--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯЕНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
восьмой. Адыги. Исторический роман.- Майкоп: 
Адыг. респ. кн. изд-во, 2014.- 824 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0776-2
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2014

--- Page 8 ---

АДЫГЭХЭР
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

Черкесхэр (адыгэхэр) - игъэкIотыгъэу акъылышIох, 
ау яхэгъэгу фэшIушIагъэхэп.
Иоганн де Галонифонтибус

--- Page 10 ---

Джыри тарихъыр, ащ щыхъугъэхэр къэзыушыхьатын тхыгъэхэри щыIагъэхэп, ау ижъырэ дэдэ 
лъэхъанхэм Кавказым черкесхэр щыпсэущтыгъэх, 
егъашIэм къихъухьагъэхэу исыгъэх.
Ф. А. Щербина
НэмыкI цIыф лъэпкъхэу Кавказым исхэм анахь 
лъэпкъышхохэр, анахь лIыхъужъхэр черкесхэр ары.
О. В. Маркграф
Гурыт лIэшIэгъухэм ащыпсэущтыгъэ цIыф лъэпкъхэр пчъагъэрэ зыгъэкIэрэкIэгъэ черкесыр цIыфыгъэмрэ лIыгъэмрэ язэхашIэ илIыкIоу Кавказым щэпсэу. 
ЛIыхъужъныгъи, акъыли, дэхагъи хэлъ. Ахэр зэкIэ 
дунаим къаритыгъ. Сэ цIыфыгъэ гъэчъэбзэгъэ шIуагъэу ахэслъагъощтыгъэр хэушъхьафыкIыгъэу згъэшIагъощтыгъэ. Язэмыблэжьыныгъэрэ лъэпкъ шъхьафитныгъэм фыряIэ шIулъэгъу лъэшымрэ ахэмэ 
сыдигъокIи аголъыгъ, зыкIи щагъэзыягъэп.
Омар де Гелль

--- Page 11 ---

АПЭРЭШЪХЬ
I
Уашъомрэ хымрэ зыщызэхэхьэрэ лъэныкъом тыгъэр 
щекIошъэхы. Пщэф кошэ шъхьэзакъор къушъхьэ блэгъэ 
шыгум шъхьэщыуцуагъ. Хыор жъгъэй Iушъашъэхэм нэпкъым зыкъыIуакIэ. Мэз чIыпцIэр зышъхьэрыт ку гъогу 
IонтIэ-щантIэри мэIэсэжьы, чъыг бырэбэ мычыжьэм хэс 
тыгъурыгъури хьэпщэ зэпымыукIэ къэджэ.
ЗыжэкIэпэпкъхэр бэщышъхьэмэ атегъэкIэгъэ лIыжъитIур чэу пэкIэ пхъэтэкъэжъым щызэгос. Тыгъэр зыкIыкъохьажьрэр, хыорхэр нэпкъым къызкIеIушъашъэхэрэр, 
уашъомрэ хымрэ зыкIызэхэхьажьрэр, къушъхьэ шыгум 
пщэф кошэ шъхьэзакъор зыкIыщышъхьаукъагъэр, тыгъурыгъур хьапщэзэ зыкIаджэрэр зэрагъашIэ ашIоигъом 
фэдэу, лIыжъитIум янэплъэгъухэр гупшысэмэ зэлъаIыгъых.
Зым, лIыжъ пшъэго пытэм, упкIэ пэIо шыгу хъурэе 
нэтIабгъор шъхьарыс, адырэр, нахь лIыжъ од пIуакIэр, 
дунаир фабэми, тхьакIумэ пакIэхэр чIэзыубытэгъэ хъурышъо пэIо папцIэм нахь лъагэ кIэхъукIы.
- Адэ ары, дунаим тымышIэ Iаджи техъухьэ...- зыми 
ымыгъапэрэм фэдэу, бэщышъхьэм ыжэкIэпэпкъ тыримыгъэсысыкIэу упкIэ пэIо фыжь лIыжъым къыIуагъ.
ЗынапIэхэр къэзымыIэтэу заулэрэ щысыгъэ лIыжъ 
пIуакIэми зыгъэгумэкIрэм джэуап къыритыжьыгъ:
- Дунаим техъухьэрэр тымышIэми, тичылэжъ дэхъухьэрэр тшIэгъагъощт... Тэ тикIэлэгъу елъытыгъэмэ, тишъаохэр фэмыфых, хьазыр Iупэфых, шы гъэхъушIэх... 
СшIэрэп типщхэр зыпэсхэр, ахэри зыкIэмыIэжьых.
- Уинасыпмэ, Жъажъый,- упкIэ паIор зыщыгъ лIыжъым 
къышIудэоегъэ гыер хигъэкIокIэжьэу хэпскэуIукIыгъ,- 
Шъэбэкъу, Ацумыкъу зэшмэ, нэмыкI пщымэ узэхахынэп...

--- Page 12 ---

- Сыда,- Жъажъые жэпкъ папцIэр бэщышъхьэм къытырипхъотыгъ,- шъыпкъэба сIорэр? Тишъаохэр фэмыфых, 
типщхэр зыкIэмыIэжьых сэIомэ, ЛIымаф, шъыпкъэба? 
Зэхарэхыжь фаеми, лъэшэу сегъапэ. Сыда джыри узфаер? 
- Жъажъые сыдигъуи зэрихабзэу, сэмэркъэукIэ гъунэгъу 
лIыжъым къыпеожьыгъ.
- Ашъыу, семыгъэз, укъысэмыгый, зыми сыфаеп,- 
ЛIымафэ ыжэкIэпэпкъ бэщышъхьэм къытырих пакIошъ, 
тыригъэсысыкIыгъэп,- тикIи, тижъи, типщхэми, оркъхэр 
зэрягъусэжьхэу, зэхарэхыжь фаеми, орырэ сэрырэ сипхъэтэкъэжъ-хьакIэщ щытIуагъэр еж ахэмэ анэсэгъэсыжьыфэ! Сигупшысэ-гумэкI ахэмэ апаеп къызфезгъэжьагъэр,- бэщышъхьэм джы IитIукIэ ЛIымафэ зытыригъакIэзэ, шъхьэри, пкъыри къыIэти чэупкъым зыригъэкIыгъ, упкIэ паIор зыщихи, шъхьэ упсыгъакIэм ыIэгушъо 
ригъэчъагъ, етIанэ паIор зыщилъэжьыгъ,- сэ сызгъэгумэкIрэр IофыгъуитIу.
- СыкъэдаIо,- бэщыпэмкIэ етIыргуи, ыпашъхьэ илъ 
мыжъо цIыкIур Жъажъые Iуидзыгъ, къыраIощтым фэкIэщыгъоу ытхьакIуми фыкIигъэзыкIыгъ.
- УкъэдаIомэ, джыри къыосIон. УикъызгосыкIэ сыгу 
еIурэп. Тхьапшрэ къыосIуагъ сапшъэкIэ укъэмытIыс, 
укъызыхъугъэр къэсымышIэжьми, илъэс псаукIэ сынахьыжъ. ТинахьыкIэмэ тыкъалъэгъумэ, емыкIу къэтхьын, 
ежьмэ чылэр агъасэ, бадзэр асэкIы аIонышъ, къыддэхьащхыных.
- Тыгъэр къохьэ, пчыхьапэ мэхъу,- Жъажъые 
гъумтIымзэ, ерагъэу къызщытэджыкIи, къегыигъэм исэмэгукIэ тIысыгъэ,- хэт тыкъилъэгъун, тырищыкIагъ шъыу... 
Ау етIани гъэшIэгъоны къысэхъулIэрэр, уздэщысым сыкъыIохьэфэ ащ сегупшысэ, уапшъэ сызыкъудыирэр 
сшIэрэп. Мы шэн-хэбзэ мыухыжьыр адыгэмэ къыздырахыгъэр о къашIэ, мыдырэр, адырэр пшIэн, зепхьэн фае, 
гупсэф-шъхьа фитэу тыпсэурэп.
"Сигъунэгъу,- ЛIымафэ гукIэ щхыпцIыгъэ,- илIэжьыгъо лъагъо зыщытехьащтым шъхьафит-гупсэф псэукIэм 
нахь кIэхъопсы хъугъэмэ сшIэрэп. Зыхэхьэрэ купыр зэщегъакъо, къыдырамгъаштэмэ, ядао, губжыкIэ къазэрэхэкIыжьри нахьыб. Мыхъу зыщыхъужьырэм сэры, 
сипхъэтэкъэжъ хъокIыгъ ыгъотыжьрэр. Сыд есIуагъэми, 

--- Page 13 ---

хахьэрэп, тIысыпIэ хъожь къыздешIэ зэпыт. Дэйми дэгъуми, 
къызIуипхъотыни, щыгъупшэжьыщт. Ау анахьыкIэмэ ямыгъэсэгъэ-фэмыфыгъэ еумысми, инахьыжъыгъэ зехьакIэ 
еспэсырэп. Нэпкъым тетэу къуашъор зэрефэ, мэзым 
хэмыхьэу мышъашъор тырехы... Сигъунэгъушъ, тыдэ 
схьыжьын, тызэдыргъ-тыкъызэдыргъыжьми, тIони тэгъоты, 
тыгу жьы дэтэгъэкIы. Тиунэ исхэми нычхьэпэрэпчыхьэм 
зызфамыгъэсысрэр сшIэрэп..." - Ардэдэм джэныкъо 
лъэныкъомкIэ жъэрымэ IэшIур къырихыгъ.
- Гъунэгъу нахьыжъыр, зи къэпIожьрэп адэ? - 
жъэрымэм зыпэбзджын ыгъэхъублэблэгъэ Жъажъые 
къэупчIагъ, псынкIэуи къыпидзэжьыгъ: - IофыгъуитIоу 
зыфэпIуагъэмкIэ апэрэр пфэзгъэцэкIагъ. ЯтIонэрэм сыкъежэ.
Илъэс пшIыкIубл горэ зыныбжь пшъэшъэ лъэпэлъагэм 
щэлэмэ гъэжъэгъакIэр зытелъ Iанэр лIыжъитIум апашъхьэ 
къыригъэуцуагъ, шъэожъые такъырым къарихьылIэгъэ 
къошыным ит шъоупсыри Iэгубжъэ зырызмэ зафырегъахъом, пшъэшъэжъыем мэкъэ шъэбэ шъырыткIэ къариIуагъ:
- ШъухаI, нанэ къышъуфытигъэхьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, сипшъашъ,- Жъажъые гъунэгъу 
пшъэшъэ къопцIэ нэгуфым фэлъэIуагъ.- Мы гъомылэр 
къышъозгъэхьыгъэ шъуянэ Алахьым жъышъхьэ мафэ 
къышъуегъэхъулI. Мыдэ, сишъау, мы щэлэмэ стырыр ори 
къыддэшх.
- Хьау,- илъэсипшI горэ зыныбжь шъэожъые пшъэго 
пытэм, ятэжъ дэжькIэ фыреплъэкIызэ, къызIуипхъотыгъ,- 
нахьыжъмэ Iанэ садыхаIэрэп, шъуихьалэл. 
- О пIощтыри, пшIэщтри уятэжъ уигъэшIагъ, тхьауегъэпсэу, сикIал, лIы охъу.
ЛIымафэ зэхихыгъэр игуапэу ышыпхъу дыIукIыжьрэ 
шъэожъыем нэшIукIэ кIэлъыплъагъ, псынкIэу зыкъишIэжьи, 
гъунэгъум риIуагъ:
- Ецакъ щэламэр стырызэ, Жъажъый.
Тхьэ зелъэIухэм, щэламэр Жъажъые зэгуимытхъэу, 
тIо зэтыриуплIакIи, ецэкъагъ. Шъоупс чъыIэми хэхъумпIэзэ, 
гукIэ зэриIожьыгъ: "Адэ джары бынышIур къыпшъхьэщытмэ, ныбджэгъум ыпашъхьэ узэрэщагъэшIощтыр, 
шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ къызэрэщыпфашIыщтыр... ЛIымафэ иныо зыдгъэтIылъыгъэр бэшIагъэми, ыныбэкIи 
ышъокIи агъэнэтIупцIагъэп. Джары къо дэгъурэ нысэ 
дэгъурэ уиIэмэ... Сэ сикIэлэгъум щегъэжьагъэу зы шъуз 
бзэджэ-наджэ сынатIэ хъугъэшъ, уимыкI, уимыс, уисэуи 
сыкъимыгъэхьажь зыфаIорэм фэд. Къысфилъфыгъэ 
закъори ышъхьэ зэрифэкIи хигъэхьажьыгъэшъ, илъэс 
пчъагъэм зыдэщыIэри сшIэрэп. Зым Къырым хъаныгъомкIэ зигъэзагъ еIо, адырэм Бэслъыные, Къэбэртэе лъэныкъор 
шъхьаегъэзыпIэ фэхъугъэу зэхэсэхы. Мы Iанэр къытфэзыхьыгъэмэ ятэ нахьи илъэс зыщыплI ныIэп ар зэрэнахьыкIэр... Псэу шъуIуа? Макъэ горэ къызэримыгъэIурэр... 
Уянэ узэщифыгъэ пае сэ сыд угу къызэрэсабгъэрэр? Ащ 
сэ силажьи хэлъ... Аущтэу щымытыгъэмэ, лIыжъ гъусэ 
гъэшхэн-сызгъэулэунхэр тихьакIэщ къипщэхэ пакIошъ, 
тиджэныкъокIэ къэбгъаплъэхэу типхъэтэкъэжъ къысфытемыгъэтIысхьэх къызэрезгъэIония. Непэрэзымафэм, чэщ 
кIыхьэри фимыкъоу, шхэмэ гъолъыжьзэ, чъыещт. ЫнапIэ 
къызэрэзэтырихэу, ыIори, ышIэри ымышIэжьэу, къысэцэлашхэ, къысэпIэскIу, ыгу жьы дегъэкIы, гукIэгъу зыфаIо 
горэ къысфыриIэп..."
Щэламэм шъоупс Iэгубжъэр ЛIымафэ зытырешъухьажьым, чыйлъэкI макъэкIэ гъунэгъу лIыжъым зыкъыригъэшIэжьызэ, зэпыугъэ къэбарым къыпидзэжьыгъ:
- ЯтIонэрэ Iофыгъом тыфемыжьэзэ, Жъажъый, апэрэм 
кIэух фэтшIын.
- Апэрэ Iофыгъор тыухыгъэ тIуагъэба, ЛIымаф? 
Нахьыжъ-нахьыкIэм иIоф непэкIи, къэкIощт мафэхэми 
ащысыухыгъэу сэлъытэ.
- Гупсэф-шъхьафиткIэ ущызымыгъаIэрэ шэн-гъэпсыкIэу адыгэмэ къахэхьагъ зыфэпIуагъэм къикIрэр джы нэс 
къыбгурымыIуагъэмэ, сшIэрэп ащыгъум... Шъхьафит 
псэукIэкIэ цIыфыр щыIэн фае зыфэпIуагъэр тэрэз. Ау ащ 
ишъхьафитыныгъи зыгорэм къыгъэгъунэн, къыухъумэн 
фае. ЦIыфитIу азыфагу - орэхъу, орэбзы - унагъо пэпчъ, 
хэтырэ цIыф лъэпкъи щэрэщ, хэбзэ гъэнэфагъэ горэм 
къымыубытыщтмэ, хьэкIэ-къуакIэмэ, хьэйуанмэ сыда 
зэратекIыщтыр? Iанэр къытэзыхьылIэгъэ пшъэшъэжъыемрэ 
шъэожъыемрэ умылэжьмэ, шъушъхьафит, шъузфаер 
шъушIэ яIуи, ашIэщтыр ошIа? Нымрэ тымрэ язэфыщытыкIэ, 
азыфагу дэлъ къэрарым тызэрищэлIэн, тызэригъэпкIын 

--- Page 14 ---

фае. Iанэр къытфязыгъэхьыгъэ нысэм игулъытэ ежь къыпкъырыкIыгъэмэ, сигуапэ. Ау ари зы лIакъо къыхэкIыгъ, 
янэ ыгъэсагъ, къызхэхьэгъэ лIакъом яныо-гуащэ ищысэ 
горэми кIэрыплъыгъэу къычIэкIын. Джащ фэдэ шэн-хабзэхэу тинахьыжъмэ, тижъмэ къытфыщанагъэхэр арыщтын 
адыгагъ зыфатIорэр, джырыкIэ дунэе зэфэмышIум тыкъытезгъанэрэр. МакIа къытхахьэри, тхэкIри, тэрышъ, джащ 
фэд. ТыгъэкъохьапIэмкIэ зэ къытфикIыгъэгъэ Бэкъан ишы 
фыжь ищыщ макъэ джы къызнэсыгъэм, лIэшIэгъу тхьапш 
тешIагъэр, тщыгъупшэжьрэп. ЗимэшIо лыгъэ тыкъелыжьыгъэ нэгъоимэ яшылъэмакъэ лIэшIэгъуитIу хъугъэшъ, 
ттхьакIумэ икIрэп. Сыд ащ фэдэмэ, нэмыкIмэ, емыни, 
тэлауи тыкъязгъэлыжьыгъэу пшIэрэр? ТилIыгъ, тиадыгагъ!
- Тэрэз, тэрэз, тхьамэтэ маф, къыбдесэгъаштэ: - 
Жъажъые ихъурышъо пэIо папцIэ нахь цIыкIу хъузэ, 
къыхэкуукIыгъ.- Уяти, уятэжъи лIы Iушыгъэх. Аущтэу ори 
ущымытыгъэмэ, Шъэбэкъупщ уай-уаир уихьакIэщ орэдмэ, 
нарт зекIо-къэбармэ щядэIущтыгъа? ПIорэр зэкIэ шъыпкъэ, 
пцIы хэлъэп. Сыд пIуагъа шъыпкъэмрэ пцIымрэ араIуалIэрэр? Сыд фэдизэу къыкIэсIотыкIыжьыгъэми, джа 
гущыIэжъыр шъхьэ мыгъом исыубытэн слъэкIырэп.
- Шъыпкъэр искIыгъ пIоми, къыпшIоуцу, пцIыр згъэуцугъэ пIоми, уапашъхьэ къефэжьы.
- Олахьэ арым, олахьэ арым, ащ нахь тэрэз шъыпкъэм 
епIолIэжьынэп,- зэхихыгъэр Жъажъые къыушыхьатыжьыгъ. "Еплъ мыщ иIушыгъэм, унахьыжъэу е унахьыкIэу, 
сыд фэдизэу жэнтIапшъэм уфэкъаигъэу ыпшъэ утIысыгъэкIи, ущысышъунэп", етIанэ ошIэ-дэмышIэу иныо ынэгу 
къыкIэуцуи, хэщэтыкIыгъ: - Адэ джары янэ еплъи, ыпхъу 
къащэ зыкIаIуагъэр... Ащ фэдэ гущыIэжъи щыI...- НыомкIэ шъхьэм къыфечъагъэм къыкIигъэщтэжьыгъэу, ащкIэ 
хигъэкIокIэжь шIоигъуагъэми, игущыIэгъу емыпIэскIужьын 
ылъэкIыгъэп: - ЯтIонэрэ Iофыгъор? Апэрэ Iофыгъом тIэкIу 
зебгъэукIыхьэгъаIокIэ сенэгуе.
- Апэрэ Iофыгъор кIыхьэ-лыхьэ тшIохъугъэнкIи мэхъу,- 
ЛIымафэ нэгушъхьэ лыпцэхэмкIэ зищыIэзэ, ынэ къопцIэ 
хъурайхэмкIэ зэрэкIэщхыкIыгъэр иупкIэ пэIо къопэ шъуам бгъомэ ачIэкIодагъ,- ау ятIонэрэр, нычэпэрэчэщым тыщысыгъэкIи, орырэ сэрырэ тфызэхэмыфынкIэ енэгуягъо. 
Талъэныкъо, адыгэ къушъхьэ-губгъо шъолъырым, 

--- Page 15 ---

Шъэбэкъупщым иIуагъэу, щыхъурэр тфызэмыгъафэу 
нэмыкI хэгъэгу къихъухьэрэм Iэрыфэгъу уфэхъуна? ХырыкI 
хэгъэгум къихъухьагъэр ары зыфасIорэр. Зэхэпхыгъэба?
- КъапIомэ, зэхэсхыгъэмэ къэсIон,- бэщыпэр Жъажъые лъэгонджитIу зэфагум щигъэджэгуи, Iэгубжъэм 
къинэжьыгъэ шъоупсым хэхъумпIагъ, зэхихыгъэм хъэтэпэмыхькIэ къыкIэупчIагъ: - Тара хырыкI хэгъэгуитIум язэу? 
Тыркуер ара? Къырыма? Зымафэ тиунэ ис шъхьэпапцIэм 
зэриIуагъэу, тэркIэ тIури былымэп.
- Уиныо Цырацэ ащ фэдэ еплъыкIэ укъызкIэупчIэгъэ 
хэгъэгуитIум афыриIэмэ, татемыгущыIэжьми хъун,- ЛIымафэ ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ ыIэгушъо аригъачъэзэ, кIэщхыкIыгъ.
- Ащ фэдэ уасэ тиунэ ис жэмIаным фэошIмэ, ухэукъо,- 
Жъажъые къэгузэжъуагъ, зыгорэкIэ нэсыжьмэ ыIуи, 
кIилъэшъужьыгъ: - Тиунэ исми сэ ренэу сыжэдао шъхьакIэ, 
ащ иакъыли иджэнэ пакIэ блэкIышъ, зыгорэм нэсы, ибгъагъэ исэу сэ сышъхьащыт пэтзэ, Къырым хъаным игугъу 
зашIыкIэ, къыкIэщтэ. Сэрэп, нэмыкIэп, джа закъор ары 
гъэщталъэу иIэр.
- ЗгъэшIэгъон сэркIи, уиныокIи къэпIуагъэп. Къырым 
хъаныр жъалым, адыгэхэмкIэ зепхъуакIо, хъункIакIо. 
МакIэрэ къытшъхьарыуагъа, тигъэунэхъугъа?
- Ары, ары, ЛIымаф, илъэсым хьакъулахькIэ тIо-щэ 
къытхэхьэ, етымыт хъумэ, зэо-банэкIэ, IашэкIэ ттырехы. 
Пщыгъупшэжьыгъа тишIугъоу лIыпкъым тызитыгъэр? 
Якъамыщ уапIи, ячэтэогъуи ткIышъомэ ателъи... Ы-ы, 
шIоижъых, емынэм ыхьыных!.. Ау ахэр арэп тиунэ исым 
фэмыухыхэрэр, инысэрэ ащ илъфыгъэрэ шIомыбылымхэр.
- Ара?! - ЛIымафэ зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу 
зишIыгъ, ау етIанэ нахь теубытагъэу къыIуагъ.- ЛIымрэ 
шъузымрэ зэмызэгъыхэ зыхъукIэ, хэгъэгу Iофмэ анахь 
цIыкIоп, ари Iофышху. Ау Тыркуемрэ Къырым хъаныгъом рэ ар яIолIэгъуай. Тыркуем тэркIэ Къырым хъаныр икъамыщ. АфэIэт ыIомэ, къыттырещае, яу ыIомэ, къырытэо.
- Адэ, Шъэбэкъурэ Ацумыкъурэ яIуагъэу, сыд пшIошIырэ къэбэртэе адыгэмэ ашъхьэ Iузэжъу хыIушъом 
Iуахыжьи, тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъомкIэ зыфэкощыгъэхэр?
- Ари Iофым къыхэхьагъэу къычIэкIын, ау ащ изакъопщтын... Лъэпкъ зэмызэгъыныгъэм теунэхъулIэкIэ енэгуя гъо. Талъэныкъо къохьапIэ адыгэмэ язакъоп, къэбэртэе 
адыгэми ар къяхъулIэ аIуагъ,- ЛIымафэ ыгу къыпыузыкIэу 
хэщэтыкIыгъ, ежь нэбгыритIури къыхиубытэу къыпигъэхъожьыгъ: - Е-о-ой, тятэжъ зэриIощтыгъэу, адыгэ цIыкIу, 
адыгэ гушху, сыдэу хьаулые лъэсэу, хьаулые шыоу дунаим 
утетэкъуагъ...
- А къэпIогъэ пстэумэ "адыгэ мыгъор" ахэгъэхъожь.
- Ари къытхэзэгъэн, нэмыкIхэри зэтIолIэжьынхэ тлъэкIын. Тиунэгъо кIоцI зэгурыдгъэIоным, адыгэ лъэпкъыр 
зэдгъэзэгъыным ычIыпIэкIэ, лъэпкъ зэфычIэплъым теухы. 
Тиадыгэ шъолъыр илъыр, къыщыхъурэр тынэ къыпэIумыхьэу, лъэпэпцIыйкIэ тэуцушъ, лъэрыгъкIэ онэгум зитэIэтыкIышъ, дунэе къопиплIымкIэ - къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи, къыблэмкIи, темырымкIи - зыгорэ щытфагъэтIылъыгъэу къытагъажэ фэдэу зытэплъыхьэ...
Адыгэ лъэпкъхэмкIэ зигукIае къизыIотыкIыщтыгъэ 
ЛIымафэ едэIу фэдагъэми, джыдэдэм Жъажъые ышъхьэ 
илъыгъэр фэшъхьафыгъ - унэм ихьажьмэ, иныо къызэрэпэгъокIыщтым, пчыхьэшъхьашхэу къыфытыригъэуцощтым, ынэIу къыфэгъэзагъэу къыIугушIощтмэ, ыкIыб тхы 
уфагъэмкIэ къедыргъыщтмэ ышIэщтыгъэп. "Дунаир дунай 
шъхьакIэ, уиунагъо зэгурыIо имылъмэ, уиадыгагъи, уицIыфыгъи пщигъэгъупшэн... Уиунагъо мытынчыгъэмэ, Iэдэб 
имылъыгъэмэ, теплъыни ори къыохъулIэщтыгъэм. Сэри 
адыгэ дунаир, Къырым хъаныгъори, Тыркуери кIыгъужьэу, 
зэзгъэфэныгъи синыо щэджыблэ жэ фэзгъотыгъагъэмэ..." 
- гупшысэ онтэгъу кIэкIым, икъыхэужьыкIэ ушъхьагъу 
фигъотэу Жъажъые мэз пырыпыцумкIэ плъагъэ, тыгъурыгъу макъэу къэмыIужьырэм фэзэщы фэдэу ыгъэшIэгъуагъ:
- Бзыуми тигукIае зэхихыгъэщтын, ыбзэ ыубытыжьыгъ.
- Ащ фэдэ хъуни ылъэкIыщт...- ЛIымафэ щхыгъэ, 
гъунэгъуми егыигъ: - НычхьапэкIэ огугъа бзыум ыбзэ 
зиубытрэр? Мафэм дэщхыщтыгъэ бзыур къохьэрэ тыгъэм 
къыкIэлъыкIощт чэщым ыбзэ ригъэубытыщтыти, дэгъыщтыгъэ. Джы нэс ащ гу зэрэлъымытагъэр, тишъэожъые 
уеупчIыгъэмэ, къыуиIощтыгъэ.
- КIо, джары джы, джары!.. - Жъажъые къызыбгырыуи, гыекIэ кIэжъукIыжьыгъ.- Къэмыхъу рапшIэзэ, 

--- Page 16 ---

шъэожъыеми сеппэсрэп. Мыдэ, мэзахэ мэхъу, тыгъурыгъури къэмыджэзэ, ныори къысэмыджэжьзэ, къебгъэжьагъэр къэух. Джэцэ нэмазри къэблагъэ. Ашъыу, ятIонэрэ 
Iофыгъом ухыпIэ иIэба, кIэух къыфэшI.
- Аущтэу оIомэ, сигъунэгъу, ащ зи езгъэIонэп. Тыркуе 
Сулейман пачъыхьэр ащ кIэкI шъыпкъэу еупкIэлIагъ. Тиадыгэ пхъорэлъф Мустафэ, ТыркуемкIэ пачъыхьэ хъунэу 
тызщыгугъыщтыгъэр, ятэ паригъэлъагъ.
- Ашъыу, ащ фэдэ хъунэп!..- Жъажъые зэхихыгъэ 
къэбарым къыхигъэкуукIыгъ.
- Хъущтыр хъугъахэ, адыгапшъэми, адыгэ кIахэхэми 
типхъорэлъфкIэ къытишIагъэр адэрэп. О джы нэс уздэщыIагъэр сшIэрэп. Адыгэ шэсхэр Къырыми, Тыркуеми 
аIофтагъэх. Ары шъхьакIэ, яхьэнэ-гъуни рагъэхьагъэхэп. 
"ГъэшIэгъона шъуипхъу тыркуе султIаным ишъузмэ, ыкъо 
ятэ фэшъыпкъэу, пачъыхьагъум фэхыеу ыпIун фэягъэ. Ар 
IэубытыпIэ шъушIызэ, шъуиIоф къытхэшъулъхьаным ычIыпIэкIэ, тэ типачъыхьэ Iоф къышъухатлъхьэмэ нахьышIу",- 
къараIуагъ.
- Олахьэ хьалэмэтым зэхэсхыгъэр!..- Ар зэрэсымышIагъэр?! Сыдигъуи сэ ауж сыкъенэ... Олахьэ, ЛIымаф, 
сэщ нахь къэмынагъэми, ар афэсымыдэн!
- Афэмыдэщтми, джары хъугъэр, къэбарым ущызгъэгъозагъ.
Ардэдэм чылэгумкIэ, зызэкIищмэ зызэпитхъызэ, азэнаджэм ымакъэ жъуагъохэр зэрымыт ошъо мэзэхэ чIэгъым чIэтэджагъ, ащ къыгъэущыгъэ фэдэу мэз пырыпыцуми тыгъурыгъур къыхэджыкIэу ригъэжьагъ. "Ла -илахьуилалахь, Алахьу акбар" джэмакъэр азэнаджэм дунэе 
къопиплIым щиIопщыгъ.
- Амдэз къашти, джэцэ нэмазым къежь. Алахьталэм 
ыпашъхьэ тихьани, тырку-къырым быслъымэнхэм къыташIэрэмкIэ тетхьаусхылIэн. Мэхъэджагъэ зезыхьэхэрэмкIэ тыкъызэхишIыкIынэу сыщэгугъы. Хьаулыеу идин тихьагъа, тита?..
II
Онэшым ищыщ макъэ Къэлэкъутэ къымыгъэущыгъагъэмэ, джыри щылъыщтыгъэ. ЯтIонэрэ шы щыщ макъэм пIэм ин-инэу зыкъыхыригъэдзыгъ, ипIэшъхьагъ чIэбани, къамэр къычIипхъотыгъ. Шъхьаныгъупчъэм зыIолъадэм, щагум гъэмэфэ пчэдыжь кIасэр зэрэдэтыр, ащ ионэш 
зэригъэгумэкIырэр къыгурыIуагъ. Шэщыпчъэр фэшIыгъ, 
щагур зэгъокIы, пчъэIупэм пэIудзыгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ фэмыф плъыжьышэу тыгъэр къакъоплъы. 
Гъунэгъумэ адэжькIэ зэпымыоу сыдж жъынч макъэр 
къеIукIы, гурхъу дыргу макъэри ащ дыхэтыжь.
"КъызгурыIуагъ, сидах, къызгурыIуагъ узкIэгумэкIрэр,- Къэлэкъутэ щхыпцIызэ зифэпэжьыгъ, пIэри Iуихыжьыгъ,- тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адырэ блэкIыгъэ 
тхьэмэфэ зытIущми зыуж титыгъэр къыддэхъугъэп... 
Сыдэу тшIын, Онэтыгъу лъащэм ишыкIэ тыпыуцуагъ тIозэ, 
зэрэхъурэр къыдгурымыIоу зытшIуегъэбзэхыжьы, ар 
къэсми, орырэ сэрырэ къытишIэгъэ тхьамыкIагъор цIыфмэ 
къафехьы. Шэщ мэзахэм узэрэхэтэу къытфэкIогъэ 
мэфакIэр зэхэпшIагъ, ара? ГушIуагъо горэ къытфихьын 
пшIошIа?.."
Къэлэкъутэ ятэ ыIэпкъ-лъэпкъ инмэ атегъэпсыкIыгъэгъэ пчъаблэм тIэкIу зыщиуфэзэ, унэм къикIыгъ. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу ятэ дилъэгъущтыгъэ шэн-гъэпсыкIэр, 
орэошIу, орэмэфай, джыри къыхэфагъ: тичэщи гупсэфыгъэ, тимэфакIи орэмамыр ыIомэ зыфэлъэIожьзэ, дунаим 
нэшIукIэ хаплъэу заулэрэ лъэгуцэм тетыгъ. Яжьэм чIэухъумэгъэ жъокум едэхашIэзэ, джэныкъо машIор янэ зэрэзэкIигъэблэжьыщтыгъэр, чэтмэ шкъун зэрафыритэкъущтыгъэри, пчэдыжьрэ зызэритхьакIыщт къумгъаныпсыр 
къыдезыхьакIыщтыгъэ ышыпхъу цIыкIу Дарыий ынэгу 
къыкIэтэджэжьыгъэх. ГукъэкIыжьмэ анэмыкI Къэлэкъутэ 
зи къыфэнэжьыгъэп. Ятэ зыфэхыгъэр илъэситф хъугъэ, 
янэ ащ зыкIэлъыкIожьыгъэм илъэсиплI тешIагъ. ГушIогъо 
закъоу къыфэнэжьыгъагъэр, илъэс пшIыкIуз нахь зымыныбжь ышыпхъу Дарые гъэрекIо гъатхэ Онэтыгъу лъащэ 
ытыгъуи, нэгъой сатыушIэ горэм рищагъ. Джы Къэлэкъутэ 
иунэкIи, ищагукIи къыпэблагъэу ионэш къыфэнагъэр. 
Илъэ сым къехъугъэшъ, тIуми уцу яIэп - Онэтыгъу хъырцыжъым лъэхъух. Ар Къэлэкъутэ къызигъотыкIэ, ышыпхъу 
цIыкIу илъагъо техьанэу мэгугъэ. Джары щызгъаIэри, 
зыгъэпсэу ри, ыгу зымыгъэкIодри.
Шэщыпчъэр Къэлэкъутэ Iуихзэ, шым реIо:

--- Page 17 ---

- Адэ умакъэ къысэбгъэIужьрэпи, сидах? - адрэри 
тхьакIумэ гъэкIыгъэ-нэшхохэмкIэ къыIоплъэ, къыдэгущыIэрэм фэдэу ыпэрэ джабгъу лъабжъэмкIэ чIым ео.- 
Тхьауегъэпсэу, къызгурыIуагъ къапIо пшIоигъор. Ау непэкIэ 
зыгъэрэхьат, тыздэкIон щыIэп. Сэ джыдэдэм псынэпс чъыIэ 
дэгъу уезгъэшъон, зэнтхъ тIэкIуи къыостын, Iэщми удэстIупщхьан, тыгъэмэ тIэкIуи зыпыбгъэун. Мы мазэм зи 
къыозгъэлыгъэп, икъун чэщ мэзахэмэ, мэз чIэгъмэ 
уазэрэхэзгъэтыгъэр.
Шым ифэIо-фашIэхэр Къэлэкъутэ зеухым, ежь ипчэдыжьышхэ ыуж ихьагъ. Джэныкъо машIом щаипсым 
икъэжъон зи ригъэIуагъэп, блынкIэм пышIэгъэ былымыко 
гъэгъугъэм зэшхыгъо къыгуигъэчъыгъ, хьалыгъу пытэ 
мыкIумыпшыр щаимкIэ ыгъэуцIынызэ, лым дешхы. Телъ 
шIагъо щымыIэми, Iэнэ шыгъэ кIэрыс пIонэу гузажъорэп. 
Сыдж тео макъэри гъунэгъумэ якIыщ щызэпыурэп. Фыгум 
игун аухыгъэщтын, гурхъу дыргу макъэри къэIужьрэп.
"Зыми уемышъугъу, пкIуачIэкIэ, уиакъылкIэ 
къэблэжьрэмкIэ уиунагъо зэтегъэпсыхь, тятэ тхьамыкIэм 
ыIощтыгъэ,- Къэлэкъутэ джыри гъунэгъу кIыщымкIэ 
къиIукIырэ макъэм ятэ ыгу къыгъэкIыжьыгъ.- Тигъунэгъу 
Къэнэшъыкъо зэшитIумэ сямыхъуапсэмэ, сяшъугъырэп, 
тят. ПщыкIэ зэряджэхэрэ закъор ары афэсымыдэрэр нахь, 
нэмыкIыкIэ сыгу ябгъэрэп. Тхьаегъэпсэух, сэри сагъэхымэрэп, тиунагъо зызэтезым, анаIэ къызэрэттетыгъэу джыри 
къысфыщытых. АшIырэ-ашхырэм сыханырэп, къыслъехьэх, сахэхьэ. ЯфэкъолIхэри сыдэсми, сыдэмысми щагу 
фэIо-фашIэхэмкIэ къыскIэтых. Агу сырагъэплъэнэп аIоми, 
ежьхэр ары фитхэр, ныкIи, тыкIи сахэшIыхьагъэп, синасыпышъ, яадыгагъэ апэ ит, гъунэгъурэ гъончэджырэ зэраIуагъэр зыдаIыгъ, ялIыгъи, яцIыфыгъи зэголъ, сигъомэ - 
сигъо нэдэплъ, сигъуаджэмэ - къыслъымыплъэжь язгъэIуагъэмэ афэдэхэп... КIо, хъугъэ, гъунэгъухэр зэзгъафэу 
сыда сызфыщысыр!?" - зэгыижьзэ, ыкуашъомэ Iэгушъошхо мкIэ атеIункIи, Къэлэкъутэ Iанэм къыпэкIыжьыгъ, отэ 
тео макъэр ытхьакIумэ зэритэу, Къэнэшъыкъомэ ящагу 
дэ хьагъ, кIыщым нэси, пчъэIупэм Iууцуагъ.
- ШъуиIоф шIу охъу, апщи! - мэкъэхъу IэтыгъэкIэ 
Къэлэкъутэ зэшмэ афэлъэIуагъ.

--- Page 18 ---

КъыIэтыгъэхэ отэшхомкIэ Шъэбэкъу цуабзэм емыожьэу ытамэ тырилъхьи, къыфэнэгушIоу къыпигъо дзыжьыгъ:
- ШIу къыбдэхъу, Къэлэкъут. Пчъашъхьэм утемытэу 
къылъыкIуат, кIыщым нэфынэ къибгъапсэрэп.
Нахьыжъым исэмэркъэу Ацумыкъо ыгъэщхыгъ, отэ 
цIыкIур сыджым тырилъхьи, Шъэбэкъу ыуж къыфэчэфэу 
шъэогъум ыIапэ ыубытыгъ. Къэлэкъутэ зи ымыIоу отэшхор 
Шъэбэкъу ытамэ къытырихыгъ, ыIэгушъомэ арыужъунтхэжьи, Ацумыкъо риIуагъ:
- Цуабзэр Iадэм дэубытэжь, узэрэфаеу сэ ар къыфэсфытэщт,- етIанэ нахьыкIэм енэкIауи, нахьыжъым 
фычIэплъыгъ.- Нэфшъагъом ебгъэжьагъэу отэшхор 
огъэджэгу, тIэкIу зыгъэпсэф... Сыда адэ джы къэхъугъэр, 
Ацумыкъо мэгъукIэ, о уотау?
- СшынахьыкIэ нахь гъукIэ Iазэ хъугъэ,- Шъэбэкъу 
игуапэу IущхыпцIыкIыгъ.- ЕгъашIи хабзэ: нахьыкIэр 
нахьыжъым кIырэплъы, ыпэ ишъыжьэу. Сэ сыуIучIыщтыгъэ цуабзэмэ афэдэжьэп, Ацумыкъо ышIырэр егъэчъы.
- Ар къызыпшIэщтыр жъоныр ежъугъажьэмэ ары,- 
Къэлэкъутэ фидзыжьи, сыджыр зэпигъэджэжьэу цуабзэм 
оныр дишIэхыгъ.
Цуабзэм ишIын аухи, загъэплъыкъожьым, ылъынэу 
Шъэбэкъу ыштагъ, Къэлэкъутэ къежьэжьыгъэти, Ацумыкъо къыдэкIотагъ.
- Тэ уежьагъ джы? - ымакъэ лакъырдыгъэ тIэкIу кIэлъэу, ышъхьэ къыукъонщызэ, шъэогъур къыIуплъагъ.- 
Унэм укъимыкIыхэнэу, чэщ-зымафэм зэлъыпытэу учъыенэу пIогъагъэба.
- Ары шъхьакIэ, зэшитIум сыжъугъэчъыягъэп, нэф 
къэмышъызэ ежъугъэжьагъэшъ, сыджышъхьэр зэпэшъогъэджэжьы,- Къэлэкъутэ ишъыпкъи, исэмэркъэуи зэхэтэу 
гъунэгъум едыргъы.- Ащ шъуигурхъ дыргу макъэ 
къыхэхьажьи, сыкъызыщышъуфыгъ.
- Тэрыми сшIэрэп узымыгъэчъыягъэр,- Ацумыкъуи 
фаеп лажьэр зытырилъхьажьынэу.- Уионэш ищыщ макъэ 
зыфэтхьын тымышIэу Шъэбэкъуи сэри заулэрэ тшъхьэ 
къытигъэIэтыгъ.
- КIо хъугъэ, ахэр сэмэркъэух ныIэп,- Къэлэкъутэ 
зыфаем гущыIэр къырищэлIэжьыгъ.- Пчыхьашъхьэ 
Трамхьаблэ укъыздэшэсы сшIоигъу.

--- Page 19 ---

- Нэкурэ дэжьмэ, боу сыкъыбдэшэсын,- Iуи шIи 
пымылъэу шъэогъур къезэгъыгъ.
Джэуапыр зэригуапэр ынэгу къыкIэщэу, Къэлэкъутэ 
уахътэр фигъэнэфагъ:
- Пчыхьэ мыхъузэ, чылэм тыдэгъэкIи, ахъшамхэм 
адэжь тынэсын,- къежьэжьыгъахэу зэуцокIыжьи, шъэогъум мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ кIэлъыджэжьыгъ: - ТызфэкIощтыр зыми ышIэнэу сыфаеп, шъуадэжь сыкъыIумыгъэхьажьэу, о апэ къежь. Сэ моу зэ чылапшъэмкIэ сыдэкIоещт. 
Ионэш ищыщ макъэ къызегъэущым, Онэтыгъу лъащэ 
ыуж зэритыгъэр къыфыдэоежьыгъагъэти, Къэлэкъутэ 
чылэ гъунэм Iус ЦIыкIужъые иунэ фиузэнкIыгъ. Бгы хэIэтыкIыгъэ мылъагэу чылапшъэмкIэ зыгъазэрэм шъхьадэкIыфэ, мэлхэр зыгъэхъурэ шъэожъые Iэтахъом нэмыкI 
ыпэ къифагъэп, ащ ыуж игъунэгъумэ адэжь щыбзэр 
къизыхыжьрэ шъуз къопцIэ одым исэлам къыригъэгъэзэжьи, щагум дэхьажьыгъ, кIэлэкIитIуи пчэдыжь шIуфэскIэ 
къебгъукIуагъ.
Гъэстыныпхъэр къакъыр пчъэIупэм щызэпиупкIэу 
ЦIыкIужъые зелъэгъум, "ари дэгъу, унэм симыхьэу, къырясымыгъэщэу" ыIуи, чэум шъхьарыщэу зытыригъакIи, 
хэпскэуIукIыгъ. ИкIэлэгъум щегъэжьагъэу анахь кIочIэшхоми риутын ымылъэкIыщтыгъэ бысым Iэпслъэпсыр пэтхыщэ нэшхоу къызэплъэкIыгъ, Iупэщх макIэкIэ къэплъагъэ ми, зэрэщтэуIугъэр ымакъэ къыхэщыгъ, обзэгъур пхъэтэкъэжъым хиси, чэумкIэ къежьагъ.
- Сыдэу чыжьэу ууцугъа, Къэлэкъут, къеблагъэба,- 
ычый ылъэкIызэ, ЦIыкIужъые тхьаусхэ фэдэ зишIыгъ: - Сэ 
зэкIэмэ сапэIудзагъ, кIэлэ нахьыжъми, нахьыкIитIуми 
джэгун нэмыкI ашъхьэ илъэп... Ашъыу, къеблагъ.
- Сыкъеблэгъэщтэп,- ымакъэ чъыIэу, нэгъуцу хьазырэу Къэлэкъутэ фыпиупкIыгъ.- УикъэплъакIэкIэ сыкъызфэкIуагъэм гу къылъыптэгъэн фае, Онэтыгъу лъащэ 
зэрэуиуцогъур сэшIэ, лажьэ улъымыхъумэ, илъэуж 
сытегъэуцу.
Ардэдэм ЦIыкIужъые ышъо къэчъэкIыгъ, ынэ шIуцIэшхохэр плъызхэу къикIотыгъэх, ынэгушъхьэ лыпцэхэр 
къэтхыуагъэх, тхьамыкIэ-гъэшIуабзэкIэ къэлъэIуагъ:
- Мы уашъор сишыхьат, Къэлэкъут, Онэтыгъу сызтемыплъэжьыгъэр илъэсым къехъужьыгъ. Сиуцогъу пIуагъэшъ, сыушъэфырэп, сыкъиугъони, зытIо-зыщэ сыдэшэсыгъ, ау изекIуакIэ, жъалымыгъэу ышIэхэрэр зысэлъэгъум, зыпызгъэзыжьыгъ. Тхьэри осэгъэлъэIу, сэри сыолъэIу, сикIалэхэми къяплъ, сэри къысэплъ. ШIукIи, екIи 
Онэтыгъу сыгохьажьыщтэп, игугъу сшIынэуи сыфаеп. 
Сиягъэ екIыгъэу зэхихыжьмэ, сикIэлэ Iэтахъо сшIуитыгъунышъ, тигъэунэхъущт.
- О уикIалэ ущэнэгуикIы, сэ сшыпхъу цIыкIу нэгъой 
сатыушIэм зэрэрищагъэр зыми хэтэп, ара!? - Къэлэкъутэ 
ыгушъхьэ къыритхъэу бысымым филъыгъ, пчэгъу пшъхьэпитIоу ыIыгъыр, чыжъые фэдэ щымыхъоу, чэум шъхьащикIыкIыгъ, ЦIыкIужъые щтагъэу кIыбыкIэ зэкIакIуи, 
зэшIуанэзэ, къыупсэлъыгъ:
- Тхьэр сишыхьат, Къэлэкъут, пшыпхъу цIыкIу сиIоф 
хэлъэп, Онэтыгъуи сыриуцогъужьэп. Сэри ар боу гухэкI 
сщыхъугъ...
- Хъугъэ, ЦIыкIужъый, сшIошъ мэхъу,- бысымым ащ 
нахьыбэ къыригъэIожьыгъэп,- ау зыгорэкIэ къыпфэзымэ, 
мэкъэнчъэ сымышI, сэ укъыхэзгъэщыщтэп. Бэ шIэн, макIэ 
шIэн, а шIоижъым ижь кIэкIы сшIыщт.
УнэфэкIожь гъогум Къэлэкъутэ къызтехьажьым, жьы 
цIынэ щыугъэу къыкIэуагъэм хымкIэ ригъэплъэкIыгъ, ощх 
къыхьыщт шъуIуа ыIуи, псэлъыхъо зыщыкIощтым уае 
къэхъуным фэмыеу, уашъом дэплъыягъ. Нэгу тхьакIыгъэ 
къабзэу, нэшхъо-нэфынэ лъагэу, лъэныкъо пстэумкIи 
ошъопщэ цIыкIуи къэлъагъощтыгъэп. Къещхыным ыпэкIэ 
дунаир къызэтыреуIубэти, жьыбгъэ мэкIэ чъыIэтагъэу 
нэгум къедэхашIэрэм ыгу ыгъэпсэфыжьыгъ, щагу-хатэмэ 
адаплъэмэ, натрыфыр кIэзычыжьрэмэ, щэпкъыр изыупкIыжьэу зэзыусэирэмэ, нэмыкI Iофхэр зышIэрэмэ яIофшIакIэ зэригъапшэзэ, иунэ къэсыжьыгъ.
Псэлъыхъо кIонхэкIэ джыри бэ уахътэу къэнэгъагъэр. 
Ичъые ригъэкъужьын, дэгъоу зигъэпсэфмэ, итеплъэ-Iуплъи 
гохьыгъэ горэ къыкIэхьан ыIуи, Къэлэкъутэ зэрэфэпагъэу 
пIэм зыхигъэкIагъ, ыIэгушъомэ ышъхьэ ателъ, ынэхэр 
кIэшъо бгыкъум етыгъэх, зигъэхъыерэп, зыми емыгупшысэу хэчъыеным кIэнэцIы, ау ынапIэхэр зэрэзэтырилъхьэхэу Нэкурэ пшъэшъэ къежьэгъакIэр, нэгуф ищыгъэ зэкIужьэу, зэрэукIытэрэм къыхэкIэу ыIэхэр зыдихьыщтыр ымышIэу, ыпашъхьэ къеуцо.

--- Page 20 ---

"Зэ, тIо окIокIэ, хэт ипшъашъи къыбдэкIощтэп,- зигъэрэхьат шIоигъоу Къэлэкъутэ зэушъыижьы,- гъогур IуоубыкIыфэ, ыгу илъыр уигъашIэми угушIон. ЗыгорэкIэ 
къысфэмыяхэу къыпиупкIымэ, сыд сшIэщт? Джы нэс 
къэщэн Iофи сегупшысагъэп, зы пшъашъи сыфыреплъэкIыгъэп, апэрэу сигукIэгъу къызфыдэчъыгъэм сыкъыщигъэзыемэ, зысстыжьын, зысшхыжьын, шъхьакIом 
сиухын,- Къэлэкъутэ къызыкIэщтэжьи, пкъышхор псынкIэу 
къыпхъотагъ, зызэхиутIыIуи, цIыкIу хъугъэ къыщыхъужьэу, 
шъхьэшхор еуфэхыгъэу егупшысагъ: - Сэри зыдэсэшIэжьы, сыкIэлэ къэбзэшху сIоу сызыщытхъужьрэп, ау 
сыIаий сфэIонэп, къэзыщэрэмэ сафэд, муары лIы теплъэджэ цIыкIухэми бзылъфыгъэ дэхэшхохэр шъхьэгъусэ 
къафэхъугъэхэу тичылэ дэсых. Нэкури, ятэ-янэхэми, 
ЛIымэфэ тхьамэтэ мафэми сыд мыхъун къыспалъхьан? 
СытыгъуакIоп, сыбзэджашIэп, чIыпIэ къин ифэрэм сфэлъэкIыщтыр пэсэгъохы. Сизакъоу сыкъэнагъэмэ, ар тхьэ Iоф, 
сэ ситхьамыкIагъу. Зэрэсизакъор агу рихьынкIи мэхъуба, 
къедэони, зэдэожьыни имыIэу унагъо ышIэн аIонышъ, 
Нэкурэ тырагъэгушIухьанкIи хъун..." Къэлэкъутэ ышъхьэ 
щызэнэкъокъурэ гупшысэ зэпыщытхэм унэм къыращыгъ, 
Iэщ къэлапчъэм зыIохьэм, ионэш хэпырхъыкIымэ, ышъхьэ 
ыгъэсысызэ къыфыIухьагъ, ежьыри едэхашIэзэ ынатIэ Iэ 
щифагъ, ытхьакIум лапшъэмэ ятIэхъугъ, щытхъугъ. Ащ 
къыкIэрыкIыжьи, щагум щыIабэу шIукIаерэ дэтыгъэу, 
Шъэбэкъу ыпхъу Минсурэ апситIур ыIэгумэ арытэу, гъунэгъу пшъэшъэжъыеу ыуж итым зы апс ыIыгъэу щагум 
къыдэхьагъэх, зи къамыIоу унэм ихьэхи, апсыхэр Iанэм 
къытырагъэуцохи къызекIыжьхэм, Минсурэ мэкъэ псыгъо 
шъабэкIэ къыIуагъ:
- Щэджэгъуашхэр блэкIыгъ, Къэлэкъут, сыда тадэжь 
укъыкIэмыкIуагъэр? Татэ къыппаплъэзэ езэщи, шхын тIэкIу 
къыпфытигъэхьыгъ.
- Щагум сыщыIэо-лъаозэ, мафэр зэрэкIуагъэри 
сшIэрэп,- Къэлэкъутэ зиухыижь фэдэу пшъашъэм пигъодзыжьыгъэми, къызэрэфэгумэкIхэрэр зэригуапэр ымакъэ 
къыхэщыгъ, зитхьакIи, зилъэкIыжьи, унэм ихьажьыгъ. 
Лыщыпсым фыгу пIэстэ шъабэр игъусагъэти, фэкIэщыгъоу 
ышхыгъ, щхыу чъыIэр акIыIу ышIыжьыгъ. "Джы Ацумыкъо 
къежьэмэ къысэмыжэжьынэу,- Къэлэкъутэ зэриIожьыгъ,- 

--- Page 21 ---

сионэш згъэпсын, сэрэп фэулэущтыр, ежьыр нахь, сыхьазырмэ нахьышIу".
Къэнэшъыкъохьаблэрэ Трамхьаблэрэ азыфагу илъ 
гъогур бэп, шы илъыгъо зыщыплI, рафыжьагъэх пIонэу 
хьапкIыкIэ кIонха. Тыгъэ плъыжьышхоу езгъэзыхыжьырэмкIэ Къэлэкъутэ реплъэкIыгъ, ныбджэгъур къэлъагъо 
фэдэуи къыщыхъугъ, ионэши гъогу зэрэтехьащтыр гурыIуагъэшъ, шхоIум егъу, лъабжъэкIэ чIыгум ео, кIалэм игумэкI 
къыхегъахъо.
Шы шхъонтIэ кIэджэгукIым ышъхьэ пагэу зэриIыгъым 
Ацумыкъо диштэзэ, онэгум игъэпкIагъэу чэу кIыбым къыщылъэгъуагъ. Къэлэкъутэ, иинагъэ емылъытыгъэу, бзыум 
фэдэу зипхъуати, онэгу зишIыгъ, ныбджэгъу нахьыжъым 
ишыпхэкIэ рекIокIи, исэмэгукIэ гоуцуагъ.
ГущыIэ зэрамыIоу кIорыкIокIэ шыуитIум чылэр къабгынагъ, гъогум зытехьэхэм, лъэхъу псынкIэм зыратыгъ. 
ТIэкIурэ хэушъыкIыгъэхэу Ацумыкъо ытамэхэр къыIэтхи, 
мэкъэ IэтыгъэкIэ къыIуагъ:
- Зэ тигъэлъ, зызэкIаутыным тишхэр енэцIых!
Бэрэ мычъагъэхэу, кIорыкIом зыратыжьыгъ. Ацумыкъо макIэу IущхыпцIыкIи, Къэлэкъутэ риIуагъ:
- Гъогум лъэой къедз, сишъэогъу. Тыжэ бзэгу дэмылъ 
пIонэу, тызэтеушъэфэжьэу тэкIо.
- О ар нахь къыптефэ,- Къэлэкъутэ Iупэщх дыигъэкIэ 
пигъодзыжьыгъ.- Сэ Нэкурэ къызэрэтпэгъокIыщтыр 
сшIэрэпышъ, сыгу хьэхэр щызэрэшхых.
- УмыIо шъыу, о узгъэщтэн щыI Iоу джы нэс сшIагъэп,- 
Ацумыкъо ыгу къыдеIэу щхыгъэ.- Пшъэшъэ нэгуф цIыкIум 
уиумэхъыгъэкIэ сенэгуе, ы?
- Сыушъэфырэп, джары сиIоф зытетыр,- Къэлэкъутэ 
ишъыпкъэу къыIуагъ.- ОркIи ормыркIи ащ фэдэ гухэлъ 
сиIэп ыIоу къызыригъажьэкIэ, къысфаепышъ, уемыщэч.
- Ардэдэр къыуиIона шъыу, нахьышIур щыIэу нахьыем 
уемыгупшыс,- Ацумыкъуи Iэсэжьыгъэу къеушъыигъ.- 
Ари Тхьэм зэриIоу хъун. Мыдэ, адыгэ хасэу щыIэщтым 
сыдэу ухаплъэра? Тырку, къырым, нэгъойхэм тилъэпкъ 
зыкIэмыIэжь яхъулIэ. Урысые лъэныкъомкIэ бэмэ загъазэ 
ашIоигъу.
- Оры, Ацумыкъу, о сыдэущтэу ащ уеплъырэ? - 
шъэогъум фэсакъызэ, ежь ышъхьэ илъыр фыримыхэу 
Къэлэкъутэ къеупчIыгъ.

--- Page 22 ---

- Сэ сшынахьыжъ, жаные пщышхом, иIо сиIо, ащ 
игущыIэ исыутыжьына,- Ацумыкъуи Урысыем зэрэфэгуи тIур къыфэIуагъэп, ау къыпигъэхъожьыгъ.- Жаные 
хасэм изын къыритмэ, гъогу техьанэу зегъэхьазыры, 
умышIэрэр сыдигъуи тыгъужъэу къыпшIошIы. Москоф 
урысхэр тызэращыгугъэу Тхьэм къычIегъэкIыжьых.
- Ахэмэ ащыщыгъэба Рэдэд пщышхом къебэныгъэгъэ 
Мстислав пщышхор? - Къэлэкъутэ ныбджэгъум ыгу хэуIэным зыщидзыещтыгъэми, къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.- 
Ащи, хъэзар хъункIакIохэр ашъхьащихыгъэхэу адыгэхэр 
гушIом хэтхэзэ, хьакъулахь къысэшъут ыIуи, боу шIэхэу 
къежьэгъагъ.
- Ар сыдигъу зыхъугъагъэр, сишъэогъу,- гукъауи, 
шъхьакIуи ымакъэ къыхэмыщэу, Ацумыкъо джэуап къытыжьыгъ,- ащыгъум дунаир нэмыкIыгъ, цIыфхэри нэфэшъхьафыгъэх.
- Ащи шъыпкъэ хэлъ,- Къэлэкъутэ къезэгъыгъ,- тэрэз 
зыфапIорэр, нахьышIум тыщыгугъын...
ШыуитIур Трамхьаблэ чылэ гъунэм зынэсхэм, лъэхъу 
псынкIэр кIорыкIокIэ зэблахъугъ. ЛIымафэ иунэ нэмысыпэхэзэ, зы лIыку азыфагу итэу шышIоIу уцупIэм къыIукIыжьыгъэ шыуищым сэлам арахи, ябгъукIуагъэх.
- Джахэри Нэкурэ псэлъыхъо къыфэкIогъагъэх,- акIыб 
хъужьыгъэ шыухэмкIэ шъхьэ ышIи, Ацумыкъо къыIуагъ, 
шъэогъум ышъо зэрэзэокIыгъэр зелъэгъум, псынкIэу 
къеушъыижьыгъ: - О угу умыгъэкIоды, псэлъыхъуабэ 
зимыIэ пшъашъэ Тхьэм шъузкIэ къысерэмыт.
Шыуищыр IукIыжьыгъэ къодыеу, джыри шыуитIур 
шышIоIум дэжь зыщепсыххэм, шъхьангъупчъэм къиплъыгъэ ЛIымэфэ лIыжъыр гукIэ хэшэнычъыкIыгъ: "Алъапэ 
пызэрэчыжьэу, сыд сэIо мыхэр къезыфыжьагъэхэр. Псэлъыхъо къызфэкIонхэ пшъашъэ тиунэ исэу сшIэрэп. Чы 
цIынэм фэдэу дэчъэягъэ пае си Нэкурэ цIыкIу укъенэцIы 
хъуна!? Ыныбжь рарэгъэкъуба. Ар сэIо шъхьакIэ, тигъунэгъу пшъэшъэжъыери ащ илэгъу, унагъо ихьэгъах нахь. 
Тинасып къыхьыгъэп, ныор щыIагъэмэ, къилъэт-гуIэнкIэ 
зимыIэтынэу ушъыегъу фэхъуни".
ЛIыжъым игумэкIхэр зэрегъэфэфэ, кIэлитIур пшъэшъэ 
унэм ихьагъэх. Ацумыкъо ыбг исэу ыпшъэкIэ тIысыгъэ, 
Къэлэкъутэ ышъхьэ рилъэшъуагъэу, жьы къымыщэжьрэм 

--- Page 23 ---

фэдэу щыс, пшъашъэм ежэх. Ацумыкъо гущыIэ къымыIоу 
шъэогъум еуIуи, зырыригъэщыгъ, ардэдэм Нэкурэ 
ышнахьыкIэ игъусэу къихьи, шIуфэс къарихыгъ, кIэлитIур 
фэтэджыгъэти, укIытэжьыгъэу, ынэгушъхьэмэ къахихызэ, 
ыгъэтIысыжьыгъэх. Шъэожъые такъырэу илъэс пшIыкIутIу 
фэдиз зыныбжьыр нэ чанхэмкIэ псэлъыхъомэ къаIоплъыхьэшъ, ышыпхъу гот, зыфэдэхэр зэрегъашIэхэба пIонэу 
зырызэу нэплъэгъур къатыредзэ.
- КъэтIыс, Нэкур, тапэкIэ къыпфихьэгъагъэхэм ущытзэ 
уагъэпшъыгъэн фай, тэ тыгу къеощтэп, къэтIыс,- Iупэщх 
макIэр пигъохызэ, мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Ацумыкъо риIуагъ, зыримыгъэукIыхьэуи шъэогъум фэпсэлъыхъоныр 
ригъэжьагъ: - Шъуиунашъхьэ мэзэныкъо къытефагъ 
аIуагъэти, тыкъэкIуагъ, Нэкур, о сыд ащ хэпIухьэрэ?
- ШъукъакIуи, шъукъэмыкIуи сэ шъуасIорэп,- пшъашъэм ышъхьэ риуфэхи, зэрэгумэкIрэр къыхэщэу, джэуап 
къытыжьыгъ,- ау мазэм изы хъумэ, нахьышIуба?
- Зигъо мыхъугъэ къыпцIэр зэрэдыджым фэд, игъом 
блэкIыгъэри шхыжьыгъуае,- Къэлэкъутэ ымэкъэхъу лъэш 
къыдэоягъ.
- Ар сыдэущтэу къэпшIэщта, сишъэогъу? - Къэлэ къутэ 
къышIыгъэ гущыIэм Ацумыкъо къыгъэчэфыгъ.- Мафэ 
къэс ууплъэкIущтэп ныIа?
- Зигъо хъугъэм унэм исхэм гу лъамытэзэ, чылэм 
дэсхэми, гъунэгъу чылэ щыIэхэми къашIэ,- Къэлэкъутэ 
игущыIэ зыдаорэр нафэ къышIыгъ.
- Ари шъыпкъэ,- акъыл зыхэлъ чIэгъ-чIэлъ гущыIэхэр 
Нэкурэ ыгу рихьыгъэх, нэплъэгъу фабэр Къэлэкъутэ къыфидзи, къыхигъэхъожьыгъ: - Ау щытми, сэ сиIо сытет: 
сэнтIращэр имыгъоу ашхырэп.
ГущыIэ зэфэдз-зэнэкъокъум къикIырэ зэрэщымыIэр, 
ежьхэр зыфаем пшъашъэр къыращэлIэн зэрамылъэкIрэр 
Ацумыкъо къыридзи, къэгузэжъуагъ:
- А сшынахьыкI, псым ишIуагъэкIэ сызэгоуты, моу псы 
тас горэ къысфэпхьыгъэмэ...
Ацумыкъо игущыIэ къымыухызэ, кIэлэ чан цIыкIур 
псыхьэ ежьагъ, зыдэкIыгъэ пчъэр зэрэIухыгъэу къыгъэнагъ. 
Ар залъэгъум, Нэкури, зэныбджэгъухэри зэрэгъэщхыгъэх. 
Къэлэкъутэ къыIуагъ:

--- Page 24 ---

- ШынахьыкIэ чан уиI, гулъыти, акъыли иI. Тхьэм инасып 
кIыхьэ ешI, къэхъумэ, лIы хэкIыщт.
- Джыри къэшIэгъуай ар зыфэдэ хъущтыр,- ышнахьыкIэ щытхъуныр Нэкурэ къыригъэкIугъэп.- Тэтэжъ ишэн-хабзэхэр Чэчанэ къыхафэхэу загъорэ дэсэлъэгъушъ, сегъэгушIо.
- Тэ тызэрэбгъэгушIон гущыIэ горэ зэхэтэбгъэхыгъэмэ, 
Нэкур, мы сишъэогъоу уапашъхьэ исыр мэзылI фэдэми, 
ыгу цIыкIу ыбгъэ дэфэжьрэп,- гущыIапэр Ацумыкъо 
ыубытыжьыгъ.- Тигухэлъ лъагъо къыфэпшIыгъэмэ, дунаир 
тиеу тыкIожьыщтыгъ.
- Уишъэогъу ыгу ыIэмычIэ чIиубытэнэу еIу, Ацумыкъу,- джы ымакъэ теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ Нэкурэ.- 
Сэри гу сиI, къысфихьэрэ пэпчъ афызэIусхырэп нахь. 
Къэлэкъутэ зыфэмыщыIэжьэу щытмэ, сэщ пае къерэмыгъан. Джа зыфиIогъэ къыпцIэм игъо ерэгъэхъу.
- Сэ непи сIорэп, неущи сIорэп,- Къэлэкъутэ зэхихыгъэм ыгу зыкъыригъэпхъотагъэу къэгузэжъуагъ.- Илъэси 
сыожэн, тIуи, щи, о игъу зыщыпIорэр ары, ау мыщ щызэблэкIырэ купмэ сагъэгумэкIы.
- Пшъэшъэ хъупхъэм псэлъыхъо ихъой, шъыпкъэба, 
Нэкур? - Ацумыкъуи къэчэфыжьыгъэу щхыгъэ.
- Сэ джыри хъупхъэм сыпэчыжь...- джыри Нэкурэ 
ынэгушъхьэ фыжьхэр къэушэплъыгъэх.
Псэлъыхъохэр агукIи, апкъышъолыкIи нахь ин хъугъэхэу 
къэтэджыжьхэзэ, къихьажьыгъэ шъэожъыем псы тасыр 
ыIэгу итэу Ацумыкъо фищэигъ...
III
Адыгэ дунаим сыд фэдэ гумэкIыгъо къытетэджагъэми, 
хъущтыр хъугъахэу аужрэ къэбар улэугъэр къызынэсыжьыщтыгъэ Трамхьаблэ бжыхьэпэ бырсырым зэрипхъуагъ. Пчэдыжьэуи пчэдыжьэп, щэджагъоуи щэджагъоп. 
Шыу купхэр урам закъом чылапшъэмкIэ къыдахьэхэшъ, 
шыухэр зыхаугъуаехэзэ, чылакIэмкIэ дэкIыжьых.
- Сыда сэIо чылэм къыдэхъухьагъэр? - дэпкъым пылъэгъэ уанэмрэ къамыщымрэ Жъажъые къыпехышъ, 
унэм екIы, Цыраци ишъхьэтехъо къолэнышхо къехъухыгъэу къылъекIы, ицIэцIэн гухьагужъыгъэр къышIутекIоу 
пчэнэ-IэзэрыткIэ лъэгуцым еджыхы:
- Эй, лIыхъу япщ, тэ уежьагъа джы?!
- Ы-ы! - онэ лъэрыгъыпсхэр къызэригъэбыбэкIхэу 
Жъажъые зыкъигъэчэрэгъугъ.- Сыд IуакI ар, зыжэ емынэ 
дэхьан!
- Уикъакъыри, уиуни, уимэкъу Iати стырэпышъ ары 
сэзгъаIорэр,- тIэкIу зызэкIихьажь фэдэу, ау зэкIэмыкIоу 
Цырацэ мэкъэ къипхъотыгъэкIэ лIыжъым пэджэжьы.
- Е истофырлахь, сыд цIыф мыр! - Жъажъые уанэр 
ридзыхи, шыу къамыщ уплIэкIагъэр ныом фигъэсысызэ, 
лъэгуцым фиузэнкIыжьыгъ.- Джа бэлахьыр къыздэкIырэ 
жэр зыIусымыуткIэ!
- Шъхьатехъо зытехъогъэ ныо хыем ыжэ Iуутын адэ, 
лIымэ ялые ЛIымафэ ушIомылIыкIмэ. Муары, ежьырырэ 
ыкъо Дзэгъащтэрэ, я си Алахь, сыдэу къо дэгъу къыкIэтэджагъ ащ, къызэдэшэсыгъэх,- гъунэгъу шыуитIум 
ащыгугъырэ ныо зэндэ гъугъэр ичIыпIэ ихъыикIыгъэп, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Адэ бэлахьэ зытефэнитIуми 
цIэ шIагъохэр яIэшъ...
- Тэ щыIэха? - къэлапчъэм къыIухьэрэ шыуитIумэ 
Жъажъые афызэплъэкIыгъ, икъэлапчъэ къыIутэджэгъэ 
шыумэ зэхаригъэхэу ныом джы нахь мэкъэ шъабэкIэ 
риIуагъ: - Джары, гъунэгъухэри къэшэсыгъэх. Iофын чъэдэлъынчъэкIэ шэсырэмэ тащыщэп тэ. Модэ, сичэтэ зэдэлъи унэм къысфих. Джыдэд, ЛIымаф, джыдэд, нэрэ-Iэрэ 
агу сыкъэшэсыщт.
- Онэгум уимысэу, кIал,- ЛIымафэ ыкъо риIуагъ,- 
Жъажъые ионэш фызэгъэпэши, шыIупэ-лъэрыгъыпсыр 
дэIыгъэу къэгъэшэс.
Жъажъые онэгу зашIым, икIэлэгъу ыгу къыгъэкIыжьэу, 
чатэр унэм къыфизыхыгъэ ныоми зытыригъэпщыхьэу 
шхомлакIэр къыкъудыий, пцIэгъоплъым ылъакъохэр чIым 
къытырыригъэпхъотыгъ, ныоми щтагъэу зыIуригъэдзыгъ.
- Лъэгуцым удэмычъэежьэу къаштэ чатэр. Ущымыщын, къыоцэкъэщтэп.- "Къыозгъэцакъэ пакIошъ, бгъэкIэ 
урезгъэутын зыфэягъэр бэшIагъэ" гукIэ кIэлъиIожьыгъ.- 
IэлъэныкъокIэ чатэр ащэирэп, тхьапшэрэ къыосIуагъа, 
ифэшъошэ уасэ фэшIызэ, пIэгушъомэ арылъэу къысэт, 

--- Page 25 ---

тыздежьагъэм тыкъимыкIыжьынкIи пшIэнэп. Ыхьы, джар 
чэтэ тыкIэ хъущт, сыбгъэрэзагъ. Ормэ некIо зыIорэр, 
ЛIымаф, тыздежьагъэм сыкъыкIэупчIэжьрэп. Тиадыгагъэ, 
джа зэрэпIоу, губгъэн есхынэп.- Хьаблэм текIыфэхэ шыуищмэ зи зэраIуагъэп, ау ящэнэрэ шыур ауж зэритыр 
Жъажъые ыгу емыIоу зэриIокIыгъ: - ЗылI къыгъэшIэн 
къэбгъэшIагъ, Дзэгъащт, моу адыгэ шыуищ шIыкIэу тиджабгъукIэ къыгоуцу, уиуцукIэ къезгъэкIурэп.
- СичIыпIэ сит сэ, Жъажъый,- мэкъэ гъум кIэкIыкIэ 
Дзэгъащтэ къыпиупкIыгъ.
- Укъызпытыдзыгъэу укъыддачъэ пIонэу о лIышхор, 
олахьэ къесымыгъэкIу.
- Сэ къесэгъэкIу, Жъажъый. СищыкIагъэ хъумэ, 
нахьыжъыгъэр сIыгъышъ, чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп 
зэраIоу, сэри ащ зыгорэ еспэсын.
- О-о-уи, ЛIымаф,- ауж итми щымыукIытэу, зэхыригъэхэу Жъажъый къыхэкуукIыгъ,- сыдэу мы уиадыгагъэ 
федэрэ пкIэрэ хэсымыхэу себгъэухыра!
- Уиадыгагъэ ащ щыоухмэ, сигъунэгъу, адыгэхэр 
къыолыжьыных,- ЛIымафэ зэхих зэпытрэм есэжьыгъэми, 
сыдигъуи, зэришI хабзэу, фэджэуапынчъагъэп,- ау зы 
нэбгырэкIэ ахэмэ уазэрэхэзыщтыр сигукъэощт, армырми 
тымакI. Темыр Iодышъэ хитIу зэфагум тыщыритэкъухьагъ.
- Адэ сыдэу пшIын,- Жъажъые къыIощтым джы хигъэщэтыкIыгъ,- умакIэмэ, утхьамыкI орба зыIуагъэр.
- Сэрэп, адыгэхэр ары зыIуагъэр. Къытхэс лъэпкъ 
макIэмэ ялъытыгъэмэ, Алахьым ишыкуркIэ тымакIэп, ау 
Тыркуем, Урысыем тыфэдэу тыбагъэмэ нахьышIугъ.
- ЕмыкIу къысфэшъумышI, сызгъапэрэм сыкъыкIэупчIэ,- ауж кIэкIэу ит Дзэгъащтэ изын аIихыгъ,- Къырым 
хъаныр?
- Къырым хъанымкIи, ТыркуемкIи, сигъунэгъушIу 
Дзэгъащт, сыамалынчъ, сыIэсэмэгу,- Жъажъые иджэуапи 
кIэкIы.- Уятэ тхьамэтэ мафэр ахэмэ афэIазэшъ, джэуап 
къырерэт.
- Зыщыщ сымышIэрэ лъэпкъ дыджхэмкIэ сыдэущтэу 
Iэзэгъу сышъуфэхъун... ЗэокIо-техакIо къытфэмыкIощтыгъэхэмэ, гъунэгъушIу нэшIукIэ тяплъыни, тахэхьани, къызхэдгъэхьанхи... Ау сызщыгъуазэм ышъхьэ къышъуфисхын. 
Тыркуем сытегущыIэрэп, ар лъэпкъышху, хэгъэгушху. 

--- Page 26 ---

ЦIыф пчъагъэкIэ Къырым хъаныгъор тэщ нахьи нахьыбэп. 
Ахэр зы лъэпкъ IэмычIэхэшъ, Тыркуем ижьау чIэтхэу къогушхукIхэзэ, зыкъыттрагъэпщыхьэ. Тэри лъэпкъ зэгурымыIожьым тыхэтышъ, зырызэу тызэтыраутызэ, тызкъуащэ, 
тагъэфедэ, тызэрагъэзэожьы.
Къушъхьэ тIуакIэм къыдэлъэтыгъэ жьыбгъэм шысэкухэр ыгъэутысагъэх, цые къопэ тIупщыгъэхэр дидзыягъэх, 
къыридзыхыжьыгъэх. ЛIымафэ ицые къуапэхэр бгырыпхым 
зэрэдиупкIагъэхэр зылъэгъугъэ гъуситIуми ыуж зыкъырагъэнагъэп. Жьыбгъэ чъыIэм хигъэчъыкIырэ шымэ ялъэмакъэхэр псыхъо шъхьашъом течъыкIхэзэ, зыхепхъуатэх, 
фэмыдырышъухэрэр адырэ нэпкъычIэм чIэкIуадэх.
"КъапIорэр зэкIэ дэгъу,- Жъажъые гукIэ IущхыпцIыкIыгъ,- онэгум зибгъэпытыхьагъэу укъызготми, уипхъэтэкъэжъ-хьакIэщ утесэу къызшIомыгъэшI, сыкъыодэIушъ, 
синахьыкIагъэ ренэу къысфэбдзэу, сыадыгэ пэтзэ, сиадыгагъэ сырыогъэсэжьы нахь мышIэми, тыгъуасэ пIуагъэхэр 
пщыгъупшэжьыгъа, непэ къыкIэоIотыкIыжьых. ЕтIанэ, хэт 
щыси, щыти умыIоу, уапшъэкIэ сызэрэтIысырэр къысфэодзы. Теплъыни сыпщыхэкIыгъэмэ зыкъызэрэсфэпшIыщтыгъэм... Шъэбэкъу, Ацумыкъу зэшхэр ощ нахьи нахьыкIэхэми, уихьакIэщ къызихьэхэкIэ, жэнтIапшъэм дэогъэтIысхьэх... КъызгурэIо, нахьыкIэхэми, хьакIэх пIони, сыжэ 
къыдэбгъэзыхьажьыщт! ХьакIэхэмэ гъэшIэгъона, уиадыгэгъэ нахьыжъыгъэ укIэбэнмэ, ор-орэу уиадыгагъэ умыукъожь. Боу сэри уапшъэкIэ сыщытыным, тызымышIэрэмэ 
шъхьакIэфэныгъэ-уасэ къызфязгъэшIыным сыфай, сыфэлIэ, джарыщтын сшъхьэ сыфимытыжьэу укъызфысэдыргъырэр загъорэ сэзгъашIэрэр... Е-е, адыг, адыг, сIонэп 
сIуагъэ шъхьакIэ, сыдэу шIокIыгъэ игъэнагъэу тыерыша! 
ТэIо - итэутыжьы, тэшIэ - кIэтэшIыкIыжьы. Ау етIани адыгэм иIорэ ишIэрэ зэтекIы сфэIонэп. УзеджэкIэ, зыгорэм 
ыкъогъу зыкъуигъэбылъхьажьрэп, сэ непэ сызэрэшэсыгъэм фэдэу, къыщаукIыщтми, зыдежьагъэм, езщэжьагъэмэ ягухэлъ кIэупчIэщтэп. Шъуеж ятэрэ ыкъорэ сыздешъущэжьагъэмкIэ сышъоупчIыфэ! Сэри щэIэгъэ-лIыгъэ 
схэмылъэу щытэп. СIорэр сшIэрэп джы, егъашIэм зызгъэцIыкIузэ къэсэхьы. Ныор къыскIэлъыджэмэ-къысэгъылIэзэ, адэ тэрэзба, къэтымыгъэзэжьынкIи пшIэнэп, 
ныом сичатэ сэры унэм къырезгъэхыгъэр. СикъэлэпчъэIу 

--- Page 27 ---

къыIухьагъэхэти, сямыупчIэу, некIо ясIуагъ. Ари лIыгъэба? 
ЛIы фэдэр бэдэд, лIы дэдэр зырыз джащ фэдэщтын адыгэмэ зыфаIуагъэр... Алахьым симыукIи, сIонэп сIуагъэ 
шъхьакIэ, тыда тыздакIорэр? Чылэм дэкIыгъэ шыухэри тэ 
хъугъэх?"
- ЛIымаф, тхьамэтэ маф,- сыд фэдизэу Жъажъые 
зыщытхъужьызэ, зэушъыижьыщтыгъэми, фэщыIагъэп,- 
зыоудэгуми, тыздежьагъэмкIэ сыкъэупчIэщтэп.
- УилIыгъэ уижъышъхьэ дэмышхыжьыгъэмэ, укъэупчIэнэп,- зэпыупIэ гопэгъу зытырегъэшIэ уж, гугъуемылIыхэу ЛIымафэ джэуап къытыжьыгъ.
- Олахьэ, гъунэгъур,- Жъажъые къыфадзыгъэм 
къыхыригъэхыгъэми, шъхьэм къыфечъэгъэ джэуап дыджыр щигъэзыягъ,- сIо-сымыIоми уцIыф гъэшIэгъоным, 
уишъао тауж имытыгъэмэ, укIэзгъэпкIыщтыгъэ, ау ащи 
зэгорэм тыфизэжьын. Сыд пIуагъа шъхьакIошхымкIэ?
- ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы.
- Ары, ары, ащ нахь шъыпкъэ адыгэмэ аIожьынэп. Ау 
ар телъхьэ-дэшхынэу непэкIэ къызфэсэгъэнэжьы. Дзэгъащтэ ыпашъхьэ къыпфэсымыгъэгъущтыр нэмыкI. Арэп, 
илъэс тIокIищырэ пшIырэм орырэ сэрырэ теуцолIагъэкIэ, 
ар ба?
- ГъашIэу тпэкIэкIыгъэм сэ сызэреуцолIагъэу ори 
уеуцолIэгъагъэмэ, ащ щэч хэлъэп, оркIэ бэщтыгъэ,- кIэкIорыкIырэ шым пкъы пытэшIур дыригъэхьзэ, джыри ЛIымафэ 
гугъуемылI джэуап къытыжьыгъ.
- Ара, ащыгъум, къыозгъэлъэгъун сэ! - Жъажъые 
пцIэгъоплъым жэдаIи, зыдыригъэдзыягъ, кIыригъэтхъу гъ.- Арэу улIмэ, къыскIахь, ори ары, Дзэгъащт!
Заулэрэ шым теуфыхьагъэу Жъажъые чъагъэу ЛIымафи, ыкъо Дзэгъащти къызэрэкIэлъымычъэхэрэр къыгурыIуагъ, къехъулIэрэр шIошъхьакIоу шыр къызэтыригъэуцуи, зэрэхэукъуагъэр къыгурыIожьыгъэу, шыпэмкIэ 
закъыфызэригъэзэкIыгъ. Ушъхьагъу горэм къыгъэуцугъэ 
фэдэу ионэ къуапэкIи зэплъэкIыгъ, ныбэпхми епIэжъэжъыгъ, лажьэ зимыIэ къамэри ыгъэтэрэзыжьыгъ, жьым 
шъхьаримыхынэу зыщикъузэгъэгъэ пэIо зандэри зышъхьаригъэкIотыжьыгъ.
"Мо зэуж ититIу ятэрэ ыкъорэ зашIомыдэеу зэрэгугъуемылIхэр? - ышъхьэрэ ыгурэ зэбгъэжьэу Жъажъые 

--- Page 28 ---

ыIуагъ,- сиш игъэлъыкIэ Алахьым ешI нахьыжъым къыриIолIэщтыр.- ЛIыгъэ горэ схэлъыгъэу къыздишIэщтыгъэмэ, сипсынкIэгъэ илъыкIэ тесыухэжьыгъэу, адыгагъэм 
ылъапсэ кIэсыутыгъэу къыригъэкIыщт. Сыд къысфидзми, 
сифэшъуаш, ощ нахьыжъым уемышъуй, укIэлъымыдж 
зэраIорэм фэдэу тызэпэгъачъ мощ епIо хъуна?.. Сыд 
къысиIуагъэми, сэр-сэрэу къызфэсхьыжьыгъ, сщыIэн..."
Жъажъые зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъ. Зи 
къямыхъулIагъэ фэдэу шыу нахьыжъитIур зэгоуцожьыгъ. 
ЯнахьыкIи ауж зэрит. Шъыпкъэ, Жъажъые инахьыкIэ уцупIэ 
зыщиубытыжьыщтым, чэупэкIэ пхъэтэкъэжъым дэжь 
ренэу къызэрэщехъулIэ хабзэу, гукIэ нахьыжъыгъэ чIыпIэм 
зыфищэигъагъ шъхьакIэ, псынкIэу зыкъишIэжьи, "сыда 
мы ерышыгъэр зыкIысихьалыр, федэп, гуапэп зэраIоу" 
ыIозэ, зыхигъэукъуагъэп. Къыфадзыщтым ежэу зищыIэщтыгъ. Ау имысагъэ ежь нахь зыфехьыжьми, джыри 
зыфэщыIагъэп:
- Моущтэу тыздежьагъэм тыкIощтмэ, тапэ итмэ яIоф 
къагъэцэкIагъэу къэкIожьхэзэ, таIукIэжьын.
- Уиш дэгъоу ибгъэлъыгъагъ, тыздакIорэм удэгузажъомэ, укъызыкIызэтеуцожьыгъэр сшIэрэп.
- Сиш нахь Iушэу къычIэкIыгъ, симысагъэ къыздишIагъэти, сихьыгъэп.
- ЗыкъыозгъэшIэжьын горэ къыпфыкъокIыгъэмэ ары.
- КъызгурыIуагъ, къызгурыIуагъ,- Жъажъые имысагъэ зэрэзыдишIэжьрэр ымакъэ къыхэщэу щхыпцIыгъэ, 
къилъэтыгъэ шъхьэжьыбгъагъэкIэ куп къыщанэрэп.- 
Уапашъхьэ щысшIагъэр Дзэгъащтэ ылъэгъоу, кIалэба, 
скъо илэгъуба, сымышIагъэми хъущтыгъэ. Ау гур кIалэ 
зыхъукIэ, къысфэгъэгъу, жъыгъэм дэхъурэп.
- УизекIуакIэ уасэ зэрэфэпшIыжьыгъэр сигуапэ, 
Жъажъый,- ЛIымафи ыпэкIэ-жэкIэ фыжьышэмэ ахэщхыпцIыкIыгъ, ыкъо ыцIэ къыриIоныр къыримыгъэкIоу, адыгэ 
шIыкIэкIэ къыфидзыгъ: - Джа зыфэпIогъэ нахьыкIэм сыкъимыубытыщтыгъэмэ, сишыгъо ора зымышIэрэр, сыпкIахьэ 
пакIо, Iэ лъэныкъомкIэ уиуанэ укъисхыщтыгъэ.
- Гъунэгъур, ЛIымаф, тхьамэтэ маф, укъэсыубытыгъ 
джы! - Жъажъые ыгу къыдеIэу къыхэкуукIыгъ.- Сэ укъысашэмэ, укъысэцэлашхэзэ, ор-орэу укъесылIи, сихъытыу 
укъифагъ.
- Сыдэущтэу? Мыхъун сшIагъэу зыдэсшIэжьрэп.

--- Page 29 ---

- ЗыдэмышIэжьми, укъэсыубытыгъ! - Жъажъые 
ынэчIэ курб пIуакIэмэ ынэ гъожь цIыкIухэр къарылыдыкIыгъэх, тхьэ нахь зымышIэрэм фэдэу сабый шIыкIэкIэ зэлъыпытэу ынэпIэ гъожьышъо-фыжьышъохэр ыгъэупIэпIагъэх.- 
НахьыкIэм ыпашъхьэ, етIани ар пкъоу, зыщэтхъужьха?
- Къысфэгъэгъу! - ЛIымафэ шъорышIыгъэ хэмылъэу 
зиумысыжьыгъ,- шыр лъэкъуиплI пэтзэ, мэлъэпао аIо.
- Ох-ох, уятэ, Дзэгъащт, сыгу тезгъэпщэхагъ,- зыгот 
шъэогъу нахьыжъым Жъажъые фыремыплъэкIэу, ауж 
итым фидзыгъ.
ХыIушъо тхышъхьэмкIэ шыуищ къэлъэгъуагъ. ЗэкIэми 
апэ ахэр зынэ къыпэшIофагъэр ЛIымаф ары. Къэхъугъэм 
щымыгъозэ Жъажъыий шыр къызэтыригъэуцозэ, 
къэупчIагъ:
- Сыд, гумэкIыгъо щыIа? - етIанэ тхышъхьэм къыщызэтеуцогъэ шыухэр ылъэгъугъ.
Къапэуцугъэхэр ежьмэ зэратекIрэр шыуищыри 
нахьыжъыгъэ-нахьыкIэкIэ зэрэзэготхэр ары. Ятэ джэгъу 
римыгъафэу Дзэгъащти нахьыжъым иджабгъукIэ къыгоуцуагъ.
- Пчэдыжьым къэбгъэгъэ шыухэр тыздакIорэмкIэ 
макIох, мыхэр а лъэныкъом къекIыжьхэмэ сшIэрэп,- 
Жъажъые бэмышIэу ЛIымафэ фидзыгъэгъэ гущыIэхэр ыгу 
къэкIыжьэу гъумтIымыгъэ, лъэрыгъыпсхэмкIэ уанэм 
зыриIэтыкIзэ, плъагъэ: - Яшхэм зырырагъэтIагъ. Къытфыряхьисапыр сшIэрэп, къытпэплъэх.
- СызэрягуцафэрэмкIэ, къэбэртэе шыух,- ЛIымафэ 
къыIуи, ыкъо фыреплъэкIыгъ: - Модэ тапэ ишъи, кIал, 
зыкъызэрэтфашIырэм тегъэплъ.
- Къырым нэгъой шыухэмэ? - Жъажъый гукIэ зэнэгуерэм къыкIэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт,- лъэхъу цIыкIукIэ апэ 
ишъыгъэ Дзэгъащтэ гукIэ дыкIыгъоу ЛIымафи маплъэ.- 
Яшыу лIыкIо къызхагъэкIмэ, адыгэх.
- Нэгъойми ащ фэдэ хабзэ яIэнкIи мэхъу.
- Тэ тхамыхыгъэмэ, яIагъэп. Муары, шыу къызхагъэкIыгъ, адыгэх. Тэ тежьэу ежьхэри къызытпэгъокIыхэкIэ, 
уемыхъырыхъышэжь, нэгъой Iоф щыIэп.
- Олъэгъуа, ахэри ялIыкIо ыуж къихьагъэх,- ыгукIэ 
къызэрэчэфыжьрэр Жъажъые ымакъэ къыхэщыгъ, зэнэгуягъэмэ ащыщэу бащэ къызэримыIуагъэм кIэгушIужьыгъ,- зэрэхъурэмкIэ, ухэукъуагъэп, тилъэпкъэгъух. 
Нэгъой шыур къызэрэпшIэщтыр ошIа, ЛIымаф? - къэупчIи, 
ежь зыщыгъуазэр тырахынкIэ тещыныхьэу къызIуипхъотыгъ: - Шыу шъошэ къодыер арэп, шышъхьэ шIогъэджэгухьэмрэ шысэку гъэутысэмрэ. Ар зыIощтыгъэр ошIа?
- Сыдым фэсшIэн, нэгъой шыум игугъу бэмэ ашIы, 
ори мары къэоIо.
- Ар апэ зыIоу зэхэсхыгъэр уятэ Амзан. Олахьэ ари 
лIы шIэгъуагъэм, Алахьым зыдэкIожьыгъэм шIу щешI. 
Модэ плъэлъ, къытфэкIорэ шыухэр онэгум игъэпкIагъэх, 
яцые пакIэхэр агогъэплIагъэх, лъэрыгъхэр шы ныбэмэ 
якъузылIагъэх. Амзанэ тхьамэтэ мафэм зэриIощтыгъэу, 
адыгэ дунаир хьалэмэтэу зэхэлъы. Ори загъорэ тилъэпкъэгъумэ атефэрэ дэгъубэ яоIуалIэ.- Ятэрэ ыкъорэ афиIогъэ гущыIэ фабэмэ етIани Жъажъые игые-дыс атыримышхыхьажьын ылъэкIыгъэп: - Ау ячIыфэ птелъ пIонэу уяубзащэу къысщэхъу.
Шъэожъыегъум щегъэжьагъэу зыжэ къыпэIулъэу 
къэзыхьырэ Жъажъые иаужрэ гущыIэ ЛIымафэ зэхимых 
фэдэ зишIыгъэми, гукIэ ымыштэу, ащ зэгорэм чIыпIэ гупсэф 
тифэмэ къыфытезгъэзэжьын ыIозэ, ежь зыфаем шъхьащыкIыгъэп:
- Адыгэмэ язакъоп дэгъубэ зыхэлъыр, нэмыкI цIыф 
лъэпкъхэми узкIырыплъынэу яIэр макIэп.
- Тыркухэми, къырым нэгъойхэми, урысхэми къахэпхын ахэлъынэуи?
- ШIур къызэмыбэкIырэ цIыф лъэпкъыр дунаим 
тетышъущтэп, ежь-ежьырэу зишхыжьыщт, е зыфыримыкъущт горэм екIодылIэжьыщт.
- Ари шъыпкъэ. Къэцгъуанэри къыоцакъэшъ, мэлIэжьы.
Гъогур азфагоу шыухэр зэпэуцугъэх. КъызхагъэкIыгъэгъэ шыу лIыкIохэри ячIыпIэмэ арыуцожьыгъэх. ЛIымафэрэ Жъажъыерэ аныбжь елъытыгъэмэ, къэбэртэе 
шыухэр акъомэ ялэгъух. Ахэмэ азыфагу ит шыум Iэ сэмэгур диIэтаезэ, шIуфэс къыхыгъ:
- Гъогумэфэ-гъогушIу шъутехь апщи, тхьамэтэ мафэх.
- Шъори шъуигъогу мафэ шъуфэхъу апщи,- ЛIымафи 
нахьыжъ шIуфэс ыхыжьыгъ, зэрэбысымри агуригъэIуагъ: 

--- Page 30 ---

- Шъукъеблагъ, шъухьакI шъо. Мо тхышъхьэ къогъу 
Трамхьаблэ тыщыщ.
- О алейкум сэлам, шIукIэ теблагъ,- онэгум зыкъыриIэтыкIызэ, пщы шъошэ-IашэкIэ зэтегъэпсыхьагъэ агурэ 
шыум, илъэс тIокIитIу горэ зыныбжьыным, джыри сэлам 
къыхыжьыгъ, игъуситIуми пкъы Iэт шъхьэкIэфэныгъэр 
къафашIыгъ,- сэ Къайтыкъу къэбэртэепщмэ сащыщ. СцIэр 
Пщыапшъэкъу, мыхэр сибайколых. СисэмэгукIэ щытыр 
Дэдайкъан, нахьыкIэ чIыпIэм итыр Тауташ. Къэбэртае 
тэкIожьми, тхьамэтэ маф, Къырым къыщытфашIыгъэ 
пшъэрылъ-лъэIур Трамхьаблэ щытымыгъэцакIэ хъущтэп. 
Бырсыр Жъажъые тилъэгъун.
- Ы-ы!..- Жъажъые икIэкуукI макъэ шым ышъхьэ 
къыригъэпхъотагъ, хьакIэхэми лIыжъым изекIуакIэ зыфахьын ашIагъэп, ау ащ ыуж, ежь зыдимышIэжьэу, 
къыжэдэзыгъэ гущыIэмкIэ зыкъаригъэшIагъ: - СызщамышIэрэ Къырым сыд Iоф къыщыздыряIэр?!
- Джары, зиусхьан, шъуилъэгъун шъуапашъхьэ ит,- 
ЛIымафи зэхихыгъэр ыгъэшIагъощтыгъэми, къызхигъэщыгъэп,- ау ащ къикIрэп шъуилъэгъун гъогум щызэхэшъуфынэу, шъукъеблагъ.
- Олахьи-билахьи, тхьамэтэ мафэх, тиIоф моущтэу 
IэшIэх хъунэуи тымышIагъэ, аущтэу зыхъугъэкIэ, шъори 
гъогу шъутет, тэ тигъогуи чыжьэ, шъудгъэохъунэп,- яIоф 
къызэрикIырэр зэрэшIомыигъо дэдэр Пщыапшъэкъом 
къызхимыгъэщызэ, ЛIымафэ гущыIэр IэкIихыгъ:
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп, къапIорэр адыгэ хабзэм 
къыубытырэп. Гъогу тытетмэ гъэшIэгъона, тыджэмэ 
тыкъы зэхахынэу тихэгъуашъхьэ къызэтынэкIыгъэ къодый. 
Шъэбэкъурэ Ацумыкъурэ яхасэ тэ тыхэмылажьэми, хэдгъэлэжьэн лIыкIо тигъусэ, модэ, кIал,- Дзэгъащтэ фыреплъэкIыгъ,- ахахьи, аIорэр адаIу, ашIэрэр адашI, етIанэ 
къэбар къытфэхьыжь.
- Шъэбэкъу пщышхом зэхищэрэ хасэр ара тыздакIощтыгъэр? - джы нэс зыфэшэсыгъэр зымышIэщтыгъэ 
Жъажъые зышъхьэ къыфырахыгъэ хасэр игуапэми, имыгуапэми умышIэнэу, къэбэртэе хьакIэмэ къыдыряIэ лъэгъу ным нахь ыгъапэу къэупчIагъ. Къэбэртаемэ хэт ышIэра 
къыраIощтыр, шыхьат ищыкIагъа-имыщыкIагъа, изакъоу 
аIукIэнэу чIыпIэ итыгъэмэ, ыгу пыкIи, пымыкIи аритынэу, 

--- Page 31 ---

ымышIэн щыIагъэп. Гъунэгъу лIыжъыр зыкIэкIитIупщы 
шIоигъоу риIокIыгъ: - Дзэгъащтэ изакъоу бгъэкIона, ЛIымаф, жэнэе кIэхъу-кIэчъмэ о уиакъыли ящыкIэгъэщт, 
уахэгущыIэмэ, шъукъэкIожьыфэ сихьакIэми зязгъэгъэпсэфын, къышъозгъэжэных.
- КIалэм изакъомэ, гъогу темыхьашъунэу нэнау цIыкIуа? НекIо, зиусхьан, Трамхьаблэ шъукъеблагъ.
Зынэ зыкIыбыкIэ щыIэу, жэнэе хасэм щыхъущтыр, 
щырахъухьащт Iофыгъор зышIэ зышIоигъуагъэ Пщыапшъэ къо зиусхьаным зыфаер къыдэхъугъэу ылъыти, ушъхьагъу дэгъу къыфефэхыгъ:
- Аущтэу шъоIомэ, тхьамэтэ мафэх, Дзэгъащтэ 
изакъоу дгъэкIонэп, сибайкол идгъэгъусэн. Модэ, Тауташ, 
Дзэгъащтэ дэшэс. КъэупчIэрэ щыIэмэ, тикъэбар зэкIэмэ 
япIотэныр ищыкIагъэп...- лIы плIэIу шъомбгъо плIэмыем 
кIэлъиIожьыгъ.
"Сыд лъэгъуна мыхэмэ къыздыряIэр?.." - Жъажъые 
зэхихыгъэ гущыIэмэ къагъэцыхагъ. ЛIымафэ зыфычIэплъым, шIомыигъо гуцафэ горэ ащ ынэгуи кIилъэгъуагъ.
IV
Жаные хэсэшI чIыпIэм итхышъхьэ шыур шыоу, лъэсыр 
лъэсэу тетэкъуагъ, икIэий дэтэкъуагъ. Хэсэ утыгум къихьэрэмэ къаIорэр хэзынчъэу къыкIаIотыкIыжьзэ, цIыфмэ 
алъагъэIэсы. Куп-куп зэхэтхэр мэдаIох, зэхихырэр зыгу 
еIурэм шъхьэр дегъэсысы, мыразэр Iэгушъо жьы хаокIэ 
къэошIэ. КъэгущыIэрэм идэгъуи, идэий дезымыгъаштэхэрэр шыукъамыщ уплIэкIагъэкIэ аIэгушъо еожьых е яща зымэ тхьаIумэ агу атырагъэпщахэ. Мэфэ фабэм зыщаригъэхырэ паIомэ къачIэщыгъэ шъхьэупсыгъакIэмэ пкIантIэр 
атыралъэ кIыкIы зыхъукIэ, тыгъэ плъырым пэлыдых.
Хы благъэм иолъэ макъэ къэIуми, ижьы шынэ-фабэ 
гум фэщэчырэп. ТыдэкIи жъоркъымэм зыщеубгъу, уц 
тхьапэхэр гъожьышэ-гъонлагъэх. Фабэм ыгъэфэлэгъэ 
чъыг тхьапэхэр жьынчъэ епэгъохых. ШIуцIамэр зытырихрэ 
цIыф, шы жъугъэм ашъхьащыт ошъо пкIыжьыгъэм зы 
пщэф гъощагъи итэп. Пчэдыжь щегъэжьагъэу шымэ, 
цIыфымэ огум къыращэгъэгъэ бгъэжъхэми щэджэгъо 
пэзэзым жьаупIэмэ закъуаригъэушъэфэжьыгъ.

--- Page 32 ---

Гупсэфыгъо зимыIэхэр бадзэхэмрэ гъудыхэмрэ. 
Шышъхьэмэ зэрагъэгъэсысы, шыкIэхэри шытхышъхьэ 
фаох. ХьэцIэ-пIацIэмэ зэщафырэ шы пырхъэ макъэр зэпыурэп.
Бгы натIэмэ, чъыг лъапсэмэ къакIэчъхэу хым зыфэзыхьырэ псынэкIэчъхэр жэныехэм ядунай жъоркъ япхъэтэ пэмыхь-дэхьащхын, кIэшкушкукIыхэзэ чъэхэрэм IэгушъокIэ хэшъукIырэ, зынэгу псы кIэзыкIэрэ цIыфхэмкIэ 
гужьыдэгъэкIых.
- Пщыапшъэкъо зиусхьан тхьамэтэ мафэми, къэбэртэешхом зышъхьэ изыхыжьи, Джылъахъстэные 
Къэбэртэе чъэжьыгъэ Темрыкъу пщы делэшхоми аIу-амыIоми,- Тауташ кIэщхыпцIыкIызэ, шъхьэ онтэгъу хъурэе шхор 
Дзэгъащтэ ытхьакIумэкIэ кIищэикIи, еIушъэшъагъ.- Жаныехэр цIыф хьалэмэтых. Шышъхьэр зыIэкIэбгъэкIи шыкIэм 
укIэлъытхъожьыгъэкIэ сыд ишIогъэжь, фабэм зырагъэухыжьызэ, Тыркуе пачъыхьэ шъаом икIодыкIэ джыри 
зырарэгъапэ. Сыд пае Тыркуери Къырым хъаныгъори 
щыхьагъу ашIыра? Ащыгъупшэжьыгъа, ажэ зэтыраригъэлъхьанэу, къырым хъаныр заокIэ къызэрякIугъагъэр?
- Ары шъхьакIэ, хьакIэ,- Дзэгъащтэ зэхихрэр ыгъэшIэгъуагъ,- Сулейман пачъыхьэм паригъэлъэгъэ Мустэфэ 
шъаор типхъорэлъфи?
- Пязыгъэлъагъэми ыкъу. Тыркуем гот къырым хъаным фэбдзыжькIэ, хъущтыр хъугъахэ, сыд пкIэ иIэжь. 
ШъуалъэныкъокIэ ащ пае щыкIодыгъэри макIэп. Модэмодэ, джы зэхэсхырэр хьалэмэт дэд,- Тауташэ ышъхьэ 
шышъхьэм къуиушъафэзэ, кIэщхыкIыгъ,- сыд Урысыя, 
Мэскэуа мо утыгум къихьагъэм зигугъу ышIырэр?
- Дзэгъащт, мы къыбготым ихьэ баджэ къыубытыгъа? 
- Къэлэкъутэ ынахэ зэхэгъэхьагъэу къыдзи, идыс гущыIэ 
Дзэгъащтэ зэремыпэсыгъэм рыкIэгъожьэу, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ пигъэхъожьыгъ: - ИкъэгущыIакIэкIэ талъэныкъоп, бэслъыныемэ, къэбэртаемэ сшIэрэп.
- Ухэукъуагъэп. Къэбэртэе адыгэмэ ащыщ, непэкIэ 
сихьакIэ.
- Ары Iолъ,- Къэлэкъутэ укIытэжьыгъэу ыпхъу зэрипсэлъыхъоми къыубытэу, ышъхьэ хэсэ утыгумкIэ ыгъэзагъ, 
къэгущыIэщтыгъэм къыIорэр къалъызгъэIэсыщтыгъэ гъоум 
едэIугъ:

--- Page 33 ---

"Джыдэдэм сапэкIэ хэсэ утыгур зыIыгъыгъэ Ацумыкъо 
седэIугъэшъ,- ерагъэу чIыгум, уц улъэгугъэ гъожьым 
къытещырэ лIы гъум кIаком ишыу къамыщ уплIэкIагъэ 
ыгъэсысызэ, къэгущыIэ,- ышъхьэ зэрэунэзагъэр, зыздигъэзэщт лъэныкъор зэримышIэрэр къыгъэнэфагъ. 
Шъэбэкъупщыр, шъхьэкIафэ къыпфэсымышIыкIэ, уилIыгъэ, уиIушыгъэ сымылъытэкIэ арэп, ау пшынахьыкIэ къыIуагъэм дезгъаштэрэп. Икъунба тIапэ шъуIыгъэу сабый 
фэдэу тыкъызэрешъущэкIыгъэр. Къырым хъаныгъомкIэ 
шъуплъ зышъоIом, тыплъагъ, ТыркуемкIэ шъунэIу жъугъазэ зы шъоIом, тшIагъэр имыкъоу, титхьэхэр IэкIыб 
тшIызэ, ислъам диным тихьагъ, ащ тыкъыщымыуцоу шIу 
тэжъугъэлъэгъу шъушIоигъогъэ хэгъэгуитIум - Тыркуемрэ 
Къырым хъаныгъомрэ зигугъу сшIырэр! - типхъухэмкIэ 
мызэу-мытIоу Iахьыл-благъэ зафэтшIыгъ, султIан, хъан 
пхъорэлъфхэри тиIэ хъугъэ, джа къырым нэгъойхэм къан 
макIэп афэтпIугъэр, ащ пае къагъэнагъэп IашэкIэ къытэмыкIунхэр, тызэрамыпхъоныр! Джы зэхэпхыгъэ пшынахьыкIэ Ацумыкъо къыIуагъэр, ащи ущымыгъуазэу щытэпщтын, 
УрысыемкIэ, Мэскэу лъэныкъомкIэ зытэжъугъэгъаз, 
IэпыIэгъу тыщылъы жъугъэхъу, къытеIо. Урысыер тымыгъэпагэ мыхъунэу сыда къыттефагъэр? Ащ нахьи нахьышIу 
шапсыгъэ-жа ные-нэтыхъуаехэмкIэ тызэгурыIомэ, бжъэдыгъухэри, кIэмгуехэри, бэслъыныехэри, къэбэртаехэри 
тщыщых, адыгэх, зыгорэм шъхьащэ фэтшIыным нахьи тэ 
тызэжъугъэзэгъ. ЕтIани узэлъэIурэр къыуитырэм къызэрэкIэлъыплъэжьыщтыр зыщытэшъумыгъэгъупш..."
- Хэсэ утыгур зыIыгъыр лIы Iуш, адыгэ гупшысэкIэ 
шъыпкъ,- Тауташэ гуапэ щыхъугъэм, зыхэфэгъэ чIыпIэри 
щыгъупшэжьыгъэу, ыбзэ къыригъэтIэтагъ,- Къэбэртэе 
лъэныкъоми мы къэгущыIэрэм фэдэ лIы губзыгъэхэри 
щыIэх. Хэт щыщ, ыцIэр, иунэгъуацIэр?
- СыкъызэрэпхаплъэрэмкIэ, хьакIэ,- Къэлэкъутэ ынэ 
шIуцIэхэр къэушIоркъыгъэх,- ори мо лы-лыл зыIорэм 
фэдэу ужэрытIупщкIэ сенэгуе, укъызхэкIыгъэ къэбэртаехэр умыгъэгъуащэу уишъуати мызы, уишъоупси псы закI. 
Уинасыпти, ЛIымафэ лIымэ ялыем ыкъо Дзэгъащтэ урихьакI, сэ моу къызызгъэзэжькIэ, джа укъызкIэупчIэгъэ 
жэмачыум ыцIи, иунэгъуацIи къыосIощт.

--- Page 34 ---

Къэлэкъутэ лIы плIэмыешхом шытхыр риуфанэу онэгу 
зишIыгъ. ЛIы купхэр зэлъыIуигъэкIотхэмэ апхырыкIызэ, 
хэсэ утыгум екIугъ, емыпсыхэу къэгущыIэщтыгъэ лIы гъум 
кIаком ыпашъхьэ иуцуагъ. Ащ фэдэ Iофым емыжэгъэ 
цIыфхэри, къэхъущтым паплъэхэу, зэтекъагъэх. КъэгущыIэщтыгъэ пэшхо-IупшIэшхо лIы гъум кIакоми ыпашъхьэ 
къиуцогъэ шыур къышIэжьи, ыбзэгу ыдырыжьзэ, нэбэ-набэу къыфыдэплъыягъ.
- Ора, Онэтыгъу лъащэр, Шъэбэкъу, Ацумыкъу 
жэные напэхэр зыумысынэу, адыгэ Iофым тегущыIэнэу, 
зэригъэфэнэу къызтефэрэр! - Къэлэкъутэ IэпшъэцэшхуитIукIэ етхъохи, Онэтыгъу лъащэр ишыплIэ дидзагъ.- Арымырми бэшIагъэ сызыплъыхъущтыгъэр, Тхьэм укъысфихьыгъ!
- Къэлэкъут, хэсэ пашъхьэм емыкIу къыщымыхь! - 
зэIукIотыщтыгъэ лIы купмэ Шъэбэкъу къахэкIи, ыпашъхьэ 
къиуцуагъ.- Тэри, хасэм къекIолIагъэхэри, адыгэ Iоф 
зэфэмышIумэ агъапэхэри, къэбар мышIу зэтеIукIыкIэ 
тишIуи, тызиджагъуи къыттемыгъэгущыI. Мыщ пшъхьэкIэ, 
пшыпхъукIэ къыуишIагъэр шъхьакIо, ау тIорэм къызэрэдыримыгъаштэрэм пае хасэм игущыIэ къыщырагъэухыгъэп 
къытамыIоным фэшI къыIо шIоигъор къегъаIу. ЕтIани 
жаныемэ яхасэ шыплIэкIэ цIыф хахмэ зэрэсымыдэщтыр 
къызгурыгъаIу.
- КъызгурыIуагъ, Шъэбэкъу пщышхор, хасэм ыцIэкIэ, 
нахьыжъмэ ацIэкIэ къэоIошъ, сынапэ хэслъэшъухьажьынэп,- Къэлэкъутэ мытхъытхъэу, ыIэшхохэр ишыплIэ 
дэдзагъэм тегъэкIагъэхэу къыIуагъ,- аужрэ лъэIур пфэзгъэцэкIэн, сэ мыщ сыдэгузажъорэп, хасэр зэхэкIыжьыфэ 
сежэн, зибэ щышIагъэм имакIэ щышIэжьын. Ау апэрэ 
лъэIур мыщ ыпшъэ ифэжьынкIэ сыгугъэрэп - ыпхэкI уцIыныгъэ,- дзыо ушъагъэм фэдэу Онэтыгъу лъащэр шыплIэм 
Къэлэкъутэ къыдидзыгъ.
Онэтыгъу къехъулIэгъэ шъхьакIом гур фызэкIигъаблэу 
къызщылъэтыжьынэу фежьагъ шъхьакIэ, ылъакъомэ 
амыIыгъыжьэу лъэгонджэмышъхьэкIэ зэхэфэжьыгъ, 
къамэм етхъуагъ, ау къэмалъэр нэкIэу къычIэкIыгъ.
Онэтыгъу лъащэр къэзгъэтэджыщтыгъэ нэбгыритIумэ 
шым къепсыхын гухэлъ зимыIэгъэ Къэлэкъутэ ариIуагъ:

--- Page 35 ---

- Ыуж шъуикI, зышъумыуцIэпIыжь. Нэпэ шIой, гущыIэ 
шIойкIэ шъуапашъхьэ къихьагъэр шъуанэIу исщыжьыщт,- 
еIэбэхи, ицые пшъапIэ ыIыгъэу хэсэ утыгум рилъэсыкIыгъ.
Бырсыр-хьэлэбалыкъыр ошIэ-дэмышIэу хасэм къызэрэхэтэджэгъагъэм фэдэу нэрэ-Iэрэ агу Iэсэжьыгъэ. Зи 
мыхъугъах пIонэу Шъэбэкъупщми утыгур ыIыгъыгъ:
-...ТыркуемкIи, КъырымкIи тлъэкI къэдгъэнагъэп. Тэ 
зыдгъэадыгэу, нахьыбэрэ шъхьэкIэфэныгъэ ахэмэ афэтшIы 
къэсми, яшъхьарытыгъэ къытфыхагъахъо, нахьыбэ афатшIэ къэсми, тхахырэр ашIомакI. Пэщэгъур, хъаныгъор 
зэблахъу къэсми, шъэожъые-пшъэшъэжъые чанхэмкIэ, 
дахэхэмкIэ шъукъытат аIо нахь, мылъку къыкIэдэужьхэрэп.
- Шъэбэкъупщыр, тхьамэтэ маф, емыкIу къысфэмышI 
узэрэзэпызгъэурэмкIэ, укъызыхъугъэ мафэр непэ фэдэу 
къэсэшIэжьы,- лIыжъ од тхыщэ горэ, бэщыпэр зыхэтмэ 
ашъхьаригъэсысыкIызэ, къэджагъ,- тисабый-бынхэмкIэ 
тырку-нэгъойхэм къыташIэрэр зыздэбгъэзэнэу зыфэпIорэ 
урысмэ къыташIэщтба? Пщыгъупшэжьыгъа ахэмэ зэгорэм 
къосэгъупщ Рэдэд ибынкIэ къыташIэгъагъэр? Сыдигъу сэIо 
ар зыхъугъагъэр, сятэжъ изэманыгъэмэ сшIэрэп.
- Уятэжъ изэманына,- къыбгъодэт горэм къыфидзыжьыгъ,- Къырым хъанри а лъэхъаным къытпэIусыгъэп, 
Тыркуери зыдэщысым щысыгъэп.
- Ара? - лIыжъ тхыщэм зызэтыриуIубэжьыгъ, къэдаIощтыгъэхэри зэфычIэплъхэзэ, къызхамыгъэщэу зэрэгъэщхыпцIыгъэх.
- А зыфапIорэми, нахьыжъ, шъыпкъэ хэлъ,- Шъэбэкъу зэхимых фэдэу къыфадзыгъэм шъхьарыкIыгъэмэ, 
лIыжъым къыкIэлъиIожьыгъэр шIощхэныгъэми, жъы 
пстэури зэрэшъхьэкIоштапхэр ешIэти, къызхигъэщыгъэп,- 
Рэдэд пщышхом гъэпцIагъэ IофкIэ къытекIогъагъэх, ибыни 
гъэрыпIэм ифэгъагъ. Джа Урысые Мэскэу цIыф хьакъулахь 
ежь къытырамылъхьагъэмэ, зыми тырилъхьагъэу сыщыгъуазэп.
"Армэ хъун",- лIыжъ одым зэхихыгъэмкIэ джы зэрэразэр ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ.
- Арышъ, Алахьым, зэкIэри зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахьталэм мафэ тфишIын жэные хас, джырэкIэ, зыкъэтыухъумэжьынкIэ гугъапIэу тиIэр Урысые 
Мэскэу лъэныкъор арышъ, тахэхьан, тадэгущыIэн. Ащ 

--- Page 36 ---

фэдэ хэгъэгу горэ къыткъомыуцоу Къырым хъаныгъоми 
Тыркуеми тагъэпсэущтэп. Къыздешъогъаштэмэ, джар 
сигухэлъ. Сэрэп, Къэнэшъыкъо Шъэбэкъоп урыс Iофыр 
зищыпашIэр. Бэслъыные щыщ Къанэкъо Мэщыкъупщыр 
зипэщэ лIыкIохэри гъэрекIо Урысые пачъыхьэ Иуан дэгущыIагъэх, тызэхэгущыIэжьын, къызэрекIоу тыпсэун къариIуагъ. Зэхэшъухыгъэ апэ къэдгъэгущыIэгъэ тихьакIэ 
абэдзэпщ Дударыкъо бэслъыныехэми, абадзэхэми къакIэрыкIыгъэ къэбарэу къышъуфиIотагъэр. ШъуиIо сиIо, 
шъуIощтым сыкъежэ, жаные хас! - Шъэбэкъу мыгуза жъоу 
утыгум икIыжьи, къызгокIыгъэгъэ абэдзэпщ Дударыкъо 
хьакIэм гоуцожьыгъ.
Гъоумэ яджэмэкъэ зэтеIукI тхышъхьэхэри, кIэйхэри 
къызэлъигъэджагъ, зэпыугъо бащи тырамыгъашIэу лъэсхэми, шыухэми якъамэхэр къырапхъотхи, гъэмэфэ тыгъэм 
пэлыдхэу зэлъаIэтыгъэх.
Пщымэ ацIэкIэ Шъэбэкъу джыри хэсэ утыгум къихьагъ, 
къэмэ къих-къимыхыкIэ къыдезгъэштагъи, къыдезымыгъэштагъи къариIуагъ:
- Сыжъугъэрэзагъ, Алахьыр разэ къышъуфэхъу. Джы 
ечэнд нэмазкIэ тихасэ кIэух фэтшIын, Алахьым ыпашъхьэ 
тиуцон, итхъухьэгъэ Iофыр къыддигъэхъунэу телъэIун.
МуIазиныр тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэм теуцуи, шъэлэуат 
къэхьыным фежьагъ.
Нэбгырэ шъэ заулэ хъурэ хасэм зызэбгыритэкъуи, 
псы зыIыгъи, псынэкIэчъмэ заIузтэкъуагъи амдэз аштэу 
рагъэжьагъ. Ефэндым ицые къыблэ лъэныкъомкIэ ыдзи 
зытеуцом, хэти зыдэщыт чIыпIэм, къохьэпIэ чапэм екIотэхрэ 
тыгъэм фэкIыбэу, джа дэдэр ышIагъ.
Дзэгъащтэрэ Тауташрэ агу илъыр зэфэшъхьафыгъэми, 
зы диныр зэдаIыгъэу Алахьым ыпашъхьэ итыгъэх.

--- Page 37 ---

Хасэм къикIыжьхэрэ Дзэгъащтэрэ Тауташрэ мэз 
Iапчъэм зычIахьэхэм, гущыIэ макъэу къэIугъэм къызэтыригъэуцуагъэх.
- Къэлэкъутэба ар зымакъэр?! - Дзэгъащтэ къыIуагъ, 
шыми елъэдэкъэуагъ, Таутэшэ хьакIэми исэшхуапшъэ ыIэ 
телъэу ыуж ихьагъ.

--- Page 38 ---

- Узфэмышхэрэр сыда?! - нахь зэхэугуфыкIыгъэу 
Къэлэкъутэ ымэкъэ Iужъу джы къалъыIэсыгъ.- КъыохъулIагъэр пшIошъхьакIу, ара?
- Хэсэ утыгум къыщысэпшIагъэм ыуж сыщымыIэжьми 
нахьышIу... Зы къэмэогъу закъу сищыкIагъэр, сэри зызгъэпсэфыжьын, ори угу псэфыжьын. СыолъэIу, а зыр 
къысфашI.
- Зы лыуз закъокIэ дунаим уехыжьы пшIоигъу, ара? 
Хьау, шIойхэкI, дунай нэфыр джыхьнэм мэзахэ щыпфэсшIын сигухэлъ сэ!
- Сыдэущтэу? - Онэтыгъу лъащэм къыIуи, шылъэмакъэу къэIугъэм шъхьэр кIыригъэпхъотыкIэу, IэпыIэгъу 
лъыхъукIэ кIэкуукIыгъ: - СаукIы, шъублэмыкI!..
Куорэр пэфаокIэ чъыг лъапсэм кIэридзи, чэтэпшъэ 
IыгъкIэ Къэлэкъутэ къызщылъэтыгъ, шыуитIур къызешIэжьым, Iоф зыримыгъэшIэу къафидзыгъ:
- Шъора сэIо мыщ игугъапIэр? Шъукъеблагъ. Джары, 
къэбэртэе хьакIэр, сыд пIуагъа пцIэр? Ары, ары, Тауташ, 
къэсшIэжьыгъ. Мы джэгуалъэм ыцIэ къыосIон сыфимыфэзэ, тызэшIокIодыжьыгъагъэти, джы Алахьым укъысфихьыжьыгъ. Онэтыгъу лъащ мыщ ыцIэр, сабый тыгъугъэкIэ ымыгъэунэхъугъэ Адыгэ шъолъырым унагъо 
къикIынэпщтын. ЕтIани мы лIы къэбзэжъыр хэсэ утыгум 
къеуцошъ, тыкъегъэсэжьы... Шъыпкъэ, къыIуагъэхэмкIэ 
сыгу къимыгущыIыкIыгъэуи арэп, ау ащ фэдэ гуимылъ 
гущыIэмэ къарыкIырэр къызгурымыIорэмэ сащыщэп сэ!.. 
Уфаемэ, хьакIэ, къыостын.- Къэлэкъутэ ыгу къыдеIэу 
щхыгъэ.- Къэбэртае зыдащ, цу горэм дыкIапшIэмэ, бгъэжъонкIэ дэгъу.
- Тэри мыщ фэдэхэр тиIэх, сыд пае япчъагъэ хэзгъэхъон. УичIыфэ телъмэ, уихьылъэ къырегъэхьакI, къыуишIагъэр ешIэжь.
- Ары сэри симурадыр. Мыщ есшIэщтыр шъошIа? 
Неущ щегъэжьагъэу онэгум ипхагъэу жаные шъолъырым 
чылэгъо дэхьэ-дэкIэу къыщесщэкIыщт. Ыгъэунэхъугъэ 
пэпчъ, сыкIэупчIэзэ, къэмапэкIэ къыхэзгъэпыджэщтых. 
Къялыжьмэ, хьэр псашъо езгъэщэщт, нэгъой е тырку 
горэм пкIэ хэмылъэу естыщт. Ежь джэголъэжъыр зэогъукIэ сыукI еIошъ, къысэлъэIу. Сыд онэгум шъузфисыр, 
шъукъепсыхба, сшыпхъу тхьамыкIэ цIыкIу Къырым зэрэщищагъэр ыгу къэзгъэкIыжьыщт. Нэгъоймэ шылъыр 
зэрэрашъоу, мыр ежь ылъ езгъэшъожьыщт.
- Хьау, хьау, Къэлэкъут, тэ гъогу тытет, некIо, хьакIэ, 
тыкъызбгъодэкIыгъэхэр къытэжэх,- Дзэгъащтэ къежьэжьыгъэ къодыеу зэхихыгъэу, аримылъэгъулIагъэр ыгу 
къэкIыжьи, зэджэкIыжьыгъ: - Къэлэкъут, сыда Онэтыгъу 
пфимышхыщтыгъэр?
- Марыба,- Къэлэкъутэ ащ ежэщтыгъэ пIонэу хьазырым илъ гъогу гъомылэ хьаджыгъэр ыIэгушъо ритакъозэ, 
къаригъэлъэгъугъ.- Илъэс псаум фэхъущт гъогу гъомылэр 
ихьазырмэ арыубагъэу езгъотылIагъ. Iусэтакъо шъхьакIэ, 
ычый игъукIыгъэшъ, ригъэхышъурэп.
- Псы уимыIэмэ, къыостын,- Тауташэ зэджэкIыгъ.
- Псы симыIэу мэхъуа, ежь иуани голъ ар... Ау ылъ 
гъуаткIокIэ джа гъомылэр сэ ащ ычыишъхьэ резгъэгъэхыщт!..

--- Page 39 ---

Мэз Iапчъэм шыуитIур къызчIэкIыжьым, джы нэс Тауташэ къыфэмыIошъущтыгъэр къыжэдэзыгъ:
- Гунахь къэсхьыщтмэ, Алахьым къысферэгъэгъу, 
Дзэгъащт, ау Къэлэкъутэрэ Онэтыгъурэ язэрагъэхьырэ 
щыIэп, тIури жъалымых.
Дзэгъащтэ ышъхьэ къыпхъотагъ, ау зи къымыIоу 
заулэрэ кIуагъэу джэуап къытыжьыгъ:
- Олахьэ сымышIэрэ, хьакIэ, КъэлэкъутэкIэ ар озгъаIорэр. Онэтыгъу лъащэр жъалым, сыд епIолIагъэми, тефэ, 
ау Къэлэкъутэ зэрэкIочIэшхом къогушхукIызэ, зыгорэхэр 
еIо пае земыгъэгъэдел, гупцIан, шъузабэхэмкIэ, ибэхэмкIэ хьалэл. Зыгорэм хэогъэкIуакIэмэ шIэ?
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт,- Тауташэ къыIуи, псынкIэу 
къыпидзэжьыгъ: - Шъыпкъэ, зыгорэм хэзгъэкIокIэнкIи 
мэхъу. Ятеплъэ-IуплъэкIэ зэфэмыдэхэу ягущыIэ гъэпсыкIэкIэ Къэлэкъутэ яхьщырэу адыгэ жъалым горэ тыкъыздикIыжьрэ Къырым къыщыслъэгъугъ... Къырым хъан 
Долэт-Джэрые ищагу дэт ухъумакIомэ яжъалымыгъэ ащ 
къыуигъэштэжьын. Джа лIы жъалымым илъэIу Трамхьаблэ 
тыкъыдэзыщагъэр.
- Зигугъу къысфэпшIырэм Мамыя ыцIэр? - Дзэгъащтэ 
зэгуцафэрэм къыкIэупчIагъ.

--- Page 40 ---

- Ары. Джа непэ шъуигъусэгъэ лIыжъым ыкъокIэ 
сенэгуе. КъыосIуагъэр Пщыапшъэкъом зэхихыжьынэу 
сыфаеп, Мамыем илIыгъэ фэухрэп... Ежь Пщыапшъэкъом 
нэгъой махъулъэ зэриIэр арыщтын... "Шылъым ешъорэ 
пстэури жъалым-утэшъуагъэм рехьыжьэ" ащ фэдэу 
къычIэкIын языгъэIуагъэр...
- Олахьэ, хьакIэ, шылъым ешъорэ нэгъой пстэуми ар 
сфямыIолIэн, Тхьэм ыпашъхьи ягунахь къыщытхьын...
V
Уахътэр чэщыбгым екIуалIэщтыгъэми, Жъажъые 
ихьакIэщ щызэхэс лIы купым зэхэкIыжьын гухэлъ иIагъэп. 
Къэбэртэе хьакIэмэ къалъихьэгъэ гъунэгъулIмэ анэмыкIэу 
къоджакIэми, къоджапшъэми къарыкIыгъэхэр ЛIымафэ 
ишыкIэпщынэ едэIух, мэкъамэм хэлъ гущыIэхэр зэхэугуфыкIыгъэу лIыжъым алъегъэIэсы, ошIэ-дэмышIэ гушIуа гъор къызфефэхыгъэ Жъажъые бысымыр гукIи, псэкIи 
шыкIэпщынэм дежъыу. ХьакIэмэ ащымыукIытэщтыгъэмэ, 
джэхашъом къытелъэдэни, къэшъонэу ыгу щыт. Ижъырэ 
гъыбзэр къэзыIорэ лIыжъым ыгучIэ чIетхъыми, ежь 
Жъажъые егъашIэм зыщызыдзыещтыгъэ насыпыр ащ 
къыдэкIуагъэу, зыщыщ адыгэмэ гъыбзэр афэмыгъэхьыгъэу, ипыймэ афызэхалъхьагъэу, шъуфэшъуашэр къышъохъулIагъ, шIумэ шъуеплъ, тэри джары зэгорэм тызхэтыгъэр 
ыIорэм фэдэу шъхьэр дегъэсысы, лъапэр къегъашъо. 
ЗыкъызишIэжькIэ, емыкIу къэсэхьми сшIэрэп еIошъ, 
зыфэсакъыжьы - лъэпэ къэгъашъор щегъэты, шъхьэ 
дэгъэсысри нахь макIэ ешIы.
Мэл укIыгъакIэм игуIэ-шIуIэ IэшIэхкIэ рагъажьи, пIастэ 
зыголъ цэгажъэмрэ бахъсымэ шIыгъакIэмрэ зытизыгъэ 
Iанэр зырахыжьыгъэм бэ зэрэтемышIагъэр хьакIэщым 
исхэм анэгу къыкIэщы. Пщыапшъэкъом, ынэкIушъхьэ 
плъыжьышэ кIэхъукIыжьыгъэу ыпашъхьэ къырагъэнэгъэ 
бахъсымэ Iэгубжъэм загъорэ хэхъумпIэ. Сыутэшъуагъэу 
къызшIомыгъэшI риIорэм фэдэу Iэгубжъэр ыIэтэу ыгъэуцужь къэсми къыфэсакъырэ ибайкол Дэдайкъани фычIэплъы. ХьакIэмэ къафихьэгъэ чылэлIхэм чэф тIэкIу агъотыгъэми, къызхагъэщырэп, ЛIымафэ дежъыух.

--- Page 41 ---

Iоф хэфагъэр Жъажъый. ГушIуагъом зэрехьэми, 
зеIажэ. Ыкъо Мамые макъэ къызэригъэIугъэри, тхьае гъэпсэу дэдэкIэ фэмыштэми, дэгъу, дышъэ-тыжьын ахъщэ 
жъгъэй заулэ къазэрэфигъэхьыгъэри дэеп, ящыкIагъ. 
Ахъщэ уиIэмэ, хыIушъо бэдзэрым узыфаер зэкIэ - щыгъыни, Iаши, онэши, ашъыу пфэIыгъыщт-пфэгъэшхэщтмэ, 
унэIутмэ ащыкIэкIыжьэу щыбгъотыщт, икъунба зыхамыIо-пэIошхоу игъашIэ къызэрихьыгъэр. "Ныом IэкIэфагъэм 
тытыригъэплъэжьыщтмэ сшIэрэп нахь, Iалъмэкъжъыер 
онтэгъу, ахъщэ дэхэкIае илъ. Зыкъом фэбэгъоныр, сэ 
тыжьын бгырыпх къызысфарегъэхьым, янэу къэзылъфыгъэм, нэмыкI IэпэщысэкIэ, дышъэм, тыжьыным хэшIыкIыгъ 
фэIуагъэп ащ, къылъыплъэгъагъэмэ, сыд щышIыни... 
Янэба, ецIацIэщтыгъэмэ, зэрэхъун риIощтыгъэмэ гъэшIэгъона... Сэрыгъэмэ, хъулъфыгъэ тыжьын бгырыпхыр 
бзылъфыгъэ тыжьын бгырыпхыкIэ зэблезгъэхъущтыгъэ, 
Къырым къытфырахыгъэр, еплъыгъо симыфэзэ, сыд 
хьакIэха къысфэпщагъэхэр ымыIоным пае, къэбар гушIуагъом дыкIыгъоу ыдэжь зыфычIэсэхьэм, ыкъо имыгугъужьэу зэкIоцIихыгъэм зытеплъэм, зыми къыкIэмыупчIэу, 
тырахыжьынкIэ щыщтыхьэу Iалъмэкъжъыер ыгужъуакIэ 
дидзагъ. Тыжьын бгырыпхыр ежь ымынапэу зешIэм, ышъо 
зэокIыгъэми, ыблыгучIэ чIикуагъ. Аущтэу тиунэ ис шъхьэпапцIэр ыкъокIи, сэркIи, къытфаригъэхьыгъэмкIи зекIуагъэми, тхьаегъэпсэу, зыпашъхьэ сис хьакIэхэм, чылэлIхэм, 
зиIо ыжэ къыдэмызызэ, зыфагъэцакIэрэ ЛIымафи апашъхьэ сыщигъэукIытэжьыгъэп, гъунэгъу нысэхэми, ыжэ 
ахимыхэу яцэлэшхэкIыми, алъэкI къагъэнагъэп..."
ЛIымафи ишыкIэпщынэ мэгъы, мэпыхьэ: "...Хы ШIуцIэм Тыркуер къытфекIы, ЕкIэ къырым хъаным телъахъэ, 
Лъы пахъэр адыгэчIым шъхьарехы, Хэт гущэми тыкъзэхихына?.."
Жъажъые непэп мы гущыIэхэр зызэхихрэр, гучIэр 
чIитхъэу, нэпсы къэмычъэм зэшIуитхьалыкIэу тхьапшрэ 
ЛIымафэ дыригъаштэзэ дежъыугъа! Сыда джы ыгу 
римыхьрэр, къехъулIэрэр? Сыда шъыу къэхъугъапэр, 
Къырым къикIыжьрэ хьакIэмэ апашъхьэ сиунэ къырахьэгъэ 
гушIогъошхом къымыубытэу, ищыкIэпщынэ зыфигъэгърэр, сишъэо закъо шъхьэегъэзыпIэ фэхъугъэ къырым 
хъаным игухьэгужъ зыкIытырикъутэрэр? Муары сихьэкIэ 

--- Page 42 ---

лъапIэмэ агу зэрэримыхьрэр ашъо къыхэщы... Хъунэп 
шъыу, зэ къэух, моу садэжькIэ къаплъэба, сыкъызэхэхба... 
Ары укъызэхихын, ежь ыкъо Дзэгъащтэ, еплъ ащ фиусыгъэ цIэм, дзэр ригъэгъэщтэщт, сэ скъо пэшIуекIуагъэ фэдэу 
зэхихыгъэшъ, адэ пэшIуекIуагъ, лIыгъэ пхэмылъэу, акъыл 
дыуимыIэжьэу Долэт-Джэрые къырым хъаным ищагу 
удагъэтыщта! О Шъэбэкъупщыр уихьакIэщ къехьэмэ, тэ 
зыгорэм тызыхимыIонэу ара? Шъэбэкъурэ Ацумыкъурэ 
апшъэ мыкIомэ, акIахэ уцущтэп мо сихьэкIэ къэбэртэепщ 
Пщыапшъэкъо. ИщысыкIэ, ыпкъ IыгъыкIэ, игущыIакIэ 
изакъоми, пачъыхьэ Iори, тезэгъэщт. Скъо Мамые зищагу 
утыгу ыIыгъ къырым хъанри пшIэхэнэп талъэныкъо къыкъокIынкIи... Адэ джары куцэр теуцогъу-теуцогъу 
зыкIаIорэр. Тэ тинасыпти, кIэсаIоми, къежьагъэкIэ сенэгуе, 
ощ нахьи сынахь мыдэеу, уапшъэкIэ сызагъэтIысыщт 
мафэр, къысэхъуапс, къысэшъугъу фаеми, къысфэкIо. 
Сыд пшIошIыра синыо къызыкIысэдыргъырэр? ЩымыIэ 
мыгъор ары! Джы а слъэгъурэм, илъэс пчъагъэм зыдыхэтыр тымышIэгъэ шъаом, жъышъхьэ мафэ техъулIэнэу сыгу 
къысеIо. Тыкъызэхэх, си Алахь, зэкIэми тинасып, Бырсыр 
Жъажъые инасып, атегъакIу, сызэхъуапсэщтыгъэ пстэури, 
сигъунэгъу ЛIымафэ апэ зэритэу, къысэгъэхъопсэжьых.
ШыкIэпщынэ еонри, гъыбзэ орэдри ЛIымафэ къыухыгъ. 
ХьакIэщым къиуцогъэ кIым-сым онтэгъур Пщыапшъэкъо 
къыукъуагъ:
- Олахьэ-билахьэ, ЛIымаф, къырым хъаным зи къемыгъэлыгъ.
- Тыркуери игъусэжь нахь ащ...- зыфаер зэхэзыхыгъэ Жъажъыий къызIуипхъотыгъ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Зэхахыжьмэ, зыкъызэрэтфашIыщтыр сшIэрэп нахь.
- Зэхахыжьмэ шIу тамыгъэхьынэу, Жъажъый, сэркIэ 
огугъа укъыздежъыущтыгъэ гъыбзэр зэхэзылъхьагъэр,- 
бысым лIыжъыр зыдаорэр къызгурыIогъэ ЛIымафэ щхыпцIыгъэ, хэщэтыкIыгъ,- ямыфэшъошэ тхьамыкIагъор зыпшъэ 
дэлъ адыгэхэр ары.- Зэпыугъо фишIи, фыкIигъэтхъыжьэу 
къеупчIыгъ: - Апэрэу зэхэоха мы гъыбзэр?
- Ары, ау непэ етIани сигушIуагъоба...- къышIудэоягъэр зэрэхигъэкIокIэжьыщтым иушъхьагъу Жъажъые 
къыгъотыгъ, Пщыапшъэкъо игулъытэ ишIуагъэ къэкIуагъ:

--- Page 43 ---

- Адэ сыдэу пшIын, ащ фэдэ зэмани зэгорэм тыхэтыгъ, 
джыри тиIоф псынкIэп.
- ПсынкIэ Iоф хэлъэп, зиусхьан,- хьакIэмэ ащыщ горэм 
къыIуагъ.
- Ары, ары, псынкIэгъо Iоф щыIэп,- Пщыапшъэкъо 
къыфадзыгъэм дыригъаштэ фэдэу зишIызэ, "мы слъэгъурэмэ ажэ удэмыплъыхь, унэ къыкIэIэбэщтых" гукIэ 
ыIуагъ, бахъсымэ Iэгубжъэр ыпашъхьэ ригъэкIотыжьи, 
ыгу къеорэр ихэщэтыкIэкIэ къаригъэшIагъ: - Тэ тилажьи 
ащ хэлъ... Адыгэхэр тызэкIурэп, тызэдэIужьрэп. Джа 
лажьэм талъэныкъокIи, шъуалъэныкъокIи тыщигъаIэрэп. 
Тэхъуапсэ тIозэ, тызэшъугъужьы, тызэпыижьы, тапэ ишъырэм ишыкIэ къэтэубыты, къытхэщырэм ипаIо щытэуты. 
Нахьыжъыр зыкIэдгъашIорэр, нахьыкIэм уасэ зыкIыфэтшIырэр къыдгурымыIозэ, тыкъэхъу, тэлIэжьы.- Шъхьаныгъупчъэ мэзахэмкIэ Дэдайкъан байколым шъхьэр 
зэрэкIипхъотыкIыгъэм гу зылъетэм, Пщыапшъэкъор 
псынкIэу къэупчIагъ: 
- Сыд щыIэр ащкIэ?
- ГумэкIыгъо щыIэп, зиусхьан,- зышъхьэ къэзыпхъотэгъэгъэ лIыхэри Дэдайкъан ыгъэрэхьатыгъэхэми, афыпигъэщэжьыгъ: - Ныбжьыкъу горэм зыIуидзыжьыгъэ фэдэу 
къысщыхъугъ.
- Ухэукъуагъэп, хьакIэ,- Жъажъый щхыпцIыгъэ, зэгуцэфагъэр фэушъэфыгъэп,- зиныбжьыкъу плъэгъугъэр 
синыо шъхьэпапцIэкIэ енэгуягъо... ДэIошэн тIэкIу-шъокIухэр 
инэрыгъ ащ... Шъаом икъэбар егъапэщтын тхьамыкIэр... 
Джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт сэ...
ХьакIэщым Жъажъые зэрикIыгъэм лъыпытэу шъхьатехъо къолэнышхор къызэхъухыгъэ ныоу лъэгуцэ пкъэум 
кIэрытыр ылъэгъугъ, фэгубжыгъ:
- Арэп, джынэмэ уадэбыбыщт пIонэу сыда мыщ узыфыщытыр?
- Сышъухаплъэшъ,- Цыраци зэригъэжагъэп,- 
шъушъхьэ хэр узэндыжьэу шъузэхэс, щытхъукIаерэ убыкIаерэ аIуагъ.
- Умыкуу! Тыкъызэхябгъэхыщт...
- Лъэшэу сегъапэ! Мэлищыр чэщыбгым намыгъэсэу 
дэпкъ-далъхьэ зышIыгъэ хьакIэмэ шъэо шъхьапаемкIэ 
сяупчIын сэIо. Сибэлыхьэ зытемыфэным унагъо ышIа гъаымышIагъа? Нэгъой нэзэжъу горэ къыщэнышъ, тилIакъо 
ыуцIэпIыщт.
- Сыдигъо нэса, жэмыIан,- щхыпцIыр Жъажъые 
ымакъэ нахь къыхэщэу къешъэбэкIыгъ,- тилIакъо уфэгумэкIэу зебгъэжьагъэр?
- Тишъэо мыдаIо сыныбэкIоцI къызикIыгъэм щегъэжьагъ... Ащ сэ къезгъэщэщтыр сэшIэ, укъысэмыупчI, 
къыосIощтэп.
- Хъугъэ, ащ тынэсыгъэгоп, зыгъэрэхьат. ТихьакIэхэр 
нэфшъэгъо гъогу техьажьынхэкIэ сенэгуе.
- Ягъусэ байколым къымыгъэзэжьыгъэуи?
- Ары шъыу... ЗэрэхъурэмкIэ, джыри Iанэ къытфэпшIын фае хъущт.
- Ары, ежэных!..- Цырацэ ошIэ-дэмышIэу ыIэнтэгъупэ 
зыдедзыем, ыблыгучIэ чIэлъыгъэ тыжьын бгырыпхыр 
къычIэзыгъ, етхъохи, зычIэлъыгъэм чIикожьыгъ.- Тумы 
тхьэ ешI мыри, сыеу сыеп, тыгъуаси, нычэпэрэчэщми 
къыздесэхьакIы, зесэгъэгъэлIэжьы.
- Унэм щылъыпIэ къикIрэба?
- Тыгъуаси, тыгъопчыхьи тиунэ гъунэгъу нысэхэр 
зэризыгъэхэр пшIэрэба? Утырагъэплъэжьыныеп. Сэ ащ 
есшIэщтыр сэшIэ.
- Убг илъхьи, джанэр телъэшъожь,- ныом ыгу къэкIыгъэр къышIагъэм фэдэу Жъажъые къыIуагъ.
- Ал, сыдэу тиIорэ тишIэрэ зэтефэра? Адэ, тызэцэлашхэзэ, гъашIэр къызэдэтхьыгъ нахь мышIэми, зыго рэхэмкIи зэфэдэ тыхъугъ. КIо, укъызхэкIыгъэмэ ахэхьажь, 
лIыжъ. АIорэр адаIу, закъыхэмыгъэщ. Ар сэIокIэ, ЛIымафэ 
нэшIошIыжъым зыфэмыгъэцIыкIу. Ари, зи фэIуагъэп, 
хьакIэмэ ашхырэр адешхы, мэл горэмкIэ зыкъорэIэбэжь. 
Хьау ыIомэ, тэ къыттефэрэр афэтшIагъэмэ, сеплъмэ, иунэ 
егъэшIэрэ хьэкIэкIуапI, ыдэжь ерэщэжьых, щерэхьакIэх.
- ПIорэр сшIэрэп, бетэмал! - Жъажъые зищыIэзэ, 
къыхэгубжыкIыгъ.
- ХьакIэм бысымхъожь ышIырэп. Зэлъ, шылъэмакъэ 
къэIу!
- КIо, лIыжъ, кIо, хьакIэщым ихьажь. Дзэгъащтэдыхэр 
ары. Лъэгуцэм тытыралъагъомэ, емыкIу къэтхьын.
Жъажъые хьакIэщым зегъэзэжьым, зыфикIыгъагъэми, 
шылъэмакъэу къеIугъэми ягугъу афимышIэу ичIыпIэ 

--- Page 44 ---

зыригъэгупсэфэжьыгъ. Пщыапшъэкъо къэбэртэепщым 
иадыгэ гупшысэхэу блитIупщыгъэмэ афыкIэгъожьзэ, дэIоныр ригъэжьэжьыгъ.
- ...Джары зэрэщытыр мы лъэныкъом щыIэ хы 
МыутIэмрэ хы ШIуцIэмрэ тэ талъэныкъо щыIэ Каспые 
хымрэ азыфагу адыгэр итэкъуагъ. Къытхэс-къытэшIэкIыгъэ лъэпкъмэ япчъагъэ елъытыгъэмэ, тэ бэ тэхъу, ау лъэпкъ 
зэтеутыгъэм телъахъэ, лъэкI къытитрэп. Мыхъу зыщыхъужьырэм, адыгэ лъэпкъ зэтеутыгъэми уезэгъыжьын. 
ЛIэкъо зэфэмышIум шIу къытфихьыщтэп, теунэхъулIэщт. 
ЗэкIэри пщытатэ хъуным фай, анахь Iушри анахь лъэшри 
язэрэгъашIэрэп. Шъо шъуалъэныкъо елъытыгъэмэ, 
КъэбэртаекIэ а Iофыр нахь щыдэй, нахь щызэпыщытых.
- Къысфэгъэгъу, хьакIэ,- ЛIымафэ ыжэкIэ-пэкIэ тхъуагъэмэ ыIэгушъо аригъачъэзэ IущхыпцIыкIыгъ,- уигущыIэ 
зэрэзэпысыутрэмкIэ, тэ талъэныкъуи щыIэхэр адыгэх. 
Адыгэр тыдэкIи щыадыг, Тыркуем ифэми, адыг. Къырым 
ифагъэри ары...
- Тэрэз, тэрэз, ЛIымаф,- гущыIэ лъапсэр зыдэгъэзагъэр Жъажъые къыгурыIуагъэми, къырым хъаным игугъу 
къызешIым, ежь зыфэе лъагъом, ыкъо илъагъо тырищэ 
шIоигъоу къэгузэжъуагъ,- ащ нахь шъыпкъэ пIожьынэп, 
улIымэ уиадыгагъэ тыди къыщхэбгъэщын, къыщыбгъэлъэгъон фае. НэмыкI лъэпкъмэ захафэхэкIэ, абзи, яхабзи 
зыщыгъупшэжьхэрэр щыIэх. Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, мары, тишъао...
- Жъажъый, тхьамэтэ маф,- къыщытхъу фэдэзэ, 
гъунэгъум къыригъэжьагъэр ЛIымафэ IэкIихыгъ,- ущэо, 
тэ тызэрэгущыIэрэр фэшъхьаф. Ары, зиусхьан, пIорэм 
шъыпкъэ хэлъ, ау шъуалъэныкъо къэбэртэепщхэм анахь 
цакохэп тэ типщыхэри. Къыбдесэгъаштэ, тятэ пIашъэми 
ар ренэу ыIощтыгъ, тяти щыгъупшэщтыгъэп, сэри къыкIэсэIотыкIыжьы. Адыгэ чылагъомэ адэс пщы цIыкIухэр ары 
тызтекIодэжьыщтри, тызэунэхъулIэжьыщтри.
"Мы сапашъхьэ ис лIыжъыр мыпщыхэкIми,- Пщыапшъэкъо зиусхьаным ыIуагъ,- чэщ-зымафэ хъугъэшъ 
нэIуасэ сызыфэхъугъэр, ышIэри бэ, иакъыл зынэсри 
нахьыбэжь, джыдэдэм пщытатэ хэт фэпшIыгъэми, ыпшъэ 
ифэнэу лIыжъ Iуш. Ау, иадыгагъэ къыубытызэ къызхигъэщрэп нахь, пщыхэр икIасэхэп, мышIапхъэ пшIагъэу 

--- Page 45 ---

Алахьым ыпэ укъырерэмыгъаф зыфаIорэм фэд. Къырым 
хъаным фэгъэхьыгъэ гущыIэмэ ар заратеIункIэщтыгъэр, 
гъунэгъу лIыжъым, сазэрэхаплъэрэмкIэ, зэшъэогъу фэдэх, 
къызэрэпебжъэожьыгъэр... Сыдэу зыпшIыгъэми, пфэмылъэгъуми, къырым хъаным игугъу уапашъхьэ къислъхьан".
- Ары, ары, ЛIымаф, тхьамэтэ маф, къэпIуагъэм 
хэбдзын хэлъэп,- Пщыапшъэкъо ыгу илъ шъорышIыгъэр 
къызхигъэщыгъэп,- чылэгъо пщы цIыкIухэр ары тызтекIодэжьыщтыр. Къырым хъани лIэкъо зэфэшъхьафхэр 
имысыгъэхэу щытэп. Ау апшъэрэ хъаныр зыхадзым, 
нэмыкIмэ заушъэфыжьыгъ, зыгорэхэми шъо шъуалъэныкъокIэ, Бэслъыные къуапэмкIэ аталыкъ ушъхьагъукIэ 
зыкъагъэзагъ. Арышъ, Къырым зэкIэри зэдэIурэ зэзыщхырэ апшъэрэ хъан зэриIэм пай хэгъэгу кIочIэшхо зыфэхъугъэр. Адыгэмэ язакъоп, Урысыери агъэщынэ.
- Ащ фэдэпщ тэри тиIэнэу ащкIэ къапIо пшIоигъощтын, 
зиусхьан? - ЛIымафэ тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Пщыапшъэкъо фычIэплъыгъ.
- Сыгу илъым, сызгъэгумэкIырэм къытебгъэфагъ, 
тхьамэтэ маф.
- Аущтэу оIомэ, адыгэ Iофым уегъэгумэкIмэ, зиусхьан, 
Джылъахъстэные кIожьыгъэ Идар ыкъо Темрыкъопщым 
сыд зыкIыдешъумыгъаштэрэр? - ЛIымафэ зыщыгъозэ 
Iофым пщы хьакIэм ышъхьэ фырихыгъ.
- Пщыапшъэкъо зиусхьан нэфыр зыдэщысым Темрыкъо тыщытегущыIэрэп, тхьамэтэ маф! - Дэдайкъан байколыр, ипщ аушъхьакIоу къыщыхъуи, къэгузэжъуагъ.
- Сапашъхьэ, байкол, титхьамэтэ мафэ ыпашъхьэ 
джынэкъэуж ащ фэдэ къыщымыIу. Къысфэгъэгъу, тхьамэтэ 
маф, сибайкол итэмакъ кIэкIы,- Пщыапшъэкъо ынэкIушъхьэ лыпцэ мысысэу къыIуагъ, къыпигъэхъожьыгъ.- Сибайкол жаныемэ адэжь тыщамыхьакIэу, къэбэртэешхо Iанэ 
горэм тыпэсэу къыщэхъу.- ЕтIанэ нахь мэкъэ шъэбэ 
тхьагъэпцIыкIэ, къяхъулIагъэр хигъэкIокIэжь шIоигъоу, 
исэмэркъэуми, ишъыпкъэми умышIэнэу къэупчIагъ: - 
Темрыкъопщым игугъу шъуалъэныкъокIи щашIа?
- Адыгэр сыдигъокIи адыг тIуагъэ, зиусхьан,- ЛIымафи 
зэхихыгъэм Iоф зыримыгъэшI фэдэу къесэмэркъэужьыгъ,- загъорэ шъуигугъу зэхэтэхы.

--- Page 46 ---

Унэ лъэгуцымкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэмэ джэуап 
тыжьыгъо Пщыапшъэкъор рагъэфагъэп. ХьакIэщым Дзэгъащтэрэ Тауташэрэ къихьэхи, пчъаблэм къыгоуцуагъэх.
- ШъукъыздикIыжьыгъэм, кIалэ, сыд къэбар къишъухыгъ? - упчIэр ыкъо фэгъэзэгъагъэми, кIэлитIумэ анэгу 
ЛIымафэ кIэплъагъ, гущыIэгъу апэ ыкъо зэришIыгъэмкIэ 
зэрэхэукъуагъэр рыхигъэкIокIэжьзэ, хьакIэм еупчIыгъ: 
- Сыд етIанэ, хьакIэ, узхэхьагъэмэ ахэплъэгъуагъ, сыд 
къахэпхыгъ?
- Адыгэ хэсэ пстэури, тхьамэтэ маф, шъуалъэныкъокIи, талъэныкъокIи зэфэдэ.
- Ащыгъум, Тауташ, шъо шъуиIуи, тэ тиIуи зэтефагъэ,- Пщыапшъэкъор щхыпцIыгъэ, иадыгагъэкIэ ЛIымафи 
ыуж зыкъыригъэнагъэп, упчIэр зыфэгъэзэгъагъэр зыцIэ 
къыриIорэр арыми, тIуми яупчIыгъ: - Сыд шъуздэщыIэгъэ 
жаные хасэм щашIыгъэ унашъор? КъытфэшъуIуат.
- Зиусхьан,- къэбарыр къэбэртэепщым ыгу зэрэримыхьыщтыр ешIэти, ыгу къигущыIыкIызэ, Тауташ къэгузэжъуагъ,- адыгэгур къэзыIэтын, зыгъэгупсэфын 
унашъо ащ щамышIыгъ.
- ЗанкIэу, шъхьаихыгъэу къэпIопэн хъумэ,- Пщыапшъэкъо зэгуцафэщтыгъэ Iофым иадыгагъэ щигъэгъу пшэу, 
ежьыррэ ибайколрэ нэмыкI хьакIэщым имыс фэдэу мэкъэ 
IэтыгъэкIэ къэупчIагъ,- сыд фэдэ унашъу жаныемэ рахъухьагъэр? - ежь-ежьырэу джэнджэш упчIи зэритыжьыгъ: 
- Къырым хъаныгъом пэшIуекIощтын?..
- Iофыр зэрэхъурэмкIэ,- ыкъо зыдэщыIэмкIэ нахь 
гумэкIэу, зыми фэмыгъэхьыгъэ фэдэу Жъажъые къыIуа гъ,- зыгъэ, Шъахьиб-Джэрые илъэхъан, къытэхъулIэгъэгъэ тхьамыкIагъом джыри тыхадзэщт...
- ДжылъахъстэныекIэ кIэзытхъужьыгъэ Темрыкъо 
зыдэплъэрэ лъэныкъор ары, жаные хасэри зыдэплъагъэр,- 
Тауташ байколым джы ыбзэ къытIэтагъ.- Урысыем лIыкIохэр фэзгъэкIощт унашъоу щашIыгъэр ечэнд нэмазкIэ 
тырагъэпытыхьажьыгъ.
- Олахьэ ари мыхъун...- Жъажъые джыри къэгумэкIыгъ.
- Сыд, сигъунэгъу, ащ мыхъунэу хэплъагъорэр? - 
хьакIэхэми, бысымыми ягущыIэ лъапсэ зынэсырэр ЛIымафэ 
къыгурыIуагъэу къэупчIагъ.- Тыадыг, тиадыгагъэ фэдэ 

--- Page 47 ---

щыIэп тIозэ тызэщэтхъужьы шъхьакIэ, зэгурыIо пхэмылъ 
зыхъукIэ, узэрыфэгъэ чIыпIэм, зэманым елъытыгъэу 
упсэун, угупшысэн фаеу мэхъу. ПIэ дагъэмэ, пшъхьэ 
щыфэжь тIозэ, джы нэс тыщыIагъ, шIу зыгу къытфилъэу 
къытхахьэрэм шIукIэ тыпэгъокIыщтыгъ, тиадыгагъэ дэдгощыщтыгъ. Джа къырым хъан зыфапIорэми тыкъызэхишIыкIыгъэп. Аталыкъ тэра афэмыхъугъэр? Типшъэшъэ 
пIугъэхэмкIэ тэра благъэ зафэзымышIыгъэр? Сыд аIорэр, 
фэбдзыгъэр зишхыхэкIэ, хьэм зыкъыпфырехы зыфаIорэм 
фэдэ тыхъугъ, сыд афэтшIагъэкIи, къыубытыхэрэп, зэобанэкIэ къытфэкIожьых. Ахэр къытезгъашIэрэ Тыркуеми 
сытегущыIэнэу, зыгорэ есIолIэжьынэуи сыфаеп. Шъыпкъэ, 
Жъажъый, къыбдесэгъаштэ, Шъахьиб-Джэрые тызэрэзэрипхъогъагъэр щэчыгъуай. Къырым хъанымкIэ апэрэ 
щыпашIа ар? Тятэжъмэ къакIэныгъэ къэбармэ, IорIуатэмэ 
ухагъэукъощтэп. Илъэс шъитIу фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 
нахьыба, нахь макIа, арэп Iофыр зэлъытыгъэр, тиадыгэ 
къэбэртаехэр къырым нэгъоймэ Iузэжъу Iушъо Iуагъэсыгъэхэп, ашъхьэ Iуарагъэхи, джы зыдэщысхэр псэупIэ 
афэхъугъ. Тэри ар къызэрэтфарихьисапым енэгуешъ 
арыщтын Шъэбэкъуи Урысые лъэныкъом зыкIаплъэрэр? 
Ар нахьышIущта, нахь дэищта? УимынэIосэ хьэр цэкъалэу 
къыпщэхъу. Тахахьэмэ, тахьынэп, ташхынэп, тыкъызэлыжьыгъэмэ анахь дэй ахэр хъунхэп.
"Мы лIыжъым IэшIу кIэрыпхыщтэп,- Пщыапшъэкъо 
гукIэ игъогу техьажьзэ, ыIуагъ,- сызэрэпщыри, ыпашъхьэ 
сызэрисыри щыгъупшэжьыгъ, мыгъокIэ тыIукIи зынэтымыгъэсыгъэ жаные хасэм къыщыгущыIэрэм фэд. ТызыщахьакIэрэ Трамхьаблэ пщы дэсэп, дэсыгъэми, дагъэсыщтыгъэп зэраIори шъыпкъэ. ЕгъашIэм пщы зимыIэгъэ 
шапсыгъэмэ зэрячылэр агъэгъуащэрэп. Сщыгъупшэжьыгъи, мы лIыжъми Трам лъэкъуацIэр ехьы. Арэу къычIэкIын 
щысхэри ыцIэкIэ еджэнхэм ычIыпIэкIэ тхьамэтэ маф зыкIыраIорэр. Къаигъэ игъэнагъ умыIощтмэ, лIыжъ Iуш, губзыгъ. 
ГъунэгъукIэ Жъажъые сехъуапсэрэп. Ащ фэдэ фыщытыкIэ къырым хъанымкIэ уиIэу Мамые къыбдишIэмэ, уижь 
кIэкIы ышIын. Къырым хъаным реIокIэу ыIозэ, къысфидзыгъэр къызгурымыIуагъэу щытэп. Сыушъэфрэп, нэгъойхэр сиблагъэх. Пщы утэшъогъэ тхьагъэпцI уипыщэгъун 
нахьи, шъузэпыйхэрэр апэ къэсэштэх. Нэгъой благъэ сэ 

--- Page 48 ---

зэрэсиIэр зэришIэрэм фэдэу УрысыемкIэ плъэрэ Темрыкъуи нэгъойхэр благъэ зэришIыгъэхэр, ыпхъу нахьыжъ 
Астрахъан Бекбулат хъаным зэришъузыр, ащ къыкIэлъыкIорэ Тинахьмэт Нэгъой Хъанышхом ылъэпкъ илъфыгъэхэмкIэ зэригъэбагъорэр мыщ ешIэ шъуIуа? ИкъэгущыIакIэкIи, ишыкIэпщынэ еуакIэкIи, иорэд дежъыукIэкIи 
зыщымыгъуазэ, хэшIыкI зыфыримыIэ щыIэпщтын. 
СеупчIынэп, илыягъэу зышIозгъэшIыжьынэп, ошIэ-дэмышIэкIэ такъызэрэхэхьагъэм фэдэу тахэкIыжьын. Ау 
ежьхэр зыфаехэр сагъэдырыгъэу къызэрязгъэIонэп, Iо 
бащэ къыхэсымыгъахьэу сишIошI ясIокIын. Нэ, псэ зафэпшIыгъэкIи, сызхаплъэрэ шапсыгъэхэр аIуагъэм пфытекIыщтхэп..."
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, тхьамэтэ маф,- Пщыапшъэкъо 
инэшIошIыгъэ зыщигъэгъупшэу, ыгу римыхьыщтыгъэхэр 
къэзыIощтыгъэ лIыжъым иаужырэ гущыIэхэр къыкIиIотыкIыжьызэ, дыригъэштагъ,- ем IумыкIагъэм шIур ышIэрэп. 
А гущыIэхэр етIани запIорэми зыфапIорэми елъытыгъ,- 
пимыIухьажьыни ылъэкIыгъэп.- Къырым хъанри пыдз дэдэ 
пшIы хъущтэп. Чыристан Урысыем ебгъэпшэн хъумэ, 
тызэгъунэгъу, зы дин тызэдит. Тыркуери хэгъэгушху, 
ичIыгухэр пIонышъ, хы ШIуцIэм къызэпырыкIи ТемырымкIэ зищэигъ, Тэн Iушъо еуалIэ, къохьапIэмкIэ, урысмэ 
яIуагъэу, Литоу-Шляхтмэ анэсы. Тхьамэтэ маф, шъушъхьэ 
зэпезгъэкIэу мыхэр къэсымыIо сшIоигъуагъ, шъуIорэр 
къыжъудэсымыIомэ, сыдэу пшIын, ащ фэдэ дунэе хьылъ 
тызтетыр, къысфэжъугъэгъу, сигъусэмэ ацIэкIэ къэсэIо. 
Зы гупшысэ закъомэ цIыфым ышъхьэ илъыр, зыгъэгумэкIырэр - екIодылIэжьыни.
- Адэ ары, зиусхьан,- Дэдайкъан байколым къыдыригъэштагъ. 
- Ары, ары, зы унэ тызэрисзи, ныомрэ сэрырэ тиIорэ 
тишIэрэ зэтемыфэу къыхэкIы,- Жъажъыий къахэгущыIагъ, 
нэфшъэгъо пасэм тышэсыжьыщт аIогъагъ, адыгэ-нэгъой 
Iоф зэхэмыфым къыфытырагъэзэжьыгъэу сыда мыхэр 
зыфыщысхэр, уахътэр ащ блэкIыжьмэ, мэл зытIущкIэ,ныом 
ыIу-ымыIоми, джыри тычIагъэIэбэщт.- Сыд аIорэр, ЛIымаф, чэтыр зэраукIыщтыр лъабжъэкIэ къычIеупхъукIы. 
Тэри, адыгэхэми, жаныехэр ары анахьэу зыфасIорэр, ар 
къытэхъулIэнкIэ енэгуягъо.

--- Page 49 ---

- Мыуцурэр къиуцукI IокIэ къапIо пшIоигъу, ара, 
Жъажъый? - ЛIымафэ ынэмэ кIэнэкIэлъэпс горэ къакIихи, 
сэмэркъэу зыригъэшIызэ, гущыIэ чIэгъчIэлъхэмкIэ къыухыжьыгъ: - Гъогу нэпцэ сапэм мэкъу зэрэщемыохэри 
ер зэогъэ чъыгым пкIашъэ къызэрэпымыкIэри тымышIэу 
щытэп.
- Сыдэу пшIын, дыдж зыбзэгу телъми IэшIу щымыIэжьэу къыщэхъу,- Пщыапшъэкъо къыIуи, ежь-ежьырэу 
щхыжьыгъэ, яхьэкIэгъу-щысын зэраухыгъэр къыригъэкIэу 
ыIэгушъошхохэмкIэ ыкуашъомэ атеожьыгъ: - Олахьэ, 
ЛIымаф, Жъажъый, тхьамэтэ мафэх, нычэпэ тыжъугъэтхъэжьыгъэм, шъуиIани бэрэчэтыгъ, шъуибахъсыми IэшIугъэ, гум екIоу, гохьэу шыкIэпщынэми шъукъытфеуагъ. 
Адыгэ шъолъырыми шIукIи, гумэкIыкIи тызнэмысыгъэ 
къидгъэнагъэп, мыIуапхъэ тIуагъэмэ, шъугу къытэшъумыгъабгъ, шъыпкъэр пIощтмэ, мыщ фэдиз пIалъэкIэ 
Трамхьаблэ тыкъыдэхьэгъагъэп, чылэдэсхэми, жаныехэми 
тисэлам гуапэ тфяшъухыжь, тызхэхьажьыщтхэми шъуисэлам алъыдгъэIэсыжьын, шъуищыIэкIэ-псэукIи афэтIотэжьын. Тхьашъуегъэпсэу, шъузэпэшых, Алахьым шIукIэ 
тызэхегъахь, тэ гъогу тытет, тионэшхэр хьазырмэ, нэфшъэгъо дах, тышэсыжьын.
"АIу-амыIоми мы къэбэртэе адыгэмэ ягущыIэ шъоупс, 
яшъуатэ псы закI,- къызэлъытэджыгъэ лIы купыр зыгъэдаIощтыгъэ Пщыапшъэкъо едэIузэ, ЛIымафэ гукIэ щхыпцIыгъэ,- ишэсыжьын сыдэу бэ къыпигъэкIырэр. УигущыIэ 
гъэкIэкIы, уигупшысэ гъэкIыхьэ тятэ пIашъэм къызыкIысиIощтыгъэр сыгу къегъэкIыжьы. Бащэ къымыIощтыгъэмэ, лIы Iуш, акъыли, гулъыти, гупшыси зыкIэрыпхын 
цIыф. ЗиIорэ зишIэрэ зэтемыкIырэ пщы гъэтIылъыгъэу 
сыхэплъэ. Сыд сIуагъэкIи, ежь ыIуагъэм сфытещыгъэп, 
тхьагъэпцI, шъэбэшъокуам. ТиIо зэрэзэгомыуцуагъэм пае 
пщы хьакIэмкIэ мыхъун гупшысэр къыстекIокIэ сенэгуе. 
Хъущтэп ар, зэкIэри бгъасэу о уздэмыплъыхыжьыныр шэн 
дэй. Къэбэртэепщэу сыздэмыулэугъэм, гъогууанэ зыдэсымыхьыгъэм чэщ закъо Iанэм сыдыпэсыгъэкIэ, имыхьакъ 
тесэлъхьэмэ, емыкIу. Ярэби, зигугъу зэхэтхэу зышъхьэ 
тымылъэгъурэ Темрыкъопщым, тятэ зэриIощтыгъэу, 
ицIыфыгъэ, игупшысакIэ сыд фэда? Шъэбэкъу къыщэтхъу, 
лIэкъо дэгъу къыхэтэджагъ, ибын-унэгъо зэдэIужь 

--- Page 50 ---

шъхьэкIэфэ осэ зэфэшIыжь ахилъхьагъ еIо. Зыгорэм ынэкIэ 
уеплъын нахьи, о плъэгъумэ нахьышIу. ТалъэныкъокIэ 
къихьэмэ, тихьакIэщ Шъэбэкъу къырезгъэщэн".
ХьакIэхэр зэшэсыжьхэм, джы нэс Жъажъые къыфэмыIощтыгъэр Пщыапшъэкъо риIуагъ:
- Зиусхьан, Алахь зизакъом гъогумафэ тыригъэхьажьын, щэджагъо нэс укъызэрэтхэмысыгъэр лъэшэу 
сыгу къео. КъызгурэIо гъогу узэрэтетри, Iоф зэрэуиIэри. 
Шъаом икъэбари ныоми, сэри тэбгъэшIагъ, ау нахьыбаIоу 
тыкъыкIэупчIэ тшIоигъуагъ. Тэнэ къабзэу згъашIощтыгъэм 
уиIус зэрэхэмылъыщтыр, мы щытхэр сишыхьатэу къэсэIо, 
сигопэщтэп. СыукIыгъэкIи, ныомрэ сэрырэ тцагэ дэхьащтэп.
- Тхьауегъэпсэу, тхьамэтэ маф,- зэхихыгъэр зэригуапэр Пщыапшъэкъо ымакъэ къыхэщыгъ,- аущтэу оIомэ, 
уитэнэл къысIуфагъэу лъытэ. Ау ар пIокIэ, танэм удэмыгузажъу, ащ зиIусылъэ хэлъ сишъэогъу Мамые бэрэ 
шъузэригъэжэжьынкIэ сыгугъэрэп. ПшIэхэнэп тэри тыригъусэу бжыхьэпэ мафэ горэм тыкъыдэкIонкIи...
- Ара? Аущтэу оIуа, зиусхьан? - Жъажъые шъхьэ 
пхъотэгъукIэ ЛIымафэ фычIэплъыгъ, лъэгуцэ шъхьаныгъупчъэмкIэ ныоми фыреплъэкIыгъ.- Алахьым жэмафэ 
урегъэгущыIыкI! Гъогумафэх, сыхьатмафэх, сихьэкIэ 
лъапIэхэр.

--- Page 51 ---

ХьакIэхэри гъогу техьажьхи, лIыхэри зызэбгырэкIыжьхэм, Жъажъые унэм ихьажьыным фэмыеу ыIитIу ыкIыбкIэ 
щагъэу, шъхьаныгъупчъэм къиплъыщтыгъэ ныоми 
пымылъэу заулэрэ щагум дэтыгъ. ОшIэ-дэмышIэ къэбарэу 
тыгъуасэ къыфефэхыгъагъэр джы къыфызэкIэрыожьыгъэу зыфихьыщтыри, риIолIэщт-рипэсыщтыри ышIэрэп. 
БгъэкIэ чэум зытыригъэкIагъ, зыкъытыриIэтыкIыжьыгъ. 
Шъхьэр зэрихьылIэщтыр, зыдэгущыIэщтыр ышIэрэп. "Хэт 
сигумэкI зэхишIыкIына, къыгурыIона, мо шъхьаныгъупчъэм 
зэндэрыкъэу IугъэпкIэгъэ ныор ара? КIэлэ закъор хэзгъэхьажьи, нэгъойхэр шъхьаегъэзыпIэ езгъэшIыгъэр ара?.." 
- Жъажъые игупшысэ зэфэмышIумэ къыращэкIызэ, 
зэрэхъугъэр къыгурымыIоу шэщым чIэхьагъ, ионэш ынэшхо къаргъохэмкIэ, сыд уигумэкI къыриIорэм фэдэу, 
къыIуплъагъ, риIуагъ:
- Зыгъэрэхьат, сидах, сигумэкI о зэхэмышIыкIыщтмэ, 
зыдэзгощын сиIэп. Орырэ сэрырэ къырым тыкъомыкIы 
хъущтэп. Сызэнэгуещтыгъэм сеолIагъ. Адыгэмэ алъэгъу 
мыхъурэ къырым хъаныр скъо иуцогъу. ШъхьэегъэзыпIэ 
къодыеп, къырым хъаным ищагу зыдигъэпщыхьэу макъэ 
къысэIугъ. Ащ дэжь тызэрэкIощтым ори егупшыс, сэри 
хэкIыпIэ горэм сыкъылъыхъун.
Шэщым ыгу жьы щыдигъэкIыгъэу Жъажъые къызчIэкIыжьым, лъэгуцэм тет Цырацэ къеджагъ:
- Арэп, зэрмыр ухъугъэу, унэм укъимыхьажьэу сыда 
щагум узфыдэтыр?! Къэбэртэе хьакIэмэ тызэрэрашхыкIыгъэр имыкъоу щагум къыдэнэжьыгъэ тэнэ закъор 
джыри акIэлъэоIожьы, ара?!
- Ы-ы, зыжэ емынэ дэхьан,- Жъажъые къыфадзыгъэ 
дысыгъэм къызбгыригъэугъ, чэум хатхъуи, пчэгъу папцIэр 
къыхилъэшъугъ,- сыд зэрмыра, тана ужэ дэлъыр!
Шъхьэтехъо къолэнышхом ыцыпэмэ заригъэубгъоу 
Цырацэ унэм илъэдэжьыгъ. Жъажъыий ыгу кIэжъукIыжьзэ, пчэгъур чэу лъапсэм кIэридзэжьыгъ.
Унэ нэкIым изакъоу Жъажъые исыгъэу адырэ къыпытымкIэ, адыгэ шIыкIэкIэ ыцIэ къымыIоу, мэкъэ рэхьаткIэ 
джагъэ:
- Мыдэ, моу къакIо зэ, сыпфай.- ТIэкIу тешIагъэу 
Цырацэ къэмылъагъо зэхъум, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ фидзыгъ: - Орба сызэджагъэр?! Шъаом фэгъэхьыгъэу 
тызэдэмыгущыIэ хъущтэп.
- Сыда, лIыжъ, гумэкIыгъо горэ къыоIугъа? - зи мыхъугъэм фэдэу Цырацэ Iэсабзэу пчъаблэм къыгоуцуагъ.
- Къырым сымыкIо хъущтэп. Мылъкушхо къызкъокIыгъэ кIалэм икъэбар зэзгъэшIэн фаеба?
- Адэ ары, лIыжъ, непэ дгъотырэр неущ тымыгъотыжьэу тызэбзэижьышъ тыщыс... Адэ укIон, къызэбгъэлъэгъун, икъэбари къызэбгъэшIэн. Ыпэ къифэрэ пстэуми 
дышъэ-тыжьынкIэ цыхьэ афимышIынэу епIон. Тыжьын 
бгырыпхым зы блэпси къэбэртэе хьакIэмэ пачыгъэп 
шъхьакIэ, Iалъмэкъым илъыгъэмэ, хэта зылъытагъэр, 
ахэмыIэбагъэхэкIэ огугъа?

--- Page 52 ---

- Зэтелъхь, сIуагъэба! УицыхьэмышI сыуджэгъугъэ, 
сыдэущтэу дунаим аущтэу утетышъура?
- Адэ ары, лIыжъ, джащ фэдэ дунай тызтетыр - Цырацэ зыфаем лIыжъыр тыригъэгушIухьагъ: - УкIон адэ, 
къэплъэгъущтри, узгъэшIощтри, къыотэщтыри тишъао. 
Къин къыпфэхъунба, укIошъуна?.. ОкIофэ, укъэкIожьыфэ, 
къыохъулIагъэр сымышIэу, тхьэр зэуагъэр сэрба, зысстыжьын, зысшхыжьын... Гъогу утехьашъунэу уицыхьэ 
зытелъыжьмэ, сыда узкIэмыкIощтыр, гъогу макIа зэпыпчыгъэр, ау укъысэдэIущтмэ, зы гъусэ зыфэозгъэшIыщтэп. 
Сыд о узщымыгъозэ къэбарыр ахэмэ зыфябгъэшIэщтыр! 
Нычэпэ укъысфэгубжыгъагъэми, шъхьаныгъупчъэмкIэ 
тIэкIу сышъухэдэIуагъэти, боу тичылэлI къэбар фалIэмэ 
ашъхьэ кIэгъэзыкIыгъагъ. ЕгъашIэм къытэпыирэ ЛIымэфэжъыр нэмыIэмэ, шъэфэгъу пшIыныр ищыкIагъэп.
- Ори, ныо, ащ гу лъыптагъа?.. Джары сэри ащ ыпашъхьэ Iофы зыщезгъэшIэу шъаом икъэбаркIэ хьакIэмэ сызфямыупчIыщтыгъэр.
- "СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипый" сыд пшIошIыра, лIыжъ, язгъэIуагъэр?
- Олахьэ арым...- Жъажъые зэхихыгъэм тIэкIу зыхэгупшысахьэм, теубытагъэ хэлъэу къыIуагъ: - Аущтэу 
оIомэ, ныо, непэ щегъэжьагъэу къырым гъогум зыфэсэгъэхьазыры.
- Гъусэ епшIэн щыIэп! - джыри Цырацэ лIыжъым 
фигъэпытагъ.
- Ары, ары, ащи себгъэгупшысагъ,- Жъажъые къыIуи, 
нэ шъэбашъохэмкIэ ныом Iуплъагъ, етIанэ Iэгушъо пIокIэ 
цIыкIухэмкIэ ыжэкIэ-пакIэмэ ахэIэжьзэ, нахь мэкъэ Iэтыгъэ 
гыер фидзыгъ: - Ау уизакъоу укIошъуна зыфапIорэр 
зыщыгъэгъупш, сиапэрэ шэсыгъокIэ огугъа? - Зэпыугъэ 
тIэкIу тыригъашIи, тхьагъэпцIыгъэ лъэIукIэ къыухыжьыгъ.- 
ГъогупкIэ сфэхъун дышъэ-тыжьын тIэкIу кIалэм къытфигъэхьыгъэм щыщ къысэптынба, ныо?
- Адэ ахъщэнчъэу къырым гъогушхом утезгъэхьана?.. 
Ау бэкIэ укъысэмынэцI, зы гъогупэ уас сызэрэотэщтыр, 
адырэр кIалэм фэсэгъазэ. ПшIэрэп нахь, лIыжъ, кIэлэ 
мыгъом дышъэр лъапэкIэ едзы, сэщ нахьи бэкIэ унахь баеу 
къэбгъэзэжьыщт.

--- Page 53 ---

- Мыдэ мыщ ыIорэр, мыдэ мыр зэгупшысэрэр!..- 
Жъажъые раIуагъэр игуапэу, ыгу къыдеIэу щхыгъэ.
VI
Къэнэшъыкъохьаблэ чылэшхоп, чылэ цIыкIоп. ТIуапсэрэ 
Анапэрэ азыфагу илъ къушъхьэ хэо-запкIэм, Мыстхъакъо 
пэчыжьэу, хитIур - ШIуцIэмрэ МыутIэмрэ - зыщызэхэлъэдэжьрэ чIыпIэм нахь пэблагъэу, бгы лъапсэм кIэрытэкъуагъ. Тхышъхьэм утетми, кIэим удэтми, хы ШIуцIэм 
имытынчыгъо уахътэ, зыкъыбжэхикIэрэм фэдэу, ио лъэщэIу макъэ зэхэохы, гупсэфыпIэ зыщифэрэми, ищыу гъэпсшынэгъакIэ жьым къыпкIегъао. ТыгъэкъохьапIэмкIэ нахь 
Iудзыгъэ хы МыутIэ лъэныкъом жьыбгъэр къикIы хъумэ, 
псы мыщыугъэ-пцэжъыямэр чылэм шъхьарелъэсыкIы.
Хищым - МыутIэрэ, ШIуцIэрэ, Каспиерэ - азыфагу 
илъ чIыгу-къушъхьэ шъолъырыр чIыпIэ-псэупIэкIэ къызщыхахыгъэгъэ лIэшIэгъу чыжьэмэ къащегъэжьагъэу, 
нэмыкI лъэпкъмэ зэрашIэу, хым пэблэгъэ шъыпкъэу 
IутIысхьанхэр адыгэхэм яхэбзагъэп. Ащ гъашIэм къыхахыгъэ еплъыкIэ гъэнэфэгъэ заулэ фыряIагъ. Ахэмэ ащыщэу 
анахь ауплъэ кIугъагъэр хым сыдырэ IофкIи щынагъо 
къазэрэфихьыщтыгъэр ары. ГумэкI мыухыжьым хэмыкIрэ 
хым ищыугъэ пскIи, ижьыкIи, ихыуаекIи иягъэ къызэраригъэкIрэм нахьи ыкIышъо гупсэф къытекIыщтыгъэ щынагъор 
зэкIэми анахь тхьамыкIэгъуагъ,- зыщыщ амышIэрэ уIэшыгъэ зэокIо-техакIохэр къухьэмэ къыIуащэщтыгъэ, атырахыщтыгъэ мылъкум фэшъхьафэу, ахьыщтыгъэ гъэрхэр, 
шъэожъые пытэхэу, пшъэшъэжъые дахэхэу ращыщтыгъэ хэр ашIомэкIагъ, къэкIорэ лIэшIэгъу пэпчъ ахэмэ ахэмыхъощтыгъэмэ, ахэкIыщтыгъэп. ЕтIани къуашъо-къухьэмэ 
ятеплъи, къарыкIыщтыгъэ цIыфхэр зэрэуIэшыгъэхэри 
зэблэхъугъэ зэрэхъущтыгъэр ары ашIогъэшIэгъоныщтыгъэр. Ау зэкIэми анахь шIэгъожьыгъэр хымкIэ къатеорэ 
хымэ техакIомэ ящыгъынэп, язэуакIэп, ягъэпсыкIэп адыгэхэр 
зыкIырыплъы щтыгъэхэр, ежьмэ яехэм атекIхэу, федэ 
зыхахын Iашэхэу къаIэкIафэщтыгъэхэр, яхыIушъо нэпкъ, 
ячылэ, ячIыгу къэухъумэгъэнымкIэ агъэфедэн, зишIуагъэ 
къэкIон зы лъэкIыщтхэр ары.

