаузэнкIыгъ. Урысыемрэ Иранрэ апэуцужьыным пае 
Индыл псыхъо ыхэкIэ илъ чIыгухэр, къыблэ-къокIыпIэм 
щыIэ адыгэ чIыгухэр Тыркуем ищыкIэгъагъэх. Тыркуемрэ 

--- Page 681 ---

Къырымымрэ ядзэхэр урысыдзэм къызэкIидзэхи, къызтырагъэзэжьым, Темрыкъо зипэщэ шыудзэр атеуи, зэхигъэтэкъуагъэх, гъэры бэ ашIыгъэр, мылъкушхуи къатырахыгъ.
КъохьэпIэ адыгэ чIыгум дзэ хъатэ зэримылъыр къызфигъэфеди, къырым хъаным ыкъо Адыл-Джэрые заокIэ 
къякIугъ. Темрыкъо ыкъохэм IэпыIэгъу афэхъу шIоигъоу 
ащкIэ ыгъэзагъ, ау пыир нахь кIочIэшхоти, къатекIуагъ, 
Мамсырыкъуи, Бэгълайрыкъуи гъэрыпIэм ифагъэх, къытыращэгъэ уIэгъэ хьылъэхэм Темрыкъуи арылIыкIыгъ.
Темрыкъо ыкъо Мамсырыкъо Черкасскэр Иван 
Грознэм ишъуз Гощэунае (Марие) ышнахьыжъыгъ. Ар 
Москва апэрэу 1565-рэ илъэсым кIогъагъэ: "А илъэсым 
иапэрэ гъэмэфэ мазэ и 17-м Черкасым къикIи,- "Урыс 
хъугъэ-шIагъэхэр зыдэт тхылъым" щыхагъэунэфыкIы,- 
Мамсырыкъопщыр Москва къэкIуагъ. ЛIэкъолъэш къуаджэу Александров кIонэу пачъыхьэ пщышхом ащ унашъо 
фишIыгъ. Ятэ Темрыкъопщым ыцIэкIэ пачъыхьэ пщышхом 
Мамсырыкъо шъхьащэ фишIыгъ, черкасхэр сыдрэ IофкIи 
ятэ къызэремыдэIухэрэр, ахэр фигъэIасэхэ зэрэшIоигъор 
риIуагъ".
Урыс лъэпкъым щымыгъупшэжьын лъэуж Мамсырыкъо къыгъэнагъ. Урысыем зэрэщыIагъэр жэрыIо таурыхъыбэхэм, тарихъ орэд зэфэшъхьафхэм ахалъхьагъ. Ахэмэ 
къахихи, "Василь ыкъо Иван пачъыхьэм, дзэкIолI ныбжьыкIэм, сатыушIэ бланэу Калашниковым афэгъэхьыгъэ орэд" 
ыцIэу Лермонтовым поэмэ ытхыгъагъ.
Черкасскэ Мамсырыкъо пачъыхьэм шIу ылъэгъурэ 
шIупщ кIалэу орэдхэми, таурыхъхэми бэрэ къахафэ. Тхыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, ишъуз ыш пачъыхьэм 
ыгу рихьыгъагъ, иинагъи, ыкIуачIи, илIыблэнагъи ыгъэшIагъо фикъугъагъ. "Ей о, черкесыпщыр, уин дэдэу, уиныжъэу укъэхъугъ о..." Мы орэдым къыхэхыгъэхэ гущыIэхэр 
Мамсырыкъо зэрэфэгъэхьыгъэхэр "Адыгэпщымэ къарыкIуагъэр" зыцIэ тхылъым къегъэшъыпкъэжьы: "Мамсырыкъо теплъэшхо иIагъ, Къэбэртаий щыщыщынэщтыгъэх". 
Мамсырыкъо фэгъэхьыгъэ тарихъ орэдым зыцIэ къыщыриIохэрэр а лъэхъаным щыIэгъэ шъыпкъэх: Иван Грознэр, 
Темрыкъу, Мариер, Мамсырыкъу, нэмыкIхэри. Я ХVI-рэ 
лIэшIэгъум къэхъугъэ тарихъ орэдхэм ар анахь цIэрыIуагъэу 

--- Page 682 ---

тарихълэжьхэм алъытэ, Мамсырыкъо ахэр Москва къыщыщехъулIагъэхэу къаушыхьаты.
1565-рэ илъэсым иапэрэ бжыхьэ мазэ ыкIэм Мамсырыкъо Москва къыдэкIыжьыгъ. ИшIупщ Темрыкъо илъэIу 
фигъэцакIэзэ, Иван Грознэм Ржевскэ Матвей дзакIомрэ 
къэзэкъхэмрэ игъусэхэу Къэбэртае ыгъэкIуагъэх. НэмыкI 
дзэкIо купэу Дашковыр зипэщагъэр лъэсэу атIупщыгъагъэти, зызэкIэхьажьхэм, Мамсырыкъо ядзэпащэу заокIэ 
Къэбэртэешхом ихьэхи, къырым хъаным гоуцогъэгъэ 
Къаитэкъопщыхэр къырагъэуцолIагъэх.
Адыл-Джэрые 1570-рэ илъэсым адыгэ чIыгум къызытеом, Мамсырыкъорэ ышнахьыкIэ Бэгълайрыкъорэ гъэры 
ышIыгъагъэхэти, Иван Грознэм Къырым фэмышIугъэми, 
ишъуз ышыхэр гъэрыпIэм къырищыжьынхэмкIэ ылъэкI 
къыгъанэрэп. Мары ащ Долэт-Джэрые хъаным фитхырэр: 
"Темрыкъопщым ыкъохэу Мамсырыкъорэ Бэгълайрыкъорэ о пкъо Адыл-Джэрые ыIэ къифагъэхэу къэбар 
къыднэсыгъ. КъытфыуиIэ гукIэгъум ихьатыркIэ Темрыкъопщым ыкъохэу Мамсырыкъорэ Бэгълайрыкъорэ 
силIыкIо Нагим Афанасий къыдэбгъэкIожьыгъэхэмэ дэгъугъэ, уапэкIэрэмыIэу талъэныкъокIэ къябгъэгъэзэжьыгъагъэмэ, тэри Iэпэо-лъэпао тыпфэмыхъоу укъызкIэлъэIурэр къыпфэдгъэцэкIэни".
Темрыкъо ыкъохэр гъэрыпIэм къырищыжьынхэм 
зэрэпылъыр Иван Грознэм нэужыми щигъэтырэп. Шапкин 
пачъыхьэ лIыкIор Къырым егъакIошъ, Мангупэ щаIыгъ 
Бэгълайрыкъо пачъыхьэ тынхэр ретыжьых, ишIуфэси 
рехыжьы, Багъчысэрай Мамсырыкъо щыIокIэ. Iэхъу-лъэхъухэр телъэу ар чIыунэм щаIыгъыгъ. Урыс пачъыхьэм 
щымыгъупшагъэмэ, шIэхэу шъхьафит зэрэхъужьыщтыр 
ышIошъ хъуи, лъэшэу гушIуагъэ. Сыдэу щытми, Мамсырыкъо гъэрыпIэм къикIыжьыгъагъ, ау фэхъугъэ гъогур 
джы къызнэсыгъэм шъэфэу къэнагъ. ИIахьылхэм къащэфыжьыгъэнкIи мэхъу, е къаIэпыкIыжьыгъ, е Иван Грознэм 
къаригъэтIупщыжьыгъ. Бэгълайрыкъо рыкIуагъэр джы 
къызнэсыгъэм цIыф ышIэрэп.
1578-рэ илъэсым Иван Грознэр къеджэшъ, Мамсырыкъо шыу отэр игъусэу къулыкъу фихьынэу ыдэжь макIо. 
Москварэ пачъыхьакIэу Иван ыкъо Федорырэ зэрафэшъыпкъэр къегъэлъагъо, тыркухэмрэ къырым нэгъойхэмрэ 

--- Page 683 ---

адыгэхэр ащиухъумэнхэу елъэIу. Адыгэмэ яшIоигъоныгъэхэм япхырыгъэкIын чанэу пылъыгъэхэр, Темрыкъо 
зыщымыIэжьым ыуж, ыкъохэу Дэмынэкъорэ, анахьэу 
Мамсырыкъорэ.
Урысыем тетыгъор щызыIыгъыгъэхэм Мамсырыкъо 
лъэшэу агъэлъапIэщтыгъ, пыйхэр къыщыщтэщтыгъэх, 
иныбджэгъухэм шIу къалъэгъущтыгъ, рыгушхощтыгъэх.
Я ХVII-рэ лIэшIэгъур къихьэгъэ къодыеу илъэс пчъагъэхэм азыфагу дэлъыгъэ зэнэкъокъухэр, мырэзэны гъэшъхьакIохэр дагъэзыжь ашIоигъоу аIуи, Дэмынэкъорэ 
Мамсырыкъорэ Къазыипщхэм рагъэблэгъагъэх. ЗэшитIур 
зэзэгъын амылъэкIын Iофыгъохэу къафыкъуахыгъэхэр 
зыфэдагъэхэр шъэфэу къэнагъэх, ау тхыгъэхэм къызэраушыхьатрэмкIэ, "мэфитIо зэкIоцIыпхагъэхэу аIыгъхи, 
ящэнэрэ мафэм аукIыгъэх". ЛIыгу зиIэ зэшитIур ятэ иосыет 
епцIыжьыгъэп, щыIэныгъэм хьадэгъур пашIыгъ. Мамсырыкъо ыкъохэри ятэрэ ятэжърэ ауж рыкIуагъэх, къулыкъушIэ УрысыемкIэ загъэзагъ.
Черкасскэ Темрыкъо ыкъо Михаил (СултIаныр) Москва 
зэкIом, илъэс пшIыкIуим итыгъ. Пачъыхьэм ар лъэшэу ыгу 
рихьыгъ, чыристан диным ригъэхьагъ, гъэсэныгъи, дзэ 
зещакIи рагъэшIэнэу унашъо афишIыгъ.
Иван Грознэм илъэхъан Урысыем иапэрэ тарихъ зэхагъэуцогъагъ. Шъо зэфэшъхьафхэр зиIэ сурэтхэмкIэ ар 
гъэкIэрэкIэгъагъэ. Ахэмэ ащыщэу сурэт тIокIым фэдиз 
Урысыемрэ Черкесиемрэ язэфыщытыкIэхэм афэгъэхьыгъ. 
Зы сурэтым Михаил-СултIан чыристан диным зэрэрагъэхьагъэм, адрэм - гъэсэныгъи, дзэ зещакIи зэрэрагъэшIагъэм къыщытегущыIэ. А лъэхъаным Урысыем гъэсэныгъэшхо щызгъотыгъэ адыгэмэ апэрыгъэр Михаил-СултIаныр арэу къызшIобгъэшIын плъэкIыщт.
Джары зэрэщытыгъэри. Ятэ фэдэ хъужьыгъэ Михаил 
пачъыхьадзэм хэхьагъ, псынкIэуи иIэнатIэкIэ дэкIоягъ. 
1559-рэ илъэсым, дзэпщ цIэрыIоу Вишневецкэ Дмитрий 
къызэритхыжьырэмкIэ, дзэпащэу Черкасскэ Михаил кIэлэ 
дэдэу къыблэмкIэ къикIыгъэ шыухэр зэхигъэтэкъуагъ, 
УрысыемкIэ осэшхо зиIэгъэ пытапIэу Полоцкэ пштэн 
умылъэкIынэу алъытэщтыгъэри ыIэ къыригъэхьагъ. Иван 
Грознэр бэмэ ащытхъущтыгъэп, ау дзэпщ кIэлакIэм лъэшэу 
рыгушхощтыгъэ, къыпэблагъэ ышIыгъагъ, тыныбэхэри 

--- Page 684 ---

ритыщтыгъэх, къыригъащи, боярин цIэрыIоу Захарин-Юрьевым благъэ фишIыгъагъ. Илъэс щэкIым итэу 
Черкасскэ Михаил Урысыем ибоярин мэхъу. IофымкIэ 
емызэщыжьэу, сэнаущышхо зыхэлъ лIым дзэм зэхъокIыныгъэхэр фешIы, IашэкIэ зэтырегъэпсыхьэ, нахь жьы кIэтэу 
зекIоу ешIы. ЛэжьэкIупIэу Михаил иIагъэм ыгъунэ ышIэжьыщтыгъэп, Урысыем анахь баеу исмэ ащыщыгъ. О. Л. 
Опрышкэ итхылъэу "Тарихъым илъагъохэмкIэ" зыцIэм 
къыщетхы: "Идар Темрыкъо ыкъо Черкасскэ Михаил 
пачъыхьэм ыуж апэрэ цIыфэу алъытэщтыгъэ. Боярхэм я 
Думэ хэтхэм апэ исыщтыгъ, лъэкъуацIэхэм къяджэхэ 
зыхъукIэ, апэ дэдэ ыцIэ къыраIощтыгъэ..."
Къырым хъаныр Москва къызыщытеуагъэмэ ащыщ 
горэм Черкасскэ Михаил зипэщэ урысыдзэр шыу минишъэ рэ тIокIырэ хъурэм пэуцужьын ылъэкIыгъэп. ДолэтДжэрые Москва ыштагъ, ыхъункIагъ, ыгъэстыгъ, цIыфыбэ 
ыукIыгъ, гъэрэуи ыубытыгъэр бэ.
Иван Грознэр Ярославль чъэжьыгъэ.
1571-рэ илъэсым игъэмафэ Черкасскэ Михаил лIэкъолъэш къуаджэу Александров къащи, щыпалъагъ.
Н. М. Карамзин мары ащ пае къытхырэр: "Темрыкъо 
ыкъо Михаилэ азиат жъалым, дзэпщ цIэрыIо дэд, укIэкIо 
губгъэныхь, щытхъуи, мыхъуни къыратэкъохыгъ, мылъкубэ 
дэдэ зэригъэгъотыгъ, пачъыхьэр джэгузэ, а зэпстэур 
тырихыжьыгъ. Дзэм пэщэныгъэ дызэрихьэзэ, ащ ДолэтДжэрые ыуж ыфын фэягъ... Ыуж ихьагъ, ау ошIэ-дэмышIэу 
илъэгапIэ къыраутэхи, пчэгъум шIуагъэтIысхьагъ..." Бадигин тхакIом ироманэу "Иван Грознэм икорсархэр" зыцIэм 
къыщеIо: "Нэплъэгъу гурыIогъуаер пачъыхьэм идзэпэщэ 
шъхьаIэ фидзыгъ. ЫIупшIакIэхэм тхъурбэ гъожьыр къадифыгъ, ыпакIэ къэпIыигъ, ыIэхъуамбэхэр фэщым зэфищагъэх. Черкасскэ Михаил пчъэмкIэ зэкIэкIуагъ... "Шъуубыт! 
- зэкIэщтэгъэ дзэпщымкIэ пачъыхьэм ыIэхъомбэ кIыхьэ 
ыдзыгъ.- Пчэгъум шIохэжъугъэтIысхь!.." Пачъыхьэм 
иухъумакIохэр бгъу пстэумкIи дзэпщ шъхьаIэм екIугъэх. 
ЗэраукIыщтыр гурыIуи, Михаил сэшхор къырипхъоти, 
къязэожьэу ригъэжьагъ..."
Иван Грознэм анахь фэшъыпкъэгъэ Черкасскэ Михаил 
игъашIэ джаущтэу ыухыгъэнкIи хъун, е нэмыкI кIодыкIэ 
фэхъугъэнри къыдыхэт.

--- Page 685 ---

Саид-Булат - Темрыкъо ипхъорэлъф, Алтынчач ыкъу. 
Щытхъум илъэгапIэ нэси, Черкасскэ Михаил игъашIэ тхьамыкIагъокIэ зэриухыгъэм яхьщыр ащ ышъхьэ къырыкIуагъэр. Янэшыпхъу Гощэунае Иван Грознэм шъузыкIэ 
зыфащэм, Москва нэс дэкIотэгъагъэхэмэ Саид-Булати 
ахэтыгъ. Темрыкъо имэхъулъэ Бекбулати ипхъорэлъф 
Саид-Булати Гощэунае гъусэ фэхъугъэ къодыягъэхэп, 
пачъыхьэ щагум къыдэнэнхэшъ, къулыкъу щахьын ягухэлъыгъ.
Охътэ заулэ зытешIэкIэ, имэхъулъэгъу пачъыхьэр 
хьалэлэу къетэ - ежь къыфэIорышIэщтыгъэ Къасым хъаныгъоу Ока псыхъокIэ щыIэм хъаны фешIы. А лъэхъаным 
хъаныгъом кIэнэцIхэу нэгъой пщы кIалэхэр мымакIэу 
Москви, Казани адэсыгъэх. Ятэ зыщымыIэжь нэужым 
Москва гъэсэныгъэ дэгъу щызгъотыгъэ Саид-Булат Къасымэ хъаныгъом кIэнзехьэ фэхъу. Къасым хъаныпIэм 
Алтынчач щэлIэшъ, щагъэтIылъыжьы. Янэшыпхъу Гощэунаий дунаим ехыжьыгъэми, Иван Грознэр хъан кIалэм 
зэрэфэшъыпкъэу къэнэжьы.
ЛIыгъэрэ шъыпкъэныгъэрэ зыхэлъ цIыфэу Саид-Булат 
Ливон заом хэлэжьэгъагъ. Москва имызакъоу нэмыкI 
пщыгъохэми дэгъоу ащызэлъашIэ. ЦыхьэшIэгъукIэ пачъыхьэр Къасымэ хъаныпIэм бэрэ макIо, къызэмыплъэкIыжьэу Саид-Булат цыхьэ фешIы, ыгукIэ рэхьатэу 
зыдегъэпсэфы, шакIо щызэдакIох, къэралыгъо Iофхэми 
ащытегущыIэх.
Ащ фэдизэу пачъыхьэм Саид-Булат ынаIэ зыкIытыригъэтрэр, цыхьэшхо зыкIыфишIырэр зэриIахьылым изакъоп, 
гъунэ имыIэу къызэрэфэшъыпкъэрэр елъэгъушъ, чыжьэу 
кIорэ гухэлъ шъэфхэри диIыгъых.
Иван Грознэм итетыгъо ыгъэпытэным, къэралыгъо 
зэикI зэхищэным а IофышхомкIэ къыпэуцужьрэ пщы-боярхэр зэхигъэтэкъонхэм пае Урысыер тIоу егощы. Зыр 
идзэ хэхыгъэкIэ ежь егъэIорышIэ, адрэр боярхэм яхэбзэжъхэмкIэ зэрахьэ.
Пачъыхьэм ыIэ къыригъэнэгъэ чIыгухэм ащыпсэурэ 
боярхэр, пщыхэр, лэжьакIохэр идзэ хэхыгъэ регъэхъункIэх, 
тырырегъэстыкIых, лыягъэхэр рырегъэхых, регъэукIых, 
боярхэм агъэIорышIэрэ чIыпIэхэми анегъэсых, хэгъэгур 