--- Page 54 ---

ЧIыпIэу зэрысхэм изытет елъытыгъэу, щыIэкIэ-псэукIэр 
адыгэмэ агъэпсыщтыгъ, щынэгъо мыухыжьхэм сакъыныр 
къахилъхьагъэти, ялIыгъэ-цIыфыгъэ голъэу, ари зыдаIыгъыщтыгъ. Джа щыIэкIэ зыпхъотэн-хьазырыным ионэши, 
ишъошэ-Iаши, иджэныкъуи, ихьакIэщи, игъогугъомыли, 
итIысыпIи къыхахзэ, нэмыкIрэ щыIэкIэ лъэныкъохэри тырагъэпсыхьэщтыгъэх. ТIэсхъапIэм ибын-унагъо, илIакъо, 
илъэпкъ кIэрищмэ, ежь шыбгъэкIэ пыим пэуцужьзэ, адыгэр псэущтыгъ.
ЫцIэ зыхьырэ чылэр зыдэщысыр зэгорэм къыхих 
зэхъум, Къэнэшъыкъо джа пстэуми ягупшысэгъагъ. 
Шъэбэкъурэ Ацумыкъорэ ягушIуагъо зымылъэгъугъэ, 
ижьау чIэмытыгъэ къырым хъаным IэкIэкIодэгъэ ыкъуи 
ыгу къэкIыжьыгъагъ. Джы Шъэбэкъу - Ацумыкъо зэшитIум яти щыIэжьэп. Къырым хъан Сэхьиб-Джэрые аужрэ 
заокIэ жаныемэ къызякIум, зичIыгу къэзыухъумэрэмэ 
ахэтэу лIыгъэ пашъхьэм щыфэхыгъ. А лъэхъаным илъэс 
тIокIиплIырэ пшIыкIузырэм итыгъ. Шъэбэкъупщым илъэси 
ыныбжьыгъэп шыплIэкIэ мы щагу-хэпIэ ныкъошIым къызыдехьэм, ар зыхъугъэм илъэсищ тешIагъэу мо лъэгуцэ 
кIыхьэр зыпэIут унэшхом Ацумыкъо къихъухьагъ. 
Мыжъо зэхэгъэчъыхьэгъэ чэу лъагэм адрабгъукIэ 
щагу хъуау-пщаур унэ кIыхьэшхом пэIут, хатэмкIэ, нахь 
чыжьаIоу, пчъэ ихьагъуитIу зыхэлъ, къамылышъхьэ зэгъэкIугъэр зытелъ бгъэгъэ гуIэтыпIэр дэт, джащ фэдэ унэ 
гори, яунэпчъэ-шъхьаныгъупчъэ зэхэлъыкIэхэмкIэ захьщырэу, пэмычыжьэу къыгот. Ащ хэт унэхэр бзылъфыгъэ мэ зэряехэр къырыпшIэнэу а лъэныкъомкIэ шъэожъыехэри, пшъэшъэжъыехэри къыщэлъагъох. КъэлэпчъэшхомкIэ идзагъэу, шышIоIумэ апэблагъэу хьакIэщыр 
къэлъагъо, ащ ыпшъаIокIэ, чэу къэгъэзэгъум унэмысыпэу 
зэшитIумэ якIыщи щыт. ХьакIэщыр зыдэщыIэм, зыщящыкIагъэм нахь Iэрыфэгъу къащыфэхъунэу, пчъищ зыхэлъ 
шэщыри, мыжъо чэум къыпышIыхьэгъэ чыиф чэум 
икIыхьэкIэ пэIудзагъ. АдыкIэ, хэтэ охыпIэм ыцыпэкIэ, 
былымхэр зыщаIыгъ къакъырыр, Iэщыр, мэкъу хьанджуитIур, псынэм шъхьащыт къоу зандэр унэ къыпэшIофэх. 
ПчъэIупэмэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг зэфэшъхьафхэр 
аIутых, пкъэумэ арыщэгъэ кIапсэмэ апылъ сэнэшъхьэ 

--- Page 55 ---

блэрхэр зигъэмэфэ плъыр шъхьащыкIотырэ тыгъэм нэгу 
гъэшхэкIыгъэкIэ Iоплъэх.
Щыбжьый, бжьыныф, бжьын блэрхэр къызэшIэкIыгъэ 
натрыф конитIум апэмычыжьэу жьаупIэ гъэIагъэм чIэт 
мыжъошъхьалым гъэпсэф иIэп, чэзыу-чэзыоу лIымэ къыращэкIы. Фыгуи, щыбжьыий, щыгъуи, бжьыныфи зыхэгъэкIухьэгъэ лы гъэгъугъэ упкIэтэгъэ такъырхэр шъхьалым 
датакъо, фыжьышэ-шэплъышъо хьаджыгъэр къыдэтэкъу, 
къамылыбжъэ хъураишхом етакъо. Натрыфым, коцым 
ихьаджын елъытыгъэмэ, гъогугъомылэ хьаджыным 
кIуачIэрэ емызэщрэ ищыкIагъ. Къин язгъэхъурэр къупшъхьэр зыхэлъ лы гъэгъугъэр дэмыкIэу мыжъобгъур тепхын, 
уукъэбзын фаеу зыхъукIэ ары. Джары лы-къупшъхьэ 
зэхэлъыр, ащ хэгъэкIухьэгъэ пстэури зыгъажъорэ, зыгъэгъужьрэ бзылъфыгъэр ащ ихьаджын зыкIырамыгъэкIуалIэрэр. Ащ изакъоп, гъогугъомылэ хьаджыгъэр Iалъмэкъжъыемэ арагъэкIу зыхъурэм, мыр бзылъфыгъэ Iофэп 
аIозэ, атырагъаплъэхэрэп.
Дунаир фабэми, хьакIэщ чъыIэтагъэм ис нэбгырищмэ 
зэхашIэрэп. Абэдзэпщ Дударыкъо ыныбжьыкIэ бысымым 
нахьыкIэми, адыгэ хабзэм къызэриIоу, чыжьэу къикIыгъэба, хьакIэба, жэнтIапшъэр фэгъэшъошагъ, ащ пэчIынэтIэ IэнэбгъумкIэ Шъэбэкъу щыс, Ацумыкъо ышнахьыжърэ 
хьакIэмрэ азыфагу дэт Iанэм тет сэнашъхьэм хаIэ пакIошъ, 
акIахэкIэ щымысэу, пчъаблэм гот.
- Шъэбэкъу, зиусхьан,- Дударыкъо къыIуагъ,- дэгъоу 
сшIагъэ, сыкIэгъожьрэп сызэрэодэIугъэмкIэ. Бэслъыные, 
Абазэ згъэзэжьыфэ, сыкъэсыжьыфэ мэзэ псау тезгъэкIуадэщтыгъэ. Зыгъэзэжьыгъэ сигъусэгъэ шыухэми къэбарыр 
ахьыжьын. Шъыпкъэр пIощтмэ, сигъогу кIыхьэ хъункIи 
мэхъушъ, сикъэгъэзэжьын шъукъыдэмыгузажъу ясIуагъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, хьакIэ,- Шъэбэкъупщым зэхихрэр игуапэу къыIуагъ,- укъызфежьэгъэ Iофым уицыхьэ 
телъыгъ.
- Телъыгъ пIоныр макIэ, зиусхьан,- Дударыкъо инэплъэгъу диштэу ынэгу ихыгъэ гупсэфыкIэ ибысым IугушIуагъ,- къысфагъэпытагъэр, къыздэхъугъэшъ, сигуапэ. 
Къырым хъаным, шъори шъузэримыгъэзагъэу тэри, 
бэслъыныехэри, Мэщыкъо къушъхьэ лъапсэм етэкъокIыгъэ къэбэртэе адыгэхэри нэгъой пщышхоми, нэмыкI хъан 

--- Page 56 ---

жъалым цIыкIухэми тагъэгупсэфрэп. Сыдэу пшIошIыра 
Темрыкъо зиусхьаным иунэгъо-бын зэкIиуIапIи, Джылъахъстэные зыкIищэжьыгъэр?
- Темрыкъопщым икощыкIэ, зиусхьан, нэгъой закъомэ 
апкъ къикIыгъэу огугъа? - Шъэбэкъу къэупчIи, ышнахьыкIэ фыреплъэкIыгъ, зэпыугъо фимышIэу къыпидзэжьыгъ.- 
Сэ ащ, къэпIуагъэм къыдезгъаштэзэ, нэмыкI еплъыкIэ 
фысиI.
- Сэри, къэсIуагъэм фэшъхьафэу, ащ нэмыкI еплъыкIэ гори фысиI, зиусхьан,- Дударыкъо зэгуцафэщтыгъэр 
ыушъэфыгъэп,- Къайтыкъо Пщыапшъэкъо зиусхьаным 
икуп амыгъэгупсэфыкIэ енэгуягъо. 
- Ари Iофым къыхэхьэ, ау ащ изакъоп.
- НэмыкI ошIэмэ, къаIо, тыкъедэIун,- Дударыкъо 
абэдзэпщыр сэнашъхьэм хэIагъ, нахьыжъым къыIорэм 
тедэIун къыригъэкIэу Ацумыкъо фыреплъэкIи, IущхыпцIагъ,- джыри тызэгуцафэрэм къытебгъафэмэ, къыбдедгъэштэн.
- Темрыкъопщым ыпхъу нахьыжърэ гурытымрэ 
Астрахъан хъаныгъомрэ Нэгъой хъаныгъомрэ аритыгъэми, 
Къэбэртэешхом иIоф къызэрэщырамыгъэкIырэр нафэ. 
Тэрч лъэныкъо Къэбэртэе тетыгъор щызыIыгъ Джылъахъстаныр къеджагъэти, псэупIэкIэ зэкIом, иIоф щызэпыфагъ. 
Благъэ фэхъугъэ астрахъан Бекбулат хъанри, Алахьым 
нэмыкI хэт ышIэра къэхъущтыр, чIыгукIи нахь пэблагъэ 
хъугъэ.
- Нэгъой пщышхо Исмахьилэкъо Тинахьмэт махъулъэри къыпэчыжьэп,- Iоф къехьыжьагъэм хэшIыкI зэрэфыриIэри Дударыкъо къыгуригъэIуагъ.
- Къысфэгъэгъу, нахьыжъ, уигущыIэ зэрэпIысхырэмкIэ, къысфэгъэгъу, зиусхьан,- джы нэс зиIоф къахэзымылъхьэщтыгъэ Ацумыкъо къахэгущыIагъ, хьакIэм фыреплъэкIи, тхьагъэпцIыгъэ IуплъэкIэ къызэрэIугушIогъагъэу 
IугушIожьыгъ,- Темрыкъопщым ылъапсэ зэригъэпытэрэр 
хэткIи нафэ, а сызхаплъэрэр зэрэ Къэбэртэе пщышхо 
хъугъэу къэтлъэгъужьын.
- Орэхъу фаеми,- абэдзэпщыр зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
джы ышъхьэ къырихыгъ,- Пщыапшъэкъом фэдэу къырым 
хъаным горэмыхьи.

--- Page 57 ---

- АщкIэ шъугу жъугъэрэхьаты,- куп зэдегъаштэ горэ 
Шъэбэкъу къедаощтыгъэм фэдэу пщитIум ариIуагъ,- зыцIэ 
къешъуIуагъэм ар нибжьи гохьащтэп, ащ ыгъэблэгъэрэ 
хъанышхуитIумэ УрысыемкIэ анэIу зэрэгъэзагъэр зыщышъумыгъэгъупш. Пщыапшъэкъо пщылIэкъолъэшхэри 
ахэмэ къагоуцорэ пщыхэри къызэрэзытыримыгъэкIощтым 
пае иблагъэхэм зыздагъэзагъэмкIэ ежьри зэригъэзагъэм 
щэч хэмылъыжьэу къысщэхъу, ащкIэ ыпэ тызэришъырэр 
зызэхихкIэ, игопэщтэп.
- Шъыпкъэ, зиусхьан, шъыпкъэ,- Дударыкъо ыгу 
къыдеIэу мэкъэ хэIэтыкIыгъэкIэ къыIуагъ.- КъэшъошIэжь мэ, зыгъэ абэдзэпщ Елбэздыкъо гъусэ зыфэхъугъэгъэ 
бэслъыныепщ Мэщыкъо Иуан Урысыепщым дэжь Мэскэу 
зэрэкIогъагъэхэр Пщыапшъэкъомэ зэрамыдэгъагъэм 
си гъэпагъэп, ау Темрыкъопщыр зэрэгъумытIымыгъагъэр 
сшIогъэшIэгъоныгъ.
- Адэ, зиусхьан, сыдэу пшIын, зын къылъфыгъэми яIо 
зэтефэрэп,- Шъэбэкъупщым къыIуи, шъхьаныгъупчъэ 
Iухыгъэм къидаIощтыгъэ Къэлэкъутэ IущхыпцIэзэ, еджагъ: 
- Джы, сигъунэгъу, сыоцIэцIагъэкIи, сыогыигъэкIи, уиегъэшIэрэ нэрыгъ зыхэбгъэзын плъэкIыщтэп, ау шъхьаныгъупчъэм укъемыбакъоу къырекIокIи, пчъэмкIэ къытхахь. 
Модэ, нахьыкI, тигъунэгъу Къэлэкъутэ пэгъокI.
- Зымафэ жаные хэсэ утыгум лIыр щизыпхъотыгъагъэр ара, зиусхьан, идэIошагъэ фэбгъэгъузэ, ежь къытимыхыгъэ шъхьэкIафэр пшынахьыкIэ зыфебгъэшIырэр? - 
Шъэбэкъу жаныепщым изекIуакIэ абэдзэ лъэныкъомкIэ 
щызэрахьэрэ хабзэм зэрэдимыштэрэр шIогъэшIэгъонэу 
Дударыкъо хьакIэр къэупчIагъ, рилъэгъулIагъэр зэримыгуапэри къыкIигъэтхъыжьыгъ: - ШъуалъэныкъокIэ, 
зиусхьан, фэкъолIмэ ащыфэжъугъэгъурэр тэ типщымэ 
къыпфагъэгъущтэп.
Абэдзэпщ хьакIэм къыIуагъэр зэрэшIощхэныр зэхыримыгъэхыным пае, Шъэбэкъу гукIэ щхыпцIыгъэ, ау 
изекIокIэ-шIыкIэ къызхэкIырэр гуригъэIуагъ:
- Шъо шъуалъэныкъо пщы-фэкъолI зэхэтыкIэрэ тэ 
тилIэкъолъэш-фэкъолI зэфыщытыкIэрэ тIэкIу зэтекIы, 
зиусхьан. Жаныемэ егъашIэм пщы ямыIэу къахьыгъ. Хасэм 
щыплъэгъугъэмэ, укъызытхэт мэфэ заулэм гу лъыптагъэмэ, лIэкъолъэшхэмрэ фэкъолIхэмрэ азыфагу дэлъ 

--- Page 58 ---

зэфэмыдэныгъэр макIэ. Тэ тилIакъокIи, Къэнэшъыкъохэр 
нибжьи пщы лъэпкъыгъэхэп. Тятэжъ Къэнэшъыкъор 
лIэкъолъэшхэкIыгъ, жаные лъэпкъыр ыгъэдэIон, зэрищэн 
ылъэкIыгъэти, япэщагъэти, тэри, къыкIэныгъэхэм пщыкIэ 
къытэджагъэхэкIэ сенэгуе,- Шъэбэкъу зигугъу ышIрэми, 
ежьри зыдэхьащхыжьызэ къыухыжьыгъ: - Къызэрэтаджэхэрэр тимыгопагъэмэ, пщыцIэр къыттемынэныенкIи 
мэхъу.
- Армэ хъун,- абэдзэпщым ежь-ежьырэу осэ кIэкI 
зыфишIыжьыгъ, зызэриухыижьри къыгъэшъыпкъэжьыгъ: 
- УмышIэрэм укIэупчIэным зи фэIуагъэп.
- Ау жаныехэр зэкIэ, зиусхьан, пщыцIэкIэ къытаджэхэу 
къызшIомыгъэшI. НахьыкIэр зыпэзгъэгъокIыгъэр ахэмэ 
ащыщ. Олъэгъуа, гугъуемылI-къэт зызэришIрэр?
ТIэкIу тешIагъэу Къэлэкъутэ фэкъолIыр ин-инэу хьакIэщым къихьагъ, Ацумыкъуи ерагъэу ыкIыбкIэ къыкъощыгъ. ФэкъолI гъунэгъур илъэсыбэкIэ нахьыкIагъэми, 
Шъэбэкъупщыр фыхэтэджыкIыгъ, сэлам рихыгъ, ыбгъукIэ 
щыт пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъугъ:
- Къеблагъ, къэтIыс, сигъунэгъу.
- Тхьауегъэпсэу, тхьамэтэ маф, Алахьым шIукIэ тырегъэблагъ,- Къэлэкъутэ етIысэхызэ, ерагъэу ыпхэкI къыфэзыIэтыгъэ хьакIэм фычIэплъыгъ, ыгу зэремыIугъэр ригъэшIэнкIэ зэримыпэсыжьэу, фэгумэкI фэдэу еупчIыгъ: 
- Пшъыгъашъо птет, хьакIэ, нычэпэ зыгорэм шъушэсыгъагъа?
- Хьау, къыпшIошIыгъэщтын, мэфэ заулэ хъугъэшъ, 
тигъогу чыжьэ зыфэтэгъэпсэфы.
- Армэ хъун. Сэ тIэкIу сышэхъугъ. Ау етIани, хьакIэ, 
Iофынчъэ-дэлъынчъэми уеухы. Шъыпкъэба, зиусхьан?
- Уеух къодыя, сигъунэгъу, уелIылIэуи къыхэкIы.
"Сэ жаныемэ сакъызэрэхахьэрэр апэрэп,- Дударыкъо 
абэдзэпщым гукIэ ыIуагъ,- мыр ящэ. Сакъыхахьэ къэсми 
талъэныкъо щысымышIэрэ шэн-гъэпсыкIэ горэ ахэсэлъагъо. Абадзэмэ язакъоп, мыщ фэдэ зэфыщытыкIэ бэслъыныепщхэмрэ фэкъолIхэмрэ яплъэгъулIэнэп. Бэслъыныехэри, жаныехэри, мы лъэныкъом тыкъакIо зэхъум, 
тызихьэкIэгъэ мэхъошхэри, еджэркъуаехэри, кIэмгуехэри, 
бжъэдыгъухэри адыгэ лъэпкъых, зы адыгэ хабзэм рэлажьэх, зэфэдэ шъуашэкIэ зафапэ, яIэшэ-шъуаши зэтефэ, 

--- Page 59 ---

ягъомылэ шIыкIи зэрэзэтекIрэр бэп. Зырызэу уаIуплъэмэ, 
апэ плъэгъугъагъэр угу къагъэкIыжьэу захьщырых. Ябзылъфыгъэхэри тэ тиабэдзэ бзылъфыгъэхэри зы адыгэ гъэабэдзагъэм рэпсэух, зэфэдэх. Жаныехэм янахьыбэр нэгу 
къопцIэ-сырыф, нэ къэргъо-шIуцIэр къябэкIы, тэ тыехэри 
нэгуф къопцIэ-сырыфых, нэ шхъуантIэхэри къахэфэ. ЦIыф 
плъырых, къипхъот-къилъэтых, сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэхэми, яцIыфыгъэ, ялIыгъэ, ягукIэгъу гум ранэрэп. Ау 
пщы-оркъхэмкIэ, лIэкъолъэш-фэкъолIхэмкIэ, пщылI-унэIутхэмкIэ бгъэшIэгъон, узхэгупшысыхьан IофхэмкIэ зэтекIых. 
Тэ, абадзэмэ, къытэлъытыгъэмэ, бэслъыныехэр нахь 
къытфэдэх. ЯзэхэтыкIэ-зэфыщытыкIэмкIэ жаныемэ апшъэ 
укIон плъэкIынкIэ сыгугъэрэп. Мыхэмэ ягуащи, яныси, 
япшъашъи, яунэIут бзылъфыгъи, зэфэгъэкIотэ-къызэфэгъэкIуатэ хэмылъэу, зы Iофым Iоуцох. Яхъулъфыгъэхэм 
ягугъу сшIыжьырэп. Зымафэ гъунэгъу чылэм тыкъикIыжьызэ, темэным хэнэгъэ пхъэ кухьэ цукур къызэрэхэтлъэшъужьыгъагъэм изакъоми, хъишъэ пылъ зыфаIорэм 
фэд. Тибайкол гъусэхэр цумэ зэрадеIэхэрэр римыгъэкъоу, 
ежь Шъэбэкъуи, сэри етIэпс шIоймэIу зытигъэшIыжьыгъагъ. "Щыгъыныр Iофа, зэгыкIыгъокIэ шIоир хэкIыжьыщт, 
фэкъолIымкIэ, хьэйуанхэмкIэ псапэ тшIагъэ, гум къитынагъэхэп" ыIуи, тщыгъыхэр тигъэгыкIхэу, тигъэгъушъыжьхэу 
мэфэреным псыныбэм тыдигъэсыгъ. Зицые IэпшъитIу 
дэгъэчэрэзыягъэу мыжъошъхьалыкIэр щагу фэкъолIмэ 
адиIыгъэу Ацумыкъопщыр пчэдыжь гъогугъомылэр 
адихьаджэу зэрэслъэгъугъэр зэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныгъ... Адэ шъхьаупсчаныхьэ къыфэкIогъэгъэ фэкъолIыр 
ыпашъхьэ ригъэтIысхьи, ышъхьэ зэрэфиупсыгъэр, ыжэкIэпакIэ зэрэхэупхъухьагъэр?.."
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ игумэкI 
зэрэзэхашIыкIыгъэр игуапэу, хьакIэри игупшысэмэ къахищыжьэу, къыхэкуукIыгъ,- тыгъуасэрэ непэрэ унэм сикIыгъэпышъ, сшъхьэ зыдэсхьыжьыщтыр сшIэрэп. Шъуихьа кIэщ шъхьаныгъупчъэ сыкъыIууцоным ыпэкIэ фэкъолIмэ 
садэхьэджагъэти, тIэкIу сызэкIиутыгъ, адэсхьаджырэр 
Урысыем зыдешъухьыжьэщт гъогугъомылэу зысэшIэм, 
сшъхьэрэ сыгурэ зэбгъэжьызэ, сыкъыIукIыжьыгъ.
- Сыда, Къэлэкъут, жаные хасэм ышIыгъэ унашъор 
къебгъэкIурэба? - Шъэбэкъу жаныепщым ычIыпIэкIэ 

--- Page 60 ---

Дударыкъо къэгузэжъуагъ, къыIуагъэм лъапсэ фишIыжьзэ, 
псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ: - Джа унэшъо дэдэр сыкъызхэкIыгъэ абадзэми аштагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, шъузщыгугъырэр федэнчъэкIэ 
къышъукъоуцонэу шъошIэмэ, дэгъу,- Къэлэкъутэ ыцэ 
зэбгъурыт фыжьхэр къыIупсыгъэх, гупшысэр къызэбэкIрэ 
нэ къаргъохэр къилыдыкIыгъэх,- ау шъыпкъэр шъушIэнэу 
шъуфаемэ, шъо шъузгъапэрэмэ сэ сапылъэп. Гъогу хьаулые шъутехьэкIэ сенэгуе.
- Жаные хасэм иунашъо иоутыжьа? - зэхихыгъэр ыгу 
римыхьыгъэми, зиIажэзэ, Шъэбэкъупщыри къэупчIагъ.- 
Къэмэ къипхъотыкIэ къыддезгъэштэгъэ хасэм хэт шыуишъэ 
пчъагъэмэ уанахь Iуша?
Дударыкъо зэхихыгъэм шъхьэр къыригъэIэтыгъ, ау 
ыгу къигущыIыкIыгъэ бысымым иупчIэ гупсэфыпIэ ригъэуцожьыгъ, лъэкъо зэтедзэу зэщигъэкъогъагъэри 
зэблидзыжьыгъ. Къэлэкъутэ икъэбар нахь зышIэрэ, 
къахэхьэгъэ гущыIэм хэзышIыкIырэ Ацумыкъо закъор ары 
къызхимыгъэщэу пчъэблэ готкIэ IущхыпцIыкIыгъэр. ГугъуемылIыгъэ къызхэфэгъэ нахьыкIэм Шъэбэкъу зыIоплъэм, 
зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Жаные тхьамэтэшIумэ сиакъыл ахэсхыжьэу тэ сыкIон, 
зиусхьан,- Къэлэкъутэ "зиусхьаныцIэр" хьакIэм ыпашъхьэ 
апэрэу къыщиIуагъ, ыгу илъыри ыушъэфыгъэп,- сыIушми, 
сыделэми сшIэрэп, ау зичатэ къизыпхъотыгъэмэ сазэрэщымыщыгъэр къыосэIо.
- Хэти ыIоным, ышIэным фит, сигъунэгъу,- ащкIэ зыми 
ыжэ тыдэIабэрэп, ыни тыкIэIабэрэп, жаные зэхэтыкIэр 
джащ фэдэу гъэпсыгъэ, нахьыбэм къыIорэмкIэ тэпсэу,- 
Шъэбэкъупщым идэогъу зыфэдэр ешIэти, имыщыкIэгъэ 
бырсыр хьакIэм ыпашъхьэ къыщыримыгъэтаджэ шIоигъоу 
тIэкIу кIилъэшъужьыгъэми, хэсэ утыгум зэрэщызекIогъагъэр фэсакъзэ, фимыдзыжьын ылъэкIыгъэп: - Зыфэтхьын 
тымышIэу цIыфмэ зыхамыIорэ Онэтыгъу къытпео зэхъум, 
хэсэ утыгум зыфиплъэсыгъагъэмкIэ къыддеогъаштэ сшIошIыгъ сэ.
- Сэри ары къызэрэсщыхъугъэр,- Дударыкъуи бысымым дыригъэштагъ.
- О тхьамэтэ мафэх,- Къэлэкъутэ ыцэ фыжьхэр 
ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ къахэпсызэ, джыри щхыгъэ,- Онэтыгъу лъащэ ар зыкIесшIагъэр къыжъугурыIуагъэп,- тхьагъэпцIышъо макъэкIэ хэпскэуIукIи, къыпидзэжьыгъ: - 
Шъузтехьащт гъогум къытешъухыщт къэбарыр сэ сшIэрэп, 
ау Онэтыгъу иIофкIэ сифедэ хэлъыгъэти ары. ШIойхэкIыр 
жаные хэсэ утыгум къызэрихьагъэри, дашъушIэрэр дашъушIэу къызэрижъугъэхьагъэри сыдагъэп.
- Онэтыгъу хъырцыжъым сыд адэ, тхьамэтэ маф, 
еппэсыгъэр, зи къэбар къэIугъэпи? - гущыIэ зэдемы гъаштэм Къэлэкъутэ хищын ихьисапэу Шъэбэкъупщыр 
къэупчIагъ, бысымри, гъунэгъури, хьакIэри зыфаер 
къадэхъугъ.
- Онэтыгъу шъуемыхъуапс,- Къэлэкъутэ хьакIэщым 
исхэр, Ацумыкъо фэшъхьаф, зэригъэжагъэхэп,- гъогызэ, 
Тыркуем дышъэ бетакъ уасэкIэ рязгъэщыгъ.
- ШIойхэкI мэхъаджэм дышъэ бетакъ кIэпхыгъэуи? - 
Дударыкъо ыгъэшIэгъуагъ.
- Джэголъэжъым дышъэ кIэсхына, хьакIэ? Сэ лъыстыгъ. СанэIу икIмэ нахьыбэ сыфэягъэп. 
- Ихьазыр илъыгъэ гъогугъомылэр? - ащи пылъ къэбарыр Ацумыкъо ышIэщтыгъэми, щысмэ зэхаригъэхынэу 
фэягъ.
- Тыркуе нэпкъым шъузэрэнэсэу тежъудз зыфэсIуагъэм, Ацумыкъу, ар зыдырезгъэщына, апэ сызIукIэгъэ 
шыу закъом ащкIэ сыдэгощагъ.
- Хэт шъуIуа а шыу закъор? - джы гумэкIыгъор къыхэщэу Дударыкъопщыр къэупчIагъ.- Ащи, Онэтыгъу фэдэу, 
мэхъэджагъэ зэрехьэми пшIэрэп.
- Хьау, хьау, хьакIэ, ащ фэдэ IофкIэ уемыгупшыс. Ари 
егъэзыгъ, Абдзахэ щыщ, ятэшыр хыIушъомкIэ ахьыгъэшъ, 
ыуж зэрефэ. Цэймэ ащыщ, Даур ыцI. Сэ сызэрыт илъэс 
тIокIырэ тфырэм елъытыгъэмэ, илъэситIу горэмкIэ сэщ 
нахьыкIэн, лIыгъи, гукIэгъуи, шъхьакIафи зыголъ кIэлэ 
шIагъу.
- Адэ джары, зиусхьан,- Шъэбэкъупщыр шыу закъомкIэ зэхихыгъэм хигъэщэтыкIыгъ,- тиадыгэ-абэдзэ 
унэгъо кIоцI къихъухьэхэрэр... Къэлэкъутэ ыIу-ымыIоми, 
тиунэгъо-хэгъэгу кIоцI хабзэ илъэп. Бзэгу тызэрэхьы, 
тызэрэубыжьы, тызэтыгъожьы, тызэрэукIыжьы, къытхэщрэр зыхэтэуты, зыгорэ зыхэкIыщтым игухэлъ лъыкIэтымыгъахьэу тэгъэлъэпао, къэтэджыжьынэу ежьэрэр 

--- Page 61 ---

хэтэгулIэжьы, тыпыримыкъумэ, дгъэцIыкIун тэIошъ, 
ымыIуагъи, ымышIагъи фэтэгъэIу... Адыгэгъэ хэбзэ-бзыпхъэм тепIу, телэжьы тIомэ тыкъогушхукIызэ, зылъапсэ 
ипчын фэе щыкIагъэхэр тынэ къыкIао пэтзэ, зэхатшIэрэп. 
НэбгыритIу тызытIысыкIэ, ахэмэ татегущыIэным, Iоф зедгъэшIыным ычIыпIэкIэ, ящэнэрэр тэубышъ, тыубыгъэм 
зыфаер ыIоу, ышIэу мэпсэу, мэтыгъо, мэзао, "сышъхьафит, хэт шапхъэ сфэхъунэу дунаим тетыр" зыфэпIощтыр 
иапэрэ гупшысэу ыпэкIэ зырегъэхьы.
- Сэри джыдэдэм, зиусхьан, джахэм сягупшысэщтыгъ. 
КъэпIуагъэр зэкIэ хэхынчъэ-хэлъхьанчъэу тэри, абадзэхэми, 
тхэлъ.- ЕтIанэ зыгъэгумэкIырэмкIэ къешъхьаIулIэ жьыгъ: 
- Пщымэ азыфагу зэмыдэIуныгъэ дэлъэу фэкъолIхэр 
къыодэIунха!
- Джы, тхьамэтэ мафэх, шъуфаемэ, зиусхьаных,- 
Къэлэкъутэ хьакIэщым щызэхихрэр игуапэу къыхэкуукIыгъ, 
нахьыжъмэ апашъхьэ щишIэрэр шIоемыкIугъэми, зыфимытыжьэу ыIэгушъохэр зэщихъуагъ,- къыжъудесэгъаштэ, 
сышъуигъус. О узщымыгугъыжьэу, зыгорэм, тыдэрэ 
лъэныкъуи, тыгъэкъохьапIэми, къокIыпIэми, къыблэми, 
темырми щэрэI, орэ Урысый, орэ Къырым, орэ Тыркуй е 
орэ Перс фаеми, уащыгугъынымкIэ, адыгэ лъэпкъ зэфэмышIумэ къахэпщэнымкIэ, яIорэ-яшIэрэ къытхалъхьан 
IофымкIэ, джыри къэсэIо, сыжъугоуцорэп,- Къэлэкъутэ 
зэхихыгъэм, ариIуагъэм ыуж, сэмэркъэуи, шъыпкъи хэлъэу 
къэтэджыжьыгъ: - НекIо, Ацумыкъу, сигъунэгъу нахьыжъ, 
зиусхьанмэ къахэтэджэгъэ адыгэ гупшысэр зэпыдгъэунэп, 
моу хъущтмэ, Iоф горэ къыбдысиI.
Къэлэкъутэ иIэшIэх тэджыжьыкIэ зыфахьын амышIэу 
зиусхьанитIур къызызэфэнэжьхэм, гъогу кIоджэ темэнылъэ 
горэм пэIуфагъэхэ фэдэу, зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. 
Унэ кIым-сымыр апэ абэдзэпщым къыукъуагъ:
- Мы уигъунэгъу Къэлэкъут зыфашъуIорэм, зиусхьан, 
итеплъэ емылъытыгъэу, ыныбжьыкIэ тэ къытэмылъытыгъэу кIалэми, мыделэу, лIы хэкIынэу сыхэплъэ. Ау сшIэрэп 
лIыпкъ иуцомэ, зэрэхъущтри.
- Ары, ары, зиусхьан, ухэукъорэп. Мыхэр ялIакъокIэ 
Iэпкъ-лъэпкъышхох, мыщ иинагъэкIэ ятэкIэ кIуагъэ. ТхьамыкIэр лIыгъи, гукIэгъуи зыхэлъ лIы шIэгъуагъ, СахьибДжэрые къызтэкIум, фэхыгъэмэ ащыщ. ЛIым къехъулIагъэр фэмыщэчэу яни кIэлъыкIожьыгъ. Ышыпхъу цIыкIурэ 
ежьыррэ къызэфэнагъэхэу зэрэпIужьхэзэ, гъэрекIо 
Онэтыгъу лъащэм ытыгъуи, нэгъой сатыушIэ горэм рищагъэу къэбар къыднэсыгъ. Джа зэрэплъэгъоу изэкъошъхьэзакъоу къэнагъ, зыфэпщэрыхьажьы, мэшхэжьы, 
зышэсыкIэ, мэзэ зытIущыр икъэгъэзэжь пIалъ. Онэтыгъу 
хъырцыжъым фэдэхэр дунаим тыригъэтхэрэп, зэхеукIыхьэх, къакъуихрэ мылъкумкIэ шъузабэмэ ятэ, къатырихыжьырэ сабыйхэр, гъэрхэр зыемэ алъегъэIэсыжьы. 
КIэкIэу къэпIон хъумэ, сигъунэгъу Къэлэкъутэ угу ебгъэнэу 
щытэп, зыгорэкIэ угу емыIугъэмэ, фэгъэгъу.
- Хьау, зиусхьан, сыгу ебгъэрэп. Шъыпкъэ, хэсэ утыгум къыщытишIэгъагъэмрэ шъхьаныгъупчъэм зэрэIутыгъэмрэ къезгъэкIугъэхэп, иапэрэ гущыIэ шъхьарытIупщхэми сыгу яIугъагъэп. Сыгу римыхьыхэу къыIуагъэмэ 
сазыхэгупшысыхьажьым, нахь нэшIукIэ сызхигъэплъэжьыгъ. Iахьыл-благъэ иIэба?
- Тэ Iахьыл-благъэкIэ тымылъытэщтмэ, дунаим зи 
щыриIэп. Къэлэкъутэ ятэрэ янэрэ гъэр кIэзыжькIэ къыздырахыгъэгъэ лъэныкъори лIакъокIэ зыщыщхэри 
амышIэжьэу тичылэ къыданэхи, зэрэщэгъагъэх. ЗыщыщхэмкIэ цIыфмэ бэ зэтыраIукIыщтыгъэр: янэ адэмые 
лъэныкъом къырахыгъэу, ятэ абдзэхэ мэз-къушъхьэ 
зэхэтмэ къахахыгъэу аIощтыгъэ. ПшIэхэнэп шъуалъэныкъо 
абэдзэ шъолъырым къырахыгъэнхэкIи,- Шъэбэкъупщым 
къыIогъэ аужырэ гущыIэмэ агъэщхыжьыгъ.
- Сыд, зиусхьан, узфэщхырэр, абэдзэ пхъорэлъфэу 
Къэлэкъутэ зэгорэм къычIэкIынкIи пшIэхэнэп,- Дударыкъуи 
иошIэ-дэмышIэ джэуап темыщхыхьажьын ылъэкIыгъэп, 
зэпыугъо мыбащэкIэ къыухыжьыгъ: - Къежъугъащ, унагъо ежъугъашI, зиусхьан, лIы зэрэхэкIыщтыр гъэнэфагъэ.

--- Page 62 ---

Щагудэт цIыфмэ запэIузыдзыгъэ Ацумыкъорэ Къэлэкъутэрэ, мыIэрысэ чъыг чIэгъым чIэсых. Къэлэкъутэ 
джэнэ пIонэкI, ицые тIурыси къутамэм пылъагъ, фабэ 
мапэми, ятэ къыфыщинэгъэ адыгэ хъурышъо пэIо хьаплъ 
хъурэе мылъагэр щыгъ, лъэкъошхуитIур чъыг лъапсэм 
риушхулIагъэу пхъэнтIэкIу шъхьаком тес. Ыпашъхьэ ис 

--- Page 63 ---

Ацумыкъо ыпчэнэ псыгъо щэ зэгобгъэуцуагъэми ебгъэпшэнэп, ыкIыб шъуамбгъо къыкъощынэп.
- Сыда, Къэлэкъут, ужэкIэ-пакIэмэ уазкIышIонагъэр? 
- Ацумыкъо къэмацэм ичаныгъэ IапэкIэ зэригъашIэзэ, 
къэупчIагъ, зыуж ригъэхьащтыр IэкIиуIаеу фежьагъ: - 
Сеплъымэ, ужэкIэ-пакIэ къыокIу.
- СпакIэ сэр-сэрэу сэмыгъэупсыжьэу, орба сфэупс 
зэсIуагъэр, Ацумыкъу! СшIэщтым зытесыубытагъэкIэ, 
укъысэмылъэIужь. Сятэ икъамэ уемыхъырэхъыш, къыхаIи 
сфегъэтэкъох.
- Ащ сэ зи езгъэIонэп... Загъорэ, Къэлэкъут, гъунджэм 
уиплъыхьэрэба? - Ацумыкъо зыфырагъэзыгъэм зырегъэукIыхьэ.- УжэкIэ-пакIэмэ бжьышIо узэряхъулIэрэр 
зыдэпшIэжьрэба? Ащ нэмыкIи ащыгъум къыосIон: къыпIуплъэрэ пыим ыгу рипхынэу нэхэяшъо къызэрэптырагъаори зыщымыгъэгъупш.
- Ары, ары, Ацумыкъу, тхьэуегъэпсэу, озгъашIэрэмкIэ сызэрэкIэмыгъожьыщтыр къысэпIуагъ. Сишъэф зыми 
ышъхьэ фисхынэп сIогъагъэ шъхьакIэ, ар о къыосымыIомэ, 
синыбджэгъужъ, хэт есIон... КъэошIэжьа псэлъыхъо 
Нэкурэ дэжь Трамхьаблэ тызэкIом, сыгу филъыр зыфитхыщтыгъэ пшъэшъэжъыер нэ щтагъэкIэ сыжэкIэ-пакIэмэ 
къазэрэхэплъэгъагъэр? Армэ сидэгъощтыр, сыд пае 
гуих-гущтэ езгъэшIын, къеIи, джэшъуабзэ сынэгу къысфэшI, 
пшъэшъэ къежьэгъакIэм ыгу рихьынэу къысщэхъу. Сиунэ 
къисщэу, тIэкIу тызэдэпсэумэ, тиIорэ-тишIэрэ нахь 
зэхахьэмэ, сIорэм къемыдэIоу, ежь зыфаер ыIо-ышIэ 
хъумэ, джа зыфэпIогъэ нэхэегъэ жэкIэ-пакIэр къызтезгъэкIэжьыни, тIэкIу рызгъэщынэзэ сшIын, къыхаI.
- СыкъыхэIэн, зи езгъэIонэп, ау зэгорэм укIэгъожьын, 
синыбджэгъужъ.
- Нэкурэ паемэ, сыкIэгъожьыщтэп! - Къэлэкъутэ 
къыпиупкIыгъ, псы Iэгубжъэр къызыфещэим, зэ хэIубэгъу кIэ ришъугъ: - Ох-ох, сыбгъэтхъагъ, армырми псыфалIэ 
сылIэгъагъ.
- УжэкIэ-пакIэ рыгъэуцIын сIогъагъэ нахь, уипсыфэлIэ 
гопэгъу рыуезгъэутэхынэу къизгъэкIыгъэп,- ныбджэгъум 
ышIагъэр Ацумыкъо шIощхэныгъэми, емыгыин ылъэкIыгъэп.

--- Page 64 ---

- Псым хагъэпкIэгъэ мышъэ цIэплъым фэдэу сыжэкIэпакIэ сэбгъэууцIынынти, укъыздэхьащхыжьын пIогъагъэ, 
ара? 
- Уифедэ хэмылъэу лъэбэкъу умыдзэу зиусхьан 
нахьыжъмэ апашъхьэ щыпIуагъэшъ, сигъунэгъу, мы сэбгъашIэрэр ЛIымэфэ тхьамэтэ мафэм ыкъо Дзэгъащтэ 
ипшъэшъэжъые ыгу зэрэримыхьыщтыр къыуасIозэ, къыоплъырэм ыгъэшIагъоу, узIуплъэрэр бгъащтэу джэшъуабзэ 
къыпфэсшIын,- лыпцэ гори зэрэмысысырэр ыгъэшIагъозэ, 
Ацумыкъо нэгу кIэлъэныкъор ардэдэм ригъэтэкъохыгъ, 
адырэри джа шIыкIэ дэдэмкIэ риукъэбзыхыгъ.
- Ох-ох, Ацумыкъу,- ыIэгушъохэр ынэгушъхьэмэ 
аригъачъэзэ, Къэлэкъутэ къехъулIагъэр тIэкIу шIошъхьэкIуагъэми, игопагъ,- сынэгу жьы кIэбгъэугъ.- ЕтIани 
ышIагъэмкIэ зигъэлIызэ, илъэпкъэгъумэ ягыелIэжьыгъ: - 
Мы жэкIэ-пакIэмэ адыгэмэ ралъэгъулIагъэр сшIэрэп зырэнагъэхыежьэу... Джыри зэ сынэкIушъхьэмэ уакъырыкIожьыщта?
- Адэ, джыри зэ сыпфырыкIожьыщт. Нэкурэ къыпIуплъэмэ, унэгушъо зырилъэгъожьэу пфэсшIыщт, шъхьаупсчанымкIэ сырыкIожьмэ нахьышIу, моу джыдэдэм 
къязгъэхьыщт.
- Хьау, хьау, укъысхэмыуIэри, нычхьапэ псэлъыхъо 
Нэкурэ дэжь тыкIощтышъ, зэребгъэжьагъэмкIэ къэухыжь. 
Уфаемэ, къэмацэр мыжъоупцIэм дадз.
Къэмацэр мыжъоупцIэм дэзыдзэщтыгъэ Ацумыкъо 
къызэмыплъэкIэу гъумтIымыгъэ:
- Зэ укъэзгъэцыхагъэмэ Iофэп...- ЕтIанэ къытыжьыщт 
джэуапым пымылъэу, Онэтыгъу лъащэр Тыркуем зэрэраригъэщыгъэр ыгу къэкIыжьи, зиусхьан нахьыжъмэ 
апашъхьэ къыщимыIогъагъэмкIэ къэупчIагъ: - Арэп, Къэлэкъут, хырыкIым рябгъэщыгъэ хъырцыжъым зэгорэм 
къыгъэзэжьмэ, сыд пшIэщт? Сыд, ащ фэдиз Iоф къыпыбгъэкIэу, Онэтыгъу ыпсэ зыкIыхэмыхыгъэр?
- А зыфапIорэмкIэ, боу бэрэ ар къысэлъэIугъ, фэсшIагъэп нахь. Тыркуем щырырагъэхыщт хьазабыр, зы 
тхьамафа, тхьамэфитIуа, маза, мэзища, къин зэрэщилъэгъущтыр, апэ къэсштагъ. Хьалыгъу тыкъыр гори, хьэ 
пэтзэ фадзы, ащ къыщыIуамыдзэнэу сIорэп. Ау хым 
укъызэпырыплъымэ, уихэгъэгу гукIэ плъэгъоу хымэ хэгъэгум плъакъо щыплъэшъуныр чэтэогъу лIэныгъэм нахьи 
нахь лыуз, нахь тхьамыкIагъу. Къыгъэзэжьмэ зыфэпIуагъэм 
фэди хъун ылъэкIыщт, узэмыжэгъэ Iаджи дунаим техъухьэ. 
Къыгъэзэжьмэ, лIыгъэу фэслъэгъун, нэмыкI екIолIакIи 
къыфэтыугупшысын. Ау арэп, Ацумыкъу, сэ сызэгупшысэрэр,- Къэлэкъутэ ынэгушъхьэ къыхихыгъ, ымакъи тIэкIу 
шIуефэхыгъ,- Нэкурэ пае сыжэкIэ-пакIэкIэ сшIагъэр цIыфмэ 
ажэ зыдэзгъэфэнэу сыфаепышъ, тазыфагу къыдэрэнэжь. 
Тхьауегъэпсэу, Ацумыкъу, сицIыкIугъом щегъэжьагъэу 
пщы-фэкъолI зэхэдз къыздэмышIэу укъысфыщытыгъэшъ, 
сицыхьэ птелъ.
VII
Адыгэ тарихъыр къин мыухыжьыкIэ зэхэлъ.
Анахь тхьамыкIагъоу адыгэмэ къафыкъокIыгъэмэ я 
ХIII-рэ лIэшIэгъури ащыщыгъ. Чингизхъан ыкъом ыкъожь 
Батыйхъан зипэщэ тэтар-монгол шыудзэхэр хыор щынагъохэу Темыр Кавказым къиохи, зынэсхэрэр яжьэ ашIызэ, 
Европэм ибыбагъэх. МэшIолыгъэм адыгэмэ анэгу кIистыкIыгъэми, егъашIэм япытэпIэгъэ къушъхьэ-мэзым къыкъонагъэх - жьыкорен утIэрэхъыгъэм зырырагъэхьыгъэп, 
шъуздачъэрэм тэри тыкъэчъэ аIоу, яшыу лъэбжъэ тэкъумэ 
задырырагъэхьыхыгъэп, зыкъаухъумагъ. Ау, сыд фэдэу 
зашIыгъэми, апэуцужьыгъэхэми, зафырагъэнагъэми, ячэтэ 
IонтIагъэрэ яхьакъулахь хьазабрэ зычIамыгъэфэн алъэкIыгъэп. Ар зыхъугъэр Къырым хъаныгъор зэхэзыщэгъэ 
Хьаджэ-Джэрый илъэхъан, я ХV-рэ лIэшIэгъум ызыныкъо мэ адэжь, зытет шъыпкъэмкIэ, 1449-рэ илъэсэу тэтар-монголхэр хъаныгъокIэ Къырым зыщетIысэхыгъэхэр ары. 
Кощырэ былым IыгъыкIэр япсэукIагъэми, гъунэгъу лъэпкъмэ 
дзэ уIэшыгъэкIэ афэкIонхэр, хьакъулахь атыралъхьаныр, 
къемыуцуалIэхэрэр зэо хъункIэкIэ агъэщынэныр, пщылIщэныр, ячIыгу пхырыкIыхэрэ сатыушIэмэ пкIэ аIахыныр 
яапэрэ щыIэкIагъ.
ЕгъашIэм шъхьафит псэукIэр зынапэу къэзыхьыщтыгъэ 
адыгэмэ къырым хъаныр къашъхьащытыгъэми, зызэригъэпсырэр афэщэчыщтыгъэп. Тыркуер Къырым хъаныгъом 
къызгоуцом, агу темыфэжьыхэ хъугъэ. ХьакъулахькIэ 
аратырэр ашIоIофыгъэп, ялъфыгъэхэр зэратырахырэр 

--- Page 65 ---

ашIошъхьакIуагъ. Ащ янамыс напэ къырихъощтыгъэми, 
адыгэ-къырым зэфыщытыкIэр гъэшIэгъонэу зэхэлъыгъэ. 
Зы лъэныкъокIэ, зэбэных, лъыгъэчъэ заохэр зэрашIылIэ, 
нэмыкI лъэныкъокIэ, зэрэгъэблагъэх, зэрэгъэIахьылых - 
къырым хъаным ыкъомэ япхъухэр нысэкIэ араты, идзэ 
хахьэри, хъан щагум дэтыри макIэп, адыгэ унэгъо лъэрыхьмэ нэгъой къанхэр - шъэожъыехэми, пшъэшъэжъыехэми - афапIух, афалэжьых. Шъэожъыехэр адыгагъэм, лIыгъэм, Iэшэ зехьакIэм, шъхьафит-зыухъумэжьым, 
хэгъэгу шIулъэгъум, чIыпIэ къиным уикIыным, нэмыкI 
зекIокIэ-шIыкIэхэм афагъасэх. Пшъэшъэжъыехэми Iэдэбыр, пкъызехьаныр, IокIэ-шIыкIэр, унагъо ихьэмэ, лIакъом 
щыщхэм зэрафыщытыщтыр, дэн-бзэныр, пщэрыхьакIэр, 
гыкIэныр, ут тедзакIэр арагъашIэ. Нэгъоймэ сабый пIукIэ 
амышIэкIэ арыгъэпщтын аущтэу зыкIашIыщтыгъэр, дэгъубэ 
зыхэмылъ лъэпкъ дунаим тетэп, а егъашIэм чIыпIэрысыгъэ 
адыгэмэ ялъытыгъэмэ, ахэмэ якощын-шыбгырыс псэукIэ 
нэфэшъхьафыгъ.
Ащ джыри нэмыкI гупшысэ къыхэтэджыкIы. Ата лыкъкъаныгъэ зэфыщытыкIэхэр цIыф къызэрыкIохэр арэп, 
тетыгъор зыIыгъ пщы-хъан-лIэкъолъэшхэр арых зыхэлъыгъэхэр. Ау Iофыр мылъкум зынэсыжьрэм, зэкIэ лъэкIым 
зеолIэжьрэм, зэблэгъэныгъэм къыкъонэжьрэр мэкIагъэ. 
Джа дэдэр тыркухэми адыгэхэми азыфагу дэлъыгъ. 
Адыгэмрэ къырым хъанымрэ язэфыщытыкIэ зэфэшъхьафыгъэми, Бэхъчэсэрай тэтар-нэгъоибзэм ыуж 
адыгабзэр щымэкIагъэп: тучанмэ, бэдзэрмэ, урамымэ 
ащызэхэохы, кIэлэцIыкIу зэдэджэгумэ къахэIукIы, ошIэ-дэмышIэ орэдкIэ гур егъэлъэпэрапэ.
Теплъэ дэхэшхо зиIэ къалэмэ Бэхъчэсэрай афэдэп. Унэ 
ин хъуау-пщаухэри дэплъагъорэп. Сэмэным хэшIыкIыгъэ 
орзэшъхьэ-къамылышъхьэ унэхэр зэпэмыблэгъэ-зэпэмычыжьэхэу зэпэIудзыгъэх, уц напцэкIэ зэхэкIыхьажьыгъэ 
лъагъохэмкIэ зэпхыгъэх, урам сэпалъэхэри, заIонтIэщантIэмэ зыращызэ, Долэт-Джэрые хъаным и Унэшхо 
ечъалIэх. Шъэожъые-пшъэшъэжъыехэр зыщыджэгурэ 
шъофхэр, зыщапIурэ унэ-щатырэ гъэIагъэхэр къэлъагъох. 
Анахь урам шъуамбгъоу цIыфхэр ренэу зытизыр хъаным 
и Унэшхо зытетым уезыщалIэрэр ары. Урам бгъуитIум 
тучанхэр, щайшъопIэ-шхапIэхэр, шъэжъые-къэмэ гъэлъыпIэхэр, сыдж тео макъэхэр къызчIэIукIырэ кIыщхэр, шъошIыпIэхэр Iутых. Мэщытым иазэнэджапIи лъагэу зырещы, 
ищагуи къабзэ, игъэкIотыгъ. Щаир, псыр шъэожъыемэ 
къырахьакIызэ ащэ. Щэн-щэф бырсыр макъэр къалэм 
шъхьащыт. Щыдымэ яIой зэрахэтэу шы кIэщыщыкI макъэхэри къэIух. Щэджэгъопэ атакъэхэми загъэзэщрэп, 
ыпшъэкIи, ыхэкIи щызэпэджэжьых.
Шыуищыр бгъэкIэ къэзэрэхьхэу зылъэгъугъэ цIыфхэр 
къызэтеуцох, гъогу напцэм зыIуадзы, тучанмэ зачIадзэ, 
шъхьэ Iухыгъо имыфагъэмэ, атх ауфэ. Ар зымышIагъэм 
ыкIышъо блэчъырэ шыумэ къамыщышъо ашIы, афагъэпытэ:
- Шъушъхьэ ешъууфэх, лъэгуанджэкIэ шъуетIысэх! 
Алахьым илIыкIо Долэт-Джэрые, къырым хъаныр, зекIо 
къекIыжьы! 
Псы дэутхаекIэ сапэр зыгъэтIысырэ лъэсхэр шыумэ 
ауж итых. Ишылъабжъэ сэпэ макIэр къычIэутысыкIэу 
Долэт-Джэрые хъанри шыуиблмэ апэ ит, шышъхьэкIэ ыуж 
зыкъизгъэнэрэ уIэшыгъитIури бгъуитIумкIэ гот. Хъаныр 
зытес пцIэгъоплъым ылъакъохэр, ежь Долэт-Джэрые пкъы 
псынкIэ-гупсэфкIэ онэгум ис, щыгъхэми шы IапIэхэми 
дышъэпсыр къатежъыукIы, къэмэлъэ-сэшхуалъэхэри 
зэпэлыдыжьых, сагъындакъри щабзэкIэ ушъагъэу исэмэгубгъукIэ шIохэлъагъ, зыщищыкIагъэм Iэрыфэгъунэу 
щэбзэпкъри голъ.
Илъэс шъэныкъоу зыхэкIыгъэр Долэт-Джэрые емыпэсынэу нэгу псыгъопэ псыгъо къуапцI. ЖэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ 
нэхэягъэр тырыуагъаштэ, ыуж ит шыу уIэшыгъэмэ ясакъ 
плъакIэ гущтэ уегъэшIы, шылъэбжъэ чанмэ тхыр уагъэуфэ, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ зырыуагъэдзыхы.
ЗишыIупIэрэ зилъэрыгърэ аIыгъ хъаныр шым 
къепсыхыжьыфэ зытх уфэгъэгъэ щагудэтмэ ащыщхэр 
къыфычIэплъыщтыгъэхэми, зыми ышъхьэ къыIэтыгъэп. 
Долэт-Джэрые иш Iуащыжьыгъэ къодыеу, адыгэ шъуашэкIэ 
фэпэгъэ лIы уIэшыгъэ одыр ыпашъхьэ къилъади, тхы уфагъэкIэ къыриIуагъ:
- Адыгэ лъэныкъомкIэ къэбарышIу щыIэп, Тхьэм илIыкIоу сихъан.
- Сыд джыри? - зытх къэзымыIэтыжьыщтыгъэм 
еупчIыгъ.- Сыд афэмыхъурэр?!

--- Page 66 ---

- Типый Урысыем лIыкIо фагъэкIуагъ,- къэбарышIу 
къызэрэосымыIорэм пае къысау къыригъэкIэу, лIым 
джыри ытх нахь риуфэхыгъ.
- Къанэкъо Мэщыкъо бэслъыныер джыри уцурэба?! 
- Долэт-Джэрые ынэ шIуцIэшъо-гъожьышэхэр къиухъурэикIыгъэх, етIанэ щхыпцIышъор зыхэт мэкъэ шъабэкIэ 
зытх зэпызыкIыжьырэм еушъыигъ: - Хъугъэ, Мамый, 
пшъхьэ къэIэт, бэслъыные адыгэхэр Урысыем зэрэкIохэрэр 
къызысапIорэр апэрэкIэ огугъа?
- Къысау, къамыщышъо сышI, Тхьэм илIыкIо сихъан,- 
Мамые мэкъэ кIэзэзкIэ къэлъэIогъап,- бэслъыныехэр 
арэп, жаныехэр ары, Шъэбэкъупщым икуп...
- Ы-ы! - зэхихыгъэм Долэт-Джэрые кIигъэгурымыкIыгъ, пцашIор зыхэгъэчъыхьэгъэ шыу къамыщ уплIэкIагъэмкIэ ыIэгушъо еуагъ, етIанэ фидзыгъ: - Къэбар дэй 
къысфэпхьыгъ, пфэзгъэгъунэп,- шыу къамыщ огъухэр 
тхы уфагъэм дишIэхыгъ, зэхэфэнэу ежьи зыкъэзыIэтыжьыгъэм огъу лые римыхыжьэу IукIыжьзэ, хъаным къызэриIокIыгъ: - ПтхыцIэ узеIэзэжькIэ, пчыхьэ мыхъузэ, къырекIокI, уиадыгэ къэбар теусэн.
Къамыщ ужхэр зытх тыращэгъэ Мамые ыгу цIыкIу 
хъугъэми, зи къызэмыхъулIагъэм фэдэу зырищыжьыгъ, 
ищыгъынмэ апыупхъухьэзэ, ибгырыпхи, икъами ыгъэтэрэзыжьыгъ, ищазымэ тхьаIу дэгъэнэгъэгъэ шыу къамыщыр 
ыIашъхьэ ридзэжьыгъ. Къеплъыхэмэ ыIуи, натIэкIэ чIэплъыгъ шъхьакIэ, щагум зы цIыф дилъэгъуагъэп. "Уезэгъын 
ащ... Къэбар гомыIур фэсIопщыгъэзэ, ащ фэдизэу къысхэуагъэп,- ыкIыбышъо Iэ къыщафагъэу къызщигъэхъузэ, 
Мамые зэушъыижьыгъ,- ихъан щагу сызыдэтым, сызэрибэскъакъым щегъэжьагъэу апэрэ къызэрэсаорэр, сэщ 
нахь пэблагъэхэу, ыгу зыфэшIу Iаджи лъэгонджэмышъх ьэкIэ зэхигъэтIысхьагъэхэу сарихьылIагъ. Мыщ ыпэкIэ 
бэслъыныемэ ялIыкIошI къэбар зесэIом, зэ нахь къамыщыр 
къысифэкIыгъагъэп, ау нэужым зядгъэшIэжьынэу тазытеом, мэхъошхэри адедгъэхьызэ, хъуафэ зэридгъэфэгъагъэхэр, сэри слъы зэрэсшIэжьыгъагъэр ежьыри игопагъ, 
сэри гуапэ сфэхъугъ. Тхьапш ащ шъэожъые-пшъэшъэжъыеу къитщыгъагъэр! Къатетхыгъэ нэбгыришъэм щыщ 
шъэожъыий, пшъэшъэжъыий нахьыпэм зэришIыщтыгъэу, 
Къырым къыринагъэп, дышъэкIэ Тыркуем раригъэщыгъ. 

--- Page 67 ---

Унагъо зэбгъэшIэн, шъыралым яптын пшъэшъэ дэхэ 
зызыштагъэхэри ахэтыгъэх... Сыгу рихьыгъэ пшъэшъэ 
нэгуф ищыгъэ гори ахэтыгъ, ар къызэрэсэплъыщтыгъэр, 
ыгу къысэIугъагъэщтын... Ау къезгъэгъэнэнэу сфеIошъугъэп. Ярэби, Дзэгъащтэ ипшъэшъэжъые Нэкурэ сыд фэдиз 
хъугъэн джы? Пшъэшъэжъые такъырыгъ, ЛIымафэ къегъэкIыгъэу тэкъэжъым тесыщтыгъ. Сянэ цIэцIэлэжъыми 
къэозгъэщэщт мыр ыIощтыгъ... Тяти сыд икъэбар шъуIуа? 
Тянэ дунаим тыримыфыжьыгъэмэ гъэшIэгъоны. Пщыапшъэкъом афезгъэхьыгъэр аIэкIигъэхьэгъэнба? Бащэ темышIэу 
джыри Къырым сыкъэкIощт ыIогъагъ. Джы Iофхэр зэрэхъу рэмкIэ, жаныемэ зядгъэшIэжьын фаеу хъущт. Мэскэу 
кIощтмэ Шъэбэкъупщым едгъэлъэгъущт! Ащи пшъэшъэ 
дахэ епIу, егъашIо аIуагъ. Джары къырым шъырал горэм 
чIябгъэдзэн фаер, тяплъыщтыгъ Къэнэшъыкъохэр зэрэпцIымамэщтыгъэхэм. Сэри сшъхьэ сыпылъыжьэп, илъэс 
щэкI хъугъэшъ сышъхьэзакъу. Джа пшъэшъэжъыеу къэтхьырэмэ сичIынатIэ хъун горэ къахэкIын, ау илъэс заулэ 
уяжэжьын фае. Онэтыгъуи бэшIагъэ сызытемыплъэжьыгъэр... Къэлэкъутэ фэкъолIыр аIоу адыгэ шъолъырыр 
зэригъафэу зыгорэ къитэджагъэшъ, ащ ышыпхъу цIыкIу 
къысфихьынэу ыIогъагъ, шъхьакIэ къехъулIагъэр сшIэрэп..."
Долэт-Джэрые хъаным ионэш щыщ макъэ Мамый 
зызэхехым, шъхьэр къыпхъотагъ, кIэкIорыкIзэ, шэщым 
чIахьи, шыIыгъым еупчIыгъ:
- Сыд Тхьэм илIыкIо хъаным иш зыфэщыщыгъэр?
- Сыдым фэсшIэн, укъызэрэкIорэр зэхишIагъэщтын,- 
тхьагъэпцIынчъэу шыIыгъым къыриIожьыгъ.
- УкъыздэгущыIэ зыхъукIэ, "тхьамэтэ мафэкIэ" укъысэджэнэу тхьапшырэ къыосIуагъа?
- Къысфэгъэгъу, тхьамэтэ маф, сщыгъупшэжьыгъ,- 
ежь Мамые нахьыжъ шыIыгъым щтэгъэ нэгукIэ къызIуипхъотыгъ.
- Къыпфэзгъэгъущтэп! - Мамый шыу къамыщымкIэ 
зэрэфэлъэкIэу жэхэуагъ.- Тэри зэгорэм тыгу жьы дэрэкI. 
Мыдэ, щхыу чъыIэ скIыб къыщыф.
КIыб бэгыгъэр бжьыбжьыщтыгъэти, мафэм пыкIырэр 
Мамый шIомэкIагъ. Хъан унэу пчыхьэ мыхъузэ зыдэкIощтым фэдэу иунэ мыгъэкIэрэкIэгъагъэми, гуIэтыпIагъ. Ежь 

--- Page 68 ---

фэдэ бэскъакъ шъхьэзакъомэ ящыIакIэ елъытыгъэмэ, 
ищыIэкIэ-псэукIэ бэкIэ зэтегъэпсыхьэгъагъ. Алрэгъур 
дэпкъым пылъагъ, джэхашъоми телъ. Ахэмэ яшъогъухэр 
зэрыбзэгъэ пхъэнтIэкIухэр зэготых, пхъэнтIэкIу шъэбэ 
кууитIури зэпэчIынатI, азыфагу дэт Iанэм IэшIу-IушIухэр 
зэрылъ пхъэ апс къолэнри тет, мыIэрысэр, къужъыр, 
сэнашъхьэр зэрыз апс фэIукIыхьашъори къыгот. Къэмэ, 
бжъэ кIэрэкIагъэхэр алрэгъум хэлъых, зыкIэ тыжьынкIэ 
пкIэгъэ бэдзэуалъэри ипхъэпIэкIор шъхьагъ пылъагъ, 
дышъэ-тыжьын IуданэкIэ хэдыкIыгъэ фэс паIори, КъурIани 
мэкIаим телъ. Адыгэ шъуаши, нэгъой щыгъыни, зыхахьэрэмэ ялъытыгъэу, адырэ дэпкъым пылъагъэх.
"Сыда симыIэр? - Мамый игуапэу гукIэ зэупчIыжьыгъ.- 
ЗэкIэри сиI. СимыIэ закъор сигугъэ-гукIаехэр зэсхьылIэн 
шъуз. Непэ хъаным къысихыгъэ шъхьакIор... Хьау, шъыу. 
СэркIэ къемыжьагъэр сэркIэ аухыжьыщтэп, ар шъхьэкIоемы кIу зыфэслъэгъужьы хъуна, мыщ фэдэ щыIакIэ сэзгъэгъотыгъэм сшъо тырихыгъэкIи, губгъэн фэслъэгъунэп, 
сызкIэхъопсырэ пстэури сIэ къыригъэхьагъ шъуз зэрэсимыIэм фэшъхьафрэ. ЗэкIэ зилажьэр шъузынчъэр ары. Ащ 
сэ силажьи, Долэт-Джэрые илажьи хэлъ. Шъэралым 
бзылъфыгъэхэр щысымыгъотыщтыгъэмэ, джы нэс зыгорэм 
сегупшысэщтыгъэ... Сиджэхэшъотет Марями ахэмэ 
ащыщ...- шIоукIытагъоу зыцIэ къыриIогъэ бзылъфыгъэми 
псынкIэу тегущыIыкIыгъ.-Мо къэмэ кIэракIэр бэслъыныепщ 
щыкIыгъэ горэм къыгосхыгъ, мо сэшхоми мэхъош бынун агъор тезгъэкIодагъ. Ахэр сыугъоинхэ нахьи шъуз 
дэхэцIыкIу горэ сиджэхашъо тетыгъэмэ нахьышIугъ..."
Мамые ыкIыб къызхэузыкIым, къэтэджыгъ, кIом 
дыхэтэу сэнэшъхьэ фыжь заулэ къыпичи зыжэдидзагъ. 
Зызэрэриуфэхыгъэр къемыкIоу къамыщ опIэ кIыбышъор 
къыхэузыкIыгъ, узыр отIысыжьыфэ, шъхьаныгъупчъэм 
Iутыгъ. "Муары сыгу жьы зэрыдэзгъэкIыгъэ шыIыгъым, 
зи къемыхъулIагъэм фэдэу, козыныр къыретхъу. ЕрэшI 
ащи птхыцIэ ращыныр зэрэмытхъагъор. Тянэ мафэ къэс 
къысэцэлашхэщтыгъэми, тэрэз къысихъоныщтыгъэр, 
чэтым сыфэд, сызэраукIыщтыр сэр-сэрэу къычIэсэупхъукIыжьы. Адыгэ лIитIум къысфахьыгъэ къэбарым седэIун 
фэягъэп..." Шъхьаныгъупчъэм Мамый къызкIэрэкIыжьым, 
гъучI пхъонтэшхом шъхьащыуцуагъ, пышIэгъэ IункIыбзэ 

--- Page 69 ---

къэбышхом еплъыгъ нахь, загъорэ зэришI хабзэу, зэтырихыгъэп. "Мыщ дэт гъучI пхъонтэжъыем дэлъ мылъкум 
фэдиз зэрэ Адыгэ шъолъырэу илъэп,- Мамый зэгупшысэрэм шъуашIо кIигъэхъукIэу щхыпцIыгъэ,- адыгэпщхэри, 
лIэкъолъэшхэри, оркъхэри нэ закъокIэ теплъагъэхэп, 
зэпыджыжьхэшъ, зэфычIэтIэжьхэшъ, зэхэтых. Адыгэхэр 
зэкъощэгъэнхэ, зэгурыгъэIогъэнхэ фае еIошъ, Къэлэкъутэ 
шъхьэгъажъор ахэмэ ахэт. УIэнэкIэу-уныбэнэкIэу, шым 
утесэу укъекIокIзэ, уIорыжъорыкIэ зи пфэгъэхъущтэп. 
Сыд фэдизрэ цIыфым уегыигъэкIи, уеушъыигъэкIи, 
зыфэуукIыжьыгъэкIи, умылъкунчъэу пфэшIэн щыIэп. 
Хэгъэгу лъапсэр зыгъэпытэрэр дышъэмрэ тыжьынымрэ".
Ечэнд азэнаджэм Мамые зыкъыригъэшIэжьыгъэми, 
нэмазыр ышъхьэ къыригъэхьагъэп, ыпкъ ымыгъэсысэу 
алрэгъур зытедзэгъэ тэхътэ къуапэм пытIысхьагъ.
"Сиечэнд нэмазмышI къыхэкIрэр Алахьым хъаным 
IуерэгъакI...- гые гупшысэу Мамый ышъхьэ къилъэдагъэр 
Тхьэм илIыкIо зэхихынкIэ щыни, ыбзэгу ецэкъэжьыгъэ 
фэдэу зыхиушъэфэжьыгъ.- Олахьэ моущтэу сакIыб нахь 
лъэшэу узэу ригъажьэмэ, пчыхьашъхьэ хъаным дэжь 
сымыкIошъун, сымыкIоми, ЛIымэфэ гъунэгъу лIыжъым,- 
Мамый ошIэ-дэмышIэ нэплъэгъур ячэу пхъэтэкъэжъкIэ 
зедзыжьым, ицIыкIугъор ыгу къэкIыжьэу хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- нэм иузыр нафэ, гум иузыр шъэфы зэриIощтыгъэу, сымыкIоми сыкъызэхишIыкIынэп, адыгэмэ язэмышIэгъу нэгъоймэ язэхэмышIыкI".
Пчъэр шъабэу къызэIуихи, лэджэн-къумгъан зэрытыр 
ыIыгъэу Марям, бзылъфыгъэ Iэпс-лъэпс цIыкIур, унэм 
къихьагъ, джэрз лэджэныр ыпашъхьэ къыригъэуцуи, 
къумгъаныр ыштагъ. Бзылъфыгъэр ныбжьыкIэп, жъэп, 
зиджэхэшъогу тет Мамый елъытыгъэмэ, илъэс заулэкIэ 
нахьыжъын. БэкIае шIагъэ Долэт-Джэрые ишъыралэ Марям 
къызфыращыгъэр. Волахием мылъкубэ, гъэришъэрэ 
тIокIырэ игъусэжьэу, къызыращыр ары бзылъфыгъэ тыныр 
къызфишIыгъэр. Ежь ыгу зэIурэми тыригъэфагъ, шъузыпхъэкIэ енэцIэуи уахътэ къекIу, ау ыгукIэ зэреIожьы: 
"Мыхэмэ ябзылъфыгъэ лъэпкъхэр дэгъугъэхэмэ, тырку 
султIанхэми, къырым хъанхэми, ахэмэ акъомэ акъожьхэми 
адыгэ пшъашъэхэр ащэныеха! Тыркухэми, нэгъойхэми 
пшъэшъэ дахэхэр къахэмыкIыгъэхэу щытэпщтын, ау сыд 

--- Page 70 ---

Iо фаеми, а IофымкIэ анэIухэр талъэныкъокIэ къэгъэзагъ. 
Адыгэпхъу яти, ящи, къыпфамышIэн щыIэп, зашIэжьрэп. 
Муары, Темрыкъопщым ыпхъуитIуи нэгъой нысэ хъугъэх. 
Уеплъмэ, нэр пIэпихэу джыри пхъу нахьыкIэ иI аIуагъ. 
Пщыапшъэкъо зиусхьаным КъэбэртаекIэ укъыкъокIырэп 
еIошъ, къысфедз зэпыт, зэгорэм, Iофы зегъэшIыгъэу, 
фыкъокIыгъэн фае, Къатыкъурэ Темрыкъорэ зэрэзэмышIухэм сыдкIэ сиIоф хэлъ!.."
Бзылъфыгъэм псы къытырикIэзэ, Мамый илыягъэу 
зимыгъэхъыеу зитхьакIыгъ, ышъхьэ жъажъэу къыIэти, 
IэплъэкIыр зытамэ тедзагъэу ыпашъхьэ итым Iуплъагъ, 
алтэс фыжь зытебзэгъэ пэIо хъураери, тхыпхъэ лъапIэхэр 
къызтежъыукIрэ джанэри, цокъэ шъхьэко пэ гъэтIыягъэхэри зэпиплъыхьагъэх. Ау къыхэузыкIыгъэ тхыцIэм къыгъэцыхагъэми, бзылъфыгъэм гуцафэ ригъэшIыгъэп.
Лэджэн-къумгъаныр ыпашъхьэ рихыжьыгъэ къодыеу 
пчъэмкIэ къыщыIугъэ лъэмакъэр зием егуцафэзэ, Мамый 
шъхьэр къыпхъотагъ. Iашэр къызпытэкъоу унэм къипкIэгъэ 
мэкъэгъэIум къыIуагъ:
- Алахьым илIыкIо къырым хъаныр къыоджэ, бэскъакъ. Елбэт! - зигъэчэрэгъуи, мэкъэгъэIур унэм икIыжьыгъ.
- Сыд къэхъугъэр шъыу, зыфиIогъэ пIалъэр джыри 
къэсыгъэп,- Мамый къызщылъэтыгъ, гукIэгъунэхэмкIэ 
къыIуплъэщтыгъэ бзылъфыгъэм джы ыцIэ къыриIуагъ: - 
ЕтIан, Марям, хъаныр къысажэу сышхэу сытIысыжьына?
Хъан унэм зэрихьагъэм лъыпытэу Мамый исэшхо 
бгъукIэ ридзэкIи, шъхьэкIэфэ шIуфэс арихыгъ, зэкIэкIожьи, пчъаблэм зыщырищыгъ. Унэм щызэхэс Къырымхъан 
Диваным1 щыщ нэбгыритIу, нэбгырищ пэпчъ апашъхьэ ит 
Iанэмэ щаирэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэмрэ атет. ДолэтДжэрые хъанри ыкъо Адыл-Джэрыий Iэнэ шъхьафмэ 
акIэрысых. "Сыдэу мыхэмэ яечэнд нэмаз псынкIэу аухыгъа? 
- тIуми ягупсэф щысыкIэ зыфихьыщтыр ымышIэу Мамый 
иупчIэ шъхьэм къыфечъагъ: - Сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэми, 
хъаным инэмаз уахътэ блигъэкIрэп. Шъыпкъэ, зыгъэ 
жаныемэ, тамыгъэшIыгъэгъэ щэджэгъо нэмазыр 
хэмытмэ... Ащ ежь илажьи хэлъыгъ. Бэслъыныехэми 
1 Къырым Диван - хъаныгъом иапшъэрэ зэIукI.

--- Page 71 ---

абадзэхэми тапыухьагъэу, ежьхэр тпыужьыгъэхэу, 
тыкIочIаджэу тыкъэкIожьызэ, жаныемэ къадэтегъэухьэ 
сIозэ, тахигъахьи, тыкъаригъэутыныгъагъ..."
- Мамый! - Долэт-Джэрые хъаным ыцIэ къызыреIом, 
пкъы ищыгъэкIэ пчъаблэм готыгъэми, джыри нахь зызэрэрищырэр ригъэлъэгъоу, Мамый къызIуипхъотыгъ:
- СыкъэдаIо, Тхьэм илIыкIо Къырым хъанышху!
- Неущ, нэфшъэгъо кIэтаджэу, сиянычар шыуишъэ,- 
зэпыугъо кIэгупшысыхьэ тIэкIу хъаным ышIи, къыпигъэхъожьыгъ,- шыуишъэр макIэ, шыу шъитIум ипэщэщт скъо 
Адыл-Джэрые уригуадзэу шъушэсынышъ, жаныепщ 
Шъэбэкъу илIыкIо гъогу зэпышъуупкIыщт. Сыдигъо щегъэжьагъэу тихьакъулахь зытелъ жаныехэр Iончъэ хъугъэха?! КъытэмыупчIыжьхэу, Тыркуем шIомылIыкIхэу, 
типыймэ адэжь, сыд лIыкIо гъогу ахэр зытехьагъэхэр? 
Адыл-Джэрый,- ыкъо нэшIу-нэхашэкIэ зыфигъэзагъ,- 
къэшъуубытынхэшъ, пшъэхъу-лъэхъу ателъэу сапашъхьэ 
лъэгонджэмышъхьэкIэ къижъугъэтIысхьащтых.
- Уицыхьэ къыттегъэлъ, ащкIэ утэгъэгугъэ, Къырым 
хъанышху, Тхьэм илIыкIу,- Адыл-Джэрые къыIуи, ятэ лъытэ 
шъхьащэ фишIыгъ, Мамый гуадзэ зыфашIыгъэм ыуж 
зыкъыримыгъанэу къырым хъаным шъхьащэ фишIыгъ.
- Хэт ышIэра, Урысые гъогур бэу зэхэкIы,- ДолэтДжэрые игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- Тэн Iушъо зыIушъумыгъуатэхэкIэ, жаные нэIуагъэхэмкIэ шъукъыдырекIокIыжьышъ, шыу шъитф горэ а лъэныкъом къыщышъозгъэжэщт, шъуахэмыхьапэу, КъырымкIэ къэгъэзэгъэ 
чылагъохэр къытешъогъэстыкIы, ясыр бэгъуагъэкIэ къэшъогъэзэжьы, агу шъузэрэхэуIэщт ялъфыгъэ лъэгъупхъэхэр къыздэшъущэнхэр зыщышъумыгъэгъупш.
Ясырым нахьи адыгэ шъэожъые-пшъэшъэжъыемэ 
ягугъу хъаным къызешIым, шъхьэгъэсыс псынкIэкIэ ятэ 
дырагъэштагъ. 
VIII
Бжыхьэ шъабэр Къэбэртае щыжъобгыпI. ШэйтанIупс 
тыжьынышъо Iуданэхэр жьы фабэм щызэрехьэх, чъыг 
къутамэмэ, къурэ гъугъэмэ апышIагъэх, мафэхэм тыгъэпс 

--- Page 72 ---

гохьыр ахэкIутагъ. Пщэ гъощагъэ зэрымыт ошъогуми 
чэщрэ жъуагъохэр къецIышхъыкIых.
Бжыхьэ ошIум ихьатыркIэ губгъо Iофхэр цIыфмэ зэкIафагъэу нэкIыгъэх. Къэбэртэе шъолъырым чIыр зыжъорэ 
цухэмрэ цуаохэмрэ афэшъхьаф иплъагъощтыгъэп. Ахэри, 
блэкIыгъэ мафэмэ ялъытыгъэмэ, непэ мэкIагъэх. ПхъэIашэмэ къычIажъукIырэ хьамлыухэр зэтырахыхэу къолэжъхэр бгъэкIэ жъуагъэм хэзэрэдзэх, къапыхъыкIырэ макъэм 
ошъо чIэгъым зычIепхъуатэ, мычыжьэ-мыблагъэу къушъхьэ шыгуфхэми ошъогум зыфакъудыи. Мэз благъэми 
пырэжъыелъэ кондэ чыжьэми мэкъэ зэфэшъхьафхэмкIэ 
бзыухэр щызэпэджэжьых. Къандж бгъэгуф кIэпэ шIуцIэри 
чачэзэ, гъогунэпцэ чъыгхэр ылъытэхэрэм фэдэу, зырызэу 
атебыбэ.
ЖъонэкIо лIыжъым дэжькIэ Темрыкъопщым иш зыдырегъэIонтIэхым, ыуж кIэкIэу итыгъэ шыуитIум дагъэзагъ, 
кIахьэхи, хэти ичIыпIэ ыубытыгъ. Темрыкъо ыIэпкъ-лъэпкъышхомэ ягъэпшагъэмэ, гохьагъэхэр нахь иных умыIощтмэ, нахь цIыкIугъэхэп.
Пщымрэ пщы кIалэхэмрэ зыбгъодахьэхэм, жъонэкIо 
лIыжъым цухэр къыгъэуцуи, пхъэIашэр жъогъэ нэзым 
кIэригъэукIорэягъ, Темрыкъо ыуж зыкъырамыгъанэу 
шыуитIури зэдепсыхыгъ. НахьыкIэм пщым ишхомлакIэ 
ыубытыгъ.
- Бэхъу апщи, Шъалихь,- Темрыкъо шIуфэс ыхыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан,- жъонэкIо лIыжъым ыIэ 
джабгъу пщым фыдиIэтаезэ, сэлам къырихыжьыгъ, тхьагъэпцIыгъэ тIэкIу ымакъэ кIэлъэу къыпигъэхъожьыгъ: - 
Шъукъеблагъ сIоу, шъузгъэулэунэп, ау непэ фэдэ бэжъу 
мафэ шъогъот шъосIон.
- Тхьауегъэпсэу, Шъалихь,- Темрыкъо ынэгушхо 
нэфкIэ лIыжъым IугушIуагъ, игумэкIхэри фыпигъэхъожьыгъэх,- тимафэхэр, олъэгъу, бэжъух, ау къакIэлъыкIощтыр 
зыфэдэр сшIэрэп.
- Е-о-ой, зиусхьан, неущ къэхъущтым зедгъэухыжьыщтмэ, мы сшIэрэр сшIэу хьэсэбэкъум сыдэтыщтыгъа, мо 
сисабый цуауи адыгагъэм, чIыгум фэспIущтыгъа?
- Ары, Шъалихь, гугъэр атэкIэныжъ,- сифэшъуашэ 
лIыжъым къысфидзыжьыгъ ыIозэ, Темрыкъо гукIэ щхыпцIыгъэ, къыушыхьатыжьыгъ: - Шъыпкъэ, шъыпкъэ, джа 
гугъэр ары тыщызгъаIэри.
- Адэ ары, зиусхьан. Мы скъом ыкъожь цIыкIуи лIы 
хъуни, шIоу хаслъхьэрэм сыкIигъэгушIужьзэ, сигъэ Iотэжьынэу сыщэгугъы.
- Алахьым уигухэлъ улъыкIегъахь, Шъалихь,- щыгъупшэгъагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъ пIонэу, Темрыкъопщыр ыкъомэ яджагъ: - Мыдэ, Доманыкъу, Мамсрыкъу, 
сыд шъузфыщытыр, цумэ жьы тIэкIу аIухьагъэмэ, Шъа лихьи цоо чан цIыкIуми зяжъугъэгъэпсэф, тэри тIэкIу 
тыгущыIэн.
ПхъэIэшакIэр Доманыкъо нахьыжъым ыубытыгъ, 
цушъхьэ кIапсэр Мамсрыкъо зыIэкIилъхьагъ. ЯцIыкIугъом 
щыублагъэу чIыгум аIэ зэрэхэлъыр къыраушыхьатэу, 
зэшитIум жъоныр лъагъэкIотагъ. ПщыкIалэмэ жъуакIэ 
зэрашIэрэр шIогъэшIэгъонэу, ылъэгъурэр зэригуапэр 
къыхэщэу шъэожъыери цубгъум гоуцуагъ, чыр афегъэсысы.
- Джары, зиусхьан, сэ сIорэр сэзгъаIорэр,- лIыжъ 
жъонакIор хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- Сэгугъэшъ, сэжъо. 
Сэгугъэшъ, хэсэлъхьэ, сэгугъэшъ, сэIожьы, ау гугъэ 
зыфысимыIэр зызакъу. Скъохэр зэкIодылIэгъэ къумыкъу 
шэмхъалыр джыри къытэкIоу сишъэожъые зыстырихыжькIэ, къэзгъэшIагъэри, къэслъэгъугъэри хьаулый, ащ нахь 
сыгу фэщэчыжьыщтэп. Зиусхьан, шэмхъалымкIэ зи хэкIыпIэ щыIэба? Сыдэу тэ, адыгэхэм, тыгушхо тхьамыкIэу 
дунаим тыкъытехъуагъ. Сеплъмэ, тылIыгъэнчъэп, тыцIыфыгъэнчъэп, тылэжьакIу, тыпсэуакIу.
- Шъалихь,- жъонэкIо лIыжъым игущыIэ зэпыупIэ 
зэрэфэхъоу ежэщтыгъэти, Темрыкъо пидзагъ,- мы зыфапIохэри сэри сигукъау, ау адыгэмэ хэкIыпIэ ямыIэу щытэп. 
ЗэкIэри зэолIэжьрэр, зэкIодылIэжьырэр тэры, тизэхэтыкI, 
тизэгурымыIу. Къэбэртэешхом сыд сыкъызфикIыжьыгъэу 
пшIэрэр? Пщыапшъэкъуи, Аслъанбэчи, Тепшъэныкъуи, 
Къайтыкъуи, Жансэхъуи ятэ тхьагъэпцIыжъым иIорэ ишIэрэ 
фагъэцакIэзэ, сыщагъэпсэугъэп. Тятэшым ыкъо Джылъахъстэн къысэмыджэгъагъэмэ, бэслъыныемэ адэжькIэ 
зызгъэзэн симурадыгъ.
- КъэпIуагъэр шъыпкъэ, зиусхьан. Ахэми, нэмыкIхэми 
тащымыгъуазэу щытэп. Дэгъоу пшIагъэ Къэбэртэе цIыкIум 

--- Page 73 ---

зыкъызэрэбгъэзагъэр. КъуиплI къыздэпщагъ, ар макIа, 
мыхъу зыщыхъужьырэм, тыкъышъукъонэн, зыгу къытфэмышIухэр шъуихьатыр къыубытыных. Мары астрахъаныпщыми, нэгъойпщышхоми дахэу уапэгъокIыгъ, 
ппхъухэмкIэ благъэ зафэпшIи, сэшIэ, сэшIэ плъэпкъ щымыщ 
унагъо уихьаныр зэрэмытхъагъор, ахэри бгъэIэсагъэх. 
БлэгъэфакIу нахь, хъункIакIо къытфэкIожьхэрэп. Ари 
зэхэтымышIыкIэу щытэп, тхьауегъэпсэу къыотэIо.
Доманыкъодыхэр мыгузажъохэу апэрэ жъон къекIокIыгъор аухи, купэгъум тесхэм къызяолIэжьхэм, Темрыкъо пщым гу зылъитагъэм игугъу къымышIын ылъэкIыгъэп:
- Тхьамэтэ маф, хъурэе къекIокIыкIэ зыкIажъохэрэр 
зыфэсхьын сшIэрэп. Хьэсэбэкъур зытефэгъэ цум 
фэукIочIыжьрэп. Цухэр ячIыпIэкIэ зэблэшъухъу, Мамсрыкъу, е шъукъемыкIокIэу, икIыхьэкIэ шъурыкIу, шъукъырыкIожь.
- Олахьэ ар сэрым зилажьэр, зиусхьан, гъунэгъу 
шъаом апэрэ жъогъэ бзыгъэр сфыхищыгъэти, пшIагъэр 
тэрэзэп сфеIуагъэп. Къэнэжьыгъи щыIэп, ау зыхъурэм 
цузэблэхъум Алимхъан цIыкIумрэ сэрырэ тыхэхьажьынэп. 
Джы зэпыдгъэугъэ гущыIэм къыпысыдзэжьын: Iушэу 
нэгъойхэмкIэ узекIуагъ, о уизакъоп, шIу зыфэпшIагъэмэ 
тэри тащыщ, тыпфэраз. ЛэжьакIомэ аIорэр ошIа, зиусхьан?
- Сыд? - зытегущыIэщтыгъэхэр шIугъэми, Темрыкъопщыр гумэкI макъэкIэ къэупчIагъ.
- Мыхъун аIорэп, зиусхьан, о къызэрэпщыхъущтыр 
сшIэрэп, ау ппхъу нахьыкIэкIи шэмхъалымкIэ зыуагъэгъазэ 
ашIоигъу. Адэ моущтэу тызэрипхъоу тыпсэуна,- Шъалихьэ 
лIыжъым икIэкIыпIэкIэ къыпиупкIи, гыекIэ къыухыжьыгъ,- 
ащи кIэух горэ фэшIыгъэн фаеба...
Джы нэс зытегущыIэхэрэр зыгъэгумэкIырэмэ, игупшысэ 
зэпео-зэфэмышIумэ ащыщыгъэти, Темрыкъо зэхихрэр 
игопагъ, ау зэмыжэгъэ гущыIэхэр къыхэуагъэх, гур кIагъэтхыукIыгъ: "Зэхэоха мыхэмэ аIорэр, агу къэкIыгъэр? 
- гукIэ зэупчIыжьыгъ.- Сэ къысэплъхэрэп, сиунагъо къеплъхэрэп... Икъунба спхъу нахьыжъхэмкIэ сшIагъэр? Сэ 
сшъхьэ закъоп зыфэсшIагъэр шъори, пщыгъор зыщысIыгъ 
Джылъахъстэнри къыдэслъытагъ. Джыдэдэм ордэдэми 
къэпIуагъ, узщымыщ лъэпкъ, зыбзэ, зихэбзэ-шэн зэхэтыкIэ умышIэрэм, сыбыслъымэн пIокIэ, ухэхьаныр, уафэпIоныр къиным къыщыуцурэп, тхьамыкIагъу. Икъун ахэр 
зыныбэ кIоцI къикIыгъэм нэпсэу резгъэгъэхыгъэр... ТIэкIу 
гукIэ-псэкIэ тыIэсэжьыгъ, тыгупсэфыжьыгъ тIозэ, джы 
мыдырэ къытфэнэжьыгъэ пшъэшъэжъыем шъукъыпыхьагъ... Ар сэрэшIи, сишIуи, сипыий, сиунагъо исхэми 
дунаим сытырагъэтыжьынэп... Сэра адыгэ махъулъэ 
фэмыер?.. Шъо шъупхъухэр шъузщыщ лъэпкъмэ яшъупэсыщтых, сэ сыехэр хымэ лъэпкъмэ афэзгъэпIощтых, 
ара?.."
Пщым зырегъаштэ ыIозэ, ыгу зэмыIун зэрэриIуагъэр 
Шъалихьэ лIыжъым къыгурыIуагъ. ЗэрэхигъэкIокIэжьыщтыр ымышIэу Темрыкъо Iуплъагъ, шъхьэихэу зиумысыжьыгъ:
- Ппхъу нахьыкIэкIэ къыосIуагъэр къысфэгъэгъу, 
зиусхьан. УгуIэ хъумэ, ппсэ фэшъхьафэу, узэмыбэнын 
щыIэп.
- Сыгу уабгъэрэп, Шъалихь. Сэ зэсымышIэжьыгъэ 
игугъу къысфэпшIыгъэп. Ау зэрэ Къэбэртаеу, ары пакIо 
зэрэ Адыгэ шъолъырэу къысэлъэIугъэкIи, сипшъэшъэжъые 
нахьыкIэкIэ ар сфэшIэнэп.- ЕтIанэ нахь мэкъэ Iэтыгъэ теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Къумыкъу шэмхъалми ылъапэ 
къытхимыщэежьынэу зыгорэ етпэсын. Шъузэпэш, тхьамэтэ 
маф. Шъаохэр къыскIэхьажьыных.
"Сыгу уабгъэрэп, Шъалихь, сыгу уабгъэрэп,- тIэкIу 
кIуагъэу Темрыкъо ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ,- сыгу телъ 
тыркъом укъытеIэбагъэми, ар зилажьэр сэры, озгъэшIагъэр сэры. Ори ппэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъомэ ар къыуагъэIуагъ. КъызгурэIо, шъэожъые закъоу къыпIэкIэнагъэм 
утенэгуикIы. СыдкIэ сыуиIэзэгъун, Пщыапшъэкъомэ къысатIупщыгъапэшъ, сэри ащ сигъэзагъэрэп. Шэмхъалым 
тызэрепхъо, Къэбэртэе ЦIыкIум щыIакIэ къыщытитыжьрэп, 
шъукъыскъоуцу зясэIом, Къэбэртэешхом ис пщымэ пIэ 
дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь къырагъэкIэу заудэгугъагъ, 
сакIыб щыщхыпцIыгъэхэри мэкIагъэп. Зэ моу сишъаохэри 
къызэкIэтаджэхэу Къэбэртае тичIыпIэ щытыубытмэ, шъозгъэлъэгъущт сэ тызэрэпсэун фаер... Мы тыздэщыIэгъэ 
Бэслъыные, Абэдзэ лъэныкъори ежьхэм ашъхьэ нэмыкI 
ыгъэгумэкIыхэрэп. Шъо шэмхъалыр къышъутеомэ, тэ 

--- Page 74 ---

къырым хъаным, Тыркуери игъусэжьэу, щыIакIэ къытитрэп, 
илъэс къэс зэ-тIо тызэрепхъо къысаIуагъ. Зыгъэ бэслъыные, абэдзэ лIыкIохэр Мэскэу зэрагъэкIогъагъэхэр имыкъоу, жаныепщ Шъэбэкъу зипэщэ купыр Урысыем шэсы 
зэрэфэхъугъэр ары зэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныгъэр... 
Къырым хъаным ар ыдэнэп. Зымыдэхэщтыр Тыркуер ары. 
Къанэкъо Мэщыкъо Мэскэу къимыкIыжьзэ, къырым хъаным бэслъыныемэ, абадзэмэ къаришIэгъагъэр жаныемэ 
джыри къафыкIишIыкIыжьын... Ау тэри зыгорэ тымышIэ 
хъущтэп, тиблэгъэ нэгъоймэ уащыгугъыкIэ, акъобгъотэн 
щыIэп. Къэзэн хъаныгъор Урысыем зештэм, Астрахъан 
Нэгъой хъаныгъохэмэ МэскэукIэ загъэзагъ... Типхъумэ 
яшIуагъэ ащкIэ къамыгъэкIуагъэу щытэпщтын..."
Ыкъохэр Темрыкъо къыкIэхьажьыгъэх, къыгомыхьапэхэу ыуж къиуцуагъэхэм къафызэмыплъэкIэу заулэрэ 
къэкIуагъэхэу, Доманыкъо игущыIэ сакъ къэIугъ:
- Зиусхьан, тыкъыбгоуцо хъущта?
- Шъукъызгоуцу. СыкъэдаIо.
- УикъэшэсыжьыкIэ шIэх зыфэтхьын тшIэрэп.
- Зешъумыгъэгъап,- Темрыкъо щхыгъэ,- икъунба 
лIыжъым сызэрэкIэрысыгъэр, шъори зэрэгубгъоу фэшъужъон шъуихьисапыгъа? Шъалихьэ ыгу хэжъугъэкIыгъэмэ шIэ? - гумэкI макъэкIэ къэупчIи, Мамсрыкъо гу 
стырым Темрыкъо фыреплъэкIыгъ.
- Хьау, тят, ащ фэдэ угу къимыгъахь,- Мамсрыкъо 
ычIыпIэкIэ Доманыкъо къыIуагъ,- къытфэразэу тыкъигъэшэсыжьыгъ. Алимхъан кIэлэ чан цIыкIуми ышъхьэ Iэ 
къыщытфэжьыгъ.
- Адэ джары, зиусхьанхэр, щыIакIэр зыфэдэр, хэти 
ежь дунаим зэрэтетышъу, зыкъызэриухъумэжьышъу. 
Шъушыпхъумэ якъэбар бэшIагъэ къызымыIугъэр, кIымафэр къыттемыозэ, шъуафыкъокIыгъэмэ дэгъугъэ,- ащ 
нахьыбэ аримыIожьэу иш елъэдэкъауи, ыкъуитIу азыфагу 
дэкIыгъ, бгышъхьэм зытехьэхэм, я Идарые чыли къушъхьэ 
лъапэм къыщылъэгъуагъ.
Щэджэгъоужмэ адэжь Шъалихьэ лIыжъыр шъошэ 
дэгъукIэ фэпагъэу, шы зэтегъэпсыхьагъи тесэу Темрыкъопщым икъэлэпчъэ шышIоIу дэжь щепсыхыгъ. ПчъэIупэм 
Iут мыIэрысэ чъыг чIэгъым чIэс пщышъэо СултIанрэ 

--- Page 75 ---

ышыпхъу нахьыкIэ Гощэунаерэ Шъалихьэ залъэгъум, 
фэтэджыгъэх.
- Темрыкъо зиусхьаныр силъэгъун.
- Къеблагъ, Шъалихь, сыд къэлапчъэм узфыIутыр? 
- Темрыкъо зиусхьаныр лъэгуцым къехи, лIыжъым къыпэгъокIыгъ.
- Тхьауегъэун, зиусхьан, сыкъеблэгъэщтэп. СыкъызэхэпшIыкIыщтмэ лъэIу къыпфысиI. Ныом чэтлыбжьэ дэгъу 
езгъэшIыгъэшъ, бахъсымэ тIэкIуи кIыгъужьэу непэ 
усхьакIэжьы сшIоигъу. Жэмыгъо сIут зэсIогъэ ныом ыпашъхьэ сыщымыгъэукIытэжь, сихьатыр къэлъэгъу. Зи къезгъэблэгъагъэп, орырэ сэрырэ ныIэп, пэIо шъхьарыхкIэ 
сыолъэIу.
- Ашъыу, Шъалихь, ащ фэдиз лъэIу ищыкIагъэп, 
сымыгъэукIытэжь... Модэ сионэш къызэжъугъэпэш,- 
щагудэт фэкъолIым Темрыкъо еджагъ.

--- Page 76 ---

Тыгъэр ошъочапэм зыригъэзыхыгъэр тIэкIу шIагъэу 
Шъалихьэ икъэлапчъэ къыIулъэдэгъэ байкол шэсым ымакъэ 
Темрыкъо къышIэжьыгъ, чэтлыбжьэ IэшIум пхъэныIум из 
бахъсымэр тыришъухьажьызэ, гъумтIымыгъэ:
- ЧIы гъуанэм уихьагъэми, мыхэмэ укъагъотыщт...
- Зиусхьан, къэбар гомыIу щыI,- шэс шыур къэгузэжъуагъ,- къумыкъу шэмхъалым ишыухэр Тэрч иадрэ 
нэпкъ къытеуцуагъэх!
- Тилъэс-шыудзэ, елбэт, макъэ ежъугъэIу.
- Ахэр, зиусхьан, хьазырых, къыожэх.
- Сэри сишыуанэ джыдэдэм къызэтеслъхьан, 
зиусхьан,- Шъалихьэ лIыжъми, щтагъэ умыIонэу, гу мэкIгуIэ нэгукIэ зыкъырихыгъ.
- Зэоныр о къыптефэжьына, Шъалихь? - Темрыкъопщым къыригъэкIугъэп.
- ПхъэIэшэкIыр зысфэIыгъыкIэ, чэтапшъэри сфэукIочIын, зиусхьан,- къезэгъыгъэп бысым лIыжъыр, Темрыкъо 
зиусхьаным ыуж кIэкIэу итэу, унэм къыдикIыгъ.
Ар зыхъугъэм тIэкIу тешIагъэу лъэс лъэмэкъэ-шылъэбжъэ дыргу зэтеIукIхэр Идарые дэчъыгъэх. Адыгэмэ 
"мардж" заIокIэ зэрашI хабзэу, Къэбэртэе ЦIыкIум ичылагъомэ зыкъапхъотагъ...

--- Page 77 ---

IХ
"Хы ШIуцIэм фэд Долэт-Джэрые, зыкъызэрэпфишIыщтыр къэшIэгъуай,- хэцэкъыкIзэ бжьыбжьырэ тхыцIэм 
щыгъыныр Мамые нимыгъэс шIоигъоу, ытамэхэр еIэты 
шъхьакIэ, IэкIэгъупшыкIышъ, кIыбышъом къыщыхъорэ 
джанэм егъэцыхэ, хэгубжыкIы.- НэмыкIмэ ялъытыгъэмэ, 
сэ хъаныр нахь къысшъхьасыгъэу, къысфэсакъыгъэу 
къысшIошIыгъ, ау сызэрэфэшъыпкъэм къеплъыгъэп, 
сызэхиукIагъ. Къызысаом, утыным сызэрфэхьазырыгъэр 
армэ сшIэрэп, ащ фэдизэу зэхэсшIэгъагъэп. Къэбар мышIур Долэт-Джэрые фэпхьыгъэу, упэблагъэми, 
упэчыжьэми, уимыгъэпщынэу укъитIупщыжьыщтэп. 
Ежьыри а чIыпIэм хы утхъуагъэ фэдэу ыгу шIуцIэ мэхъу. 
Ар къызхэкIырэр чылэм сыдэсзэ, сшIэгъагъэ. Хэта ар 
зижэдэкIэу зэхэсхыгъагъэр? Сятэмэ сшIэрэп. Хьау, тятэ 
ащ фэдизэу нэжгъурэп... КъэсшIэжьыгъ, ЛIымаф ары: 
"Амал иIэмэ, къэбар дэир зыфэгъэхьыгъэм о апэ емыIоу, 
нэмыкI горэм регъаIу, уилажьэ горэ хэлъым фэдэу ыгу 
къыобгъэщт, нэмыплъ шъэфи къыуихыщт..." АщкIэ Къырым хъаным сыгу ебгъэрэп, ычIыпIэ ситыгъэмэ, сэри нахь 
пхъэшаIоу сиIумэтхэм сакъыфырехыни... Хъун, ыгу жьы 
дигъэкIэу скIыбышъо къытеджэгухьагъэмэ, ащ фэдиз 
икъурэп, къысишIагъэм сыдэкIотэжьын. Благъэ сызыфэхъугъэм щегъэжьагъэу зэп, тIоп, нэбгырэ пчъагъ, сэщ 
нахь зашIомыдэеу, ичэтэ чIэгъ чIэкIодагъэр. ЕтIани хыр 
зырэхьатыжьыкIэ, ипсы щыугъэ нэшхъо-къэргъо фабэу 
пкъышъолым къедэхашIэ зэрэхъужьрэм яхьщыр ДолэтДжэрые игурышIу къикIыгъэу узырихьылIэкIэ, ынаIи птырихыщтэп, угу къызэриIэтын гущыIи къыпфигъотыщт, 
сэмэркъэу тIэкIуи къыбдишIыщт. Сэ сыфэраз, сыгукIи, 
сшъхьэкIи сыфэшъыпкъ, ащ щыIакIэу сигъэгъотыгъэм 
ызышъани чылэжъым къэзгъэшIэщтым сыдэсыгъэкIи, 
сытеплъэныеп. Джы сиунэ зэрэзэIэхыгъэм, сипIэ зэрэшыгъэм, мылъкоу сиIэм анахь баеу сшIэрэр хьэуи къехьакъунэп..." - илыуз-шъхьакIо зыгъэгушхон-пэгэнэу иIэр ыкIыIу 
къызэхъум, Мамый ытхыцIэшъо бжьыбжь щигъэгъупшагъ, 
ау ыгу зэрэмышIур нэгу зэхэгъэштэуагъэм къыкIэщэу 
елбэткIэ зыращыгъэгъэ унэм ихьажьыгъ, джэхэшъогум 

--- Page 78 ---

иуцуи, апэрэу ылъэгъурэм фэдэу алрэгъу кIэракIэр зэпиплъыхьэзэ, Марям ытхышъхьэ къытеIэбагъ. IэшIумэр 
къыпихэу къынэсыгъэ къодый ныIэп - гъэшIо IаплI ыкIыбыкIэ къырищэкIы шIоигъуагъ.
Блэоным фэдэу Мамые ыIэ джабгъу къыпхъотагъ, 
кIэкIэу зыкъигъази, ынэгу мэзахэ хъугъэми, ыIэ ридзыхыжьыгъ.
- Ар сыд IэбакIа?! Спсэ сыхэбгъэIэжьыгъ,- Мамые нэ 
IаекIэ Марям филъыгъ.
Марям ыгучIэ изыжьыгъэу ынэгу хъурае кIыфы къэхъугъ, ыIупшIакIэхэр къэтхыуагъэх, хъугъэм гу лъитагъэу 
зиумысыжьыгъ:
- Къысфэгъэгъу, Мамый. Хъанышхом къэбар фэпхьынэу узежьэм, усымыгъакIо сшIоигъуагъ, ау къыосIошъугъэп, сыщынагъ.
- Сыдым фапшIэра Хъанышхом къэбарыхьэ сыфэкIогъагъэмэ? - ымакъэ гъэшIагъуи, губжи кIэлъэу Мамые 
ынэ шIуцIэ цIыкIухэр иджэхэшъотет бзылъфыгъэ фигъэушIоркъыгъэх.
- Къыпфэчъэгъэгъэ адыгэ шэсым къыуиIуагъэм 
сшъхьэ сыфимытэу шыхьат сыфэхъугъ, сыкъыпфаеу пчъэм 
сыкъыIухьэгъагъэти, зэхэсхыгъ,- мэкъэ кIэзэзкIэ Марям 
къыупсэлъыгъ.- Ащ ыуж къыосIон сIогъагъэ къыпфахьыгъэ къэбарым гъэнэфагъэ зэрэхэмылъыгъэр, лIыкIохэр 
Урысыем зыщежьэгъэ мафэр теубытагъэу ашIэщтыгъэп. 
ЕтIани къэбар мышIу Долэт-Джэрые хъанышхом епхьылIэныр зэрэщынагъор ори ошIэба, нэмыкI горэм ребгъэIонэу 
сыфэягъ...- Марям зэшIуанэмэ, гущыIэмэ алъыхъузэ, 
Мамые зэригъэIэсэщтым щэхъурэ гугъу иIагъэп.- СыолъэIу, умыгубж, хъущтыр хъугъахэ, зыкъэтIэкIи, къэгъолъ, 
птхыцIэ уц къыщысфэнышъ, хэзгъэжъукIыщт. Умыщын, 
згъэузыщтэп...
Лажьэ зимыIэ бзылъфыгъэм иубзэ-гъэшIо шъабэ 
Мамые икъипхъотыгъэ губж ригъэжъухыжьыгъ. Хъанышхом хьажъ-гужъ фимышIыгъэми, къырихыгъэ шъхьакIор 
Марям зэрэтырикъутагъэм рыкIэгъожьыгъэу ланлэ къэхъугъ, зи ымыIоу IорышIэу зитIэкIэу ригъэжьагъ. КIыIутелъи 
чIэгъ-чIэлъи ыбг нэсэу зыщихи, ыбгъэ егъэзыхыгъэу гъолъыгъэ.

--- Page 79 ---

- Янэ уукIыгъэп, ятэ уукIыгъэп зэраIоу, мыщ фэдиз 
шъобж къыуимыхыгъэмэ хъущтыгъэба? - гуфэплъи 
хэмылъэу цIэцIашъо зыригъэшIызэ, Марям Iэзэгъу уцыр 
Iэпэ шъабэхэмкIэ Мамые ыкIыб щефэ, ары пэпчъ адрэри 
хэтхыукIызэ, къыфегъэпытэ:
- Къысфэсакъ, лъэшыщэу укъытемыIаб... Ашъыу, 
плъыр-стырым сыхэтыти, сэри ащ фэдизэу зэхэсшIагъэп... 
Джары, Марям, тихъанышхо къызытаокIэ, тынатIэ къебэугъэу къытщыхъоу тыригъэсагъ...
Къамыщ уапIэм ыбгъукIэ Iэгушъо фабэу бзылъфыгъэм 
щифэрэр Мамые игуап, тхыцIэри бжьыбжьырэп, пкъы нэлынэр лантIэ мэхъу, чъыери къекIу. Ары шъхьакIэ, джыри 
жьыIо, пчыхьэшъхьап ныIэп. Ау бэрэ щысын гухэлъ иIэп, 
нэфшъагъом гъогу техьанхэ фае.
Долэт-Джэрые зызеухьахэм, Къырым Диваным хэтхэр 
зэфищэсхи, зэхигъэкуожьхэу къэбар гомыIур апашъхьэ 
рилъхьагъ. Урысыем ежьэгъэ адыгэ лIыкIохэр зэкIоцIыпхагъэхэу апашъхьэ къизылъхьащт шыу шъитIумэ пащэ 
фашIыгъэр Мамый арэп, къырым хъаным ыкъо АдылДжэрый. Зыгорэм теонхэ, зэрапхъонхэ, тырагъэстыкIын 
хъумэ, апэ ригъэуцорэр Мамый, Iофышхо хъумэ - хъаным 
ыкъу. Ащи Мамые тIэкIу къыхыригъэхыгъ, ау зэрыт чIыпIэр 
гурэIошъ, ащ фэдэ зыхъукIэ, гопэ нэгу зешIы нахь, къызхигъэщрэп. Мары, ыкIыб Iэгушъо шъабэкIэ къедэхэшIэрэ 
Марям уифэIо-фашIэхэр пфишIэн, ынаIэ къыптетын, 
гужьыдэгъэкIыгъуи уигъэгъотын ыIуи къызыретым, ыбг 
фиуфэмэ IугушIозэ, дышъэ матэ къыритыгъэм фэдэу 
езэгъыгъ...
Мамые зыфэсакъыжьзэ, IитIумкIэ пIэм зыхиIэтыкIи, 
джабгъу лъэныкъом тегъолъхьагъ, Марями джэнэ къолэн 
зэгохыгъэр ытэмашъхьэмэ аригъэзи, ыбгъэгу чIэгъолъхьагъ, мэ IэшIур Iуригъэлъасэзэ, еIушъэшъагъ:
- СакIыIу зыкъэшI, пшъхьэ къыдифыегъэ лъы стырыр 
егъэжъухыжь.
- О укъыхэмыхьажьми, Долэт-Джэрые а лъы стырыр 
риутэхыгъэп умыIо,- мыпчыхьэ апэрэу Мамые IущхыпцIыкIыгъ.- Рэхьатэу тыщыгъэлъ, гъогууанэ къыспыщылъ, 
зызгъэпсэфы сшIоигъу.
- Дэгъу, щылъ, щылъ, зыгъэпсэф, сэ сыгу уабгъэрэп, 
зыгорэкIэ уфаемэ сIуагъэ нахь,- гъэшIобзэ-убзэр Марям 

--- Page 80 ---

къыIутэкъугъ,- ау моущтэу пкIыб иутыгъэу гъогу чыжьэм 
узэрэтехьащтым сегъэгумэкIы. Ащ Iофышхо уфигъэзэн 
гухэлъ иIагъэмэ, мыщ фэдиз шъобж къыптыримыщагъэми 
хъуни...
- Щыгъэт, Марям, тыгъэм фэдэу ташъхьагъ итым 
ышIэрэр тэ тизэгъэфэнэп, игъоу елъэгъути, къыспыухьагъ. 
Ащ фэдэ Iаджми тыкъялыжьыгъ, нэф тыкъикIмэ, зыпари 
мыхъугъахэм фэдэу онэгу зысшIыщт,- ыгуи, ыпси къыIузылъхьэрэ бзылъфыгъэм Мамые цыхьэ фишIыщтыгъэп, 
джары имыщыкIэгъэ гущыIэхэр къызкIыримыгъэIуагъэр.
"Гъэ пчъагъэм зэрэфаеу хъаным Марям ыгъэфедэзэ, 
IэшIоу кIэлъыр кIишъуи, пкъышъол шъэбэ ныбжьыкIэм 
илъэсхэр къыхаIэхэу зырегъажьэм, лы зытемылъыжь 
къупшъхьэм фэдэу мыр къысфидзыжьыгъ... Сэщ нахьи 
илъэс заулэкIэ нахьыжъми, инурэ кIуагъэ сфэIонэп, джыри 
зэрэдах,- Мамые зэриIожьыгъ,- нэгу хъураем къемыкIурэ 
ни, пи, IупшIи хэлъэп. Шъыпкъэ, ыпшъэ зыщиухырэм дэжь, 
ыбгъапэ зэлъапIэхэр фэхъугъ. Джа зыр ары ныбжь зэриIэм 
ишыхьатыр, адыкIэ ыбг псыгъуи, ылъэкIапIэхэми, ытэмэ 
къечъэххэми пшъэшъашъо тырыуагъаштэ, сыгуи еIу, ау 
шъуз шъыпкъэ сфэхъунэп. Нэ-псэ зыкъысфишIы зыхъукIэ, 
сыгу егъушъ, гукIэгъу горэ къысфыдэчъае шъхьакIэ, илъэс 
пчъагъэм хъаным ишъэрал зэрэщиIыгъыгъэр къызыдэуаекIэ, щысэгъэзые. Хэт ышIэра, Долэт-Джэрые итхьагъэпцIыгъэ гъунэ иIэп, сызэрэфыщытым нэмыкIэу джэнджэш 
горэ сыгу филъмэ зэригъэшIэнэу благъэ къысфишIыгъэнкIи 
пшIэнэп, ау сыд есIуагъэкIи, сыжэхэуагъэкIи, сырыджэгугъэкIи зэ нэмыIэми мыхъункIэ сызэригъэгуцэфагъэп... 
Нэкурэ пшъэшъэ дэхэ дэдэ хъугъэ аIуагъ. Онэтыгъу си лъэIу 
сфигъэцэкIэгъагъэмэ... ИкъыкъомыкIыкIи сегъапэ. Фэзгъэхьазырыгъэ дышъэмрэ тыжьынымрэ зыфэдизыр зесэIом, лъэкъо лъащэр дидзыезэ, хэкуукIыгъагъ... Марямэ 
ицIыфыгъэкIи, игукIэгъукIи бзылъфыгъэ дэеп, ау сэ сыкъызэрахэкIыгъэр армэ сшIэрэп нахь, адыгэ шъуз сиIэныр 
ыпэ сэшIы. Нахь укIытэ ахэлъмэ сшIэрэп, уаIуплъэмэ, 
напIэхэр радзыхэу, зыдэплъыхыжь-зыфэсакъыжьыр къатекIоу, шъэф горэ зыдаIыгъ зэпыт. Аужрэ илъэсхэм чылэм 
сыкъыдэкIыным ыпэкIэ, силэгъу кIалэхэу къэзыщэгъагъэхэм апэрэ чэщым яшъузхэр лIыгъэкIэ атIэкIыгъагъэхэу, 

--- Page 81 ---

къинкIэ, банэкIэ пIэм хагъэкIэгъагъэхэу къызэраIуатэщтыгъэхэр сшъхьэ икIырэп. АщкIэ Марямэ уелъэIужьынэу 
щытэп, узэрэфаеу зыкъыпфишIыщт... Адэ сыдэу пшIын, 
сыгу ебгъэрэп, хъаным ишъырал щагъэсагъ..."
Хъопсэ-гусэ зэхэфхэм ахэтзэ, Мамые зэрэхэчъыягъэр 
ышIэрэп, ащ фэдизи тешIагъэми ымышIэу, бырсыр лIы 
мэкъэ-цокъэтепкIэмэ къагъэлъэтагъ, къышъхьарытыр 
зыфихьын ымышIэу псынкIэу къызэшIотIысхьагъ, ыкIыбышъо иутыгъи зэхимышIэжьэу зифапэзэ, къэупчIагъ:
- Сыхэчъыягъа, Сэрбай? Ащ фэдэ шэн сиIагъэп...- 
ыкIыбыкIэ зызэплъэкIым, Марями пIэм хэлъыжьыгъэп, 
лэгъэ макъэхэр къыгъэIоу къыпыт унэм итыгъ.
- Джыри нэфылъэ къыштагъэп,- мэкъэхъу шъырыткIэ къышъхьарыт лIышхом джэуап къытыжьыгъ.- Сэ 
сыкъепэсэкIуагъ.
Мамые лIы лъэбжъэ пытэ къогъу цIыкIоу, мытхъытхъэу 
Iэшэ-шъуашэхэр зыпилъхьэхи, ыпкъ итэу кIозэ, унэм 
къикIыгъ.
Янычар шыухэм Адыл-Джэрыерэ Мамыерэ апэ итхэу, 
лъэхъу псынкIэкIэ Бэхъчэсэрай зыдырагъэхыгъ, шъоф 
гъогум зытехьэхэм, хьапкIым зыратыгъ. Шыхэр къэп шъыхэ 
зыхъукIэ, кIорыкIо-лъэхъум хэхьажьхэзэ, гъогум шIукIае 
хагъэкIыгъэу нэф къэшъыгъ. Мафэри блэкIыгъ, чэщри 
текIыгъ. ЗамышIэжьэу шыу купыр зэрэфы, къапэкIафэрэр 
Iурагъэхы, цIыф щтагъэмэ чылэхэр абгынэх, мэзмэ ахэлъэдэжьых.
Ящэнэрэ мафэм ыкIэ риублэгъугъэу, яджабгъу хы 
МыутIэм шъхьарыплъэзэ, Мамый къыIуагъ:
- Адыгэ чIыгумкIэ Ацу чылэ тыблэкIыгъ.
- Хым ыкIыб ущыIэу, сыдым фапшIэра? - Адыл-Джэрые ыгъэшIэгъуагъ.
- Чылэм сыкъызыдэкIым, Тхьэм илIыкIо уятэ хъанышхом сшъхьэ къесэхьылIэфэ, Адыгэ шъолъырыр зэпэкIэз гъэкIыгъ, ау тыди сыгу рихьын щыIакIэ щызгъотыгъэп. 
Насып сиIэти, Долэт-Джэрые лIы шъыпкъэм Алахьым 
сырихьылIагъ.
- Тятэ къырым хъанми ори осэшхо къыпфешIы, бэкIэ 
къыпщэгугъы,- тым фэгъэхьыгъэ гущыIэ лъэшхэр игуапэ 
хъугъэу Адыл-Джэрые нэшIукIэ Мамые Iуплъагъ.

--- Page 82 ---

Еу-егъэшхыкIэ чэщ-мэфищэ зэрэфыгъэхэу, АдылДжэрые фэмыщыIэжьэу къэупчIагъ:
- Джы тыдэ тынэсыгъ, Мамый, джыри ба къытфэнэжьыгъэр?
- Шыхьам къуаджэ тыблэкIымэ, Тенэ IушъокIэ зыгъэзагъэхэу зыфаIорэ адыгэ лIыкIомэ ягъогупэ зэпытыбзыкIыщт,- ицыхьэ зытелъыжьэу Мамые джэуап къытыжьыгъ.
- Ащыгъум зэ джыри тижъугъэлъ! - Адыл-Джэрые 
зэплъэкIи, Сэрбай макъэ ришъыгъ, лъэрыгъ лъэбхэмкIэ 
иш ригъэлъыгъ.
ХьапкIи, лъэхъуи, кIорыкIуи зэхэтэу Тен Iушъо даIыгъэу 
гъогу макIэп шыумэ зэпачыгъэр. ЦIыкIуи, ини, хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи яIагъэп, апэ къифэрэ пэпчъ ялъэгъункIэ 
яупчIыщтыгъэх, ау зы нэбгыри адыгэ шыухэр ылъэгъугъэу 
къариIощтыгъэп.
Къырым шыухэм япащи, ащ игуадзи агу къэкIодыгъ. 
Адыгэ лIыкIо купым кIасэ зэрэфэхъугъэхэр къагурыIуагъ. 
IэнэкIхэу агъэзэжьмэ Долэт-Джэрые хъанышхом къарипэсыщтым агухэр ригъэучъыIыкIыщтыгъэми, ягухэлъ 
къадэмыхъумэ ашIэнэу къафигъэпытэгъэгъэ гугъэ закъор 
къафэнэжьыгъэу унэекIужь гъогуми чэщ-мэфищыр рагъэхьыгъ.
Хы МыутIэм итыгъэкъокIыпIэ нэпкъымкIэ къаухьэзэ, 
Адыл-Джэрыерэ Мамыерэ зипэщэ шыухэр адыгэчIым 
къилъадэхи, жаные пщыгъом къэсыгъэх.
Нэфылъэ къыштэгъэ къодыети, зыкъэшIэжьыгъо 
цIыфхэр ифагъэхэп. МашIом унэмэ къарифхэрэр - жъи, 
кIи, хъулъфыгъи, бзылъфыгъи зэхамыдзэу - "ШъуилIыкIохэр Урысыем жъугъакIо джы!" аIозэ, шыбгъэкIэ раутыщтыгъэх, сэшхоогъукIэ хагъафэщтыгъэх, шъэо жъыепшъэшъэжъые лъэгъупхъэу къашIошIхэрэм алъетхъохыхэти, атхыцIашъохэр аIыгъэу, куохэмэ-кIыихэзэ, яшыплIэмэ ададзэщтыгъэх.
ЧылакIэр къаухи, чылэпшъэ дэкIыжьыгъом къэсыхэ 
зэхъум, игъо ифэгъэ адыгэлIыхэм, кIэлакIэхэм, мыбэхэми, 
шыу зыкъашIыгъ, лъэсхэри къапэуцужьыгъэх - ячатэхэр 
къафырахыгъэх, куахъохэр, обзэгъухэр къапаIуадзагъ. 
Ау замышIэжьэу ашъхьарыогъэ шыу уIэшыгъэмэ нэбгырэ 
заулэр сыдэу ащыхъун, ащытIагъэх, зэхагъэтэкъуагъэх, 
шъыпкъэ, нэгъой шыу зытфыхи адыгэмэ раупкIэхыгъ.

--- Page 83 ---

Зыгъэ бэслъыныемэ, абадзэмэ затеохэм, къагъэзэжьыгъэу къэкIожьхэзэ, къыготыгъэ нэгъой лIы хэкIотагъэм, щхыпцIызэ, Мамый къыфидзыгъагъ: "Ужъалым, 
шъхьас пшIэрэп". Джы ар исэмэгубгъукIэ голъэти, пшъэшъэжъые пкъышIо цIыкIоу шъхьац кIыхьэр зыбг къэсырэм 
лъежьагъ, ау кIэмыхьэзэ, щагу горэм дэлъэдагъ. Мыдырэр нэси, къэлэпчъэ Iухыгъэм зыдэлъэдэщтым, куахъокIэ 
шым къыралIыхыгъ. Мамые кIэкуукIи кIиIагъ, къэлэпчъэ 
зэIухыгъэм нэсы зэхъум, джабгъу лъэныкъомкIэ зырити, 
щагум дэлъэдагъ, щагу кIоцIым зыкъыщигъэчэрэгъуи, псэ 
зыпыт зыдемылъагъом, янычар хьэдэныкъоу хэтхыукIэу 
къэлэпчъэIум Iулъыгъэми пымылъыжьэу, иш елъэдэкъауи, 
щагум зыкъыдыригъэхыжьыгъ, чылэм дэкIыжьхэ пэтзэ, 
игъусэмэ акIэхьажьыгъ.
Шыу шъитIу имыкъужьрэмэ апхырыкIзэ зиплъыхьагъэти, онаплIэмэ адэлъэу пшъэшъэжъыеми шъэожъыеми 
ахьырэр пшIыкIутIум нахьыбагъэп. "Мы сабый заулэм бэкIэ 
нахь лъапI шыу зыхыблэу чIэтынагъэр",- хъугъэм рымыразэу Мамые гукIэ зэгыижьыгъ, Адыл-Джэрые кIэхьажьи, 
исэмэгубгъукIэ гоуцожьызэ, лъэхъум зэрэтехьажьыгъэхэм 
щынагъоу хэлъыр гуIэ макъэкIэ гуригъэIуагъ:
- ХьапкIым зетэгъэт, сихъан нэф, джыри адыгэ чылабэ 
тапэ илъ. Ячылэхэр стыхэу жаныемэ къызалъэгъукIэ зыкъапхъотэнышъ, тигъогу къыпабзыщт.
- Тятэ хьаулыеу уасэ къыпфишIырэп, Мамый,- хъаныкъо кIалэм иш ригъэлъыгъ.
Адыгэ чIыгум чылэхэр къамзэгу такъэмэ афэдэу 
итэкъуагъэхэ-зэпэблагъэхэу исыгъэх. Остыгъэе чылэм 
нэгъой шыумэ щадзыгъэ лыгъэр нэмыкI чылэ дэсхэм алъэгъуи, къапэуцужьынэу игъо ифагъэр нахьыбагъ, чIэнагъэу 
къарагъэшIыгъэри шыу пшIыкIутфым къыщыкIэныеп, 
кIэлэцIыкIу гъэрхэу къыдахыгъэри нэбгырэ зыхыблым 
нахьыбагъэп, ау агу зыгъэпсэфыщтыгъэр акIыбыкIэ, Куркохьаблэ ышъхьагъ щыбыбатэщтыгъэ мэшIо зэблэур ары.
Джэгъунэ чылэр охыпIэм исыти, ягъунэгъумэ ашъхьарихырэ машIор анэ къыкIихьагъэп, апэрэ чылэм зэрэдэбэнагъэм фэдэу, мыхэми нэгъой шыухэр ошIэ-дэмышIэ 
гуихыкIэ ашъхьарыуагъэх, чIэнагъи амышIэу чылэр тырагъэстыкIыгъ, шъэожъые-пшъэшъэжъыеу къыдахыгъэри 
чылитIум гъэры къыщашIыгъэмэ анахьыбагъ.

--- Page 84 ---

Долэт-Джэрые хъанышхом къапигъэгъокIынэу къызэригъэгугъагъэхэм щыгугъыхэзэ, нэгъой шыухэр IузэжъукIэ къэзэрэфыщтыгъэх. Мамые къопцIэ гъур пIуакIэр 
ишышъхьэ теуфыхьагъэу гуIэ нэплъэгъур загъорэ хъан 
кIалэмкIэ ыдзыщтыгъэ, нахьыбэмкIэ жаные шыухэр къыздикIынхэ ылъэкIыщт сэмэгу лъэныкъор инэплъэгъу ригъэкIыщтыгъэп. Зэрэхъури ымышIэу нэгъой лIы хэкIотагъэу 
куахъокIэ ралIыхыгъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, къыготэу 
къыдачъэрэм фэдэу егыигъ: "Джары, ситхьамыкIэжъ, 
абэдзэ лIыжъым ышъхьэ зэрэшIозгъэлъэтыгъэм пае 
"ужъа лым" къысэпIогъагъ. Джы о къыуашIагъэм еплъ. 
Адэ лIыжъы сIонышъ, Iэшэ ихыгъэкIэ къыспэгъокIыгъэм 
шъхьас фэсшIыныя? Сэ сыкъызхэтэджэгъэ щыIакIэм ухэтыгъэмэ, ори умыжъалымымэ сеплъыни. Сшъхьэ слъэгуанджэ итэу сянэ къыздыригъажьи, IитIукIэ къызэрэсаорэр 
шIомакIэу, бэщыми, пчъэдадзэми, апэ къыIэкIафэрэмкIэ 
сиукIыщтыгъэ. Сэри кIэлэ джэгумэ сызахахьэкIэ, сихьажъгужъ атескъутэщтыгъ, ау нэкъэ-пакъэ сыкъизгъафэхэри 
къахэкIыщтыгъ..." - Мамые нэплъэгъу гомыIур хъан 
кIалэмкIэ ыдзыгъэу мычыжьэ дэдэу нэчапэм къычIэфэгъэ 
къырым шыухэм гукъэкIыжь мышIухэр зэпырырагъэчыгъ, 
ыгу къихьажьыгъэу куогъу имыфэзэ, Адыл-Джэрые гушIо 
макъэкIэ къекуожьыгъ:
- Щынагъо щыIэжьэп, тятэ хъанышхом игущыIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Жаные мыдаIохэми зядгъэшIэжьыгъ!
Мамые гушIогъу имыфэзэ, шы лъэмэкъэ тэкъум исэмэгубгъукIэ зэригъэбэнэкIыгъ. Къушъхьэ мыжъо къефэх 
зэпымыужьым фэдэу жаные шыухэм бгышъхьэм зыкъыратэкъохыщтыгъ. Гъэрхэр зишыплIэмэ адэлъ шыумэ яIэпыIэгъу къыздичърэ лъэныкъомкIэ кIаIагъ, Сэрбай зипэщэ 
янычар уIэшыгъэ заулэмэ Адыл-Джэрые ыпэкIи, ыужыкIи, 
ыбгъухэмкIи зашIыгъ, Мамыий ахэмэ афигъэпытагъ:
- Зы уIэгъэ цIыкIу Адыл-Джэрые хъаным къызтыряжъугъащэкIэ, шъуищыIэжь шъуухыгъэ!
Нэгъой шыухэри, жаные шыухэри зэIуупIагъэх, зэхэлъэдагъэх, чэтэ зэIудзэм ижъгъау макъэ, шы щыщ макъэхэр хъулъфыгъэ мэкъэ зэблэухэр кIэй лъэгу бгъузэм 
къышъхьащытэджагъэх. Адыги, нэгъоий шъхьадж ыбзэкIэ 
мэкуо, мэхъуанэ, зыр шым къефэхы, адырэр лъэрыгъым 

--- Page 85 ---

ылъапэ зэрилъэу шы щтагъэм зэрехьэ, чатэр зыIэкIаутыгъэм зедзышъ, онэгум исыр къыретхъы.
Мамые ыпэ ит шыур риутэхызэ, Дзэгъащтэ ынэмэ 
къапэшIофагъ. "Ащ зыпэкIэзгъэфэнэп!.." - ардэдэм ишыпэ 
джабгъумкIэ диIонтIэхи, бгъуитIукIи исэшхо ыгъабзэзэ, 
иныжъым фэдэу шыу шъэджашъэр пэчIынатIэ къэхъугъ, 
ымэкъэ гъум лъэши къеIугъ:
- Тхьэм укъысфихьыгъ, къумалыжъ!
"Алахьым ынэшIу къыпщифэмэ, укъигъэнэщт... Я си 
Алахь..." - Мамые щтэгъэ нэгукIэ къыIогъэ къодыеу, 
ардэдэм ыпэ зыкъизыдзэгъэ нэгъой шыур Къэлэкъутэ 
ичэтэогъу зэфэдитIо зэгуигъэзыгъ, сыгу-сыбгъэ ыIозэ, 
нэгъэупIэпIэгъум Мамые хьадэгъум къыIэкIэкIыжьыгъ...
Х
Жаные лIыкIохэр гъогу зытетхэр мазэрэ ныкъорэ 
хъугъэ.
Шъэбэкъуи, игъусэхэми язекIуакIэ къырым хъаныр 
зэрэзэщифыщтыр дэгъоу ашIэщтыгъэ, амали, лъэкIи къымыгъанэу ягъогупэ къызэрэпибзыщтыр, шъхьасынчъэу 
зэригъэпщынэщтхэр ары хахыщт гъогумкIэ къэбар нэпцI 
атIупщи, яшылъапэхэмкIэ фэшъхьаф лъагъо зыкIыхахыгъэр. Аущтэу зыкIашIыгъэм ушъхьагъу гъэнэфагъэ пылъыгъ. Бэслъыныехэмрэ абадзэхэмрэ ялIыкIохэр Урысыем 
ипачъыхьэ я IV-рэ Иван зыфакIохэм, дэгъоу къапэгъокIыгъагъ нахь мышIэми, ежь зыкIэхъопсыщтыгъэри, мыдрэхэр 
зыфаехэри ардэдэм къафишIэн ылъэкIыгъэп. Къырым 
хъаныр Урысыем къекIунэу зызэригъэхьазырыгъэ къэбарыр къызеIум, бэслъыные-абэдзэ лIыкIохэри игъусэхэу, 
хъаныдзэм ежь идзэ пигъощыгъагъ, ау нэгъой шыудзэм 
УрысыемкIэ зимыгъазэу бэслъыныемэ, абадзэмэ лIыкIохэр 
Москва зэрагъэкIуагъэхэр зэримыдэрэр зыдаригъэшIэжьынэу, лъыпсгъэчъэ заокIэ ячIыгу ибэнэгъагъ. Ащ 
къыкIэлъыкIогъэ 1554-рэ илъэсми тегъэстыкI-зепхъо тхьамыкIагъокIэ къырым хъаныр адыгэмэ къатеогъагъ. Бэслъыныемэ, абадзэмэ яIоф зэрэхъурэмкIэ, ялъэIу къафишIэным 
ычIыпIэкIэ, зикъэбар зэхихэу зыфэдэхэм щымыгъозэ урыс 
пачъыхьэм яIоф зытетыр, ежь къепыирэ къырым хъаныр 
ахэмэ джаущтэу къакIыфыщытым лъапсэу иIэр зэригъэшIэнэу Щепотев Андрей бояриныр лIыкIо къафигъэкIуагъ. 
Ащ къыхьыщт къэбарым епхыгъагъ бэслъыныемэ, абадзэмэ гъусэныгъэ-зэзэгъыныгъэ адишIыщтми адимышIыщтми.
Бэслъыные къикIыжьыщтыгъэ Щепотев Андрей пачъыхьэ лIыкIор ары Шъэбэкъу зипэщэ шыухэр Пшызэ 
иадырабгъукIэ щыдэхынхи, чэщ-зымафэ ежэнхэ фаеу 
зыкIэхъугъагъэр. Шъыпкъэр пIон хъумэ, джа охътэ кIэкIкIыхьэр ары къырым шыухэри зыгъэохъугъэхэр. Ау ахэмэ 
жаные чIыгум щызэрахьэгъэ тхьамыкIагъом Шъэбэкъупщыри, игъусэхэри, урыс лIыкIори щыгъозагъэхэп.
Щепотев Андрей тыгъэкъохьапIэмкIэ гъэзэгъэгъэ 
адыгэмэ апэрэу къахэхьэгъагъэми, ыныбжьыкIэ Шъэбэкъупщым нахьыкIагъэми, лIыкIо Iофхэр ищыпэзехьагъэп. 
Зэп-тIоп Урысыем имышIу Къырым хъаныгъоми зэрихьагъэр, Тыркуеми зэрэщыIагъэр. Къэзан хъаныгъор Урысыем емыштэфи, зештэ ужми, а лъэныкъом щыIагъ, 
Астрахъан хъаныгъоми Нэгъой пщыгъошхоми язэфыщытыкIэ-гъэпсыкIэмэ, Урысыем зыкъагъэзэн гухэлъ зэряIэм, 
Тыркуемрэ ащ фэIорышIэрэ Къырым хъаныгъомрэ зэрафеплъэкIырэм, Персым иIумэт къумыкъу шамхъалым 
зэрэзыщимыгъэгъупшэрэм мыдэеу хэшIыкI афыриIагъ.
ИтеплъэкIэ Щепотевыр лIы инэп, цIыкIоп, пщэрэп, 
одэп. ЫIэпкъ-лъэпкъыкIэ, ионэгу исыкIэкIэ, зыхэт шыумэ, 
щыгъ шъуашэр умыIощтмэ, къахэщырэп. ЖэкIэ-пэкIэ 
тхъоплъ, нэтIэкурб. Гъэмэфэ ошъо пкIыжьыгъэр зитеплъэ 
нэ шхъуантIэмэ гупшыси, лIыгъи, гукIэгъуи, теубытэгъэ 
пхъэшагъи акIэолъагъо.
Адыгэ лIыкIо шыу пшIыкIутфыр, Щепотевыри зэрахэтэу, Темыр Кавказым бэшIагъэ зикIыгъэр. Тен псыхъо 
иджабгъу нэпкъ зашIыгъ. Темыр лъэныкъомкIэ лъыкIуатэхэ 
къэсми, нахь кIэкI хъурэ бжыхьэ мафэ къэс ягъогу шIукIае 
щыхагъэкIы, чэщ кIыхьэр гъэпсэфыгъо уахътэ ежьхэми, 
яшхэми афэхъу. ТемырымкIэ дэкIуаехэ къэс акIыбкIэ фабэр 
къыщанэ, зэхашIэу дунаир къэучъыIы, жьыбгъэ псынкIэр 
анэгухэм къяIэ, щыгъын фабэмэ алъегъэIабэх. МэзитIум 
къыкIоцI зы налэп шылъабжъэмэ акIэзыгъэр, акIалъхьагъэр. БайколитIумэ яшыхэр фэхыгъэх, кIочIаджэ хъугъэ 
шы гори урыс чылагъом щызэблахъугъ. Пчэдыжь ощх 
чъыIэм щэджэгъоуж ос цIынэр къыхьыгъ.

--- Page 86 ---

Къэнэшъыкъо Шъэбэкъурэ Щепотев Андрейрэ непэп 
зызэрэшIэхэрэр, къырым хъаныр ишIу зэхъум, Бэхъчэсэрай нэIуасэ щыфэхъугъагъ. Бэслъыныехэмрэ абадзэхэмрэ 
къазыфагъакIом, апэ жаныемэ ячIыгукIэ къырекIокIи, 
язытет зэригъашIэу мэфэ заулэ итыгъ, абдзэхэ къушъхьэмэ 
анэс зыгъэкIотэжьыгъэ шыуми япэщагъ, ышнахьыкIэ Ацумыкъуи Бэслъыные нэс хьакIэдакIоу дигъэкIогъагъ. Ау сыд 
фэдизэу зэнэIосагъэхэми, "урыс пачъыхьэм илIыкIо ицIыф 
гъэпсыкIэ-шIыкIэ сыщыгъуаз, идунэе тетыкIэ хэшIыкI фысиI, 
сишъэогъу" ыIонэу пэблэгъагъэп.
"Къэлэкъутэ гъунэгъум, ныбжьыкI нахь мышIэми, 
зэриIоу уищыгъу-пIастэ зыпэбгъохырэ пстэури шъэогъу 
пфэхъурэп, къыобэныжьэу, узщырикIыжьэу къызхэкIри 
макIэп. Уигъэшъэогъумэ Iулъхьэр тIу къыпфишIызэ, лъэбгъу 
къыозыдзыжьри нахьыб.- Шъэбэкъу ыгу Къэлэкъутэ 
къызкIыпылъэдагъэр ымышIэу щхыпцIыгъэ.- Нэбгырэ 
пэпчъ хьалэмэтэу зэхэлъы, дэгъоу пшIэу къыпшIошIырэм, 
уишъэфэгъум, ыгу къыпфилъыр уимыгъашIэу къыхэкIы. 
Зышъхьэ тегъэпытыхьэгъэ пхъэчаир нэкIми, зыгорэ илъми 
пшIэрэп, ышъхьэ тепчын фаеу мэхъу, ау цIыфыр зэпкъырыптхъыщтэп, ежь фэмыеу ыгу уригъэплъэщтэп, къашIэ 
о ащ щыхъурэр. Къэлэкъутэ тицIыкIугъом щегъэжьагъэу 
къыддэтэджыгъэми, къытхэхьэ зэпытми, тигъомыли, тилагъи зэхэлъми, зыфаер, зыгъэгумэкIырэр зыщысшIагъэр 
аужрэ жаные хасэр ары. Мы тызфежьэгъэ Iофыр зымыдэу хэсэ пашъхьэм къыщыгущыIэщтыгъэ, Къэлэкъутэ ыгу 
къигущыIыкIыщтыгъэ Онэтыгъу "узфэIорыжъорырэр 
сыда!" ыIуи, къызфимыгъэгущыIэгъагъэр джы къызнэсыгъэм къызгурыIорэп. Ышыпхъу Дарие зэритыгъугъэр ары 
сIонти, апэ фидзыгъагъэр нэфэшъхьаф... Онэтыгъу лъащэм жэдауи, хэсэ утыгум рихыгъагъэми, хыкIыбым раригъэщыгъэми, игунахь къыхьыгъ, ежь псынкIэу зызэблихъужьыгъ. "О ар къыбгурыIуагъэп, къыбгурыIоными уиIоф 
тетэп" ыIуи, сигъэмысэжьыгъ... Жаныемэ тыкъызагъэкIуатэм, Къэлэкъутэ закъу "гъогумаф" къытэзымыIуагъэр. 
Шэси, цIыфхэр къызлъигъаплъэхэу, зыдигъэхьащхыхэу 
къытэбгъукIуи, чылэм дэкIыгъ. Зы лIэу чылэм дэсыгъэ ятэ 
тхьамыкIэ ихьатырми, ар къытишIэн фэягъэп. Сэ сизакъоп, 
ишъэогъу Ацумыкъуи, мы гъогу къыздытехьэгъэ сишъэо 
нахьыжъ Кутакъэ нэсыжьэу агу къеуагъ. Олахьэ сымышIэ 

--- Page 87 ---

игухэлъ шъыпкъэр, адыгэ лъэпкъ зэхэщэ Iофыр армэ, ежь 
нахь лIыIоми ар къадэхъугъэп, къыдэхъунэуи зыферэмылъэгъужь. МыжъокIэ жъгъэир пIэмычIэ чIэпфызэкIэ, 
зы мыжъо пытэ пфэшIына? Джащ фэд адыгэхэри..."
Ос цIынэр зэ зэпэу, зэ къыретхъухы. Къилърэ жьыбгъэ чъыIэм шысэкухэр зэредзэх, лIы нэгу жэкIэ-пакIэмэ 
закIедзэ, ахэцакъэ. Зи къызэримыгъэлырэр зыпэкIэпс 
къечъэгъэкIэ Кутакъ ары. Шы заулэкIэ ыуж ит ыкъо къыфызэплъэкIыныр Шъэбэкъу къыримыгъэкIуми, ыкIыб нэ 
итым фэдэу онэгум Кутакъэ къыщехъулIэрэр зэхешIэ, ау 
ышIэн фаеу раригъаIорэр ыгъэцакIэрэп. Жьыбгъэм шылъэбжъэ макъэр зэтыретэкъу, нэпцэ къуапэмэ ос ткIугъэр 
къапэчъы. Шы пырхъэ макъэри нахь макIэ гъогум щыкIэхъукIы. Пчыхьэшъхьапэм шыумэ апэ зыкъыщигъэлъэ гъонкIэ 
джыри бэ щыIэр.
- Мэскэу тынэсынкIэ, Андрей, джыри ба къытфэнэжьыгъэр? - Шъэбэкъу ыкъо ичъыIалIэ нахь фэгумэкIызэ, 
еупчIыгъ.
- Тула ихьанэ-гъунэ текIуалIэ,- Щепотев бояринми 
джэуапым ригъэжагъэп,- ащ ыуж Серпухов, етIанэ,- 
сэмэркъэу щхыпцIыкIэ къыухыжьыгъ,- джа шъо МэскэукIэ 
шъузаджэрэр ары.- ПсынкIэуи, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ кIэух 
къыфишIыжьыгъ.- Урысые хэгъэгум ия IV-рэ пачъыхьэ 
Иваныр зыдэс къалэр, Кремлэр!
- Ар сыд шъыу, сыдэу гъогушху тыкъызтехьагъэр,- 
Дударыкъо абэдзэпщыр къыхэкуукIыгъ,- Къанэкъо 
Мэщыкъодыхэм къытфаIотэжь зэхъум, тшIошъ хъущтыгъэп.
- Мэфэ гъогу тхьапш къытфэнэжьыгъэн? - абэдзэпщым къыIуагъэм пымылъэу, Шъэбэкъу ежь зыгъапэрэмкIэ бояриным еупчIыгъ.
- Тишмэ ташъхьамысмэ, тхьэмафэкIэ тынэсын.
- Унэм тыкъызикIыгъэр мазэрэ ныкъорэ хъугъэ,- гъогу 
кIыхьэ зэрэтетыр игуапэми, игуаоми къыбгурымыIонэу 
Кутакъэ къыIуи, ятэшым фыреплъэкIыгъ.
- Сыд адэ о зэрэпшIошIыгъэр, лIыгъэкIэ гъогууанэ 
укъысшIутехьагъ,- Шъэбэкъупщым ыкъо фидзыгъ, кIалэм 
фимышIэрэр къызэкIэрыожьыгъэу, ышнахьыкIэ фигъэпытэзэ, гуригъэIуагъ: - ПшынахьыкIэ, Ацумыкъу, къамыщышъо рамышIыхьэ пшIоигъомэ, шъхьарыхъоныр зышъхьарегъахъу.- Зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, нахь мэкъэ 
лъэшкIэ фидзыгъ: - Орба, кIал, шъхьарыхъоныр зышъхьарыхъу зэраIуагъэр?!
ПщыкIалэм лIыгъэкIэ рагъэшIагъэм яти, игъусэхэри 
егупсэфылIэжьыгъэхэу, къапэкIэфэрэ шыу зырызмэ, 
цукумэ, лъэсмэ гъогубгъу зарагъэшIэу, щтэгъэ нэгукIэ 
къызкIэлъагъэплъэжьхэу, яшъуашэкIэ афэмыдэ шыухэр 
заулэрэ кIуагъэх. Къащ къахьызэ къакIэлъыплъэжьрэмэ 
ашIогъэшIэгъоныгъэр адыгэ шыумэ урыс щыгъынкIэ фэпагъэхэу нэбгыритIу зигъусэ бояриныр зэрахэтыгъэр ары. 
Зымэ ренэу щынагъо къафэзыхьыщтыгъэ къырым шыух 
аIощтыгъэ, нэмыкIмэ зыщыщ лъэпкъыр умышIэу уатеплъэкIэ сыдым фэпшIэна аIозэ, якъащ къэхьын даублэжьыти, 
ялъэпкъэгъу шыухэр зэрахэтхэм гупсэфи, гумэкIи къафихьыщтыгъ.
Шъэбэкъу жаныепщыр зэгупшысэщтыгъэр, зыгъапэщтыгъэр фэшъхьафыгъ: Москва къэблагъэ къэсми гумэкI 
зэпеохэу ыбгъэгу къыдэтаджэщтыгъэхэм ахахъощтыгъэ. 
Гъогу зыфытехьэгъэ, зыуж ихьэгъэ Iофым рыкIэгъожьыгъэкIэ, илъэIу зыфихьыхэрэр къызэрэпэгъокIыщтхэр 
зэримышIэрэм зыригъэухыжьыкIэ арыгъэп. Зытетыр пIон 
хъумэ, узыщамышIэрэ хымэ лъэпкъым, сыд фэдэ IофкIэ 
уафакIоми, абзэ умышIэу гущыIэ заулэ убзэгу телъыкIэ 
гущыIэгъу уафэхъунэп, угу илъыр агурыгъэIогъоещт.
"Ащи сигъапэрэп,- Шъэбэкъупщыр гукIэ зыдэгущыIэжьы,- рэхьатыгъо къысэзымытрэр фэшъхьаф: джэгъогъу зимыIэ цIыф щыIэпщтын, симышIу-сипыйхэр къыздамыгъэхьащхыхэу, къырым нэгъойхэм ацэ джыри 
къытфамыгъэлъэу, тыздакIорэмэ джэуап ахэзгъотэна, 
тыкъызкъонэн шъыпкъагъэ къакIэрысхына? Андрей бояриныр гъусэ къызыщытфэхъугъэ мафэм щегъэжьагъэу 
тиIофхэр зэрэхъущтхэмкIэ сыкIэкIэупчIыхьэшъ, зыщишIагъэри сшIэрэп, бэслъыныехэр арыщтын е талъэныкъощтын 
зыщызэхихыгъэр, "Iоф мыублэм блэ хэс" шъорба зигущыIэжъыр ыIозэ, къысIощхыпцIэ нахь, шъхьаихыгъэ IофкIэ 
зыми тытыригъэгущыIэрэп. СызышIонапэкIэ, "сыд угу 
къысабгъэкIэ, укъысэгыйкIэ, шъуиIоф зэшIозыхыщтыр, 
шъукъэзымыгъэпцIэщтыр Мэскэу щыI, Кремлэм дэс" 
къысеIо. Адэ хэгъэгушхом урипачъыхьэ зыхъукIэ, зэшIокI 
гори уиIэн, шъыпкъагъэ гори пхэлъын. Сэ сыд жаныемэ 

--- Page 88 ---

сыряпщышъхьэкIэ сиамалыр? СиIуи, сишIи хэсашъхьэм 
къыщырамыгъэкIэу къызщыхэкIри макIэп. Жаныехэр Iофа, 
тэ тIорэр абадзэхэм раутыжьы, бэслъыныехэр къыткIэнакIэх, кIэмгуехэр, бжъэдыгъухэр, адэмыехэр къытфэгуитIух, хьатикъуаехэм, еджэркъуаехэм дунаим тытетми 
ашIэрэп, къэбэртаехэр армэ, зыгорэ атетхырэм фэдэу 
къытфычIэплъых, къытэнэкъокъух, тэ тщыщ хьакIуцухэр, 
нэтыхъуаехэр пIонышъ, зэкIэкIэпIэскIожьхэзэ, нахь лъэшыр, 
нахь дэгъур язэрэмыгъашIэу, шъугъон, бзэгу зэрэ хьыжьыным зырагъэшхы... Адэ, сыдэу пшIын, адыгэ зэмыдэIужь зэрэшхыжьыр, иунэгъо кIоцI фызэмыгъафэу, дунэе 
къопип лIымэ ащыIэр ымышIэу зым зыр тырихыжьызэ къин 
мы гъуаекIэ арыщтын зыфыщыIэр..."
- Остыгъэ нэфхэр къэлъагъох! - осыф лъагъор къызхэщырэ пчыхьэшъхьапэм чыжьэкIэ къыхэпсырэ остыгъэмэ 
Дударыкъо къагъэгушIуагъэти, Шъэбэкъу игупшысэхэр 
зэпигъэугъэх.
- Ахэр Тулэ иостыгъэх,- Щепотевым къыушыхьатыгъ,- шы илъыгъо заулэкIэ тынэсыщт.
- Ары нэмыIэмэ къэнэжьыгъэр, шыхэр дгъэулэунхэп,- 
Шъэбэкъу къыIуи, гъэпсэфыпIэ благъэ къазэрэпыщы лъыр зэхэзышIэгъэ шымэ япырхъ кIэкIорыкI кIэдэIукIызэ, 
игупшысэмэ зыхащэжьыгъ.
"ЗэрэхъурэмкIэ, хэгъэгу Iофмэ къатемыгущыIэрэ 
пачъыхьэ лIыкIом ыIэ тилъыкIэ, тыкъыфэнагъэкIэ сенэгуе,- 
Шъэбэкъу ыIуагъ.- Апэм тшIошъ хъугъагъэп шъхьакIэ, 
Урысые пачъыхьэм Iуагъэ къыддишIыным ыпэкIэ къытхигъэплъэнэу, тиIоф зытетым зыщигъэгъозэнэу къытфигъэкIогъагъ. ЛIымэфэ тхьамэтэ мафэми, Къырыми, 
Къэбэртэешхоми къасфикIыгъэгъэ шэсхэми, Къэлэкъутэ 
икупи афэсымыдэгъагъэми, къысаIуагъэр шъыпкъэу 
къычIэкIыжьыгъ. Мазэрэ ныкъорэ хъугъэшъ гъогу тыззэдытетыр, джа зыр ары тигъусэ къыкIэкIэсхын слъэкIыгъэр. 
Шъэфа ар? ТимыIофмэ тарыгущыIэ зыхъукIэ сызфэсакъыжьми, Къэлэкъутэ иIуагъэу, тэ адыгэхэм, тыаужырэ 
акъыл. Дунаим щащыгъупшэжьыгъэр къэбарыкIэкIэ 
къытхэхьэ. Сулейман тырку пачъыхьэм ыкъо типхъорэлъф 
зэрэпаригъэлъэгъагъэм илъэсищ тешIэжьыгъагъэми, непэ 
хъугъэу къытшIошIи, Iэбжым фэтшIымэ, къэбар фэтIопщызэ зэщытфи, Сахьиб-Джэрые къытфигъэкIогъэгъэ 

--- Page 89 ---

шыудзэм лъэкIэу тиIэмкIэ тыпэуцужьи, ерагъэу зыкъэтыухъумэжьыгъагъ. Урысые пачъыхьэм тызэрэфакIорэр 
Долэт-Джэрые зишIэкIэ, зэо-банэкIэ къытэмыкIугъагъот... 
Сегупшысагъэп, сэ счIыпIэкIэ Ацумыкъо гъогу къытехьэгъагъэми хъущтыгъэ. Игъусэщтыгъэри зы лIэу Абадзэ 
исмэ ащыщ. Гъогу тыкъытехьаным ыпэкIэ джащ фэдэ 
гущыIэхэр Къэлэкъутэ къызысфешIхэм, сыщхыгъагъ 
шъхьакIэ, къырым нэгъоймэ цыхьэ афэпшIынэу амал 
зимыI... Пщы заули Жаные имысэу щытэп, ау зигугъу 
сшIырэмэ алъапэ утемыуцоу, пымыпIытIыкIэу лыуз щыI 
Iоу ашIэрэп. Ямыжъо чэухэр агъэлъагэ, агъэпытэ нахь, 
зичэу ибагъэм ыгъапэхэрэп. ЛIымэфэ лIыжъым загъорэ 
седыргъы шъхьакIэ, адыгэпщхэр, Къэбэртае къыщебгъэжьэнышъ Жаные щыкIэкIыжьэу, япщ цIыкIуи япщышхуи 
зэхэугъоягъэхэу, лъэпкъэу къызхэкIыгъэмкIэ зыкъашIэжьыфэ, псынчъэ-Iусынчъэу зэхэбгъэсынхэ фае зэриIорэр тэрэз. Чылэ пэпчъ - пщыгъо, пщыгъо пэпчъ - хэгъэгу. 
Аферым, Къэлэкъут! УифэкъолI гупшысэ пщымэ апэ 
къэсэштэ... Арэп, Къэлэкъутэ сигупшысэмэ ахэмыкIэу 
сыда сынашъэ зыфилъыр? Мыхъун горэ къыщымышIыгъот, 
тиунагъо ынаIэ тыригъэтынэу телъэIугъагъ, ащ фэдэ гумэкI, 
Алахьым тырихьакI, тшъхьэ къерэмыхь! Хьау, хьау, мы 
гъогу чыжьэм сыкъызтехьэ уж Къэлэкъутэ сыгу нахьыбэрэ 
къэкIэу зыхъугъэр. ТиIорэ-тишIэрэ зэтемыфэщтыгъэми, 
джы тиадыгэ гупшысэхэр зэуалIэхэ, зэхахьэ хъугъэмэ шIэ?.. 
Ярэби, тыздакIорэм сыдэущтэу тиIоф щыхъун шъуIуа?.." 
- Шъэбэкъу иупчIэ мэкъэнчъагъэми, шъхьэр къыригъэпхъуатэу зыкъыригъэшIэжьыгъ.
Урысые кIымэфапэм иапэрэ чэщ кIыхьэ зэрикIыгъэри 
амышIэу, адыгэ лIыкIо пшъыгъэмэ Тулэ щырахыгъ. Анэгу 
псы кIакIи, гъомылэ тIэкIу зыIуалъхьи, Москва лъэны къомкIэ 
шэсыжьыгъэх. Серпухов чэщ щырахын фаеу хъугъэ, 
къэкIогъэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, Москва къэлъэгъуагъ, зэкIэми апэу Боровицкэ Iошъхьэ хэIэтыкIыгъэм тет 
Кремлэр анэ къыпэшIофагъ, къызэтеуцуагъэх.
Урыс шыуитIумэ Успенскэ, Благовещенскэ, Архангельскэ храм лъагэхэр залъэгъум, къащ къызфахьыжьэу, 
шъхьащэ ашIэу рагъэжьагъ. ЯгъашIэкIэ жаные лIыкIомэ 
нибжьи фэдэ амылъэгъугъэ къалэр, Кремлэр зыфагъэдэщтыр амышIэу заулэрэ плъагъэх, етIанэ игъусэхэр къыкIигъащтэхэу Шъэбэкъу ишыпэ къыблэмкIэ ригъэгъази, 
ардэдэр игъусэми зашIэм, ыIитIу ыIэтызэ, яджагъ:
- Амин шъуIо!
Адыгэ шыуипшIыми дыухьэ къахьыщтыгъэ, ятеп лъэIуплъэкIи, яшэн-гъэпсыкIэкIи зэфэмыдагъэхэми, джыдэдэм 
агу илъыгъэр зы: къызфэкIогъэ Iофыр къадэхъунэу, 
зыдэхьащтхэ къалэм пыщэгъу дэй къащыфэмыхъунэу, 
къызхэкIыгъэмэ псаухэу-узынчъэхэу ахэхьажьынхэу Тхьэ 
елъэIущтыгъэх.
Урысхэми, адыгэхэми яошIэ-дэмышIэ тхьэелъэIукIэ 
аухи, ежьэжьыгъахэхэу Ацумыкъо зызэплъэкIым, ичIыпIэ 
ит Кутакъэ еджагъ:
- Сыд узфыщытыр? НекIо.
- Ы-ы, сикIал, сыд къыохъулIагъэр? - Шъэбэкъу иш 
псынкIэу къыригъэгъэзагъ.
- Мо уашъом кIэорэ унэ лъагэхэр, зиусхьан, зыфэсхьын сшIэрэп, сшIогъэшIэгъоных,- нэплъэгъу гъэшIагъор 
Москва тыримыхэу, Кутакъэ къыIуагъ.- Уадэплъыемэ, 
уипаIо пшъхьащагъэзынэу лъагэх. Сыдэущтэу унэхэр 
зэтырагъэуцуагъа?
- Ары, унэхэр лъагэх, зэтетых, ащи къулай ищыкIагъ,- 
зыгорэм сишъао къыушхъухьагъэми сшIэрэп ыIуи, темыбанэу, фэсакъзэ, Шъэбэкъупщыр ыкъо еIэсэкIыгъ.- НекIо, 
сикIал, ащ нахь гъэшIэгъонхэри ащ дэтлъэгъощтых. Шыумэ 
ауж зымышIэу, моу сисэмэгукIэ къызгоуцу. Плъэгъугъэп 
нахь, сикIал, Бэхъчэсэраий мэщыт лъагэ дэт, ащ иминарети 
уашъом кIэо. Истамбул дэтхэр ащ нахьи бэкIэ нахь лъэгэжьых.
- Мохэм анахь лъэгэнхэуи?
- Ары, ары, лъагэх,- Шъэбэкъу ыкъо фычIэплъыгъ, 
шъхьэм къыфихьэгъагъэм мыхъун горэ химылъагъоу 
зэришIэрэм фэдагъэти, ыгу тIысыжьэу риIуагъ: - Хэт 
ышIэра, тадэжь дгъэзэжьэу, зэгорэм Бэхъчэсэрайми, 
Истамбулми сыкIонэу хъумэ, уздэсщэн, озгъэлъэгъуных.
- ЩысшIэн щыIэп, зиусхьан,- ымакъэ зыримыгъэIэтэу 
къыпиупкIыгъ.
- Сыд ар озгъаIорэр, сикIал?
- Зигугъу пшIыхэрэр типыих.

--- Page 90 ---

- Ара? Армэ хъун.- Жаныепщым ыгъэшIэгъуагъэм 
ежь-ежьырэу джэуап шъабэ пигъохыжьыгъ.
Жьыбгъэ зыкIэмыт дунаир шхъуантIэ. Осыцэ зырызэу 
къыхилъэсыкIхэрэр Iэмэ, натIэмэ щахэцэкъыкIых, жэкIэпакIэмэ ахэткIухьэ. Шылъабжъэмэ ос цIынэр къачIэзы, 
нэмыкI дунае хэфэгъэ шыушхэр хэпырхъыкIых, атхьакIумэхэр кIапхъотыкIых, тырагъаплIэх. Адыгэ лIыкIомэ заплъыхьэ, мыжъом, чырбыщым хэшIыкIыгъэ унэ зэфэмыдэхэр 
зэпэIутых, зым нахьи адрэр нахь лъэгэжь, орзашъхьэхэп, 
къамылышъхьэхэп, ателъ ос чIэгъмэ тенэч къуапэхэр 
къачIэщых, пхъэ зэхэIулIэкIэ шIыгъэ унэхэри мымакIэу 
къэлъагъох. Зы шы, шитIу, шищ зыкIэшIэгъэ жэхэри урамымэ ащэцуахъох. Зымэ джэдыгушхохэр, пэIошхохэр 
зыщыгъ цIыфхэр арысых, нэмыкIмэ пхъэ кухьэхэр, нэмыкI 
хьылъэхэр зэращэх. ГъэшIэгъоныр, хъулъфыгъэмэ анахь 
макIэп бзылъфыгъэу ураммэ атетыр, шъэожъые-пшъэшъэжъыехэри ос IашкIэм рэджэгух. ЦIыфхэр, хъулъфыгъи 
бзылъфыгъи, тучанмэ ачIэхьэх, къачIэкIыжьых. Дунаир 
чъыIэми къырадзэрэп - зэрэгъэчэфых, зэдэгущыIэх, кIэцIэнлъыкIрэр щхызэ, къызщэлъэтыжьы, е щэIузэ, ыбг 
теIэбэжьы. Жъэрымэр, Iугъуамэр, цIыф мэкъэ зэтетэкъур 
жьым хиз.
- Мы тыкъызхэфагъэр сыд дунай, зиусхьан? - Дударыкъо ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу Шъэбэкъу еупчIы.
- Укъэщтагъа? - джэуапым ычIыпIэкIэ Шъэбэкъу 
IощхыпцIыкIы, ау къыпидзэжь шIоигъуагъэр зэупчIыжьыгъэми зышIомыдэеу къыригъаIорэп:
- Алахьыр сигъусэу сыд сыкъызфэщтэщтыр!
Зиджэдыгубгъэ зэрыгъэзыгъэу, пэIо пырацэри Iэ 
сэмэгукIэ зыIыгъэу, блэкIырэ цIыфхэм зыгорэхэр афидзэу, кIигъэбгъулъхэу урам къуапэм дэжь щыт лIышхоу 
щэоплIаорэр Кутакъэ ынэ къызпэшIуафэм, шыухэр ригъэплъэкIыгъэх:
- Модэ мор зэрэбэджыджэрэр!
- ФэмыукIочIын шъоупс бащэ ешъуагъэшъ ары,- 
Щепотев ылъэгъурэр ащ фэдизэу шIомыгъэшIэгъонэу, ау 
зыщыщмэ къазэрэхэфэжьыгъэр джы къыгурыIуагъэу 
къыIуагъ.
- ШъуалъэныкъокIи бахъсымэ щыIа? - джы нэс зи 
къэзымыIощтыгъэ Ацумыкъуи фэщыIагъэп.

--- Page 91 ---

- Мыщ щыIэр шъо шъуем нахь пытаIу,- Щепотевыр 
щхыпцIыгъэ, ау лIы ешъуагъэм имынэIосэ Iэшэ-шъуашэкIэ 
фэпэгъэ шыухэр къызелъэгъум, шъхьэр зэщызыфэу 
зэшъуагъэр щыгъупшэжьыгъэу зыритIагъ, етIанэ Iэбжым 
къафишIызэ, къэкууагъ:
- И опять вы здесь, татарва! На вам куськину мать! 
- Iэбжым шIыным хэкIыжьи, Iэпищ зэрыдзагъэр къафигъэлъэгъуагъ.
- Сыд емыкIу сэIо мы джэгуалъэм къытихрэр! - Дударыкъо иш къызэтыригъэуцуагъ, Ацумыкъуи ардэдэр 
ышIагъ, лъэдэкъэ псынкIэ еокIэ абэдзэ байколитIури аголъэтыгъ:
- Къэжъугъаз! - Шъэбэкъупщым байколитIур къызэтыригъэуцуагъ.- Тэ мыщ зэуакIо тыкъэкIуагъэп!
Адыгэ шыумэ урамыбгъумкIэ къалъыплъэщтыгъэ 
цIыфмэ ошIэ-дэмышIэ щынагъо лIы ешъуагъэм къазэрэфихьыщтыр къагурыIуагъэти, зэбгырыкIыжьхэу, тучанмэ, 
шхапIэмэ ачIэкIуашъэхэу, къогъумэ закъуадзэу рагъэжьагъ. Щепотев бояриным хьакIэмэ апашъхьэ зыщиIажэщтыгъэми, лIы ешъуагъэм ибзэджэгъэ-шIыкIэягъэ фэщэчыгъэп, ибайколмэ язым фигъэпытагъ:
- Угомонь его. Только без крови, лошадью сбей!
ШыбгъэкIэ раутыгъэу къызэшIотIысхьажьыщтыгъэм 
Щепотевыр фызэмыплъэкIыжьэу ихьакIэхэр Кремлым 
пэмычыжьэ Арбат унэ зэхэтмэ ахищагъ, пачъыхьэм 
ихьакIэщ анахь дэгъумэ ащыщ горэм щепсыхыгъэх. Жаные 
лIыкIомэ яфэIо-фашIэхэр, акIыгъущтхэм, зыгъэшхэщтхэм 
анэсыжьэу Щепотевым зызэшIуехым, Шъэбэкъу къыриIуагъ:
- Зыжъугъэпсэф, нэфлъэшIу шъукъекI. Шъуигухэлъ 
зэрэ Урысые ипачъыхьэшхо сэ неущ есхьылIэщт. Ащ къызэриIоу тыпсэущт. ШIукIэ, неущ нэс,- джыри зэ "инеущ" 
къыкIиIотыкIыжьыгъ.
ХI
Шъэбэкъу зипэщэ лIыкIохэр Урысыем зежьагъэхэм 
ыуж мэфэ заулэ нахь темышIагъэу, чылэ зепхъо те гъэстыкIыкIэ къырым шыухэр жаныемэ къазэрэтеуагъэхэр 

--- Page 92 ---

шъхьакIуи, гууз-лыузи ащыхъугъ. Чылагъомэ хьэдагъэхэр 
ащыкIуагъ, лъфыгъэхэр зышIуахьыгъэхэр гугъу мыухыжь 
хэфагъэх, псаоу къанэрэр зэрэщыIэщтым егупшысэ 
зэраIоу, чъыIэ къэмыхъузэ, зиунэ тырагъэстыкIыгъэхэр 
псэупIакIэмэ яшIын ыуж ихьагъэх, адыгэмэ зэряшэнэу, унэ 
шIыхьаф зэпымыужьхэр гуIэнкIэ рагъэжьагъэх. ПхъэшIэным пылъ хъулъфыгъэхэр ашъхьэ къыхаIэтыкIмэ зэрыгущыIэщтыгъэхэр, ахэмэ афэпщэрыхьэрэ бзылъфыгъэхэм 
ажэ дэмыкIыщтыгъэр гужъ языгъэшIыгъэ гущыIэхэу лажьэ 
къязыхыгъэ нэгъой шыухэм къафадзыщтыгъэхэр ары: 
"ЛIыкIохэр Урысыем фэжъугъакIох джы!.." ШъхьэкIо-гукъэошхоу джары агу пызыIонтIыкIыщтыгъэр.
"ТилIыкIохэр Урысыем зэрежьагъэхэр тэ тщыщ горэм 
къырым хъаным нимыгъэсыгъэмэ, уахьые къыфехыгъэп 
ныIа, сыдэущтэу ышIагъ? - нэкъикIот зэIуплъэкIэ лIыхэр 
зэупчIыжьыщтыгъэх.- ЕтIани алъежьэгъагъэхэу къычIэкIын, 
темыр-къокIыпIэмкIэ къикIыгъэх нахь, зэряхабзэу, Къырым 
лъэныкъомкIэ къыттеуагъэхэп..." ГущыIэ мыдэ ажэ къыдэкIыным хъулъфыгъэхэр тенэгуикIыщтыгъэхэми, зисабый 
чIэзынэгъэ бзылъфыгъэхэр, агумэ хьэпIацIэр ахидзагъэти, 
гъыны-гъыпсым хэтхэу тхьаусхэщтыгъэх: "Сыд гущэкIэ 
тищыкIагъ Урысыери, сыд пае титхьамыкIапIэ тырамыгъэсыгъ... Тагъэунэхъугъ, тызэрапхъуагъ, тытырагъэстыкIыгъ... синэфынэ цIыкIу мышхагъэмэ, мычъыягъэмэ, 
псаумэ сымышIэу, сыд сищыIэжь..." Ащ ушъый-гугъэIэсэ 
макъэхэр къыкIэлъыкIощтыгъэх.
Джэгъунэ чылэм пэIулъ лъэгум нэгъой хъункIакIохэм 
защыпэгъокIхэм, чэтэ зэпыдж-зэхаом Къэлэкъутэ къыщытыращэгъэ шъобжыр ащ фэдизэу къехьылъэкIыжьыщтми а чIыпIэм щызэхишIагъэп, ежь нахь мылъахъчэу, ау 
нахь Iэпс-лъэпсым исэмэгу блэбгъу къытыригъэфэгъэ 
сэшхоогъум пIэм хигъэгъолъхьагъ, мэшIошхо кIэлъэу 
чэщ-мэфищыр къинкIэ рихыгъ, лIыгъэм зырегъэхьми, 
ыжэкIоцI дэгъушъыкIы, ыIупшIэхэр IоукъэпыкIых, ыпсэ 
хегъэIэжьы. Ащ фэдизым чэщи, мафи хьаблэм тесхэр 
фызэблэкIых, изакъоу къагъанэрэп. Джы плъыр-стырыр 
текIыгъ, уIагъэр къыхэцэкъыкIыми ещыIэ, чэтлэпсыми ыгу 
Iихэу ешъуагъ.
"АI-анасын,- ынапIэхэр зэтырелъхьэшъ, къехъулIагъэр 
Къэлэкъутэ зэрегъэфэжьы,- а Мамый гъур пIуакIэр 

--- Page 93 ---

спэчIынатIэ зэхъум, ыпсэ Iусхыным ыпэкIэ фэсыдзыгъэ 
гущыIэ зытIущым сисакъыныгъэ къыгъэшэлIагъ. СэрбайкIэ 
сенэгуе ыцIэр, зыгъэзэгъу симыфэзэ сшIокIодыжьыгъ. А 
нэгу кIыхьэжъыр тыдэ щыслъэгъуми, сшIэжьын, ыблэбгъу 
госхыныр хэгъэкIи, зэфэдитIо зэгозгъэзын! ТыгуIэгъащ, 
гъунэгъу чылэмэ къарыкIрэ шыухэм тяжагъэп, ары нахь, 
зы нэгъой шыу ышъхьэ Iуедгъэхыжьыщтыгъэп..."
Къэлэкъутэ зыфэрэзапэр игъунэгъу Къэнэшъыкъохэр 
ары, паIо зыщыгъэу унагъом къинагъэхэми ябзылъфыгъэхэми алъэкI къагъэнагъэп. Джы щынагъор текIыгъ, 
ышъхьэ щагум рихэу ригъэжьэжьыгъ, къыфэулэугъэхэм 
зэрариIоу, апэрэмкIэ, Тхьэм ынэшIу къыщыфагъ, ятIонэрэмкIэ, чIыпIэ гузэжъогъу изыщыгъэхэр игъунэгъухэр, 
хьаблэм тесхэр ары.
Бжыхьэпэ тыгъэ нэгуплъыр тIэкIу шIагъэу шъхьаныгъупчъэм къеплъэ, щэджагъор къэсынкIэ джыри охътэ 
шIукIае къэнагъ. Ардэдэм ошIэ-дэмышIэ шъхьэгъазэкIэ 
лIитIум гу лъамытэзэ, Къэлэкъутэ пчъэмкIэ плъагъэ, 
кIэдэIукIыгъ:
- Шылъэмакъэхэр къэблэчъэIум щыкIосагъэх, 
хьакIэхэкIэ сенэгуе, модэ, Псэмыт, уапэгъокIыгъэмэ...
ЛIымэфэ лIыжъыр макIэу IугушIукIызэ, ыкъо Дзэгъащтэрэ ежьырырэ ишъэогъу Жъажъые азфагоу унэм 
къихьагъэх.
- Тхьэм зэпэшэу уегъэтэджыжь, сикIал,- ЛIымафэ 
къыфэлъэIуагъ, Къэлэкъутэ къэтэджынэу ежьагъэти, 
лIыжъыр ыгъэгуIэжьыгъ.- Щылъ, щылъ, укъэмытэдж. 
Сэри сыолъэIу, Тхьэри осэгъэлъэIу, адыгагъэм зебгъахьэу 
илыягъэ умышIэ,- етIанэ къыкIэрытIысхьэзэ, къесэмэркъэужьыгъ: - Олахьэ, Къэлэкъут, о пIэм ухэзгъэгъолъхьан 
огъу къыозыхыгъэр мыиныжъмэ, къыпфырикъун щыI Iоу 
сшIагъэп.
- Къысфырикъугъэп ар, тхьамэтэ маф, сызыщыупэбжьагъэм къызголъади, огъу къысихыгъ, ардэдэми 
бзэхыжьыгъэ,- Къэлэкъутэ зиухыижьызэ, Iупэщх шъабэр 
лIыжъымэ ашъхьарыт Дзэгъащтэ пигъохыгъ, нэплъэгъу 
нэхаер Жъажъые фидзыгъ, ау лIыжъыр къыIуплъэщтыгъэп, ышъхьэ еуфэхыгъэу, гупшысэгъуае хъугъэу щысыгъ.
КIэлэ уIагъэм инэплъэгъу ЛIымафэ псынкIэу къыубытыгъ, ишъэогъукIэ зыригъэзэкIи, ушъый макъэкIэ къыIуагъ:

--- Page 94 ---

- Сишъэогъу угу емыгъабгъ, мы тхьамыкIэжъым сыд 
лажьэ иI, лажьэ зытемыфэныр ыкIыб къытфэзгъэзагъэр 
ары. Тэри зэхэтхыгъэ, Жъажъыий къынэсыжьыгъэшъ, 
кIэхэкIырэм гъунэ иIэп. "Сынэ къаплъэу уIэгъэ хьылъэ 
къызтыращэгъэ кIалэм ыпашъхьэ сыдэущтэу сихьан" ыIозэ, 
къыздэсщагъ.
- Зытетыр ЛIымафэ къыIуагъ,- Жъажъые ымэкъэ 
дэгу зэхэпх къодыеу къэIугъ, кIэлэ уIагъэм нэплъэгъу 
мысэр тыридзи, ынапIэхэр ридзыхыжьыгъ,- пшIошъ гъэхъу, 
Къэлэкъут, скъо щыкIыгъэ сыухыинэу, фэгъэгъу сIоу 
сыкъыолъэIунэуи сыкъэкIуагъэп... КъасIорэми сыд пкIэ 
иIэжь, тфэгъэсагъэп, цIыфыгъи, гукIэгъуи тфыхэлъхьагъэп...
ЛIыжъ од къогъум ымэкъэ кIэзэз кIэдэIукIызэ, Къэлэкъутэ фэмыгъэгъуныгъэу фишIыгъэр ежъухыжьэу 
ригъэжьагъ, нэплъэгъу дыджэу ынэхэр къизыхъуагъэр 
текIыжьи, охътэ кIэкIыкIэ ыгу къэушъэбыгъ, Жъажъые ыгу 
егъоу шъхьарыплъи, зэриIожьыгъ: "Мамые къумалым 
инасып, сэркIи дэгъу хъугъэ зэрэсIэкIэмыкIодагъэр, 
лIыжъым ыпсэ сыуIагъэп. Сыдэущтэу пшIыгъэми, илъфыгъ, 
ыгуи, ыли фэузыщт, ау джыри къыспэкIафэмэ, хэти ыгу 
къысерэмыгъабгъ, сышъхьасыщтэп". 
Жъажъыий имысагъэ гые-даор тыригъакIозэ, 
сымаджэм гукIэ етхьаусхылIэщтыгъ: "О сыдым фэпшIэна, 
Къэлэкъут, тикIэлэ закъо гъогу пхэндж тезгъэзыхьагъэр? 
Ным игукIэгъу-гуфабэ къызэхъуи зэхишIагъэп, гущыIэ дахэ 
ыжэ къыфыдэкIэу зэхихыгъэп, цIэцIэн-бгэныр ытхьакIумэ 
римыгъэкIмэ, къыIэкIахьэрэмкIэ ытхыцIашъо рищызэ, гу 
бзаджэ кIоцIилъхьи, ышъхьэ хыригъэхьажьыгъ. Джы ащ 
уеушъыикIи, гъэшIуабзэ пэбгъохыкIи зэхишIэжьыщтэп..."
ЛIыжъым ыгу щышIэри, кIэлэ уIагъэм инэплъэгъу зыгъэушIоркъыри зыгурыIощтыгъэхэр ЛIымафэрэ Дзэгъащтэрэ, ау гъунэгъум иунагъо зэрагъэфэным, Къэлэкъутэ 
зыщымыгъуазэ горэхэр фаIотэныр имыщыкIагъэу алъытагъ. НыбджэгъуитIоу унэм исыгъэхэм язырэм сымэджаплъэхэр къызэрехьэхэу, ышъхьэ щигъэзыежьыгъагъ, 
Псэмыт тхъоплъ Iужъур тIэкIурэ пчъаблэм готыти, Iоф 
горэхэр зэрэзэрифэхэрэр пшIэнэу, унэм икIыжьыщтыгъ. 
Ар зыуж итыгъэ Iанэр къагъэсыгъагъ шъхьакIэ, хаIэ фэдэ 
зашIыгъ нахь, лIыжъитIур шхагъэп.