--- Page 686 ---

хъуафэ регъафэ, зыкIэмыIэжь ешIы. Урысыер хэгъэгу 
зэикI ышIыным Иван Грознэм нэмыкI амал къыфигъотырэп.
Игухэлъ шъхьаIэ пачъыхьэм егъэцакIэ, идзэ хэхыгъэ 
хэгъэгур тхьамыкIэ дэдэ ышIыгъэми, феодалмэ къакIэныжьыгъэ хабзэхэр къахэнэжьрэ щымыIэу егъэкIодых, 
пщы-боярхэу къыпэуцужьыщтыгъэхэм янахьыбэр Iуарегъэхы, итетыгъо егъэпытэ. Пщы-боярхэр, динлэжьхэр 
лъэшэу къызэрэфэмыразэхэр, цIыфхэр тхьамыкIэ дэдэ 
зэрэхъугъэхэр, къумалыгъэ къызхафэхэрэр мымакIэу 
къызэрэхэкIхэрэр къыделъытэшъ, идзэ хэхыгъэ щыщ 
къызфегъанэ, адырэхэр зэбгыретIупщыжьых, ау игухэлъхэм ащыщхэу зыкIимыгъэхьагъэхэр нэмыкI цIыф ыIэкIэ 
ригъэшIэнхэу рехъухьэ. К. Валишевскэм итхылъэу "Иван 
Грознэр" зыцIэм къызэрэщитхырэмкIэ, 1574-м Иван 
Грознэм дзэ хэхыгъэр зыпкъ регъэуцожьышъ, пачъыхьагъур егъэтIылъы, Къасымэ хъаныпIэм Саид-Булат къырещышъ, чыристан диныр регъаштэ, Симеон цIэу фешIы, 
"Урысыем ипщышхуацIэу" ежь иIэр реты.
Темрыкъо пщышхом ипхъорэлъф Саид-Булат-Симеон 
джаущтэу Урысые къэралыгъом пачъыхьэ фэхъу. ЗэкIэмэ 
алъэгъоу Урысыем ипачъыхьакIэ шъхьащэ фишIэу Иван 
Грознэм регъажьэ. Боярхэм зэрашIырэм фэдэу, Симеон 
дэжь ар зыкIокIэ, пэчыжьэу мэтIысы, пачъыхьэ чIыпIэм 
Симеон етIысхьэ, ежь Иван Грознэм ыцIэкIэ, икIалэхэм 
ацIэкIэ лъэIу тхылъхэр фетхых, къыфегъэцакIэх, ежьхэм 
зэдашIэу къыфимыгъэцэкIэрэ лъэIухэри къыхегъафэх.
Н. Костомаровым итхылъэу "Хэгъэгум иIофышIэ 
шъхьаIэхэм къарыкIуагъэр урыс тарихъым зэрэхэтыр" 
зыфиIорэм къызэрэщитхырэмкIэ, Иван Грознэм Урысыем 
ипщышхоу Бекбулат ыкъо Симеон лъэIоу фишIыщтыгъэхэр 
мырэущтэу къыригъажьэщтыгъ: "Зэрэ Русь ипачъыхьэу, 
пщышхоу Бекбулат ыкъо Симеон Василь ыкъо Иван икIэлэцIыкIухэу Иванецрэ Федорецрэ игъусэхэу шъхьащэ 
къыпфашIы..."
Рюриковичхэм къахэкIыгъэ шъуз иIэ хъумэ, Саид-Булат пачъыхьагъур зэрихьанэу фит зэрэхъущтыр Иван 
Грознэм къыделъытэшъ, Мстиславскэ Иван ыпхъу Анастасие къырегъащэ. Пачъыхьэ пэIуиймэ ащыщэу зы паIуи, 
пачъыхьэ тетыгъор къэзгъэунэфрэ бэщ гъэкIэрэкIагъэри 
ретых. НэмыкI цIыф лъэпкъхэу къыфэIорышIэхэрэм япащэмэ ятетыгъо зэригъэлъапIэрэр Симеон ищысэкIэ пачъыхьэм агуригъаIо шIоигъу. Ау щытми, пачъыхьагъур Симеон 
лъэхинапэрэп, къэралыгъо Iофышхохэр ежь ышъхьэкIэ 
зэшIуехых.
1574-1576-рэ илъэсхэм къакIоцI, Бекбулатрэ Алтынчачрэ акъо Симеон пачъыхьагъур еIыгъыфэ, Иван Грознэм 
ащ ыIэкIэ чылысмэ аIыгъ чIыгубэхэр, ямылъкухэр къатырехых, дзэ хэхыгъэм фэмыгъэхъугъэ Iофыгъохэр зэшIуехых, боярхэмрэ динлэжьхэмрэ чIыпIэ къин редзэх, ежь 
нахь мымакIэу пачъыхьакIэр пхъашэу зэрадэзекIорэр 
агуригъэIоным пылъ.
1576-м иятIонэрэ илъэсныкъо къызэрехьэу, Иван 
Грознэм пачъыхьагъур еубытыжьы, ардэдэм Симеон 
чылысмэ къатырихыгъэ чIыгухэр аретыжьы, ямылъкуи 
арегъэгъотыжьы. АщкIэ динлэжьхэм ящытхъу къызфехьыжьы, пщыгъор Тверь щызэрихьанэу Симеон егъакIо. 
А лъэхъаным щыIагъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, Симеон 
цIыф шъэбагъ, шъхьэкIоштэпхагъэп, ышъхьэ фэшIушIэжьыни, тхьагъэпцIыгъи хэлъыгъэп. 1596-м нэс ипщыгъо 
къыриубытэхэрэр ыгъэгушIохэу, къыухъумэхэу, тынэу 
атыралъхьэрэми афэсакъэу адэпсэу.
Иван Грознэр зэлIэм, пачъыхьэ хъу шIоигъо Годунов 
Борисэ имэхъулъэ Федор пачъыхьэ кIалэр егъэдаIошъ, 
Симеон пщышхуацIэу Тверь щыриIагъэр Iырегъэхы, Кушалинэ къуаджэм дагъэтIысхьэ.
Иван Грознэм ыкъо Федор пачъыхьэр 1598-м малIэ, 
Годунов Борисэ пачъыхьэ тахътэр еубыты, ащ иунашъокIэ 
Симеон нэшъу ашIы.
Апэрэ Лжедмитрие пачъыхьэ зэрэхъоу, Симеон 
щэщынэшъ, монастырым чIарегъэгъэтIысхьэ, Стефан цIэу 
фашIы. Апэрэ Лжедмитрие аукIышъ, Шуйскэ Василь боярыр пачъыхьэ мэхъу. Ари Саид-Булат-Симеон- Стефан 
лIыжъ нэшъур монастырым чIэсыным фаеп, хы ФыжьымкIэ щыIэ Соловки хыгъэхъунэм арегъащэ.
Симеон лъэIу тхылъ къегъэхьышъ, 1612-рэ илъэсым 
Дмитрий Пожарскэм Москва пэблэгъэ Кириллэ-Белозерскэ монастырым къарегъэщэжьы. Саид-Булат иIоф фагъэпсынкIэным Черкасскэ Борисэрэ ыкъо Иванрэ хэлэжьагъэхэуи плъытэн плъэкIыщт.

--- Page 687 ---

Идар Темрыкъо ипхъорэлъфыгъэу, 1574-1576-рэ 
илъэситIум Урысыем ипачъыхьагъэ Саид-Булат (Симеон) 
1616-рэ илъэсым иапэрэ мазэ и 25-м лIагъэ, тефэрэ лъытэныгъэхэр фашIызэ, Москва дэт хъулъфыгъэ монастырым 
щагъэтIылъыжьыгъ.
Черкасскэ Василь Къэрданыкъо ыкъор Иван Грознэм 
ишъуз Гощэунай иIахьылыгъ, Грознэм иаужырэ пачъыхьагъу илъэсхэм дзэм ипэщагъ.
ХэгъэунэфыкIыгъэн фае: зэкIэ Черкасскэхэм анэтIэгу 
итхэгъагъэм фэдэу къэралыгъо е дзэ Iоф IэнатIэхэр Урысыем щаубытыхэзэ, псынкIэу хэгъэгу лъэгапIэмэ адэкIуаещтыгъэх, ау, джащ фэдэкъабзэуи, зэфэшъхьаф шIыкIэхэмкIэ къефэхыжьыщтыгъэх.
Къэрданыкъо ыкъо Василь мары ышъхьэ къырыкIуагъэр: 1582-м Московскэ дзэшхом ипащ. Ока нэпкъ Iутыгъэ 
дзэ шъхьаIэр ыIэ илъэу илъэс заулэ къулыкъу ыхьыгъ, 
хэгъэгу гъунапкъэр къыгъэгъунагъ, къырым хъан нэгъойхэми апыщытыгъ. 1589-м игъатхэ Каширэ дэлъ дзэм 
ипащ. 1591-м къырым хъаныр Урысыем къытеуагъ. Тулэ 
щыIэ дзэ пэрытым ипащэу Черкасскэ Василь гъэхъагъэ 
ышIэу пыим пэIутыгъ. Ащ ыуж Ока егъэзэжьышъ, дзэшхо 
пащэу илъэсиблэ Iоф ешIэ.
1599-рэ илъэсым швед пачъыхьэм ыкъо Густав фашIыгъэ щэджэгъуашхэм Черкасскэ Василь рагъэблагъэ. 1601-м 
лIыкIо купым хэтэу Данием илIыкIо IокIэ. 1604-м пачъыхьэм 
дзэпащэу Смоленскэ егъакIо.
Шуйскэм итетыгъом Черкасскэ Василь Iофынчъэу 
къэнэшъ, Рязанскэ шъолъырым щыриIэ Песочнэ чылагъом 
мэкIожьы. Пачъыхьэ тахътэр ыубытынымкIэ зэрэдеIагъэм 
фэшI, Годунов Борисэ а чIыпIэр къыритыгъагъ.
Годунов Борисэ итетыгъо зытырадзы лъэхъаным, 
Черкасскэ Василь зыдэщыIагъэри ышIагъэри зыми ышIэрэп, 
ау нэфэ шъыпкъэр Апэрэ Лжедмитрий унашъоу ыгъэхьазырыгъагъэм Къэралыгъо Думэм щыщ ышIыщтэу хэтхэгъагъ, бояриныцIэри къыфиусын гухэлъ иIагъ. Енэгуягъо, 
зыгорэхэр фишIэгъагъэхэкIэ.
Черкасскэ Къамболэт ыкъо Борис (Къэрэщай) 1577-рэ 
илъэсым щыригъэжьагъэу Урысыем къулыкъу фихьыщтыгъ, ятIокIиплIырэ тIурэм Новгород дэлъ дзэшхом 
ипэщагъ.

--- Page 688 ---

1591-рэ илъэсым Къаз-Джэрые къырым хъаныр нэбгырэ минишъэ хъурэ дзэр ыIыгъэу Урысыем къытебэнагъ. 
Тулэ дэлъ дзэшхом ипащэу Черкасскэ Борисэ дзэзещэ 
Iазэу зыкъигъэлъэгъуагъ, ежь идзэ хэтыр бэкIэ нахь 
макIэми, хъаныр зэхикъутагъ. Ащ пае боярин ашIыгъ, 
щытхъушхо къызфихьыжьыгъ, урыс дзэпащэхэми анахь 
цIэрыIокIэ хахыгъ.
Инджылыз Флетчер итхылъэу "Урысые Къэралыгъом 
ехьылIагъ" зыфиIорэм щетхы: "Дзэпэщэшхо е генерал 
джы зыхъухэрэр зао щыIэ зыхъукIэ ары, мыщ къыкIэлъыкIощт нэбгыриплIым яз ары зэрэхъугъэр: пщэу Мстиславскэ Иван ыкъо Федор, пщэу Черкасскэ Къамболэт ыкъо 
Борис, пщэу Глинскэ Михаил ыкъо Иван, пщэу Трубецкой 
Михаил ыкъо Иван".
Романов Никитэ ыпхъу Марфэ Черкасскэ Борисэ къыщагъ. Ар Иван Грознэм апэрэ шъузэу иIагъэм иIа хьылыгъ, 
Никитэ ыкъо Федор ышыпхъугъ. Ар нэужым Филарет 
ыцIэу Урысыем патриарх фэхъугъагъ.
Черкасскэ Борисэрэ Марфэрэ лъфыгъищ яIагъ: Иван, 
Ирина, Ксения. Шереметев Иван ыкъо Федор Иринэ шъузы 
фэхъугъ, Ксение Колычев Дмитрие ыкъо Иван дэкIуагъ.
Черкасскэ Борисэ къэралыгъо акъыл дэгъу иIагъ, 
лъытэныгъэшхо фашIыщтыгъ. Аущтэу щытыгъ нахь 
мышIэми, Борис Годуновым ипыйкIэ ылъытэщтыгъ. Ар 
къызхэкIыщтыгъэр пачъыхьэ тахътэмкIэ Годуновым 
къенэкъокъурэ Романовхэм зэрапэблэгъагъэр ары. Ащ 
жъалымагъэ пачъыхьэм къыдызэрихьагъ. 1569-м Черкасскэ Борисэ пачъыхьэр ыукIын гухэлъ иI аIуи, ишIушIагъэхэр 
зэрэиными, пщы цIэрыIомэ къызэрахэкIыгъэми, ныбжьышхо зэриIэми яплъыгъэхэп, Iэхъу-лъэхъухэр тыралъхьи, 
епхыгъэу аIыгъыгъ.
Нэужым Черкасскэ Борисэ ишъуз Марфэрэ ыпхъухэу 
Иринэрэ Ксениерэ игъусэхэу Белозерье ащэгъагъ. Романов Федор ыкъо цIыкIоу Михаил илъэситф нахь ымыныбжьэу ахэмэ адыращыгъагъ. Черкасскэхэр шъэожъыем 
ни, ти фэхъугъэх, япшъашъэхэм ягъусэу Романов лIакъомкIэ апэрэ пачъыхьэ Урысыем фэхъущтыр шIум фапIугъ.
Черкасскэ Къамболэт ыкъо Борисэ 1601-рэ илъэсым 
идунае ыхъожьыгъ.