--- Page 95 ---

- ХьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы аIуагъ, Къэлэкъут,- 
ЛIымафэ ыкуашъомэ атеожьи, шъхьаныгъупчъашъхьэмкIэ реплъэкIызэ, къыIуагъ,- уиуIагъи Тхьэм псынкIэ къыпфешI, ащ фэди лIымэ къяхъулIэ, гукIодыгъо щыIэп. Мо 
Iэзэгъу уцыр уIагъэмэ апае сшIырэм щыщ. Хьабзэгу 
тхьапэри дэеп, уIагъэр къыгъэщыныщтэп, ау сэ сиуц къызпщафэкIэ, ардэдэм узыр хигъэлIыкIыщт, уIагъэри шIэхэу 
кIыжьыщт. Мэфищ тешIэ къэс щягъаф.
- Iэзэгъу уцым нэсыжьэу укъызэрэсфэгумэкIыгъэр 
сщыгъупшэнэп, тхьауегъэпсэу, Тхьэр разэ къыпфэхъу,- 
лIыжъ цIэрыIор къызэрэфэулэугъэр, Iо хэмылъэу, Къэлэкъутэ гопэшхо щыхъугъ.
ХьакIэмэ адикIынэу Къэлэкъутэ къызэтэджым, ЛIымафэ къыфидагъэп. Псэмыти къэлэпчъэ кIыб нэс адэкIуати, 
къыгъэзэжьыгъ, ау бэрэ щысыжьыгъэп. Къэлэкъутэ 
изакъоу къызэнэжьым, Дзэгъащтэ ипшъашъэкIэ ышIыгъэ 
гур нахь ин хъугъэу, гугъэ-гушIопсыр ыIупшIакIэмэ къячъагъ.
Жаные щалъытэрэ лIыжъ Iушыр Къэлэкъутэ сымэджаплъэ къызфэкIуагъэм ыуж мэфэ зытIущ нахьыбэ 
темышIагъэу, шъэогъу къыфэхъугъэ Цэй Даур Абдзахэ 
къыфикIыгъ, иунэ чэщыпэ щырихи, пчэдыжь дакIоу игъогу 
техьажьыгъ. Ащ бэслъыные шыуитIуи къыкIэлъыкIуагъ, 
ау гъунэгъумэ нахьыбэрэ зигугъу ашIыгъэр Абдзахэ къыфикIыгъэгъэ шыур ары. Iэпшъэцэ-нэIуцэ нэгушхоу, ыпкъ 
зэхэлъыкIэкIэ Къэлэкъутэ къыщигъакIэрэ щымыIэу, ишыонэ IапIэкIи, иIэшэ-шъуашэхэмкIи зэтегъэпсыхьагъэу, 
ищхы-чэф мэкъэхъу тхьэмафэм ехъу атхьакIумэ итыгъ.
Шъхьэзэкъо къурэу унэм къинэгъэ Къэлэкъутэ, иIи 
щымыIэу, цIэрыIо пIонэуи щымытэу, шъобжэу къытыращагъэм пае лъытэныгъэ зыфашIырэ лIыжъхэр, гъогууанэ 
къызэпызычыгъэ шъэогъу лъэгъупхъэхэр Iофы зырагъэшIэу, уаси, шъхьэкIафи къыфашIэу къызэрэлъыплъагъэхэр 
гъунэгъумэ агъэшIэгъоным къыщежьи, хьаблэр рыгущыIагъ, чылэм хэхьагъ. "ЛIыгъэ зэрихьэзэ зэуапIэм уIэгъэ 
хьылъэ къызтыращагъэм уфэулэун тефэ, кIапщэ фэпшIыныри ифэшъуаш, лъэпкъым паемэ, Къэлэкъутэ ыпсэ 
еблэжьыщтэп" зыIуагъэхэри къахэкIыгъ, ау хьагъу-шъугъур 
къатекIуагъа е ащ фэдизыр зыфызэблэкIыгъэм темыфэу, 
къымылэжьыгъэу алъытагъа, IупшIэ зышIыгъэхэри, "ЛIымафэ тхьамэтэ мафэм зыфэкIуапхъи, зыфэмыкIуапхъи 
зэхидзыжьрэп" зыIуагъэхэри мэкIагъэп.
ШIошI зэфэшъхьаф-зэфэмышIухэр къыфашIызэ, чылэр 
къытегущыIэми, Къэлэкъутэ ышIэщтыгъэп, иадыгэ гупшысэ 
хэмыкIэу, Урысыем зезгъэхьыгъэ лIыкIохэми, нэгъоймэ 
тырагъэстыкIыгъэ унагъохэр кIымафэу къакIорэм зэрехъулIэщтхэми, иуIагъэ кIыжьэу онэгу зыщыхъужьыщт 
мафэми зэлъаIыгъыгъ, ау а пстэумэ анахь лъэшэу зезыдзэщтыгъэр, зэуцолIэн ымылъэкIыщтыгъэр урыс пачъыхьэм Iуагъэ дашIынэу лIыкIохэр гъогууанэ зэрэтехьагъэхэр 
ары. "Сигъунэгъу Шъэбэкъу пщышхор Iушэп сфэIонэп,- 
иIо зэрэзыхимыгъэхьагъэр шъхьакIуи, гукъауи щыхъузэ, 
Iэ псаумкIэ Къэлэкъутэ ынэгу ыIотыгъ.- Ацумыкъо нахь 
сыкъызэхешIыкIы шъхьакIэ, нахьыжъым шIолIыкIы. Урыси, 
нэгъоий, тыркуи Iо, ифедэ хэмылъэу хэт укъиухъумэна, 
хэт идзэ пфигъэзэона? Шъыпкъэ, урысхэм нахь цIыфы гъэгукIэгъу ахэлъ фэдэу сэри сеплъы. Ары шъхьакIэ, сэ 
сишIошIыкIэ, анахь цIыф дэгъухэми пфагъэчъэгъэ лъым 
ыуасэ пIахыжьыщт, уашъхьагъ къызиуцохэкIэ, яхэбзэ-бзыпхъэ горэхэри къыпхалъхьанэу ежьэщтых, ядини урагъэхьаным фэещтых. Мары, тыфай-тыфэмыеми, тыркумэ 
къырым нэгъойхэр ягъусэу быслъымэн тамышIэу тауж 
икIыгъэхэп. Тэ тылъэпкъышхоп, ау макIи тыхъурэп, тызэкъоуцоу, тэр-тэрэу тиадыгэ Iоф зетхьажьымэ нахьышIуба..."
Бжыхьэ ощх макIэу пчэдыжь къыригъэжьагъэм игъуаткIохэр ынэгу рилъэкIэххэзэ, Псэмыт унэм къихьагъ, 
ишIуфэси щыгъупшэжьыгъэу щыгъын кIыIутелъыр зыщихи, 
ыIэгушъохэр зэщихъозэ, къыIуагъ:
- Моу джабгъум тегъуалъхьи, ЛIымафэ иIэзэгъу уц 
джыри къыщысэгъаф.
"Шъузым ыгъэгубжыгъэу сишъэогъу унэм къикIыгъэн 
фай" Къэлэкъутэ гукIэ зэриIожьи, щхыпцIызэ, зызэпыригъэзагъ. Псэмыт тепхэр зытырехым, ынэ зэжъу ежьашъохэр къилыдыкIхэу ынэгу къыфигъази, къыхэкуукIыгъ:
- ЛIымафэ иуц зэриIуагъэм илый! Сэшхор куоу 
зыщыхэхьэгъэгъэ тIэкIум фэшъхьафрэр дэгъоу кIыжьы гъэ, мы чIыпIэри зэфищэжьэу ригъэжьагъ.
- Сыблэбгъу сымылъэгъуми, сIэхъуамбэмэ утэбжьагъэр зэрахэкIыжьыгъэмкIэ сэри къэсшIагъ сиуIагъэ псынкIэу 

--- Page 96 ---

зэрэкIыжьрэр,- зэхихыгъэр зэрэшъыпкъэр Къэлэкъути 
къыушыхьатыжьыгъ.- Икъунба адэ, мазэм ехъужьыгъ.
Ежь зэресагъэу Iэ сэмэгур джыри дэгъу дэдэу къыдемыIэщтыгъэми, ынэхэр цIыухэу ащ нахьыбэрэ унэм 
исыжьыным кIалэр фэежьыгъэп, зекIоным, Iофхэр зэрифэнхэм, бэшIагъэу ымылъэгъугъэ шъэогъухэм афэзэщыгъагъ. 
Ылъэ теуцожьи, ыкIуачIэ зегъотыжьым, ардэдэм гъогу 
техьаныр Къэлэкъутэ зыфидэжьыгъэп, ибэнахьыбэу къызфигъэнагъэр ионэшэу загъорэ фыдащыщтыгъэр кобэн 
хъугъэныр ары. Мэфэ зытIущым хэгъуашъхьэм нахь чыжьэ 
IумыкIэу зэкIиутыжьынышъ, ыпкъ ригъэуцожьынэу рихъухьагъ. Зэнэгуягъэри къэшъыпкъэжьыгъ: шыр тIэкIурэ 
къызырифэкIыкIэ, тхъурбэр къыпызыщтыгъ.
Аужырэ мафэм, щэджэгъоужмэ адэжь, шыр хэгъуашъхьэм къыщиушэти, ежь фэдэу ари зэтеуцожьыгъэу 
зелъэгъум, гъогу техьан гухэлъ ышIыгъэу, чылэм къыдэхьажьыгъ, иунэ къыриублэгъужьыгъэу, шы чIэпцIэ шъхьэ 
гъэкIыгъэу икъэблэчъэIу Iутыр ынэмэ къапэшIофагъ, 
ардэдэм ищагу къыдэкIыжьыгъэ кIалэри къышIэжьыгъ - 
Даур шъэогъур ары. Шым елъэдэкъауи, лъэхъу псынкIэкIэ 
къэсыжьыгъ.
- Сымэджаплъэ тыкъызфэкIуагъэр къэкIухьакIо 
хэхьажьыгъ, шIуфежьэжь, Къэлэкъут, лъэшэу сигуапэ, 
узтетыгъэ шъыпкъэм утеуцожьыгъ,- ынэгуф нэ чанмэ 
гушIор къакIихэу Даур ыIэ щэигъэ IаплIыр гъусэ къыфишIыгъ.- ПцIы тIэкIу къызэрэсыусыгъэри сыушъэфырэп: 
джы нэс хъужьыгъэн фай, гъусэ къысфэхъун сIуи, сыкъыплъыкIуагъ.
- Тэрэзэу пшIагъэ,- Къэлэкъутэ шъэогъум ытамэ ыIэ 
тырилъхьи, IугушIозэ, унэмкIэ рищэжьагъ.- УкъызэрелъэкIоныгъэр дэгъу нахь, тызэблэкIыщтыгъ, сэ неущ 
уадэжькIэ зыкъезгъэхьын симурадыгъ.
Нэфылъ къыштэзэ, яшыпэ къыблэмкIэ гъэзагъэу, 
шыуитIур чылэм дэкIыгъ. Пчыхьэм рагъажьи, чэщ кIахэ 
нэс Къэлэкъутэрэ Дауррэ зынэмысыжьыгъэхэ, зэрамыгъэфагъэ къагъэнагъэп. Урысыем кIогъэ лIыкIохэм язекIуакIэ агукIэ зэрамыштэрэмкIэ зэшъэогъухэм яшIошIхэр 
зэтефагъэх, Къэлэкъутэ ынэгу ригъэкIыгъэ Онэтыгъу 
лъащи игугъу ымышIын ылъэкIыгъэп. Ар ыгу къэзгъэкIыгъэр ышыпхъу цIыкIу икъэбар цыпэ горэм теуцон зэримылъэкIырэр ары. Ежь Даур ятэшыр зыхьыгъэхэм ауж 
ефы, ары къезыфэкIрэр, къухьэуцупIэм Iутэкъогъэ унэхэм 
ащыщ горэм щалъэгъугъэу къэбар къеIугъэти, тыгъокIо 
лIищым изакъоу апэгъокIыныр римыкоу, шъэогъу щыгугъыкIэ къыфыкъокIыгъ.
Ку гъогум лъэ гъогуми дигъазэзэ, шыухэр зэ хым 
благъэу рещалIэх, зэ къыIуещых, къушъхьэбг ищыгъэхэу 
чъыг лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зытепхъагъэхэм хыр зэфашIэу чIыпIэхэри къыхэкIы. Жьыбгъэшхуи, уаий щымыIэми, 
хы ШIуцIэр нэхай, губжыгъэу инэпкъымэ къядысы, тхъурбэпс щыугъэр зэбгырытэкъузэ, къыдефые.
- Непэ-неущэу дунаир къызэIэхьащт,- хы бгъэгу 
ох-къипшэу мэл фыжь Iэхъогъухэр къызэрычъэрэм фэдэм 
шъхьарыплъызэ, Къэлэкъутэ къыIуагъ:
- Уашъор къабзэ, тыгъэри шъабэ,- зэхихыгъэр 
ышIошъ мыхъоу Даур зиплъыхьагъ.
- Хыр къызыушIоркъыкIэ, иор уалъэмэ уае къыздахьэу 
хабзэ,- ишIошI къызхэкIрэр Къэлэкъутэ къызэхифыгъ.
Ялъэхъуи, яхьапкIи, языгъэпсэфи зэхэтэу, щэджагъом 
тIэкIу дэхыгъэу, ТIумэ къалэ шыуитIур дэхьагъ, ащ дэтхэу 
заулэрэ кIуагъэхэу гъогум къыдищыжьхи, IонтIэ-щантIэу 
къушъхьэбгъум рекIокIырэм тетхэу лъыкIуатэхэзэ, къыблэ 
къэлэ гъунэм, мэзыр къызэчъэхрэ къушъхьэ лъапсэм ит 
унищмэ апэIудзыгъэм екIолIагъэх. ЛIы шъхьэко нэукъ 
цIыкIоу къикIыгъэм тыгъокIо-бзэджэшIашъо тепштэнэп, 
ежь амыхьымэ, лIы къыхьын пIонэп. КъеблагъэкIэ ишъыпкъагъ, ау фихьагъэхэп, ялъэгъун ышъхьэ фырахыгъ.
- Олахьэ, кIалэхэр, а зыфашъуIорэ лIыр слъэгъугъэм,- 
лIы цIыкIур джыри нахь цIыкIу хъугъэ зыщыхъужьэу, 
зыкIэщтэжьыгъэу ыпашъхьэ ит кIэлэшхуитIумэ къаIуплъагъ,- мазэм ехъу сиунэ исыгъ. Чэщырэ чIыунэм чIадзэмэ, мафэрэ Iэхъу-лъэхъухэр телъэу, агъэнэгъуаджэу 
лIышхуищымэ аIыгъыгъ. Ахэми, шъо шъузлыхъурэми 
сиIоф ахэлъэп, зыщыщхэри сшIэрэп, чэщым къыстеохи, 
тхьарыIо сагъэшIыгъ цIыф гущыIэ есымыIонэу, сагъэщтагъ, 
сыу шъэфрэп, дышъэ тIэкIуи къысатыгъ. ЛIы нэгъуаджэр 
тыгъокIо-хъункIакIоу къысаIуагъ, ау ащ фэдашъо тесштагъэп. Тхьэмэфэ дэдэ хъугъэнэп зыращыжьыгъэр.

--- Page 97 ---

- Тхьауегъэпсэу, сикъош, сшIошъ мэхъу къэпIотагъэр,- гугъапIэ горэ ыгу къыридзагъэу Даур шыбгы 
зишIыжьыгъ. Къэлэкъути лIы шъхьаком ицыхьэ темылъыпэу фыреплъэкIыжьзэ, шэсыжьыгъэ, бысымри ардэдэм 
къакIэлъыджэжьыгъ:
- Ары, сыгу къэкIыжьыгъ, лIыр зытIо-зыщэ къухьэуцупIэм Iуащагъ, бэдзэрми ащ нахь мымакIэу рахьагъ, ау 
ежьхэм зэрашIоигъоу яIоф хъугъэн фаеп.
КъухьэуцупIэр кIэлитIум зэпырагъэзэжьыгъ, зыIумыупчIыхьагъэхэ къагъэнагъэп, ау зыми къэбар хъун къыкIэрахыгъэп. Бэдзэр зэхэкIыжьыгъуагъэми, ащи зэ дэплъэных 
аIуи, хьазырэу раублэгъугъэу, къафэкIорэ шыуитIум шы 
кIапцIэ зэрэзыдаIыгъым, зы шыум ионэплI кIэлэ Iэтахъо 
зэрэдэсым Къэлэкъутэ чыжьэкIэ ынаIэ тыридзагъ. ШыуитIум ашъхьэхэр къапхъуати, зыгорэхэр зэраIуагъ, зым 
кIалэр ыIэти, шы кIапцIэм тыригъэтIысхьагъ.
- Даур, мыхэр шыу тэрэзхэп. О кIалэмрэ къыгот 
шыумрэ азыфагу ихьи, гущыIэнчъэу лIыр егъэпсых, мыдырэм сэ сыфэгъэзагъ.
- Сыда угу зэрябгъагъэр, ошIэха? - Даур нэбэ-набэу 
Къэлэкъутэ Iуплъагъ.
- ЕтIан! - джэуап кIэкIым хэтэу Къэлэкъутэ шым 
илъэ хъу хыригъэгъэхъуагъ.
Сакъ-щтэгъэ нэгукIэ шыуитIур къаплъэщтыгъэхэми, 
ардэдэр къяхъулIэным енэгуягъэхэп, Къэлэкъути, Даури 
зэдырагъаштэу шыуитIур нэгъэупIэпIэгъум онэгумэ араутэхыгъ. Хъурэр амышIэу бэдзэрым къыдэкIыжьхэрэр, 
ажэхэр Iузыгъэхэу, къяплъых, щтагъэхэу къызэплъэкIхэзэ, 
нэбгырэ зырызхэри аблэчъых. Онэгум ридзыгъэм ыпшъэпIашъо зэфигъэчъагъэу Къэлэкъутэ IэбжымышхомкIэ 
ынэжгъ чIэо, шъэогъуми есэмэркъэу:
- ЛъэкIэу уиIэмкIэ уемыу, тIэкIэукIэнхэшъ, ежьхэм 
гукIэгъуи, псэкIоди ашIэрэп шъхьакIэ, тэ япсэкIод къытIукIэщт...
Лъыр къаIучъэу лIитIур зэхаукIи, зыIуагъэмэхыкIхэм, 
шым къепкIэхыгъэу Даур къыдэзаощтыгъэ шъэо такъырым 
Къэлэкъутэ щхыпцIызэ, зыфигъэзагъ:
- Мыхэмэ яз уятэми, уиIахьылми сшIэрэп, сшынахьыкI, 
емыкIу къэтхьыгъэмэ, къытфэгъэгъу.

--- Page 98 ---

- Еж сиIахьылхэшъ! - къызIуипхъотыгъ шъаом.- ТIумэ 
яз сятагъэмэ, сезэожьыщтыгъа? Сыкъатыгъугъ... Сэ сятэ 
сиIэжьэп, сян, сшынахьыкIитIу - джары тызэрэхъурэр,- 
чанэу, губжыгъэ макъэкIэ къэгущыIэзэ, ыгу къызэхэхьагъ, 
ынэпс IэбжымкIэ кIилъэкIыкIызэ, къыпидзэжьыгъ: - Пхъэ 
IаплI горэ нанэ фэсхьынэу мэзым сыкIуагъэу мыхэмэ саубытыгъ... Сэ нанэ къысэжэ, зэрыпщэрыхьан пхъэ иIэжьэп...
- УлIыба сэIо, угъынагъэу...- шъэо нэхъурд къуапцIэу 
зыричынэу ежьагъэм Къэлэкъутэ еушъыигъ.- Уинани 
бгъотыжьын, пхъэ IаплIи фэпхьын...
- Пщэрыхьан, хьэр рифын, быныр ыгъэшхэн, ыгъэгъолъыжьын, пчъэдадзэр ригъэтыжьын,- Даури щхызэ, 
Iус зимыIэм икъэбарэу адыгэмэ ахэлъ сэмэркъэукIэ шъэогъум иушъый гущыIэхэр къыухыжьыгъ.
- Тыдэ ущыщ, сшынахьыкI? Сыд пцIэр? - шъаом рипэсыщтыр ымышIэу Къэлэкъутэ къэупчIагъ.
- Сэнэхьабл, сцIэр Минач,- кIэлэ такъырым зыкъишIэжьыгъэу джэуап кIэкI къытыжьыгъ, етIанэ гущыIэр 
къыIублыхьагъ: - Сащэнэу бэдзэрым сырахьэгъагъ, 
зэхэкIыжьыгъом тефагъэхэти, зыпари къыскIэупчIагъэп. 
Джы къухьэуцупIэм сахьыщтыгъ. Шъузалъэгъум, къащтэхи, зи сымыIонэу къысфагъэпытагъ, шы кIапцIэми 
сытырагъэтIысхьагъ. Зи къяшъумыIоу шъуябгъукIонэу 
шъуежьэгъагъэмэ, шым зыкъесыдзыхыни, сыкъышъолъэIунэу исхъухьэгъагъ...
- Олахьэ, Къэлэкъут, боу унэжгъурым,- лIитIур зэрэтыгъуакIор ишъэогъу къызэришIагъэм Даур иакъыл джы 
тефагъ ныIэп.- Сэ мыдыкIэ шъэожъыер зигъусэ шыуитIоу 
къытфакIохэрэм сыда угу зэрябгъагъэр сэIо, о шыплIэм 
мыр къыдахи шы кIапцIэм зэрэрагъэшэсыгъэм гу лъыптагъ.
- Сэ къэзгъэшIагъэм фэдиз бгъашIэмэ, ори уинэплъэгъу зэкIэ къыриубытэ ухъущт,- Къэлэкъутэ шъэогъум 
есэмэркъэугъ.
- КъэпIощт джы цIыфмэ амыгъашIэ бгъэшIагъэу,- 
Даури чэф макъэкIэ шъэогъум дыригъэштагъ,- сэщ нахьи 
узэрэнахьыжъыр зи арэп.- ЕтIанэ кIалэм зыфигъэзагъ: 
- Iэхъу-лъэхъухэр телъэу бэдзэрым лIы иплъэгъуагъэба?
- Ащэуи, ащэфэуи сэщ фэшъхьаф зы нэбгыри сынэ 
къыпэшIофагъэп,- Минач къыIуагъ.

--- Page 99 ---

- Ащыгъум бэдзэрым итшIыхьан щыIэп,- ялъыхъон 
джащ щаухынэу Даур къыригъэкIыгъ.
- Миначэ сыд етпэсыщт адэ? - Къэлэкъутэ гумэкIэу 
шъэогъум Iуплъагъ, зиакъыл къэмыкIожьыгъэу гъогум 
телъ лIитIуми афыреплъэкIыгъ, етIанэ Минач риIуагъ: - 
Уибагъэмэ, шынахьыкIэкIэ усштэни, ау ни шынахьыкIитIуи 
уиIэу, къыппаплъэхэу, ари хъунэп, уяни ыгу зэгозгъэутынэп. 
Удгъэшэсымэ, гъогур пшIэжьына, уизакъоу шъуи Сэнэхьаблэ къэбгъотыжьына?
- Сыда сыкIэшэсыщтыр? - кIалэм ыдагъэп.- Мо тыгъокIожъхэм яши сищыкIагъэп, ежьхэри слъэгъужьынхэкIэ 
сыфаеп.
- Шъэожъыем изэкъона шъыу,- Даур гущыIэр 
аIэкIихыгъ.- Сэ сыригъогогъуба.
- ЕтIани, сшынахьыкI, къызгурыбгъэIощтыр ары,- 
Къэлэкъутэ джыри ушъый макъэкIэ къыIуагъ,- пIорэм 
сеплъын сIуагъэ нахь, сэри уизакъоу устIупщыжьыщтыгъэп. 
Шыушхэу узфэмыехэр уяни, ори мы хъырцыжъмэ шъукIэхахыгъэм, шъугу щагъэшIагъэм нахь лъапIэхэп, ежьхэми 
мыхэр къалэжьыгъэхэп, зыгорэм къытырахыгъэх нахь. 
Арышъ, моу уанэ зытелъ шитIум язэу угу рихьрэм къытетIысхьи, тежьэжьыщт.
Къэлэкъутэ итеубытэгъэ гущыIэ пыIухьажь къыфимышIэу, Миначэ онаплIэм зыригъэпытыхьагъ, адырэ шитIур 
зэшъэогъумэ яIэдэжьэу, ягъогу къытырагъэзэжьыгъ.
ХII
Щэджэгъошхэ кIасэм загъэпсэфынэу жаные-абэдзэ 
лIыкIохэр гъолъыгъэх шъхьакIэ, ос хъотэу къежьагъэм 
анапIэ ригъэфэхыгъэп. Шъэбэкъу къэтэджи, шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. Ос сапэр чIы щтыгъэм щэцIанлъэ, 
шъэфрытхъо-утхъуагъэу къилъырэ жьыбгъэм осыр епхъуатэ, деутысае, реутысэхыжьы. ОшIэ-дэмышIэ щтыргъукIэу къэуагъэр мэщэIу, кIэщхыкIы, шъхьаныгъупчъэ 
кIыбрыгъасэр шIодзапIэм реутэкIы, цIыргъ-щыргъ регъаIо. 
Дунай гукIодыгъом зэрэхаплъэрэ пынджырыр тIэкIу-тIэкIузэ къызэкIэщтыхьэ. Хьаку ныбэм пхъэ мэшIошхор 
щэджэгуми, пкъынэ-лынэкIэ пщым зыхишIэу унэр къэучъыIэу регъажьэ.

--- Page 100 ---

"Сигъусэ пшъыгъэхэр хэчъыегъэнхэ фае,- Шъэбэкъу 
зэмыплъэкIэу Кутакъэрэ Ацумыкъорэ зэрылъ адырэ 
унэмкIэ маплъэ.- Орэчъыех, гумэкIыгъо ямыIэмэ... Пщы 
шъаор ныбжьыкI шъхьакIэ, Ацумыкъу? Тыкъызхэхьэгъэ 
хэгъэгум щыбэдзай, щыгъуркIышху, къытфырихьисапыр 
сшIэрэп. ЗыгорэкIэ тэрмэ шIэ, тикъакIомэ шIэ ымыдэрэр? 
Тибысым сеупчIыгъэти, мыр сыд ыIуи, щхыгъэ, тикIымафэ 
къехьэ къодый ныIэп къысиIуагъ. Олахьэ сымышIэ ащыгъум 
мыхэмэ якIымэфэ куупIэ зыфэдэщтыр... Хымэ хэгъэгум 
тыримыубытапэзэ, тиIоф зэшIотхэу дгъэзэжьыгъэмэ 
дэгъугъэ... Адэ, Дударыкъо абэдзэпщми ышъхьэ шъхьантэм зэрэнэсэу чъыягъа джы? Гъусэ къысфэхъугъэхэр 
олахьэ цIыф гугъуемылIхэм, зыкIэмыIэжьхэм! ЗэрэхъурэмкIэ, тифэкъолIмэ пщыхэмкIэ къытаIорэм шъыпкъэ 
хэлъ: тыгъашх, тыгъэчъый, тыгъэгущыI. Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Къэлэкъутэ загъорэ тыжэдао шъхьакIэ, зафэ, нэиут...- 
Шъэбэкъу гукIэ цIацIэщтыгъэми, адырэ унэм чIэлъхэр 
къымыгъэущыным пае шъхьаныгъупчъэм лъэпэпцIыйкIэ 
къыIукIыжьи, пхъэ мэшIо хьакум IутIысхьагъ, IадэмкIэ 
мэшIожъокур зэIишIэзэ, зыкъыригъэшIэжьыгъ, пхъэ такъыр 
зытIущи ыкIыIу щызэкIигъэблагъ, игъорыгъоу унэ къогъумэ 
мэзахэр акъоуцоу ригъэжьагъ.- Ары, уримыхьылIагъэу 
пшIэнэп, олахьэ чыжьэм, хьадрых шъыу тыкъыздэкIуагъэр... ТыкъызфэкIуагъэр къезэгъми, сыдэущтэу мыщ 
нэс идзэ къырищыни, къыдгоуцощта? Ащ нэс къытпэблэгъэ пыймэ тыкъялыжьынэп... О ухэгъэгунчъэу зыгорэм 
ихэгъэгу къыпшъхьащытынэу уемынэцI, тIэкIу-тIэкIузэ 
ежьыри къыонэцIыжьыщт...- Шъэбэкъупщым иаужырэ 
гущыIэхэр Къэлэкъутэ игупшысагъэхэми, аущтэу зыкIишIрэр 
зыдишIэжьызэ, гъунэгъу фэкъолIым ыцIэ джы къыриIоныр, 
моу ыгу шъугъолэ-дыджыгъэ горэ къышIудэуаеу зэрипэсыжьыгъэп, ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэ гупшысэмэ зафигъэзэжьыгъ.- НахьышIу сэшIы сIозэ, нахьыем сыфакIомэ 
шIэ? ТыкъызфэкIогъэ пачъыхьэм къытиIощтыр сшIэрэп... 
Сыд къытиIуагъэми, тпшъэ анахь хьылъэр къыдилъхьагъэми, къыткъорэуцо закъуи, тезэгъыщт, тфэлъэкIыщтри 
фэтшIэщт..."
Одыджын зэпеожь макъэу къэIугъэхэм Шъэбэкъу 
шъхьэр къырагъэпхъотагъ, нахьи нахь зэпэджэжьхэзэ, 
жъгъыу зэтетэкъумэ гур кIагъэщтыкIэу, къэхъугъэр 

--- Page 101 ---

зымышIэрэ пщым шъхьаныгъупчъэм зыIуидзагъ, адырэ 
унэми Ацумыкъуи, Кутакъи къичъыгъэх, зичъые Iужъу 
къыхащыгъэ Дударыкъуи ынэмэ акIэIотыхьажьызэ, къахахьи, гумэкIыгъо макъэкIэ къыIуагъ:
- Мы къалэм, Мэскэу, зыгорэ къыдэхъухьагъ.
- Е зыгорэ мэсты, е зыгорэхэр къатебэнагъэх,- Ацумыкъуи зэгуцэфагъэм ышъхьэ къырихыгъ.
Абэдзэпщым пеожьыныр Кутакъэ къыримыгъэкIоу 
ятэшым зыфигъэзагъ:
- Хьау, Ацумыкъу, о зыфапIорэ гумэкIыгъо щыIэп. 
Тэ тинэмаз шIыгъо къэсы зыхъукIэ, азэнаджэр быслъымэнмэ зэряджэрэм фэд мыхэмэ яодыджын теуакIэ.
- Ы-ы, сыдым фапшIэра? - Шъэбэкъу зиусхьаныр 
къызэплъэкIыгъ.
- Тулэ тыкъызэсым, шъущыгъупшэжьыгъа, мыщ фэдэ 
одыджын теогъугъэти, тигъусэгъэ урысхэм чылыс кIогъур 
къэсыгъ аIозэ, къащ къахьыщтыгъи, шъхьащэ ашIыщтыгъи.
- Ары, ары,- пщышъаом къыIуагъэр Дударыкъуи 
къыушыхьатыжьыгъ.
Унэм къихьэгъэ бысымыр язэхэтыкIэ-зэIуплъакIэ 
зыфихьын ымышIэу къахаплъи, къяхъулIагъэр къыгурыIуагъэу ыIэхъуамбэ зыдиIэтэегъэ уашъомкIэ ыгъэдаIохэзэ, 
гуекIу мэкъэ шъэфкIэ ариIуагъ:
- Вечерний звон православных к божьей молитве 
призывает,- быслъымэнмэ къазэрэхэхьагъэм фэдэу къащ 
къыхьзэ, бысымри унэм икIыжьыгъ.
- Сыд шъузфыщытыр, быслъымэнхэр? - Шъэбэкъу 
игъусэмэ ариIуи, зэпыунчъэуи пидзэжьыгъ.- Тэ тинэмази 
зыщытэшъумыгъэгъупш, амдэз тэжъугъашти, Алахьым 
ыпашъхьэ тижъугъэуцу. Байколхэми яшъуIу. Мыдэ, Ацумыкъу, о уиамдэз апэ игъэшъи, чиристан хэгъэгум ыпашъхьэ зэкIэри зэлъэIоу, зыми емылъэIужьырэ Алахь зизакъом 
иIумэт быслъымэнхэм тыкъызэхахынэу азанэ тфадж.
Амдэз штэным бэрэ Ацумыкъо пылъыгъэп. Лэджэныпсыр IуигъэкIоти, зызефэпэжьым, къежэщтыгъэмэ 
яупчIыгъ:
- Мы пхъэнтIэкIу шъхьакомкIэ зышъухэсIэтыкIмэ 
хъунба?
- Бо дэгъу,- Шъэбэкъу къыдыригъэштагъ.

--- Page 102 ---

"Алахьу акбэр, лаIилахьэ-Iилалахьу..." - Ацумыкъо 
ыIэхъуамбэ ытхьакIумэ Iулъэу, адырэ IэмкIэ тхьакIумакIэр 
диIыгъыжьэу, къыблэмкIэ ригъажьи, къокIыпIэмкIи темырымкIи зигъазэзэ, мэкъэ Iэтыгъэ лъэшкIэ азан джагъэ. 
ХьакIэщым иIофышIэхэу зыщымыгъуазэхэ макъэм къыщагъэхэр пчъэ зэпагъом къыдэплъыщтыгъэхэми, быслъымэнхэр апылъыгъэхэп, амдэз штэныр зэпагъэугъэп. 
Амдэз зыIыгъмэ Шъэбэкъу апэ иуцуагъ, ыуж пщыхэри 
байколхэри итхэу тхьэлъэIоу ашIэрэмкIэ Алахьым ыпашъхьэ иуцуагъэх.
Нэмазыр заухыгъэм тIэкIу тешIагъэу, байкол горэм 
къыIуагъ:
- Олахьэ, зиусхьан, уиазан макъэ чиристанмэ яодыджын зэпеожь щебгъэгъэтыгъэм, мыщ тызэрэщыIэ пэтзэ, 
Алахь зизакъом тыкъызэхихыгъ.
- Ащ уехъырэхъышэжьынэу щыта? - Ацумыкъо къэгузэжъуагъ.- Адэ къызэхихыгъ, яодыджын жъгъыуи 
щаригъэгъэтыгъ.
Унэ кIым-сымыр Кутакъэ пщыкIалэм къыукъуагъ:
- Шъо сшIэрэп, сэ джа одыджын жъгъыу макъэр сыгу 
рехьы.
Унэм джыри кIым-сым хьылъэр къиуцожьыгъ. Жьыбгъэ кIэфэфыкI-шъуй макъэри хьаку пхъэ машIом икIэстыкI 
быби зэхахыжьырэп. Шэф остыгъэ бзыйхэми заупэпцIыгъ. 
Зэрыфэгъэ чIыпIэр зыфэмыщэчыгъэ гори къыхэпскэуIукIыгъ. ЗэкIэри зажэщтыгъэ Шъэбэкъупщыр, зэрэмыгугъагъэхэу, ыкъо къеIэсэкIыгъ:
- А сикIал, Алахьым ыпашъхьэ укъызикIыжьыгъэ уж 
ащ фэдэ гупшысэхэр пшъхьэ къимыгъахьэх. Сэ сэшIэ мы 
къэлэ чыжьэм угу къыщыкIыжьыгъэр,- Шъэбэкъу нэшIукIэ 
шъаом Iуплъагъ, щысхэри къызэпиплъыхьагъэх,- тикIыщ 
сыдж макъэ птхьакIумэ къыригъэуцуагъ. Ары, ары, ащ 
ижъгъыу макъи сэри стхьакIумэ ит.
Шъэбэкъу игущыIэ шъабэмэ лъапсэ афэхъугъэр, ахэмэ 
тым игумэкI къазэрэхэщрэр къэдаIощтыгъэмэ къагурыIуагъэу къыдырагъэштагъ. НэмыкI гущыIэ горэм хьакIэхэр 
техьанхэм игъо фимыфэхэзэ, бысымымэ пчыхьэшъхьэ 
шхэгъум рагъэблэгъагъэх.
ЗэшитIур - Шъэбэкъурэ Ацумыкъорэ - къызызэфанэхэм, ыкъо зычIэлъ унэпчъэ ещэлIагъэмкIэ нахьыжъым 
шъхьэ ышIи, нахьыкIэм еIушъэшъагъ:

--- Page 103 ---

- Кутакъэ зызэришIрэм сыгу еIурэп, сшынахьыкI. 
Мэскэу тыкъыдахьэ зэхъум, плъэгъугъэба зызэрэритIэгъагъэр? Нычхьапэ къыIуагъэхэри?..
- Кутакъэ джыри кIалэ, Шъэбэкъу,- Ацумыкъо 
ышнахьыжъ еушъыигъ,- ащ ыIорэ пстэури пшIошъ бгъэхъу 
хъущтэп.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, сэри ащ ыныбжь ситыгъ Сулейман тырку султIаным къызгоуцу къызысеIом, къэошIэжьа, 
фэсшIэгъагъэп.
- Ислъам диныр ори, жаныехэми тшIокъабылыгъэпти, 
фэпшIэгъагъэп.
- Сыд блэкIыгъэм IэутIэ фэпшIыжьыкIэ... Егъэзыгъэ-лIыгъэкIэ, чатэр къыддаIыгъэу ари тагъэштэгъагъ. 
Ислъамым фэмыехэр джыри Жаные исых... Сыгу 
илъми-имылъми сIорэр къысфэгъэгъу, си Алахь. Хъугъэ, 
бащэ тэмыгъаIо. НэфлъэшIу шъукъекI. Дыухьэ къэхь, 
пшынахьыкIэ фэсакъ. ПшIэхэнэп мы лъэныкъомкIэ джынэхэр щыIэнхэкIи... 
Шъэбэкъу гъолъыжьыгъэ шъхьакIэ, чъыяпэ гори 
къекIурэп. НэпIэ зэтелъ хъублаблэкIэ пIэм хэлъ. Жьыбгъэми уцу иIэп - кIэфэфыкIы, кIэгъыкIы, загъорэ чэтыу 
пцIэу макъэ зыкъешIы, цIыф щхы макъэкIи зызэблехъу.
Губжыгъэ-дысыгъэкIэ чыхIэныр зытыредзышъ, зэIэтыгъокIэ Шъэбэкъу пIэм къыхэтэджыкIы. ЧIэгъчIэлъ 
пIонэкIми, шэсыщтым фэдэу, гуIэнкIэ цы лъэпэдыр зыщелъэ, цуакъэмэ арэуцо, кIакIор ыплIэIу редзэшъ, шъхьэпцIэ-лъэпцIэ Iэшэнчъэу шъхьаныгъупчъэм Iохьэ. Пынджыр 
щтыгъэм пхырымыплъышъоу къыIокIыжьы. Макъэ горэ 
къеIугъэ къыщыхъоу джэхашъом зыщыретIэ, ыкъорэ 
ышнахьыкIэрэ зэрылъ унапчъэмкIэ мэдаIо, зэгуцэфэни 
зэхихрэп. БгъэкIэ орэ жьыбгъэм унэр къыгъэсысэу къыщэхъу. "Хъунэп сищытыкIэ..." - ыIозэ иIэшIэх къэтэджыкIэ фэдэу щыгъыр зыщедзыжьышъ, пIэм хэгъолъхьажьы, 
тIэкIу нахь щымылъыгъэу шъхьантэр зэпырегъазэ, етIани 
шIомыгупсэфыгъоу, къызэпырегъэзэжьы.
"Ярэби, сиджэгъогъу пщыхэр къыздэмыхьащххэу, 
фэкъолIхэми лIэкъолъэшхэми ахэмэ афэдэхэу ахэтыри 
макIэп, жаныий, абдзахи, бжъэдыгъуи, бэслъыныий, 
къэбэртаий исых, спшъэ ислъхьажьыгъэ Iофыр зэшIосхыгъа гъэмэ дэгъугъэ... Къырым хъанми зедгъэзэгъыгъэмэ 

--- Page 104 ---

хъущтыгъэ, ары шъхьакIэ къытпэблэгъащэшъ, хыкIыб 
Тыркуем фэдэп, иIорэ ишIэрэ бащэрэ къытхелъхьэ, ихьакъулахьи тфэукIочIырэп. Мы тыкъыздэкIуагъэр хэгъэгушху 
аIуагъэшъ, тызэзэгъмэ, чIыгукIэ тпэчыжьэшъ, иIуи, ишIи 
къызэрэтхилъхьэрэр нахь макIэу ижьау тычIэтын, къытэнэцIхэрэми анэ аригъэупIыцIын..."
Ардэдэм Iэбжым къафэзышIыщтыгъэ лIы джэдыгубгъэ зэрэгъэзыгъэр Шъэбэкъу ынэгу къыкIэуцожьыгъ. 
Зызэпыригъэзагъ, зыкъызэпыригъэзэжьыгъ. Мыжъом 
фэдэу пытэ къыщыхъущтыгъэ шъхьантэри джыри ыгъэтэрэзыжьыгъ, хьылъэу хэщэтыкIыгъ: "Ары, ары, ащ 
фэдэхэри щыIэх, зэкIэми шIу зябгъэлъэгъун плъэкIыщтэп. 
Сыда чыжьэу узкIэIэбэщтыр, Жаные тикIэу Нэтыхъуае 
тызихьэкIэ, тызэлъэпкъэгъу пэтызэ, Iэджри Iэбжым къытфашIэу, къыткIэнакIэхэу къыхэкIы. Мыдырэм фэбгъэгъун 
плъэкIыщт, ышъхьэ фитыжьыгъэп, ешъогъагъ... Ешъогъагъэмэ, сыда нэгъоицIэр къызкIытфишIыгъэр? Мы лъэныкъоми, талъэныкъо фэдэу, цIыф зэхэдз щыIа? Олахьэ 
сымышIэ ащыгъум... ЗэрэхъурэмкIэ, ешъуагъэм ыгу 
илъыр ыIупэ телъ зэраIоу, шыбгъэкIэ зэрэраутыгъэр 
сымыдэгъагъэми, фэшъуаш, инасып сибайколитIуи зэрэсIэжэгъагъэр нахь, рауты пакIо, ышъхьэ шIурагъэхыни... 
Ащ фэдэ угу ибгъэлъы хъуна?! Ар ылъэгъугъэ пэтзэ, етIани 
пщыкIалэм яодыджын жъгъыу сыгу рехьы еIо... Мы тыкъызхэхьагъэмэ, сазэрэхаплъэрэмкIэ, уащытхъущэ, 
уяхъо псащэ хъущтэп, сишъау... Теплъын хъурэм..." - 
зэрэхъу гъэри ымышIэу Шъэбэкъу хэчъыягъ.
Шъэбэкъу пкIыхьапIэ елъэгъуи емылъэгъуи фэд. 
Изакъу, шыу, хым зэпырысыкIызэ, осхъот зехьэм хэфэ, 
етIанэ чэтэ къихыгъэкIэ гъэмэфэ плъырым хэлъадэ. Тыгъэм 
ычIыпIэ ошъо къегъолъэхыгъэм мэзэныкъор релъагъо, 
чатэмкIэ ео, онэгум еуцо, лъэпэпцIый зешIми, нэсышъурэп. 
ЧIыр зэгозышъ, шыр дэфэ, ежь жьыбгъэ лъэш горэм 
епхъуатэ, ехьы, егъэчэрэгъу, мыл щтыгъэм тыредзэ, 
пхъэнтIэкIу шъхьаком тес лIышхом ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ регъэтIысхьэ, ышъхьэ зэрэфимытыр тэмэпкъитIум къатеIункIэрэ Iэмэ къыгурагъаIо, ау лIыгъэкIэ 
къашIотэджыжьызэ, ипкIыхьапIэ хьылъэ къызхэужькIэ, 
унэр нэфын, дунайри жьыбгъэнчъ, хьаку машIори кIэстыкIы, Кутакъи ащ пэIус.

--- Page 105 ---

- Ора, сикIал? - Шъэбэкъу пIэм къыхэтIысхьэ, ятэ 
чIэгъ-чIэлъ пIонэкIэу зэримылъэгъущтыр иушъхьагъоу 
Кутакъи хьаку машIом пхъэ пелъхьэ.- Симыхэбзагъэу 
баIорэ сыщылъыгъ,- ыкIыб ыкъо фэгъэзагъэу зифэпэжьзэ, 
Шъэбэкъу зэгыижьы, къэупчIэ: - Тэ щыIэх уигъусэхэр?
- Ацумыкъуи, Дударыкъуи щагум дэтых, урыс дунай 
фыжьыр ашIогъэшIэгъон,- ятэ зызэрэригъэтхьакIыщт 
лэджэныпсыр Кутакъэ къыштагъ.
- Мы пIыгъыр зыпшъэ илъ байколыр тэ щыI? - ыкъо 
къыфишIэрэр игуапэми, Шъэбэкъу къэупчIагъ.
- Онэшмэ яфэIо-фашIэхэр зехьэх сIуи, унэм истIупщыгъ.
- Онэшмэ яфэIо-фашIэхэр джыра зашIэрэр? - губжыгъэ хэмылъэу Шъэбэкъу къэупчIи, егъэшIэрэ адыгэ шы 
фыщытыкIэр пщыкIалэм зэрэфэгъэхьыгъэр къыхэщэу, 
джэуап къытыжьыгъ: - Шым тесыр къезыхьакIырэ гъусэгъу-ныбджэгъушIум фэгумэкIы, Iус реты, псы регъашъо, 
елъэкIы, тхьауегъэпсэу реIо.
- Ары, ары, тят, онэшмэ яфэIо-фашIэхэр байколым 
ышIэгъахэу, укъэтэджыжьмэ ыIоу къыуажэти, сэ къыстефэ 
гори сигуапэу пфэсшIэнэу пшъхьащызгъэкIыгъ, мыхъун 
сшIагъэмэ, къысфэгъэгъу.
- Хьау, хьау, сигуапэ,- Шъэбэкъу ымакъэ къэушъэбыгъ, зэпыугъо тIэкIукIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Къэплъфыгъэм ыIэ къызэрэокIурэм фэдэ хэт хъун. Уичэщ рэхьатыгъа, сикIал?
- Сырэхьатыгъ, сичъыий икъугъ, тят.
- Адэ укIалэ зыхъукIэ, уичъыий икъущт, урэхьатыщт. 
Тибысымымэ дэу зашIыра? Щепотевыр къэлъэгъуагъэба?
- Тибысымымэ япчэдыжьышхэ хьазыр. Ау Щепотевым 
ычIыпIэкIэ лIышхо горэ къытфэкIуагъ.
- ЗыгъэгумэкIрэр сыд?
- Тэ къытфэгумэкIэу еIо.
- Сыд, зиусхьан, ащыгъум сыкъызфэмыгъэтэджыгъэр?
- ШъуимыгъэгумэкIынэу ыIуагъэти...
- Ащ иIон еIо, о уишIэн ошIэ,- нахь мэкъэ ихыгъэкIэ 
Шъэбэкъу къызэпиутыгъ, Iэжь-лъэжьыкIэ ицыий зыщилъагъ, Iэшэ-шъуашэхэри зыгуилъхьагъ, шъхьаныгъупчъэмкIэ гъэзэгъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьагъ, ыIэгушъуитIуи 
чэзыу-чэзыоу ыжакIэмэ аригъэчъагъ, имыгуапэмкIи 

--- Page 106 ---

мыгъумтIымын ылъэкIыгъэп,- ау бысымхъожьым тызэрэхагъэхьагъэм сыгу еIурэп, тэ, адыгэхэм, ащ фэдэ тхэлъэп. 
Щепотевыр къэмылъэгъогъахэуи? Олахьэ ар мыхъун! 
Модэ шъукъедж, зиусхьан, а къытфэгумэкIы зыфэпIуагъэм.
Ацумыкъо унэм къырищэгъэ лIышхор пчъаблэм 
дафэрэп, ыуж ит Дударыкъорэ Кутакъэрэ къыкъощыхэрэп, 
игъунэгъу Къэлэкъутэ фэдиз ымыIощтмэ, зыфигъэдэн ыпэ 
къифагъэп. Унэм къихьэгъэ урысылIым фэтэджыгъэ 
Шъэбэкъу цIыкIу ехъулIагъ.
- ШIукIэ шъукъытхэхьанэу, тэри шIукIэ нэIуасэ 
тызэфэхъунэу Тхьэ селъэIу,- лIым шъхьэщэ гъэшIо макIэ 
къыфишIыгъ, зыкъыригъэшIагъ: - СлъэкъуацIэр Вишневецкий, сцIэр Дмитрий, сыдзэзещ. Тыгъопчыхьэ щегъэжьагъэу сэри пцIэ зэхэсхыгъэ, уигъусэхэми джыдэдэм 
нэIуасэ сафэхъугъ. ЦIыф шIагъох. Пкъуи гулъытэрэ 
шъхьэкIафэрэ зыхэлъ пщыкIал.
- Тхьауегъэпсэу, къеблагъ, къэтIыс,- шъхьаныгъупчъэм кIэрыт пхъэнтIэкIур ригъэлъэгъузэ, Вишневецкэ 
дзэзещэр егъэтIысыфэ Шъэбэкъу щытыгъ. Жаныепщым 
ыуж абэдзэпщ Дударыкъо зэрэтIысыгъэм, пчъаблэмкIэ 
нахь фэгъэзагъэу адыритIур зэрэуцугъэм Вишневецкэм 
гу лъитагъэти, адыгагъэмкIэ къикIызэ, гуригъэIуагъ: - Мо 
о нахь къыппэблагъэр, нэIуасэ шъузэфэхъугъэу пIуагъэ, 
сэ сшынахьыкI, модырэр - скъо. Ахэр щытхэми, сапашъхьэ щымытIысхэми хъущт. Сыд адэ, Вишневецк, шъуикъэбар, шъуипсауныгъ? - Шъэбэкъу ышIэрэ урысыбзэ тIэкIумкIэ еупчIыгъ, япачъыхьи кIэупчIагъ.- Шъуи Урысые пачъыхьэ 
псауба, узынчъэба, хэхъоныгъэ инхэр ихэгъэгу фишIы 
зэпытынэу Тхьэ тыфелъэIу,- урыс пачъыхьэм шъхьэкIафэ 
зэрэфишIырэр къыриушыхьатэу пхъэнтIэкIум тIэкIу зыкъытыриIэтыкIызэ, шъхьэщэ гъашIо фишIыгъ, адэдэр 
абэдзэпщыми ышIагъ, щытитIуми яшъхьэуфэ рагъэлъэгъугъ.
- Тхьашъуегъэпсэу,- Вишневецкэм зэригъэжагъэхэп, 
"Щепотев Андрей бояриным адыгэмэ якъэбар къытфиIуатэ зэхъум тшIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, тэ къызэрэтшIошIыщтыгъэу мыхэр щытхэп, уасэ зыфашIыжьы, ежь хэми 
зыфыуагъэшIы, плъэгъурэба янахьыжъ-нахьыкIэ щысыкIи, 
щытыкIи",- типачъыхьашхуи псау, узынчъэ, шъори мощ 

--- Page 107 ---

фэдиз чIыгур къызэпышъучэу лъэныкъо чыжьэ шъукъикIи 
шъукъызэрэкIуагъэр тигуапэ,- "хэгъэгу" къыIонэу ригъэжьэгъагъ шъхьакIэ, псынкIэу "лъэныкъокIэ" къызэблихъужьыгъ, адыгэмэ язытет хэшIыкI зэрэфыриIэр хиушъхьафыкIыгъ,- шъуизыкIыныгъэ-зэгурыIо нахь пытэ хъунэу 
тэри тышъуфэлъаIо. Пачъыхьэ гъэнэфагъэ шъуалъэныкъокIэ шъуиIагъэмэ, тыкъыкIэупчIэни, зэрэ Урысые ипачъыхьэу шъукъызфэкIуагъэм мы мэфэ зэхэтхэм яз шъуригъэблэгъэщт. Хэгъэгур ины зыхъукIэ, Iофыбэ къетаджэ, 
шъугу ешъумыгъабгъ.
- Неущ блэмыкIыгъэмэ дэгъугъэ,- зэхихыгъэм Дударыкъо къыгъэгузэжъуагъ.
Абэдзэпщым къыIо шIоигъуагъэр Шъэбэкъу къыгурыIуи, щхыпцIыгъэ. ЫшнахьыкIи, ыкъуи афычIэплъыгъ, 
нэгу шъэбэ тхьагъэпцIышъокIэ хьакIэм Iуплъэжьыгъ, къеупчIын зигухэлъыгъэм пэшIорыгъэшъ джэуап ритыжьыгъ:
- Абэдзэпщ Дударыкъо къыIуагъэм, сэри сызфэщхыгъэм лъапсэ имыIэу щытэп. Адыгэмэ хьакIэр мэфищэ 
захэсрэм ащыщ мэхъужьы аIошъ ары Дударыкъо 
зиусхьанри зыгъэгумэкIыгъэр, сэри сызгъэщхыгъэр.- ЕтIанэ 
сэмэркъэу тIэкIуи кIигъэгъужьзэ, мэкъэ теубытагъэкIэ 
къыухыжьыгъ: - Шъущыщ тымыхъужьзэ, тиIоф зэшIотхыгъэмэ, гъогу тытехьажьыщтыгъэ. Ау сызфэмые горэмкIэ, угу хэмыкIыщтмэ, сыкъыоупчIы сшIоигъуагъ, Вишневецк. Тибысымыгъэ Щепотевым зыкъытфызэблихъугъа?
- Шъугу сырехьмэ, зиусхьан, сигопэн,- Вишневецкэ 
дзэзещэм къечъэгъэ Iупэщх макIэр зыхиушъэфагъэп,- 
сыримыхьми, сыгу къеонэп. Щепотев бояриныр бысым 
зэблэхъу языгъэшIырэмэ ащыщэп. Арырэ сэрырэ зэрэ 
Урысые ипачъыхьэ тыкъышъуфигъэзагъ. Джыдэдэм 
Андрей бояриныр пачъыхьэм дэжь, Кремлэм щыI. 
КъэкIожьыфэ тежэщт, ащ къызэриIоуи тызекIощт.
Мафэри блэкIыгъ, чэщри текIыгъ, ящэнэрэ пчэдыжьри 
ашъхьащэкIоты, мафэм тIо - пчэдыжьрэ пчыхьэрэ - 
одыджынышхом къалэр къызэпегъэджэжьы. Тыгъуаси, 
тыгъоснахьыпи фэдэу адыгэ лIыкIохэр зы унэ зэдисыжьхэп. 
Апэрэ мафэм фэдэу пчэдыжьи янэмаз зэдашIыжьыгъэп. 
Ау сыд фэдиз Шъэбэкъу ыгу дэхъыкIыщтыгъэми, Кутакъэ 
пщыкIалэр зыкIэритIупщыщтыгъэп, инэплъэгъу зэрэчIэкIэу 
тенэгуикIызэ, къызэрищэлIэжьыщтыгъ. Ар Ацумыкъо 

--- Page 108 ---

къыдишIагъэти, язакъоу къызэкIэригъанэхэзэ, нахьыбэрэ 
Дударыкъо кIыгъущтыгъ.
Вишневецкэ дзэзещэр хьакIэщымрэ Кремлэмрэ азыфагу дэт. Джыдэдэми, шыу къылъагъачъи, ащагъ. Ятэ ыгу 
зэрэримыхьырэр дишIагъэшъ, одыджын макъэр зэхимых 
фэдэ Кутакъи зешIы, ау ащ пае къанэрэп ылъ щымыжъгъыуныр.
- Iофынчъэ-дэлъынчъэу чэщ-мэфитIум тызыфыщагъэсыгъэм сыдэу ухаплъэра, зиусхьан? - Урысыем ипачъыхьэ фагъэхьазырыгъэ дышъэ къамэмрэ дышъэ бгырыпхымрэ джыри зэ хъэдэн шъабэкIэ ателъэкIыхьэщтыгъэ 
Шъэбэкъу ыкъо еупчIыгъ.
- Адыгэмэ ямэфищ хьакIэгъу тырагъажэщтын,- мэсэмэркъэуми, ишъыпкъэми умышIэнэу Кутакъэ къыIогъэ 
къодыеу, шылъэмакъэмэ ышъхьэ кIырагъэпхъотыкIыгъ, 
дэIогъу имыфэхэзэ, Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ унэм 
къихьагъэх. КъэбарышIу къызэрихьыгъэр Щепотевым 
ынэгу къыкIэщэу къыIуагъ:
- Шъуалъэныкъо хьазырмэ, тэ талъэныкъуи хьазыр, 
зиусхьан. Зэрэ Урысые ипачъыхьэ ыдэжь шъурегъэблагъэ.
Тыгъуасэ раIокIыгъэгъэ мэфищ хьакIэгъур арыщтын 
Вишневецкэ дзэзещэм ыгу къэкIыжьыгъэр, ятэрэ ыкъорэ 
къаIуплъыхьэзэ, щхыпцIыгъэ.
Адыгэ лIыкIомэ узэрагъэжэжьынэу щытыгъэп, Шъэбэкъу зиусхьаным зэрафигъэпытэгъагъэу, хьазырхэу 
щысыгъэх. Зиусхьанхэр шэсыгъэх, яшыIыгъ зырызхэри 
ауж ихьагъэх.
Непэ, тыгъосэрэ тыгъэпс дунаим елъытыгъэмэ, жьыбгъэ макIэ мэфэ шхъуантIэм кIэт, шылъэбжъэ макъэхэр 
Iумылым зэретэкъокIых, загъорэ шыхэр кIэцIэнлъыкIых. 
Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ азыфагу кIэкIо фыжьыр 
зыщыгъ Шъэбэкъу зиусхьаныр дэт, шъхьэрыхъоныр ыпшъэ 
дэлъ, хъурышъо пэIо шхъуантIэм ытхьакIумэхэр чIэупкIагъ. 
Ауж ит шыуищымэ абэдзэпщ нахьыжъыр агу, иджабгъукIэ 
нахьыкIэр щыт, сэмэгур Ацумыкъо зиусхьаным ичIыпI, 
шыIыгъ байколхэри джа шIыкIэ дэдэмкIэ зэготхэу ауж итых.
Шыухэр Арбат урам зэжъу IонтIэ-щантIэмэ адэкIхи, 
Кремлэр зытет Боровицкэ Iуашъхьэм кIэрыхьагъэх, шыхэр 
нахьыбэрэ кIэцIэнлъхэзэ, тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэм дэкIуаехи, удэплъыемэ, паIор пщызгъэзырэ чырбыщ дэпкъ 

--- Page 109 ---

зандэм хэгъэчъыхьэгъэ къэлэпчъэшхом Iууцуагъэх. Вишневецкэм иджэмакъэ ипэгъокIэу дэпкъ шъхьагъым пчыпэкIэ 
уIэшыгъэ дзэкIолIищ къеплъыхыгъ, пчъэ гъуанэхэми нэмыкIхэр къарыплъыгъэх, тIэкIу зытешIэм, нэбгырэ заулэмэ 
къяхьылъэкIызэ, пчъэбгъу IужъуитIур зэIуащыгъ. ДзэкIолI 
сатыритIумэ азыфагу зыдэкIыхэм Соборнэ пчэгушхом 
ихьагъэх. Кремлым зыдахьэхэми, ыпэкIи, ыужкIи Шъэбэкъу 
зиусхьаным игугъугъэр къыфызэплъэкIынкIэ къыримыгъэкIущтыгъэ Кутэкъэ пщыкIалэр ары. Шыхэм япсыхыхи, 
пщыхэр унэ лъэгэшхом зыращэхэми, лъэбэкъу пэпчъ 
дзэкIолI уIэшыгъэхэр зыдэт кIопIэ зэжъумэ адащыхэ зэхъуми, гум имыкIыщтыгъэ шъаор къыготмэ шIоигъуагъ, 
ау зэрыт пщы пэщэ чIыпIэм ригъашIэщтыгъэп. Мы дэкIыпIэ 
зэжъу мэзахэхэр армэ ылъэгъущтыр, тызхэс джэнэт 
дунаим къыхэсщыни, мыщ нэс къэсщэн фэягъэп. ЕтIанэ 
яодыджын жъгъыу зэпеожь сыгу рехьы еIо...
Жаные, абэдзэ лIыкIохэр дышъэпс-тыжьыныпсыкIэ 
зэпэжъыужьрэ унэ хъуау-пщаушхом ращагъэх. ДэкIоепIэ 
мылъагэ зиIэ пчъаблэмэ дзэкIолI уIэшыгъэ тIурытIу агот. 
Фабэ къызэрэпагъэр Шъэбэкъу зэхишIагъ, кIакIор зыщидзы шIоигъуагъэми, зыщышъух къытаIонба ыIозэ, заулэрэ 
щытыгъ. Щепотевыми Вишневецкэми якIыIутелъхэр 
ащыгъ. Пчъэшхор къызызэIуахым, чIыпIэ хэIэтыкIыгъэм 
тет тэхътэ зэпэжъыужьым тес урысыпщыр чыжьэкIэ 
Шъэбэкъу ылъэгъугъ, тыгъуасэ Вишневецкэ дзэзещэм 
къызэрэфиIотагъэм тетэу жаные-абэдзэ лIыкIохэр, ежь 
апэ итэу, рищэжьагъэх. Пачъыхьэм кIэрымыхьапэхэу, 
лъэбэкъу заулэ язэпэчыжьагъэу къызэтеуцуагъэх, къызэрафэмытэджырэр зыфихьын ымышIэу, къыримы гъэкIузэримыпэс шъхьэгъэщ гъашIо фишIыгъ, ежьыри шъхьэ гъэщ макIэ къыфишIыжьыгъэти, ищысыкIэ-зымыгъэсысыкIэ ащ фэдизэу ымыгъэшIэгъожьызэ, риIуагъ:
- Зэрэ Урысые ипачъыхь, лъытэныгъэ-шъхьэкIафэ 
къыпфашIызэ, жаные-абэдзэ лIыкIохэр Iоф къыбдыряIэу 
уадэжь къэкIуагъэх. ТыкъызхэкIыгъэмэ ацIэкIэ шIуфэс 
отэхы, тызэребгъэблэгъагъэмкIэ тхьэуегъэпсэу къыотэIо. 
Мы шIухьафтынхэри тыкъэзыIофтагъэмэ къыпфытагъэхьыгъэх.
Дышъэ къамэр, тыжьын сэшхор, дышъэ бгырыпхыр 
Кутакъэ ыIэгушъо щэигъэмэ арылъэу ятэ исэмэгубгъукIэ 
къыгоуцуагъ.

--- Page 110 ---

- ЕхьылI, сикIал. Умыщын,- етIани псынкIэу кIэлъиIожьыгъ,- ощ нахьи ар зэрэнахьыжъыр ащ фэдизэу 
бэп.
КIэкIо шIуцIэмрэ ар зышъо хъурышъо паIомрэ, ыныбжь 
емылъытыгъэу, лIы акIэхъукIыщтыгъэ Кутакъэ ынэмэ 
щтэгъэ Iоф акIэлъыгъэп, зытеуцорэр хиуфанэрэм фэдэу 
пачъыхьэ тахътэм екIуалIэ зэхъум, дзэкIо уIэшыгъитIоу 
бгъуитIукIэ къыгоуцуагъэр Iэ Iэт макIэкIэ пачъыхьэм кIэригъэкIыжьыгъэх. ДэкIояпIэхэр Кутакъэ къызэринэкIхи, 
лъэбэкъу зэфагукIэ пачъыхьэм ыпашъхьэ иуцуагъ. АнэкIи, 
агукIи зэIуплъагъэх. Iэшэ-шъуашэмэ зырызэу пачъыхьэр 
къатеIэбагъ, ыгу зэрэрихьыгъэр ынэ чанмэ къакIэщэу 
Кутакъэ къыIуплъагъ, шъхьэгъэсыс макIи къыфишIыгъ. 
Ардэдэм къекIолIэгъэ лIитIумэ тынхэр Iахыгъ, ежьыри 
шъхьэщэ гъашIо пачъыхьэм фишIыжьи къызегъэзэжьым, 
ятэ гомыуцожьзэ, дышъэ бэщышъор зыIыгъ Урысые 
пачъыхьэшхо Иван къыIуагъ:
- Чыжьэу къикIыгъэ хьакI, шъуилъэIу къытэхьылI, 
тэгъашIэ.
- Къырым хъаным тыщигъаIэрэп, тигъэпсэурэп, зэрэ 
Урысыем ипачъыхь,- Шъэбэкъу зиусхьаным иадыгабзэ 
зэдзэкIакIом зэридзэкIэу ригъэжьагъ,- илъэсым тIо-щэ 
къырым нэгъойхэр зэо-банэкIэ къытэкIух, тызэрапхъо, 
тичылэхэр тырагъэстыкIы, былым къытфагъанэрэп, тисабыйхэр ахьых, ащэх, гъэрыпIэм рагъафэх. Мэщыкъо 
зипэщэгъэ бэслъыные-абэдзэ лIыкIохэр къызыпфакIохэм, 
зэзэгъыныгъэ-гъусэныгъэ зэдэшъушIынэу игъо шъуифагъэп. Тыркуер къызкъот Къырым хъаныгъор шъори 
къыжъунэсэу аIуагъ. Жаныехэри, бэслъыныехэри, абадзэхэри, нэмыкI лъэпкъхэри къытхэтхэу гъусэныгъэ зэдэтшIымэ, чIыгу гъунапкъэкIэ тызэхэмыхьапэми, къырым 
нэгъоймэ тапэуцужьын, зэрэдгъэщынэнхэ жьау тызэдычIэуцон тлъэкIыщт. КъыотхьылIэгъэ лъэIум ухэплъэни, 
уишIошъ тыщыбгъэгъозэнэу тыпщэгугъы. Непэ-неущ 
тIорэп, къызыщыпIорэр типIалъэ. Ау тилъэIу-гугъапIэ 
кIыхьэлыхьэ земыгъэшIыгъэмэ тигуапэщтыгъэ, гъогушхуи 
къытпыщылъ, цIыфыби къытэжэ,- адыгэ шIыкIэкIэ илъэIу 
къыухыжьыгъ.
Я IV-рэ Иван пачъыхьэр, зи къымыIоу, заулэрэ щысыгъ. 
Нэгу фэкIыхьашъом зы лыпци щысысыщтыгъэп. Идышъэ 

--- Page 111 ---

бэщи зэрэзэндабз. Дышъэ, тыжьын, мышкIу зэфэшъхьафхэр къызхэлыдыкIырэ пэIо шыгу къипш хъураири 
лъагэ. А зэпстэумэ анахьи Шъэбэкъу зиусхьаным урыс 
пачъыхьэм ынэ гумэкI къилыдыкIхэр ары анахь шIогъэшIэгъоныгъэр. "Илъэс тIокIырэ блырэ нахь умыныбжьэу мыщ 
фэдэ хэгъэгушхом пачъыхьэ уфашIыныри зэкIэми анахь 
гъэшIэгъоныжь!..- тыгъуасэ Вишневецкэм къыриIогъагъэхэр Шъэбэкъу ыгу къэкIыжьыгъэх.- Шъэожъыезэ, ибэу 
къани къин рагъэлъэгъугъэми, афэуфагъэп. КIырыплъ, 
сишъау, къытыжьыщт джэуапым дэгузажъорэп. Зэпегъэуцу, зэпехыжьы, нахьышIум лъэхъу. Сигъунэгъу Къэлэкъутэ мыхэмэ ахэзгъэплъэгъагъот, егъашIэм къы фэIотэкIыжьын икъущтыгъ. Умыгузажъу, умыгузажъу, IэнэкIэу 
тэмыгъэгъэзэжьи, тиджэгъогъухэр къыддэмыгъэхьащхыхи, тызыфаер къытаIуи, тыкъыожэщт".
Урыс пачъыхьэм иджэуапыщтыр тыгъоснахьыпэ щегъэжьагъэу, Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ ыдэжь ригъэблагъэхи зызэхэгущыIэжьхэм, хьазырыгъ. Урысые 
хэгъэгур, ащ ипачъыхьэ къырым нэгъойхэр зэтеIэжэгъэнхэмкIэ, гъэщынэгъэнхэмкIэ жаные-абэдзэ лIыкIомэ къырахьылIагъэр ищыкIагъэ дэдэти, бэри тегущыIэгъагъэхэп, 
джы зызэришIэу зебгъэукIыхьажьынэуи щытыжьыгъэп. 
Джа гупшысэ-гумэкIыр Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ 
агоу, кIэмыгъожьыгъот мыр аIозэ, зэфычIэплъыгъэх. "Хэт 
ышIэра тауж пачъыхьэр зыдэгущыIагъэр, ипчъэ Iутым 
нахьыбэр еIушъэшъэн, хэзгъэукъон закI,- Вишневецкэ 
дзэзещэм игумэкI зэтыриIажэзэ, ыIуагъ.- Сильвестри, 
Адашеври кIэрыгъэпкIагъэх, Скуратов Малюти ипчъэгъуанэ дэплъызэ тхыщи, нази ехъулIагъ..."
Пачъыхьэ унэ хъуау-пщаур зэлъызыIыгъыгъэ зэпыугъо 
хьылъэр я IV-рэ Иван идышъэ бэщ тео макъэкIэ ыукъуагъ:
- ШъуилъэIу иджэуапыщтыр мэфищ пIалъэкIэ къышъуа Iожьыщт,- язэIукIэгъу зэраухыгъэр ипсынкIэ къэтэджыкIэ къагуригъэIуагъ, кIэкIэу ыгъази, лъэпэ-лъэгэ 
ищыгъэу, къыфыIуаубгъукIыгъэ пчъэмкIэ чIэхьажьыгъ.
"Мы тыкъызфэкIуагъэмэ шъукъеблагъ, сыд шъуипсэукI-шъуищыIакI яIэба сэIо?..- Пачъыхьэ унэм Шъэбэкъу 
къыращыжь зэхъуми, жьыбгъэ чъыIэр зыщыджэгущтыгъэ 
Соборнэ пчэгум зыщэшэсыжьми, Кремлым къыдэкIыжь 
зэхъуми, мэфищ пIэлъэ джэуапыщтыр IуигъэзыкIмэ зыщигъэгъупшэзэ, къызфэкIуагъэхэм ямыпэсыгъэ зекIуакIэр 
щызгъэгъупшэн ушъхьагъумэ алъыхъущтыгъ.- Урыс 
пачъыхьэм иIанэ тыкIэригъэтIысхьагъэп шъхьакIэ, иIумэтхэр 
дэгъоу къытпигъэгъокIыгъэх, зы мафи, зы сыхьати нэрыз 
ташIыгъэп, тиунэ фабэ, къабзэ, шхын тыщагъакIэрэп, 
тионэшхэми къягугъух... Ау етIани, чыжьэу тыкъызэрикIыгъэм игугъу сшIыжьырэп, нэмыкI лъэпкъ тыкъыхэкIыгъэба, 
сыд фэIогъагъ пачъыхьэм ышъхьэкIэ тыригъэблэгъагъэмэ... 
Хэт ышIэра, пIалъэр къызысыкIэ, ихьакIэщ тыригъэблэгъэнкIи мэхъуба?.. Ашъыу, шхэкIо-щысакIо тыкъэкIуагъэп, 
ау цIыфыгъэ-шъхьэкIафэ горэ, скъо ыпашъхьэ сыщымыукIытэжьыным пае, пачъыхьацIэр сымыхьми, сэри жаныемэ сыряпщыба, къызфезгъэшIы сшIоигъуагъ. Олахьэ 
сымышIэрэ... къытфепсыхрэ пэпчъ, зыщыщыр тшIэми, 
тымышIэми къеблагъ етымыIощтыгъэмэ, бэшIагъэ тихьакIэщыпчъэ зыхаIулIэжьыщтыгъэр..."
- Шъэбэкъу зиусхьаныр, Кремлэ тхышъхьэм зыщезыутэкIыжьырэ жьыбгъэ зэпеор тIэкIу къыпхэIагъэкIэ 
сенэгуе, зи къапIорэп,- Вишневецкэ дзэзещэм лIыкIомэ 
япащэ къесэмэркъэу фэдэ зишIыгъ.
- Хьау, Вишневецк, ащ фэдэ Iоф сиIэп,- Шъэбэкъуи 
ащ ежэщтыгъэ пIонэу, игукъаомэ къахэужьыгъ.- Сэ 
сигупшысэ-гумэкI фэшъхьаф...

--- Page 112 ---

Урыс пачъыхьэм жаные-абэдзэ лIыкIомэ къафигъэуцугъэгъэ пIалъэм иящэнэрэ мафэ зыщикIыщтмэ адэжь, 
пчыхьэпэ нэгъуцур нэфынэ шъуагъом ыкIыб зыщетIыргужьырэ уахътэм, Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ Кремлэм къэбар къырахыгъ. Щепотев бояриныр унэм къихьи, 
тIысыгъо имыфэзэ, Шъэбэкъу къыIугушIуагъ, къыфиIопщыгъ:
- ШъуилъэIу зэрэ Урысые ипачъыхьэ къышъуфишIагъ, 
зиусхьан,- Щепотев Андрей къыIуи, къыштэгъэ тхылъыпIэм 
къеджэнэу зырегъажьэм, Шъэбэкъу Iэ кIэпхъотыгъэкIэ 
бояриныр къызэтыригъэуцуагъ:
- Быяу, умыгузажъу, сигъусэмэ зэхарэх, байколхэри 
ары, модэ, зэкIэми шъукъядж.
Жаные-абэдзэ лIыкIохэр унэм къызэлъихьагъэх. Зэгуцафэхэрэ къэбарышIум анэхэр къырегъэгушIукIых. 

--- Page 113 ---

Шъэбэкъу зиусхьаным урыс пачъыхьэр зэрэщысыгъэ 
шIыкIэр ыгу къэкIыжьзэ, ежь изакъоу зэрэщысыри абэдзэпщыр зэрэщытри къыримыгъэкIоу, Iэ къыфешIышъ, 
зыгуегъэтIысхьэ. Хэти ичIыпIэ иуцуагъэу зилъытэкIэ, урыс 
пачъыхьэ лIыкIуитIур джы ыпашъхьэ зэритыр къыригъэкIузэ, 
тхылъыпIэм итым къафеджэнэу зэпигъэугъэгъэ Щепотев 
бояриным изын реты, бояриныр IитIукIэ, фэсакъыпэу ыIыгъыгъэ тхылъыпIэм бэ имытхэгъагъэми, гущыIэмэ 
атеIункIэмэ, зыригъэукIыхьэзэ, апэрэ пэублэ гущыIэмэ 
къяджэшъ, къеухыжьы: "Жанеевский князь Сибок Канасуков с братом князем Ацымгуком и абазинский князь 
Тутарук от имени своих подданных прибыли к русскому 
царю Ивану IV с просьбой, чтобы их государь пожаловал, 
вступился за них, а их с землями взял в холопы, а от Крымского царя оборонил, что и сделал - навечное вовеки 
подданство принял..."
ТхылъыпIэм итым икъеджэн къызеухым, Шъэбэкъу 
зиусхьаным шъхьэр кIезгъэпхъотыгъэ гущыIэр Щепотевым 
къыфыпигъэхъожьыгъ:
- Пачъыхьэ тхылъыпIэмкIэ шъуиIоф ухыгъэ хъугъэп, 
зиусхьан. Тизэзэгъыныгъэ-гъусэныгъэ уасэрэ лъапсэрэ 
иIэным пае шъуалъэныкъокIэ нэбгыритIу къытфыщышъунэн 
фаеу пачъыхьэм еIо.
- ЕIуа, къытэлъэIуа? - IофышIум фэхъущтыгъэ кIэухыр 
ыгу зэрэримыхьырэр къызхимыгъэщэу зиIажэзэ, Шъэбэкъу къэупчIагъ, игъусэхэри нэплъэгъу псынкIэкIэ къызэпичъыхьагъэх.
- УкъызкIэупчIагъэр, зиусхьан, о узэрэфаеу къызгурыгъаIу,- Щепотевым къыпиупкIи, гущыIэ теубытагъэкIэ 
къыпигъэхъожьыгъ:
- Урысые пачъыхьэм къеIо нахь, лъаIорэп.
Жаные-абэдзэ лIыкIомэ ягушIуагъо ошIэ-дэмышIэ 
зэпыугъо хьылъэр къытекIуагъ. Жьыбгъэ кIэфэфыкI макъэри къэIужьрэп, хьаку машIор кIэстыкIыжьрэп.
- Джы нэс тызэжэгъэ Iофым ащ фэдэ кIэух фэхъун 
Iоу тшIагъэп, аущтэу шъуипачъыхьэ еIомэ, тшIэщтымкIэ 
тызэхэгущыIэжьын, зыфэшъуIогъэ нэбгыритIумкIэ тибайколмэ тахэупчIыхьажьын.
- Типачъыхьэ иIо къызщыуцугъэр шъуибайколхэр 
арэп, зиусхьан, Жаныемэ алъэныкъокIэ Кутэкъэ пщыкIалэмрэ абадзэхэмкIэ Дударыкъо зиусхьанымрэ.

--- Page 114 ---

- ЛIыкIомэ азныкъо пщитIур IэчIэгъанэ къышъуфэтшIынэуи?! - зэмыжэгъэ гущыIэ гомыIум Шъэбэкъу зиусхьаныр къызщигъэтэджыкIыгъ, Дударыкъо щысынри къыригъэкIугъэп, байколхэр зыщызэхэт лъэныкъомкIи бырсыр 
макъэ зыкъыщиIэтыгъ, мыцIыкIу-мыинэу джэхэшъогум 
зыщыритIи, пачъыхьэм илIыкIомэ афидзыгъ: - СфэмышIэшъущтымкIэ сешъумыгъэз, сшIагъэкIи, зыцIэ къешъуIогъэ 
зиусхьанмэ сыд шъуипачъыхьэ афыримурад? Сенэгуягъ 
сэ аущтэу Iофыр къызэрэчIэкIыжьыщтым...- Шъэбэкъу 
шъхьэегъэзыхыгъэ гупшысэкIэ иджэхэшъогу икIукI ригъэжьэжьыгъ, Ацумыкъо ыпашъхьэ иуцуи, сыд тшIэщт 
къыригъэкIэу Iуплъагъ, ыкъо фыреплъэкIынри къехьылъэкIыгъ, джыри яупчIыжьыгъ: - Сыд, къашъуIо, зэрэшъуищыкIагъэхэр?
- Урысыдзэм къыхэхьащтых, къыдгоуцощтых,- джы 
нэс зи къэзымыIощтыгъэ Вишневецкэ дзэзещэми иджэуап 
кIэкIыгъэ,- агукIэ аштэмэ, тидини идгъэхьащтых.
- Шъуидзэ хэжъугъэхьащтых, къыжъугоуцощтых, 
шъуидини ижъугъэхьащтых...- Шъэбэкъу къыраIуагъэр 
къыкIиIотыкIыжьызэ, зыдэщысыгъэм тIысыжьыгъэ, етIани 
къэтэджыжьыгъ, иджэхэшъогу къикIухьакIи пидзэжьыгъ, 
къеуцуалIэ фэдэу нахь мэкъэ шъэбэ ефэхыгъэкIэ гъумтIымыгъэ.- ИгъуситIу къафигъани ышъхьэ къахихыжьыгъ 
аIони, сызиджагъохэр къыскIэнэкIэных, сызимыджагъоми 
агу джэнджэш къыригъэхьан...
- Шъэбэкъу, зиусхьан, зымыухыжь,- абэдзэпщ Дударыкъо лIыкIо пащэм къеджагъ,- сцIэ къыраIуагъэмэ, 
уилажьэп, тыкъэзгъэкIуагъэмэ яхьатыркIэ сыкъэнэ, сызэхашIыкIын.
Жаныепщым ыкIыб ифэгъэ гущыIэм зыкъызэригъэгъэзэкIыгъ, ышнахьыкIэ Ацумыкъо иупчIи зэхихыгъэм 
нахь шIогъэшIэгъоныжьыгъ:
- СшынахьыкIэ ычIыпIэкIэ сэ сыкъэнэ.
- Пачъыхьэм иIо заIо,- Вишневецкэ дзэзещэр джыри 
къезэгъыгъэп,- Кутэкъэ пщыкIалэр ары къахихыгъэр.
- Моущтэу Iофыр зыхъугъэкIэ, тят, къанэ пIомэ, 
сыкъэнэщт,- ыгукIэ къаханэ зышIоигъоу, ерагъэу зызыщыIэщтыгъэ Кутэкъэ пщыкIалэм, ятэ ешъэбэкIзэ къыIуагъ, 
шIошъхъуныгъэ-теубытагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Сыд 

--- Page 115 ---

къытэхъулIэн, Дударыкъо зиусхьаным сыригъусэмэ, 
тыкъэзгъанэрэмэ яцIыфхэр зэрэхъоу тэри тыхъун.
Шъэбэкъу зиусхьаныр, хэкIыпIэнчъэ-гулIыгъэу тIысыжьыгъэ, хэщэтыкIи, зыдэгущыIэрэм емыплъэу, нэмыкI 
дунай горэм хэфагъэ фэдэу къыIуагъ:
- Аущтэу оIомэ, сикIал, сыдэу сшIын, сыамалынчъ... 
Мыщ шъукъэтэгъанэкIэ, гум шъуитынагъэу зыщышъумыгъэхъу, тынаIэ шъутетын, тыкъышъулъыплъэн...- Зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, ыгу теIункIэжьзэ, кIэкIэу къыухыжьыгъ: - Мэскэу тызфыдэсыжьын Iофи щытиIэжьэп... 
Неущ гъогу тытехьажьы.

--- Page 116 ---

О зэрэпIоу Iофыр дунаим щыхъущтыгъэмэ...
Джыри нэфылъ къыкIичыгъагъэп Шъэбэкъу зипэщэ 
шыухэр тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъомкIэ адыгэ гъогу 
чыжьэм къызытехьажьхэм. Язэкъуагъэп, Тен Iушъо нэс, 
Темыр Кавказым къехьажьыфэхэ къэзгъэкIотэжьыщтхэ 
урыс шыу зэтегъэпсыхьагъэхэри ягъусагъэх. 
Чэщ реным ыкъорэ абэдзэпщымрэ Шъэбэкъу акIэрысыжьыгъэми, ынэхэр ыкIыбкIэ щыIагъэх. Дударыкъо 
ахэкIыжьи, ежьыррэ ышнахьыкIэрэ ыкъо къыкIэрынэжьхи, 
адыгэ лъэныкъомкIи, урыс лъэныкъомкIи зынэмысыгъэхэ 
къамыгъанэу гущыIагъэх. Сыд фэдиз аIуагъэми, Кутакъэ 
пщыкIал, иадыгэгъэ-цIыфыгъэ чIимынэныр, къызхэкIыгъэ 
лIакъор, лъэпкъыр зыщимыгъэгъупшэныр ары аIуагъэр 
зэкIэ зыфэкIожьыщтыгъэр. Ацумыкъуи ятэрэ ыкъорэ 
къызэфигъэнэн ушъхьагъукIэ адырэ унэм зычIэхьажьым, 
ягущыIэ нахь макIэу зэрэзэIуплъэхэрэр нахьыбэу, шэсыжьыгъор къэсыфэкIэ зэкIэрысыгъэх.
Шыумэ Москва къабгынэфэкIэ, зэрэмэзэхагъэр арэп, 
Шъэбэкъу ыкъо къыздинэгъэ лъэныкъомкIэ фызэмыплъэкIэу, илъэс тIокI нахь зымыныбжь пщыкIалэр, ежьыркIэ джыри сабыигъэр, ынэгу кIэтыгъ. "Сызэрэмыгугъагъэу 
шъаор къычIэкIыгъ,- ыкъо дилъэгъугъэ пытагъэр тIэкIу 
ыгъэшIагъомэ, гуапи щыхъузэ, Шъэбэкъу зэриIожьыгъ,- 
лIыгъэ къызхигъэфагъ, ятэжъ къыфиусыгъэгъэ КутэкъацIэр 
къеушыхьатыжьы. Сэ сыгу къэмыкIыгъэ Iаджми игулъытэ 
анэсыгъ... Сыд ащ къысиIуагъэр? "Урысыдзэм сызэрэхэтыр уиджэгъогъу пщымэ зэхахмэ, Вишневецкэ дзэзещэм 

--- Page 117 ---

зэриIуагъэу, талъэныкъокIэ пачъыхьэм тыкъигъакIомэ, 
салъэгъумэ уиIуи ахэхьан, уищынагъуи атехьан... Икъунба 
адыгэхэр зэрэзэрапхъуагъэхэр... Зэгорэм ахэри къэухъумэгъэнхэ фаеба?.." "Сиджэгъогъухэр Iофхэп, сикIал. 
Ахэмэ сэ сафырикъущт. Оры Iофыр, тызэрэмышIэ-шIэгъуаекIэ хымэ цIыфхэм уакъыхэсынагъ..." - Шъэбэкъу 
ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, джы нэс ымышIагъэр ригъашIэзэ, 
зэригъэплъэкIыгъ.
ЧыжьэкIэ мэзэхэ нэгъыфым Кремлэ лъэгапIэр къыхэщыгъ, емыплъышъоу шъхьэр псынкIэу къызэри гъэзэкIыжьыгъ, ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэланлэхэ фэдэу къыщыхъугъ. ЗыфэмыщыIэу джыри зэплъэкIыжьыгъ. ШъхьэкIогукъэо нэпсыр ынэкумэ атиз къэхъугъ. Жьыбгъэ чъыIэу 
къыкIэпщырэм кIигъэгъушъыным щыгугъызэ, шы кIэкIорыкIрэм къышIукIигъэтэкъугъ.
БэшIагъэу фэсакъыщтыгъэ Ацумыкъо ышнахьыжъ 
зыригъэщыIэ шIоигъоу гущыIэ шъэбэ закъокIэ еушъыигъ:
- Шъэбэкъу...
- Хьау, хьау, сшынахьыкI, жьыбгъэ чъыIэр сынэмэ 
къягоуагъэшъ ары...- къехъулIагъэм ышнахьыкIэ щыгъозагъэми, Шъэбэкъу ушъхьагъу къыгъотыгъ: - Моу 
шъхьэрыхъоныр сынэIу исхъомэ, ишIуагъэ къэкIонкIэ 
сэгугъэ. УмыгумэкI, Ацумыкъу, ари аущтэу хъунэу тынатIэ 
илъыгъэу къычIэкIын...

--- Page 118 ---

Хэт щыщи хэушъхьафыкIыгъэ фитныгъэ чIыгум фыриIэныр черкесмэ къагурыIуахэрэп. АхэмкIэ сыд лIэужыгъори зэдыряунай - чIыгури, жьыри, машIори, псыри - 
ахэмэ ащыщ пэпчъ уищыкIагъэм фэдиз зыпари хэмызэу 
уиIэн уфит. ЧIыгур зылэжьырэ цIыфыIэхэр ары мыщ яунаеу 
щалъытэрэр.
Дж. А. Лонгворт
Черкесхэр урым диншIошъхъуныгъэм тет чыристаных, ау ядин хэшIыкI мэкIэ дэдэ зэрэфыряIагъэм къыхэкIыкIэ, нэмыкI чыристанхэм ахахьэщтыгъэхэп, ащ щыкIэдза гъэу ахэмэ яшIошъхъуныгъэ кIосагъэ, ащ ычIыпIэ быслъымэн диныр къахэхьагъ.
И. Г. Гербер
ЛIыхъужъныгъэ пхэлъыныр апэрэ шIуагъэу черкесмэ 
алъытэ. Ахэм пIуныгъэм кIоцIалъхьэрэр лIыхъужъыныгъэшхор, зыIэжэныгъэр, ны-тыхэм афэIорышIэнхэр, жъыхэр 
агъэшIонхэр ары. Хабзэм ычIыпIэкIэ зэрэпсэухэрэр ежьхэм 
хахыгъэ цIыф зэхэтыкIэр ары.
Р. Скасси

--- Page 119 ---

ЯТIОНЭРЭШЪХЬ
I
Къэбарым благъэ, чыжьэ иIэп: ылъи чъэры, ытами 
псынкIэ.
ТыгъэкъохьапIэмкIэ гъэзэгъэ Адыгэ шъолъырым илIыкIохэр Москва къыдэсыфэхэ, къагъэзэжьи мазэрэ ныкъорэ 
зичыжьэгъэ унэ гъогур къакIужьыфэ къыздахьырэ къэбарыр ягъусэгъэ къодыеп, Къырым хъаныгъори къокIыпIэм 
щыпсэурэ адыгэхэри къызэпичъыхьакIмэ хыкIыб Тыркуеми 
еолIэжьэу, апэ итыгъ. Дагъыстан шамхъалри къэбарынчъагъэп.
Гъатхэр къихьэгъакI, тыгъэр щэджэгъуанэм иуцонкIэ 
джыри охътэ дэхэкIае щыI. КIымэфэ кIэзыжь дунай шхъуан тIэм 
нэмыз-Iумыз фэмыфэу зеплъыхьэ. Хъотэ нэзмэ, гъогунэпцэ 
жьаупIэмэ, темэн такъэмэ ос ныкъожъужь шIоишъо пхъапхъэр къатещы. Фэбамэр джыри зэхэзымышIэгъэ чъыг 
къутэмэ пцIэнэ щэигъэмэ жьы макIэр апхырэсыкIы. 
Мычыжьэ-мыблагъэу къэлъэгъорэ Iошъхьэмафэ ышыгумэ 
ателъ ос зэпэшIэтмэ къэбэртэе лъэныкъом зэрэщыкIымэфэшхуагъэр къаIуатэ. Пщэ фыжь-шIуцIэшъо пIуакIэхэр 
ошъо нэгъуцум фэмыф-Iофынчъэхэу щэзепшэх. Загъорэ 
ахэмэ тыгъэр къахэу, чIагъэбылъхьажьы. Жьы пэпцIэ цIынэр 
зимыIэтышъоу чIы шъхьашъом рэчъэ, хэлъэ пэукIы. 
Тыгъужъышъо джэдыгу шхъуантIэр зыплIэIу идзэгъэгъэ Пщыапшъэкъо щагу зэIугъэкIотыгъэм бэрэ дэтышъугъэп. ТIэкIу тешIэ къэсми зызыупэпцIыщтыгъэ дунай 
шынэгъакIэм чъыIэ щылIэкIэ арыгъэп, мэфэ онтэгъур 
игукъыдэмычъ къыхэхьажьыгъэти, джэныкъо машIор 
зыщыкIэблырэ унэр къеджэжьыгъ. ПкъэуиплIым аIэтырэ 

--- Page 120 ---

лъэгуцым зыдэкIоежьым, нэмыкI горэу щагум къыдинагъэр къыкIэлъыджэжьыгъэ фэдэу зигъэчэрэгъуи, фызэплъэкIыжьыгъ. Ау къамылкIэ бгъэгъэ конищ зэготым, 
ионэшхэр зыщаIыгъ шэщ кIыхьэ Iудзыгъэм, гурхъумрэ 
мыжъошъхьалымрэ зычIэт гъушъапIэм, гъэмэфэ фабэр 
зыщырихрэ жьаупIэ бгъагъэм анэмыкI псэ зыпыт дилъэгъуагъэп. Унэм къызикIыкIэ, Iофлъыхъу ушъхьагъукIэ, 
къэбэртаемэ зэраIоу, зызгъэпшкIужьыщтыгъэ щагудэтхэр 
ынэ къыпэшIофагъэхэпти, ыгу ябгъэным, ымыдэным ычIыпIэкIэ, къыфашIырэ щынэгъо-шъхьэкIафэр шIодаушэу, 
щхыпцIызэ ыгъази, унэм ихьажьыгъ.
Джэхэшъо теуцогъу Пщыапшъэкъо зиусхьаныр 
имыфэзэ, Тауташ байколыр унэм къылъипкIи, пчъаблэм 
зыгуитIагъ:
- Укъэджагъа, зиусхьан?
- Сыкъэджагъэп,- фызэмыплъэкIэу гущыIэ закъокIэ 
фыпиупкIыгъ, етIанэ гумышIукIи фидзыгъ: - Мыдэ джэдыгур саплIэIу их.
- Адэ сэ укъэджагъ сшIошIыгъ...- фэсакъмэ, едэхэшIэкIызэ, джэдыгур щихи, Тауташ унэм къызэрипкIэгъа гъэм фэмыдэу шъэбэ-мэкъэнчъэу икIошъыжьыгъ.
Тауташ байколым иунэ къихьакIи иикIыжьыкIи Пщыапшъэкъо зиусхьаныр пылъыгъэп. Пщыапшъэкъо джэныкъо 
машIом кIэрымытIысхьэу шъхьащыуцуи, тэпшэсхэр къызэрэхэлъэтыкIырэм еплъымэ, мыхэр зэрэлъатэхэрэмкIэ 
хьакIэ къытфащэнкIэ енэгуягъо ыIозэ, заулэрэ щытыгъ. 
Ау арэп шIоIофыгъэр, тыгъуасэ къыфахьыгъэ къэбарэу 
нычэпи зымыгъэчъыягъэу, непи ышъхьэ зыдихьыщтыр 
езымыгъашIэрэ гугъу хэзгъэфагъэр ары. Зы къэбарми 
Iофа, къэбаритIу къырахьылIагъ. ТIури зым адырэр нахьыкIэжь. Жаные къохьэпIэ адыгэхэм алъэныкъо къикIыгъэ 
къэбарым хэпшIыхьажьын щыIэп. "Ахэми бэслъыныемэ 
афэдэу, тадэхьащхыгъагъ шъхьакIэ,- ыIуагъ Пщыапшъэкъо,- ялIыкIохэр Урысыем, Мэскэу аIопщхи, зыкIэлъэIугъэхэр къафагъэцэкIагъэу къэкIожьыгъэх. Урыс 
пачъыхьэр гъусэкIэ къазэрэгоуцуагъэр сшIошъ хъуныеп, 
жаные пщыкIалэмрэ абэдзэпщымрэ къафамыгъэнэгъагъэмэ... Адыгэ Iоф пае сшIэрэп, узэмыкIокIыгъэмэ, уисабый къазэрэфэбгъэнэщтыр!.. Ашъыу, модэ Урысыем нэс 
Шъэбэкъупщыр мычъэгъагъэми, ежь зыфэе тIэкIур къырым хъанми къыфишIэни...- МашIом къыхэзыгъэ пхъэ 
такъырыр лъапэкIэ Пщыапшъэкъо пигъэкIотэжьзэ, щхыпцIыгъэ: - Еплъэлъ ар зэрэшъхьэфэIуш-тхьагъэпцIым, 
жаные фэIулашъомэ афэшIушIэ ыIозэ, ежь ышъхьэ къызэриухъумэжьыщтым ыуж ит... КIо теплъын джы къышъохъулIэщтым, мэшIотхъуабзэм тыкъесты шъуIозэ, ижъо купIэ шъупэIэбагъэкIэ енэгуягъо..."
Пщыапшъэкъо зэрэфэпагъэу, къогъум къот алырэгъу 
тахътэм ынэIу дэгъэзыягъэу тегъолъхьагъ. IитIур шъхьэпхэтыкум чIилъхьагъэти, зэрэмышIур янэ къызэрэриIощтыгъэр ыгу къэкIыжьыгъэу къычIихыжьыгъ. ДэIэбаий, 
дэпкъым пылъэгъэ къамэр къыпихыгъ, къызэдимыхэу 
къэмэлъэ дышъэ-тыжьын хъырахъишъэхэр къызэпиплъыхьагъэх. Къэмапшъэр ыубыти, жьым щигъэсысэу 
заулэрэ ыIыгъыгъ, етIанэ къамэр ныкъокъих ышIи, арапыбзэкIэ тетхагъэм къеджагъ: "ИмыщыкIагъэу къамэр 
къимых, къызипхыкIэ урыкIэмыгъожь", къыстыгъэм фэдэу 
зэпидзэжьыгъ. ЕтIанэ псынкIэу къызщытIысыкIи, ылъакъохэр тахътэм къегъэуцохыгъэхэу заулэрэ гупшысэу 
щысыгъ. "Жаныехэри бэслъыныехэри, абадзэхэри зэрахэтыжьхэу, Iофхэп. Ахэр тпэчыжьэх, къызэрэтхахьэхэри 
зэрэтхэкIхэри макIэ. Iофыр Идаркъо Темрыкъу шъхьэшхожъыр ары. Ащи зыгорэхэр еIох, Темыр лъэныкъомкIэ 
маплъэ аIуагъ..."
Лъэгуцым къыщыIугъэ лъэмакъэм Пщыапшъэкъо 
зыкъыригъэшIэжьыгъ, пчъэ зэIукIыгъэми ышнахьыкIэ 
Аслъанбэч дилъэгъуагъ, Тепшъэныкъуи ащ ыуж кIэкIэу 
итыгъ.
- ШъукъакIу, сшынахьыкIэхэр, шъукъакIу,- Пщыапшъэкъо нэгушIоу апэгъокIыгъ, игыий апэIуидзагъ: - Олахьэ 
шъуикъакIо кIыхьэм, шымыкIомэ шъуатесмэ сшIэрэп. Тэ 
щыIэх адырэ нахьыкIэхэри?
- Ащ фэдэ тионэшмэ яодгъэIолIэнэп, нахьыжъ,- джэуап 
гущыIэр Аслъанбэч къызэрэтефэрэр зыдишIэжьзэ, къесэмэркъэужь фэдэ зишIи, зиухыжьыгъ,- пIалъэу къытахьылIагъэм ехъулIэу тыкъэсыгъ. НахьыкIэхэри тауж итых, 
Iахьыл зэгъэлъэгъу-IаплI зэщэкIым джыри хэтых. Жансэхъу 
пшIэрэба зыфэдэр, зигъэнахьыкIэ сабыишъ, зэкIэми къыдачъыхьэ.

--- Page 121 ---

- Адэ сыдэу пшIын, нахьыкIэр анахь кIас язгъэIуагъэм 
шъо сыд хэшъушIыкIын,- пчэдыжь нэс гумышIу хэтыгъэр 
ары Iоу умышIэжьынэу, Пщыапшъэкъо ышнахьыкIэмэ 
апэгушIуатэмэ акъогушхукIызэ, сэмэркъэу-тхьагъэпцIышъокIэ аIуплъагъ,- гъэшIогъу ишъумыгъафэхэзэ, шъукъыкIэлъычъагъэмэ. Жансэхъу тхьагъэпцIыжь цIыкIур ары 
зэкIэми къыттекIуагъэр. Тянэ тхьамыкIэм иIэшIугъэ зэхимышIэу къыткIэхъухьагъ,- ным игугъу къызэришIрэм 
ымакъэ къыригъэфэхзэ, нахьыжъым игущыIэ къыухыжьыгъ.
Къайтыкъо нахьи Жансэхъу илъэс заулэкIэ нахьыкIагъэми, нахьыжъым гъогу римытэу, пчъэм къышIудэчъи, 
унэм къилъэдагъ. Пщыапшъэкъо къыщыригъажьи, апшъэ мэ заридзэмэ зарищэкIзэ, ышнахьыжъхэр чэзыу-чэзыоу 
ыгъэшIуагъэх, бзылъфыгъэ унэм IаплIкъорэгъыкIэ зэдитыгъэхэми, джыри зэ ышнахьыжъмэ апашъхьэ Къайтыкъуи 
щахиныжьыгъэп. ГушIопс пытэкъукIэ ышмэ шIуфэс-шIулъэгъур зарехыхэм, адыгэ хабзэм къызэриIоу, ышнахьыжъмэ 
акIахэкIэ уцугъэ.
- СшынахьыкIэхэр,- аныбжь елъытыгъэу пчъаблэмкIэ 
щызэхэтыгъэ зэшмэ Пщыапшъэкъо зафигъэзагъ,- ахэмэ 
ариIозэ, къыгоуцуагъэм гурегъаIо,- мыщ шъуапшъэ 
зызэришIыгъэмкIэ шъугу ешъумыгъабгъ, тяти сэри тIэкIу 
дгъэсэхъуджагъэшъ, загъорэ адыгагъэр зыщегъэгъупшэ, 
фэтэшъумыгъад.
- Ащ есшIэщтыр сэ сэшIэ,- Къайтыкъо къеIо,- модэ 
кIори, шъхьэпай, псы Iэгубжъэ къысфахь.
- Зиусхьан, псы Iэгубжъэр сэ къыпфэсхьын, ау пщыцIэр зыхьырэм "шъхьэпай" раIуа? - гъумытIым зыригъэшI 
фэдэзэ, Жансэхъу унэм екIы, псы Iэгубжъэр ыIэгу итэу 
къехьажьы, зыIофтагъэм къыфещэи.
- Къопсыр фэгъази ет,- пщыкIалэм Тепшъэныкъуи 
егыи,- тхьапшрэ къыуаIуагъа?
Жансэхъу псы Iэгубжъэр ышнахьыжъмэ зырызэу 
афищэизэ зыми зыIимыхкIэ, зызэрегъэзэкIышъ, ешъо, 
Iэгубжъэ нэкIыр ышнахьыкIэ фещэижьы:
- Тхьауегъэпсэу, сшынахьыкI. Псым фэдэу уIэшIоу, 
шIу уалъэгъоу Алахьым ущегъаI!
ЗэшиплIыри зэIуплъагъэх-зэрэгъэгушIуагъэх, сэмэркъэуи, гъэшIуагъи, убзагъи хэмылъэу янахьыкIэ фэгъэхьыгъэ хъохъум дырагъэштагъ. Ежь Жансэхъуи хэмылъыгъэ 
горэ къызэрэхахьэрэр зыдишIэжь фэдэу, ыгукIи ыпкъынэ-лынэхэмкIи зыричэу къыщыхъузэ, ышнахьыжъхэр 
къызэпиплъыхьагъэх, къызгуащыгъэ Пщыапшъэкъо 
нахьыжъым гомыуцожьэу къызкIэлъыкIорэ Къайтыкъо 
исэмэгубгъукIэ уцугъэ.
СшынахьыкIэхэр, непэ шъукъызфезгъэблэгъагъэр 
ары,- Пщыапшъэкъо джы нахь мэкъэ тегъэпытыхьагъэкIэ 
къыIуагъ,- зэшитфыми тызэгъусэу тятэ дэжь тимыхьэ 
хъущтэп. Къэбэртае къихъухьэрэмэ шъуащыгъуаз, 
упчIэжьэгъу тищыкIагъ. Сыд къытиIуагъэми, тыгу рехь-ремыхьми, гуцафэ етымыгъэшIэу тедэIущт. КъыжъугурыIуагъа? НекIох ащыгъум.
Къайтыкъо зиусхьаным ипщы унэ бырсырым хэт зэпыт 
щагушхом пэIудзыгъэу, Пщыапшъэкъо иунэ нахь пэблагъэу, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэм ахэт. Инэп, цIыкIоп, 
пкъэуищ зыкIэт лъэгуцыр пэIулъэшъуагъ, къопитIумкIи, 
ыгузэгукIи дэкIоепIэ мылъэгищи иI, мычыжьэу сэнэшъхьэ 
хатэри пэIут, гъэмэфэ фабэм зызщигъэпсэфын жьаупIэ 
зэIухыгъи джырыкIэ жьы чъыIэр зыщыкIэфэфыкIырэр 
къужъ чъыгым чIэт. Пщы шъхьэзэкъо лIыжъым ифэIофашIэхэр фызезыхьэщтхэ унэIут пщылIхэри, иджэхэшъотет бзылъфыгъэхэри зэрыс унэхэри мычыжьэу щытых. 
Ежь пщым фэшъхьаф зэрымыхьэрэ чыиф псыунэу етIагъокIэ игъэри, игъэмэфэ гъэпскIыпIи адыкIэ къыщэлъагъох.
Пщышхо унэр хъуау-пщау, нэфын, къабзэ. Шъхьаныгъупчъищыр зыхэлъ дэпкъым нэмыкIэу адырэ дэпкъищмэ 
алырэгъу зэмышъогъухэр апылъагъ. Ахэр къэмэ, сэшхо, 
чэтэ зэфэшъхьаф зэтегъэпсыхьагъэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэх, 
дышъэ-тыжьын хъырахъишъэу ателъхэр зэпэжъыужьых. 
Пщы пIэкIорым ышъхьагъ, Iабэмэ къыпихын ылъэкIынэу, 
бэдзэукIри алрэгъу гузэгум пылъагъ. Джэныкъом 
пэмычыжьэу Iэнэ хъураер щыт. ПхъэнтIэкIу шъхьэко 
заулэмэ алрэгъу цIыкIухэр атедзагъэх, гъучI Iэдэшхори 
етIэбаим теусэягъ. Iэгубжъэ къолэн зэфэшъхьафхэри, 
мэкIаем къытещых, пхъэнэIукIэкIыхьэри хъохъу къызэрахьрэ бжъэ къэгъэщыгъэри нэм къыкIедзэх. Дэпкъым 
кIэрыт пылъапIэм ашъоджанэр шIохэлъагъ, тандж пэIо 
фэкIыхьашъори шъхьарыс. Къыгот мэкIаим шъошIэ 
Iэмэпсымэхэр шIоIуацэр, дыдыр, бзытапкъэр, чан кIэлъыкIыгъэр, мыжъоупцIэр, шъодэнхэр зыгуагъэчъырэ шъо 
шъэбэ щыхьагъэр, нэмыкI пкъыгъохэри - телъых. Зионэгу 
шъхьантэ блэнэц илъ уанэри шъхьаныгъупчъэм кIэрыт 
пхъэнтIэкIу шъхьаком къытелъэгыкIы. Пчъэблэ джабгъумкIэ кIакIори, шъхьарыхъонри, шыу къамыщри пылъагъ. 
Къумгъан-лэджэнри пчъэкъуахэм къот.
Джэныкъо машIом бгъукIэ фыщысэу Къайтыкъопщыр 
Iанэм кIэрыс, щэтэ Iэгубжъэр ыпашъхьэ ит, хьалыгъу 
гъэжъэгъэкIэ шъабэри пхъэ лэгъэ щэнджым илъ, зэрэригъэсагъэхэу, хэшъэе джэмышхым фэшъхьафи Iанэм телъ, 
нэмыкI щэтэ Iэгубжъи къыгот, шхэгъу къыфэхъущтыр 
зытесыщт пхъэнтIэкIу лъахъчэри Iанэм кIэрыт. Къайтыкъо 
зиусхьаным уасэ зыфишIыжьмэ гъомылэми ар рипэсзэ, 
пчэдыжьышхэ кIасэ ешIы. Зэрэшхагъэм лъыпытэу гъогу 
техьащт пIонэу джэнэ Iупэфыр къыздэщырэ цые шIуцIэр 
щыгъ, ащ екIурэ хъурышъо пэIо лъагэри шъхьарыс, къамэри сэшхори ыбгъуитIу ядзэкIыгъ. Шъо къумпIырым илъ 
чан цIыкIоу ренэу ыгъэфедэрэм ышъхьэ тыжьыныпсыр 
теджэгукIэу бгырыпхым пышIагъ.
ЛъэгуцэмкIэ къыщыIугъэ лъэмэкъабэмэ Къайтыкъопщым ышъхьэ Iанэм къытырарагъэIэтыкIыгъэп, ыкъомэ 
амакъэ ищыпэзэхэхэпти, акъогушхукIзэ IущхыпцIыкIыгъ. 
Пчъэм къыфыдэкIыгъэ ыкъуитфмэ зи къаримыIоу, пкъы 
Iэт шъхьэкIафэ къафишIи, ишхэ пидзэжьыгъ, мыгузажъоу 
Iулъхьэ зытIу зырегъэхым, къыIуагъ:
- Олахьэ, Жансэхъу, уимыхэбзахэу, типчэдыжьышхэ 
кIасэ тэбгъэшIыгъэм, къэтIыс, уигъомыли, уиджэмышхи 
хьазыр.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан,- татэм ычIыпIэкIэ Жансэхъу "зиусхьан" гущыIэр къыIуагъ, яти дихьыещтыгъэ 
Iулъхьэр зэпыригъэгъэугъ, ышнахьыжъхэри зэфычIигъэплъыгъэх,- сшынахьыжъхэр тIэкIу шIагъэти зысымылъэгъугъэр, сяжэзэ, уипчэдыжьышхэ згъэгужъуагъэ. Уихьалэл, 
сымэлакIэрэп, нахьыжъхэр зэрэхъоу сэри сыхъун.
- Ари дэгъу, зиусхьан,- Къайтыкъопщым ипчэдыжьышхэ зэриухыгъэр къыригъэкIэу Iанэр ыпашъхьэ 
ригъэкIотыгъ,- шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ зэрэзэфэшъушIырэр сигуапэ. Тиадыгагъэ тэркIи, хэткIи зэкIэмэ апшъ. Джары 
тятэхэри, тятэжъхэри, тэри, шъуибынхэри къэзыухъумэщтыр,- Къайтыкъо лIыжъ гъур жэкIэфэу илъэс пчъагъэм 

--- Page 122 ---

гумэкI мыухыжьмэ афэмыуфэгъэ пкъы ищыгъэр иIашэхэр 
къыпытэкъузэ къыIэтыгъэми, ылъакъохэр къехьылъэкIхэзэ, къумгъан-лэджэным екIолIагъ, Жансэхъу къумгъаныр ышти, псыр тырикIэзэ, ыIэхэр ригъэтхьакIыжьыгъ, тым 
ицIэджэгъу Къайтыкъуи IэплъэкIыр диIыгъэу шъхьащытыгъ.
Шхэгъу ужым бармэкъ лъагэ зышъхьащыт пхъэнтIэкIу 
шъабэм Къайтыкъопщым зытыригъэгупсэфагъ, ыжэкIэф 
Iэгушъо пIуакIэр ригъачъи, аныбжьыкIэ зэгот ыкъомэ 
къариIуагъ:
- СыкъэдаIо, зиусхьанхэр, лъэгъун къыздышъуимыIэу 
шъукъысфихьагъэхэпщтын. Пщыапшъэкъорэ Аслъанбэчрэ 
шъукъэтIыс, шъо шъущытми хъун.
- Ар уапашъхьэ щытшIэнэп, тят,- Пщыапшъэкъо ыдагъэп.
- ШъуитIо шъукъэтIыс, шъунахьыжъ. Сыд адыгэмэ 
аIорэр, узгъэтIысрэм уиубыжьрэп.- Къайтыкъо зиусхьаныр ыкъомэ нэшIукIэ аIуплъагъ, "мыщ фэдэ шъаохэр 
къысшъхьащытхэу дунаим сехыжьми, сырыраз, ау ащ 
фэдэ гупшысэ сшъхьэ къизгъэхьанкIэ жьыIо, сэ джыри 
мыхэмэ сырящыкIагъ" зыкъогушхукIыжьзэ, ежь-ежьырэу 
зэриIожьыгъ. Пщыапшъэкъорэ Аслъанбэчрэ тым ишIоигъо 
зыфашIэм, Къайтыкъо тIэкIурэ щыси, ясэмэркъэугъ: - 
Ащыгъум сэ къезгъэжьэн. Сыд дунаим щыхъу рэрщышIэрэр, Къэбэртае щыкъэбар? - Чылэм къыдыдэмыс 
Аслъанбэчрэ Тепшъэныкъорэ яупчIыгъ: - ШъукъыздэкIыгъэ чылэхэр мамырхэба? Сыд лIэкъолъэшмэ, фэкъолIмэ 
аIорэр, ашIэрэр? Къышъуфэразэха, къышъуфэмыразэха?
- СшынахьыкIэмэ ячылэхэри о уичылагъохэри, зиусхьан, мамырых, лIэкъолъэшхэми фэкъолIхэми уязэгъыщт, 
Бэхъсан, Малкъэ псыхъо лъэныкъохэмкIэ къытэшIэкIыгъэ 
пщы цIыкIухэм яIуи яшIи зэхэлъ, мапIох, мэлажьэх, ашъхьэ 
аIыгъыжь, Тхьэм тынатIэ къызэрэрилъхьагъэу, джэгуи 
ашIы, яхьадагъи зэдаIэты,- Пщыапшъэкъо ышыхэр ыпашъхьэ къызфырищэгъэ гумэкIым ипэублэ зызэрэригъэукIыхьэрэр Къайтыкъопщым къыгъэкIэкIыгъ:
- Зиусхьан, ыкIэ къыщемыгъажьэу, купкIыр къаIо. 
ЗэрэхъурэмкIэ, Бэхъсанрэ Малкъэрэ анэмыкI чIыпIэмэ 
мыхъун горэхэр къащыхъухэу къапIо пшIоигъу, ара?

--- Page 123 ---

- Бэслъыныехэмрэ абадзэхэмрэ ялIыкIохэр зыгъэ, 
гъэрекIопагъэ, Урысые пачъыхьэм дэжь зэрэкIогъагъэхэм 
ущыгъуаз,- зиусхьан, зыкъэгъэкIэкI къыриIуагъэми, зигущыIэ пэублэ кIэкI зыфэмышIыщтыгъэ Пщыапшъэкъо джыри 
ятэ къызэпиутыгъ:
- Жаные Шъэбэкъупщыр джырэблагъэ Мэскэу къызэрикIыжьыгъэми сыщыгъуаз.
- Идаркъо Темрыкъуи джа дэдэр игухэлъ аIуагъ.
- Игухэлъа, хьауми иIофыгъохэр зэрефэха?
- Пщымэ шъхьаф-шъхьафэу адэгущыIэ.
- Хэт а пщыхэр?
- Джылъэхъстан ыкъохэр, зиусхьан,- зэпыугъо къыздафэм, Аслъанбэч зыфэщыIагъэп.- ТаусултIан Шъэулэхъуи дэгущыIагъэхэу аIуагъ.
"Шъаохэр зыгъэгумэкIырэ Iофыр сэмэркъэу сэшIы,- 
Къайтыкъопщыр гукIэ къыхэщтэуIукIыгъ,- Урыхъу, Тэрч 
лъэныкъом къэбарышIу къикIыгъэп. Хэти ежь къызэрэщыхъоу Адыгэ шъолъырым щызекIон хъумэ, пщы зэпэуцурэ лъэпкъ зэфэмышIурэ фэшъхьаф къырихьанэп. Пщы 
пэпчъ, былым тIэкIурэ байкол зытIущырэ нахь имыIэми, 
зышIоин, зышIоIуш, къешIэкIыгъэ фэкъолI чылэ зыбгъузыпшIыр хэгъэгу псаоу къыщэхъу. Тэ анахь ижъырэ пщы 
лIэкъошхоу Инал нэфым текIыгъэмэ тазэрэщыщ пэтзэ, 
анахь пщы хъокIыгъэ шъуаджэми зыкъытпешIы, зыкъытщехъо, шъо шъупщымэ, тэри тыпщ, а зы лъэпкъым 
тыкъыхэкIыгъ къытеIо, Iушъэшъэ-убзэкIэ лIэкъолъэшхэр 
къытфагъэблых, фэкъолIхэр къытфычIагъэплъых... Темрыкъопщым ятэ Идари Инал мафэм икъупшъхьэмэ ащыщ, 
тэ тиIэм мынахьыбэмэ нахь мылъку макIэп, чIыгу макIэп 
иIэр. Талъэныкъо щыриIэр шIомакIэу къош зимыIэ Минболэт ыкъо закъо Джылъэхъстан ичIыгумэ анахьыбэр 
шIуиубыти, ыкъуиплIи зэфычIигъэплъэу къызэфигъэнагъ. 
Темрыкъо шъхьэшхор зыфаем Джылъэхъстан къыкIэныгъэ къуиплIыми дырагъэштэнэп, ау хэта - Жамырза, 
Лаурсэна, Къэншъауа, Дзэгъащта - ащыщэу къыдезгъэштэщтыр?"
Джы Къайтыкъо зиусхьаныр, ынэхэр къиухъурэикIхэмэ, 
нахь гъожьышэ къэхъухэзэ, гумэкI макъэкIэ къэупчIагъ:
- Джылъэхъстан икъуиплIмэ язэу хэт дезымыгъаштэрэр?

--- Page 124 ---

- ПлIыми заушъэфы,- Пщыапшъэкъо джэуап къытыжьыгъ,- язакъоу къызызэкIэрынэжьхэкIэ, мэгъумтIымых.
- ТаусултIан Шъэолъэхъу сыд адэ къыриIуагъэу аIорэр? 
- хъурышъо пэIошхор зышъхьарыс шъхьэ цIыкIу нэгу 
бгъузэр нахь псынкIэу къыкIипхъотыкIызэ, мэкъэ псыгъо 
зэпытхъыкIэ Къайтыкъопщыр къэупчIагъ, ежь-ежьырэу 
джэуап пыупкIыгъи фишIыжьыгъ: - Ари цыхьэ зыфэпшIын 
цIыфэп, ау зыIугъэкIэгъэн фае.- ТIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ: - Джылъэхъстан ыкъохэри дэдзых тшIы 
хъущтэп.
- Жамырзэ сиIо хэхьанэу къысшIошIы,- Пщыапшъэкъо 
къыIуагъ.
- Ежь зэшхэр сыдэу зэфыщтха?
- Зэдырагъаштэ.
- Ащыгъум гущыIэ гъушъэкIэ къэубытыгъоещтых. 
Шъуятэжъ зэриIощтыгъэу, пкъыгъуищ ахэр зэтезыутыщтхэри, зыгъэдэIощтхэри - Iо, дышъэ, тыжьын... Сыд 
къыобгынхэ хъумэ, адыгэмэ аIорэр: Алахьым шъуиунагъо 
Iо къырелъхь. "Адэ джары,- Къайтыкъо зиусхьаныр джыри 
гукIэ зэгыижьыгъ,- уатэкIэ сыджым утео къэсми ублыпкъ 
къызкIеожьрэр... Къырым хъанымкIэ зыдгъэзагъэу ахэр 
рыдгъэщынэхэ тIозэ, ежьхэри нэмыкI лъэныкъо дгъэплъагъэх. Чыжьэ шъуздаплъэрэр, псэбэб къызэрэшъуфэхъущтхэр сшIэрэп нахь... Сэры зэкIэри зилажьэр. Темрыкъуи 
хыеп, къэбэртэе пщышхом кIэнэцIэу зыдэтэшIэм, мыщ 
псэупIэ щедгъэгъотыгъэп. ЗыдэкIожьыгъэми рэхьатыгъо 
щетымыт зэхъум, тэ тызаратеорэми астрахъан нэгъойхэр 
къазэрэтеохэрэми апкъ къикIыми, ыпхъуитIукIэ благъэ 
зафишIыгъ. Сыдэу пшIын, тэри умысыным тыблэкIыгъэп, 
Андзорхэм, Атэжъыкъо лIэкъолъэшмэ ташIокIы, тапэшIуекIо тIозэ, Пщыапшъэкъо ыпхъукIэ нэгъойхэм благъэ зафэтшIыгъ. Адэ уилIакъо, уипщыгъо къэуухъумэ зыхъукIэ, 
узэмыусэн щыIэп. Идаркъо Темрыкъуи джары зэрэпсэугъэр. Урысые лъэныкъомкIи джаущтэу псэунэу зыкIыфаер, 
ау сэщ нахь къэмынэжьыгъэми къыдэзгъэхъунэп, сэ ащ 
нахьи бэкIэ сынахьыжъ, цIыфыр уц тхьэпэ къыхэчъыгъэм 
фэд, сшIэрэп апэ зыхэгъощтыри, зышъхьэ шIозыщтыри, 
аущтэу хъуми, синэузыр скъохэми ар рамыгъэшIэнкIэ..." 
Къайтыкъо лIыжъыр игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыгъ, 

--- Page 125 ---

зэпыупIэ кIыхьэ игущыIэмэ афимышIыгъэ фэдэу къыпидзэжьыгъ: - Неущ нахь мыкIасэу, Пщыапшъэкъу, Аслъанбэч, Тэрч лъэныкъомкIэ шъушэсын фае. Джылъэхъстан ыкъомэ къащежъугъэжьэнышъ, ТаусултIан Шъэулэхъу ихьакIэщ шыхьатынчъэу щышъуухыжьыщт.
- Темрыкъо зиусхьаным тыIукIэмэ, ыкъомэ тафэзымэ? 
- Аслъанбэч зыгъэгумэкIырэм къыкIэупчIагъ.
- Шъуадыгэба, шъуаIукIэмэ, адыгагъэр чIэшъунэнэу? 
ЯхьакIэщи шъуемыбгъукIу, ящыгъу-пIасти зыIужъугъаф, 
ау шъупшъэ къыралъхьагъэр зыщышъумыгъэгъупш. Сыд 
джыри тызтемыгущыIагъэр? Шъо, Тепшъэныкъорэ Къайтыкъорэ цIыкIу-цIыкIоу, неп-неущ сIорэп, Бэхъсан, Малкъ 
лIэкъолъэшмэ, фэкъолIмэ шъуахахь, бэслъыныехэми, 
абадзэхэми, жаныехэми ашIагъэр Идаркъо Темрыкъуи 
зэнэцIырэр зэрэмытэрэзыр, ащ шIу адыгэмэ къазэрэфимыхьыщтыр нэиут дэдэ хэмылъэу яшъуIокI. Джы тиIоф ащ 
щытыухыгъэу шъоIомэ, Пщыапшъэкъо къэрэни, адырэхэм 
шъусшъхьащыкI. Ныпчэдыжь нэс сшъхьэ сегъэгумэкIышъ, 
лъы къызыфезгъао сшIоигъу.
- Дыо ебгъэшъонэу, тат, тIогъагъэба? - Жансэхъу 
зигъэлIэу ышымэ ахэтыгъэми, исабыигъэ-гукIэгъу ятэкIэ 
къытекIоу къэупчIагъ.
- Ары тIогъагъэр, ау лъаор нахь Iэзэгъу сфэхъу,- 
Къайтыкъопщым къыIозэ, ыIэлджанэ дищэягъ, къицIырыкIыщт лъыр зыубытыщт IэплъэкI къабзэри зыIэкIилъхьагъ, 
ыкъохэми нэшIукIэ яплъызэ, яушъыигъ: - Тизакъоу тыкъэжъугъанэмэ, нахь сырэхьатыщт, сишъаох. 
Пщыапшъэкъо ар ищыпашIэпти, обзэгъу цIыкIужъыем 
яхьщыр лъыбзытаор мэшIобзыим ригъэугъ. ЗэучъыIужьым, лъынтфэм тыриубыти, ытыку макIэу теуагъ, лъыр 
ыгъэцIырэу къыригъэтIупщыгъ, заулэрэ къыригъэчъи, 
IэплъэкIыр пытэу зытыреубытэжьым, Къайтыкъопщым 
тахътэм зытыригъэгупсэфэжьзэ, игуапэу къыIуагъ:
- Ох-ох, сшъхьэ псынкIэ хъугъэ, сыгуи жьы дэбгъэкIыгъ. 
ГумэкI хэфэгъэ пшынахьыкIэмэ къяджэжь джы.

--- Page 126 ---

Пщыапшъэкъорэ Аслъанбэчрэ байкол шыуитф ягъусэу 
Тэрч лъэныкъом мэфищэ къитыгъэх. Псыхъо джабгъум 
щыпсэущтыгъэ ТаусултIан Шъэулэхъуи ихьэкIагъэх. Зыуж 

--- Page 127 ---

афыщтыгъэ Iофыр, ышъхьэ къырамыхыпэу, фыхагъэпсы 
фэдэу ашIыгъагъ шъхьакIэ, Шъэулэхъу пщы тхьагъэпцIыр, 
сигъунэгъупщыр сыд пае шъуфэсыубын, шъо модэ Бэхъсан нэс шъукъикIыгъ, тэ титIо, тигушIуагъокIи тинэшхъэигъокIи тыкъызэфэнэжьыщт ыIозэ, тегущыIыкIыгъэти, 
мыдрэхэри теIункIагъэхэп. Ау Тэрч исэмэгубгъу гъогу 
Темрыкъопщым дэжь зыщытехьащтхэм, Шъэулэхъу игые 
къафимыдзын ылъэкIыгъэп:
- БэхъсанкIэ, МалкъэкIэ гъэзэгъэ адыгэхэм, Пщыапшъэкъу, тыгу ябгъэ.
- Сыд, зиусхьан, талъэныкъо уилъэпкъэгъумэ угу 
зэрябгъэрэр? - зынэкIушъхьэ шъуашIохэр бахъсымэм 
плъыжьы кIигъэхъукIыгъэ Пщыапшъэкъо къэбар зефэ 
плъакIо къызэрэкIуагъэр щыгъупшэжьыгъэу къэупчIагъ.
- Тыгу къышъомыбгъэ мэхъуа, тыадыгэба, тызылъэпкъыба, къумыкъу шэмхъалыр гъэрекIо бжыхьэ 
къытэкIуи, гуIэ-гумэкI тызхафэм, шэс къызышъуфэтэгъачъэм, IэпыIэгъу шъукъытфэхъугъэп, тыкъишъудзагъэп. 
Тинасыпти, Темрыкъо пащэ къытфэхъуи, осэтынхэри 
ингушхэри къыдгоуцохи, къытпэIулъ нэгъой шыухэри 
къытфачъэхи, зепхъо-итэкъухьэ зедгъэшIыгъэп.
- Ара, гъэрекIо бжыхьа зигугъу пшIырэр? - къытыжьыщт джэуапым зыригъэукIыхьэзэ, къэупчIэ фэдэ 
Пщыапшъэкъо зишIыгъ, етIанэ ышнахьыкIэ Аслъанбэч 
зыфигъэзагъ: - Тэ сыщыIагъа гъэрекIо бжыхьэ? Ары шъыу, 
Къырым сыщыIагъ, жаныехэми сахэхьэгъагъ. СыкъызэкIожьым, къышъохъулIагъэр зэхэсхыгъэти, мары Аслъанбэч сишыхьат, мыщи сецIэцIагъ, бэхъсан лIэкъолъэшхэми, фэкъолIхэми сягыигъ. Тятэ пщышхом хэшIыкI тэрэз 
имыIэу къычIэкIыгъ, ыужым пщыхэми афидагъэп. Адэ 
тыадыг, тызэлъэпкъэгъу, а зы хэбзэпкъым тыхэшIыкIыгъ, 
зиусхьан. КIодыпIэ тырагъэфэнэу типыйхэр къызытфежьэхэкIэ, тэ тызэдэмыIэпыIэжьмэ, хэт тыкъыкъонэн, 
хэт тичIыгу къыддиухъумэн? Бэслъыныехэр, жаныехэр 
зыфаехэр зылIэужыгъо тымышIэрэ урыс пачъыхьэр ара? 
Тыд ар зыдэщыIэр? Хьадрыхэ нэс пIоми хъущт.
- Жаныехэми, бэслъыныехэми, абадзэхэми угу ямыгъабгъ, зиусхьан. Шэмхъалыр тэ къызэрэттеорэм фэдэу 
ахэми Тыркури, Къырыми къатесыхьэ.

--- Page 128 ---

- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Шъэулэхъу, адыгэ зыкIыныгъэм 
пае мы бахъсымабжъэр къэсэIэты,- Пщыапшъэкъо ин-инэу 
Iанэм къыпэтэджыкIы,- зы гъуаткIо къимынэу тэгъэгъушъышъ, тымытIысыжьэу тигъогу тытехьажьы. Темрыкъо 
зиусхьанми, ыкъохэми, Джылъэхъстан къыкIэныгъэ зэшхэми ти БэхъсанкIэ къикIырэ шIуфэсыр ятхынба, непэ 
уихьакIэщ тимысагъэ зэрэщытэбгъэшIэжьыгъэу, зиусхьан, 
ахэми тигъэрекIо гугъуемылI мысагъэ апашъхьэ итлъхьан, 
тызэшIужьын,- Пщыапшъэкъо зэриIуагъэу, жьы къэщэгъукIэ бжъэр ыгъэгъушъи, игъогу техьажьыгъ.

--- Page 129 ---

Тэрч иадырабгъу Пщыапшъэкъодыхэр бэрэ къитыгъэхэп. Джылъэхъстан ыкъуиплI яз зэрэдэмысыр къазыраIом, Къайтыкъо зэшитIур Темрыкъопщым фепсыхыгъэх, 
ихьакIэщ ихьагъэх. Бысымыр къалъимыхьэу тIэкIу зытешIэм, пщыри ыкъохэри зэрэдэмысхэр хьакIэмэ къагурыIуагъэу, IэшIэх Iанэр къафычIэзыхьэгъэ фэкъолIым зэнэгуягъэхэр къариIуагъ, шъоупсыр Iанэм къафытезгъэуцогъэ Гощэунаеу унэм икIыжьыгъэм Пщыапшъэкъор кIэлъыплъагъ, Аслъанбэчи риIуагъ:
- Джары, плъэгъугъа, Темрыкъо ыпхъу нахьыкIэ, ятэ 
шъхьэшхом фэмыдэу Iэпс-лъэпс, гушIубзыу.
- Зигугъу ашIэу зышъхьэ тымылъэгъущтыгъэм паеми 
мыщ нэс укъакIо хъуни,- Аслъанбэчи ылъэгъугъэм 
ышнахьыкIэ Жансэхъу пае фехъопсагъэу къыIуагъ.
- ПшынахьыкIэкIэ ар угу къимыгъахь,- Пщыапшъэкъо 
Iанэм къыпэкIыжьыгъэкIагъэми, зэрипэсыгъэп аримыгъэIонэу, гъомылэм хаIэ фэдэ зишIыгъ,- мы зихьакIэщ 
тисхэр тишIухэп. АхэпшIыкIырэ щыIэп нахь, талъэныкъо 
бэхъсан пшъашъэмэ узтеплъагъэр пщагъэгъупшэжьын. 
НекIо, сыд бысымыпщыр зэрымыс хьакIэщым тежэу тискIэ, 
гъогу тытегъэхьажь. Зэхэпхыгъэба фэкъолIым къытиIуагъэр? Доманыкъорэ Мамсрыкъорэ анахьыкIэ СултIанри 
ягъусэжьэу ашыпхъухэр къызэрагъэлъэгъунхэу яблэгъэ 
нэгъойхэм афэкIуагъэх. Бэлгъайрыкъорэ ятэрэ Алахьым 
ешI зыкъоуагъэхэр, Джылъэхъстан ыкъуиплIи зыкIакIыгъухэр сшIэрэп нахь.
- ЗэIахьылхэба, зэшхэба.

--- Page 130 ---

- ГъэшIэгъона зэIахьылхэмэ,- Пщыапшъэкъо шъоупсым зэкIигъэплъыхьагъэу къызбгырыуи, къэтэджыжьыгъ,- тэри зэIахьылыбэ тэхъу, зэдгъэгъусэхэрэп нахь...- 
пщынчъэ хьаблэр тебгъэстыкIынкIэ тIэсхъапIэ, гукIэ ыIомэ 
гъумытIымызэ, хьакIэщым къикIыжьхи, шэсыжьыгъэх.
Чылэ хьанэ-гъунэм Къайтыкъокъохэр къызикIыжьыгъэхэр тIэкIу шIагъэу мэз Iапчъэм къычIэкIыжьыщтыгъэ 
Темрыкъо, шыу куп игъусэу, IуупIагъэх, шIуфэс зэрахыгъэ, 
Темрыкъо къытефэрэ къеблагъэр къызэримыIуагъэр 
Пщыапшъэкъо ыдагъэп:
- УичIыгу тызэритым ихьатырми "къеблагъ" къытэпIон 
къыптефэ, зиусхьан.
- ЧIыпIэ къин тызефэм, гугъу къытфемылIыгъэхэм 
"къеблагъ" япIокIэ сыд, зиусхьан? - упчIэм ычIыпIэкIэ 
Темрыкъо дэо джэуап ритыжьыгъ.
- КIымэфэ щтыргъукIми пщигъэгъупшагъэба ар? - 
Пщыапшъэкъопщым ифэшъошэ лъытэныгъэ къызэрэфамышIырэм ыгу къыригъэжъыкIмэ зиIажэзэ, кIэнэкIэлъэ 
упчIэр къыфидзыжьыгъэми, нахь гущыIэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Аущтэу щытми, зиусхьан, уикъэлапчъи 
тыщепсыхыгъ, уихьакIэщи тисыгъ.
- Сыщыгъуаз.
- ЗэрэхъурэмкIэ, зиусхьан, пшIэзэ зыкъытщыбдзыягъ?..- Пщыапшъэкъо ымэкъэ кIэпхъотыкIыгъэ теIункIэжьыгъ, ау етIани дишIэрэр фимыдзын ылъэкIыгъэп: - А 
уздэплъэрэ лъэныкъом нахьи, пшIэхэнэп тэ неущ тызэрэуищыкIэгъэщтыр.
- Къырым лъэныкъомкIэ о унэ зыдыигъэкIэ, сэ сыд 
Урысые лъэныкъомкIэ сызфэмыплъэщтыр? - къыпэуцужьыгъэ пщы нахьыкIэр Темрыкъопщым зэригъэжэжьыгъэп.
- Уплъэн, ау къыбдэхъунэп.
ГущыIэ зэпеохэмкIэ зэдаохи, зиадыгагъэ зыщыгъупшэжьыгъэ шыу купитIур зэо-пыдж хэмыхьэхэу, зэфэмышIу-зэпыикIэ зэбгъодэкIыжьыгъэх.
II
Гъэтхэ лъэкIапIэр махэми, ыбгъэгу фабэ къыщыущыжьрэ дунаим цIыфыгури дэкIэжьы, ылъакъоми кIочIакIэ 

--- Page 131 ---

къахелъхьажьы. Сыдигъуи фэмыдэу гукIэгъу зэхашIэм кIи 
жъи зэлъырегъаштэ, щыIэныгъэм иIэшIугъи зэхырегъашIэ.
КIымэфэ пылыгъукIым къыхэкIыжьи, Москва щыIэзэ 
джэнэтыкIэ зэджэгъэгъэ илъэныкъо Шъэбэкъу къызегъэзэжьым, шъыпкъэ дэдэмкIэ, къызхэфэжьыгъэр джэнэтыгъ. Гъэтхэ къежьэгъакIэм адыгэ чIыгухэр тыгъэпс шъабэкIэ зэлъиIыгъыгъ, ау чэфыгъуи, гушIуагъуи, зыгъэгушхон 
теубытэгъэ гугъапIи къыфыдэчъыщтыгъэп, къинкIэ къыфыдэкIыгъэ тхылъыпIэм ежь къызэрэшIомышIыгъэу зэпыщыт еплъыкIэхэр къыпытаджэщтыгъэх.
Адыгэ лIыкIохэр ячIыгу къызехьажьхэм, абэдзэпщ 
Дударыкъо игъусэгъэ лIэкъолъэш-байколхэр язакъоу 
къызхэкIыгъэхэм ахигъэхьажьынхэр Шъэбэкъу къыригъэкIугъэп, унэфэкIожь гъогу щынэгъончъэр хьатикъоекIэмгуе лъэныкъомкIэ гъэзэгъагъэти, етIани зэрэпщыри 
къыдилъытэзэ, ишъэогъу къэуцукIэ фэхъугъэр ибын-унагъуи, иIахьылхэри, ичылэгъухэри ежь щигъэгъуазэхэмэ 
нахь цIыфыгъэ-адыгагъэу ылъыти, абадзэмэ ахэхьэгъагъ.
Дударыкъопщым икъэлапчъэ шышIоIу шыухэр 
щепсыхыхи, хьакIэщым щетIысэхыгъэ къодыехэу лIы хэхыгъэхэр ардэдэм къызэрэсыгъэхэр Шъэбэкъуи, Ацумыкъуи 
агъэшIэгъуагъ.
- Сишъэогъу Дударыкъопщыр, шъо шъуизиусхьан, 
Урысыем ипачъыхьэшхо ишIоигъоныгъэкIэ, ежьри фаеу, 
Мэскэу къыдэнагъ,- абэдзэлI нэгу гумэкIхэм аIуплъыхьэзэ, 
игущыIэ къызэрэригъэжьэгъагъэр Абадзэ къикIыжьхэзэ, 
къыфыдэоежьыгъ.- Урысмэ ахэхьажьыгъэу къызшIошъумыгъэшI,- сэмэркъэу-щхыпэ тIэкIуи къызхигъэфэгъагъ,- 
япачъыхьэ дэтшIыгъэ зэзэгъыныгъэм игъэцэкIэнкIэ шъуизиусхьан тазыфагу дэтыщт...
- Тэ типщ фэшъхьаф Мэскэу къыдэшъунэн къышъухэкIыгъэба? - лIыку лъэкурэ быхъум ипэIо лъагэ зышъхьаригъэкIотзэ, упчIэ дыс мэкъаекIэ гущыIэр къызэпиути, 
къыхигъэхъожьыгъагъ: - Урыс пачъыхьэр пщы лъэпкъ 
фэягъэмэ, шъуитIу язэу орми, пшынахьыкIэ Ацумыкъоми 
къэнэгъагъэмэ, нахь тэрэзыгъ.
- АщкIэ мары, тигъусэгъэ абэдзэ лIыкIохэр сишыхьат,- 
пчъаблэм готыгъэ байкол лIитIум зафигъази, Шъэбэкъупщым игущыIэ къыпидзэжьыгъагъ,- зэкIэмэ апэу къэнэнэу 

--- Page 132 ---

зыIуагъэр Ацумыкъу, ау пачъыхьэм къытхигъэщыгъэм 
илIыкIохэр тфытекIыгъэхэп.
- Тыкъаухъумэ аIозэ, урысхэри къырым нэгъойхэм 
афэдэхэу къычIэкIыжьхэмэ, сыкъэпшIагъ,- шъхьаныгъупчъэмкIэ щысыгъэ кIэлэ къопцIэ ищыгъэм къахиIогъагъ.
- Хьау, шъыу,- Шъэбэкъу къыпэчIынатIэу щысыгъэ 
лIы лъэгъупхъэр къыпеожьыгъагъ,- сэ тэн урысмэ сахэхьэ, 
сахэкIы, блэгъэ дэгъухэри сиIэх, нэгъоймэ ялъытыгъэмэ, 
ахэмэ цIыфыгъи, гукIэгъуи ябгъотылIэщт.
- Армэ зыфапIорэр, адыгэми нэгъой шъэогъухэр 
яIэх,- кIэлэ къуапцIэр зэкIакIощтыгъэп.- Ныбджэгъу 
къыфэхъурэм иIоф шъхьафы, нэмыкI хэгъэгу ыIэ зиплъхьаныр... сшIэрэп ар. Сэ сшъхьэкIэ хэти ичэтэ чIэгъ сычIэмытыныр къэсэштэ. Дударыкъо зиусхьаныр шэс папкIэкIэ 
къамыгъэнагъэуи сшIошъ хъурэп.
- Ашъыу, зэ щыжъугъэт! - мэкъэ IэтыгъэкIэ Дударыкъо иунэкъощ лIы лъэгъупхъэм зыкъырихыгъагъ.- Жаные 
пщышхом лIыгъэм зырегъахьышъ къыIорэп нахь, типщы 
игъусэу ежь ыкъо пщыкIалэри къыгъэнагъ...
Ащ ыуж абадзэхэм заушъэфыжьыгъагъ, ау Дударыкъо ишъхьэгъусэ зызIуегъакIэм, игущыIэ пыупкIыгъэхэри, 
хьакIэщым исыгъэхэм янэмыз-Iумыз плъакIи, яцыхьэмышI 
къэупчIакIи, Жаные хэгъэгум Шъэбэкъу къехьажьыфэ 
ынэгу кIэсыкIыжьыгъэх, "абадзэхэр мощтэу къытпэгъокIыгъэхэмэ, талъэныкъо щаIорэр Алахьым ешI" ыIозэ, 
зэтемыхьэрэ гумэкIхэм зэрадзагъ.
Къызэрыхьажьыгъэ унагъом нафэкIи, шъэфыкIи нэпсэу 
щырагъэхыгъэм, кIэлэ пIугъахэр чIанэгъапэм фэдэу ашъо 
дэкIыгъэм Шъэбэкъу ижь рагъэубытэу, чэщ мычъыемэ 
зэхаукIэу тхьэмэфитIур рихыгъ. Ныри, инэмыкI лъфыгъэхэри, ышнахьыкIэ ибынхэри, узкIэмыхьажьын лые арихыгъ 
пIонэу, нэплъэгъу чъыIэкIэ къыфычIэплъыщтыгъэх, шIагъоуи гущыIэгъу къашIыщтыгъэп. Ацумыкъо закъу ары 
къызэхэзышIыкIэу, ежьыри ыгу хичыжьзэ кIалэр къызэрэщинагъэр зышIэу унэм исыгъэр, ау ащи мэхагъэ къыхэфагъэу ригъэлъэгъуным фэягъэп. Къэлэкъутэ гъунэгъум, 
едыргъыми-къедыргъыжьми, яшIошIхэмкIэ зэпэуцужьхэу 
бэрэ къыхэкIми, нэкъокъогъукIэ ыгъотыгъагъэмэ, гужьыдэгъэкI фэхъущтыгъэ шъхьакIэ, къэмысыжьхэзэ, ышыпхъу 

--- Page 133 ---

цIыкIу ыуж зэрифэу, Остыгъэе, Джэгъун чылэхэмкIэ 
зэрэкIуагъэу къэтыгъ.
"Адыгэр аужырэ акъыл" зыIуагъэм нахь шъыпкъэ ыжэ 
къыдэкIыжьынэп, пчыхьэшъхьашхэри текIыгъэу, мэфэ 
IофшIэнхэми къапызыжьыгъэу, ышъхьэ еусэжьэу Шъэбэкъупщыр ихьакIэщ исыгъ.- Мощ фэдиз гъогууанэр зэпытчи, тыжэ укъэу Мэскэу тыкъызыдэсым, урыс пачъы хьэм къытитыгъэ тхылъыр тыгушIозэ къыIытхыгъ, къытфыратхагъэри тэрэз-тэрэзэу къыдгурыIуагъэп. Бзэ умышIэу 
гущыIэ пэпчъ къикIырэр сыдэущтэу пшъхьэ къынэсын? 
Къырым хъаным тыщиухъумэнэу зэриIорэр зызэхэсэхым, 
адыкIэ къыпитхэжьыгъэм мэхьанэ естыжьыгъэп, сынаIэ 
тетэу седэIугъагъэми, "холоп" гущыIэр къаIоу зэхэсхыгъэп. 
Тэ тыбзэкIэ къикIырэр - пщылIы, унэIут. Адыгэм анахь 
тхьамыкIэм ар пфиштэнэп, сшIагъэмэ, сэри афэсыдэныеп. 
Къэтхьыгъэ тхылъыпIэм итхагъэр тапэ итэу къызанэсым, 
ары ибэнахьыбэу адыгэгур зэкIэзгъэблагъэр. Ащ фэдэ 
мэхъуа шъыу! - цыхьэмышI-гъэшIагъокIэ Шъэбэкъупщыр 
ыгукIэ кIэкуукIыгъ.- Зэзэгъыныгъэ тхылъыр, тэ, адыгэ 
лIыкIохэу тызэгъусагъэхэм, пачъыхьэм ицIыфмэ къытатыгъ, зы нэбгырэ тапэ къишъэу къэкIожьыгъэп, узщынэгуикIыни тхэтыгъэп, етIани тишымэ тыкъямыпсыхыжьзэ, 
тIуагъи, тшIагъи, къыташIагъи, къытатыгъи къырым хъанми 
къынэсыжьыгъ, Адыгэ шъолъырми изы хъугъэ. СшIэрэп 
ащыгъум ащ есIолIэщтыр. Мощ фэдиз хэгъэгушхом ипачъыхьэ къыIэкIэкIырэ тхылъхэр арэу псынкIэу жьым хэзгъэутысэщтхэр къешIэкIыгъэмэ ахэтхэмэ, зэзэгъыныгъэ 
дэпшIынкIи, цыхьэ фэпшIынкIи щынагъо... КIо хъун, 
уахътэм къыгъэлъагъорэм теплъын, тятэхэми тятэжъхэми 
тичIыгухэри тэри персхэми, монголхэми, тыркухэми таратыгъэп, ахэмэ амышIагъэр тшъхьэ етпэсыжьэу, зыми 
лъэгукIэтын зедгъэшIынэп..."
Лъэмакъэу къэIугъэм гупшысэ хьылъэмэ зэлъаIыгъ 
Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэмкIэ ригъэплъэкIыгъ, шъхьэ 
гъэзэжьыгъо имыфэзэ, пчъэ дэкIыгъор зэлъиубытэу, 
Къэлэкъутэ къэлъэгъуагъ. Зэгъунэгъухэр нэгушIо IэпэубыткIэ зэпэгъокIыгъэх, къихьагъэм итеплъэ Вишневецкэ 
дзэзещэр Шъэбэкъу ынэгу къыкIигъэуцожьыгъ, якIокIэ-шIыкIэхэм зэфэдабэ ахилъэгъуагъ.

--- Page 134 ---

ЛIыкIохэм кIуакIи, къэкIожьыкIи афэхъугъэм Къэлэкъутэ къакIэупчIи, ежь зыдэщыIагъэхэми гъунэгъур кIэкIэу 
защегъэгъуазэм, бысымыр зажэщтыгъэ упчIэ нэиутыр 
IущхыпцIыкI хафэм игъусэу къытыгъ:
- УкIэгъожьыгъэба, Шъэбэкъу, Мэскэу узэрэкIуагъэмкIэ?
- СызфыкIэгъожьи сызфыкIэмыгъожьи Iофым хэлъ, 
Къэлэкъут,- ышъо къызэокIзэ, бысымыр гъунэгъум нэ 
плъызыкIэ Iуплъагъ.- Зэзэгъыныгъэу зэдэтшIыгъэмкIэ, 
къырым хъаныр ащ нахьыбэрэ къыттеожьыщтэп, заокIэ 
къытэкIумэ, тэри шIу едгъэхьынэп, урыс пачъыхьэри IашэкIи 
цIыфыкIи къыддеIэщт. АдырэмкIэ...
- ТичIыгу тыригъусэу пщылIыкIэ, унэIуткIэ урыс пачъыхьэм тызэриштэрэм, КутакъэпщыкIалэр ащ телъхьэ 
зэрэфэпшIыжьыгъэм сыдэущтэу уеуцолIагъа, Шъэбэкъу? 
Жаныемэ уряпщы пащэу, ар сэри, хэти, адыгэлъ зыкIэт 
горэми къыуипэсыгъэп,- ынэхэр ыуцIыргъузэ, ышъо 
къыхихэу, гъунэгъум игущыIэ Къэлэкъутэ хэмыон ылъэкIыгъэп.
- Зэ къезгъэжьагъэр къэсэгъэух! - Шъэбэкъу ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъэми, псынкIэу зыкъишIэжьи, ыпкъ итэу 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- АдырэмкIэ, сэри сигъусагъэхэми 
тызфыкIэгъожьынхэр къытэхъулIагъэх. ПшIошъ гъэхъу, 
Къэлэкъут, тикIэлэгъум къыщыублагъэу непэ къызнэсыгъэм оркIэ шъэфи, къыдехьакI-рехьакIыжьи пфысиIэп. 
Шъэфэу е мышъыпкъэу пIуагъэр неущ къызычIэужьыкIэ, 
емыкIу къыпфехьы. Урыс пачъыхьэм тичIыгуи естыгъэу, 
тицIыфхэри пщылI фэсшIыгъэхэу зэрэпIорэмкIэ сымыс, 
сшIагъэп, къызгурыIуагъэп тизэзэгъыныгъэ ащ фэдэ итми. 
Абзэ тэрэзэу умышIэу, къыпфыратхагъэр зэхэфыгъуай...- 
Шъэбэкъу зэпыугъо тIэкIу ышIи, хэхьапщыкIыгъ, ымакъи 
шъабэ къэхъугъ, Iэнчъэ-псэнчъэу игъунэгъу Iуплъагъ.- 
Ацумыкъуи мы унэм исхэми, ощ фэшъхьаф къыздезгъэшIагъэп, къысфэбдзыгъэ пщыкIалэр сэ къысхэкIыгъ, сыгуи, 
сыли фэсымыгъэузын слъэкIыщтэп, сыгу хэсчыжьзэ 
къафэзгъани, сынэхэр сакIыбыкIэ щыIэу къэзгъэзэжьыгъ. 
Зэзэгъыныгъэ тхылъыр къытатыгъахэу сышIуагъэнагъ. 
Пачъыхьэм иIо заIо, къэнэнэу зыцIэ къыриIуагъэр Кутакъэрэ Дударыкъопщымрэ заIом, сшъхьэ лъыр къыдырагъэфыягъ, ятхылъ тхьапи атесыдзэжьынэу сыгу къыдэчъэегъагъ шъхьакIэ, зысIэжагъ, псаоу, ышъхьэ фитэу 
щыIэмэ, ари зыгорэу хъун, Iофмэ анахь Iофыр лъэпкъыр 
къэухъумэгъэныр, къызэтегъэнэгъэныр, пыимэ ащыухъумэгъэныр ары сIуи, сеуцолIагъ... Джары, Къэлэкъут, 
къытэхъулIагъэр, сымысэми, сыхыеми о къаIо. Адыгэмэ 
сызэхашIыкIымэ, дэгъу, сызэхамышIыкIмэ, сыдэу сшIын, 
сэрэп апэрэр, сэрэп аужырэр...
- Къысфэгъэгъу, - Къэлэкъутэ укIытэжьыгъэу ышъхьэшхо риуфэхыгъ, ихъурышъо пэIо хъурае зыщихи, 
ылъэгуанджэ риутэкIыгъ,- умышIэрэм кIэупчI, узэупчIыжьын умыгъотмэ, уипаIо еупчIыжь аIуагъ. Сэри сыпсынкIэгъащ, Шъэбэкъу,- мэкъэхъу лъэшыр рилъашъозэ, пщым 
къешъэбэкIыгъ.- Iор зэ къызежьэкIэ шъхьадж шIошIырэр 
хигъахъозэ, зэрымытым Iэтишъэ рагъэуцо. КъохьэпIэ чылэ 
зыщыплIэу сыздэхьагъэхэм япщы-оркъхэм ажэ къыдахьэрэр къыуаIуалIэ, пшъхьэ хъункIэ пшIэмэ узэблэн 
щымыIэу, уилъфыгъэми уямыплъыжьынэу къэбар Iаехэр 
пфагъэIу.
- СфагъэIурэр Iофэп,- Шъэбэкъу ынэхэм чэф тIэкIу 
къакIэхьажьыгъэу IущхыпцIыкIыгъ,- къэбар лъапсэр алъыдгъэIэсмэ, сыд аIуагъэми, рыкIэгъожьыных, агухэр ежъухыжьыных, сэ гуапэ сщыхъурэр мы аужырэ илъэс зытIу щым тишIошIхэр зэрэзэтефагъэхэр ары. Тызэгъунэгъуба, 
унэ пшIыным къыпэу гъунэгъу къыхэх аIо цIыфхэм.
- Ар шъыпкъэ, зиусхьан,- аужырэ гущыIэм теIункIэзэ, 
Къэлэкъутэ нэжгъ зэхэгъэхьагъэкIэ пщым къыIуплъагъ,- 
дунаим шъуздэсхьыжьыни шъузэрэсхъожьыни тетэп, 
КутакъэкIи къэпIуагъэм сыгу ыгъэузыгъ, урысхэр къотэгъу-пытапIэ къытфэхъухэми сиджэгъонэп, ау пщылI-унэIут 
тафэхъунэу, тичIыгухэри зыIэкIалъхьанэу мышIэ IофкIэ 
къызэрэпкIэкIалъхьагъэм стыкъын лъы етыфэ сеуцолIэщтэп. КъэIо-Iожьэу оркIэ зэрахьэрэр ащ фэдизэу къисыдзагъэп, ау тилъэпкъ пщылIыпIэм ибдзагъэу зэраIорэм 
сэри сызэщифыгъ, пщы-оркъхэри ашъэ ригъэкIыгъэх.
- ФэкъолIхэр адэ?
- Ахэр, гъэшIэгъонба, ащ фэдизэу зэридзэхэрэп, 
тызэрамыпхъожьэу, тытырамыгъэстыкIыжьэу, тилъфыгъэхэр ттырамыхыжьэу тагъэпсэущтмэ, урыси, нэгъоий, 
тыркуи зэхэтыдзрэп, рэхьатныгъэ къытфэзыхьыщтым 
тыфай аIо.

--- Page 135 ---

- Пщы-оркъмэ хэт анахь зыкъизыхэу ахэтыр?
- Джэгъунэ чылэм ипщ Тахъу машIор къызыIукIрэр. 
А од нэгу псыгъо пэ кIыхьэр, чIыунэм къычIэплъы пIонэу, 
ытх уфэжьэу, зыгъэжахъорэр сэ сэшIэ: хэсашъхьэм пщы 
пащэкIэ узщагъэнафэм, гу Iае фэозгъэшIынэп сIуи 
къыосIожьыгъагъэп нахь, "ятэ иакъылкIэ псэункIэ шъогугъа, сэ нахь макIэу тицIыфми, нэгъоими, тыркуми сыкъашIа, 
сынахьыжъба", ыIоу, пщы-оркъхэри, лIэкъолъэшхэри 
ыгъэдаIохэ шIоигъоу, Iудымыдэу ахэтыгъ. Акъыли, гулъы ти жакIэкIэ къызэрэдамыхрэм егупшысагъэп.
- Олахьэ Тахъупщым боу Iаеу укъыпэухьэм,- Шъэбэкъу 
ыгу къыдеIэу щхыгъэ.
- ЗыогъэутэкорэпщыкIэ, птамэхэр оIэтыкIэ, пщы ухъущтэп, зиусхьан. О мары, узысшIэрэм щегъэжьагъэу цIыф 
зэхэдз пшIыгъэу бдэслъэгъугъэп. Адырэ лIы къабзэм 
гущыIэгъу сыфэхъу сшIоигъоу зырясэгъаIом, шъхьэкIо 
джэуап къысфаригъэхьыжьыгъ. "Лъэпкъынчъэ-лIэкъончъэм къыхэкIыгъэм сыда сэ Iофэу къыздыриIэн ылъэкIыщтыр? ГущыIэгъу сшIыныр хэгъэкIи, сытеплъэнэуи сыфаеп, 
чылэхэр къымыцIэлъыхьэу итхьамыкIапIэ ерэс",- джары 
къысаIожьыгъэр.
- Пщы паг, зырищын ымышIэзэ, ытх уфагъэ хъугъэ 
нахь,- сэмэркъэу-кIэнэкIалъэр хэлъэу Шъэбэкъуи къызIуидзыгъ.
- Бэ шIэн, макIэ шIэн, зиусхьан, сэ ащ ытх уфагъэ 
фэсыузэнкIыжьыгъэу, псыхэунэшъу пэ кIыхьэри ынэгу 
псыгъо хэсыуплIэплIэжьыгъэу озгъэлъэгъун. Ы-ы, сщыгъупшэжьыгъ, лIы горэм ыушъэфыпэзэ къысиIуагъ: чэщым 
ыблыпкъ зипкIыкIэ, Тахъупщым шыу нэгъуаджэхэр къыфыкъокIых, зэренэгуерэмкIэ, Къырым къекIых. Нэгъойхэми Мамыи фэдэ адыгэхэр ахэтых.
- Iо хэлъэп, Къэлэкъут,- Шъэбэкъу зэхихыгъэм къыгъэтхыуагъ, зырыригъэщыгъ,- Тахъупщыри, нэмыкI 
пщы-оркъ-лIэкъолъэшхэри къырым хъаным илIыкIомэ 
къагъэблых. АхэмкIэ зыдгъэзэнэу къахэIукIрэба?
- Арба апэ ит гущыIэр! - мэкъэхъу лъэшыр Къэлэкъу тэ къыIэтыгъ.- "Шъэбэкъупщыр гъусэ фаемэ, къырым 
хъанымкIэ зерэгъаз, тидин зы, тишэн-хабзэхэри нахь 
зэпэблагъэх, хытIуал ныIэп тазыфагур, хьайт зэрэпIоу 
къэсыщтых. Шъэбэкъупщыр зыщыгугъырэ урысыдзэр 

--- Page 136 ---

сыдкIэ былым, Алахьым инурэ чIэт Тыркуем, ищыкIагъэ 
зэрэхъоу уашъор зэлъабгъэу имэлаIичхэр къыфигъэкIонышъ, къызэхигъэтэкъощтых",- джахэр аIозэ, цIыфмэ 
гущтэ арагъэшIы, агъэмэхъашэх.
- Тэри тыбыслъымэн, Алахьым ижьау тычIэтэу зытэлъытэжьы, ау нэгъой шыудзэмэ тытырагъэстыкIэу, тызэрапхъоу, тисабыйхэр ттырахы зыхъукIэ, уашъор зэлъызыбгъэрэ мэлаIичхэр цIыфыбэр зэлъэIоу ежь зыми емылъэIужьырэм сыда къыкIытфимыгъакIохэрэр? - ошIэ-дэмышIэу пщым ыIэхэр къыIэти, ыIэгушъохэр ынэгу ригъачъэхэзэ, къызэкIэщтэжьыгъ: - Я си Алахь, сэжахъомэ, 
къысфэгъэгъу, джащ сыгу нагъэсыгъэшъ, сымыIуапхъэхэр 
сыжэ къысшIудэзых... А сигъунэгъу, ахэр гущыIэ къодыех 
ныIэп, сэ сызгъэгумэкIрэр фэшъхьаф, нэгъой гъэблакIохэр 
Джэгъунэ изакъоп, нэмыкI чылэми анэсыгъэщтых, игъо 
имыфагъэхэми, уцущтхэп, гъунэ алъыфыгъэн, тызфэсакъыжьын фае.
- Сэ сыушъэфрэп, ТахъупщымкIэ зэхэсхыгъэм гужъ 
сигъэшIи, илыягъэу Джэгъунэ чэщ-мэфищэ сыкъыдэсыжьыгъ, чэщищэ сешэкIуагъ, ежьырми, шыу нэгъуаджэу 
къыфакIохэрэр арми зэхэдз сиIагъэп, ау ежьыри, адырэхэм 
ащыщи къэлъэгъуагъэп.
- Сыд япшIэн угу хэлъыгъ? - Шъэбэкъу къэупчIагъ.- 
Шыу нэгъуаджэмэ сыд япшIэми яфэшъуаш, ау пщым ыпшъэ 
уиIэбэна, Къэлэкъут?
- СиIабэ пакIо, ыпшъэгуркъ исыутынышъ, хьадэгъу 
фэхъугъэр амышIэу, ихьакIэщыпчъэ Iусыдзэжьыщтыгъ, 
ау инасып къыхьыгъ, зэ нэмыIэми унэм къикIыгъэп.
- Ищагудэт къэрэгъулэхэр?
- Ахэмэ сыд язгъэIони, япщ тхыщэ е дэзгъэкIонхи, е 
IузгъэмэхыкIынхи, нэбгырэ зыщыплI нэмыIэмэ, къызэрисымыдзэщтыр ошIэба. Ау щытми, сшIагъэр къыосIон. 
ЛIитIу, байколынхэ фае, ятIонэрэ чэщым якъэрэгъулэгъу 
заухым, ядэжь зэрэкIожьхэрэр згъэунэфыгъэ. Пщы щагум 
зэрэдэкIыжьхэу, зыр чылакIэмкIэ ехыжьы, нахь Iэм-лъэмэу 
зызшIомыдэим чылапшъэмкIэ егъазэ. Ащ чэу къуапэм 
сыщыпэтIыси, ыпи ыжи лъы къадэсфыгъ, зэрэсыукIыщтыр 
ышIошъ зысэгъэхъум, шыу нэгъуаджэхэр Къырым къызэрикIыщтыгъэхэр къысиIуагъ.

--- Page 137 ---

- Олахьэ, боу упсыхэдзэжъым, Къэлэкъут, узэблэн 
щымыIэкIэ сенэгуе,- гъунэгъум изекIуакIэ дырегъаштэми, 
гумэкI-гуIэ горэм Шъэбэкъу зэлъиштагъ.- КIуачIэм нахьи 
зэхэшIыкIыр нахьышIуба?
- Шъхьэ зышIомытым кIуачIэкIэ акъыл къемыгъэгъотмэ, минрэ уеушъыигъэкIи гурыIощтэп,- ишъыпкъи, 
исэмэркъэуи зэхэтэу Къэлэкъутэ щхыгъэ.- О пщым ыпшъэ 
уиIэбэна оIо, адырэм ылъэкIмэ, уишхыщт, узэпикIыщт, 
птхыцIэ къырыкIонышъ, ежь пчэгум къиуцощт...
Пчъэр мэкIэ-макIэу къыIуихи, пщыкIэлэ такъырыр Iэнэ 
шыгъэр ыпэ итэу Къамболэт хьакIэщым къихьагъ. IэплъэкIыр ытамэ едзэкIыгъэу, къумгъан-лэджэн зэрытыр IитIукIэ 
ыIыгъэу, нэгуф ищыгъэ дахэу Сурэт ышнахьыкIэ ыуж итыгъ.
Шхэныр зырагъажьэм, бысымыр зэрецыпаIэрэм 
гъунэгъум гу къылъити, ышъхьэ къыIэтыгъ, ау упчIэгъу 
ифагъэп:
- Сэ моу бэмышIэу сышхагъ, Къэлэкъут, зыкъыздэмышI, о гъогу укъытекIыжьыгъ, дэгъоу шхэ, умыукIыт.
- СыукIытэнэу сыхьакIэкIэ огугъа? - лы гъэжъагъэм 
хэцакъэзэ, шъхьэ еуфэхыгъэм гъунэгъур къыкIэщхыкIыгъ.- Сызэрысыр сиунэ фэд.
- Ар тэрэзэу къэпIуагъ, фэдэ къодыеп, уиун нахь, ау 
зыгорэкIэ сыоупчIы сшIоигъу.
- Адыгэмэ зэраIоу, къызыIупхъ, къытепхъанкI, спхъэн кIыжьынэу сыхьазыр.
- Тахъупщым къыхафэрэмэ афэдэ горэ къыздапшIэмэ, 
сыд къысэпшIэн?
- Ори, ормыри сиIэп, сшъхьэкIи, сыгукIи къыхэсхыгъэ 
лъэпкъ зэгурыгъэIонымкIэ къыспэуцужьрэм шъхьас фэсшIырэп,- шхэныр зэпигъэуи, ынэ шIуцIэ инхэр къикIотыхэу 
пщым къыIуплъагъ.- Ау орырэ сэрырэ, тишIошIхэр бэрэ 
зэтекIхэми, а зымкIэ тызэгурыIонэу къысщэхъу.
- АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, сэ сшъхьи, сиунагъуи 
сшIоIофыжьэп, псаухэмэ, ашхыни, ащыгъыни щызгъэкIэнхэп, адыгэхэр къэухъумэгъэнхэм, зэкъощэгъэнхэм, зэхэлъ 
кIуачIэ язгъэгъотыным лъэкIэу сиIэр есхьылIэщт,- Шъэбэкъу 
ыгу къиIукIэу, ынэгушъхьэхэр къыхихэу игущыIэ къыухыгъ.
- Ащыгъум укъысэдэIун фэягъ, Урысыеми, гъогууанэм 
утеукIыхьэу, зыкъябгъэушъхьакIоу укIон фэягъэп. Тыркуери тищыкIагъэп, Къырыми иIоф къытхерэмылъхь, 
тэр-тэрэу тиадыгэ Iоф зэтэжъугъэгъэфэжь,- Къэлэкъутэ 
къыпиупкIыгъ.
ХьакIэщ нэкIым Шъэбэкъупщыр изакъоу къызенэжьым, ыIуагъи, ышIагъи ынэ къыкIимыхьажьэу зэгыижьыгъ, 
Мэскэу къыгъэнэгъэ кIалэм ыгу фэчъагъ, унагъом исхэм 
янэмыплъ-гухэкI чъыIи ыгъэплъызыгъ, гъунэгъум икъэгущыIакIи шъхьэкIо тIэкIу ригъэшIыгъ. "Джары цIыфмэ 
зыкIаIуагъэр: "СишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипый". Мы 
сызхаплъэхэрэм зафэуукIыжьыгъэкIи, тхьауегъэпсэу 
къыуаIощтэп, зи умышIэу утIысыми, къыуаIолIэн къагъотыщт, афапшIэрэр къыуахъоныжьы, умышIэрэм урагъэмысэ. Къэлэкъути "гъунэгъурэ гъончэджырэ" сфеIожьышъунэп, тищыгъу-пIастэ зэхэлъэу тэпсэуми, игъогу 
сытекIмэ, шъхьас къысфишIыщтэп. Нэхашэ зэримыIэр 
бэшIагъэу сэшIэ, гукIэгъу езгъэшIыщтыгъэ ны-тыхэри пасэу 
шъхьарыкIыжьыгъэх, ежь хихыгъэ лъагъом рымыкIорэр 
пыйкIэ елъытэ, жэбзэ чани Iулъ, лъэпкъым хэлъ гущыIэжъи, 
IурыIупчъи, сэмэркъэуи къыIотэкъу шъхьакIэ, кIочIэ лыеу 
Тхьэм къыритыгъэр къытекIо, Онэтыгъу лъащэ хэсэ гупчэм 
зэрэрихыгъагъэм фэдэу ыIэбжым отэшхо ыпэ ит..."

--- Page 138 ---

Пчэдыжьыпэ нэфылъым кIэтаджи, Къэлэкъутэ ионэш 
зэтырилъхьагъ, цIыфхэр къэмыущыжьхэзэ, гъэтхэпэ жьы 
IэшIур зышъхьарихрэ чылэм дэкIыгъ, чэщ чъыем химылъасэзэ, Къырым къикIырэ шыу нэгъуаджэхэмкIэ Шъэбэкъу ышIыгъэ гуцафэм игухэлъ зэблыригъэхъужьыгъ, 
абдзэхэ гъогур хыIушъо рекIокIыкIэ зэблихъугъ.
"А шашитыжъхэу дышъэм щэхъурэ напэ зимыIэхэр 
адыгэ чIыгум икуупIэ джыри хэхьэгъэщтхэп,- ТIэшъупси, 
БжъытIи адэкIыгъэу Псыбэ риублэгъузэ, Къэлэкъутэ 
зэриIожьыгъ,- чэщыр ямафэу, къушъхьэ мэз лъагъохэр 
ягъэбылъыпIэхэу, загъэшыихъызэ, бэджашъор зытыралъэшъонышъ, цIыфхэр агъэшэхъущтых, лажьэ зимыIэ 
сигъунэгъум пыйхэр фагъэбэгъощтых. Урысыем зэрэкIуагъэр фэсымыдэу, къыхихыгъ нахь мышIэми, джыри ынэ 
кIэсIотагъ, пщылI-унэIуткIэ тырамыгъэзэу, тырагъэзми, 
къадэдгъэхъунэп, шIукIэ ящынагъо къыттырадзэгъагъэмэ, 
къырым нэгъойхэм зыкъарагъэшIэжьыни. Мары чылитIоу 

--- Page 139 ---

сыздэхьагъэмэ, япщыхэми сшIэрэп, оркъхэми лIэкъолъэшхэми сакIэупчIагъэп, чылэм ыпэ итхэр зысэIом, сырагъэблэгъагъ, Тахъупщ пэкIыхьажъым фэдэуи зыкъысфашIыгъэп, шъхьэкIафи, цIыфыгъи къыздызэрахьагъ, ШъэбэкъупщымкIэ ясIуагъэри ахэхьагъ, агухэр ежъухыжьыгъэх. 
Шъыпкъэ, гъэблакIуи, кIэгъэстакIуи къахэмыхьагъэу аIуагъ, 
ау Мэскэу къырахыгъэ тхылъым итыр дэгъоу ашIэ, етIани 
къэбарыр къахэзыхьагъэр къэзыугуфыжьын къахэкIыгъэп. 
Ари адыгэ гугъуемылIыныгъэм щыщ..."
Тыгъэр къохьаным енэцIызэ, Псыбэ чылэ цIыкIоу чъыг 
хэтэ-сэнэшъхьэ зэхакIэмэ тхьапэхэмкIэ джыри зафэпагъэпти, пэIулъашъохэр къызэбэкIрэ унэ зэпыт лъахъщэхэу 
дэгъоу рилъэгъукIхэрэм аблэкIи, нахь ахэIэтыкIыгъэм 
пэчIынатIэ зэхъум, лIы зэкIужь лъэкъымэр щагум къыдэкIи, 
ышъхьэ ыукъощызэ къыIуплъагъ, ригъэблэгъагъ.
- Олахьэ сыкъеблэгъэщтым,- Къэлэкъутэ игуапэу 
шым епсыхыгъ, ардэдэм ятэ яхьщыр кIэлэ Iэтахъор щагум 
къыдэлъэти, шыIупIэр ыубытыгъ.- Мафэри тэухы, сиши 
уцуагъэ, сэри тIэкIу зызгъэпсэфмэ, иягъэ къэкIощтэп. 
Тщымыщэу къытхахьэхэрэм адыгэу сыкъэхъугъагъэмэ 
сыда язгъаIорэр, сибысым? Тиадыгагъ, тизэхэтыкI ары. 
ХьакIэу къытфакIорэр, тшIэми тымышIэми, етэгъэблагъэ, 
тимыхьамелэ пэтэгъохы,- Къэлэкъутэ игущыIэ къымыухзэ, 
хьакIэщыпчъэм Iухьагъэхэу бысымыр къэпсынкIагъ:
- ГухэкI умышIы, хьакIэ, тэ, адыгэхэм, тимышэнми, 
пцIэ сэгъашIэ, узщыщыр къысаIу.- Сэ сцIэр ЛIыхъукI. Мы 
сиунэ гупэкIэ щыт унэ зэхэтыр зиер чылэм ыпэ ит, сэ ащ 
сыригуадз, зекIо кIомэ, сэры ычIыпIэ къыригъанэрэр. О 
сыкъызкIыпкIэупчIэрэм гъэнэфагъэ горэ хэлъ. Пчэдыжь, 
нэфылъ къызэкIичзэ, кIэлэ дэд пIонэуи щымытэу лIы къопцIэ гъур горэм сигъунэгъу бысым къышIи, щэджагъо нэс 
чъыягъэ, щэджэгъоужым нэбгырэ заулэ таугъоий, жэкIэпэкIэ шIуцIэмэ Iэ ащифэзэ, а лIы цIыкIур къыддэгущыIагъ, 
ау ынэхэр зечъэхэу, тынэгуи къыкIэмыплъэу, Шъэбэкъупщыр хьэм къыригъэшхэу, нэгъоимэ къащытхъоу къызырегъажьэм, сфэмыщыIэу сеупчIыгъ:
- Илъэс къэс къызэрэттеохэрэр, хьакъулахь тыным 
къызэрэхагъахъорэр, тибынхэр зэрэзэщатхъырэр ащыгъупшэжьыгъа?

--- Page 140 ---

- Хьау, сикъош, хэмыукъорэ щыIэп, Алахьталэм 
фэшъхьаф, ахэри кIэгъожьыгъэх, шъори тэри тыбыслъымэнба, тызэгъунэгъуба, тызэгурыIомэ нахьышIуба аIо. 
- Сэр зыхэпсэгъахэм къысфэгъэгъу еоIожьыкIэ, 
зэхихыжьыщтэп,- типщы пащи къыфимыдзын ылъэкIыгъэп...
Ардэдэм Къэлэкъутэ ышъхьэ къеуагъэм ымэкъэ гъум 
къыригъэпхъотагъ:
- А зыфапIорэм ынэгу тыркъо телъа?
- ЖакIэм ыцыпэ цIыкIу къыхэщэу гу лъыстагъ.
- АI-анасын! - Къэлэкъутэ къыхэкуукIыгъ, хэгубжыкIэу 
шыу къамыщ утIонкIагъэмкIэ щазымэ тхьаIум еожьыгъ.- 
Мамые шIуцIэ такъырыр къышъулъыIэсыгъэу сшIагъэмэ, 
сыкъэбыбыни. Къумал ар, ЛIыхъукI, къэрари, цIыфыгъи 
чIэзынэгъэ укIакIу. Моу зыдигъэзагъэр къысаIуи, нахьыбэ 
сыфаеп!
- Умыгузажъу, Къэлэкъут,- бысымым хьакIэр къызэтыригъэуцуагъ,- кIасэ уфэхъугъ, шIу зыгу имылъым 
ишыпэ зыдигъэзагъэр тэрэзэу къыуиIонкIэ огугъа?
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- Къэлэкъутэ къытыригъэзэжьи, ышъхьэшхо ыгъэсысымэ зэдэожьзэ, бысымым ыпэ 
итэу хьакIэщым еблэгъагъ, зэретIысэхэу къыIуагъ: - МыемыкIумэ, жьы тIэкIу къытIухьэмэ, лIышIухэу чылэм дэсхэр 
къысфэуугъоихэмэ, Мамые нэпэнчъэр зыфэдэри ясIон, 
къэбар шъыпкъэу сшъхьэкIэ сызыщыгъуазэри афэсIотэн...
III
УзэхэзымышIыкIырэм зыздебгъэшIэжьыным ДолэтДжэрые хъаным къыригъэкIрэр нэмыкI: къыппэблагъи, 
къыппэчыжьи дыдыр дэмыIыгъмэ, укъыридзэщтэп. Иунэгъо кIоцIа, ыкъохэр ара, дзэпэщэ-бэскъакъхэр ара, ишъэ рал щаIыгъ бзылъфыгъэхэр ара, иджэхэшъотетхэр ара, 
ишыIыгъхэр ара, ащкIэ зэхэдз иIэп.
Хъаныр къыоджэ зэраIуагъэм ыгу езы, зэхэзыхрэм 
зегъэбылъы. Ау зэрэхъаныгъоу пштэмэ, ынэшIу зытетыр 
зы нэбгыр - Адыл-Джэрый. Джаущтэу мы илъэс зыщыплIым ыкъо зыкIыфыщытым, зыкIыфэсакъырэм, загъори 
зыфеубзэрэм лъапсэ имыIэу щытэп. Сулейман тырку 
султIаным ыкъо Мустафэ зыпаригъэлъагъэм уж. КъетIэным, ихъаныгъо къенэцIыным гуцафэ фишIыщтыгъэкIэ 
арэп, ау етIани хэт ышIэра, цIыф бзаджэр, шхъогъолэшъу гъуалэхэр хъоих, къыоIушъашъэхэзэ узгъэделэщтхэри 
макIэп, Сулейман ыкъокIэ рашIэнэу ямурадыгъэр зыщымыгъэгъупш, Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь Долэт-Джэрые 
ыIозэ, Адыл-Джэрые инэплъэгъу тырихыщтыгъэп.
Долэт-Джэрые иакъылкIи, ипытагъэкIи, ицIыф гъэпсыкIэкIи ыпэкIэ хъаныгъор зыIыгъыгъэ Сахьиб-Джэрые ебгъэпшэныр шъхьэм къихьэ пакIо, кIэрыбгъэпкIэнэу уфежьагъэкIи, пфэлъэкIыщтэп. Ащ елъытыгъэмэ, нычэпэ Къырым 
щыIушъашъэрэм щегъэжьагъэу щыбыбырэ бзыум 
щыкIэкIыжьэу Долэт-Джэрые хъаным ыIэмычIэ илъыгъ. 
ШъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ илъэпкъэгъумэ къыфашIы фэдэми, ыцIэ зэрэзэхахэу джары зыкIэтхытхыхэри, Сулей мани ицыхьэ къазыкIытелъыри, сыд фэдэ зэо IофкIэ къазыкIыкъотыри.
"Сулейман ицыхьэ къыстелъми,- Долэт-Джэрые 
игупшысэмэ изакъоу къазыхэнэжьыкIэ еIо,- ащи уфэсакъын, уеубзэкIын, уетхьагъэпцIэкIын фае. Зэо машIомэ 
тазэрэпэIутыр фимыкъоу, ежь ыгъэкIосэжь фэдэ ышIызэ, 
зэкIигъэблэжьырэ жъокумэ тапэIуедзэжьы. КъызгурэIо, 
тищыкIагъ тихьакъулахь зытелъ адыгэмэ зядгъэшIэжьыныр, 
тэ тыкъырамыдзэу типый урысмэ адэжь тымыгъэчъэнхэр... 
Ау сыда Волахым, Украинэм тыблищэу Литовым, Шляхтмэ 
анэс тищэу тызфигъэзаорэр? Урыс пачъыхьэм зэрепыйхэрэр ара? Армэ, урысмэ зэп-тIоп тызэрякIугъэр, 
мылъку бэгъуагъи къитщыгъ, къытпэуцужьыгъэ чылэ, 
къалэ пэпчъ тедгъэстыкIыгъ. Ау нахь чыжьэ тыплъэным 
пае уигъунэгъухэр уинэплъэгъу кIэтынхэ фае зыIощтыгъэ 
тихъаныгъо Къырым щызгъэуцугъэ Хьаджэ-Джэрые 
къытфыщинэгъэ осетыр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. ЕтIани 
адыгэмэ ячIыгу лъапсэ зэрэщыряIэм фэдэу тэ мыщ лъапсэ 
щытиIэп. Ахэмэ ялъытыгъэмэ, тэ Къырым тыкъызщетIысэхыгъэр бэшIагъэп, лIэшIэгъурэ ныкъорэ хъугъэми ары. 
Дунэе тарихъымкIэ ар зыуи арэп. Мыщ тыкъыщыуцуным 
ыпэкIэ, лIэшIэгъу заулэ тешIагъэу, мыр адыгэмэ ячIыгугъэу 
аIо... Шъухымэ лъэпкъ къызытаIокIэ, етIани тэгубжы. 
Адыгэхэми къытаIо, якIэ зытет урыс лъэпкъым къытфедзы, 
волаххэри къыткIэнакIэх..."

--- Page 141 ---

Тыгъэ нэбзый шъабэхэр къызэрыкIошъэрэ шъхьаныгъупчъэ лъагэм Долэт-Джэрые Iууцуагъ. Гъэтхэ уцы шъофыжьышэ рэхьатыр Къырым итеплъ. Уц шхъуантIэмрэ 
чъыг къэтIэмыгъэ шэплъышъо-фыжьхэмрэ зэлъаIыгъ 
чIылъэр пчэдыжь тыгъэм фэшъхьаф зэрымыт ошъо чIэгъым 
чIэфэжьрэп. Дунаим идэхагъэ Долэт-Джэрые ынэмэ къапэIухьэрэп, игупшысэ мышIухэр Iузэжъу зэпырыкIыпIэм 
щегъэжьагъэу къокIыпIэ Каспие хым еолIэжьырэ Темыр 
Кавказым щыпсэурэ адыгэмэ адэжь щыIэх. ХэгубжыкI 
хъумэ, зыригъэIэсэжьызэ имаистэ напэ шыукъамыщы мкIэ еожьы. ШъхьаныгъупчъэIум къыIокIыжьышъ, ыIитIу 
ыкIыбкIэ щагъэу мыжъо къолэнкIэ пкIэгъэ джэхэшъогоу 
алрэгъу зытедзагъэр рекIукIы, шыукъамыщыр тахътэм 
тыредзэшъ, шъхьаныгъупчъэм кIэрэхьажьы. "Сыд ятшIагъэкIи, тябэныгъэкIи, тязэуагъэкIи, адыгэхэр къэтыуфэнхэ 
тлъэкIрэп,- Мэскэу жаныехэр зэрэкIогъагъэхэм, гъусэныгъэ зэрэзэдашIыгъэм зырегъэстыжьы, зырегъэшхыжьы.- Хэт щыща а Вишневецкэ дзэпщэу зажэхэрэр? 
Джыри зэ тякIоу тахэжьыхьэгъагъэмэ дэгъугъэ... Тигъунэгъу жаные, бэслъыные, абадзэхэр Iофыжьха, модырэ 
къокIыпIэмкIэ гъэзэгъэ къэбэртэе-адыгэхэри, анахьэу Тэрч 
лъэныкъокIэ гъэзагъэхэр, урыс пачъыхьэмкIэ маплъэх, 
мэгугъэх аIуагъ. Пщыапшъэкъо зиусхьанми, ыIорэр бэу 
ышIэрэр макIэу, тегъапцIэкIэ енэгуягъо. Алахьым ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ идгъэтIысхьагъэхэ пэтзэ, ти 
Тхьэхэр тщыжъугъэгъупшагъ аIошъ, къытфадзы, гъэбылъыгъэкIэ къащ къызфэзыхьыжьхэри макIэп. Тямыушъыигъа, 
тямыгыигъа, чэтэ ихыгъэкIэ ятымыгъэштагъа? Джары IэшIэх 
хъурэ пстэури дэгъоп зыкIаIорэр... Сулейман султIаным 
адыгэмэ якъэбар зедгъэIугъэр мазэм ехъугъ, шIукIи екIи 
джэуап щыIэп... Ащ фэдэ ихэбзагъэп. Тэ тызэрагъэзаозэ, 
хэгъэгуитIум такIыбыкIэ тымышIапхъэ горэ щызэрахьэмэ 
шIэ?.. Сежэнэп, сыфыкъокIын..." - Долэт-Джэрые напIэр 
зеIэтым, хъан щагушхом Мамые дилъэгъуагъ, нибжьи 
зэримыпэсыщтыгъэ IэшIыным диублагъ, адырэми къыгурыIуи, шъхьэ еуфэхкIэ къыфечъэжьагъ. Пчъэшхо кIыбым 
къыщытэджыгъэ бырсырым хъаныр егуцафи, Iэгушъо 
теокIэ заригъашIэзэ, зэджагъэр иунэ къэрэгъулэмэ къыраригъэгъэхьагъ.

--- Page 142 ---

- Убэскъакъ пэтзэ, унэм укъырагъахьэрэба сэIо? - 
ипчъэIутмэ рашIагъэр игуапэми имыгуапэми къыбгурымыIонэу хъаныр Мамые еупчIыгъ.
- Тэрэзэу ашIэ,- къэрэгъулэмэ къырахыгъэ шъхьакIом 
зэкIигъэплъыхьэгъэ гум теIункIэжьмэ, зыозгъэгъэделэнэп 
ыIозэ, хъаныр зыкъогушхукIыщт джэуапыр Мамые къытыжьыгъ,- уипчъэ къыIулъадэрэ пэпчъ, Тхьэм илIыкIу, 
Адыл-Джэрые фэшъхьаф, уадэжь къихьанэу иIоф илъэп.
- Адыл-Джэрыий, хъаншъау нахь мышIэми, сыд Iофынчъэу садэжь къыкIихьащтыр? - къеупчIы фэдэ зишIи, 
Долэт-Джэрые нэшIукIэ ибэскъакъ еплъыгъ, IугушIуагъ.- 
Шъыпкъагъэ къысфыуиI, сицыхьэ птелъ.
- Тхьауегъэпсэу, Тхьэм илIыкIу,- Мамые пчъаблэм 
нахь зыщырищыгъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - 
УищыIэныгъэ сфэгъэтIылъ Iуи, джыдэдэм ар пфэсшIэн!
- АщкIи сицыхьэ птелъ, ау ащ тынэсыгъэгоп. Сэ укъызыфэсщагъэр нэмыкI. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ тиIохэр 
зызэхэлъхэр, джы къызнэсыгъэм адыгэхэр къызгурыIохэрэп. Апхъухэр тиунагъомэ арысых, тфэпIох, 
тфэпсэух, аталыкъхэмкIи тызэблагъэх. Сулейман тырку 
султIанми ишъуз адыгэпхъу, Пщыапшъэкъуи ыпхъу тинысэ, 
урыс пачъыхьэм фыреплъэкIэу зыфаIогъэ Темрыкъо 
ыпхъуитIуи хъан шъузых. Къумыкъу шамхъалыри, къызэраIорэмкIэ, бзылъфыгъэ IофкIэ адыгэмэ яблагъэкIэ сенэгуе. КъызгурыIорэп, ябзылъфыгъэхэр къытатых, яхъулъфыгъэмэ талъэгъу хъурэп...- зэпыугъо-тхьагъэпцIы 
ма кIэкIэ иаужрэ гущыIэ къызэблихъужьызэ, къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Яхъулъфыгъэмэ, о зыр уахэмытэу, талъэгъу 
хъурэп. Сыд ащ етIолIэн тлъэкIыщтыр?
- А зигугъу пшIырэмэ, Тхьэм илIыкIо нэф, сахэмылъы тэжь.
- Уадыгэжьба? - зэхихыгъэр хъаным ыгъэшIэгъуагъ.
- БэшIагъэ! - икIэкIыпIэкIэ къыпиупкIыгъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, укъызхэхьагъэмэ уахэзэгъагъ.
- Ащыщ сыхъугъ.
- Сыогъэмэхъашэ!
- Уицыхьэ къызэрэстелъымрэ шъыпкъагъэу къыпфысиIэмрэ къырысыушыхьатэу, Тхьэм илIыкIо нэф, сIэхъомбэжъые уипчъаблэ есыупкIэлIэн,- Мамые зыготхъожьыгъ 

--- Page 143 ---

шъхьакIэ, хъаным икъэрэгъулэмэ къамэр зэрэгуахыгъэр 
ыгу къэкIыжьи, ибгырыпх ыIэ къытырипхъотыжьыгъ.
- Бащэ къэоIо, бэскъакъ! - Долэт-Джэрые ымакъэ 
кIигъэлъэшыкIыгъ, етIанэ ушъый зыхэмылъ теубытагъэкIэ 
ыпашъхьэ итыр къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Сэ сиIо заIо, къыкIэсIотыкIыжьрэп. Сэ Iаджми сицыхьэ ателъ, ау цыхьэ 
зыфэсшIрэ пстэури сапашъхьэ къизгъахьэрэп.
Къытемыфэрэ шъхьарытIупщыIокIэ хъаным ыпашъхьэ 
зэрэщызекIуагъэр джыры ныIэп Мамые зыздишIэжьыгъэр. Зыгъэ щагудэт дзэлI горэм бащэ къыжэдэкIэу 
зызэхехым, ыбзэгупэ зэрэпаригъэупкIыгъагъэр Мамые 
ыгу къэкIыжьзэ, ыIэпкъ-лъэпкъхэр къызбгырыугъэх, къэлэнлагъэх, ау псынкIэу зызIэкIиубытэжьыгъ. Ынэмэ IэшIугъакIэ акIэмылъыжьыгъэми, ымакъэ кIилъхьан ылъэ кIзэ, 
хъаным еубзагъ:
- Къысфэгъэгъу, Тхьэм илIыкIо нэф.
- Уимысагъэ зыдэпшIэжьыгъэшъ, къыпфэсэгъэгъу,- 
джы Долэт-Джэрые ыкIыб къэгъэзагъэу шъхьаныгъупчъэм 
кIэрыт, тахътэм тедзэгъэ шыу къамыщым загъорэ Мамые 
фычIэплъы,- ау арэп сыкъыкIыоджагъэр. Джы тызэрыгущыIагъэм фэдэу, адыгэмэ ябыслъымэн дин IыгъыкIи къызгурыIорэп. Шъэбэкъупщым ыкъо мази Мэскэу дэмысыгъэу 
урыс диным зэрихьагъэр зэхэпхыгъа?
- Хьау, - къызIуипхъотыгъ.
- Зэхэмыхыгъэмэ, къыосэIо. Жаныемэ джыри ар 
къанэсыгъэкIэ сыгугъэрэп. Тыгъопчыхьэ тишэс къытихьылIагъ. Джа дэдэр абэдзэпщми рагъэшIагъ.- ТIэкIу 
тыригъашIи, нахь мэкъэ тхьагъэпцIышъокIэ къыухыжьыгъ: 
- Узщыщ жаныемэ тызэмыжэгъэ Iаджи къахэхъухьанкIэ 
енэгуягъо...- "узщыщ" гущыIэм къикIырэм Мамые ыIэпкълъэпкъхэр къыгъэучъыIызэ, къыфадзыгъэм къыкIигъэщтэжьыгъап.- КIо, уиIофмэ ауж ихьажь. Мыдэ,- пчъэкъопсым нэсыгъо имыфэзэ, хъаныр къыкIэлъыджагъ,- моу 
шъхьаныгъупчъэм къекIуалI. Модэ мо пхъэшIыпIэм пэIут 
пхъэ хъурэешхор олъэгъуа? Джащ уекIолIэнышъ, укъызэрэсфэшъыпкъэм ишыхьатэу, зыфэпIогъэ Iэхъомбэжъыер сыкъаплъэзэ, еуупкIылIэщт!
- Джыдэд, Тхьэм илIыкIо нэф,- гум къыпыузыкIыгъэми, Мамые къызхигъэщыгъэп, гушIуакIо агъачъэрэм 

--- Page 144 ---

фэдэу зыкъызэригъэзэкIи, къыриIуагъ,- зи езгъэIонэп.- 
Уфаемэ, шыхьат теплъэкIэ къыосхьылIэжьын.
"Сыд есэбгъэшIэщт,- Долэт-Джэрые гукIэ иадыгэ-бэскъакъ дэхьащхыгъ,- неущи, неущмыкIи мафэ щыI, паупкIырэр къыпыкIэжьрэп, тлъэгъун".
Мамые ыIэхъомбэжъые пхъэтэкъэжъым тырилъхьи, 
хъаныр зыIут шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ, етIанэ къамэмкIэ еуи, пигъэлъэтыгъ. Долэт-Джэрые ынэкIушъхьэ 
лыпцмэ яз сысыгъэп. Iэхъомбэжъые пыупкIыжьынымкIэ 
шыхьатынчъагъэти, зыфишIэгъэ хъанышхом фэшъхьафкIэ, 
пчэгъур ыупэпцIызэ, ымышIахэу пиупкIыжьыгъэ къэбаркIэ 
цIыфмэ ахахьи, мафэ зытешIэм, ащыгъупшэжьыгъ. Тхьэ мэфитIу имыкъузэ, хъэдэныри Мамыий тырихыжьыгъагъ. 
Мэфэ заулэ тешIагъэу Долэт-Джэрыерэ Мамыерэ язакъоу 
зызэфэзхэм, хъаным сэмэркъэукIэ къыфидзыгъ: "Ащ 
нахьыбэрэ пIэхъуамби уищыIэныгъи ацIэкIэ сапашъхьэ 
укъимыхьажь". Ау тырку гъогум Долэт-Джэрые зыщытехьащт мафэм ыкъо риIогъагъэр нэмыкI:
- Сэ непэ Тыркуе хы гъогум сытехьэ, Адыл-Джэрый. 
Тыркуем сыкъэтыфэ Къырым хъаныгъор пIэ къисэлъхьэ. 
Хэт уицыхьэ зытелъэу мыщ исыр?
- Сицыхьэ зытелъыр бэ, Тхьэм илIыкIу, ау узщыгугъынэу исыр макIэ. Дзэм сицыхьэ темылъыщтмэ, адрэхэр 
сшIэрэп.
- Дзэр дэгъу, ары тилъапсэри тызщыгугъри. Ау угу 
иубыт, сыд фэдэ дзэри мэл Iэхъогъум фэд, ыпэ уиуцомэ, 
зыдэпфырэм чъэщт. Цыхьэ зыфэсымышIыжьэу сэри чIыпIэ Iаджми сарыфэу къыхэкIыгъ, сыкIодыгъэп. Зыми цыхьэ 
зэрэфэмышIырэр сигуапэ. Ащ лIыпкъым узэриуцуагъэр 
къеушыхьаты. Ау мыхъу зыщыхъужьрэм уицыхьэ зытебгъэлъын цIыф тихъаныгъо исэу сэшIэ.
- СшIэрэп ащ фэдэу мыщ исыр. СэбгъашIэмэ, сигопэн.
- Орырэ сэрырэ тазыфагу шъэф дэлъэп, сикIал, дэлъынэуи щытэп. Мамые бэскъакъыр ары зыфасIорэр.
- Мамый бэскъакъыр пIуи? - Адыл-Джэрые зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, гум къыфечъагъэр ыушъэфыгъэп: 
- Тщымыщ закъоми?
- ЗыгорэкIэ уегуцэфагъа? - Адыл-Джэрые икъэупчIакIэ 
джэнджэш ыгу къыригъэтаджэу Долэт-Джэрые ыкъо 
Iуплъагъ, етIанэ мэфэ заулэм ежь зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ еупчIыгъ: - Хьауми, къызэрэтфэшъыпкъащэм уе гъэтхьауя?
- Ары,- Адыл-Джэрые иджэуап кIэкIыгъэми, къыушъхьафыжьыгъ,- къысфэмыIошъущтыгъэм укъытеIэбагъ.
Долэт-Джэрые IугушIукIыгъ, игуапэуи зэриIожьыгъ: 
"КъызэрэсхэкIыгъэр ыгъэгъуащэрэп, тигупшысэхэри 
зэтефэх. КъыскIэрыплъ, къыскIэрыплъ, сикIал, гъогуонаби 
уапэ илъ..."
- Тигупшысэхэр зэрэзэнэсхэрэр дэгъу, Адыл-Джэрый,- хъаным нахь мэкъэ гъэшIо-шъабэкIэ ыкъо ыцIэ 
фыхигъэщыгъ, къыпидзэжьыгъ,- имыщыкIэгъэ цыхьэкIэ 
зызэрэтымыгъэпцIэжьрэр нахьышIу, сэри джа уиеплъыкIэ 
дэдэ Мамые бэскъакъым дэсIыгъэу мэшIуаем пэсыдзэмэ 
сыуплъэкIузэ, джы нэс къызгозгъэтыгъ. Ау зымафэ 
сапашъхьэ щишIэнэу ыIуагъэмкIэ сыуплъэкIугъэти, ппсэ 
сфэгъэтIылъ сIогъагъэмэ, ыIэхъомбэжъые зэрэсфыпигъэлъэтыгъэмкIэ, зэблэжьыныеп!
- Ы-ы! - Адыл-Джэрые къыхэкуукIыгъ,- Мамые 
бэскъакъым ыIэхъомбэжъые ащ фэдэ къэбар пылъми 
сшIагъэп. Пчэгъур ыупэпцIызэ, пиупкIыжьыгъ аIуагъэти, 
сшIошъ хъугъэ. ГъэшIэгъоны зэхэсхыгъэр, заом укъыщауI энымрэ унэ къаплъэу ар зэпшIэжьынымрэ зэфэдэп, 
ау етIани аущтэу зэрэзекIуагъэм...
- Джары, Адыл-Джэрый, джары,- ыкъо зэхъырэхъышэрэр ятэ къыригъэухыгъэп,- зэкIэми анахь сигуапэр 
"етIани", "ары шъхьакIэ" зэрэпIорэр ары, ренэу ар угу 
игъэлъ, уицыхьэ зытелъ дэдэмкIи джа егъэшIэрэ гущыIэ 
шъхьэрымых-шъэфхэр зыщымыгъэгъупшэх. Джы Мамые 
аущтэу къызкIытфыщытымкIэ гущыIэ заул. Тыгъужъ шъхьэ 
закъу аIоу зэхэпхыгъа? НепэкIэ зэтыубытылIэгъэ Мамыир 
джащ фэд. Тыгъужъыр изакъоу мэшакIоми, бэрэ фэкъудыйрэп, мэзэщы, мэбыу, щыIэшъурэп. Тыгъужъ-хьабзшатэмэ захафэкIэ, ыкIуачIэкIи итхьагъэпцIыгъэкIи анахь 
лъэшми, анахь Iушми, захеушъафэ, зыфаер къыдэмыхъумэ, гукIэ зешхыжьы, зэцэкъэжьы. Чъэ аIомэ, мачъэ, 
тIыс аIомэ, мэтIысы. Зыхарэмыфи, къырарэфэкI фаеми, 
"етIанэр" щагъэгъупшэфэ раIорэр дэхынчъэу афешIэ. 
Джа "етIани", "ары шъхьакIэ" джэнджэшыр ары цIыфыр 
щызгъаIэри къэзыухъумэри... Мамыемрэ сэрырэ тишъэф 

--- Page 145 ---

хэщ-ощ хъунэу сыфаеп. Уицыхьи тегъэлъ, тебгъэлъми, 
фэсакъ. Сыздежьэгъэ Тыркуем, Сулейман султIаным 
дэжь, бэрэ сыкъэтыщтэп, ау щытми, дзэпщмэ уинэ плъэгъу 
атемых, язакъоу къызэкIэрымгъанэх, ушъхьагъу къафэгъотызэ, зэугъоилIэ зэпытых...
ИлъэсишъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, византийхэр КонстантинополькIэ, урысхэр ЦарьградкIэ заджэщтыгъэхэ къалэу 
джы тыркумэ Истамбул раIозэ, агъашIорэм Долэт-Джэрые 
ятIонэрэ мафэм ищэджэгъуапэмэ адэжь нэсыгъ. Сельджукмэ ащыщ огъуз лъэпкъмэ ядзэпщ Осмэн 1453-рэ 
илъэсым КъокIыпIэ Византием шIуиубытыгъэгъэ къалэм 
джыри азэнэджэ зэпэджэжьмэ зэлъаштэгъагъэп. Ежь 
Долэт-Джэрые тыдэ кIуагъэми, къыздырищэкIыщтыгъэ 
иазэнаджэ амдэз ыштэщтыгъ, быслъымэнмэ ошъо чIэгъым 
щафигъэIущт шъэлэотэ къэхьыным зыфегъэхьазыры, 
хъанми къыдырахьакIрэ джэрз къумгъан-лэджэн зэпэжъыужьмэ амакъи къагъэIу, ипчэнышъо фыжь нэмазлыкъри хьазыр.
Къухьэм щыхэушъхьафыкIыгъэ хъан унэм ишъхьаныгъупчъэ бгъузэ Долэт-Джэрые Iухьэу хы нэпкъым шъхьащыуцукIыгъэ къалэу зимэщыт минарэ зандэхэр ошъо 
чIэгъым чIизым дэплъагъэп. Мафэ, тхьамафэ, мазэ, илъэс 
къэс зибыслъымэныгъэ хэхъо зэпытрэ Истамбул къалэр 
Долэт-Джэрые апэрэп зилъэгъурэр, исабыигъо щыкIуагъ, 
щеджагъ, тыркумэ ахэдаIомэ, акIырыплъызэ, инэгъой 
гупшысэ къыщыхэхъуагъ, зыкъыщиIэтыгъ. Джы тыркумэ 
япэщэ Сулейманым нэIуасэ щыфэхъугъ. Шам, Палестинэр, 
Мысырыр зыIэ къизгъэхьагъэм, Осмэн хэгъэгур зэхэщэгъэнымкIэ кIэщакIо хъугъэм кIырыплъыгъ, адыгэ пшъашъэр 
къызещэм, инысащи хэтыгъ. Зыгъэ палъэгъэ Мустафа 
къызыхъугъагъэри непэ фэдэу къешIэжьы. Къырым хъаныгъэ Сахьиб-Джэрые ычIыпIэ, зэо-бани хэмылъэу, ДолэтДжэрые изгъэхьэгъагъэр Апэрэ Сулейман ары.
Къырым хъаныгъор Долэт-Джэрые ыIэ илъ зыщыхъугъэм щыублагъэу илъэсым щэ-плIэ Истамбул мыкIоу 
къыхэкIыщтыгъэп. Зэгорэм а зы мазэм тIо кIон фаеу хъугъагъэ, ау гъэрекIо елъытыгъэмэ, мы илъэс къихьагъэм 
апэрэу Тыркуе гъогум техьагъ, зыримыгъэукIыхьэу ар 
езгъэшIэн Iофи адыгэмэ, урысмэ къапкъырыкIыгъ. Жаные, 
бэслъыные, абэдзэ Iофхэр арэп, ахэр мафэм фэдэу нафэу 

--- Page 146 ---

ыпашъхьэ илъых. Чэщ мэзахэм яхьщырхэр къэбэртэе 
къохьэпIэ адыгэмэ, Темрыкъопщыр зипащэмэ къахэкIзэ, 
Къырым къэсрэ къэбархэр арых.
Азэнэджэ зэпэджэжьмэ Истамбул ышъхьагъ зытырапхъотыкIыгъ. Долэт-Джэрые иазанаджэ къухьэ пэкIэ 
хэIэтыкIыгъэм теуцуи, ишъэлэуатэ дунэе къопиплIымэ 
афигъазэзэ, къалэм шъхьарытэджагъэмэ ащыщ хъугъэ. 
Долэт-Джэрые быслъымэн лъэпкъыр зиIумэт Алахьым 
ыпашъхьэ тэмэ ефэхыгъэкIэ иуцуагъ. Апэрэ дыухьэ едзыгъор къызехьым, ышъхьэ фиуфагъ, ыпкъ фыриуфэхыгъ, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ фэтIысыгъ, ящэнэрэ дыухьэ къэхьыгъом ыуж, ежь ыбзэкIэ цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьталэм зыфигъэзагъ: "...Гъогу сыкъызфытехьэгъэ Iофыр къыздэгъэхъу, си Алахь. ГушIу къысфызимыIэхэм, сызылъэгъу мыхъухэрэм агу къысфэгъэушъэб. Непэми неущми зыпашъхьэ сихьащт уилIыкIо 
Сулейман султIаныр гушъэбэ-зэхэшIыкIыкIэ къыспэгъэгъокI, тэркIэ шъэф горэ иIэмэ, нафэ къысфегъэшI. Тэ о 
зыр ары ти Тхьэр, ти Тыгъэр, ти Мазэр, ти Дунаир. Мыхьамэт 
къыфебгъэхыгъэ шIэныгъэр къабыл тфэхъугъ, нэмыкI 
цIыф лъэпкъхэми ахэтэлъхьэ. Къыопыйрэр типыи, уиIорэ 
уишIэрэ зэхэзымышIыкIырэм имафэ мэзахэ фэтэшIы. 
Къысфэгъэгъу нэмыкI лъэпкъ мыдаIомэ ягугъу уапашъхьэ 
къызэрэщысшIырэмкIэ, ау тэ адыгэмэ тафэдэп. Ахэмэ 
уидин аштагъэу аIозэ уапашъхьэ къиуцохэмэ, пшIошъ 
умыгъэхъу - нэпитIу зиIэхэм ятхьабэхэр джыри зыщагъэгъупшэрэп, къытфебгъэхыгъэ уи КъурIан дышъэ теIабэхэзэ 
тхьэ аIошъ, агу ураубытэным ычIыпIэкIэ, чыристан джаурмэ, 
урысмэ адэжь мачъэх, уапашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ 
къитIысхьанхэм ычIыпIэкIэ, ахэмэ шъхьащэ афашIы, урыс 
пачъыхьэр къызкъуащэным кIэгуIэх. ЗэрэхъурэмкIэ, тидин 
къырадзэрэп, нэпцIыкIэ къыддыщыIэх. Жаные, бэслъыные, 
абадзэмэ язакъоп, къокIыпIэ Тэрч лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ 
адыгэхэри ары. Ахэми ялIыкIохэр урыс пачъыхьэм дэжь 
аIопщынхэу зэрягухэлъымкIэ макъэ къытагъэIугъ. О уиIорэ 
уишIэрэ зыхэмылъ щыIэпышъ, ти Алахьышху, къысфэгъэгъу, сиакъыл зынэмыс щыIэмэ, ау етIани унэшIу 
къытщыпфэнэу, тибыслъымэн Iофыгъохэр къыддэбгъэхъунхэу тыолъэIу"...

--- Page 147 ---

Къырым хъаныр Тыркуем зыкIокIэ зыщиIорэм Сулейман султIаным ипчъэ къызэрэфыIуахыщтыгъэм фэдэу 
къызщысыгъэ апэрэ мафэми къыкIэлъыкIуагъэми къыдэхъугъэп. Шъыпкъэ, гуIэтыгъэ пэгъокIыкIэу Тыркуем 
къыщыфашIыщтыгъэм мызгъэгуми рамыгъэхъугъэмэ, 
къыщагъэкIагъэп. Хэгъэгум иятIонэрэ лIышъхьэ шъхьэкIэфэныгъэ-лъытэныгъэшхо къыфишIызэ, къухьэуцупIэм 
къыщыпэгъокIыгъ, кушъхьэрыхъо зэIухыгъэм исэу, ыпэкIи 
ыужкIи шыу зэтегъэпсыхьагъэхэр итхэу, зылъэгъурэмэ 
зэлъагъэшIагъоу анахь хьакIэщ дэгъум ащагъ, ифэIофашIэхэри хэз фамышIэу къыфагъэцэкIагъэх. Ау султIанымрэ хъанымрэ пэшIорыгъэшъ зэзэгъыныгъэ зэрэзэдамышIыгъэм иягъэкIэ, Сулейман хэгъэгу лIышъхьэм мэфитIу 
благъэм ишIуфэс рихьылIэн зэримылъэкIыщтыр къыгурагъэIуагъ. ЦыхьэмышI чъыIэ горэ, къызхимыгъэщыгъэми, 
хъаным ыгу къитэджагъ: "ГъэшIэгъона къыфэсымыIопщыгъэмэ... ХэшIыкI зэфытимыIэу ежьри тадэжь Iаджри 
къэкIуагъ, сэри сыфэкIуагъ... Сыд фэдэу шъукъысIугушIозэ 
сышъогъашIоми, мы Iофым зыгорэ хэхъухьэ. Къэбар 
Мэскэу къызэрэсфырахэу, урысхэр тазыфагу къыдэхьэгъэнхэуи?!"
Джа пчыхьэ дэдэм къырым хъаным ицIыф шъэфхэу 
Тыркуем щиIыгъхэм Iофым изытет къызэрагъэшIэнэу 
лъэтемыт пIалъэ афишIыгъ, пчэдыжьым къырахьылIэжьыгъэ къэбарыр ыгу къыхэуIагъ, изакъоу къызэнэм, 
зэриIожьыгъ: "Сызэнэгуягъэ шъэфыр нафэ къэхъукIэ 
сэгугъэ. Урыс пачъыхьэм илIыкIо непэ Истамбул дэкIыжьы... Хыр ара хьауми чIылъэр ара зэрыкIожьрэр?.. 
Сегупшысэгъэ къодый нахь, къызнагъэсыгъэ къэбарым 
ишъыпкъапIэ зэсымыгъашIэу, симышъэфэгъу дэжь 
кIэупчIакIо сыкъэкIуагъэу мэхъу. Хьау, ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп. Тэ цыхьэ зэфэтымышIыжьмэ, хэта ащыгъум 
цыхьышIэгъу къытфэхъужьыщтыр? КъокIыпIэ лъэныкъори, 
къохьапIэри, урыс лIыкIоу зыфаIуагъэр къыздикIыгъэ темыр 
лъэныкъори типыи, Къэзани, Астрахъани, Нэгъой хъаныгъо 
иныри, цIыкIури дгуаутыгъэх, персхэри къытэпыих. Шамэ, 
Палестинэр, Мысырыр, нэмыкI хэгъэгухэр заокIэ къызхэбгъэхьагъэкIэ, Ливоным угоуцуагъэкIэ, урысхэр къыоIушъашъэ-уяIушъэшъэжькIэ, тырку султIаныр, уиIофхэр зэтебгъэпсыхьагъэхэкIэ умыгугъ, анахь уипыир къызщыкъокIыщт 

--- Page 148 ---

лъэныкъор пшIэнэп... Ау щытми,теплъын неущ зыкъызэрэсфэпшIыщтым. ПIупшIэмэ шъоу атецIэлэгъэщтмэ, сэ 
сишъоупси пфэзгъэдыджынэп. Ау сэ салъэныкъокIэ адыгэ 
Iофыр зэрэщыуушъэфрэр сыгу къео. Хэт етIани уишъэфэгъур? Тэ анахь типый урысхэр ары. Шъо такIыб шъудэтэу тафэшъумыгъэблыщтыгъэмэ, ахэр тимыпыигъэнхэкIи 
мэхъу... Сулейман сигъэныбджэгъоу, лIыгъэ-къэраркIэ 
къыскъотэу, къызготэу КъырымкIэ сипый шъэфмэ арегъэлъэгъуми, ятэжъ Фатхьи шIокIэу тэ кIона, ыпIугъ, ыгъэсагъ, 
тхьагъэпцIыгъэ Iаджми афиуIушыгъ".
Ардэдэм Фатхьи ятэ Мурадым, Сулейман ятэжъым, 
ришIэгъагъэу, цIыфмэ ахэлъэу къаIотэжьрэр ыгу 
къэкIыжьыгъ. Мурад султIаным ыкъо Фатхьи кIэлакIэзэ, 
къызэраIорэмкIэ, илъэс пшIыкIуя, тIокIа ыныбжьыгъэр, 
ипачъыхьагъо ритыжьыгъэу, ежь ыгу зэIущтыгъэ къэлэ 
цIыкIу горэм дэсыгъ. А лъэхъаными ыужкIэ къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэми зао зыхъукIэ, тыркудзэр зезыщэнэу, ыпэ 
итэу заом Iузыщэнэу султIаныр ары къызытефэщтыгъэр. 
Арыти, Фатхьи, заокIэ Балканым зыщыкIощтым, ашIокIэлаIоу тырку дзэпащэмэ цыхьэ фамышIэу къызгурэIом, ятэ 
Мурадэ фэтхагъ: "Дзэпщмэ сашIокIэлащэшъ, къакIуи, 
зэрэтыркудзэу апэ иуцу". Муради ыкъо зэригъэжагъэп: 
"СултIан IэнатIэр къыпфагъэшъошагъэмэ, дзэм ыпэ иуцу, 
Тыркуем фэзау, фэшIушI". Лъэтемытэу мыщ фэдэ джэуаппшъэрылъ Фатхьи ныбжьыкIэм ятэ Мурад фынигъэсыжьыгъагъ, фагъэпытэгъагъэри Iончъэу ыгъэцэкIэн фаеу хъугъагъэ: "Арэу оIомэ, сы Тыркуе султIанмэ, къакIуи, 
къызготэу къыздэзау". Долэт-Джэрые гъогу къытехьан 
зэхъум, ыкъо Адыл-Джэрые зэрэдэгущыIэгъагъэр ыгу 
къэкIыжьи, щхыпцIыгъэ: "Фатхьи ятэ ришIэгъагъэр сэ скъо 
къысишIэжьынэп, иакъыл ащ нэсмэ, сигопэн, опсэу, сикIал, 
есIон. Ау Сулейман султIаным иIушыгъи, итхьагъэпцIыгъи, 
игушIо Iуплъи, инэхэягъи зэрэзэголъыр къызгурыIоу непэ 
езгъэжьагъэшъ, теплъын неущ зыкъызэрэсфишIырэм..."
Пчэдыжь къушлъыкъум ыуж, Долэт-Джэрые къыфагъэуцугъэ пIалъэм ехъулIэу Сулейман иунэшхо Iуащагъ, 
дышъашъо зытелъ пчъэ зэготхэр фыIуахмэ, дышъэпсыр 
зидэпкъмэ, зикIашъомэ, зишъхьаныгъупчъэмэ къатещырэ 
унэмэ аращызэ, султIаным ипчъэ ращэлIагъ. Ахэр зэкIэ 
Долэт-Джэрые ищыпэлъэгъопти, шIогъэшIэгъоныгъэп. 

--- Page 149 ---

Дышъэрэ тыжьынрэ къызтелыдыкIырэ пчъэшхом 
зыкIэрэхьэми, урыс лIыкIо шъэфым фэгъэхьыгъэ къэбарэу 
тыгъоспчэдыжь къырахьылIэгъагъэр ары зэгупшысэщтыгъэр, зыгорэкIэ къырамыIомэ, ежь зэрафыхимыгъэпсыщтым зытыригъэпсыхьэщтыгъэ, ау хэт ышIэра, къышIуамыушъэфмэ, иджэуапыщтымкIи хьазырыгъ.
Джэхэшъогу зэпэлыдыжьым Сулейман султIаныр 
IаплIкъорэгъыкIэ Долэт-Джэрые къыщыпэгъокIыгъ, аIапэ 
зэрагъэубытзэ, хэгъэгушъхьэм ихьакIэ къыриIуагъ:
- Фэсапщи, сикъош, Къырым хэгъэгум ихъан. ГъэрекIо 
бжыхьэ щыублагъэу непэ нэс тызэрэмылъэгъугъэми, 
джыри тыпсаоу, тыузынчъэу непэ тызэрэзэIукIэрэр, дунай 
хьафым тызэрэзэдытетыр лъэшэу сигуапэ,- зэIукIэхэ къэс, 
зэрэзэджэжьхэрэ хабзэмкIэ къыухыжьыгъ: - Типыйхэр, 
джаурхэр тлъэгу чIэрэтых, тишIухэр Алахьыталэм ыпашъхьэ ерэтых!
- Типыйхэр, джаурхэр, Тхьэм илIыкIу, тлъэгу чIэрэтых, 
тишIухэр Алахьыталэм ыпашъхьэ ерэтых! - зы гущыIэ 
химыгъэзэу султIаным иаужрэ гущыIэхэр Долэт-Джэрые 
ыгу къыдеIэу къыкIиIотыкIыжьыгъэх, етIанэ дэпкъ лъапсэм 
кIэрыт тахътэм езэрэщэлIагъэх, пхъэшъхьэ-мышъхьэр 
зытиз Iэнэ фэкIыхьашъор азфагоу, зэпэчIынатIэу тIысыгъэх, 
хъанми къыIуагъ: - ГъэрекIо тызэрэзэрэлъэгъугъагъэми, 
Тхьэм илIыкIу, сыкъыоплъышъ, узэрэщыт,- къыриIуи, 
щытхъу сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ,- уичIыгумэ ахэмыгъэхъуагъэмэ, о зи пхэкIыгъэп, зынэ къыпфэбзаджэр 
Алахьым нэшъу ори пфешI, тэри тфешI.
- Алахьым жэ дахэ урегъэгущыIыкI, сикъош, ДолэтДжэрые хъан,- игуапэу джэуап ритыжьи, тхьагъэпцI 
макъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - ау зэхэтщэгъэ хэгъэгушхом 
хэкIыжьын зигухэлъхэри тэшIэ. Ори ащ ущымыгъуазэу, 
уимыгъэгумэкIэу щытэпщтын?
- ХырыкI адыгэхэр армэ зыфапIорэр, Тхьэм илIыкIу, 
уадэжь къэсхьыгъэ шъхьэузым къытебгъэфагъ, ау ущыгъуаз Iоу сшIагъэп,- теплъын джы ор-орэу къепхьыжьэгъэ 
Iофым ишъыпкъапIэ къепIолIэщтым, гукIэ Долэт-Джэрые 
зэриIожьыгъ, урыс лIыкIор къызысшIоуушъэфыкIэ, 
сызэрэуицыхьэмышIэгъур къэнэфэщт, сыбгъэ дэхъыкIрэр 
джыдэдэм къыосымыIошъущтми, зэгорэм къызыпхэсIужьын чIыпIи сифэн.

--- Page 150 ---

- Тыщыгъуаз,- игушхуагъэ ымакъэ къебэкIэу тырку 
султIаным къыпиупкIыгъ, нахьи нахь игопэжьэу къыухыжьыгъ: - Осмэн хэгъэгум исултIан зыщымыгъозэ 
къэбар дунаим къытехъухьэрэп.- Апэрэ Сулейманым 
псынкIэу, ихьакIи тIэкIу зэкIигъащтэу, тэхътэ шъабэм пкъы 
псыгъомкIэ зыхипхъотыкIыгъ, къырым хъанми ар ышIэнэу 
зыфежьэм, IэкIэ ригъэлъэгъумэ фимыдэзэ, къыгъэтэджыгъэп. Тахътэм пэмычыжьэ джэхэшъошхо лъэныкъор, ыIитIу 
ыкIыб идзагъэу, рикIукIызэ, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Адыгэмэ ягугъу тэшIы шъхьакIэ, сикъош, ахэмэ яIофмэ тэ 
тызэрэфаеу татегущыIэн тыфита? Тыркуем исултIани 
къырым хъанри фитхэп, ишъыпкъапIэкIэ упсэун хъумэ, 
шъори, тэри Iизын тиIэп.
- ТимыIэ мэхъуа, Тхьэм илIыкIу,- Долэт-Джэрые 
зэмызэгъырэр къыдищэягъагъ шъхьакIэ, султIаным къыригъэIуагъэп.
- СэшIэ, хъан, къапIо пшIоигъор. УатебанэкIэ, заокIэ 
хьакъулахь къаIыохыкIэ, ашъхьэ фимыгъэтхэу уашъхьащытынэу изын уиIэп. Урысыем шъуечъэкIэ, зешъупхъокIэ 
къэшъуштэгъахэу екъуа? Джащ фэд адыгэхэри... ТIэкIу 
ахэмкIэ зышъуIажэмэ нахьышIукIэ сэгугъэ...
- Ары шъхьакIэ, Тхьэм илIыкIу,- Долэт-Джэрые султIаным еIэсэкIзэ, пеожь фэдэ зишIыгъ,- тимырзэхэр афэтэгъакIохэба?..
- Адыгэхэр зыфэдэхэр пшIэрэба? Шъуимырзэхэр 
къырадзэха-къырамыдзэха?! Сыда мыщ тызфыщысыр, 
щэджэгъуашхэр модыкIэ къытэжэ.
"Тырку султIаным иурыс лIыкIо сшIуеушъэфы... Аущтэу 
зыкъысфэошIми, уигъомылэ сыхэIэн, къызхэзгъэщынэп, 
ау Къырым зэрэзгъэзэжьэу сакIыб щыжъугъэбылърэ 
мыжъор къэзгъотын..." - ыIомэ, къырашIэрэр шIошъхьакIоу, ыгу теIункIэжьызэ, Долэт-Джэрые къызщытэджыкIыгъ...
IV
Тхьэр зэбгыгъэми насып горэ къыфыкъокIы.
Онэтыгъу лъащэ мылъку гъэтIылъыгъэу иIэм, дышъэми 
тыжьынми, къыщыуцун ымышIэзэ, инэепсыягъэ Iэгу нэкI 
пэкIэ джашъоу гъэрыпIэм зэрэридзагъэмкIэ ежь зигъэмысэжьэу зыригъэжьагъэр тIэкIу шIагъэ. Хым ращы зэхъуми, Тыркуем зефэми, рагъэшхырэ щымыIэу нэфшъагъом къызыщафымэ пчыхьэ нэс чъыгхатэхэм, хэтэрыкI 
хьасэхэм къызщыхамыгъэкIрэ мэфэ зэкIэлъыкIохэми 
джэгъогъугъэу Къэлэкъутэ фыриIэм хахъозэ, гъунэм нэсэу 
дэкIуаий, ежъухыжьэу ригъэжьэгъагъ. Лъэкъо лъэныкъор 
къыдеIэщтыгъэмэ, зыгорэм фэдагъ. Ари къыдэмыхъоу, 
ныбэми къыщыкIэу, утIысыми угъолъыми, птхыцIашъо 
изыщыщтыр къыпшъхьарытэу мэфэ мыухыжьхэр зэпыпчынхэр тхьамыкIагъоми блэкIыщтыгъэ. КIуачIэми къыщыкIэщтыгъэ, гури кIодыщтыгъэ, шъхьакIоми ышхыщтыгъэ 
- чэщырэ ышъхьэ еусэжьызэ, мычъыешъоу пIэм хэлъыщтыгъэ.
"Джары адыгэмэ зыкIаIуагъэр: зэ упкIэн, тIо упкIэн, 
ящэнэрэм ухэпкIэн,- Онэтыгъу фэмыхъоу Къэлэкъутэ 
фишIыгъэ гухьагужъыр ежь зыфихьыжьэу ригъэжьэгъагъ.- Зэп, тIоп, пшIэп сызэрэпкIагъэр, шъэми къехъун, 
сыуцужьын сшIагъэп нахь. ПкIантIэ къыомыхэу мылъку 
бгъотыныр нэцIабгэ, цIыф сыкъимышIэу зэ сызэIабэм, 
сыдихьыхыгъ, етIанэ зыдэсымышIэжьзэ, сыхилъэсагъ. 
Абдзэхэ пхъэцыжъхэм якIэлэ Iэтахъо изакъоу жъонакIо 
зэрэдамыгъэкIыщтыми сиакъыл тефэжьыгъагъэп, мэз 
лъапэм зыщызгъэпсэфыщтыгъэ лIитIур шыоу къыслъежьи, 
кIалэр чIысагъэдзыгъ, язырэр къызызбгъодэлъадэм, 
синасыпкIэ сишы Iушыжъ кIэбгъулъи, чатэр слъэкъо сэмэгу 
къытыригъэфэгъагъ нахь, сыриупкIэхыщтыгъ. Хъуатэуи 
сшIэрэп, къушъхьэ тIуакIэм нахь яхьыщырыгъ, тызэпыримыгъазэу сиш зэрехыгъагъэр джы нэс къызгурыIорэп, 
Тхьэм сыкъэнэнэу ыухэсыгъэти, хьадэгъур сшъхьарихыгъ... 
ЦIыф лъэшхэм узэрагъэкIэсыщтэп, амышIахэу агу ухэуIуагъэми, шъхьакIо япхыгъэми, къыпфагъэгъущтэп, Абдзэхэ 
кIалэмкIэ къысэхъулIагъэм акъыл хэсхыгъэп. Къэлэкъути 
кIочIэ делэ Тхьэм къыхилъхьагъ, щыни, нэхаши ышIэрэп, 
ыгу зынэсрэм ыIэ лъыIэсэу, шъхьарытIупщ-мыгъасэу къэтэджыгъ, сэ ащ сыкIуи, сышIохэфагъ. Ышыпхъу цIыкIоу 
джыри зигъо мыхъугъэр хэта ащ фэдизэу зищыкIэгъагъэр? 
Мамый ары, ынэхэр къижъыукIхэу, къырачъыхьакIэу, апэ 
къысэзыIокIыгъагъэр, нэужым Тахъупщым сытыригъэгушIухьэгъагъ, кIэлэ Iэтахъоу нэгъоймэ ясщэщтыгъэхэм 
анахь осэшхуи Хьамызэ сатыушIэм къысырагъэтыгъагъ. 

--- Page 151 ---

Сыд шъуIуа пшъэшъэжъые щынтIэ цIыкIум, шъоп, лэп 
зэраIоу, палъэгъогъагъэр? Ащ нахь мыхъурэм иягъэкIэ, 
дышъэ-тыжьынэу сиIэр сиIэу, гъэрыпIэ-пщылIыпIэм зизгъэфагъ. СIэгучIэ чIэмылъыми, Къырым щызгъэбылъыгъэ 
мылъкум ызыныкъо зимыIэ Iаджми загъэпщэу, унэIут-байколхэр къадеушъэкIхэу, цIыфмэ захаIэтыкIы, япэIо лъагэхэмкIэ закъыхагъэщы, сэ мыдыкIэ пызыхыжьыгъэ 
IэнэкIэтесым фэдэ сашIыгъ, IофшIакIи икIэрыкIэу сагъэшIэжьыгъ..."
Зытетыр пIон хъумэ, Онэтыгъу ыIэ лъэшхэр Iофым 
екIущтыгъэхэп, ылъэкъо сэмэгуи къыдеIэщтыгъэп шъхьакIэ, 
пшъхьэ уфимыт зыхъукIэ, лъэгуанджэкIи ууцущт, пхэкIыкIи уцохъощт, псэр IэшIушъ, къыпшъхьарыт щынагъом 
пфэмышIэн пшIошIыри уигъэукIочIыщт, ыпэкIэ уасэ зыфэмышIыщтыгъэр цапэкIэ пштэжьы уишIыщт. Онэтыгъу 
шъхьэзэкъо-бынынчъэм иш Iушыжъ игъусагъэмэ, зы 
чэщыкIэ зыдэхъугъэри амышIэу зигъэбзэхыжьыни; моущтэу, лъэс-лъэбыIоу, лъэкъо лъэныкъор мыхъоу, чыжьэ 
зэрамыгъэкIощтыр хьакъэу ешIэти, хэхьажьыныр къышIудэуае къэс щигъэзыещтыгъ.
ФэмылъэкIыжьыхэ зэхъум, мафэ горэм зигъо блэкIыгъэ чэрэз шIуцIэ цIыкIум фэдэхэр, зэрэнэпцIыр ышIэзэ, 
Iэбжыб из чъыгым къыпичи, идыджыгъэ ынэгу зэригъалъэзэ, ышхыгъ. Ащ ыуж бэ темышIэу дэи къэхъугъ, кIоцIыр ришхыкIэу, Iупсыр къыIуифэу ригъэжьагъ, зыфэчырэщтыгъэ сатыушIэм иунэ къагъэсыжьи, уц горэхэр 
къыратыгъ, щэ гъэшIоIугъэм рагъашъозэ, къагъэжыгъ, 
амышхырэ пхъэшъхьэ-мышъхьэм рагъэгъэлIагъэп, ау 
изытетыгъэ ымыгъотыжьызэ, тхьэмафэ щылъыгъ, тхьэмэфитIу тешIагъ, ящэнэрэм щагум къыдадзыгъ.
"Хьэр зыфагъашхэрэр къыдахьэрэм ехьакъушъ, щагур 
къеухъумэ, сэ сыдыкIэ тырку сатыушIэм сырибылымыжь,- 
Онэтыгъу зэрихыжьыгъэ шхъомкIэ зыфэрэзэжьми, 
зэдэожьзэ, хэлъэщыкI-елъэкIонкIэ ышъхьэ Iуихыжьыщтыгъ 
Iофтэбгэ шъэожъыер чъэкIэ къыкIахьи, ыгужъуакIэ къыдихыгъэ хьалыгъу тэбэрыжъэ ныкъор къызыфещэим. 
Сабыим игукIэгъу Онэтыгъу ыгу къыгъэушъэбыгъ, ынэпси 
къыригъэчъагъ, ышъхьашъо Iэ щифи, къухьэуцупIэмкIэ 
елъэкIонэу ригъэжьэжьыгъ, гугъэ гори къыфыдэчъыжьыгъэу, зэушъыижьыгъ: - Шъхьафит сыхъужьыгъэмэ, Тхьэм 

--- Page 152 ---

ыIуагъэр хъун, къухьэпкIэ тIэкIу зэIузгъакIэмэ, талъэныкъокIэ зезгъэхьыжьын... зэкIэми анахь дэгъугъэр апэ 
Къырым сифэу, сидышъэ-тыжьынхэм сатеIэбэжьыгъагъэмэ, симыжъо къуае хъужьыщтыгъэ".
КъухьэуцупIэм Iоф щыбгъотыныр мыпсынкIэу 
къычIэкIыгъ. Хъулъфыгъэхэр зэнэкъокъущтыгъэх, зэбэныщтыгъэх, зэзэуапэхэуи къыхэкIыщтыгъэ. Ахэмэ кIуачIэкIэ 
IофшIэн къахитхъыным Онэтыгъу иIоф тетыжьыгъэп, ау 
инэжгъурыгъэ хищыжьыгъ, зызгъэпсэфрэ лIы купэу унэ 
дэпкъым егъэкIыгъэмэ ахаплъи, итеплъэ-IуплъэкIэ анахь 
зыщыгугъын шIошIырэм готIысхьагъ, ыгужъуакIэ къыдихыгъэ тэбэрыжъэныкъор зэфэдитIо зэгуичи, лIы нэгушхом 
фищэигъ, адырэр нэбэ-набэу къеплъи, Iихыгъ, къыIущхыпцIэзэ тыркубзэкIэ зыгорэхэр къыриIуагъ, ежьыри иадыгабзэ IэпэшIыныр къебэкIэу хьалыгъур ышхынэу ригъэлъэгъугъ. Онэтыгъу ыгу пкIантIэ дэзгъэуцощтыгъэхэм тыркубзэр зэримышIэри ащыщыгъ, ау къызхигъэфэгъэ 
хьалэлыныгъэм, шъэожъыем къыфишIыгъэ гукIэгъум 
ихьатыркIэ хьылъэзехьэ чыракIомэ нэIуасэ зызфишIыгъэ 
лIым ахигъэзэгъагъ.
Мэфэ заулэ нахь Онэтыгъу хьылъэзехьэу Iоф ымышIагъэу, къухьэуцупIэм къыIухьэгъэ къухьэм къыщэгъэ 
хьылъэр къызщырахыщтым паплъэхэу лIыхэр зэхэтхэзэ, 
къикIыгъэ цIыфмэ инэIуасэ горэ ахэт фэдэу ынэмэ къапэшIофагъ. Плъэхъугъэп, Нэрыт ары. Къырым кIуагъэу 
Мамые иунэ зытIо-зыщэ щыIукIагъ, ятэ адыг, янэ нэгъоипхъу, адыгабзи тыркубзи изэфэд, къызэрыкIыгъэ къухьэр 
зыфырэм игуадз. КъыфыкъокIыгъэ насыпым ыгу къыгъэлъэпэрэпагъэу Онэтыгъу джагъэ:
- Нэрыт!
ЛIы лъэгэ плIэIубгъор къызэуцум, къышIэжьи, къеджагъ:
- Ора ар, Онэтыгъу, сыдытхьэм мыщ укъихьыгъа?
- Джа зэрэплъэгъу, сыкъэкIуагъ шъхьакIэ, кIожьыкIэ 
сиIэп...- Онэтыгъу ардэдэм ыгу къызэхахьи, ынэкумэ 
къячъэгъэ нэпсыр Нэрыт римыгъэлъэгъу шIоигъоу, зыжэхидзагъ, ышъхьэ ыбгъэ тырилъхьи, зимыгъэхъыеу тIэкIурэ 
щытыгъ, игукIае зырефыхыжьым, зиузэнкIыжьыгъ.
- Сыд къыохъулIагъ, Онэтыгъу, уизытет сыгу рихьырэп.

--- Page 153 ---

- Ар къэбар кIыхь, Нэрыт,- къыфыкъокIыгъэ гугъапIэр 
тырахыжьрэм фэдэу Онэтыгъу къэгузэжъуагъ,- Алахьыр 
осэгъэлъэIу, сэри сыолъэIу, зэгорэм сыкъыпшъхьапэжьын, 
дышъи, тыжьыни къыостын, лъэкI горэ уиIахэмэ, мы хэгъэгум сищыжь... Абзэ сшIэрэп, яхабзэ сыщыгъуазэп, 
шъоф нэкIым игъощыхьагъэм сыфэд, сыолъэIу, Нэрыт...
- Ашъыу, ащ фэдиз лъэIу ищыкIагъэп. НекIо, тэ щыI 
уихьынхэр?
- СIыгъи щыIэп, джа сызэрэплъэгъу,- Онэтыгъу къызIуипхъотыгъ.
Чэщ-мэфищэ тешIэгъэ уж Нэрытдыхэр гъогу къытехьажьыгъэх.
КъухьэуцупIэм псынкIаIоу къыIукIыжьынхэм, Онэтыгъу 
дэгузажъощтыгъ, цIыф нэгъуаджэ горэхэр къыкъоунхэшъ, 
къухьэм ращыжьын къышIошIэу, ыгу ыгъэжьэу къытеощтыгъ, къыдэхъужьыгъэр ышIошъ мыхъупэу къухьэ 
кIахэмкIэ дырекIокIзэ, ыкIыбыкIэ къикIыгъэ Нэрыт ымакъэ 
Онэтыгъу къыкIигъэщтагъ:
- Сыд шIулъэгъуа тырку чIыгум къиунэрэр? Сы къыплъэплъэшъ, къухьэуцупIэм унэхэр тегъэдыкъагъ,- сэмэркъэу-щхыпэр Нэрыт къыпигъохыгъ.
- ШIу слъэгъурэм ащ фэдэ фэмылъэгъуныгъэ Алахьым ригъэшIынэу сыфаеп,- Онэтыгъу хьылъэу хэхьапщыкIыгъ.- Сэ мыщ щысщэчыгъэр ташъхьагъ ит Тхьэшхом 
фэшъхьаф ышIэрэп...
- Щыгъэт, Онэтыгъу,- Нэрыт мэкъэ дэгукIэ къыфэгубжыгъ,- ащ фэдэ гущыIэхэр къырым нэгъоймэ зэхямыгъэх, къурэуи уащымыхъоу хым ухадзэщт. Пщыгъупшэжьыгъа, Тыркуем тэ тыригъус, ытамэ тычIэт. Модэ 
кIуи, зыгорэ шIэ, Iофынчъэ-дэлъынчъэу сызигъусэмэ 
зыкъямыгъэлъэгъу...
- КъэIо къодыий арба, Нэрыт, мы хышхор жъо къысаIуи, пэкIэ фэсыжъон. О къысфэпшIагъэр егъашIэм 
сщыгъупшэнэп, оры сыкъэзгъэнэжьыгъэр...- рэзэ-щытхъу 
гущыIэхэр къыIутэкъузэ, Онэтыгъу сыд ышIэнэу къыраIуагъэми хьазырэу ежьагъ.
Хым зытетхэр чэщ-мэфитIу хъугъэу, ящэнэрэ пчэдыжьым ынэ къызэкIихыгъэ къодыеу, хыжьы уаер ошIэ-дэмышIэу къашъхьарыуагъ, къухьэ цIыкIур дедзые, къыредзыхыжьы, сэмэгубгъумкIэ дэпкъым фэдэу къатефэрэ 

--- Page 154 ---

ощхым хэтэу, хыпсы щыугъэр къажэхекIэ, цIыфхэр 
зэредзэх, кIапсэмэ арегъатхъох, къатеогъэ тхьамыкIагъом 
Онэтыгъу пэуцужьын ылъэкIрэп, ежьыри реуты, гуIэнкIэ 
къэтэджыжьышъ, къызыкъонэн шIошIырэм зыхегъанэ, 
ыгучIэ изыгъэу мэтхьаусхэ: "Емынэм къелыжьи, тэлаом 
ыхьыжьыгъ" зэраIоу, пщылIыпIэм сыкъикIыжьыгъ сIомэ 
сыгушIозэ, сэр-сэрэу кIодыпIэ зизгъэфэжьыгъа, си Алахь? 
Зыгорэ къысфэпшIэжьынэу щытмэ, унэшIу къысщыгъаф, 
сыкъэухъум... Хыуаер зэрэщынагъор пчъагъэрэ слъэгъугъэ, хы кIыIум тыриубытагъэхэми къаIуатэу зэхэсхыгъэ, 
ау мырэу гугъэкIодми сшIагъэп..."
Хыуаем ыгъэгуIэжьыгъэхэми, ошIэ-дэмышIэкIэ къызэратеуагъэм фэдэу щэджагъо мыхъупэзэ ашъхьарыкIыгъ, 
тыгъэри къыкъокIыжьыгъ, ау хыорхэр мыIэсэжьхэзэ, 
мафэри кIуагъэ, чэщи къэхъугъ, пчэдыжьым хыр зэрэрэхьатыжьыгъэр зелъэгъум, Онэтыгъу ыгъэшIэгъуагъ.
- Ащ шIагъо хэлъэп,- Нэрыт къыгуригъэIуагъ,- хыуаер лъэныкъогъазэу рыкIуагъ, ащ фэдэхэр гъэмафэрэ 
къыхэкIых.
Къырым хы нэпкъым зытеуцом, Онэтыгъу зэплъэкIыжьи, хы кIышъо рэхьатым цыхьэ фимышIэу нэжъыкIэ 
рыплъагъ, етIанэ къыблэмкIэ ынэгу гъэзагъэу уцуи, Тхьэм 
гукIэ елъэIугъ: "Сыкъызэхэпхыгъ, си Тхьэ лъапI, сыпфэраз, 
сыгу уимылъэу зы нэгъэупIэпIэгъу блэзгъэкIынэп, тапэкIи 
сигухэлъхэр къыздэбгъэхъунхэу сыкъыпщэгугъы".
Къухьэм иунэкIын Нэрыт пылъын фэягъэти, Онэтыгъу 
гъусэ къыфэхъугъэп, аущтэу зэрэхъугъэри игопагъ. Къыдежьэгъагъэмэ, игъэбылъыпIэ занкIэу екIун ылъэкIыщтыгъэп, джы идышъэ-тыжьынхэр зыщигъэбылъыгъэ чIыпIэм 
екIущт. Мары, зи арэп къэнэжьыгъэр, тыгъуасэ пщылIыпIэм 
итыгъэмэ, непэ баи хъужьыщт. 
Мамые икъэлэпчъэIу Онэтыгъу нэмысыпэзэ, щагум 
къыдэкIыжьыгъэ лIы лъэгэ нэгу кIыхьэр ышIэжьыгъ, зэлъыпытэу тIо кIэлъыджагъ:
- Сэрбай, Сэрбай!
- Ора сэIо, Онэтыгъу?! - Сэрбай къыпэгъокIыгъ.- 
БэшIагъэ укъызымылъэгъуагъэр, оди ухъугъ, уимыхэбзагъэу улъэс.
- Сысымэджагъ, кIоцI уз Iае къысфэтэджи, ерагъэу 
сыкъыIэпыкIыжьыгъ. Сионэш къыщышIыгъэр сшIэрэп, сэщ 

--- Page 155 ---

фэдэу хэлъэщыкI зэхъум, осэ ныкъокIэ ястыгъ,- къехъулIагъэр зимыщыкIагъэм ригъэшIэнкIэ фэмыеу, зэхилъхьэгъэ пцIыр инэIуасэ пигъохыгъ.
- Дэгъоу услъэгъугъ, джыри тызэIукIэн,- Сэрбай 
IукIыжьыгъ.
Ныкъылъфыгъэ иIагъэмэ зэрэщыгушIукIыщтыгъэм 
блигъэкIэу, Мамые шъэогъу-къотэгъукIэ ылъытэщтыгъэ 
Онэтыгъу къыпэгъокIыгъ. ГъэрыпIэ-пщылIыпIэм къизыщыжьыгъэ Нэрыти, къэлэпчъэIум зыщыIукIэгъэ Сэрбаий, 
нэмыкIхэми къехъулIагъэм ышъхьэ афыримыхыгъэми, 
Онэтыгъу ыгу щышIэгъэ тхьамыкIагъохэр Мамый шIуиушъэфыгъэп, иIоф зытетыр римыIуагъэми, ипцI къычIэщыщтыгъ, Къэлэкъутэ IэкIафи, осэнчъэкIэ тырку сатыушIэ 
горэм зэрэрищэгъагъэм ишъэогъу щыгъуазэу къычIэкIыгъ.
- Сикъэбар зыгорэхэм афэпIотагъэмэ шIэ? - къэщтагъэу Онэтыгъу къэупчIагъ.
- Ащ фэдиз сиделагъэкIэ огугъа? - зэхихыгъэр Мамый 
ыгу римыхьыгъэми, IущхыпцIыкIыгъ.- О къыохъулIэрэ 
мыхъуным иныбжьыкъу сэри къыстыредзэ.
- УзэрэIушыр сымышIэкIэ арэп,- жэ быхъушхор зэхищызэ, Онэтыгъу щхыгъэ,- Нэрыти, Сэрбаий зэрэзгъэпцIагъэхэр къычIэщмэ, укIытапIэ сифэжьын сэIошъ ары.
- Джы сыд уигухэлъ? - Мамые зыфэе лъагъом гущыIэр 
тырищагъ.- Дышъэ-тыжьынэу фэзгъэтIылъыгъагъэр 
джыри зэрэщылъ, тIэкIуи пфыхэзгъэхъуагъ, пшъашъэм 
сыкъежэ. Дзэгъащтэ ыпхъу Нэкурэми Шъэбэкъупщым 
ипшъэшъэ Сурэтми - тIумэ язэу Iэрыфэгъу къыпфэхъущтыр ары. Сэ сишIошIыкIэ, Нэкурэ нахь псынкIэу пIэ къибгъэхьащт.
- Сыд епшIэщт шъыу! - IупшIэ шIыным Онэтыгъу IэутIэ 
дишIыжьыгъ.- Сэрмэ, пшъэшъэжъые цIынэм къыпэу 
уиджэхэшъогу тет Марям къэсштэщт. Мыдаха, мышIыкIашIуа, дунаим зыфэбгъэсэжьын щыIэп, шIу уелъэгъу.
- Ор-орэу къэпIуагъ, Онэтыгъу. Марям сиджэхэшъотет нахь, сишъхьэгъусэп. Сэ шъуз дэгъу сфэхъун адыгэ 
пшъашъэ сыпэплъэ, о сыкъэбгъэгугъагъ...
Пчъэр шъабэу къызэIукIи, Iанэр ыпэ итэу Марям унэм 
къихьагъ. Нэ хъурэе пэ хъурэе дах, нэгушъхьэ къытепшыхэр хэшэплъыкIых, Онэтыгъу зилъэгъугъагъэм ыуж 
зэхъокIыныгъэ фэхъугъэп. Марям Iанэр апашъхьэ къыригъэуцуи, шъхьэщэ-Iупэщх гохьыр хьакIэм къыпигъохыгъ, 
адыгабзэкIэ ипсауныгъэ къыкIэупчIагъ.
- Тхьауегъэпсэу, Марям,- ышъхьэ щегъэжьагъэу 
ылъакъомэ анэс бзылъфыгъэр зэпиплъыхьэзэ, Онэтыгъуи 
IугушIожьыгъ,- тыбзэ дэгъоу урыгущыIэ ухъугъ.
- Нэгъоим адыгабзэ зебгъашIэкIэ, укъигъэгущыIэжьрэп тижъымэ зыкIаIуагъэр сыдэу пшIошIыра, сэри сыкъигъэтэрэзыжьэу къыхэкIы,- игуапэми, имыгуапэми 
умышIэнэу Мамыий IущхыпцIыкIыгъ.
Марям унэм зекIыжьым, лIитIур шхэным хэблыхьагъэхэу, джы нэс ыкуашъо телъыгъэ Iэ сэмэгумкIэ Мамые 
хьалыгъум лъыIэбагъ, Онэтыгъуи ыгъэшIагъоу къеупчIыгъ:
- Ей, пIэхъомбэжъые тэ хъугъа?
- Ашъыу, симыIоф сыхахьи, пчэгъу горэ сыупэпцIызэ, 
пызгъэлъэтыжьыгъ,- шIомыIоф фэдэу къыфидзыжьыгъ, 
шхэныр зэраухэуи къыриIуагъ: - О зыгъэпсэф, зыгъатхъ, 
сэ Адыл-Джэрые къысэджагъэшъ, Iофышхо щымыIэмэ, 
бэрэ сыкъэтыщтэп. ЕтIанэ бэдзэрым тихьан, шыонэзэтелъи, 
шъуаши, Iаши къэтщэфын.
- Тхьауегъэпсэу, Мамый. Тхьэм ишыкуркIэ, ахъщи 
сиI,- тIэкIу тыригъашIи, укIыташъо зытыриштэзэ, пигъэщэжьыгъ,- етIани мыщ сызыщыIагъэм ыуж бзылъфыгъэ 
сыгохьажьыгъэп, джа сыздапщэщтыгъэ шъэралым...
- Ара сиджэхэшъотет удырыщтым фэдэу узкIыпыплъыхьагъэр? - хьа-хьай ригъаIоу Мамые щхыгъэ.- А 
узыдэщыIэгъэ Тыркуем ябзылъфыгъэхэм ащ фэдэ нэплъэгъу япхыгъэмэ, унэшхохэр къыракIыни... Хъун, ащи 
Iоф пылъэп.
Шъончъэ хъужьыгъэ щазмэжъхэр зыщихи, Онэтыгъу 
тахътэм зытыригъэкIагъэу, Мамые ишы лъэмакъэ урамымкIэ зыщэкIосэжьым, макъи-лъакъи ымыгъэIоу, Марям 
унэм къикIошъагъ, Онэтыгъуи къызэшIотIысхьагъ.
- Щылъ, щылъ, о гъогууанэ къэпкIугъ, упшъыгъ,- 
Марям зызэкIиупкIи, тэхътэ пашъхьэм къитIысхьагъ,- Онэтыгъу, сэ сыбзылъфыгъ, сшъхьэ сыфитэп, сIощтми сшIэщтми сямыгупшысэу лъэбэкъу сыдзырэп. Зи зымыIорэм 
зи ымышIэу къашIошIы шъхьакIэ, Мамые ыIохэри зэхэсэхы, 
ыгу илъхэми сащыгъуаз, адыгэ шъуз ымыгъотмэ лIэщтэу 
ыгу риубытагъэшъ, сэ ынэ сыкIэхьажьрэп, адыгэ пшъашъэ 
ыIэ къизгъэхьанэу зыщыгугъырэр оры. Сэ ахэмэ сыда 

--- Page 156 ---

сызэранахь дэир, Онэтыгъу? Санахь Iая, санахь акъылынчъа, аIорэр сфэмыIуа, ашIэрэр сфэмышIа? СинасыпынчъагъэкIэ хъаным иунэ сифэгъагъэмэ, сыд лажьэ сиI? Адыгэ 
зэрэ шхыжьхэм апIугъэм Мамые езэгъыжьыщтэп. СыолъэIу, 
орышъ а IофымкIэ зыщыгугъырэр, джэуап уфэмыхъу. 
Сыушъэфрэп, сэ Мамый шIу слъэгъугъэ, ежьыри сыриджагъоп.
- Ащыгъум моущтэу тэгъэшIы, Марям,- бзылъфыгъэм 
ыгу егъоу Онэтыгъу Iуплъагъ.- Сэ сишъэогъу гугъэм 
хэзгъэкIыщтэп, о пэблагъэ зызэрэпшIыщтым удэмышъхьах.
Бзылъфыгъэр гушIом зэрихьэу, Онэтыгъу къыфэразэу 
иIофмэ ауж ихьажьыгъ.
Щэджагъо мыхъузэ, Мамый нэпцIэ-IупцIэ къэсыжьыгъ, 
шыонэзэтелъи къыфищагъ, зэдэшэсыгъэх. Бэдзэрым 
ихьэхи, онэшыхэр зэпаплъыхьагъэх, лIитIуми зэдашти, 
адыгэ уани телъэу, пцIэгъоплъ шъхьэ псыгъо горэ къахахыгъ.
- Сыд, урыразэба? - онэшыр зэпиплъыхьэзэ, Мамый 
къеупчIыгъ.
- Хъущт, мыщ фэшъхьаф узэнэцIын ахэтэп,- фэмычэф шIагъоу Онэтыгъу риIожьыгъ.- Сишыгъэм фэдэ 
хъунэп, ау гъотыжьыгъо сыригъэфэн.
- Тыдэ къипхыжьыщт уишыгъэр?
- Къэлэкъутэ зэритыгъэр сэшIэ, къыIысхыжьыщт. 
ГущыIэщтыгъэп нахь, цIыфым фэдагъ, сыгу къихьэрэр 
къышIэщтыгъэ.
- КIо, хъугъэ, шыр цIыфы хъугъэу къэпIощт,- Мамый 
къесэмэркъэуи, шэсыжьыгъэ.- Джы тучанхэр къэткIухьащтых.
- Нэрыт дэжьи тыIугъахь, ежь къысэт ыIуагъэп, ау 
Тыркуем сыкъызэрэрищыжьыгъэм пае тхьауегъэпсэу 
есIожьы сшIоигъу.
ЯIофхэр агъэцэкIэфэ, Мамый чыжьэкIэ къыригъажьи, 
Шъэбэкъупщыр япащэу адыгэ лIыкIохэр урыс пачъыхьэм 
зэрэфэкIогъагъэхэр, пщылI-унэIут фэхъунхэу къезэгъхи, 
ащ фэдэ зэрыт тхылъыпIэ къызэрыздащагъэр къыфиIотагъ, 
етIанэ ежь зыфаер Онэтыгъу пкъыригъахьэу ригъэжьагъ:
- Сэри пчъагъэрэ талъэныкъуи, абадзэхэми, абдзахэхэми сахэхьагъ, Долэт-Джэрые хъанышхом иунашъокIэ, нэбгырэ пчъагъи адыгэмэ ахатIупщхьагъ. Тилъэпкъэгъумэ агурытымыгъаIо хъущтэп урыс пачъыхьэм 
тызэремызэгъыщтыр, ащ еуцолIэн Адыгэ шъолъырым 
цIыф къикIыщтэп. Къырым хъаныр адыгэмэ атеожьрэп, 
къош гъусэныгъэ адишIы шIоигъу. ЗэкIэ хэсэгъэкIыжьышъ, 
Онэтыгъу, нэгъойхэри тэри тыбыслъымэнба, титхьи тишIошъхъуныгъи зыба... Джа Тыркуем урязгъэщыгъэгъэ 
Къэлэкъутэжъыр бгъакъэми, урысхэмкIэ адыригъаштэрэп...
- Сэри адезгъаштэрэп, хэсэ пашъхьэми къыщысIогъагъ. Къэлэкъутэ ащкIэ сыригъус,- Онэтыгъу къэбарыр 
шIомыIоф фэдэу къыIуагъ.
- Ар пIоу типый угоуцокъон,- Мамый къэгумэкIыгъ,- 
тэ ощ пае ылъ дгъэчъагъэ, о дахэу ыцIэ къеоIо.
- Сыд ешъушIагъ?
- ИнасыпкIэ игъом зыкъызэригъэзэкIыгъ нахь, Сэрбай 
ышъхьэ шIуигъэлъэтыщтыгъ, ыблэбгъу ыуIи, мазэм ехъу 
пIэхэмыкIэу щылъыгъ.
- ЫкIыбыкIэ къимыкIыгъэмэ, шIурышIукIэ Къэлэкъутэ 
огъу зэрыуигъэхыщтэп,- зэхихырэр ышIошъ мыхъоу 
Онэтыгъу нэбэ-набэу шъэогъум Iуплъагъ.- Сэ лIыукI Iофмэ 
сахэтыгъэп, кIэлэ-пшъэшъэ къэхьын-щэнмэ сапылъ, сичати 
зыгорэм апэIусыдзэуи къыхэкIыгъ, ау Къэлэкъутэ фэдэ 
шыу сыпэкIэфагъэп. А тхьагъэбэгъон, жьыкъэщэгъуи 
Iэбэгъуи уригъэфэжьрэп, чэтыур цыгъом зэрэрыджэгурэм 
фэд.
- КIочIэ делэ Тхьэм къыритыгъ, ар шъыпкъэ, ау ищытхъу къапIоу зэхэсэмыгъэх! Тэ ащ фырикъун къэдгъотыщт...
Бзылъфыгъэ IофхэмкIи нэмыкIхэмкIи зыфаер къыфишIэу Мамые иунэ Онэтыгъу чэщ-мэфищэ исыгъ. Бысымыр зышъхьарыкIыгъэ уахътэр къызфигъэфеди, къалэм 
хэхьагъ, Хьамызэ сатыушIэм итучанхэр зэпиплъыхьэхэзэ, 
ежь сатыушIэр зычIэс унэм къыгот тучаным Къэлэкъутэ 
ышыпхъу Дарые чIэтэу ылъэгъугъ, зыкъыримыгъашIэу 
къыIукIыжьыгъ.
Мамые къызыхэкIыжьым, пчыхьэшъхьашхэ зэдашIызэ, 
Онэтыгъу риIуагъ:
- Зыгъэхьазыр, нычэпэ Тахъупщыр къышъупэплъэщт, 
псынкIаIоу уфэдгъэкIонэу къытфиIопщыгъ. Сэ Iофхэр сиIэх, 
Сэрбай гъусэ къыпфэсшIыщт.

--- Page 157 ---

- Сыкъэмысыжьзэ, хэт сикъэбар Тахъупщым нэзгъэсыгъэр, сэ...
Онэтыгъу игущыIэ бысымым къыригъэухыгъэп:
- Къэбар мыIу щыIэп, сишъэогъу, Iашэу зыдэпштэщтым егупшыс...
Щынагъуи, гумэкIи апэ къимыкIэу Онэтыгъурэ Сэрбайрэ адыгэчIым зэрехьэхэу байколхэр къапэгъокIхи, 
Тахъупщым ихьакIэщ нагъэсыгъэх. Тахътэм хэгъэкIагъэу 
шъхьаукъэщтыгъэ тхы уфэгъэ пщы лъагэр жьы кIэтэу 
къэтэджи, къапэгъокIыгъ, тIэкIуи къягыигъ:
- Шъукъэгужъуагъ... Нэф къэшъынкIэ къэнэжьыгъэр 
макIэ, гущыIэм кIыхьэ зезгъэшIыщтэп. КIэлэжъ нэIуагъэ 
горэ Къэлэкъут аIоу талъэныкъо къитэджагъ, ащ нахь 
мыхъурэр спшъэ къиIэбэнэу зегъэхьазыры. Ижь кIэкIы 
сфэпшIынэу сыпщэгугъы.
- Ащ мылъку ищыкIагъ, зиусхьан,- Онэтыгъу риIожьыщтыр хьазырэу ыIыгъыгъ.
Тахъупщыр зэIэбэкIи, дышъэ чысэр ипIэшъхьагъ 
къычIихыгъ, ыIэгушъо рилъхьи, ионтэгъугъэ къыригъэлъэгъоу ыгъэсысыгъ:
- Мыр зы лIы уасэм къыщыкIэщтэп, сэ узыфэзгъазэрэр 
хьарылъф кIэлэжъ ныIэп...
Къырым гъогу къызтехьажьхэм, Сэрбай инэгъуцу 
дыреплъэкIи, ежь зэригъэфэгъэхэ гухэлъхэри Онэтыгъу 
ышъхьэ щызэхилъхьажьхи, Хы тIуалэр акIыб зэхъум, ушъый 
макъэкIэ къыIуагъ:
- Укъыздэулэугъ, Сэрбай,- зыкъоIэбэжьи, чысэр 
къызкъуихыгъ, ылъытэу пылъыгъэп, IэбжыбыкIэ къыубытыгъэ дышъэ ахъщэр къырихи, игъусэ фищэигъ, зыIехым, 
нэутхэ къэхъужьыгъ,- ау Iоф шIоим ухэсщэнэу сыфаеп, 
оркIэ икъущт Къэлэкъутэ тепщэгъэ тыркъор. Шъыпкъэр 
пIощтмэ, ары Iоу сшIагъэмэ зыфэгъэхьыгъэр, сыкъэкIохэщтыгъэп.
- Сэри а кIэлэ цIынэшхом благъэу секIуалIэщтыгъэп,- 
зиухыижь фэдэу Сэрбай мэкъэ шъабэкIэ къыупсэлъыгъ,- 
Мамый кIодыпIэ зэрифагъэр сынэ къызпэшIуафэм, зыпэIусыдзэгъагъ.
- Ара? - Онэтыгъу ышъхьэ къыкIипхъотыкIыгъ.
- ЕпIожьыкъон, сыолъэIу,- Сэрбаий щтэжьыгъэ нэгукIэ 
къыIуплъагъ.

--- Page 158 ---

Бахъчысэрай къыздэхьажьхэм, Онэтыгъу игухэлъ 
шъэф зыдиIыгъэу, Мамые икъэлэпчъэIу щепсыхыжьыгъ. 
Шъэогъум хъан щагумкIэ зыригъэхьыгъэу Марям ыIуагъэти, нахь игопахэу Iэнэ шыгъэр зэкIилъакIи, чъыепэ тIэкIуи 
рихыгъ, къызэущыжьым, пчыхьэ мыхъузэ, Хьамызэ сатыушIэм фырекIокIыгъ.
- Сыд узезыфэрэр, Онэтыгъу? - сатыушIэ пщэр кIакор 
дышъэ Iэхъоу зытелъэкIыхьэрэр икIэджыбэ ридзэжьызэ, 
къызэплъэкIыгъ.- Джыри пшъэшъэжъые хъупхъэ горэ 
къысфэпхьыгъа?
- Хьау, Хьамыз, къыосщэгъэгъэ Дарие цIыкIур пщысщэфыжьынэу сыкъэкIуагъ. СыолъэIу, сыкъызэхэшIыкI, 
пшъэшъэжъыем ышнахьыжъ псыхэдзэжъ, сыщигъэIэщтэп, 
уасэу къысэптыгъагъэри къыостыжьыщт.
- Ар гущыIакIэ хъущтэп, Онэтыгъу,- ыIапэ къыфигъэсысызэ, сатыушIэр тхьагъэпцIэу къенэкIэуагъ.- Къызысэпщагъэм ыуж пшъэшъэжъыер згъэшхагъэба, сфэпагъэба, пIэ хэзгъэлъыгъэба?
- Ари тэрэз, тхьапш пIорэ адэ?
- Къыостыгъагъэм фэдитIу.
- Сыкъезэгъы. Дышъа, тыжьына узыфаер?
- Сэ къыостыгъагъэр дышъэ...
Унэм пшъэшъэжъыер къызыращэм, ыгучIэ изыгъэу 
къыгот бзылъфыгъэм зыридзыгъ, нэжъыкIэ Онэтыгъу 
фычIэплъи, ынэгу бзылъфыгъэм ыбгъэ щигъэбылъыжьыгъ.
- Мыхъун сыгу къыпфилъэп, Дарий, пшынахьыжъ 
уфэсщэжьын сэIо,- Онэтыгъу гъэшIуабзэкIэ къыIуи, хэлъэщыкIзэ, пшъэшъэжъыемкIэ лъэбэкъу ыдзыгъэу, адырэр 
къыхэкуукIыгъ:
- УкъысэмыкIуалI! Услъэгъунэу сыфаеп!
- Аущтэу умыIо, мы Тхьэр сишыхьат шIу щэхъу сыгу 
къыпфимылъкIэ,- чIыпIэ имыкIэу Онэтыгъу еушъыигъ, 
сатыушIэри гущыIэм къыхэхьагъ. Ащ иадыгабзи, Дарые 
зэригъэшIэгъэ нэгъоибзэ тIэкIури зэхэтэу, къинкIэ агъэдэIуагъ...

--- Page 159 ---

Къэлэкъутэ хатэм къыдэкIыжьыгъэу зитхьакIыжьзэ, 
къэбар гомыIу Джэгъунэ чылэм къыфырахыгъ: Онэтыгъу 
лъащэ къыгъэзэжьыгъ, Къырым къикIи нэгъой гъусэ иIэу, 

--- Page 160 ---

чэщ факIоу Тахъупщым къыфыкъокIыгъагъ. Къэлэкъутэ 
ищхи, игубжи зэхэтэу зэриIожьыгъ: "А хьэлъэщэжъыр 
хым хэбдзагъэми, къыхэкIыжьыщт. Нэгъоймэ ар ятыгъощтэп, ащыщынэщт, бэ шIэн, макIэ шIэн, талъэныкъокIэ 
къыгъэзэжьыщт, джащыгъум нэмыкI пэгъокIыкIэ езгъэлъэгъущт..."
Джэгъунэ тыридзэу макIокIи, гъунэгъу чылэхэр къызэпекIухьэкIи, Онэтыгъу зэримыгъотыщтыр къыгурыIуи, 
Къэлэкъутэ унэгъо Iофхэм ауж ихьажьыгъ. Онэтемых 
зекIолIхэу зыгорэм къылэжьрэмкIэ, гъогум къытырахрэмкIэ псэухэрэм кIалэр афэдагъэп, ихати ыжъощтыгъ, 
ылэжьыщтыгъ, къушъхьэ лъапэм онэшым Iуипхъэщт зэнтхъыри, мэщ хьаси къыщигъэкIыщтыгъ.
Мафэ горэм, щэджэгъоуж хъугъэу, шым пчыхьашъхьэ ритыщт уц цIынэ тIэкIур Къэлэкъутэ къыупкIи, Iанэм 
пэтIысхьэгъэ къодыеу, икъэблэчъэIу къыщыIугъэ шылъэмакъэм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ. ЗыгорэкIэ шъэогъумэ 
ащыщ къыфкъокIыгъэмэ ыIуи, унэм къикIыгъэ къодыеу, 
Дарые цIыкIур быбэтэхэу къыпэгъочъыгъ, зыкъыжэхидзи, 
пщатэзэ, гъэу ригъэжьагъ.
- Сыдытхьэм укъысфихьыжьыгъ, сшыпхъу цIыкIу! - 
Къэлэкъути ыгу къызэхэхьагъ.- Сыд гушIуагъу Тхьэм 
къысфихьыгъэр! Ох-ох, си Алахь, сыдэу уигукIэгъу ины,- 
ыIэгушъошхохэр пшъэшъэжъыем ышъхьашъо щифэхэзэ, 
зэплъэм, Онэтыгъу ышIэжьи, ынэхэр зэтеплъыхэу, 
ышыпхъу IуигъэкIоти, къэлапчъэм дэкIыгъ, Дарыий ыуж 
къилъэ дагъ:
- СыолъэIу, Къэлэкъут, уемызау, сызэрихьыгъэм 
фэмыдэу цIыфыгъэкIэ сыкъихьыжьыгъ.
- Къеблагъ, Онэтыгъу, ащ фэдэ лIыгъэ къыпхэфэжьыныр пкIыхьэкIи сыгу къэкIыныеп,- къэлапчъэр фыIуихи, 
нэхэе-нэгъуцоу шъхьэ фишIыгъ.- Ятэ зыукIыгъэр адыгэм 
къыфепсыхмэ, ихьакI.
ХиIухьэрэ щымыIэу, Онэтыгъу унэм ихьэгъэ къодыеу, 
гъунэгъухэр, хьаблэм тесхэр къэзэрэфыгъэх, хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи, лIыжъи, кIали къэбар гушIуагъор зэхэзыхыгъэ къэнагъэп, цIыфхэр унэм изэрэгъэфэжьхэрэп, бзылъфыгъэхэм, пшъэшъэжъыехэм Дарие IаплI ращэкIы, джэнэцокъэ дахэхэу щыгъхэр зэпаплъыхьэх, лIыжъ-лIыкIэхэри, 
кIалэхэри ыIапэ нэмысхэу уцухэрэп, Къэлэкъути къыфэгушIох, Онэтыгъу унэм ис-имысми амылъэгъурэм фэд, 
пкIантIэр зэрилъэкIэхэу щыс.
Хьаблэм къытекIыгъэхэр Iэсэжьхи, унэр зэгъокI къызэхъум, Онэтыгъу къэтэджыжьи, дышъэ чысэр бысымым 
фищэизэ, риIуагъ:
- Къэлэкъут, бэ угу щызгъэшIагъэр, къысфэгъэгъу. 
Ори къин сэбгъэлъэгъугъ, ау сызэрыбдзэгъагъэ гъэрыпIэ-пщылIыпIэр спэкIэмыкIыгъэмэ, джы сшIагъэм акъыл 
къыфэзгъотыщтыгъэп. Мыр пщыныжькIэ сфапштэмэ, 
сигуапэу къыосэты.
- Хьау, Онэтыгъу, пIысхыщтэп, а дышъэ чысэм зыгорэм ылъ хые телъ,- Къэлэкъутэ IэутIэ фишIыгъ.
- Ухэукъо, Къэлэкъут,- Онэтыгъу щхыпэ макIэ ыIупэ 
къечъагъэу къыриIожьыгъ,- мыр о плъы ыуас нахь, нэмыкIэп.
- Сэ слъы джыри зэрэскIэт,- зэхихыгъэр Къэлэкъутэ 
ыгъэшIэгъуагъ.
- Мыщ илъ дышъэм фэдиз Тахъупщым пшъхьэ уасэу 
къыфишIыгъэр,- бысымыр зыщыгъозэ къэбар цыпэм 
мэхьанэу иIэр Онэтыгъу нафэ къышIыгъ, ау дышъэ чысэр 
Къэлэкъутэ къыIихыгъэп.
V
Мастэр мэкъу кухьэм щыпшIокIодми, узщемыжэгъэ 
чIыпIэ къыщыпхэожьы.
Джа дэдэр Шъэбэкъу къехъулIагъ: Урысыем зэрэкIуагъэр зэрэмыгугъагъэу къыфычIэкIыжьыгъ. Жаные шъолъырыр тIо-щэ-плIэ зэтеутыгъэ хъугъэ. Зы лъэныкъомкIэ 
- оркъхэр, адырэ лъэныкъохэмкIэ - лIэкъолъэшхэр, 
фэкъолIхэр, егъашIэм зыжэ къызэтезымыхыщтыгъэ 
пщылI-унэIутхэр ахэмэ къахэхьажьыгъэх. Зэдезгъаштэ 
фэдэхэри тIурытIу-щырыщэу зэтеутыжьыгъагъэх. Шъэбэкъупщым урыс лъэныкъом щызэрихьэгъэ IофыгъомкIэ 
зэкIэри къепыищтыгъэу арэп, ежьмэ апкъ къикIыкIэ зэхащэгъэгъэ жаные хасэм иунашъо урыс пачъыхьэм зэрэфихьыгъэр нахьыбэм къагурымыIоу, къафахьыгъэ къэбарыр зэхамышIыкIэу щытыгъэп, ау уимышIу пкIэ пхъакIэ 
къыдегъанэ зэраIоу, Iом Iо къыхэтэджыкIызэ, хэти ежь 
зэрэфаеу хъугъэр зэтыриIотыкIыщтыгъэ. АщкIэ КъырымкIэ гъэзэгъэ купмэ уцугъорэ тIысыгъорэ яIагъэп, зиIоф 
Тыркуем къыщимыкIыгъэ Долэт-Джэрые хъанми фэлъэкIыщти фэмылъэкIыщти къыгъанэщтыгъэп, ицIыф шъэфхэр 
псырыкIым къыритэкъугъагъэх, ицыхьэшIэгъу цIыфхэри 
- пщы, оркъ, лIэкъолъэш, пщылIи орэхъу - чылэ пэпчъ 
адэсыгъэх. Итыри къикIыри зыфэдэ амышIэрэ тхылъыпIэу 
пщитIумкIэ къыхъожьыгъэр якIэнэкIэлъагъ, зыгу фэгъуи 
фэмыгъуи ажэ дэмыкIыщтыгъэр янэ ибыдзыщэ джыри 
зыIупэ телъ Кутакъ, Абэдзэпщыр зыщагъэгъупшэщтыгъ, 
зыгорэм игугъу къазыхидзэкIэ, ар лIыпкъ иуцуагъ, ыIощтми, 
ышIэщтми фит аIозэ, пагъодзыжьыщтыгъэ.
Шъхьаныгъупчъэ Iухыгъэм къифэрэ гущыIэмэ 
фэмыхъоу Шъэбэкъу ипчэдыжьышхэ Iанэ къыпагъэтэджыкIыгъ, джэхэшъогум зытекIотым, щагудэтмэ аIорэр 
зэхихыгъэ:
- Кутэкъэ пщыкIалэмкIэ къытэхъулIагъэр сыгу къео, 
Бжьэмыт, инасыпмэ, абэдзэпщыр шъхьащытын, фэмышъуашэ шъхьакIо раригъэхынэп.
- Сэ къызгурымыIорэр, Хьатай, ахэри тэщ фэдэхэу 
пщылIыпIэм итыщтха?
- Джар сшIэрэп, сшIэрэ закъор къыосIон, тизиусхьан 
игъусэгъэ байколмэ къаIожьэу зэхэсхыгъэ, урысхэм 
ящыIэкIэ-псэукIэ тэ къыттекIы, нэмыкI бзэгуи аIулъ.
- Адэ сэ тыркухэмрэ нэгъойхэмрэ абзэгу зэрэзэтефэу 
адыгэ бзэгури урыс бзэгури зэтефэх сшIошIыгъ. Сыдэущтэу ащыгъум типщыкIалэ ахэзэгъэщт, бзэмыIу ахэхъухьан...
- СшIэрэп, сшIэрэп... Сыд мощ фэдиз зичыжьагъэм 
Iахьыл-благъэкIэ Iоф зыригъэшIэу тизиусхьан зыфэкIуагъэр? 
Ащ нахьи нахьышIугъэба тырку лъэныкъомкIэ зигъэзэгъагъэмэ? Хыр тазыфагу нахь мышIэми, чэщ-мэфэ гъогукIэ 
къытпэгъунэгъу, идини теуцо, ыбзэкIэ нэгъоймэ яем 
фэдэмэ, нахь псынкIэуи зэдгъэшIэныеба.
- А тхьэгъэбэгъон, джа тыркухэмрэ нэгъойхэмрэ 
щыIакIэ къытэзымытхэрэр! ЕтIани ядинэу зыфэпIуагъэр 
угу рехьа, къэошта? "Алахьу акбар" пIокIэ, птхьакIумакIэ 
пIыгъэу умылъэгъурэм уеджэкIэ, ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ уетIысхьэкIэ, сыда къикIрэр? Ащ нахьи 
нахьышIуба Тхьэ сурэтым ыпашъхьэ уиуцоу къащ къыфэпхьымэ, убзэкIэ удэгущыIэзэ, шъхьащэ фэпшIымэ. Тыркухэмрэ нэгъойхэмрэ тызэрякIодылIэщтыр, лIыгъэкIэ ядин 
къызэрэтхалъхьэрэр тизиусхьан къыгурыIуагъэти ары 
урысхэм адэжькIэ зыкIигъэзагъэр.
- Ащыгъум сэ сшъхьэкIэ мы Iофым сызэреплъырэр 
къыосIон, Хьатай. Плъэгъун, бэ шIэн, макIэ шIэн, тэ къэтлъэгъужьына-къэтымылъэгъужьына, Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу зэгорэм адыгэхэр зыдэмыкIодэжьхэкIэ. 
АщкIэ сэ зыми дезгъаштэрэп.
- Боу деогъаштэ.
- Хэт зыдезгъаштэрэр?
- Къэлэкъут.
- Ары шъыу, ащ Iо хэлъэп, Къэлэкъутэ десэгъаштэ,- 
Хьатае иныбжьыкIэ макъэ зыкъипхъотагъ,- къыздэшэс 
ерэIуи, шы симыIэми, сыдэшэсын.
- Шы пае укъэнэнэп, Хьатай...- пщылI кIалэр фаемэ 
къызэрэдэхъущтыр къыригъэкIэу Бжьэмыт щхыпцIыгъэ.
Имыхэбзагъэу пщылIмэ зэрядэIошагъэмкIэ Шъэбэкъу 
ыгу зэбгъэжьзэ, шъхьаныгъупчъэм къыIукIотыжьи, Iанэм 
пэмытIысхьажьэу, адыкIэ дэпкъ чыжьэм, кIэрыт пхъэнтIэкIум, аIорэр зэхимыхынэу, тетIысхьагъ. Шъхьаныгъупчъэр фишIыжьынэу ыгу къыпылъэдагъ шъхьакIэ, зэрядэIугъэм гу къылъатэмэ ыIуи, къыригъэкIугъэп, шъхьэр 
зыфигъэсысыжьзэ, зэриIожьыгъ: "Тхьэм къыуишIэн, 
цIыфмэ къыуахъонын", сэ къысэхъулIагъэм фэдэщтын ар 
язгъэIуагъэр. Адэ сыдэу пшIын, сшъхьэ игумэкI зесфэщтыгъэмэ, сыд къысаIолIагъэми сщэчыни. Шъукъысэхъон, 
шъукъысшъхьарыкIу, хьитIум азыфагу сыкъыдэзыгъэуи 
къысашъуIу фаеми, сэрэпсауи, серэшIугъуи сыдкIэ сигъэпэн, тичылэлI горэм зэриIощтыгъэу, дунай нэфым зыщызгъатхъэу сытетыни. Адыгэ Iоф, шъо шъуиIоф, бетэмалых, 
зесфэрэр сшъхьэ зыфэзгъэузыжьрэр, скъо сыл зыкIыхэсчыгъэр! Ашъыу, тыркухэри нэгъойхэри сипыйхэп, мор 
зичыжьагъэу зыфашъуIорэ урысхэри сыдэущтэу сиджэгъоных, къыттерэмыбанэхи, тызэрэрамыпхъуи, тарэгъэпсэуи, нэмыкI тыфаеп. Тиадыгэ кIоцI зэдгъэфэнэу амал 
къытатмэ, хэта мохэр зищыкIагъэр! Ау хабзэ зиIэм бзыпхъэ 
тырахышъ, ахэмэ яхэгъэгу зэхэтыкIэ зэдгъашIэ, тыкIырыплъы тшIоигъу. Джа чыристан динэу, быслъымэн динэу 
шъузтегущыIэрэр тыфаеу тштагъэу къышъушIошIымэ, 
шъухэукъо. Сэрмэ, титхьабэхэр къэсэштэ, ау тэ къызэрэтшIомышIэу дунаир лъэкIуатэ, ыштэрэр зыхегъэткIухьэ, 
ымыштэрэр къызпегъэтэкъу. ТэркIи, тятэхэмкIи, тятэжъхэм ящысэхэмкIи ар зэгъэпшэгъошIу. Урысмэ ахэкIодэщт 
зыфэшъуIогъэ пщышъаомкIэ ар згъэунэфыгъэ, ахэмыхьэзэ, яодыджын зэпеуи, ягъомыли, абзи ыгу рихьыгъ. 
Сыда чыжьэу узкIэIэбэжьыщтыр, нэгъойхэми, тыркухэми 
ахэфэрэ адыгэхэри кIодыхэрэп... Мары, Мамые пштэмэ... 
Шъо хымэ чIыналъэм лъэр щызагъэрэп шъоIо. Хэта ар 
шъуитIу язэу зыIуагъэр? Бжьэмытэп, Хьатай ары. Ащ ыжэ 
зыдэмыгъаф. Къызэрэсщэфыгъэм фэдэу шъаозэ сщэжьын сIогъагъэ шъхьакIэ, адыгэ Iоф мыухыжьмэ тапылъзэ, 
лIы къытIэкIэхъухьагъ, ащ ер еорэшIэри ущигъэIэжьынэп... 
"Хымэ чIыналъэм лъэр щызагъэрэп" - шъхьэкуцIым 
хэтIысхьэгъэ гущыIэ чъыIэхэр джыри Шъэбэкъу къыкIиIотыкIыжьыгъэх.- Ашъыу, шъори шъухым, чылэм шъущыщэп, шъукъытхэзэгъагъ нахь... Къытхэзэгъагъэха?.." - джы 
нэс шъхьэм къыфимыхьэщтыгъэ гуцафэмкIэ Шъэбэкъу 
зэупчIыжьыгъ, зэрядэIошагъэр аригъашIэу, мэкъэ мышIукIэ 
унэм иджыкIыгъ:
- Мыдэ, шъоры засIорэр, Iанэр ишъухыжь!
Шъэбэкъу иджэхэшъо текIухьакIэкIэ шIу зэрэщымыIэр 
унэм къихьагъэмэ къагурыIуагъ, ау къызхамыгъэщэу Iанэр 
аугъоижьыгъ. Пчъэм зынэсыщтхэм Шъэбэкъу яджагъ:
- Хэт шъуитIу язэу "хымэ чIыналъэм лъэр щызагъэрэп" 
зыIуагъэр?
- Сэры, зиусхьан,- Хьатае нэбэ-набэу къызэплъэкIыгъ.
- Ащыгъум, сыхэукъуагъэп.
- Мыхъун сIуагъэмэ, зэкIэсэхьажьы, зиусхьан.- ЗэпыупIэ фимышIэу къыпидзэжьыгъ: - СIуагъэр сшъхьэ фэсхьыжьыгъэти, зиусхьан, сыгу илъыр къэсIуагъ.
- Чылэм узэрэщымыщыр зыдэошIэжьмэ, дэгъу,- 
Шъэбэкъу щхыпцIыгъэ нахь, гухьэ-гужъ хэлъэу къыIуагъэп,- ау тэ тилIакъокIи чылэдэсхэмкIи ухымэп, мы щагум 
укъыдэтэджагъ, ущапIугъ, ущалэжьыгъ, пшъхьэ ыуасэ 
къэблэжьыжьынкIэ илъэси къыпфэнэжьыгъэп. Ау Бжьэмыт 
уезгъапшэрэп, ар унэгъо-бынкIэ тщыщ хъужьыгъэшъ, 
тызэдэпIо, тызэдэлажьэ. О уиIоф шъхьафы, ушъхьэзакъу, 
нэрэ-псэрэкIэ укъытхэтыгъэшъ, непи, неущи сIорэп, къызыщыпIорэр уипIалъэ, шъхьафит усэшIыжьы. Хэт ышIэра, 
узщыщ хьатикъуаемэ уахэхьажьмэ, уилIакъо бгъотыжьынкIи пшIэнэп, ау шыонэзэтелъкIэ зыми уемынэцI, 
ар бэшIагъэ къызыблэжьыгъэр. КIо, джы зыгъэрэхьат, 
етIанэ тызщызэдэгущыIэн чIыпIэ тифэн.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан. КъысэпIуагъэмэ сягупшысэн, 
сшъхьэ сеусэжьын, ныбджэгъуи симыIэу щытэп. Ау уиадыгэ IофхэмкIэ, мы зэкIэ дэдэми къыбдетэгъаштэ. Чэм 
лъакъо шкIэ ыукIрэп аIошъ, Кутэкъэ зиусхьанымкIи удгъэмысэрэп. Тахъупщым икуп аIон агъотыгъэшъ, къонцэ 
шъхьаф алъэшъу.
"СипщылI Хьатае фэкъолI хэкIми,- унэм зекIыжьым, 
Шъэбэкъу кIэлъиIожьыгъ,- Бжьэмыт тхьамыкIэжъым 
елъытыгъэмэ, кIэлэ Iуш, игупшысэ бэмэ анэсы, тэ тимыщыкIэгъэ Iаджи, тызгъэлъэпэоныби ышъхьэ къехьэ. ИтеплъэкIэ, игущыIакIэкIэ, ыпкъ зехьакIэкIэ пщыкIэлэ гъэшIогъабэми уаблигъэIэбыкIын...- гъэрекIо щегъэжьагъэу 
зышъхьарыкIыщтыгъэ гупшысэм ошIэ-дэмышIэу зыкъыжэхидзагъ: - СшIэрэп мощ фэдэр уищагу зэрэдэбгъэтыщтыр... Минсурэ нэмыIэмэ, илъэс къэс пкъыкIэ зыречы, 
кIэлэ зикъэщэгъу зиIэ пщы пэпчъ къыкIэупчIэ, нысэщэ 
джэгумэ джыри ахэтымыгъахьэми, файтонхэр къылъагъакIох, джэгумэ ахэпщэн пшъашъэ тиIэп тIозэ, нэм кIэтыр 
псэм фэд зэраIоу тызэмыжагъэ горэ пщы щагум къыдэхъухьэмэ... ШIулъэгъур машIо, къызызэкIанэкIэ, гъэкIосэгъуай. Хьау, хьау, шIукIэ пщы щагум дэщыгъэн, танэIу 
ищыгъэн фае... Сыд ащ къысиIуагъэр? "КъысэпIуагъэмэ 
сягупшысэн, ныбджэгъуи симыIэу щытэп..." Щыным ыкIыIу 
корэшъу зэраIоу, Тахъупщым тищын корэшъу къытфишIынэу тегъэщынэ тIозэ, тищагу фэкъолI-пщылIым 
зыщетэгъэгъэлIы..."
Шъэбэкъу пщы унэм имысышъоу, щагуми дэмызэгъэжьэу ионэш къычIаригъэщыгъ. Байкол нахьыжъми, апэ 
ынэ къыпэшIофэгъэ Бжьэмыт фэкъолIми, Хьатае джэхэшъотетми сауж шъукъихь ариIуагъ, шыуищми ыуж зырадзагъ. Пщыр къызэмыплъэкIэу, ыуж итхэми къапымылъэу 
хы гъунэм готэу заулэрэ чъагъэ, етIанэ лъэхъу макIэм 
хэтзэ, тхышъхьэм къытехьэгъэ шыуиблыр зелъэгъум, 
ионэш зэтыриIэжагъ, зы байколыр исэмэгубгъукIэ къыгоуцуагъ, адыритIур ыпэ ишъыгъ.
- Шъусамбыр,- Шъэбэкъу шыуитIумэ акIэлъыджагъ,- 
Ацумыкъодыхэр арыкIэ сенэгуе. Тыгъуасэ шэсыгъэмэ 

--- Page 161 ---

псынкIэу къагъэзэжьыгъ. Тхьэмэфэ пIалъ афэсшIыгъагъэр. 
КъэбарышIу къахькIэ сыгугъэрэп.
Къэзгъэзэжьыгъэ шыухэр пщы нахьыжъ пашъхьэм 
щепсыхынхэу фежьагъэхэти, Шъэбэкъу Iэ афишIи, яонэгумэ къаригъэкIыгъэхэп, ежь игъусэхэри пщы нахьыкIэ 
шъхьэкIафэм фиIэжагъэх, зынэIу къыфэгъэзагъэмэ ариIуагъ:
- ШIуфэсыжь шъосIонти, къэбарышIу къэшъухьыгъэу 
сышъухаплъэрэп. СыкъэдаIо, Ацумыкъу.
- Тахъупщым ишыухэр къытпигъэгъокIхи, зиусхьан, 
яадыгагъи яцIыфыгъи зыдашхыжьызэ, ячылагъомэ тадахьэ 
пакIо, яхьэнэ-гъуни тырагъэхьагъэп,- Ацумыкъопщым 
ышнахьыжъ къыриIуагъ.- Тыкъауцухьи, зэо-банэ къытамышIылIэу, чэщ-зымафэ шы IэдэжькIэ тызхагъэтыгъ. 
Къызытэгъэзэжьым, мэлахъом къызэрэтиIуагъэмкIэ, 
Тахъупщым Мамый ихьакI, нэгъой шыухэри чылагъомэ 
адэтых.
- Шъукъэзыуцухьэгъагъэхэр шыубэ хъущтыгъэха? 
- Шыу тIокIым къехъущтыгъэх.
- Чэтэ ихыным шъузэрэхэмыхьагъэр дэгъоу шъушIагъэ, ау Тахъупщым ащ тыхищэнкIэ енэгуягъо.- ТIэкIу 
тыригъашIи, ежь зэриIожьрэм фэдэу, Шъэбэкъу къыпигъэхъожьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, сижаные пщы татэ стырахы... Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! - Шъэбэкъу мэкъэ 
IэтыгъэкIэ къызбгырыугъ.- Пщы татэр пщымэ хадзы нахь, 
пщы къуитIу-къуищ зэкъолъадэкIэ тырахырэп. Шъо унэм 
шъуекIужь, тэ ТрамхьаблэкIэ тыкъокIын. БэшIагъэ ЛIымафэ 
гущыIэгъу сызыфэмыхъугъэр.
Ягухэлъ къыздамыгъэхъугъэ шыухэр зыIокIыжьыхэр 
ары жаные хэсэшIыпIэ тхышъхьэм Шъэбэкъу зэрэтетыр 
къызишIагъэр. Мы чIыпIэр гъэрекIо нэс Шъэбэкъу фэмэфагъ. Сыд фэдэрэ жаные Iофи мыры пэублэ зыщишIыщтыгъэр, зыщаригъаштэщтыгъэр. Илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, 
къыпэуцужь хэмылъэу пщы татэу жаныемэ зыхадзырэр, 
изы гухэлъи, рихъухьагъи къыщыфызэкIагъэкIожьыгъэп. 
ЯшIошIхэр зызэтемыфэкIэ, щызэпеохэуи къамэри къызэфырахэуи къыхэкIыщтыгъэ, ау зэмызэгъыхэрэм азыфагу 
зыдэуцокIэ, зэгуригъаIощтыгъэх. Урыс пачъыхьэм дэжь 
зэрэкIощт Iофыри зыч-зыпчэгъоу мы чIыпIэм щызэдаштэгъагъ, Къэлэкъутэ хэсэ утыгум Онэтыгъу зэрэрищыгъагъэм 

--- Page 162 ---

фэшъхьаф бырсыр къахэтэджэгъагъэп, ари, мэшIо бзыим 
фэдэу зыкъипхъуати, кIосэжьыгъагъэ... "Джы сыд хъурэр? 
- Жаные къихъухьэрэмэ Шъэбэкъу ащыгъозагъэми, зи 
ахэзымышIыкIырэм фэдэу зэупчIыжьы.- Шъорба кIо 
зыIуагъэр? СыкIуагъэшъ, шъуфэсшIагъэр шъудэрэп, скIэлъэныкъо къызэрэзгъэнагъэри къежъугъэкIурэп... Зэ, зэ, 
жаные пщыхэм язакъоп сэ Урысыем сызыIофтэгъагъэхэр. 
Пщыхэри, оркъхэри, лIэкъолъэшхэри, фэкъолIхэри зэхэпхъэгъагъэх. Тахъупщым икуп хэсашъхьэм къемыкIолIэгъагъэхэр..."
Гупшысэ къепхъэкIыгъэмэ зыхащэмэ къахэужьзэ, 
Шъэбэкъупщым хэсэшIыпIэ тхышъхьэри, кIэйри, мэз 
пырыпыцури зэринэкIыгъ. Зыхэфэгъэ гумэкIыгъом тыдэрэ 
лъэныкъо нигъэсыгъэми, анахь гупшысэ хьылъэ хэтыгъэми, 
ыкъо Кутакъэ къыфыдэмыоежьэу уахътэ къыфыхэкIыщтыгъэп. Ащ фэдэ зыхъурэм, зыфихьын ымышIэщтыгъэр 
одыджын зэпеожьхэр мэкIэ-макIэзэ ытхьакIумэ къызэритаджэщтыгъэхэр ары. ЕтIани урыс пачъыхьэм ыпашъхьэ 
зэрихьэгъагъэхэм нахьи джэдыгу гупэ зэрыгъэзыгъэ лIы 
ешъуагъэм Iэбжым къазэрэфишIыщтыгъэр, ар шыбгъэкIэ 
зэрэраутыгъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыщтыгъ. Кутакъэ 
къазэрэкIэлъыплъэщтыгъэр?.. Ар ынашъэ къызыкIахьэкIэ, 
псы куум къычIэужьыгъ пIонэу, жьы къыфэмыщэжьэу 
игупшысэ хьылъэмэ къахэужьыщтыгъэ. "Ежь пщышъаор 
фаеу къэнагъэмэ, сэ сыд силажьэр...- ыIозэ, етIани зегъэрэхьатыжьы, ау къыкIэлъыкIорэ гые упчIэмэ къырауты жьы: - Хэта гъогу тезыщагъэр? Хэта тезгъэгушIухьагъэр? 
Сыда иIоф зыдэщымыIэм къыщебгъэшIэщтыр?.. КъыохъулIагъэр пфэшъуаша-пфэмышъуаша?.. УнэIогъагъэти, 
уапэкIэ бдзыгъэ мыжъом уелъэпэожьыгъэба?.."
Тхышъхьэ мылъагэм шыухэр ехыхи, псыхъомрэ чэпэ 
рекIокIымрэ азыфагу дэлъ шъоф бгъузэ зэщизым ихьагъэх, Шъэбэкъу чылэ благъэ апэ зэрилъыр зэхишIэу, ионэш 
хэпырхъыкIзэ кIэкIорыкIэу ригъэжьагъ, етIанэ лъэхъу 
псынкIэм диублагъ. Щэджэгъо нэмаз шIыгъор къихьагъэми 
екIыми пылъыгъэп, ау игъусэ байколищыр амдэз зыщаштэн 
алъэкIыщт псыхъо лъэныкъомкIэ загъорэ плъэхэзэ, зэрэгумэкIхэрэр зэхешIэ.
Джыдэдэм Шъэбэкъупщым ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэр, ытхьакIумэ итыр фэшъхьаф. Мэскэу зыщынэсыгъэ 

--- Page 163 ---

мафэм иапэрэ пчыхь. Къалэм шъхьащытэджэгъэ одыджын 
зэпеожьыр зыфахьын ашIэрэп. Урыс чиристанмэ яжэмэ 
кIогъу къызэрэсыгъэр къазыраIокIэ, тыгъуаса, тыгъоснахьыпа, джа диным итыгъэ адыгэ хьакIэхэм зыщагъэгъупшэрэр агу къэкIыжьыным ычIыпIэкIэ джыри агукIэ, 
апсэкIэ амыштэгъэ нэмаз едзыгъор Ацумыкъо ипхъэнтIэкIу 
тет азанаджэкIэ паIэты. "Сыда ар псынкIэ къилъэтыкIэ 
зыфэтшIэгъагъэр? - Шъэбэкъу зэупчIыжьы, джы нэс 
шъхьэм къыфимыхьэщтыгъэ джэуапым лъэхъу.- Тызщымыгъозэ цIыфмэ якъалэ тызэрэдэфагъэр, тазэрэхэфагъэр, 
хьауми тызэрэнэмыкI лъэпкъыр къырыхэдгъэщынэу ара? 
Сегупшысэжьышъ, тызхэхьэгъагъэхэри тэщ фэдэх, нэмыкIыбзэкIэ мэгущыIэхэми, фэшъхьаф щыгъынкIэ фэпагъэхэми, а зы цIыфыпкъым тызэдитых, нэ яIэмэ, пэ яIэмэ, 
тэри тиI, мэгущыIэхэмэ, мэщхыхэмэ, тэри тэгущыIэ, тэщхы, 
ягъомылэхэмкIи, тIэкIу тызэтекIы нахь мышIэми, тызахьщыр. Тыркухэми, нэгъойхэми, нэмыкI цIыф лъэпкъхэу 
нэIуасэ сызфэхъугъэхэми ар япIолIэн плъэкIыщт... Диныр 
армэ шIэ? Ащ тызэфеща, тызэпэIуеща? Шъхьаф-шъхьафэу 
тызэрэзэриугъоилIэрэм щэч хэлъэп... Ау етIани а зы диным 
зэдитхэр сыда зэфычIэплъхэу, зэзэожьхэу бэрэ къызкIыхэкIрэр?.."
Псыхъо нэпкъым рекIокIхэ зэхъум, пщыр ибайколмэ 
афычIэплъыгъ, ягунахь къэсэхьми сшIэрэп ыIозэ, ариIуагъ:
- Амдэз шъуштэщтмэ, нэмаз шIыгъор къэсыгъ.
- КъызэрэпIу, зиусхьан,- байкол нахьыжъым зэхихыгъэр ыгу ештэми емыштэми умышIэнэу къыIуи, къыпиупкIыгъ: - Шъыпкъэр шъушIэнэу шъуфаемэ, тыркумэ, 
нэгъоймэ тагъаштэрэ диныр сэ сшъхьэкIэ сшIокъабылэп.
- НэгъоицIэ дахэ уиIэу, Айдар, ар озгъаIорэр сшIэрэп,- 
байкол нахьыжъым къыжэдэкIыгъэр ШъэбэкъукIэ ищыпэзэхэхэпти, Iоф зыримыгъэшIэу щхыпцIызэ, сэмэгумкIэ 
къыготым еупчIыгъ: - Оры, Бжьэмыт?
- Олахьэ, зиусхьан, сэ Айдар фэдэу сызтырагъэтIысхьэгъэ куамэр сфыпымыупкIыщт, нахьыбэм къызэраIоу 
сыпсэун.
- Оры, Хьатай? - къыфызэмыплъэкIэу пщыр къеупчIыгъ.- О угу илъри сшIэмэ сшIоигъу.
- Сэ сыгу зэIухыгъэ, зиусхьан. Къэлэкъутэ зэриIоу, 
адыгэмэ анахьыбэмэ аштэрэр адэсэштэ.

--- Page 164 ---

- ЗэрэхъурэмкIэ, тиефэндмэ зэраIоу, гъогу тытетышъ, 
тищэджэгъо нэмази блэдгъэкIын, узыцIыфкIэ мыхъун 
пIэкIашIэу къыхэкIышъ, сыдэу пшIын, ари титхьэмэ къытфагъэгъун, тигунахьшIагъи къытпаIатыжьынэп, муары, 
Трамхьабли къэлъэгъуагъ,- ежь-ежьырэу Шъэбэкъу 
зызхидзэжьыгъэ Iоф зэхэмыфым ушъхьагъу зэхэблагъэкIэ 
ерагъэу къыхэкIыжьыгъ.
Шыу пэпчъ игупшысэ зэхэмыфмэ заригъэпкIылIагъэу, 
Трамхьэблэ чылэ гъунэм зыщыIухьащтхэм, Айдар къыIуагъ:
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, уигупшысэ зэпысэгъэумэ, 
синэгъоицIэкIэ загъорэ къысэхъулIэрэр сыгу къэкIыжьыгъэшъ ары. Нэгъоймэ, тыркумэ сахафэмэ, сцIэ зызэхахыкIэ, сызэрэадыгэр амышIэфэкIэ, нэшIукIэ къысэплъых, 
сызщыщ лIакъом къыкIэупчIэх. Сыадыг зысIокIэ, бжыхьэ 
чъыг пкIашъэхэу спэтэкъужьых.
- СлъэпкъыкIэ сынэгъой, адыгэмэ сыбзэ сщагъэгъупшэжьыгъ, сагъэунэхъугъ яIоба, бетэмал,- Шъэбэкъу 
зиусхьаныр къесэмэркъэущтыгъэми, гущыIэ лъапсэр 
зынэсырэр Айдар къыгурыIуагъэу, иджэуап кIэкIыгъэ:
- Сыадыгэу сыадыгэп нибжьи сыжэ къыдэкIынэп,- 
псынкIэуи къыIуагъэм кIэгупшсыхьажь къыфишIыжьыгъ: 
- нэгъой пстэури дэи сфэIонэп.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан,- Хьатае зэфэмыIажэу ипщ 
Iизын Iихыгъ,- Айдар, пцIэ адыгацIэкIэ зэблэпхъужь пшIоигъомэ шIэ?
- Ари сэзгъэшIэн щыI,- къыпымылъ фэдэу Айдар 
къызэриIокIыгъ,- адыгэмэ сцIэ зызэхахыкIэ, нэмыплъ 
къысахэуи къыхэкIы. Ау тыздэкIорэ Трамхьаблэ щыщ 
Мамый ыцIэ Къырым щихьэу сэ сцIэ Жаные сыд зыкIыщызэблэсхъущтыр? - Айдарэ къыIуагъэм дэхьащхыжьыгъ, 
игъусэхэми, зиусхьаныр зэрахэтэу, дырагъэштагъ.
ЗихьакIэщыпчъэ зэIухыгъэ зэпыт адыгэ бысымым 
игъомылэ сыдигъуи хьазыр. Шъэбэкъурэ ЛIымафэрэ 
зэщыгушIукI-Iэпэубыт зэкIэупчIэм хэтхэзэ, лы гъэжъагъэр, 
пIэстэ фабэр, щхыурэ хьалыжъо гъэжъэгъакIэрэ зытетхэ 
Iэнэр хьакIэщым къырахьагъ. Бахъсымэ къошынри IэгубжъитIури зытет нэмыкI Iанэри къызычIахьэм, бысым 
нахьыжъым иIизынкIэ Шъэбэкъу раригъэхыжьыгъ. Мэл 
цэгажъэм пIастэр къызэрэдекIурэр игуапэу Шъэбэкъу 

--- Page 165 ---

зиусхьаныр мыгузажъоу шхэщтыгъэ, загъори щхыу Iэгубжъэм хэхъумпIэщтыгъ. ЛIымафэ лым ецыпао, ыныбжь 
елъытыгъэу къычIэкIын, щхыум нахь егугъу.
Урысыем Шъэбэкъу къызекIыжьым, хьакIэмрэ бысымымрэ зэIукIэгъагъэх нахь мышIэми, бэмэ анэсыгъэх. Урыс 
Iофми джыри зэ къытырагъэзэжьыгъ, Къырыми ихьагъэх, 
Тыркуери зыщагъэгъупшагъэп, Къэбэртаий итыгъэх. 
Пщыапшъэкъоми игугъу ашIыгъ, нахь хэшIыкI макIэ зыфыряIэ Темрыкъуи тегущыIагъэх. Апэ къезгъэжьэщтыр 
язэрэмыгъашIэу, нэбгыритIуми жаные шъолъырыр ары 
зыщакIухьэщтыгъэр. ТIури хьарамыгъэ хэлъкIэ зэжэжьыщтыгъэхэкIэ арэп. Ежь иунэгъо Iоф фызэмыгъафэу, чылэ 
Iофыр зэрегъафэ зыфаIуагъэм фэдэу, адыгэ Iоф мыухыжьым ыпэ зыхэщэегъэ дунэе Iофыр тIуми нахь ашIоIофыгъ. 
Ау Шъэбэкъу иошIэ-дэмышIэ гущыIэкIэ жаныемэ анэсыгъэх.
- Уигъунэгъу Жъажъые ыкъо пае зыкъысщедзыеу 
къычIэкIын, ЛIымаф, непэ зыкъигъэлъэгъуагъэп.
- КъызфэпIогъэ Iофым сигъунэгъу ыгъэшэсыгъ.
- Къырым гъогум джыри техьагъэуи?
- Хьау. Къырым гъогуми гъэрекIо ныом тыригъэзыхьэгъагъ, ау, уизакъоу чыжьэба, щынагъоба, фэмыукIочIэу 
къыгъэзэжьыгъагъ. Джы зыдэшэсыгъэр нахь благъ, Дзэгъащти гъусэ фэсшIыгъ. Ыкъо Тахъупщым ихьакIэу къэбар 
къеIугъэти, адыгэ пашъхьэм сшъхьэ щышIуехы ыIуи, кIуагъэ, ау къыфэуфэнкIэ сыгугъэрэп.
- Илъэс пчъагъэм янэрэ ятэрэ зыл къафэмыузыгъэм 
сыд епIуагъэкIи, хэхьанэп. ЛIы мыгъо бзаджэу Жаные 
къихъухьагъэмэ ащыщ. Адыгэлъыр егъачъэ, зипчъэIу Iутмэ 
тызэрарегъапхъо, шхъухьэ къэбар нэмыкI пыIукIрэп.
- ЕгъашIэм зыхэмыкIыжьын тхьамыкIагъо горэ ыкъокIэ 
сигъунэгъу IэкIэмышIагъот...- азыфагу къитэджэгъэ къэбарым ианахь дэипIэмкIэ ЛIымафэ хэщэтыкIзэ, къыухыжьыгъ.
Зи амыIоу заулэрэ щысыгъэхэу, Шъэбэкъу гъэрекIо 
зэхихыгъэгъэ къэбарэу джы ыгу къэкIыжьыгъэр, гые 
макъэкIэ лIыжъым фидзыгъ:
- Зыгъэ гъогу дырекIокIыкIэ къыфыдигъэхьэгъэгъэ 
Пщыапшъэкъо тыригъэгушIухьи, мылъкухьэ Къырым 
ежьэгъагъэм а зыфэпIуагъэр фэшIэнэп. Ащ лIыгъэ макIэп 
ищыкIэгъэщтыр.

--- Page 166 ---

- Сигъунэгъу сэ зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп, зиусхьан. 
Жъажъые тхьамыкIэр ныомрэ ыкъорэ азыфагу дэубытагъ. 
Тыгъосэрэ Жъажъые непэрэм фэдэжьэп. КIо, сшIэрэп, 
Жъажъыий сеушъыигъ, скъуи фэзгъэпытагъ.
- Е-е-е, ЛIымаф, ЛIымаф,- Шъэбэкъу хьылъэу хэхьапщыкIыгъ,- лъфыгъэр боу мэшIошху, сшъхьэкIэ къысэмыхъулIагъэмэ хэт ыIуагъэкIи, сшIошъ хъуныеп. ЕтIани 
Тахъупщым икуп къырым нэгъоймэ зэрагъэгъэделэшъ, 
пщы хасэр аугъоини, сипщыгъуашъхьэ сIахыжьынэу аIо, 
урыс пачъыхьэм итхылъыпIэкIэ скъо есхъожьыгъэу фэкъолIмэ ахатIупщхьагъ, хэти къызэрэшIошIэу къыстегущыIэ, укъэзгъэгугъагъэхэр тыдэ щыIэх, илъэсныкъом 
къехъужьыгъ, зыкъагъэлъагъорэп аIо.
- Ахэр зыIохэрэм, зиусхьан,- ЛIымафэ ыгу емыIун 
горэ зызэхихыкIэ зэришI хабзэу шъхьэшхо онтэгъур 
псынкIэу къыIэтыгъ,- урыс пачъыхьэм ичIыфэ ттелъа? 
Адыгэр дэо зэпытэу, зыкIэдэури къыгурымыIоу дунаим 
тет. Илъэсныкъом Къырым къызыкIытэмыкIужьрэр 
пщымэ, оркъмэ, лIэкъолъэшмэ ягугъу сшIырэп, сшIынэуи 
сыфаеп, фэкъолIмэ къагурыIорэба? Хьэм къупшъхьэ 
зэрэфадзэу, афэмыуцэгъущтыр аIуадзэшъ, зэрагъэшхыжьых. ТIэкIу тызэмыупхъужьмэ, тидэгъукIи тидэйкIи 
тызэхэмыплъэжьмэ, зыкъэтымыухъумэжьмэ, лъэпкъышхомэ тахэкIодэнкIэ, тякIодылIэнкIэ щынагъо. Шъыпкъэр 
пIощтмэ, зиусхьан, джа шъуздэкIогъэгъэ урыс хэгъэгум 
ипачъыхьэ шъхьэгъэсыс-IэшIэхкIэ къызэрэткъоуцуагъэри 
сыгу рихьрэп. Ау непэкIэ тыамалынчъ, тыегъэзыгъ. Сыд 
тижъмэ аIощтыгъэр? Егъэзыгъэм ыбзэгу дыджми 
зыдишIэжьрэп. Плъэпкъ къэуухъумэным уфэгуIагъэшъ, 
пшIагъэмкIэ укIэмыгъожь. БэщыпитIум язэу шIумрэ емрэ 
зыдэгъэзагъэр тшIэщтыгъэмэ, ер пыдгъэлъэтынти, шIур 
къызфэдгъанэщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, шIу закIэкIи е закIэкIи 
щыIакIэр зэхэлъэп, къэхъурэм тыфэгушIо, лIэрэр тэгъае...
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, тхьамэтэ маф,- Шъэбэкъу 
шъхьэр егъэсысы, гъатхэм гъэмафи, бжыхьи, кIымафи 
къыкIэлъэкIо, осри къесы, мэжъужьы, ощхыри фышъхьэ 
гъэбэжъукIэ къытфэкIожьы.
- Ары, зиусхьан, ары. ГумэкIым ыуж гупсэфыгъуи 
къытэкIужьы. Тахъупщым ипщыугъой зыфапIорэм земыгъэгъэгумэкI. Жаныепщымэ афэшъхьаф оркъхэри, лIэкъолъэшхэри, фэкъолIхэри мыщ исых. Ахэр арых УрысыемкIэ узгъэплъагъэр нахь, Тахъупщым икупэп. Мыхъу зыщыхъурэм, ахэр арых удэзыхьыещтхэри укъезыдзыхыжьыщтхэри. Укъызэрэсыжьыгъэм лъыпытэу, гъэтхэ жъоныгъу, 
гъэтхэ хэлъхьагъу умыIогъагъэмэ, жаные хасэ зэхэозгъащэщтыгъэ, къэпхьыгъэ къэбарыр, Iор-Iотэжь зэтеIукIыкIэ цIыфмэ ахэмыхьэу, ежьхэми апашъхьэ иозгъэлъхьащтыгъэ. Ау хэгъэгу Iофым кIасэ, пасэ иIэп, къихьащт 
гъэмафэм икъихьагъу теуубытагъэу зэхэтхыгъэшъ, къызыщыпIорэм тыхьазыр, Трам чылэмкIэ тыкъыбгоуцон, 
цIыфхэри дгъэдэIон. МыдэIощтым ыжэ ятIэкIэ пкудагъэкIи, 
дышъэр диз пшIыгъэкIи, ыIони ышIэни къыгъэнэщтэп. 
Жаные джырэкIэ гукIодыгъо ислъагъорэп. Сыд гу лъэпэрапэрэм фэгъэхьыгъэу тижъмэ къытфыщанагъэр? - 
лIыжъыр ихьакIэ къесэмэркъэугъ.
- Гур кIодмэ, шыр чъэжьрэп,- упчIэм ежэщтыгъэ 
пIонэу, Шъэбэкъуи иджэуап хьазырыгъ, нэгушIо-гухахъоуи 
нэмыкI гущыIэжъкIи бысымым есэмэркъэужьзэ, къэтэджыжьыгъ: - ХьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы аIошъ, тэри 
тигъогу тытехьажьын. Дэгъоу тыщысыгъ, тыгущыIагъ, 
тхьамэтэ маф, сыгу жьы дэбгъэкIыгъ, сыбгъэгушхуагъ, 
сиошIэ-дэмышIэ къакIо хьаулые сфэхъугъэп. Шъощ фэдэ 
нахьыжъ Iушхэр щэIэфэхэкIэ, адыгэ лъапсэр гъущтэп, 
кIодыщтэп.
VI
Тахъупщыр лъэпэлъэгэ тхы уфагъ, пшъэ кIыхьэ псыгъу, 
шъхьэ пIокIэ бгъуз, шъугъолэ нэгу. УзэрэIуплъэу, ыгу шIу 
зэримылъыр къыхэщы, ынэ шIуцIэ уцIыргъугъэ цIыкIу хэр 
кIэнэкIалъэх, мэзэхэпс нэмыкI къакIэпсрэп.
"Iуашъхьэм удэкIуаекIэ ины ухъущтэп" зыкIаIорэр 
ешIэми, гукIэ ар зыдиIыгъэу, ипкъэгъу-лэгъумэ закъыхигъэщ-закъыхимыгъэщышъоу ашъхьащыт. ЫмышIэрэми 
хешIыкIы, ышIэгъэ тIэкIури мэбагъо. ЗыдэщымыIагъэми, 
щепсыхы, зэхимыхыгъэри къылъэIэсы, къыфэмысыгъэ 
шэсхэми ипчъэIупэ IуаубыкIы. ЗэкIэри къеуалIэ, лIагъэри 
къегъэхъужьы зыфаIорэм фэд.
КъыгъэшIэгъэ илъэс тIокIищым ызыныкъо жаные 
пщышхо кIэхъопсым Тахъупщым тыригъэкIодагъ, мылъкукIи, кIуачIэкIи, тхьагъэпцIыгъэкIи, убзэкIи зэблэжьыгъэп. 
Iошъхьэ хъопсагъом благъэуи кIэрыхьэщтыгъэ, зыдэплъыекIэ, ипаIо щызэуи къыхэкIыщтыгъэ, ышыгу иплъэнэу 
зыкIэрыкIыкIэ, къекIолIэжьыгъуае къызыщыфэхъури 
мэкIагъэп. Пщышхо хэдзын хэсэ зэIукIэмэ уакъыщалъэгъуным пае къогъу горэм укъыкъоплъэу ущысы зэрэмыхъущтыри ымышIэу щытыгъэп, ау ихьакIэщи нэмыкI 
чIыпIэхэми гущыIэ хэдзэ-дыреIокIыкIэ ыучэблыщтыгъэмэ, 
ежь зэрэшIоигъоу ыцIэ къырамыIо зэхъум, иIоф къызэримыкIыщтыр къыгурыIуи, жэкIэ чэтэ ихыгъэм ыуж ихьагъ. 
ЗытегущыIэщтыгъэ пщышхом IофшIагъэ иIэми, имыIэми 
пылъыгъэп. ЩыкIагъэмрэ шIоигъэмрэ зэхипшыхьэзэ къэгущыIэ зыхъукIэ, ыгу жьы зэрэдигъэкIрэр едэIурэмэ ашIэщтыгъэми, ашъхьэ уфагъэу, пIорэмкIэ узафэп рамыIоу, 
агукIэ гушIохэу щысыгъэхэри мэкIагъэп. "Мощ фэдизэу 
тыкъэзгъэсэжьрэм сыд фэдэу уегыигъэкIи уеушъыигъэкIи, 
нахьыжъ-нахьыкI зимыIэм укъызэхишIыкIынэп, къыттемыфэрэ горэ къытфидзыкъомэ" аIозэ, зыкъэзыухъумэжьхэри пщы хасэм хэтыгъэх.
Илъэс заулэм зэкIэлъыпытэу хадзыжьыщтыгъэ 
Шъэбэкъупщыр ары Тахъупщым нэпч рифыгъагъэр. Ащ 
риIолIэщтымкIэ къэгъазэ иIагъэп. Шъэбэкъу зиусхьаным 
пигъохыжьын ымышIэкIэ арыгъэп, шхъом ухахьэмэ, шхъо 
къыопкIы ыIоти, зиIажэщтыгъэ. "Шъоум ращэлIэн амылъэкIызэ, зытхьакIумэ тырачыгъэ, къафыIумыщыжьызэ зыкIэ 
пачыгъэ мышъэм Шъэбэкъупщыр фэд" хэдзыгъо къэс 
Тахъупщым зэриIощтыгъэр ежь пщышхоми, къэдаIощтыгъэхэми ашIощхэныжьыгъэп. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, 
зигъэ икIрэр кIасэ хъужьрэп.
Пщы унэр хъуау-пщаугъэми, жьэу итыр Тахъупщым 
фикъужьрэп. Къэтэджы, мэтIысыжьы, ытх теуфыхьагъэу 
джэхэшъогур рекIукIы, къыгъэшIагъэм инахьыбэм шъэфкIэ 
къыздырихьакIырэ узым хегъэпскыкIы, хьылъэу жьы къещэ, 
Iупс шъугъэм есэжьыгъэми, лъыр загъорэ къыдакIо хъумэ, 
ыгу мэкIоды. Ащ ыгъэушъэбыным ычIыпIэкIэ, псауныгъэ 
пытэ зиIэм, хэт щэрэщ, орэпщы, орэфэкъолI, орэпщылI, 
хъопсэшъугъукIэ афычIэплъы, фэлъэкIмэ, ежь телъ къиныр 
ахэми аригъэхъущт. ЯпсауныгъэкIэ зэшъугъурэмэ ащыщ 
горэ къэсымэджагъэу зызэхихыкIэ, Iэзэгъу фэхъоу мэгушIо: 

--- Page 167 ---

"Зэгорэм ори, нэкIушъхьаплъыжъ, узым зыкъыпхидзагъэмэ ары, шIумэ еплъ!"
Дунай дэхэгъум игъэтхакIэ зыреутэкIыжьы - уци, 
къэгъагъи, пкIэшъэ шхъуантIи, жьы къабзи къымыхьыгъэ 
фэдэу, гъэмэфэ стырым зэрэхэкIодэжьыщтыр къехьылъэкIы. Тыгъэ шъабэр IугушIукIызэ, чъыг пкIэшъэ шхъуан тIэмэ ашъхьапэ къыкъоплъы, игъорыгъоу ошъочапэм 
къыдэкIуае. Бзыумэ мэфакIэм орэд къыфаIо, атакъэхэри 
зэнэкъокъухэзэ зэлъэIох. Тахъупщым фаIыгъ бжьэмэтэ 
заулэу пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ ахэтхэм адэс бжьэхэр 
бэшIагъэ яIофшIэн ыуж зихьагъэхэр. Пщы унэ шъхьаныгъупчъэмэ къаридзэрэ тыгъэпсыр джэхэшъогум теджэгукIы, дэпкъ алрэгъум телъ Iашэхэми ащызэпэшIэты, 
къогъупIэхэми закъуедзэ, зэлъегъэнэфы.
Тахъупщым ынэ уцIыргъугъэмэ дунаим идэхэгъу 
аштэрэп, тыгъэри къемыпсэу, бзыухэри орэдынчъэхэу, 
цIыфхэри мыщхыжьхэу, бжьэхэри мыбыбыжьхэу инэмыплъ мэзахэкIэ къыщэхъу. Джэхэшъогур зыщырикIукIырэ 
унэм ит жьыр къызэрехьылъэкIрэр зэхешIэ, фыIуахыщтыгъэ шъхьаныгъупчъэмкIэ маплъэ, ау Iуихыныр зэрэзэримыпэсыжьырэм нахьи къеощт жьызэпеом нахь щыщынэу 
пэIокIоты, унэм еджыкIы, къихьэгъэ джэхэшъотетым текуо:
- Тхьапшрэ къыосIуагъа хьакIэщым жьы къабзэ къибгъэхьанэу!
- Уисыти, сыкъыожагъ, зиусхьан...
- Пшъо мэхъуа?! - ныкъогъазэу Тахъупщыр къызэтеуцуагъ.- КъыуаIорэр гъэцакIэ. Сыоплъышъ, псауныгъэм 
узэгуетхъы...
ХьакIэщым къырагъэхьэгъэ жьы къабзэр къэфэбэфэ 
ежэгъэ Тахъо, къэптан пIуакIэр ытх тедзагъэу, къыгъэзэжьыгъ. Пскэ хъумэ зашъощтыгъэ шъоупс-уцыпсым 
ишIуагъэ къызэрекIыгъэр, ычый нахь шъабэ зэришIыгъэр 
игуапэу, къыфежьэжьыщт-къыфемыжьэжьыщтым ежэу, 
пхъэнтIэкIум заулэрэ тесыгъ, зэпыугъэгъэ гупшысэхэри 
къыжэхэбэнэжьыгъэх: "ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныр 
иIушыгъэкIи, ишIэныгъэкIи, илIыгъэкIи къыскIэмыхьащт 
Шъэбэкъужъым шъэфкIи, нафэкIи себэн къэсми къыдэхъурэр нахьыбэ мэхъу нахь, щыкIагъэ хэслъагъорэп. Сыд 
ыIуагъэми, ышIагъэми, дырагъаштэ, лъытэныгъэ фашIы, 
къесэутэхы сIозэ, нахь лъагэу аIэты, ищытхъу Жаные 

--- Page 168 ---

щиухрэп, Абдзахи, Къэбэртаий, Бэслъыныий, Мэхъоши, 
Къырыми, Тыркуеми игугъу щаригъэшIын елъэкIы. Ары 
пакIо, а зэпстэур фимыкъужьэу Урысыем нэсыгъ, ыцIэ 
щызэхаригъэхыгъ. Дэгъуа, дэя? Хэта ащ пылъыр, узшIодэгъум - ушIодэгъущт, узшIодэим - ушIодэищт. Уибжьэматэ 
пшъхьэ дэлъэу, къыдэпхырэ шъоу тIэкIур пшIоIэшIоу, шIукIи 
екIи уашIэмэ, нахь къэсэштэ. КъыпщыукIытэных е къыпщыщынэных, уажэхахьэу бгъэщынэхэ хъумэ, нахь къыпфэсакъыщтых... Джы нэмыкI горэ ащ къыфэугупшысыгъэн 
фае. Урысмэ къафигъэнэгъэ ыкъокIэ жаныемэ ахэтыдзэгъэ къэбарыр къегоощт, ау джырэкIэ ащи къымыубытынкIэ 
сенэгуе. Мы Iофым мылъку ищыкIагъ, ар сIоу Онэтыгъу 
лъащэ КъэлэкъутэкIэ сызэригъэделагъэу хэти зезгъэгъэделэжьынэп. Ау Шъэбэкъупщым ижаные хасэу къихьащт 
мазэм зэхищэщтыр зэIэгъэхьэгъэн фае, иIоф къыщидгъэкIы хъущтэп. АщкIэ апэрэ тIэсхъапIэ фэтшIымэ къэкIощт 
пщышхо хэдзыным иIоф щытыухыщт..."
- Иса? - лъэгуцэмкIэ къыщыупчIэгъэ макъэм Тахъупщым шъхьэр къыригъэIэтыгъ, къэупчIагъэри къышIэжьыгъ, 
гукIи кIэгубжыкIыгъ: "Мощ фэдэ IутIэтIхэм лIыгъэ-убзэкIэ 
зябгъэгъэныбджэгъумэ, цIэ уимыIэ фэдэу къыпкIэупчIэщтых... Сыд пкIэ яI мы къэкIогъэ делэм фэдэхэр пыщэгъу 
ошIыкIэ, акъыли, гулъыти акIэрыпхынэп, цу зимыIэм шкIэ 
кIешIэ зыфаIорэм фэд. ЕтIани Цохъопщыр сыдигъуа 
ныбджэгъу къызысфэхъугъэр? Шъэбэкъупщым ебэнэу 
зырегъажьэр ары тиIуи, тишIи зэтефэ зыхъугъэр, тызэIуплъэмэ, тикъэжын къэзэрэгъакIоу тыхэтыгъ. Унэ кIэбгъаплъэрэм плъэ кIеутыжьы зэраIоу, сцIэ къыриIонкIэ зэримыпэсыжьэу, "иса" еIошъ, сиджэхэшъотет ыпашъхьэ 
сыщегъэцIыкIу". Пчъэр къызэIукIи, нэкIутIэ-нэбалэу, 
хъурышъо пэIо шIуцIэ зандэм зыригъэинэу, Цохъопщ 
лъэкурэ пхэкI едзыхыгъэр къихьагъ, Iэ кIэко щэигъэхэр 
ыпэ итэу къыфэтэджыгъэ пщым ечъэлIагъ, IаплI римыщэкIми, ыIэгушъо Iужъухэр ытэмэпкъхэм аригъачъэзэ, 
риIуагъ: - О жаныепщымэ ялыеу, пщэу щыIэ пстэуми 
апшъэу Тахъупщ заIокIэ, ыпашъхьэ ити, имыти зыфэтэджхэу 
синыбджэгъу сишIуфэс есэхы. Уихахъуи уифэхъуи заIэтынэу, уинэхъоий уигъэбэжъуи къащымыкIэу, уибынмэ 
уадэтхъэ зэпытынэу, жаные лъэпкъыр бгъэгушхонэу, 
къыпкъогушхукIынэу Алахь зизакъом селъэIу.

--- Page 169 ---

- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, къеблагъ, къэтIыс,- Тахъупщым хьакIэм фэдэу игущыIэ зыригъэукIыхьагъэп,- 
къысфэпIуагъэм фэдэ пчъагъэ ори Алахьым къыбдегъэхъу. 
Сыд шъуалъэныкъокIэ щаIорэр, щашIэрэр? УкъызхэкIыгъэхэр псаухэба, узынчъэхэба?
- ТалъэныкъокIэ, зиусхьан, Шъэбэкъупщ шъхьэнэкIым 
жаныемэ къаришIагъэм нэмыкI щытегущыIэхэрэп,- фэкъыкъышъо Цохъопщым къыIуагъ, мыскъэрэ-кIэнэкIалъэми къыбгурымыIонэу, ыцэлышъо тырикъзэ, мэкъэ 
щытхъагъэкIэ кIэщхыкIи, зыгъапэрэмкIэ къыухыжьыгъ: 
- А лIым зыгорэ емыпэсыгъэ хъущтэп, ежь ышъхьэ закъокIэ мэпсэу, цуитIу ахъун уц къымыгъэкIызэ, зэрэ 
Жаныеу теунэхъулIэщт.
- Ары, ары, зиусхьан, тэрэзэу къэпIуагъ,- зыфэе 
дэдэр арыти, Тахъупщым къыдыригъэштагъ,- сэ зысшIэрэм щегъэжьагъэу, къыздежъугъаштэщтыгъэп нахь, ежь 
ышъхьэ блэIэбыкIрэп.
- Тымыс, зиусхьан, тымыс. ЗыгорэкIэ о угу ебгъэмэ 
тIоти, лIитIумэ азыфагу Iаджи къыдэхъухьэ, тызэфычIэплъы жьымэ, тызэIушъэшъэжьмэ, пшIэрэба тэ, адыгэхэр, 
тызэрэщытыр, текIорэр тицу тIозэ, бэрэ къыбдедгъэштагъэп. Джы гъусэ уиI, укъызэкIэмыкIу, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, ар сэ къыпфэзгъэмэхыщт. Ипщыгъошхо 
зытедгъэукIорэикIыкIэ, зэхэзыхрэм ыгъэшIагъоу ешхэ-ешъо 
пфэсшIыжьыщт. БэшIагъэу къыптефэщтыгъэ пщышхо 
IэнатIэр къызпфэдгъэшъуашэкIэ, аущтэу зэрэхъущтым 
сицыхьэ телъ, тэри зэгорэм угу тыкъэкIыжьын, тызщыбгъэгъупшэнэп. Уишъхьэзэкъо бэнэнкIэ апэрэ пхъэIэшэкIыр 
къыбдэтымыIыгъыгъэми, зы гъэжъуаци пфыкIэтымыгъэзэу тыбдэпхъэн, тифышъхьэ лэжьыгъи тыщыгушIукIыжьэу, 
жаныехэри зэо-банэ хэмытыжьхэу къыбдэнасыпышIоных.
- Олахьэ, зиусхьан, зигугъу къэпшIхэрэр сэ нибжьи 
сшъхьэ къимыхьагъэх. СикIэлэгъум щыублагъэу сэ шъыпкъэныгъэм сыкIэдэузэ, сигъашIэ къэсэхьы. Мызафэм, 
тхьагъэпцI-зэкъодзакIом, къымылэжьрэмкIэ псэурэм, 
кIыбырышI Iэбжым гъэлъэгъоным, мыIуапхъэ зыIорэм 
нахь сызыух дунаим тетэп. Сыд пшIошIырэ сэ илъэс пчъагъэм Шъэбэкъупщым сызфебэнрэр? Сшъхьэ пае себэнэу 
къызщыхъухэри щымыIэу сIорэп, ау хэукъох. Еплъба 
тхьэгъэбэгъон, фэшъуаши, фэмышъуаши, упщышху аIошъ, 

--- Page 170 ---

зэрэфакъудыйрэм! Ежь нахь Iуш Жаные имысыжь фэдэу 
зэкIэми ыпэ ахэIугъ. Нысэщэ джэгум апэрэ къэшъогъур 
щыфагъэшъуашэ, тхьаусхакIо зыкIокIи, сIонэп сIуагъэ 
шъхьакIэ, нэшхъэигъо щыIэми ымышIэжьэу къешIэкIыгъэхэр егъэдаIо, ыжэ дэплъыхьэх. Iанэм пэтIысхьэмэ, ежь 
джэмышхым нэмысэу игъусэхэм загъэсысын фитхэп. Ары 
пакIо, зекIо зежьэкIэ, шышъхьэ ныкъокIэ шIокIрэм фидэщтэп. Джащ фэдэ шIыкIэягъэхэр сыгу тефэхэрэпышъ, 
симылэжьэ Iаджи сфагъэIу: сыдэй, сыкъаигъ, сыерпыжъ.
- Хьау, зиусхьан, ащ фэдэ гущыIэхэр сапашъхьэ къыщаIорэп, къыщаIоуи афэсыдэщтэп! АщкIэ зыгъэрэхьат, 
Шъэбэкъупщ щэрэб гъэпщыгъэмкIэ узаф, а зымкIэ зыми 
сиIо сыфытещыщтэп. Джы нэс сыкъызэрэбгомыуцуагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъэшъ, сыкIэхьажьырэп. НэмыкI пщы 
дымыIу-гъумтIымылIэмэ сяжэзэ зязгъэгъэделагъ,- Цохъопщым къыIуи, гукIэ щхыпцIыгъэ, "ори ащ фэдизэу ушIоп, 
мы илъэс заулэм сыкъыплъэплъэшъ, тизакъо хъумэ, 
унэфаIу, утыгум тыкъызиуцокIэ, кIэолъэшъужьы. Мызгъэгу, тызэрэмыгъэпцIэжьыщтмэ, Iо хэмылъэу къыбдезгъэштэщт, ау, сэри пэкIэ псы сешъорэп, хэсэ пашъхьэм 
къыщыпIощтым зэкIэ елъытыгъэщт".
- Джа пщымэ ащ ыкIыб Iаджи зэрэщаIорэм земыгъэгъэдел...- Тахъупщым къыригъэжьэгъэ гущыIэр къыщыхьэгъэ пскэм къыригъэухыгъэп. IэплъэкIыжъыер ыIупэ 
Iуилъхьи, зыфэсакъыжьызэ, заулэрэ хэпскыкIи, щигъэтыжьыгъ, сыдигъуи зызэришI хабзэу зиухыижьыгъ: - 
Ашъыу, зымафэ чэцIмэ тяшакIозэ, мафэр шхъонтIагъэти, 
зэхасшIэзэ, чъыIэр къысхэхьагъ... Тапэ къинэгъэ Шъэбэкъу жъыр танэIу зэритщыщтыр ары зэкIэми анахь Iофыр.
- Ащ Iэпэдэлэл зедгъэшIы хъущтэп, зиусхьан,- Цохъопщым къыIуи джыри щхыпцIыгъэ: "Плъэгъурэба мыщ 
ышIэрэр, тыгу илъыр, тызгъэгумэкIырэр зэфитэхы тIозэ, 
зымафэ чъыIэ къызхэзгъэхьажьыгъ еIошъ, зэшIозытхъырэ 
узыр сшIуеушъэфы... Шъэбэкъупщыр тетыдзыгъэу къэсэгъэлъэгъужьи, сшIоушъэф фаеми, ау тIуми тызтелIэрэ 
пщыгъошхор къыпфагъэшъуашэкIэ, ощ нахьи тIэкIукIэ 
сынахьыжъ нахь мышIэми, уипскакIэкIэ бэрэ зепхьажьынэп, 
гуадзэ сызыпфэхъукIэ, мазэкIэ, тхьэмафэкIэ, анахьыбэми, 
илъэсныкъокIэ а IэнатIэр сынатIэ хъужьыщт. Аущтэу синасып къызыкъоукIэ, ар зы мафи Жаные изгъэсыжьынэп",- 

--- Page 171 ---

Охътэ бащэ тыригъашIи, фэмыхъукIэ къычIиупхъукIыгъэ 
жаные хасэм ежьыр шъыпкъэр зэрэщычIэтыухъумэжьыщтым щэч хэлъэп. Сэ мы IофымкIэ, зиусхьан, сицыхьэшIэгъумэ заIузгъэкIагъ, сыкъагъэгугъагъ. А тхьагъэбэгъон, 
тэ тизакъоп. Ахэми алъэкIыжьрэп.
Пщы хьакIэщым гъомылэ зэтешIыкIхэмкIэ ушъэгъэ 
Iанэр къырахьагъ, аIэхэми псы апарагъэгъэчъыгъ, щыпспIастэми хэIагъэх, пщышхын чэт тамэхэми яIэсэкIыгъэх, 
Цохъопщ мэхъэшалэм ышхыри ыцагэ дахьэрэп, бысымыр 
зытеIэбагъэми зыщедзые.
- Цохъу, зиусхьан, адэ бысымгуащэм ибахъсымэ 
тыфебгъэплъэкIырэпи,- Тахъупщыр хьакIэм егыигъ,- 
тызэрэхэмыIагъэр ылъэгъумэ, ыгу къытэбгъэн.
- Олахьэ, зиусхьан, шъонмэ сэ сафэмыкIэщыгъу. 
Аущтэу оIомэ, гуащэми ыгу къызэдгъэбгъэнэп, слъэкIапIэ 
кIиутмэ, бысымым илажь.
- Ашъыу, зиусхьан, ащ тиIоф нэдгъэсынэп,- зыгъэтхъэщтым кIэгушIузэ, Тахъупщыр щхыпцIыгъэ.- Бжъэм, 
моу тыгу къыIэтынэу, хъохъу горэ къеIуалI.
- Бжъэм хъохъубэ раIуалIэ, ащыщэу угу рихьыщтыр 
сшIэрэп,- хэгупшысыхьэмэ хэкъыркъыкIызэ, Цохъопщым 
къыIуагъ, етIанэ ыгу къэкIыжьыгъэм, ежь къыпкъырэкIым 
фэдэу, бжъэр лъагэу ригъэIэтыгъ: - Типыйхэр тлъэгу 
чIэрэтых, тишIухэр Алахьталэм ыпашъхьэ ерэтых.
- Хъохъу дэгъу, зиусхьан,- "уимые гупшысэ зэгъэфагъэр сие, сызэрэIушым шъуеплъ пIозэ уесагъэшъ, ащ 
фэдэхэр сапашъхьэ къыщыпIоным ыпэкIэ узфэсакъыжьэу 
усшIыщт сэ",- Тахъупщыр гукIэ щхыпцIыгъэ, гухьэ-гужъ 
игущыIэмэ зэрахэмылъыр ригъашIэ фэдэу IупэкIэ 
IугушIукIыгъ,- ау къэпIуагъэхэр уигущыIэхэп.
- Ы-ы?! - ычэ къыкIаутыгъэу къыщыхъоу, ынэ шIуцIэхэр 
къиукъорэлъыкIхэу Цохъопщыр къыхэкуукIыгъ, ардэдэми 
зыкъишIэжьыгъ, мэкъэ ефэхыгъэ икIыгъэкIэ зиухыижьыгъ: 
- Олахьэ сымышIэрэ, ащ фэдэ къысэхъулIэнкIи пшIэхэнэп,- 
ешхэ-ешъуабэмэ тарагъэблагъэба, хъохъуби щызэхэтэхба, ащыщ гори тшъхьэ къинэгъэнкIи мэхъу...
- Джар шъыпкъэ, зиусхьан. Тэри ешхэ-ешъо 
мыухыжьмэ тахэт, мафэ къыхэкIырэп зыгорэм тыримыгъэблагъэу, умышIэмэ, яIанэ тыпэмысмэ, ягъомылэ 
емыхыщт пIонэу, зэкIэми тырящыкIагъ, загъорэ тишыпэ 

--- Page 172 ---

зыдэдгъэзэщтыр тымышIэу Iоф тыхэфэ. Ар Iофэп, ащ 
фэдабэ ори сэри тпэкIэкIыгъ. Уфаемэ, хъохъур зыщызэхэпхыгъэр угу къэзгъэкIыжьын. Къырымба?
- Олахьэ арым, Къырым.
- Къырым хъаным изакъоп ар зыIулъыр, Тыркуе султIанми иапэрэ хъохъу,- тIэкIу тыригъашIи, джау сыдми, 
Iоф зыримыгъэшIэу Тахъупщым къыпигъэхъожьыгъ: - 
Олахьэ ари гъэшIэгъоным, зиусхьан, зэгорэм, куп хэхыгъэ 
сыхэсэу къысIэпызыгъэгъэ хъохъур къырым хъаным ыгу 
рихьи, Тыркуе султIаным ыжэ дафи, о къысэпхьылIэжьыгъ. 
КъэпIогъэ хъохъур, зиусхьан, моу джыри зэ къыкIэIотыкIыжьи, иIэшIугъи ихэфагъи сегъэдэIужь.
- Гум хапкIэрэр, зиусхьан, къыкIэIотыкIыжьыгъошIу, 
а гущыIэ лъэшхэр о къыппкъырыкIыгъэхэми сшIагъэп,- "о 
Iаджи унапшIэ теолъхьэ, теплъхьэрэ пстэури сшIошъ бгъэхъунэу къыпщэхъумэ, ухэукъо",- Цохъопщым гукIэ ыIозэ, 
бжъэм риIолIэгъэгъэ хъохъур мэкъэ IурыIупчъэ къызэрыкIокIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Типыйхэр тлъэгу чIэрэтых, 
тишIухэр Алахьталэм ыпашъхьэ ерэтых,- бжъэм зешъуахэм, зэпыугъо бащи фимышIэу, нэшIошIыгъэ щытхъукIэ 
къыухыжьыгъ: - Зиусхьан, о пIуагъэми, хэт ыIуагъэми, 
хъохъу шIагъор цIыфмэ ахэхьагъ, аштагъ. Олахьэ, Шъэбэкъужъыр чэтыу хьаджэ хъугъэкIи, ащ фэдэ гущыIэ щэрыо 
къыпкъырымыкIын. Джары, зиусхьан, пщыгъошхор пштэн 
фае зыкIасIорэр.
- ГущыIэ щэрыом кIочIэшхо иI, псынкIэу лъагъо егъоты, 
цIыфмэ ахахьэ, аштэ. Ащ нахь насып сыд хъужьын? "Жабэм 
нахьи щабэр нахь щэрыу, щабэм нахьи жабэр нахь губзыгъ" сыд пшIошIыра, зиусхьан, язгъэIуагъэр? О пфэдэщтын, сэ сфэдэщтын...
- Жэм пиупкIырэр кIыжьрэп, чатэм пиупкIрэр 
мэкIыжьы,- ыгу къэкIыгъэ гущыIэжъыр ежь ыпэ къышIуаIонкIэ щыщтахьэу, тэри зыгорэ зымышIэрэм фэдэу 
къызшIомыгъэшI ыIозэ, Цохъопщым къызIуипхъотыгъ.
- Ащ фэдэ гущыIэжъи щыI. Жаныемэ язакъоп, къэбэртаехэми, бэслъыныехэми, абдзахэхэми, нэмыкIхэми ахэлъ.
- Къэбэртаехэр адыгэхэба, зиусхьан? - сэмэркъэу 
кIэнэкIэлъэ шъабэкIэ IущхыпцIыкIызэ, Цохъопщыр 
къэупчIагъ.

--- Page 173 ---

- Ар IуакIа, зиусхьан! Боу къэбэртаехэри, бэслъыныехэри зыпшъэ умыкIожьын адыгэх. Сишъэогъу Пщыапшъэкъо сыгу къыпылъэдагъэти, къэбэртаемэ ягугъу 
къэсшIыгъэщтын. Ари, тэщ фэдэу, Iоф хэт. Шъэбэкъу 
шъхьэфэшIужъым фэдэу Тэрч лъэныкъом къитэджэгъэ 
Темрыкъопщым ахэри щигъаIэхэрэп. Ау тэ тижаныепщхэу 
джа щэрэб гъэпщыгъэкIэ тызаджэрэм лъэгукIэтын зезгъэшIыгъэмэ ялъытыгъэмэ, ахэмэ япщхэм уашIокIыщтэп, 
бэнэнхэу загъэхьазыры. Зэгорэм Къэбэртае тыкIогъагъэмэ 
дэгъугъэ, укъытхахьэрэп, тызэбгъэлъэгъурэп еIошъ, 
Пщыапшъэкъо ыгу къысабгъэ,- Тахъупщым къыIуи, ынэгу 
псыгъо од бахъсымэм жъоплъы кIигъэхъукIыжьыгъэу, 
щхыпцIыгъэ: - О Къырым укIо зыхъукIэ, тызэбгъэлъэгъунэу укъытфыдырекIокIы шъхьакIэ, лъэгъун симыIэу сыдэущтэу уадэжь сыкъэбгъэкIощт есэIо. СшIэрэп дагъыстан 
шэмхъалым хьакIэ сыфэмыкIощтмэ. Сыд сIони, зыщыщ 
сымышIэрэ къумыкъум сыфепсыхыщт?
- Арэп Iофыр зэрэщытыр, зиусхьан,- бысымым 
иаужырэ гущыIэхэр Цохъопщым ыгу рихьыгъэхэп,- 
Шъэбэкъу акъыл бгъузэми, Урысыем нэIуасэ щыриIагъэп, 
чъагъэ нахь.
- Чъагъэмэ, къытишIагъэр плъэгъурэба? - Тахъупщыр 
къыхэгубжыкIыгъ, етIанэ бахъсымэ апсым хэхъумпIи, 
гущыIэ шъырыткIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Къырым 
хъаным ыгу чъыIэ къытфишIыгъ, Къырым изакъоп, Тыркури 
ары.
- Ащыгъум сэ зэхэсхыгъэр фэшъхьаф, зиусхьан.
- О сыд фэшъхьафэу зэхэпхын плъэкIыщтыр? - ежь 
ымышIэрэр нэмыкI горэм зэришIэрэм кIигъэгубжыкIызэ,- 
ошIэ-дэмышIэу къепэбжъэуагъ, ау псынкIэуи кIилъэшъужьыгъ.- Адэ, зиусхьан, ори зэхэпхын, чъыг шъхьапэ 
укъизыгъэу Жаные уиса, анахь пщышIумэ уащыщ.
- АщкIэ ухэукъорэп,- зышIомыдэеу, ыбгъэ къыригъэпшызэ, Цохъопщыми къыIуагъ,- тэри джа узэрыт пчэгум 
тит, цыхьэшIэгъуи тыкъашIы, упчIэжьэгъукIи къытфэкIох. 
Тыркумрэ Къырымрэ азыфагу зэгурымыIо тIэкIу къыдэуцуагъэу зэхэсхыгъэ.
- Зымафэ Мамый Къырым къытфырихыгъэ къэбарыр 
арыщтын зигугъу пшIырэр? ПшIошъ мэхъуа? Чэм лъакъо 
шкIэ ыукIырэп, тэ тымышIэ Iаджи ахэмэ азыфагу къыдэхъухьэ, зэфэгубжых, зэшIужьых нахь. Джар зыпкъ къикIыгъэр, сымышIэми, сшIэрэм фэдэу къэсэIо, хэгъэгуитIур 
зэщызгъэхъушъутыгъэр Шъэбэкъужъым и Урысые чъакI.
- Ы? КъытебгъэфагъэкIэ сэгугъэ, зиусхьан. Къырым 
хъаныр заокIэ къызэрэтэкIоу; сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
а нэIуагъэр нахътэ телъэу хъан пашъхьэм рязгъэщэщт!
"Шъэбэкъужъым ыцIэ зызэхихыкIэ, мыщ ынэхэр къызэриушIоркъыкIхэрэр, иакъыл имыежьым фэд,- Тахъупщыр гукIэ хэщтэуIукIыгъ.- Алахьым ущеухъум мыщ фэдэ 
цIыф уипыиным, зишIэжьрэп. Фит шIи, къыпIугушIомэ, 
къыбдэхьащхыжьызэ, уиупIэIун, уиулыIун, уишхын... 
ГъэрекIо нэс сэри мыр сипыигъ... Дэгъоу сшIагъэ, сыгу 
фимылъми, IупэкIэ къыспэблагъэ зэрэсшIыгъэр, къыIогъах 
сэри къысишIэщтыгъэр! ЗэрэхъурэмкIэ, удэгущыIэ пакIо, 
благъэуи къызэбгъэкIуалIэ, цIыфми ахэплъытэ хъунэп. 
Пыщэгъу зысшIыгъахэкIэ, сиIоф къыздэхъуфэ згъэфедэн, 
етIанэ благъэу къызэзгъэкIолIэжьынэп. ЦIыфмэ ахэбгъахьэ, 
пакIо, кIэсэным епхыгъэу пIыгъын тефэ... ЗыгорэкIэ иделагъэ бахъсымэм къыIуригъэутыгъэмэ шIэ? Ащ фэди бэмэ 
къяхъулIэ, шъыпкъэ, земышъоми къыIухъыкIыщтыгъэр 
бэ, ау щытми, ыгу илъыр ыжэ къыдэсхын..."
- Зиусхьан, тIэкIу шIагъэ сыоупчIы зысшIоигъуагъэр,- 
Тахъупщым чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- сэ бэшIагъэ 
Шъэбэкъужъыр зысимышIур, къысишIагъи, есшIагъи 
щыIэп, ау адыгэ лъэпкъхэм лые зэрарихырэм пае себэны, 
етIани джы нэс сымышIагъэр сшIэнэуи зэспэсыжьырэп. 
Оры? О сыда ар угу зыкIытемыфэрэр?
- Сэри, зиусхьан, а зыцIэ къепIуагъэм,- Жаные пщышхор Цохъопщым ылъэгъу зэрэмыхъурэр ынэгу лыпцэ 
сысыгъэхэм къахэщыгъ,- сэри сеутэкIыгъэп, къысэутэкIыгъэп, ау о къэпIуагъэмкIэ къыбдесэгъаштэ. Имылъэу 
лъатэрэр сыгу тефэрэп, сызэщефы, слъы къегъажъо. 
ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр, мощ фэдиз зыфэзгъэIужьырэм хьакIэщ горэм щетIысэхэу къэбар тэрэз 
къыфэIотэшъущтэп. О гъэшIэгъон горэ къыппкъырыкIыгъэмэ, пшIуипхъотэнышъ, ежь иеу уригъэдэIужьыщт. 
Зыгъэ къысишIэгъагъэр, зэспэсыжьыгъэпти, цIыф езгъэшIагъэп. Апэрэу о зэхэохы. КъэошIэжьа, зиусхьан, унэ 
дэгъу горэ, къаплъэрэм ылъэгъунэу, сибжъапэ тесшIыхьанэу езгъажьи, скъутэжьыгъагъэ? Илъэс пчъагъэм 

--- Page 174 ---

згъашIоу сызыпылъыгъэ унэм итеплъэ сшIуитыгъуи, ащ 
фэдэ къабзэ ищагу зыдегъэуцом, цIыфхэр къыздэзгъэхьащхынэп сIуи, ыуж сикIыжьыгъ. Ау къэплъэгъужьын, 
ащ зэхипцэгъэ унэм нахь кIэракIи, нахь дэгъуи, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, джа бжъэпэ дэдэм зытесымышIыхьэкIэ!.. Джы къыосIопэщт, зиусхьан, ащ фэдэм цIыфкIи 
седжэнэу сыфаеп. ПщышхуагъэкIи цыхьэ фэпшIэу уапэ 
ибгъэт хъунэп.
- Хъунэп, зиусхьан! - Тахъупщым иджэуап пыупкIыгъагъэми, ащ нахьыбэрэ ихьакIэ фэежьыгъэп, итэджыжьыгъо къызэрэсыгъэм гу лъыригъэтэнэу еупчIыгъ: - Уиза къуа, зиусхьан?
- Сизакъоп, Алахьыр сигъус! - Цохъопщыр ыгу къыдеIэу, ынэхэр къикIотэу щхыгъэ, къыпигъэхъожьыгъ: - 
Уадэжь сыкъызежьэм, пщы зытIу зыкъыспащытIэн ягухэлъыгъ шъхьакIэ, зыкIэкIэстIупщыгъэх. ТиIорэ-тишIэрэ 
зыхэмыхьэхэрэмэ ащыщых, сыд ятэбгъэшIэщтыгъэ, 
къытэдэIуашэхэу... Дэгъоу тыщысыгъ, зиусхьан, тыгущыIагъ, сэри гъогу сытехьажьын, щэджэгъоужым риублэгъугъ. Нычхьапэ е неущпчыхьэ уихьэкIэгъэ Мамыий 
сежэ, къысфаригъэIопщыгъ.
- Жъажъый лIыжъым ыкъо ыуж зэрифрэм ущыгъуаза?
- Сыщыгъуаз. Сыд сэIо а лIыжъ быкъэр зыфаер? 
Сыдэмысэу зымафи тадэжь къыIухьэгъагъ.
- Ыкъо уай-уаим къогушхукIыным ычIыпIэкIэ егыинэу, 
еушъыинэу еIо. Ащ ишэсэгъугъэр ошIа, зиусхьан?
- СэшIэ, ЛIымафэ ыкъо Дзэгъащт, тыщызымыгъэIэжьрэ 
Къэлэкъутэ шъхьэпае зэпсэлъыхъорэм ят. Ау а Жъажъые 
нэкIакъэ, Цохъопщым ыIогъагъ пIожьын, зыгорэ ынэ кIэлъ.
Байкол заулэ къешIэкIыгъэу шэсыжьыгъэ Цохъопщым 
кIэлъыплъэжьызэ, Тахъупщыр щхыпцIыгъэ, гукIи кIэлъиIожьыгъ: "Жъажъые лIыжъыр итхьамыкIагъэ зэрефэ 
шъхьакIэ, о сыд унэ кIэлъэу укъезыфэкIрэр, уиунэ теплъэ 
зэрэпшIуатыгъугъэр ара, делэжъ?!"
VII
Мэзахэ къэмыхъузэ, Шъэбэкъу пчыхьэшъхьашхэ 
ышIыгъ. ЗитхьакIыжьи, Хьатае лэджэныпсыр хьакIэщым 
зырехыжьым, гъэмэфэ фэбэ къежьэгъакIэу къышъхьарыогъэ гопэгъум шъхьаныгъупчъэмкIэ зыригъэкъудыигъ. 
Хьатаерэ Минсурэрэ зэIугушIохэзэ гущыIэгъу зэрэзэфэхъугъэр ылъэгъугъэти, шъхьаныгъупчъэбгъу зишIыгъ. 
Шъэбэкъу ышъхьэ лъыр къеуагъ, шъхьаныгъупчъэм 
къыIукIыжьи, хэшэнычъыкIызэ, джэхэшъогур рикIукIыгъ, 
къырикIукIыжьыгъ. Бжьэмыт къеджэнышъ, унашъо 
фишIынэу пчъэкъопсым теIэбэгъахэу игухэлъ зэкIихьажьи, 
къыIукIыжьыгъ, етIани нэмыкI гупшысэ къыфечъи, пчъэр 
Iуихыгъ:
- Бжьэмыт, моу зэ садэжь къихь.
- СыкъэдаIо, зиусхьан, гумэкIыгъо щыIа?
- ГумэкIыгъо закIэба тызхэтыр,- ымакъэ ефэхыжьыгъэу Шъэбэкъу лIым фычIэплъыгъ.- Гуащэр силъэгъун, 
джыдэдэм къэкIонэу еIу.
ХьакIэщыпчъэр фэсакъыпэзэ къыIуихи, Захьрэт гуащэр 
пчъаблэм гоуцуагъ, мылъэгэ-мылъахъщ, Iэпс-лъэпс, шъуа шIо, къопцIэ нэгуф, дэнэф шъхьатехъо пIуакIэр саем дештэ, 
нэ Iуш сакъхэмкIэ лIым къыIоплъэ.
- Сыдэу чыжьэу ууцугъа, моу къакIуи къэтIыс,- 
Шъэбэкъу ерагъэу IущхыпцIыкIыгъ. Гуащэр къылъыкIуати, 
зызэкIиупкIэзэ, ыпашъхьэ къызетIысхьэм, пщым ынэжгъ 
зэхигъэожьи, ишъхьэгъусэ зыфигъэзагъ: - Пшъэшъэжъыем унаIэ тегъэт тхьапшырэ къыосIуагъа? Шъо, бзылъфыгъэхэм, шъупэ щамыхъофэ, къышъуаIорэр шъутхьакIумэ къихьэрэп.
- Зызыштэнэу ежьэгъэ пшъэшъэжъыем сыда мыхъунэу еплъэгъулIагъэр, Шъэбэкъу? - ным гумэкI-гуIэ ынэмэ 
къакIэхьагъэу, ынапIэхэр ыгъэупIэпIагъэх.- ДэкIырэп, 
дэплъырэп, щагум нахь чыжьэ кIорэп...
- Щагум зэрэдэтри сэ къысфырекъу,- ымакъэ ымыгъэлъэшыным фэсакъзэ, Шъэбэкъу шъхьэгъусэм игущыIэ 
хэуагъ,- джэхэшъотет кIэлэжъыр гущыIэгъу ышIэу, зыIуишIыхьэу, IущхыпцIэу, ар сыд зекIуакIа, ара зэрэбгъэсагъэр?
- А Шъэбэкъу, а зиусхьан, Хьатае IущхыпцIагъэмэ, 
ащ фэдиз екъуа? - Захьрэт зэришэнэу, игущыIэхэр кIыригъэщзэ, шъабэу IущхыпцIыкIыгъ.- Ари тикIалэм фэд, 
тищагу къыдэхъухьагъ, Минсури ари зэдэтпIугъэх.
- Дахэу укъысIумыщх, пщылI кIэлэжъым ыцIи къепIоу 
зэхэсэмыгъэх! - Шъэбэкъу ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, 

--- Page 175 ---

шIэхэу зыкъишIэжьи, шъхьэгъусэм еушъыигъ: - ЕтIанэ 
пIэлджанэ уемыцэкъэжьыным пае Минсурэ дэгущыI, ынэ 
къыкIигъэплъэщтри, къыкIимыгъэплъэщтри зэхидзэу гъасэ. 
Сыд мощ джыри ышIэрэр, гущыIэ фабэ къезыIорэм ыгу 
машIо къыхыригъэдзэнышъ, урянэкIи, урятэкIи къыфэубытыжьыщтэп. Пщы унагъо къызэрихъухьагъэр, ежь фэдэ 
зэрепэсыгъэр зэхегъэшIыкI.
- КъызгурыIуагъ, Шъэбэкъу, а зымкIэ угу гъэрэхьат,- 
щхыпи къемыкIужьэу, гупшысэ-чэфынчъэ зыкIэлъ нэгукIэ 
Захьрэт илI Iуплъи, тэджыжьыгъэ.
"А сызхэплъагъэм гурыIуагъэ щыIэп,- Шъэбэкъу 
изакъоу къызэнэм, ишъхьэгъусэ зызэригъэпсыгъэм ыгу 
еIугъэп,- шъоркIэ шъуилъфыгъэхэр шъуапашъхьэ етыфэхэ, сабыих, зышъуIэкIэкIыхэкIэ, шъузэкошъоожьы. 
"Чыр цIынэзэ къэуф" сыда зыкIаIуагъэр? КIасэ уфэхъужьыщтышъ ары. Сэ слъэгъугъэхэм зызэрэзэфашIырэмкIэ, 
бжыхьэ нэс джыри зы щагу зэдыдэгъэтхи, хъурэм еплъ, 
сыдэшъумыгъакIомэ, зысыукIыжьыщт ыIоу, зыкъырихэу 
плъэгъун..."
Ыпхъу къежьэгъакIэ къыфихьыгъэ гумэкIхэр зышъхьарифхи, зэгупшысэнэу, зезыдзэнэу Мэскэу къызикIыжьыгъэм ыуж ышъхьэ зэпызыкIыщтыгъэр багъэти, Шъэбэкъу 
иIофхэр зэрифэхэзэ, мэфэ зыщыплI нахьыбэ темышIагъэу, 
Хьатае пчъэ нэзым къыдэплъи, къэупчIагъ:
- СыкъакIо хъущта, зиусхьан?
- КъакIо, къакIо, Хьатай,- зызгъэпсэфынэу тахътэм 
зыхэзгъэкIэгъэгъэ Шъэбэкъу къызэшIотIысхьагъ.- Сыд 
узгъэгумэкIрэр?
- ГумэкIыгъо сиIэп, зиусхьан,- кIэлэ лъэгъупхъэр 
нэутхэу къыIуплъагъ,- къысэптыгъэгъэ гугъапIэр къысфэбгъэшъыпкъэжьыщтмэ, Къэлэкъутэ сыдэшэсы сшIоигъу, 
неущ, нэфшъагъом, гъогу тытехьащт.
- ЗэрэпIорэмкIэ, ушэсы пшIоигъу,- игущыIэхэр зэпищзэ, Шъэбэкъу IущхыпцIыкIи, зэриIожьыгъ: "Гузэгъабгъи 
тазыфагу къимыхьэу сигухэлъ Тхьэм лъыIэсыгъ, къысфигъэпсынкIагъ. Мыр, Захьрэт иIуагъэу, тикIалэм фэдэ 
хъужьыгъэ, тынэ кIэтзэ тесагъ шъхьакIэ, зын къылъфыгъэхэп, сыдэу пшIыгъэкIи, сыд афэпшIагъэкIи, зэш-зэшыпхъу 
зэфэхъущтхэп. Бэ шIэн, макIэ шIэн, агухэр зэфэкIощтых, 
тэ тимыщыкIэгъэ гукIэгъум зэфищэщтых. Шъхьатехъо 

--- Page 176 ---

птехъуагъэмэ, уемыхъопсэн умылъэкIынэу кIэлэ лъэгъупхъэ хъугъэ, фэкъолI унагъо къикIыгъ Iоу пшIэнэп, ау 
укIытэшхо зэрэхэмылъым лъэу кIэтыр зыфэдэр къыуегъашIэ".- Ащ фэдэ гухэлъ пшIыгъэмэ, ащыгъум лIы 
ухъугъ... Бжьэмыт къысфедж.
Бжьэмыт ыпэ итэу Хьатае хьакIэщым къызехьажьым, 
зиусхьаным игущыIэ зэпыупIэ кIыхьэу фишIыгъэм ыгу 
джэнджэш къыригъахьи, игугъапIэ зэпычыгъэ хъуным 
тещтыхьэу, ыгу ыгъэжьзэ къытеоу ригъэжьэгъагъ, ау 
зиусхьаным Бжьэмыт риIуагъэм зыфэмыIэжэжьэу IуигъэгушIукIыгъ.
- Шыгъо нэтIэфым уани, нахъти, нэмыкIэу ищыкIагъэхэри къытыралъхьанэу яIу,- Бжьэмыт улъэбабэзэ 
зекIыжьым, кIалэм зыкъыфигъэзагъ: - Сэ сиIо заIо, сигущыIэ сепцIыжьрэп. Шыгъо нэтIэфыр адыгэмэ мафэ аIошъ, 
ари мэфэ шъыпкъэ Тхьэм пфешI, адырэмкIэ неущпчэдыжь 
ошэсышъ, гъогумаф, сыхьатмафэ Тхьэм урегъажь, шъхьафит усэшIы, зыдэбгъэзэн пIорэм уфит. Чылэм къэбгъэзэжьын пIоми, илъэс пчъагъэ щипхыгъ, псэупIэ пфэхъущтым 
егупшыс.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, о къысфэпшIагъэр сыщэIэфэ 
сщыгъупшэнэп, ори, унагъом исхэми гухэкIи, лыузи сэжъугъэшIыгъэп, тыдэ сыщыIэми, шIукIэ сыгу шъукъэкIыжьын,- 
шъхьэщэ-гъэшIо макIэ пщым къыфишIи, Хьатае ыгу ыбгъэ 
къыдэбыбыкIыщтым фэдэу хьакIэщым икIыжьыгъ.
ТIэкIу тыригъашIи, Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэм 
зеплъым, шыIупIэр ыIыгъэу шыгъо нэтIэфыр Хьатае пщы 
щагум зэрэдищрэр, шым ыуж итэу Бжьэмыти зэрэдэкIуатэрэр ылъэгъугъэти, ыгукIэ зэриIожьыгъ: "Шыоу сихьакIэщ 
зэрэблэмыхъушъутыгъэри, шыIупIэ IыгъкIэ щагум 
зэрэдэкIыжьыгъэри дэгъоу ышIагъ, фай-фэмыеми къыддилъэгъугъэ шэн-хабзэ горэхэр гурыфагъэх..."
Шъхьэнтэ тебзэм хэдыкIхэр фэзышIырэ Дарые пшъэшъэжъыем еIойжэеу Хьатае щыс, Къэлэкъути дыди, 
мэстэшхуи, уати, лэнысти зытелъ Iэнэм пэчIынатIэу ионэ 
IапIэхэм ахэдыжьыхьэ - гъогууанэм зытырегъэпсыхьэ.
Хьатае зэрэхъугъэри къыздизыгъэри ымышIэу Минсурэ ынэгу къыкIэуцуагъ, къызкIэщтэжьыгъэу ышъхьэ 
ыутхыпкIи, зэупчIыжьыгъ: "Сыд лIэужыгъу ар? Зыпчыхьэ 

--- Page 177 ---

пщы пшъашъэр къызэрэсIугушIуагъэм сыгу къыгъэущыгъ. 
Делэ сыхъугъэмэ сшIэрэп, сэ ащ сепэсыгъэп. "Пщы кIалэхэм узэтырахэу шIэхэу къежьэщтых, сурэтым фэдэу дахэ 
ухъугъ" зесэIом, ежьыри къысIугушIожьызэ, къысфидзыжьыгъ: "Ори кIэлэ къэбзэшхоу зипщыгъ, Iапэ 
зыфэпшIырэ пшъашъэр къыбдэкIон". Сэри ащ ыуж чэщреным гугъэ нэкIым сызэрихьагъ. Сыдел нахь, сыгу къыдищэен ыIуи, Минсурэ къыздишIыгъэ сэмэркъэум къимыкIырэр къызшIозгъэшIыгъ,- нэплъэгъу плъызыр хэдыкIым 
зышъхьэ хэгъэнэгъэ Дарие фидзыгъ, гуфаплъэкIэ Iуплъыхьагъ.- Мыри цIыф гъэшIэгъон цIыкIу, гупкIэ, дэхэкIаеу 
зырищыгъ. Гъэр икIэу къэкIорэ гъатхэм хэхьэфэ пшъэшъэпкъым иуцощт. Ари гъэшIэгъонба, зын-зыт къыхэкIыгъэхэр 
зэфэшъхьаф шъыпкъэ хъугъэх. Къэлэкъутэ мэзылI джадэм 
фэд, Дарие Iэпс-лъэпс пIокIэ цIыкIу, IокIэ-шIыкIэ дах... Е-е, 
Хьэтэе Iулэжъ, Къэлэкъутэ ыгу уригъэплъагъэшъ, ышыпхъу 
уфыреплъэкIэу ебгъэжьагъ, ар хъущтэп, цIыфыгъэми 
зэфагъэми къахиубытэрэп. Ау щытми, хъурэм теплъын, 
пщы пшъашъэм елъытыгъэмэ, мыр сэ нахь къысэпэсыгъ, 
къызхэкIыгъэхэмкIи къыздиштэщт... Сыдэу хъугъэми, сыд 
фэдэ зэхашIэ сыгу къихьагъэми, Къэлэкъутэ ыкIыб зыпари 
щысшIэщтэп, ащ къызэриIоу сыпсэущт, сэшIэ, сыхигъэукъощтэп..."
Нэф къэмышъызэ Хьатае къызэущым, ичъые зэримыкъугъэр зэхишIагъ, тыгъопчыхьэ къыдэхъугъэ гушIуагъом Минсурэрэ Дариерэ къыфахьыгъэ зэхэшIэ къежьэгъакIэхэу гухахъо зыхимыгъотагъэхэр къытекIожьхи, 
чъыяпэ къемыкIоу пIэм бэрэ хэлъыжьыгъэми, чъые нэхъо-нажъоу Къэлэкъутэ зыригъэлъэгъугъэп. Дарие къафиштэгъэ Iанэм гуIэнкIэ тIури хаIэхи, нэфылъыр къызэкIичыгъэ къодыеу гъогу техьагъэх.
- Сыхэмыукъорэмэ, апэрэу ошэсы, Хьатай,- Къэлэкъутэ мытхъытхъэу ынэгушхо къыфигъази, нэшIукIэ 
къыIуплъагъ,- уиапэрэ гъогупэ мафэ пфэхъунэу сыпфэлъаIо. АдыгэлIым гъогу зыдытырищэрэр тыдэ тыкIора ыIоу 
еупчI хабзэп, арышъ, сэ къыосэIо: Абдзахэ тихьащт, 
сишъэогъу Даур хьэкIапIэ тыфэкIощт.
"Тхьауегъэпсэу" гущыIэр кIэкIэу пигъохыжьи, Хьатае 
шъэф нэплъэгъукIэ пщы щагур зэпиплъыхьагъ, шъхьаныгъупчъэ шIункIхэм арычъагъ, ау щагури, унэри гур агъэкIодэу зэщыгъуагъэх. Пчыхьэшъхьапэ горэм, бэшIагъэп ари 
зыхъугъэр, Шъэбэкъуи, Ацумыкъуи, Зэхьрэт гуащэри 
дэмысхэу Минсурэ ышнахьыкIэ Къамболэт шъэожъыер 
ыIэ къыпыгъуалъхьи, ышыпхъу иунэ зэрэрищэгъагъэр 
IэшIу-IэшIоу Хьатае ыгу къыфыдэчъэежьыгъ. "Унэпэ зэхэлъыкIи, ппкъыкIи, уисэнаущыгъэкIи узфэзгъэдэн мы 
чылэм дэсэп", къысиIогъагъ, сесэмэркъэужьыгъагъ: "Пщы 
унагъом сыщапIугъэу, хэт сэ къысэнэкъокъужьын ылъэкIын". ГукIэгъу горэ Минсурэ ыгу къысфимыхьагъэмэ, ащ 
фэдэ гущыIэхэр къыспигъохынхэя?.."
- Пщы щагум угу фэоухы, тIэкIуи къыпеIонтIыкIы, 
арба, Хьатай? - гу къылъетэми ымышIэу Къэлэкъутэ кIэщхыкIи къызыфедзым, кIалэр къыгъэтхьауягъ, игупшысэ 
къызэрэтыримыгъэфагъэм кIэгушIужьызэ, дыригъэштагъ:
- СыкъэпшIагъ, Къэлэкъут. Илъэс пчъагъэм ящагу 
сыдэтыгъ, яунэ сисыгъ, дэхаби къысаIуагъ, ары сызгъэнэшхъэигъэр.
- ЗекIолI узыхъукIэ, а зэпстэури пщыгъупшэжьыщт,- 
Къэлэкъутэ лъэхъу псынкIэм шыр хигъэхьагъ, Хьатаий ежь 
зэриIожьыгъ: "Пщы щагури, Шъэбэкъуи, ягуащи, нэмыкIхэри сщыгъупшэжьын, ау сыгу имыкIыжьынэу зы нэбгырэ 
къызэсэнэкIы".
- Шыуш IыгъыкIэм зыгорэхэр хэошIыкIа? - Къэлэкъутэ 
джыри къэупчIагъ.
- ХэсымышIыкI мэхъуа, пщыр зыщыдэмыс мафэхэм 
шэщым щэхъурэ кIуапIэ сиIагъэп, шыIыгъхэм садеIэщтыгъ, 
мы шыгъо нэтIэфри тезгъэкIухьанэу бэрэ къысатыщтыгъ, 
псы езгъашъощтыгъ, згъэпскIыщтыгъ, къысэсагъ, сэри 
сесагъ,- хьэрамыгъэ хэмылъэу Хьатае къызщытхъужьыгъ.
- Армэ хъущт,- Къэлэкъутэ ышъхьэшхо ыгъэсысыгъ,- 
шы дэгъур ныбджэгъушIу, ар къэбархэмкIи къэзгъэшIэгъэ 
тIэкIумкIи сыушэтыгъэ.
- Онэтыгъуи блэкIыгъэу онэш дэгъу иIэу зэхэсхыгъагъ.
- ИIагъ шъхьакIэ, иIэжьэп. Тыркуем зырясэгъэщым, 
нэтыхъое кIалэ горэм естыгъ.
- Адэ сэ, Дарие къызехьыжьым, зытесыгъэ шыр 
сехъуапсэу зэпэсплъыхьэгъагъ.
- Хъугъэ, Онэтыгъу игугъу къысфэмышI,- Къэлэкъутэ 
къыхэгубжыкIыгъ.
- Ары шъхьакIэ, пшыпхъу къыхьыжьыгъэба?