--- Page 689 ---

Черкасскэ Борисэ ыкъо Иван ятэ фэдэу, имылъку 
тырахи, лъэхъу-пшъэхъухэр телъхэу Вяткэ ращыгъ, етIанэ 
- Нижнэ Новгород, ащ ыуж ятэ зэлIэм, Москва къыгъэзэжьынэу фит ашIыгъ. Иван къулыкъу фихьынэу Годуновыр 
фэягъ, ау къезэгъыгъэп, Останкинэ дэтыгъэ пщы хапIэу 
къыратыжьыгъагъэм дэтIысхьажьыгъагъ.
А лъэхъаным Урысыем бырсырхэр къетаджэх, пачъыхьэ тахътэр щызэтырахы. ПщыцIэ зыфэзышIыжьыгъэ 
Отрепьев Гришкэ Черкасскэ Иван ыгу зыкъыришIыкIэу 
регъажьэ, зыгуищэ шIоигъоу ыуж къехьэ. Годуновыр 
ылъэгъу зэрэмыхъурэм къыхэкIыкIэ ыгу къырегъаплъэ, 
деIэнэу реIо. ПачъыхьацIэ зыфэзышIыжьыгъэм Москва 
зиштэкIэ, Черкасскэ Борисэ икъупшъхьэ-лъашъхьэхэр 
Белозерье къырарегъэщыжьхэшъ, Новоспасскэ чылысым 
щычIарегъэлъхьажьых.
Черкасскэ Иван Отрепьев Гришкэ ыгъэгугъагъэми, 
зыпарэкIи деIэрэп, Годуновым фэмылъэгъуныгъэу фыриIэм зэрэзыдыригъэхьыхыгъэмкIи кIэгъожьы, ыгуи, ыли 
мэузы: цIыф хымэхэм чIыгур аулъэгурэ къодыеп, Черкасскэхэр фэшъыпкъэхэу зыфэлэжьэгъэ Урысыеу ежьхэми 
хэгъэгу лъапIэ афэхъугъэм инамыси, илъытэныгъи агъэкIоды. ЯтIонэрэ Лжедмитрие Урысыем къызетаджэм, 
Черкасскэ Иван теубытагъэ хэлъэу пэуцужьыгъ. Ауахътэм 
къэралыгъом ипэщэгъэ Шуйскэ Василь Черкасскэ Борисэ 
ыкъо Иван урысыдзэм пащэ фешIы.
Черкасскэ унагъом игъусэу Белозерье щыIэгъэ Романов Михаил шъэожъыер лIы мэхъушъ, 1613-рэ илъэсым 
Земскэ соборым Урысыем ипачъыхьэу хедзы. Романовхэм 
япачъыхьэгъу ублапIэ фэзышIырэр Черкасскэ Иван ипIурIахьылэу Романов Михаил ары. Романов Михаилэ пачъыхьэр 
апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу зыпIужьыгъэ Черкасскэ 
Иван фэшъыпкъ. Стрелецкэм, Иноземнэм, Къэралыгъо 
Щагум, Къэралыгъо ахъщэр зэрылъым IэнэтIэшхохэр 
ащеIыгъы, пачъыхьэм ятэ имэхълъэгъу Филарет зылIэкIэ, 
Черкасскэ Иван Урысыем иправительствэ шъхьэ фэхъу, 
хэгъэгум фыщытыкIэу IэкIыб къэралхэм афыриIэщтыр 
егъэунэфы. А лъэхъаным зэкIэмэ анахь баихэу Урысыем 
нэбгыриплI исыгъ, Пожарскэ Дмитрий ыуж ятIонэрэу къыкIэлъыкIощтыгъэр Черкасскэ Иван арыгъэ.

--- Page 690 ---

Урысыем икъэралыгъо IофышIэшхоу Черкасскэ Иван 
Борисэ ыкъо пщышхор 1642-рэ илъэсым лIагъэ, Новоспасскэ чылысым ятэ ихьадэу чIэлъым ежьыри гуалъхьажьыгъ.
Черкасскэ Иван адыгэ гуащэ ишъузыгъ, ау лъфыгъэ 
иIагъэпти, имылъкушхо Черкасскэ Дмитриерэ Черкасскэ 
Яковрэ зэфагощыгъ.
Черкасскэ Мамсырыкъо ыкъо Дмитрий (Къаншъау) 
Черкасскэ Темрыкъо ыкъо Михаилэ иIахьыл дэдагъ. Адыгэмэ ащыщэу ары Урысыем апэрэу боярин щыхъугъэр. 
Годунов Борисэ итетыгъо лъэхъаным тхыгъэхэм къахафэрэр ащ ыцI. Ежь ыпэкIэ щыIагъэхэм афэдэу, ащи зыдигъэзэщт лъэныкъор ышIэщтыгъэп, ау нэужым ихэукъоныгъэ ыгъэтэрэзыжьи, Урысыем зэрэфэшъыпкъэр IашэкIэ 
къыгъэлъэгъуагъ: IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIырэ пыихэми, 
ЯтIонэрэ Лжедмитрие ебэнхэ зэхъуми, Пожарскэ Дмитрий 
готэу зэуагъэ. Москва къызегъэзэжьым, В. Банешевич 
"Урыс лIышъхьэмэ къарыкIогъэ гущыIалъэм" къызэрэщитхырэмкIэ, Спасскэ къэлапчъэмкIэ Кремлэм дэхьажьхэ 
зэхъум, Черкасскэ Дмитрий Пожарскэм иджабгъукIэ 
готыгъ. Москва шъхьафит зашIыжьым ыуж Лжедмитрие 
къыдэзэогъэ къэзэкъхэр Угличи, нэмыкI къалэхэми Черкасскэ Дмитрий адиукъэбзыкIыгъэх, Бутурлин Михаилэ 
игъусэу Вязьмэ, Дорогобуж, Белэ пытапIэр, Смоленскэ 
къалэр польскэ-литовскэ дзэхэм къатырихыжьыгъэх.
Урысыем фэшъыпкъэу къулыкъу зэрихьырэм пае 
Черкасскэ Дмитрие хэушъхьафыкIыгъэ дышъэ тамыгъэ 
къыфагъэшъошэгъагъ, 1619-м боярин ашIыгъагъ. Казани, 
Сыбыри ащыIэ дзэмэ япэщагъ, къокIыпIэ гъунапкъэхэр 
къыгъэгъунэщтыгъэх, етIанэ къыблэмкIэ щыIэ дзэхэм пащэ 
афашIыгъагъ. Дмитрие ышнахьыкIэ Гужъ, чыристан зэ хъум, 
ФедоркIэ зэджагъэхэри, урыс дзэпщыгъ. Ежь Черкасскэ 
Дмитрие Бояр Думэм илъэс 32-рэ хэтыгъ. 1656-рэ илъэсым 
лIагъэ.
Черкасскэ Къудайнэт ыкъо Яков (Урыскъан) лIыпкъым 
иуцуагъэу къулыкъур ригъэжьагъ, ау илъэс тIокIитIум 
къакIоцI Iофэу ышIагъэр нэбгыритфи афикъун.
Я ХVII-рэ лIэшIэгъум Урысыем анахь бай дэдэу исыгъэмэ Черкасскэ Яков ащыщыгъ, пщылI мин шъэныкъо 
ыIыгъыгъ, илъэс 20-м ехъу Бояр Думэм хэтыгъ, IэнэтIэшхохэр къэралыгъом щиIыгъыгъ, правительствэм ышъхьагъ, пачъыхьэм ыуж ятIонэрэ цIыфэу Урысыем щалъытэщтыгъэ.
ЫпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, Черкасскэ пщыхэр теубытагъэ ахэлъэу загъорэ псынкIэ дэдэу IэнэтIэ лъагэмэ анэсыщтыгъэх. 1624-рэ илъэсым Черкасскэ Яков (Урыскъан) 
пачъыхьэ IэнэзегъакIоу агъэнафэ. Ар къадэхъуным лIэкъолъэшыбэхэр къагъэшIэщтым кIэнэцIыщтыгъэх. Ащ ыуж 
илъэситIу нахь темышIагъэу Романов Михаил пачъыхьэм 
къещэ. Пачъыхьэм цыхьэ къыфишIэу, ежь къэсыфэ, къыщэщтым Яков Iанэм дыпэсыгъ. Джащ фэдагъ ижъыкIэ 
щыIэгъэ хабзэр. Iо хэлъэп, цIыф цIэрыIохэр Черкасскэ Яков 
къешъугъущтыгъэх, ау ащи къыщыуцущтыгъэхэп. Илъэсищ тешIагъэу, 1632-м лъфыгъэ зимыIэгъэ Мининыр малIэ, 
ащ икъуаджэу Богородскэр Яков къыратыжьы, илъэс 
зытешIэкIэ, щымыIэжьым иунэхэу Нижнэ Новгород дэтыгъэхэри Iэрылъхьэ къыфашIых.
Михаил ыкъо Алексей пачъыхьэм къешIэкIыгъэхэм 
Черкасскэ Яков иакъылыкIи, игулъытэкIи къахэщыщтыгъ. 
1654-рэ илъэсым Алексей пачъыхьагъум техьэ зэхъум, 
Яков IэнэзегъакIо шъхьаIэу ахэтыгъ, къызэратхыжьрэмкIэ, 
"зэкIэмэ апэ итэу пачъыхьэм кIэрытыгъ, ащ иIанэ тет Iэгубжъэмэ санэр аригъахъощтыгъэ". А илъэсым боярин ашIы, 
Апэрэ Петрэ ты фэхъущтым пэблагъэ дэдэ мэхъу, пачъыхьэр зыпIурэ бояринэу лъэкIышхо зиIэ Морозов Борисэ 
Черкасскэ Яков къепыи. Яков ифэмэ-бжьымэу пачъыхьэм 
техьэрэмкIэ нэкъокъогъушхо къызэрэфыкъокIыгъэр 
Морозовым зэхешIэ. Черкасскэ пщыр еубзэгушъ, дзэпащэу темыр лъэныкъом арегъэгъакIо. Ары шъхьакIэ, 
Морозовым ижъалымыгъэ зекIуакIэ афэмыщэчыжьэу 
Москва дэсхэм зыкъаIэты. Ышъхьэ къыухъумэжьзэ, 
Морозовым зегъэбылъы. Пачъыхьэм Черкасскэ Яков 
темырым къырещыжьышъ, правительствэм лIышъхьэ 
фешIы. Морозовыр уцурэп, Яков пилъхьэрэ шIоимэ гъунэ 
яIэп. ЩыIэныгъэр дэгъоу зымышIэрэ Алексей пачъыхьэм 
джыри Черкасскэ Яков къэралыгъо IэнатIэхэм аIуещы.
1653-рэ илъэсым Богдан Хмельницкэр къызэрэкIэлъэIугъэм, Земскэ соборым зэрэрихъухьагъэм атетэу, 
Украинэр Урысыем къыхэхьэ, ащ ичIыгухэр польскэ-литовскэ техакIохэм къатырахыжьынхэу зэдаштэ. А Iоф иным 
Алексей пачъыхьэм Черкасскэ Яков джы фегъазэ. Дзэпащэм апэ литовскэ Радзивилл идзэ зэхекъутэ, нэужым 
полякмэ ядзэу Казимир Ян зипащэр зэхегъэтакъо.
Черкасскэ Яков Бояр Думэм илъэс 21-рэ хэсыгъ. Урыс 
къэралыгъом игъэпытэнкIэ, иуIэшыгъэ кIуачIэхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэмкIэ Iофышхо ышIагъ.
Прозоровскэ Евдокие Яков шъэуитIу къыфилъфыгъ, 
Иванрэ Михаилрэ, пшъэшъитIуи зэдагъотыгъагъ - Евдокиерэ Аннэрэ. ЛIэным ыпэкIэ Яков илъфыгъэмэ осыет 
къафишIыжьыгъ:
- Зыщышъумыгъэгъупш, шIу шъулъэгъу адыгэ чIыгужъыр, ар шъо шъуичIыгу, урыс чIыгури ары, ари шъоры 
зиер, шъуяти, шъуятэжъи ащ яти шIу зэралъэгъущтыгъэхэу 
чIыгуитIуми шIулъэгъу зэдиштэ афэшъушI.
Черкасскэ Яков Къудайнэт ыкъор 1666-рэ илъэсым 
лIагъэ, Новоспасскэ чылысым щагъэтIылъыжьыгъ.
Черкасскэ Сунчалей ыкъо Григорий (Сунчалей). ЦIыф 
Iуш горэм къыIуагъ: "ЩыIэныгъэм зэхихъытэрэ тхьагъэпцIыгъэхэр нахьыбэмкIэ зэхэлъэшъуагъэх, къыбгурыIохэрэп, лIэныгъэр чэтэ ихыгъэм фэд, къызэрыкIу, къыбгурэIо 
аIо. Ар шъыпкъэп. ГъашIэм зыгорэ къыщыбгурыIонэу 
щытмэ, лIэныгъэр бэным фэдэу мэзахэ. ЕтIани хьадэгъур 
нахьыбэмкIэ мэхъаджэ".
А гупшысэр зыгорэущтэу Черкасскэ Григорий фэгъэхьыгъ. ЦIыфмэ зэраIоу ащ бэ къыдэхъущтыгъэр, кIэлэкIэ 
дэдэзэ инасып къикIэу ригъэжьэгъагъ. 1645-рэ илъэсым 
пачъыхьэм иIэнэзегъакIо мэхъу, боярин ашIы, шъуз дэхэ 
дэдэ Шереметьев Федор ышъхьэкIэ къыфегъоты. Илъэс 
тIокI Iэпэ-цыпэ пачъыхьэм пэблагъэхэм ащыщыгъ. Черкасскэ Григорий фэгъэхьыгъэу В. Бенешевич етхы: "Пачъыхьэм изекIо зэфэшъхьафхэм, итхьэлъэIу мафэхэм ар 
ухъумакIоу игъусагъ, зы унэ дисыщтыгъ, мэфэкI щэджэгъуашхэхэр щыIэ зыхъукIэ, пачъыхьэм санэ фыригъахъощтыгъ, IэнэзегъакIохэм ренэу апэ итыгъ".
1660-м пачъыхьэм цыхьэшхо къыфешIышъ, Черкасскэ 
Григорие дзэпащэу Астрахъан егъакIо, етIанэ - Царицын. 
Ар зэтырегъэпсыхьэшъ, мыжъо дэпкъ пытэхэмкIэ 
къешIыхьэ.