--- Page 178 ---

- Ыхьыгъагъэти, къыхьыжьыгъ. Ащ пае "тхьауегъэпсэу" есIонэу щытэп,- Къэлэкъутэ къыпиупкIыгъ,- 
сишIоп, сипыеп.
ЗыфэгуIэнхэ гузэжъогъу Iоф шыумэ апэ илъыгъэп, 
якIуи, ялъэхъуи, гъэпсэфыгъо уахътэхэр къыдагъафэзэ, 
ягъогу хагъэкIыщтыгъ. Ежьхэм анахьи шыхэм гъэпсэф 
защыратыщтым, зэрагъэхъущтхэм Къэлэкъутэ нахь 
фэсакъыщтыгъ. "ЗекIолIым бэп ищыкIагъэр, пчыхьэшъхьапэм унагъо горэм уфепсыхмэ, чэщ чъыекIэ пшъыгъэр 
пщыгъупшэжьыщт, шым уегуаомэ, тхьэмафэкIи ыпкъ 
фигъэуцожьыщтэп",- ушъый гъасэр гъогу техьэгъакIэм 
тIэкIу-тIэкIузэ Къэлэкъутэ пкъырилъхьэщтыгъэ.
Гъунэгъум жэбзэ бай зэрэIулъыр Хьатае ымышIэу 
щытыгъэп, ащ къыхэкIэу, гущыIэнри икIасэу къышIошIыщтыгъэми, чэщ-мэфитIо гъогу зытетхэм къыIогъэшхо 
щыIэп, акъыл зыхихын горэм ынаIэ тырыримыгъэдзагъэмэ. 
Ау бэмэ Къэлэкъутэ къызэрашIэрэр Хьатае ыгъэшIагъозэ, 
ехъуапсэщтыгъэ: гъогум тетыфэхэ, зекIолI пчъагъэмэ 
аIукIагъэх, яшымэ къафяпсыхыгъэх, гущыIэгъу къашIыгъ, 
бысым ашIыщтми лъыхъущтыгъэхэп.
Къушъхьэ тIуакIэхэм адэкIхэмэ, псыхъо цIыкIухэм 
арекIокIрэ гъогухэр аухымэ адырэ нэпкъым зыратзэ, 
Абдзахэ ихьагъэх. Чылэ зытIущ къызэранэкIыгъэу Къэлэкъутэ ишыукъамыщ ыIэти, къыIуагъ:
- Муары, Даур ичыли къэлъэгъуагъ.
Чыдэлъэшъу чэум къышъхьарыщрэ унэ кIыхьэ зэпытыр 
къамылышъхьэ къежьых, пкъэу псыгъохэр зыкIэт лъэгуцыр 
унэм пэIулъэшъуагъ, щагур игъэкIотыгъ, къакъыр-шэщ 
зэпыти, чэтэщи, гъэмэфэ пщэрыхьапIи, хьакIэщым 
пышIыхьагъэу, унэм ыбгъуитIукIэ къешIэкIыгъэх. Шыухэр 
епсыхыхи, шхомлакIэхэр шышIоIум зышIуадзэхэм, зи 
къызэрэмылъагъорэм ыгъэгумэкIэу Къэлэкъутэ хьакIэщымкIи, унэмкIи плъагъэ. Лъэгуцым къытелъэдэгъэ 
шъэожъые шъхьэ упсыгъакIэм Къэлэкъутэ еупчIыгъ:
- Даур исба, сшынахьыкI?
- Мары, джыдэдэм къэсщэжьыщт,- шъэожъыер 
щагум дэчъыгъ.
ИIо фэдиз ишIэ пымылъэу шъэожъые чан цIыкIур къэсыжьыгъ, ащ ыуж итэу къелъэкIонзэ, Даури къэлъэгъуагъ. 

--- Page 179 ---

Iэпэубыт-IаплIыкIэ хьакIэщым рищэхи, зэригуапэр къыхэщэу къыIуагъ:
- Олахьэ дэгъу хъугъэм шъукъызэрэкIуагъэр, неущ 
хасэр зэхащэти, тэри нэбгырэ заулэ тыхъоу тызэхэхьагъ, 
тIощтым, тшIэщтым тытегущыIэ.
- Ащыгъум Iофышхо укъыхэтщыгъэба,- Къэлэкъутэ 
къэгумэкIыгъ,- ахэхьажь, тэ гузэжъогъу Iоф тиIэп.
- Ары, Къэлэкъут, ащ фэдэ адыгэ ышIэу плъэгъугъа? 
Сыхэбгъэукъонышъ, укъыздэхьащхыжьын оIо. Моу зэгу, 
бэп ищыкIагъэр, гъогу шъукъытекIыгъ, тIэкIу зыжъугъэпсэфмэ, синыбджэгъухэри къышъулъихьащтых,- бысымыр хьакIэщым икIи, къызэрэтыгъэ щымыIэу къыгъэзэжьыгъ, ыуж кIэкIэу итхэу шъэожъые шъхьэупсыгъэмрэ 
илъэс зыщыплIыкIэ ащ нахьыжъ пшъэшъэжъыемрэ къумгъан-лэджэни, IэплъэкIи аIыгъэу къихьагъэх, Iэнэ IэшIэхри 
ахэмэ кIэкIэу къакIэлъыкIуагъ.
Шхэнри аухи, Даур зыуж ыфыщтыгъэ ятэшым икъэбар 
къафиIуатэзэ, абдзэхэ кIэлэ куп ятеплъэ-IуплъэкIи, яинэгъэ-цIыкIугъэкIи зэфэшъхьафхэу, бырсыр-щхы макъэр, 
сэмэркъэур къябэкIэу хьакIэщым къизэрэтэкъуагъэх, 
Iэпэубытым хэкIыхи, зетIысэххэм, Iэсэжьыгъэх, кIым-сымыр 
хьакIэщым къиуцуагъ.
- Дунаир шъупыхъыкIызэ шъукъихьагъ, джы сыд, 
зэкIэми шъубзэ ыубытыгъа? - Даур зыфэмыщыIэу шъэогъумэ ягыигъ.- ТапэкIэ зыцIэ шъухьаджыщтыгъэ жаные 
Шъэбэкъупщыр, шъыпкъэм шъуфаемэ, сишъэогъу Къэлэкъутэ игъунэгъу, пэблагъ, мыдырэ Хьатае...- кIалэр 
зэрытыгъэ чIыпIэр къыIоныр къыримыгъэкIоу, фигъэшъошэщт гущыIэм лъыхъоу бысымыр къызэшIонагъ.
- Зытетыр къаIо, Даур, сэ сыгу къеощтэп,- Хьатае 
IэпыIэгъу къыфэхъугъ,- Шъэбэкъупщым сыкIэлэ такъырэу 
сищэфи, джэхэшъотетэу сыриIагъ, ащи сырыукIытэжьрэп, 
ежьыри иунагъо исхэми сыгу хагъэкIыгъэу къэсшIэжьрэп...
- Гъогу тыкъызтехьащтым Шъэбэкъупщым Хьатае 
шъхьафит ышIыжьыгъ, шыонэзэтелъкIи, щыгъынкIи къетагъ,- Къэлэкъутэ гущыIапэр ыубытыгъ.- Шъо къышъуIуалъхьэрэ къэбархэм типщ апэчыжь.
- Тэ, абдзахэхэм, пщы, оркъы, фэкъолI, пщылIы тIоу 
цIыфхэр зэхэтыдзхэрэп,- кIэлэ пэхъу-нэхъу жабгъом 
къыIуагъ, ытэмэ лъэшхэр тIэкIу хиIэтыкIхэзэ, игущыIэ лъигъэкIотагъ,- ау Шъэбэкъу игугъу къэшъушIынэу къызэрежъугъэжьагъэмкIэ, нэшIукIэ тежъугъэплъыжьыгъ, 
адыгэлI шъыпкъ.
- Шъуалъэныкъо къикIхэрэм тэ къытаIорэр фэшъхьаф,- кIэлэ тхъоплъ Iэпс-лъэпс ищыгъэм ипэIо хьаплъ 
зыщихи, ышъхьэ пцIанэ ыIэгушъо ригъачъэзэ, ымакъэ 
ылъэкIыгъ,- хьэIупс ашIы, цIэр тыраукIэжьы. ЗэкIэ адыгэ 
лъэпкъхэри, тичIыгухэри тызэрэзэпылъэу урыс пачъыхьэм 
тырищагъэу тыхагъэдаIо. Джы Мэскэу къыдинэгъэ ыкъуи, 
ащ игъусэ абэдзэпщри урыс диным ихьагъэхэу къэбар 
къытфахьыгъ.
- ГъэшIэгъона чыристан хъугъэхэмэ? - лIыпкъым 
иуцогъэ къопцIэ цIыкIу гори кIэлэ тхъоплъым къепэб жъэожьыгъ.- Тэ быслъымэн тыхъугъэкIэ олъыта? Абдзэхэ 
унагъомэ янахьыбэмэ якъохэр, мэзым зэрэщагъэбылъырэр шъумышIэ фэдэу зыкъэшъумышI, шъо етIани зыгорэм 
шъутешхыхьажьы...
- Мыдэ, зэ шъубыяу,- мэкъэхъу ихыгъэкIэ Къэлэкъутэ 
зэнэкъокъур щаригъэгъэтыгъ,- къашъуIохэри ищыкIагъ, 
тшъхьэ зыгъэузэу, зэхэмыфыгъэу тиIэри макIэп, зикъо 
кIодыгъэм икъо дыргъ макъэ ытхьакIумэ ит зэраIоу, тшъхьэ 
тэжъугъэIэти, дунаир зэрэхъурэм тыхэжъугъаплъ, унэгъо 
Iофми, чылэ Iофми анахь Iофышхохэр тапэ илъ. Шъэбэкъу 
зыздигъэзэгъэ Урысыери, быслъымэн диныр къытфэзыхьрэ Тыркуери, ахэр хэсэгъэкIыжьышъ, Къырым хъаныгъом нахь мыхъурэр, зэгурыIуагъэхэу, хэгъэгу шъхьаф 
хъугъэхэу зэдэпсэух. Шъэбэкъуи, тэри тызыфаер нэгъойхэм ащ нахьыбэрэ тызэрамыпхъожьыныр, тэ, адыгэ 
лъэпкъхэм, зы хэгъэгу тымыхъущтми, тызэгурыIоныр, 
къин къытфыкъокIмэ, тызэдеIэжьыныр, зы кIуачIэ зытшIыныр ары. ШъушIошъ жъугъэхъу, Шъэбэкъу адыгэ гупшысэ 
нэмыкI иIэп. Талъэныкъо къикIхэу зыфашъуIохэрэр тэ 
тицIыфхэп, пщы шIой горэ Тахъу аIоу Джэгъунэ дэутэшъухьагъэшъ, Шъэбэкъупщым къетIэ, нэгъойхэр гъусэ ышIыгъ, 
адыгэ бзэгухьэхэр зыкъуещэх, шъори, тэри, нэмыкIхэри 
аубзэгунхэу къахегъахьэх, джы нэс тыщызымыгъаIэщтыгъэ нэгъойхэм анатIэ тыригъэбэунэу тауж къихьагъ. Дэгъуми, дэими шъуегупшыс, Шъэбэкъу Урысыем зэзэгъ 
тхылъ зыдишIыгъэм щыублагъэу, нэгъойхэр къыттеонхэкIэ 
щынэ хъугъэх. Ащи уасэ иIэба?

--- Page 180 ---

- ИмыIэ мэхъуа! - къыдыригъэштагъ лIы лъэхъщэ 
къуапцIэм.- Шъощ фэдэу, тэ нэгъойхэр бэрэ къыттеохэрэп, загъорэ ныIэп къызытэнэсхэрэр, ау а тIэкIури тхьамыкIэгъошху.
Зыныбжь икъугъэ кIэлэ купыр зызэбгырэкIыжьым, 
бырсыри, гузэгъабгъи къахэмыхьэу зэнэкъокъу-зэгурыIо 
гущыIэу зэдашIыгъэм зэригъэрэзагъэхэр Къэлэкъути, 
Даури зэраIожьыгъ, къаIуагъэхэр зэрагъэфэжьыгъ. Хьатае ахэгущыIагъэп, хэти къыIорэм акъыл хихы шIоигъоу, 
ытхьа кIумэхэр кIэгъэзыкIыгъэу ядэIоу щысыгъ.
Пчэдыжьымрэ щэджагъомрэ азыфагу къифэрэ уахътэм рагъэжьэщт абдзэхэ хасэм Даур ихьакIэхэр ымыгъэгужъохэу рищэлIагъэх. Чылэ хэгъуашъхьэм ыгузэгу 
Iошъхьэ тешъо хэIэтыкIыгъэм къоджэ зэгъунэгъумэ къарыкIыгъэ шыухэри, лъэсхэри къеуцокIыгъагъэх. Гъэмэфэ 
пэсэ мафэр дэхагъэ, жьыбгъэ макIи щыIагъ, тыгъэми 
укъистыщтыгъэп, къещхын-къемыщхынэу, ошъогум 
щыкIошъэрэ ошъопщэ нэгъыф цунтхъагъэхэм тыгъэм 
загъорэ зачIигъаощтыгъ. Къэлэкъутэ ышIэщтыгъ Даур 
ятэш нахьыжъыр хэсашъхьэм зэрипащэр. Хэсэ ужым 
Мэхъош хэгъэгумкIэ яшылъапэ агъэзэн гухэлъ яIагъэти, 
Къэлэкъутэ ишъэогъу ятэшым ригъэлъэIугъагъ нахь пасэу 
гущыIэ къыритынэу, ау къыгъэгущыIэщт-къымыгъэгущыIэщтым щыгъозагъэп.
ЛIыку-лIышIу пхъашэу Бэкъан къычIэкIыгъ, игущыIэ 
зезгъэукIыхьэрэр ардэдэм къызэпеутышъ, къыфэгубжы:
- Къэбар къэтIотэнэу хасэм тыкъекIолIагъэп, лъапсэр 
ары, тызтегущыIэрэм къепIолIэн умышIэмэ, уичIыпIэ 
иуцожь.
Абдзахэхэр зэкIэкIэуIожьых, зэрэгъэщхых, Iошъхьэ 
тешъом Бэкъан къырифыххэрэм сэмэркъэухэр фадзы. 
Нахьыбэмэ къаIорэр ашъхьэ ифед, Абдзахэ хэгъэгоу Тхьэм 
къаритыгъэмэ, нэмыкI фаехэп.
ЛIы лъэгэ нэхае горэ Iуашъхьэм къытеуцуи, IэутIэхэр 
ышIызэ, къыригъэжьагъ:
- Сэ тизэкъохьани, тизэдеIэжьыни, зы кIуачIэ зытшIыни 
щысэгъэзые. Мары, чыжьэ сыкIонэп, тичIыгутхьэ чIыгур 
къыттыригуащэ зэхъум, сыда бжъэдыгъухэр чъыехэу 
зыкIыщылъыгъэхэр? Джы тихъупIэхэм къарэхьэхэшъ, 
ажъонхэу фежьэх. Тызэхэрэхьажьи, тихатэхэри тшIуаубытыжьын. Сэ сшъхьэкIэ тыркуми, нэгъоими, урысми 
сащыщынэрэп, къушъхьэхэр типытапI, мэзхэр тиун!
Куо-дегъэштэ макъэр хыорым фэдэу хэсашъхьэм 
къыдыречъэкIыгъ. Къэлэкъутэ ыгу къагъэкIодыгъ, ахэгущыIэнэуи зэрариIуагъэмкIэ кIэгъожьыгъ, ау Бэкъан ыцIэ 
къызыреIом, сыд ышIэжьыни, Iошъхьэ тешъом дэкIоягъ.
- Скъошхэр, силъэпкъэгъу адыгэхэр! - хасэм 
хэлажьэхэрэр Къэлэкъутэ ыгъэIэсагъэх.- Непэрэ зэIукIэм 
сэщ нахьыжъхэри, нахь Iушхэри мымакIэу къекIолIагъэх, 
шъумышIэрэ шъозгъэшIэжьынэу, шъузгъэсэжьынэу пчэгум сыкъихьагъэп, ау губжи, шъхьакIуи хэмылъэу те жъугъэгупшыс. Хэта абдзахэхэр, бжъэдыгъухэр, кIэмгуехэр, 
жаныехэр, къэбэртаехэр, бэслъыныехэр, адырэ лъэпкъхэр? ЗэкIэми тыадыг, зы бзэ тIулъ, зы хабзэ тырэпсэу, зым 
"сы" еIо, адырэм "сыд", "сыт", ящэнэрэм "шъыд". А 
тIэкIум пае тыфызэчIэплъыным ычIыпIэкIэ, тызэгурыIомэ, 
ткIуачIи, тиакъыли зэхатлъхьэмэ, нахь лъэш тыхъунба. 
Муары, хэгъэгу хъугъэхэу, дзэшхохэр зэращэхэу псэухэрэм такIырыжъугъэплъ. Ахэмэ ащыщ къыттеомэ, зырызэу тызэбгыраутыщт...
- А кIал, сыдэу ба къапIорэр,- Бэкъан хэсэ пащэр 
Къэлэкъутэ къыжэдэуагъ,- тымыгъэсэжьынэу пIуи, 
дэхэкIаеу къебгъэжьэгъагъ, джы гъэсэпэтхыдэ укъытфеджэ. Тэри тэшIэ Тыркуер зэрэпсэурэр, Урысыеми 
тыщыгъуаз. Тэ ахэмэ афэдэ тыхъущтба? Абдзэхэ хэгъэгур 
ичIыгу тес, икъушъхьэмэ ахэс, иуашъо шъхьарыт, мапIо, 
мэлажьэ, къылэжьрэр ешхыжьы. Тэ тызэрэфаеу тыщыIэщт, къушъхьэхэр типытапIэх, мэзхэр тиунэх, лIым 
тыщерэмыгъаI...
Зэпео-зэдыргъыжь Iоф ихъухьанчъэкIэ абдзахэмэ 
яхасэ щэджэгъоужмэ адэжь аухи, зэбгырыкIыжьыгъэх.
Абдзахэхэр къызэрэпэгъокIыгъэхэм Къэлэкъутэ 
ыгушхо цIыкIу къашIыгъ, Мэхъош хэгъэгумкIэ ишылъапэ 
ыгъэзэным фэгуитIу хъугъэ, ау Даур ишъэогъу купэу 
блэкIыгъэ мафэм ыгъэдэIуагъэр, дегъэштэ мэкъэ зырызхэу 
зэIукIагъэмэ къахэкуукIыщтыгъэхэр ышъхьэ къызеожьым, 
зэриIожьыгъ: "ГущыIэ заулэкIэ мощ фэдиз цIыфыр гъэдэIогъуай, етIани ахэр абдзахэхэу, ау зы нэбгырэми, пшIыми, 
тIокIыми сигупшысэ ахаслъхьэмэ, ежьхэми зыгорэхэр 

--- Page 181 ---

агъэдэIожьын, тахэхьан мэхъошхэми, ахэлъ къэбарыри 
къызэдгъэшIэн..."
Щэджэгъуашхэ зашIыхэм, Къэлэкъутэрэ Хьатаерэ 
Даур гъусэ зафишIи, къушъхьэ псыхъо зэпычыкIэ Мэхъош 
хэгъэгу ихьагъэх, ахъшамзэхэогъум адэжь Къурашэ чылэ 
зэтегъэпсыхьагъэм дэхьагъэх. Абдзэхэ щагумэ ялъытыгъэмэ, мэхъош унэхэм чъыг-сэнэшъхьэ хатэхэр къяшIэкIыгъагъэх, яунэ-бгъагъэхэри нахь кIэрэкIагъэх.
Къэлэкъутэ игъусэхэр зэрищэлIэгъэхэ мэхъош унагъом 
ибысым ежь нахьи илъэс зыбгъупшIыкIэ нахьыжъыгъэми, 
шъэогъугъэ-блэгъэныгъэ азыфагу зэрилъыр зэрзэпэгъокIыгъэхэм къыхэщыгъ. Бысымыр лIы нэпIэжъо нэгуф 
пшъагу, рэхьат, гущыIэ къымыIоу нэплъэгъукIэ зыфаер 
пчъаблэм гот икIалэ регъашIэ: икIи, Iанэ къафихьыгъ, етIани 
гу лъамытэу хьакIэщым зикIошъыгъэм ыуж бэ темышIэу, 
хьэкIэфакIохэр къызэлъихьэхэу рагъэжьагъ. Апэ къэсыгъэмэ Онэтыгъу ащыщыгъ. Къэлэкъутэ къыпэгушIотагъ, 
ышыпхъу къыкIэупчIагъ, ау мыдэрэр хъатэу пылъыгъэп. 
Аужырэу Онэтыгъу фэдэу лIыку лъэщэ Iупэ кIыхьэ горэ 
хьакIэщым къызехьэм, бысымым ынэ ыкъо фигъэIэягъ. 
КIалэм ытамэхэр зэфищи, икIыжьыгъ, къырамыгъэблэгъагъэу къызэрэкIуагъэм ащкIэ щысхэм гу лъатагъ.
Адыгэ зэгурыгъэIон-зэдеIэжьынэу Къэлэкъутэ къезыхьакIрэр къыригъэжьагъ, лIы Iупэ кIыхьэр, ыцэ къэбыкIэхэр къыIущхэу, ынэ къыригъэкIэу, гущыIэм къыхэуагъ:
- Шъо, жаныехэр, зэкIэми шъуанахь Iушэу, зэкIэ 
шъушIэу, щыIакIэ тэжъугъэшIэжьынэу тауж шъукъихьагъ. 
Зыр къакIошъ, нэгъоймэ тафекъудыи, адырэм урысхэр 
еIо, о адыгэхэм тызэхэхьажьыщт оIо, ащыгъум тэ абдзахэхэр къытфэяхэхэп.
- Пэнэхэс, ужэ зэтелъхь! - Онэтыгъу лIы цэмыкъышхом техъупкIагъ.
- Сыжэ пкудэнэу о сыда узхэтыр? - Пэнэхэси къыфилъыжьыгъ.
ОшIэ-дэмышIэу Онэтыгъу къызщылъэти, лъащэми 
умышIэжьынэу, ПэнэхэскIэ зидзыгъ, ау бысымыр къыпэкIэрыIи, зэкIиубытагъ, лIы цэмыкъым набжъэкIэ фычIэплъзэ, пхъашэу фидзыгъ:
- КIоба, Пэнэхэс, сыда купым бырсыр къыкIыхаплъхьэрэр?

--- Page 182 ---

Джабгъу лъакъомкIэ еохымэ гъумтIымызэ, Пэнэхэс 
хьакIэщым икIыжьыгъ.
VIII
"Делагъэм урипщын нахьи, акъылым урипщылIмэ 
нахьышIу" - урыс пачъыхьэм дэжь къызикIыжьыгъэм 
щегъэжьагъэу мы гущыIэжъыр Шъэбэкъупщым ышъхьэ 
икIырэп. Шым тесми, Iанэм пэсми, пIэм екIужьми, къыздизыгъэр ымышIэу игупшысэ зэпео-зэпымыужьмэ къашIухэлъадэ, гущыIэ щэрыохэр ежь ышъхьэ фехьыжьы. 
"Ар о узэрегупшысэрэмрэ къыпфегупшысэрэмрэ ялъытыгъ,- Шъэбэкъу зэреIожьы.- ЕтIани къыпфегупшысэрэм 
ыгу шIу къыпфилъа-къыпфимылъа? ЛIымэфэ тхьамэтэ 
мафэмэ - дэгъу, Тахъупщым Цохъопщыр игъусэжьмэ - 
дэй дэд. Ау тятэ зэриIощтыгъэу, дзыо нэкIыр згъэуцунэу 
сыфежьагъэп, ар кIуачIэкIи, акъылкIи зышIэн дунай нэфым 
къытекIынэп. Плъэпкъ уфэшIушIэрэп, уфэупсэрэп, уфэнэшхъэирэп ыIоу зыми къысфидзыгъэп. Хэти ежь чIылъэм 
щыриIэ лъапсэр икIэгъэкъонэу зэрэщыпсэурэм фэдэу, 
сэри сыщыI, сэпсэу, гушIуагъуи, нэшхъэигъи къысщакIухьэрэп. Сэщ нахь пщы байхэри, ямэл Iахъогъухэри, 
яшэхъогъухэри, ябылым пIашъэхэри, ядышъэ гъэбылъыгъэхэри афэмыпчъыжьхэу, яжъокIупIэхэри, яхъупIэхэри 
афэмыплъэкIыжьхэу Жаные исых. Тахъупщри, Цохъопщри, 
зыкъагъэтхьамыкIэ зэпытми, ахэмэ ащыщых. ЕгъэшIэрэ 
цые хъокIыгъэмрэ пэIо укъэигъэмрэ, пкIэнтIамэр къапихэу, 
ащыгъ. Зымафэ Цохъопщым пэIуакIэ къызщилъагъэти, 
силъэгъу мыхъуми, о пшъхьи тэ тынэми загъэпсэфыжьыгъ 
сIуи, сыгушIуагъ. Тахъупщми ицые джэфыжъ зэблихъугъэу 
зыIуагъэми гушIуапкIэ тефэ... Сыда сэIо анахь сипыитIур 
зэсымыгъафэмэ мыхъунэу къыстефагъэр!" - Шъэбэкъу 
зыфэгубжыжьыгъ.
Ардэдэм Шъэбэкъупщым шъхьэр кIыригъэпхъотэу, 
гъоу макъэр къеIугъ.
- О хьабл, о чыл, неущмыкIэ, Алахьым мэфэ шъыпкъэ 
тфигъэхъущт бэрэскэшхом, жаные хасэр зэрэщыIэщтыр 
шъугу къэтэгъэкIыжьы. Зыныбжь икъугъэу хъулъфыгъэу, 
паIо зыщыгъ пэпчъ къетэгъэблагъэ. Пщы пстэумэ ялыеу, 

--- Page 183 ---

зилIыгъи, зиакъыли чыжьэу Iугъэ Шъэбэкъу пщышхом 
Урысыем къырихыгъэ къэбарым шъущигъэгъозэщт.
Шъэбэкъу унэм къырищэгъэ Бжьэмыт риIуагъ:
- Елбэтэу, Ацумыкъопщым къысфедж.
- Уипчэдыжь шIу, зиусхьан,- унэм къихьэгъэ Ацумыкъо къыIуагъ.
- Тхьэм шIу уелъэгъу, сшынахьыкI. Зэхэоха гъоум 
ыIорэр?
- Зэхэсэхы,- упчIэр зыфихьын ымышIэу къыIожьыгъ,- 
мэкъэ чанкIэ къеджэ.
- Гъоум ымакъэп сыкъызкIэупчIэрэр, зиусхьан,- 
Шъэбэкъу игумышIу макъэ зыкъышIуипхъотагъ, ау 
ышнахьыкIэ ыпашъхьэ зэрэщыхэкуукIыгъэр зыфимыдэжьэу ешъэбэкIыгъ: - Сыдигъуа сэ пщы пстэуми ялые 
сызыхъугъэр? Сызэрэжаные пщышхор ара? Непэ сыпщышхомэ гъэшIэгъона, нэмыкIыпщ горэм неущ ичэзыу къэсымэ, а цIэр ыхьыщт. Урысыем тызэрэщыIагъэр армэ, ащ 
егъэзыгъэ IофкIэ тышэсыгъагъ нахь, гушIуагъо хэлъыгъэп,- 
къыщинэгъэгъэ пщышъаоу джы къызнэсыгъэм зикъэбар 
ымышIэрэр ынэгу къыкIэуцоу Шъэбэкъу хэщэтыкIыгъ, 
ышнахьыкIэ риIуагъ: - Модэ о пшъхьэкIэ кIуи, имыщыкIэгъэ щытхъур къыспимылъхьанэу еIу, тхьапшрэ гъоумэ 
афэзгъэпытагъ къыстемыфэрэ сфамыгъэIунэу! Тичылэмэ 
язакъоп, нэмыкI гъоуми сигумыштэ алъыжъугъэIэс,- 
Шъэбэкъу пщышхом ышнахьыкIэ кIэлъиIожьыгъ.
Заулэ тешIагъэу адырэ хьаблэмкIэ къыщыIущтыгъэ 
гъоу макъэр зэпыугъ, етIанэ Шъэбэкъу пщышхор зыфэмые 
гущыIэхэр зыхэзыгъэ джэмакъэм къыхидзэжьыгъ.
"Джар хъущт, джаущтэуми нахьышIу,- Шъэбэкъу 
игуапэу, шъорышIыгъи хэмылъэу, зэриIожьыгъ,- ары нахь, 
сыда ар зыщыщыр, зыгу къысфэмышIухэр къыздагъэхьащхыхэу! ЩытхъукIаерэ убыкIаерэ зэфэдэ зэраIорэр 
шъыпкъэ. Сыда къэхъугъэр? Мырэп, мыщ ыпэрэ хэдзыгъор 
арэп сиапэрэ пщышхо хэдзыгъу ары, пщышхуацIэр къызысфагъэшъошагъэм илъэсныкъуи темышIагъэу къысщытхъухэу, чIылъэм сытырахэу, уашъом сыдахьыеу 
къырагъэжьэгъагъ. Пщыхэр сыугъоихи, щытхъу лыер 
зэрэсиджагъор зэхязгъэшIыкIыгъагъ, ятIонэрэ хэдзыгъоми 
агурыIонэу ясIогъагъ, ящэнэрэ хэдзыгъоми Iофы зыщезгъэшIыгъагъ. Джы Урысыем тыкъызекIыжьым ыуж жаныемэ къяхъулIагъэр сшIэрэп, зэкIокIыгъапэх. Пщымэ саубы, 
фэкъолIхэр къысщэтхъух, оркъмэ къыздырагъаштэ, 
лIэкъолъэшхэр мэщхыпцIых, унэIут-пщылIхэр шIукIэ къыстегущыIэхэмэ, фэкъолIмэ заушъэфы. Сэры, ЛIымафэ 
къызэрэсиIогъагъэу, зэкIэ зилажьэр. "Лэжьэ макIэр гугъэпкIантI" зэзыIожьыгъэр сэщ фэдэщтын. Гъэтхэпэ маф, 
IофшIэн-шIыхьаф сIомэ цIыфмэ сашъхьасзэ, хэсэ зэхэщэным зезгъэукIыхьи, сызфэулэугъэ Iофыр къэбар зэтеIукIыкIэ ахэхьагъэшъ, Iоу къызнэсыжьрэ пэпчъ сэгъэшIэгъожьы. 
Тахъупщ-Цохъопщ купыр тхъэжьыгъэ. Ахэмэ алъэныкъокIэ 
къикIэу, анахьэу Тахъупщ пшъэ кIыхьэм къыкIэрыкIэу, 
Къэнэшъыкъом фэшъуашэми-фэмышъуашэми, шъущэрэп, къэшъущэфрэп, шъушъхьаса, шъущытхъу цIыфмэ 
зэрараIорэр къызнэсыжьы. Ащ ылъапсэ зынэсри, иягъэ 
къызэрэсэкIри зэхэсэшIэ, зэгорэм къызэрэсфадзыжьыщтыри къызгурымыIоу щытэп. Ау сыдэу сшIын, зэкIэми 
ажэ кудэгъуай, сапэкIэрыIэу зезгъажьэкIэ, сынэ къыкIэIэбэжьынэу къежьэщтыр нахьыб..."
Щэджэгъо азэнэджэ зэтетэкъум Шъэбэкъу игупшысэмэ къахищыжьыгъ. Нахьыпэрэ мафэхэм, илъэс 
блэкIыгъэхэм афэмыдэу, азэнаджэм ымакъэ кIэдэIукIэу, 
ышъхьэ къыфимыхьэщтыгъэ упчIэхэр къыфэтэджхэу 
ригъэжьагъ. Джэуап зэритыжьрэм нахьи къыфэмыгъотрэр нахьыбагъ. Непэ фэдэу къешIэжьы илъэс зыхыблым итэу янэ ригъэшIэгъэгъэ духьэр, къызэIухыгъэкIэ 
медрысэм зэрэчIагъэхьэгъагъэр, Iэлфыбэм изэгъэшIэн 
къин къызэрэфэхъущтыгъэр. Тырку молэр шъэожъыемэ 
къафэмыбзэджэгъагъэмэ, ислъам диным ащ фэдизэу 
фэдэгу мыхъуныекIи мэхъу. Ежь ыбзэкIэ зыгорэ къэзыIорэм, ыIэгушъо цIыкIу чыкIэ кIаутыщтыгъэ...
БлэкIыгъэр блэкIыгъ, ар зыхъугъэм илъэс пчъагъи 
тешIэжьыгъ. Илъэсишъэми шъхьарыкIыгъ жаныехэми, 
нэмыкI адыгэ лъэпкъхэми Тыркуем къафихьыгъэ ислъам 
диным голъэу тхьабэри, къокIыпIэ Византием къафикIыгъэ 
чиристан динри ащ нахьыбэжь. Ислъамыр нэшIошIыгъэкIи, 
дыс-гъэщтагъэкIи, тын лъапIэхэмкIи, мыхъу зыщыхъурэм 
Iэшэ ихыгъэкIи къахэзыхьэрэ тырку-нэгъоймэ ауж итхэу 
молэ-ефэндхэр, нэмыкI цIыф шъэфхэр къафагъакIох. 
Илъэс къэс чылэмэ адагъэуцорэ мэщытхэм къахэхъо. 
МэщытшIыныр чылэдэсмэ афэмыукIочI хъумэ, тырку 

--- Page 184 ---

байхэр къадэIэпыIэх. КъурIаныр къыздикIыгъэ араб лъэныкъомкIи, абэхэр къяхъухыгъэхэу, шэкI фыжь-уцышъохэр 
ашъхьэмэ къящэкIыгъэхэу, динлэжь зэфэшъхьафхэр 
Тыркуеми, Къырыми къарэкIых. Молэ-ефэндыгъор зэтезыхрэмэ ахэри къахэхъох. Тыркуемрэ Къырымрэ къарыкIырэ динлэжьхэр, ямыеу къаIэкIэфагъэр атырахыжьрэм 
фэдэу, Шамэ къикIырэ динлэжьхэм япыих. Ахэмэ анахь 
гъэшIэгъоныжьыр "бисмилахь" гущыIэм къикIрэр зымышIэхэрэр адыгэ зэгурымыIожьхэм къазэрэхэкIхэрэр ары. 
Тэ тишытесыкIи, тичэмщыкIи къытфызэблэшъумыхъу, 
тышъумыгъэсэжь къязыIохэри макIэп.
Азэнаджэм быслъымэнмэ янэмазшIынкIэ макъэ къызэраригъэIугъэм тIэкIу тешIагъэми, Бжьэмыт къыфычIихьэгъэ амдэзыпсыри зэрэщыт, ежь Шъэбэкъуи ичIыпIэ зэрис. 
Иадыгэ гупшысэмэ зэрахэбыбыкIыгъэр ымышIэу ыкъо 
къыздинэгъэ Мэскэу гукIэ нэсыгъ, одыджын зэпэджэжьхэми ошIэ-дэмышIэу зыкъыжахатэкъуагъ, Кремлэр зытет 
Iошъхьэ хэIэтыкIыгъэри, тешIыхьэгъэ унэхэри, жамэхэри, 
чырбыщ чэу зандэри пщэфы хэкIодэ-къыхэплъыкIэ ынэгу 
кIэсыкIы.
"Ярэби, сыд шъуIуа сикIалэ икъэбар? - Шъэбэкъу 
хэгурымыкIыгъ.- Сымаджа, узынчъа, зыхэхьагъэмэ ахэзэгъагъа? Сыда сIорэр, ахэхьагъа хьауми егъэзыгъэкIэ 
къагъэнагъа? Хьау, хьау, ежь иакъыл къыхьэу ахэхьэгъэ 
Iоф щыIэп! ЯчIыфэ ттелъ пIонэу, яурыс пачъыхьэ Иуан 
ыцIэкIэ Вишневецкэм зыкъытфырихыгъагъ. Щепотев бояринми, апэ дэдэ тилъэгъурэм фэдэу, ынэ къыттыригъэлъэдэгъагъ... Адэ джары, ятхылъыпIэ лъапIэу къысфыдэкIыгъ. 
Тахъупщым икуп, мыдэ умышIэмэ, ежьмэ къалъфыгъэу, 
сэщ нахьи нахьышIу алъэгъурэм фэдэу скъокIэ сагъэмысэ, 
къысахъоны... Сызэрэшъулъэхъэн жъугъотырэпышъ, 
шъоIо нахь, скъо шъуфэшIушIэу, къырым нэгъойхэмкIэ 
шъуишIэ хэлъэу тхьамыкIагъом хэжъугъэтрэ адыгэмэ 
шъуафэгумэкIэу арэп, шъугъолэжъ нэгух!.. СызэрэхэплъагъэмкIэ, тэ тиуахъти Мэскэу уахътэри зэрэзэтекIрэ 
шIагъо щыIэп, ахэми тэри тищэджагъу... Тэ тиазэнаджэ 
макъэ къызэригъэIугъэм фэдэу ахэми яжамэ одыджынхэр 
джыдэдэм зэпэджэжь-зэпэжъгъыужьхэкIэ сэгугъэ. Ы-ы!..- 
ардэдэм ыкъуи лые рихыгъэу, ежьыри зэрихыжьыгъэу 
Шъэбэкъу къыкIэщтагъ, ышъхьэ къыфечъагъэм игугъу 

--- Page 185 ---

къымышIэу тегущыIыкIыгъ: - Хьау, хьау, ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтэп!.. Тахъупщым икуп жаные быслъымэнмэ 
ажэ сыдалъхьанышъ, къысагъэбэнынхэу къэбар нэпцI 
сфагъэIугъ.- ГуIэрэр ыIэнтэгъу емыцэкъэжьышъуми, 
шъыпкъэ зыхэлъ ушъхьагъу ошIэ-дэмышIэу къызфигъотыжьыгъ: - Урысмэ яодыджын щэджагъорэ теохэрэп... 
Сэ къысэмыупчIыжьэу, ятэш Ацумыкъо щимыгъэгъуазэу 
ар Кутакъэ ышIэнэп!.. Ары шъхьакIэ, тэщ фэдэу ежьыри 
рагъэзмэ?.." - ыIуагъэр щызгъэгъупшэжьыгъэ горэ ыкIыб 
къетIыргугъэ фэдэу, Шъэбэкъу къызщылъэтыгъ, амдэз 
къумгъан-лэджэным кIэрытIысхьагъ, ифэIо-фашIэ зеухым, 
нэмазлыкъым теуцуагъ. Нэмазыр зеухым, Алахьым 
ыпашъхьэ итIысхьажьи, ежь ыбзэкIэ зыфигъэзагъ: "ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ си Алахь, унэшIу 
зыщыфэн быслъымэнмэ ащыщ сышI. УгуIэ хъумэ, шъхьэм 
бэ къечъэшъ, мыхъунэу сIуагъэр къысфэгъэгъу. ЛIыпкъым 
сызиуцуагъэм щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм сшъхьэ 
ифедэ зесфагъэп, къэбгъэшIыгъэ лъэпкъым сыфыщыI, 
сыгъуащэу, тхьабэхэри, чыристан диныри зэзынэкIыгъэ 
быслъымэнмэ сащыщ. Загъорэ ахэмэ ахэлъ нэшанэхэр 
къызэрэсхафэхэрэр зыдэсэшIэжьы, къызэрэсэхьылъэкIрэми уишIэ хэмылъэу щытэп. ЧIыпIэ къин сызифэкIэ, 
о апэ зыкъызэрэфэзгъазэу, ахэри сыгу къэмыкIын слъэкIрэп. Ислъамыр къытхэзылъхьэрэ къырым хъанри, тырку 
султIанри пщылIыпIэ гухэлъкIэ, хьакъулахь тынкIэ зэобанэкIэ ташъхьагъ имытыгъэхэмэ, тисабыйхэр ткIамытхъыщтыгъэхэмэ, тичIыгу ттырамыхыщтыгъэмэ, чэтэ ихыгъэкIэ 
тапэуцужьыщтыгъэп, тынатIэ къиплъхьэгъэ чIылъэмкIэ 
къотэгъу къытфэхъущтым тылъыхъущтыгъэп, шIукIэ 
хэгъэгу гъунэгъумэ тадэпсэущтыгъэ. КъызгурымыIорэр, 
си Алахьышху, быслъымэнхэри, чыристанхэри азыфагу 
дэлъ динмэ къамыубытыжьхэу зэрэзэзэожьхэрэр ары. 
Сфызэхэмыфрэ гупшысэмкIэ сыхэукъомэ, къысфэгъэгъу, 
сэри, чыристанмэ егъэзыгъэкIэ къахэсынэгъэ сикIали унэшIу щыгъаф, зыгорэкIэ, хэт ышIэра, Кутакъэ джыри кIалэ, 
делэ, зыхэхьагъэмэ заригъэумэхъыкъомэ, а сызхэплъагъэм ащ фэди къехъулIэн ылъэкIыщт, ятэжъмэ ядинкIэ 
зигъэзэжьыкъомэ, угу емыгъабгъ, имысагъэ сэ спшъэ 
къысфилъхьи, дунай хьафым къыщыздесхьакIыщт, уадэжь 
къэзгъэзэжьмэ, уиджэхьнэми сщэчыщт. УишIэ зыхэлъ 

--- Page 186 ---

жаные хасэр шIукIэ зэхэсэгъащ, мамыркIэ зэхэсэгъэщыжь, 
есэбгъэхьыжьэгъэ Iофыр къыздэгъэхъу, зыкъызэрэтыухъумэжьыщтым пае чыристанмэ тыкъяджагъ нахь 
мышIэми, егъашIэм тыгу узэрилъыщтым щэч хэлъэп",- 
къулфолахь духьэр арапыбзэкIэ щэ къыкIиIотыкIыжьи, 
Шъэбэкъу Алахьым ыпашъхьэ къитэджыкIыжьыгъ.
Тыгъэнэзэрытмэ адэжь Шъэбэкъу пщышхом ишышIоIу 
лъапсэ шыуитIу къыщепсыхыгъ. Зыр Жъажъый, адырэр 
Дзэгъащт. Пшъыгъэх, пагъэх, гъогушхо къызэракIугъэр 
якIуакIэ къыхэщэу Шъэбэкъу ихьакIэщ ращагъэх, кIэщыгъо 
нэгушIоу пщышхори къапэгъокIыгъ, зытхьакIыгъо-гъэпсэфыгъо ифэгъэ къодыехэу Iанэми рагъэблэгъагъэх.
Адыгэ щыIакIэр гъэшIэгъонэу зэхэлъ. Тетыгъо зиIэхэм 
язэпхыкIэ-зэусэикIэхэр, азыфагу дэлъ еплъыкIэ-зэфыщытыкIэхэр зы: унэIутмэ, пщылIмэ, джэхэшъотетмэ яIофи 
гъэнэфагъэ,- мафэ къэс тыгъэм ыпэ къэтэджых, щагумрэ 
пщы унэмрэ зыгупсэфыжьхэкIэ, неущи джа дэдэр къапыщылъэу япIэмэ якIужьых. ПщылIхэми, джэхэшъотетхэми 
яIофхэр зэфэдэ хьазырми, зэхъопсэжьхэуи къыхэкIы. 
ПщылIым раIорэр, рагъэлъэгъурэр, анахь Iоф хьылъэми, 
дэхынчъэу егъэцакIэ, зыгорэкIэ ыбг фимыуфагъэу, IэпэдэлэлкIэ дэзекIуагъэу дашIэмэ, фэгубжых, къамыщогъуи 
рахы. Пщым е гуащэм ащ фэдэр къыпкъырэкIми, ахэр 
къызхамыгъэщэу, зыгъэцакIэхэрэр фэшъхьафых, мыхъу хэ зыхъукIэ, хыIушъом щащэх, къыщащэфых, ау амал иIэу 
пщыри, гуащэри пщылIхъожь хахьэхэрэп. Джэхэшъотетым 
пщылIхэр ехъуапсэх шъхьакIэ, былымIыгъ фэкъолI шъхьафитмэ яхъуапсэхэу ахэри къызыхэкIрэр макIэп. Шъыпкъэ, 
пщыми, гуащэми янэплъэгъу укIэт зэпытыныр дэгъу, къыпIугушIохэуи, гущыIэшIу къыуаIоуи, къыоцIацIэхэуи, къыпфэгубжхэуи мэхъу, ау зы нэбгырэ ифэIо-фашIэхэр гъэцэкIэгъуай, мафэр кIыхьэмэ, блэ зыгу зэокIхэри къахэкIых.
ЕгъэшIэрэ адыгагъэу жъымэ къытфыщанагъэр зы 
нэбгырэм лъигъэкIотэни, ыкъутэни ылъэкIыщт. Ипщышхуагъэ емыплъэу, бэкIэ нахьыжъ Жъажъый фэкъолIым 
Iэнапшъэр Шъэбэкъу фигъэшъошагъ, Дзэгъащтэ ыхэкIэ 
къызгуигъэтIысхьагъ. Къэблэгъэрэ жаные хасэми щыIакIэм 
илъэныкъо зэфэшъхьафхэми, Iофы зырагъэшIэуи, зырамыгъэшI дэдэуи бэмэ анэсыгъэх, чэзыу-чэзыоу, хьэкIэпэигъэшъыкIэ бжъэмэ хъохъухэр араIолIагъэх. Ащ фэдизым зыгъэгумэкIхэрэмкIэ бысымыр ихьакIэхэм яупчIыгъэп, 
къекIурэп, адыгэ хабзэп, ау хасэр зыхигъэдэIощт Iофым 
фэшъхьаф упчIэхэри къыдэтэджынхэ зэрилъэкIыщтым 
емыгупшысагъэу, джэуапхэми афэмыхьазырэу щытыгъэп. 
Аужырэ илъэс пчъагъэм ищыIэныгъэ зэрипхыгъэ хасэм 
IэпэдэлэлкIэ екIуалIэмэ, ащыгъум ипщышхуагъэ хьаулые 
шъыпкъэ хъун, Къырыми, Тыркуери, зыгу къыфэмышIу 
Тахъупщым икупи пый шIуцIэ къызфишIыных, урыс пачъыхьэм дэжь зыфэшэсыгъэр пкIэнчъэкIэ кIодыжьын. Ицыхьэ 
зытелъ Iофыгъохэри, зэджэнджэшхэри Жъажъый лIыжъымрэ Дзэгъащтэрэ къадырихьакIхэзэ, акъыли, гупшыси 
зыхэлъ гущыIэхэр къакIэрихыгъ, Iузэжъу хы тIуалэми шыу 
гъозэрыплъэхэр зэрэIуигъэуцуагъэхэми щигъэгъозагъэх.
- Ар тэрэзэу пшIагъэ,- Жъажъый къыдыригъэштагъ,- 
о зыфэсакъыжьи, сэри сыкъыпфэсакъыщт ыIуагъ Тхьэм.
- Жэхъо Iаджи хасэм къекIолIэщт,- Дзэгъащти ишIошI 
къыIуагъ,- ахэмэ абзэгу зыгъэкIэкIыщтхэри щыIагъэмэ...
- Ащ фэдэ лIы хафэхэри тиIэх, Дзэгъащт, тхьауегъэпсэу. ПцIым ылъапсэ махэ аIо шъхьакIэ, кIэутыгъуаеуи 
къыхэкIы. Сыд фэдиз кIыбдэткIэ зыуузэндыгъэми, узфэсакъыжьмэ, укIэгушIужьыщт... Жъажъый, бжъэм джыри 
укъехъохъугъэмэ тигопэщтыгъ.
- Боу сыкъехъохъун, зиусхьан,- Жъажъые фэчэфэу 
бжъэр къыIэтыгъ.- Уигухэлъ къыбдэхъунэу, къыпфэмышIум ынэ гъунэу, уитетыгъо лъэгэнэу, уиунагъуи 
дэхэнэу, уипсауныгъи пытэнэу, бэрэ, бэрэ укъытхэтынэу 
мы бжъэр ощ пае къэсэIэты, зиусхьан!
- Тхьауегъэпсэу, тхьамэтэ маф,- зэхихыгъэр зэригуапэр Шъэбэкъупщым ышъуи, ымакъи къахэщэу къыIуагъ, 
ежь фэгъэхьыгъэ хъохъум егугъугъ аригъаIо шIоигъоу 
бахъсымэ Iэгубжъэм ызныкъо ришъугъ,- бэшIагъэ сшъхьэ 
фэгъэхьыгъэу ащ фэдэ хъохъу зызэхэсымыхыжьыгъэр. 
Къырым хъаным къытишIэрэр тхьамыкIагъу сIуи, Урысые 
лъэныкъомкIэ зызысэгъазэм, шIукIэ къысфэлъаIорэмэ 
анахьи шъэфэуи, нафэуи къыспэуцужьырэр нахьыбэ хъугъэу къысщэхъу.
- Ащыгъум ухэукъо, зиусхьан,- нахьыжъмэ апашъхьэ 
щызыфэсакъыжьыщтыгъэ Дзэгъащтэ къыIуагъ,- къысфэгъэгъу, Жъажъый, гущыIэр къыстемыфэнкIи мэхъу, ау тэ 
жаные чылабэмэ тадэхьагъ, цIыф зэфэшъхьафмэ таIукIагъ, 

--- Page 187 ---

тадэгущыIагъ, уигугъу мышIукIэ зэраIорэм нахьи шIукIэ 
ажэ узэрэдэлъыр бэкIэ нахьыб.
- Ары, ары, Дзэгъащт, къапIорэм мышъыпкъэ хэлъэп,- 
Жъажъыий къыдыригъаштэзэ, гущыIэр Дзэгъащтэ 
IэкIихыгъ.- Сэ егъэзыгъэ IофкIэ Къырым сежьэгъагъ, 
сынэсышъугъэп нахь, джыри гъусэ зэрэсиIэзэ, сфэгъэхъугъэп. Ашъыу, тфэмыгъэсэгъэ кIэлэ мыгъор ары зыуж 
ситыр, ар етIан...- Жъажъые шъо чъэкIыгъэкIэ хьылъэу 
хэхьапщыкIыгъ, зыкъишIэжьи, псынкIэу къыпидзэжьыгъ: 
- Ары, цIыфыбэмэ таIукIагъ, бэми татегущыIагъ. Адэ, 
зиусхьан, цIыфмэ апэ уит зыхъукIэ, зэкIэми шIу уалъэгъущтэп. Мары сэ зы ныо шъхьэпсыгъо сынатIэ къифагъэшъ, 
сыд фэсшIагъэкIи, згъэрэзэн слъэкIырэп, тикIэлэ закъуи 
ары езыфыжьэжьыгъэр. КIо, ахэр ащ фэдиз икъурэп, о 
пшъхьэ Iэтыгъэу, зиусхьан, сигъунэгъу ЛIымэфэ тхьамэтэ 
мафэм зэриIоу, укъызэмыплъэкIыжьэу, уижаные хасэ 
екIуалI. Тэ узытшIэрэм, пщышхоу узыхэтыдзыгъэм ще гъэжьагъэу пшъхьэ уфэгумэкIрэп, тэры Iофэу уиIэр, хэти сыд 
фэдэу зыкъыпфишIыгъэми, уизэфэгъэ-цIыфыгъэ укъыкъонэжьыщт. Олахьэ, зиусхьан, уедгъэзэщыгъэни фай, 
мыщ фэдизэ тыщысын гухэлъи тиIагъэп, ау жаные хасэр 
къызщыблагъэрэм уичэу цэпкъ тырекIокIынэп, узэдгъэлъэгъун, тыгу илъри къыотIонэу тыкъыпфепсыхыгъ. Дэгъоу 
тыщысыгъ, тыгущыIагъ. Сэ сыкъезыфэкIырэ гукъаом хэсэ 
Iофмэ уазыпылъ мафэхэм пшъхьэ езгъэгъэузынэп сIуи 
къысфэмыIошъугъэми, ари къыбгурыIуагъэу къысшIошIы, 
сэри ащкIэ сыгу жьы дэзгъэкIыгъ...- Жъажъые къэтэджыжьыгъ, Дзэгъащтэ ыпэ зэритэу къызэтеуцожьыгъ.- 
Хэсэ мафэм джыри зэ шIукIэ тызэрэлъэгъун, зиусхьан.
- Ары, Жъажъый. Тхьэм ыIомэ шIукIэ тызэIукIэн. 
ЛIымафэ сишIуфэс сфешъухыжь. Шъо гъогу шъузтехьэ 
мафэм ЛIымафэ дэжь сыщыIагъ, хасэм инахьыжъмэ ахэслъагъо зэрэсшIоигъор джыри сфешъуIожь. АдрэмкIэ, 
Жъажъый, пкъо МамыекIэ угу дэхъыкIырэм сызщыгъуазэр 
бэшIагъэ. Ари зыгорэу хъун, адыгэба, зыкъишIэжьынба?
- Сыгугъэрэп, зиусхьан,- Жъажъые лIыжъым къыупсэлъыгъ, етIанэ гукъэо шъхьэ гъэсыскIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Мощ фэдиз адыгэлъыр зытелъым зыкъишIэжькIи, цIыфы хъужьынэп...

--- Page 188 ---

Жаные хасэм Цохъопщым щилъэгъугъэ къиныр илъэс 
заулэм пэкIэкIыгъэу къышIэжьрэп. Мыхъэр зыгъахъэщтыгъэ Тахъупщыри хасэм зэрэщимылъэгъури ащ къыхэхьажьыгъэу, лажьэ зимыIэ шым тIэкIу шIэ къэс ыныбэбгъумэ 
ятIыргу, илъынэу зежьэкIэ, жэдаошъ зэтыреIажэ, ыкIэ 
дырегъэдзые, ыпхэкI дырырегъэдзэкIы, лъабжъэхэмкIэ 
чIыгур регъэтхъу. Ыуж ит байколхэм ар ящыпэлъэгъопышъ, 
пщым игубж шIу къазэрэфимыхьыщтыр зыдашIэжьызэ, 
зэфычIэплъых, шыукъамыщыр апэ зыкIыб ифэщтыр язэрэгъашIэрэп.
"ГущыIэ псау къызщамыIогъэ зэIукIэм хасэкIэ уеджэ 
хъуна! - Цохъопщым шыри ешхы, ежьыри зешхыхьажьы.- 
Шъэбэкъупщыр шъхьэнэкI тIозэ, тызэригъэделагъэр... 
Мощ фэдиз цIыфэу зэфищэсыгъэмэ ашIомылIыкIэу, урыс 
къэбарыр гущыIэзаулэкIэ къафыкIиIотыкIыжьи, лIыжъ 
зэкIэскъыскъэ зытIущ къызщигъэтхъуи, фэкъолI Iулэлхэр, 
пщыхэри зэрахэтыжьэу, къызэбгыритIупщыжьыгъэх... 
Хэсэ унашъо аримыгъэшIыгъагъэмэ, къыпэтIэтыжьыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, фэкъолI нэIуагъэмэ чэтэ къипхъоткIэ 
дырагъэштагъ. Ащ ыуж сыд пIуагъэкIи, пшIагъэкIи, пкIэ 
иIэжьэп. Тахъупщ гъэблакIори Шъэбэкъу шашитым 
нахьышIуа? ТиIоф къызэримыкIыщтыр зешIэм, зычIигъэожьыгъ, сэ псынжъыр сигъэутагъэ, сибайколхэми, 
фэкъолIхэми апашъхьэ цIэIужь сыщишIыгъ. Сэ ар къыпфэзгъэгъунэп! Тызэкъотыщтмэ, тызэкъогъэт, тызэкъомытыщтмэ, санэIу зырегъэх! Зэ моу шъуадэжь сыкъынэгъэс, пфэхъун озгъэхьыщт сэ!.. Зэ, зэ! - Цохъопщым 
ионэш зырыригъэтIагъ, кIэкIэу ыуж ит байколмэ зафигъази, 
яупчIыгъ:
- Хэт шъуащыщэу зичатэ къизыпхъотыгъагъэр?!
- Сэры, зиусхьан,- Цохъопщым фэдитIу иинагъэу шыу 
горэ ыпашъхьэ къиуцуагъ,- чIыпIэ зэжъу тифагъ сшIошIи, 
сичатэ къиспхъотыгъагъ, хьэрамыгъэ хэлъыгъэп.
- Ма, джэгуалъ, уихьэрам мыри дэшх! - шыукъамыщ 
онтэгъумкIэ Цохъопщыр ибайкол жэхауи, зи мыхъугъахэ 
фэдэу зызэригъэзэкIыжьыгъ, ионэши лъэхъу псынкIэкIэ 
зыригъэпхъотагъ.
Цохъопщыр шышIоIум дэжь щемыпсыхэу, икъэлапчъэ 
зыIохьэм, шIу зэрэщымыIэр Тахъупщым къыгурыIуагъ, 
ыбги диIыгъ фэдэу лъэгуц мылъагэм къехыгъ:

--- Page 189 ---

- Къеблагъ, зиусхьан. Сыд уионэгу исыкI?
- Сыкъеблэгъэщтэп, сэгузажъо. Непэрэ хасэм о сыд 
уикъэмыкIуакI?
- Боу сыкъэкIон фэлIагъ, зиусхьан, мары олъэгъу, 
сыбг пиубытыкIыгъэшъ, спсэ сыхегъэIэжьы...
- Сэ сыбг узми мыузми сыкъыбдэшэсы, о пкIэнтIыIу 
плъэшъоу къысэогъэлъэгъу! - ынэхэр къиушIоркъыкIыхэзэ, Цохъопщыр кIэгубжыкIыгъ, ыIупшIэ пIуакIэхэмкIи 
кIэщхыкIыжьыгъ.
- Зиусхьан, сыкъэоушъхьакIу!..- ардэдэм зынэхэр 
къиуцIыргъукIыгъэ Тахъупщым ерагъэу зиIажэщтыгъэми, 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ, хэлъ щымыIэ фэдэу, 
къегыигъ: - Арэп, укъысэзэонэу укъэкIуагъа?
- Сыозэонэп, ау узфэдэ шъыпкъэр къыосIон: уигъэблэкIо Iэбжым кIыб гъэсыс зэ хэнэжь! - Цохъопщыр шым 
елъэдэкъауи, сапэр ыгъэутысэу, "шъощ фэдэхэм ащыгугърэм, зицыхьэшIэгъум сыд къырашIэми, фэшъуаш!" 
ыIомэ гъумтIымызэ, Iулъэтыжьыгъ, ибайколхэри ыуж 
илъэдэжьыгъэх.
IХ
Гъолъыжьыгъор къызэрэсыгъэр къаригъашIэу бысымым хьакIэхэр щагум къырищыгъэх. Гъэмэфэ чэщ шъаб, 
жъуагъомэ анэхэр къецIышхъыкIы, мэзэ къихьэгъакIэр, 
ыкъопитIу егъэзыхыгъэу, къохьажьыным енэцIы, хыжьы 
мэкIэ цIынэр къушъхьэмэ къатырехы.
- Нычэпэ къещхынкIэ енэгуягъо,- ошъогум иплъыхьэзэ, Къэлэкъутэ къыIуагъ, етIанэ ышъхьэшхо къохьапIэмкIэ ыгъази, къыпигъэхъожьыгъ: - Мазэри оялэ хъущт.
- Уашъор нэфын, жъуагъор изыбз,- зэхихыгъэр 
ышIошъ мыхъоу Хьатае IущхыпцIыкIыгъ,- ошъуапщэхэри 
къэлъагъохэрэп, шыблэ гъуагъуи чыжьэкIэ къэIурэп.
- Къэлэкъутэ ыIорэр ешIэ,- Даури къыушыхьатыгъ,- 
хыжьы фабэм шынэгъакIэ къыкIэхьагъ, ар ощхыр къызэрэблагъэрэм инэшан, мощ фэдэу мэзэ къопитIур къещэхыгъэ зыхъукIэ, оялэ хъущт аIо.
- Ар сшIагъэп, сыхэукъуагъэмэ къысфэгъэгъу, Къэлэкъут,- джыри щхыпэ макIэкIэ Хьатае зиухыижьыгъ,- жьы 
цIынэри гъушъэри сэркIэ зэфэдэ, мэзэ къопитIу къегъэзыхыгъэми къыхьыщтыри сшIэщтыгъэп, сишIэныгъэ 
къыхэжъугъэхъуагъэшъ, тхьашъуегъэпсэу.
- Тэри о узэрытым тызетым, тхьэркъожъ чIэгъым 
тыкъычIагъотагъэу тянэ-тятэмэ къызытаIокIэ, тшIошъ хъущтыгъэ,- Къэлэкъутэ щхыпи къемыкIоу, мэкъэ гъум 
гъэтIылъыгъэкIэ игъусэ къызыфедзым, лIыхэр зэрэгъэщхыгъэх.- Сэ сIуагъэр шъыпкъэми, пцIыми чэщыбгым е 
нэфшъагъом къэнэфэщт.
Нэфылъ къыштэгъэ къодыеу, шъхьангъупчъэмэ къатетэкъорэ ощхыцэ хъурдэмэ Хьатае къагъэлъэтагъ. Къэлэкъути Даури зафэпэжьыгъахэу шъхьантэхэр ашъхьэ 
кIэлъэу, пIэкIор бармэкъымэ ягъэкIыгъагъэх, ошэкур 
гъэчэрэгъугъэхэр алъапэхэмкIэ щылъыгъэх.
- Сыхэчъыягъ!.. Хьатае къызэшIотIысхьагъ.- Шъусэгъэгужъо.
- ГуIэгъу щыIэп, Хьатай,- Къэлэкъутэ игъусэ ыгъэгупсэфыгъ,- ощхыр къыригъэжьэгъэ къодый, шIэхэу 
къырикIыкIэхыщт. Жьэу тэджрэм шыкIэхъу къыфалъфы, 
о къэпIуагъэр нахь шъыпкъэмэ тIуи, пасэу тыкъэтэджыжьыгъ шъхьакIэ, хъугъэр олъэгъу.- Ар къыIогъэ къодыеу, 
хы-хых ригъаIоу, жьыбгъэ лъэшыр кIэтэу, къебзэбзэхэу 
ощхыр къежьагъ, пчыкIэр къыхэхъопскIыкIыгъ, гур ыгъэлъатэу шыблэр къэуагъ.- Бысымым тырифрэп, тионэшхэр 
гъушъапIэ чIэтых, гумэкIыгъо щыIэп, ы, Даур, шъыпкъэба 
къасIорэр?
- Сыд пIуагъа, Къэлэкъут? СымышIахэу сышъхьаукъэжьыгъэмэ сшIэрэп? - дэщтэ-даом хэтэу Даури къэупчIэ 
фэдэ зишIыгъ.
- Ощхбыбым жьыбгъэ кIэтышъ, шIэхэу текIыщт, ошIуи 
къэхъужьыщт. ТIэкIу тегъушъыкIмэ, гъогу тытехьан.
- Ар нахь тэрэз, ефыжьэгъэ Iоф тапэ илъэп,- Даур 
къыдыригъэштагъ.
Къэлэкъутэ зэриIуагъэу, ощхыр бэрэ къещхыгъэп, 
нахь макIэ хъузэ, ощх шъэбэ жъгъэикIэ щигъэтыжьыгъ, 
тыгъэ плъыжь хъурэешхор нэгу тхьакIыгъакIэкIэ чIылъэм 
къытеплъагъ, мэфакIэр бзыу жъгъыу зэпэджэжьыкIэ, 
атэкъэ мэкъэ зэфэшъхьафхэкIэ къежьагъ, хьакIэхэр къэущыжьыгъэхэмэ зэригъашIэу бысымым Iэо-лъэо макъэхэр 
щагумкIэ къыщигъэIугъ. Къэлэкъутэ къызэшIотIысхьи, 

--- Page 190 ---

щазымэхэр зыщилъагъ, хьакIэщым икIи, ипчэдыжь шIуфэс 
бысымым пигъохыгъ.
Iанэм хэIэгъу имыфэхэзэ, Онэтыгъу лъащэ хьакIэщым 
къипкIагъ, имыгъом къызэрэкIуагъэр зыдишIэжьзэ, пчъаблэм гоуцуи, ыIитIу ыгъэсысыгъ:
- Iанэм пэтаджэхэрэп, Тхьэм пае, шъущыс, гухахъо 
шъошх.
- Къыддэошх, Онэтыгъу, къакIо, къэтIыс, Щэрыхъу 
бысым гъунэгъур къыригъэблэгъагъ.
- Хьау, хьау, моу джыдэдэм ащ нахь схэмыфэжьынэу 
сыкъашхи, сыкъикIыгъ.
- Зи хэмыфэжьынэу шхэрэр хьэр ары, къэтIыс сIуагъэ! 
- бысымыр Онэтыгъу техъупкIагъ.- О лIышхор укъытэплъэу, тэ Iанэм тыпэсэу... ащ фэдэ мэхъуа?
- Аущтэу оIомэ, тIэкIу сыхэIэн,- укIыташъо зыригъэшIызэ, ылъэкъо лъащэ кIигъэчъи, Онэтыгъу Iанэм 
пэтIысхьагъ, шхыным ецыпаIэзэ, щынэ нэплъэгъукIэ Къэлэкъутэ фычIэплъыгъ, ау адырэр зыми пымылъэу фэкIэщыгъоу шхэщтыгъэ.
Iанэр зэрэрахыжьэу, хьакIэхэр ежьэжьхэмэ, ыгу илъыр 
ариIоным игъо имыфэным тещтыхьи, Онэтыгъу лъащэ 
гущыIапэр ыубытыгъ.
- Къэлэкъут, сэлъэгъу, унэ сыкъыкIэхьанэу уфаеп, 
сибзэджэшIагъэ зызгъэтэрэзыжьыгъэм щегъэжьагъэу 
лые къысэпхынэуи угу къихьажьрэп, усишIоп-усипыеп пIуи, 
къысфыпыуупкIыгъ, ау сэ гъусэ сыкъыпфэхъуным щэ хъурэ 
гугъу сиIэжьэп,- Онэтыгъу гуIэнкIэ къыIутэкъурэ гущыIэхэм 
ынатIэ пкIантIэр къытырарагъэкIагъ, ынэ инхэр бырылъэхэу 
игущыIэгъу къытырипхъоти, Даури, Хьатаий, бысымыми 
атыридзагъ,- мыхэми апашъхьэ сыщыукIытэрэп, зытетыр 
къэсэIо: оры гъогу пхэнджым сыкъытезыщыжьыгъэр, 
икIэрыкIэу дунаим сыкъытебгъэхъожьыгъ. КъэошIэжьмэ, 
хэсэ утыгум шыплIэкIэ сызиохым, о уигупшысэхэр ары 
къэсIонэу къезгъэжьэгъагъэр, ау ащыгъум ахэр гущыIэ 
къодыягъэх нахь, сыгу къикIэу къасIощтыгъэхэп, пщыоркъх эу, лIэкъолъэшхэу пчэгур зыIыгъыгъэхэм сыкъяпэбжъэоным нэмыкIрэ гухэлъ сиIагъэп. Джы адыгэ лъэпкъхэр 
зэфэпщэсынхэм, зэгурыбгъэIонхэм уишъыпкъэу узэрэпылъыр спкъышъоли, слъи ащыщ хъугъэ, джары тыгъопчыхьэ зысфэмыIэжэжьэу, гущыIэ дысхэмкIэ Пэнэхэс 

--- Page 191 ---

къыбжэхатхъоу къызырегъажьэм, бырсыр къызкIэсIэтыгъэр. ГущыIэу зэстыжьыгъэм сыкъеубыты нахь, а 
цэмыкъыжъым ыпсэ згъэгъущтыгъэ, а хьэ лъэщэжъыр 
ары Iоф шIоим сыхэзыщагъэр. СыкIэнакIэзэ, сэри ежь 
фэдэу, бзэджэшIэным лъащэ сехъулIагъ. О гу лъыптагъэп, 
Къэлэкъут, тыгъопчыхьэ хьакIэщым Пэнэхэс къызехьэм, 
ынэхэр къыфилэлэу Хьатае къызэреплъыщтыгъэм. Жъы 
хъугъэшъ, итыгъокIо гъусэхэм хъатэу зыхагъэхьажьрэп 
шъхьакIэ, зэсагъэр щыгъупшэн ылъэкIрэп...
- Сыдэу ба къапIорэр, Онэтыгъу, сэри сыбгъэпшъыгъ, 
сигъусэхэри ебгъэзэщыгъэх,- Къэлэкъутэ гущыIэр къызэпиутыгъ, етIанэ щхыпэ макIэ ыIупшIакIэмэ къячъагъ.- 
Спыпхы пшIоигъор къаIо.
- КъыпфэсымышIэмэ, зыпари ппысхыщтэп,- джыри 
нахь ыгъэжьэу, Онэтыгъу игущыIэхэр къызэтырипхъэнкIагъ,- сыуигъусэнэу фит сыкъэшI. Бэп сызыфаер, талъэныкъо укъакIомэ, бэслъыныехэм е абадзэхэм уахахьэмэ, 
сыздэгъэшэс. Сызфэлэжьэн, сызфэгумэкIын унагъо сиIэп, 
зэпымыоу къыбдэскIухьан, цIыф лые хъурэп, мыхъун 
къыосIолIэнэп, къысфэнэжьыгъэм сцIэ дахэкIэ раIожьынэу, 
шIу горэ сшIэ сшIоигъу.
- Сыд шъуIорэ, кIалэхэр, Онэтыгъу къыддэшэсынкIэ 
игъо шъолъэгъуа? - Къэлэкъутэ игъусэмэ упчIэ нэплъэгъур 
афидзыгъ.
- Къиным цIыфыр бгъуитIу язкIэ къыхэкIыжьы,- 
Щэрыхъу къахэгущыIагъ,- е нахь жъалым мэхъу, е зыкъешIэжьышъ, гъогу зафэм теуцожьы. Онэтыгъу ынапэ 
ыгъотыжьыгъ.
- Тэштэ гъусэкIэ,- Даури, Хьатаий зэуж итхэу къаIуагъ, 
Къэлэкъути адыригъэштагъ:
- Уишыуанэ къызэтелъхь, Онэтыгъу, ау зэгъашIэ, 
гуцэфэ цIыкIу къызэрэпфэсшIэу, псибл уиIэми, Iусхыщт.
- Сишы Iушыжъи хьазырыпсэу къысэжэ, Къэлэкъут,- 
гушIом зэрихьэзэ, зэрэлъащэри къыхэмыщыжьэу, Онэтыгъу пчъэмкIэ елъэкIоныгъ, къызэтеуцуи, гушIуафэм 
хэтэу къызэриIокIыгъ: - Нэтыхъое кIалэм сиш къызIысэхыжьым, Къырым къыщысщэфыгъэр сIимыхы хъуи, лIыгъэкIэ естыгъ.
Онэтыгъу пчъэ кIыб зэхъум, Щэрыхъу рэзэ макъэкIэ 
къыIуагъ:

--- Page 192 ---

- Псапэ пшIагъэ, Къэлэкъут, Онэтыгъу ыгу абрамыжъо 
тепхыжьыгъ, зыкъызишIэжьыгъэм ыуж о уинэмыплъ 
мыштэ нахь хьылъэ къыфэнэжьыгъагъэп...
Шыу хьакIэхэр Щэрыхъу чылэ хэгъуашъхьэм къырищыжьхи зегъэзэжьым, апэрэ тхышъхьэм дэкIыгъэх, лъэгонэ къашхъор зэпачызэ, ясэмэгукIэ бгышъхьэм тетэкъогъэ мэл Iэхъогъушхор къэлъэгъуагъ, яджабгъукIэ къушъхьэм екIужьрэ мэз пырыпыцур къыщежьэщтыгъэ. Бгы 
тешъом дэкIуаехэзэ, Онэтыгъу гумэкIэу зэплъэкIыгъ.
- Сыд, Онэтыгъу, бгъэзэжь пшIоигъуа? - Къэлэкъутэ 
къыфидзыгъ.
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIэп, ау шыу горэм тауж къефы...
Шыухэр зэплъэкIыгъэх - шыуи, лъэси алъэгъугъэп, ау 
бгы тешъом дэкIхэзэ, апэрэ тхышъхьэм къытехьэгъэ шыур 
къэлъэгъуагъ, шы чэпэстхъэ цIыкIур хьапкIэкIэ къефы.
- Пэнэхэс цэмыкъыжъыр, ыцэлышъохэр къыдэхъушъутэу, джары шыушыкIэ къызфэнэжьыгъэр,- ыгу 
зэрэфэIаер къыхэщэу Онэтыгъу къыдзи, зигъусэ шыумэ 
ауж зыкъыригъэнагъ, Пэнэхэс къызэсым, къебгъукIонэу 
ежьагъ шъхьакIэ, къызэтыригъэуцуагъ.- Сыд узезыфэрэр, 
тигъусэ кIалэм укъехъопсагъ, ара?
- Пшъашъа мыр сехъопсэнэу? - дысэу Пэнэхэс къыдзыжьыгъ, къызэуцокIыгъэ шыумэ зафигъэзагъ: - МыемыкIумэ, Хьатае гущыIэ заулэ есIо сшIоигъу.
Шыухэр зэIуплъэжьыгъэх, етIанэ Къэлэкъутэ зыфагъэзагъ, адырэм шъхьэ къызешIым, Хьатае къахэкIотыгъ:
- СыкъэдаIо, Пэнэхэс.
- Хьатаер пцIэ шъыпкъа хьауми...
- Сянэ а цIэр къыстыригъэнагъ. Джыри сыд?
- Тхьауегъэпсэу, сызыфаер къысэпIогъах,- Пэнэхэс 
ыцэлышъохэр тырикъэу кIалэм къыIущхыпцIи, сэмэгумкIэ 
диIонтIэхыгъ, зигъогу техьажьыгъэхэ шыухэр фыреплъэкIхэзэ, бэщ тIэркъо кIыхьэр къызшъхьарыщрэ мэлахъом ебгъучъи, чIыох лъэгум икIодэжьыгъ.
- Мы шIоижъым зыгорэ къытфыригухэлъ,- Онэтыгъу 
гумэкIэу игъусэмэ аIуплъагъ.
- Дзэ къытпигъощына мыщ, сыд къытишIэн? - Къэлэкъутэ зэхихыгъэр ащ фэдизэу къыридзагъэп.- ПэкIэ 
ланлэ къытхэтэу сышъухаплъэрэп.- ТIэкIу тыригъашIи, 

--- Page 193 ---

къыпигъэхъожьыгъ: - Хьатае зыгорэм хигъэкIокIагъэу 
къычIэкIын.
Шыухэр зэрэгъэщхыхи, яшымэ зарагъэпхъотагъ. Гъогу 
зытехьагъэхэм щегъэжьагъэу Онэтыгъу ишыуш хъопсанэкIэ фыреплъэкIыщтыгъэ Хьатае шы шъхьэ псыгъо ищыгъэм ыбги зэримыорэр, ылъакъохэри псынкIэу, ыбг исыр 
зэхимышIэу, апэ ишъыным зэрэфалъэрэр хилъэгъуагъ. 
Ари гукIэ зыдиIыгъэу, Пэнэхэс иупчIэ зыфихьыщтыр 
ымышIэу ышъхьэ щычэрэгъущтыгъэ: "Тыдэ сыщишIэра 
Пэнэхэс? Зэрэслъэгъури сызэрилъэгъури апэрэ. Сышъэожъыезэ сызтыгъугъэгъэ шыуищмэ ащыщыгъ сIонти, 
лъащэ ахэтыгъэу къэсшIэжьрэп. Ары шъхьакIэ, нэужым 
къауIэгъэнкIи мэхъуба? Сахьы зэхъум, аIупэхэр Iупхэгъагъэх, ау амакъэхэр непэ къызнэсыгъэм стхьакIумэ итых. 
Сыд фэдэу хъугъэми, хъырцыжъмэ ащыгъум ахэмытыгъэми, е хащэ афэхъугъагъ, е саращэ зэхъум, къырихьылIэгъагъ, Iо хэмылъэу, сшъхьэ къырыкIуагъэм хэшIыкI горэ 
фыриI..."
Шы ныбэмэ къакIэмыорэ псыхъо цIыкIур зэпачызэ, 
загъэпсынкIэнэу Къэлэкъутэ къызэряджагъэм Хьатае 
ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, гуIэнкIэ зэпиплъыхьагъ, ау 
зыпари ынэмэ къапэшIофагъэп, къушъхьэ лъэныкъомкIэ 
дэпкъ еупкIэхыгъэм фэдэу къатеорэ ошъопщэ чIапцIэм 
ыжэ къыIуигъэзыгъ, игъусэмэ ауж итэу нэпкъ тешъом 
чъэкIэ дэкIыгъ, зызэплъэкIыжьым, псы гъунэр диIыгъэу 
ощхбыбыр зэрэблэкIыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- Джары, Хьатай, гъэмэфэ ощхыр гощыгъэ зыкIаIуагъэр,- гурыгъэIо-щхыпэр Даур къыпигъохыгъ,- таужыкIэ 
ощхы, тагупэкIэ тыгъэ.
Псыхъо нэпкъым кIэрыс чылэ цIыкIум шыухэр ебгъукIохи, къокIыпIэмкIэ даIонтIэхыгъ, шы илъыгъо нахьыбэ 
зэпамычыгъэу, мэз хъурэе мыиныщэр ущызэкIэкIэплъэу 
къэлъэгъуагъ. Онэтыгъуи къыIуагъ:
- Шыуш заулэ мэз чIэгъым щызэхэт, пхъэмбгъу Iэнэ 
кIыхьэм лIы купи кIэрыс.
- Загъатхъэу къычIэкIын,- Къэлэкъутэ гугъу фелIыгъэп, 
игъусэхэри ыгъэгупсэфыгъэх, Онэтыгъу закъу гуIэ-щынагъор зынэгу кIэмыкIрэр.
Мэз хъураем пэчIынатIэ зэхъухэм, Къэлэкъутэ ишыпэ 
лIы купымкIэ ыгъэзагъ:

--- Page 194 ---

- Гухахъо шъошх апщи! - шым епсыхи, Iанэм кIэрысмэ 
Къэлэкъутэ зафигъэзагъ.- Къанэкъой благъэп, чыжьэп, 
шIагъоу мыщ шъукъыщыуцугъ.
- Шъори тиIэнэ IэшIэх шъукъытепсыхагъ, тишхын 
зыIужъугъаф,- къызэхэтэджэгъэ лIымэ ацIэкIэ Мэщыкъопщым ригъэблэгъагъэх.- Абэтэхьаблэ тыщыIагъ, а 
лъэныкъомкIэ тыкъикIыжь къэс, мы чIыпIэм гъэпсэфыпэ 
щитэхы, тIуагъи, тшIагъи, тапэ илъи зэфэхьысыжь горэхэр 
афэтэшIыжьы, бахъсымэ тIэкIуи етэгъэчъэхы. Шъо гъогу 
шъутет, ищыкIагъэмэ, гъусэ тыкъышъуфэхъун.
- Хьау, зиусхьан, ищыкIагъэп, тигъогу къытфэбгъэкIэкIыгъ,- Къэлэкъутэ бжъэм хэхъумпIи, лы гъэгъугъэ 
такъырыр зегъэунэшкIум, пщым Iуплъыхагъ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, сэры шъуилъэгъуныр,- гущыIэм 
къикIрэр Мэщыкъопщым гурыIуагъ,- джыдэдэм тышэсыжьын. Мэз чIэгъым шъущысхьэкIагъэу Шъэбэкъупщым 
зэхихыжьмэ, сиумысын, некIох тадэжь.
- ТэркIэ мыри чIыпIэ дэгъу, зиусхьан, умыгумэкI,- 
Къэлэкъутэ Мэщыкъопщыр ыгъэIэсагъ.- Сигъунэгъу 
Шъэбэкъу ишIуфэс къыпфысигъэхьыгъ, згъэзэжьмэ, ори 
упсаоу, уишIугъоу дунаим узэрэтетыр уишIуфэс лъапIэ 
игъусэу фынэзгъэсыжьын.
- Тхьауегъэпсэу,- пщыр ыбг зандэу итIысхьи, шъхьэ 
Iэтыгъэ пагэкIэ фэкъолI кIэлэшхом Iуплъагъ, ыгукIэ 
зэупчIыжьыгъ: "Мыр хэта зыгъэсагъэр, тэ етIон фаехэр, 
тызыкIэупчIэнкIэ къыттефэхэрэр ежь къытеIожьы. 
Шъэбэ-шъабэу гущыIэзэ, Шъэбэкъупщым гъунэгъуи 
шъэогъуи ижьау къычIещэ, ихабзи ибзыпхъи арегъаштэ. 
Плъэгъурэба, тэ мощ фэдиз чIыгур къинмыгъуаекIэ 
зэпытчи, Мэскэу нэс тызэкIом, IэнэкIэу къэдгъэзэжьыгъ, 
ежь зэзэгъ тхылъыр ыIэгу илъэу къэкIожьыгъ".- Шъукъемыблэгъэщтмэ, къаIо IофкIэ зыуж шъуитыр.
- Тэ зетфэрэр, зиусхьан, зышIоIофымкIэ Iофышху, 
зышIомыIофымкIэ зыми щыщэп, зэхэзыхынэу фэмыехэри 
щыIэх,- Къэлэкъутэ ышъхьэшхо еуфэхыгъэу къыIуи, 
IущхыпцIыкIызэ, Мэщыкъопщым Iуплъагъ.- Шъэбэкъуи, 
Дударыкъуи, нэужым зэрэзэхэтхыгъэмкIэ, Темрыкъуи, 
ори шъуанэIу УрысыемкIэ гъэзагъэ. Шъузэрэгугъэу 
къычIэкIыжьмэ, ари тэрэзэп сфэIонэп, ау зэрэмышIэ IофкIэ 
Шъэбэкъу зиусхьаным къыратыгъэ тхылъым тичIыгуи, 

--- Page 195 ---

тэри тыряеу, пщылIыкIэ таштэу къызэрэфыратхагъэм 
лъэшэу тыкъигъэцыхагъ, тшъо къыхыригъэхыгъ. Ащ 
нахьышIуба тэ, адыгэ лъэпкъхэм, тызэгурыIомэ, ткIуачIи 
тиакъыли зэхатлъхьэу, тызэхэтэу, тызэдеIэжьэу тыпсэумэ?
- О ар сыдэущтэу къыбгурыIорэ, Къэлэкъут? - Мэщыкъопщыр лакъырд тIэкIу ымакъэ хэлъэу фэкъолI кIэлэшхом 
IущхыпцIагъ.- Сыд лIэужыгъуи къэпIоныр псынкIэ, зэрэпшIыщтыр, хэкIыпIэ пфэхъущтыр къэгъотыгъуай. О узыфаем рыгущыIэхэу сэри зэхэсэхы, Тыркуери, Урысыери, 
нэмыкIхэри хэгъэгу зэикI зэрэхъугъэхэм сащыгъуаз, ау 
адыгэхэр зы хэгъэгу зэрэпшIыщтхэр сшъхьэ къыубытырэп. 
О къаIо, гъогу ошIэмэ, тытегъэуцу. Сэрмэ шъукъызыфанэрэр, УрысыемкIи сыIэбэнэп, ТыркуемкIи зызгъэзэнэп.
- Олахьэ, сыхэуубытагъэм, зиусхьан,- Къэлэкъутэ 
ынэхэр плъызэу пщым Iуплъагъ,- джы нэс шъори тэри 
тигупшысэ зэхэлъмэ, тигухэлъ къыддэхъункIэ сыгугъэщтыгъэ шъхьакIэ, гущыIэ къодыекIэ къикIын щымыIэкIэ 
сенэгуе.
- Джары, сэ сIорэм уфэмыеми, укъытехьагъ,- Мэщыкъо зыфэрэзэжьэу зигъэрэхьатыжьыгъ, фэкъолI кIэлэ 
цIынэшхом ыгукIэ егыигъ: "О пшIэрэм нахь тымышIэу, 
пщыгъор зетэхьэкIэ умыгугъ, мафэр тфимыкъоу, чэщрэ 
пIэм текIужьми, гупшысэ зэпеомэ тызэхаукIагъэу нэф 
тыкъекIы".- Абдзахэмэ уахэхьагъэба, аIорэр зэхэпхыгъэба? Шъори, тэри, нэмыкIхэми афаехэп, унагъо пэпчъ 
хэгъэгу шъхьафкIэ зелъытэжьы. Ахэмэ етIани пщы яIэп, 
пщы зиIэхэм япщы цIыкIуи, ини япщыгъо атырахэу къащэхъу, 
тыгъужъхэр къызякIукIэ, апхэкIхэр зэфэгъэзагъэу, абжъакъохэр гъэIагъэу псыцухэр зэрэзэхэуцохэрэр гум къагъэкIы, узхагъэхьащтэп, къыпхэхьащтхэп.
- Сыд хэкIыпI адэ о плъэгъурэр, зиусхьан?
- Адыгэхэр зэкъопщэнхэм кIочIэ лъэш ищыкIагъ,- 
Мэщыкъопщыр IэбжымитIукIэ пхъэмбгъу Iанэм теуагъ.- 
Ар зыщысшIагъэр Мэскэу ары. Иуан пачъыхьэм хэгъэгу 
зэхищэным пае лъыбэ ыгъэчъагъ, тэ типщымэ афэдэхэу 
къемыуцуалIэхэрэр, зы хэгъэгу хъунхэм фэмыехэр ыукIыгъэх, пилъагъэх, пчэгъумэ ашIуигъэтIысхьагъэх. Жъалымэгъабэ зэрихьагъ, ау нэмыкI хэкIыпIэ иIагъэп. Тэ, адыгэхэм, 
хэт ащ фэдэ хъунэу къытхэтыр? Ар къыбдэхъуным пае 
къыпфэшъыпкъэу дзэ дэгъу уиIэн фае. Тэ типщыхэм, анахь 

--- Page 196 ---

пщышхори, анахь Iушыри, къахэщэу лъытэныгъэшхо 
зыфашIыри осэгъаштэ, байкол заулэхэу къяшIэкIыгъэмэ 
афэшъхьафэу, дзэкIэ уеджэнэу, шыуишъэми, шъитIуми, 
шъищыми иIэу хэт ахэтыр? Пый къытэкIумэ, шыудзэ мин 
пчъагъэу зытэIэты, заор зэрэтэухэу, шъхьадж ипакIэ 
тызэбгырэчъыжьы. Аущтэу хэгъэгу тыхъущтэп, Къэлэкъут, 
шъыпкъэба?
- Шъыпкъэми блэкIы, зиусхьан, бэмэ сябгъэгуп шысагъ, ау тыхъущтэпышъ тыхъущтэп тIоу тытIысыжьмэ, 
емыкIуба, мыщ фэдиз акъылрэ гупшысэрэ пшъхьэ илъмэ, 
адыгэ зэхэщэныр сыд пае ппшъэ имылъхьажьрэ? Ощ нахь 
тефэу джы нэс пщи, оркъи, лIэкъолъэши сыIукIагъэп,- 
дэо-гые макъэм Къэлэкъутэ зыкъышIуиIэтыгъ, джы нэс 
цыс къахэмыIукIэу къядэIущтыгъэ лIы купитIуми амакъэхэм, 
зыкъапхъотагъ, ау Мэщыкъопщым ыгъэIэсагъэх.
- Адыгэмэ аIуагъ: уипаIо къахэмыгъэщ. Уанахь IушыIоу, 
ежьхэм яакъыл зынэмысыгъэ горэ пшъхьэ къыубытэу 
къызэрэбдашIэу, уипаIуи пшъхьи зэдырагъэхьыщт. Лъэпкъ 
дел сфэIонэп, Iуш, дунаир зэрегъафэ, ау ышъхьэ фэIушыжьэп.
- Олахьэ, боу шъыпкъэу къэпIуагъэм,- Онэтыгъу 
зыфэмыIэжэжьэу къахиIуагъ,- тыделэп, тыIушэп зэраIоу, 
джынэ зыпшIынышъ, нэбгырэ пэпчъ ыгу уихьана?!
- Ар сIокIэ, сIэхэр есыдзыхыжьхэу сытIысыжьрэп,- 
къедэIурэмэ агу ымыгъэкIод шIоигъоу, пщыр нэшIукIэ 
щысхэмэ ахэплъагъ.- Гур кIодмэ, лъэр кIэкIыжьрэп, гугъэр 
чIэтэшъумыгъан. Бэрэ пIорэр мэхъу аIошъ, цIыфмэ шъуахахь, тызэгурыIоныр, тызэхэхьаныр атхьакIум ишъумыгъэкI...
Пшызэ псыхъо нэпкъ исэмэгубгъу даIыгъэу шыухэм 
къыблэмкIэ зырагъэхьыфэ, Мэщыкъо къыIогъэ гущыIэхэр 
Къэлэкъутэ ышъхьэ щэчэрэгъух, хъопсэ гупшысэм хелъасэшъ, адыгэ шыудзэ зэхищагъэу, ежь ыпэ итэу, иджабгъукIэ пщы пэщэшхоу зэ Мэщыкъо къызгуегъэуцо, зэ 
ШъэбэкъукIэ зэблехъу, нэплъэгъу бгъузэхэр ыбгъуитIукIэ 
зидзыкIэ, шыуищэу игъусэмэ ихъопсагъо агъэкIодыжьы, 
Онэтыгъу фычIэплъызэ, Тахъупщ тхы уфагъэр ынэгу къыкIэуцо, ыгу фэплъэу зэреIожьы: "Ыпшъэ къужъыкI пIонэу, 
Iупс шъугъэр къызэрэIучъзэ, дышъэ чысэкIэ сыIуаригъэхы 
шIоигъуагъ. Спшъэ укъимыIабэзэ, боу джыри дышъабэ 

--- Page 197 ---

бгъэкIодын, Тахъужъ!.. Сыд етIани тызыкIигъэпыирэр? 
Шъэбэкъу УрысыемкIэ зызэригъэзагъэр ыгу тефэрэп, 
пщы пэщэгъур тырихынышъ, къырым нэгъоймэ тафищэн 
имурад, сэ адыгэ зэгурыIом сызэрэпылъым пае сшъхьэ 
шIуаригъэхыщт, тызэтыгъожьэу, тызэфычIэплъыжьэу, 
тызэзэожьэу тыщигъэIэщт. Онэтыгъу иIуагъэу, тыIушэп, 
тыделэп, улажьэу ошхэжьыкIэ, неущ къыохъулIэщтыр 
умышIэу лъэпкъы ухъущтэп..."
- Къэлэкъут, муары, Дударкъуае къэлъэгъуагъ! 
- Хьалыжъо фабэ пфагъэхьазырыгъэкIэ огугъа, унэхэр 
къелыдыкIыхэри?
- Хэт ышIэра, синэнэжъ дэсэу къыспэплъэнкIи мэхъуба,- Хьатаий къесэмэркъэужьыгъ.
Чылэ хэгъуашъхьэм раублэгъугъэу, Даур щхызэ, 
къамыщыпэкIэ къыгъэлъэгъуагъ:
- Еж, Хьатай, муары, хьалыжъо фабэхэр уянэжъ 
къыппаригъэгъохыгъэх.
Шыу зыхыблэу къапэуцугъэмэ, лъэбэкъу зыбгъупшI 
нахьыбэ азыфагу имылъэу, шыуиплIыр апашъхьэ иуцуагъ, 
шIуфэс арахыгъ, къафэмычэфхэу яшIуфэс къырагъэгъэзэжьыгъ, Бэчмырзэ абэдзэпщым дысэу къафидзыгъ:
- Iофэу зешъуфэрэр къашъуIо.
- Тебгъэблагъэмэ, зиусхьан, ащи ышъхьэ къыфитхын,- 
Къэлэкъутэ кIэкIэу пигъодзыжьыгъ, етIанэ пщым ипхъэтэпэмыхь гущыIакIэ бырсыр къыпимыгъэтаджэ шIоигъоу, 
псынкIэу пигъэхъожьыгъ: - Тэ, Хьатайрэ сэрырэ, Къанэшъыкъо тыкъекIы, абдзэхэ шыоу Даур тигъус, Онэтыгъу 
Мэхъош щыщ.
- Щхэнэу шъузэхэт,- абэдзэпщыр IущхыпцIыгъ,- хэт 
джыри шъузыщыкIэжьрэр?
ШъхьакIор рифыхи, Къэлэкъутэ мэкъэ теубытагъэкIэ 
пигъодзыжьыгъ:
- Джыри лъэпкъибгъумэ ащыщхэр тигъусэжьыгъэмэ, 
тикъущтыгъэ. Шъори тэри зы Iоф зетэфэ, тэ типщы кIали 
шъо шъуипщы Дударыкъуи Мэскэу къызэдыдэнагъэх.
- Зиусхьан! - Бэчмырзэпщым къыгот лIы Iужъур 
ымакъэ Iоу щхыгъэ.- Дударыкъо тумэр ара пщыкIэ зыцIэ 
къыриIорэр?
Абадзэхэр зэрэгъэщхыфэ, Хьатай зыкъищэий 
къэупчIагъ:

--- Page 198 ---

- Сыда "тумэм" къикIырэр?
- Куйрылъф,- Къэлэкъутэ джэуап ритыжьи, абадзэмэ 
афидзыжьыгъ: - ЛIыкIохэр дэхьащхын шъушIыныр къышъутефэрэп!
- О бащэ къэмыIоу, Къэлэкъут фэкъолыр, укъыздикIыгъэ Жаные гъэзэжьи, Шъэбэкъупщым еIожь Мэскэу 
къырихыгъэ тхылъым ебзэеу щысынэу, ти Елбыздэкъопщ 
къыдэмыхъугъэр ежь къыдэхъугъэ щыхъоу зегъэшIэгъожьы, лIыкIохэр къытфегъакIох...
- ТыкъызэрэкIуагъэм Шъэбэкъу иIоф хэлъэп.
- Ужэ зэтелъхь, фэкъолI, шыбгъэкIэ уисыутынышъ, 
чIыгум ухэсщытIэжьын! - ынэхэр къикIотхэу, Бэчмырзэ 
къилъыгъ.
- УкI Iоф къыхэшъумыгъахь! - Къэлэкъутэ игъусэмэ 
яджагъ, къыбгъодэлъэдэгъэ шыуитIур, зыр чэтэ тыкукIэ, 
адрэр IэбжымыкIэ, яшымэ ариутэхыгъ.
Бэчмырзэпщым ышъо чъэкIыгъэу ыIупшIакIэхэр хэтхыукIхэзэ, къэупчIагъ:
- ЗышъумышIэжьэу, пщи, оркъи шъуимыIэжьэу, сыд 
зэо-бана къытэшъушIылIагъэр?
- УишIуфэс фэдэр тэри тиджэуап! - Къэлэкъути фидзыжьыгъ.- Хьэ мысэр къакIуи, хьэ хыер дифыгъ язгъэIонэп сэIо нахь, о уифэшъуашэр сэ сэшIэ. УилIыгъэ къымыхьыгъэр Шъэбэкъу къызэрэдэхъугъэм угушъхьэ 
къыретхъы, шъузэрэшхыжьзэ, тызэряшъогъапхъо...
Ардэдэм шыу купэу къэзэрэфхэрэмкIэ Къэлэкъутэ 
гумэкI нэплъэгъур ыдзыгъ, джыри зэо-банэ хэхьанхэм 
енэгуеу, ичатэ къырихыжьыгъ, ау ежьхэми, ялъэуж къэзыфхэрэми бырсыр къапымыкIыным щыгугъэу зигъэгупсэфыжьыгъ.
Шыухэр къэмысыпэхэзэ, апэ ит лIыкур гуIэнкIэ шым 
къепкIэхи, хэчъыкIызэ, Хьатае къыфиузэнкIыгъ, кIалэми 
шым зыридзыхыгъ.
- СикIал!..
- Тят! - гушIо нэпсхэр Хьатае ынэмэ къакIэтэкъузэ, 
ятэ зыжэхидзагъ.
- Хъугъэ, хъугъэ, улIыба сэIо,- ежьыри нэку-нэпс 
хъугъэми, мэкъэ кIэзэзкIэ Джамбэч ыкъо еушъыигъ.
Бэчмырзэпщыми зыкъишIэжьи, ыгу къихьажьыгъэу 
къядэхэшIэкIызэ, къакIэрыхьагъ:

--- Page 199 ---

- Зиусхьан, мыхэмэ уикIалэ ахэт Iоу сшIагъэмэ... некIо 
шъукъеблагъ.
- Олахьэ, шъоу матэ къысэптыгъэкIи, уихьакIэщ сыкъеблагъэ пакIошъ, уищагу благъэу сыкъемыкIолIэн! - 
Къэлэкъутэ абэдзэпщым шъхьарыкIотагъ.
- НекIох, чылэр зэхэгъэIагъэу къышъожэ. Сэ къыздэхъужьыгъэм фэдэ насып цIыф къехъулIагъэп!
Джамбэч онэгу зишIи, абэдзэпщым шIуи, бзаджи 
римыIоу, ыкъо Хьатайрэ Къэлэкъутэрэ ыбгъухэмкIэ къыготхэу, ягъогу тырагъэзэжьыгъ.
Х
УнэфэкIожь гъогур сыдигъокIи псынкIэми, Къэлэкъутэ 
гупшысэ хьылъэмэ зэлъаIыгъыгъ...
ШыуитIур къыззэфэнэжьым, Къэлэкъутэ ишъыпкъэу 
къыIуагъ:
- СиджабгъукIэ къэуцу, Хьатай. УунэIут-джэхэшъотет 
тIозэ, пщыкIалэу укъычIэкIыжьыгъ, ари насыпыгъ.
- Сыхэмыгъэукъу, Къэлэкъут,- ыгу къечэфыкIми 
зиIажэзэ, Хьатае шъхьэкIафэ хэлъэу къыIуагъ,- сызэрэпщыр хэгъэкIи, пачъыхьэу сыкъичъыжьыгъэми, сэркIэ 
апэрэ цIыфэу щыIэщтыр оры. Цыхьэ къысфэпшIи, сыгу 
бгъэинзэ, гъогу сыкъытепщагъ, оры мыхъугъэмэ, сызщыщри сымышIэзэ, дунаим сехыжьыщтыгъ. Сыд хъугъэкIи, 
уапшъэ сыкIоу сыуцущтэп.
- Ащ фэдэгу къысфыуиIэмэ, сигуапэ,- нэшIу-гушIукIэ 
Къэлэкъутэ пщы хъужьыгъэ Хьатае Iуплъагъ,- сэри шъыпкъагъэ къыбдысиI, слъэкIэу мыхъун тазыфагу къизгъэхъухьанэп.
- Тхьауегъэпсэу, Къэлэкъут. УицIыфыгъэ нибжьи 
сщыгъупшэнэп.
- Ащ тхьауегъэпсэу хэлъа,- пщыкIалэм къыIорэм 
Къэлэкъутэ ыIупэкIэ дырегъаштэми, ыгу джэнджэшхэр 
къышIуехьэх, унэ фэшIыгъэм къимынэжьэу, уни, бгъагъи 
зыщыримыIэ лъэныкъомкIэ къызэригъэзэжьрэм хэлъ 
шъэфым тIэкIу егуцафэми, упчIэр къышIудэуае: - Уятэ 
зиусхьаным игуIакIи, илъэIуи къыпхэхьагъэп, сыд кIуачIа 
Къанэшъыкъо укъэзыхьыжьрэр?

--- Page 200 ---

- Оры, Къэлэкъут, о кIуачIэу пхэлъыр ары, адыгэ Iофэу 
укъезыхьакIрэм сэри сыкъыбдигъэшэсыгъ. Сятэрэ Мэщыкъопщымрэ зэпэблагъэх, зэакъылэгъух, ори ыпэкIэ уилъэгъугъэп, ау пцIэ къыраIоу пчъагъэрэ зэхихыгъ, зепхьэрэ 
IофымкIэ къыбдырегъаштэ,- Хьатае укIыташъо зытыриштэзэ къэщхи, къыухыжьыгъ: - Тятэ къызтесэгъанэм, 
къысэушъыигъ: "ЛIыгу зиIэ фэкъолI шъэогъу къыпфэхъугъ, 
зыдэплъыхыжь, лIы уехъулIэщт. КIалэри, хьэшэкIуахьэри 
къыздетщэкIзэ тэгъасэ, о ускIэрачи, синэплъэгъу уимытэу, 
узэрэхъунэу ухъугъ, уипщы унэ къызэрэуажэрэр зыщымыгъэгъупш, сэри амыгъашIэ згъэшIэщтэп, пшынахьыкIи, 
пшыпхъу цIыкIуи уижьау фэныкъощтых..." Тятэ игущыIэхэм 
таущтэу уахаплъэрэ, Къэлэкъут?
- ЛIы Iуш, акъыл зыхэлъ ушъый къыбдишIыгъ, Тхьэм 
гъэшIэ кIыхьэ къырет,- ыгу къикIэу Къэлэкъутэ фэлъэIуагъ,- аущтэу сэIо шъхьакIэ, Тахъупщ бгъэ шъугъэжъым 
фэшъхьаф, бэгъашIэ хъугъэ пщы лъэпкъ сапэ къифагъэп.
- Сыда?
- Зэо-банэмэ ахэкIуадэх. ЧылэлIмэ запхъуатэмэ, хэта 
апэ иуцорэр? Пщыр ары.
- Ари шъыпкъэ,- чэфынчъэ макъэкIэ Хьатае къезэгъыгъ,- кIо, Тхьэм ынэшIу къыщеф, илъэс пчъагъэм гу 
зэщытымыфагъэу зыгорэ къехъулIэмэ, къэзгъэшIэщтым 
зыфэзгъэгъужьынэп.
- НахьышIур щыIэу нахьыем уемыгупшыс, Хьатай,- 
Къэлэкъутэ къыIуи, иш зыригъэштагъ.
Жьы фэбэ макIэу тхьакIумэмэ къарыбыбэрэм хэтэу, 
ощх шъэбэ тIэкIуи къыхепхъы, Мэщыкъопщым дыриIэгъэ 
гущыIэгъур Къэлэкъутэ ынэгу кIэсыкIыжьы, ыгу хэтIысхьэ, 
Бэчмырзэпщым ягъогу къызэрэзэпигъэIыгъэр, ыпашъхьэ 
щигъэцIыкIухэ шIоигъоу ибайколхэр къызэраритIупщыгъэр, етIанэ ыгучIэ изыжьыгъэу, къызэрэдэплъыещтыгъэр. 
Ахэмэ ашъхьагъ къэхъужьы, тешхыхьажь IэшIоу, хъяр-чэф 
гушIуагъор зыдэмыфэжьыщтыгъэ пщы щагушхор... 
Шъэожъые такъыр хъугъэу, мэзым Iулъэшъогъэ хэгъуашъхьэм Хьатай илэгъумэ ащыдэджэгущтыгъ. Мэзым 
хэлъэдэгъагъэ пщыкIалэр ягъусагъэми ащыгъупшэжьыгъэу 
зызгъэджэгукIыгъэ шъэожъыехэр зэбгырыкIыжьыгъэх. 
Ахъшам хъугъахэу, байколхэр къезэрэфыжьагъэх, зэупчIыщтыгъэхэмэ яIо зэтефэщтыгъэ: "Тигъусагъ, къыддэджэгугъ..."
Чылэр къэукъуагъ: шыур шыу, лъэсыр лъэсы, икIыхьагъэкIи, ишъомбгъуагъэкIи мэзыр къалъыхъугъ, чылэм 
дэкIырэ гъогухэри, хьанэ-гъунэ шъофхэри шыумэ зэпачъыхьагъэх, пшъыгъэхэу, пагъэхэу нэфшъагъо нэс къе зэрэфэкIыгъэх. Нэф къызэшъым, тыгъужъым е мышъэм 
IэкIэкIодагъэмэ, иджанэ, игъончэдж ащыщ горэ е ицуакъэ хэр къэнэных аIуи, етIанэ мэз чIэгъыр зэпэкIагъэкIыжьыгъ, ау ыми, ыпси зыщыугъэ агъотыгъэп.
Ныр гугъууз хъугъэу, зыщетIысэхрэм ышъхьэ къыщышIозэу, илъэс заулэ хьэзабкIэ зэпичыгъ, етIанэ зэрэхъугъэри амышIэу шъэо цIыкIу къызыфэхъум, пщыми, 
къешIэкIыгъэхэми дунаир ягушIогъуагъ. Ащ ыуж илъэс 
зытIущ тешIагъэу пшъэшъэжъыий къафэхъугъ, ылъэ теуцогъэ къодыеу, гугъум ыухыгъэ ны гуIалэм игъашIэ ыухыгъ. 
КIалэми, пшъэшъэжъыеми зыкъаIэтыфэ, пщым къыщэжьыгъэп, ау лIы зишIугъор къыгъэшIэжьыщтым лIыгъуабэу 
хэтыныя, ишъэогъухэр зэхахьи, пщы пшъэшъэ щысыгъэ 
къырагъэщэжьыгъ. Ари Хьатае лъэшэу къыфэнэгуихыгъагъ. Ыгу еIэжьэу пщым къыриIогъэ гущыIэхэри Къэлэкъутэ ытхьакIумэ къиIожьыгъэх: "СикIалэ атыгъугъэу 
сегуцэфэгъагъэмэ, чIымэ агъунэ ахьыгъэми, къэзгъотыжьыни, Тыркуеми сынэсыни, Къырыми зэпырызгъэзэжьыни, адыгэ чIыгуми сызтемыуцорэ къизгъэнэныеп... 
Мэхъош щыщ Пэнэхэс ошIэн фай, сикIалэ зэрэуигъусэр 
ары къысэзыIуагъэр, шыонэзэтелъкIэ ардэдэм сети, сыкъышъулъежьагъ, сыкъэсыфэ сызэгоутыгъ..."
Онэтыгъу къыпкъырыкIэу Къэлэкъутэ екIи, шIукIи 
Пэнэхэс тегущыIэнкIэ фэягъэп, ау Хьатай тыгъукIэ фэхъугъагъэм хэщэгъагъэу егуцэфагъ.
"Ащ фэдэ лIы шъхьэлъэш лIы гушхом къыхэкIыгъэр, 
фэсшIагъэр зэхешIыкIышъ, къысфэгупцIан, сызхилъхьан 
ышIэрэп шъхьакIэ, пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж 
илъэпкъ еожьы зэраIоу, ятэ фэдэ мыхъоу, тэ кIона? - 
лъэхъу псынкIэм Къэлэкъутэ къыгот Хьатае шъэфэу 
фычIэплъызэ, игупшысэхэр зэбгырещых. Пщы шъыпкъэу 
къызэрэчIэкIыжьыгъэр джыри ышIошъ хъупэрэп.- ЗызэришIрэм теплъын. Тичылэ къызэригъэзэжьрэми хэлъ щыI, 
сэ къысиIорэм изакъоп, шъэф горэ зыдиIыгъ. Зэ, зэ, сыда 

--- Page 201 ---

Шъэбэкъу къызхихыгъэр? ШIэх-псыхэу Хьатае шъхьафит 
къышIыжьыгъ. Сегупшысагъэп нахь, илъэс пчъагъэм якIалэм 
фэдэу адэпсэузэ, унэ фишIыни, псэупIэ къыфигъотыни 
пылъыгъэп, пшъхьэ зэрэхэпхыжьышъу ыIуи, къытIупщыжьыгъ. Сыд шъуIуа Шъэбэкъу ыгу римыхьыгъэр? 
ЗыгорэкIэ Минсурэ ехъопсагъэкIэ егуцэфэгъэна? Хьау, 
зэш-зэшыпхъум фэдэу зэдапIугъэхэм... КIо, хъугъэ, 
тыпсаумэ, ари къэнэфэн..."
Хьатаий игупшысэ шъхьафы. ПщыкIалэу къызэрэчIэкIыжьыгъэм къыфихьыгъэ гушIуагъом игугъэпIэ шъэф 
зэрэхъун ылъэкIыщтыр ежь-ежьырэу зэрегъафэ: "СызэрэпщыхэкIыр Шъэбэкъу зишIэкIэ, Минсурэ къыспиубытынэп. Ащ семыпэсыгъэу сIоти, сэр-сэрэу зызгъэцIыкIужьыщтыгъ шъхьакIэ, джы ежь фэдэ сыхъужьыгъ, 
сэмэркъэу къыздишIэу къызшIозгъэшIыщтыгъэми, игущыIэ 
фабэхэр сэры зыфигъазэщтыгъэр. ИщыкIагъэ зыщыхъурэм, Къэлэкъути сыгу фызэIусхын, иIуи, ишIи Шъэбэкъу 
зиусхьаным хахьэ, пэрыохъу къытфэмыхъунэу дэзгъэгущыIэн..."
- Сыд адэ, зиусхьан, сэри зи къэсIожьрэп, ори зызэкIоцIыуушъэфагъ,- пщыкIалэм игугъэ-гупшысэмэ Къэлэ къутэ 
къахэуагъ,- хычIэ куум укъызчIэужьыгъэм ыуж бгъэм 
дизэу джыри жьы къэпщэжьыгъэба?
Къэлэкъутэ исэмэркъэу чIэгъчIэлъыбзэ Хьатае къыгурыIуагъэми, "зиусхьан" гущыIэр къызэрэфидзыгъэр 
ыдагъэп:
- СыолъэIу, Къэлэкъут, сэмэркъэукIи, шъыпкъэкIи 
"зиусхьан" къысэмыIу, сцIэ шъыпкъэкIи, пщыкIи укъысэмыдж, оркIэ сызэрэщытыгъэу сыкъэнэжьынэу сыфай.
- ЫпэкIи, ыужкIи къыосIожьынэп, ащ щысэухы,- Къэлэкъути къезэгъыгъ.
ШыуитIур щагум зэрэдэпсыхэжьхэу, Дарые цIыкIур 
быбэтэхэу къапэгъочъыгъ, ышнахьыжъ зыкъырищэкIи, 
къетхьаусхылIагъ:
- Сыдэу бэрэ шъукъэтыгъ, сыгу зэгожъугъэутыщтыгъа... сизакъоу унэм сызэрисыр пщыгъупшэжьыгъа?
- О усщыгъупшэмэ, хэт сыгу илъыщтыр, сшыпхъу,- 
Iэгушъошхор пшъэшъэжъыем ышъхьашъо ригъачъи, тIэкIу 
егыигъ: - Гъунэгъу пшъэшъэгъур къыбдилъзэ ышIынэу 
тIогъагъэба.

--- Page 202 ---

- Ары шъхьакIэ, ари сэщ фэд ныIа, тIощтыр зытыухыкIэ, щынэр тыгу къехьэ.
- Джы гъогу сызтехьэкIэ, уимыгъэщынэнэу кIэлэ чан 
цIыкIу горэ къыбдизгъэтIысхьащт.
- Мыдэ мыщ ыIорэр, Хьатай,- Дарые щхызэ, ыш 
ыIэлджанэ зыпешIэ.- Ащ фэдэ шыпхъумэ араIуа?..
Дарые Iэчъэ-лъачъэ хэмыхьагъэми, ау кIэкI иIэу, лIитIум 
Iанэр къафишIыгъ. Шхэным дамыублэзэ, Къэлэкъутэ 
ышыпхъу риIуагъ:
- Джы къэбарэу пшIэрэр тэшхэфэ къэIуат.
- Унэм сикIрэп, щагум сыдэплъырэп, чылэм щыхъурэр 
сыд фэсшIэн,- Дарые ытэмэ псыгъохэр зэфищагъ.- Тыгъоснахьыпэ ыпэрэ мафэм Минсурэ садэжь къихьэгъагъэти, Жаные хасэр зэрэщыIагъэр къысиIуагъ.
- Ы? Хасэ щыIагъ пIуи? - Къэлэкъутэ къызбгырыуи, 
хэшъэе джэмышхыр Iанэм тыридзагъ.- Тэ тыздэмысым 
тыримыгъафэмэ мыхъунэу Шъэбэкъу шIонэгъагъа!? Тыжэ 
къыдэIабэх, тынэ къыкIэпыджэх, тыфэутIатIэшъ тыхэт... 
Ар сэIо шъхьакIэ, сыдигъуи хабзэ, машIо зышIрэр арэп 
фабэм зезгъэурэр...
- Сыдэущтэу хасэр рекIокIыгъэу аIорэ? - Минсурэ ятэ 
зэрэфэгумэкIрэр къыхэщэу Хьатае къэупчIагъ.
- КIо, хъугъэ, тэ тызэрахэмытыгъэр Iофэп, Шъэбэкъу 
зэриIоу рекIокIыгъэмэ ары,- кIэгъожь макъэкIэ Къэлэ къути 
къыIуагъ.- Тахъупщым икуп зао къырашIылIэнэу загъэхьазырыщтыгъэ.
- Минсурэ къызэриIуагъэмкIэ, тизиусхьан зэрэшIоигъоу хасэр кIуагъэ, Мэскэу къырихыгъэ тхылъым къыдырагъэштагъ,- шIорэипс Iэгубжъэ щэташъхьэхэр къафытыригъэуцозэ, хасэм кIэух дэгъу зэрэфэхъугъэр къыIуагъ.- Мы шIорэипс зэхэшIыхьагъэри, щатэри Минсурэ 
къысфихьыгъ.
- Ар къэбар хъущт, сыгу бгъэпсэфыгъэ, сшыпхъу,- 
Къэлэкъутэ нэшIукIэ пшъэшъэжъыем Iуплъи, джэмышхыкIыр ыубытыжьыгъ.
Минсурэ ыцIэ щэунае зэрэзэхихыгъэр Хьатае ыпашъхьэ илъ шхыным нахьи нахь шIоIэшIугъ, нэплъэгъукIэ пшъашъэр унэм къырищэрэм фэдэу, къыздэкIыгъэ пчъэмкIэ 
нэплъэгъур ыдзызэ, ыпкъынэ-лынэхэми зэхэшIэ тхъагъо 
горэ арычъагъ.

--- Page 203 ---

- Шхэба, Хьатай, гъогу укъытемыкIыжьыгъ пIонэу, 
сыда узпэсыр? - Дарые иупч1э-щхы макъэ Хьатае зы къыригъэшIэжьыгъ.
Хьатае шъхьангъупчъэм зыкIэрэхьэм, мэзэныкъоу 
къыдэкIуаерэр ынэмэ къапэшIофагъ, етIанэ шэщыпчъэр 
зэрэIуубгъукIыгъэр ылъэгъугъ, шыушмэ яфэIо-фашIэ 
зэрэщыгъупшагъэр ышъхьэ къеуи, гуIэнкIэ унэм икIыгъ, 
шэщыпчъэм зэрелъэбакъоу, шы кIапцIэхэр шэщышъхьэ 
гъонэшхом къиплъэрэ мазэм зэрэпэжъыужьыхэрэм 
нэплъэгъур атыридзи, укIытэжьыгъэу зиумысыжьыгъ, 
шыми уесэн, ежьыри къыосэн фае Къэлэкъутэ къызэрэриIуагъэри къыфыдэоежьыгъ:
- Шэщышъхьэ гъонэшхор неущ тэгъэупIыцIэжьба, 
Къэлэкъут.
Бысымыр гъуанэмкIэ плъи, щхыпцIыгъэ:
- Ари сифэмыфыгъэ щыщ. Мыгъатхэ жьыбгъэшхом 
уарзэр тырилъэсыкIыгъ. Ащ сенэгуий, бжыхьэм къэсхыгъэ 
къамылыр мэхьаулыешъ, неп-неущ сIозэ, къакъыр кIыбым 
щызэхэусэягъэу дэт. Моу къамыл телъхьакIэ зышIэ горэм 
селъэIунышъ...
- Сэ сыщытэу, сыд пае зыгорэм уелъэIужьыщт? - 
Хьатае гущыIэр IэкIихыгъ.- Тэщ нахьылI хэмытэу шэщышъхьэр тыбгъэщт. Къамылдэфые зиусхьанмэ яI.
- Хьау, шэщышъхьэм ар ищыкIагъэп, къамылдэфые 
зыфашIырэр унэр ары,- Къэлэкъутэ къыгъэтэрэзыжьыгъ.- 
О тыдэ щыпшIагъ къамыл телъхьакIэ?
- ГъэрекIопагъэ Шъэбэкъу зиусхьаным ищагу псэуалъэу дэтхэм, унэм фэшъхьафрэ, ашъхьэхэр къамылкIэ 
зэблахъугъагъэх. ФэкъолIмэ садеIэзэ, зэзгъэшIагъ.
- Къамылышъхьабжъэр зэрэтебгъэуцощтыр?
- Ари сэшIэ, ау чэщ-зымафэ щыIэу, къамыл бгэнэ 
заулэ гъэуцIыныгъэн фай, армырмэ зэпыкIыщт.
- Ащыгъум неущрэ Iофыр хэкIы, фикъущтым фэдиз 
бганэ хэтэкIэ псылъакъом хэтэгъалъхьи, тыпсаумэ, неущмыкIэ тыфежьэн.
Зытыраубытэгъэ мафэм бгъэныр рагъажьи, къакъыр 
кIыбым ызыныкъо тыралъхьэгъахэу, шэщышъхьэм тет 
Хьатае Къэлэкъутэ къеджагъ:
- Модэ Псэмыт къыпфай.

--- Page 204 ---

- Къысфаемэ, шэщым къычIэрэхь, ащ пае бгыкъум 
сехын слъэкIына.
- Ара, шъхьэшхожъ, ныбджэгъум зэрэпэгъокIхэрэр? 
- Псэмыт идэощхы макъэ шэщ кIоцIым къыщыIугъ. Узщыгугъырэр уидэогъу аIо, сыкъыогыинэу сыкъэкIуагъ.
- СыдкIэ угу къысэбгъагъ, Псэмыт?
- Уишэщышъхьэ кIэубгъыкIыжьыщтмэ, сыд пае къысэмыIуагъ? Хьатае сыдигъу сэщ нахь къыппэблагъэ зыхъугъэр?
- Мэзэныкъо фэдиз тешIагъ, Хьатае джы сиунэ ис.
- Ар сшIагъэп,- Псэмыт ымакъэ рилъэшъуагъ.- 
Зиусхьаным гурыIуагъэба?
- Хьау, мыхъун азыфагу къитэджагъэп, шъхьафит 
къышIыжьыгъ.
- Гъогу къызэрэбдытехьэгъагъэр сэшIэ, Дарые къысиIуагъ.
- Джы ащыгъум умышIэрэ гъэшIэгъонсерэ горэ 
къыосIощт: илъэс пчъагъэм пщылI-джэхэшъотеткIэ 
тлъытэщтыгъэр пщыкIалэу къычIэкIыгъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа? Сыогъэделэ?
- Хьатай, зэхэоха мыщ ыIорэр?
- Дэгъоу зэхэсэхы, Къэлэкъут,- Хьатае ышъхьэ шэщ 
кIоцIым къыригъэлэлагъ.- Гъэделэни, сэмэркъэуи хэлъэп, 
Псэмыт, уишъэогъу ихьатыркIэ сяти, сши, сшыпхъу цIыкIуи 
згъотыжьыгъэх. Гъэштыгъуае сыщыщ, сятэ Джамбэч 
зыщыпщ чылэм, Мэхъош зэгорэм ущыIагъэмэ...
- Хьау, Хьатай, сэ Къэлэкъутэ фэдэу сызекIолIэп, 
мэхъошхэри, бэслъыныехэри, абдзахэхэри, нэмыкI лъэпкъхэри зэрэщыIэхэр сэшIэ, ау сахэхьагъэп.
- Ащыгъум тиIоф къэмыгъанэу, узыфаер къаIо,- 
мэсэмэркъэуми, ишъыпкъэми умышIэнэу Къэлэкъутэ 
къыIуагъ.
- УмыгуI, сэ уахътэу пIысхырэр къыфизгъэкъужьыщт, 
IэпыIэгъу сыпфэхъунэу ары нахь, гущыIакIо сыкъэкIуагъэп,- 
шъэогъум идыс гущыIэмэ ясэжьыгъэ Псэмыт шъхьакIо 
ышIыгъэп.- Адэ о къеогъэкIуа сэ сыщыIэу пщыкIалэм 
къакъырышъхьэр зэребгъабгъэрэр?..
- Мы Iофыр къезыхьыжьагъэр сэры нахь, Къэлэкъутэп,- зытетыр Хьатай къыIуи, илъэIуи къыпигъэхъожьыгъ: 

--- Page 205 ---

- Къэлэкъути есIуагъ, ори къыосэIо, "пщыкIалэкIэ" шъукъысэмыдж, сызэрэ Хьатаеу сыкъэрэнэжь.
- Аущтэу оIомэ, узэрэфай,- Псэмыт ыжэ Iузыгъэу, 
пщыцIэм фэмые кIалэмкIэ дэплъыягъ, етIанэ зыкъишIэжьи, 
щхыпэ мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Зэхэсхыгъэм 
зэрмыр сишIыгъэшъ, сыпфэгушIонри сщыгъупшэжьыгъ, 
Хьатай, Тхьэм уинасып кIыхьэ ешI, бгъотыжьыгъэ уяти, 
ныкъылъфыгъэхэми яхъяр плъэгъоу илъэсыбэрэ ущегъаI...
Джы лъэой дэкIое-къехыжь къыхэмыхьажьэу ящэнэрэ 
гъусэу къафэхъугъэ Псэмыт Iофыр къыгъэпсынкIагъ, шэщ 
кIыбыр къаухи, гупэмкIэ зызагъазэм, уахътэу тырагъэкIодагъэр нахь макI. Чэщ-зымафэм агъэулэбыгъэ къамыл 
бганэхэр псылъакъом къыхахыжьхи, щэрэч фэдиз ылъапсэкIэ къагъанэзэ, IэпIэ-IапIэу папхыкIыгъэх, зэфэдитIо 
агощхэзэ, пхыпIэ лъапсэм къыщауфагъэх, къамылышъхьэтетым игъэпсын фежьагъэх. Псэмыти, Хьатае фэдэу, 
унэшъхьэ бгъэным фэкъулаеу къычIэкIыгъ. Ыгузэгу хьазырэу нэсыгъэхэу, шэщышъхьэ шыгум тес Хьатай кIэпсэ 
пакIэр къамылым зэрэхищрэ бэщ папцIэмкIэ дэплъыпIэ 
цIыкIу фишIи, шъэф макъэкIэ къэджагъ:
- Зиусхьаныр къэсыжьыгъ...
- ТIэкIу зерэгъэпсэф, ащ нэс тэри шэщышъхьэр зэфэтшIыжьмэ, тыкъокIын,- пщым ыпашъхьэ ихьэ шIоигъоу 
Хьатае зэрэгуIэрэр Къэлэкъутэ зэхишIагъэти, ыгу къыIэтэу 
пигъодзыжьыгъ: - Хьазыр Iупэфхэр зыбгъэгу цые шхъуантIэр зыщылъи, Шъэбэкъу ынэхэр зэтегъэплъ.
Шэщышъхьэр забгъахэм, нэбгырищыр зэдэшхагъэ, 
зэраIощтри аухыгъ. Псэмытэ агъэкIотэжьи, Хьатае ицые 
шхъуантIэрэ щазымэ плъыжьхэмрэ зэпилъхьагъ, хъурышъо пэIуашхъор лъагэу ышъхьэ тыригъэтIысхьагъ.
- Джы лъэгъупхъэ шъыпкъэ ухъугъ,- пщыкIалэр зэпиплъыхьэзэ, Къэлэкъутэ щытхъугъ.
Шъэбэкъупщым ихьакIэщыпчъэ нэсыхэ зэхъум, Къэлэкъутэ зигъэлъажъуи, Хьатае ыбг теIэбагъ, ыпэ ригъэшъ 
шIоигъоу еIункIыгъ, ау адырэм зыкIэкIищэикIи, ыуж зыкъишIыгъ. ХьакIэщым зэрехьэхэу, Шъэбэкъу лъэпсынкIэ 
нэшIо-гушIокIэ къапэгъокIыгъ:
- Къэт яжъугъэIуагъ, Къэлэкъут, фэсыжьапщи. Ори 
ары, Хьатай, апэрэ шэсыгъор сыдэущтэу къыпщыхъугъ? 
- гущыIэм хэтэу упчIэ нэплъэгъур пщым къыпигъохыгъ, 

--- Page 206 ---

пэIо лъэгэ шхъуантIэм къыщыригъажьи щазымэ плъыжьхэм анэсыжьэу зэпиплъыхьагъ.- КъыокIугъэн фай, пщыкIэлэ шъыпкъэм уфэдэу къэбгъэзэжьыгъ.
- Фэдэ къодыеп, зиусхьан, пщыкIэлэ шъыпкъэ хъужьыгъэу Хьатай къыздэшэсыжьыгъ,- игъусэ рыгушхоу 
Къэлэкъутэ пщыр къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Сыд хьалэмэт сэIо къапIорэр?! - Шъэбэкъу кIэкуукIыгъ.- Хьатай пщыкIалэуи?
- Ары, зиусхьан, Гъэштыгъуаемэ япщ Джамбэч 
ошIэба?
- СымышIэ мэхъуа! Мэщыкъопщым ишъэогъушху, 
зэ-тIо сыIукIагъ.
- УIукIагъэмэ, Джамбэчыпщым Хьатае ыкъо нахьыжъ. 
ИкIалэ зэригъотыжьыгъэм пае зэхищэгъэ хъярым чэщ-мэфищэ тыкъыхэтыгъ.
- Пщы унагъо уифэжьыгъэмэ, сыд пае мыщ къэбгъэзэжьыгъ? - Хьатай пщыкIалэу къызэрэчIэкIыжьыгъэм 
нахьи къызэрэкIожьыгъэр Шъэбэкъу нахь ыгъэшIагъоу, 
джыри нэ къикIоткIэ къыIуплъагъ.- Унэ уиIэп, бгъагъэ уиIэп 
зэраIоу...
- ЗэкIэ яIэу цIыфхэр къэхъурэп, зиусхьан,- пщым 
шъабэу Хьатае IущхыпцIагъ.- Тятэ блэкIыгъэу къызэрэпфэразэр къыуиIощтышъ, къыпфэкIонэу зегъэхьазыры, 
ишIуфэси къыосэхыжьы.
- Тхьауегъэпсэу, сикIал,- Хьатае пщым фишIыгъэ 
шъхьащэм пэгъокI шъхьащэ къыфишIыжьыгъ.- Уятэ 
Джамбэч зиусхьаным ишIуфэс мэлаIичмэ зэрахьэу, цIыфхэр 
къехъуапсэхэу, ежь зыми емыхъопсэжьэу, Алахьым бэрэ 
щегъаI... О чылэм угу хэтIагъэу къэбгъэзэжьыгъэмэ, уни, 
бгъагъи ущыкIэнэп, ащи тегупшысэн...- Шъэбэкъу игущыIэхэр гукъэкIыжь чыжьэу ышъхьэ къеожьыгъэм къызэпичыгъ, Хьатае шъэожъыезэ сыпщыкIал зеIом, ышIошъ 
зэрэмыхъугъагъэр ыгу къеожьэу зэриIожьыгъ: "Сыхэукъуагъ, ыуж сфын фэягъ..."
Адыгэ лъэпкъхэу зыхэхьагъэхэм къыраIуагъи, ежь 
ариIожьыгъи Къэлэкъутэ гъунэгъум фиIуати, Шъэбэкъупщыми хасэр зэрэкIуагъэм зыщегъэгъуазэхэм, кIэлитIур 
къежьэжьыгъ, хьакIэщыпчъэм къыдэкIыжьыгъэ къодыеу, 
унэ пчъэIум Iут Минсурэ нэгуф гушIопсэу Хьатае инэплъэгъу къифагъ, ыгу зыкъипхъотагъ, ышъхьэ лъыр къеуагъ, пэгъочъ шIоигъоу зикъудыигъ, ау ылъакъохэр 
кIэкIыгъэхэп. Къэлэкъутэ ыуж ит пщышхор къызэлъагъом, 
Минсурэ гуIэнкIэ унэм илъэдэжьыгъ.
Пчыхьэреным Къэлэкъутэ къыриIуи, Дарые цIыкIуми 
къытырипхъанкIэщтыгъэ упчIэхэми афэмычэфэу, тефэ-темыфэу ятэкIи, ыш-ышыпхъукIи ышIэрэ тIэкIур афиIуатэу 
Хьатай ахэсыгъ. Джы хьакъэу ышIэщтыгъ ыпхъукIэ Шъэбэкъупщыр къызэрегуцэфагъэр. "Ащ нахьыбэрэ пщы щагум 
сыдигъэтыжьыным зыкIыфэмыежьыр къызгурыIуагъ, ау 
псэпэшхуи къысфишIагъ,- къыдэхъугъэ хъярыри къыпыщылъ гугъэри Хьатай гу Iэл ныбжьыкIэкIэ зэрегъафэ,- 
шъхьафит сишIыжьи, сызщыщхэр сигъэгъотыжьыгъ, ау 
ыпхъу Минсурэ гъэры сишIыгъ. Сыда гъэры сызыкIишIыгъэр? Къысфай, шIу сыкъелъэгъу, сэри шIу сэлъэгъу, 
тызэфай. ГуитIоу зэфакIорэр зэIукIэн фаеба. ПщылI унэIутым фыпибзыкIыгъэ гъогур пщыкIалэм фызэIуихыжьынба, 
тинасып зэпичына?! Джы ешIэ сызщыщри, сяти инэIуас, 
сыда къыспилъхьан ылъэкIыщтыр? Минсурэ къызысIоплъэм, ынэгу тыгъэжъыем фэдэу къызэрэнэфыгъэр ятэ 
ылъэгъугъэмэ, ыIапэ ыIыгъэу къыситын тефэ..."
Гугъэ-гушIом гумышIур къытекIоу, зигъэчэрэгъоу, 
зиухыжьэу чэщ реным Хьатае пIэм хэлъыгъ, нэф къэшъын кIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу, чъыем Iуитхъыгъ. Къэлэкъутэ зэ-тIо къыхэущыкIыгъэти, кIалэр зэрэмычъыерэм 
гу лъитагъ, ау зи риIуагъэп. Джыри ыгъэчъые шIоигъоу, 
пчэдыжьышхи ымышIыгъэу, шитIум азыфагу итыгъ. Шыгъо 
нэтIэфым зэмысэгъэ щагум зэрэдэтыр игумэкIыгъу, тIэкIу 
шIэ къэс шъабэу хэщыщыкIызэ, ышъхьэ егъэсысы, дэкIыжь 
шIоигъоу, щагумкIэ реплъэкIы. Къэлэкъутэ ыжэгъу етIэхъу, 
ынатIэ Iэ щефэ, егъэIасэ, ошIэ-дэмышIэу къэIугъэ мэкъэ 
пхъашэм ышъхьэ къырегъэпхъуатэ.
- Тыдэ уежьагъ? Къэгъаз джыдэдэм! - Захьрэт гощэшхор губж мэкъэ лъэшкIэ зыгорэм кIэлъэджэ.- Ора 
зэсIуагъэр щатэр Дарые фэзыхьынэу, пшынахьыкI нахь! 
Пшъо исыутын, хьэм фэд!
- Сыда ащ хэлъыр? - Минсурэ ымэкъэ псыгъуи къэIу.- 
Дарые къестынышъ, джыдэдэм къэзгъэзэжьыщт.
- Сэ хэлъыр озгъэлъэгъущт! Къэгъаз сIуагъэшъ, къэгъаз! - гощэшхор зэкIакIорэп.

--- Page 207 ---

Щэтэ къошыныр IитIукIэ ыIыгъэу чэу цэпкъым щызэтеуцогъэ Минсурэ фэмыяхэу зэригъэзэжьыгъэр Къэлэкъу тэ елъэгъу, мэщхыпцIы: "Хъурэр гъэшIэгъоны!.. 
Хьатайрэ Минсурэрэ зэш-зэшыпхъум фэдэх сIозэ, ашыкъ 
зэфэхъугъэх, ау, сазэрэхаплъэрэмкIэ, Захьрэти, Шъэбэкъуи 
Хьатае къыфаехэп. Сыда шъыу къэхъугъэр? Тыгъуасэ 
япщылIыгъэмэ, непэ пщыкIалэу апашъхьэ иуцуагъ. Е-е, 
Шъэбэкъу зиусхьан, сэшIэ сэ узщынэгуикIрэр: пщылI кIалэу 
уищагу илъэс пчъагъэм дэтыгъэр пщы лъэпкъэу къызчIэкIыжьым, гушIозэ ипшъашъэ ритыгъ ябгъаIоу, чылэр 
къызтебгъэгущыIэнкIэ уфаеп. Ары шъхьакIэ, ори, хэти 
Тхьэм къафиухэсыгъэм фырикъущтэп, сэри, къызхэзгъэщрэп нахь, къысфашIыгъэ пIалъэм хэкIрэ мафэ пэпчъ 
къэсэлъытэ. Сэ укъысэдэIущтмэ, Шъэбэкъу, мэшIуитIум 
азыфагу удэзгъэхьащтэп, е о укъистын, е ныбжьыкIитIур 
зэкIэблэгъэ машIом хэбгъэстыхьан..."
ХI
Дунаир гум фэдэу ины, гум фэдэуи цIыкIу.
Уичэу гъуанэ удэплъымэ, гъунэгъу унэм фэшъхьаф 
нэплъэгъум къыубытырэп. Уихьаблэ утекIотэу чылэм 
узыдэкIыкIэ, уашъомрэ чIылъэмрэ зэолIэжьэуи къыпщэхъу. Чыжьа благъа, сыд акъогъу къолъыр? УпчIэм упчIэ 
къелъфыжьы.
Уегъэзыгъэ зыхъукIэ, пшъхьи еууфэхыщт, кIэппхъотыкIыщт, уигопэгъуи ухигъэгупшысыхьащт, хэкIыпIэми 
улъигъэхъущт. Нахь дэгъуа, нахь дэя? Ар къызыпшIэжьыщтыр етIан. Гур мыплъэмэ, нэр плъэрэп, лъэри кIэкIрэп. 
Ар зыкIаIуагъэр, Шъэбэкъу жаныепщым фэдэу, Идарыкъо 
Темрыкъо къэбэртэепщыми къызгурыIуагъэр бэшIагъэ. 
ЕгъэзыгъэкIи, федэлъыхъукIи бэхъсан Къэбэртае ышъхьэ 
къызрихыжьыгъэ мафэм щегъэжьагъ. ЫпхъуитIукIэ, 
илъэпкъ блэIэбыкIи, хымэ мэхъулъэ къотэгъухэр зыкIызэригъэгъотыгъагъэмэ ари ащыщ. Ыпхъу нахьыжъ Алтынчачэ астрахъан Бекбулат хъаным ритыгъагъ, Мэлхъурыбэ 
гурытыр Нэгъой Ордэшхом ихъан Исмахьилэ ыкъо Тинэхьмэт ишъузыгъ... 
Астрахъан хъаныгъор я ХV-рэ лIэшIэгъум, 1459-
1460-рэ илъэсхэм адэжь, джы зыдэщыс чIыпIэм, Идыл 

--- Page 208 ---

псыхъор Каспые хым зыщыхэлъадэрэм пэмычыжьэу 
къыщыуцугъагъ. Орда Дышъэ хэгъэгур зызэбгырэзым, 
къыхэзыгъэгъэ Астрахъан хъаныгъом, джа цIэр зыфишIыжьыгъэу, мыщ зыщиушъхьафыгъагъ. Хъаныгъом ышъхьэр 
хъаныр арэу алъытэщтыгъэми, ыцIэрэ ипщыгъорэ афэшъошэ кIуачIэ щыриIагъэп, еупчIыжьхэ, агъашIо фэдэу 
зашIызэ, хэгъэгу хабзэр лъэкI зиIэ байхэр ары зыIыгъыгъэхэр. Улусмэ адэсхэу "цIыф шIуцIэкIэ" заджэщтыгъэхэ 
лэжьэкIо-псэуакIохэм а баймэ хьакъулахьыр аратыщтыгъэ, 
хъанми иIахь IэкIагъахьэщтыгъэ.
Адыгэ лъэныкъом яхьщырэу, Астрахъан хъаныгъоми 
зыкIыныгъэ-зэдэIужь илъыгъэп. Хэти иIэ мылъкум, ичаныгъэ-тхьагъэпцIыгъэ, илIыгъэ-цIыфыгъэ епэсыгъэу, зэрэшIоигъоу псэущтыгъэ, ибаиныгъэ къызэриIоу тетыгъор 
ыIыгъыгъ, хъаныгъо Iофмэ ахэлажьэщтыгъ. ЩымыIэ Адыгэ 
хэгъэгур дунэе къопиплIыкIэ зэрэзэпкъыратхъыщтыгъэу 
Астрахъан хъаныгъор зэпэзыкъудыищтыгъэ кIочIитIуи 
дунаим тетыгъ - чIыгукIэ нахь къыпэблэгъэ Нэгъой Ордамрэ хыкIэ къыпэчыжьэ Къырым хъаныгъомрэ. ХъаныгъуитIури зыIэ къизгъахьэ зышIоигъогъэ Урысыер Астрахъан шъхьарытыгъэр, КъокIыпIэ сатыу гъогум кIэхъопсызэ, 
ахэмэ къахэхьажьыгъ. ШъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъэкIи, 
къуалъхьэкIи Нэгъой Ордар IуигъэкIоти, Къырым хъаныгъом пэблэгъэ Ямыргъэй хъаныр тырадзи, ащ ычIыпIэ 
урысмэ къапэблэгъэ Дервиш-Алый рагъэхьагъ. Къырым 
хъанымрэ Нэгъой Ордамрэ зэкъуахьэхи, Дервиш-Алый 
фаеу КъырымкIэ ыкъудый зэхъум, Урысыер екIуи, 
Астрахъан хъаныгъор ыштагъ, ихэгъэгу щыщи ышIыгъ. 
Дервиш-Алый зытырадзым, Астрахъан хъаныгъор Алтынчач илI Бекбулат ары зыфагъэшъошэгъагъэр, ышъхьэкIи, 
ыгукIи Урысые хэгъэгум гоуцогъагъэр...
Астрахъан гъогум Доманыкъо зэрэтехьэрэр ящэнэрагъ. Апэрэм, нэгъой шъузыщэмэ чэмхэгъасэкIэ адэкIогъагъ, ятIонэрэм - блэгъэфэкIуагъ, джы ящэнэрэм - 
лIакъом ыцIэкIэ шыпхъу кIэлъыплъагъ. ЫшнахьыкIэ Мамсрыкъо - ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу, шIошIырэр риIуалIэу 
- иапэрэ гъогу.
- Джыри ба къытфэнэжьыгъэр? - пчэдыжь щегъэжьагъэу зи къэзымыIощтыгъэ Мамсрыкъо къэупчIагъ, шхомлакIэр онэ къуапэм шIуидзи, иупкIэ паIо зыщихыгъ, къызфэупчIагъэми ымыгъэпэжь фэдэу, IэгушъошхомкIэ ынатIэ 
пкIантIэр тырилъэкIыкIыгъ. ИджабгъукIэ къыгот Доманыкъо щхыпцIыгъэ, ауж ит шыуиблыми зи къахэIукIыгъэп, 
тIэкIу зытешIэм, игые къышIутекIуагъ: - Адэ зи къапIорэпи, 
Доманыкъу?
- Упшъыгъа, сшынахьыкI?
- Сыпшъына, Доманыкъу! - раIуагъэр Мамсрыкъо 
зэрипэсыжьыгъэп.- Илъэс пчъагъэм сызтемыплъэгъэ 
Алтынчач сшыпхъуба, слъэгъу сшIоигъу, сыфэзэщыгъ.
- Сигуапэ пшыпхъу шIу зэрэплъэгъурэр,- Доманыкъо 
къыремыплъэкIэу, Iоф зыримыгъэшIэу къыIуи, ыпакIэ 
кIэщхыкIыгъ.- О зэрэпшыпхъум фэдэу нэмыкIми ар ашыпхъу.
- Ар сымышIэкIэ огугъа? - сэмэркъэу нэгущхэу нахьыкIэр къэупчIагъ.- Тызтет гъогум, тхьэмафэм ехъугъэу, 
гъунэ иIэба сэIошъ ары.
Доманыкъо Мамсрыкъо фэсакъыпэзэ риIожьыгъэр 
джыри джэуапынчъагъ.
Гъэмэфэ чэщым уц шхъонтIэ шъабэм щыхъухи, зызгъэпсэфыгъэ шыхэр хэпырхъыкIхэмэ, загъори атхьакIумэхэр кIапхъотыкIхэзэ кIэкIорыкIых, пчэдыжьыр зышъхьащыкIотыгъэ шъофэу къэгъэгъэ зэмышъогъухэр зэрызым 
алъэбжъэ макъэхэр ратакъо. Ошъо огур лъагэ, гъунджэм 
фэдэу къабзэ. ХьампIырэшъо пкIырапкIынхэр мэбыбатэх, 
чъыг бырабэмэ бзыухэм яорэд щызэтыраIукIы, пкIаухэри, 
ахэмэ ямэкъамэ къыдэшъох пIонэу, гъогу нэпцэ къашхъом 
щэпкIэтэлъатэх. Тыгъэри игъорыгъозэ ошъогумкIэ къыдэсые, тыгъэхьажъур чIылъэм теджэгукIы. Чъыг пкIэшъэ 
шхъуантIэмэ яшъэбэкIрэ жьыбгъэ макIэм фэшъхьаф, зы 
пщэ гъощагъи тыдэкIи щыхъыерэп.
- Мамсрыкъу, сшынахьыкI,- Доманыкъо кIэгупшысыхьажьыгъэ фэдэу къэупчIэ,- джэнэт зыфаIорэр ошIа?
- Игугъу ашIэу зэхэсхыгъэ, сихьагъэп,- Мамсрыкъо 
есэмэркъэужьыгъэми, ышнахьыжъ ыгу зэрэфэмышIу 
дэдэр ымакъэ къышIухэщы.
- Ар пIокIэ, зымыгъэделэжь, удэмыгузажъу. Зэ моу 
зыплъыхьи, узхэтыр зэкIэ дунай джэнэт.
- Ори тиефэндмэ, анахьэу Пщыапшъэкъо иемэ, ажэ 
зыдэмыгъаф,- Мамсрыкъо щхи, ышнахьыжъ дыригъэштагъ.- Ары, Доманыкъу, нэр пIэпихэу, гур ыгъэшхэкIэу 

--- Page 209 ---

дунаир дахэ. Моу джыдэдэм сэри ащ сегупшысэщтыгъ. 
Тыщызэрэшхыми, тыщызэрэукIми, тидунай дахэ. Арэу 
къычIэкIын ыIэхъомбипшI зыхэгъэнэгъэ дунаир хэти 
ыбгынэнэу зыкIыфэмыер. Ахърэт джэнэтыр къысэжэ, 
сыкIожьыщт ыIоу, зыми ыпсэ ежь-ежьырэу ытыжьыгъэу 
сшIэрэп... Делэм иделагъэ зырегъэукIыжьы, Iушыр, ыпсэ 
чатэкIэ къыухъумэзэ, дунаим ехыжьы... Джэхьнэмым 
щэщынэмэ сшIэрэп нахь... Ы-ы, Доманыкъу?
"Мы сшынахьыкIэ кIочIэ делэ Тхьэм къыхилъхьагъ тIомэ 
тыкIэнакIэзэ,- зытесышыр чIым къызэрэтещрэм къыщимыгъакIэу онэгум къищырэ Мамсрыкъо фыреплъэкIи, 
Доманыкъо щхыпцIыгъэ,- тэ къызэрэтшIомышIэу, чыжьэу 
маплъэ, гулъыти иI..." - ошIэ-дэмышIэ гущыIэу зэшитIум 
зэфашIыгъэм къыхэтэджыкIыгъэ гупшысэмкIэ Доманыкъо 
къыдыригъэштагъ:
- ПшIэхэнэп, тэ тымышIэрэ Iаджи гъашIэм хэлъынкIи 
мэхъу... Ау тиефэндмэ ахърэт дунаеу зыфаIорэм фэдэ 
джэнэти, джэхьнэми тичIылъэ тет. Джэнэтыр джыдэдэм 
унэгу кIэт, джэхьнэмри неуща, неущмыкIа, тапэкIэ къэт.
- Ы-ы! - раIуагъэр ышIошъ хъугъэу Мамсрыкъо иш 
зырыригъэтIагъ.
- НекIо, некIо, сыосэмэркъэугъ ныIэп,- Доманыкъо 
къызэджэкIыгъ, нахьыкIэр къызгоуцожьым, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - ЗыогъэлIы шъхьакIэ, ори джэхьнэмым 
щыщтэрэмэ уащыщ.
- Жьы къещэфэ хэти ащ фаеп...- Мамсрыкъо гъумтIымыгъэ, мыупчIэни ылъэкIыгъэп: - Уишъыпкъа?
- Сишъыпкъэми, сисэмэркъэуми, тиадыгэ чIыгу тикIэу 
тшыпхъу зыщыгощэ лъэныкъом тызихьэкIэ плъэгъущт,- 
Доманыкъо иш хигъэушъыкIыгъ.
- Ара зыфапIорэр?! - ышIэщтыгъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэ фэдэу Мамсрыкъо кIэщхыкIи, ышнахьыжъ кIэхьажьыгъ.
Гъэмэфэ мэфэ кIыхьэм гъэпсэфыгъо зытIу нахьыбэ 
амышIэу шыухэр кIуагъэх. Гъогум пыкIы къэсми, зыщыгушIукIыщтыгъэ джэнэт дунаим итеплъэ, а зы чIылъэр 
яшылъэбжъагъэми, а зы уашъор, а зы тыгъэр ашъхьагъыгъэми, нахь теплъаджэ къэхъоу регъажьэ: уц тхьапэхэр 
ныкъогъух, мэз пкIэшъэ шхъуантIэмэ ачIыпIэкIэ къапэкIэфэрэ гъуй-пырыпыцухэр нахьыбэх, чIыгу шIуцIэмэ 
ятеплъэ тIэкIу-тIэкIузэ, пшэхъошъо-гъожьышэр къатекIо, 

--- Page 210 ---

хьампIырашъохэри къэлъэгъожьхэрэп, тыгъэри шъхьэкуцIым къыхэтIысхьэ, псыхъожъые гъукIагъэхэр нэпкъ 
зэхэуагъэхэмкIэ къыпIоплъэх.
Бжъэпэ джэшъо лъачIэм чэщыр щырахзэ, пшэхъо 
стырымэр зыпихырэ жьыбгъэм шыухэр къызэлъигъэущыгъэх. Нэфшъэгъо пэсагъэми, мафэр къылъыкIощтми 
умышIэжьынэу тыдэкIи щымэзах. КъокIыпIэ чапэр плъыжьышэ-шIуцIашъу, пшэхъо жьыбгъэм зеутIэрэхъы, пшэхъо 
пхъапхъэр нэм, пэм, жэм къыделъасэ, чIышъхьашъом 
щэджэлъы.
- Шъхьэ зэфэгъазэкIэ шыхэр зэхэжъугъэуцох! - Доманыкъо байколмэ яджэ.- Шъхьархъонхэр, кIакIохэр къашъуштэх.
- Сыд дунай къутэжь тыкъызхэфагъэр!..- Мамсрыкъо 
ыIэгушъошхо зыпэбг телъ онэшым еушъыи, ежьыри 
зэушъыижьы: - Зыгъэрэхьат, мыщ фэдэ Iаджми тахэфэщт, 
тыкъялыжьыщт.
Бэми макIэми зэрэзэхэтыгъэхэр шыумэ къашIэжьрэп. 
Жьыбгъэм икIэшъуикI-быу макъэ нахь кIочIаджэ зэрэхъурэр къыхэщы, фэмыхьыжьрэ пшэхъуацэхэр къыIэкIэтэкъух, къокIыпIэ чэпэ шIуцIэр къэушэплъы, нэфынэ-нэгъыфышъор къытекIоу регъажьэ. Шымэ ашъхьэхэр 
еуфэхыгъагъэхэми, теуплIэкIэгъэгъэ тхьакIумэхэр къаIэтыжьыгъэх.
Жьыбгъэ пшахъор шыумэ зызпагъэтэкъужьым, Доманыкъо игъусэмэ ариIуагъ:
- Джыдэдэм пчэдыжьышхэ тшIынэп. Жьыбгъэр тIысыжьэу чIыпIэ тэрэз къытпэкIафэмэ, ащи зыгорэ етпэсын.
Зы чъыг закъуи, зы уц налъи зытемыт бжъэпэ 
къобэ-бжъабэр шыумэ къаухьафэ, охътэ шIукIае тешIагъ, 
ащ нэс жьыбгъэри уцужьыгъэ, тыгъэ нэгуплъыри мыгузажъоу адырэ бжъэпэ къуапэм къыкъоплъыгъ. ТIэкIурэ 
кIуагъэхэу бгы лъапэм къыкIэчъырэ псынэкIэчъым дэжь 
къыщыуцугъэх, шыхэри псы рагъэшъуагъэх, япчэдыжьышхи зырагъэукIыхьагъэп, янэтхэми псы арагъэхъуагъ. 
Тхышъхьэ тешъом зыдэкIуаехэм, анэ къыпэIухьагъэр 
нэмыкI дунай - уашъомрэ чIымрэ зыщызэолIэжьырэм нэс 
пшэхъо зэикI, къурэ гъугъэ кошэ зырыз умыIощтмэ къэкIрэ 
лъэпкъ итэп. Ежьхэм анэмыкI пшэхъо дунаим темытым 
фэд. Шыхэри, ежьхэри зыгъэгумэкIыщтыгъэ гъудэхэр, 

--- Page 211 ---

бадзэхэр, бэдзэнэшъухэр, нэмыкI хьэцIэ-пIацIэхэр нэфшъагъо жьыбгъэу къашъхьарыогъагъэм дунаим тырипхъэнкIыкIыгъэх пIонэу, ашъхьащыкIодыкIыгъэх, шъоф нэкI 
гъожьым имэкъэнчъэ шъэф гукIодыгъо зэщым ухещэ. 
Гъэмэфэ тыгъэр нахь лъагэу къыдэкIуае къэсми, нахь 
лъэшэу къыхэцэкъыкIы, чэщ чъыIэтагъэм ыгъэдыигъэ 
пшэхъо Iэтэ зэтесэягъэхэр нэбзый стырхэм зэкIагъаплъэх. 
Шылъабжъэмэ къачIэутысыкIрэ пшэхъо сапэмэ заIэтэу 
аублэ.
- Доманыкъу, сыдэу дунай тхьамыкIагъу тыкъызхэфагъэр...- пшэхъо шъоф нэкIым зыбзэ ригъэубытыгъэгъэ 
Мамсрыкъо ыгу ихъыкIырэр фэщыIагъэп.
- Джэхьнэмым нахь тхьамыкIэгъонэуи?
- Ефэндмэ къызэраIорэмкIэ, джэхьнэм щыуаным 
мыхъуми зыгорэхэр кIэрытых, хэсхэр щэпцIымамэх... 
Мыщ зи иплъагъорэп.
- Мыри тиадыгэ джэхьнэм фэдэшъ, зыпари иплъэгъощтэп. Сыдэу бгъэшIагъора, зэхэпхыгъэба адыгэмэ 
яджэхьнэм кIодыкIэ? - Доманыкъо щхыпцIыгъэ.- КъедэIу 
ащыгъум. Джэхьнэм щыуаныр къежъукIы, гунахь шIагъэ 
зиIэхэр хадзэх, нахьыбэр хэжъухьэ, къыхэпшыжьхэрэр 
зырыз. Чэзыур адыгищмэ къызанэсым, араIуагъ: "Щыуаным шъухэтэдзэ, ау шъуащыщ къыхэкIыжьмэ, игунахь 
фэтэгъэгъу". Сыд къяхъулIагъэу пшIэрэ? Ащыщи къыхэкIыжьыгъэп, зышъхьэ къычIэзгъэщрэр адыритIум чIалъэшъожьзэ, нэбгырищри псыжъом хэкIодагъ... Джары, 
зиусхьан, тэри мы дунаим къыщытэхъулIэрэр. Ау о къызэрэпшIошIэу, мы пшэхъолъэ шъоф нэкIри гукIодыгъо 
дэдэу щытэп. Модэ, мо пшэхъо самэм тесыр олъэгъуа?
- Ары ошIа, хьамплъыжь!
- Блэхэри щыцуахъохэу, пшэхъо чIэгъым шъомпIэжъхэр къычIэпшыхэу плъэгъущт. Мо къурэ гъугъэми псэ 
пыт. Тэ тыкъыздикIырэ лъэныкъом елъытыгъэмэ, мыщ 
дунаир щынэмыкI шъыпкъ. Ау модэ пшэхъолъэ чIылъэмрэ 
уашъомрэ зыщызэолIэжьрэр типхъу зинысэмэ япсэупI, 
дышъэ кон яптыгъэкIи, пфахъожьыщтэп... Япшахъуи дышъэ, яуашъуи тыжьын...- заулэрэ кIуагъэхэу, зи къэзымыIощтыгъэ шынахьыкIэм еупчIыгъ: - Сыд, Мамсрыкъу, 
адыгэмэ джэхьнэмым къыщяхъулIагъэр ара, хьауми мы 
пшэхъолъэ шъоф нэкIыр ара убзэ езгъэубытыгъэр?

--- Page 212 ---

- ТIуми сягупшысэ... Тэ тиунагъокIи, тилIакъокIи, тилъэпкъыкIи, жаныехэми, бэслъыныехэми, абдзахэхэми, 
нэмыкI лъэпкъхэми моущтэу тыпсэущтмэ, джэхьнэмым 
тынэсыным ыпэкIэ, тидунае джэнэт тыщызэрэшхыжьынкIэ 
сытещыныхьэ... Сыд пшIошIра тшыпхъу тхьамыкIэ мыхэмэ 
тятэ къызфаритыгъэр? Нэгъоймэ янысэ Мэлхъурыби ары!.. 
Дэгъоу тшIагъэ тшыпхъу Гощэунае мы джэхьнэм гъогум 
къызэрэтетымыщагъэр. Тэры? Тыкъызэрыхъухьэгъэ, 
тисабыигъо зыщитхыгъэ чIыпIэм тэри тыкъикIын фае хъугъэ...
- СшынахьыкI,- Доманыкъо зэхихрэр игопагъ,- 
уибэнакIэ фэшъхьафэу, мыщ фэдэ гупшысэмэ уагъапэ Iоу 
сшIагъэп.
- Сагъапэ, ори уагъапэшъ, тяти агъапэшъ, сшынахьыкIэхэри агъапэхэшъ! - Мамсрыкъо къыIогъэ къодыеп, 
зыухырэ гупшысэр ыгу къышIудэтэкъугъ, тIэкIу тыригъашIи, 
къэупчIагъ: - Мыхъун къэсIуагъа, зиусхьан?
- Хьау, сыгу укъигущыIыкIыгъ,- Доманыкъо ышнахьыкIэ дыригъэштагъ, ау зымафэ зэшиплIмэ азыфагу къыдэтэджэгъэгъэ зэдэмыштэмкIэ емыупчIын ылъэкIыгъэп: - 
Аущтэу оIомэ, жаные Къэлэкъутэ къырихьыжьэгъэ адыгэ 
зыкIыныгъэр сыда кIэнэкIалъэ зыкIэпшIыгъагъэр?
- КъыосIон, джыри къыкIэсIотыкIыжьын,- Мамсрыкъо 
къыриIожьыщтым фэхьазырыгъ,- къэошIэжьмэ, тяти 
къыздыригъэштэгъагъ. Джа Къэлэкъутэм ынэтIэгу жъуагъо исми сшIэрэп, ау дегъэштэгъуае къэзышIырэр зэрэфэкъолIыр ары. Адыгэ зыкIыныгъэр, адыгэ лъэпкъхэр зы 
хэгъэгу пшIыныр фэкъолI Iофэп, пщы Iоф нахь. Тятэ Темрыкъопщым, Шъэбэкъупщым, Мэщыкъопщым афэдэмэ ар 
къадэрэхъуи, тыгушIон, къырым хъанми, къумыкъу 
шэмхъалми, тырку султIанми ягугъу сшIыжьрэп, тэ тиадыгэ 
кIоцIыкIэ, Пщыапшъэкъопщхэми, Къайтыкъопщхэми, 
Тахъупщхэми, Цохъопщхэми, хэта джыри, ахэмэ афэдэхэр 
тихъоих, сыд фэдэ гухэлъышIуи къыбдагъэхъущтэп.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тятэ зыдаплъэрэ Урысыер тигугъапIэкIэ сенэгуе.
- Ары, Доманыкъу, сэри сIорэр. Къотэгъу тимыIэщтмэ, 
Пщыапшъэкъом икуп тырку-къырым нэгумэ тыщагъэIэщтэп.

--- Page 213 ---

КъокIыпIэ-темыр ошъочапэр нэрэ-Iэрэ агу къэушIуцIыгъ, зызэкIищмэ зызэпитхъызэ, ощх лъэкъо пчъагъэу 
зигощыгъ, тIэкIу-тIэкIузэ гъожьышэ теплъэкIэ зызэблихъугъ.
- ТыздэкIорэ лъэныкъом щыощхышху... хьауми пшэхъо 
жьыбгъэ къыщытэджыгъэмэ сшIэрэп...- Мамсрыкъо 
псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.
- Ауж къэпIуагъэмкIэ ухэукъуагъэп,- Доманыкъуи 
зыщыгъуазэр къыушыхьатыгъ, къэбар дэгъукIи къыухыжьыгъ: - Щынагъо щыIэп, темыр лъэныкъомкIэ 
рекIокIы.- ТIэкIу тешIагъэу шыу къамыщ уплIэкIагъэмкIэ 
ышнахьыкIэ ыгъаплъэзэ къыпидзэжьыгъ: - Мо пшэхъошъо 
шхъонтIэ зэикIэу тапэкIэ щыIэр олъэгъуа? Пшэхъо самэхэр 
арэп, ахэмэ апшъаIокIэ, яджабгъукIэ плъэ. Джахэр къамылылъэ темэных, абгъукIэ шымэ ахъун уц тIэкIуи къыщэкIы. Джа чIыпIэр типчэдыжьышхэ-щэджэгъошхэщт, 
шымэ зядгъэгъэпсэфэу тэри тыззыпыупхъухьажьрэм, 
дунаим зыкъызэблимыхъумэ, нычэпэ мэзэгъощтышъ, чэщ 
гъогу ткIумэ, пчэдыжьыпэм ехъулIэу тшыпхъу дэжь тынэсыщт.
- Аущтэу оIомэ, Доманыкъу, дэгъу, мары, къамылылъэ темэнри къэблагъэ.
- Къамылылъэм земыгъэгъэдел, сшынахьыкI,- Доманыкъо щхыпцIыгъэ,- щэджэгъоужым тынэсми гушIо. 
Мыхэри тикъушъхьэмэ яхьщырых. Уплъэмэ, уапашъхьэ 
итых, уафакIомэ, чIыгубэ дэлъ. Тауж итхэр сыдэущтэу 
хъухэра?
- Ахэр къэкIох...- Мамсрыкъо ихэщэтыкI-гурым макъэ 
ышнахьыжъ къыфыригъэплъэкIыгъ.- Къэмылъагъорэр ти 
Iошъхьэмаф.
- Ар угу зэрилъыр дэгъу. Тыдэ сыкIуагъэми, сэри ар 
сыгу икIрэп. Зэ Къырым сыщыIэу сепкIыхьакIыгъагъ. ТыкъэкIожьызэ, Уарп Пшызэ зыщхэлъэдэжьрэ чIыпIэм тыкъэсыгъэу, чIым Iошъхьэмафэ къыхэуцукIи, ышыгуфитIукIэ 
уашъом кIэгъэкъуагъэу, тапашъхьэ къиуцогъагъ.
- КъыпшIошIыгъэмэ шIэ?
- Ары, къысшIошIынэу, сышъэожъыягъэкIэ огугъа! 
- Доманыкъо нахьыкIэм епэбжъэожьыгъ, гукIэ ыгъатхъэуи 
къыушыхьатыжьыгъ: - Уарпыпшъэ укъыдэкIоежьыфэ, 

--- Page 214 ---

зэп ар етIани зэрэплъэгъущтыр! Ау, сшынахьыкI, Iошъхьэмафэ уIуплъэным пае, уичIылъи, уиогуи къэбзэн фае.
- СшIэрэп ащыгъум хъурэр...- Мамсрыкъо ыгъэшIэгъуагъ,- темыр чэпэ лъэныкъом репшэкIырэ мо шIуцIэшъо-гъожьышэми иягъэ къытэкIырэп, тимафи нэфын, 
тиогуи къабзэ, тыгъэри тшъхьэкуцI хэс.
- Джэхьнэм щыуаным яхьщыр пшэхъолъэ чIыохым 
тызэрифагъэр зыщымыгъэгъупш,- ишыонэш ытхьакIумэ 
кIыригъэпхъотыкIэу Доманыкъо щхыгъэ, исэмэркъэуми, 
ишъыпкъэми умышIэнэу кIэух къыфишIыжьыгъ: - Адыгэмэ 
джэхьнэм псыжъо щыуаным къыщяхъулIагъэр тэри мыщ 
Алахьым къыщытерэмыгъэхъулI...
- Ар тэ къытэхъулIэнэп, Доманыкъу,- Мамсрыкъуи 
ышнахьыжъ зэригъэжагъэп,- ау зэкIэлъытхъожьыщт 
адыгэхэри зэрэщыIэщтхэр ори зыщымыгъэгъупш, ти 
Iошъхьэмафи егъашIэм тинэплъэгъу хэрэт.
Мэзэгъо чэщымкIэ Доманыкъо хэукъуагъэп. Жъогъо 
зырыз нахь къэмылъагъоу мазэм изыбзагъ, мастэ пIэпызыгъэмэ къэпштэжьынэу пшэхъолъэ чIылъэ шъэфыр 
нэфын. Шыхэр хэушъыкIых, хэпырхъыкIых, алъабжъэмэ 
пшэхъо шынэр къакIэутысыкIы, загъорэ зыщыщ умышIэрэ 
псэушъхьэ мэкъэ зэе-тIуаехэр, гур рахэу, чыжьэкIэ къэIух, 
нахь благъэмэ анэхэр къицIыукIхэу пшахъом зыхаушъафэ.
"Мыщи, ежь пшэхъолъэ шъофым епэсыгъэу, щыIакIэр 
щэзекIо,- шъхьарыхъоныр къызэрихъухзэ, Мамсрыкъо 
еIо.- Мафэрэ, пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр умышIэу, 
щыфаб, чэщрэ, пIапэ пистыкIэу, щычъыI. Тиефэндмэ 
зэфэдэу Алахьыр матэ аIо шъхьакIэ, талъэныкъо елъытыгъэмэ, сыд мыр зилIэужыгъор? Тэры нахь, мы лъэныкъор 
арэп къызэтагъэр. Чэщ-мэфэ заулэ хъугъэшъ, пшэхъуалъэм тызитыр, екIи, шIукIи цIыф къыщытIукIагъэп, натIэм 
пфилъ гъашIэр мылIэ-мытхъэу щипхын плъэкIыщт. Мыщ 
нахьи, Тхьэр зыдэбгэжьыгъэ талъэныкъо кIэй гъукIагъэр 
къэсэштэ! Е-о-ой, сшыпхъу кIас, тянэ ыIу-ымыIоми, сыд 
хьэзабым укъихьыгъ мыщ?! Тятэ егъэзыгъэ IофкIэ зекIуагъэ шъхьакIэ, сыда Урысыер мы лъэныкъомкIэ зыкIэкъаигъэр, пшэхъолъэ нэкIым рилъэгъуагъэр?.."
- Мамсрыкъу, сшынахьыкI, онэгум уичъыихьагъа?
- Хьау, Доманыкъу. Сэгупшысэ.
- Гупшысэ, гупшысэ. Гупшысэри лъыхъори зэфэдэ.

--- Page 215 ---

- Ары шъхьакIэ, сызфэе джэуапыр хэзгъуатэрэп.
- Узфаер бгъотмэ, сыд уидунай епшIэжьыщтыр?
- Ари шъыпкъэ. Тызэрыт пшэхъуалъэми зы лъэгъо 
хэкIыпIэпщтын иIэр.
- ИIахэп пIоми хъущт! - нахьыжъым къыпиупкIыгъ.- 
Нычэпэ хэтщырэ лъагъом ежь-ежьырэу неущ зычIиухъумэжьыщт. Гум илъагъо нэм иплъэгъу аIоу зэхэпхыгъа? 
Джары пшэхъолъэ пстэуми яшъэфыр.
- Тэ тшыпхъукIэ тыегъэзыгъ шъхьакIэ, сыд Тхьэр зэбгыгъэ лъэныкъомкIэ Урысыер зыуж итыр? - Мамсрыкъо 
джэуап зыфимыгъотыщтыгъэ гупшысэм къыкIэмыупчIэн 
ылъэкIыгъэп.
- Ар къызыпшIэщтыр неущпчэдыжь. Тшыпхъу ыIаплI 
фабэ узчIафэкIэ ары. ЕтIани Урысыем фэшъхьафэу тимахъулъэ зихъаным джы къызнэсыгъэм Тыркуери, Къырыми, Персри къызэренэцIрэр зыщыогъэгъупшэкIэ сенэгуе. Тятэ къыIохэрэр загъорэ пшъхьэшхо иубытэзэ шIы. 
Урыс па чъыхьэм Астрахъан хъаныгъор зэрэзыIэкIиубытагъэм уицыхьэ тегъэлъ.
- О-уи-уй, мы дунаим техъухьэрэр хьалэмэт!..- шыхэри кIигъащтэхэу, байколхэми шъхьэр кIаригъэпхъотыкIэу 
Мамсрыкъо кIэкуукIыгъ.- А къэппчъыгъэ купмэ къумыкъу 
шэмхъалри къахэпIожьын фэягъэ... СшIэрэп ащыгъум 
хъурэр. ТыдэкIи, тэ тизакъоп, дунаир зыхэтыр шъозэбэн, 
зиунагъо бэгъон, къаIо джы пшIэщтыр!..
Нэфылъ пасэм егъэгузажъох пIонэу мазэри къохьагъ, 
жъуагъохэри кIосэжьыгъэх, нэфылъ жъуагъом къыкIэлъыкIорэ тыгъэм пшэхъолъэ дунаир мэзэхэгъу ригъафэщтыгъэп. КъокIыпIэ ошъочапэр нахь къэушэплъ къэсми, 
дунаим итеплъэ зыкъызэблехъу, къамылылъэ темэнхэр 
чъыг быIо-быщэ зырызхэр, гъуй-пырыпыцухэр ежьэ шъочIэпцIашъохэу нэфылъым къыхэщых, бзыухэр нахьыбэрэ 
къапэкIэфэх, пшэхъо самэхэр нахь лъхъанчэ хъухэзэ, 
тхышъхьэм зытехьэхэм, нэфылъым нэмыкI дунай къыхэущыкIэу алъэгъугъ. Пшэхъолъэ нэзым игъорыгъозэ уц 
пIуакIэр къыщежьэ, нэплъэгъум тIэкIу-тIэкIузэ, шхъонтIэ 
зэикIыр кIэкIоты.
Мэз зэмышъогъур чыжьэкIэ къэлъагъо, унэ хъурэе 
гъэIагъэхэри шъофым щызэпэIудзыгъэх, былым Iэхъогъухэри - мэлхэр, чэмхэр, шыхэр, махъушэхэр - хъупIэм 

--- Page 216 ---

итэкъуагъэх. Загъорэ шы лъэкурэ сэку пырацэмэ атес 
шыу зырыз-тIурытIухэр къапэкIэфэх, шIуфэс къязыхи 
къязымыхи ахэт, зишыпэ зыгъэкIэрахъоу, щтэуIугъэкIэ 
Iулъэтыжьхэри къахэкIых.
- Адэ, сшынахьыкI, нэгъойхэр ИдылкIэ заджэхэрэ 
псыхъом игугъу ашIэу зэхэпхыгъэба? - нэмыкI тхышъхьэ 
мылъагэм дэкIоенхэр зыщаухыщтым, Доманыкъо 
къэупчIагъ, игъусэхэри ыгъэплъагъэх: - Муары, нэгъойхэр 
ИдылкIэ заджэхэрэ псыхъошхор, урысхэри фэшъхьафыцIэкIэ еджэх, тятэ зиусхьаным къыIоу зэхэсхыгъэ. Сыд ащ 
раIоу зыфиIуагъэр? Олгэмэ сшIэрэп... Ары, ары, къэсшIэжьыгъ, ОлгэкIэ еджэх. Ау нэгъоймэ ар зэхахынэу 
фаехэп, тицIэ дахэ агъэкIоды аIо.
- Ар сэ сшIоIофэп, чылэмэ тадэкIы, хьэхэр къытэбэных, 
цIыфхэр къыткIэлъэплъэх... джыри бэрэ тыкIощта? - Мамсрыкъо мэкъэ мыразэкIэ къэупчIагъ.
- Идыл-Олгэ джабгъу нэпкъ тыготэу шы илъыгъо 
зытфыхыкIэ зитхымэ, Астрахъан тынэсыщт. ЕтIани сыд 
цIыфых, тыдэ къикIыгъэх ядгъэIонэп, афэтIопщынышъ, 
шыу куп гъэшIуагъэкIэ тиблагъэхэр къытпэрэгъокIых, 
адыгэхэр чъыг шъхьапэ къызэрэпымызыгъэхэр арэлъэгъу,- ышнахьыкIэ игущыIэ тIэкIу къыхыригъэхэу, байколхэми зэхаримыгъэхэу, "тателIэкIэ тшыпхъу мыщ нэс 
къядгъэщагъэу къызшIуарэмыгъэшI" гукIи кIэлъиIожьыгъ.
Астрахъан нэсынхэкIэ къэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу, 
адыгэ блэгъэфакIомэ нэгъой шыу хэшыпыкIыгъэхэр къапэгъокIыгъэх. Ахэмэ апэ къахэчъыгъэр, иш щегъэжьагъэу 
ежь щыкIэкIыжьэу, дышъэ-тыжьыныр зытежъыукIыщтыгъэ илъэс пшIыкIух горэ зыныбжь Саид-Булат ары. Темрыкъо зиусхьаным ипхъорэлъф. ЯнэшитIум апашъхьэ иш 
зыщырыригъатIи, къэбэртэе-адыгабзэкIэ къариIуагъ:
- Хосапщи, сианэдэлъху дахэхэр, фыкъеблагъэхэ 
дихъаныгъом! - зэрэхъан шъаори щыгъупшэжьыгъэу, 
игъусэ шыу нахьыжъми апымылъыжьэу, онэгум зыкъыридзыгъ, ыуж итыгъэхэми лъэсы зашIыгъ, янэшхэри байколхэри епсыхыгъэх. Доманыкъо нахьыжъым къыщыригъажьи, Мамсрыкъо нахьыкIэм щыкIэкIыжьэу IаплI шIуфэс 
янэшмэ зарехым, зишыIупIэхэр зыIыгъыгъэ байкол 
хьакIэхэми шъхьащэ афишIыгъ, етIанэ игъусэхэр шэсыжьынхэшъ, апэ иуцонхэу нэгъоибзэкIэ Iизын аритыгъ, ежь 

--- Page 217 ---

лъэрыгъри, шыIупIэри даIыгъэу уанэм зырагъэкIужьым, 
Доманыкъо иджабгъу лъэныкъокIэ гоуцуагъ, Мамсрыкъо 
ичIыпIэ къинэжьыгъ.
ЗэкIэупчIэнхэм зэпыугъо къыздафэм, Мамсрыкъо 
пхъорэлъфым зыфигъэзагъ:
- Адыгэ уцукIэр хэт озгъэшIагъэр?
- Ар сымышIэнэу, сыадыгэ пхъорэлъфба? - Саид-Булат джэуап къытыжьи, иадыгагъэ къызхэкIрэр, янэшхэр 
зэрэщыгъуазэр ышIэ пэтзэ, къафиIотагъ: - Тянэ игущыIэ 
сыдигъуи адыгагъэмкIэ къежьэ. Дэгъу сшIагъэми, дэй 
сшIагъэми, сырепIу, сырегъасэ, къысэшIэкIыгъэхэми адыгагъэр апимыгъохэу мафэ къыхэкIырэп. ЕтIани къэошIэжьмэ, Мамсрыкъу, шъуадэжь сыкъэкIуагъэу, ори 
сисэмэгукIэ къызгоуцу къысэзыIогъагъэр? ТIэкIуи укъысэшъхьэшъоогъагъ...
- Ары, ары, уишъхьарытIупщыгъэ зыщыгъэгъупш сIуи, 
тIэкIу-шъокIухэр къыосIогъагъ. Ар зэрэпщымыгъупшагъэр? 
- Мамсрыкъо Iупэщх сэмэркъэукIэ къелъэIужьыгъ: - 
Къысфэгъэгъу, хъан шъау.
- Къысфэгъэгъум ычIыпIэкIэ, федэ хэсхыгъэшъ,- 
Саид-Булати IугушIукIыгъ,- тхьауегъэпсэу къыосэIожьы.
- Ар дэгъу, Саид-Булат,- къэдаIощтыгъэ Доманыкъуи 
щхыпцI IупэкIэ къахэгущыIагъ,- ау уянэ иадыгагъэ шъуинэгъоймэ зэрахилъхьащэрэм сегъэгумэкIы... Уятэ, тимахъулъэ Бекбулат хъаным, ар ымыдэу къыщинэжьмэ?..
Хъан щагушхом пщынэ макъэхэр къыдэIукIы, цIыфыр 
дэфэжьрэп. Ахэмэ азыфагу дэкIырэ лъэгъо зэIугъэкIотыгъэм ыбгъуитIукIэ дзэлI уIэшыгъэхэр щызэготых. ДэкIыпIэм 
дэт пшъашъэхэмрэ кIалэхэмрэ орэд къаIомэ къашъохэзэ, 
хьакIэмэ къапэгъокIыгъэх. Бекбулат хъаным ышнахьыкIэ, 
хъулъфыгъитIурэ бзылъфыгъитIурэ игъусэу, шIуфэс айраныбжъэрэ лыгъэжъогъэ Iэнэ цIыкIурэ къапигъохыгъ, 
бгъуи тIум ягущыIэ зызэпагъохым, хъаныр зэрыс унэм 
рагъэблэгъагъэх.
Дэпкъым кIэрыт тэхътэ шъабэм къыхэтэджыкIи, Бекбулат хъаныр нэщх-гущх нэгушIокIэ иблагъэмэ къапэгъокIыгъ. 
Доманыкъорэ Мамсрыкъорэ ыпашъхьэ ригъэтIысхьагъэх, 
зэдзэкIакIо фэхъущт ыкъо Саид-Булати зыгуигъэтIысхьагъ, 
хьакIэмэ ашыпхъу апэрэ хъулъфыгъэ зэдэгущыIэгъум ыуж 
хъан унэм къырагъэблэгъэнэу ышнахьыкIэ унашъо фишIыгъ, 

--- Page 218 ---

ау кIалэм ятэ зыгорэ зэрэфимыдэрэр инэгъоибзэ къыхэщыгъ. Хъаныр щхыпцIи, ышнахьыкIэ кIэлъыджэжьыгъ:
- Джыдэдэм къежъугъэблагъ, хъан шъаом янэ пае 
зао къысишIылIэн имурад.
- Тхэмылъ хабзэр къытхэмылъхь, Саид-Булат,- Доманыкъо пхъорэлъфым фидагъэп,- игъо къэсмэ, уяни тлъэгъун. Тыхъулъфыгъэба, паIо тщыгъба,- хъан шъаом 
нэшIукIэ Iуплъагъ,- тшыпхъу нахьыжъ тэ тылъихьащт.
Зэхихыгъэр хъаным зэригуапэр шъхьэгъэсыс дегъаштэкIэ хьакIэмэ къагуригъаIуи, мызгъэгу уиадыгагъэкIэ 
ухэукъо къыригъэкIэу, ыкъо IугушIуагъ, адырэри, хьарамыгъэнчъэу, ятэ къыIугушIожьыгъ. УпчIэ-джэуапмэ ауж, 
хъаныр зыгъапэрэр чыжьэкIэ къыригъажьи, Чынгъыз хъани, 
Батый хъани, яти ыгу къыгъэкIыжьыгъ, джэнэтыр псэупIэ 
афэхъунэу афэлъэIуагъ, етIанэ кIэкIэу къыухыжьыгъ:
- Тихэгъэгушхо зэбгырызи, зыми тыщымыщэу дунаим 
тыкъытенагъ.
- Къысфэгъэгъу, хъан,- Доманыкъо зыфэщыIагъэп,- 
сыфитыгъэмэ, зыми тыщымыщ зыфэпIуагъэр къэозгъэIощтыгъэп. Тэ, адыгэхэм, шъукъытэлъытыгъэмэ, хэгъэгу 
шъхьафэу шъущыI.
- Урысыем тыгомыуцофэ,- Бекбулат хъаныр хэщэтыкIыгъ,- тыхэгъэгу шъхьафыгъ... Ау тятэ изэмани, сэ 
къызщысшIэжьрэми гупсэф дгъотыгъэп... IашэкIэ къызIэкIэбгъэхьэгъэ чIыгум хэт рэхьатыгъо къыщыуитын! Шъо 
зэгурыIо шъухэмылъ нахь мышIэми, шъузщыпсэурэр 
шъуичIыгу, шъузэзыугъоилIэн, зы хэгъэгу шъузышIын 
ылъэкIынэу зы лIы пхъашэ шъуищыкIагъ.
- Ащ фэдэ лIы пхъашэ, хъан,- Мамсрыкъо IупэщхкIэ 
ышнахьыжъ фыреплъэкIзэ, къыIуагъ.- Къэлэкъут ыцIэу 
адыгэмэ къытхэтэджагъ. Шъыпкъэ, джыри Къэбэртае 
къынэсыгъэгоп.
- Ащ ыцIэ зиусхьан, сэри зэхэсхыгъ,- Бекбулат хъанри 
IущхыпцIыкIыгъ,- зымафэ Къырым къысфикIыгъэ хьакIэм 
игугъу къысфишIыгъ.
- Зэхэоха, Доманыкъу, жаные фэкъолIым икъэбар 
мыщ нэс къэсыгъ,- Мамсрыкъо иIупэщх-кIэнэкIалъэ ымакъэ 
къыхэщыгъ.
- ПшIэхэнэп, зиусхьан, пшIэхэнэп, Мамсрыкъу,- ишъыпкъэми, исэмэркъэуми умышIэнэу, Доманыкъо ычIыпIэкIэ 

--- Page 219 ---

хъаным джэуап къытыжьыгъ,- джа шъуицыхьэ зытемылъ 
фэкъолIым иакъыли илIыгъи къахьыщтыр. Ар фэкъолI 
шъхьафит, Чынгъыз хъаныр гъэрыпIэм къикIыжьи, зы 
тенджызым щегъэжьагъэу адырэ тенджызым щыкIэкIыжьэу дунаир къызIэкIигъэхьэгъагъ... Хэта зышIагъэр огъуз 
тырку лъэпкъхэр Византием нэсынхи, Осмэн хэгъэгу 
щызэхащэныр, Къырым хъанри ащ гоуцожьыныр?.. 
Русхэр? Ахэмэ ашъхьэ къаIэтыжьынышъ, Къэзан хъаныгъори, ти Астрахъан хъаныгъуи, Нэгъой хэгъэгушхори, 
хэгъэгу цIыкIури аштэныр хэта зышIагъэр...- Бекбулат 
хъаныр хэхьапщыкIи, нэмыкI дунай къыхэзыжьыгъэу, 
ардэдэм зыкъишIэжьыгъ: - Сиблэгъэ лъапIэхэр гъогум 
шъукъытекIыгъэ къодыеу сыда шъушъхьэ зыфэзгъэузырэр, шэр шъуIупэ къыщытфэу шъутымыгъашхэкIэ, шIуагъэ 
иIэп. Шъушыпхъуи зэжъугъэлъэгъу, игунахьи, шъуигунахьи 
къэсэшъумыгъэхь. Шъошхэфэ, щэджэгъо нэмазри къэсыщт, етIанэ тинэгъой-адыгэ Iофмэ нахь игъэкIотыгъэу 
татегущыIэн...- хъан шъаом фыреплъэкIмэ щыгушхукIызэ, 
къыпигъэхъожьыгъ: - Благъэмэ шъуафэсакъ, гурышхъо 
гори агу къишъумыгъахь, уянэ уигъэшIэгъэ адыгэ 
гущыIэжъыр уянэшмэ моу зэ яIолъ.
- Благъэ пIыгъынрэ кIэнкIэ пIыгъынрэ зэфэдэ,- Саид-Булатэ къыIуи, нэмыкI адыгэ гущыIэжъыр нэгъоибзэкIэ ятэ 
фигъэзэжьи, адыгабзэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Бысымыр 
гъуазэ, хьакIэр гъозадж.
- Афэрым, дипхъурылъху,- Доманыкъо зэхихыгъэм 
ыбзэ къыIуригъэутыгъ,- димахълъэ уядэ хъанышхом ауан 
дыкъебгъэшIакъым! Зы псалъи хэмызэу абыр схуеIожь.

--- Page 220 ---

Алтынчач астрахъан нэгъоймэ захэс илъэс пшIыкIуим 
игугъу шIукIэ аригъэшIыгъ нахь, дэйкIэ зытыригъэгущыIагъэхэп. Зыбзи, зихабзи, зишэни умышIэрэ цIыф лъэпкъым 
зыхэбгъэткIухьанышъ, щыщ зыпшIыныр IэшIэхэп. ЯгушIуагъуи, янэшхъэий адэпIэтмэ, ежьхэм ашIоIэшIоу о угу 
ымыштэрэр къызхэмыгъэщмэ, абзэ Iум-пэм умышIмэ, 
якъашъохэм, яорэдхэм зафэмыудэгумэ, уищыIэныгъэ 
щыпсынкIэщт нахь, къыщыохьылъэкIыщтэп. Джахэр зэкIэ 
Алтынчачэ пэкIэкIыгъэх. Зэрэхъан-гуащэм изакъоп ахэр 
зыхигъэткIухьан зыкIилъэкIыгъэр - зыхэкIыгъэ унагъом, 

--- Page 221 ---

лIакъом, лъэпкъым къыхилъхьэгъэ хабзэр инамыс лъэпсагъ, ицIыфышIугъэкIи зыкъаригъэштэгъагъ. "Къылъфыгъэри кIодырэп, ыдырэри тIэпIырэп" нэгъой гущыIэжъыр 
Алтынчач гуащэм ыгу къикIэу къыпагъохыщтыгъ.
Щэджэгъо Iанэм ыуж ашыпхъу зэшитIумэ афэмыплъэкIэу бэрэ зэкIэрысыгъэх, бэмэ анэсыгъэх. Ащ фэдизым Саид-Булати яни, янэшхэми лъэбэкъу акIэридзыгъэп, 
зэ хихри, ылъэгъури шIоIэшIугъ, шIодэхагъ. Загъори иакъыл 
зынэсрэмкIэ ахэгущыIэу, къыдырагъаштэу, адыригъаштэу 
къыхэкIыщтыгъ. Урысые Iофмэ гущыIэ хадзэкIэ занэсхэкIэ, 
ыгу зэмыIурэмкIэ къазщыпеожьри мэкIагъэп. Янэрэ ыкъо рэ зэмызэгъыныгъэ горэ азыфагу къызыдафэкIэ, "мы 
шъуипхъорэлъф нэгъоигуи, адыгэгуи, урысыгуи иI" Алтынчачэ ыIоти, сэмэркъэукIэ хэкIыжьыщтыгъэ. РаIорэр зэригуапэр Саид-Булати къыхэщэу зи къыпиIухьажьыщтыгъэп.
Ышмэ яинагъэ диштэу Алтынчач бзылъфыгъэ лъэгъупхъ, нэгу фэкIыхьашъу, шъуашIо, къопцIэ нэгуф, 
зэпэIучъырэ нэпцэ псыгъуитIумэ пэ псыгъо фэтхыщашъор 
адештэ, нэ къэргъо нэфынэхэр нэбзыц кIыхьэмэ Iушэу 
къахэплъых, ыIупшIэ хъураехэр нэкIушъхьэ шэплъмэ 
адекIух. Дэнэф псынкIэр къызэдзыхыгъэ пкъыр ищыгъэу 
ыIыгъ, тыжьын-дышъэ хъырахъишъэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ пэIо 
къолэныр къекIоу шъхьарыс. МышкIу плъыжь къызтещырэ 
дышъэ тхьакIумалъэхэри, Iэлъын зэмышъогъухэу ыIэхъуам бэмэ апылъхэри, лъашъхьэм къыдэорэ джанэу тыжьындышъэ IуданэхэмкIэ хэдыкIыгъэхэри Мамсрыкъо зэпиплъыхьагъэх.
"Алтынчачэ тащыщэу хэта захьщырыр? - Мамсрыкъо 
еIо.- Тянэ щыщ тIэкIуи хэлъ, ынэ IушхэмкIи тяти ыгъэгъуащэрэп, Доманыкъу сIонти, ыIупшIэмэ анэмыкI фэдэ хэслъагъорэп. Сэ сщыщ хэлъыхэп. Хьау, хьау, тынэтIэ къипшкIэ 
тIэкIу тызахьщыр. Бэлгъайрыкъо къыздикIыгъэр сшIэрэп, 
тщыщ хэлъэп, ар тянэ ятэжъкIэ кIуагъэу аIо. Мэлхъурыб? 
Ар сэ нахь къысфэдэкIэ алъытэ. Алтынчач зыфэдэр джы 
къызгурыIуагъ: нэгъой шъуашэ щымыгъыгъэмэ - Гощэунай..."
- СэгушIо, Доманыкъу,- Алтынчачэ ышнахьыкIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- къумыкъу шэмхъалыр зэрэIэсагъэр 
дэгъу. АщкIи шъуимахъулъэ тхьауегъэпсэу есIожьыгъ. 
Ау, тэ МэскэукIэ дгъэзэжьмэ, сшIэрэп шъо шъузэрэхъущтыр... Пщыапшъэкъом икупи шъущагъэIэнэп, къырым 
хъанри къышъуатIупщыпэн... Тятэ УрысыемкIэ зигъэзэнэу 
зэриIорэр тэрэз, зэрэсигуапэри сфешъуIожь, мыхъуми 
Урысыем ищынагъо къышъутетын. Жаные Шъэбэкъупщыри ыдэжь щыIагъэу, гоуцуагъэу макъэ къытэIугъ, 
Къырыми зеIажэ аIуагъ. Урысые пачъыхьэм Къасымэ 
хъаныгъор къытфигъэшъошагъэшъ, а лъэныкъом тэри 
тыщыIэ хъумэ, тынаIэ нахь къышъутедгъэтын.
- Ар сыдигъу зыхъущтыр? - Доманыкъо къэупчIагъ.- 
Шъуимурад махъулъэм тыщигъэгъозагъ, ау пIалъэмкIэ 
теупчIыныр къедгъэкIугъэп.
- Ар шъэфэп, Доманыкъу,- Алтынчачэ ишIэ зыхэлъыр 
къыIуагъ,- мыбжыхьэ шIомыкIынэу тэгугъэ. Мыщи ащ 
фэдизэу щымамыркIэ шъумыгугъ, сшынахьыкIэхэр. Шъуалъэныкъо фэдэу зэбэн-зэрэшхым хэтых. Мыхъунэу щыIэр 
зэкIэ къызпыкIхэрэр хъан цIыкIухэр арых.
- Шъори ащ шъухэтмэ,- Мамсрыкъо ыгъэшIэгъуагъ,- 
сыда тэ зыуж титыр, тфызэхэмыфрэр?
- Адыгэхэмрэ нэгъойхэмрэ зэфэдэхэп, сшынахьыкIэ 
дэхэшху,- Алтынчачэ ымакъэ зыкъызэрэшIуипхъотагъэм 
теукIытыхьажьэу ыкъо фыреплъэкIыгъ, нахь шъабэу 
къыIуагъ,- сызфэпIогъэ нэгъойхэр егъэшIэрэ кощырыпсэух, адыгэхэр чIыпIэрысых, етIани мы сизынысэхэр 
хэгъэгу хъугъэх. Узэхахьэу, адыгэмэ зэрашIрэм фэдэу, 
чэзыу-чэзыукIэ пщышхо хэодзыкIэ, лъэпкъыр ащ къыкъонэщтэп. Хэгъэгу зимыIэм лъэпкъкIэ зерэмылъытэжь. 
Тыркуеми хэгъэгу шъхьаф зишIыгъ, урыс пачъыхьэми 
джары лъыр зыфигъэчъагъэр, Перс хэгъэгури джары 
зыгъэлъэшрэр...- Алтынчачэ къэгущыIэфэ Доманыкъо 
ышнахьыкIэ зыкIыфыреплъэкI зэпытыр зыфихьын ымышIэу 
еупчIыгъ: - ПшынахьыкIэ плъэгъужьыгъакIа, Доманыкъу?
- А сшыпхъу, мы къапIохэрэр адыгэ фэкъолI горэм 
игухэлъхэу къытхэтэджагъэшъ, ар Мамсрыкъо ыгу джыри 
къэзгъэкIыжьынэу сыфай.
- А фэкъолIым ыцIэ къэсшIэжьрэп, тэри ащ икъэбар 
зэхэтхыгъэ,- пчэдыжь Бекбулат хъаным зигугъу къышIыгъагъэр, ахэсыгъэ фэдэу, Алтынчачи къыкIиIотыкIыжьыгъ.
- Ащыгъум, сшыпхъу, ащ ыцIэ къэозгъэшIэжьын - 
Къэлэкъут, жаные шъхьэгъажъо гор,- Мамсрыкъо ымакъэ 
лакъырдыгъэ кIэлъэу къыIуи, щхыпцIыгъэ.

--- Page 222 ---

- Къэлэкъутэ фэкъолIым игухэлъ мыхъун хэлъэп, 
Мамсрыкъу,- ышнахьыкIэ имыдэ Алтынчач ыгъэшIэгъуагъ,- адыгэ гумэкIым зэрефэу къычIэкIын, фызэшIокIынэу акъылырэ лIыгъэрэ зыдиIыгъмэ, дебгъэштэн 
тефэ.
- Зэхэпхыгъа, сшынахьыкI? - Доманыкъо ымакъэ 
къичэфыкIэу къэупчIагъ.
- Зэхэсхыгъэ, ау сщыгъупшэжьыгъ! - Мамсрыкъо 
къыпиупкIи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: - Арэп, Астрахъан 
хъаныгъом чэщ чъые яIэба, нычэпэ тыщыжъугъэсыщта?..

--- Page 223 ---

Адыгэ блэгъэфакIохэр мэфищым ычIыпIэкIэ мэфиблэ 
Астрахъан къыщахьэкIагъэх. Хъаныгъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр къарагъэлъэгъугъ, шъоф пчэн Iэлмэ арагъэшэкIуагъэх, Идыл псыхъоми, Каспие хыми тыращагъэх. 
Пцэжъыемрэ шылымрэ, айранымрэ шыщэмрэ афэмылъэгъужь охъуфэкIэ ешхэ-ешъо мыухыжьмэ ахагъэсыгъэх. 
Махъушэ зэпачъэри, щэбзэ щэрыонри къарагъэлъэгъугъ, 
Мамсрыкъо кIэлэ зикъэмыщэми нэгъой пшъашъэ къырагъэщэнкIэ бэп иIэжьыгъэр...
А мэфэкI бэнэ-зэнэкъокъоу хьакIэмэ афызэхащэгъагъэм Мамсрыкъо ошIэ-дэмышIэу зэрэщыбэнагъэмрэ 
хъаным ипелыуан зэрэтекIуагъэмрэ гъогум къыдытехьажьыгъэ гъусэмэ ашIогъэшIэгъонэу къаIотэжь икъугъ...

--- Page 224 ---

Шъхьафитныгъэм, лIыблэнагъэм гъунэ зимыIэ шIулъэгъоу черкесмэ фыряIэр хэт щыщи, сыд щыщи зэтыриIэжэн ылъэкIыщтэп. Анахь ныбжь гъэшIуагъэм щыублагъэу пкъышъол гъэпытэным, Iэшэ гъэфедэным, онэгум 
исынхэм, пыим текIонхэм фэшъхьафрэ щытхъу ашIэрэп, 
къэрэбгъагъэр нэпэнчъагъэкIэ алъытэ.
Ж. В. Э. Тэбу де Мариньи
Пщыгъо пшIыкIуплIэу Черкесиер гощыгъэ, шъхьаджи 
ичIыгу гъунапкъэмэ арытэу мэпсэу. Ау яшъхьафитныгъэ 
атепхынэу узянэцIыкIэ, зэкIэри зыч-зыпчэгъоу зэкъоуцох.
К. Главани
Черкесхэм лъэшэу хьалэлыгъэм уасэ фашIы. ЯIэр 
зэкIэ, яшрэ яIашэрэ фэшъхьаф, ягуапэу къыуатыщт.
Д. Интериано

--- Page 225 ---

ЯЩЭНЭРЭШЪХЬ
I
Тыркумрэ Къырымрэ язэфыщытыкIэ зэхэфыгъуай: 
зэIуплъэхэмэ, зэIогушIох, агу илъыр зэшIуаушъэфы. 
ГъэрекIо щегъэжьагъэу хэгъэгуитIум азыфагу къыдэтэджэгъэ цыхьэмышIым щыгъуазэр нэбгыритIу - султIанымрэ 
хъанымрэ. Ахэмэ апэблэгъэ нэбгырэ зытIу гори ащ емыгуцафэу, щымыгъуазэу щытыгъэпщтын, ау тегущыIэхэ 
пакIо, егупшысэнхэкIи мэщынэх. ПэщитIуми яхэгъэгу 
IофхэмкIэ зыгорэ зэтырахэу арэп, адыгэмэ зэрафыщытыщтхэм рэхьатыгъо къаритрэп.
КъокIыпIэ Византием тыркухэр ихьэхи, хэгъэгу зыщагъэуцугъэ лъэхъаным щыублагъэу хы ШIуцIэм иадырабгъу 
щыпсэурэ адыгэхэр, ахэмэ ячIыгу гъэбэжъупIэхэр къызIакIагъэхьанхэу апэ анаIэ зытырадзэгъагъэмэ ащыщыгъэх. 
Ау шъхьафитымрэ лIыгъэмрэ зыгоу псэущтыгъэхэ адыгэхэмэ афыряIэгъэ екIолIапIэр мэкIагъэ. Ар къэзгъэкъиныщтыгъэмэ Къырым хъаныгъори ащыщыгъ. БзэкIи, 
шэн-хэбзэ псэукIэмкIи, щыIэныгъэ гупшысакIэмкIи нахь 
пэблэгъэ Къырым хэгъэгоу джырэкIэ адыгэмэ ашъхьащытым блэIэбыкIынышъ, къызIэкIигъэхьаныр Тыркуем къыригъэкIущтыгъэп. ШIу ылъэгъукIэ, фэгумэкIыщтыгъэкIэ 
арэп. Зэо мыухыжьыр зищыIакIэ щыщ хъугъэмэ ащ фэдэ 
зэфыщытыкIэ азыфагу дэгъэлъыгъуай - яцыхьэмышI 
шъэфи джары къызхэкIрэр. Ау илъэс пчъагъэм Тыркуер 
зажэщтыгъэ Iофыр ежь адыгэмэ къапкъырыкIын фаеу 
хъугъэ. Ащ зэрэшIэ-зэрэмышIи хэлъэу султIанри, хъанри 
хэлэжьагъэх. Адыгэмэ ашъхьэ зыдахьыжьыщтыр арамыгъэшIэжь зэхъум, къотэгъукIэ Урысые лъэныкъомкIэ 
плъагъэх, нэгъойхэмрэ тыркухэмрэ зэраIощтыгъэу, 

--- Page 226 ---

мыупчIэжь-мыусэжьхэу шэсыгъэх. Ар апэ зышIагъэхэр 
бэслъыныехэр, абадзэхэр, гъэрекIо - жаныехэр, мыгъэ, 
джырэблагъэ - Темрыкъо зипэщэ тэрч къэбэртаехэр.
Адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэзыпхын зылъэкIыщт тхьамыкIагъор бгъуитIумкIи къыздикIыщтыгъэр Къырым хъаныгъор арыти, Тыркуем иегъэшIэрэ гухэлъ шъэф къызэрэзыфигъэфедэщтым ыуж ихьагъ. ТапэкIэ Къырым зэрэлъэшыгъэу мы илъэс зыхыблым лъэшыжьыгъэп. Къэзан, 
Астрахъан, Нэгъой хъаныгъохэр игъусэжьыгъэхэп, ахэр 
джы Урысыем щыщыгъэх. Къыгонэжьыгъагъэхэр ренэу 
зыкъогушхукIыщтыгъэ Тыркуемрэ урысмэ япыигъэ Польшэмрэ. Ау тхьагъэпцIыгъэ шъэфкIэ Тыркуери тIэкIу-тIэкIузэ 
зэрэгокIыщтыгъэр Долэт-Джэрые къыгурыIоу, ыгъэгумэкIэу ригъэжьагъ. ЦыхьэшIэгъу закъоу иIагъэр ишъузиплI 
язэу апэрэ адыгэпхъум къыфилъфыгъэ Адыл-Джэрыети, 
мафэ горэм риIуагъ:
- Адэ джары, сикIал, тишыу куп зэхэзын ригъэжьагъ...
- Къэнэжьыгъэ шыуищмэ уицыхьэ атегъэлъ, Алахьым 
илIыкIу.
- Тэ щыпшIэра шыуищ нахь къэмынэжьыгъэмэ? - 
Долэт-Джэрые зэхихыгъэм къыкIигъэщтагъ.
- О узгъапэрэм сэри сегъапэ, Алахьым илIыкIу. Къэзани, Астрахъани, Нэгъойри ащ фэдэу псынкIэу дгозынхэр 
сшIагъэп.
- Ахэр къыдготыгъэхэкIэ огугъа?
- Урысыем епыйхэрэр къыдготэу сэлъытэ, Алахьым 
илIыкIу.
- Алахьым сызэрилIыкIори пшIошъ мэхъуа, сикIал?
- Тят...
- Ары, ары, сикIал. Орырэ сэрырэ нэмыкI мы чIыпIэм 
щысэп.
- СшIошъ мэхъу! - укъызкIэупчIэрэр сыда къыригъэкIэу джэуап пыупкIыгъэ Адыл-Джэрые къытыжьыгъ.- 
Алахьым уримылIыкIуагъэмэ, уиIумэтхэр аущтэу къыоджэщтыгъэха!
- КъызгурэIо, къызгурэIо, сикIал...- Долэт-Джэрые 
зыщыгугърэ ыкъо игулъытэ псынкIэ зэригуапэр ышъо 
къыхэщыгъ, зэпыугъо тIэкIукIэ къыпидзэжьыгъ: - СыкъызэрэоупчIыгъэмкIэ къыздемыгъэштагъэми, къикIырэр 
къызэрэбгурыIуагъэр сигуапэ. СиIумэтых зыфэпIуагъэхэр, 

--- Page 227 ---

зыуи арэп, зэребгъасэх ныIэп. Аущтэу ахэр ори зэгорэм 
къыоджэщтых... Ау урысхэм япыйхэр зэкIэ тэ къыдготхэу 
къызщымыгъэхъу. Ары, ары, а къэппчъыгъэ хъаныгъохэми 
ашъхьэ пае афэшIэшъущтыр ашIагъ, тэри тызкъуагъэтыгъ, 
ау зыкъаухъумэжьышъугъэп. Тэ тIорэм, тшIэрэм къыдырагъаштэщтыгъэмэ, джы хъугъэр къямыхъулIэныекIи 
мэхъу. Тэ урысмэ тызякIукIэ, къыддэзэонхэм ычIыпIэкIэ, 
къытэхъулIэщтым къежэхэу, ежьхэр щысыщтыгъэх. Джы 
загъэежьы, шъукъызэкIэмыкIу аIозэ, лIыкIохэр къытфаIопщых.
- ПIорэр зэкIэ шъыпкъэ, Алахьым илIыкIу,- аужрэ 
гущыIитIум нахь атеIункIэзэ, Адыл-Джэрые ятэ дыригъэштагъ.- Ау къытфэмышъыпкъагъэхэри ахэмэ ахэтыгъэх. 
Тызэрэмыгугъагъэу къычIэкIыгъапэр Бекбулат. Ащ елъытыгъэмэ, Дервиш-Алый къытфэшъыпкъагъ.
- Сыда аIорэр, лIым лIы ышхыжьрэп, хьэмэ зэхэдз 
яIэп. Бекбулат къумалым елъытыгъэмэ, Дервиш-Алый 
зыгорэ епIолIэн плъэкIыщт, ау ари тэркIэ хъэтагъэп. Ямыргъ чэй хъаныр ары лIы пстэуми аосагъэр. Джа шыуищэу 
зыфэпIуагъэмэ ащыщэу, къыдгонэжьыгъэ шыуитIумэ язэу, 
тара уицыхьэ зытелъыр? - Сулейман тырку султIанымрэ 
Сигизмунд поляк пачъыхьэмрэ ацIэ къыримыIоу ДолэтДжэрые чIэгъчIэлъ тхьагъэпцIыгъэкIэ ыкъо еупчIыгъ, 
IугушIуагъ.
- УикъэупчIакIэ сыгу еIурэп, Алахьым илIыкIу, ау укъызыупчIагъэкIэ, сишIошъ къесIолIэн. Тилъэпкъэгъу ислъам 
диным къыддит Сулейман сыблэIэбыкIэу тимылъэпкъэгъу 
джаур диныр зыIыгъ Сигизмунд дэжькIэ сыIэбэшъунэп. 
Ау о уицыхьэ зытелъыжьэу, тIури къызщыбгъэгугъэу, 
уицыхьэ атемылъмэ нахьышIу. Шъыпкъэм уфаемэ, тят, о 
уицыхьэшIэгъуи сэ сицыхьэшIэгъу.
- Тхьауегъэпсэу, сикIал. Ащ фэшъхьаф зэфыщытыкIи 
тэ зэфытиIэп. Зын къылъфыгъэ пстэури зэшэп. ЗэлI-зэшъузхэри зэцыхьэшIэгъухэп. Шъэогъу-ныбджэгъухэри 
джащ фэдэх. Ар тихъан лIакъокIэ джырэп зытшIагъэр. 
Тарагъэхьэуи тарагъащэуи къызытфыхэкIыгъэри макIэп. 
Адэ джары, Адыл-Джэрый, ныбэм илъырэ хатэм дэлъырэ 
гъэбылъыгъуай зыкIаIорэр. Тырку султIаным ишъэф бзыуцыф машIом сшIухигъэбылъхьэгъагъ шъхьакIэ, илыгъуамэ 
къыскIэуагъ. Ар къыдготэу ыIомэ къытIущхыпцIэзэ, такIыбкIэ урыс пачъыхьэм щеIушъашъэ, адрэри, зыфэе дэдэр 
арышъ, Iушъэбэ IэшIукIэ къеIушъэшъэжьы.
- Ар къумалыгъ, тят! - Адыл-Джэрые ынэ гъожь 
цIыкIухэр къиухъурэикIыгъэх.
- Къумалыгъэ къодыеп ар!..- хъан ныбжьыкIэм 
ыпашъхьэ ерагъэу Долэт-Джэрые зыщиIажэщтыгъэми, 
къыхэмыкуукIын ылъэкIыгъэп, етIанэ щхыпцIызэ, къыпидзэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, тэрырэ адыгэхэмрэ, агъэделэнхэу зыуж къихьагъэхэр.
- Тыркухэмрэ урысхэмрэ яшъэф адыгэхэр щыгъуазэха? - къырым хъаным игубжыгъэ мэкъэ лъэшкIэ АдылДжэрыий къэупчIагъ, зэрмыр теплъэ зиIэ ятэ зыIоплъэм, 
зыкъишIэжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, тят... Ау ащ фэдэ 
къумалыгъэ тырку султIаным такIыб щызэрихьан Iоу нибжьи сыгу къэкIыныеп. Урысмэ ягугъу сшIыжьырэп, ахэр 
тиегъэшIэрэ пыих, джаурыр сыдигъуи джаурэу къэнэжьы... 
Адыгэ Iуш-делэхэр?..
- Сэри адыгэхэр сэгъэшIагъох...- ыгу адыгэмэ афэгъурэм фэдэу Долэт-Джэрые хьылъэу хэхьапщыкIыгъ, 
зыкъогушхукIыщтыгъэ хъаныгъохэу зэуж-зэлъыкIоу гозхи, 
Урысыем гохьагъэхэр, лIыкIо-зэфакIокIэ зэрэзэхахьэщтыгъэхэр, урыс джаурхэр цIыфхэкIи, хэгъэгухэкIи къызэрэрамыдзэщтыгъэхэр, ячъэхэзэ зэрэзэрапхъощтыгъэхэр 
ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэх: "Джы илъэс къэсми ашъхьэ 
къаIэты, ячIыгу гъунапкъэхэр зэлъыIуагъэкIотых, Къэзан 
хъаныгъор зэраштагъэм нахьи Астрахъан хъаныгъор 
зэрэзыIакIагъэхьагъэр сыгу нахь къео, къокIыпIэ-къохьэпIэ 
сатыушIэ гъогум ыгузэгупIэ иуцуагъэх. ХэбаикIынхэшъ, 
мышъэм цIыфыл зыIуфэкIэ, IэкIэуIэшIуагъэу делэ зэрэхъурэм фэдэу талъэныкъокIэ зыкъигъэзэщт...",- ыкъо 
ихэпскэуIукI макъэкIэ къырым хъаным зыкъишIэжьи, 
игупшысэ зэпечъэмэ къахэужьыгъ, къыIогъагъэхэмкIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Ары, адыгэхэр ары згъэшIагъорэр. 
Лъэпкъ дах, шъхьафит кIэхъопс, ичIыгу къыухъумэжьынымкIэ лIыгъи хэлъ, иакъыли бэмэ анэсы, ихэбзэ зэгъэфагъэ тэри къытлъэIэсы, Тыркуми нэсы... Илъэсишъэм ехъоу 
Мысыр хэгъэгур зыIыгъыгъэ адыгэ мамлюкхэр, ахэмэ 
япэщэгъэ Къэншъаугъур изакъоми... Узипхъорэлъф адыгэмэ агу къытфэмышIу пае, сикIал, ахэмэ афэгъэхьыгъэу 
"Iуш, делэ" озгъэIощтэп. Урыс-тырку шъэфым адыгэхэр 

--- Page 228 ---

щыгъозагъэхэмэ, чIыпIэ зэжъу ифагъэхэми, шъхьэуфагъэ 
зымышIыхэрэр джаурмэ адэжь чъэщтыгъэха?
- Шъхьэщэ шIыкIэ амышIэмэ, Алахьым илIыкIу, язгъэшIэн фаер тэры,- Адыл-Джэрые зэхихрэр ымыгъэшIэгъожьэу, ятэ ыпашъхьэ зыщигъэпкъыещтыгъэ нахь, зыкъиуфэн гухэлъ иIагъэп. Ар Долэт-Джэрые игопагъэми, 
ыкъо Iофыр псынкIагъоу къыщигъэхъунэу фэягъэп, зэхыригъэшIыкIызэ, риIуагъ:
- Ащ зы шIыкIэп иIэр. Непэ джары орырэ сэрырэ 
тызфызэIукIагъэр, тэщ фэшъхьафи мы Iофым щыгъуазэп. 
Бэрэ сегупшысагъ, хэкIыпIэ заулэми сяусагъ. Бэщым пэкIитIу зэриIэм фэд мы Iофри. ПэкIитIури пымыупсыкIыгъэми, уазэрэнэсэу къыпхэох. Ау тыкъиуIэми тыкъибзэми, 
зы бэщ пакIэр тщыIэн фае. Ар къэнгъэбылъ къыддешIэнэу 
фежьэгъэ Тыркуер ары. О уиIуагъэу, Польшэр сыд, ахэми 
егъашIэм афэмыухрэ Iоф зэрафэрэр. Тэ мы дунаим, 
дэгъуми, дэйми, щытиIэр Тыркур, Сулейман султIаныр 
ары...
- КъызгурыIуагъ, Алахьым илIыкIу,- Адыл-Джэрые, 
чIыпIэ къин ифэгъэ ятэ еIэсэкIзэ, къыIуагъ,- сыд фэдэу 
зыкъытфишIыгъэми, Тыркум тыфэсакъыщт. Ау амал 
зыщытиIэ горэм зыдедгъэшIэжьыщт, адыгэмэ зэраIоу, 
тэри пэкIэ псы тешъорэп! - нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ.
Долэт-Джэрые къыгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъорэ хырэм 
щыщэу хъаныцIэр зэриIэр щыгъупшэжьыгъэу, зэрэцIыфыр, зэрэтыр джыдэд, неп ныIэп зыздишIэжьыгъэр, ежь 
загъори ышIошъ мыхъущтыгъэ Алахьым илIыкIо-имылIыкIоми, унэм тыгъэ къызэрипсэри, жьы къызэрэщищэри, 
зэрэгушIори, зэрэгумэкIри апэрэу зызхилъэгъожьыгъагъэр. 
НэшIукIэ ыкъо Iуплъагъ, сыкъэошIэжьа, усяти сэ риIорэм 
фэдэу, IугушIуагъ, фэлъэIуагъ: "ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ си Алахь, мы хъан кIалэр, щэбзащэми 
зыщикIухьэу, ятэгъан огъуи темыфэу, къысфэгъэхъу, 
унэшIу щыф, сынатIэ пшIыгъэ шъузмэ къысфалъфыгъэ 
бынхэр пыдзы сшIыхэрэп, ахэри къысхэбгъэкIыгъэх, шIу 
сэлъэгъух, ау уапашъхьэ ис Адыл-Джэрые тятэжъмэ 
къытфыщябгъэнэгъэ Къырым хъаныгъомкIэ сигугъапIэшъ, 
сигухэлъ къыздэгъэхъу, къытэбэнрэ джаурмэ сатегъакIу, 
Сулейман султIаным ыгу шъабэ къысфэшI, сшIуиушъэфырэ 

--- Page 229 ---

Iофыр къыдэмыгъэхъу. Джыри зы лъэIу, си Алахь, ежь 
адыгэхэр зэрэшхыжьхэми, тэркIэ тфэгъэрэхьатых, тызгобгъэуцогъэ Сигизмунд ыгуи типыйхэмкIэ гъэлъэшы, 
дгокIыгъэ тилъэпкъэгъухэми зыкъягъэшIэжь!" - ДолэтДжэрые итхьалъэIу зеухым, ыгу нахь псынкIэ хъугъэу ыкъо 
риIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, сыгу къыдэпщэягъ. Алахьым жэмафэ 
урегъэгущыIыкI, СулейманкIэ зыфэпIуагъэр зэгорэм 
фэтIэтыжьынэу чIыпIэ тызэрифэщтми сицыхьэ телъ, ори, 
сэри тилъэIу Алахьталэм нэсынэу сыщэгугъы. Къыдгот 
Тыркуем зыми шъэф дыриIэп, урыс джаурхэр ылъэгъу 
хъурэп. АхэмкIэ ичатэ кIэлъыкIыгъэ зэпыт. Шъэф лIыкIохэр 
адыгэхэмкIэ ащ къыфэзыIопщырэр Урысыер ары. Зы 
лъэныкъомкIэ, адыгэ лIыкIохэр ыдэжь ещэх, къотэгъу 
къафэхъункIэ къегъэгугъэх, ащыщхэр идзэ хегъахьэх, 
нэмыкI лъэныкъомкIэ, Тыркуеми, Къырым хъаныгъоми 
шъэф гущыIэхэр, ары, ары, Адыл-Джэрый, сыхэукъорэп, 
къадешIых. Адыгэ шъолъырыр къокIыпIэм щегъэжьагъэу 
къохьапIэм щыкIэкIыжьэу щэ егощы. Зыр ежь ештэ, адырэр тэ къытеты, ящэнэрэр Тыркум фегъэшъуашэ. Джары 
мы Iофым сызэрэхаплъэрэр. КъыбгурыIуагъа къасIомэ 
сшIоигъор?
- Iушэу уегупшысагъ,- Адыл-Джэрые ынэхэр къигушIукIыгъэх, нэплъэгъу пхъашэкIи зыкъызэблихъужьыгъ: 
- Тыркумэ, урысмэ, адыгэмэ азыфагу хьалбалыкъ къыдэтэджэщт, тэри тызхащэщт, ау лъэныкъуищыр зэрэхэкIыжьышъу. Арба уигухэлъ, Тхьэм илIыкIу?
- Ары. Ащ нэс тэ дзэкIи, IашэкIи зызэтедгъэпсыхьащт. 
Къэхъущтым тежэу тыщысы хъущтэп. Иуан пачъыхьэм 
текIущт, тыубэрэджыщт, Сулейман тхьагъэпцIыр жэкIэ 
къэдгъэплъэщт. Ау мы тызтегущыIагъэр Iогъэ къодыекIэ 
хъущтэп. КъэбаргъэIу купхэр адыгэмэ ахэтIупщхьэгъэн 
фае.
- Зыгу къытфэшIу адыгэмэ сыд ятIощт?
- Зыгу къытфэшIу-къытфэмышIу адыгэ тэркIэ щыIэп, 
зэкIэри тизэфэд,- Долэт-Джэрые ынэхэр къызбгырыугъэх.- Пщыапшъэкъом игугъу къысфэмышI. Тадэжь 
къызыкIокIэ, шъоубзэгу зыкъытфешIы, Темрыкъопщым 
иурысые лIыкIомэ сыд зыкIапэмыуцужьыгъэр? Зыдежьагъэхэм зынэсыхэхэм, къэбар къытфаригъэхьыгъ.

--- Page 230 ---

Ардэдэм нэмыкI дунай тефагъэм фэдэу Адыл-Джэрые 
тегупшысыкIыгъэти, хъаным ищхы мэкъэ Iужъу инэплъэгъу 
гупшысэ зэблыригъэхъугъ:
- Цыхьэ зыфэмышIыщтмэ Мамые бэскъакъыр ащыщэп. Армэ узэгупшысэрэр?
- Къытебгъэфагъ, ау ащ фэдэ Мамый сыгу къыфихьэгъагъэп. Тибэскъакъхэри, тидзэкIолIхэри Мамые фэдагъохэт, бэшIагъэ джаурмэ я Мэскэу зытедгъэстыкIыщтыгъэр!..- ежь-ежьырэу зэриIожьрэм фэдэу, ау ятэ зэхыригъэхызэ, Адыл-Джэрые къыухыжьыгъ.
- Ащи зэгорэм тыфизэн, Адыл-Джэрый, Алахьым 
къыддегъэхъу.- ЕтIанэ МамыекIэ кIэгупшысыхьажь 
фишIыжьзэ, хъаным къыIуагъ.- Мамые бэскъакъым 
тицыхьэ телъ тIокIэ, титIо зэдэтштэгъэ Iофым щыдгъэ гъуазэ 
хъущтэп.
- Ар зэдэтыухыгъэ Iоф, Алахьым илIыкIу,- АдылДжэрые кIэкIэу къыIуи, зыгъэгумэкIрэр къыпигъэ хъожьыгъ: - Жаные бэрэ къитыгъ, икъэмыкIожьыкIэ сегъапэ.
- Тэтар-Мырзэ къумэлэжъым зыригъэгъотырэпщтын... Ар сымыукIэу Къырым зэризгъэкIыжьыгъэм нахь 
делагъэ мы аужрэ илъэсхэм сшIагъэп, сикIал. Къыстефи 
къыстемыфи, сшIагъи сымышIагъи къыстырелъхьэ... 
Арымырми ерагъ, адыгэмэ хьэйнапэ сахешIыхьэ... Моу 
Тэтар-Мырзэм ышъхьэ сапашъхьэ къырадзагъэу слъэгъужьыгъот! Исабыймэ ащыщми сезэгъыщтыгъэ. Аущтэу 
дезгъажьэу, ежь опсауфэ, ыл згъэузыгъэмэ нахьышIугъ...

--- Page 231 ---

Ятэрэ ыкъорэ зызэдэгущыIэ уж, тхьэмафэ тешIагъэу, 
Къырым икIхи, къэбаргъэIу шъэф купхэр адыгэмэ ахэхьагъэх.
Зы купыр жаные-нэтыхъое-бжъэдыгъумэ къахэнагъ, 
ятIонэрэм абдзэхэ-мэхъош-бэслъыныемэ захигощагъ, 
ящэнэрэм Къэбэртэе лъэныкъомкIэ зигъэзагъ. Купищри 
цыхьэ зыфэпшIын мамыр блэгъэфэкIуагъэх...
Мамые бэскъакъыр Жаные зыфагъэкIогъэгъэ Iофыр 
зэрэфаеу къымыгъэцэкIэгъагъэми, Долэт-Джэрые хъаныр 
зажэщтыгъэ Тэтар-Мырзэм ышъхьэ ычIыпIэкIэ, ыужкIэ 
кIэлъаIожьыгъэр зэхихыгъэ фэдэу, шъэожъые нахьыкIэм 
ышъхьэ къыфихьыгъ...

--- Page 232 ---

II
Узыфаем узфэмыер къыхэкIы, узфэмыем узфаер 
къыхэзы...
"УхэIабэмэ, узыфаер къыхэпхэу, узыфэмыер щыбгъэзыеу, сэсые-оуиекIэ мыгощыгъэу дунаир зэхэлъыгъэмэ, сыдэущтэу цIыфыр щыхъуныя? ГущыIэм пае, 
гъогухэр, лъагъохэр зэнкIабзэх, чъыгхэр зэндэ ищыгъэх, 
псыхъохэр псы нэшхъо нэпкъышъхьэх, мафэмрэ чэщымрэ 
зызэблахъурэп, цIыфхэр ашъокIи ятеплъэкIи захьщырых, 
зы макъэх, зы бзэх, бзэгу зэрэхьыжьхэрэп, зэрэшхыжьхэрэп, зэрэукIыжьыхэрэп. Хэгъэгуи, пачъыхьи щыIэп, 
зиусхьанкIи, фэкъолIкIи, пщылIкIи, унэIуткIи зэтеутыгъэхэп, 
хэти ежь зэрэшIоигъоу мэпсэу..." - пчъэ макъэм Шъэбэкъу игупшысэхэр зэпигъэугъ, чэщ щыгъын псынкIэкIэ 
гъэкIэрэкIэгъэ Захьрэт гуащэр пчъаблэм къыдэкIыгъ.
- КъакIо, къакIо... Уимыхабзэу, укъызэрэсфэкIуагъэр 
сигуапэ, удах, укIэракI...
- ОркIэ, Шъэбэкъу, сыдигъуи сыдэхэнэу сыфай... 
ШъхьарытIупщ шIыкIаекIи укъысэмыплъ, укъыскIэмынакI... ТызызэкIыгъу илъэсхэм мыр апэрэу къысхэфэ...
- Хьау, хьау, ащ фэдэ сшъхьэ къизгъэхьана, сикIас? 
- Шъэбэкъу ыпкъынэ-лынэхэр къэтхыуагъэх, тхъэгъо 
шъабэм зэлъикIугъэх, шъхьэм къеогъэ лъы стырым къызщигъэтэджыкIи, сэхыр пчъэм ригъэчъагъ, нибжьи IэкIэ 
зынэмысыгъэ шъхьаныгъупчъэ Iухъохэр зэфищагъэх, 
гъэшIо мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ шъузым еупчIыгъ: - Шэф 
остыгъэр згъэкIосэна?..
- Орэблэ, сыпсэ закъу, тызэIуплъэн, гу зэщытфэн,- 
Захьрэт ыIэ шъабэ лIым ыпшъэ рищэкIи, ыбгъэ зы кIифызагъ, шъхьэ фэбэ цIыкIоу бгъэц пхъашэм тегупсэфагъэр 
Шъэбэкъу сакъэу къыIэти, шъузым ыIупшIэ шэплъ машIомэ 
анэсыгъ, тIуми яжьыкъэщэ стыри, ягутео макъи зэщыщ 
хъугъэх.
Шъэбэкъу къэпсынкIагъ:
- Сыда мыщ тызфыщысыр... некIо модырэ унэм.
- Умыгузажъу...- Захьрэт нэ фэбэ IэшIухэмкIэ лIым 
Iуплъи, еIушъэшъагъ: - Моу сшъхьэ убгъэ телъэу тIэкIурэ 
тыщыгъэс...
- ТыучъыIыжьынба, сидах?..

--- Page 233 ---

- Хьау, сыпсэ закъу, хьау, орырэ сэрырэ тызэфэучъыIыгъэу къэсшIэжьрэп...- ынэхэр упIыцIагъэхэу Захьрэт 
ышъхьэ фабэ Шъэбэкъу ыбгъэ телъ, хъулъфыгъэ зэхэшIэ 
лъэшым зэлъиштэгъэ лIы пкъы пытэм ыкIуачIэ зыкъырихыгъэшъ, дунэе зэпыщытым ишIухэри, ипыйхэри тетыжьхэп, 
мафэрэ бэрэ къыфыдэоерэ Кутакъи, насып фэхъущтымкIэ ыгуи, ыли зыфэузрэ Минсури ынашъэ изыгъэх, ежь 
зэлI-зэшъузмэ анэмыкI цIыфыпси щыIэжьэп.
Джыдэдэм Захьрэт бзылъфыгъэ насыпышIу. ШIу алъэгъу, агъашIо, агъэлъапIэ, ирэхьатыгъо гупсэфрэ инамыс 
напэрэ лIым къыфеухъумэ. "Дэгъоу сшIагъэ сиадыгэгъэ 
укIытэ щызгъэзыий, мыщ сыкъызэрэкIуагъэр,- зыфишIэжьыгъэм гуащэр кIэгушIужьы.- СыкъызкIэкIуагъэри, 
сыкъызфэкIуагъэри есIощтэп, зи фэIуагъэп ежь ар ыгу 
къэкIыжьыным. Мыщ фэдиз фэбагъэ тижъышъхьэм тазыфагу дэлъыжь Iоу сшIагъэп, тызэныбжьыкIэми мыщ фэдэу 
щытыгъэу къэсшIэжьрэп... Къызхигъэщырэп шъхьакIэ, 
мы тхьамыкIэм къиныбэ елъэгъу. Зыр къедыргъы, адырэр 
къепIэскIу, лъэбгъу нафи, лъэбгъу шъэфи къырадзы, 
къехъуапсэрэмэ анахьи къешъугъурэр нахьыб... Зыгу 
къытфэмышIум, си Алахь, тинасып тегъакIу, унэшIу 
къытщыгъаф, тыкъэухъум..." - Захьрэт ышъхьэ къыIэтыгъ, 
нэпэ плъыр шъуашIокIэ лIым IугушIуагъ, ыIупшIэ шэплъ 
кIэзэзхэмкIэ зыфищэигъ, еIушъэшъагъ:
- НекIо, сыпсэ закъу, модрэ унэм...
Дэнэ джэнэ кIыхьэ зэгохыгъэр Захьрэт зыщигъэзыгъ, 
бгъэкIапхэмкIэ еплъыхи, лIым риIуагъ: - Тиапэрэ шIулъэгъу 
угу къэгъэкIыжьи, сибгъэкIэпхэ чыIухэр къэтIат...
- Ы-ы! - Шъэбэкъу гъэшIэгъо макъэкIэ къыхэкуукIыгъ.- Ар сщыгъупшагъэп.
- Пщыгъупшагъ, Шъэбэкъу!..- Захьрэт лIым зырищэкIи, ибгъэкIэпхэ чыIухэр зытIатэщтыгъэм ытхьакIумэ 
ыIупшIэ плъырхэмкIэ иIушъэшъагъ: - Тиапэрэ шIулъэгъу 
нычэпэ илъэс щэкI мэхъу...
Шъэбэкъу къызэущыжьым, джыри пчэдыжьыпэ пэсагъ, 
Захьрэт пIэм хэлъыжьыгъэп. Гощэшхом ижьыртэджыкIэ 
щыгъуазэу гумэкIыгъо зэрэщымыIэр ышIэщтыгъэми, 
чэщым зэдашIыгъэ шIулъэгъум тIэкIу рыукIытэжьыгъэкIэ 
енэгуезэ щхыпцIыгъэ, зиплъы хьагъ-зыкъиплъыхьажьыгъ, 
адырэ унэмкIи дэIуагъэ, зи ылъэ гъугъэп, зэхихыгъэп. 

--- Page 234 ---

Бзылъфыгъэмэ IэшIур къызхэурэ шъхьантэм хэIагъ, ыгъэтэрэзыжьыгъ, къылъыкIуати, игуапэу тегъолъхьагъ. Ыкъо 
хымэ хэгъэгу къыримынэ гъагъэмэ, ипщыгъо зэо-банэ 
имытыгъэмэ, Къэлэкъутэ къырихьыжьэгъэ Iофмэ амыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, ахэмэ Хьатаий къахэмыхьажьыгъэмэ, ежь нахь насыпышIо дунаим тетыныеп, шIу зэралъэгъурэр, зэрагъэлъапIэрэр джыри зэ нычэпэ гучIэм 
нэсэу зэхишIагъ...
"Адэ, сыдэу пшIын,- Шъэбэкъу итыгъопчыхьэрэ 
гупшысэмэ ахилъэсэжьыгъ,- узэрэфэе закIэкIэ дунаир 
зэхэлъэп, пщыри пщэу къэхъурэп, фэкъолIыри фэкъолIэу, 
пщылIыри пщылIэу къалъфырэп... Хэта сиджэхэшъотетыгъэ Хьатае пщыкIалэу къычIэкIыжьын Iоу зышIагъэр... Ащи 
пшъэшъэжъыемкIэ Iоф тыхидзэнэу сыгу къысеIо, ащ зыгорэ къыфэмыугупшысыгъэ хъущтэп. Уипщы унагъо 
бгъотыжьыгъэу, зыгорэм ичылэ укъыдэнэжьыныр, шъэогъур уцогъу-тIысыпIэ пшIыныр къекIурэп... ЕтIани ар 
зэрысым иджэхэшъогу пшъэшъэжъые такъырышIу тет. 
Арэп, ХьатаекIэ ар хъущтба? ПшIэхэнэп Къэлэкъутэ зыщимыс горэм нэбгыритIум къяхъулIэщтыр... Сэ дунаир 
нэмыкIэу зэхэлъыгъэмэ, хъурэ бзырэ щымыIагъэмэ 
сэIошъ, имыщыкIагъэмэ сшъхьэ ясэгъэгъэузыжьы... Хэти 
ынатIэ илъым фэзэщт, еутэкIыжьыщт! Чъыгыри орэзандэ, 
орэIонтIагъ, псыхъохэри къерэух, ерэгъукIых, Тахъупщыри 
узым ерэшх, Цохъопщри ышъэ ерэкI, мафэми, чэщми 
зызэбларэхъу, мы сипчэдыжь щылъыкIи хъунэп, емыкIу..." 
- Шъэбэкъу чыхIэныр зытыридзи, лъэпсынкIэ чэфэу къэтэджыжьыгъ.
Пчэдыжьышхэ фэIо-фашIэхэр зэтекIыгъэхэу Шъэбэкъу 
хьакIэщым щытезекIухьэзэ, щагум къыдахьэщтыгъэмэ 
мэкъэ IэтыгъэкIэ агъэгубжыгъ:
- Сыд сэIо нэф мышъэу мыхэр зыуж итыхэр!
Бжьэмыт джэхэшъотетым нэбгыритIур хьакIэщым 
къырищагъ.
- Уипчэдыжь шIу охъуапщи, Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ 
шIуфэс къыхыгъ, Хьатаий къыдыригъэштагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, Тхьэм шIу къышъуегъэхъулI, 
шъукъеблагъ,- Шъэбэкъу исэмэркъэуми, ишъыпкъэми 
умышIэнэу къыпигъэхъожьыгъ: - О моу, Хьатай, мыдыкIэ 

--- Page 235 ---

къэтIыс, уипщы чIыпIэ осымыгъэгъотмэ, сигъунэгъу Къэлэкъутэ къысфидэнэп.
- Хьау, хьау, зиусхьан, сэ сичIыпIэ сэшIэ, Къэлэкъутэ 
ыпшъэ сыкIоу сытIысыщтэп.
- Сыдэу ущыт, Шъэбэкъу, тIэкIу шIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр,- Къэлэкъутэ пщым еупчIыгъ,- упсауба, 
уузынчъэба?
- Уезэгъыщт, тлъакъо тытет. Шъоры? Шъо сыдэу 
шъухъура?
- Джа зэрэпшIэу, тэри онэгум тис, Адыгэ шъолъырым 
тит.
- Шъузхахьэрэмэ сыдэу зыкъышъуфашIыра?
- Къыддезгъаштэхэри щыIэх, къытпэуцужьхэри макIэп.
- Къышъупэуцужьхэрэр хэт фэдэх? - "мыхэмэ зыгорэ 
къысаIо ашIоигъу, Темрыкъопщым дэжь, Къэбэртае сIофтэгъэ Ацумыкъо гъогум зыгорэ къыщехъулIагъэу къафэмыIошъумэ сшIэрэп", Шъэбэкъу ыгу къихьэгъэ гумэкIыр 
къызхигъэщыгъэп, къызкIэупчIагъэмэ ацIэ къыушъхьафыгъ: - Пщыха, лIэкъолъэшха, фэкъолIха?
- ФэкъолIмэ тагурэIо, лIэкъолъэшхэми къыддезгъаштэу къахэкIрэр макIэп,- Къэлэкъутэ къыIуи, щхызэ 
къыпигъэхъожьыгъ: - Къысфэгъэгъу, Шъэбэкъу, о ахэмэ 
уахэслъытэрэп, Адыгэ шъолъырым ичылэ пэпчъ адэнэIогъэ 
пщымэ, фэшIыгъи, джашъуи, ташIокIырэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Къэлэкъут,- зиусхьаныр щхыгъэ,- шъузшIомыкIхэрэр сэщ фэдэх, Тахъупщ-Цохъопщым 
афэдэх.- ЕтIанэ ежь ыгу къигущыIыкIыгъ: - Адэ хэт ынэ 
къаплъэу онэгум зыкъырыуигъэдзын. ЗэрэфэлъэкIэу хэти 
ышъхьэ къегъэгъунэжьы. О уятэ Джамбэч зиусхьаным 
сыд ыIорэр, Хьатай?
- Тятэ тыкъызэхешIыкIы, зиусхьан.
- Джамбэч фэдагъохэт зигугъу тшIыхэрэр...- Къэлэкъутэ къыIуи, Шъэбэкъу къегыигъ: - Тэ тызфэе шъыпкъэр, адырэ пщымэ афэдэу, ори къыбгурымыIокIэ сенэгуе, 
Шъэбэкъу.
- Арэу оIомэ, сигъунэгъу,- Шъэбэкъу нэпшIэ дэдзыекIэ щхыпцIыгъэ,- къызгурыгъаIу.
- Тэ зыми ипщыгъо Iытхынэу, имылъку, ичIыгу, ибылым 
тетхынэу тыфаеп. Муары, шъуздэкIогъэгъэ Урысыеми, 
Къырыми, Тыркуеми пщыхэр арысых аIуагъ, ау пщыхэмрэ 

--- Page 236 ---

фэкъолIхэмрэ зэзыугъоилIэрэ хэгъэгу пщышъхьи яI, хэгъэгу гъэуцугъи исых. Джащ фэд тызфаер, джары тигухэлъыр.
- ГъэрекIо фэкъолI хэгъэгу зэхэпщэнэу зэрыпIощтыгъэм нахьи, Къэлэкъут, мыгъэ хэгъэгу бгъэпсынэу зэрыпIорэмкIэ нахь къыбдесэгъаштэ,- зиусхьаным ымакъэрэ 
ышъорэ зыкъызэблахъугъ,- аущтэу хъунэу сшIэмэ, неущ 
сымыIоу, непэ щегъэжьагъэу сипщышхуагъэ фалIэрэмэ 
ясэтыжьы.
- Ар пIоу, Шъэбэкъу, Тахъупщ-Цохъопщмэ уипщышхуагъэ яптыжьыкъон.- Къэлэкъутэ мэкъэ гъум IужъукIэ 
кIэщхыкIыгъ.- Адырэ гъэрекIо-мыгъ зыфапIорэмкIэ узаф. 
Зышъхьэ нахьи шъхьитIу зыкIаIуагъэр сыд, зэшъэогъу куп 
тызэхэгущыIэжьыгъэти, мыгъэрэр къыхэтхыгъ, тетыубытагъ.- Iанэр къызрахьэм, Къэлэкъутэ къыIуагъ: - Тэ 
тыщысынэу тыкъэкIуагъэп, Шъэбэкъу. Iоф гумэкIыгъо 
горэм, ущыгъуазэми сшIэрэп, уадэжь тыкъищагъ.
- СыкъэдаIо,- зиусхьаным ышъо къызэокIыгъ.
- КъаIо, Хьатай.
- Сэрми орми хъун, Къэлэкъут...- Хьатае чыжьэкIэ 
къырищэжьагъэр къыгъэкIэкIыгъ: - Урысхэмрэ тыркухэмрэ адыгэ чIыгур зэрэзэфагощыщт зэзэгъыныгъэ шъэф 
зэдашIы аIуагъ, зиусхьан.
- А къэбарым сыщыгъуаз, Жаные илъ.
- Жаные изакъоп,- Къэлэкъути къахэгущыIагъ,- Абдзахи, Мэхъоши, Бэслъыныий щызэхэтхыгъ. ИшъыпкъапIэ 
тшIэрэп, ау Къэбэртаий щырэгущыIэх. Сыд фэдэу зафэтшIыми зыкъытфашIыми, ар къызэрядгъашIэ хъущтэп, 
Шъэбэкъу! - мэкъэ гъэлъэшыгъэкIэ Къэлэкъутэ къыухыжьыгъ, етIанэ кIэнэкIалъэкIэ ежь зэриIорэм фэдэу, 
пщитIум агуригъэIуагъ: - Къырым хъаным техьы, тешхы 
тIозэ, адыгэхэр зэунэхъулIэжьыщт Тыркуе, Урысые хэгъэгуитIур къытфыкъокIыгъэкIэ енэгуягъо.
- Ащ фэди къытэхъулIэн ылъэкIыщт,- тIэкIурэ щысыгъэу Шъэбэкъу къыIуагъ,- ау къэбарым тыдэшъумыгъэгузажъу. Ацумыкъо зиусхьаныр Темрыкъопщым дэжь 
зыфэзгъэкIуагъэмэ ари ащыщ. ИлIыкIохэр урыс пачъыхьэ 
Иуаным фигъэшэсыгъагъэхэшъ, ахэмэ къахьыгъэ къэбарым елъытыгъэу тыпсэущт. Ау, сшъхьэкIэ сымыуплъэкIугъэмэ, сынитIукIэ сымылъэгъугъэмэ, хэт ыIуагъи, ышIагъи 

--- Page 237 ---

сицыхьэ зэрэтемылъыщтыр къышъосэIо. Нычэпэ шъукъэсыжьыгъэмэ, чылэм къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъом 
шъущыгъуазэп.
- Тэтар-Мырзэм ишъэожъыемэ зыфапIорэр,- Къэлэкъутэ гущыIэр Шъэбэкъу IэкIихыгъ,- Дарые къытиIуагъ, 
тыгу къеуагъ. Тыгужъуагъэми, ыдэжь тыдэхьан, тыфэтхьаусхэн. ЛIы шIагъом ышыпхъу къырым хъаным зэригъэунэхъугъэр имыкъоу, тыдэ кIоми, гъунэ къылъефы, 
ыл щэшхэ. Сыдэу дунай тхьамыкIагъу тызтетыр...- Къэлэкъутэ ыгу пиIонтIыкIэу хэхьапщыкIыгъ.
"ТхьамыкIагъор Мамые зэриIэшIагъэр мыхэмэ 
ашIэрэп... Сэри бын-унагъо сиI, аIуагъ-къаIожьыгъэкIэ 
псыхэдзэ-укIэкIожъым ыжэ зыдэзгъэфэнэп...- Шъэбэкъу 
имыхэбзагъэу гукIэ щтэуIуи, тегущыIыкIыгъ, ипчэдыжь 
хьакIэхэр зекIыжьхэм, ыушъэфыгъэм къыфигъотыгъэ 
ушъхьагъум кIигъэгубжыхьажьыгъ: - Тэ щыI уилIыгъэ, 
зиусхьан? Шыу нэIуагъэм укъигъэщтагъэмэ, ащыгъум 
уипщышхуагъи ятыжь, епхьыжьэгъэ адыгэ Iофми ыуж 
икIыжь, шъузым ыкъогъуи зыкъодзэжь... Хъунэп ар! 
ЗыгорэкIэ жъыгъор къысхаIэу ригъэжьагъэмэ шIэ?.."
Пщы унэм икIыжьыгъэмэ Шъэбэкъу акIэлъыплъагъ. 
Къэлэкъутэ ыкIыбкIэ кон ушъагъэм фэдэми, шъхьэ иныри 
Iэшхохэри къемыхьылъэкI-къемылыекIхэу пкъы пытэ занд. 
Ыуж ит Хьатае ащ елъытыгъэмэ, чъыг дэчъ Iэпс-лъэпс 
ищыгъэм ехьщыр, къемыкIурэ хэлъэп. Тыжьын бгырыпхым 
зэпифызыкIырэ пчэнэ псыгъор тэмэ ихыгъэ Iэтыгъэмэ 
адекIу, щагум дэтхэри, унэм исхэри зэракIэлъыплъэхэрэр 
зыдишIэжьэу ыпкъ хьыкIэкIэ зыфэсакъыжьы.
"Къэлэкъутэ Iофэп,- Шъэбэкъу ыIуагъ,- тэркIэ зэкIэми 
анахь Iофыр мыры, Хьатай... Узыфаем узфэмыер къыхэкIы, узфэмыем узфаер къыхэзы джары сэзгъаIорэр. 
Хэта зышIагъэр моущтэу къытэхъулIэныр? КутакъэкIэ 
тызхэфэгъэ Iофыр имыкъоу, мыри къыхэожьыгъ... КъызэплъэкIын шъуIуа? Шъхьэлъытэжь хэлъмэ, ар ышIэнэп, 
ау ынэхэр ыкIыбкIэ щыIэх. Ыгу? - Шъэбэкъу бзылъфыгъэ 
унэмкIэ плъагъэ, шъхьаныгъупчъэм Минсурэ Iуилъэгъуагъэпти, тIэкIу гупсэфыгъэ, кIэгубжыхьажьи ышIыгъ: - Арэп, 
зэгорэм сымыныбжьыкIагъ пIонэу сыда сэIо сызэрыгущыIэрэр! Ппхъу псэлъыхъо иIэмэ... Ары шъхьакIэ, Захьрэт 
ыIу-ымыIоми, псэлъыхъо пстэури зэфэдэп. Мыр тиунэгъо-унашъомэ - тидагъуи, тидэгъуи, тишъэфи, тинафи - 
ащыгъуаз. Зэ губжыгъокIэ къыддишIэрэр спхъу къырихъоныжьэу, лIакъоми къытырипхъэнкIэжьэу сыдэущтэу 
згъэмэхъулъэщт? ГъэшIэгъона пщыхэкIмэ? Хэта джы 
мыпщэу чылэмэ адэсыжьыр? Зышъхьэ тIэкIу къэзыIэтыгъэу 
зызымыгъэпщырэ фэкъолI сэ сшIэрэп. Мары, тхьамыкI 
тIомэ, дгъэгъунэгъузэ, зыщыщ тымышIэщтыгъэ Къэлэкъутэ тапашъхьэ къитаджи, тынэ къыкIэIабэу ригъэжьагъ. 
Плъэгъурэба Хьатаий зызэригъэпсырэр, фэкъолIым ыпшъэкIэ тIыс зесэIом, къысиIожьыгъэр... Зэрэпщым уасэ 
фэзымышIыжьырэм жаные пщышхом ыпхъу фэшъуашэп. 
Ар зылъэгъущт, зэхэзыхыщт пщыхэр сыдынэкIэ къысэплъыщтых, сыд къысаIолIэщт?.. Джахэмэ зиакъыл атемыфэрэ спхъуи сыкъыфырехыщт сэ!.."
- Онэшыр, зиусхьан, хьазыр,- шъэбэрыкIокIэ хьакIэщым къихьэгъэ Бжьэмыт къыIуагъ.
- Ащ фэдэ къыосIогъагъа?..- шэсын зигухэлъыгъэ 
Шъэбэкъу щыгъупшагъэмкIэ къэупчIагъ, къехъулIэрэмкIэ 
ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьыми къызхигъэщыгъэп, джау 
сыдми ышъхьэ ыгъэсысыгъ.- Ары, ары, джыдэд.
Емыпэсыгъэ пчъэIухыкIэ ынэгушъхьэхэр къыхихэу 
Захьрэт хьакIэщым къызехьэм, пщыри, джэхэшъотетри 
езэрэгъэплъыгъэх. КIым-сымыр ошIэ-дэмышIэу гущыIэ 
дысыкIэ гуащэм къыукъуагъ:
- Улъэубабэу, Бжьэмыт, тапашъхьэ уимыт! - джэхэшъотетыр пчъэм зэрэдэзыгъэм лъыпытэу, Захьрэт къыпидзэжьыгъ: - Шъо, хъулъфыгъэхэр, шъуизылIэужыгъор 
сшIэрэп...
- Сыд къэхъугъ, джэхэшъотетым ыпашъхьэ хьайнапэ 
сыщыпшIэу, Къэнэшъыкъомэ яныу! - мэкъэ ихыгъэкIэ 
Шъэбэкъуи ишъуз пеожьыгъ.
- Тхьэ къысауи, сыд ныу къысапIорэр? - ыгъэшIэгъощтми, ымыгъэшIэгъощтми ымышIэу, мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
Захьрэт къэупчIагъ.
- Джа зэхэпхыгъэр ары! - Шъэбэкъуи къыпиупкIыгъ.
ЛIым къыфидзыжьыгъэ гущыIэ чъыIэм Захьрэт зыкIэрытыгъэ пхъэнтIэкIум тыригъэтIысхьагъ, "къысэхъулIагъэр 
сфэшъуаш" ыIомэ зыфэсакъыжьызэ, игые упчIэкIэ 
ежь-ежьырэу зыкIэнэкIэжьыгъ:
- Нычэпэ сынысэкIагъэти, пчэдыжь ныо сыхъужьыгъ, 
ара?

--- Page 238 ---

- Ар чэщ тхъэгъуагъ, джы пчэдыжь хаф,- ыгу кIэжъукIыжьыщтыгъэми, Шъэбэкъу къызхигъэщыгъэп, шъхьэ 
зэндэ пагэр ымыгъэсысэу, гухьэгужъи хэмылъэу къыIуагъ: - СыкъэдаIо, Iофынчъэ-дэлъынчъэу укъысфэкIуагъэпщтын.
- Ары, Шъэбэкъу, ары, сыпсэ закъу, сфэшъуаш, сыжэ 
къымыхьыгъэ къысэпIуагъэп.- Джы нахь шъабэу гуащэм 
зиухыижьыгъ: - Гъунэгъу шъхьэпэитIумрэ типхъу мыгъасэрэ сызэтырачыгъ. Ори къыплъихьэгъагъэхэм узэщафыгъэкIэ сенэгуе.
- Арба сымыдэрэр...- Шъэбэкъу ыгу къагъэкIыжьыгъэ чэщ IэшIум къыгъэушъэбызэ, зыкъызэблихъугъ, етIанэ 
гыер язэфэдэу зэупчIыжьыгъ: - Сыдигъуа тэ Хьатае гъунэгъу къызытфэхъугъэр? Ичылэ рагъэгъотыжьыгъэмэ, 
зыкIэмыкIожьырэр? Зы лIэу Бэслъыные исмэ ятэ ащыщ...
- Iух адэ, оракъым-сэракъым аIоу а бэслъыные бзэмыIумэ уазэрэхэсыщтыр сшIэрэп,- пхъум тенэгуикIызэ, 
гущыIэ мыджырхэр ыжэ къызэрэшIудэлъэтыгъэр Захьрэт 
зыдишIэжьи, кIилъэшъужьыгъ: - Е-о-ой, Хьатай тхьамыкIэр 
тэ тхьыжьын, тпIугъэ, тылэжьыгъэ, сыдэущтэу угу емыгъун... Джамбэчыпщым игъусэу къытфэкIогъэгъэ шъуз 
нэшIошIышхор армэ зыкIэрысыщтыр, Хьатае уемыхъуапс... НынэпIосрэ кукIэ пысрэ сыд зыкIаIуагъэр?
- НынэпIос пстэури зэфэдэп,- зыгу ежъухыжьыгъэ 
Шъэбэкъу шъузым дыригъэштагъэп, ежь зыгъэгумэкIрэр 
ыпэ къыригъэшъыгъ: - Сыда тызтегущыIэрэр, тфызэхэмыфрэр? Тэ тызгъапэрэм тиджэхэшъотетыгъэр ыгъапэщтыгъэмэ, зыщапIугъэ щагум зыдигъэпытыхьэщтыгъэ 
нахь, тигъунэгъу Къэлэкъутэ иунэ тIысыпIэ-плъапIэкIэ 
зыкъыригъанэщтыгъэп... Ащи пшъэшъэжъые исба?..
- Имысы мэхъуа! - лIыр зыдаорэр гурыIуагъэу, Захьрэт ынэпцэ псыгъохэр дидзыягъэх.- Ыбгъэхэри къэкIыгъэх, 
идэкIогъуи къэсыгъ.
- Ар о нахь пшIэщт,- Шъэбэкъу IущхыпцIыкIыгъ.- 
Бэслъыныемэ зэраIоу, уитэмакъ кIэкI къызысфытептэкъуагъэр армэ, зыгъэрэхьат, уизекIуакIэ къыпфэсэгъэгъу. 
АщкIэ зы чэщ чIыфэ къыптесэгъафэ...- КъыIуагъэм тIэкIуи 
рыукIытэжьыгъэу къыухыжьыгъ: - Сэри зыгу тимыкIырэмкIэ нахь теубытагъэу зыгорэм сегупшысэн. Ау чэщ 

--- Page 239 ---

чIыфэ зэрэптелъыри зыщымыгъэгъупш...- джыри зэ 
къыфыхигъэпсыжьыгъ.
- Джары, сыпсэ закъу,- Захьрэт нэплъэгъу фабэкIэ 
Шъэбэкъу IугушIуагъ,- угу къысэбгъэгъагъ шъхьакIэ, 
хъулъфыгъэхэр зылIэужыгъор сшIэрэп зыкIэсIуагъэр... 
Орырэ сэрырэ тичIыфэ зэтелъ-зэхэлъэу егъашIэм къэтэхьы, ау мышъэфмэ, типхъукIэ Iоф тыхэзыдзагъэм къыфэугупшысыгъэр сшIэ сшIоигъу.
- Ар бзылъфыгъэ Iофэп, ау о къыосIощт, шъэфыри 
тазыфагу дэкIы хъущтэп. Нэтхъое хъырцыжъ горэм 
шыхьатынчъэу сезэгъын сэIо.
- Ор-орэу пшIэмэ хъущтба? - Захьрэт къэгузэжъуагъ.
- Хьау,- Шъэбэкъу гумэкI-гукIэгъу нэплъэгъукIэ шъузым Iуплъи, хэщэтыкIыгъ,- Хьатае ар сфешIэщтэп.
- Ары гущ... Щагу чэтыри шIобзыгъуай... Шъэфэгъум 
уиIотэжьыкъомэ сэIошъ ары...
- Ар зэзгъэшIэщтым етIанэ сыфырикъужьын слъэкIыщт! - зэлI-зэшъузмэ янэплъэгъу сакъхэр зэIуфагъэх, 
гу зэфихыгъэхэмкIи зэIугушIуагъэх, зэрэмышIэхэу агу 
къафечъагъэри зэфэдэ: "ЗидэкIогъу типхъурэ кIэлэ зикъэщэгъумрэ апэрэу къафэущыгъэ гукIэгъур зэпытчыныр 
мэхъэшагъоба... ахэмэ къафычIэтхыщт тхьамыкIагъом 
теусэзэ, тэ чэщ IэшIухэр чIыфэкIэ зытетэлъхьажьы..." - 
гупшысэ мышIухэм тIуми ашъхьэхэр къызэдырагъэIэтыгъэх...

--- Page 240 ---

А мафэм, щэджагъомэ адэжь, Ацумыкъо икуп Къэбэртае къикIыжьыгъ. Кутакъэ икъэбарэу къахьыгъэм - 
псэу, узынчъ, Вишневецкэр зипэщэ урысыдзэм хэт - пщы 
щагур зэфигъэчъагъ, унэ зэпэIутхэр зэлъигъэчэфыгъэх.
Унэгъо гушIуагъор зашъхьащэкIотым, ышнахьыжърэ 
инысэрэ Ацумыкъо ариIуагъ:
- Джы нахь къэбар гомыIуи щыI.
- Тхьэ къысауи, сыд? - гуащэм къызIуипхъотыгъ.
- Зэ быяу,- дысыгъэ хэмылъэу Шъэбэкъу IэутIэ ышIи, 
игумэкI нэгу ышнахьыкIэ фигъэзагъ.- СыкъэдаIо.
- Кутэкъэ зиусхьаныр чыристан диным ихьагъ!
- Ащ фэдэ ашIа, сикIэлэцIыкIу! - джы нэплъэгъур лIым 
фидзызэ, джыри Захьрэт зыфэщыIагъэп.

--- Page 241 ---

- Ар бгъэшIэгъонэу щытэп,- хэгупшысыхьэзэ, 
Шъэбэкъу шъхьэ еуфэхыгъэм къычIиIукIыгъ: - Аущтэу 
зэрэхъущтым сенэгуегъагъ...- ЕтIанэ нэплъэгъу пагэр 
диIэтэежьыгъ, мэкъэ теубытагъэкIэ къыIуагъ: - Кутакъэ 
мыхъун ышIагъэп! Сэри ычIыпIэ сифэгъагъэмэ, джа дэдэр 
сшIэщтыгъэ. Ары, ары, укъызхэкIыгъэр зыщымыгъэгъупшэу, узхэхьагъэмэ захэбгъэзагъэмэ нахьышIу, ар 
пфэшIэныри лIыгъэм щыщ.
- СшынахьыкIэ заумэхъым, нэмыкIыцIэкIэ еджагъэх,- 
дэIогъу-гупшысэгъу римыгъафэхэзэ, Ацумыкъо къыIуагъ,- Александр фаусыгъ, Дударыкъо ИванкIэ еджагъэх.
- Сыд пIуи? - Шъэбэкъу ышъхьэ къыкIипхъоти, зэпыугъо макIэкIэ джэуап къытыжьыгъ: - ЦIэ дахэхэр афаусыгъ... Къэбарым уигъусагъэхэр щыгъуазэха?
- Шъуапэ зыми езгъэшIэнэу сыфэягъэп.
- Ар шъэфы хъунэп, зиусхьан. ЗышIэн фаехэми арэшI, 
зимыщыкIагъэхэми алъэрэIэс.
Ацумыкъо иджыбэ, хъэдэн зэкIоцIыщыхьэгъэ цIыкIу 
къырихыгъ. Мыгузажъоу, гукIэ тхъэзэ къызэкIоцIихыщтыгъэм Шъэбэкъуи Захьрэти езэрэгъэплъыгъэх.
- Мы Iэлъыныр, гуащэ, пкъо Кутакъэ-Александр 
къыпфаригъэхьыгъ, мыдырэ тхьакIумалъэхэр Минсурэ 
пай. Орырэ сэрырэ, Шъэбэкъу, зыми тыхэтэп,- Ацумыкъо 
сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, сикIэлэ дышъ, мощ нэс ущыIэу сыпщыгъупшагъэп,- Захьрэт ынэпс къечъагъэу Iэлъыным 
ебэу, ыбгъэ рефызылIэ,- пшыпхъуи хэуныгъэп. Уятэрэ 
уятэшымрэ, пфэгъэхъугъэпщтын, Iахьынчъэу къэбгъэнагъэх...
- УзэрыгущыIэрэр сыда, тыбзылъфыгъ пшIошIа къытэтэнэу! - Шъэбэкъу къыхихыгъ.- Зэрэпсэур, тызэрэщымыгъупшагъэр зэкIэмэ анахь тын лъапI.
- Ары, Шъэбэкъу, ары,- Захьрэт лIым дыригъашти, 
гъынагъэкIэ къыухыжьыгъ: - Ары шъхьакIэ, сикIалэ тидин 
итыжьэп...
- Сыд дина бгъаерэр? - Шъэбэкъу зиIажэзэ къэупчIагъ.- Пщыгъупшэжьыгъа тикIэлэгъум Мерэм шыихъым 
исурэт ыпашъхьэ къащ къыщытхьызэ, шъхьащэ зэрэщытшIыщтыгъэр? Угу имылъым, плъы хэмыхьагъэм улъымыгъ. 
Тыркумэ къытхалъхьэрэ диным иягъэ къытэмыкIымэ, 

--- Page 242 ---

ишIуагъэ къакIорэп. Тишъао зыхэфагъэхэр цIыфых, ахэр 
зэрэхъоу ежьыри хъун.
- Къэбэртэе адыгэхэми нэбгырэ заулэ Мэскэу къыщанагъэу аIуагъ,- ны-тыхэм ягумэкI Ацумыкъо афигъэпсынкIагъ.
- Зэхэоха? - Шъэбэкъу нахь нэгушIо хъугъэу гуащэм 
Iуплъагъ.- ТикIалэ изакъоп, адыгэ заулэ игъус.
Щыгъупшагъэ горэ ыгу къэкIыжьыгъэу, Ацумыкъо 
шъхьэр кIипхъотыкIыгъ, ышнахьыжъ Iуплъагъ, иныси 
фыреплъэкIыгъ, нэплъэгъу псынкIэкIэ Шъэбэкъу зыфигъэзэжьыгъ:
- Зиусхьан, къысфэгъэгъу. Непэ къысэхъулIагъэр 
сшIэрэп, гъогу чыжьэр къысэхьылъэкIыгъ сIонти, сыпшъыг ъэу зыдэсшIэжьрэп. Джыри зы къэбар. КъэкIощт 
гъатхэм ехъулIэу урыс пачъыхьэм Мэскэу уригъэблэгъэнэу 
къэбэртаемэ къэбар къыздахьыгъ.
- Къэбар IорIуата хьауми лъапсэ иIа? - зэхихыгъэм 
Iофы зыримыгъэшIэу Шъэбэкъу кьэупчIагъ.- КъэIо-Iожьыр 
зэрэсимыкIасэр умышIэу щытэп.
- Лъапсэ иI. Ар зэрытхэгъэ тхылъыпIэр къадэкIогъэ 
урыс дзэпащэм сигъэлъэгъугъ. Пачъыхьэ унашъор ежь 
ыIэшъхьитIукIэ къыпIэкIигъэхьащт.
- Урыс пачъыхьэм ащ фэдэ тхылъ къаригъэхьыгъэмэ, 
дэгъу,- къэбарыр зэригуапэр хэплъагъоу, Шъэбэкъу 
пкъыкIэ зырищыгъ.- Адэ джары, узищыкIагъэм уригъэблэгъэщт, узимыщыкIагъэм ихьанэ-гъунэ уригъэхьащтэп. 
ИтхылъыпIэ къытIэкIагъахьэмэ, тыкIон. Сыда скъо къыздэзгъэнагъэм сыкIэмыкIощтыр! Армырми, ар сигухэлъыгъ.
- Ори укъимыгъэкIожьыкъомэ?..- Захьрэт къэгузэжъуагъ.
- ПшIэхэнэп, аущтэу хъункIи мэхъу...- Шъэбэкъу 
щхыпцIызэ, ышнахьыкIэ фычIэплъи, шъузым есэмэркъэужьыгъ: - Ащыгъум сиIоф къыщикIынэу, сыпсаоу 
къэзгъэзэжьынэу Алахьталэм елъэIу, Мерэм шыихъ сурэт ри уипхъонтачIэ къычIэхыжьи, ыпашъхьэ къащ къыщыхь, 
Урысыем Iэлъын къызыпфырахыгъэкIэ, сэри сыкъэтыфэкIэ, тхьакIумалъэ горэм сыкъыщыпфеусэн... Ахэр зэкIэ 
дэгъу, сэмэркъэур тхьэм икIас, ау непэ, е неущ щегъэжьагъэу, Ацумыкъу, урыс пачъыхьэр къызэрэсаджэрэр 

--- Page 243 ---

цIыфмэ арэшI, цIыкIуи, ини зэхарэх, Тахъупщ-Цохъопщмэ 
къакIэнэжьыгъэ тIэкIури кIарэтхъыжь...
III
Хымэ чIыналъэр лъэгучIэзагъэ Кутакъэ апэрэ илъэсныкъор Урысые чыжьэм къыщыфычIэкIыгъ. ЗэкIэ Москва 
щилъэгъурэр, къарыкIорэр ымышIэщтыгъэми, гукIэ шIогъэшIэгъоныгъ. КIымэфэ чъыIэ кIыхьэри шIокIэкуагъ, 
жьыбгъэ шъуй макъэр зыкIэт ос-хъот мафэхэри шIопсынкIагъэх, зызыукъэбзыжьыгъэ ошъогум къеплъыхыщтыгъэ 
тыгъэм идунай шъаби шIохъопсэгъуагъ. Дышъэпс егъэшъогъэ чылыс шыгу папцIэхэр, одыджын жъынч зэпеожьхэр, иурам ищыгъэхэу, IонтIэ-щантIэхэу цIыфхэр, жэхэр, 
шыухэр зытизхэр, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэрэгъэ чэфзэфэгубжхэр, шхэпIэ-ешъуапIэмэ къачIилъэсыкIхэрэ 
жъэрымэхэр - зэкIэ ыгу пэблагъэ хъущтыгъэ.
Боровицкэ тхы теIэтыкIыгъэм тет Кремлэм КутэкъэАлександр имафэхэр щимыгъакIохэу макIэ къызэрэхэкIрэр. Урыс пачъыхьэм джыри благъэу рамыгъэкIуалIэми, 
Кремлэ дэхьагъу къэлапчъэмэ ащыщ горэм щыкъэрэгъулэрэмэ тхьэмафэм зэ ахэтэу къыхэкIы, къыкIэлъыкIорэм, зэблахъузэ, нэмыкI дэхьагъу горэми щэплъыры, 
пачъыхьэ унэшхоми ипчъаблэмэ аIуагъэтэуи мэхъу, псы 
къэзыщэрэми ащыщэуи плъэгъущт, Собор гупчэм осыр 
тезытхъукIхэрэми, пачъыхьэм ишы жъугъэмэ якозын 
къизыдзырэми, Iус язытрэми ахэплъэгъощт... Сыдэущтэу 
щытми, урыс пачъыхьэм ифитныгъэкIэ къагъэнагъэу, 
егъэзыгъэ къыхэмыхьэу, ежь ишIошъхъуныгъэкIэ чыристан 
диныр зыштэгъэ адыгэ пщы ныбжьыкIэр Москва щэпсэу, 
Кремлэм Iоф щешIэ... ЕфылIэгъэ-егъэзыгъэкIэ урысыбзэр 
зэригъашIэрэп. Ар ижьыкъащэшъ, ыбзэгу римыгъэкIумэ, 
сыдэущтэу зыхэхьагъэмэ ахэзэгъэщт? Иадыгабзи зыщигъэгъупшэрэп, Дударыкъорэ ежьырырэ пчыхьэрэ къызызэфэнэжьхэкIэ, зэдэгущыIэх. Ау мыщ фэдэ гущыIэхэри 
Дударыкъо абэдзэпщым къыфедзы:
- О уиадыгабзэ, зиусхьан, пщысымыгъэгъупшэжьэу 
сэ сиабэдзабзэ сIэкIэзы... Сыбзэ о зэбгъэшIэнэу уфаеп, 
зыгорэкIэ, шъо адыгэхэр шъузэрэнахьыбэм пае, зэмыпэсыжьмэ сшIэрэп.

--- Page 244 ---

- Хэгъэгу чыжьэ тызэдыщыIэу, зиусхьан, унахьыжъэу, 
узэсымыпэсыжьэу... Ар къызэрэпIошъурэр!
- ТхъагъокIэ къасIорэп, зиусхьан, тызэрыфэгъэ чIыпIэм 
къысегъаIо. Сэ сыбзэ о зэмыгъэшIэщтмэ, сыда о убзэкIэ 
сызкIыбдэгущыIэн фаер?
- Уянэ адыгэпхъуи, зиусхьан? - къыфадзыгъэм хэлъ 
шъыпкъэр ышъхьэ римыгъахьэу, Кутакъэ абэдзэпщым 
егыижьы: - Ори къэпIуагъ, ащ зи хэлъэп, абадзэхэр нахь 
макIэшъ, шъуфай-шъуфэмыеми адыгабзэкIэ шъугущыIэн 
фаеу мэхъу.
- Сянэ зэрэадыгэри шъо шъузэрэнахьыбэри къеогъэкIу,- Дударыкъо мэщхы, урыс щыIакIэмкIэ зыгъапэщтыгъэ гумэкIыр къыфедзыжьы,- уянэ мыурысми, джа 
къысапIорэ дэдэр уиурысыбзэкIэ ори къыохъулIэнкIэ 
енэгуягъо.
- Къысфэгъэгъу, сэ ащ фэдиз къизгъэкIыгъэп...
- Ары, ары, хэти ежь ыгу рихьрэмкIэ мэпсэу... Ау 
козынитхъоу тыкъагъэнагъэмэ, тыпщы лъэпкъба, ори сэри 
къытэпэсыгъэп. Вишневец дзэкIолIым ара идзэ тызэрэхигъэхьагъэр? Къэбар мыIу щыIэпышъ, тыкъэзгъэкIуагъэмэ 
зэхахыжьмэ, къыддэхьащхыных...
Дударыкъо абэдзэпщым къыIохэрэр Кутакъэ ымыдэщтыгъэми, изакъоу къызынэкIэ, ахэмэ ахэмыгупшысыхьан 
ылъэкIыщтыгъэп. Адыгэ-абэдзэ пщитIур Москва зыдэсыр 
мэзэ заулэ хъугъэ. Къыблэ лъэныкъом щыIэ Адыгэ шъолъырым гъатхэр щеухыми, темыр дунаим IогушIо пэт. ЧIы 
чъыIэ жъужьыгъэм уцыпэхэр къыхэзэрэгъэплъых, мафэ 
къэс шхъонтIэгъакIэм зеубгъу, чъыг пасэхэр къызэлъэтIэмых, уашъоми нахьыбэрэ зыкъызэIуихэу регъажьэ, 
пщэфмэ къаIэпызрэ ощхыр нахь фаби, нахь макIи мэхъу, 
къолэбзыумэ амакъи зэтетэкъукIы. Чэщым хэкIы, мафэм 
хэхъо. Ныбжь зиIэхэмкIэ уахътэр нэплъэгъум кIэлъэты, 
ныбжьыкIэхэмкIэ ерагъэу IокIоты.
Непэ, темыр гъатхэр зыщыжъобгыпIэ уахътэм, Кутакъэ 
урыс пачъыхьэм ипчъаблэмэ ащыщ горэм щэплъыры, 
зыцIэ ымышIэрэ кIэлэ сырыфыр адырэ пчъаблэм къыгот. 
Язэблэхъугъэ къэсыфэ, тIури зэIуплъэн фит, ау зэдэгущыIэныр хэгъэкIи, зэIушъэшъэнхэ фитхэп. ГъучI бэщ пэпцIэ зандэхэр аIыгъэу пчъэ игъэсагъэм кIэрытых. ТIэкIу 

--- Page 245 ---

шIагъэшъ зыплъырхэрэр, зы цIыфи пчъэмкIэ ихьагъэп, 
къикIыгъэп.
"Адырэ мэзэ блэкIыгъэми, тхьэмэфэ текIыгъэми, непи 
тызIуагъэуцогъэ пчъэр пачъыхьэм иихьапIэп,- Кутакъэ 
зэриIожьыгъ.- ЗыгорэкIэ сыкъилъэгъугъэмэ, къамэмрэ 
бгырыпхымрэ зэстыгъэгъэ пачъыхьэм сыкъишIэжьыныя 
шъуIуа? Адыгэ шъуашэр сщымыгъэу, сыдэущтэу сыкъишIэжьыщт! Мо спэчIынатIэм щыгъ къэптан кIыхьэ 
зэпыпхыкIыгъэмрэ пэIо хъурэе шыгу папцIэмрэ афэдэх сэ 
сщыгъхэри. Мор сырыфэу, сэ сыкъуапцI сэIокIэ, сыдэу щтэу къысэгуцэфэщт? Дударыкъо къэсымыгъэгущыIэми, 
тиIофмэ тэ тымышIэ горэ ахэхъухьэ. ЗыгорэкIэ цыхьэ 
къытфамышIымэ? Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. Цыхьэ къытфашIырэпышъ, анахь пчъэ мыкIуапIэмэ таIуагъэуцо, яшыкозын къырытагъэдзы... Тэ тырямыцыхьэшIэгъуми, мыр 
урыс шъыпкъ, ащи цыхьэ фашIырэба, къытфагъэсакъха? 
Дударыкъорэ сэрырэ тызэгъусэу Iоф зэдытагъэшIагъэу 
къэсшIэжьрэп. СшIэрэп ащыгъум... Талъэныкъо щыхъухэрэми тащыгъуазэп...- Кутакъэ игупшысэхэм къахэужь 
шIоигъоу кIалэм Iуплъагъ, IугушIуагъ, ащ къежэщтыгъэ 
пIонэу адырэри къыIугушIожьыгъ, шъхьэм къыфечъэгъэгъэ гущыIэ мышIухэм арыкIэгъожьыгъ.- Хьау, хьау, мыхэр 
цIыф дэйхэп, имыщыкIагъэхэр тшъхьэ къитэгъахьэ, Дударыкъо нахьыжъми еушъыигъэн фае... Модэ еплъ дунаир 
зэрэдахэм, щыгушIукI. Адэ, сыдэу пшIын, Дударыкъу, 
къыддэхьащхыщтхэм тапылъынэп, шыкозыни къиттхъун, 
тыпхъэнкIэн, къытэмыпэсыгъэ горэхэмкIи зытщыIэн..."
Адырэ унэ кIыбымкIэ, Собор пчэгумкIэ шылъэмэкъэ 
зэтеIукIхэр къыщыIугъэх, цIыф зэрэгъэщх-гущыIэхэри, 
тIэкIу шIэ къэс нахь лъэш хъухэзэ, къалъыIэсыгъ. Мышъэ 
гъог макъэ горэми зыкъиIэтыгъ. Кутакъэрэ урыс кIалэмрэ 
нэмыкI дзэкIолIыхэмкIэ зэблахъухи, жъот макъэр къыздиIукIырэмкIэ агъэкIуагъэх.
Кутакъэ ылъэгъурэр гъэшIэгъоным къыщыуцурэп. 
ЧIыпIэ нэкI къэухъурэихьагъэм пэчIынэтIэ пчъэ ихьагъум 
дэжь пачъыхьэм ипхъэнтIэкIу щыт, уIэшыгъэ дзэпащэхэри, 
боярхэри, нэмыкI цIыфхэри ыкIыб дэтых, шъхьаныгъупчъэмэ бзылъфыгъэхэр къарэплъых. Мышъэшхор ыужрэ 
лъакъомэ атетэу гъучI хъагъэм щэгъуахъо, ыпэрэ лъа къохэр гъучI бэщмэ арещэкIы, яцакъэ, тхъурбэр къыIозы...

--- Page 246 ---

ЦIыф зэхэтмэ Кутакъэ Дударыкъо ахилъэгъуагъэти, 
екIолIагъ:
- Сыд гухэлъа мышъэ губжыгъэм фыряIэр?
- АгъэбэнэщткIэ сенэгуе...
КъаготылIым хымабзэр зызэхехым, нэжгъ зэхэгъэхьагъэр къафидзи, IукIотыгъ, гъумытIымызэ къафычIэплъыжьыгъ. Зыгоуцогъэ лIы жэкIэф пIуакIэм еIушъашъи, 
ари наекIэ къаригъэплъыгъ.
- Хъугъэ, адыгабзэкIэ умыгущыI,- Дударыкъо Кутакъэ 
къетIыргужьыгъ,- мыхэмэ ягуапэп.
- Сыда, сэ сыбзэ мыхэмэ абзэ нахь Iая?! - къакIэнэкIагъэмэ зэхаригъэхэу Кутакъэ кIэгубжыкIыгъ, мэкъэ IэтыгъэкIэ игукъауи пигъэхъожьыгъ: - Уиабэдзабзэ зэрэсымышIэрэр сыгу хэкIы, ащкIи сыкъэгущыIэщтыгъэ!
Я IV-рэ Иван пачъыхьэр къызэлъагъом, зэкIэмэ ашъхьэ 
фауфагъ. Дышъэ бэщыр зыIыгъ пачъыхьэр ипхъэнтIэкI утахътэ зытегупсафэм, лIышхо горэ зыригъанэзэ нэбгыриплIымэ къогъум къыкъуащи, мышъэ губжыгъэр зэрыт 
гъучI хъагъэм радзагъ, ппсэ пшIоIэшIумэ, утекIошъущтмэ 
къырагъэкIэу, лIым ыпашъхьэ шъэжъые кIэлъыкIыгъи 
фырадзэжьыгъ.
- Ашъыу, ар хъунэп!..- Кутакъэ къыжэдэзыгъэ къодыеу, шъэжъые пхъотэгъу имыфэгъэ лIышхор мышъэм 
риутыгъ.
Мышъэри мэгъуахъо, лIыри мэкуо, зынэ лъы къытелъэдэгъэ цIыфхэм зашIэжьрэп. КъонцIэу пхъэнтIэкIум 
игъэкIэгъэ пачъыхьэм ынэгу лыпцэмэ ащыщи сысырэп, 
идышъэ бэщи хъыерэп. Мышъэр лIым рэджэгу нахь, зэпкъыритхъырэп. Лъэкъо IужъукIэ зашэрэр лIым ышъхьашъу 
шъхьакIэ, зызыIуищэикIыкIэ, тамэм тефэшъ, реуты, лъэбжъэнэ чанмэ абзырэ кIышъом лъыр къечъэхы. Шъхьашъор 
къызIэкIэмыхьэрэ хьэкIэ-къуакIэм ышъэ икIэу регъажьэ, 
лIым шъэжъыер къыIэкIэфагъэу зилъэгъукIэ, зэогъукIэ 
реутышъ, ар зыIэкIэлъ Iэ джабгъур къыгуетхъы, зэредзэкIы, адырэ Iэми, лъакъохэми адырегъажьэ... ЕтIанэ псэ 
зыхэмытыжьым шъхьащэпшыжьышъ, къызэплъэкIымэ 
цIыфхэм къафэгубжыжьызэ, игъучI хъагъэ ехьажьы...
Кутакъэ унэм къызегъэзэжьым, цIыф зэкIэблагъэмэ 
амакъэ ытхьакIумэ зэритыгъ, цIыфылъри инэплъэгъу 

--- Page 247 ---

щыплъыжьыщтыгъ, зыкъишIэжьын ымылъэкIэу кIэзэз 
макIэр ыIэпкъ-лъэпкъымэ ахэкIыщтыгъэп.
"Тыкъызхэфагъэхэр цIыф мыдэйхэ фэд,- Кутакъэ 
зыхэт мафэхэми, блэкIыгъэ мазэхэми кIэгупшысыхьажь 
афешIы,- гукIэгъуи, шъхьэкIафи ахэлъ, гъогу уадытехьанкIи 
ныбджэгъушIух, нэгуихыгъэ-шъхьэихыгъэх, гупцIанэх... 
Ау непэ слъэгъугъэр сыд илIэужыгъу... Пачъыхьэм цIыфхэр 
мышъэм ригъэбэнынхэр зэрикIасэр зэхэсхыгъагъэ... 
ХьакIэ-къуакIэхэр зэрэрэшхых, аущтэу ядунай щымытыгъэмэ, а цIэри араIоныеп... ЦIыфыр хьакIэ-къуакIэм пэIубдзэныр, зэпкъыребгъэтхъыныр жъалымыгъэм къыщыуцурэп. Тятэ ар ылъэгъугъэмэ, ышъэ икIыни. Къырым 
хъаным къытишIылIэрэ тхьамыкIагъом фэамалынчъэу 
IэпыIэгъу лъыхъукIэ мыщ нэс тыкъигъэкIуагъ... ТыкъызхэкIыгъэхэри, тыкъызхэхьагъэхэри зэфэдэх. Сыдэу пшIын, 
Къэлэкъутэ иIуагъэу, ащ фэдэ дунай тызтетыр. Сэ сшIогъэшIэгъоныгъэр пачъыхьэм ищысыкIагъ. Жъалымыгъэм 
зыфегъаса, хьауми есэжьыгъа? СшIэрэп, сшIэрэп, тIури 
цIыфыгъэм пэчыжь..."
Дударыкъо унэм къызехьэм, зыбгъэ дэгъэзыягъэу 
гупшысэщтыгъэ Кутакъэ псынкIэу къызщытэджыкIыгъ.
- Умакъи, улъакъи къэIурэпти, сыкъыплъихьагъ. О 
сыдэу пIорэ, Кутакъ, тымышIэрэ цIыфмэ такъыхэмыхьэзэ, 
ядин шIэхыщэу тихьагъэмэ сшIэрэп? Сэ сыIофэп, оры нахь, 
абадзэхэр адыгэмэ афэдэхэп, диныжъри, диныкIэри 
зэдаIыгъ. УкIэгъожьыгъэмэ къаIо, тибысымхэр къызэрэуаджэхэу, Александр Сибокович!
- СшIэрэм сырыкIэгъожьыщтыгъэмэ, зиусхьан, мыщ 
нэс лIыгъэкIэ сакъышIуакIощтыгъэп.
- Ари шъыпкъэ, ау гъэмафэ нэс мыхэмэ тахэтынышъ, 
етIанэ, чъыIэ къэмыхъузэ, хъурэм теплъын.
- Зиусхьан, ори къыосэIо, сэри зэсэIожьы,- Кутакъэ 
ымакъэ къыгъэлъэшыгъ,- урыс пачъыхьэм Iуагъэ дэзышIыгъэ тятэ ишIэрэ иIизынрэ хэмылъэу, хьэр псашъо мыщ 
щысарэгъащ фаеми, зы лъэбэкъу сыдзыщтэп.
- Непэрэ мышъэм упэIуадзэщтми, ара? - сэмэркъэуми, 
шъыпкъэми умышIэнэу къеупчIыгъ.
- Къыпщыгугъхэрэм уафэшъыпкъэщтмэ, ащ фэди 
афэпшIэн, зиусхьан,- Кутакъэ къызэкIэкIуагъэп.- Сыд 

--- Page 248 ---

шъуIуа а лIы тхьамыкIэм пачъыхьэри къэзэрэугъоигъэхэри 
ащ фэдиз жъалымыгъэкIэ зыкIыдэзекIуагъэхэр?
- Ливон заом къумалыгъэ щызэрихьагъэу, цIыфыбэ 
IуигъэкIодагъэу аIуагъ.
- Ара? - Кутакъэ ышъокIи, ымакъэкIи зыкъызэблихъугъ, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, ежь ишIошIи къыриIолIэжьыгъ: - Хэти щэрэщ, къумалым фэгъэгъу иIэп!.. 
Къумалыр мышъэм текIогъагъэмэ адэ?
- Икъумалыгъэ фагъэгъущтыгъэ.
- Хьау, зиусхьан, къумалым фэгъэгъу иIэп! - джыри 
Кутакъэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.
Азыфагу къыдэтэджэгъэ зэнэкъокъум зи къызэримыкIыщтыр, ыIуагъэм пщыкIалэр зэрэфытемыщыщтыр 
Дударыкъо ышIэти, гущыIи пиIухьажьыгъэп.

--- Page 249 ---

Хымэ хэгъэгум ифэгъэ адыгэ-абэдзэ пщитIум ящыIакIэ зэхъокIынчъэу гъатхэри икIыгъ. Кутакъэ зытещыныхьэщтыгъэ гъэмафэри къихьагъ. Дударыкъо зэгорэм къыдзыгъэгъэ гухэлъымкIи зи къыIожьыщтыгъэп. Мафэ къэс 
пщымэ язэфыщытыкIэ хэпшIыкIэу зэпэIукIотыщтыгъэ. 
Зэфэгубж-зэфэмышIу азыфагу къыдэхьагъэкIэ арэп, охътэ 
зэпыщыгъэ джэуапынчъэм тIэкIу-тIэкIузэ цIыфыр зэрихъункIэрэр ашъхьэкIэ зыдашIэжьэу рагъэжьагъэти, Кутакъэ 
ыпкъ къикIыкIэ, пачъыхьэм дэжь нэсышъуныехэп, Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ заIуагъэкIэнэу рахъухьагъ, ар 
зыщыхъущт мафэмкIэ бгъуитIури зэзэгъыгъэ...
IV
- Сэ щагури, къэлэпчъэIури зэпэзгъэлыдыгъ, о сыдэу 
бэрэ упылъра, Къэлэкъут? - хэтэ чэур зыгъэцэкIэжьрэ 
шынахьыжъым Дарые еджагъ.- Уимыхэбзагъэу непэ 
уIэпIэжъажъ.
Къэлэкъутэ зи ымыIоу нэгъуцу нэплъэгъур ышыпхъу 
рихыгъ, етIанэ ынэжгъ зэхэгъэштэуагъэ зэхихыжьи, исэмэркъэу гые пигъохыжьыгъ:
- Уеплъызэ, псыцу гъорыкIом чэу шIагъор зэхебгъэцунтхъагъ. ПсынкIагъокIэ огугъа бгъэцэкIэжьыныр? Пчэгъухэр икIэрыкIэу чIэссэжьыгъэх, чы лъэдакъэхэри чы 
пакIэхэри чэужъым езгъэкIужьыгъэх.
- О зэрэпIоу чэу дэгъугъэмэ, псыцум къыпхыритхъуныеп,- Дарые езэгъыгъэп,- ар зыошIыхьэм, сыпшъэшъэжъыягъ. ЕтIани а псыцухъужъыр озгъэлъэгъугъагъот, ыбжъакъомэ лъэоир ашIохэлъагъэу, ынэмэ лъы 
къателъэдагъэу къысфачъэ зэхъум, сыгучIэ изи, унэм 
силъэдэжьыгъагъ. Ори ащ ыпэ укъифэгъагъэмэ, уилIыни.
- Е-о-ой, тхьакIумкIыхьэ цIыкIу, угу плъапэ нигъэсыжьыгъагъ,- Къэлэкъутэ кIэщхыкIи, чы лъэдэкъэ къыхэщхэр 
пигъэтэкъужьхэзэ, джыри къызэплъэкIыгъ: шъхьатехъо 
къолэн пIуакIэр ышъхьашъо тыригъэкIотзэ, пкъы ищыгъэ 
псыгъор пагэу ыIыгъэу, Дарые унэм ихьажьыщтыгъ. "Модэ 
мы слъэгъурэр! - гушIуи, гумэкIи зэхэтэу, зэриIожьыгъ.- 
Гу лъысымытэзэ пшъашъэ хъугъэ, зыгорэм скIэкIищынышъ, лIыгъобэжъ пIонэу, унэ нэкIым сыкъинэщт. Сэ 
синасып сиунэ пхъэшъхьакIэ къычIэфэгъах, пIалъэр къэсы. 
Ар текIыфэ, пэрыохъу къытфэхъун НэкурэкIи сэ салъэныкъокIи къытфыкъомыкIынэу Тхьэм селъэIу.- Илъэсрэ 
чъыий къэущыжьыгъэм фэдэу, Къэлэкъутэ къызкIэщтэжьыгъ, зымафэ дэо гущыIэхэу Псэмыт къыфишIыгъэхэр, язэфагъэ зэхишIэу, ышъхьэ къеожьыгъэх: - Тэрэз, 
синыбджэгъу, къысэпIуагъэр. Сыфай-сыфэмыеми, шIукIи, 
екIи цIыфхэр къыстегущыIэх, адыгэ лъэпкъ зэхэщэн гухэлъым бэмэ саригъэшIагъ, зыгу къысфэшIум сцIэ къыреIо, 
гъусэ зыкъысфешIы, къысэпыирэм сыд къыспилъхьанэу 
къыгъотрэр, сытыгъуакIоп, сыбзэджашIэп, сызэуакIоп, 
унагъуи, джэгугъуи зимыIэр сыдкIэ былым еIо. Ар уимыпыйми къыуаIощт. Унагъо умышIагъэмэ, адыгэмэ уасэ 
къыпфашIыщтэп. Сэри боу гугъум сехьы. Мафэу згъашIэрэм гугъум сыхэт, къыкIэлъыкIощтми гугъукIэ сыпэгъокIы, охътэ тIэкIу тешIэ къэс ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр 
къэзгъотзэ, Нэкурэ сыфыкъокIы. ПIалъэр пIалъэ шъхьакIэ, 
узэрэмылъэгъу IэшIу щыIэп. Мары, Бжъэдыгъу тыкъикIыжьзэ, Хьатай сигъусэу, ЛIымафэ ихьакIэщ тызщепсыхыгъагъэм мазэ фэдиз тешIагъ, сэ илъэс кIуагъэу къысшIошIы. 
Шъыпкъэ, сыгу ины хъугъэу гъунэгъу чылэм сыкъыдэкIыжьыгъ. Дзэгъащтэ дэсыгъэп, ау ятэжъ апэрэу ыгу 
сыригъэплъагъэу къысщыхъугъ, пщыкIалэу къычIэкIыжьыгъэ Хьатае къыспэблагъэ зэрэхъугъэм, сиунэ зэрисым 

--- Page 250 ---

къысфигъэушъэбыгъэкIэ сенэгуе, сэри цIыфмэ лъытэныгъэ горэ къысфашIэу зэрэрагъэжьагъэр зэхехыба, елъэгъуба, ышнахьыкIэ Чэчанэ игъусэу Нэкурэ Iанэр къызэрэтфырихьэгъагъэми еIокIын хэмылъыгъэуи щытыгъэпщтын, 
тынэхэмкIэ тызэпэчыжьэми, тыгухэмкIэ зэпэблагъэ тыхъугъ, ау етIани пIалъэр къэблэгъагъэшъ, гугъу-гумэкIым 
мафэ къэс нахь сызэлъештэ... Ятэ фыкъокIыгъэ Хьатае 
къытыригъэзэжьмэ, Даур къыздищэнэу селъэIугъ. Шъузыщэ сежьэмэ, шъэогъу блыпкъ пытэу къызготы сшIоигъу, 
Ацумыкъуи мыштэ сишIынэп, зытIо-зыщэ псэлъыхъо 
къыздэкIуагъ, гушIу-гупсэф хьазырэу Къэбэртае 
къикIыжьыгъ..." - хэтэ чэу хэтхъыгъагъэр къыхэмыщэу 
зэридыжьыгъэмкIэ зыфэрэзэжьэу ыбгъукIэ Къэлэкъутэ 
кIырыплъыгъ, гъэжъые мэфэ тыгъэпсым кIэт чъыIэбжь 
макIэм ынэгу къыгъэучъыIэтагъ, зыгорэ къеджагъэу къыщыхъугъ шъхьакIэ, зыпари ынэмэ къапэшIофагъэп. КIэлэ 
джэгухэм макъэр къахэIукIыгъэн фай, ежь изакъоп, а цIэр 
зыхьырэ кIэлэ зытIущ чылэм дэс.
ГукIэгъу-гумэкIхэм къахэужьыгъэ Къэлэкъутэ пщы 
щагумкIэ плъагъэ. Ацумыкъо Къэбэртае къырихыгъэ 
къэбархэм джыри зэ гукIэ арычъэжьыгъ... Адыгэ чIыгур 
зэфагощын гухэлъ шъэф урыс пачъыхьэмрэ тырку султIанымрэ зэрэзэдашIыгъэм икъэбар, Ацумыкъо зыдикIыгъэ лъэныкъом фэдэу, Къэбэртаий щызэрахьэ. Пщыапшъэкъом готхэм цIыфхэр Темрыкъопщым фагъэблых, ау 
ежьыри ыIэхэр зэтедзагъэу щысэп. Москва къикIыжьыгъэ 
лIы кIохэм ащ фэдэ шъэф зэзэгъ щымыIэу къэбар къахьыгъэшъ, пщи, оркъи, лIэкъолъэши, фэкъолIи - зэкIэ къыдезгъаштэхэрэм чылагъохэр къарегъэкIухьэ, гумэкIы гъощынагъо зэрэщымыIэр агурагъаIо. Ары шъхьакIэ, теубытэгъэ-шIошъхъуныгъэ фыриIэу Ацумыкъо къыIотагъэм 
Къэлэкъутэ емыджэнджэшын ылъэкIрэп.
"Тэри тыакъылынчъэп, урысхэри, тыркухэри тэщ нахь 
Iушыжьых,- пчэгъу шъхьапэр Къэлэкъутэ ыIэмычIэ чIикъузэзэ, къяхъулIэн ылъэкIыщт тхьамыкIагъор ынэгу кIэсыкIы,- зэгурыIонхэр, хэгъэгу хъунхэр афызэшIокIыгъ, 
ятетыгъо зэраIэтыщтым, ячIыгу гъунапкъэхэр зэрэрагъэкIотыщтым мыпшъыжьхэу еусэх нахь, бгъуитIум язи тэ 
къытфэупсэщтэп, урысмэ ягухэлъ шъэфи ышъхьэ къытфырахыщтэп. Тыркуем укIуагъэми, ащ фэдэ къэбар 

--- Page 251 ---

щымыIэу султIаным къыуиIощт. Сэ сызтет гъогум фэшъхьаф адыгэхэр къызкъонэжьынхэ щыIэкIэ сыгугъэрэп, 
пщыхэми Мэщыкъорэ Джамбэчрэ анахь шъыпкъаIорэ, 
сыгу къигущыIыкIрэ ахэслъагъорэп. Мыдырэ сигъунэгъу 
Шъэбэкъу мылъку зиIэхэ пщыхэмкIэ сиеплъыкIэ зэрэзэблэсхъугъэр зесэIом, нэрэ-Iэрэ азыфагу ыгу тамэ къызэрэгокIагъэр олъэгъуа? ФэкъолI пащэ фаеп. Ашъыу, сэ пщи, 
лIэкъолъэши, нэмыкIи сIорэп, тапэ иуцон, тызэхэзыщэн 
къахэрэкIи, семыгупшысэжьэу сыгоуцощт... Шъэбэкъуи 
цыхьэ фэсымышIэу щытэп, лъэпкъ гумэкIи пкъырылъ, 
инэплъэгъуи чыжьэу едзы, ау Ацумыкъо гуиплъэ-лъэгъуным нахь фэсэнаущ.- Къэлэкъутэ ыIупшIакIэмэ кIэнэкIэлъэ-щхыпцIыр къячъагъэу, унэмкIэ къежьэжьыгъ.- ЗэхъокIыныгъэу сфэхъугъэр псынкIэу къыубытыгъ, сэмэр къэу фэдэу къысфидзыгъ: "Гугъум нэм кIэлъыр къыкIефы, 
гум илъыр къырехы, моу зыгорэм узэкIиIулIагъ пIонэу, 
узэрэщымытыгъэ горэ къыпхэхьагъ. Нэкурэ къыуитыгъэ 
пIалъэр къэсышъ, гугъум уехьы, гумэкIым узэлъиIыгъ. 
Сэри ар спэкIэкIыгъ, хъулъфыгъи, бзылъфыгъи а шэныр 
ахэлъ, дэкIон-къэщэныр къызысыкIэ, щынэгъо шъэф 
зэхэмыфым узэлъештэ..."
Хъярыми, нэшхъэягъоми унагъом къыпыщылъ зыхъукIэ, зыфагъэхьазырыныр хабзэ афэхъужьыгъэу, адыгэмэ егъашIэм ахэлъ: унэ кIоцIыр зэIахы, зэрафэлъэкIэу 
агъэ кIэракIэ, щагум дэIабэх, чэу-къэлапчъэмэ ахэупхъухьа жьых, ахэкIодэщт былымым фэсакъых, хъардж зышIын 
зимыIэм къыпэблагъэхэм цукIэ мыгъасэхэр, гъэлъэхъу 
пщэрхэр фагъашхэх.
НыбжьыкIэзэ янэ-ятэхэр шъхьарыкIыжьыгъэхэми, 
Къэлэкъутэ къыхалъхьанэу игъо зыфифэжьыгъэхэр пкъырыхьагъ, лIыпкъым еуцофэ, нэмыкI шэн-хабзэхэу зыфыщыкIэрэр гъунэгъумэ, чылэм дэсмэ, къешIэкIыгъэ шъэогъумэ къахихыгъ, адыгэ гупшысэмэ къахэтэджагъ. Къыпыщылъ хъярымкIэ нэбгырэ зытIущ нахьыбэ хэщ-ощ 
ышIыгъэп, ышыпхъу цIыкIуи риIуагъэгоп, ау унэ кIоцIымкIи, 
щагумкIи, нэмыкIхэмкIи зэупхъужьыгъэх, ащыгугъыкIи 
арэп, пщы унагъоми, шъэогъухэми, нэмыкI гъунэгъухэми 
яадыгагъэ зэрамышхыжьыщтыр ешIэ, Хьатаий IэнэкIэу 
къызэримыгъэзэжьыщтыр нафэ.

--- Page 252 ---

ГушIу къыпфызиIэр къызэрэпфэгумэкIыщтым, хьалэлэу, ыгу пыкIэу къызэрэпфэулэущтым къыримыгъэхъумэ къыщимыгъакIэу, гужъ къыпфызиIэр къызэрэотIэщтым Къэлэкъутэ егупшысэщтыгъэп, къэщэн Iофым ащ 
фэдэ къыхэхьаныр пкIыхьэкIи ышъхьэ къихьэщтыгъэп. 
Пыий, джэгъогъуи зэриIэр ымышIэкIэ арыгъэп. Ацумыкъуи, 
Псэмыти, Хьатаий жэ пытэх, лIыгъи, цIыфыгъи ахэлъ, икъэщэгъу пIалъэ цIыфмэ зэрахамыутхыдзэщтыр ешIэ. Ау 
Мамый чыжьэу щыIэми, Нэкурэ къызэренэцIырэр, ибгъэжъ Iэбжъэ-лъабжъэхэм адэлъэу Къырым ыхьыным 
къызэрэфалъэрэр ащ къыгохъожьы. А гухэлъ бзаджэм 
дэгъоу щыгъозэгъэ Онэтыгъуи Къэлэкъутэ ихьанэ-гъунэ 
зэхъужьым, игугъу къыфишIыгъэп. Хэт ышIэра, Нэкурэ 
зэрикъэщэныр е ышIэщтыгъэп, е къыриIонкIэ щыгъупшэжьыгъагъ, е ыгу къыхэуIэным фэягъэп. Ары шъхьакIэ, 
бзэджэнаджэр тхьакIумишъэкIэ къыодэIуашэ, нишъэкIэ 
къыплъэплъэ, лъэкъуишъэкIэ къыокIу.

--- Page 253 ---

Нэкурэ идэкIогъу пIалъэ къызэрэсрэр Мамый къызынагъэсым, шыблэу зыритэкъухьагъ, пчыкIэу къызэтечыгъ, 
ынэмэ машIор къакIихэу ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхызэ, 
гукIэ хэкуукIыгъ: "Сэщ фэшъхьаф дунаим лIы къытемынэжьыгъэми, Къэлэкъутэ бгъэкъэжъым ар къыдэзгъэхъунэп. Дзэгъащтэ ихьабз уд шъхьэпси фэшъуашэр езгъэгъотын! Къэзэрэщэщтых сидэхэжъхэр, къэшъощтых, 
уджыщтых, пIэ фабэм зэдыхэлъыщтых. Армэ шъузыхэхьагъэр, джэгум ычIыпIэ бэным шъукъыдэзгъэплъын, шъуикъашъхьи сыщыуджыжьын!.."
- Тыгъурыгъу пIонэу, унэхэр къитIэтIэу сыд укъыкIысэплъырэр? - Мамый бзылъфыгъэ хыем техъупкIагъ.- Модэ, 
Iанэ къысфэшI,- Марям фэгубжыгъ.
- Къэбар дэй къыпфахьыгъэмэ сэIошъ, сыгуи, сыли 
къыпфэузы, Мамый...
- Угуи, пшъхьи слъэгъунэу сыфаеп,- Мамый джыри 
нахь лъэшэу къызэкIэнагъ.- Сыдигъуа сэ къэбарышIу 
адыгэхэмкIэ къызысфикIыщтыгъэр?! - Ау бзылъфыгъэм 
ицыхьэмышI ардэдэм ышъхьэ къеуи, зыкъызэблихъужьыгъ: - Сэ мыдыкIэ хъаныр къысщэгугъы, модыкIэ 

--- Page 254 ---

згъэкIуагъэхэм абзэгухэр пашхыкIыжьыгъэхэу къысфагъэзэжьы.
Марям зекIыжьым, Мамый зэрэтIэкIыхьагъэу, зыбгырыузэ заулэрэ джэхэшъогур рикIукIыгъ, етIанэ ыбгъэ 
дэгъэзыягъэу, мыгъо нэплъэгъукIэ ыIэнтэгъуитIу дэплъэу 
пIэм хэгъолъхьагъ, шъхьэм къыдифыегъэ лъы бзаджэри 
ежъухыжьэу ригъэжьэгъагъэми, ыгу илъ цIэпIагъэм фигъотыщт гъогум лъыхъоу еублэ, ежь ышъхьэкIэ хэмыхьэу 
игухэлъ къызэрэдэмыхъущтыр ышIошъ ыгъэхъужьзэ, 
гуIэнкIэ зифапи, унэм зыридзыгъ...
Чэщыбг щынэгъончъэм Мамый хы тIуалэр къызэпичыгъ, исэмэгукIэ Сэрбай нэгу кIыхьэри къыгот. Ащ фыреплъэкIзэ, къин къыщымыхъоу зэригъэдэIуагъэм кIэгушIу, 
Долэт-Джэрые ащ IокIэфэ ыгу щышIагъэр, тырку-урыс 
шъэф зэзэгъыныгъэм икъэбар ежь зэрэгугъагъэу адыгэмэ 
зэраIуамылъхьэрэм зэрзэщифыгъэр хъаным гуапэ зэрэщыхъугъэр, ежь мафэри, пчыхьэри илъэсэу къыщыхъузэ, 
къинкIэ зэригъэкIуагъэр ыкIыб хъугъэшъ, игухэлъ бзаджэ 
къыдэхъуным зырегъэгупсэфылIэ, Тахъупщым зэрэIукIэщтым егупшысэ.
Аужырэ илъэсхэм гъэтхэ пасэр Тахъупщым къинкIэ 
рихыщтыгъ, гъэмэфэ фэбэшхори къекIущтыгъэп, гъэжъые 
мыфэбэ-мычъыIэр къызысыкIэ ары ыгу жьы зыдэхьажьыщтыгъэр.
Чэщым ыблыпкъ икIыгъэу къагъэущыгъэ пщы хэкIотагъэр итеплъэ-IуплъэкIэ уз имыIэжьым фэдагъ, загъорэ 
Мамый къызэрэтефэщтыгъэу, пскэми зэшIуитхъыжьырэп, 
тхы уфэгъэ нэгу псыгъо папцIэу апашъхьэ ис, чъые нэ хъонажъуи хэплъагъорэп, ынэ цIыкIухэмкIэ сакъэу къаIоплъыхьэ. Мэхьэнэнчъэ гущыIэхэр зызэфашIыхэхэм, шымэ 
къалъыплъэнэу Сэрбай унэм зекIым, Мамый гуIэнкIэ 
тыжьын бгырыпхыр къышти, Тахъупщым фищэигъ, дышъэ 
чысэри ригъэгъусэжьзэ, мэкъэ дэгукIэ кIэлъиIожьыгъ:
- Сэрбай езгъэлъэгъунэу сыфаеп. Мыхэр къыпфысиIэ 
лъэIум ипэгъокIых.
- КъыпфэсшIэжьыщтыр сшIэрэп, Мамый, сэркIэ угу 
тIупщыгъэ зэпыт,- нэгу зэлъэгъэ псыгъом гушIопсыр 
тырихэу Тахъупщым зипхъуати, ратыгъэхэр шъхьэнтэ 
чIэгъым чIикуагъэх, сыд раIуагъэми ыгъэцэкIэным фэхьазырэу Мамый къыIуплъагъ.

--- Page 255 ---

- ЗыгорэкIэ тицIыфмэ ащыщ къыоуалIэмэ, тыркуурысмэ зэдашIыгъэ шъэф зэзэгъыныгъэм сигъэгумэкIэу 
сыкъэкIуагъэу яIу, лIы хэфэ цыхьэшIэгъухэр орырэ сэрырэ 
къызэдэдгъотыгъэхэу агурыгъаIу. Хъаным имыщыкIэгъэ 
гуцафэ къысфишIынэу амал зимыI. Сыгу зэщифэу сыкъызфэкIуагъэр фэшъхьаф: Жаные имыфэжьэу адыгэ 
лъэпкъымэ ахэутэшъухьэгъэ Къэлэкъутэжъым Дзэгъащтэ 
ыпхъу къызщищэт пIалъэ зэфашIыгъэу къэбар къысэIугъ. 
Ори ащ ущыгъуазэн фае.
- Олахьэ зэхэсымыхыгъ,- Тахъупщым зытетыр къыIуагъ.
Узщыгугъырэр уидэогъу аIо. Мамый дэоным хэкIынышъ, кIэнэкIэлъэ-лакъырд гущыIэ Тахъупщым фидзы 
шIоигъуагъ: "Хьалыгъу огъэшъу, къолэжъ жэукъэу уашъом 
уеплъыхьэ, а тIэкIур умышIэмэ, сыда дунаим узфытетыр?" 
Ау къызфэкIогъэ IофымкIэ ыгу пиутыным тещтыхьагъ, 
зэрифэрэр ежь ышъхьэ фэмыгъэхьыгъэу гуригъэIуагъ:
- ЛIымэфэ лIыжъыр Жаные зэрэщагъэлъапIэрэм 
ущыгъуаз, зиусхьан. Къэлэкъутэ ащ благъэ зыфэхъукIэ, 
ыкIуачIи, уасэу фашIырэми заIэтыщт, Шъэбэкъупщыми 
пэблагъэшъ, ори ппэ жьы къырагъэкIыжьыщтэп. Дунаир 
кIодыжьыщтми, а нэбгыритIур зэпэIапчъэ тшIын фае.
- Сыд тшIэмэ хъущт?
- Узыфаер шIэ! - Мамый ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.- Къыпфэшъыпкъэ цIыфхэр ублэгух, афэпшIэщтым 
ушъхьамыс, атебгъэкIуадэрэр сэ къыфизгъэкъужьыщт. 
Жъугъэщынэх, жъугъэкIэзэзых, шъузэрашIомыкIыщтыр 
ашIошъ жъугъэхъу. Ахэмэ апхъу Къэлэкъутэ къызпамыубыткIэ, нэбгыритIури Iурагъэхынэу уиIумэтмэ афэгъэпыт.
- Жаныемэ тыкъашIэмэ, дунаим тытырагъэтыжьынэп,- Тахъупщыр къызэкIэщтагъ.
- Угу умыгъэкIоды. Ори, сэри такIыб къырым хъанышхор зэрэдэтыр зыщымыгъэгъупш...
Пчэдыжь шхэгъур зэрэзэтекIэу, Тахъупщым ежь 
зэримыпэсыжьрэ Iофхэр зытыригъэкIэрэ ЦохъопщымкIэ 
зыригъэхьыгъ. Пщы щагу игъэкIотыгъэм шыухэр 
зыдэпсыхэхэм, азыфагу зи къыдэмыхъухьагъэм фэдэу, 
Цохъопщыр ишъэогъугъэм къыпэгъокIыгъ. Тахъупщым 
зыримыгъэукIыхьэу илъэгъун ышъхьэ фырихыгъ. Цохъопщым зэхихыгъэр шIомыIофэу тахътэм зыригъакIи, 

--- Page 256 ---

ыIэхъомбэ кIэко пщэрхэр ыныбашъхьэ щызэридзагъэх, 
имышэныгъэу, цIацIи, губжи хэмылъэу ынэпIажъохэр 
тыригъаплIэзэ, къыупсэлъыгъ:
- А Къэлэкъутэ кIэлэжъэу узщыщынэрэр фаехэмэ, 
Шъэбэкъу шъхьэнэкIым ычIыпIэ рарэгъахь, хьау аIомэ, 
пачъыхьэ арэшI, сэ къурэуи къисыдзэрэп. Ащ себгъэбэнынэу укъысфэчъагъэмэ, ошэхъу. Хэсэ пашъхьэм цIэIужь 
сызипшIыхьагъэм ыуж, шъэогъукIэ сыкъыпщыгугъэу, 
мышъэм себэныныр хэгъэкIи, чэтыу Iэсэжъри щыхьагъу 
сшIыжьынэп.
- Ара лIыгъэу пхэлъыр? - лъэу кIэтыжь тIэкIур ынэгу 
къыкIигъэзыхьагъэу Тахъупщыр къызщылъэтыжьыгъ.- 
УзэкIокIыгъ, пшъхьэ цыхьэ фэпшIыжьрэп, о къыпщыгугъыри ощ нахь дел!
- УикъэшъуакIэ сиуджыкI,- Цохъопщым къыфыпиупкIыгъ, тхы уфэгъэ бгъузэм нэплъэгъу лакъырдыр къытыридзагъ нахь, тахътэм къытехъыикIыгъэп.
Ибайколхэр къыкIэхьэ-къыкIэмыхьэу шы шхъонтIэ лъэ 
псынкIэр хьапкIыкIэ Тахъупщым къефыти, сызэхахы 
ымыIоу, Цохъопщым хъонэу ыгукIэ рихырэр загъорэ ыжэ 
къышIудэхъушъутыщтыгъэ, дишIи, димышIи тыриупцIэн 
къыгъанэщтыгъэп. Ащ ыгу зытырегъэпщэхахэм, Мамый 
къыIэкIидзэгъэ тын лъапIэхэр ышъхьэ къеожьыгъэх, 
гыен-бгэным хэхьагъ: "Алахьыр ары сэдакъэ хэбдзэу 
укъэзгъэнэныр, делэжъ, цIыфэп, чэцIэп сызфэкIуагъэр. 
Сэ дышъэ тIэкIуи естын, къемызэгъ хъумэ, сышъхьасынэп, 
чысэр фэсыуныкъун сIогъагъэ. Зышъхьэ имыкъурэр 
уцогъу сшIыгъэшъ, зыкъесэгъэушъхьакIу. О пшъхьэ ащ 
хэлъми, а Къэлэкъутэ кIэлэжъым сэ ыпсэ Iуязгъэхын, Дзэгъащтэ лIэкъолъэшми, ыпхъуи анэхэм къужъыпс къакIязгъэфын, егъашIэм ащымыгъупшэжьын лажьэ хязгъэдзэных! 
Мощ фэдиз бгырыпх кIэракIэри сIэ къихьэгъахэу згъэхьаулыенхэуи? Хьау, етыжь Iоф щыIэп. ФэкъолI нэIуагъэри, 
пшъэшъэжъ цIыкIури чысэм илъ дышъэм ызышъанэ ыуасэхэп. Цохъожъ нэбалэм семылъэIумэ, сэ сиIэба сызыфаер 
къысфэзышIэн? Мо сауж ит байколхэм ясэрэIокI къодыий 
ары ныIэп, уиныжъми, узэIатхъын..."
ЫгукIи, ышъхьэкIи зигъэгупсэфыжьыгъэу Тахъупщыр 
ищагу дэхьажьыгъ, шым къырагъэпсыхыжьи, хьакIэщ 
пчъэкъопсым теIэбагъэу пскэр къыщыхьагъ, ерагъэу 

--- Page 257 ---

зиIажэзэ, Iупсым дыхэтэу лъы тIэкIуи къыIукIыгъ, жьыр 
фимыкъоу заулэрэ щыси, гъолъыгъэ, шъхьантитIур ышъхьэ кIэлъэу, пIэкIор бармэкъым зыригъэкIыгъ. Пскэри 
уцужьи, ижьыкъащи зыпкъ зеуцожьым, нахь къыпэблэгъэ 
байколхэр зырызэу къырищэхэзэ, Iазэ зыфэхъугъэ 
лъэбгъудзыным фиублэгугъэх, пстэумэ апэу Iор Трамхьаблэ къыдагъэтэджэным фиузэнкIыгъэх.

--- Page 258 ---

Нэкурэрэ Къэлэкъутэрэ яусэигъэхэу чылэм къыщежьагъэхэр гъэмысэн-гъэпыутын гущыIэхэр апэ зытхьакIумэ 
иIуагъэхэм Цырацэ ащыщыгъ. Ышъхьэ папцIэ гъэцэцэжьыгъэу иныо щагум къызыдэфэрзэжьым, гъэстыныпхъэр 
зэпиупкIэу пхъэтэкъэжъым шъхьарыуфэгъэ Жъажъые 
нэчапэкIэ фычIэплъи, гъумытIымыгъэ: "Щагум дэбгъэкIынэу амал зимыI, дэгъуми, дэими къэбар горэ къымыхьэу 
къыгъэзэжьыщтэп, Тхьэм шIоу къычIегъэкI...- ардэдэм 
ыкъо шъхьэм къыфечъагъ.- Тиделэ шIоигъэ горэ ышIагъэу 
къыраIогъэна? Ары нахь, тхьамыкIагъо къэхъугъэмэ, 
зиупIэIужьмэ зэкошъоожьзэ, унэм зыридзэжьыщтыгъ".
Сыд фэдизэу ыкъо фэмылъэгъуныгъэ фишIыгъэу 
Жъажъые къышIошIыщтыгъэми, ихьадэгъуIэ тырищэеным 
ыгу нигъэсыгъэми, гумэкI-гуIэ чъыIэр ышъхьэ къеуи, 
ыпкъы шъол од рычъагъ, зыкъиузэнкIыжьи, ыдэжь къэмысызэ, цIэцIэныр къезгъэжьэгъэ ныом жэIу щтэуIугъэкIэ 
Iуплъагъ:
- Сыда сэIо зэхэпIухьэхэрэр?
- Сэ сIорэр сэшIэ! - Цырацэ ыIитIу ыпчанэ ригъэуцуи, 
Iэ джабгъур ыбг къытырипхъотмэ, илIыжъ къыфигъэсысзэ, 
зыкъырихыгъ.- Дзэгъащтэ шъхьэ шIомытмэ, уишъэогъу 
нэшъу хъугъа? Си Мамые пае Нэкурэ сызэрехъуапсэрэр 
ясымыIокIыгъэмэ зыгорэм фэд, пчъагъэрэ ясIуагъ...
- Ужэ зэтелъхь, гъунэгъумэ зэхябгъэхыщт,- мэкъэ 
илъэшъуагъэкIэ лIыжъыр къеушъыигъ.
- Зэхязгъэхынэу арба къыкIасIорэр! - зэкIэкIон гухэлъ 
ныом иIэп.- Сэ сикIалэ изакъуа нэгъоймэ ахэхьагъэр? Боу 
уасэ къыфашIэу, къыдекIокIхэу ахэт, мылъкоу иIэм фэдизи 
типщыхэми пкIыхьыкIэ алъэгъугъэп. Ащ Нэкурэ блахышъ, 
фэкъолI кIэлэжъым, Шъэбэкъупщым зэригъунэгъум пае, 

--- Page 259 ---

раты. Цоп, чэмэп, унагъоп зэраIоу джэнэтым исыщтыгъэр 
джэхьнэмым радзэ, сэ сикIалэ...
- КIэлэ къабз! - Жъажъые зыфэмыIэжэжьэу къызбгырыугъ.- ЫцIэ къепIоу зэхэсэмыгъэх!.. Джэнэт къэбгъотыгъ. АдыгэлъыкIэ гъэшъокIыгъэ къонтхъыр ара 
узэрыгушхорэр?
- Хьагъу-шъугъумэ аIорэр пшIошъ огъэхъушъ, къэуухъумэным ычIыпIэкIэ кIэлэ закъор огъэпыи...
- Мыр пшъхьэ къисымылъхьэ пшIоигъомэ, санэIу икI! 
- Жъажъые обзэгъур тэкъэжъым къыхипхъотыгъ, ыпшъэ 
къыдэфэжьыгъэ шъхьатехъор ыгъэтэрэзыжьзэ, Iучъыжьрэ 
ныом кIэлъиIожьыгъ: - Джа пкъоу къысфэбгъэдахэрэр 
Къэлэкъутэ ыIэбжъэнакIэ ыуасэп...

--- Page 260 ---

Iом ылъакъохэр кIыхьэх, ытамэхэр лъэшых, зы псэ 
пытэу къэхъушъ, псэ минэу мэбагъо, гъогу зигъоткIэ, 
чылэм дэзэгъэжьрэп, гъунэгъу чылэхэри къызэпечъыхьэх, 
ушыукIи, улъэскIи, укIэхьажьыщтэп. Къэлэкъутэрэ Нэкурэрэ 
якъэщэн-дэкIон хэщэегъэ бгъуитIур ахьаджыщтыгъэ, ажэ 
къыдэтэкъурэр зышIошъ хъуи, мыхъуи чылагъомэ адэсыгъ.
Ау Iор ауж дэдэ зэхэзыхыжьрэр зыфэгъэхьыгъэр ары. 
Апэ Къэлэкъутэ къэбарым мэхьанэ ритыгъэп, пцIым ылъапсэ кIэкIы, шъыпкъэр иуутыми, къэтэджыжьы ыIуи, зигъэгупсэфыжьыгъ, етIанэ кIэгупшысыхьажьи, Псэмыт гъусэ 
ышIынышъ, ТрамхьаблэкIэ рекIокIынэу тыриубытагъ, 
шэщым чIахьи, ишыуш телъэкIыхьэзэ, онэ телъхьагъуи 
имыфагъэу, щагум къыщыIугъэ шы пырхъэ макъэм шэщым къычIищыгъ: Хьатай къэсыжьыгъ, пшъыгъашъуи 
тетэп, ынэгушъхьэ текъулъыгъэ тIэкIу иI, нэгущх чэфкIэ 
къыфыреплъэкIзэ, онакIэм пылъ зэкIоцIыпхагъэр къетIатэ. 
Ащ Къэлэкъутэ хъатэу пылъыгъэп, Iэпэубытым хэтэу, 
Iэбжъэнэ уж фэдэу ынэгушъхьэ рыщагъэм ыгъэгумэкIэу 
шъэогъум еупчIыгъ:
- Шым уидзыгъэмэ шIэ, хьауми чъыг къутамэм ребгъэщыгъа?
- Ар Iоф икъурэп, цIыфыIэ къутам ныIэп,- Хьатае 
ынэгушъхьэ IапэкIэ теIаби, Iэ сэмэгумкIэ ыIыгъ зэкIоцIыпхагъэм феплъыхыгъ.- НекIо, унэм тигъахь.

--- Page 261 ---

Нахьыпэрэ пчъэ Iупхъот-пэгъочъыр хэмылъыжьэу 
Дарые Хьатае къызыIоплъэм, ынэгушъхьэхэр шэплъыбзэу 
къызэкIэшIэтагъэх, ынэхэр гукIэгъу дагъэм къыгъэушъэбыгъэх, гум къыдэлъэтыгъэ Iупэщх кIэзэз макIэр ыIупшIакIэмэ арычъагъ.
"Е-е, мы слъэгъурэр сыд хьалэмэт! - Къэлэкъутэ гукIэ 
хэкуукIыгъ.- Сыд, сшыпхъу цIыкIу, къыохъулIагъэр? Хьатае тигъунэгъу Минсурэ ашыкъ зэрэфэхъугъэр пшIэрэба? 
СакIыб машIо къыдашIыхьагъ сIозэ, сагупэ шъыпкъэм 
нэмыкI къыщызэкIэнэ. Ар зыми щыщэп, зэгъунэгъу пшъэшъэжъыитIур зэтемыплъэжь ышIын..."
ГущыIи къымыIоу Хьатае етIысэхи, онакIэм къыпихыгъэ зэкIоцIыпхагъэр къытIэтагъ, хъулъфыгъэ шъуашэр - 
цыешхъо кIэпсыр ыутхыпкIи, пIэм тырилъхьагъ, гъончэджыри джанэри ащ ыкIыIу ышIыгъэх, щазымэ шIуцIэхэр 
джэхашъом тыригъэуцуагъ, хъурышъо пэIо шхъуантIэр 
аужырэу къыштэжьыгъ, ыIэбжымитIу пэIо кIоцIым ригъэджэгухьи, зеухъурэижьым, ари пIэгум ригъэтIысхьагъ.
- Мыхэр тятэ къыпфысигъэхьыгъэх, Къэлэкъут. ШIомакI нахь, шIуабэп. ТиунагъокIэ о къытфэпшIагъэр дунэе 
мылъку ыуас. Джары тятэ ыIуагъэр, дышъи, тыжьыни 
къыситыгъ. Мощ нэс былым къипфына, гъэлъэхъу заули 
къэтщэфын, унэм апэрэу къихьащт нысэм сэякIэ гори пэIо 
цIыкIу пылъэу Дарые щилъэнба.
- Арэп, ятэрэ ыкъорэ унагъо сышъушIыжьынэу сауж 
шъукъихьагъа сэIо?! - къыфашIагъэм ыгу къыригъэгушIукIэу, мэкъэхъу зэтетэкъукIэ Къэлэкъутэ щхыгъэ.
Дарые унэм зекIым, шъхьаныгъупчъэм иплъызэ, Хьатае къыIуагъ:
- Трамхьаблэ къызэсынэкIыгъэу мэзIапчъэм сыкъызычIахьэм, шыуищмэ сакъыкIэхьагъ. Азыфагу итыр мытIыр 
хьазыр, адыритIур, зэшыхэн фай, захьщырых, Iэпс-лъэпс 
пIуакIэх. ГущыIэм тыхэхьэгъэ къодыеу, хьэм укъыдырагъэшхэу къырагъэжьагъ, убэным хэкIхи, шъхьэкIохын-нэпэтехыным хэхьагъэх, лIы Iужъу пшъагом фэе-фэмыяшъоу 
къызIуидзыгъ:
- ШIулъэгъур кIуачIэкIэ къыдахрэп.
- Сыд ащ къибгъэкIрэр? - сэри къысхихэу сеупчIыгъ.- 
Ащ къысиIожьыгъэр... кIо хъугъэ, жэм шIоеу къыдэкIырэм 
утегущыIэн тефэрэп.

--- Page 262 ---

- Хьау, Хьатай, шIоими, къабзэми зэхэпхыгъэр къаIо,- 
Къэлэкъутэ къытепхъэшыхьагъ.
Ыжэ къыдэкIыщтым теукIытыхьажьэу Хьатае ышъхьэ 
риуфэхи, тIэкIурэ щытыгъ, етIанэ къинкIэ къыупсэлъыгъ:
- Нэкурэ хэбгъэукъуагъэшъ, лъэIу-убзэкIэ къыуагъэщэжьэу къаIуагъ.
- АI-анасын, ар Нэкурэ фагъэIуным къыпэу, сшъхьэ 
шIуахыгъэмэ нахьышIугъ,- ыгушъхьэ къыритхъэу Къэлэкъутэ хэщэIукIыгъ.- Орэп ахэмэ арихьылIэн фэягъэр...
- Сэри ащ шIу язгъэхьыгъэп. ГущыIэ шIоир лIы Iужъу 
пшъагом ыжэ къызэрэдэзэу, къэмэ тыкумкIэ ынэтIэбгъу 
сеуи, онэгум исыутыгъ, исэмэгукIэ готыгъэри, о зэрэпшIэу, 
Iэбжым-пэфаокIэ езгъэпсыхыгъ, ау къэбэнэгъу ифи, сынэгу 
къырицытхъагъ, ящэнэрэм, хьэщтагъ пIонэу къызэплъэкIыжьзэ, кIиIэжьыгъ... Тахъупщым ицIыфых...- Хьатае 
игущыIэ зэпигъэуи, ынэжгъ зэхигъахьэзэ, щынагъо зыхэлъ 
макъэкIэ къыухыжьыгъ: - О зэрипхъухьагъэу, шъузыщэ 
тыкIоныр хэгъэкI, хьэйнапэ тыхъущт: зэо-банэ къытишIылIэнэу Тахъупщым зигъэхьазырыгъ. Шыу зытфыхыкIэ 
шыуипшI пчъагъэм тафырикъущтэп...

--- Page 263 ---

Хъун къыозыIорэм уедэIумэ, укIэгушIужьы. Къэзыщэрэ Къэлэкъутэ ишыплIэ дэнэф пIуакIэр ынэгу ихъуагъэу 
Нэкурэ дэс, Ацумыкъо исэмэгу, ащ Хьатае къыгот, иджабгъу лъэныкъо зыIыгъ Даурырэ Псэмытрэ гушIу-нэшIукIэ 
шъэогъум къыфыреплъэкIых, улIа-сылIа зыIоу чылэм дэс 
шыу купышIур ауж ит. МэзIапчъэм къычIэкIыжьыфэхэ, 
шъузыщэ шыумэ нэплъэгъу сакъхэр гъогу бгъуитIумэ 
атырахыгъэп. Тахъупщым мэзым хигъэуцогъэ шыу нэгъуаджэхэр къэхъыягъэхэп - нэщтэгъэ нацIэкIэ шъузыщэхэм акIэлъыплъэщтыгъэх.
Къэнэшъыкъо чылэ гъунэм къэсыжьыгъэ шъузыщэхэм 
лIы мэкъэ зэтепхъэ-зэхаджэкIэ нысэщэ орэдыр къыхадзагъ:
- О-ри-да, дахэр къэтэща, о-о-о, шъукъыддежъыуа!..
Гъэжъые мэфэ чъыIэтагъэм зыхэзытэкъогъэ хъяр 
орэдым чылэр къыукъуагъ, Къэлэкъутэ ищагуи дэмыфэжьэу, икъэблэчъэIуи Iумыфэжьхэу гушIуакIомэ зэлъаубытыгъ. КъэзыщэгъакIэр ишъэогъу Псэмыт дэжь шъаокIэ 
екIолIэжьыгъ.

--- Page 264 ---

V
Адыгэхэр егъэшIэрэ чъыгым фэдэх. Лъэпсэ пытэ 
зэблэдзыгъэ-къыхэмыщкIэ чIым хэтых, къутэмэ зэпыщэигъэхэмкIэ дунэе бгъуиплIыр зэпаплъыхьэ. Зым къокIыпIэр илъэгъун, адырэм къохьапIэр иплъапI, ящэнэрэм 
къыблэмкIэ зещэи, нэмыкIым темырыр игугъапI. Шъхьэпэ 
зандэр? Ащ ошъогу чIэгъым зыщеузэнды, зыщеуфэ, 
идунай зэ щынэф, зэ щышIункI, шыблэ гъуагъуи, гъэбэжъу 
ощхи, жьыбгъи, огъуи ажэхэт.
Непэп, тыгъуасэп ащ зыхэтыр - адыгацIэр цIыфмэ ажэ 
зыдэфагъэм ыпэкIэ жэрыIо къэбармэ, тхыдэмэ, тарихъ 
Iэпэрытхымэ захэхьэгъэ лъэхъан чыжьэмэ ащыублагъ. 
Адыгэхэр лъэпкъ зэфэшъхьафкIэ гощыгъэх - абдзахэхэр, 
зыхыхэр, адэмыехэр, бжъэдыгъухэр, бэслъыныехэр, 
еджэркъуаехэр, жанэхэр, къэбэртаехэр, къосэгъухэр, 
кIэмгуехэр, мамхыгъэхэр, мыутIэхэр, мэхъошхэр, нэтыхъуаехэр, убыххэр, хьакIуцухэр, хьатикъуаехэр, шапсыгъэхэр. Абзэ-хабзэкIэ анахь апэблагъэмэ абадзэхэр, 
абхъазхэр ащыщых. Хьаблэ пэпчъ - чылэ, чылэ пэпчъ - 
хэгъэгу, кIэхъопсыхэми, зыфэмыяхэхэр адыгацIэр зыхьыщт 
хэгъэгу ушъхьафыгъ. ХьакIэщмэ защятIысэхыхэкIэ, дунаир 
зэфахьысы, хэгъэгухэр зэрагъафэх. КъокIыпIэмкIэ плъэхэмэ, персмэ атегущыIэх, къумыкъу шэмхъалыр аушэсы, 
къохьапIэмкIэ къырым хъаныр щахьаджы, къыблэмкIэ 
тыркухэр щаутхындзы, темырымкIэ урысхэр ягугъапI, 
ящынагъу. Iофыгъо къызэрымытаджэрэ унагъо щыIэп, 
джащ фэдэх лъэпкъ Iоф мыухыжьхэри. Ахэр байхэми, 
тхьамыкIэхэми афызэмыгъафэзэ, ямыхэгъэгу Iофхэм яIояшIэ ахалъхьэ, къотэгъу-гугъапIэкIэ къызхащэхэрэр, сишIушIэ симыгъо, сигъунэгъу сипый зэраIоу, екIи, шIукIи къазэрэфычIэкIыжьхэри макIэп. Ихэгъэгу лIы щыхъуным, 
игупшысэ хилъхьаным ычIыпIэкIэ нэмыкI хэгъэгумэ акъылыр 
афэзгъэшэсырэ адыгэхэри блэкIыгъэ тарихъым ихъоих.
Шъэбэкъупщыр Москва къызекIыжьым, Жаные зыкъызэрэщыфашIыгъэу, Темрыкъопщым илIыкIохэм къызагъэзэжьым, зэрэ Къэбэртаеу зыкъыщыфашIыгъэп. 
ГъэрекIо щегъэжьагъэу ичэзыу къэсыгъэу пщышхуагъэр 
Темрыкъо ыIэ илъ, ау пшIагъэр тэрэзэп, къэпхьыгъэ къэбарыр къытфэIотэжь раIорэп. ФэкъолIхэр, дезгъаштэхи, 

--- Page 265 ---

дезымыгъаштэхи, жэрыIокIэ яшIошI-еплъыкIэ тегущыIэх, 
Къэбэртае зи къимыхъухьагъэм фэдэу, апэ къезгъэжьэщтым ежэх. "ШъорыкIэ ар къежьагъэ орэмыхъу" ятэ 
Къайтыкъо ариIуагъэр ыкъуиплIмэ агъэцакIэ, анахьыжъ 
Пщыапшъэкъом ерагъэу зеIажэ, къэхъущтым паплъэзэ, 
мафэхэр IэкIэкIых.
Пчэдыжь горэм Къайтыкъопщым Пщыапшъэкъо аригъэщагъ.
- Сыд, зиусхьан, адыгэ дунаим щыкъэбар?
- ТыдэкIи щымамыр фэд, зиусхьан,- Пщыапшъэкъо 
ятэ риIожьи, рамыгъашIэрэр зышъхьэримыгъэкIэу, шэны 
зэрэфэхъугъэу еупчIыгъ: - Сыдэу ущыт, тят? Нычэпэ 
угупсэфыгъа?
Къайтыкъопщыр щхыпцIыгъэ:
- Сэ сизытети дунаим изытети зэпхыгъэ. Адыгэ дунаир 
мамыр фэд оIомэ, шъыпкъэ. Сэри джаущтэу къысщэхъу, 
ау тынэ къаплъэзэ, зытэгъэпцIэжьы. Дэгъу бжыхьэ хатэхэр 
зэрэIуахыжьрэр, мэщыр зэраIожьрэр, бжыхьэ мафэр 
зэрэфабэр. Урыс къэбарыр фэкъолIмэ зэрягуапэр, пщымэ 
зэраушъэфырэм сигъэразэрэп. Джар тIомэ, тIуагъэм 
тегупсэфылIэжьэу тыщысызэ, Темрыкъо пщыуалый 
шъхьэнэкIым теунэхъулIэщт. КъытэупчIыжьырэп, къытэусэжьырэп, зыфаер ешIэ. Джы зыкIэлъэIугъэм ежэу тIысыжьыгъэ. Ащ ыцIэрэ о пцIэрэ къарыкIрэр ошIа, зиусхьан? 
- Къайтыкъо лIыжъыр ыкъо ынэгу гуфаплъэу кIэплъагъ.
- ТцIэмэ къарыкIрэр къэшIэгъуаеп, тят,- Пщыапшъэкъор IущхыпцIыкIыгъ.- Ар темырым ыкъу, сэ пщымэ 
апшъэм сырикъу.
- Ар зыдэошIэжьмэ, темыр урысым ыкъо земыгъэгъэдел.
- КъызгурыIуагъ, зиусхьан.
- Сыд къыбгурыIуагъэр?
- Е къохьапIэмкIэ сэшэсы, е къокIыпIэмкIэ зысэгъазэ.
- Ар хъущтэп.
- Къырым хъанымрэ къумыкъу шэмхъалымрэ яз 
сэIошъ ары.
- Долэт-Джэрые чыжьэ, Будай шэмхъалыр благъэ. 
ТIури тишIу, тимахъулъэх. Къырым хъаным тыкъеджэмэ, 
иджэгъогъу адыгэ чIыгубэмэ къапхырыкIыщт, къумыкъу 
шэмхъалыр чэщ-зымафэкIэ Тэрч нэпкъ къытехьащт, 

--- Page 266 ---

Бекбулат хъанри нэгъой нысэ Алтынчэчэ нэкъикIри 
Астрахъан дэсыжьхэп, адырэ Мэлхъурыб шъхьэ псыгъори 
зинысэ нэгъой хъанэу урысмэ зыгуащагъэри зыкIэмыIэжь 
хъугъэ. ТэркIэ ар нахьышIу. Пщышхо уалыим изекIуакIэ 
Къэбэртае щыфагъэгъущтэпышъ, узэрэфэе шъэфкIэ 
упсэунэу Iизын осэты, ау пIалъэр бжыхьэ мазэмэ ашIокI 
хъущтэп.
"Темрыкъо шъхьэкъэб нэкIымкIэ тэмыгъэшIэгъагъэм 
о уилажьи сэ силажьи хэлъ,- Пщыапшъэкъо игые шъхьэм 
къышIуечъагъ,- иIоф сшIэщт зысэIом, къысфэбдэгъагъэп. 
Еплъ джы къытэхъулIагъэм. Хэта зышIагъэр пщышхо 
уалыим дунаир ыхъожьынышъ, Къэбэртэе пщыгъор чэзыукIэ Темрыкъо нэсыныр. Джаущтэу сызекIогъагъэмэ, 
пщы уалый IэнатIэм сэ нахь пэблагъэ сыхъущтыгъэ. Джы 
кIыбгъэ зыкъытфишIи, ежь темырымкIэ плъагъэ, плъэгъэ 
къодыеп, лIыкIохэр ыIопщыгъэх, шъукъыткъоуцу ариIуагъ, 
зыплъыхьэкIо-къэбарыхьхэри къыздащагъэх. Къэбэртэе 
пщышхом ышIагъэр зэрэмытэрэзыр типщмэ къагурыIорэба? Къотэгъу къыфэхъунэу зэлъэIугъэр Къырым хъаныгъоми, Тыркуеми, Къумыкъу шэмхъалми япый джаур... 
Темрыкъо ыпэкIэ Будай къумыкъу шэмхъалыр Урысыем 
кIуи, Персым сыщыухъум, сызгогъэуцу зыреIом, къыкIыфэмыягъэр джы къызгурэIо: Будай шэмхъалыр ДолэтДжэрые хъаным зэрэготыр ары. Тэри ащ тыгот, ау Темрыкъопщым тырипыишъ, ыIорэр къырегъэкIы, жаные 
Шъэбэкъупщым фэдэу къегъэгугъэ, ыкъо нахьыкIэ 
Сул тIани ыдэжь къегъанэ. Аущтэу Къэбэртэе пщышхор 
зекIощтмэ, тэ тизакъоп, зэрэадыгэ лъэпкъэу, хитIу зэфагу 
дэлъ шъолъырыр, Iоф хидзэщт. Нахь чыжьэу хэмыхьэзэ, 
зыгорэ къыфэмыугупшысыгъэ хъущтэп..."
- Сыд пфызэхэмыфрэр, зиусхьан? - Къайтыкъопщыр 
зызэхэзыуIубэгъэ ыкъо еупчIыгъ.
- Гурэ псэрэ зэрэшIэ зыфаIорэр шъыпкъэ,- Пщыапшъэкъо игупшысэмэ къахэужьыгъ,- сэри къэпIуагъэр 
сшъхьэ илъыгъ. Ау нэмыкI горэми сегупшысэ, къепIолIэщтыр сшIэрэп, зиусхьан.
- СыкъэдаIо.
- Тэри Сулейман тырку султIанымкIэ зыдгъазэу, тетхьаусхылIэмэ?
Къайтыкъопщыр джыри кIэщхыкIи, ышъо къызэокIыгъ:

--- Page 267 ---

- Тхьаусхэн, лъэIон, убзэн гущыIэр зыщыгъэгъупш. 
Алахьым ишыкуркIэ ащ фэдэ чIыпIэ тилIакъокIэ титэп. Куцэр 
теуцогъу-теуцогъумэ, тэри къэбэртэе пщышхуагъэр 
къыднэсыщт. Ау ащ къизгъэкIырэп Тыркури, Къырым 
хъаныгъори, Къумыкъу шэмхъалыри дэдзых тшIынхэр. 
ИщыкIагъэмэ, УрысыемкIи зыдгъэзэщт, Персри зыщыдгъэгъупшэщтэп, ахэми къангъэбылъ тадешIэщт. Ар 
джырэп, етIан, Къэбэртае бырсыр къитэджэнымкIэ, пщыуалыим икъончагъэ цIыфмэ зэхашIыкIынымкIэ тэ джыдэдэм 
къумыкъу шэмхъалыр тищыкIагъ. Ащ Къэбэртэе кIоцI бэ 
къыщигъэкIэпIыщтыр, Темрыкъо ипщыуалыигъи ащ 
хэкIодэнкIи пшIэхэнэп. Сигуапэ, сикIал, ащ фэдэ хэкIыпIэмэ 
узэрягупшысэрэр, уиакъыли, уинэплъэгъуи зэранэсырэр. 
Пшъхьэ зыщеууфэхыни, зыщыпIэтыни щыIэныгъэм бэ 
къыщыхэкIыщтыр, ау зыгорэм ыпашъхьэ зыщыбгъэцIыкIуным ыпэкIэ пфэшIэщтым щыщ къэбгъанэ хъущтэп. 
ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы аIо.
- Ар шъыпкъэ, зиусхьан, ау Iофыр ащ нэтымыгъэсынкIэ усэгъэгугъэ.
- Тхьауегъэпсэу,- лIыжъ мэкъэ псыгъокIэ джыри 
Къайтыкъо кIэщхыкIыгъ,- сикIэлэгъугъэ илъэсхэр сщыбгъэгъупшэрэп. Гушхогъэ-псынкIагъэ къысхафэ зыхъукIэ, 
уятэжъ къысиIощтыгъэр ошIа? ПсыикIыгъом унэмысэу 
плъэкIапIэ дэмыщай.
- КъызгурыIуагъ, тят,- гупшысэ зыхэлъ мэкъэ шъабэкIэ 
Пщыапшъэкъо къыIуи, IущхыпцIыкIыжьыгъ.
- Ар сэзгъаIорэр хьакIустэлыпсыми цIыфыр етхьалэшъ 
ары. Къумыкъу шэмхъалым узыфакIокIэ, нахьыпэрэ 
тео-телъэтыжьмэ афэмыдэу, Темрыкъопщыр зэрэIуригъэхыщт кIочIэ пытэкIэ къыфэкIонэу еIу. Тэрч Iушъо адыгэ 
нэIуагъэмэ ахигъотэщт мылъкум фэшъхьафэу тэри 
тызэретэщтыр гурыгъаIу. Федэ хэмылъэу джырэ дунай 
зыми лъэбэкъу фидзыщтэп. ЕтIани ар блэгъэфакIоп, заокIэ 
къэкIощт...

--- Page 268 ---

Тэрч Iушъо мафэр щыфаб, щышъаб. Тыгъэм нэфыпсыр 
зэритэкъокIзэ, мыгузажъоу ошъочапэм къыдэсые. Пщэф 
кошэ гъощагъи огум итэп, къурэ шъхьапи уцы тхьапи 
зыгъэсысын жьыбгъи къыкIэпщрэп. Зэмышъогъу пкIэшъэ 

--- Page 269 ---

шъабэхэмкIэ чъыгхэр чIым тещхыкIых, загъорэ къаIэпызырэ тхьапэхэр, жьым хъэренэ щешIэхэзэ, етIысэхых. 
Пхъэшъхьэ-мышъхьэ кIасэхэр, сыдигъо шъуIэ къыднэсыни 
тыпышъучыжьыщта аIорэм фэдэу, нэгуплъ-нэгуфхэу 
тхьапэмэ къахэплъых, сэнэшъхьэ Iэрамхэм къутамэхэр 
ращэхых, конхэр лэжьыгъэкIэ ушъагъэх, бжьыныр, щыбжьый, натрыф блэрхэр абгъумэ, лъэгуц кIэсэнмэ къапэщых, мэкъу хьандзохэр, кIэутэн орзэ Iатэхэр, натрыф 
щэпкъ зэусэигъэхэр къакъыр кIыбымэ къадэщых.
Бжыхьэ жъонри ыкIэм фэкIо, мэщ утыжьыгъэр унэгъо 
хьамэмэ къатыращыжьы, конмэ аратакъо. Джэнч кIэчыжьыгъэри тыгъэкIэ агъэгъу, зигъо хъугъэр унэ кIашъомэ шъопхъэу атыратакъо.
Мыгъэ фэдэу лэжьыгъэхэмкIи, пхъэшъхьэ-мышъхьэмкIи гъэбэжъу хъугъэу тэрч адыгэмэ къызамышIэжьырэр 
бэшIагъэ. Мыхэмэ язакъоп, Бэхъсан лъэныкъокIи, IошъхьэитфыкIи, БэслъыныекIи, АбадзэкIи ары. Сыдигъуи 
къушъхьэм зэрэщыхъоу, бгырыс бэлъкъармэ яIоф хъатэп.
- ТалъэныкъокIэ гъэбэжъу щыIэмэ, бэлъкъархэр тхэлIыкIынхэп. МэщкIэ къытахъожьын былымыр яхъой.- 
Темрыкъо Iанэм къыдыпэс урыс хьакIэмэ бэлъкъархэмкIэ 
къыIуагъэр афызэхифыжьыгъ.- Къытхахьэхэмэ, ямыIэмкIэ зи апэтыубытырэп. Гъунэгъум фэгъэхьыгъэу, хьакIэ, 
тэ адыгэмэ гущыIэжъыбэ тиI. Гъунэгъурэ гъончэджырэ 
аIо. Арышъ, тинахьыжъмэ къызэрэтфыщанагъэу, гъунэгъур зыгъэпыутрэм ежь зегъэпыутыжьы.
"ТызихьакIэхэр тэ тызэрэмыгугъагъэу къычIэкIых,- 
Плещеев Григорий лIыкIом, Къэбэртае щилъэгъугъэхэр 
ынэгу къызэлъыкIэтэджэжьхэу, гукIэ ыIуагъ.- Хэгъэгу 
дахэ, хэгъэгу гъэбэжъу исых. Хэгъэгу сэIо шъхьакIэ, пщыгъо-пщышхокIэ гощыгъэх, ар хэгъэгу хъуна... ЧIыгу бай 
аIыгъ, етIани цIыкIоп. Гъогу тызфытехьащт Шъэбэкъу 
пщышхуагъэр зыщиIыгъ Жаные унэсыным мэзэ пIалъэ 
ищыкIагъ аIуагъ. ТыздэщыIэ Къэбэртаеми лIэкъо-лIакъоу, 
чылэ-чылэу щызэпыщытых. Пщышхуагъэр зыхьрэм 
ицIыфмэ яIоф нахь къыщекIы. Типачъыхьэ хэгъэгум щишIэгъэ зэугъоилIэн Iофыр мыщ щымышIэщтмэ, нибжьи хэ гъэгу 
яIэнэп. Ар тэ тиIофэп, аущтэу зыIорэми дедгъэштэн 
тыфитэп. Персымрэ Картлымрэ ягъогу къытфызэIуарэхи, 
нэмыкI тыфаеп. Адэ, адыгэмэ яхы ШIуцIэ Iушъо? Типачъыхьэ зэриIоу, ари анахь Iофышхо зэшIомыхыгъэу тиIэмэ 
ащыщ..." - игупшысэ къызэлъычъагъэмэ зызэрачIигъэогъащэр хигъэкIокIэжьэу, Плещеев дзэпщ лIыкIор ышъхьэ 
пхъотагъэкIэ къэупчIагъ:
- Сэ сшIэгъэ тIэкIумкIэ, зиусхьан, жъулэжьрэр шъушхыжьэу шъупсэурэпщтын. Хэгъэгу зэхэщагъэ джы нэс 
зэрэшъуимыIэр сэгъэшIагъо.
- Адыгэмэ хэгъэгу ямыIэу щытэп, хьакIэ,- Темрыкъо 
ренэу зыгъэгумэкIырэр шIошъхьакIоу къыIуагъ, ежь зыфаемкIи къыухыжьыгъ,- хитIум азыфагу дэлъ чIы шъолъырыр 
тэркIэ егъэшIэрэ Адыгэ хэгъэгу. Ау зы пачъыхьэ, шъуи 
Урысые фэдэу, зэримыIэр гукъао.
- Тэ типачъыхьи ащ егъэгумэкIы,- Iофыр аущтэу 
щымытыгъэми, гущыIэ гущэфкIэ джау сыдми Плещеевым 
къыIуагъ, зэмыжэгъэ чIэгъчIэлъ джэуапи къыпагъохыжьыгъ:
- ГъэшIэгъоныр, хьакIэ, джа дэдэр тырку султIанми 
къытеIо.
- Ащыгъум зэрэмышIэхэу хэгъэгу пачъыхьитIур 
къышъуфэгумэкIы,- Плещеевым къыIуи, нэкIу шъуашIом 
сэмэркъэу макIэр ригъачъэзэ, къяушъыигъ,- зыздэжъугъэзэщт лъэныкъомкIэ зыхэшъумыгъэукъу.
- Тыхэукъоми тыхэмыукъоми, УрысыемкIэ зыдгъэзагъ,- Темрыкъуи иджэуап кIэкIыгъэ.
"Шъуядж мыхэмэ джы цIыф IэлкIэ!..- Плещеевыр 
гукIэ зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.- Щепотевымрэ Вишневецкэмрэ аIорэр сшIошъ хъущтыгъэп шъхьакIэ, сэр-сэрэу сяолIагъ, гъогу садытетыгъ, джы сахэт, сахэс. Темрыкъо зиусхьаным изакъоп, пщыхэми, оркъхэми, фэкъолIхэми, унэIутхэми садэгущыIагъэми, IупкIэ-гупкIэх, 
ягулъытэ бэмэ анэсы. ЯцIыф зэхэтыкIэ-гъэпсыкIэхэр? 
Нахьыжъ-нахьыкIэхэм зэфыряIэ шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэр? 
Сильвестрэрэ Адашевымрэ егъашIэм мыхэмэ ахэсыгъэхэ 
фэдэу гъогум сыкъытехьаным ыпэкIэ сызхагъэдэIуагъэр 
сынитIукIэ слъэгъугъэ. Лъэпкъ дахэ къызэрэхэкIыгъэхэр 
яхъулъфыгъи, ябзылъфыгъи агъэгъуащэрэп..."
Унэр къызэлъигъэнэфэу Гощэунэе Iэпс-лъэпс псынкIэр 
хьакIэщым къихьагъ, ыуж ит джэхэшъотет кIалэм ыIыгъ 
пхъэшъхьэ-мышъхьэ лагъэхэр къыIихыхи, иIэбакIэкIи, ыпкъ 
щэикIэкIи зыфэсакъыжьызэ, хьакIэмэ апашъхьэ Iанэм 

--- Page 270 ---

тыригъэуцуагъ. Пхъу дахэ зэриIэр фыхигъэщэу Плещеевыр 
Темрыкъо IугушIуагъ, щысхэми анапэ гушIопс рычъагъ. 
Бахъсымэм тIэкIу кIигъэчэфыкIыгъэ Темрыкъо пчъэм дэжь 
нэсыжьыгъэ ыпхъу еджагъ:
- ТихьакIэмэ аIорэр ошIа, сипшъашъ? Уфаемэ, 
пшынахьыжъ СултIан дэжь Мэскэу уздищэщт.
- Сизакъоу гъогу садытехьанэп, ау сшынахьыжъмэ 
яз къысэбгъэгъусэмэ, сидэлъф дэжь сыкIощтмэ, непи, 
неущи сыхьазыр,- Гощэунае IугушIукIи, джэуап къытыжьыгъ, ау хьакIэм къыIуагъэм пчъэкъопсыр зэриIыгъэу 
къыкIэупчIагъ: - Сыд тихьэкIэ лъапIэ ыгу емыIугъэр?
- ЗэкIэри дэгъу, Мэскэу уазыдакIокIэ, бай дэдэ горэм 
ыкъо урагъэщэнышъ, къыуамыгъэгъэзэжьынэу еIо,- 
хьакIэмэ къадэкIогъэ зэдзэкIакIом Плещеев лIыкIом къыIуагъэр адыгабзэкIэ къыфызэпыригъэзэжьыгъ.
- Армэ, хьакIэм мыр сфеIожь: ащ фэдэ гухэлъкIэ 
сыздыращэжьэщтмэ, Iошъхьэмафэ фэдиз дышъэ Iуашъхьэ сапашъхьэ къырагъэуцуагъэкIи, афэсштэнэп! - дысыгъэ хэмылъэу мэкъэ теубытагъэкIэ Гощэунае къыIуи, пчъэм 
дэкIодыкIыжьыгъ.
ХьакIэщым исхэр нэшIукIэ зэIуигъэплъагъэх, зэрэгъэщхыгъэх. "Аферым, сипшъашъ, лIы ыгу къэмыкIын япIуагъ, 
сыбгъэрэзагъ!" - Темрыкъо ыгу щышIэрэр гущыIэкIэ 
къыфэмыIошъугъэми, ышъо къыхэщыгъ.
Iэнэ шыгъэм упэсэу, умыгузажъомэ, къыбдыпэсхэри 
уимыджагъохэмэ, бэрэ ущысыгъэми, зыдэмышIэжьэу 
уахътэр макIо. Нэфылъ кIэтаджэкIэ неущ жаные гъогум 
техьащтмэ ар къяхъулIагъэми, Плещеев дзэпщыр джыри 
зэ зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ Темрыкъо емыупчIыжьын 
ылъэкIыгъэп:
- Шъэбэкъу пщышхом фэшъхьафэу хэт Жаные 
сыщыIукIэмэ хъущт, зиусхьан?
- Жаные уздэгущыIэн лIыбэ ис, хьакIэ. Къэлэкъут аIоу 
лIы горэ щэпсэушъ, гущыIэгъу пшIыгъэмэ, дэигъэп.
- Хэт ар? Пща, оркъа?
- ФэкъолI.
- Урысыеми,- Плещеевыр щхыпцIыгъэ,- фэкъолI 
макIэп исыр...
- Тэтыем,- Темрыкъуи тхьагъэпцIышъо нэгукIэ щхыпцIыгъэ,- уфай-уфэмыеми, зыкъыпIуигъэкIэщт, къыуиIорэр 
зэхэпхын...

--- Page 271 ---

Къумыкъу гъогур хьылъагъэми, ПщыапшъэкъокIэ 
щыпэ гъогугъэп.
Ингуш-щэщэн къушъхьэ гъогухэри, лъагъохэри, псы 
зэпырыкIыпIэхэри, мэз дэгухэри Пщыапшъэкъо шIоIофыгъэхэп. Ахэмэ защыбгъэпсэфыни, уащыплъырыни, защыбгъэбылъыни плъэкIыщт. Зыдепхьыжьэгъэ псыр уухымэ, 
псынэкIэчъыр тыдэкIи щыхъой, ощхым къыритIупщми, 
гъочIэгъыр макIэп, гъогу гъомылэр уухымэ, къушъхьэ 
мэзпчэнхэр бгъотыщтых. Гъогум уфэамалмэ, къыппэтIысыщт хъырцыжъмэ уятхьагъэпцIэкIын плъэкIыщт. Нэгъой 
пшэ хъолъэ шъофыр ары бэлахь зытефагъэу къапыщылъыр. Мэфэныкъуи икъурэп ащ узэрэпхырыкIыщтыр, ау 
ижьыбгъэ къепщэгъу утефэмэ, мэфищи, тхьэмэфэ псауи 
узэпиIыгъыщт.
ТIэсхъапIэ зимыIэ шъэф зэрэщымыIэр ицIыкIугъом 
щегъэжьагъэу Пщыапшъэкъо къыгурыIуагъ. "Мэзахэми 
укъыщалъэгъу, губгъоми ущызэхахы" зэраIорэр апэ 
зижэдэкIэу зэхихыгъэр ят ары. "Ем улъыхъоу зыпымыщ, 
зыкъыппищэми умыщын" - а гущыIэжъри къыфэзыупкIэпкIыгъагъэри, жъуагъохэмкIэ чэщым узэрэщыгъозэщтыр езгъэшIэгъагъэри, лъаомкIэ лъытIупщыным фэзгъэсагъэри ят.
Пчыхьэшъхьэпэ ехъулIэу жьыбгъэр зыщыхъушIэрэ 
Нэгъой пшэхъуалъэм Пщыапшъэкъо ишыухэр Iуищагъ, 
заулэрэ ошъогум дэплъыий, гукIодыгъо зэрэщымыIэр, 
джэцэ ужмэ адэжь дунай бэдзэжьыр зэрэгупсэфыщтыр 
игъусэмэ ариIуагъ, къеупчIыгъэм IущхыпцIи, ышIэрэм 
ышъхьэ фырихыгъэп.
ЗыфиIогъэ уахътэм тефэу жьыбгъэри уцугъэ, жъуагъомэ ошъогум зыкъыхапхъыжьэу рагъэжьагъ, ежьри 
шыумэ апэ иуцуи, нэфылъэ пасэкIэ Къумыкъу шэмхъалым 
инэмыкI дунай яшылъапэ тырадзагъ. МэфэныкъокIэ Будай 
шэмхъалым ичыли къэлъэгъуагъ.
Пчэдыжь кIэсагъ нахь мышIэми, фэсакъыпэзэ, Будай 
шэмхъалыр Пщыапшъэкъо хьакIэр зэрылъ унапчъэм 
Iухьагъ. Адыгэпщыр къызэрэтэджыжьыгъэм щыгъозагъэми, хэпскэуIукI мэкъэшъыкIэ къумыкъупщым пчъэр 
Iуихи, лъэкурэ-зэпэхъурае нэгушIоу пчъаблэм дэзыгъ. 
Сэлам зызэрахым, хьакIэм ищысыкIэ зэрэшIощхэныр 
къызхимыгъэщэу ныбджэгъу-шъэогъугъэр дигощызэ, 
пэкIэ мыкIыр пIуакIэмэ акIэупчIыкIыгъ:

--- Page 272 ---

- ТыгъопкIыхьэрэ къумысыр, Пщыапшъэкъу, къыогоуагъэмэ сшIэрэп?
- АркIэ енэгуягъо,- ерагъэу шъхьэшхор Пщыапшъэкъо къыIэтыгъ, ынэгуи жъоплъы, ынэхэри плъыжьых, 
IущхыпцIызэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Шъуадэжь сыкъакIо 
къэсми, шъуикъумыс зыIусымыгъэфэнэу тхьэ сэIо, ау, 
сызехъумпIыкIэ, къысишIэри сшIэрэп, сшъхьэ сыфимытыжьэу сызпещэ... Тадэжь укъызыкIокIэ, тибахъсымэ 
къыуишIэрэ дэдэр шъуикъумыс къысишIагъэшъ, тызэпэгъужьы. Ар Iофэп, зэкIэмэ анахь Iофыр тэри шъори къытфыкъокIырэ гумэкIыгъо елбэткIэ уадэжь сыкъэзгъэшэсыгъэр ары, тимахъулъ, тиныбджэгъу. Ащ фэдэ зэблэгъэныгъэ-гуфэбэныгъэ тазыфагу дэмылъыгъэми, тызэдинэгъу, Алахь зизакъом ыпашъхьэ тызэдит.
Будай жэкIэнчъэр ыпашъхьэ къыралъхьэрэ гумэкIыгъом щымыгъозагъэми, егуцафэзэ, нэгу хъурэе шъуашIокIэ Пщыапшъэкъо IугушIуагъ, ынэмэ къакIэтэкъурэ 
фэбагъэм ыIэ кIэкуитIу къызэлъигъэнэфырэм фэдэу, 
хьакIэм ешъэбэкIыгъ:
- Пщыапшъэкъу, зиусхьан, гумэкIым бащэ къыдэуухьаныр ищыкIагъэп. ШъуигумэкI - сигумэкI, сигумэкI - шъуигумэкI. Iофым икIэкIыпIэ къаIо.
- Темрыкъопщым илIыкIохэр Мэскэу къикIыжьыгъэх.
- Сыщыгъуаз.
- ТэркIи, шъоркIи къэбарышIу къахьыгъэп.
- Сэ, къумыкъу шэмхъалым, къысфимышIагъэр 
къэбэртэе пщышхом къыфишIагъ.
- Джары тымыдэрэр. Къэбэртэе пщыбэмэ ацIэкIэ,- 
ятэ Къайтыкъопщым къызэриIофтагъэр Пщыапшъэкъо 
ыушъэфыгъ,- джары уадэжь сыкъызфэшэсыгъэр. Мы 
Iоф гумэкIыгъор Iэпэдэлэл тшIы хъущтэп. Макъэ къызэрэсагъэIугъэмкIэ, къырым хъанри тырку султIанри егъэгумэкIых. Польшэм ипачъыхьи ыдэрэп. Сыщыгъозэ дэдэп, 
ау урысхэр Кавказым къызэрихьэхэрэр, Астрахъани 
зызэрэщагъэпытэрэр персыми ямыгуапэу къысщэхъу.
"КъызэрэпIорэмкIэ,- Будай гукIэ щхыпцIыгъэ,- шъуфызэхэмыфыжьырэ шъуиадыгэ Iоф дунаир зэрефэ... ШъхьэщэгъашIокIэ шъор-шъорэу джаурхэр къызхэшъощэшъ, 
куохьау шъошIыжьы. ШъуизэмыдэIужь сэ къысэшъохьылIэкIэ, сыд скIэрышъухын, тэри джары тызхэтыр... 