--- Page 691 ---

Апэрэ Петрэ ятэ Алексей шъэожъыезэ аумэхъы 
зэхъум, Черкасскэ Григорие лъытэныгъэшхо къыфашIи, 
ащ хагъэлэжьэгъагъ.
1672-рэ илъэсым Черкасскэ Григорие тхьамыкIэгъошхо 
къыщэшIы. Иоркъмэ ащыщ горэм еукIы. Сыд пае аукIыгъа? 
Ар шъэфэу тарихъым къыхэнэжьыгъ.
Черкасскэ Алэджыкъо ыкъо Михаил ныбжьыкIэу 
Новгородскэ дзэм пащэ фашIы, бояриныцIэр къыраты. 
Ар зышIэрэмэ аIощтыгъэ: "Ар дзэпэщэ шIыгъахэу къэхъугъ".
Аущтэу щытыгъэми, щымытыгъэми, Тыркуемрэ Къырымрэ адашIыгъэ заохэм Черкасскэ Михаил дзэпэщэ Iазэу 
закъыщигъэлъэгъуагъ.
Бантыш-Каменскэм игущыIалъэу "Урыс чIыгум ицIыф 
шIагъохэр" зыцIэм щетхы: "Алэджыкъо ыкъо Михаилыпщым 1679-рэ илъэсым, дзэшхом пэщэныгъэ дызэрихьэзэ, 
тыркухэмрэ нэгъойхэмрэ Украинэм ичIыгу къыригъэхьагъэхэп, Киев дэжь чIэнэгъэ шIукIаехэри щаригъэшIыгъэх".
А илъэсым Черкасскэ Михаил боярин хъугъэ.
С. М. Соловьевым итхылъэу "Урысыем итарихъ фэгъэхьыгъэ къэбархэу узэджэщтхэр" зыфиIорэм анахь пщы 
цIэрыIохэу тетыгъошхо зиIагъэхэр къыщехьых. Уасэу 
яIэмкIэ зэкIэлъыкIохэу лъэкъоцIэ 16 къетхы: "1. Черкасскэхэр, 2. Воротынскэхэр, 3. Трубецкойхэр, 4. Голицын хэр, 5. Хованскэхэр, 6. Морозовхэр, 7. Шереметевхэр, 
8. Одоевскэхэр, 9. Пронскэхэр, 10. Салтыковхэр, 11. 
Шеин хэр, 12. Репнинхэр, 13. Прозоровскэхэр, 14. Буйносовхэр, 15. Хилковхэр, 16. Урусовхэр".
1782-рэ илъэсым игъатхэ пачъыхьэ тахътэм ежьхэр 
зыфэе Софье, Петрэрэ Иванрэ ашыпхъу нахьыжъ, тырагъэтIысхьэ ашIоигъоу дзэ хэхыгъэмэ зыкъаIэтыгъ. Ащыгъум 
Апэрэ Петрэ илъэсипшI ыныбжьыгъ. Черкасскэ Михаилэ 
зэшитIум агоуцуагъ. Н. Г. Устрялов академикым ытхыщтыгъ: "Черкасскэ Алэджыкъо ыкъо Михаил шъхьац 
къэрабэр ахэмэ IэпыIэгъу лъэшэу яIагъ, лIыбланэу ахэтыгъ... 
ЛIыгъэ намысым, шъыпкъэныгъэм арынэкъуакъорэм 
Софье дезгъаштэхэрэр пхъашэу ыумысыгъэх". Апэрэ 
Петрэ "ипотешнэ" батальонхэр кIэрыкIэу ыгъэхьазырыжьхи, 
зэуакIэм фэIазэхэу Черкасскэ Михаил ыгъэсэгъагъэх. 
1689-рэ илъэсым Апэрэ Петрэ кIэгъэкъон фэхъугъэхэри 