--- Page 273 ---

Мэскэу сызыфыгъагъэм ари хэт, цыхьэ къысфашIыгъэп 
нахь... тэщ нахьи урысхэр персхэм афэгумэкIхэу къычIэкIыгъэх..."
- Ар зымыдэрэмэ, зиусхьан,- дэгъэ лыдыр зынэ 
хъурэе цIыкIумэ къатецIыукIырэ Будай, ицыхьэмышIыгъэ 
гупшысэхэр джы зыщигъэгъупшэзэ, къыIуагъ,- тэри тахэлъыт, сэ къысфимышIагъэр Темрыкъопщми ферэмышI,- 
щымыгъупшэжьыщтыгъэ шъхьакIом джыри къызэтырыригъэчыжьыгъ.
- Тэрэз, тэрэз, шэмхъал, тыкъыпщымыгугъыщтыгъэмэ, уадэжь тыкъакIощтыгъэп.
- Ашъыу, сэри ащ фэдизэу Мэскэу сицыхьэ телъыгъэп, 
къохьэпIэ адыгэхэр кIуагъэх заIом, сахэхьан, сыкъэплъэн, 
агу илъыри зэзгъэшIэн сIогъагъэ... Сигухэлъ Тыркуми, 
Къырыми ясымыIокIыгъэу щытыгъэп... АшIомыигъуагъэми, пэрыохъу къысфэхъугъэхэп, ау Сулейман султIанми, 
Долэт-Джэрые хъанми къысаIогъагъэр шъыпкъэу 
къычIэкIыжьыгъ. СыкъэдаIо, зиусхьан, къысфэгъэгъу, 
уигущыIэ зэпызгъэугъ.
- Аущтэу оIомэ, шэмхъал, шэсы сыкъызфашIыгъэр 
кIэкIы къэсшIын. Джыри зэ Темрыкъо джаур хащэм укъекIунэу тыпщэгугъы.
"Мыдэ мыхэр зыфаехэр?..- Будай шэмхъалыр джыри 
гукIэ къегыигъ.- Яадыгэ машIо сэ сипхъэ гъугъи пысагъэтэкъощт..."
- Шъукъызэрэсщыгугърэр сищыпашIэп... зэрэ Къэбэртаеу шъукъыспэуцужьэуи къыхэкIыгъ...
- ГъэрекIо Тэрч Iушъо укъызекIум, къэошIэжьмэ, ар 
тшIагъэп,- Пщыапшъэкъо джэуап къытыжьи, зэриIожьыгъ: 
"Мыщ икъэгущыIакIэкIэ, ыгу илъымрэ ыIупшIэ телъымрэ 
зэтефэрэп, къытэтхьагъэпцIэкIы, мы Iофым типхъу хэтымыщэ хъущтэп..."
VI
"Гугъэ нэпцIыр шъхьэгъэпцIэжь" зэраIорэр шъыпкъэ.
Цохъопщымрэ Тахъупщымрэ зэщыгугъыхэмэ зэрэгъэпцIэжьхэзэ, илъэсым илъэсыр къыкIэлъыкIуагъ. Жаные 
пщышхом иIофхэр къызэхэтэкъонхэм ежэхэзэ, гъэмафэр 
икIыгъ, бжыхьэми иящэнэрэ мазэ пэкIы, сычыжьэжьэп 

--- Page 274 ---

зыIорэ кIымафэми чэщ-пчэдыжь чъыIэхэмкIэ зыкъыуегъашIэ. Ари къызысыкIэ, фэукIочIышъущтымкIэ псэунышъ, 
ылъэдакъэ къипкIэрэ гъатхэм къызэплъэкIыжьыгъо римыгъафэзэ, IукIотыщт. Илъэсым иуахътэхэм зызэблахъузэ, 
нэмыкI теплъэхэкIэ къагъэзэжьми, цIыфым игъэшIэ пыкIот 
къэгъэзэжь зэримыIэр, гукъао нахь мышIэми, хэткIи нафэ. 
Гугъэм щигъэIэрэ цIыфыр гугъэм еухыжьы.
Бжыхьэ мэзищым гугъэ мыухыжьрэ къэIо-Iожь зэпымыужьырэ хэтыгъэ Цохъопщым зэхихыгъэ къэбарым 
ышъхьэ лъыр къыдыригъэфыягъ, ащ ыуж къыкIэлъыкIуагъэм зэригъэкIокIыным нигъэсыгъ. Мэфищ хъугъэшъ, 
мычъыежь-зышхыхьажьэу унэм ис. Лэджэн-къумгъаныр 
фычIэзыхьэрэм, иуцукIэ-IэбакIэ ыгу темыфэу, Iэгушъопсыр 
къыжэхекIэ, Iанэр ыпашъхьэ физгъэуцорэм къехъоны, 
IофынчъэкIэ къызэджэрэ джэхэшъотетым игухьэгужъ 
къытырекъутэ. Шъэбэкъу пщышхом гот-гомыт пщыхэми 
гущыIэ IаекIэ анэсы. ЗэкIэри къэрабгъэх, лIыгъэнчъэх, 
пшъэуфэ-тхыуфэх, къамылъэгъунхэкIэ арэшIи, ишыцуий 
зыIуадзэщт. Къыдезгъэштэн закъоу иIагъэр Тахъупщыр 
арыти, зэрэщыгугъыгъэу къыфычIэкIыжьыгъэп.
"Сэры зэкIэ, ажэ укъыгъэу, къызпаплъэрэр,- лIыпкъым 
зыщиуцощтым щегъэжьагъэу жэкIэ-пакIэ къызтезымыгъакIэщтыгъэ Цохъопщыр нэгуцы шIуцIабзэкIэ зэхэкIы хьажьыгъэу къызщытэджыкIыгъ, джэхэшъогум къытещ-къытемыщэу Iэбжым зэкIэлъыкIэ пчэгур рекIукIы,- агъэдэощтыри агъэбэнэщтыри сэры, ежьхэр ыбгъукIэ щытыщтых, 
къэдэIощтых. Джа дэдэр зэп-тIоп Тахъупщ узгъэлыжъым, 
гущыIэ къэсми хэпскыкIызэ, къызэрэсишIагъэр. Ар зыфэдэр сэ дэгъоу къызгурыIуагъ, ежь зигъэIушмэ Iушъашъэзэ, тэ тигъэбэнэнэу ары зыфаер. Сыгу къеорэр къыддезгъэштэн горэ нахьыжъми, джы къежьэгъакIэмэ ащыщми 
Жаные псаум пщы къызэримыкIырэр ары. Ащ зыгорэ 
имысэу щытэпщтын, ау цыхьэ къытфашIырэп. Шъэбэкъу 
шъхьэфэшIужъым зыщищыкIагъи зыщимыщыкIагъи тецэлашхэзэ, тIорэр апкъырымыхьажьэу едгъэсагъэхэмэ 
шIэ? Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. ЛъэгапIэм зэрэнэсыгъэр 
тфэмылъэгъоу, тешъугъоу зыIохэри, кIэнкIэкIэ теоу къызщыхъухэри щыIэх. Сыда зымафэ ишъхьэгъэщмэ ащыщ 
горэм къысфидзыгъагъэр? "Шъэбэкъу зыдэкIоегъэ лъэгапIэм тызыдэплъыекIэ, типаIо тщэзы, сыдэущтэу о уишъугъо паIо пщимыгъэзыгъа?.." ТхьамыкIэ куп, ар зытет бгыр 
зэрэсэпэ Iатэр къызэрэжъугурымыIорэр?.. Сэ силIы гъэшIэныгъэкIэ чIым сытет, слъэпсэ лъэшхэмкIэ сыхэкIыхьагъ. 
Сыдэущтэу сэпэ Iуашъхьэм дахьыягъэм сехъопсэщт! Зэ 
ылъэкIэпIэ-мэхапIэ тызыкIаокIэ, къызэрэзэхэфэщтыр 
шъулъэгъущт, ащ ыуж нэмыкIынэкIэ шъукъытэплъыщт, 
ныбджэгъу-шъэогъу тышъушIынэуи тауж шъукъихьащт, 
ау шIу ткIэрышъухыжьынэп!.."
Iэгушъо пкIэнтIагъэхэр Цохъопщым зэкIихыгъэх, 
джэхэшъо икIукIым зэрэхэтэу ыгъэжьыбгъэуагъэхэми, 
ишIуагъэ къакIорэп - тхьакIумэлъапшъэхэри, пшъэри, 
блыгучIэри къэуцIыных, хьакIэщым иуцогъэ жьы Iужъур 
къызэрехьылъэкIри зыхишIэзэ, игупшысэ мышIумэ апедзэжьы: "Тахъупщым Iаджри сизакъоу утыгум сыкъыринагъэми, пыи тызэфэхъу хъущтэп. ТшIэщтыр зытшIахэкIэ, 
къызэрэздекIощтыгъэр фэзгъэгъу пакIо, сихьанэ-гъунэ 
къизгъэ хьанэп. Зымафэ апэрэ утыныр зэресхыгъагъэмкIэ 
тIэкIу сыкIэгъожьыгъ, ау зыдезгъэшIэжьыгъ. Джы згъэшIожьын фае хъугъэ... Хэсэ утыгум сизакъоу сызэрэригъэхьэгъагъэмкIэ ежь сигъэшIожьыгъа? Бгыуз ушъхьагъукIэ 
хэкIы жьыгъагъ... Сэ загъорэ сыкъилъэтыгъащ, ичIыфэ 
къыстефагъ, ау зызгъэтэрэзыжьыным ыпэкIэ Мартэкъупщым джыри зэ зыIузгъэкIэн. Къызхигъэщыгъагъэп нахь, 
Шъэбэкъу гъэпщыгъэмкIэ джэнджэш ыгу къизгъэхьагъэ 
фэд... Зырыз-тIурытIоу пщыхэр къыкIэрытымыутмэ, а 
тызэбэнрэм тыфырикъущтэп..." - Iэ пкIэнтIагъэмкIэ Цохъопщым шыукъамыщыр дэпкъым къыпипхъоти, ищазымэ 
тхьаIу теожьзэ, унэм икIыгъ. Лъэгуцым зехым, чэтыу 
шIуцIэ горэм ыпэ зэпичыгъ. ЗизытIэгъэ Цохъопщыр джагъэ:
- Сапэ зэпызычыгъэ чэтыу шIуцIэр тэ къизыгъ?! - Зи 
къызэмылъагъом, нахь мэкъэ губжыгъэкIэ джыри джагъэ: 
- Пщы щагум цIыф дэтыжьба?!
УнэIутхэр, былымIыгъ фэкъолIхэр унэ кIыбым, къакъыр къогъум щтэгъэ нэгухэмкIэ къакъоплъыгъэх, Iэщым 
къыдэплъыгъэх, иджэхэшъотети ыпашъхьэ къилъэдагъ:
- СыкъэдаIо, зиусхьан.
- Кон чIэгъым зычIэзыдзэгъэ чэтыу шIуцIэр тэ къикIыгъ?
- Мэфэ заулэ хъугъэу къытэсагъ, зиусхьан.

--- Page 275 ---

- ШIоп ар!.. Къэшъуубыти, ипцIэу макъэ зэхэсхызэ, 
зэпкъырышъутхъ! - кIэкIэу ыгъази, Цохъопщыр унэм 
ихьажьыгъ, шыукъамыщыр ыIапшъэ шIуигъэджэгухьэзэ, 
шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, коныр къэзыуцухьагъэмэ 
яплъыгъ, ыужрэ лъэкъуитIумкIэ кон чIэгъым къычIалъэшъугъэ чэтыу шIуцIэу къызэцэкъэкIырэр лIым зэрэфэлъэкIэу чIыгум зэрэриутэкIыгъэри зэриукIыгъэри ылъэгъугъ, псынкIэу лъэгуцым техьажьи, ариIуагъ: - Сэшъумыгъэлъэгъоу щагум дэшъухи, чIашъутI!..
VII
Ушъхьагъу зэфэшъхьафхэм Шъэбэкъу игъогу техьан 
мэфэ зытIущкIэ зэкIырагъэхьагъ. Апэрэ мафэм хьэблашъхьэм хэс фэкъолI горэм ихьэдагъэ хэмытыныр къыригъэкIугъэп, къыкIэлъыкIогъэ мафэми къин къыфыкъокIыгъ: 
бжыхьэ ощх Iужъоу мэфиблым къафещхыгъэм къушъхьэ 
псыхъор къырифыжьи, нэпкъым къыдэкIыным ищынагъо 
хьэдагъэр ащигъэгъупшагъ, чылэр езэрэгъэкIуи, Шъэбэкъу 
япащэу хъотэIур агъэпытагъ. Ящэнэрэ мафэми чIыгу залэм 
къырагъэкIи, зэгъунэгъу лIитIур зэщыхьагъ, хъупIэр зиер 
язэрэмыгъашIэу фэкъолIхэр зэпэуцугъэх. ЛIыжъхэр игъусэхэу ахэми Шъэбэкъу иIо ахилъхьан фаеу хъугъэ. Ары 
пэпчъ мафэми, пчыхьэми къызщигъэзэжьрэм, Минсурэ 
нэгуф-нэгущхэу Дарые къыгъэкIотэжьэу ылъэгъущтыгъэ.
Апэ Шъэбэкъу ащ мэхьанэ ритыгъэп, тызщынэгуикIрэр 
Къэлэкъутэ дэжь исыжьэп, зэщтегъэукIэ пшъэшъэжъыем 
фыкъокIыкIэ, фэIуагъэ щыIэп ыIуи, зышъхьаригъэхыгъ, ау 
ящэнэрэу ынэмэ къазыпэшIофэм, ышъхьэ къеуагъ: "Мы 
пшъэшъэжъые мыгъор Минсурэрэ Хьатайрэ азыфагу 
хащэу дэтмэ шIэ? ПшIэхэнэп. ШъэфкIэ спхъу дихын шIошIымэ, хэхьаулыихьэ. Зэ, зэ, сэ уижь кIэкIы къэсшIыщт. 
Ар сIозэ, мафэм мафэ къелъфы. Сиунагъо къэсыухъумэн 
фаеба, чылэ Iофыр тяти фэухыгъэп, хэгъэгу Iофыр сэри 
сфэухыщтэп, цIыфыгъэм зедгъэхьызэ, сигухэлъ сIэкIэкIы. 
Дунаир къутэжьыщтми, неущ пчэдыжь блэзгъэкIынэп. 
Нэф къэмышъызэ сежьэнышъ, етIанэ хъу шIоигъор 
орэхъу".
Шъэбэкъу хьакIэщым зэрехьажьэу, ыпшъэ уфагъэу 
къылъыушъырэ Бжьэмыт ныкъогъазэ зыкъыфишIи, мэкъэ 
пшъыгъэкIэ къыфидзыгъ:

--- Page 276 ---

- Неущ пчэдыжь шIункIызэ гъогу сытехьащтышъ, сиш 
ягъэгъэхьазыр, къыспэблагъэхэр ошIэ, байкол зыхыбли 
макъэ ягъэIу. 
Шъэбэкъурэ Ацумыкъорэ пчыхьэшъхьашхэ зэдашIыгъэ, Iанэр зырахыжьым, Iоф мыухыжьхэм мафэ къэс 
зэрахэтымкIэ ышнахьыжъ ыгу зэрэфэгъурэр Ацумыкъо 
къыIуагъ.
- Адэ сыдэу пшIыщт, сшынахьыкI, шы пчъагъэ кум 
кIэшIагъэми, дакъэм кIэтыр ары къамыщыр зытефэрэр,- 
мэкъэ кIэмылъкIэ тхьаусхи, къыпыщылъ Iофыри шъхьэм 
щызэригъафэзэ, Шъэбэкъу къыупсэлъыгъ.- ПшIэрэм 
федэ къыхьымэ, къинэу плъэгъурэр Iофа, чэщ чъыегъукIэ 
пщыгъупшэжьыщт.
- Узафэмэ, хэт щыщи угурыIон сшIошIыщтыгъ шъхьакIэ, 
зафэуукIыжьыгъэкIи къызгурымыIонхэр цIыфмэ къахэкIых,- Ацумыкъо игукъао къышIудэоягъ.- ТхъагъокIэ е 
тыщыкIыгъэкIэ Урысыем зызэрэфэтымыгъэзагъэм 
къыобэнхэрэм яакъыл нэсрэба? Мэскэу къыдэтынэгъэ 
сшынахьыкIэ пчъагъэрэ сыгу къэмыкIэу мафэ къысэкIурэп.
- БгъашIэ къэс ахэмэ нахь Iуш уяхъулIэщт, Ацумыкъу, 
имыщыкIагъэмэ пшъхьэ ямыгъэгъэузыжь,- гущыIэм 
зэрэфэмыкIэщыгъор ышнахьыкIэ гуригъаIоу, Шъэбэкъу 
шъхьаныгъупчъэмкIэ реплъэкIыгъ, Ацумыкъуи, къыригъэжьагъэм къыпимыдзэжьэу, къызэтэджым, шIомыIоф 
фэдэу къыкIэлъиIожьыгъ: - Сэ неущ нэтыхъуаемэ сахэхьан 
сэIо, бэшIагъэ а лъэныкъом сызыщымыIагъэр. ЗыгорэкIэ 
сыкъэгужъомэ, шъумыгумэкI.
- Дэгъоу угу къэкIыгъ, зиусхьан,- нэгушIо чэфкIэ 
Ацумыкъо къызэплъэкIыгъ.- Армырмэ, бжьыпэр Къэлэкъутэ пшIуиубытыщт.
- Ымыубытыгъахэмэ,- сэмэркъэур къытекIоу, 
Шъэбэкъу щхыгъэ.
- О осэмэркъэуми, урыс пачъыхьэм илIыкIохэр орми 
къызфиIопщыгъагъэхэр, Къэлэкъутэ къыкIэупчIагъэх, 
зыIуагъэкIагъ. Темрыкъопщыми икъэбар ышIэу къычIэкIыгъ. Ащ зыгорэ хэлъ.
- Непэ хэлъмэ, неущ хэлъыжьыщтэп. Хэти зэрыт чIыпIэр зыдишIэжьын фае.
Пасэу гъолъыжьын гухэлъ иIэти, гущыIэм зыригъэукIыхьаным Шъэбэкъу фэягъэп. Гулъытэ псынкIэ зиIэ 

--- Page 277 ---

Ацумыкъо ар къызэрэгурыIуагъэр игуапэу, пчъэ кIыб 
охъужьыфэ кIэлъыплъэу щытыгъ, етIанэ ошъогур зэпиплъыхьагъ. Чэщ бзыгъ, жьы пIокIэ чъыIэтагъэм жъогъо 
лъагэхэр къыхэцIышхъыкIых, къыблэ лъэныкъом чIэпцIэшъо тIэкIу зыдиIыгъ, мазэм къыхэIагъэу игъогу хэсыкIы, 
дунаим ирэхьатыгъэ диштэу чылэри гупсэф, хьэ сакъ 
гумэкIылэхэр чIыпIэ-чIыпIэу загъорэ къыхэхьакъукIых. 
ОшIэ-дэмышIэу Шъэбэкъу ыгу къыдэоягъ, ычый къызэфишIызэ хэхьапщыкIыгъ.
ЩыIэх цIыфхэр шъхьантэм ышъхьэ зэрэтырилъхьэу 
хэчъыежьхэрэр, чэщыр къинкIэ изыхыри макIэп, ау анахь 
цIыф рэхьатми гумэкI-гупшысэр къызытеокIэ, чъыер 
шIокIоды, ежь ышъхьэ къыригъэхьанкIэ зыфэмыер ыкIыIу 
къышIохъу. Акъылым янэр гупшыс, уфаекIи уфэмыекIи, 
ащ сыдэущтэу утекIон.
ХьатаекIэ ышIэнэу Шъэбэкъу рихъухьагъэм кIэгъожьи, 
лыузи къыфыхахьэщтыгъэп, ащ фэдизэу ышъхьэ римыгъэгъэузыжьэуи къышIошIыщтыгъ, ау кIэкIэу ыуж ихьанэу 
зытыреубытэм, щынэ-джэнджэшхэр ынэгу къыкIэуцуагъэх, кIэлэ хыем фидзыщт лъэбэкъу щынагъор къэзыугупшысыгъэр нэмыкI гор пIонэу, ишъуз зыреIом фэчэфэу 
къызэрэдыригъэштагъэр ыгъэшIэгъожьызэ, IущхыпцIыкIыгъ: "Ищырхэм уазэрэнэсэу хьабзыр къызэрэбжэхатхъорэм бзылъфыгъэр фэд, ежь зыфэмыер илъфыгъэхэм 
благъэу аригъэкIолIэщтэп, ужэгъу зыкъычIидзэщт. НыбжьыкIэхэр зэфаехэмэ, Хьатаий пщыкIалэу къычIэкIыжьыгъэу ыIонышъ къызгоуцонэп сшIошIыгъ шъхьакIэ, сэщ нахь 
пхъашэу къычIэкIыгъ, чылэм щаIощтыми тенэгуикIыгъ, 
итетыгъо къызэриухъумэщтыри зыщигъэгъупшагъэп. 
Тищагу къыдэтэджагъ, тпIугъэ, тылэжьыгъэ, тикIалэм фэд 
зэриIуагъэр IупэрышI нэпцI ныIэп. А зыр къыхэмыхьэгъагъэмэ, пщыкIалэкIэ Хьатай сыд епIолIэн, яти зы лIэу Бэслъыные исмэ ащыщ. Псы нэпкъыр дгъэпытэ зэхъум, Хьатаерэ 
Къэлэкъутэрэ къахэщэу Iоф зышIагъэр, аIэпшъэ-лъапшъэхэр дэфыежьыгъэу мэфэ реным лэжьагъэх. Ау щытми, 
чылэми, пщыхэми, оркъхэми кIэнэкIалъэ зязгъэшIыщтэп... 
КъызгурэIо, адыгэмэ мышъыпкъэ аIуагъэп: "ДэIэбаий ет, 
еIэбэхи къащэ". СикIалэмэ анэтIэгу хъущтыр, Тхьэм фэшъхьаф, сэри, хэти ышIэрэп. СипшъашъэкIэ сыдэIэбэен сIомэ, 

--- Page 278 ---

Хьатай къызэрыкIыгъэ унагъом нахь лъаги нахь дэгъуи 
згъотын сIорэп, ау ежь Джамбэчыпщыми ыгу къысерэмыгъабгъ, ыкъо зегъотыжьым, зэриубытылIэжьын фэягъ, 
мыдырэри пщылI чIыпIэм зэрикIыжьыгъэм пае зыдапIугъэ 
пшъэшъэжъыем ехъопсэжьыныр тефэщтыгъэп...- 
зытIэкIыжьыгъуи, гъолъыжьыгъуи имыфэгъэ Шъэбэкъу 
хьакIэщ кIоцIыр къэзгъэлыди, дунаир зэтыричэу къэогъэ 
шыблэм къыкIигъэщтагъ.- Сыд шъыу къэхъугъэр?..- 
Шъэбэкъу пэкIэкIыгъэ мэфищми, зимыгъожь шыблэ гъуагъоу шъхьарыкIрэми ямэхьанэ чъыIэ-чъыIэу ежь 
зыфихьыжьыгъ: - ЗыгорэкIэ исхъухьэгъэ Iоф бзаджэр 
Тхьэм ымыдэмэ шIэ? Пэрыохъу къысфэхъун горэ мафэ 
къэс къысфыкъокIы. Сыд сшIэщтым мыхъунэу хэлъыр? 
Силъфыгъэхэр сэ къэсымыухъумэжьхэмэ, хэт къафэгумэкIынэу яIэр? Тхьэми о зыфэсакъыжьи, сэри сыкъыпфэсакъыщт ыIуагъ. Сэрэп лажьэр зытефэщтыр, тыгъуасэ 
сипщылIыгъэу непэ сыкъэзыугъонынэу къысфежьагъэр 
ары... Нэтыхъое пхъэцыжъэу къыхэсхыгъэр сенэгуе 
мыхъункIэ. ЧыжьаIоу сыIукIмэ нахьышIу. Сыдэу тхьамыкIагъуа бзаджэ пшIэныр, хъырцыжъ купыр гупсэфэу дунаим 
зэрэтетыр сшIэрэп. Сэ етIани сызэзыдзэрэр сшIэщтыр 
арэп, язгъэшIэщтыр ары нахь. Зэ, зэ, сыда зыгорэм сызкIылъыхъужьыщтыр? Онэтыгъу лъащэ сымышIэп, сыкъимышIэп, мафэ къэс пщыхэри еуталIэхэрэп, ахэмэ сялъытыгъэми, жаныемэ сыряпщышху, дышъэ тIэкIу IэкIаслъхьэмэ, зэблэн щыIэп..." - Шъэбэкъу ыгу уцуагъэ зыкъызэкъуихыжьэу ригъэжьагъэу, зэрэфэпагъэу пIэм екIужьыгъ.
Тыгъэр чIышъхьашъом къытемыплъэзэ, чылэгъо 
зыщыплI шыумэ къызэранэкIыгъ. Онэгум Шъэбэкъу пагэу 
ис иджабгъукIэ МатIыжъ байколыр къелъэгэкIэу къыгот. 
Пэтхыщэ нэпшIац, нэ курб нашхъу, Iэпшъэ пытэшху. Ар 
игъусэ зыхъукIэ, пщышхом ыгу щынагъо къихьэрэп. Сэмэгубгъур зыIыгъ Бжьэмыт ытэмэ шъуамбгъомэ ышъхьэ 
хъурае къатещ къодый, ипщы елъэгэкIыным тещтыхьэ 
пIонэу, утIыIугъэ тхы къипш, ау нэбгъуз шъэф чIэплъ, изиусхьан ынаIэ тырихрэп, пщыр зыгорэм фае хъумэ арышъ 
ыIофтэщтыр, ытхьакIумэхэри кIэгъэзыкIыгъэх.
ОшIэ-дэмышIэу Шъэбэкъу иш лъэпэуагъэ, Бжьэмыт 
щтэуIыгъэу ышъхьэ къыпхъотагъ, МатIыжъы самбырэу 

--- Page 279 ---

къыфыреплъэкIыгъ, шыу щырыщэу ауж итмэ ащыщ гу 
къылъитагъэп.
- АI-анасын, сэры зилажьэр, шхомлакIэр згъэлэнлагъэ.
- УтегупшысыкIыгъэшъ ары, зиусхьан,- Бжьэмыт 
ипщы ушъхьагъу къыфигъотыгъ.
- Iоф ефыжьагъэ уапэ имылъмэ, пчэдыжьыпэ дах, 
зиусхьан, пшъхьэ зегъэгъэпсэф,- МатIыжъ къеушъыигъ.
- ТхьэмкIэ шыкур, гумэкIи, гузэжъогъуи тапэ илъэп,- 
яшыпэ зыдагъэзэщтыр байколым ышIэ зэрэшIоигъор 
пщышхом гурыIозэ, шъабэу пигъодзыжьыгъ.- Мэскэу 
къыдэтынэгъэ Дударыкъопщым тымышIэрэ къэбар горэ 
къаригъахьыгъэмэ къызэдгъэшIэн, урысмэ яIоф кIыхьэ 
зэрашIырэр сыгу рихьрэп.
КIымафэм ижьыкъащэ зыхэлъ бжыхьэ кIахэр нэгушъхьэмэ къяIэ, Iэ кIыIухэр макIэу тырегъэдыикIых, ау къушъхьэ тIуакIэм къыдэплъырэ тыгъэм жьы пIуакIэр тIэкIу-тIэкIузэ 
Iужъу къешIы, нэгуми, пкъышъолыми гуапэ ащыхъоу 
зэхашIэ. Пчэдыжьыпэр зытекIым, шыумэ аплIэIухэм 
кIакIохэр арахыжьхи, онэкIэ пыпхэ ашIыгъэх.
Адыгэ чылагъохэр къамзэгу такъэмэ афэдэхэу зэпэIусых, яхьакIэщхэр зэIухыгъэх, арын фае гъогу гъомылэ 
зыдырахьыжьэныр лъэпкъым шэны зыкIыфэмыхъугъэр. 
Пчэдыжьышхэр зытекIыгъэм ыуж бэ темышIэу Шъэбэкъу 
зыщепсыхыщт пщы щагушхом игъусэхэр рищэлIагъэх. 
КъызахьэкIахэхэм, хагъэкIрэр ашIофедэу ягъогу техьажьыгъэх. Щэджэгъуашхэр благъэкIыгъ, ахъшам нэс лъэ хъулъэушъыкIи, хьапкIыкIи гъогур агъэкIэкIыгъ, чэщ зыщырахыни, яшымэ Iупхъэ къязытыни щыкIагъэхэп.
Мафэм пыкIыгъэ щымыIэу, Онэтыгъу лъащэ зыдэс 
чылэм нэсыгъэх, ау дэхьагъэхэп, къушъхьэтхымэ къячъэхырэ мэзым зитIэкIыжьыгъэми, шъофэп, ухэкIуатэмэ, 
гъэбылъыпIи, гупсэфыпIи пфэхъущт. Гъэхъунэ цIыкIоу 
зэрыхьагъэхэм щышъхьэлъэрэ уцыжъ гъугъэм ычIэгъ 
къыщыхэпхъыжьыгъэ уц шъэбэ лъхъанчэм шыхэр хатIупщхьагъэх. Онэтыгъу дэжь Бжьэмыт аIофытагъ.
Гъогум къытехьаным ыпэкIэ тхьэхэри, цIыфхэри, ом 
изытети игухэлъыкIэ пэрыохъу къыфэхъухэу Шъэбэкъу 
къышIошIыщтыгъэми, къыфызэкъоужьыгъэ мафэхэм ыгу 
къаIэтыжьыгъ, гушIуагъо горэ къыдэхъущт пIонэу, Онэтыгъу пэплъэ. "СилъэIу къемызэгъмэ, хьэ лъэщэжъым 

--- Page 280 ---

сыд есшIэщт? - Шъэбэкъу ыгу джэнджэшым зыкъыридзагъ.- Хъырцыжъхэм къэрари, укIыти яIэп, шъхьэкIаф 
зыфапIорэр ашIахэрэп. Зыкъырисэмэ, имызакъоу къэкIонкIи хъун, къэбарыхьэ-хьайлъакъоу стIупщыжьынэп, ежьыри, 
игъуси апсэ Iусхын, къезэгъымэ, ежьыри инасып, сэри 
исхъухьагъэр къыздэхъун. Дышъэм емынэцIыщтыр 
макIэ..."
Гупшысэ-гумэкIмэ Шъэбэкъу ахэтызэ, Онэтыгъу игъусэу Бжьэмыт къэсыжьыгъ. Хъырцыжъ лъащэр къызэпсыхыгъэ шыонэзэтелъым пщышхом имызакъоу игъусэхэми 
ажэ къыIуигъэзыгъ, зэупчIыжьыгъэхэм фэдэу нэбгырэ 
пэпчъ ыгукIэ кIэкуукIыгъ: "Мы шы шIагъор тыдэ къырихыжьыгъ? Къэлэкъутэ фэкъолI горэм ритыгъагъэу ыIогъагъ".
Шъэбэкъу игухэлъ зыримыгъэукIыхьэу ыуж ихьагъ: 
Онэтыгъу ытамэ ыIэ тырилъхьи, лIымэ ахищыгъ, хъуатэм 
даплъэрэ чъыгэешхом ыкъогъу къуищи, зэрэщыгугъырэм 
ышъхьэ фырихыгъ. Зэмыжэгъахэу жэхилъхьагъэм Онэтыгъу къыгъэплъызыгъ, ышъуи пигъэчъыгъ, рагъэшIэщтым 
имызакъоу, чIыпIэ зэжъу зэрифагъэри ышъхьэ къеуагъ, 
ау къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Iоф щынагъу укъызэрэсщыгугъырэр, зиусхьан. 
Къэлэкъутэ ыцэ къызэрэсфилърэм ущыгъуаз. Дунаим 
сызэрэтыримыгъэтыжьыщтыр къызгурыIуи, ышыпхъу 
къыфэсхьыжьыгъагъ нахь, нэмыкIыгъэмэ, тезгъэплъэжьыщтыгъэп. КIэсхыгъэгъэ уасэм фэдитIу нэгъой сатыушIэм 
сIихыжьыгъагъ.
- Сэ уасэм сышъхьасыщтэп, Онэтыгъу,- лIы лъащэм 
зытырищаезэ, Шъэбэкъу мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ еIушъэшъагъ, чысэ ушъагъи фищэигъ: - Мыр пэублэ уас, Iофыр 
зэшIокIмэ, етIани мыщ фэдиз.
- Осэ дэгъу, сыкъезэгъы,- Онэтыгъу ынэшхохэр 
бырылъэу зиусхьаным къыIуплъагъ, Iэгушъо шъуамбгъокIэ 
нэгушъор гуIэнкIэ ыIотыгъ,- ау ори, уигъусэхэми, нэмыкIи 
гущыIэ лые ажэ къыдэкIынэу амал зимыI. О пфэмылъэгъурэ Хьатае Къэлэкъутэ игъусэу талъэныкъо сащыпэкIэфэгъагъ. КъасIорэм къикIырэр къыбгурэIоба?
- Дэгъущэу къызгурэIо,- Шъэбэкъу къэгузэжъуагъ.- 
Сыда адэ узажэрэр? Штэба дышъэ чысэр. Сигъусэмэ 
ямыгъэлъэгъоу зыхэгъэбылъхь.

--- Page 281 ---

- Хьау, зиусхьан,- Онэтыгъу зыкъишIэжьи, ыпкъ 
иуцожьыгъ, дышъэ чысэм къылъыIэбагъэп.- УиIоф пфэзгъэцэкIахэмэ, чыситIур зэголъэу къысэптын.
- Тахъупщым Iыпхыгъагъ, илъэIу фэмыгъэцэкIэгъагъэми...- Шъэбэкъу ышъо къыхихэу къырищэжьагъ, ау 
Онэтыгъу къыригъэухыгъэп:
- Къэрари, цIыфыгъи зимыIэ Тахъупщым уфэзгъэдэна, 
зиусхьан. Зы шы пае шишъэ псы ешъо, о къыппэсшIын 
пщи, оркъи, лIэкъолъэши Адыгэ шъолъырым къизгъэкIынэп, угу гъэрэхьат.
Шъэбэкъу Онэтыгъуи IугушIозэ игъусэмэ къахэ хьажьыгъ, имыщыкIэгъэ гуцафэ аримыгъэшIыным пае ымакъэ 
тIупщыгъэу шэсыжьыгъэм кIэлъиIожьыгъ:
- Къэбар дэгъу къысэпIуагъ, Мышъэости ишъэогъухэми шIуфэс сфяхыжь...
Онэтыгъу лъащэ нэплъэгъум зекIодыкIыжьым, 
Шъэбэкъу икупи шэсыжьыгъэ, къокIыпIэмкIэ дэкIуаещтыгъэхэм яшыпэхэр къыблэмкIэ рагъэзыхыжьи, Дудэркъуае 
фаузэнкIыгъ.

--- Page 282 ---

Остыгъэ хэгъэнэгъу хъугъэ къодыеу пщышхо щагум 
кIэлищ дэхьагъ, Хьатае азыфагу ит, Къэлэкъутэ яджабгъу, 
Псэмыт ясэмэгу. ХьакIэщыпчъэм блэкIхи, пшъэшъэ унэм 
зыфаузэнкIым, Захьрэт гощэшхом ышъхьэ лъыр къеуи, 
унэIутмэ ащыщ къапигъэгъокIыныр щыгъупшэжьыгъэу, 
лъэгуцым къытехьагъ.
- Бысымыр дэсэп, Къэлэкъут. ЫшнахьыкIи Iоф иIэу 
дэкIыгъ,- нэгуплъ нэ плъызыкIэ гощэшхор къаIуплъагъ.
- Тэ тилъэгъун нэфэшъхьаф, Захьрэт,- нэщх-гущхэу 
гъунэгъум пигъодзыжьыгъ.
- Ахэмэ анэмыкI лъэгъун зыдышъуиIэн тиIэу сэ 
сшIэрэп,- ынэгушъхьэ лыпцэхэр къыхэтхыукIхэми, зиIажэзэ, 
Захьрэт сэмэркъэу фэдэу къыIуагъ.
- Унашъхьэм мэзэныкъо къызытефэкIэ, унагъом исмэ 
гу лъамытэзэ, нэмыкIмэ къалъэгъу,- Къэлэкъутэ къыIуи, 
пшъэшъэ унэм фиузэнкIыгъ.
- КIалэр тэ щыIа? Моу Къамболэт шъукъедж! - ыкIыб 
къыдэуцогъэ джэхэшъотетмэ ариIуи, ымакъэ къырихыным 
фэсакъызэ, иунэ ихьажьыгъ.

--- Page 283 ---

- СыкъэдаIо, нан,- ятэ икIуакIэ зыIыгъ кIэлэ шъхьахъумытIэ такъырыр унэм къихьи, хьалэлынэхэмкIэ янэ къыIуплъагъ.
- О укъэдаIо шъхьакIэ, дэIон зымышIэрэ тиунэ къитэджагъ,- зэтхъощтыр ымышIэу, гощэшхор шъхьаныгъупчъэмкIэ иплъыгъ, пэIухъор зэфишIыгъ, ишъаокIэ 
къыгъэзэжьи, къызIуипхъыгъ: - Хабзэ зэрымылъыжь 
унагъо пшыпхъу шIэхэу тишIыщт. Дарыет иушъхьагъоу, 
мафэ къэс чъэмэ-къэчъэжьызэ, гъунэгъу кIэлэжъхэр 
псэлъыхъо къытфищагъ. Гъунэгъу пшъашъэр шыпхъум 
фэдэу къаухъумэ нахь, псэлъыхъо факIоха?! - ишъао 
ытамэмэ ыIэгушъохэр атырилъхьи, ынэмэ акIаплъэзэ, 
фигъэпытагъ: - Iанэр пчэгум игъэуцуи, псэлъыхъо дэхэжъмэ 
псы чъыIэ тас афытегъэуцу. Пшыпхъу гоуцуи, сыд аIуагъэми, уакъыфимыкI, изакъоу къалъэхэмын!
Къэлэкъутэ зигъэхэгърэеу остыгъэр хигъэнагъ, нэбгырищри етIысэхыгъэ къодыеу пщышъэожъыер лIы фэдэу 
къихьи, шIуфэс къарихыгъ, псы тасышхор Iэнашъхьэм 
тыригъэуцуагъ.
Минсурэ мэкъэнчъэу пчъэм къыдэкIыгъ. КIыцэхэр 
къыпытэкъухэу, дэнэф шъхьатехъор къехъухыгъ, сэе 
плъыжь чIапцIэм ыбгъэ щегъэжьагъэу ылъапэ нэс тыжьын 
IуданэкIэ хэхъыкIыгъэ гухьарэхэр ечъэхых, пшъэшъэ нэгу 
нэф зэхэхыгъэм нурэр къыкIехы. Къэлэкъути, Псэмыти 
гъунэгъу пшъашъэм идэхагъэ ажэхэр къыIуигъэзыгъ, 
зэрэгъэкIэрэкIагъэм изакъоп, гуфаплъэу ынэгу зыкIаплъэхэрэр апэрэ. Хьатае ыгу къыдэбыбыкIыщтым фэдэ 
къэхъугъ, шъхьэм фэбэ-стыр горэ къеуи, пкъышъолым 
рычъагъ.
- КъэтIыс, Минсур, щысрэ щытрэ зэгурыIорэп,- Къэлэкъутэ псынкIэу зыкъишIэжьи, пхъэнтIэкIум Iэ фишIыгъ.
- СыкъэтIысми хъун, хымэ щысэп,- Минсури зэримыгъэлъэIужьхэу етIысэхыгъ, ардэдэм Къамболэт шъхъумытIэри ышыпхъу исэмэгукIэ къыгоуцуагъ.
Псы ешъощтым фэдэу Къэлэкъутэ тасышхор Iанэм 
тырихи, шъхьаныгъупчъэм нахь пэблагъэу щыс Псэмыт 
фищэигъ:
- Мыр шъхьаныгъупчъашъхьэм тегъэуцу. Псы чъыIэр 
уазыфагу итмэ, гухэр зэфэчъыIэ мэхъух аIо. Шъыпкъэба, 
Хьатай?

--- Page 284 ---

- Ари аIо, псыр псэм фэди аIо,- псы тас чъыIэр азыфагу къыкIырагъэуцуагъэри, зыгу къэкIыгъэри псэлъыхъом 
къыгурыIуагъэми, къыхимыгъэщ шIоигъоу, нахьышIумкIэ 
игущыIэ ыгъэзагъ.
- Ар псым уфалIэмэ ары,- псы тас чъыIэм къикIырэм 
Хьатае иакъыл зэрэнэсыгъэр игуапэу, Къэлэкъутэ ынэхэр 
къилыдыкIыгъэх.- Тигъунэгъу Къамболэти тэ псыхьи дгъэкIощтэп, ыкIыбыкIэ гущыIэ щытшIын гухэлъи тиIэп, ежьыри 
илъэс заулэкIэ лIы хъущт, къытэрэдэIу.
- Къэлэкъут, къэдгъэшIагъэм тызэгъунэгъушъ, сиакъыл 
къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу сэгъэшIагъо, усэрэжъым 
уфэд, гу зылъымытэ щыI Iоу сшIэрэп,- Iупэщх шъабэр ыпэ 
итэу Минсурэ гъунэгъум къыщытхъугъ.
- Сэри зэкIэ сшIэу сыкъэхъугъэп, Минсур, зэкIэ сэшIэ 
сIоми, усэгъапцIэ,- гущыIэр ишъыпкъэу Къэлэкъутэ къыригъэжьагъ.- Уятэжъ сигъэсагъ, уятэ Шъэбэкъу сигупшысэгъу, Ацумыкъо сыкIырэплъы. Плъэрэм елъэгъу, даIорэм 
зэхехы. Тэ тымылъэгъоу тыгъэри, мазэри зэпымыоу 
зэрэлъэгъух, зым адырэр егъэфабэ, егъэнэфы, зэзэщхэрэп, къызэдекIокIых...
- Сэ тыгъэри, мазэри зэдэслъэгъоу пчэдыжьи пчыхьэшъхьапи Iэджри къыхэкIыгъ,- ошIэ-дэмышIэу Псэмыти 
къахэгущыIагъ.
- О плъэгъущтыр плъэгъугъахэ,- Къэлэкъутэ шъэогъум IэутIэ фишIи, ыжэ зэтырыригъэлъхьагъ, ичIэгъчIэлъ 
гущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Нэм кIэтыр псэм фэдэшъ, гурэ 
псэрэ лъагъо зэфагъоты. Тыгъэм инэф мазэр зэрэфыщыкIэрэм фэдэуи мэхъух.
- Ары шъхьакIэ, мазэмрэ тыгъэмрэ зэрэлъэгъун язымыгъэлъэкIрэ ошъуапщэхэр азыфагу къехьэх,- Минсурэ 
ынэ нэфынэхэр нахь чэфынчъэ къэхъухэзэ, къыупсэлъыгъ.
- Жьыбгъэ лъэшым ошъуапщэхэр тырефы,- Къэлэкъутэ пигъэуцужьын къыгъотыгъ.
- Зыбгъэлъэшыни плъэкIыщт, жьыбгъэр къэзгъэхъугъэм упэшIуекIожьыныр уиукIытэ къыхьымэ.
- Уижьы IэшIу зикIасэм ижьы фабэ къыппигъохымэ, 
анахь жьыбгъэ чъыIэри агъэупэбжьэн алъэкIыщт, Минсур.
- Жьыбгъэ чъыIэр бгъуитIукIи къыкIэпщы, ар зыгъэфэбэн кIуачIэ дунаим тебгъотэнэп.
- Арэу бгъуитIури лъэша?

--- Page 285 ---

- Лъэшыми блэкIых...- Минсурэ ыгу къызэхахьи, 
ыIупшIакIэхэр къэтхыуагъэх, етIанэ зызIэкIиубытэжьи, 
нэплъэгъу фабэ Хьатае тыридзагъ.- Сыдэу пшIын, о къызэрэпIуагъэу, мазэмрэ тыгъэмрэ зэфыщыкIэхэу, зэрэгъэфэбэжьхэзэ къызэдекIокIхэми, зэнэсхэрэп. Сэ зы 
бгъумкIэ къикIырэ жьыбгъэм сыхэхьанкIэ сыщэщынэ, 
адырэм сыщэукIытэми, сыгу фисэхы, седао, къысэдэожьы, 
ау ащи фэбэкIэ налъи къыхахьэрэп.
- Тэ тыкъыхахьэмэ, дгъэфэбэн тлъэкIыщтба?
- Ар шъо шъуиIоф,- Минсурэ кIэкIэу игущыIэ къыухыгъ.
Псэлъыхъохэр унэм зекIыжьхэм, янэ дэжь чъэжьыгъэ 
Къамболэт къызIуипхъотыгъ:
- Зи гъэшIэгъон аIуагъэп, нан, хьаулыеу сыбгъэкIуагъ.
- Зыпари амыIогъахэуи?! - гощэшхом ыгъэшIэгъуагъ.
- Щэсыфэхэ, Къэлэкъутэрэ Минсурэрэ фэшъхьаф 
гущыIагъэп. Ахэми тыгъэ, мазэ, ошъуапщ, жьыбгъэ аIуагъ 
нахь, нэфэшъхьаф тегущыIагъэхэп,- кIалэм иIофыр джэгунти, унэм илъэтыжьыгъ.
"Е-е, сикIал, Къэлэкъутэ игущыIэ зынэсрэр о сыдым 
уигъэшIэн, зыгорэ хэмылъэу мази, тыгъи, жьыбгъи анэсыгъэп",- гуIэ-гулъытэкIэ гупшысэгъуаем Захьрэт зэлъиштагъ.
Къэлэкъутэ зи ымыIоу шъэогъумэ адэкIуати, къызэтеуцуагъ, ынэхэр плъызэу, шъхьакIом зэкIигъэплъыхьэгъэ 
Хьатае ыгу егъоу Iуплъи, фидзыгъ:
- КъыбгурыIуагъэба шъуиIоф зымыгъэхъурэр?
- КъызгурыIуагъ,- Хьатай хьылъэу хэхьапщыкIыгъ, 
етIанэ игуапэу IущхыпцIыкIыгъ: - Iушба Минсурэ? Мощ 
фэдиз чIэгъчIэлъ гущыIэу фэпшIыгъэм къыпигъохыжьын 
къыгъотыгъ.
- КъызхэкIыгъэхэм яплъыба, зыкъом фэбэгъон,- 
Къэлэкъутэ апэрэу мэкъэхъу ихыгъэкIэ къэщхыгъ.- Яинагъэ фэдиз джыри чIы чIэгъымкIэ ягъусэу къадэкIо. КIо, 
хъун, гукIодыгъо щыIэп, зэкIэмэ апшъэр пшъашъэр къызэрэпфаер ары. Шъэбэкъу къэкIожьмэ, сэ нахь теубытэгъаIоу сыдэгущыIэн...

--- Page 286 ---

Дунаир ощх-жьыбгъэкIэ къызэIахьи, къызэIихыжьыгъ. 
Мэфэ зытIущыкIэ Шъэбэкъу дэкIыгъэу Къэлэкъутэ къызэрэриIуагъэри текIыгъ, икъэсыжьыгъо паплъэзэ, хьэблэ 
кIалэу пхъэ тэмэрыхь мэзым къизыхырэр къеджагъ:
- ЛIы лъащэ горэ мэзым къыщыожэ, зэдэшъушIэрэ 
гъэхъунэжъыем дэжь. Ощ фэшъхьаф псэ зыпыт есымыIонэу къысфигъэпытагъ.
- КъызгурыIуагъ, тхьауегъэпсэу, ау лIым къыуиIуагъэр 
гъэцакIэ,- Къэлэкъутэ кIалэм кIэлъиIожьи, уашъом дэплъыягъ: пщэ пIокIэ нэгъыфхэм тыгъэр ахэсыкIы, щэджагъо 
хъункIэ джыри охътэ шIукIае щыI. Шым уанэр тырилъхьэзэ, 
зэупчIыжьыгъ: "Онэтыгъу сыд Iофа къыздыриIэр? Щынагъо горэ щымыIагъэмэ, гузэжъогъукIэ мощ нэс къысфикIыщтыгъэп, мэзым къыщыуцоу лIыкIуи къысфишIыщтыгъэп..."
Былымхэр псы ригъашъоу хьэкъуашъом кIэрыт Псэмытэ шылъэмакъэм зэригъэплъэкIыгъ, ин-инэу шым 
шъхьарыщэу, чылэм дэкIырэ Къэлэкъутэ ыкIыбыкIэ ышIэжьи, ыгъэшIэгъуагъ: "Шэсын гухэлъ иIагъэп, къиупхъукIгузэжъогъукIэ тыда зыдежьагъэр?.."
Щэджагъо хъу пэтзэ, Къэлэкъутэ къыгъэзэжьыгъ, 
шым емыпсыхэу Псэмыт еджагъ:
- Хьатай исмэ, моу къысфигъэкI.
- Хьатаий сыкъеджэн, ау сыда къэхъугъэр? Шыми 
укъепсыхрэп, тызэпый пIонэу, къэлэпчъэIум укъыщыуцугъ,- Псэмыт нэ къикIот гъэшIагъокIэ къэплъагъ.
- Сэгузажъо, Псэмыт. О пыи узысшIырэм ыуж сыщэрэмыIэжь,- Къэлэкъутэ фэмыяхэу IущхыпцIыкIыгъ, Хьатаий 
инэIосэ мэкъэхъум унэм къырищыгъ, къелъэкIонзэ, 
къэупчIагъ:
- Укъысфая, Къэлэкъут?
- Сыкъыпфаеп, ау къыосIощтыр пытэу угу иубыт,- 
губжыгъэ нэгоу мэкъэ дэгукIэ къызIуидзыгъ.- Непэ щегъэжьагъэу Шъэбэкъупщым ищагу плъапэ дэбдзагъэу 
сэмыгъэлъэгъужь, уизакъоу чылэм удэмыкI, гъогуи утемыхь.
- Сыда къэхъугъэр?
- Зи хъугъэп, ау къэхъун ылъэкIыщт. Уятэ ыпашъхьэ 
сшъхьэ щызгъэпыутыжьынэу сыфаеп,- пхъашэу къыпиупкIи, IукIыжьыгъ.

--- Page 287 ---

Мафэм щыщэу къэнэжьыгъэр Къэлэкъутэ къинкIэ 
ыгъэкIуагъ, зыми ыIэ екIугъэп, ыгу фэкIуагъэп, гухэкI-гукъаом зэрэзэридзэрэм ишъхьэгъуси, ышыпхъу цIыкIуи гу 
лъатагъ, ау IуупчIыхьанхэкIэ ракугъэп. "ЛIы губжыгъэрэ 
къо губжыгъэрэ зэфэдэ, ащ фэдэ зыхъукIэ, лIым уIумыуIухьэу пшъхьэ щыбгъэзыемэ нахьышIу" янэ ыIоу Нэкурэ 
загъорэ зэрэзэхихыщтыгъэр къыфыдэоежьи, зиушъэфыгъ. Чэщыми Къэлэкъутэ гумэкI хэтыгъ, чъыягъэп пIоми 
хъущт, къызэтэджыжьым, шхыным фэмыкIэщыгъоу тIэкIу 
хэIагъ, шэщыми шIукIаерэ къычIэти, Псэмыт дэжькIэ ежьагъэу ибайколхэр кIэрышIагъэхэу Шъэбэкъупщыр къызэрэкIожьрэр ылъэгъугъ, пщы къэлэпчъэIум къыщызэтеуцуи, къэсыжьыфэхэ яжагъ.
- МафэкIэ укъытпэгъокI, сигъунэгъу, чыжьэкIэ сыкъызыолъэгъум, укъызэрэсэжагъэр сигуапэ,- Шъэбэкъу 
пшъыгъэ нэгуи имыIэу къыпэгушIуатэзэ, жьым къырихьыхыгъэм фэдэу, шым къепсыхыжьыгъ.
- Мафэми, мыгъоми, Псэмыт дэжь сежьагъэу тызэIуфагъ. Умыпшъыгъэмэ, гущыIэ къыбдысиI.
- Пшъыгъэ Iоф сиIэп, некIо, къеблагъ,- Шъэбэкъу 
ынапэ телъ чэфыр текIодыкIызэ, къэупчIагъ: - ТхьамыкIагъо горэ къэхъугъа?
- Къэмыхъущтмэ, джырэкIэ тырэхьат,- пщышхом 
Iумыплъэу риIуагъ, етIанэ, хьакIэщым зэрэщетIысэхыхэу, 
одыкIи-мыдыкIи ымыIоу Шъэбэкъу фидзыгъ: - Хьатае 
сыда мыштэ зыкIэпшIырэр?
- Ащ тырыгущыIэгъах, Къэлэкъут.
- Ащыгъум угу зэребгъэрэр къаIо.
- Спхъу къаигъэ къышIыгъ.
- Минсурэрэ Хьатайрэ апсэ зы чысэ зэдилъ, ягунахь 
ухэмыхь.
- Чысэ зэгогъэчъыгъэм псэ закъуи ифэщтэп! - ынэгушъхьэмэ къахихэу Шъэбэкъу зыкъырихыгъ.
- ПщыкIалэм уфэмыеныр шъхьафы, ыпсэ бгъэгъуныр 
жъалымыгъ! - Къэлэкъути ымакъэ къыIэтыгъ.
- Сыд пIуагъи? - Шъэбэкъу ышъо къэчъэкIыгъ.
- Зэхэпхыгъэр ары. О зыфэмыIорэ бырсыр ащ 
къикIыщт.
- Сыкъэмысыжьзэ, хэт ащ фэдэ къэбар къыонигъэсыгъ?

--- Page 288 ---

- О узэнэгуерэр арэп, нишъэ маплъэ, тхьакIумишъэ 
мэдаIо. Сэ Хьатай гущыIэ есIонэп, сыд Iо фаеми, тызэгъунэгъу, уинамыс къэсыухъумэн, ау ащ фэдэ бзэджагъэ 
кIалэмкIэ угу къимыгъэхьажь, уекIодылIэн,- гущыIэхэр 
хиуIупкIэзэ, ышIэрэр пщышхом жэхилъхьи, Къэлэкъутэ 
зэмыплъэкIыжьэу хьакIэщым къикIыжьыгъ...
VIII
Цырацэ шъхьаныгъупчъэм иплъи, кIэкуукIыгъ:
- Модэ мо кIорэр, мощ зызэришIрэр!.. Тыжьын 
гухьарэкIэ пкIэгъэ бэщыр ыIэ пылъагъ нахь, зыкIигъа къорэп. Ытхи, ыпшъи уфагъэп, пхъужъ нэкIыгъэ горэ къебгъэщэнкIэ дэгъу...
- Хэта сэIо зыфапIорэр? - хэшъэе джэмышх кIоцIыр 
къизыцIэнтхъукIыщтыгъэ Жъажъые шъхьэр къымыIэтэу, 
Iофи зыримыгъэшI фэдэу къэупчIагъ.
- Хэтына, ЛIымэфэжъыр арба... ЛIэжьын игухэлъэп, 
сибэу...
- Ныо жэмыIан,- джыри Жъажъые ышъхьэ къыIэтыгъэп, ымакъи кIырыугъэп,- гъунэгъу лIыжъым ащ фэдэ 
цIэ IаекIэ уемыдж, уемыбг тхьапшрэ къыосIуагъ.
- КъысэпIуагъ, седжэжьынэп,- Цырацэ инэплъэгъу 
фаби Жъажъые Iуфагъ,- ары, ары, лIыжъ, ащ нахьыбэрэ 
зэхэозгъэхыжьынэп, ори жэмыIан къысэмыIу. ЕгъашIэм 
Цырэцэ дахэкIэ къысэджэрэ чылэм ащ фэдацIэкIэ ыжэ 
сыдэхьанэу сыфаеп.
- Ара? - Жъажъые ыгъэшIэгъуагъ, "сыд мыщ къехъулIагъэри" пиIухьажьыгъ.- Ар сэ пфэзгъэцэкIэн, о узэрэхъущтыр сшIэрэп нахь.
- Уицыхьэ къыстегъэлъ, лIыжъ. Икъунба, кIэлэ мыгъор 
тазыфагу дэзи, орырэ сэрырэ тыжэ зэрэзэIулъыгъэр... 
Сегупшысэшъ, зыгорэкIэ сизакъоу сыкъанэмэ, хэта сэ 
сызищыкIэгъэжьыщтыр? Хэт гъэшIобзэ дахэкIэ "ныо" 
къысэзыIожьыщтыр?
- Ар умыIо, ныо,- Жъажъые иIоф зэпигъэурэп,- 
загъорэ сыкъыпфычIэплъышъ, джыри узэрэдах, узэрэшIыкIашIу. Укъысэцэлашхэзэ сыгу пыоуты нахь, пIэм 
ухэсы дзэнэу сыгу къыпымылъадэуи щытэп...

--- Page 289 ---

- Ы-ы! - Цырацэ нэкIушъхьаплъ кIэхъукIэу, нэплъэгъу 
гуапэкIэ къэплъагъ, етIанэ ылъэгонджитIукIэ зыдиIыгъ 
цыпхым цыр щызэпитхъызэ, къыфидзыгъ: - IукI адэ, шъо 
паIо зыщыгъ лъэпкъыр нибжьи жъы шъухъущтэп.
- Цыпхым фэсакъ...
- А лIыжъ, хъугъэба адэ...- Цырацэ цыпхыр ыпашъхьэ 
рехыжьы,- сэри сыцIыф, сыбзылъфыгъ... Ныожъышъо 
къызэрэстемыштэрэмкIи тхьауегъэпсэу... Хьэйнапэба 
тызэрыгущыIэрэр...
- Оры къезгъэжьагъэр... Уфаемэ - ухы, уфаемэ - 
ублэ.
- Тхьэ къысауи, сыдэущтэу къезгъэжьагъ, лIыжъ, 
сымыгъэукIытэжь.
- Тигъунэгъу ЛIымафэ хэт пхъужъ нэкIыгъэ къезгъэщэнэу зыIуагъэр?
- Ара, ситхьамыкI, узгъэхъушIагъэр?..
- Адэ, ЛIымафэ сэщ нахьи илъэс псаукIэ нахьыжъ.
- Ар къепхьыжьэгъэ IофымкIэ ба, макIа? - Цырацэ 
джы нахь зыкъишIэжьыгъ.
- Укъызэрэзэтенагъэм ар елъытыгъ, сидах...- Жъажъыий джэмышхшIыныр щигъэтыжьи, иIэмэ-псымэхэр 
зэрэщымытыгъэ псынкIэ IабакIэкIэ Iуихыжьэу Цырацэ 
зелъэгъум, "делагъэ горэ къысимышIагъот мыщ..." ыIозэ, 
къэтэджыгъ:
- Щэджэгъуашхэм ыуж сихьан сэ. О щагум щыIэолъау, дэпшIыхьан Iаджи дэбгъотэщт, хьау пIомэ, лIыжъмэ 
ахахь, ахэдаIу.
- Ушъхьагъу дэгъу къэбгъотыгъ. Сэ тщыгъупшэжьыгъэ тIэкIу-шъокIухэр тыгу къэдгъэкIыжьын сIогъагъэ...
- Мэфэ щэджагъоуи?..
- Шъхьэм а Iофыр къызеокIэ, ныо, чэщи, мафи иIэп.
- Ащ фэдизэу узщэгугъыжьмэ, пчыхьи щыI, чэщи тапэ 
илъ...- Цырацэ укIыташъо зыригъэшIызэ, зышIомыдэеу 
зыдэплъыхыжьи, унэм икIыгъ.
"Сыдэу мы бзылъфыгъэхэр тхьамыкIэ лъэпкъых... - 
Жъажъые иныо нэшIукIэ кIэлъыплъи, щхыпцIыгъэ.- Удах, 
удэгъу, ушIыкIашIу яIуи, абгъэ урагъэпкIыщт. Мыр лIакъом 
къызыхэсэщэм, зыгорэ епIожьынэу, ебгъэлъэгъужьынэу 
ищыкIэгъагъэп. СIорэр сыжэ къыдэмызызэ ыгъэцакIэщтыгъэ, унэгъо егъэжьэгъакIэмкIэ гу зылъимытэрэ къыгъанэщтыгъэп, иIэбакIэхэр псынкIагъэх, IэпкIэ-лъэпкIагъ, джыри 
зэрэныозэ, ыпшъэ уигъэкIощтэп. Ау ышъо хэфэгъэ сабыир 
джэхашъом къызтеуцом, нэмыкI шъыпкъэу зыкъызэблихъугъ, сэ сыфэмыухмэ къысэцэлашхэзэ, фэсымыгъэхъурэр тишъэо закъо тырикъутэжьызэ, къытэхъулIагъэр 
зэдэдгъэежьэу тыкъызэфэнэжьыгъ... А зыфэпIуагъэхэми 
сахэхьан, сахэдэIон, ау ткъокIэ хъун акIэрысхынэп. Ар 
къысэзIокIрэмэ къысаIуапэмэ нахьышIу шъхьакIэ, ялIыгъэ 
къыхьрэп. Сыдэу пшIын, джары цIыфхэр зэрэгъэпсыгъэхэр".
Жъажъые къэлапчъэм нэсыгъагъ шъхьакIэ, ЛIымафэ 
ичэу пэкIэ пхъэтэкъэжъ тес лIыжъ купмэ захаплъэм, ыгу 
римыхьрэ горэ ахилъэгъуагъэти, щагум дэкIыгъэп, ныом 
къызэрэриIуагъэу, пчъэIупэ чъыг пкIашъэхэр зэкIеугъуаех, 
къутамэмэ апэIабэ, къапынэжьыгъэ тхьапэхэр къапегъэтэкъух. Гъунэгъу чэу пакIэм щыхъурэми егъапэ, кIэдэIукI ми, макъэхэр къылъэIэсых нахь, гущыIэ зэхэугуфыкIыгъэхэр зэхихыхэрэп.
"Дэгъоу сшIагъэ сазэрэхэмыхьагъэр,- ыIуагъ 
Жъажъые,- а зыр тIомэ кIэтIотыкIыжьызэ тезэщыгъ... Зэ 
Шъэбэкъу пщышхоми урысхэмкIэ ышIэщтыр ышIагъот. 
Джыри шыу куп къытхищагъ, афырихьисап шъыпкъэр 
сшIэрэп нахь. Дэгъу къызэрэкIуагъэхэр, зи хэсIухьэрэп. 
Нэгъойхэри, тыркухэри ащ зэрэригъэгупшысэщтхэм щэч 
хэлъэп, ау етIани къытэхъулIэрэр гъэшIэгъоны. ЛIымафэ 
фай-фэмыеми махъулъэ фэхъугъэ Къэлэкъутэ зипэщэ 
фэкъолIмэ аIорэр тэрэз. Нэгъоймэ тябэныжьы тIомэ тыркумэ тянэцIызэ, ахэри къызхэтщагъэхэу джы тяпыижьы. 
Тарыфимыкъу зэхъум, зы кIуачIэ зытшIыным ычIыпIэкIэ, 
урысмэ талъычъагъ. Жаныемэ, бэслъыныемэ, абадзэмэ 
язакъоп, къэбэртэе адыгэхэри ары. Ыкъо пае синыо зэхъуапсэщтыгъэ пшъашъэмкIэ ыгу къыхэбгъэкIыгъэми, 
Къэлэкъут, сэ сыгу къыуабгъэрэп. Скъо мыгъасэ уиадыгэ 
IофхэмкIэ къыбготынэу сшIагъэмэ, зыпэ къэсымыштэн 
щыIагъэп!.. Сыда сэIо зызэзгъэгъалIэри? ЛIы Iофа мыр!" 
- пхъэнкIыпхъэшхор зыдэщытым щычIедзы, зыпэутхыпкIыхьажьы, ипаIо егъэтэрэзыжьышъ, щагум дэкIы. ПIуакIэ 
хъугъэ лIыжъмэ ишIуфэс ыуж итэу афидзыгъ:
- КупышIу шъухъущтыгъ, сыкъышъухэхьэфэ тыдэ 
хъужьыгъа адырэхэр?

--- Page 290 ---

- Мы чъыгри пкIашъэкIэ Iужъугъэ,- лIыжъмэ ащыщ 
горэ лъыкIуатэзэ, гъумытIымыгъэ,- укъэсыфэ тхьэпэ заулэ 
хэзыгъ нахь... Шъущыс шъо ащыгъум,- ыIуи, IукIыжьыгъ, 
нэмыкI гори ыуж ихьагъ.
- Сэ сионэши псы емыгъашъу...- джыри лIыжъмэ 
ащыщ зэтэджыжьым, Жъажъые фэщыIагъэп:
- ЗэрэхъурэмкIэ, сэ шъузэбгырысфыгъ...
Урам къуапэм къохьажьрэ лIыжъым кIэлъыплъэзэ, 
ЛIымафэ къыIуагъ:
- Мохэмэ угу ямыгъабгъ, Жъажъый. Хэти ыгу илъыр 
ипхын плъэкIыщтэп.
- Ашъыу, хэти ыгу зэпырызгъэзэнэу сыфаеп,- 
Жъажъые хэгурымыкIыгъ,- зэкIэми сэры афэмыухрэр... 
Сшъхьэрэ сыгурэ зэбгъэжьы нахь, зыми губгъэн фысиIэп, 
къыстемыфэрэ къысаIуалIэрэп. Ау къысфэмыемэ зыкъызэрэсфашIырэр афэсыдэрэп. Скъо къырым хъаным 
сэрэп гозгъэуцуагъэр, зыгоуцоми сшIагъэп, ащ пае нэмыплъ къысарэмых. Зыми ятэ сыукIыгъэп, ыкъо згъэкIодыгъэп. Сыд фашIэна ахэмэ сэ скIэхэкIрэр, сизычэщ мычъые 
изакъоми...- мэкъэ зэщыутыгъэ-ефэхыгъэкIэ Жъажъые 
къыIуи, къэтэджыжьыгъ.- Сынэ щыпхагъэу сижъышъхьэ 
къэсэхьы. СшIэзэ сыкъышъухахьи, зысыуIэжьыгъ.
- Жъажъый, зэ къэуцу,- зэмыжэгъэ зекIуакIэм ЛIымафи къыгъэтэджыгъ,- олахьэ мыхъун ар.
- Хьау, хьау, ЛIымаф, сыгу уабгъэрэп,- Жъажъые 
къызэриIокIыгъ,- зыми сыгу ебгъэрэп...
Жъажъые ыгу зэрэпIуакIэм нахь пIуакIэ хъугъэу щагум 
дэхьажьыгъ. Къызэтеуцуи, иныо иджэныкъо машIо зыщыблэрэ унэ лъэныкъомкIэ плъагъэ, етIанэ пхъэнкIыпхъэр 
къыштэжьи, кон натIэм риусэижьыгъ, шъхьэ еуфэхыгъэкIэ 
шэщым чIэхьагъ. Шъхьэр къэзыпхъотэгъэ онэшымрэ ежь 
иплъэгъурэ зэтефагъэх, ыгу зэхэхьагъэу шыпшъэм ышъхьэ тырилъхьагъ, ытэмэ псыгъохэм зыкъыхапхъотыкIзэ, 
ынэпс къышIокIуагъ. Жъажъые игуIэ-гумэкI онэшым 
зэхишIагъэу ышъхьэбгъу къыщихъуагъ, мэкъэ зэпытхъ 
макIэкIэ кIэщыщыкIыгъ.
Пхъахьэ къикIыгъэ Цырацэ шы щыщ-пырхъэ макъэр 
зызэхехым, шэщыпчъэм Iухьагъ, лIыжъ нэку-нэпсым ечъэлIагъ:
- Тхьэ къысауи, сыд къыохъулIагъ!..

--- Page 291 ---

- Быяу зэ, ныо... сыд къысэхъулIэн...- Жъажъые ынэгу 
кIимыгъаплъэу къыриIожьыгъ: - Сшъхьэ тIэкIу къэунэзэгъагъэти, шыпшъэм зесыусэигъ.
- Ары гущ, лIыжъ, сыкъыпфэсакъы сIозэ, сызэнэгуерэр къыохъулIэ. НекIо, моу сыблыпкъ къэубыт...
- Хьау, стекIыгъ. Упщэрыхьэгъахэмэ, Iанэр къэшI. Сэ 
Iус тIэкIу шым къестыни, сыкъихьажьыщт.
- Боу щэджэгъошхэ дэгъу сшIыгъэ. Уфаемэ, ЛIымафи 
адырэ лIыжъхэри къегъэблагъэх, укъэзгъэукIытэжьынэп. 
Уизакъоми нахьышIух, пшхырэр пцагэ дэхьан.
- Джары, сипцIэгъоплъ, тызэрэпсэурэр,- иныо 
зыIукIыжьыкIэ, Жъажъые шым ынатIэ Iэ щифэзэ, дэгущыIэ,- зым тегъэгъы, адрэм тегъашIо, сызшIомыкIыщтым 
сшъхьэ шIуехы... Орырэ сэрырэ тыдэ тыкIуагъэми, сыдэу 
зытшIыгъэми, тызылъыхъурэм зытигъэгъотырэп. АдыгэчIым къызэрехьэу мэбзэхы. Зылъэгъугъи зымылъэгъугъи яIо зэтекIы, лъэуж нэпцI тытырагъахьэ. КъыткIэнакIэри 
макIэп, тызылъэгъу мыхъури нахьыбэжь... Сижъышъхьэм 
сикIалэ къысаутэкIыжьыныр хэта зышIагъэр... Джыри зы 
шэсыгъо тымышIыжь хъущтэп. Тыгъужъыр ибы раубытэ 
нахь, шъофым щылъыхъухэрэп.
"СфэмышIыгъэр, сфэмыгъэхъугъэр ныом тесэлъхьэкIэ, тезэгъэна!..- ыкъо Мамый щагум дэкIи къызимыгъэзэжьыгъэ илъэс пчъагъэм щегъэжьагъэу зыкIи шъхьэм 
къыфимыхьэгъэ гупшысэмэ Жъажъые къызэкIагъэщтагъ, 
ныоми ежь имысагъэ дигощыгъ.- ТIуми тилажь, тэ тызэщыхьэ къэс тигухьагужъ кIалэм теткъутэжьызэ, нэ чъыIэкIэ 
къызэдгъэплъыгъ, ышъхьэ зыщегъэзыеми, ежь зыкъытегъэшIэфэкIэ, дунаим тет-темытыжьми тыкIэупчIагъэп... 
Ау цIыфмэ ажэ тызэрэдэфагъэмкIэ зыкъытимыгъэшIагъэмэ нахьышIугъ, мыхъуми ныомрэ сэрырэ тигухьэгужъ 
зэтеткъутэмэ тызэшIужьызэ, къэтхьыни..."
- А лIыжъ, сыкъызэхэоха? - Цырацэ лъэгуцым къытеджыкIыгъ.- Шхыныр мэучъыIыжьы.
- СыкъэкIожьы шъыу, сыда къэхъугъэр? - Жъажъые 
ныом ыуж итэу унэм ихьажьыгъ, Iэнэ шыгъэм зытеплъэм, 
къэчэфыжьыгъ: - Сыдэу Iэнэ бэрэчэт! Сизакъоу сфэукIочIынэп.
- Хъущтмэ, сэри сыкъыбдэтIысын. КъэсшIэжьрэп 
аужырэу тызызэдэшхэгъагъэр...

--- Page 292 ---

- Непэризэ тиадыгагъэ тыукъокIэ, зи щышIынэп, къэтIыс.
- Зыгорэ къихьэу тыкъилъэгъумэ, емыкIу, пчъэр 
езгъэтын.
- Пчъэр зырагъэтырэр остыгъэр загъэушIункIыкIэ 
ары...
- А лIыжъ, сыдэу умыцIыф,- гущыIэр Цырацэ зэпиутыгъ,- пчэдыжьрэ сэмэркъэу-нэшIошIыгъэр уишъхьэуназэ 
пщигъэгъупшэжьыгъ сшIошIыгъ... Iэнэ пашъхьэм ащ фэдэ 
щаIорэп. Ащ нахьышIу сищыпс-пIэстэ шIыгъэ хаIи, зэгорэм 
къысщытхъуи...
- Мафэ къэс сыпщэтхъу, ныу. Уищыпси зэрэIэшIур 
сыхэмыIэзэ, ымэкIэ къэсшIагъ, уищхыуи щэтэ теплъэ иI, 
уилыгъэжъагъи жэм дэткIухьанэу шъабэ, уибахъсыми 
слъакъо зэрэкIиутыщтыр сэшIэшъ, сыфэсакъын...- 
Жъажъые Iупэщх шъабэкIэ ныом къесэмэркъэужьи, 
къыухыжьыгъ: - ЕтIани лIыжъ куп уиIанэ къыпэбгъэтIысхьэ 
пшIоигъуагъ...
- УкъэзгъэукIытэжьыщтэп сIуагъи! - Цырацэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.
- КъысэпIуагъ шъхьакIэ, бетэмал, сызэрэошъэбэкIыгъэ гущыIэхэр сыдэущтэу ахэмэ апашъхьэ къыщысэбгъэIощтыгъа!..- сэмэркъэур къебэкIызэ, Жъажъые гъомылэм 
хэIагъ.
Мыгузажъощтыгъэхэми лIыжъри, ныори щэджэгъуашхэм бэрэ пылъыгъэхэп. Цырацэ Iанэр Iуихыжьи, хьа къушыкъухэр ытхьакIыжьыгъэх. Жъажъые чыжьэу ыгъэтIылъыгъэгъэ Iэмэ-псымэхэр къыштэжьхи, джэмышхшIыным 
зыпэхьажьым, ылъэгъурэр игуапэу ныом къыIуагъ:
- Сэ тигъунэгъумэ адэжь сырекIокIын, тыгъуасэ нэс 
сахэхьагъэп.
"Сэри лIыжъ купмэ сахэхьэгъагъ, сыуIагъэу сакъыхэкIыжьыгъ нахь,- Жъажъые изакъоу унэм къызенэм, 
иныо кIэлъиIожьыгъ.- СикIэлэгъу лъэхъаным фэдэу непэ 
сыкъичъыжьыгъагъот. Дэгъугъэба адыгагъэм, цIыфыгъэм 
гущыIэкIэ зезгъэгъапэхэу, зи зымышIэрэмэ защыбдзыеу, 
загъори зыдябгъэшIэжьэу Къэлэкъутэ икуп зэхэщагъэм 
фэдэ горэм уахэтыныр... Джы сыд тиамал, къытаIорэм, 
къытфадзырэм теуIэ, тегъэсымаджэ. Слъэ сызэрэтетзэ, 

--- Page 293 ---

кIэлэ мыгъом сшъхьэ къышIуимыхыгъагъэмэ, джы зызэрэсшIэу зысыутIыIущтыгъа? ЛIымафэ хьэйнапэ сехъулIагъ, 
къыскIэлъыджэзэ сыкъыIукIыжьыгъ. Сигъунэгъу ЛIымафэ 
сыд илажь, адырэ лIыжъхэр ары зынэ яжьэ кIэптэкъонкIэ 
дэгъугъэр... КъыстеплъэнхэкIэ фаехэп. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ Iэе дэдэ хъугъэх. Скъо сызэрэпэуцужьрэр 
амышIэщтыгъэмэ зыгорэм фэдагъ..."
Пчъэ макъэ къэIугъ, Цыраци щыбзэр ыIыгъэу унэм 
къипкIэжьыгъ.
- ШIэхэу къэбгъэзэжьыгъ,- Жъажъые зынэкIушъхьэ 
къыхихрэ Цырацэ Iуплъагъ.
- Сиунэ сисыгъэмэ нахьышIугъ... Зи хъун зэхэсхыгъэп, 
щыбзахьэ сыкIуагъэр сиушъхьагъоу сакъыхэкIыжьыгъ.
- ЛIымафэдхэм мыхъун къахэхъухьагъа? - Жъажъые 
къэгумэкIыгъ.
- Еж ахэмэ мыхъун къахэхъухьафэ! Ямахъулъэ нэIуагъэм дэжь исыгъэ Хьатае ахэсыжьэп, къэзэрэщэгъакIэхэр 
язакъоу къызэфэнэжьыгъэх аIошъ, мэгушIох.
- Ащ о зыгорэ пшIухэкIуада?
- СшIухэкIуадэ!..- Цырацэ щыбзэр етIэбаим зытыредзэм, къефэхи, джэхэшъогум рычъэзэ къыубытыжьыгъ, зэкIэри зилажьэр Жъажъые фэдэу нэ IаекIэ фычIэплъыгъ: - Загъорэ уцIыф шъабэу, уIушэу сыпхэплъэ, ау 
къэслъфыгъэ закъом Iофыр зыфэкIожьыкIэ, зыкъысфэогъэделэмэ сшIэрэп. Сыд упчIакI ар?
- Ныо! - Жъажъые джэмышх ныкъошIыр ыпашъхьэ 
ригъэкIотыгъ.- Хэт ихьа къыоцэкъагъэр?
- Уишъэогъу ЛIымафэ ихь... УкIуи, укъыгоси, бгъэIорыжъори, укъэкIожьыгъэшъ, уишъхьэуз сиIэнэ шыгъэ, 
укъысщытхъузэ, рыогъэхъужьы... Адэ, мохэмэ апхъу тэ 
тикIалэ къырапэсына...- Цырацэ ымакъэ къефэхи, нахь 
шъабэ къэхъугъ.- Тэ тыкъыщагъэзыий, апэ къыфыкъокIыгъэ шъхьэпаем ратыгъ. ГъэшIэгъона Къэлэкъутэжъыр 
жаные фэкъолIмэ япащэ хъугъэмэ... Сэ сикIалэ къырымыдзэр зэрещэ, дышъэр, тыжьыныр лъапэкIэ едзы. А 
Хьатэе пщыкIалэр Къэлэкъутэжъымрэ Нэкурэ накъэрэ 
алъэхэсыгъэмэ, бырсыр къахэзгъэхъухьанэу, цIэIужь 
хъугъэу апхъу къязгъэфыжьынэу сыфэягъ... А лIыжъ, 
хъугъэ, зэ мы джэмышх цIэнтхъуным ыуж икIи, къыуаIорэм 
къедэIу, сыгу жьы дэгъэкI... ТикIалэ къэслъфыгъэба, сыбгъашъо кIэлъэу спIугъэба, зэ нэмыIэми къызэрэтфыкъомыкIырэр...
- Ышъхьэ зыфетым къыпфыкъокIыщтыгъэп, гъэбылъыгъэкIэ джы Жаные къихьэрэр сыдэущтэу къыпфыкъокIыщта? - зыфэсакъыжьзэ Жъажъые къыIуи, гуфэгъу 
нэплъэгъукIэ иныо фыдэплъыягъ.
- СэшIэ гущ... ГъэбылъыгъэкIэ къысфыкъокIыгъэми, 
сезэгъыщтыгъэ... Ар фэмышIэшъущтми, шъукъэкIожь 
ерэIуи, сикIэлэ закъо зыдэщыIэм сыкIожьыщтыгъэ... 
Мылъку уиIэмэ, тыди тыгъэ щыI. КъэошIэжьа, тикIалэ 
ищыIакIэу Онэтыгъу къытфиIотэгъагъэр? Хэт ышIэра, 
мыхъурэ щыIэпышъ, зыгорэ къыщышIымэ, егъашIэм 
лъыпсыкIэ ыугъоигъэ мылъкур джа иджэхэшъотет нэгъой 
пхъужъ цIэIужьым сыда зыкIызэредгъэпхъожьыщтыр?.. 
Адэ зи къапIорэпи? Угу къысэмыгъабгъ, лIыжъ, сызэгоутыти, сыкъыптешхыхьагъ.
- Къыстешхыхь-къыстемышхыхь фаеми, дышъэ унэ 
сисыщтыкIи, сиунэжъ сыбгынэнэп,- Жъажъые зиIажэзэ, 
унэм икIыгъ.
ГукIэ Iэсэжьыщтыгъэ Цырацэ къыраIуагъэри къырашIагъэри апэ къыгурыIуагъэп. Изакъоу тIэкIурэ щысыгъэу 
зыкъишIэжьи, ынэхэр къибырылъыкIыхэу къызбгырыугъ:
- Модэ, модэ мощ зызэришIрэр!.. Ар зыIорэр, илъэситIу хъугъэшъ, Къырым нэсышъурэп!..- Цырацэ ынэпс 
къэмыкIощтыгъэми, шъхьэтехъо къуапэмкIэ ынэмэ акIэIабэмэ ыпэ пилъэкIыкIызэ, ышъхьэ гукIэ егъэежьы, загъори 
хэпчъыкIы, зэкIэри зыфихьыжьрэр итхьамыкIэ псэукI.
Шъузымрэ ежьырырэ зызэмышIум мэфэ заулэ пыкIыгъэу, хъущтыр орэхъу ыIуи, къырым гъогу техьанэу, тыдэ 
щыIэми, ыкъо къыгъотынэу Жъажъые рихъухьагъ. 
Зыдиштэщт гъогу гъомылэм пылъыгъэп. СыдигъокIи адыгэ 
хьакIэщхэр зэIухыгъэх, мэлакIэ лIэнэп, гъолъыпIи, гъэпсэфыпIи ащигъотын. Къырым исхэри цIыфых, зыгорэ ахигъотэн, мыхъу зыщыхъурэм, ыкъо хъаным ибэскъакъыба, 
ыцIэкIэ заригъэшIэн, тыжьын-дышъэ тIэкIуи къызкъуихын 
ылъэкIыщт.
Ионэш гъогум тыригъэпсыхьаным Жъажъые мэфэ 
заулэм дэшъхьахыгъэп, налыкIэхэр кIаригъэлъхьагъ, ишъэ фи цIыф ригъэшIагъэп. Цыхьэ зыфишIэу иIэгъэ закъор 
ЛIымафэти, зэшэсым, ыдэжь Iухьагъ. 

--- Page 294 ---

- Ушыу тегъэпсыхьагъ, Жъажъый, тэ уежьагъэми, 
гъогумаф осэIо, укъемыпсых.
- Тхьауегъэпсэу, ЛIымаф. Шым сытесэу уапашъхьэ 
ситына,- гъунэгъу лIыжъыр ары Iоу умышIэжьынэу, пкъы 
псынкIэкIэ Жъажъые шым къепсыхыгъ.- Къырым гъогу 
сызэрэтехьагъэм ишъэф къыосхьылIагъ.
- Игугъу пшIэу зэхэсхыгъэп,- ЛIымафэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Икъунба цIыфмэ ажэ тызэрэдэлъыгъэр, зыми езгъэшIэнэу сыфаеп. Ощ нэмыкI есIуагъэп.
- Цырацэ мы Iофым...
- А шъхьэ кIыхьажъым игугъу къысфэмышI,- ишъэф 
зэрихьылIэгъэ лIыжъым къыригъэжьагъэр Жъажъые 
къыригъэухыгъэп, къызкIэупчIэ шIоигъуагъэм джэуап 
ритыжьыгъ,- ышIэрэп, ышIэнэуи сыфаеп. Джары, ЛIымаф, 
непэкIэ сиIоф зытетыр. Хэт ышIэра, дунаим Iэджи техъухьэ, 
зыгорэкIэ къэсымыгъэзэжьыкъомэ...
- Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь. НахьпаIоу сэбгъэшIагъэмэ, Дзэгъащтэ Бжъэдыгъу щыI, чылэм щыщ горэ гъусэ 
къыпфэсшIыни. Зэ, умыхъыжъ. Сыкъэшэсыни, хэгъуашъхьэм нэс сыкъыбдэкIотэн.
- Хьау, ЛIымаф, тхьауегъэпсэу. Зыуж сихьэгъэ Iофым 
хэщ-ощ ищыкIагъэп.
- Ащыгъум узгъэшэсмэ, нахь сырэхьатыщт,- ЛIымафэ 
шыIупIэмрэ лъэрыгъымрэ зэдиубытыгъ.- Гъогумаф, 
Жъажъый, сыхьатмаф.
ЛIымафэ ыгу пыузыкIзэ, гъогу къэгъэзэгъум шыур 
къохьэфэ лъыплъагъ, джа дэдэр зидэгъогъэ Жъажъыий 
къызэплъэкIыжьыгъэп.
Чэщрэ хьакIэщмэ защигъэпсэфмэ пчэдыжьрэ 
шэсыжьзэ, Iузэжъу зэпырыкIыпIэм Жъажъые екIолIагъ. 
Ащ фэдизым чIыпIэ гумэкIыгъо ифагъэп, ичъыий, игъомыли 
къащыкIагъэп. Гъогогъухэр къыфэхъухэуи, ежьыри афэхъоуи къыхэкIыгъ, къызеупчIыхэкIэ, ныбджэгъу-шъэогъу 
лъэгъункIэ чылэ благъэ горэм шэсыгъэу ариIощтыгъэ. 
Адыгэ къэбархэр зэрафэхэ хъумэ, ахэдаIощтыгъэ нахь, 
ахэгущыIэщтыгъэп. Ренэу зажэщтыгъэр, ытхьакIумэ 
зыфыкIэгъэзыкIыгъагъэр ыкъо икъэбар шъхьакIэ, екIи, 
шIукIи зэхихыщтыгъэп.
Зызакъу ыцIэ къызыраIуагъэр. Ари зыгъэ Къэлэкъутэ 
зэрэIэкIэкIыжьыгъагъэр ары нахь, къэбарыкIагъэп. Ыкъо 

--- Page 295 ---

ыгу ебгъэщтыгъэми, дэйкIэ, жъалымкIэ, цIыфыгъэнчъэкIэ 
игугъу зэрашIырэр игопагъэп. "Е-о-ой, къысхэкIыгъэ закъом раIуалIэрэр зэхэсхын нахьи, хьэм сишхыгъэмэ 
нахьышIугъ,- Жъажъые гукIэ кIэкуукIи, гъусэ зыфэхъугъэмэ чылэ блэгъэ ушъхьагъукIэ тыгъуасэ ахэкIыжьыгъагъ, 
изакъоу къызэнэжьми, хэщэтыкIызэ, зыфимыIожьын 
ылъэкIыгъэп: - Къолэжъри ищырмэ фыжь цIыкIукIэ яджэ... 
ХьакIэ-къуакIэм ищыри цапэкIэ зэрехьэ... ОцIыкIуфэ 
сешъхьэшъоуагъэу, зыкъызештэм ыгу хэзгъэкIыгъэу 
къэсшIэжьрэп... Унэм ис жэ пIуакIэр сэгъэмысэ шъхьакIэ, 
зэкIэ зилажьэр сэры. Нахьыбэрэ ышъхьашъо исыутыщтыгъэмэ, цIыфы хъуныекIи пшIэнэп. Тым фэмыгъасэрэр ным 
фаумысырэп сыд язгъэIуагъэр?.."
Мызгъэгум къэуцурэ къэгъазэрэ Жъажъый иIагъэп. 
Иши кIэкIорыкIы нахь, уцогъэ Iоф хилъагъорэп. "УкъызэкIэмыкIу, епхьыжьэгъэ Iофыр зэшIохы" къыриIорэм 
фэдэу шхоIум егъу, хэпырхъыкIы. Шыу зэблэкIхэу апэ 
къифэхэрэм ытхьакIумэ афыкIепхъоты. Iузэжъу зэпырыкIыпIэр зэрэмычыжьэжьыр хыжьым къалъегъэIэсы. 
"Дэгъоу хъугъэ мафэр сапэ илъэу мыщ сыкъызэрэнэсырэр,- ибысым къыфимыдэгъагъэми, чэщныкъо гъогум 
нычэпэ къызэрэтехьэгъагъэм Жъажъый кIэгушIужьыгъ.- 
Жаные гъогум сыфэраз, гупсэфэу къэскIугъ. Нэгъой 
хъырцыжъхэри нахьыпэм фэдэу хьазэозэжьхэрэп 
зыфаIорэр сшIошъ мыхъущтыгъэми, сшъхьэкIэ синэрылъэгъу. Тхьаегъэпсэу Шъэбэкъу пщышхор, ебэных, щагъаIэрэп шъхьакIэ, ари фызэшIокIыгъ. Дэгъуба, сыдым 
фэд, джаущтэу зэгъунэгъу лъэпкъхэр зэдэпсэунхэр!.."
Хы зэпырыкIыпIэр къэлъэгъуагъ. Лъэсыр лъэсэу, шыур 
шыоу цIыфыр Iуиз, хыри гупсэф. Илъэс заулэ хъугъэ мы 
лъэныкъом Жъажъые зыщымыIагъэр. Алырэгъур, шэкIыр, 
Iуданэр, бзылъфыгъэмэ ящыкIэгъэ цIыкIу-шъокIухэр 
щыпыутых заIом, зэ къызэрэкIогъагъ. Джа илъэс блэкIыгъэхэм ялъытыгъэмэ, непэ нэмыкI шъыпкъ. Унэ мылъэгэ 
зэфэшъхьафхэр IуашIыхьагъэх, щайшъопIэ-шхапIэхэри 
макIэп, кIыщмэ ятео макъи нахьыб, тучанхэр зэбгъодэтых, 
бэдзэрыр армэ, ущыгъощэн. Ахэмэ мэщыт шIыгъакIэм 
иминарет лъагэ къашъхьарэщы. Адыгэ гущыIи, нэгъой 
гущыIи, нэмыкIыбзэхэри щызэхэохых, зым нахьи адырэр 

--- Page 296 ---

нахь гъэшIэгъоныжьэу щыгъын зэфэшъхьафхэмкIэ фэпэгъэ цIыфхэр щызэблэкIых.
Жъажъые лIыжъыр зыгъэгумэкIыщтыгъэр нэмыкIыти, 
ынэ къыпэIухьэрэр мэкIагъэ. Къырым зэрэращыщт пхъэ 
зэхэIулIагъэр чэзыукIэ щэджэгъоужым къынэсми арыгъэ ти, пчэдыжьышхэ ышIынэу шхапIэм чIэхьагъ, мэшхэфэ 
нэгъой лIы уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьэгъитIумэ ышIэрэ нэгъоибзэ тIэкIумкIэ нэIуасэ зафишIыгъ, яхэгъэгу зэрэкIори 
ыкъо хъаным зэрибэскъакъыри шIодауш-гушхуагъэкIэ 
ариIуагъ. Ашъхьэ кIапхъотыкIи, къэдаIощтыгъэхэр зэрэзэплъыжьыгъэхэми гу лъитагъ, аущтэу зызэрашIыгъэри, 
яшхэкIэ псынкIи, ятэджыжьыкIэ шIэхи зыфихьын ымышIэу 
щысызэ, лIы уIэшыгъэ горэ къышъхьащыуцуи, къыриIуагъ:
- Сауж къихь.
ЛIы нэхаем зыгорэ риIоным, зыфыригъэнэжьыным 
Жъажъые иIоф тетыгъэпти, щтэуIугъэ нэгукIэ ыуж ихьагъ, 
шхэпIэ кIыбым къуащи, унэм ращагъ, ылъэгъугъэр зэкIэми 
анахь гъэшIэгъоныжь: Iэнэ шыгъэм ыкъо Мамыйрэ нэ гъоилI 
горэмрэ кIэрысых.
- Ы-ы?! Ора, сикIал? - ыкъо зытеплъэм, мыхъунэу 
пылъыр щыгъупшэжыгъэу, ежь иягъэкIэ зэгорэм шIокIодыгъагъэу, джы къыгъотыжьыгъ пIонэу, Жъажъые ыгу 
зыкъипхъотагъ, ау щхыпцI дыджэу къыфадзыжьыгъэм 
илIыжъыгу къыгъэучъыIыгъ:
- Сэры, сыуикIалэмэ сшIэрэп нахь. Ара зыуж уитыр 
хьауми нэмыкI Iофа зепфэрэр?
- ЦIыфыгъэ пхэлъыжьба, къыпшъхьащытыр уяти, 
шъхьэубат!
- СызыфыоупчIыгъэм джэуап къетыжьи, етIанэ ащ 
тытегущыIэщт.
- Е хьитIум азыфагу къыдэзыгъ, цIыфхэр IаекIэ къыптегущыIэхэ зыхъукIэ, сшIошъы хъущтыгъэп шъхьакIэ, 
усымылъэгъугъэмэ, узэхэсымыхыгъэмэ... Хьайуаным 
укъыщыуцурэпи о!..- къамэ етхъожьыгъо рамыгъафэу, 
ыужкIэ къикIыгъэ лIитIум лъэгонджэмышъхьэкIэ Жъажъые 
зэхагъэфагъ.
- Къэжъугъэтэджыжь, икъами ешъутыжь,- Мамый 
мытхъытхъэу унашъо къышIи, ынэ цIыкIухэр къилыдыкIхэу, 
ыгукIи, ышъокIи ятэ рашIагъэм тхъагъо хихэу лIыжъым 

--- Page 297 ---

еупчIыгъ: - КъыбгурыIуагъа джы къырым хъаным ибэскъакъ ышъхьэ уасэ зэрэфашIырэр, зэрагъэлъапIэрэр?
- Пшъхьэ зи зэримыуасэр неп сэ къызызгурыIуагъэр, 
ау сшъхьэ зэрэшIопхыгъэр бэшIагъэ зысшIагъэр. Сэщ нахь 
къэмынэжьыгъэми, ппсэ пытэу дунаим утезгъэтынэп.
- Ащ унамыгъэсмэ?..- Мамый къыIуагъэм дэхьащхыжьыгъ.- Ишъущ мыр санэIу. КъыздикIыгъэмкIэ ишыпэ 
ежъугъэгъэзэжь. "Нэсыжьына-нэмысыжьына... къязгъэлъфыгъэр ыукIыжьыгъ язгъаIоу оркIэ зысыуцIэпIыжьынэп..." - унэм раригъэщрэ лIыжъым кIэлъиIожьыгъ.
Мэфэ заулэкIэ, щэджэгъоужмэ адэжь, Жъажъые 
лIыжъыр зэхэукIэжьыгъэу ищагу щепсыхыжьыгъ. Апэ 
къэзылъэгъуи, къыпэгъочъыгъэр иныу.
- Тхьэ къысауи, ли, шъуи уиIэжьэп, джы нэс тэ ущыIагъ, 
тэ укъыхэтыгъ?
Цырацэ къыпчъырэмэ Жъажъые апымылъэу шым 
уанэр тырихыжьыгъ, цые IэгъуапэмкIэ шытхым пкIантIэр 
тырилъэкIыкIыгъ, мэкъэнчъэ тхьауегъэпсэукIэ ыпшъэ, 
ынатIэ Iэ щифагъ, къакъырым чIищэжьи, шхынлъэм мэкъу 
фыдилъхьагъ.
Ащ фэдизым Цырацэ лIыжъым ыуж икIыщтыгъэп:
- А лIыжъ, зыгорэ къаIоба... Зи къысэмыIоу удэкIыгъ, 
укъыдэхьажьыгъэшъ, дэгу зыкъысфэошIы... Зыпчыхьэ 
угу хэзгъэкIыгъэмэ, ащ фэдэ Iэджи затIоу къыхэкIыгъ... 
Джы пкъо ыуж пфыгъэкIэ сенэгуе...
- Къо шIагъо тиI... Игугъу къысфэмышI, зэхэсэмыгъэх! 
Модэ пIэр къысфэшI, сыпшъыгъ.
- Джыдэд, джыдэд,- Цырацэ пIэр фешIы, мэцIацIэ,- 
Iиман зимыI, джыри зыуигъэгъотыгъэп. Тят ыIони, къыппэгъочъыным ычIыпIэкIэ, къызлъыуегъэчъыхьэ.
- Мызгъэгум къылъысчъыхьагъэп... тызэIукIагъ.
- ШъузэдэгущыIагъэуи?! - Цырацэ зэхихыгъэм къыхигъэкуукIыгъ.
- ЕтIан, етIан...- Жъажъые зэрэгъолъыгъэм лъыпытэу 
раIори зэхимыхыжьэу чъыем Iуилъэшъугъ.

--- Page 298 ---

Ятэрэ ыкъорэ Iузэжъу зэпырыкIыпIэм зэрэщызэIукIэгъагъэм мази къехъужьыгъэу, лIыжъымрэ ныомрэ 
ялъфыгъэкIэ аIощтыри, ашIэщтыри аухыгъэу, Цырацэ 

--- Page 299 ---

фэмыухэу зыгъапэщтыгъэр мафэ горэм къымыIон ылъэкIыгъэп:
- А лIыжъ, угу сыкъыхэуIэнкIи мэхъу, ятэрэ ыкъорэ 
сыд фэдиз зэшъуIуагъэми, сэ сырянэба, тыжьын абас 
нэмыIэми къызэрэсимыпэсыгъэр сыгу къео.
- Ы-ы, джэгуалъ, мыщ ыIорэр!.. Джы ыуж зысфыкIэ, 
ышъхьэ къыпфэсхьыжьынэу усэгъэгугъэ.
- Тхьэ къысауи, ащ фэдэ цIыф еIуа?!
Цырацэ зэрэкууагъэр Жъажъые зэхимыхыгъэ фэдэ 
зишIыгъ.
IХ
Пчэй шъхьапэр къеIэбэхи, Шъэбэкъу чIыгум тырихыгъ, 
етIанэ ошIэ-дэмышIэу кIэбзэхыжьи, чIым къытефэжьмэ, 
зэIиутынкIэ щынэзэ, чъыг къутамэмэ алъыбэнагъ. ПкIашъэмэ къахэтхъукIи, ыпсэ хигъэIэжьэу, зыгорэ ыIэ къецэкъагъ... Дэщтэ-даом хэтэу, Шъэбэкъупщыр къэлъэтагъ. 
ПIэгум ис, дэпкъым кIыбыкIэ егъэпкIыгъ, пкIыхьэ гумэкIым 
хэтэу зызыбгырэум, Iэр зытефэгъэ дэпкъым ыл къыгъэузыгъ.
"Сыд сэIо къысэхъулIагъэр, симыхэбзагъэу, мэфэ 
щэджагъом чъыем сыIуитхъэу? - пщышхор зыфэгубжыжьыгъ.- Жъыгъом сыкъеутIэсхъымэ шIэ? ШIукIае 
дгъэшIагъэ, ащи зи шIагъо хэлъэп. Ары шъхьакIэ, ошIэ-дэмышIэу къысхэIэна? Ары шъыу, чэщ-мэфэ зыщыплI хъугъэ 
чъыер зысшIокIодыгъэр, Къэлэкъутэ къыскIитэкъогъэ 
жъокум машIор къыскIигъэнагъ, рэхьат сиIэжьэп... Гъунэгъум сыд илажьэр, сэры лыгъэр зыдзыгъэр. Узэмысэгъэ 
Iофым ыуж уихьэмэ, джары къыохъулIэщтыр. Нахь чыжьэу 
сыIукIмэ, чIыгуонэ мыблагъэм сишъэф икIодэжьын сшIошIыгъагъэми, сапэ итэу къэсыжьыгъ. Онэтыгъу лъэщэжъым сычIигъэIэбагъ. Къэлэкъутэ арэп ыIуагъ шъхьакIэ, 
фэшъхьафэп, къысэшIэкIыгъэмэ гужъ къысфызиIи, къысэтIэни ахэтэп. Мызыгъэгум сыхэукъуагъ, сигъунэгъу 
къешIужьыгъэ хъырцыжъыр гъогу тэрэз теуцожьыгъэми 
сшIагъэп. Чысэм из дышъэм къыземынэцIым, джэнджэш 
сыгу къыридзэгъагъ, ау ардэдэм сытыригъэлIыкIыжьыгъ. 
Сымыделэмэ, сэри къызгурыIон фэягъэба "хьау" ыIомэ, 
Онэтыгъу псаоу зэрэIусымыгъэкIыжьыщтым иакъыл зэрэтефэщтыр? Ари пэкIэ псы ешъорэп, сэ пкIыхьапIэкIэ 
сымылъэгъугъэ чIыпIэ къин Iэджми арыфагъ, арыкIыжьыгъ, 
ау джы зыхэмыкIыжьын лажьэ ежь-ежьырэу зыхидзэжьыгъ. ЛIыгъэ горэ хэлъыгъэмэ, силъэIу сфимыгъэцэкIэщтми, бзэгу сихьыжьыныр тефэщтыгъэп, хъырцыжъ Iофмэ 
ахэкIыжьыгъэмэ, рэхьатэу итхьамыкIапIэ исын фэягъ... 
Чэтыр зэраукIыщтыр ылъабжъэкIэ къычIеупхъукIы язгъэIуагъэр сэщ фэдэ гор. Хэт сыригъэзыгъэу чIымэ агъунэ 
сыкIуагъ? Нэтыхъое Шыуалэ сыкIалэзэ зэ-тIо згъэфедэгъагъ, джыри ащ сыблэмыIэбыкIыгъэмэ, Iоф сыхафэщтыгъэп... СыкъычIэщыгъахэмэ, Хьатай кIэлэжъым ыуж 
сикIыныгу, сыфэмыдэй фэдэуи язгъэлъэгъун, ау Къэлэкъу ти, хэти сишъэф къыздишIагъэкIи, сафытеуцонэп... Арэп, 
пщыкIалэу къычIэкIыжьыгъэр нэпчы исымыфымэ хъущтба 
сэIо? Захьрэт къызэриIорэмкIэ, тпхъуи фаеу ары. Хьау, 
сыгу зэпырызгъэзэн слъэкIыщтэп. ЦIыфмэ аIощтыри арэп, 
илъэс пчъагъэм сиIагъэ пщылIыр сыдэущтэу махъулъэкIэ 
сштэщта? Шъузым иIуагъэу, Мэхъош нэс ащэрэ пхъур 
уимыIэжьыхэм ычIыпI. Муары, Кутакъи тыгу имыкIми, тынэ 
кIэкIоты, тIэкIу-тIэкIузэ тимыIэгъахэм фэдэ хъужьыщт. 
Пшъэшъэ бетэмалым пщыкIэлэ гоуз горэ къыфыкъокIыгъэмэ, фаеми уашъом дэрэкI, естынышъ, сыгу згъэпсэфыщтыгъэ..."
Зыухырэ гупшысэмэ Шъэбэкъу ежь-ежьырэу къахэкIыжьи, ылъэгъугъэ пкIыхьэпIэ кIэкIым къыфигъэзэжьыгъ, 
пчэй чъыг шъхьапэмкIэ огум изыхьагъэр шIохьалэмэтэу 
хэщэтыкIыгъ, илъэс псау уегупшысагъэкIи, ащ фэдэ хъунэу 
пшъхьэ къибгъэхьан плъэкIынэп ыIуагъ, зыгорэ къекIыми 
къыгурыIуагъэп, ащ хэтзэ, Къэлэкъутэ къыдишIэрэр 
къыжэхитакъуи зекIыжьым, бэ тыримыгъашIэу шъузыр 
гуплъыр-жъэркIэ къызэрэфихьэгъагъэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, игъэмысэ макъэ ытхьакIумэ къиIожьыгъ:
- Мы икIыжьыгъэм гу къабзэ къытфыриIэп, о сигъунэгъу пIозэ бгъэнэIуагъэшъ, ежь зыщыщри тэ ты къызхэкIыгъэри щыгъупшэжьыгъ,- зыбгырыу дыскIэ зыкъырихыным гощэшхор фэхьазырыгъ, ау Шъэбэкъу фидэгъагъэп:
- Ар умыIо, ащ фэдэ гъунэгъу гъотыгъуай.
- Ара? - ынэгушъхьэмэ къахихэу, Захьрэт къызэкIэнагъ.- Гъунэгъу дэгъу къэбгъотыгъ. Узэрэдэмысыр 

--- Page 300 ---

ышIэзэ, типщылIыгъэр псэлъыхъо къытфищагъ. Гъунэгъум 
етIэхэрэп, къаухъумэ нахь.
- Пшъашъэ зиIэр псэлъыхъо щыкIэрэп,- Шъэбэкъу 
зэхихыгъэм ышъо къыхыригъэхыгъэми, мызыгъэгум игъунэгъу мыхъункIэ тегущыIэным фэягъэп,- Къэлэкъутэ иунэ 
Хьатай исыгъ, ятэ ригъэгъотыжьыгъ, ыгуи, ыли фэузы, 
псэлъыхъо къыдэкIуагъэмэ, фэIуагъэ щыIэп. Орырэ сэрырэ 
чылапхъэр къызэраухъумэу, типхъу къэтыухъумэныр 
тиIоф. Фаер къэрэкIу, орэкIожь, тэ итхъухьагъэр дгъэцэкIэжьыщт.
- Ар етIани лIыжъ гъэтIысыжьыгъ пIонэу чIэгъчIэ лъыкIэ 
къысфэгущыIэ нахь, шъхьэихыгъэу мэпсэлъыхъомэ Iофа!
- Сыд ыIуагъэхэр?
- Къамболэт цIыкIур адизгъэхьэгъагъэти, тыгъэрэ 
мазэрэ щэхъу ягугъу ашIыгъэп еIо. Нэужым сыIуупчIыхьажьыгъэти, ошъуапщэхэми жьыбгъэми арыгущыIагъэхэу 
къысиIуагъ.
Шъэбэкъу ышъхьэ кIипхъотыкIи, IущхыпцIыкIызэ, 
пигъодзыжьыгъ:
- О уошъуапщ, сэ сыжьыбгъэ лъэш. Хъугъэ, ащ 
земыгъэухыжь.
- О сыд къэбгъэхъагъ? Сэ сишъхьэуз нахь Iофыр сщигъэгъупшэжьыгъэшъ, мощ фэдиз улэу къызпыкIыгъэм 
сыкъыкIэупчIэным сиакъыл тефэжьрэп.
- ЗэкIэ дэгъу хъущт... Ащ игугъу къэмышI, дэпкъыхэми 
тхьакIумэ яI...
Джы мэфэ заулэ хъугъэу Къэлэкъутэ къызэрэмылъэгъуагъэм ыгъэгумэкIэу Шъэбэкъу зырищыгъ, шъхьангъупчъэм иплъи, ыгукIэ мызагъэу къэтэджыгъ, щагум къыдахьи, чъыIэбжь папцIэу нэгушъхьэм къеIэрэр зэхимышIэу, 
цые пIонэкIэу, пэIошхъо лъагэр къызышъхьаригъэкIуатэзэ, 
къэлапчъэмкIэ ежьагъ, дэкIыгъом нэсыгъэу, хъулъфыгъэ 
макъэу къеIугъэхэм Къэлэкъутэ ищагукIэ рагъэплъэкIыгъ. 
Псэмыти, Нэкури, Дарыий, къакъырым къычIэкIыжьрэ 
бысымри ынэмэ къазыпэшIуафэхэм, щтэуIугъэу къызэтеуцуагъ, етIанэ зыкъишIэжьи, зэриIожьыгъ: "СыIухьан, 
сызэригъэмысагъэм сеуцолIагъ къышIозгъэшIэу зыщысыдзыемэ, ишIошI нахь лъэш сшIын. Тызэрэзэгъунэгъум 
шIолIыкIэу, симыIотэнэу ыIуагъ шъхьакIэ, непэ аущтэу 

--- Page 301 ---

щытмэ, неущ зызэридзэкIынкIи пшIэнэп, ушъхьагъу гори 
Iудзэгъэн фай..."
Ку лъэгэ лъэкъуитIум къэб фыжьыр из, хъулъфыгъи, 
бзылъфыгъи къэбхэр къакъырым чIахьэх.
- Хьалэл шхын шъуфэхъу, къэб бэгъуагъэ къэшъущэжьыгъ,- Шъэбэкъу гушIу-нэшIоу игъунэгъумэ афэлъэIуагъ.
- Къыддэошх, Шъэбэкъу, къеблагъэба,- Къэлэкъутэ 
щагум къыдэкIи, гъунэгъум ыIапэ ыубытызэ, нэгу хьэрамынчъэ ихыгъэкIэ Iуплъагъ.- Мыпсэу-мылажьэм ылэжьрэр 
мэбагъо, зэраIорэр шъыпкъэ, мыщ фэдиз джыри къыхэтымыщыжьыгъэу къэнагъ. Къеблагъ, тыгущыIэу гъогум 
тытетына?!
- Тхьауегъэун, Къэлэкъут, моу шъумакъэ зэхэсхыгъэти, сыкъыIухьагъ,- Шъэбэкъу щагум даплъи, Нэкурэ 
ыгу къызэригъэкIыгъэр къыригъашIэу, еупчIыгъ: - 
Синыбджэгъу ЛIымафэ сыд ыгъахъэу щыI, псэуба? БэкIае 
шIагъэ ыдэжь сызыкъомыкIыгъэр.
- Ылъэ тет, мэIэо-лъао, ыныбжь елъытыгъэмэ, джыри 
чан,- аужырэ къэбарэу ышIэрэр Къэлэкъутэ къыIуагъ.- 
Ишъэогъу Жъажъыий ипсауныгъэ къызэщыкъуи, уц Iэзэгъухэр фызэхишIыхьэу, мэфэ заулэ ыуж итыгъ.
- Сыд къеузыгъэр?
- Жъажъые иуз гъэнэфагъэба. Къо бзаджэ зиIэм ятэ 
хъон къыфехьы. Чылэм зэрэрахъонрэр имыкъоу, ежьыри 
хьайуаныгъэ къыдызэрихьагъ. Къо закъорэ нэ закъорэ аIо 
шъхьакIэ, Шъэбэкъу, Мамый фэдэ лъфыгъэ уиIэн нахьи, 
нитIунэшъоу ущыIэмэ нахьышIу.
- Адэ джары, сигъунэгъу, лажьэ къыфэзыхьыщтыри 
пшIэщтэп, зэмыпэсыжьрэми унапэ тырихын ылъэкIыщт...- 
Шъэбэкъу игущыIэ зэпигъэуи шъхьэкIошхо иIэм фэдэу 
хэхьапщыкIыгъ.- Сэ хэткIи щэIагъэ зэрэсиIэм ущыгъуаз, 
сызэщамыфыпэмэ, сыжэ мыхъун къыдэзгъэкIыщтэп. 
МыдырэмкIэ сызэщызыфыгъагъэр сшIэрэп. Ар сэIоми, 
уигъунэгъу ыпсэ къеIэрэр унэ къеIагъэм фэд.
- Хэта зыфапIорэр, Шъэбэкъу?
- Ашъыу, зымафэ сызэрэбгъэмысэгъэ къэбар шIоир 
ары. Онэтыгъу хьэйуаным фэшъхьаф ар къыкIэрыкIыгъэп.
- Хьау, Шъэбэкъу, мощ фэдиз зичыжьагъэм сэ Онэтыгъу къысфикIына?..

--- Page 302 ---

- КъэмыIу, къэмыIу, ащ фэшъхьафэп сынапэ тезыхыгъэр. КъэсIощтым укъемыдэIоу сихьакIэщ укъикIыжьыгъ. 
Дударыкъопщым къэбар горэ къаригъэхьыгъэмэ 
сыкIэупчIэнэу, Бэслъыные сыкIозэ Онэтыгъу лъащэр къытпэкIафи, зыкъытпишIэнкIэ зежьэм, "сигъунэгъум ыгу 
пкIантIэу дэбгъэуцогъагъэр сщыгъупшагъэкIэ умыгугъ" 
сIуи, зыкIэрысфыгъ. "Армэ узхэхьажьыгъэр, уигъунэгъу 
къыомыплъыжьы сэ фэсшIын" къысиIуи, ихьанэхэр 
къикIотэу IукIыжьыгъ. Ары нахь, сэ спIугъэ кIалэм сIэ тесщэежьына, Къэлэкъут? Емынэр Iохь зыIуагъэми. ШъыпкъэмкIэ, типхъуи Хьатаий къызэдэхъугъэх, зэш-зэшыпхъум 
фэдэх сIуи, къезгъэкIугъагъэп, сыд пшIагъэкIи, Тхьэм 
ыухэсыгъэм упэшIуекIон плъэкIыщтэп.
- ХьатайкIэ арэу угу къэушъэбыгъэмэ, сигуапэ, 
Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ ынэгу къопцIэшхо къызэлъынэфыгъ.- ГуитIоу зэфаблэрэр зыбгъэкIуасэкIэ, бгъуи тIумэ 
язи фэбэгъакIэ къямыкIужьынкIэ щынагъо. Ахэмэ язакъоп, тифэкъолI Iофхэри къыосхьылIэн сэIо, зэхэмыфэу 
тиIэр бэ.
- Боу дэгъу, тиIуи, тишIи зэхэлъмэ, шъхьэузыри нахь 
макIэ хъун, ошъуапщэр темыкIэу, тыгъэр къепсырэп. 
ТигухэлъхэмкIи, тапэ илъ IофхэмкIи тызэрэшIэмэ, тилъэпкъ 
Iоф шъори, тэри тыкъезыфэкIрэр, нахьышIумкIэ тылъыкIотэн тлъэкIыщт,- Шъэбэкъу пщышхом игъунэгъу фидзыгъэ лъэбэкъумкIэ зыфэрэзэжьэу къежьэжьыгъ, ау 
етIани иунэгъо гумэкI ышъхьагъ ышIыжьыгъ: - Спхъу игъо 
хъугъэмэ, къыхихыщтыр ежь иIоф, гузэжъогъуи хэлъэп, 
пшъэшъэжъые къежьэгъакI. Хьатаий зиIажэмэ, зи фэIуагъэп.
Къэлэкъутэ ыжэ Iузыгъэу гъунэгъум кIэлъыплъэжьыгъ: 
"Зыпари къызгурыIуагъэп. ЛIы Iушышхор ХьатаекIэ ыпхъу 
тенэгуикIзэ, ыIорэр щыгъупшэжьэу ригъэжьагъ, ау ОнэтыгъукIэ сшIошъ ыгъэхъу шIоигъор IупкIэу къыгъэнэфагъ..."
Пщым къыфэплъырэу чэу кIыбым дэтыгъэ Бжьэмыт 
пшъаго елъэкIонзэ, щагу кIоцIымкIэ зэрежьэжьыгъэм 
Шъэбэкъу гу лъитагъ, ау ымылъэгъу фэдэ зишIыгъ, хьакIэщыпчъэм зынэсыжьым, хьэ Iушыжъым фэдэу къыIуплъыхьэу къэуцугъэм лъихьаныр къыригъэкIэу шъхьэ фишIыгъ. 
ИцыякIэ ридзэкIи зэретIысэхэу, пчъаблэм къыгоуцогъэ 
джэхэшъотетым нэплъэгъу фабэр фидзыгъ:

--- Page 303 ---

- КъэтIыс, Бжьэмыт.
- Сыхэмыгъэукъу, зиусхьан, джы нэс сымышIагъэр 
непэ зыфэсыдэжьынэп.
- Тэри тымышIэщтыгъэ Iэджи тшIэн фаеу чIыпIэ тефэ, 
фэIуагъэ щыIэп, моу къыспэблагъэу къэтIыс. Зыгорэ къакIо 
хъумэ, утэджыжьын, Iоф къыбдысиI, Бжьэмыт.- 
ГъучIыIунэмэ ашIохэтIысхьэ пIонэу, ищыни исакъи зэхэтэу 
джэхэшъотетыр зетIысэхыкIэ, пщышхом игущыIэ лъегъэкIуатэ: - Сибайколхэми, шыIыгъхэми, щагудэтхэми, ахэр 
хэсэгъэкIыжьхэшъ, сиунагъо исхэми, ощ нахь къысфэшъыпкъэ симыIэу хэсхыгъ.
- Зиусхьан, уибын фэдэ сэ сыхъуна?
- Зэ, зэ, умыгузажъу, сэ къэсэгъаIу. Унэм апэрэ пыеу 
исыр шъузыр ары, зэрэщыунэжьэу, къыбдишIэрэр зэкIэ 
чылэм хиутхындзэщт. Пхъур ныIэмэ, зыдэкIуахэкIэ, уимыIэгъахэм ычIыпI. Скъо нахьыжъ, ощ фэшъхьаф зыми есIуагъэп, яни еплъыгъэп, сэри сыкъыридзагъэп, фэчэфэу 
урысмэ къахэнагъ, мыдырэ къыскIэтэджэрэ шъхьэшхор 
зэрэхъущтыр Тхьэм ешI. СэркIэ о джэнджэш угу къихьагъэу къэсшIэжьрэп.
- ИщыкIагъэ хъумэ, спсэ фэзгъэтIылъын, зиусхьан,- 
Бжьэмыт ынэхэр къилыдыкIхи, къэтэджынэу ежьагъ.
- Щыс, щыс,- Шъэбэкъупщыр шъабэу лIым ыкуашъо 
теIэбагъ,- сшIошъ мэхъу, Тхьэр разэ къыпфэхъу, Бжьэмыт, 
сэри сыпфэраз. Джы сыкъызэрэпщыгугъырэр ары. Зымафэ Дударыкъуае тыкIозэ, Онэтыгъу лъащэр къэозгъэщэгъагъ, сичIыфэ тIэкIу бэшIагъэу телъыгъэти, 
къыIысхыжьыгъ. Зыщыщ сымышIэрэм сыда сидышъэ 
зыкIезгъэшхын фаер? ЛIы къабзэм фэзгъэгъун шIошIыгъ. 
Ащ къыригъэкIи, сиуцIэпIынэу фежьагъ, къэбар мышъомылхэр сфигъэIугъахэхэу сыкъэсыжьыгъ. СинасыпкIэ 
ицыхьэшIэгъу жэ пытэ иIэу къычIэкIыгъ, сэщ фэшъхьаф 
цIыф риIуагъэп. Бзэгу пхьыныр зэрэнэпэнчъагъэр зыдегъэшIэжьыгъэн фае. Ощ фэшъхьаф ар ыпшъэ ислъхьанэу 
сэ цыхьэшIэгъу сиIэп.
- ИщыкIагъэмэ, зиусхьан, егъашIэм гущыIэ ыжэ къыдэмыкIыжьынэу пфэсшIын.
- Ар дэдэри сIорэп, Бжьэмыт. Ежь фэдэу чылэм дыдэс 
Пэнэхэс уеуалIэмэ, ошIэба, Онэтыгъу яхьщырэу, цэ къэбыкIэ нэгу кIыхь, хъырцыжъ. Ма, мы дышъэ чысэр IэкIаплъхьэмэ, яни еплъыжьыщтэп.

--- Page 304 ---

- Хъущтмэ, нычэпэ сежьэн, зиусхьан,- Бжьэмыт 
дышъэр ыбгъэ дилъхьи, гъогу техьаным фэхьазырэу 
тэджыжьыгъэ.
- Егъэзыгъ пшIошIа,- пщышхом зэхихрэр игуапэу, 
щхыпэ макIэр ыIупшIакIэмэ къячъагъ.- Непэ къэнэжьыгъэ ми неущи шыушым егугъу. УздэкIощтыр орырэ сэрырэ 
нэмыкI ышIэрэп. КъызыбгъэзэжьыкIэ, зыгорэкIэ Ацумыкъо 
къыоупчIымэ, Дударыкъуае усIофтэгъагъ.
Чъэп къемыхэу ос къесрэп аIо. БжыхьэкIэ мазэм чэщ 
къэс къехыщтыгъэ чъэпыр тыжьыныфэу уц тхьапэмэ къателыдыкIыщтыгъ. Бжьэмыт гъогу зытехьэгъэ чэщым 
къэогъэ чъэпыр ыпэрэмэ анахь лъэшыгъ, чъыгмэ, унашъхьэмэ, уц гъугъэ-къэшъхъыжьыгъэмэ, ос макIэ къесыгъ 
пIонэу, сэхъ фыжьыбзэр ателъыгъ. ИкIыгъэ бжыхьэм 
кIымафэр ылъэдакъэ къызэриуцуагъэм ар ишыхьатыгъ.
"Чъэп лъэш уагъэмэ, мэфэ ошIухэр къылъыкIощт,- 
зифэпэжьыгъахэу шъхьангъупчъэм иплъызэ, Шъэбэкъу 
зэриIожьыгъ,- Бжьэмыти игъогу псынкIэ къыфэхъущт, 
ыпшъэ ислъхьагъэри джащ фэдэу Тхьэм IэшIэх къыфешI... 
ФэкъолI купэу Къэлэкъутэ зэхищагъэмэ, ежь апэ зэритэу, 
зэрамыгъэшIэрэ хъугъэ-шIагъэ Адыгэ шъолъырым ихъухьэрэп, Онэтыгъу лъащэ зыгорэ рашIэмэ, сиIоф хэмылъэу 
ашIошъ згъэхъумэ, чылэм зыщязгъэлъэгъумэ нахь тэрэз. 
БылымIыгъхэм сахэхьан, лэжьэкIупIэхэм сарыплъэн, къэзгъэзэжьмэ чылапшъэми, чылакIэми джэгу адэтышъ, тIумэ 
яз пчыхьэшъхьапэ щисхын. Тыда сыздакIомэ нахьышIур? 
ЧылакIэм хэсыр къулайцыз, адырэр унэгъо фэшIыгъэ 
хьазыр. Мэл зыщыплI фязгъащэу тхьамыкIэм сыфакIомэ, 
цIыфмэ нахь гуапэ ащыхъун...- шъхьаныгъупчъэмкIэ 
блэкIырэ Ацумыкъо зелъэгъум, ыгъэжьэу апчым теуIуагъ.- СшынахьыкIи гъусэ сшIын, шъэожъыери зыдесщэжьэн. Ащи дэхэкIаеу зиштагъ, шыбгыми чанэу ис, 
егъэшIэгъэн фаеба хэхьакIи хэкIыкIи. Ерэлъэгъу, зэхерэх 
пщылIи, фэкъолIи, былымIыгъи япIощтыри, узэрадэзекIощтыри..."
- Тионэшхэр зэтыралъхьанхэу яIу, Ацумыкъу. Тигубгъохэм такъырыплъэн, былымIыгъхэм ташъхьарыплъэн. 
Ахэмэ загъорэ уахэмыхьэмэ, ежьхэм зэкIэ къафэнэжьыгъэу къашIошIы. КIалэми ылъэгъурэр ары ышIэрэр, ащи 
ишыуанэ къыфарэгъэпс.

--- Page 305 ---

- О умышIэу загъорэ тIэ илъ чIыгухэм Къамболэт 
арысэщэ, былым IыгъыпIэхэм атесэщэ,- ыш шIоигъом 
зэрепэсэкIыгъэм рыгушхоу Ацумыкъо къыпигъодзыжьи, 
пчъэм нэсыгъэу къызэуцокIыжьыгъ.- Бжьэмыт тэ хъугъа?
- Ар Абадзэ сIофтагъэ. Дударыкъопщым лъыплъэхэ 
ашIоигъо фэдэу къахэIукIыгъэти, дышъэ тIэкIуи, тыжьыни 
пшынахьыкIэ ратыжьынэу езгъэхьыгъ. Ежь къыфашIэрэм 
фэшъхьафэу иджыбэ зыгорэ илъмэ, ыгу нахь тIупщыгъэу 
урысмэ ахэтын.
- Ари тэрэз,- Ацумыкъо къыдыригъэштагъ.
- Тэрэз, ау къэбар пшIыныр ищыкIагъэп,- Шъэбэкъу 
кIэлъиIожьыгъ.- Урысмэ апэблагъэ тызэрэхъурэр зыгу 
римыхьрэмэ къахэхъо нахь, ахэкIрэп. Ежьхэми зырагъэчъэхыгъэшъ, яшIуагъи яягъи къытагъэкIрэп.
Къамыл Iужъур къызэпхэкIыгъэ къакъыр кIыхьэ пакIэм 
шыуищыр зынэсым, лIыку пытэ шъхьакор, хъурышъо пэIо 
пырацэр ынатIэ тыригъэкIотзэ, къапэгъокIыгъ.
- Псыцу къакъырыр дэгъоу тежъугъэпсыхьагъ,- 
былымIыгъым Шъэбэкъу щытхъугъ, етIанэ мыдэ макъэкIи 
фидзыгъ: - Мэкъу IэтэшъхьитIур зэщышъуутыгъ, кIэу гъоен 
шъушIэрэп.
- IэтитIури мэкъу зэфэшъхьафых, зиусхьан, зэблэтыдзызэ, былыммэ ятэты.
- Армэ хъун,- пщышхом игущыIэ кIилъэшъужьыгъ.- 
Модэ мэлахъомэ яIуи, Быцэ шъузабэм инысащэ мэл 
зыщыплI фягъащ.
- Ща хьауми плIа, зиусхьан? - лIы пытэ цIыкIур пэIо 
пырацэм тхьагъэпцIэу къычIэплъыгъ.
- УкъызэрэкIэупчIэжьыгъэм пае джыри зы мэл къыхэсэгъахъо, тфы шIы,- ихьалэлыгъэ рыкъэеу, Шъэбэкъупщыр кIэщхыкIыгъ.- ШкIэмэ якъакъыр кIоцIи фэбапIэ 
шъушIыжьыгъэба?
- ЫкIоцIи ыкIыIуи бжыхьэ къамылкIэ зэблэтхъугъ.
- Ары,- ыгу къэкIыжьыгъ пщышхом,- гъэлъэхъу 
шъынэхэм ахэмыIэбэнхэу яIу...
Бжыхьэсэ губгъохэри, гъатхэм фагъэхьазырыгъэ 
чIыгухэри къызэпаплъыхьэхи, Шъэбэкъудыхэм щэджагъомэ адэжь чылэм къагъэзэжьыгъ.
ЗэшитIум азыфагу Iанэр зырахыжьым, къызхихыгъэр 
къэшIэгъуаеу, Ацумыкъо ышъхьэ къеуагъэр къыIуагъ:

--- Page 306 ---

- Бжьэмыт джэхэшъотетым шыкIор иI.
- КIо зимыIэр шэп, кIуачIэ зимыIэр цоп,- имыщыкIагъэм зызэрэпигъэнагъэр Шъэбэкъу ыгу римыхьэу, 
ышнахьыкIэ фидзыжьыгъ.- О уишыуш джэрджэра?
- Хьау, сыгу ебгъэрэп, ау Бжьэмыт ишыуш нахь тегъэпсыхьагъ.
- Шъхьадж ышъхьэ ыпэ регъэшъы, Ацумыкъу. А 
зыфапIорэм иш чэщи, мафи ыIэ Iулъ... Модэ, Быцэ шъузабэм инысэищыжь тахэхьащтышъ, пчыхьашъхьэ зымыгъэкIодыжь. Гуапэ мыхъумэ, псапэ хъун.

--- Page 307 ---

Чэщыгу осыр шъабэу къыригъэтIылъэхызэ, Пэнэхэс 
ищагу бгъузэ Бжьэмыт дэпсыхагъ. Унэ тIозэпыт лъахъчэр 
къамылышъхьэ къежьых, шъхьангъупчъэхэр цIыкIух, пчъэ 
закъо нахь хэлъэп, къыпэIут шэщыри теплъадж, ау икIыхьагъэкIэ шитIу-шищ фэдиз чIэфэщт.
Шъхьангъупчъэм зыкъыIуиIуби, тхьакIумэхэр кIэгъэзыкIыгъэзэ есэгъэ бысымыр щагум къыдэплъагъ, ау 
зыкъезытхъухырэ осым ныбжьыкъу щэхъу хилъэгъуагъэп. 
ШIу зыгу илъ чэщныкъом къысфэкIуагъэпщтын Пэнэхэс 
ыIуи, гуIэнкIэ зифэпэжьыгъ, къамэр икъэптан чIэгъэу пчъэ 
зэпахъэм дэплъыгъ.
- Сэры ар, Пэнэхэс, Бжьэмыт ары,- чэщ хьакIэм 
бысымым зыкъыригъэшIагъ.
Пэнэхэс лъэгуцым къехыгъ, мыадыгэ хабзэми, къеупчIыгъ:
- УзгъэхьакIэщта хьауми узгъэнэгъоджэщта?
- Сенэгуе ятIонэрэр нахь тэрэзкIэ,- Бжьэмыт пигъодзыжьыгъ.
- Ащыгъум шыр шэщым чIэтэгъащ. О унэм ихь, сэ 
шым Iус естын.
- Сыкъыожэнба, Пэнэхэс.
- Хьау,- ыдагъэп бысымым,- чэщыми нэ ит, тхьакIум 
иI.
Пэнэхэс унэм къызехьажьым ыIэгушъохэр зэщихъуи, 
джэныкъо машIор зэхигъэнэжьыгъ.
- Гъогу укъытекIыгъ, мэлакIэ олIэн фай, мэлыл гъэжъэгъакIэ къыпфэзгъэулэбыжьын. ТинасыпкIэ былым 

--- Page 308 ---

зыIыгъыр хъои,- бысымым ипсэукIэ ыушъэфыгъэп,- ежьхэм афикъуни тэ тиIахьи ахъу.
Мэл кIэпц гъэжъагъэм Бжьэмыт зыхэцакъэм, Пэнэхэс 
къыIугушIуагъ:
- Сыд къепIуалIэрэ, дэгъоу згъэжъагъэба? ШъузышIу 
зэримышIынэу, сыд фэдэ шхыни фэIазэ сыхъугъ.
- О узфэмыIазэ щыI Iоу сшIэрэп,- хьакIэр натIэкIэ 
бысымым фычIэплъыгъ.- Сизиусхьан инэIуасэми, иблагъэми, ыл щыщми захадэм, оры къахихыгъэр.
- ХьэкIэ пIэлъэ мэфищым уемыжэжьэу укъызфэкIуагъэр арэу псынкIэу къызэребгъэжьагъэр сигуапэ. Армырмэ, нычэпэ рэхьатэу сычъыещтыгъэп,- Пэнэхэс зызэкIиугъуаий, ынэшхохэр дыигъэхэу Бжьэмыт къытыригъэлъэдагъ.- СкIуачIэ къыхьыщтмэ, Шъэбэкъу пщышхор 
згъэлъэпэонэп.
- ШIэгъэн фаер мары, Пэнэхэс,- хьакIэр зыIулъэкIыхьажьи, Iэбжым зэкIэлъыр Iэнашъхьэм тырикъузагъ,- 
Онэтыгъу имысагъэ зыдегъэшIэжьыгъэн фае.
- Сыда а Iаер лIы шIагъом нэзгъэсыгъэр?
- ЧIыфэр штэгъошIу шъхьакIэ, тыжьыгъуае. БэмышIэу 
Дударыкъуае тыкIозэ, шъуалъэныкъокIэ тизиусхьан тыкъырищэкIи, Онэтыгъу къыритыгъэгъэ дышъэр Iихыжьыгъ. 
ЛIы къабзэм мощ фэдиз мылъку зиIэр ащ къыфэнагъа 
ыIуи, къэбар шIоихэр тичылэ къаригъэхьыгъ, тизиусхьан 
ынапэ тырихынэу ыуж къихьагъ.
- КъызгурыIуагъ, Бжьэмыт. МыIэбэжьэу, къылэжьрэм 
фэшъхьаф зыIэ къимыхьажьэу тIысыжьыгъэм дышъэ тIэкIоу зэIуигъэкIагъэр Iыпхыжьмэ, ыгу ухэуIэщт.
- Фэмытыжьыщтмэ, чIыфэ умыштэ.
- Къэптыгъурэр уие, чIыфэр отыжьыфэ, абрамыжъоу 
ппшъэ дэлъыщт. Тхьапшырэ сеушъыигъ сэ а делэжъым?! 
СыкъычIимыдзыжьэу кIэлэ зытIущ горэ хыIушъом нытигъэгъэсыгъагъэмэ, чIыфэри ыпшъэ ди гъэкIыжьыни, ежьыри 
зыгорэ ыIэмычIэ къычIэнэни.
- Ар блэкIыгъэ Iоф, Пэнэхэс.
- Тэрэз, шышъхьэр блэкIмэ, шыкIэм улъымыбэнэжь. 
Сэри а къэрарынчъэжъым сыгу фэплъы. Сыд есшIэмэ 
хъун?
- ЗыкIэмыIэжьэу сфэуукIыщт...

--- Page 309 ---

- Ары, мо Iаем сезаоу сыуцун,- Пэнэхэс ынэжгъ 
зэхигъэштауи, IэутIэ ышIыгъ,- Iуезгъэхынышъ, сышъхьарыкIыжьыщт. Ышъхьэ сыд ыуас?
- Чысэм из дышъ.
- Ар уасэ хъущт. Сэ нэфылъэ къымыштэзэ сытэджынышъ, осыр къемысыжь зыхъукIэ, мэзым текIущт. Онэтыгъу гъэмафи, кIымафи иIэп, шэкIоным рыщыI.
- Зыдигъэзэщт лъэныкъор сыдэущтэу къэпшIэщт?
- МышкIур къызщефэхрэм къом щылъэхъух, сэшIэ 
сэ ащ икIуапIэхэр.
Чэщыр икIынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIагъэми, чъыепэ 
тIэкIу рахынэу лIитIур гъолъыжьыгъэ. ТешIагъэ щымыIэу, 
бысымым ичъыепырхъ макъэ къэIугъ, Бжьэмыт чъыер 
къекIущтыгъэп, къапыщылъ Iофым игумэкI зэлъиIыгъыгъ, 
Пэнэхэс игупсэфыгъэ ымыгъэшIэгъон ылъэкIыщтыгъэп. 
"ТыгъужъитIу акIыб зэфагъазэрэп аIо шъхьакIэ, Онэтыгъурэ мырырэ ашъхьэпхэтыкухэр шIэхэу зэфагъэзагъ,- 
телъхьэ-техи джэнджэши хэмылъэу, Пэнэхэс илъэс пчъагъэм игъусэгъэ лIым ыпсэ ыгъэгъуныр ежь къызэрэхихыгъэм лъапсэу иIэр къыгурыIощтыгъэп.- Мылъку ппахыщтмэ хъырцыжъхэр хэти зэремыплъыщтхэм пэблэгъэн 
фай ежьхэри зэрэзэфыщытыжьхэр. Чэт шIуабзынри цIыф 
аукIынри язэфэд..."
Моу джырымэ хэчъыягъэба зыщиIоным Бжьэмыт 
лъэмакъэхэм къагъэлъэтагъ. Бысымыр шъхьангъупчъэм 
Iутэу къызэплъэкIи, къызэриIокIыгъ:
- Гупсэфэу чъые, осыр лъэшыжьэп, ау джыри къесы.
Бжьэмыт къыщыкIэгъэ чъыем Iуитхъыжьыгъ, щэджагъо мыхъупэзэ, ыгукIи, ыпкъыкIи зигъэпсэфыгъэу къэущыжьыгъ.
- Олахьэ, сихьакIэ, чъые дэгъу уиIэм, сыохъуапсэ,- 
Iанэм пэс бысымыр зызфэпэжьрэ Бжьэмыт къыIущхыпцIагъ, етIанэ гуIэнкIэ къылъыджагъ: - Тэ уежьагъ? Унэм 
уимыкI. Муары, пчъэкъуахэм къот щалъэм шъхьарыуцу, 
уфаемэ, шъхьарытIысхьи, уилъэгъун гъэцакIэ. Сэ сыкъыппаплъэзэ сезэщи, пчэдыжьышхи сшIыгъэ, щэджэгъуашхэми дэсыублагъ, шымэ яфэIо-фашIи зэшIозгъэкIыгъ.
- Ашъыу, о гъучIым уфэд, сэ сичъые къыщыкIэмэ, 
сегъэсымаджэ,- хьакIэр бысымым къыщытхъугъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм джыри ынэ къызэкIихыгъагъэп, Бжьэмыт ытамэ къытеуIуи, Пэнэхэс къызегъэущым:

--- Page 310 ---

- Къэтэдж, тиежьэгъу къэсыгъ, тишыуанэхэри хьазырых.
Унэм лIитIур къызекIым, дунаир окъ-жьыкъыгъ, 
лъашъхьэм къыблэкIэу осыр чIым телъ, ос IапIэхэр пчэгъушъхьапэмэ, чъыг къутамэмэ къапытIысхьагъэх. Пэнэхэс 
иунэ чылэ гъун, щагум узэрэдэкIэу мэзым зэлъиубытыгъэ 
бгы-ох IонтIэ-щантIэм ухэтэу хъотэчIэ куу хьазыр горэм 
удэхьэ.
- Мыщ уиуцонышъ, Онэтыгъу ущежэщт. НэмыкI 
къэлъагъомэ, зыбгъэбылъыщт,- зэрэзекIощтхэр зэригъэфэгъахэу, Пэнэхэс къычIэкIыгъ.- Мэзым къызыхахьэкIэ, 
сэ ыпэкIэ сыкъикIыщт, о ыкIыбыкIэ хъуатэм укъыдэкIынышъ, укъэпскэуIущт. Боу сакъ а хъырцыжъыр.
- ШакIохэр къызэлъыохэмэ, тиIоф къикIынэп,- ищынэгъо-гумэкI Бжьэмыт къышIудэоягъ.
- Зыгорэм къымыгъанэмэ, Онэтыгъу ыпэ зы шакIо 
ригъэшъэу ихабзэп, ащ дэгъоу сыщыгъуаз,- Пэнэхэс 
ихьакIэ ыгъэрэхьатыгъ,- Сэ, Бжьэмыт, цIыфхэм къызэращыхъоу, сыхьэйуан дэдэп,- хъырцыжъыр IущхыпцIыкIыгъ.- УкъэзыIофтэгъэ пщышхом сышIомылIыкIыщтыгъэмэ, мыщ фэдиз Iоф зыхэсымыдзэжьэу, дышъэ чысэр 
сIэ къизгъэхьан слъэкIыщтыгъэ.
- Зиусхьаныр къыхэмыхьэми, орырэ сэрырэ бэшIагъэу 
тызэрэшIэба, Пэнэхэс,- ыгу иучъыIыкIзэ, мэкъэ ефэхыгъэкIэ Бжьэмыт фидзыжьыгъ.
Тыгъэр джыри къыкъомыкIыгъэми, инэбзыйхэм чIылъэр къызэлъагъэнэфыгъ, чылэмрэ мэзымрэ азыфагу илъ 
шъоф фыжьыбзэм шIуцIэгъакIэ горэ къыщылъэгъуагъ.
- Муары, чылэм къыдэкIыгъ,- Пэнэхэс къызIуипхъотыгъ.- Иш сшIэжьыгъэ. Сэ мо чъыгэешхом ыкIыб сыдэуцощт. Джа зэрэсIуагъэу тэпсэу.
Онэтыгъу бгым къыдэкIи, мэзым къыхэхьагъ, Бжьэмыт 
зыдэт хъуатэм пэмычыжьэу рекIокIрэ лъагъом къызынэсым, джабгъумкIэ диIонтIэхыгъ. Ардэдэм Пэнэхэс чъыгэежъым ыкъогъу къыкъокIи, Онэтыгъу къыпэгъокIыгъ:
- Мызыгъэгум уапэ сыкъишъыгъ, синыбджэгъужъ!
ПскэуIу макъэу ыкIыбыкIэ къэIугъэм Онэтыгъу зэригъэплъэкIыгъ, ащ тефэу Пэнэхэс икъэмэ огъу ыбгъэ къифагъ. Къэмэ къыхэтхъыжьыгъо имыфэгъэ хъырцыжъым 
иджабгъукIэ къыголъэдэгъэ Бжьэмыт икъэмэ къихыгъэ 
дакъэм нэсэу Пэнэхэс ыбгъапэ хисагъ.

--- Page 311 ---

- Сыд силажь, хьэйуан...- Пэнэхэс ынэхэр къикIотэу 
хэщэIукIи, онэгум иукIорэикIыгъ, ащ ыуж итэу Онэтыгъуи 
осым хэфагъ.
- ШъуитIуи гъучI сомэ шъуриуасэп, ащ нахьышIу дышъэ чысэр зиусхьаным фэсхьыжьымэ,- Бжьэмыт, Онэтыгъу икъамэ Пэнэхэс ыIэмычIэ чIилъхьажьи, нэмыкI 
гъогукIэ мэзым къыхэкIыжьыгъ.
Х
ПIэлъэ мышIыр - чыжьэ, пIэлъэ шIыгъахэр - благъэ.
Къыблэ дунаир бзыу псынкIэ тэмэ зэблэхъу: бжыхьэ 
уаер темыузэ, осыцэр къыхепхъы, пхъэ машIор зэкIэблэгъу имыфэу, шы Iупэф-кIэфэфыкIыкIэ гъэтхэ мафэр 
къылъэчъэ. Шъэбэкъуи иурыс гъогу техьагъу къызщысыщтым ехъулIэу сыдырэ IофкIи Жаные зыщигъэхьазырыгъ. 
Зы лъэныкъокIэ, къыфэкIогъэгъэ иурыс хьакIэмэ ипщыгъо 
Жаные щагъэпытагъ - ипыйхэми заушъэфыгъ, Iо зэтеIукIхэри нахь макIэ хъугъэх, иунэгъо Iофхэри хэщ-ощ зыримыгъэшIэу, зэтыриIэжэн ылъэкIыгъ. Ащ пае цIэцIагъэ, 
убзагъэ, хьилагъи зэрихьагъ. КъызэхишIыкIыщтмэ, къытемыфэщтыгъэми, ыпхъу еушъыигъ, егыигъ, еIэсэкIыгъ. 
Москва къикIыжьыфэкIэ мышIапхъэкIэ мызекIонэу, зымыдаIокIэ, ыпсэ щыщ нахь мышIэми, зыми зэремыблэщтыр 
гуригъэIуагъ, ныр нышъы, хэт ышIэра, дыригъэштакъомэ 
ыIуи, ащи фигъэпытагъ.
"Бжьэмыт езгъэшIагъэмкIэ сыкIэгъожьырэп,- 
Шъэбэкъу ыIуагъ,- Онэтыгъу лъэщэжъыр ибзэгухьагъэ 
екIодылIэжьыгъ. Пэнэхэс игунахь къэсхьынэу сыфаеп, ар 
Бжьэмыт зыферэхьыжь. ЕбгъэлыекIыгъ зысэIом, "зигугъу 
пшIырэр уитыжьын абаси ыуасэп" къысиIожьыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, симылъку тыриукIыхьагъ. Ащыгъум... Хьау, 
хьау, Бжьэмыт сицыхьэ телъ. КъыздэгъукIэрэ сшынахьыкIи а Iофым ышъхьэ фисхынэп. ХьатаекIи, типхъукIи 
пшIэхэнэп мохэмэ ашъхьэ къихьащтыр, сакъынхэу Ацумыкъуи, Бжьэмыти, гощэшхоми афэзгъэпытагъ. Къэзгъэзэжьмэ, а шъхьэпэитIур зэIуплъэмэ зэщыщтэ сшIын..." 
- нал ныкъофытэр дэкъацэмкIэ Шъэбэкъу сыджым къытырихи, хьэкъошъопсым хигъэуагъ, къыхихыжьи, къогъум 
къуидзагъ.

--- Page 312 ---

- Сыд, хъугъэба? - Ацумыкъо ышнахьыжъ Iуплъагъ.
- Зы лъэныкъор Iущыгъащ.
- Iущыгъащэмэ, зэфэщэжь.
- Хъугъэ, нэмыкI налхэри тиIэх... Тигъунэгъу уишъэогъур къыIумыцохъуагъот...
- ШъузэшIужьыгъа?
- Тызэпыигъа?
- СшIэрэп ныIа... МышIу горэ шъуазыфагу къыдэхьагъэу пIогъагъэ.
- Гъунэгъур пыи ашIырэп,- Шъэбэкъу къыIуи, зэпыугъо кIэкIыкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Тазыфагу дэлъыгъи 
щыIэп.
- Ар сигуапэ.
- Ежь зыгорэ къыуиIуагъа? - Шъэбэкъу къыдишIэгъэ 
шъэфыр Къэлэкъутэ къыдигощыгъэмэ ыIуи, къыкIэщтагъ, 
етIанэ зиухыижьыгъ: - Тигъунэгъум Хьатае хилъэгъуагъэр 
сшIэрэп, сыд ащ хэлъыр, уиныбджэгъу тызэрэфэмыер 
гурыгъаIу есIуагъэмэ... Тхьэм пае, сыкъызэхимышIыкIыгъэуи щытэп, ежь-ежьырэу къысэшIужьыгъ. Ори ар 
къыфэпIэтыжьыныр ищыкIагъэп, типхъукIэ къыосIуагъэми 
утемыплъэхъукI. Налэу къэпштэжьыгъэми упымылъ.
- Мыщ зи илажьэп, Шъэбэкъу. Моу сэгъэгъэплъи, псэ 
къыхэслъхьажьыщт,- нал ныкъофытэр жъокум хигъэкIуати, щыдыбжьыкIэр ыубытызэ къызэриIокIыгъ: - Къэлэкъутэ дэсэп.
- Тэ кIуагъэ?
- Бжъэдыгъу.
- Сыд къыщишIэщт?
- Тэ къытпэблэгъэ лъэныкъом фэкъолI хасэ щызэхещэ.
- КъокIыпIэ бжъэдыгъухэр? - ышнахьыкIэ икъэIуакIэ 
фэдэ зишIызэ, еупчIыжьыгъ.
- Ахэмэ джырэкIэ ахэзагъэрэп.
- Джары адыгэхэм тызэрэгъэпсыгъэр, зым ыIорэр 
адырэм реутыжьы, шы пырэцэ-лъэбыцэм тесми зышIоIуш, 
зышIоин... Хъугъэ шъыу, зэ мы налым ыуж икIыжь!
- Хьау, зиусхьан, нал ныкъошIыр чIадзыжьрэп,- Ацумыкъо отэ тео макъэм игущыIэ дыригъаштэзэ, гъучIыр 
ефытэ.- КъэошIэжьа тятэ ыIощтыгъэр? Уишы лъабжъэ 
чIэзыгъэ налыр амал иIэу къэмыгъан.
- Ари пщыгъупшагъэп, сшынахьыкI. Уишы налрэ 
уицокъэ лъэдакъэрэ зэфэдэ тятэ ыIощтыгъ. Мыдэ мыщ 

--- Page 313 ---

итеплъэ зэребгъэгъотыжьыгъэр! - хьэкъошъопсым къыхихыжьыгъэ налыр дэкъацэмкIэ ыгъэчэрэгъузэ, зэпиплъыхьагъ.- Псэ къыпыбгъэкIэжьыгъ, джары гъучIми псэ хэлъ 
зыкIаIуагъэр. Угу къыдэмычъмэ, ащ фэдэ къыохъулIэщт. 
КъызэрэпIорэмкIэ, Къэлэкъутэ Хьатаий игъус... Адэ игъусэн! Тэ пщы зэрэшх-зэпкъырытхъым тыхэт, ахэр зы нэплъэгъукIэ зэрэгъотых, зы джэгъукIэ зэкъоуцох,- Шъэбэкъу 
ыIэ шIомыкI закIэхэр ыблыгучIэ чIилъхьэхи, пхъэнтIэкIу 
шъхьаком тетIысхьагъ, хэщэтыкIыгъ.- КъызгурыIорэп 
къытэхъулIэрэр...
- Ардэдэуи тиIоф щытэп, зиусхьан, зымыухыжь,- 
Ацумыкъо хъэдэн шынагъэмкIэ ыIэмэ апылъэкIыхьажьызэ, 
ышнахьыжъ пэчIынатIэу тIысыгъэ,- о уишIэни ошIэ, ахэмэ 
яшIэни ашIэ.
- Сыдэущтэу пIуи? Ар къызгурыIорэп. БгъуитIумкIи а 
зы Iофыр зэдэтэшIэ, ара?
- Ардэдэр сфэIонэп, ау тэ тигумэкIи, ахэмэ ягумэкIи 
зэтемыхьапэми, зэголъэу къысщэхъу.
"Къэлэкъутэ тесэмэркъэу, тыфэгубжы, тешIужьы 
тIозэ,- Шъэбэкъу зэхихыгъэм къыхигъэтхыукIыгъ,- ифэкъолI фэмэ-бжьымэхэр сшынахьыкIэ къытехьэхэкIэ енэгуягъо. Тызгоуцогъэ урысхэр пшIокъабыла ыIуи, зымафэ 
къысэупчIыгъагъ. Имыхьакъ теслъхьанэп, сыкIигъэгъожьын 
гухэлъ хэслъэгъуагъэп, ау икъэупчIакIэ сыгу еIугъагъэп. 
Джы къыIори зымафэрэм пэчыжьэп. Сыд ар, гумэкIыгъуа 
хьауми шIошъмыхъуныгъа? Сэ къытфыкъокIырэ пыймэ 
тякIодылIэщт сэIо, сызщыгугъырэмэ сIапэ афэсэщэи, Къэлэкъутэ фэдэмэ тызэкъоуцомэ, хэти тыпэуцужьын тлъэкIыщт аIо. Сыдигъу ар зыхъущтыр? Къырым е Тыркум 
тызэлъиубытымэ ара? Сызщыгугърэ урысхэр? Сэ сизэкъуагъа? А лъэныкъом сызэплъэм, сигухэлъ зыщысэгъэгъуазэхэм, джа пщыхэмрэ фэкъолIхэмрэ ары шэсы 
къысэзыIогъагъэхэр. Сэ сауж тэрч адыгэхэр урыс гъогум 
зытехьагъэхэр... Сэ къысаутэкIрэ дэдэр ахэми араIуалIэ, 
зызэблэзыхъужьхэри ахэтых. Хэукъоми-хэмыукъоми, 
Къэлэкъутэ зэблэхъу Iоф хэтэп. Зэрэсигъунэгъум изакъоп, 
уасэ зыкIыфэсшIри шъхьэкIафэ зыкIесхыри, ау Iоф тыхэзыдзэгъэ ХьатаекIэ зэрэмысэр зыдишIэжьынэу фаеп. Мощ 
нахь мыхъурэм непэ сыкъалъфыгъ къышIошIымэ сшIэрэп, 
"Минсурэрэ Хьатаерэ апсэ зы чысэ зэдилъ, ягунахь ухэмыхь" къысеIо... Сэ сигунахь хэт зэхишIыкIыщт?" - 
Шъэбэкъу игупшысэ зэпытэкъумэ къахэужьи, зиIажэзэ, 
къэупчIагъ:
- Пщы Iофрэ фэкъолI Iофрэ зэгозэгъэнэу къыпщэхъуа, 
зиусхьан? - пщышхом ыIэхэр ыблыгучIэмэ къачIихыжьи, 
ежьэ шIоир апигъэтэкъужьрэм фэдэу, ыпашъхьэ щиутхыпкIыгъэх.- Ащыгъум хымэ хэгъэгум хьаулыеу сикIалэ 
къисынагъэу мэхъуба? - игумышIу къызщигъэтэджыкIыгъ, 
ышнахьыкIэ фидзыгъ: - Ащ фэдэ фэкъолI гупшысэхэр 
пшъхьэ къимыгъахьэх! Пшъхьэ ахэмэ зэпябгъэкIэу, сыдэущтэу Жаные къыпфэзгъэнэнышъ, урыс гъогум сытехьащт?
- Шъэбэкъу! - Ацумыкъо къызщылъэти, ышнахьыжъ 
кIэлъыджагъ, пчъаблэм къыщызэтыригъэуцуагъ.- Къысфэгъэгъу, сыгу илъыр тэрэзэу къысфэIуагъэп. Тэ типщы 
Iоф нахь, фэкъолI Iофхэр сыдкIэ сищыкIагъ! ТитIо, зэшитIум, 
тыкъэмэ бгъуитIуцэмэ, сыдэущтэу тызэгозын. Ар зигухэлъым сехъуапсэрэп, ыпсэ Iузын!
- Джар пщы гущыIакI! - нэплъэгъу-нэшIукIэ Шъэбэкъу 
ышнахьыкIэ къыIуплъагъ, гые шъабэкIи къыухыжьыгъ: - 
Ар тIоу, фэкъолIхэри пыдзы тшIы хъущтэп. Къысфэгъэгъу, 
зиусхьан, тIэкIу зызгъэпсэфы сшIоигъу.
"ФэкъолIхэмкIэ сэри арба сIорэр, сыд пае сыгу хэбгъэкIыра? - Ацумыкъо зыдэщысыгъэм щетIысэхыжьызэ, 
хьарамыгъи хэмылъэу Шъэбэкъу гукIэ кIэлъиIожьыгъ.- Тэ 
къызэрэтшIомышIэу ахэмэ ашъхьэ къаIэты, чыжьэу 
плъэнхэу рагъажьэ. Тигъунэгъу Къэлэкъути тэ къызэрэтщыхъоу щытэп. Унагъо зишIагъэм щегъэжьагъэу, нэмыкI 
шъыпкъэ хъугъэ. ИфэкъолI гупшысэхэр зэблихъугъэхэп. 
ЫIощтым, ышIэщтым, зэрэзекIощтым фэсакъы, фэкъолIмэ 
закъыхигъэщрэп, пщы пашъхьэм зыщигъэцIыкIурэп, 
фэмышъуашэкIэ зыми дэзекIорэп. Хьатаерэ ежьырырэ 
язэфыщытыкIэ ныбджэгъуныгъэ-шъэогъугъэм къыщыуцурэп, янэ къылъфыгъагъэмэ зэригъэшIонэу, хэт ылъэныкъокIи нэмыплъ раримыгъэхынэу дэпсэу. ЗыщищыкIагъэм 
егыеуи, еушъыеуи, фэгубжэуи зэхэпхыщт. ТапэкIэ къэхъущтыр сшIэрэп, ау азыфагу мышIукIэ тыдахьэ сшIоигъуагъэп. ШIулъэгъуныгъэр машIо, укIапщэ къэсми, нахь 
зэкIэблэщт, ар ори умышIэу, сэри сымышIэу щытэп. 
Минсури ыгу дэхъыкIрэр къызгурэIо, ау мэшIуитIум азыфагу дэфэгъэ сшынахьыжъ модыкIэ ыкъу, мыдыкIэ ыпхъу, 

--- Page 314 ---

ыгу сфыхэгъэкIыщтэп. Ыпшъэ дэлъ пщышхо Iофхэр?.." 
- чэпэзэхэогъум кIыщ машIор чIиухъумэнышъ, къычIэкIыжьыным ычIыпIэкIэ, Ацумыкъо отэжъыер къышти, 
сыджышъхьэм тыригъэджэгухьэу ригъэжьагъ, етIанэ 
ыгъэтэрэзыжьыгъэ налыр зыхидзагъэмэ къахигъотэжьи, 
икIэрыкIэу зэпиплъыхьажьыгъ, къыхэпшырэ чIыпIэм 
гъучIахъокIэ ехъозэ, шылъэмэкъэ псынкIэмэ шъхьэр къырагъэIэтыгъ. ШышIоIу пашъхьэм шыуищ къыщепсыхыгъ. 
ТIур ящыгъынхэмкIэ нэгъоих, ящэнэрэр шыIакъоу 
къычIэкIын, Бжьэмыт къыригъэблэгъагъэмэ афэдэу ащи 
"къеблагъ" риIуагъэщтын, ау шымэ къакIэрынагъ.
Ацумыкъо ипэIухъо зыIуидзи, зитхьакIыжьэу ригъэжьагъ, ардэдэм Къамболэт шъэо IэтIахъор кIыщыпчъэм 
къыIулъэдагъ:
- Ацумыкъу, псынкIэ, тятэ нэгъой шыуитIу къыфэкIуагъ.
- Сыд ягухэлъ? - зыгъэгумэкIыщтыгъэ упчIэр Ацумыкъо къызIуипхъотыгъ.- Нэгъой хьакIэ зытимыIэжьыгъэр 
бэшIагъэ.
- Зыр, нахь одыр, адыгабзэкIэ мэгущыIэ, адырэ лIышхор къыкIэдэIукIы...
Пщышхо хьакIэщым Ацумыкъо рилъэгъуагъэхэр 
зыфихьын ышIагъэп: Мамыйрэ Сэрбаирэ. "Сыдигъуа 
мыхэмэ мэфэщэджагъоу Жаные къыщацIэнлъыхьэу зыхъугъэр?.." - Ацумыкъу ыгъэшIагъоу зэупчIыжьыгъ, джа 
гупшысэ гумэкIымкIи ышнахьыжъ фычIэплъыгъ. Ацумыкъо 
ишIуфэс уж Шъэбэкъу къыIуагъ:
- Тызэмыжэгъэ хьакIэхэр, зиусхьан, къытфыкъокIыгъэх. Адыгагъэр тыукъозэ, Iофэу къыддыряIэмкIэ тяупчIын, 
тыкъэдаIо.
- Тэ Iоф зыдытиIэр оры, зиусхьан,- Мамый икIэкIыпIэкIэ 
къыригъэжьагъ,- тыкъызфэкIуагъэр уизакъоу къыотхьылIэнэу къытфагъэпытагъ.
- СшынахьыкIэкIэ шъэф сиIэп. Модырэ Бжьэмыт анахь 
къыспэблэгъэ фэкъолI.
- Ар зэрэуицыхьэшIэгъур дэгъу, ау тэ зетфэрэр фэкъолI Iофэп,- Мамый къыпиупкIыгъ, АцумыкъокIэ Iоф 
зыримыгъэшI фэдэу къыпигъэхъожьыгъ.- Тэ нэбгыритIу 
тэхъумэ, шъори нэбгыритIу шъорэхъу.- Бжьэмыт зэрикIыгъэ пчъэмкIэ плъагъэ.- Джыри къэсэIо, бгъуитIумкIэ тишъэф тазыфагу икIы хъущтэп.
- НэбгыриплIыр сшIэрэп, ау нэбгыритIумэ азыфагу 
шъэф дэкIодагъэу къэсшIэжьрэп.- Шъэбэкъу IущхыпцIыкIыгъ.- ФэкъолI Iофэу зыфэпIуагъэмкIи ухэукъо, ахэри 
загъорэ шы мыгъасэм фэдэхэу, къыкIэшъутырыкIых. Шъо 
щысын гухэлъ шъуиIэп. СыкъэдаIо.
- Алахьым илIыкIо Долэт-Джэрые къырым хъаным 
уIудгъэкIэнэу тыфай.
- Шъора фаер хьауми къырым хъаныр ара?
- Узэрэфаеу къызгурыгъаIу.
- Армэ шъуигущыIэкIэщтыр, тиIоф ащ щытэухы,- 
губжи, дысыгъи хэмылъэу Шъэбэкъу пщышхом къыпиупкIыгъ.
Джы нэс зи къэзымыIощтыгъэ Сэрбай къэгумэкIыгъ, 
адыгэбзэ зэпытхъыгъэкIэ къыIуагъ:
- Мамый бэскъакъым угу емыгъабгъ...- етIанэ игъусэ 
къыIуагъэр нэмыкI гущыIэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - БгъуитIумкIи шъузэIукIэнэу тыфай.
- БгъуитIумкIи оIомэ...- Шъэбэкъу щхыпцIыгъэ,- 
гущыIэр хъаным къыкIэрыкIыгъэщт.
- Алахьым илIыкIо Долэт-Джэрые къырым хъаным,- 
Мамые зыцIэ къыриIорэм емызэщэу, ыжэ дизэу, игуапэу 
джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ,- тызэрилIыкIор къызэрэбгурыIуагъэр сигуапэ, зиусхьан.
- Сэ ар къызгурыIуагъ, ау о уикъэгущыIакIэ зэспэсыжьыгъэп, лIыкIом ишIэн зэрэмыгъэцакIэрэр тэрэзэп.
- Iофтэбгэ къодыеу сэри Къырым сызэримысыр къыбгурызгъэIонэу сыфэягъ,- Мамые тIэкIу-тIэкIузэ зэкIакIощтыгъэми, псынкIэу зыкъитыщтыгъэп, ау Ацумыкъо 
зыкъыригъэшIэжьыгъ:
- Жаные пщышхом зыгомыгъэуцу, укъызыфаIофтагъэм земыгъэукIыхь.
"Мэз къуапэ горэм орырэ сэрырэ тыщызэIукIэгъагъэмэ, а къысфэбдзыгъэр озгъэдырыжьыни..." - Мамые 
ыгу къижъэжъыкIыгъэми къызхимыгъэщэу IущхыпцIыкIыгъ, къызфагъэшэсыгъэм ышъхьэ джы къырихыгъ:
- Хэщ-ощ хэмылъэу, къырым хъаным жаные пщышхом зыIуигъакIэ шIоигъу, къыпIукIэным ыпэкIэ ыкъо 

--- Page 315 ---

Адыл-Джэрые къыбдигъэгущыIэнэу ары зэрэрихъухьагъэр. ПIалъэми чIыпIэми тежъугъэгупшыс.
- Къырым хъаныр ышъхьэкIэ Жаные пщышхом къыIукIэ 
шIоигъомэ, сыIукIэн, ау зыфэпIогъэ зэIукIэгъур сштэрэп. 
Фаемэ, скъоу урысыдзэм хэтыр сиIэрыфэгъоп, сшынахьыкIэ Ацумыкъо ежь ыкъо IузгъэкIэн. Тэ тызэIукIэщт ыIомэ, 
мэзэ пIалъэ фэсэгъэуцу, джы шъэф хэлъыжьэп, хъаным 
ешIэуи къычIэкIын, къыдгоуцогъэ урыс пачъыхьэм сырегъэблагъэ. ТизэIукIэгъу шъэфынэу къырым хъаныр фаемэ, 
талъэныкъо Iузэжъу нэпкъым дэжь. Iузэжъу зэпырыкIыпIэм 
дэжь къемызэгъмэ, Тумтэкъашъи чIыпIэ дэеп. Шъэф-сакъ 
тазыфагу дэлъыщтымэ, ащ фэдэ зекIуакIэр къырым хъаным ищыпашIэп, такъыхэщыщтэп, зыфаер къысиIон, сэ 
сишIошIи есIожьын. Джары шъо шъуипшъэрылъи жъугъэцэкIагъэ, сэ сиеплъыкIи къышъосIуагъ.- Шъэбэкъу 
пщышхор ыIэшъо шъабэхэмкIэ ыкуашъомэ атеожьи, 
гущыIэр зэраухыгъэр къыригъэкIэу, къэтэджыгъ, Ацумыкъо риIуагъ: - ЛIыкIохэр хьэнэ-гъунэм рягъэщыжьых.
- ИщыкIагъэп,- Мамые ыдагъэп,- тыкъызэрэшъухэхьагъэу тышъухэкIыжьыщт.
- Аущтэу оIомэ, шъузэрэфай,- Шъэбэкъу къышIутекIогъэ адыгагъэр зэкIихьажьыгъэми, ыгу къафихьагъэр 
ыушъэфыгъэп,- ау сыд фэдэу тэ тызэфыщытми, сихьакIэщ 
шъуикIыжьыгъэба, Къэлэкъутэдыхэм шъуаIуупIэмэ, къышъоблэнхэп.
- А зигугъу къэпшIыгъэм, зиусхьан,- Мамые ыцэ 
жъгъэйхэр къыIупсхэу щхыпцIыгъэ,- сыщыщынэщтыгъэмэ, уадэжь сыкъэкIощтыгъэп.
ЗэшитIур къызызэкIэрынэжьым, Шъэбэкъу къэупчIагъ:
- Зэгорэм къырым хъанымкIэ сIогъагъэр къэшъыпкъэжьба, Ацумыкъу?
- Ар къызытшIэщтыр фябгъэхьыжьыгъэ джэуапым 
къызеуцуалIэкIэ ары.
- КъемыуцуалIэмэ, сыд ышIэщт? Долэт-Джэрые зэрэмыгугъагъэу, Тыркуемрэ Урысыемрэ азыфагу дэфагъ. 
Тэ тилажьи ащ хэмылъэу щытэп. Къырым хъаныр Iофэп, 
непэ къытфырегъашIэмэ, неущ тызэригъэгумэкIын кIуачIэ 
иIэжьыщтэп. УрысыемкIэ зызысэгъазэм, Тыркуеми, Къырыми ар къызэрябжьыбжьыщтым сегуцафэщтыгъэ, ау 

--- Page 316 ---

титIуи тызщыгугърэ хэгъэгушхохэр ащ фэдэу къытэтхьагъэпцIэкIынхэу нибжьи сшIагъэп.
- Тыркуемрэ Урысыемрэ тэркIэ шъэф зэзэгъыныгъэ 
зэрэзэдыряIэр шъыпкъэна?
- Шъыпкъэ, зиусхьан, ау сыд фэдэрэ шъэфыри зэдэзышIыхэрэмкIэ шъэфы шъхьакIэ, зэгорэм нафэ мэхъужьы. 
Джырэ дунай цыхьэ зыфэпшIынэу тетыр макIэ. ЗэIахьылхэр 
зэфычIэплъыжьых, зын къылъфыгъэхэр зэтхьагъэпцIэкIых, 
зэрэуджэгъужьых, яшъэфи уагъэшIэщтэп...- Пэнэхэсрэ 
Онэтыгъурэ араригъэшIагъэр ышнахьыкIэ зэрэшIуиушъэфыгъэр Шъэбэкъу ышъхьэ къызеом, къызэтенэгъагъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- тэ ахэмэ тахэтэп, тэ 
тиIуи, тишIи зэхэлъ, гукIэгъуи, шъхьэкIафи тазыфагу илъ. 
АдырэмкIэ, шъэф зимыIэ щыIэп. Къырым хъаными шъэф 
горэ зыдимыIыгъыгъэмэ, шэс къытфишIыщтыгъа? Пагэр 
мэгырзы, уз зиIэр мэщэIу зэраIорэр шъыпкъэ, теплъын 
хъурэм, теплъын... Ау, Урысыер къытэтхьагъэпцIэкIми, 
сшIагъэм сырыкIэгъожьрэп. ПэкIэ псы тызэремышъорэр 
къырым хъаным зыдедгъэшIэжьыгъ, къэдгъэлъэIуагъ.
- Шъыпкъэ, Шъэбэкъу, шъыпкъэ, ахэр сынэгу кIэмыкIыгъэхэмэ, Тахъупщ-Цохъопщымэ зыкъызэрэпфашIыщтыгъэр сынитIукIэ сымылъэгъущтыгъэмэ, уизекIуакIэ 
къызгурымыIоныекIи мэхъу, ау уищэIагъэ укъиухъумагъ, 
унапи ыгъэдэхагъ. Джы сызгъэгумэкIрэр къыосIон. Къырым хъаным шъэф зэIукIэгъу дэпшIыгъэу Урысыем зишIэкIэ, сыд ыIощт? Тыркуеми игопэнэпщтын.
Шъэбэкъу егупшысэу заулэрэ щысыгъ, етIанэ щхызэ, 
къыIуагъ:
- УиупчIэ сыдэхьащхырэп, сшынахьыкI, зыцIэ къепIуагъэхэр ары сшIощхэныр. Урысыемрэ Тыркуемрэ яшъэф 
зэIукIэгъу тыщагъэгъозэгъагъэмэ, джы тызэрэгущыIэри 
шъэфы хъущтыгъэп. Арышъ, а лъэхъаным тэ тыгу щышIагъэр ежьхэми агу щэрэшIэжь...
Шъэф зэIукIэгъу пIалъэр къэсынкIэ тхьэмафэ къэнэжьыгъэу, Къырым шыу нэгъуаджэ къикIыгъ. Iузэжъу 
зэпырыкI чIыпIэм хъаныр къызэреуцолIагъэри, мэфэ 
хэхыгъэри, охътэ еубытылIагъэри къыздихьыгъ. Ащ фэхьазырыгъэ жаные пщышхори гъогу техьагъ. БгъуитIури 
зэрэзэзэгъыгъагъэу, хэщ-ощ ышIыгъэп, байколыби зыдырищэжьагъэп. Жаные зыщиплъыхьанэу, иIоф зытетыр 

--- Page 317 ---

зэригъэшIэнэу зышэсыкIэ кIыгъу хэбзэгъэ шыуибл уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьагъэ годзэгъагъ. Ацумыкъо игъусагъэп, 
ар ежь ычIыпIэкIэ къыгъэнагъ. Ау ышнахьыкIэ ыIэ зэтелъэу 
щысыгъэп: Iузэжъу зэпырыкIыпIэ бэдзэрым щэфэкIо-плъакIо ежьэгъэ пщышхор зэрыкIощт гъогум икIыхьэкIэ, чылагъо пэпчъ къыщыфэплъырынхэу иунашъо анигъэсыгъагъ, 
бэдзэр шъыпкъэми, сатыушIэ фэдэхэу байкол уIэшыгъэ хэри тетыгъэх, хы зэпырыкIыпIэми Iутыгъэх. Джа шIыкIэр 
къырым хъаными икъэухъумэкIагъ.
Щэджэгъо нэмазым жаные пщышхори къырым хъаныри къызэрэтекIыжьыгъэхэм лъыпытэу, мэщытым хэт 
унэм ихьагъэх, шъхьэщэ гъэшIо шIуфэс зэрахи, зэпэчIынатIэхэу тIысыгъэх. Мамые зэдзэкIакIор ихъан ыкIыб 
къыдэуцуагъ.
"Сыдигъу мырырэ сэрырэ тызызэрэлъэгъугъагъэр? 
- Шъэбэкъу зэупчIыжьыгъ.- Илъэс заулэ хъугъэ, шъэожъые-пшъэшъэжъые пшIыкIутфыр къызщытэщэфыжьыр 
ары. ХэкIыгъэп, хэхъуагъэп, ыжакIэ фыжь хидзагъ умыIощтмэ, ынэ гъожьхэр джыри къелыдыкIых..."
"Пщышхор силэгъуми,- Долэт-Джэрыий ыIуагъ,- зы 
фыжь ыжакIэ хидзагъэп, ыначIэми зэлъапIэ афэхъугъэп, 
икъэплъакIэкIи силъэгъужьыгъакIэм фэд, къашIэ джы ыгу 
илъыр..."
Шъэбэкъу пщышхом иапэрэ гущыIэ упчIэкIэ къыригъэжьагъ:
- УакIыб къыдэуцуагъэм, хъан лъапI, сыд игухэлъ? - 
Мамые зэрэфэмыер нэмыкI гущыIэхэмкIи гуригъэIуагъ: 
- Сэ синэгъоибзи о уиадыгабзи тфикъущт.
- Аущтэу оIомэ, къыбдесэгъаштэ,- хъаным шъхьэ 
ышIи, тэмэ псыгъохэмкIэ хэтхыукIызэ, Мамый унэм ригъэкIыгъ.
- Укъысфаеу зыIуагъэр орышъ, къырым хъан, гущыIэр 
о къегъажь.
- Сэ сизакъоп, жаныемэ япщ, джы тиIофхэр зэрэхъурэмкIэ, тIуми тызэфыщыкIэ хъугъэкIэ сенэгуе,- ДолэтДжэрые щхыпцIыгъэми, игущыIэ зэрэшъыпкъэр ынэмэ 
къакIэщыгъ.- Къихьащт мазэм иапэрэ мафэхэм урыс 
гъогум узэрэтехьащтым сыщыгъуазэшъ, узыфакIохэрэр 
къызэрэотхьагъэпцIэкIхэрэр, хащэ сымышIэу, сшъхьэкIэ 
къыосэIо.

--- Page 318 ---

- Тхьауегъэпсэу, къырым хъан, ори тыркумэ укъызэрагъапцIэрэм узэрэщыгъуазэу, сэри укъызэрэсфэсакъырэр сигуапэ.
- Джары сэ тызэфыщэкIэ сэзгъэIуагъэр. УкъысэдэIугъэмэ, пшIагъэр озгъашIэщтыгъэп.
- Тыркуемрэ Къырым хъаныгъомрэ шъукъытпэмыуцоу рэхьатэу тыщыжъугъэIагъэмэ, ар сымышIэныекIи 
мэхъу.
- КъапIо пшIоигъор къызгурэIо. Шъори, тэри тылъэпкъ 
цIыкIу, шъэфэгъу зэфэхъугъэ хэгъэгу инитIумэ азыфагу 
тыдэкIодэнкIэ щынагъо щыI, зиусхьан. Егупшыс, умыгузажъу. Джыри ащ фэдизэу шъори, тэри чыжьэу тызэкIэрыкIыгъэп, тыбыслъымэн, тихэгъэгу гъунапкъэхэмкIэ тызэпэгъунэгъу, зы хы зэпырыкIыпIэ бгъуз ныIэп тазыфагур, 
урыс хэгъэгур къызкъомыщапэу, джыри уахътэ щыI, 
къэзгъэзэжьрэр Алахьым икIас, урыс гъогум утехьаным 
ыпэкIэ джыри зэ егупшыс, зэпэщэчы, зыхэмыгъэукъу.
"Хэта мыр зыгу къигущыIыкIырэр, хэт ымакъ? - 
Шъэбэкъу зыфэсакъыжьызэ, зэупчIыжьыгъ.- ШъхьакIо 
къезыхыгъэ Тыркуе гъусэм ыгу ебгъа, хьауми джаущтэу 
къысщегъэхъуа?.. ТIури зэдэIыгъ, щымыгъэзый..." - 
пщышхор зэушъыижьыфэ, хъаным джэуап къыритыжьыгъ:
- УздэкIощт Урысыем, жаные пщышху, сэ Тыркуем 
сыкъызэригъэпцIагъэу зыкъемыгъэгъапцI. Яшъэф зэзэгъыныгъэкIэ яупчI, къыуаIорэм еплъ. Сэ Сулейман султIаным сшIуиушъэфрэм уадэжь сыкъищагъ,- Долэт-Джэрые 
ыIэ чIэпцIэ пщэритIу дигъэчъаий къыIуагъ: - ЦIыфыбэр 
зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахь лъапIэу лъагэм 
мышъыпкъэ сигъэIонэп.
- Аущтэу оIомэ, хъан, тхьауегъэпсэу, сегупшысэн, 
зыпэ сизгъэуцогъэ жаныемэ яIоф нахь зэрэхъунэу сыпсэун, 
урыс пачъыхьэми сеупчIын. Къызызгъэзэжьрэм, джыри 
зэ тызэIукIэн. Тазыфагу зэо-банэ илъын нахьи, мамырэу 
тызэдыщыIэмэ нахьышIу. Джащ щытыухыгъэу оIомэ, хъан, 
тIуми гъогу къытпэщылъ, тышэсыжьын,- ардэдэм жаные 
пщышхори къырым хъаныри къызэдэтэджыжьыгъэх.