--- Page 692 ---

итетыгъо зыгъэпытагъэхэри а батальонхэр арых. Черкасскэ Михаил ыкъо Андрей апэрэ забытмэ ащыщэу Преображенскэ дзэм хэтыгъ. Ащ ыуж лIыкIо пащэу Андрей 
Европэм щыIагъ, ащ дэжь Апэрэ Петрэ, Михаилов ПетрэкIэ 
зэджэжьи, шъэфэу кIогъагъэ.
Апэрэ Петрэ игъом уIэшыгъэ кIуачIэхэм осэшхо 
афашIыщтыгъ, хыдзэ къухьэхэм яшIын псынкIэу ыуж ригъэхьэгъагъэх. 1695-рэ илъэсым иаужырэ мазэ и 14-м 
ахэмэ яапэрэ генералиссимус Черкасскэ Михаил мэхъу. 
А тарихъ хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэу А. Г. Брикнер 
итхыгъэу "Петрэ Шъэджашъэм итарихъэу сурэтхэмкIэ 
гъэкIэрэкIагъэм" мары къыщиIорэр: "Iэшъхьэтет ШъхьаIэ 
афэхъущтыр Iофыгъо инэу щытыгъ. 1695-м зэрэхъугъагъэм фэдэу, Iэшъхьэтет IэнатIэр "Консилиум" фэбгъазэ 
хъущтыгъэп. А илъэс дэдэм, апэрэ кIымэфэ мазэм и 14-м, 
Iофыр зэшIохыгъэ хъугъэ. Апэрэ Петрэ Советым Гордон 
къыригъэблэгъагъ, Лефорти нэмыкIхэри ащ хэсыгъэх... 
Апэ генералиссимусэу Черкасскэ пщыр хадзи, нэужым 
зэрэсымаджэм къыхэкIэу, бояринэу Шейн ычIыпIэ рагъэхьэгъагъ". 1698-рэ илъэсым зыкъэзыIэтыгъагъэхэ дзэ 
хэхыгъэхэм яIоф зэхафы зэхъум, Черкасскэ Михаил чан 
дэдэу хэлэжьагъ.
Суриков художникым исурэтэу "Утро стрелецкой 
казни" зыфиIорэм зэкIэмэ апэ итэу, лъэшэу къахэщэу, 
бояр шъуашэ щыгъэу, жэкIэ кIыхьэу Черкасскэ Михаил 
иолъагъо.
Апэрэ Петрэ къухьэхэр аригъэшIыхэу зырегъажьэм, 
Черкасскэ Михаил къухьитIум яшIын тефэщт иахъщэ аритыгъ. КъухьитIум яз фэгъэхьыгъэу "анахь дэгъумэ ащыщ" 
Апэрэ Петрэ зэриIогъагъэр "Къэбэртэе-урыс зэфыщытыкIэхэр" зыцIэ тхылъым къеушыхьаты.
Рим къикIыгъэгъэ лIыкIоу Иоанн Корб итхылъ щыхегъэунэфыкIы: "Черкасскэ Алэджыкъо ыкъо Михаил ыныбжьыкIи, ишэнкIи лъытэныгъэшхо фашIы, мыхъункIэ мызекIоу, шъыпкъагъэ хэлъэу, ышъхьэ ыгъэлъэпIэжьэу 
зэрэпсэурэм яхьатыркIэ зэкIэми яшIулъэгъу къылэжьыгъ. 
Тэ Москва тыщыIэзэ, Апэрэ Петрэ пачъыхьэр хы МыутIэкIэ 
ежьэн зэхъум, Черкасскэ Михаил Алэджыкъо ыкъор 
ычIыпIэ къыригъэнагъ..." Пачъыхьэ IэнэзегъакIоу Апэрэ 
Петрэ лъытэныгъэ зыфишIыщтыгъэ Черкасскэ Андреий 

--- Page 693 ---

лIыкIом игугъу къешIы. ГухэкI нахь мышIэми, ятэ Iушым 
фэдэ хъужьыным лъыкIимыгъахьэу Андрей кIэлакIэу лIагъэ.
Европэм къызекIыжьым, жакIэхэр атетыжьынхэм 
фимытхэу Апэрэ Петрэ унашъо къыдигъэкIыгъагъ, ау 
нэбгырищ фит ышIыгъагъ. Ахэр Урысыем ипатриарх, 
Черкасскэ Михаил, Стрешнев Тихон.
Черкасскэ Михаил 1721-рэ илъэсым лIагъэ. Ащ ыкъом 
ыкъожьхэри Урысыем щагъэлъэпIэрэ, щыцIэрыIо лIышIу 
хъугъагъэх. Андрей ыкъо Александр генерал-поручикыгъ, 
Александр Невскэм иорден къылэжьыгъагъ. Андрей ыкъо 
Петрэ генерал-аншефыгъ, Москва губернаторэу иIагъ. 
Черкасскэ пщыхэм янэпэеплъэу, илъэсишъэ пчъагъэхэм 
урысхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ зэкъошныгъэм 
ишыхьатэу Москва иурамитIу Большая ыкIи Малая Черкесская цIэу афашIыгъ.
Черкасскэ Яков ыкъо Михаил. Мэхьанэшхо зиIэ Iоф 
дэгъу, Iоф шIагъохэр Черкасскэмэ Урысыем фашIагъэх, 
щашIагъэх, къэралыгъо IэнэтIэ лъагэхэр щаIыгъыгъэх. 
Ахэмэ анахь IэнэтIэ ин щыIэжьыгъэп.
ГъашIэм къахэнэжьыгъэ шIэжь дахэу Черкасскэмэ 
ашъхьэ къырыкIуагъэм бгъэшIэгъонэу джыри зы хэлъ.
Дон щыщ къэзэкъэу Тимофей ыкъо Ермак Сыбыр 
заокIэ ыштагъ. Сыд лIэужыгъуа Сыбыр? Анахь шы псынкIэхэр зэблэпхъухэзэ, тхьэмафэ, тхьэмэфищэ, мазэрэ 
учъагъэкIи, ыгъунэ унэсыщтэп. Адэ сыд лIэужыгъуа чъыIэр 
градус тIокIитIум, шъэныкъом зынэсыкIэ? Ар сыдэущтэу 
къыблэ фабэм къыщыхъугъэхэм агурыбгъэIощта? ЕвропэмкIэ гъэзэгъэ чIыгухэр мэзхэмкIэ баигъэх, ау гъунэ 
зимыIэ сыбыр мэзхэм ахэр сыдэу хъумэ афэбгъэдэна? 
Дышъэу, тыжьынэу, гъучIэу, нэмыкI баиныгъэу иIэхэмкIэ 
Сыбыр сыд фэдэ чIыпIэ ебгъэпшэщт? ЩыIэп ащ фэдэ 
чIыпIэ!
Ичатэ ихыгъэу Ермак Сыбыр ихьэгъагъ, ау къазгъырырэ пхъэхырэ ыIыгъэу, цIыфым ифабэ хищэнэу хэта ащ 
фэкIощтыр, сыдигъуа зыфэкIощтыр, сыда кIуакIэ фэхъущтыр? Ащ ишъэфхэм якъызэIухын лIэшIэгъу пчъагъи, цIыф 
кIуачIи, акъыли ищыкIэгъагъ. Ау Черкасскэхэр ащ 
макIохэшъ, охътэ кIэкIым аIэ къырагъахьэ. Черкасскэ 
Михаил ыкъуитIу Петрэрэ Алексейрэ игъусэхэу зыфэдэ 
амылъэгъугъэ Iофышхо Сыбыр щашIэ. 1697-рэ илъэсым 

--- Page 694 ---

Апэрэ Петрэ пачъыхьэм ахэр Тобольскэ ыгъэкIогъагъэх, 
гъучIи, гъуаплъи, селитри хэгъэгум къыфычIахын фэягъ.
Илъэс пшIыкIущэ Черкасскэхэр Сыбыр щылэжьагъэх. 
Ахэмэ Апэрэ Петрэ зэрафэразэр афигъэхьыгъэ тхылъым 
къыщеIо: "...Къэралыгъо Iофхэр зэрэжъугъэбэгъуагъэхэм, 
шъхьах шъумышIэу шъуиIофхэр зэрэзешъухьэрэм, хэгъэгум иахъщи, илэжьыгъи хахъо зэрафэшъушIыгъэм, 
шъупкъы шъуитэу, федэхэкIыпIэ шъулъымыхъоу къышъутефэрэр зэрэшъушIэрэм, гъучIышI заводхэр жъугъэуцухи, дзэм ищыкIэгъэ топхэр, нэмыкI Iашэхэр Тобольскэ къыщыдэкIыхэу зэрэжъугъэпсыгъэм, Сыбыр имызакъоу, Москва пачъыхьэшхом ыIэ илъ къэралхэри къэухъумэгъэнхэмкIэ Iашэу къэшъушIыхэрэм яшIогъэшхо 
къызэрэкIорэм, Сыбыр селитрэ къызэрэщыжъугъотыгъэм, шъукъызэрэсфэшъыпкъэм, шъугу етыгъэу Тобольскэ къулыкъу зэрэщышъухьырэм апае лъэш дэдэу сызэрэшъуфэразэр шъосэIо..."
1710-рэ илъэсым Черкасскэхэр Сыбыр къикIыжьыгъэх, 
1712-м Черкасскэ Михаил Яков ыкъо дунаим ехыжьыгъ, 
иIофхэр лъигъэкIотэнхэу ыкъо Алексей къыгъэнагъ.
Черкасскэ Михаил ыкъо Алексей. ЦIыфыр дунаим, 
чIыгум тетыфэ, шъоф зэныбжьэп зэрыкIорэр - къушъхьэ 
лъагъу. ДэкIуае, ехы, зэ уашъом кIао, зэ тау-ташэм дэфэ.
Черкасскэ Алексей Сыбыр къызекIыжьым, шъыпкъэ 
дэдэмкIэ, уашъом кIаоу зиIэтыгъ, пачъыхьэм янэкIэ ышыпхъу Агриппинэ къыщи, пачъыхьэ унагъом пэблагъэ хъугъэ, 
ау къафэхъугъэхэ сабыищри лIэжьыгъэх, Агриппини дунаим ехыжьыгъ. Илъэс заулэ Алексей лIыгъуабэу хэти, 
Трубецкоипщымэ япхъу Марье къыщагъ.
Сыбыр псэолъэшI Iазэу зыкъыщигъэлъэгъуагъэти, 
Санкт-Петербург къалэу агъэуцурэм пылъ канцелярием 
Черкасскэ Алексей пащэ фашIыгъ. ЗэкIэ Черкасскэхэм 
сыд фэдэ Iофи яшъыпкъэу зэрагъэцакIэщтыгъэм фэдэу 
Алексей зыфагъэзэгъэ IэнатIэр дэгъу дэдэу зэшIуихэу 
ригъэжьагъ. Ар зынэмысрэ чIыпIэ къалэм иIагъэп, урамхэр, 
къэлэ пчэгухэр егъэкIэракIэх, темэнхэм, охыпIэхэм Петропавловскэ пытапIэр атырегъэуцо, гардемаринхэр зыщеджэщтхэр, къухьэуцупIэхэр, пхъэр зыщызэгуахырэ, 
чырбыщгъэжъэ заводхэр арегъэшIых. Ахъщэри, проектыри 
ежь иеу Черкасскэ Алексей къухьэшIыпIэ егъэуцу.

--- Page 695 ---

Апэрэ Петрэ пачъыхьэм Алексей лъытэныгъи, осэшхуи 
фишIыщтыгъ, Павло-Селивановскэм мырэущтэу къетхыжьы: "...загъорэ щэджэгъуашхэ щишIынэу, зи римыгъаIоу иунэ ихьэщтыгъэ".
Уахътэр къэсышъ, Сыбыр джыри пачъыхьэм ынаIэ 
тыридзэн фаеу мэхъу. 1719-рэ илъэсым Черкасскэ Алексей ащ игубернаторэу егъакIо.
Ятэрэ ышнахьыжърэ щысэ атырихызэ, Алексей уцуи, 
тIыси имыIэу Iоф ешIэ.
1725-рэ илъэсым икIымафэ Апэрэ Петрэ малIэ. Черкасскэ Алексей Петербург къегъэзэжьы. Апэрэ Екатеринэ 
пачъыхьэм ар иупчIэжьэгъоу егъэнафэ.
Бэ темышIэу Апэрэ Екатеринэ ычIыпIэ Иоан ыпхъу Аннэ 
ехьэ, Черкасскэ Алексей ащ Сенатым хегъахьэ.
1731-рэ илъэсым ибжыхьэ Министрэхэм я Кабинет 
Урысыем щызэхащэ, ащ къулыкъушIэ нэбгырищ хэхьэ. 
Ахэр - Остерман, Головиныр, Черкасскэр. 1741-рэ илъэсым иапэрэ бжыхьэ мазэ и 10-м Черкасскэ Алексей Урысыем Канцлер фэхъу.
Пачъыхьагъу IэнатIэм Апэрэ Петрэ ыпхъу зэрэтехьэрэм 
фэгъэхьыгъэ манифестыри, гущыIэу къыIощтыри Черкасскэ Алексей ыгъэхьазырыгъэх.
Пруссием дашIыгъэгъэ трактатым, Урысыемрэ 
Инджылызымрэ зыкъызэдаухъумэжьын зэзэгъыныгъэу 
зэдашIыгъагъэм, Даниемрэ Урысыемрэ зэрэзэзэгъыгъэхэм акIэтхэгъагъэр Черкасскэ Алексей ары.
"Урыс лIышIухэм къарыкIуагъэм игущыIалъэ" къызэрэщиIорэмкIэ, ныбжьышхо зиIэ Черкасскэ Алексей 
шъыпкъэныгъэ голъыгъ, пщэфын умылъэкIынэу щытыгъ, 
Урысыем ифедэхэм яухъумэкIуагъ. Иныбджэгъу инджылызхэми, къепыирэ французхэми а шэнхэр шIогъэшхокIэ 
къыфалъэгъущтыгъ. Францием илIыкIо Шетарди иIэнатIэ 
Черкасскэм чIыригъэнэгъагъэми, гуадзэу иIагъэм къыфигъэпытэгъагъ: "Бзылъфыгъэ пачъыхьэм ицыхьэ зытелъэу, 
шъыпкъэныгъэ зыголъэу, акъыл зиIэ Черкасскэ урыс 
лIыжъым угомыкI".
1742-рэ илъэсым иятIонэрэ бжыхьэ мазэ ыкIэм Елизаветэ пачъыхьагъум зэрэтехьагъэм пае Москва щашIыгъэгъэ мэфэкIым хэтэу Черкасскэ Алексей Михаил ыкъо дэи 
къэхъуи, къыкIэлъыкIогъэ мазэм ыкIэм игъашIэ ыухыгъ.

--- Page 696 ---

Черкасскэ Алексей иIэ мылъкум ычIэ ымышIэжьэу 
аIоти, тхыдэхэр фызэхалъхьэщтыгъэх. Зытетыгъэ шъыпкъэмкIи бай дэдагъ. Десятинэ минишъэ хъурэ чIыгоу иIагъэм 
нэбгырэ мин тIокIищырэ пшIырэ щылажьэщтыгъэ. ИлъэсипшI пчъагъэхэм ахэмэ мылъкушхо къыфалэжьыгъагъ.
Варвара пхъу закъор Черкасскэ Алексей къыкIэныгъагъ. Ар ыщэ шIоигъоу Кантемир Антиох усэкIо цIэрыIор 
ыуж итыгъ, ау Шереметев Петрэ генералым дэкIуагъ. 
Черкасскэ Алексей ыугъоигъэ мылъкушхор Останкино 
изэтегъэпсыхьан хэхьагъ. Шереметевхэм яхапIи, унэшхо 
дахэри, опернэ театрэри, нэмыкI псэуалъэхэри зэрашIыгъэхэр Черкасскэ Алексей имылъку. Урысые хэгъэгур 
зэрыгушхорэ Останкино чIыпIэр, урыс-адыгэ лъэпкъитIумэ 
язэфыщытыкIэ саугъэтэу лIэшIэгъумэ къахэнэжьыгъ.
Илъэсхэр блэкIыщтых... Ахэмэ пщышхохэу Рэдэди, 
Идари къатекIыхи, Урысые къэрылагъом кIэгъэкъон фэхъугъэхэм яакъыли, ялIыгъи, ямылъкуи урыс тарихъым щыщ 
хъужьынхэшъ, хэткIухьажьыщтых. Адыгэ зэгурымыIом 
лъыгъэчъэ зэутэкIхэр ахэмэ азыфагу къыригъэтэджэщтых, 
Урыс-Кавказ заом имыжъошъхьали нэбгырэ минишъэ 
пчъагъэхэр дихьаджыхьащтых, дунаим тыритэкъощтых, 
чIинэгъэ цIыфышхохэр тхьамыкIэгъошхокIэ къыфызэкIэрыожьыщтых, лъэпкъым зыкъимышIэжьзэ, лIэшIэгъу 
фэдиз зэпичыщт.
Къэралыгъо гупшысэ зыголъыгъэхэ акъылышIо цIыфхэм 
адыгэ чIыгур абгынэмэ Урысыем зыфагъазэзэ, ащ ицIыфыгъэ уаси агъэбаищт, мылъкуи фашIыщт, щытхъуи 
къыфахьыщт, ау зыфэшIушIагъэхэм лъэпкъ зэикIи, хэгъэгу 
хъугъуи рамыгъафэхэзэ, адыгэмэ ягъашIэ къахьыщт...
А хъишъэ-гупшысэхэм сызэлъаштэ къэс, зэ сыгу 
къыхэузыкIы, зэ ины мэхъу, тигугъэ нэпси тинэпс нэшхъэий 
нэгум кIэкIыжьы. Илъэсишъэ пчъагъэхэм тызигъусэ Урысыем аркъодыеу тыготыгъэп: тлъы щыщ хъугъэ, тыхэгощагъ, ипачъыхьэ тахъти, ичIыгуи, ижьи, тищыIэныгъэ-типкIэнтIэпси, тилыуз-гукъауи ахэлъ. А тызэзыпхырэ IудэнакIэм 
ипытапIэхэми, итIэсхъапIэхэми сафэгумэкIмэ сатещыныхьэзэ, ситхыгъэ сэухы. 

--- Page 697 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш
СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том VII
Рэдэд
Исторический роман
На адыгейском языке
Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректор С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 698 ---

ИБ  № 25
Сдано в набор 18.04.2014. Подписано в печать 11.08.2014. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 42,42. Уч.-изд. л. 47,00. Тираж 500 экз. Заказ 
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.