--- Page 319 ---

Гъатхэм иятIонэрэ мазэм ыкIэмэ адэжь, 1560-рэ илъэсым, урыс пачъыхьэм къыфигъэуцугъэгъэ пIалъэмкIэ тIэкIу 
гужъогъагъэми, зыфиIогъэгъэ шыуишъэ уIэшыгъэр игъусэу 
Шъэбэкъу пщышхор Москва гъогу техьагъ.
ХI
Гугъэр гъунэнчъ: зым емыжэгъахэу къетэ, адырэм 
иIэр Iехыжьы, нэмыкIым гуих нэкIыр къыпегъохы.
Унэм янэ зэримысыр ешIэми, нахьыпэм фэдэу къыкIигъащтэу ныр къылъыджэным тещтыхьэщтыгъэми, 
Минсурэ гъунэгъу пчъэшъхьаIур зызэпечым, ыгу кIэлъэтыкI 
рэхьатыжьыгъэ. Нэгу къопцIэ дахэм гушIор къечъагъэу, 
IаплI фабэкIэ Нэкурэ къыпэгъокIыгъ, етIанэ къыфэмытэджыгъэ Дарые зызыфегъазэм, ынэпэ чъэкIыгъэ цIыкIу 
ригъэзэкIыгъ. Нэкурэ къэгузажъуи, Минсурэ ыплIэIу Iэ 
щифэзэ къызэкIищи, ыгъэтIысыгъ.
- Къэлэкъутэ зыщыдэмысым шъузэIуупхъуагъэмэ 
шIэ? - къызэрэкIуагъэм Минсурэ рыкIэгъожьэу, къэчэфынчъагъэми, къызхигъэщыгъэп.
- Синысэ дышъэ гъэшIуабзэ щэхъу ыжэ къыдэмыкIэу, 
сыда зызкIыфэзгъэгусэщтыр? - ышъхьапхэтыку къэгъэзагъэу, ыIэгушъо ыжэпкъ кIигъакъозэ, Дарые дысэу къызэриIокIыгъ.
- Адэ сэра узгъэгубжыгъэр? - Минсурэ ыжэ къыIузыгъ, ынэ нагъохэм гумэкIыр къакIэхьагъ.
- Ормырмэ, хэта сигъогу зэпызыбзыкIын зылъэкIыщтыр? - Дарые ынэгушъхьэмэ къахихэу, нэкунэпс хъугъэу 
ымакъэ къыIэтыгъ, Iэ кIыIукIэ нэпсыр кIилъэкIыкIызэ, нэжъыкIэ Минсурэ къыIуплъагъ.- Шъо тыгъэрэ мазэрэ 
шъуакъыхэкIыгъ, шъушIоигъор къыжъудэхъоу шъуесагъ. 
Тэ тыятIэшъ, таупIэпIыми, дэпкъым тыщафэми, къыттеуцохэми тэщыIэ...
- Щыгъэт, Дарый! - ыгу хичыжьэу Нэкурэ кIэкуукIи, 
ипщыпхъукIэ зидзыгъ, ыкIыб зишIи, IаплI рищэкIыгъ, 
ышъхьэ ыбгъэ риубытылIи, ынэгушъо стыр Iэ щифэзэ, 
еушъыигъ: - Угу зыIэкIэубыт, узыфыкIэгъожьын гущыIэ 
умышIы.
- СIорэр сэшIэжьа?! - Дарые къыщиути, къэгъыгъ.

--- Page 320 ---

- Хъугъэ, хъугъэ, зэIун, шIулъэгъу Iахьмыгощыр оркIэ 
къежьагъэп, оркIэ уцужьыщтэп,- нысэм ипщыпхъу риIуагъ.
Дарые игущыIэмэ Минсурэ машIор къыкIатэкъуагъ, 
ыгу ычыишъхьэ къынэси, ижь къызэфишIыгъ, нэ плъыз 
къикIоткIэ гъунэгъу пшъэшъэ цIыкIум Iуплъи, ычый зыгорэ 
тенагъэм фэдэу, ымакъэ ылъэкIыгъ, жэхэтхъожь шIоигъоу 
пчыкIэ губжыр ышъхьэ рычъагъ, ау зиIэжагъ, ежь ыгу 
дэхъыкIрэм егупшысэжьи, мэкъэ шъабэкIэ къыупсэлъыгъ:
- Зы нэбгырэ гукIэгъу фэтшIыгъэкIэ, ори сэри мысагъэ 
дголъэп, Дарый. СыолъэIу, Нэкурэ тегъэдэIу, тызыуIэн 
гущыIэ зэтэмыгъаIу. ТицIыкIугъом щегъэжьагъэу непэ 
къызнэсыгъэм угу хэзгъэкIэу, сыкъыпшъхьащыкIоу 
къыхэкIыгъа?
- Ары шъхьакIэ, апэрэ гуфабэу сшIыгъэр къызэхэбгъэтэкъуагъ,- хэщэтыкIзэ, Дарые къэтхьаусхагъ.- Сшъхьэ 
къызысIэтыгъэм щегъэжьагъэу Хьатай сигупшысэмэ ахэлъ. 
ПщылI кIалэр о къыпфыреплъэкIыныр пкIыхьапIэ слъэгъугъэкIи, сшIошъ хъуныеп. Пщы лъэпкъэу къызычIэкIыжьым, 
сыгушIогъагъэп, сыгучIэ изыгъагъ нахь, гугъэ пкIэнчъэ 
къызэресхьакIрэр къызгурыIогъагъ, ау сизэхашIэ сфэубытыжьыгъэп.
- О къыолъытыгъэмэ, Дарый, сэ мафэ къэс Хьатай 
сынэгу кIэтэу сыкъэтэджыгъ,- Минсури изэхашIэ къэущыкIэ фэхъугъэр ыушъэфыгъэп.- Ощ нахьи тIэкIукIэ 
сынахьыжъми, гуфэбэ пчъагъэ сшIынэу чIыпIэ ситыгъэп, 
нэмыкI горэми сыгу фисхынэу сызэрэшъхьарымыплъагъэм 
ущыгъуаз.
- ШъуитIуи къышъохъулIагъэр сэ къызгурыIуагъ,- 
Нэкурэ къафэсакъзэ, гущыIэм къыхэхьагъ.- Нэм кIэтыр 
псэм фэд аIо, Хьатай фэшъхьаф шъумылъэгъузэ, шIу 
шъуIэкIэлъэгъуагъ. Упшъашъэмэ, уемыхъопсэн умылъэкIынэу, кIэлэ лъэгъупхъэу Тхьэм къыгъэхъугъ, ау ащ пае 
шъузэщыхьаныр ищыкIагъэп. ТIуми шъуизэхашIэхэр зэпэшъоIэты нахь, Хьатай ыгу зыфыщылъыр къыдэшъулъытэрэп. Шъэогъухэр игъусэу о къыпфэкIогъагъ, Минсур. 
Оры, Дарый?..
- Сэ кIасэ сыфэхъугъэу къысиIуагъ,- Дарые къэпщати, 
ынэгу IитIур рихъозэ, джыри игъын къыхидзэжьыгъ.

--- Page 321 ---

ГуIэ нэплъэгъур Минсурэ къыфидзи, пщыпхъу цIыкIум 
ышъхьэ нысэм ыбгъэ кIиубытагъ, гуегъу убзэкIэ еушъыигъ:
- Зымыухыжь, Дарый, птекIыщт ар. Минсури лажьэ 
иIэп. Зинасып къикIыгъэм дэйкIэ уемыхъуапс.
- Сэра насыпышIокIэ плъытэрэр, Нэкур? - хэгубжыкI 
мэкъэ зэрмыр Iуплъэр къытекIоу пщы пшъашъэр къэтэджыгъ, игъунэгъу ыпашъхьэ иуцуи, IитIукIэ инысэ 
къыIэкIихыгъ.- Сэ зыми сешъугъурэп, Дарый, ори укъысэмыхъуапс, ор-орэу зэхъопсэжь, гуфит-шъхьафитэу 
узэрэпсэурэр гъэлъапIэ. Сэри мази тыгъи сакъыхэкIыгъэп, 
сятэрэ сятэшымрэ, зэщыхэ хъумэ, зэдэгъукIэх, налымэ 
ягъусэу Iэхъу-лъэхъухэр сфагъэчъы, сянэ мабзэ, мадэ, 
хехъыкIы, нэрмылъэгъу хъытыухэр сфеблэх, сишIыхьагъэу 
унэм сис, пщы джэгушхо зашIыкIэ, сахащэщт. Сыдигъу 
ар зыхъущтыр?.. Хьатай сэркIэ щымыIэгъахэм ычIыпI, 
тазыфагу къушъхьэ лъагэхэр къыдэуцуагъэх...
Дарые къызщылъэти, Минсурэ зыкъыжэхидзагъ, IаплI 
пытэ къырищэкIызэ, тхьаусхэ гъы макъэкIэ къызыIуипхъэу 
ригъэжьагъ:
- Къысфэгъэгъу, Минсур, джэуапынчъэ зэхашIэм 
сынэхэр къырихъуагъ, къыптемыфэу усыушъхьакIугъ. 
СэркIэ ныкъылъфыгъэ шыпхъум фэдэу усиI. О кIуачIэ 
зыфэбгъотыжьыгъ, уIуш, сэ сшIэмэ хъущтыр къысаIу.
- Пхъэ кIэмылъхьэмэ, машIор мэкIосэжьы,- гъунэгъу 
пшъэшъэжъыем Iэ щифэзэ, Минсурэ ешъэбэкIыгъ.- ЗэкIэ 
оры зыIэ илъыр. Угу цIыкIу пIэмычIэ чIэубыти, убгъэ 
щыблэрэ машIор тIэкIу-тIэкIузэ кIосэжьыщт.
- Сыдэу гущыIэ дэгъухэр къепIуагъа, Минсур, тхьауегъэпсэу,- бысымгощэ ныбжьыкIэм ыгу къэшIужьыгъэу, 
хьакумкIэ елъэкIоныгъ.
- УмыгумэкI, Нэкур, сэ бэмышIэу сышхагъ,- ыIаплI 
фабэм Дарые чIитIупщыжьызэ, Минсурэ къэгузэжъуагъ.
- Хьау, хьау, зыгорэм ухэмыIэу уизгъэкIыжьыщтэп,- 
Нэкурэ ыдагъэп.- Тащыщ шъудэжь къихьагъэу, шъуимыхьамелэ Iушъумыгъафэу къыхэкIрэп. Ар имыкъоу, 
тхьапшырэ сипщыпхъу Дарые IэшIу цIыкIу шъукъылъыплъагъ! Тизакъоу тыкъызынэкIэ, ахэр зэкIэ къысфеIуатэх. 
Непэ къехъулIагъэр сшIэрэп нахь, боу шIу шъуелъэгъу, 
ыпсэ къышъуIуилъхьанэу сыдигъуи хьазыр...- гущыIэм 
хэтэу Нэкурэ щыпс-пIастэр Iанэм къытыригъэуцуагъ, шIорэй 

--- Page 322 ---

щаири Iэгубжъэмэ къаригъэхъуагъ.- Тхьэм пае шъухаI, 
гъэщхэкI тиIэгоп нахь, тшхыни, тщыгъыни тэгъоты. Титанэ 
мыкI хэлъфыхьэмэ, щи, тхъуи тащыкIэщтэп.
Нэкури Iанэм пшъэшъитIум адыпэтIысхьагъ. Минсурэ 
рэхьатыжьыгъэ фэдагъэми, игумэкI къызхимыгъэщэу 
зыфэсакъыжьызэ, гъомылэм ецыпаIэ. Дарые ышъхьэ 
ытамэхэм арилъэшъуагъэу, нэмыз-Iумызэу, ыгу Iимыхыми, 
шхыным хэIэ.
"Агухэр езгъэжъухыжьын сIуи, Iанэ къафэсштагъ 
шъхьакIэ, къинкIэ Iулъхьэр рагъэхы,- ыгуи, ыли пшъэшъитIумэ афэузызэ, Нэкурэ зэриIожьыгъ.- Мощ фэдиз къин 
аригъэлъэгъущтмэ, сыда цIыфмэ шIулъэгъур Тхьэм къыкIаритыгъэр? УбайкIи утхьамыкIэкIи къыоплъыщтэп. Зыми 
щымыкIэу, зэритэкъокIэу псэури, шIулъэгъум щэкIэ. ШIу 
плъэгъоу ори укъалъэгъумэ, ощ нахь насыпышIо дунаим 
темытэу узщэхъужьы. Ау Дарые фэдэу, уишIулъэгъу 
къызщагъэзыекIэ, угу нэкIэу, уидунае шIункIэу, уигъашIэ 
гъэшIэгъон хэмылъыжьэу укъэнэ. Минсурэ ычIыпIэ уифэу, 
угу къыхихыгъэр шIу плъэгъуным уфырамыгъэтмэ, унэшхори зэжъу къэхъу, IэпIэ шыгъи, дышъи, тыжьыни унэ 
къыкIихьажьрэп. Пщи, оркъи, лIэкъолъэши янахьыбэм 
ялъфыгъэхэр зыфаер къырадзэрэп, къащэщтыри зыдэкIощтхэри ежьхэм ащыщын фаеу алъытэ, тхьамыкIи, бэгъуагъи зэфэдэу шIу зэралъэгъурэр зыщагъэгъупшэ. АщкIэ 
синасып къикIыгъ, сяти, ситэтэжъи Къэлэкъутэ къыспаубытыгъэп. МитIум хэт IэпыIэгъу къафэхъун, Дарые инасып 
хэкIыгъ, Зиусхьанри, гощэшхори сыд пае апхъу закъо 
пэрыохъу фэхъухэра, сыда мыхъунэу Хьатай палъэгъуагъэр? МышIэ IофкIэ пщылIэу яIагъэмэ, джы пщыкIалэу 
къичъыжьыгъ. КIо, хъугъэ, Минсурэ ыгу дэхъыкIрэр къызгурэIошъ, сыгу фэузы шъхьакIэ, пщышхор зыдаплъэрэр 
сэ синэплъэгъу къыубытырэп..."
- Умыгузажъу, Минсур, тиунэ узэрисыщтым бащэ 
иIа, зы унагъом фэдэу тызэхэт,- Нэкурэ гъунэгъу пшъашъэм IугушIуагъ.- О уиIуагъэу, унэм уиуIубагъэу уимыс, 
зымыгъэзэщ, къыкъокIызэ шIы. ТIэкIу шъузэжэхэтхъуагъэми, шъузэгурыIожьыгъ, шъугухэри ежъухыжьыгъэх. 
Тэрэзба, Дарый?
- Нэмыплъ къысфэмышI, Минсур, сыпсынкIэгъащ,- 
укIытэ щхыпэр Дарый ынапэ къытехьагъ.- Сфэмыхъоу 
угу хэзгъэкIыгъ.

--- Page 323 ---

- Ар зыщыгъэгъупшэжь, Дарый, сэри сщыгъупшэжьыгъ,- Минсурэ къызэтэджыжьым, Нэкури Дарыий 
фэразэхэу къэлапчъэм нэс агъэкIотэжьыгъ.
Унэм къызагъэзэжьым, щыгъыныжъхэр къыштэзэ, 
хэлъ щымыIэ фэдэу Нэкурэ къыIуагъ:
- НекIоба, Дарый, хэтэжъыем тыдэгъахьи, бжьын 
хьасэ хъун горэ тэгъэтIы.
- ТызэIуплъэу тыщысын нахьи, ар нахьышIу,- фэчэфэу 
пщыпхъуми къыдыригъэштагъ.
Унэгъо фэшIыгъэ къитэджагъэми, Нэкурэ лэжьэным 
фэкIэщыгъуагъ, кIуачIэкIэ Iоф пшIэным, уулэуным гупшысэ 
мышIухэр зэрэпшъхьарихрэр ышIэщтыгъэ. Зэгъунэгъу 
пшъэшъитIум язэIупхъо гущыIэ къыфигъэзэжьын гухэлъ 
иIагъэп, ар ипщыпхъу зэрэщигъэгъупшэщтыр ары зыуж 
итыгъэр. Шыхьат афэмыхъугъэм фэдэу гупшысэр чыжьэу 
ыдзыгъ, Дарые еупчIыгъ:
- Пшынахьыжъ иIофхэр къыдэхъун оIуа?
- ФэкъолIхэр къыкъоуцохэмэ, къыдэхъун, зэкъотхэр 
лъэшы аIуагъ,- къазгъырыжэр фэкъулаеу чIыгу шъабэм 
хигъэзыхьэзэ, Дарые къыпигъодзыжьыгъ.
- Пщыхэм зэтырахын яI шъхьакIэ, фэкъолIхэр зэкъотынхэм сыда пэрыохъу фэхъущтыр? - пщыпхъум иджэнджэш нысэм къыгурыIуагъэп.- ЗэкIэми ячIыпIи, япсэукIи 
зэфэдэ пIоми хъущт.
- Ары зэрэщытыр, ау лъэкI зиIэм ичати, ыбзэгуи кIыхьэ.
- Пщыхэр ара зыфапIорэр?
- Пщымэ язакъоп, оркъхэри, лIэкъолъэшхэри фэкъолIхэр зэкъоуцонхэм фаехэп,- Дарыий тIэныр щигъэти, 
ынэгушъхьэмэ дэхэгыныр къахифэу, инысэ къыIуплъагъ.- 
О укъызэрыкIыгъэ унагъом исхэр цIыф зафэхэшъ, адырэхэри ахэмэ афэдэхэу пшIошIы. IашэкIэ фэкъолIмэ къанэмысрэм бзэгукIэ зэIегъахьэх.
- А зэпстэур о сыдым фапшIэра?
- Ощ нахьи сэ сынахь Iушэп, зымафэ Къэлэкъутэ цIацIэзэ, Псэмыт дэгущыIэу зэхэсхыгъ.
- Ситэтэжъ игущыIэхэр сыгу къэбгъэкIыжьыгъ.
- Сыд фэдэ гущыIэх?
- ТхьамыкIитIу зэцэимэ, баим фэдэу псэущтых, ау 
шъхьадж ицупэ ежь дыкIэуцо нахь, гъунэгъум къеджэрэп. 
Арба хьауми нэмыкIа зэрэщытхэр?

--- Page 324 ---

- Аущтэу зыкIэхъурэр ошIа? Зэкъоуцонхэу ежьэхэрэм 
баихэр аIэкIаIэхэшъ, тхьамыкIэхэр зэфычIэплъыхэ зашIыкIэ, 
яцупэ лъэныкъо зэкIащэжьы. ЗэшIокI зиIэм унашъор IэкIэлъ.
- Аущтэу ашIыми джы нэс сегуцэфагъэп. ЗэкIэми 
зэфэдэу псэукIэ яIэмэ дэгъуба, сыд ашIухэкIуадэрэр? 
Пщымэ яIэр афикъунышъ къялыжьыщт.
- Ежьхэми, ялъфыгъэхэми, ахэмэ къалъфыжьыщтхэми 
афикъущт шъхьакIэ, зыгъотырэм гъунэ ышIэрэп, ялIакъо 
щэIэфэ къятэкъохыжьэу щагъэIэнхэм кIэбэных. ТхьамыкIэ 
щымыIэжьмэ, хэт мылъкур къафилэжьыщт?
- Баири, тхьамыкIэри Тхьэм къыгъэхъугъ,- къызхэкIыгъэхэм Нэкурэ афимыкъудыин ылъэкIыгъэп.- Зым акъыл 
къыритыгъ, лэжьакIи ригъэшIагъ. Фэмыфым ыжэ даплъхьэри къыдэзыжьыщт. ЗэкIэри цIыфых, щыIэнхэ фае.
- Къэлэкъути щэрэмыIэх ыIорэп, байхэми ябэнырэп, 
адыгэ лъэпкъхэр зэкъуащэнхэшъ, апэ иуцонхэу пщы 
пчъагъэмэ ялъэIугъ. Мары, тигъунэгъу зиусхьаныр жаныемэ япщыпащ, тIэкIу шIэ къэс пщыхэр зэхещэ, ежьхэм 
ашъхьэ ифэшIу зэрагъафэшъ, зэхэкIыжьых. Пщыхэри 
щэрэIэх, ау фэкъолIхэри щарэгъаI.
- Шъхьадж иунэ шъоу мат зэраIоу, ори укъызхэкIыгъэр 
адырэмэ анахьышIуным уфай,- хьэрамыгъэ хэмылъэу 
Нэкурэ щхыгъэ.- Сэри джар сIуи, пшынахьыжъ сыкъыдэкIуагъ.
- УкъыдэкIуагъэми, укIэмыгъожь,- Дарыий инысэ 
IугушIожьыгъ.- ФэкъолIым лIыгъэм зырегъэхьы, цIыфыгъэм рэнэкъуакъо, зэфагъэм рыщыI, ыжэ мыхъун къыдигъэкIрэп...
Шылъэмакъэу къэIугъэм бзылъфыгъэмэ язэнэкъокъу 
зэпигъэугъ. КъэлэпчъэIум къыщыуцугъэ шыум Нэкурэ 
пэгъокIыгъ, Дарыий ыуж ихьагъ.
Шъхьатехъо зытехъуагъэхэр зэрелъэгъоу, шыур 
епсыхыгъ, къызфэкIуагъэр унэм зэримысри гурыIуагъэти, 
упчIэр апигъохыгъ:
- Къэлэкъутэ силъэгъун, тыдэ щызгъотын?
- Бжъэдыгъу щыI,- Нэкурэ кIэкIэу риIуагъ.
- Бжъэдыгъу ины, зы чылэп, тIоп, пшIэп, гъэнэфагъэу 
чылэм ыцIэ сшIагъэмэ...

--- Page 325 ---

- Чылэ пчъагъэмэ адэхьанэу ыIуагъ, сыдэущтэу гъэнэфагъэу къыосIон,- Нэкурэ къэпсынкIагъ, етIанэ зиухыижьыгъ: - ГухэкI умышIы, хъулъфыгъэ зэрымыс унэм 
укъедгъэблагъэрэп, гъогум утетэу тыкъыбдэгущыIэ.
- КъызгурэIо,- кIэлэ Iэм-лъэм нэIупцIэ-нэгушхом 
къыIуагъ.- Шъорыми хъущт сызыфаер къысэзыIощтыр.
Нэгу хъурэе плъырэу Дарые лъыкIуати, инысэ гоуцуагъ, нэжгъ зэхэгъэхьагъэкIэ дысэу еупчIыгъ:
- О ухэта Къэлэкъутэ ыуж пфынэу, чылэу зыдэщыIэр 
зэбгъэшIэнэу, утшIэрэп-укъэтшIэжьырэп?
- Пхъашэу укъэупчIэ, сшыпхъу,- кIэлэ къопцIэ нэшхор 
пэкIэ шIуцIэ кIаком макIэу къыкIэщхыкIыгъ.- Сэ сы Тэмтэч, 
Мэхъош хэгъэгу сыкъекIы, Къэлэкъутэ ишъэогъу Щэрэхъу 
сыришэс. Оры?
- Мыр Дарый, сэ сипщыпхъу, укъызлъыкIуагъэм 
ышыпхъу,- гущыIапэр Нэкурэ ыубытыжьыгъ.
- Джы зэкIэ къызгурыIуагъ,- кIалэм ыни, ыпи къэщхыгъ,- о Къэлэкъутэ уришъхьагъус, мыдырэр ышыпхъу. 
Пшынахьыжъ иныжъым фэдиз, о сыдэу уIэпс-лъэпс цIыкIуа, 
сшыпхъу?
- Укъэмысызэ, шIэхыIоу шыпхъу сыпшIыгъ,- Дарые 
джыри кIалэм Iудысагъ.- Сэ джаущтэу Тхьэм сыкъигъэхъугъ. Сыда, бзылъфыгъэр шыу зэтесым фэдэмэ, нахь 
даха?
- Хьау, ари сIорэп,- кIалэр укIытэжьыгъэ,- Тхьэм 
ыIомэ, боу хэплъхьани, хэпхыни пхэмылъэу зэкIужьэу 
узэхэлъ, плъапэ пызычрэмэ уащымыкIэкIи сенэгуе.
- Уемынэгуй ащыгъум, зыпари слъапэ къытезгъэуцорэп, слъэдакъи къизгъапкIэрэп,- Дарые нахь нэгъуцу 
къэхъузэ, къыхэгубжыкIыгъ.
- Къэлэкъутэ узэришыпхъу шъыпкъэр джы къызгурыбгъэIуагъ,- кIэлэ хьакIэм шъхьакIуи ышIыгъэп, губжи 
къекIугъэп,- уижабзэ чан, унэфэрыIо-нэиут.
- Псэлъыхъо укъэмыкIуагъэмэ, Тэмтэч,- ащ блэкIымэ, 
гухэкI гущыIэ зэфашIыным тещтыхьи, Нэкурэ къэгузэжъуагъ,- уилъэгъун къаIо, тшIэрэмкIэ джэуап тыпфэхъун.
Тэмтэч зызэкIиугъоежьыгъ, ишъыпкъэу мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къыIуагъ:
- Сэ мыщ сыкъызкIагъэшэсыгъэр зыхъугъэм мазэ 
фэдиз тешIэжьыгъ, ау зыпкъ къикIыгъэр цIыфмэ ашIэ 
ашIоигъу, Щэрэхъуи нэмыкIхэми агу кIэтIасхъэрэп.

--- Page 326 ---

- Сыд хъугъэр? Къэлэкъутэ зыгорэкIэ хэщагъа? - щтэгъэ нэгукIэ Нэкурэ къэупчIагъ.
- Ащ иIоф хэлъэп, къэбар кIэрысхынэу сыкъэкIуагъ,- 
кIалэм бысымгуащэр ыгъэIэсагъ.- А мафэхэм Шъэбэкъупщыр дэкIыгъагъэу къэшъушIэжьрэба е пэблагъэмэ 
ащыщхэр?
- Сэ къыдахьи дэкIыжьи сащыгъуазэп,- Нэкурэ зытетыр къыIуагъ.
- Тыгъуасэ тшхырэр непэ тщэгъупшэжьы,- Дарые 
IущхыпцIыкIыгъ,- мазэ тешIэжьыгъэу хъугъэр хэта къэзышIэжьыщтыр?
- Тэ ащыгъум апэрэ осыр къытфесыгъагъ...- зыгорэ 
къаригъэугуфыжь шIоигъоу, кIалэр къэгуIагъ.
- Апэрэ ос пIуи? - Дарые хэгупшысыхьагъ.- Ары, 
зэхэтхыгъагъ, тэри ос цIынэ тIэкIу къытфыхипхъи, щигъэтыжьыгъагъ. КъэсэбгъэшIэжьыгъ. А мафэхэм тизиусхьани, 
ыши, ибайколхэри чылэм дэкIыгъагъэхэп, япщыпIэхэми 
яжъокIупIэхэми ащыIагъэх, ясыдж тео макъи къэIущтыгъ, 
Быцэ ыкъо къыщагъэти, мэл заулэ фаригъащи, ежьыри, 
Ацумыкъуи нысэищыжьым хэтыгъэх.
- КъешIэкIыгъэхэр адэ?
- Ахэри Iэо-лъаоу щагум дэтыгъэх. Зиусхьаныр мышэсэу, ахэмэ ащыщ щагум ылъапэ къыдидзырэп.
- Ащыгъум нахьыбэмэ аIорэр шъыпкъэ, хъырцыжъитIур зэрэукIыжьыгъ,- гущыIэм гомыIу кIэух кIалэм къыфишIыжьыгъ.
- Хэтых, ситхьэ закъу, зэрэукIыжьыгъэхэр? - ышъо 
къызэокIызэ, Нэкурэ хэкуукIыгъ.
- Тихъырцыжъ лъэщитIу, Онэтыгъурэ Пэнэхэсрэ.
- Ох ар, Пэнэхэс сэ сшIэрэп, ау Онэтыгъу лъэщэжъым 
сыгу тыригъэпщэхагъ,- ифэмылъэгъуныгъэ къыхэщэу, 
Дарые къызIуипхъотыгъ.- Е пшIэу шIу ущымыгугъ, Тхьэр 
къылъыIэсыгъ.
- Ар умыIо, Дарый, хэт щыщми, цIыфым ыпсэ бгъэгъуныр жъалымыгъ,- Нэкурэ ыдагъэп, къеушъыигъ.- Лые 
къыуихыгъагъэми, зыкъишIэжьи, укъихьыжьыгъагъ.
- Ара?! - Дарые къызбгырыугъ.- Сэ счIыпIэ уифэгъагъэмэ, нэмыкIэу укъэгущыIэщтыгъ. ПIэхэри, плъакъохэри 
пхыгъэу, ужэ кудагъэу, уаукIыщтми, псаоу укъэнэщтми 
умышIэу шыплIэкIэ уахьыныр зэрэтхьамыкIагъор зымыушэтыгъэм къыгурыIощтэп... Сшъхьэ сыфимытэу, къырым 
нэгъоймэ абзэ сымышIэу, сыгу тиунэкIэ щыIэу, сыд фэдиз 
сэ скIэхэкIыгъэр...
- БлэкIыгъахэм угу емыгъэгъэузыжь, Дарый,- нэкунэпс къэхъугъэ пщыпхъум инысэ Iэ щифагъ.- Къэзгъэзэжьрэр Тхьэм ештэжьы аIошъ ары нахь, Онэтыгъу ащ 
фэдизэу сыгу фэгъукIэ къэсIуагъэп.
- Угу сыкъыхэуIэнэу сыфэягъэп, Дарый, къысфэгъэгъу,- кIалэри къэгумэкIыгъ.- Гуцэфэ лыер тешъухыгъ, 
тхьашъуегъэпсэу. Онэтыгъурэ Пэнэхэсрэ зэгорэм шъэфрыкIо тыгъокIошхохэу зэгъусагъэх, етIанэ къызэрагъэкIыгъэр зыми ымышIэу, пыи зэфэхъужьыгъагъэх. Пэнэхэс 
аукIыгъ шъхьакIэ, о пфэмылъэгъурэ Онэтыгъу псаоу 
къэнагъ. Шъыпкъэ, джы къызнэсыгъэм зыкъишIэжьыгъэп, 
хъужьынэп ашIошIыгъ. Зыми зи къыриIорэп. ШакIомэ 
къызэраIорэмкIэ, хымэ уж горэхэри осым иIагъэх. КIо, 
хъугъэ, Къэлэкъутэ шIуфэс сфешъухыжь.
Мэхъош кIалэр зышэсыжьыгъэм ыуж шIукIае тешIагъ. 
Тыгъэпс фабэр зыхэгъощэгъэ мафэр ыкIэм факIощтыгъэ, 
ау тыгъэр къохьаным енэцIы зэхъум, жьыбгъэ макIэу 
къыкIэпщыщтыгъэм чъыIэмэ тIэкIу къыхьыгъ, ошъо нэгу 
лъагэр къэушхъорэцыгъ. Шъхьангъупчъэм иплъызэ, Нэкурэ 
къызэриIокIыгъ:
- Тизиусхьан дэмысми, къэнагъэхэр къезэрэфэкIых, 
Тхьэм ешI зэрафэрэр...
- Пщы унагъор зыуж итыр Тхьэми ышIэрэп, тэ сыдым 
тигъэшIэн,- ныожъ гъэтIысыжьыгъ пIонэу, Дарые пигъодзыжьыгъ.- Мылъку зиIэм пыт кIэпэшхом екIуи емыкIуи 
чIеухъумэ. Хэта зыфапIорэр?
- Ацумыкъо зиусхьаныр ары.
- Ащыгъум Шъэбэкъу чыжьэу IукIыгъэщт, Мэскэу 
гъогу тет.
- Ар пщы Iоф, фаемэ, чыжьэуи IукIын, благъэуи 
щепсыхын, бэба Iофэу ыпшъэ илъыр,- Нэкурэ къыригъэжьэгъэ гущыIэм фэмычэфыжьэу, зиусхьаным изекIуакIэ къыригъэкIугъ.- ШIыгъэу тиIэр макIэ, джыри зыгорэ 
тэгъэупщэрыхь, мэлакIэ лIагъэу пшынахьыжъ къэсыжьмэ, 
псэкIоды.
- Ар оIошъ, пчыхьэ къэс лые тэогъэшIы,- Дарые 
гъумтIымызэ, фыгур зэхишыпыкIэу ригъэжьагъ.

--- Page 327 ---

Ацумыкъо щхыпцIызэ унэм къызехьэм, нэрынэ къыхэлъэтхэмкIэ пIастэм пIонкIынэу ригъэжьэгъагъ. МашIом 
пхъэр кIэзылъхьэрэ Дарые ынэгу къопцIэ хъурае зыпари 
къыхэмыщыщтыгъэми, Нэкурэ ынэгушъхьэхэр къыхихэу 
къызэплъэкIыгъ, нэшIо-гушIоу гъунэгъум къыпэгъокIыгъ, 
хьампIэIоу джэныкъом дэсыгъэ пшъашъэри къызщылъэтыгъ, IэгушъокIэ пхъэнтIэкIум телъэкIыхьэзэ, къыфигъэкIотагъ:
- КъэтIыс, Ацумыкъу, дэгъоу пшIагъэ укъызэрихьагъэр, тэзэщышъ нэбгыритIум унэм тис.
- Шъузэщына, боу шъуишъыпкъэу шъопщэрыхьэ,- 
ипэIо лъагэ IэхъомбэшхокIэ зышъхьаригъэкIотзэ, Ацумыкъо етIысэхыгъ.
- ЛIышIу иIанэ шыгъэ аIуагъ, Ацумыкъу, мары джыдэдэм хьазыр къэхъущт,- Нэкурэ щыуанышъхьэм шъхьарыуцожьи, бэлагъэмкIэ пIастэр зэIишIэу ригъэжьэжьыгъ.
- МэлакIэ сылIэрэп, Нэкур, сышхэгъакI. Шыу горэ 
къышъуфыIухьэгъагъ аIуагъэти, гумэкIыгъо горэ щыIэмэ 
сIуи, сыкъэкIуагъ.
- Тхьэм гумэкIыгъо къытферэмыхь, тиунагъохэри 
тичылэхэри мамыр,- гушIу-нэшIу напэкIэ Нэкурэ къызэплъэкIыгъ.- КIалэ горэ Мэхъош къикIыгъагъ.
- Хэтмэ ащыщ?
- УсымыгъэпцIэщтмэ, зыщыщымкIи теупчIыгъэп, ежь 
Тэмтэч ыцIэу къыIуагъ. Тэ, адыгэхэм, ащ фэдэхэмкIэ хьакIэм теупчIы тихабзэп. 
- Сыд адэ зыуж итыр?
- Къэлэкъутэ илъэгъуныгъ,- Дарые гущыIэм 
къыхэхьагъ,- Онэтыгъурэ Пэнэхэсрэ зэрэукIыжьынхэр 
ашIошъ мыхъоу, гуцэфэ лыекIэ мыщ нэс кIалэр къагъэшэсыгъ.
- Хэт зэгуцафэхэрэр?
- СшIэрэп,- емышI-шIумышIэу Дарые ытэмитIу зэфищагъ.- Ар зэхъум, Шъэбэкъуи, ицIыфхэри зыдэщыIагъэхэм 
къакIэупчIагъ.
- Сыд ешъуIуагъ адэ? - ышъо къэчъэкIзэ, нэ къикIот 
щтэуIугъэкIэ пщыр Дарые Iуплъагъ.
- Сыд етIона? А мафэхэр дэгъоу къэсэшIэжьы,- 
рэхьатэу Дарые къыIуагъ.- Шъэбэкъуи, ори, шъуиIофышIэхэри хэгъуашъхьэм икIыгъэ шъухэтыгъэп, Быцэ 
тхьамыкIэм иджэгуи псэпэшхо къэщышъухьыгъ.
- Зытетыгъэр ары,- Ацумыкъо ыгу ефэхыжьыгъ, 
етIанэ хэгубжыкI фэдэ зыригъэшIыгъ: - Жаные пщышхом 
къегуцэфэнхэ нахь хэлъба?! Хъырцыжъмэ ауж ыфыным 
сыдым нигъэсын, Iофэу иIэм ышъхьэ къыхэщыжьрэп.
- Гугъу хэтым лъэкI зиIэр ителъхьапI,- бэмышIэу инысэ 
Дарые риIуагъэр Ацумыкъо фызэпыригъэзагъ,- ыIэ кIыхьэ 
зэкIэми анэсэу къышIошIы... Муары, Пэнэхэси ыпсэ Iуахыгъ, сэ сипый Онэтыгъу псаоу къэнагъ. ИIоф дэеу кIалэм 
къыIуагъ, ау жьы къещэ, зыми ыцIэ къыриIорэп.
- Онэтыгъуи, Пэнэхэси Тхьэр афэсэгъазэ. Сыд тэ ахэмэ 
тиIоф ахэлъ,- ыгу къырифэу Ацумыкъо къыIуагъ,- шъори 
шъошIэба, сшынахьыжъыкIи сIорэп, Шъэбэкъу ицIыфыгъи, 
игукIэгъуи зынэсрэр, амал иIэу цIыф ыгу хигъэкIыщтэп, 
гухэлъ бзаджэ зыгорэм ышIыгъэу зэхихыгъэми, фидэщтэп,- ыш къыухъумэу гущыIэшIухэр ыжэ къыдэкIыми, 
Ацумыкъо ыгу чъыIэ-чъыIэу илъыгъ а мафэхэм Бжьэмыт 
зэрэдэмысыгъэр, гъунэгъуми гу зэрэлъамытагъэми кIэгушIужьыщтыгъ.
Зэхихыгъэ къэбар гомыIум фэгуитIоу Ацумыкъо 
зекIыжьым, пIэстэ бэлагъхэр Iэнашъхьэм къытыриупцIэзэ, 
Нэкурэ кIэщхыкIыгъ:
- Непэрэ мэхъош кIалэм игущыIэ зэпысымычыгъагъэмэ, къыопсэлъыхъоу къыригъэжьэгъагъ. СыгуIэгъащ, 
пэрыохъу сышъуфэхъун фэягъэп.
- Iух адэ,- Дарые IупшIэ ышIыгъ.
- Сыда? Боу кIэлэ къэбзэшху, Хьатаий уригъэп лъыжьынэп. ГущыIэ хэлъэп, ыгу урихьыгъ.
- Хьатаий игугъу къысфэмышIыжь. Ари, армыри - 
зыпарэми сыфаеп! - Дарые къыпиупкIыгъ.

--- Page 328 ---

Черкесиер хэгъэгу шIагъу, пхъэшъхьэ-мышъхьэ 
чъыгхэр къебэкIы, псыхъуабэ щэчъэ. Къушъхьэ зэпэбгъутхэм нэр пIэпызыхрэ мэзхэр атизых. Мыщ ижь къабзэ, 
бгъэгум дэткIухьэ. ЗэрэсшIошIырэмкIэ, черкесхэм ядэхагъэ блэкIыгъэ ары къызхэкIрэр. Зыщыпсэухэрэ дунаим 
хэушъхьафыкIыгъэ пIуныгъэр игъусэжьышъ, джары ахэмэ 
ядэхагъэ лъапсэ фэхъурэр.
Ферран

--- Page 329 ---

Черкесхэр ищыгъэх, шIыкIашIох, бгы псыгъох. Ахэмэ 
алъ плъыжьы, цIыфыгъэ ахэлъ, анэхэр къаргъох, шIуцIэх. 
Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, зэкIэ дунаим тет бзылъфыгъэхэм анахьи ахэмэ ябзылъфыгъэхэр анахь дахэх, шIыкIашIох.
Э. Дортелли д'Асколи

--- Page 330 ---

Черкес Матархэр (Тумтэкъашъ) кIэракI, чIыгу 
жъокIупIэхэмкIэ, хъупIэхэмкIэ, пкIышъхьэ-мышъхьэ чъыгхэмкIэ, сэнашъхьэхэмкIэ къэухъурэигъ. Ипщыхэр лIыхъужъых, Iофыгъо зэшIохынхэм афэIэпэIасэх. Къалэм бэдзэр 
баихэр щызэхащэх. Ахэмэ благъэ-чыжьэ хэгъэгумэ ящэнщэф цIыфыбэхэр ахэлажьэх.
Эдриси

--- Page 331 ---

ЯПЛIЭНЭРЭШЪХЬ
I
"Гузажъорэр мэгужъо, мыгузажъорэр ежьыкIо" 
зэраIорэр Шъэбэкъу пщышхом ишылъабжъэмэ къачIэIукIэу къыщэхъу, ыуж ит шыуишъэмэ ятIыркъ-сыркъи ащ 
фэдэ пчъагъэкIэ зэтеIукIы.
"Сэра мысэр? - пщышхом игые бгъэм щызэрэшхы, 
шъхьэм щызэпэкIы, нэмыкI гупшысэми зыкъыхатакъо.- 
Сыда силажьэр? Неп-неущ сIомэ сшъхьэ иIофмэ сапылъызэ, 
сигъогупэ зэрэкIэскъудыикIыгъэр ара? Ащ мысагъэ хэлъэп, 
зику ушъорэкIырэм ежь зыкIегъакъо. Сынэ къаплъэзэ, 
сиунагъо бырсыр къизгъэтаджэщтыгъа? "Тэ укъикIи, лажь" 
зыкIаIуагъэр джары. Хьатае чан, гулъытэ иI, къысфэшъыпкъ 
сIозэ, шэсыгъо зэрефэу, псэлъыхъо кIалэу спхъу къыфыкъокIыжьыгъ... Къэлэкъути нэмыкIынэкIэ къысэплъы, 
сиджэгъогъухэри мэгушIох, зыгу шIу къысфилъхэри къысегъэджэнджэшых, дэгъухэми, дэйхэми, орэхъырцыжъых 
фаеми, цIыфыхэба, лажьэ зимыIэхэр - Пэнэхэсрэ Онэтыгъурэ екIодылIагъэх. Сыд ар, мэхъэджагъа хьауми шъхьэкъэухъумэжьа?.. ЗыгорэкIэ фэкъолIмэ сыкъашIэмэ, 
сыдэущтэу къысэплъыщтых? АшIэ шIоигъор арэшI... Мы 
гъогу хьылъэм мэфэныкъом теслъэгъорэ къиным егъапэха 
ахэр, ал къысфэуза? Чапыч нэшъоуи къырадзэрэп, анэгу 
сыкъызэрэкIэкIэу сыщыIэми, сыщымыIэми ащэгъупшэжьы. 
Аущтэу щытмэ, сыда зыуж ситыр, хэт иIофа зесфэрэр?.."
Зыгорэ къеджагъэ къышIошIэу, Шъэбэкъу игупшысэмэ 
къахэужьыгъ, сэмэгубгъумкIэ къыгот Бжьэмыти фыреплъэкIыгъ, ыуж ит шыухэми шъхьэр афызэригъэзэкIыгъ. 
Щырыщэу зэготхэу икIыхьэкIэ гъогум зыщизыщыгъэ шыумэ 
яшыпырхъэ макъэрэ алъэбжъэ тIыркърэ нэмыкI къахэIукIырэп. ШIуцIамэр зытырихырэ адыгэ шыумэ якъэмэ-хьазыр 
тыжьыныпсмэ, ябгырыпхымэ тыгъэхьажъур атежъыукIы, 
шы сэкухэр жьым кIелъэсыкIых. Гъэмэфэ жъоркъым 
иапэрэ мэзэ гъогу къамыкIугъэ фэдэу шыхэри онэгурысхэри, яелбэтыгъэ къатекIоу, анэIу ихыгъэхэмкIи агу 
чъэрхэмкIи псынкIэх.
"Сыда мыхэр кIэзгъэгуIэхэри, сыда къапыщылъыри?..- 
Шъэбэкъу нэшхъэигукIэ зэупчIыжьы, ыбгъэ къыхэзгъэузыкIыгъэми егупшысэ: - Мыхэмэ ащыщэу тхьапша 
тыздакIорэм джыри къыщызгъэнэщтыр? За, тIуа, тфа, 
пшIа? - етIанэ шъхьэм къыфечъагъэу гу зылъимытагъэмкIэ зыфэгубжыжьы: - Джары уапэкIэ умыплъэмэ, къыохъулIэщтыр!.. ЛIыукI гунахьым сыхэхьаным ычIыпIэкIэ 
щытхъу-даушыгъэ хэлъэу Хьатае къыздесщэжьэн фэягъ, 
пщыкIал сIонти, ежьыри, сызфакIохэрэми ягуапэу къахэсынэщтыгъэ е икъун шъуидзэ зэрэщыжъугъэсагъэр, 
зэрэтфэшъупсыхьагъэр, зэхэтщэрэ адыгадзэмкIэ Кутакъэ 
фэдэхэр тищыкIэгъэщтых, Хьатаий дзэлI дэгъу хэкIыщтэу 
ашIошъ згъэхъуныешъ, сикIалэкIэ къясхъожьыщтыгъэ... 
Шышъхьэр блэкIыгъах, сыд ащ пкIэ иIэжь?.. Джыри ар 
зблэчъыгъэп, дэгъоу сыгу къэкIыгъ, къызэрэзгъэзэжьэу 
ыуж сихьащт, ащ нэс типхъурэ тищагудэтыгъэмрэ къысэмыпэсэкIхэу, сигухэлъ сыкIагъэхьащтмэ. Хьаулыеу Ацумыкъо счIыпIэ къизгъэнагъа, лъэбэкъу мыхъун аригъэшIынэп. АригъэшIыми, зышIагъи, язгъэшIагъи Къэлэкъутэ 
зэрахэтыжьэу, афэзгъэгъунэп! Еми шIу хэлъ, лIы зэблэ хъу -къэхъожьыныр егъэзыгъэ IофкIэ дэгъоу сыгу къэкIыгъ. Хэта шъуIа сигъусэмэ ащыщэу сишъэо тхьамыкIэ 
къызэ рэсхъожьыщтыр? Iапэ фэшI къодыий, Бжьэмыт 
фэшъхьаф, къызэрэпхъожьын закI. Адыгэр зыгорэм 
фэгъэбли, фэ гъэзауи, фэгъэшIушIи, умыгъэшхэжь фаеми. 
ЕгъашIэм къызгот Бжьэмыти ахэмэ анахьышIоп. ШкIэ щыс 
ыгъэтэджынэп, пегъэмбар теплъэ иI сIозэ, лIитIур зэозапсэ 
къышIи, къэкIожьыгъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Бжьэмыт пшъагоми 
уицыхьэ тебгъэлъы хъущтэп..."
ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Шъэбэкъу игулъытэкIи, 
ичаныгъэкIи къахэщэу ишъэогъу-ныбджэгъумэ къахэтэджагъ. ПIайми е гъурзэпефэми зэрэджэгухэрэр, зэкIэмэ 
апэ итыгъ. Къангъэбылъым зыхахьэхэкIэ, лъыхъухэзэ 
пшъыхэти, ыуж зикIыжьхэкIэ, ежь-ежьырэу къыхэкIыжьыщтыгъ. Цызашъом рыкIощтыгъэ, баджэм фэдэу тхьагъэпцIыгъ, чэтыунэхэр итыгъэх, хьэ Iуш цIыкIоу зыфэе 
лъагъом рычъэщтыгъэ... Джыри мэзэ псэум ягъогу дэхыгъэп, гъощэн гуцафи къызфаригъэшIыгъэп. Бжьэмыти 
зегъэдэгушъо, зегъэбзэкуашъо шъхьакIэ, нишъэрэ гуишъэрэ зыдэзыIыгъым фэд. ИегъэшIэрэ гъогужъ тегупсэфыхьажьыгъ пIонэу, пшъэго-пшъагоу ионэгу ис. "Гъогум 
тыдэхыгъа, тэрэзэу тэкIуа, баIуа къытфэнэжьыгъэр?" ыIоу 
мэзэ псаум пщым еупчIыгъэп. Нахьыбэм фэмыухыщтыгъэр яшыпэ зыдэгъэзэгъэ лъэныкъом, къыздикIырэм 
елъытыгъэмэ, дунаир зэрэщышъэбэ-чъыIэтагъэр ары.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Бжьэмыт, мы лъэныкъор угу нахь 
рехьы?
- Ары, зиусхьан, тамэ къызгуакIэрэм фэдэу сыбгъэ 
жьышхо дэт,- Бжьэмыт нэгу хъурэе шъуашIор Шъэбэкъу 
къыIугушIуагъ: - О сыдэу ухъура, зиусхьан? Ори ащ уфэда?
"Къамзэгуми икIодыжьыгъом тамэ къыгокIэ" ыIуи, 
пщышхор кIэщхыкIыгъ, етIанэ зыфигъэдагъэм ежь-ежьырэу къыкIигъэщтэжьыгъ: "Сыд гъэмысэ дыджа сэIо мы 
лIымкIэ сшъхьэ къихьэрэр? Джы нэс хэсымылъэгъуагъэхэмкIэ къаигъэ зыфэсшIыгъэр, сызыфепIэскIурэр? Гужъ 
фэсшIынэу къыздесщэжьагъа?.. - игумэкIырэ игукъыдэмычърэ къызхэкIырэм егуцафэми, шъхьэихыгъэ гущыIэ 
фишIынкIэ щынэзэ, тегущыIыкIыгъ:
- Мы лъэныкъом жьыр нахь щыпсынкI, Бжьэмыт, ау 
гур къыдэчъмэ шыри мачъэ зэраIоу, тигъогу зэрэхэдгъэкIырэр сигуапэми, гумэкI горэм, мыры сIонэу сшIэрэп, 
сызэлъиIыгъ. Сыушъэфрэп, сикIалэ зэрэхъугъэм семыгупшысэуи сIорэп, сапэкIэ къэтыми сигъапэрэп, ау саужкIэ 
зыгорэ къыслъычъэ, къыслъыджэ фэдэу къысщэхъу. 
Пшъэшъэжъыер арэп... Ацумыкъорэ гощэшхомрэ ягъучI 
къалэ ар дэскIэ лъытэ,- Шъэбэкъу ежь-ежьырэу зигъэпцIэжьыгъ нахь, шъыпкъэ къыIуагъэп.
- Олахьэ сэри а зэхашIэм сиIыгъым, зиусхьан.
- Адэ джары къытэхъулIэрэр,- пщышхор хьылъэу 
хэхьапщыкIыгъ, етIанэ нахь мэкъэ чэфкIэ къыухыжьыгъ.- 
Ащыгъум ори сэри тымышIэ горэ къэсIон. Цыгъом цы кIыр 
къытекIэмэ, чъыIэлIапхэ мэхъу аIоу зэхэпхыгъа? Орэп, 
сэры ар къызэхъулIэкIэ енэгуягъор...

--- Page 332 ---

- Ащ фэди аIоу зэхэсхыгъэ, зиусхьан,- Бжьэмыт 
ышъхьэ хъурае фигъази, "сыда гъэмэфэ фабэм цыгъо 
чъыIэлIапхэм унэзгъэсыгъэр?" зыфэпIон нэплъэгъур фидзыгъ, етIанэ хьарамынчъэу щхыгъэ,- сенэгуе ар сэ нахь 
къыстефэкIэ, сыд фэдизэу паIор зыщыскъузагъэми, шъхьэ 
джашъор згъэбылъын слъэкIырэп.
- Сэ кIыры сIуагъэ нахь, джашъом сегупшысагъэп, 
Бжьэмыт. Шъхьац IужъукIэ зэхъуапсэхэрэм сэри сащыщэп, 
пIон умышIэ зыхъукIэ, ащ фэдэхэри шъхьэм къихьащтых, 
цыгъо мыгъор одыкIи мыдыкIи щымыщэу, сшъхьэ къызфилъэдагъэр сшIэрэп,- зезыдзэжьырэ гумэкIыр кIилъэшъужьи, нэмыкI гущыIэжъыкIэ зиумысыжьыгъ: - Мэлым 
ыкIэ зыдедзыем, пчэныр дэхьащхыгъ зыфаIуагъэм фэдэ 
сыхъугъ... Мыдэ, ащ нахь къэбарышIу горэм тытегъэгущыI, 
гъогум лъэой къедз.
ГъогугъэкIэкI къэбар-лъэоянэр ытхьакIумэ къиIощтыгъэми, Шъэбэкъу зытетыгъэр фэшъхьаф лъэоенэ-гупшыс. 
Загъорэ дэпкъи, чъыги емыусэигъэу, ошъо чIэгъым чIэусэегъэ лъэоеуи къыщэхъу. Лъэой зандэр ежь ыIитIукIэ 
зыдиIыгъ. ЛъэкIэпIэ кIэсысыхьэм лъэоир егъэсысми, нэмыкI 
лъэоянэм лъакъор феIэты, фэщэчыщтми ышIэрэп, инэплъэгъущтми щыгъуазэп. Лъэой лъэдэкъитIур чIым тет 
къодый, цыпэхэр жьым хэтых...
"Упщышхоныри пцIэ шIукIэ къыраIо зэпытыныри 
дэгъу,- гу Iэл чъэрыкIэ пщыр ышъхьэ кIэгупшысыхьажьы,- 
узхэтмэ уакъыхагъэщынри, уишыIупIэ аIыгъэу уагъэшэсынри, жэнтIапшъэр къыпфагъэшъошэнри зымыуасэ 
щыIэп. Умыпщэу пщышхуагъэри къыбнагъэсыщтэп. Ау 
сыд пае, сырамыгъэзыгъэу сэр-сэрэу Iоф зыхэсыдзэжьыгъ? ГъэшIэгъона жаныемэ апэ сырагъэуцуагъэмэ... 
Сэщ фэдэ Iэджи сапэкIэ щыIагъ, пыйхэри къафыкъокIыщтыгъэх, зэрапхъощтыгъэх, ау щытми, псэугъэх, пIуагъэх, 
лэжьагъэх, лIэжьыгъэх. Сэ илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, Iоф 
сыхэт. Дэгъур зыкъуаушъафэ, дэир къыстыраупцIэ. Хэта 
зызфэзгъэлIэжьрэр? Пщыхэр ара, фэкъолIхэр ара? Тахъупщ-Цохъопщхэр сэ къысэбэнхэмэ, зыжэ псы дэгъэхъуагъэхэр къэхъущтым паплъэхэзэ, зыщыщ амышIэщтыгъэ Къэлэкъутэ пчэгум къырагъэхьагъ, фэкъолIмэ ашъхьэ 
къарагъэIэты. Типщыгъо лъапсэ кIэзыутын зигухэлъ фэкъолIхэр, мы къызготыри зэрахэтыжьэу, къырым хъаным, 

--- Page 333 ---

тырку султIаным ащысэухъумэх сIозэ, зысэгъэлIэжьы. 
ЕтIани кIэпсэрышъо сэнэхьатыр зэрэзэспэсыжьыгъэр 
зэкIэми анахь щхэн. КIэпсэ ищыгъэм урыкIоным пае ппкъи, 
плъакъуи ебгъэсэн фае. Ар сIэ къисымыгъахьэзэ, сыгу 
къызэкIодым, тахьы, ташхы сIуи, мы лъэныкъом сыкъэчъагъ. Къырым хъаныр зезыфэрэр шъыпкъэмэ, сшIэрэп 
ащыгъум... Псыр ори къызэрэпкIэощтыр пшIэщтыгъэба, 
сыда тыкIэмыгъэпсэущтыгъэр, хъан нэIуагъ?.."
Iузэжъу зэпырыкIыпIэм Iут мэщытыр Шъэбэкъу ынэгу 
къыкIэуцожьыгъ. Долэт-Джэрые зэрэIукIагъэр пщышхомкIэ мыапэрагъэми, адырэ зэфэзыгъомэ афэмыдэу, ынэхэр 
щыгъупшэнхэ ылъэкIырэп - къеубзэх, къеушъыих, къегыих. Сыд фэдэу зешIми, ичэтыу нэку гъожьмэ итхьа гъэпцIжъалымыгъэ афэушъэфыгъэп. "О узгъапэрэми, тэри 
тимыгъапэу щытэп,- Шъэбэкъу гумышIукIэ кIэкуукIыгъ,- 
ау щытми, сыгу укъегущыIыкIы сIоу зыозгъэгъэделэщтэп. 
Урыс пачъыхьэм дэжь сызэрэкIорэм нахьи, сэ ащ къысфишIэн щыIэкIи сыгугъэрэп, сикIалэ зэрэслъэгъущтым нахь 
сырегъэлъэкIоны. Ахэзагъа шъуIуа, ахэмызагъа? Темрыкъопщым ыкъо нахьыкIэ зэрягъусэр армэ сшIэрэп, ащ 
щегъэжьагъэу сыгу фэгъужьырэп. Игъус сэIо шъхьакIэ, 
ишъыпкъапIи сшIэрэп. Урысыемрэ Тыркуемрэ яшъэф 
зэзэгъ шъыпкъэу къычIэкIыжьмэ, сыдынэкIэ адыгэмэ 
сяплъыжьыщт, сыдэущтэу сахэсыжьыщт?.. Гузажъорэр 
мэгужъо, мыгузажъорэр ежьыкIо..." - щыгъупшэжьыгъэ 
гущыIэжъыр Шъэбэкъу игупшысэмэ джыри къахэтэджэжьыгъ, гукIэ Къэнэшъыкъохьаблэ къызыфызэплъэкIым, хыор гумэкIри къылъыIэсыгъ, икIыщ сыдж жъгъыуи 
ытхьакIумэ зыкъыридзагъ. Ацумыкъорэ Къэлэкъутэрэ 
чатэр зэдагъэчъэу ынэгу къыкIэуцуагъэти, шъхьэм къыфечъэгъэ цыхьэмышIымкIэ зыфэгубжыжьыгъ: - Къэлэкъутэ Къэлэкъут шъхьакIэ, сшынахьыкIи сицыхьэ телъыжьба 
джы?!"
Гъэмэфэ чэщыр кIако нахь мышIэми, зызгъэпсэфыгъэ 
шыхэр пчэдыжьыпэм хэкIорыкIых, хэпырхъыкIых, ялъэмакъэхэр зэратэкъокIы. ЗыкъэзыIэтрэ тыгъэм хэцэкъыкIэу 
къырегъажьэ. ЧIы хэIэтыкIыгъэ мылъагэхэри, чылэ мыинхэри зэранэкIых, къакIэлъыплъэрэ цIыфхэри зызгъэбылъыжьхэри макIэп. Нахь чылэгъо ин зэпэIусхэмкIэ Мэскэу 
зэрэмычыжьэжьри къэошIэ. ЧыжьэкIэ къэлъэгъорэ тхышъхьэм техьэхэмэ Мэскэу къызэрэлъэгъощтыр игъусэмэ 
пщышхом ариIуагъэшъ, агухэр кIэчэфыкIхэу лъэгапIэм 
езэрэфылIэх.
МэзIапчъэм зычIэкIхэм, ошъочапэр зэлъызыубытырэ 
Iугъо шIуцIэу къэлъэгъуагъэм тхьамыкIагъо зэрэхэлъым 
шыумэ заригъэпхъотагъ, тхышъхьэм зыдэчъаехэм, мыблэгъэ-мычыжьэу стыщтыгъэ Мэскэу къэлъэгъуагъ - мэшIобзыйхэр мэбыбатэх, Iугъом зеутIэрэхъы, зеубгъу, уашъом 
дэкIуае. Одыджын зэпеожь гумэкIыр къалэм шъхьащыт.
- Мэскэу мэсты!..- лъэрыгъ лъэгукIэ онэгум зизыпхъотыкIыгъэ Шъэбэкъу кIэкуукIыгъ: - Ашъыу, ар хъунэп!.. 
Муары, цIыфхэри гузэжъогъукIэ къыдэкIых...
- Ащ фэдэ мэхъуа, къэлэ шIагъор агъэстэу? - Бжьэмыти нэ зэтеплъ щтагъэкIэ къыIуагъ, етIанэ игъусэмэ 
яджагъ: - Алахьым тежъугъэлъэIу Кутакъ зиусхьаныр 
къыухъумэнэу...
Адыгэ шыуишъэмэ аIэхэр дагъэчъаий, ежьхэми, 
зыфакIохэрэми тхьамыкIагъор псынкIэ къафэхъунэу амышIэрэ арапыбзэкIэ дыухьэ къахьыгъ, абзэкIи Тхьэм елъэIугъэх. АIэхэр анэгумэ арагъэчъэжьи зырадзыхыжьхэм, 
зэкIэми зэхаригъэхэу пщышхом къыIуагъ:
- Кутакъэ зиусхьаныр машIо зыдэщыIэ лъэныкъом 
щыпсэурэп. Модэ мо тхы теIэтыкIыгъэм тет къэлэсэрайхэр 
шъолъэгъуа? Джары урыс пачъыхьэм ипщыпIэр, кIалэри 
ащ дэс. НекIо, мэшIошхо зэхъум, бзыу цIыкIуми псы 
къыхьыщтыгъ аIуагъ, тэри тфэлъэкIыщтымкIэ тишIуагъэ 
ядгъэкIын.
Щэджагъом щегъэжьагъэу, пчыхьэми, чэщми, къыкIэлъыкIогъэ пчэдыжьыми машIом пэIутыгъэ адыгэхэм зы 
нэбгыри къяупчIыгъэп, хэти псы щэлъэ зэIэпыхыр, мэшIо 
гъэкIосэныр игугъугъ. Пчэдыжьым машIор нахь макIэ хъуи, 
цIыфмэ зыкъызашIэжьым, лIы сырыфышхо горэ Бжьэмыт 
къеупчIыгъ:
- Кто такие, откуда?
Адыгабзэ щэхъу зымышIэщтыгъэ Бжьэмыт, къапIорэр 
къызгурыIорэп къыригъэкIэу ытэмитIу зэфищагъ, къыIугушIорэм зыкъызэрэфишIэу ежьыри IущхыпцIэжьыгъ, ежь 
ыбзэкIэ пигъохыжьыгъ:
- Зыгорэм уфая? А тхьагъэбэгъон, зэхэсшIыкIынэу 
къаIоба...- Псы тасэу къыфищэигъэр къыIихзэ, риIожьыгъ: 

--- Page 334 ---

- Псы сешъощт, тхьауегъэпсэу, боу сыфэлIэ. Мыр псы, 
псы, къыбгурыIуагъа? - тасым Iапэ фешIы, фыкIеIотыкIыжьы.
- Вода, вода,- урысылIми адыгэ гущыIэр гурыIуагъ.
- Мы лIышхом, Бжьэмыт, сыд къебгъаIорэр? - 
Шъэбэкъу къеупчIыгъ.
- Урысымрэ сэрырэ, зиусхьан, тызэгурыIуагъ, зы псы 
таси тызэдешъуагъ.
- Сэщ нэмыкI горэми урыс бзэгу тIэкIу зэригъэшIагъэ мэ дэгъу шъыу, сиIоф нахь псынкIэ хъун,- Бжьэмыт къесэмэркъэужьи, Iэпэ щэи химыгъахьэу урысылIым нэIуасэ 
зыфишIыгъ: - Сэ сы Къэнэшъыкъо Шъэбэкъу, Кавказым 
сыкъекIы.
- Къэнэшъыкъо Кутакъэ урята?! - зэхихыгъэм лIыр 
къыгъэгушIуагъ, псынкIэуи къыпигъэхъожьыгъ: - Кутакъэ 
Вишневецкэ дзэпщым идзэ хэт. Сэ слъэкъуацIэр Богучаров, 
сцIэр Иван, пачъыхьэм идзэкIолIмэ сащыщ, дзэпщым 
сыригодзэ нахьыкI.
КъыIулъэдэгъэ гъусэмэ ащыщ горэм Шъэбэкъурэ 
Богучаровымрэ ягущыIэ зэпигъэугъ:
- Зиусхьан, емыкIу къытэхъулIагъ!
- Сыд?
- Тишищ кIодыгъэ.
- Тэ хъугъэх?
- Чэщым машIор дгъэкIуасэзэ, ткIэкIащыгъэх.
- ГумэкIыгъо шъуиIа? - Богучаров сырыфыр къэупчIагъ, 
зэхихыгъэм джэуап кIэкI къыритыжьыгъ: - ШъумыгумэкI, 
къалэм дэкIхэу ахэр зыми кIощтхэп, пчыхьашъхьэ нэс 
жъугъотыжьыщтых. Къышъотыгъуагъэри пчэгъупэм пагъэтIысхьагъэу шъулъэгъущт!
Богучаровым игущыIэхэр Шъэбэкъу къызызэредзэкIхэм, игъусэхэр гушIуагъэх, Бжьэмыт закъор гъумытIымыгъэ:
- Адыгэ мытыгъо зэрэщымыIэр сшIэщтыгъэ, ау 
урысхэми ащ фэдэ шэн ахэлъмэ, емыкIу, хьаулыеу мыщ 
нэс тыкъэкIуагъэкIэ енэгуягъо...- етIанэ Iоф зыригъэшIэу, 
адыгэмэ ядагъо зыхиушъэфэжь шIоигъоу, ипщы риIуагъ: 
- Ар синэIуасэ фызэпырымыгъаз, зиусхьан. Тишхэр тэрэгъотыжьхи, тэ тишэни, ежьхэмэ яхабзи татегущыIэнэп.

--- Page 335 ---

Пчыхьэшъхьэ пIалъэм бэкIэ епэсэкIхэу адыгэмэ къэбаритIу къарахьылIагъ - зыр гумэкIыгъуагъ, адырэр 
гушIогъуагъ. Къызэрэригъажьэмэ нахьышIум Богучаровыр 
къызкIэупчIэм, Шъэбэкъу щхыпцIыгъэ:
- ДэимкIэ къегъажьи, дэгъур тешхыхьажь къытфэшI.
- Кутакъи, Дударыкъуи дэсхэп, Вишневецкэ дзэпщым 
игъусэхэу Ливон заом щыIэх.
Пщышхор зэмыжагъэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, 
къызхигъэщыгъэп, зэпыугъуи фимышIэу зыцIэ къыримыIуагъэмкIэ еупчIыгъ:
- Щепотев бояриныр, Плещеев дзэпщыр?
- Ахэри дэсхэп, зиусхьан. Щепотев бояриныр шъуалъэныкъокIэ, Тыркур армэ сшIэрэп, щыI. Плещеев дзэпщыр бэмышIэу Астрахъан кIуагъэ.
"Гузажъорэр мэгужъо" ыIозэ, мощ фэдиз чIыгур 
къезгъэчъыгъэ ыкъокIэ къыраIуагъэм Шъэбэкъу зи къыримыгъэлыщтыгъэми, къэбар гомыIур къыфэзыхьыгъэм 
есэмэркъэужьыгъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, орырэ пачъыхьэмрэ нэмыкI тинэ Iуасэ 
Мэскэу къыдэнэжьыгъэп... Хэт ащыгъум тыкъэзыщэгъэ 
пачъыхьэм тиIоф езыхьылIэщтыр, тыIузгъэкIэщтыр?
- ХэшIыкI фысиIэп, зиусхьан.
- Тхьауегъэпсэу, цIыфым анахь дэгъоу хэлъын фаемэ 
ари ащыщ. КъаIо джы ятIонэрэ къэбарыр. Шыхэр къызэрэжъугъотыжьыгъэм себгъэгуцэфагъэшъ, сигъусэ 
нахьыжъ къеIу, бгъэгушIощт.
Зэхихыгъэм Бжьэмыт ынэхэр къыригъэкIотыгъ:
- Сыдэу псынкIэу къагъотыжьыгъэх!... Олахьэ тэтыехэр арыгъэмэ, нибжьи утырамыгъэплъэжьыни... Мы 
тыкъыздэпщагъэмэ яIуи, яшIи зэголъы, зиусхьан.
- ЕтIани зы сэкуцэ ахэзыгъэп еIо...
Адыгэ шъошэ-Iэшэ дэгъукIэ зэтегъэпсыхьэгъэ кIэлэ 
бжьышIо ищыгъэр унэм къихьагъ, шъхьэгъэщ шIуфэс 
къыхыгъ:
- Фэсапщи, тинахьыжъхэр!
Шъэбэкъуи, Бжьэмыти кIалэм фэтэджыгъэх, аIапи 
фащэигъ, къыригъэблагъэзэ пщышхор зэгуцэфагъэмкIэ 
еупIчыгъ:
- Сымыгъуащэмэ, Темрыкъо пщышхом уришъау, 
арба?

--- Page 336 ---

КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щэджагъом ехъулIэу, 
къэбэртэе пщыкIалэр Шъэбэкъу дэжь къэкIуагъ, урыс 
пачъыхьэм жаные пщышхор зэрэригъэблагъэрэр къыриIуагъ.
- ТизэIукIэн ащ фэдэу псынкIэ хъун Iоу сымышIагъэ,- 
Шъэбэкъу зигъэхьазырэу ригъэжьагъ, Бжьэмыти фигъэпытагъ: - Модэ сионэш къягъэгъэхьазыр.
- Ушэсын ищыкIагъэп, зиусхьан, сэ файтонкIэ сыкъагъэкIуагъ,- къэгузэжъуагъ СултIан пщыкIалэр.
- Хэт гъусэ сшIыщт? - Шъэбэкъу къэупчIи, уасэ зэрэзыфишIыжьрэр гуригъэIуагъ: - Сшъхьэ пIыеу пачъыхьэм 
ыпашъхьэ сизакъоу сихьана?
- Уизэкъощтэп, орырэ сэрырэ тызэгъусэщт,- пщыкIалэм къыриIожьыгъ.
- Ара? О усигъусэщтмэ, зиусхьан, пачъыхьэр хэгъэкIи, 
Алахьым ыпашъхьи сихьан,- Шъэбэкъу пщыкIалэм ыгу 
къегущыIыкIы ыIозэ, зэхихыгъэр фэшъхьаф:
- Алахьыр арэп, зиусхьан, сэ си Тхьэр,- СултIан къащ 
къыхьыгъ,- тикъин пстэури зытезылъхьажьыгъэ Христос 
ары.
- Ори чыристан диным урагъэхьагъа, уаумэхъыгъа, 
сикIал? - Шъэбэкъу шъхьэ кIэпхъот сакъкIэ еупчIыгъ.
- Ащ егъэзыгъэ Iоф хэлъыгъэп, зиусхьан,- СултIан 
ыбгъэ джыри къащыр щызэблидзыгъ, теубытагъэ хэлъэу 
къыIуагъ,- сшъхьэкIи, сыгукIи сыфаеу сштагъэ, МихаилэкIи 
къысэджагъэх, ау сиадыгагъи чIэсынагъэп.
- Адэ сыдэу пшIын,- Шъэбэкъу хэхьапщыкIыгъ,- 
узхэтмэ захэбгъэзэгъэныри Iоф цIыкIоп. СикIали ар ышIагъэу зэхэсхыгъэшъ, шъурамыгъэзыгъэмэ, шъуиадыгагъэ 
зыщышъумыгъэгъупшэщтмэ, сыгу шъуабгъэрэп. Ащ хэлъ 
щыIэп, Бжьэмыт, шъыпкъэба? - игъусэ гуригъаIо фэдэу 
ежьыри зэриIожьыгъ,- тэри зэгорэм чыристан диным 
титыгъ... Сыд адэ тызфэтIысыжьыгъэр? Ухьазырмэ, сэри 
сыхьазыр. Мо цыешхъо шъошэ-Iэшэ зэпылъыр пачъыхьэм 
фэшIу хъуна шъуIо, нэрышэ-гурышэкIэ язгъэдыгъ.- Къызэтэджыхэм, зыгъэгумэкIыщтыгъэри Iоф зыримыгъэшI 
фэдэу къымыIон ылъэкIыгъэп: - Ярэби, урыс пачъыхьэм 
сыдэущтэу зыкъытфишIыщт? Мыщ ыпэрэ тизэIукIэгъу, 
ежь щысэу, тэ тыщытэу, IэшIэх-псэшIэхкIэ зэшIокIыгъагъ.

--- Page 337 ---

ПщыкIалэр щхыпцIыгъэ нахь, зэхихыгъэм зи къыриIолIагъэп. Жаные пщышхом къылъагъэкIогъэ файтоныр 
дышъэ-тыжьын тхыпхъэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэ, шъабэ, 
шъхьэихыгъ, шы пцIэгъоплъыр ышъо укъищэу кIэшIагъ, 
купэгъу цыпитIумэ ашъхьащыт къэгъэщыгъэ хъэрэпкIарэм 
одыджынжъые жъгъыухэр пышIагъэх, шы шхъонтIэ зырыз 
ыбгъухэмкIэ гошIагъ. Мыхъэр зыпыхъыкIырэ файтонэу 
цIыфхэр къызэлъызгъаплъэрэм ыпэ шыуитIу ит, ыужкIэ 
шыуищ къылъэчъэ. Мафэр фабэми, файтоным кIэфэфыкI рэ жьы чъыIэтагъэр нэгум къедэхашIэ, гум тхъагъо дегъахьэ, щэрэхъмэ зыраутэкIыжьрэп, пкъыр зэрадзэрэп. 
"Згъэзэжьмэ, мыщ фэдэ горэ сэри зэсымыгъэгъоты хъущтэп,- Шъэбэкъу игуапэу зэреIожьы.- Къырым хъанми, 
тырку султIантми, урыс пачъыхьэми мыщ фэдэ зяIэкIэ, 
сыда сэри зыкIысимыIэщтыр! Къумыкъу шэмхъалми 
зышIодэеп, ащи мыщ фэдэ иIэна шъуIуа? Зызымыгъэтхъэн 
лъэпкъхэу адыгэхэр дунаим къытехъуагъэх. Ежьхэм 
зыфашIэжьыным ычIыпIэ, нэмыкIым фашIэщтыр ягугъу, 
ячIыгуи, яцIыфхэми къафызэплъэкIыжьхэрэп... Мы къызгосри, Ливон заом кIуагъэу урысмэ афэзэорэ скъуи, 
игъусэ абэдзэпщыри ахэмэ ащыщых. Сэры, мыщ ятэ 
Темрыкъу? Тэ ахэмэ танахьышIуа?! Тэ, Къэлэкъутэ зэриIоу, 
мощ фэдиз хэгъэгу зэхэпхъэгъэ мышIышхор зыкIыб дэлъ, 
шъукъэтIыс къытиIощтмэ, къытимыIощтмэ зедгъэгъапэу, 
урыс пачъыхьэм тыкъыфэчъэ..."
МэшIошхом тыристыкIыщтыгъэ Арбатэу зигъэкIосэн 
ежьхэри хэлэжьэгъагъэхэм ебгъучъэхэ зэхъум, Шъэбэкъу 
ылъэгъугъэм игупшысэмэ къахигъэужьыгъ:
- МашIор тыдэкIи машIо. Уфэмысакъмэ, тхьамыкIэгъошху, лыешхо къалэм рихыгъ.
- Ары, зиусхьан,- СултIан пщыкIалэми джэуап къытыжьыгъ,- гъэ къэс гъэмэфэ жъоркъым Мэскэу лые 
къырехы. Мыгъи, гъэрекIо фэдэу, мэшIошхуагъ. МашIом 
фэсакъынхэ цIыфмэ ашIэрэп.
- МашIори, заори зэфэдэ,- ыкъокIэ зыгъэгумэкIырэ 
заор Шъэбэкъу гущыIэм пимыгъэщэн ылъэкIыгъэп.- ТIури 
джэгуалъэ пшIы хъущтэп. Ар урыс пачъыхьэм къыгурымыIоу щытэпщтын... Мо пчэгъупэмэ пхэкIыкIэ апыIугъэ 
цIыфхэм сыда ялажьэр? - Шъэбэкъу ылъэгъурэр зыфихьын 

--- Page 338 ---

ымышIэу, ашъхьэ шIолэлыкIэкIэ зэрэмыпсаужьхэри къыгурыIуагъэу къэупчIагъ.
- Мохэра? - шIомыIоф хъатэу пщыкIалэр реплъэкIыгъ, 
гукIэгъу зыхэмылъ мэкъэ дэдэмкIи апылъ къэбарым щигъэгъозагъ: - Апэрищым Ливон заом къэрэбгъэгъэ-къумалыгъэ щызэрахьагъ, ахэмэ къагоситIур лыгъэ зыдзыгъэхэр ары. Шъуишыхэр зытыгъугъагъэр ахэмэ гъусэ 
афашIыжьи, пчэгъум пчэдыжь шIуагъэтIысхьагъэх. Гу кIэгъу 
зыфэпшIын ахэтэп.
- Ашъыу, ар хъунэп, шы птыгъугъэ пае... Пчэгъум 
цIыф шIуагъэтIысхьэу апэрэу зэхэсэхы.
- БзэджэшIагъэ зезыхьэрэмкIэ джары талъэныкъо 
щыхабзэр. Типачъыхьэ иIорэ ишIэрэ хэмылъэу хэгъэгум 
зыпари къихъухьэрэп.
Нахьыпэрэ зэIукIэгъу шIыкIэм фэмыдэу, Шъэбэкъу 
жаные пщышхор Кремлэм дащагъ, нэмыкI кIуапIэкIи пачъыхьэм иунэ ращагъ. Дышъэ къэптан зэпэжъыужьымрэ 
дышъэ къащыр зандэу къызытещырэ пэIо лъагэмрэ щыгъэу, бэщ зэпэлыдыр зыIэ джабгъу чIэтэу я IV-рэ Иуан 
урыс пачъыхьэр адыгэ хьакIэм къыфэтэджыгъ. Шъхьэщэ 
шIуфэс тIуми зызэрах ыуж, пэчIынэтIэ пхъэнтIэкIу шъабэм 
тетIысхьанэу хьакIэм къыригъэлъэгъугъ, ау ар Шъэбэкъу 
жаные пщышхом ышIэным ыпэкIэ къыIуагъ:
- Урысые хэгъэгум, Къэзан, Астрахъан, Нэгъой хъаныгъомэ япачъыхьэшху, уикъалэмэ якъэлэжь Мэскэу 
къыдэтэджэгъэ мэшIошхом уицIыф хыехэр зэрэхэкIодагъэхэр лъэшэу тыгу къызэреорэр тыкъыздикIыгъэ адыгэмэ 
ацIэкIэ къыотэIо,- тIысыжьыгъэгъэ пачъыхьэр ыпашъхьэ 
ралъхьэрэ тхьаусхэ гущыIэм къызщигъэтэджыкIыжьыгъ,- 
ар аужыпкъэрэ тхьамыкIагъо ори, хэкIодагъэмэ ябын-унагъохэми шъуфэхъунэу тышъуфэлъаIо. Дунаир гушIуагъорэ 
нэшхъэигъорэкIэ зэхэмылъыгъэмэ, пачъыхьэшху, мы 
къэсIуагъэри къэсымыIоныекIи мэхъу. ТIэ едзыхыгъэу 
тыкъыпфэкIуагъэп. Мы адыгэ шъуашэр тигуапэу къыпфэдгъэшъошагъэшъ, тIыпхынэу тыолъэIу.
- Тхьауегъэпсэу, жаныемэ япщышхо Шъэбэкъу. 
МашIом хэкIодэгъэ цIыф хыемэ апсэ зэрищэлIэжьынэу 
тэри Тхьэм телъэIу. Мысагъэ зезыхьагъэмэ апсэ дгъэгъугъэ. МашIор машIо, хэт ущыщ ыIоу къыоупчIыжьрэп. 

--- Page 339 ---

ТимэшIо гъэкIосэн шъузэрэхэлэжьагъэр къысаIожьыгъ, 
сигуапэ хъугъэ. Мыдырэ къэпIуагъэм нэмыкI лъэныкъокIэ 
укъекIуалIэмэ, нэшхъэигъоми гушIуагъо зэрэголъыр 
шъыпкъэшъ, шъуитынкIи тхьауегъэпсэу къыосэIо,- щхыпэ 
макIэкIи къыухыжьыгъ: - Шъуиадыгэ шъуашэ сфэшIу 
хъумэ, тизэIукIэгъу горэм, Тхьэм ыIомэ, сщыгъэу къэозгъэлъэгъужьын.
КъызхэкIыгъэхэми, къэкIуакIэ афэхъугъэми, къызэрапэгъокIыгъэхэми зэкIэ ищыкIагъэу ылъытэрэм пачъыхьэр 
къакIэупчIагъ, ежьыри ыIон фаеу къытефэрэр Шъэбэкъуи 
зыщигъэгъупшагъэп.
-Мыщ фэдизым тэгущыIэшъ, жаные-адыгэ пщышху,- 
пачъыхьэм къыIуагъ,- щэIэгъэшхо пхэлъ, уикIалэ укъыкIэупчIэрэп.
- Тиадыгэ хабзэкIэ, урыс пачъыхьэшху,- "зэ скъо 
игугъу къэпшIыгъэмэ ары" Шъэбэкъу гукIэ ыIозэ, пачъыхьэм нэшIукIэ Iуплъагъ,- скъо сыкъыкIэупчIэныр, 
сытегущыIэныр къекIурэп. Адыгэмэ лъфыгъэм ипIун 
мэхьанэшхо раты. Къышъухэхьагъэр шъухэзагъа-шъухэмызагъа, пIорэм къедэIуа-къемыдэIуа, кIэлэгъэ-делагъэ 
къызхегъафа, шъыпкъэныгъэ-теубытагъэ хэлъа-хэмылъа, 
иадыгэ напэ къеухъумэжьа-къемыухъумэжьа? УкъысэупчIыгъэшъ, пачъыхьашху, джахэр ары сызгъэгумэкIрэр, 
къепIуалIэрэм елъытыгъэу сыдэзекIонэу фиты сыкъэшI.
Пачъыхьэр нэгушIо-гуапэкIэ IугушIукIи, мытхъытхъэу, 
пагэу ышъхьэ диIэтаий, къыIуагъ:
- УзгъэгумэкIырэр зэкIэ, жаные пщышху, зы гущыIэкIэ 
къэсIон: сыфэраз! - Зэпыугъо фишIи, нахь нэшIу-гушIукIэ 
къыухыжьыгъ: - СигущыIэ закъо иIэшIугъэ пшIэнэу уфаемэ, Александр-Кутакъ Шъэбэкъу ыкъом шъыпкъагъи, 
теубытагъи, пытагъи, цIыфыгъи хэлъ. Ливон заом пытыдзэжьын фаеу тызашIым, апэ сыгъакIу зыIуи къысэлъэIугъэмэ ащыщ. ЛIыгъэ щызэрехьэ, ихэгъэгу къеухъумэ, 
пкъо лIыхъужъкIэ тхьауегъэпсэу къыосэIо.
- СыогъэукIытэ, пачъыхьэшху, ощ фэдэ цIыфышхом 
ащ ищытхъу ыIоныр къезгъэкIурэп. Аущтэу оIомэ, ори 
тхьауегъэпсэу, хэмыгъэхъуагъэмэ, хэбгъэкIыгъэп. Ащ 
нахьыбэрэ скъо тытемыгъэгущыIэжь, ар зыдэщыIэ лъэныкъом сишыухэр сэбгъэщэнэу пIуагъэшъ, илIыгъэ зынэсрэр къэтлъэгъун.

--- Page 340 ---

- Узипэщэ адыгэ шыуишъэмкIэ, жаные-адыгэ пщышху, 
уиIо къызэрэбгъэшъыпкъэжьыгъэр сигуапэ. Адыгэхэр 
Ливон заом хэзгъэтхэ зыкIысшIоигъор пшIосыушъэфынэп: 
тэ цIыфкIэ, кIуачIэкIэ тызыщымыгугъыжьыкIэ арэп, нэмыцмэ, шляхтхэм, адырэ естонмэ адыгэхэр къызэрэдгоуцуагъэхэр арэшI. Шъо заом икуупIэ шъухэтынэу ищыкIагъэп, 
шъуарэлъэгъуи сезэгъы.
- Аужырэ гущыIэр, урыс пачъыхьэшху,- Шъэбэкъу 
зэримыгуапэр ымакъи иплъакIи къыхэщыгъ,- ори къэпIуагъэп, сэри зэхэсхыгъэп. ЛIыгъэшIапIэкIэ тэ мыщ тыкъэкIуагъэп, тисэшхо уипый зыфитхыкIэ, шъхьакIо хэлъэу етыдзыхыжьынэп. Сыдигъо гъогу тытехьащт, пачъыхьэшху?
- УидзэлIмэ, шъуишмэ зарэгъэпсэф. Тхьамэфэ пIалъэр 
шъуфикъунба?
- Тфикъущт.
- Богучаров стрелецым Мариенбург дэжь Вишневецкэ 
дзэпщым шъущыритыщт. Идаров Михаил-Султанкул Чаркасскэр шъуитэлмэщэщт. Джыри упчIэ къысфыуиIа?
- КъыпфысиI, пачъыхьэшху,- къыфэмыIошъущтыгъэмкIэ зыфэе дэдэр къыдэхъоу Шъэбэкъу джэуап къытыжьыгъ.- Гу зэфихыгъэкIэ тызэрэзэдэгущыIагъэр сигуапэ, 
ау сэри, адыгэхэри зыгъэгумэкIыхэрэр сыушъэфынэп. 
Урысыемрэ Тыркуемрэ шъэф зэзэгъ такIыбкIэ щашIэу 
къыднэсыжьы.
Иван урыс пачъыхьэр, зэхихыгъэ къэбар нэиутыр 
рыхигъэкIокIэжьэу "тишъэфхэр ткIэкIахы" ыIозэ, мэкъэ 
чан IэтыгъэкIэ щхыгъэ, къыфидзыгъэ щэбзащэр ихьакIэ 
фидзыжьыгъ:
- Сэри джа упчIэ дэдэм фэдэкIэ, жаные-адыгэ пщышху, сыкъэупчIэн слъэкIыщт. Къырым хъанымрэ жаные 
пщышхомрэ Iузэжъу зэпырыкIыпIэм дэжь зэрэзэщыIукIагъэхэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, пщышху,- пачъыхьэр зэмыжэгъэ джэуапыр Шъэбэкъу къытыжьыгъ.- Тэ тызгъэгумэкIрэми къырым хъанри егъэгумэкIыти, зыкъысIуигъэкIагъ. Типыймэ 
тэ Iо адэтшIырэп.
- Къырым Тыркуем готмэ, Урысыер иегъэшIэрэ пыймэ 
- орэгумэкIы, ыжэкIэ-пакIэ тырерэчыжь,- пачъыхьэр гукIэ 
щхыпцIызэ, "адыгэхэр джыри Тхьэм къызэригъэхъугъэх, 
сиупчIэ темыгущыIыкIэу джэуап хэхыгъэ къыритыжьыгъ, 

--- Page 341 ---

шъыпкъэ зыхэлъ пстэури гъэпцIэгъошIушъ, мыхэмэ Iоф 
адыуиIэ хъущт" ыIуагъ.- Шъо Тыркумрэ Къырымрэ 
зыкIэкIатIупщырэ къэбар нэпцIхэр шъушIошъ шъумыгъэхъу. 
Урысыем фэдэ хэгъэгушхо ыIэ къышъуфищэигъэу, шъуакIыб къыдэуцуагъэу шъузгъэплъэхъущтмэ шъуямыдэIу, 
шъушъхьэ Iэтыгъэу шъупсэу, тэ зыми шъукъедгъэу шъхьакIущтэп! Ливон заор тыухэу, ижъкIэ славянмэ яегъэ ти 
Варяжскэ хыр къызызIэкIэдгъэхьажьыкIэ, адыгэхэр щызымыгъаIэхэрэ Къырыми Тыркуми такъыфрикъущт, шъуишъхьафит щыIакIэ шъудэтхъэжьыщт,- гуимылъ гущыIэхэмкIэ джэуап къытыжьи, джащ щаухыгъэр къыригъэкIэу 
нэгушIо IуплъэкIэ пачъыхьэр къызыщытэджыкIыгъ.
"Хъанымрэ сэрырэ зэдэтыушъэфыгъэ зэIукIэгъур сапэ 
итэу хэта мыщ къынэзгъэсыгъэр..." - ыIомэ, ежь шIуаушъэфрэм ерагъэу зышъхьаригъэхызэ, ыкъо зыдэщыIэ 
заом, IукIэжьыщта-IумыкIэжьыщта, зэрэкIощтым фэшъхьаф ышъхьэ имылъэу, жаные пщышхори къэтэджыжьыгъ.
II
Темыр Кавказым, Бэслъыные лъэныкъомкIэ, щыошIушху.
Къушъхьэ зэбгъурытмэ акIыбыкIэ, хы ШIуцIэ ошъочапэм чыжьэкIэ щызэрихьэрэ пщэ джэфышъо-чIыпцIэмэ 
пчыкIэ хъупскIыр къахэджэгукIэу ригъэжьэгъагъ Пщыапшъэкъо ишыу куп Хьаштыгъое тхышъхьэм зытехьэм.
- Модэ зэ хы ШIуцIэмкIэ шъуплъ,- Пщыапшъэкъо 
шым жэдаIи, зырыригъэсагъ,- пчыкIэр ошъуапщэмэ 
къахэджэгукIы. Муары, ошъочапэр зэбгыретхъы, хы 
бгъэгум пчыпыджынэу зыхесэ. ПчыкIэ къыхэлъэтым сегъатхъэ, сипый горэ чIыгум хигулIагъэу къысщэхъу,- къыголъэдэгъэ шыумэ чэфэу аIоплъыхьэ.
ПчыкIэ хъопскIыр шыблэ лъычъэу зыхэджэгукIырэ пщэ 
Iужъумэ ошъочапэм зыщыращы, зыщаубгъу, мыдыкIэ 
тыгъэр дышъэпс нэгукIэ ищэджэгъуанэ къесыхьэ.
"ПчыкIэ хъопскIыр зиусхьаным икIэсагъэу къэсшIэжьрэп,- Дэдайкъан байколым зэхихырэр зыфихьын 
ышIэрэп.- Шыблэ гъуагъом нахьи чэтэогъур нахь къыштэу 
дэсэшIэ. Шыблэ гъуагъор зэрэзэхимыхырэр армэ шIэ 
зыгъатхъэрэр? Ом ишъэфмэ зиусхьаныр афэIазэми, 

--- Page 342 ---

Хьаштыгъое чылэр ежь къызэрэщыхъоу благъэп, пщэхэри 
къушъхьэхэмкIэ къэзэрэфых..." - шIоигъор пщым гуригъэIон ыIуи, байколым еупчIыгъ:
- Тауташ, о утхьакIумашIу, шыблэ гъуагъо зэхэпхырэба?
- Сыд шыблэ гъуагъа, Дэдайкъан, пщэхэр Тырку лъэныкъомкIэ рекIокIых,- Тауташ къепэбжъэожьыгъ, етIанэ 
уц цIынэм ыуж зэнтхъ тIэкIу зэригъэшхыгъэгъэ шыр кIэпщыкIызэ, жьыр зэриушIоищтыгъэм пае къыфэгубжыгъэгъэ пщым зыкъыригъэштэжь шIоигъоу, кIэух къыфишIыжьыгъ: - Ошъуапщэхэм къыблэмкIэ зырагъэхьын 
нахьи, темырымкIэ есыгъэхэмэ нахьышIугъ.
- Пщэмэ зыдябгъэгъазэ пшIоигъомкIэ жаные адыгэхэр 
щыIэх,- нэмыкI байкол горэм къыIуагъ. Ежь зэрэфаеу ащи 
Тауташ зыпигъэнэжьыгъ:
- Жаныехэр адыгэха?!
- Мыадыгэхэмэ, зы бзэкIэ тыгущыIэна?
- Тэфагъ-къытэфэжьыгъ, шым госэу къэкIо аIоу, абзэ 
IонтIагъэ зэхэсэмыгъэх!
- Пщышхом ыпашъхьэ щышъуIощтым шъуегупшыс, 
Тауташ,- адыгэ IофымкIэ зэшIонэжьыгъэ байколымэ 
Дэдайкъан яушъыигъ.
- КъягъаIу, къягъаIу, ябжъакъохэр зэрызгъэнагъэмэ 
джырэкIэ мыхъун къаIорэп,- зэдэорэ лIитIум Пщыапшъэкъо адыригъашти, кIэкуукIыгъ: - Тидунай зэрэдахэр! Тыгъэр 
къепсы, псэзакI, къушъхьэ шыгухэр фыжьыбзэх, мэзхэр 
тхышъхьэ речъэкI-дэчъаех, шъуащыщ горэм къаперэдз 
сиусэ зэблэдзмэ.
- Ипсыхъо тхъурбэпсхэр дзэ миных, тыжьын макъэкIи 
затэкъу, къумыкъу чIыгури пшэхъуалъ, джаур шъофри 
оял, чIымэ ялыер тичIыгу...- жэм диз гущыIэхэр мэкъэхъукIэ къэзыпчъыщтыгъэ Дэдайкъан пщым щыригъэгъэтыгъ:
- Икъун, Адыгэ хэгъэгум ибэслъыные къуапэ нэ тебгъэфэщт. Арымырми Мэщыкъо икуп джаурхэмкIэ зэхауцIэпIэн ягухэлъ. Темрыкъо пщышхом фэдэу, Шъэбэкъу 
жаныепщыми ынэ зыгорэ кIэлъ, Мэскэу гъогум текIрэп. 
Шыудзэ афищагъ аIуагъ, ау къыкIэлъыкIожьыщтыр фэдэ 
шъэ пчъагъэ хъункIэ енэгуягъо... Бэслъыные слъапэ къызэрисыдзагъэр Мэщыкъо ерэшI, ау зышIозгъэшIыжьэу 

--- Page 343 ---

ихьакIэщ сыщепсыхыщтэп. Мо зихэгъуашъхьэ тыкъихьэгъэ 
чылэм сыд ыцI?
- Хьаштыгъуай, зиусхьан,- Тауташ къызIуипхъотыгъ.
- Сыд пIуи, Хьаштыгъуай пIуагъи?..- Пщыапшъэкъо 
щхыгъэ.- Ари сыдыцIа, жэм къыдэкIынкIэ емыкIу, ябзылъфыгъэми сыдэущтэу къаIора? - Пщыапшъэкъо, укIыташъо 
зыригъэшIызэ, къыIуагъ: - Ащ ыцIэ шъыпкъэр Хьашъутыгъай,- пщым игущыIэ хъонагъо зыIэкIэуIэшIогъэ байколмэ 
ящхы лъэш зэпызгъэущт упчIэ аритыгъ: - Чылэм пщы 
дэсба?
Адыгэ шъолъырым ити, илъи, иси зышIэрэ Дэдайкъан 
пщыр зэригъэжагъэп:
- Джамбэчыпщым ичыл мыр. Зэгорэм Бэхъсан тыкъикIи, шытыгъу тыкъэкIогъагъ.
- Сыд,- Пщыапшъэкъо ынэхэр къицIыукIыгъэх,- 
къыжъудэхъугъагъа?
- Шы щэкI къэтфыгъагъ.
- Ащыгъум чылэ цIыкIопщтын?
- Джамбэчыпщым шIоин, ежьыри зышIоцIыкIоп.
- ЦIэ мыхъатэ зиIэ чылэм сыкъыщымыуцун сигухэлъыгъ, ау мо къушъхьэ шыгумэ зэпкъырамытхъышъурэ 
пщэфмэ гухэлъышIу яIэп, ихьакIэщ тыщепсыхын фаеу 
хъущт. Модэ, Тауташ, тапэ шъуишъи, Джамбэчыпщыр 
къыспэгъокIынэу макъэ ежъугъэIу. Джыри гузэжъогъу 
щыIэп, тэ мэкIэ-макIэу шъуаужкIэ тыкъылъыкIотэщт.
Пщы пэгъокIым паплъэщтыгъэ Пщыапшъэкъо зипэщэ 
шыухэр тхышъхьэм ехыхи, тIуакIэм дэхьагъэх, заулэрэ 
кIуагъэхэу, чылэ гъунэм зыщихьащтхэм, нэрэ-Iэрэ агу 
къушъхьэ шыгум зыкъызэпырызыхыщтыгъэ пщэмэ тыгъэр 
аупIыцIагъ, бэслъыные дунаир къэумэзэхыгъ. Жьыбгъэ 
лъэшым зыкъиIэтыгъ, пчыкIэ хъопскIым ылъэ итэу къызбгырыугъэ шыблэм пщэ хьылъэмэ ощхыцэ шъугурхэр 
къахигъэзыгъ, ытхьакIумэ къыблэлъэти, цыяпшъэм къыдэфэгъэ ошъуцэшхом Пщыапшъэкъо иш ригъэлъэдэкъэуагъ.
- Дэдайкъан, тапэ иуцу, пщы щагум екIу!
ПчыкIэр мэхъопскIы, шыблэр мэгъуагъо, ощх макIэ 
зыкIэт ошъур шышыш-пхъыпхъыпхъэу уашъом къетэкъохы, 
шыумэ атхыхэр уфагъэх, апшъэхэр ралъэшъуагъэх, шыхэри 
мэщыщых, кIэбгъулъых. Байколмэ ащыщ горэм ицые 

--- Page 344 ---

Пщыапшъэкъо зиусхьаным шъхьаридзагъ. Тхьэркъо 
кIэнкIэм нахь иныIо ошъу хъурэе-къобэ-бжъабэхэр зэпыу 
имыIэу къепхъэпхъэхых. Пщыапшъэкъо ынэкIушъхьэ теутыгъэмэ лъыр къячъэхэу Дэдайкъан шхомлакIэр IэкIедзэшъ, лъэгуцым телъадэ, къыпэгъокIыгъэ лIитIумэ гуIэнкIэ 
унэм ращэ.
- Сэ сыIофэп... тхьамыкIэгъошху, Тхьэм тежъугъэлъэIу...- Пщыапшъэкъо ынэгу елъэкIышъ, ыIэшхохэр лъы 
закIэхэу дегъэчъаех, шъхьаныгъупчъэм Iутхэу Тхьэм елъэIурэ лIымэ акIыб дэуцо.
Ар зыхъугъэр тыгъуас.
Джы ынэкIушъхьэ текъутыкIыгъэхэр гъопцэжьыгъэхэу, 
Пщыапшъэкъо къылъихьэгъэ гъунэгъу Бат лIыжъымрэ 
Джамбэч бысымымрэ адэгущыIэшъ, хьакIэщым ис.
- ЕмыкIу умышIы, зиусхьан,- ягумышIу джыри зэ 
къыушыхьатыжьэу Джамбэч къыIуагъ,- къыпфихьэрэр 
зэрэмакIэмкIэ, ошъукIэзыжь цIыфмэ ашъхьэ ягугъу.
- Сэ сыIофа, зиусхьан,- ошъум ыутыныгъэ тхы шъуабгъомкIэ Пщыапшъэкъо зырищыгъ,- тэ ащ фэдэ Iаджми 
тыкъялыжьыгъ. Шъуиуц Iэзэгъумэ яшIуагъэкIэ сиуIагъи 
мэхъужьы. Тхьэм ыIомэ, неущ тикъырым гъогуи пытыдзэжьын. Шъуичылэ шIагъо сиапэрэ къыдэхьэгъу ошъур 
къызэрэдэсхьагъэр сыгу къео, сызышIи, сызымышIи мыгъуагъэкIэ къысфалъэгъун.
- Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, хьакIэ,- тыжьын тхыпхъэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ бэщыр ыпашъхьэ ригъэджэгухьэзэ, 
Бат лIыжъым къыриIожьыгъ,- ошъур Тхьэ Iоф, ар оркIэ 
къежьагъэп, оркIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Шъупсаоу шъукъыхэкIыжьыгъэмэ, шыкур шъуIо, Тхьэм тежъугъэлъэIу. 
ЕтIани узщымыгъуазэ горэ къыосIон, зиусхьан. Тихэгъуашъхьэ егъэшIэрэ ошъууапI.
- Ары зэрэщытыр,- Джамбэчыпщыми гъунэгъу 
лIыжъым дыригъэштагъ, кIэщхыкIыгъ.- КъэпIонкIэ емыкIу, 
ау ошъу къытфемыхымэ, тыфэзэщы тыхъугъ.
"Сыд чыл сэIо сыкъыздэфагъэр, ыцIи, ышъхьи зэфэдэ,- 
Пщыапшъэкъо зэхихырэм нахьи хьакIэщыр зэрэзэщыгъом 
тIэкIу шIэ къэсми нахь зэщефы,- зыпашъхьэ сис пщы 
ныбэшъуми, зитыжьын бэщ зыгъэджэгурэ, хьэкIэ мыгъэзэщкIэ къысфащагъэ лIыжъми къаIон ашIэрэп. ГъэшIэгъона ошъу къафехыгъэмэ... Тыгъуас ар зыхъугъэр!.. 
Непэрэ мафэр тыгъэпс фабэкIэ кIуагъэ, мэфаем мэфэшIу 
къыкIэлъыкIожьыгъ... яIэнэ зэблэххэри бахъсымынчъэх... 
Япхъэчай ошъу хэфагъа? - Пщыапшъэкъо ыгу илъымрэ 
ыIупшIэ телъымрэ зэблихъузэ, бысымым егыигъ:
- Джамбэч зиусхьаныр, емыкIу къысфэмышI, сыгу 
къыуабгъэ. Уичылэ сыд егъэшIэрэ ошъууапIэм зыфибгъэ сырэр, чIыпIэ гупсэф къыкIыфэмыгъотырэр?
- Ар къэIогъошIу, зиусхьан, ау шIэгъошIоп,- бысымым 
ычIыпIэкIэ зитыжьын бэщ гъэджэгу зэпызгъэугъэ Бат 
лIыжъым, хьакIэм фэсакъызэ, къыIуагъ: - Тыгу зытекIодэрэ 
чIыпIэр, дэгъуми, дэйми, тинахьыжъымэ янахьыжъыжьмэ 
къытфыхахыгъ, тэ тызэригъэгумэкIырэм фэдэу, ахэми 
ошъур къафехыщтыгъэщтын, огъуи, ояли, гъабли щыхъоуи къащыфыхэкIыгъэщт. Ахэмэ замыхъожьыгъэкIэ, 
тэри, тикIали ар тфэшIэнэп. КIо, сшIэрэп къыткIэлъыкIощтмэ 
ашIэщтыр. Тижъмэ, зигъо фимыфэгъэ тинахьыкIэмэ якъэхэр мыщ дэлъых, тиошъо къуапи, тикъушъхьэ сыджхэри, 
тимэзхэри, типсыхъуи, пчэдыжь къэс къытфыкъокIырэ 
тыгъэри ахэмэ анап. Сыд ошъур? Къехмэ - мэжъужьы, 
ыутынрэр къэкIыжьы. Сыд аIорэр тижъмэ? Убгынэрэр 
къыобгыжьы. Къысфэгъэгъу, хьакIэ, сипсынэлъакъо 
кIыхьэшъ, ипсы къищын зезгъэукIыхьагъ.
- Хьау, нахьыжъ. Уипси къабзэ, чъыIэ, IэшIу, себгъэгъэтхъагъ,- "сэ сызэрэмыгугъагъэу мы лIыжъыр Iуш, 
цIыфмэ ахэхьагъ-ахэкIыгъ, дэIуакIи IуакIи ешIэ",- Пщыапшъэкъо гукIэ зэриIожьызэ, ыгу темыфэщтыгъэ бэщым 
кIэмыупчIэн ылъэкIыгъэп: - Мы уитыжьын бэщ, тхьамэтэ 
маф, Къырым лъэныкъом къикIыгъэкIэ сенэгуе, ущыIагъа?
- Хьау, Къумыкъум къикIыгъ,- Бат лIыжъыр ибэщ 
фыреплъыхыгъ.- ЗыцIэ къепIогъэ Къырыми, Къумыкъуми 
сащыIагъэп, зыдэгъэзэгъэ лъэныкъохэри сшIэрэп, сшIэнэуи 
сыфаеп. Уимыер - мые дыдж, сыд есшIэн. Сичылэжъ 
Хьаштыгъуае ихьэнэ-гъунэ слъапэ зисымыдзыжьыгъэр 
къэсшIэжьырэп.
- Гъунэгъу чылэ горэми удэмыхьэгъэнэуи? - Пщыапшъэкъо ыгъэшIэгъуагъ.
- Гъунэгъу чылэмэ гушIогъо IофкIи, нэшхъэигъэкIи, 
ар хъуна, садэхьагъ.

--- Page 345 ---

- Шъуипщышхо Мэщыкъо урысмэ адэжь, Мэскэу 
щыIагъ,- ешIэмэ ыIуи, джау сыдми Пщыапшъэкъо лIыжъым 
фидзыгъ.
- Шъхьэгъажъоти щыIагъ.
- Бат...- гъунэгъу лIыжъым къыIо шIоигъор Джамбэчыпщым къыгурыIуи, IэкIэуагъ.
- СигущыIэ зэкIэсхьажьрэп, Джамбэч,- тыжьын 
бэщыпэр пытэу джэхэшъогум Бат лIыжъым тыригъэуцуагъ,- Мэщыкъо сэрэп, шъоры зыгъэпщыгъэр. Пкъо 
Хьатае зыгорэм IэкIимыдзэжьэу зэрилэжьыгъэмкIэ тхьауегъэпсэу есымыIощтмэ, Шъэбэкъу жаные пщышхори 
цIыф хъатэу къычIэкIыгъэп, тэтые шъхьэпсынкIэм ыуж 
илъади, урысмэ афэчъагъ, ыкъуи шэсы афишIыгъ. Шъо 
шъуи Темрыкъопщи ахэмэ апеоу аIуагъ.
- Бат, зыцIэ къепIогъэ адыгэпщ къумалхэмкIэ къыбдесэгъаштэ, ау къызгурымыIорэр фэшъхьаф,- Пщыапшъэкъо зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу зыкъырищыгъ: - 
Зигугъу шIукIэ ашIэу зышъхьэ сымылъэгъугъэ Хьатае, 
о-уи-й, Джамбэчыпщым зэрикIалэр апэрэу зэхэсэхы, 
шъыпкъа, зиусхьан?
- Шъыпкъэ, сшIуатыгъугъэгъэ шъаор ары,- Джамбэч 
къыIуи, ыкъо фэгъэхьыгъэ щытхъур адыгэ ты шIыкIэкIэ 
нэмыкIым фигъэшъошагъ: - Къэлэкъутэ фэдэ ныбджэгъу 
къыбготмэ, шIукIэ уигугъу ашIыщт.
- Ащ ыцIэ къемыIуагъэмэ нахьышIугъ, зиусхьан,- 
Пщыапшъэкъо зэрэпщыр щыгъупшэжьэу IупшIэ ышIыгъ, 
Хьатаерэ Къэлэкъутэрэ зэрэзэшъэогъур ыгу къэкIыжьыгъэми, бысымым ыкъо зыщигъэгъупшэзэ, Къэлэкъутэ 
къепэбжъэуагъ.- Ащ игухэлъ шъушIэрэба? Тэ, пщыхэм, 
тыIуигъэзыкIынышъ, адыгэ фэкъолI хэгъэгу зэхищэн имурад. О къепIолIэщтыр сшIэрэп, тхьамэтэ маф, ау тэ ахэмэ, 
пкъо ахэрэт фаеми, анэ къэдгъаплъэ хъущтэп.
- УишIошI къэбгъэунэфыгъэмэ, зиусхьан,- Бат лIыжъыр щхыпцIыгъэ,- сэ сызэреплъыри пшIосыушъэфынэп, 
сигъунэгъу Джамбэчыпщыми ар ешIэ: адесэгъаштэ! Адырэ 
тыIуагъэзыкIыщт зыфэпIуагъэмкIи сыкъыбгоуцорэп. Шъо 
ахэмэ шъуIуагъэзыкIын, шъузхафын гухэлъ яIэп, шъопсэу, 
шъотхъэжь. Шъо пщыбэ шъохъушъ, шъузэгурыIожь, 
къишъумычъыхьакIэу апэ шъуиуцу, адыгэхэр зэхэзыугъоен пщы Iуш ахэмэ ящыкIагъэр.

--- Page 346 ---

- Шъыпкъэ, ащ фэдэ тIэкIу-шъокIухэри стхьакIумэ 
къиIуагъэх, тхьамэтэ маф, умышIэрэм уишIэныгъэ хигъэхъощтмэ, укIэупчIэныр емыкIоп. Ау хэгъэгупщ хъун 
пщы Iуш тыдэ къипхыщт?
- ШъузэхэгущыIэжь, шъузэхэгупшысыхьажь. Зы лIы 
Iуш къызхэмыкIыщтыр лъэпкъэп, купэгъум гошIэгъэ пстэу ри шэп. Шъущыщ горэм дакъэр ежъугъэубыт, ежъугъэкъудый. Сыд, Джамбэч, лэжьакIом фэгъэхьыгъэу 
тятэжъ ыIощтыгъэу къаIотэжьрэр?
- ПкIантIэр къызэхырэ пстэури лэжьакIоп.
- Шыхэри джащ фэдэх,- Пщыапшъэкъуи ежь зыфэIазэмкIэ дыригъэштагъ.
- Шыхэм пщыхэри ягъэгъусэжьых.
- О-уи-уиу, тхьамэтэ маф, нычхьапэ пщыхэмкIэ зи 
къытэбгъэлырэп! - Пщыапшъэкъо ыбгъэ гумэкI зэпеом 
зыщыритэкъухьэщтыгъэми, гухьагужъыгъэ хэмылъэу 
къыхэкуукIыгъ, тыгъуасэ нэс Iанэм тыримылъэгъуагъэм 
ыцIэ къыриIуагъ: - Зиусхьан, ошъум чылэр ыгъэнэшхъэигъ 
нахь мышIэми, емыкIу къысфэмышI, уигъунэгъу фэдэ 
лIыжъ Iуш бэшIагъэ гущыIэгъу сызыфэмыхъугъэр, бахъсымабжъэ горэ дэсIэты сшIоигъу. Сыдэу уеплъыра, 
тхьамэтэ маф?
- Зы бахъсымабжъ нэмыIэмэ, зи езгъэIонэп,- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Бат лIыжъыр къэбэртэепщым фычIэплъыгъ.- Моу бахъсымэр къагъэхьазырыфэ, хьакIэ, сэри 
угу къэзгъэушъэбыжь сшIоигъу. Ары, зиусхьан, тинепэрэ 
пщыхэмкIэ, ори, сигъунэгъуи шъузэрахэтэу, гукIодыгъо 
щыIэп. Загъорэ Инал пщы нэфышхом, Идар пщы ялыем 
афэдэхэм яIушыгъэрэ ялIыгъэрэ нахьыбэрэ тыгу къэдгъэкIыжьмэ, тиIофхэр кIэкIыщтых. Тэри, фэкъолIхэм, лIы 
пытэхэр къытхэмыкIыгъэхэу щытэп. Саусрыкъу, Шэбатныкъу, Лъэпшъ, Чэчан... Адыгэмэ шIу афэзышIэгъэ пстэур 
тыгу елъыфэ, тилъэпкъ щыIэщт. Ахэмэ апае, тэщ пае мы 
бжъэр сэIэты.
Къырым гъогум Пщыапшъэкъо зиусхьаныр тетыфэ, 
Бат лIыжъыр ыгу изыгъэу мафэ къыхэкIыгъэп. Щэтхъу, 
фэгубжы, щэгъупшэ, къышIудэоежьы: "Тинасыпа, тимыгъуагъа, хьаштыгъое лIыжъым фэдэхэр тичылэмэ зэрадэсхэр? Ахэр лъэужынчъэхэу дунаим къытехъохэрэп, 
текIыжьхэрэп, мэпсауфэхэ мапIох, мэлажьэх".

--- Page 347 ---

"Бат лIыжъыр... - Iузэжъу зэпырыкIхи, хымэ хэгъэгум 
ихьагъэхэу, адыгэ чIыгум Пщыапшъэкъо къызыфызэплъэкIыжьым, зымафэ гущыIэгъу къыфэхъугъагъэ фэкъолIыр 
къыкIэлъыджагъэ фэдэу, джыри ыгу къэкIыжьыгъ.- 
Къытщэтхъу, теубы, ифэкъолIыгъи зыщигъэгъупшэрэп. 
Ащ фэдэнхэкIи мэхъу тлъэ зыгъэпытэхэри, кIэзыутыжьхэри... Я си Алахь, унэшIу къытщыгъаф, тыкъэухъум, зыгу 
шIу къытфимылъмэ татегъакIу!"
III
Гум илъагъо лъэр кIахьэрэп, гумэкIыгъо зиIэр гуIэм 
хэкIырэп. Мэскэурэ Новгородрэ азыфагу дэлъ чIыгур 
адыгэ шыумэ тхьэмэфэ пIалъэкIэ зэпачыгъ. Псков яджабгъукIэ къагъанэзэ, Ливон чIыгум зехьэхэм, зэо благъэ 
зэрэщыIэр нэрылъэгъу къафэхъугъ - укIыгъэхэр, уIагъэхэр, 
кухэр, лъэсыдзэ-шыудзэ зэблэкIхэр, шыхэр, цухэр зыкIэшIэгъэ топхэр, тхьамыкIагъом зышъхьэ пэIузыхырэ бзылъфыгъэхэр, сабыйхэр нахьыбэрэ къапэкIафэ хъугъэ, лъымрэ 
гын гъозымрэ жьым зэрэхэтхэр зэхашIэ. ШIу зэрэщымыIэм 
егуцэфэрэ онэшхэми атхьакIумэхэр загъорэ паупэпцIыкIых, 
кIэщыщыкIых.
Богучаров Иванрэ СултIан пщыкIалэмрэ шыумэ апэ 
итых. Айдар байколымрэ Бжьэмыт фэкъолIымрэ Шъэбэкъу 
пщышхор азфагоу алъэкIох. Щырыщэу зэгот дзэкIолIхэми 
гъогум зыщыращы. Урысмэ ямыIэшэ-шъуашэкIэ фэпэгъэ 
шыумэ цIыфхэр къязэрэгъэплъых, хэти ишIошI риIуалIэзэ, 
тыди щэрэщых, къерэкIых фаеми, къазэрэгоуцуагъэхэм 
щэч хэлъэпышъ, ягуап. Къызэплъхэрэми зашIодэеп, гъусэныгъэ къыжъудытиI, тыжъугот къырагъэкIэу янэгушIо 
нэплъэгъуи апагъохыжьы.
- КъэошIэжьа, Айдар, тиапэрэ къэкIогъу Бжьэмыт 
тигъусагъэп, лIы ешъогъэ джэдыгубгъэ зэрыдзыгъэм 
Мэскэу зыкъызэрэщытфишIыгъагъэр? - ылъэгъурэр игуапэу Шъэбэкъу къэупчIэ:
- КъэсымышIэжьы мэхъуа, зиусхьан! ШыбгъэкIэ раутыгъагъэр арба?
- Ары, ары, Iэбжым къытфишIыгъэкIэ, ар епшIэ хъуна... 
Шъо шъуилажьи хэлъ ащ, шъупэгъочъынэу шъуежьи, 

--- Page 348 ---

Щепотев боярым ишыумэ бгъэфаокIэ яжъугъэухыжьыгъагъ.
- А мафэм лажьэ тиIагъэп,- Айдар байколым зэкIакIо 
иIэп.- Зыгу шIу имылъым ылъэ кIаутэу хабзэти, фэшъуашэр 
рашIагъ, шъон къыпIуфагъэкIэ, мыхъун пIо хъуна? Адэ мо 
къытэплъыхэрэм мыхъун къытаIорэпи!
- Тафэзэонэу тызэрэкIорэр ашIэшъ ары,- къапыщылъ 
зэо мафэхэр къэблагъэхэ къэсми, мэхъош кIымэфэ мэзыр, 
лъым риIэгъэ осыр зынэгу нахьыбэрэ къыкIэтэджэжьырэ 
Бжьэмыти игупшысэмэ къахэужьзэ, къахэгущыIагъ, лIитIур 
зэрэIэкIэкIодагъэм, орэхъырцыжъых фаеми, цIыфхэба, 
иджэуапынчъэ упчIэхэр ежь ышъхьэ закъокIэ зэхэфыгъоягъэх, аущтэу зэрэщытзи, игые шъэф къымыдзын 
ылъэкIыгъэп: - Адэ мохэмэ зэ Iашэр къафихи?..
- Iашэ къафитхынэу, типыйха? - зиусхьаным къызIуипхъоти, кIэгупшысыхьажьыгъ: "ОдыкIи модыкIи щымыщэу 
Бжьэмыт шъхьэшхожъым сыда къыIохэрэр? Умылъэгъугъэм, хэшIыкI зыфыуимыIэм сыдэущтэу ухэгущыIэщта? 
Мэскэу гъогу тытетыфэ, хигъэкIрэр шIомакIэу, ынэ къыпэIухьэрэр шIогохьэу, ижьи шIопсынкIэу, изытет нэмыкI 
шъыпкъагъ... Адэ заор хэт шIотхъэгъон, ышъхьэ къихьэрэ 
гумэкIыгъомэ мыIуапхъэ горэ къырагъэIонкIи мэхъу..."
- Пыим иIоф шъхьафы, зиусхьан, ау тыкъэзгъапцIэхэрэми Iашэ къафитхэу къыхэкIыгъ...- зынэтIэбгъумэ 
пкIантIэ къячъэхыщтыгъэ Бжьэмыт къытыжьыгъэ джэуа пым Шъэбэкъу къыкIигъэлъэтыгъэми, къызхигъэщыгъэп, 
щхызэ фидзыжьыгъ:
- Мэфэ жъоркъыр къыогуаокIэ енэгуягъо, Бжьэмыт. 
Непа зыпшIагъэр дунэе гъэпцIагъэ тызэрэтетыр. Та хъупщЦохъопщмэ къытпаIухьэрэ пцIы пэпчъ Iашэ къафитхыщтыгъэмэ, бэшIагъэ тикъупшъхьэ-лъашъхьэхэр замыгъотыжьыщтыгъэр, жаныехэр зэрэдгъэукIыжьыныхи... Зэфа гъэм хьилагъэ дызепхьанри, Iэшэнчъэм Iашэ пэбгъохынри 
зэфэдэ. Арыщтын къапIо пшIоигъуагъэр, Бжьэмыт?
- АрынкIи, нэмыкIынкIи хъун, зиусхьан...- Бжьэмыт 
зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыфэмыIошъоу кIилъэшъужь 
фэдагъэми, гум ихъыкIрэр къызэкIэрыожьызэ, щигъэзыешъущтыгъэп, Пэнэхэс икъызэплъэкI нэплъэгъу упчI 
щымыгъупшэжьыщтыгъэр, зэопIэ Iухьагъум, чIыпIэ къин 
зыщифэщтым шъхьагугъу хэзгъэтыщтыгъэр.

--- Page 349 ---

"ЛIы ешъуагъэр сыгу къэзгъэкIыжьи, сыд пае Iоф 
зыхэсыдзэжьыгъ...- Шъэбэкъу зеумысыжьы шъхьакIэ, 
ежь ишъэф-нафэхэри бгъэм щызэпеох, ашъхьарэкIы, 
къатырегъэзэжьы,- Бжьэмыт нахь сицыхьэшIэгъу Жаные 
исэп, сишъэфи, синафи фызэIухыгъ, сшIэрэмкIэ сыгурэ 
сшъхьэрэ зэригъэбгъэжьэу нибжьи гуцафэ сигъэшIыгъэп. 
Сыда мыщ къыIо шIоигъор? Хьауми сэ джаущтэу къысщэхъуа?.. Дунаим джаущтэу зи щыхъурэп! Е уагъашIэ е 
ор-орэу пшIэн фаеу охъу. Мыщ къысиIокIырэ укIыгъитIури... Цыхьэ зыщымышIын дунэе тIого-бзагу тызтетыр. 
Дэгъоу сшIагъэ мыр къызэрэздесщэжьагъэр. Зышъхьэ 
къыримыхышъурэр Ацумыкъо риIоныекIи пшIэхэнэп. 
СшынахьыкIэ Iофэп, мыхъу зыщыхъужьырэм, арырэ 
сэрырэ зы ныбэкIоцI тыкъикIыгъэба, тишъэф зыхэтыушъэфэжьын. НэмыкI горэм, Къэлэкъутэ фэдэ горэм, шъэ фэгъу 
фэхъугъэмэ?.. Аущтэу къычIэрэкIи... О пшъхьэ нэмыкI, 
зыми цыхьэ фэпшIы хъущтэп..." - Шъэбэкъу игупшысэ 
зэпымыфэхэр шъхьэм къыщечъэкIыщтыгъэми, Бжьэмыт 
къыIуагъэр, ежь зыфаем тырищэу, джэуапынчъэу къыгъэнагъэп:
- Адэ джары, Бжьэмыт, ныбжь уиI, бын-унагъом 
укъыхэмыкI, Ацумыкъуи урищыкIэгъэщт сIозэ, гъогу 
чыжьэм укъыздытехьагъ, тхьауегъэпсэу, сыпфэраз, ащкIэ 
сэркIи, тилIакъокIи къытфыуиIэ шъыпкъагъэр джыри зэ 
къэуушыхьатыжьыгъ, ау шъуздесщэжьэгъэ зэуапIэм 
шъуIусщэныр нибжьи сшъхьэ къихьагъэп. Мыхъурэ щыIэп, 
зыгорэ къытэхъулIэмэ, сэ сшъхьэп зыфасшIэрэр, хэти 
къысферэгъэгъу.
- О пшъхьэ пай упсэугъэу къэсшIэжьрэп, зиусхьан,- 
Айдар къыдыригъэштагъ.
- Адэ ары, зиусхьан,- байколым ыуж Бжьэмыти 
зыкъыригъэнагъэп,- пшъхьэ закъо фэгъэхьыгъагъэмэ, 
гъогууанэ укъытехьаныеп, уилъэпкъ гумэкI ори, тэри мыщ 
нэс тыкъэзгъэшэсыгъэр. Ау тилъэрыгъмэ тлъапэ зарытыкIэ, укъэмыгумэкI, Тхьэм къыттырилъхьагъэр тынатIэ, 
тыкъызэкIэкIонэп.
- Тхьашъуегъэпсэу, сыдигъуи зэрэшъуихабзэу, сыгу 
къэшъуIэтыгъ, кIуачIэ къысхэшъулъхьагъ,- Шъэбэкъу 
зиусхьаным шъорышIыгъэ хэмылъэу къыIуагъ, етIанэ тIэкIу 
тыригъашIи, ягущыIэ къегъэжьапIэ фигъэзэжьыгъ: - КъыткIэлъыплъэрэ цIыфхэр титеплъэкIи, тигъэпсыкIэкIи, тигу хэлъ 
зыфэдэри къыддашIагъэшъ, къытфэразэх, къытщэгугъых. 
Адырэ лIы ешъогъагъэм, Айдар, тызщыщыри, тыкъыздикIыри, тигухэлъи ышIэщтыгъэп, гухьагужъ зыфыриIэгъэ 
нэгъоймэ тахигъэкIокIэгъагъэщтын.
- ТахерэмыгъэкIуакI! - Айдар ыдагъэп.- Уитеплъэ-Iуплъэ зытемытэу, уищыгъынкIэ фэпагъэми, зэрэкъопцIэ 
къодыеу, пэкIэ-жэкIэ шIуцIэ зэрэтетым пае унэ къыкIихьэрэ 
пстэури пыеп. Ыгу къыпфилъыр апэ зэгъашIэ, етIанэ къэубыт, фэшъошэ хабзэмкIэ дэзекIу. НэмыкI лъэпкъ узэрэщыщым щэхъу хэмылъэу цыхьэ къыпфамышIыным нахь 
шъхьакIо щыIэп.
- Мыдэ, мыдэ мыщ ыIорэр! - Бжьэмыт щхыгъэ.- 
Нэгъоймэ уазыхахьэкIэ, сыда ащыгъум пцIэ укIыкъогушхукIрэр?
- Олахьэ уцIыф гъэшIэгъоным, Бжьэмыт! Ахэмэ 
сышъущыщ ясIорэп сэ, сцIэкIэ сынэгъоеу къащэхъу сIуагъэ 
нахь, сызэрэадыгэри сыушъэфынэу, сятэрэ сянэрэ къысфаусыгъэ цIэри зэблэсхъунэу нибжьи сыгу къэкIыгъэп, ащ 
фэдэ чIыпIи сифэнэу сыфаеп...- Кутакъэ ыцIэ зэрэзэблихъугъэр, нэмыкI дин зэрихьагъэр ардэдэм Айдар ышъхьэ 
къеуи, кIилъэшъужьыгъ: - Шъыпкъэ, Кутэкъэ-Дударыкъо 
зиусхьанхэр зэрыфэгъэ чIыпIэм сэри сифэгъагъэмэ, ар 
къысэхъулIэныекIи мэхъу. Къысфэгъэгъу, зиусхьан, 
тызихьакIэмэ ащыщ зымышIэу узхагъэтынкIэ сыгугъэрэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Айдар,- Шъэбэкъу щхыпцIызэ, 
шъыпкъэ зыхэлъ гущыIэкIэ къесэмэркъэужьыгъ,- пцIи, 
уидини афызэблэпхъун фае. Сэрмэ, тыгъуасэ тагъэштэгъэ 
дин зэблэхъур къисыдзэрэп, жаныемэ къыздырагъаштэмэ, 
хьау сиIэп, сызэрытыгъэ диным непэ сихьажьыщт. Ау 
сятэжъ къысфиусыгъэ цIэр, дунаим ехыжьыфэ къызэрэсаджэщтыгъэр, пщыкIалэм зэришIыгъэу, зыми фызэблэсхъущтэп. Джы сыд хэпшIыхьажьын, хъущтыр хъугъахэ. 
Тэтыем уезэгъыжьын, ыцIэ урысыцIэкIэ зэблахъугъэми, 
ылъэкъуацIэ къыгъэнагъ. Мо къэбэртае-адыгэ пщыкIэлэ 
шIагъом нэмыкIыцIэ фаусыгъ, Чаркасскэ лъэкъуацIэкIэ 
еджагъэх.
- Ащыгъум СултIан пщыкIалэр урыс шъыпкъэ хъугъэба? - Бжьэмыт гумэкIэу къэупчIагъ.

--- Page 350 ---

- Хьау, хьау, иадыгабзи, иадыгагъи, шъуинэрылъэгъу, 
чIинагъэп,- Шъэбэкъу къыIуи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ: 
- НэгъоицIэ охьыкIэ, нэгъой ухъугъа, Айдар?
Апэ ит Богучаров Иванрэ СултIан пщыкIалэмрэ къызэрагъэплъэкIхэу шыухэр зэрэгъэщхыгъэх, ау Бжьэмыт 
фэкъолIыр, ибын-унагъо ыгу къэкIэу, гукIэ гъумытIымыгъэ: 
"Тэщхы шъхьакIэ, тыздакIорэр джэгупIэп... Ау ЛIымэфэ 
тхьамэтэ мафэм зэриIоу, джэгум кIорэ пстэури къагъашъорэп, заом Iухьэрэ пстэури къаукIрэп..."
Мариенбург нэсынхэкIэ мэфэныкъо гъогу къэнэжьыгъэу, адыгэмэ апэкIэ шыу къезэрэфэкI куп шъофым ралъэгъуагъ. Шыу зэхаом изэкъуагъэп, лъэс уIэшыгъэхэри 
акIэтэкъогъагъэх. Щэджэгъо тыгъэпсым чэтэ Iэтыгъэ-огъухэр зэпегъэлыдых, щылыч танджыхэр зэшъхьараутых, 
онэгумэ къарэзых, лъэсхэр зэхэфэх. ЦIыф куо-шы щыщ 
макъэхэр ошъо чIэгъым чIэтаджэх, чэтэ зэпэIудзэмэ мэшIо 
бзыир къадэзы, мэIу зэутэкIмэ чIыр зэлъагъаджэ.
- Шыухэр - урысых, лъэсхэр - естоных,- Богучаров 
Иван къыIуагъ.
- Модырэ шыу купыр?! - апэмычыжьэ Iапчъэм къычIэзэрэхыгъэ шыумэ Шъэбэкъу Iапэ афишIыгъ, зыкIэупчIагъэм иджэуап пымылъыжьэу игъусэмэ яджагъ: - Ашъотанджыхэр зыщышъулъэх!
- Ахэр естонмэ яшыух! - адыгэмэ зэрашIэу, Богучаровми иашъоджани, итанджи зыщилъагъ, ичатэ къырипхъотзэ, къэджагъ: - Естон шыумэ апэ пытэбзыкIы!
Шъэбэкъу зиусхьанымрэ Богучаров дзэзещэмрэ 
зипэщэ адыгэ шыухэр къэзэрэфыщтыгъэ шыумэ апэгъокIыгъэх. Азыфагу къыдэнэжьыгъэ шIагъо щымыIэу 
бгъуитIуми зызэфыратIагъ, зэплъыгъэх-къызэплъыжьыгъэх, естонмэ афызэхэмыфыщтыгъэ шыумэ абзэкIэ 
Шъэбэкъу джагъэ:
- Сыд шъузпэтыр, шъуичатэхэр къишъупхъот! Айдар, 
Бжьэмыт, шыу пащэр сэсый, къыготитIур къышъуфэсэгъазэ!
Чэтэ зэIудзэ-зэрэукIым чIым зыщипхъотагъ. Адыгабзэмрэ эстон-латышыбзэмрэ зэжэхэбэнагъэх, Богучаровым 
иурысыбзэ закъу ахэмэ къахэIукIырэр. Шъэбэкъу зыпэгъокIыгъэ шыу пащэр онэгум рихыгъ, ыныбэ IитIукIэ ыIыгъэу 
зэхэфэ, къызщэпшыжьы, зэхэфэжьы. Айдар байколым 

--- Page 351 ---

зыпсэ хиутыгъэр лъэрыгъ лъэкъо илъкIэ шы щтагъэм 
Iуехыжьы. Бжьэмыт?.. Бжьэмытрэ ипыйрэ чэтэ ихыгъэхэмкIэ къезэрэфэкIых, тIум язи онэгум изэрэутышъурэп, мэIур 
зэраутэкIы, чатэр зэпаIуадзэ. Бжьэмыт танджынчъ.
Бжьэмыт зэзаорэм ыкIыбкIэ Шъэбэкъу голъадэшъ, 
огъу кIэкIыкIэ шым реутэхы, фэкъолIым еджэ:
- Уитандж къэштэжьи, сауж къихь!..
Бэрэ, макIэрэ зэзэуагъэхэми Шъэбэкъу къышIэжьрэп, 
чэтэ зэпэIудзэ, цIыф щэIу-куо макъэхэр къызэрэмыIужьхэрэм зыкъыригъэшIэжьыгъэу ышъхьэ къеIэты. Вишневецкэ дзэпщыр ыпашъхьэ зыкIитри, къыздикIыгъэри 
шIомыгъэшIэгъонэу, зэрыт зэуапIэм икIэухи шIомыIофыжьэу иапэрэ упчIэ ыкъо Кутакъ ары зыфэгъэхьыгъэр?
- Тэ щыI Кутакъэ, псауа?
- Псау, зиусхьан, уIэгъэ тIэкIу телъэу Мариенбург 
сымэджэщым чIэлъ, нычхьапэ плъэгъущт.
- Я си Алахь, уигукIэгъу къыднэсыгъ, унэшIу къытщыфагъ,- Шъэбэкъу ыIэ дегъэчъае, игъусэ адыгэмэ, Михаил-СултIан Чаркасскэм фэшъхьаф, ардэдэр ашIэ, Тхьэм 
елъэIух, дыухьэ къахьы, етIанэ, имысагъэ зыдишIэжьзэ, 
къэгузажъо: - Тэ текъужьа?!
Къызэплъ-зэплъыжьхэшъ, ащыщ горэм къеIо:
- Бжьэмыт тхэтыжьэп...
- Тэ щыI Бжьэмыт? - Шъэбэкъу гуIэ нэгукIэ игъусэмэ 
ахэплъагъ, зэопIэ шъофым еплъэ, ахэчъы, ыуж ихьагъэхэми зыратэкъухьэ.
Шы укIыгъэ кIыбымкIэ щэIу макъэ Шъэбэкъу щызэхихыгъ, зечъалIэм, зэрэлIэрэр зыдэзышIэжьырэ Бжьэмыт 
ыIэшхуитIу зыгуилъхьажьыгъэу, зиушхужьыгъэу щылъ.
- Бжьэмыт!..- Шъэбэкъу бгъэкIэ зытыриуIубагъ.- Сыд 
къыохъулIагъ, ситхьамыкIэжъ?..
Зиусхьаным ымакъэ фэшъхьафэу къыIулъэдэгъэ адыгэ 
мэкъэ зэхаомэ Бжьэмыт зыкъырагъэшIэжьэу, ынэпIэ 
хьылъэхэр къырагъэIэтыгъ, щыIэныгъэ зыкIэмылъыжь 
нэплъэгъу нэкIыкIэ къаIуплъагъ, IупшIыкI къодыеу къыIуагъ:
- Джары, зиусхьан... уихьадэгъу къызщысыщтыр 
пшIэщтэп...- етIанэ къыIорэр Шъэбэкъу къыгурымыIо 
зэхъум, ытхьакIумэ ыIупшIэ Iуилъхьагъ: - Джары, 
зиусхьан...- IупшIэ хъублаблэмэ ерагъэу къадэIукIыгъ,- 

--- Page 352 ---

тишъэфкIэ тIэкIу уицыхьэ къыстелъыгъэп шъхьакIэ, о зым 
фэшъхьаф ымышIэу дунаир сэхъожьы... Алахьым сфелъэIу... сисабыйхэр мынэтIупцIэхэу...- Бжьэмыт иаужырэ 
лъэIу къыфэмыухыжьэу ыпсэ хэкIыгъ.
Шъэбэкъу ышъхьэ Бжьэмыт ыбгъэ къытырипхъотыжьи, нэку-нэпсэу дзэкIолIмэ къафыдэплъыягъ, етIанэ 
ыгъэплIэжьрэм ишъэф ежьыри диушъэфыжьмэ ынэпсыцэхэр тыригъэтакъозэ, аужырэ лъэIур шъхьащытмэ къафиушъхьафыгъ:
- Уисабыйхэр, Бжьэмыт згъэнэтIупцIэнхэп. Ощ фэдэ 
лIы зафэу, шъыпкъэныгъэ зыхэлъэу сэ сшIэрэр макIэ. 
Тидунай зыхъожьи, иахърэт дунай фэзгъэзэжьыгъэ Бжьэмыт хэукъоныгъэ горэ ышIыгъэмэ къыфигъэгъунэу, 
иджэнэтыпчъэ зыфыIуахыщт быслъымэнмэ ащыщ ышIынэу 
Алахьым тежъугъэлъэIу,- къыфемыхьакIыщтыгъэ хьылъэр 
Шъэбэкъу ыплIэIу изыжьыгъэу, ыгуи нахь псынкIэ кIэхъукIызэ, ыIитIу дигъэчъэягъ.
Бжьэмыт ихьадэ быслъымэн гъэтIылъыкIэкIэ агъэтIылъыгъ. Адыгэхэр къашъхьэм къызтекIыжьхэм, Вишневецкэ 
Дмитрий, Богучаров Ивани, Чаркасскэ Михаили къэм 
къыкIэрынэжьхи, хэти ежь ыгу илъ динымкIэ фэлъаIоу 
заулэрэ щытыгъэх. Ахэри къызIокIыжьхэм, Чаркасскэ 
Михаил джыри псынкIэу тыригъэзэжьи, къыраIощтым 
пымылъэу, Бжьэмыт зыхалъхьэгъэ урыс чIыгум щыгупсэфынэу иадыгабзэкIэ Тхьэ фелъэIугъ.
Тыгъэм ригъэзыхыгъагъ Кутакъэ зычIэлъ сымэджэщым 
икъэлапчъэ Шъэбэкъу зыIохьэм. Щагум зэрэдаплъэу ыкъо 
дилъэгъуагъ, ерагъэу зиIэжэжьзэ, адыгэ шIыкIэкIэ еджагъ:
- А кIал, орба ар!..- пшъэм шIохэдзэгъэ хъэдэным 
зыIэ пхыгъэ илъ Кутакъэ иошIэ-дэмышIэ гушIо зэтырыригъэIажэу еупчIыгъ: - Сымакъэ къэпшIэжьыгъа, сикIал? Зэ, 
зэ, сигъусэхэм апашъхьэ ауан сыщымышI, тэ тигушIуагъо 
нахьи нахь гукъауи къыздэсхьыгъ...
- Сыда?! - ятэ ыпашъхьэ зыщизытIэгъэ Кутакъэ къызIуипхъотыгъ.- Нана?.. Ацумыкъуа?..
- Хьау, хьау, сикIал, талъэныкъокIэ гумэкIыгъо щыIэп. 
Бжьэмыт тхьамыкIэр непэрэ заом щычIэтынагъ... Моу 
зыкъысэусэий, тифэкъолI хые зэдэтэгъэгъай...- ятэрэ 
ыкъорэ ашъхьэхэр тэмэзэтелъхэу заулэрэ зыхэтхыукIхэм, 
Шъэбэкъу ыкъо еушъыигъ: - Хъугъэ, сикIал, зэIун, ащ 

--- Page 353 ---

хэпшIыхьажьын щыIэп, Бжьэмыт сыфэраз, сыкъигъэукIытэжьыгъэп. О сыдэу ухъура? УиуIагъэ уегъэгумэкIа?
- Сызэрэплъэгъу, тят,- Кутакъэ щхыпцIыгъэ.- СиуIагъи, Тхьэм ишыкуркIэ,- къащ къызфихьыжьынэу ежьэгъагъ шъхьакIэ, ятэ ыпашъхьэ къыщыригъэкIугъэп,- 
хъужьыгъэ. Пчыпыджыныр лым къыхэхьэгъагъ нахь, 
къупшъхьэр фыкъуагъэп.
- Армэ Iофэп...- Шъэбэкъу ыгу жьы дигъэкIэу хэхьапщыкIыгъ, ыкъо рилъэгъулIагъэмкIи зиIэжагъ.
- Неущрэ неущмыкIэрэ яз сычIатхыкIыжьынэу аIуагъ. 
Арышъ, зыдзэ тызэдыхэтыщт.
- Ар дэгъу, сикIал, дэгъу дэд. Вишневецкэ дзэпщыми 
ар къысиIуагъ. Тызэгъусэмэ, тынаIэ зэтедгъэтын. Ащ 
нэмыкI къэбар дэгъуи, ущыгъуазэмэ сшIэрэп, къыосIон. 
Ливон заом ыуж Вишневецкэм ишыудзэ тигъусэу тадэжькIэ дгъэзэжьынэу урыс пачъыхьэм къысиIуагъ, уидзэпщи 
къыушыхьатыжьыгъ. Къырым хъаным урысыдзэр къытимылъэгъулIэ хъущтэп. Зэ къытэубзэ, зэ ынэ къытфырегъэкIы. Типщы щыкIыгъэмэ анэ ахэр кIэсымыIуатэмэ, 
сызэгъэщтэп. Зыфаер жаныехэмкIэ къытэзыIолIэрэ 
Пщыапшъэкъуи тичIыгу пхырымыкIыжьынэу сшIыщт. ТэнкIэ 
орэкIуи, МыутIэ хы кIыбымкIэ нэгъоймэ афэрэкIу. Тэрэзба, 
сикIал?
- Тэрэзыр о нахь пшIэн, зиусхьан. Хэти зыкъызэрэпфишIэу зыфэпшIыжьыщт.
- Джар дэгъоу къэпIуагъ, ау сызщыгъуазэу къысшIоуушъэфырэм игугъу къыпфэсшIы сшIоигъу. Чыристан 
диным узэрихьэгъэ къэбарыр талъэныкъокIэ къызысыгъэр 
бэшIагъэ. УгукIэ пштагъэмэ, хэлъ щыIэп. Къащ къэпхьы 
пшIоигъомэ, сшIомыушъэф. Уигунахь сыхэмыгъахь. Узгоуцогъэ урыс пачъыхьэм ихэгъэгу дин зигъэлъапIэкIэ, ори 
дэгъэлъапI.- Шъэбэкъу Iупэщх-щхыпцIыкIэ къыухыжьыгъ: 
- Ащ фэдэ дин гупшысэхэр сшъхьэ илъыщтмэ, пшIэхэнэп 
сэри уауж сыкъихьанкIэ, ы-ы, сикIал?
- Аущтэу хъугъагъэмэ дэгъугъэ, тят,- Кутакъэ игуапэу къыпигъодзыжьыгъ: - ТадэжькIэ къэкIощт дзэм динлэжь 
дэгъухэри хэтых.
- Ары шъхьакIэ, уянэ сыд ыIощт, Ацумыкъо сыдэущтэу 
зыкъытфишIыщт? - Шъэбэкъу ишъыпкъи, исэмэркъэуи 
зэхэлъы.- Жаные быслъымэнхэм сыдэущтэу къагурыIощт?

--- Page 354 ---

- Егъэзыгъэ зыхэмылъым егъэзыгъэ Iоф ищыкIагъэп, 
тят, ау ащ къикIрэп Тыркумрэ Къырымрэ ядин IофкIэ тапэмыуцужьыныр,- теубытагъэ хэлъэу Александр-Кутакъэ 
игущыIэ къыухыжьыгъ.
"Мы сызхаплъэрэр заом къелыжьмэ, ушIокIыжьыщтэп..." - Шъэбэкъу зэриIожьызэ, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, 
етIанэ зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд гущыIэ мышIуа шъхьэм 
къизгъахьэрэр!.."

--- Page 355 ---

Ливон заом къикIыжьыщтыгъэ адыгэ-урыс шыу зэхэпхъагъэмэ алъабжъэ Мэскэу къыдадзэгъэ къодыягъ одыджын зэпэджэжь гумэкIымэ къалэм зыкъызыщапхъуатэм.
Августым ияблэнэрэ мэфагъ, 1560-рэ илъэсыгъ, щэджэгъонагъ.
- Одыджынмэ язэпэджэжь шIоп,- Вишневецкэм иш 
къызэтыригъэуцуагъ,- къалэм нэшхъэигъо къыдэтэджагъ.
- Сыдын шъуIуа?..- Шъэбэкъуи къэгумэкIыгъ.
- Къырым нэгъойхэр къытэкIухэмэ шIэ? - Богучаровыри 
къэгузэжъуагъ.
- Богучаров Иван, Сибок Александр, тапэ шъуишъ, 
къэбар къызэжъугъашI,- Вишневецкэ дзэпщым унашъо 
ышIыгъ, ардэдэм гъоум иджэмакъи къалъыIэсыгъ:
- Зэхэзыхрэр къэрэдаIу, зэхэзымыхыгъэм ешъуIожь. 
Зэрэ Урысыеу тэшъыгъо, Иван Васильевич урыс пачъыхьэшхом ишъхьагъусэ Анастасие Роман ыпхъур непэ дунаим 
ехыжьыгъ...
Богучаров Иван "Пачъыхьэр арымырмэ Iофэп" ыIозэ, 
ыбгъэ жьышхо къыдэугъ. Шъэбэкъуи джа дэдэр ыгу илъэу 
ыкъо фыреплъэкIыгъ. Кутакъи, Дударыкъуи, СултIани 
нэшхъэй нэгукIэ зэIуплъагъэх. Вишневецкэ дзэпщым къэбар гомыIур ыгу къеоми-къемыоми къыбгурымыIонэу, 
гуцэфэшъэф горэ хелъагъо фэдэу зэупчIыжьыгъ:
- Анастасие Роман ыпхъур сымэджагъэп... Сыд шъуIуа 
илIакIэр?..
Адыгэ-урыс зэхэдз ымышIэу, Шъэбэкъу шыумэ 
яджагъ:
- Шъуепсых, Тхьэм тежъугъэлъэIу.
Адыгэмэ анэIу къыблэмкIэ гъэзагъэу, зидунай зыхъожьыгъэ пачъыхьэ бзылъфыгъэм, ямыдинэгъуми, 

--- Page 356 ---

джагъом илIакIи, кIасэм илIакIи зэфэдэ, ынэшIу къыщифэнэу Тхьэм фелъэIугъэх, дыухьэ къыфахьыгъ. Ячыристан 
дин къызэриIоу, урысхэми дыухьэ фапчъымэ шъхьащэ 
фа шIызэ, къащ фызэбладзыгъ.
Шъыгъоным Мэскэу зэлъиштагъ. Щхы макъэ, орэд 
макъэ, ары пакIошъ, цIэцIэ макъэ къыдэIукIыжьрэп. ЕшъуапIэхэр, джэгупIэхэр, шыгъэчъапIэхэр, нэмыкI чэфыпIэхэр 
зэфэшIыгъэх. ШIуцIэкIэ фэпэгъэ цIыфэу урамымэ къатехьэхэрэр нахьыбэ мэхъух, шы гъэшIогъэ хьашI-къошIыхэр 
зыкIэшIэгъэ файтонхэр къэлъэгъожьыхэрэп. Зырызмэ 
уаIокIэми, яодыджынжъыемэ жъгъыу макъэхэр къапытэкъужьрэп. Сэдэкъэхэдзхэри лъэIожьхэрэп. Къэлэдэсмэ 
янахьыбэмэ Кремлэ лъэныкъомкIэ затэкъугъ шъхьакIэ, 
стрелец шыулъэс зэпыгъэIыгъэмэ агъакIохэрэп, фитныгъэ 
зиIэм фэшъхьаф благъэкIрэп. ГущыIэрэм нахьи гъырэр 
нахьыб.
Мафэр хэкIотагъэу Вишневецкэ дзэпщыр Шъэбэкъу 
зиусхьаным къыфэкIуагъ, итеплъэ-IуплъэкIэ къэбар хъатэ 
къызэримыхьыгъэри къыгурыIуагъ, къэIогъу римыгъафэу 
еупчIыгъ:
- УздэщыIагъэм сыд къыщызэхэпхыгъ?
- Пачъыхьэ гощэшхор ихьадэгъукIэ дунаим ехыжьыгъэп... ЗыгъэлIэн уц Iуадзагъэу аIо...
- Ы-ы! - къэбар гомыIум джыри нахь къэбар щынагъо 
къыгозгъэхъожьыгъэ дзэпщым ынэхэр къикIотэу Шъэбэкъу Iуплъагъ, етIанэ ицIэцIэ-мыдэ къызIуипхъотыгъ: - Ащ 
фэдэ мэхъэджагъэ зезыхьанэу хэгъэгум хэт ис?!
- Хэгъэгушхом урипачъыхьэмэ,- Вишневецкэм шъэф 
нэплъэгъукIэ унэр къызэпиплъыхьи, ымакъэ ыгъэшъхъымэ 
цыхьэшIэгъу зэришIырэр гуригъаIозэ, Шъэбэкъу къеIушъэшъагъ,- мэхъэджагъи зепхьащт, мэхъэджагъи къыуашIэжьыщт... Ар о уищыкIагъэп, зиусхьан... зэхэпхыгъэп...
Шъэбэкъурэ Вишневецкэмрэ агу щыхъэрэр нэкIэ 
зэра Iуа тэрэм фэдэу, къызэплъ-зэплъыжьых. "Мы лIы 
бэрэчэтышхом нэIуасэ сызыфэхъугъэм щегъэжьагъэу 
цыхьэшIэгъу сызфишIы шIоигъо зэпыт. Тизакъо хъумэ, 
къыфэмыIошъу горэ къысиIокIынэу регъажьэ, щегъэтыжьы. Мариенбург щыублагъэу Дерпт щыкIэкIыжьэу 

--- Page 357 ---

щитхыгъэ зэо мафэхэми джар ишIыкIагъ. Пачъыхьэм ыгу 
ебгъэ сIонти, ылъкIэ фэшъыпкъ, сынитIукIэ зэо утыгум 
исымылъэгъогъагъэмэ, хэт къысиIуагъэкIи сшIошъ хъуныеп. 
ПачъыхьэмкIэ къыригъажьэрэм пыдзагъэу ежь сызэригъэупчIы шIоигъомэ шIэ?.. Хьау, хьау, ащ фэдэ шъхьэ 
псынкIагъэмэ сахэхьанэу мыщ сыкъэкIуагъэп. Сэ есхьыжьэгъэ Iофхэр, сиджэгъогъумэ ягуаокIэ, къыздэрэхъухи, 
нэмыкI сыфаеп. Зэ, зэ, сыд гоо Iофа сызэрыгущыIэрэр? 
Адыгэ Iоф нахь зыуж ситыр, гоо Iофэп!.. Непэ зинэшхъэигъо урыс па чъыхьэр къызэрэтщыгугъыгъэм щыщэу зи 
къызтедгъэнагъэп. Адыгэ шыу пшIыкIуз мазэрэ ныкъорэм 
чIэтынагъ. Кутакъэ щегъэжьагъэу зы нэбгырэп, нэбгыритIоп, нэбгырэ пчъагъэ къыщауIагъ. Сэ Тхьэм сыкъиухъумагъ, сигъусэмэ анаIэ къыстетыгъ..." - Вишневецкэм 
ипскэуIу зыкъезгъэшIэжьыгъэ Шъэбэкъу ушъхьагъу лъыхъу 
хэмыхьажьэу къыIуагъ:
- Адэ джары, Вишневецкэ дзэпщ, шъори, тэри дунай 
хьылъ тызтетыр... зэкIэми тIулъыр тIуатхъы нахь, къытфэзыщэирэр макIэ...- етIанэ зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ 
еупчIыгъ: - Пачъыхьэм инэшхъэигъокIэ сыдэущтэу 
тызекIощт?
- Шъуиадыгэ хабзэ къызэриIоу упсэущт,- Вишневецкэр зажэщтыгъэ упчIэм иджэуап къыпигъохыжьыгъ.
- Хьэдагъэ зиIэм фэтхьаусыхэхэу хабзэшъ, тыфэтхьаусыхэщт, шъо шъуихабзэ къызэриIорэм елъытыгъэуи 
тыдэпсэущт. Джыдэд пIоми тыхьазыр.
- Непэ пэсаIо, зиусхьан. Пачъыхьэшхом къехъулIэгъэ 
тхьамыкIагъор шIошъхьакIоу, нэку-нэпс зэрымырэу хьадэм 
кIэрыс. Неущ тхьаусхакIо шъуфэсщэн. МэфищкIэ хьадэр 
агъэтIылъыщтышъ, ащ нэс дзэкIолIхэми, шыхэми загъэпсэфын, етIанэ шъуадэжь, жаные гъогум тытехьан.
- ТиIэшIэх шэсыкIэ сыдэущтэу пачъыхьэм къыгурыIон?
- Сэ къысфашIыгъэ унашъом сыдэхырэп, зиусхьан, 
къызэриIоу сэзекIо.
- Аущтэу оIомэ, дэгъу. Талъэныкъо щыхъухэри 
сшIэрэп, сагъапэ.
- Ары, ары, зиусхьан... Хьэдэ фэIо-фашIэмэ ауж 
Москва тызэрэдэмысыжьыщтыр тэркIэ нахьышIу...- Вишневецкэм къыIуи, къеупчIынкIэ щыгугъэу Шъэбэкъу Iуплъагъ, етIанэ нахь мэкъэ шъэфкIэ къыпигъэхъожьыгъ: 
- Ишъуз щэнаут зэрэIуадзагъэр пачъыхьэм ыгъэгъущтэп... 
ТхьамыкIагъор, хыий мыси зэдигъэкIощт...
- Кутакъэ икъэмылъэгъуакIэ сегъапэ...- зэхимыхыгъэ 
фэдэу зишIызэ, Шъэбэкъупщыр джыри Вишневецкэ дзэпщым игущыIэмэ ашъхьарыкIыгъ...

--- Page 358 ---

Илъэс щэкI зыныбжь урыс пачъыхьэшхом ишъуз загъэтIылъыгъэм мафэ тешIагъэу, къыкIэлъыкIогъэ мафэм 
Вишневецкэ дзэпщымрэ Шъэбэкъу жаныепщымрэ зипэщэ 
шыу шъищыр адыгэ гъогу чыжьэм техьагъ.
IV
МэзIапчъэм дэжь Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ 
ошIэ-дэмышIэу щызэIукIагъэх. "ЖэкIэ Iэзэ Iэпэ зандэ тэ 
къикIыжьра?" - Цохъопщыр гукIэ щхыпцIыгъэ. "ИмыIоф 
ыукIзэ, зионэкI пытхъыгъэр тэ ежьагъ джы?" - Тахъупщыри 
зыIуупIагъэм гукIэ кIэнакIэу, Iэ псыгъор феIэты:
- Гъогумафэ уежьапщи, зиусхьан.
- Тхьауегъэпсэу, ори мафэкIэ къэогъэзэжьапщи.
- Сэ чыжьэу сыщыIагъэп. Пщыапшъэкъо зиусхьаныр 
Къырым къикIыжьызэ садэжь къыдэхьэгъагъэти, згъэкIотэжьыгъэ.
- Пщыапшъэкъо зиусхьаныр уихьакIагъэмэ, сыд пае 
мэкъэнчъэ сыпшIыгъ? - "птхы уфагъэ къэзыузэнкIыщт 
закъоу щыIэр сэ сэшIэ" ыIомэ, ерагъэу ибайколмэ апашъхьэ зыщиIажэзэ, Цохъопщыр къегыигъ.
- Ар зэрэхъугъэр ошIа, зиусхьан, оркIэ сызаф, сыхый. 
Зытемытыр къэсымыIомэ, Алахьым сигъэкIонэп. Пщыапшъэкъо зиусхьаныр ошIэ-дэмышIэу къысфепсыхи, 
псынкIэ-хъункIаекIэ игъогу техьажьыгъ, къыплъызгъэкIонхэу игъо сифагъэп. КъыпкIэупчIагъ, шIуфэси къыуихыжьыгъ. ТызэIумыкIагъэмэ, уадэжь сыкъыдырекIокIын сыгу 
хэлъыгъ,- "къыкъыкъ-сыкъыкъ" ебгъаIоу лъэшэу утищыкIэгъагъ" ыгукIэ къыфидзи, Тахъупщым иджэуап кIыхьэ 
нэшIошIыгъэкIэ къыухыжьыгъ.
- ИшIуфэс шIукIэ зэрахьэу Алахьым щегъаI,- Цохъопщым зышIомыдэеу, ынэхэр къилыдыкIхэзэ, къырахыжьыгъэ шIуфэс нэпцIым ежь иери пигъохыжьыгъ.- Пщыапшъэкъо лIы гоузым сызэрэщымыгъупшэрэмкIэ тхьаегъэпсэу. Сыд етIанэ Къырым щыкъэбарэу ыIорэр? Сыд дунаим 
техъухьэрэр? Къэнэшъыкъо баджэм зэригъэпцIагъэр 
джыри къырым хъаным къыгурыIуагъэба? Сыд зажэрэр, 
ыIэ едзыхыгъэу зыфыщысыр? Урысыем къыфырихыщт 
къэбарыр ара зыпаплъэрэр?
- Олахьэ, зиусхьан, упчIабэ сапашъхьэ къибгъэуцуагъэм,- нэ цIыкIу уцIыргъугъэхэмкIэ Тахъупщыр щхыпцIыгъэ,- ащыщэу тара джэуап къызэстыжьыщтыр?
- ТэркIэ нахьышIущтым къеу!
- Ащ Iэнэ шыгъэ ищыкIагъ. Уздежьагъэм укъикIыжьмэ, 
тырыгущыIэн. Мышъэфмэ, та лъэныкъом зыбгъэзагъ?
- Сэ шъэф сиIэп, зиусхьан. ТызыIут мэзIапчъэр зэрэзэIухыгъэм фэдэу сэпсэу. Мыгъатхэ тызтегущыIэгъэгъэ 
Iофым ыуж сэфы. Онэтыгъу тхьамыкIэжъым зыкъишIэжьыгъ аIуагъэшъ, къехъулIэгъэ шъыпкъэр къыкIэрысхынкIэ сэгугъэ.
- Олахьэ, утэшIэжьы шъхьакIэ, зиусхьан, улIы пхъашэм, 
уиIуи, уишIи зэголъы, зиунагъо бэгъон! - Тахъупщым 
ищытхъупс фэмыIэжэжьэу Цохъопщым IуикIэзэ, фыхэкуукIыгъ:
- Ар джырмэ зыпшIагъэр, зиусхьан,- Цохъопщым 
зэхихыгъэр игуапэу Тахъупщым къесэмэркъэужьыгъ,- 
тизэныбджэгъуныгъэ хьаулые шъыпкъэу тазыфагу джы 
нэс дэлъыгъ, непэ щегъэжьагъэу зэкIэсэхьажьы.
- Хьау, хьау, сэ тIого-бзэго тIэкIу къызхэсэгъафэми, 
о пшIэнэу зыфапIорэр къыоспэсынэп, зэхэзыхыхэри 
сыдынэкIэ къыоплъыных.
- Дэгъу аущтэу оIомэ, сэ сигущыIи гъогу естырэп, 
уидэгъо тIэкIу зэрэумыушъэфыгъэр сигуапэ,- "зыбзэгу 
IэшIоу, зыгу шIоир сыд сэIо къызфысэубзэрэр" ыIозэ, 
Цохъопщыр щхыпцIыгъэ, етIанэ мэкъэ пхъашэкIэ джагъэ: 
- Байколхэр, тэсэмэркъэу, нэмыкIэу къызшIошъумыгъэшI!.. Адэ джары... СыздакIорэм IэнэкIэу сыкъызимыкIыжьыкIэ, зиусхьан, сыд пае тигухэлъ байколмэ ашIотыушъэфын, Шъэбэкъу тхьагъэпцIыжъым иIоф тIогъахэкIэ 
лъытэ!
"Чылэмэ афэмыдэм щыдышъхьэ къышIокIэ" зэраIоу, 
мы ачъэшъхьэко бжъэкъошхом инэшIошIыгъэ сыуджэгъугъэ, сыд ныбджэгъугъэ-шъэогъугъа дысиIэу ыIори, сыд 
Iоф тхьамыкIэгъо мыухыжьа тызэфэзыхьыгъэри?..- ыгурэ 
ышъхьэрэ зэбгъэжьэу Тахъупщыр кIэкуукIыгъ.- Зэ тапэ 
къинэгъэ КъэнэшъыкъомкIэ хъущтыр хъоу мы Iаер зыпыздзыжьыгъот... Зыщыгугъырэр сшIэрэп, ишъыпкъ. Пщышхуагъэр армэ, мо чъыг шъхьапэми жьыбгъэр ащэджэгу, 
къаубытышъурэп нахь. Къамылъфыгъэ шыкIэм уанэ 
фызэкIелъхьэ..." - Тахъупщым игухьагужъ чIэтIагъэ ыгу 
зытырегъэпщахэм, нэкIи гущыIэкIи еIэсэкIыжьыгъ:
- Алахьым жэ мафэ урегъэгущыIыкI, зиусхьан, зэрэ 
Жаныеу къыддегъэхъу, ау ар зыIуащэгъэ заом псэоу 
къыIумыкIыжьынкIэ енэгуягъо.
- Сыд зауа?..- зэхихыгъэр Цохъопщым къыгурыIуагъэп.
- Урысыдзэ гъусэу Ливон заом хэт. Къэбарыр 
Пщыапшъэкъо Къырым къырихыгъ.
- Ы-ы, мор зынэсыгъэр!..- лIыгъэкIэ фелъэгъуми-фемылъэгъуми къыбгурымыIонэу Цохъопщым къыжэдэзыгъ, 
ардэдэми зыкъишIэжьыгъ: - Ох, фэшъуашэр къехъулIагъ! 
Фаеу ащагъа хьауми егъэзыгъэкIэ Iуащагъа? Арымырми, 
а лIым ынэ зыгорэ кIэлъыгъ...
- ЩымыIэжь фэдэу Къэнэшъыкъом утегущыIэ, 
зиусхьан.
- СэркIэ Къэнэшъыкъор зыщымыIэжьыр бэшIагъэ! Ау 
зыуж сихьэгъэ Iофым ишъыпкъапIэ къычIэсымыгъэщэу 
сыуцущтэп. Уфаемэ, зиусхьан, къыздэшэс, Iофыр нахь 
псынкIэу зэкIэдгъэкIын.
- Сыд пIуагъа, зиусхьан? - "къыздэшэс" гущыIэр 
шIошъхьакIоу Тахъопщыр къэупчIагъэми, псынкIэу ежь 
зыфаемкIэ кIилъэшъужьыгъ: - Боу сигуапэу гъогогъу 
тызэфэхъуни нахьыпаIокIэ сшIагъэмэ, ау непэ ащ сыфэхьазырэп.
"УзфэдэмкIэ джыри зэ усыушэтын сIогъагъэ нахь, 
зыхамыIо-сипэIошхоу, лъэшэу усищыкIагъ,- шыу купитIур 
кIыбэгъу зэрэзэфэхъугъэм лъыпытэу Цохъопщым ыIуагъ, 
IущхыпцIыкIыгъ.- КъыпIуплъэрэм ыгу ипхэу, уихьэдэкъазыгъэ хэт ищыкIагъ? Егъэзыгъэ IофкIэ сызэрэосагъэ пэтзэ, 
сызыптеплъэкIэ, сыгу огъэжао. Узэрэбылым щымыIэу 
етIани пщышхуагъэм укIэнэцIы. Сэщ фэдэ пщы IэкIо-лъакIорэ теплъэ бэрэчэтрэ щытэу узэрэкIэнэцIырэр сшIоIофэп, 
пшъхьэ къызэрибгъэхьэрэ къодыер сэгъэшIагъо. Iушым 
къыIуагъэм гущыIэныкъо хэбгъахъомэ къафыкIэпIотыкIыжьызэ, узымышIэрэмэ зыгорэ дэдэу закъышIобгъэшIэу 
узэрэпсэури къыбдэтымышIэу къызщымыгъэхъу. ЖибгъукIэ угущыIэкIэ, къикIын щыIэп. Хэта джы жэ пчъагъэкIэ 
мыгущыIэу къытхэтыжьыр? Уапашъхьэ гущыIэ щэрыо 
къыщытIонкIэ тыщынэ тыхъугъ, ппхъотэнышъ, мыдэ 
шъуеплъ мыр дахэу, IупкIэу, гум хапкIэу къызэрэсIуагъэр 
пIозэ, тичэщ мычъые гупшысэ зыхэлъэу тэ тиер о уиеу 
тэбгъэштэжьыщт!.." - Цохъопщыр пшъыгъаеу зыгъапэщтыгъэм къыхэужьи, ыгу къэкIыжьыгъэр ыуж итмэ дысэу 
афызэриIокIыгъ:
- Мыдэ, байколхэр, мэзIапчъэм дэжь "тэсэмэркъэу" 
зэрэсIогъагъэр зэкIэсэхьажьы. ДэIошалэр шъугъуалэ 
зыфаIорэр шъыпкъэ, сIощтым къешэу, нэкIэ тызышхэу 
къытхаплъэщтыгъэ Тахъупщэу зитIого-бзэгугъэ къэзыушыхьатыжьыгъэр сэ къэсымыухъумэ мыхъунэу сыд 
бэлахьа къыстефагъэр!
Байколмэ къыдырагъэштэщт-къыдырамыгъэштэщтым 
Цохъопщыр пымылъыгъэми, ыкIыбкIэ щыхъурэм 
кIэдэIукIыгъ - щхыгъэри, хэкуукIыгъэри, щхыпцIыгъэри, 
зызыушъэфыгъэри инэрылъэгъу. Къыдэхъугъэр игуапэу 
игугъэ зыдэщыIэ гъогум хигъэкIрэр шIомакIэу шым елъэдэкъэуагъ. Заулэрэ чъагъэхэу Цохъопщыр байколмэ 
къафызэджэкIыгъ:
- Шъуащыщ горэ моу къызгорэуцу, орми хъущт, 
Шыблан.
ЫцIэ къыраIоным ежэщтыгъэ пIонэу Шыбланэ зыготмэ 
аголъэти, зиусхьаным гомыуцуапэу, онэныкъокIэ ыуж 
зыкъыригъанэзэ, исэмэгубгъу зишIыгъ. Пщыми шым икIо 
зыпкъ ригъэуцожьыгъ, байколым ишъхьэкIэфэ уцукIэ ыгу 
еIоу риIуагъ:
- Моу сионапэ щизэу къызгоуцу. Адэ джары хъурэр, 
Шыблан... Сегупшысэжьыгъэшъ, цIэ шIагъо уиI. Сэ сцIи, 
Тахъупщым елъытыгъэмэ, дэеп.
- Ары, зиусхьан, щэбзэ тIупщыгъэм фэд!
- Ы-ы, сыдэу шIоу къэпIуагъ! СишыIэхъогъу шыбз 
лъфэн заулэ хэтышъ, апэ къалъфырэ шыкIэр уе, сыгу 

--- Page 359 ---

къыдэпщэягъ. Ау етIани Тахъупщым фэдэу зыгу зыIэпызырэмэ сазэрэщымыщыр зыщышъумыгъэгъупш! - ыуж 
ит байколитIуми зэхаригъэхэу Цохъопщым къыIуи, Шыбланэ 
еIушъэшъэжьыгъ: - Адэ джары... тыздакIорэм икъикIыжьыкIэ елъытыгъэщт жаные пщышхом шъурибайколыщтмэ... ары, ары, къэпшIагъ, сэры нахь, хэтына... Олахьэ 
мэфэ шIагъо къытишIылIэжьыгъэм, модэ шъуплъэлъ, 
къушъхьэ шыгухэр зэрэфыжьыбзэхэм!..
"Цохъопщыр зысшIэрэм щегъэжьагъэу зыфэдэр 
къызэрэзгурымыIорэр ара сызфыщытхъурэр, сызфеубзэрэр? - ыгурэ ышъхьэрэ зэбгъэжьэу Шыбланэ байколыр 
зэгыижьыгъ.- Хьауми непэ ыгу блэ зэрэзэокIырэм ищынагъуа тшъхьащытыр? Тыпэуцужьын, зыздедгъэшIэжьын 
зытIорэм, джы зыкъызэрэсфишIырэм фэдэу, нэбгырэ 
зырызэу тызэкъуеуты - зыр къамылъфыгъэ шыкIэм щегъэгугъы, адырэм абасэ фещэи, нэмыкIым чIыгу тIэкIу 
фыпехы, ифедэ зыкIэрихыщтмэ кушъхьэ зэтешIыхьагъэкIэ 
афэкIо. Тахъупщым риIолIэрэ пстэури пшIошъ бгъэхъу 
хъущтэп. Тапашъхьэ щыфэгубжы, такIыбыкIэ къебзэихьэ. 
Адырэ шъхьэфэIушыжьми мыщ фэдэхэр ищыкIагъэхэшъ, 
щхыпцIызэ зещыIэ, зыкIэритIупщрэп. Шъэбэкъу пщышхор 
зэтырахы, ежьыр арэп, иIэнатI афэмыухрэр. Пщышхом 
ычIыпIэ иуцохэмэ, нахь Iуш хъущтхэмэ сшIэрэп, жаныемэ 
сыд афишIагъэми, анэ къыкIихьэрэп..."
- Сыд сэIо онэгум шъузфичъыяхьыгъэр! - лажьэ 
зимыIэ шым Цохъопщыр елъэдэкъаошъ, зырегъэпхъуатэ.
Зыми ихьакIэщ къыщыуцунэу Цохъопщыр фэягъэп, 
зыдакIощтыгъэ Къураш чылэм пэмычыжьэ къушъхьэ мэзым гъэмэфэ чэщ кIакор игъусэмэ щыраригъэхыгъ. КIакор 
зикIэлъын-техъон пщыр хэчъыефэкIэ Онэтыгъу зэрэIукIэщтым, риIощтым, къыриIожьыщтым нэс зэригъэфагъ. 
Пчэдыжьым къызэтэджыжьми, зетхьакIыфэ, псы стыркIэ 
агъэулэбыгъэ лы гъугъэр еуцэIуфэ, джа дэдэм егупшысагъ, шъхьэм къыфечъагъэм нэплъэгъу чъыIэкIэ зыригъэплъыхьагъ: "Мы чIыпIэр арми сшIэрэп, чылэм пэчыжьагъэп аIуагъ, Пэнэхэси ыпсэ къызыщыхаутыгъэр, Онэтыгъуи 
къызщаукI пэтыгъэр... Тэ таужи зыгорэ къырагъэхьагъэмэ? 
Тахъупщми уицыхьэ тебгъэлъы хъущтэп, уешIокIыгъэу 
зишIэкIэ, ышъхьэ къыпфимыхьан щыIэп... ТызызэIокIэм, 

--- Page 360 ---

жашIо сызкIехъулIэгъагъэри къаIо, Алахьыр сакъ, тызфэсакъыжьын..."
- Сионэш къэжъугъэхьазыр,- цIыф ыпшъэ имыфэгъэ 
Iоф зэшIуихынэу Цохъопщыр зыщыгугъыжьызэ, ыIэгушъо 
пщэритIу зэригъэутэкIи, къэтэджыгъ.- Шыблан, о чылэм 
укъыздэшэсы, шъо шъуитIо мыщ шъукъыхэнэ. ТыкъызщыкIожьрэр типIалъэ, ау пчыхьэшъхьапэм блэкIыщтэп.
Чылэ гъунэм зынэсхэм, Цохъопщым ибайкол фигъэпытагъ:
- КъыосымыIоми, ори ошIэ, Онэтыгъу лъащэ цыхьэ 
зыфэпшIын цIыфэп, шыхьат лые икIасэпышъ, тизакъоу 
тыкъызызэкIэрынэкIэ, унэм тисыми, щагум тыдэтыми, 
къысфэсакъ.
- Угу гъэрэхьаты, зиусхьан, Iэщэигъо исымыгъафэу 
ыпсэ пфыIусхын!
- Хьау, хьау, укIакIо тыкъэкIуагъэп. КIо, джаущтэу 
сэIо нахь, ар дэдэри ышIэнэп... Унэм исын шъуIуа? Узы 
кIэзыжьыр унэм имысэу тэ кIона! - Цохъопщым зигъэрэхьатыжьыгъ, ардэдэм бгъэкIэ къэлэпчъэшхом тегъэкIэгъэ Онэтыгъу ышъхьэ пчэгъуитIум азыфагу дилъэгъуагъ: - Ора, Онэтыгъу, зиунагъо бэгъон, къэсымышIэжьыгъэр?
- Сэры, Цохъопщыр, тызгъэбэгъон къэпхьыгъэмэ 
къепсых, къеблагъ,- къэлэпчъэ шIыхьагъэр Онэтыгъу 
Iуихынэу фежьагъ.
- Зэ, зэ, къыогоонба!..- Цохъопщыр къэгузэжъуагъ.- 
Байколым Iуихыщт ар.
- Ащ фэдизэу угу къыстемыгъэкIуад, сэ узи, бзаджи 
сыкъялыжьыгъ. Дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр, арымырми шъуалъэныкъокIэ сыкъыкъокIын симурадыгъ,- 
Онэтыгъу къэлапчъэр IуигъэкIотызэ, байколым риIуагъ: 
- Шыхэр къакъыр къогъум къуащэх.
- Тэ тыщысын хьакIэп, Онэтыгъу,- "сызэрэмыгугъагъэу дэгъоу къытпэгъокIы" ыIозэ, Цохъопщыр бысымым 
нэшIукIэ Iуплъагъ.
- Шъущымысыщтми, онэшхэр гъогум тетынхэр дахэп. 
Шъуеблагъ унэм.
- Хьау шъыу, мо чъыг жьаупIэр арми хъущт.
- Шъущымысыщтмэ, сыкъэдаIо,- нэбгыритIур язакъоу 
къызэрэзэкIэрынагъэм лъыпытэу бысымым къыIуагъ.

--- Page 361 ---

- Орырэ сэрырэ, Онэтыгъу, тызызэрэшIэрэр непэп, 
къиными, тхъагъоми зэдэдгощыгъэр макIэп,- Цохъопщым 
икIыхьапIэкIэ къыригъажьи, икIэкIыпIэкIэ къыухыжьыгъ,- 
къыуашIагъэр зызэхэсэхым, сыгу къеуагъ. Тэри уипыймэ 
афэгъэхьыгъэу тIэкIу-шъокIухэр къыднэсыгъэх... ЕтIан ар, 
етIан... Арышъ, сымэджаплъи сыкъыпфэкIуагъ, цыхьэшIэгъу тызэфэхъущтмэ, Iофи къыбдысиI.
- СыкъэдаIо.
- Аущтэу оIомэ, сэри зытет шъыпкъэр къыосIон, сэ 
жаныепщ заулэмэ сырялIыкIу.
- Пщы заулэу зыфапIорэмэ ацIэ къепIуагъэмэ дэгъугъэ.
- КъесIон. Сэры, Тахъупщыр, Мартэкъопщыр, Жэнэпщыр...
- КупышIу шъохъу,- къыдыряIэ лъэгъуным ылъапси 
къызиубытыгъэр тIэкIу шIагъэу Онэтыгъу къыIуагъ.
- Адэ тэхъу,- Цохъопщым къыраIокIыгъэр къыгурыIуа гъэп,- жаныепщмэ анахьыбэр пIоми хъущт. Джа къыднэсыгъэ къэбарым егъэгумэкIых. Гуцафэ зыфашIырэм 
къыуишIагъэр рапэсырэп.
- Хэт гуцафэ зыфэшъушIырэр?
- Ар тэ зэрэтшIэрэм фэдэу ори ошIэ,- Цохъопщым 
къыIуи, ибайкол цыхьэ фимышI фэдэу, зыдэщыт лъэныкъомкIэ плъагъэ, бысымым еIушъэшъагъ,- урыс нэгу 
хъугъэ Къэнэшъыкъо нэIуагъэр ары. Зыми ушIомылIыкIэу 
ыцIэ къызепIокIэ, мы дышъэ чысэр уие, егъашIэм пфэхъущт,- дышъэ чысэр ыгужъуакIэ къыдихи, ыпашъхьэ 
рилъхьагъ.- Жаныепщхэм ощ нахьрэ гугъапIэ яIэп, лIыгъэ 
къызхэгъаф.
Дышъэм еплъымэ, Цохъопщым Iуплъыхьажьызэ, 
Онэтыгъу заулэрэ щысыгъэу, кIэщхыкIыгъ:
- Шъо, жаныепщымэ, шъуфызэхэмыфырэм сэ сыда 
сыкъызэрэхахьэрэр?
- ЗыцIэ къесIонкIэ зэсымыпэсыжьырэ пщым тегуцэфэ 
къодыеп, Онэтыгъу, Къэнэшъыкъор ары, ежь зыдэщысым 
щысэу укIфаокIэ зыIэ къыптезыщэягъэр.
Онэтыгъу ыпашъхьэ ис пщы зэпэхъурае нэгушхом 
шъхьапырыплъызэ, щхыпцIыгъэ: "Сыдэу мыр цIыф тхьамыкIа? СэркIэ, сэ спкъы къикIыкIэ Жаные шхъухьэ ришIыхьэ 
шIоигъу. Дышъэ зыIэкIафэрэм пэпчъ, хэти щэрэщ, тхьамыкIагъо къызэрэфихьырэр сымышIэ фэдэу, дышъэ чысэр 
сапашъхьэ къырелъхьэ, Iэпэ пщэр пкIэнтIагъэхэмкIэ къысфегъэкIуатэ..."
- Ащыгъум, Цохъопщ, мэущтэу тэгъэшIы,- Онэтыгъу 
зэрэщымытыгъэу ицIыфыгъэ зыдишIэжьзэ, ыгу псынкIэ 
къэхъугъ, игукIэгъу къытекIуагъ.- УкIакIо къысфэхъунэу 
ежьэгъагъэм сэ ыцIэ къесIон, о дышъэр къэозгъэхьыгъэмэ 
афэпхьыжьын, мыр пыщэгъу зышIырэ пстэури зэрэнасыпынчъэри, пщы Iоф зэтехми сиIоф зэрэхэмылъри сфяпIожьын.
- Аущтэу оIомэ, зигугъу къэпшIыгъэ пстэури боу 
пфэзгъэцэкIэн,- ыIаблэхэр сысызэ, Цохъопщым дышъэр 
ицыябгъэ дигъэбылъхьажьыгъ,- уиукIэкIо мэхъаджэу 
уинасып зытекIуагъэм ыцIэ къеIу, сыолъэIу.
- Ащ ыцIэ шъэфэп - Пэнэхэс,- Онэтыгъу къыпиупкIыгъ.
Зэмыжэгъэ джэуапым Цохъопщым ынэхэр къыригъэбырылъыкIыгъэх, убзэ дагъэр атечъи, лъыр къателъэдагъ, ерагъэу зиIажэзэ, къыжэдэзыгъ:
- Пэнэхэс къэмэогъу къызэрэуихыгъэм тыщыгъуаз 
тэ...
- Сыд ащыгъум зыуж шъуитыр?
- Пэнэхэс ыкIыб дэтыгъэр?.. ЗыукIыжьыгъэр?..- Цохъопщым иIоф къызэримыкIыщтыр къызыгурэIом, ынэгу 
чъэкIызэ ыIэбжым шIуцIитIу ыкуашъо щызэкIидзи, тыригъэджэгухьэу ригъэжьагъ.
- Арэп, Цохъопщыр,- Онэтыгъу зэмыжэгъэ хьакIэм 
ыIэбжым кIыфыбзэмэ яплъымэ щхыпцIызэ, еупчIыгъ,- 
дэокIо-зэуакIо садэжь укъэкIуагъа, хьауми уитэджыжьыгъо зэрэблэкIырэр пщыгъупшэжьыгъа?
- Онэтыгъу, сыкъэоушъхьакIу.
- Сэри шъхьакIуи, къэрари сиI, сымышIэрэм шыхьаткIэ сытеуцорэп, сиIоф зыхэмылъмэ ахаслъхьэрэп. Шъэбэкъу 
пщышхом шъугу ебгъэмэ, шъо шъуизэхэфыжьын. Сэ 
нибжьи Iоф дысиIагъэп, къыздыриIагъэп,- теубытагъэ 
хэлъэу мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Онэтыгъу къыIуагъ,- сищагу 
нэгушIоу укъызэрэдэхьагъэм фэдэу джыдэдэм удэкIыжьыщт, сэри къызхэзгъэщыщтэп, ори уибайкол имыщыкIагъэр зэхемыгъэх, хьэкIэ дэкIуатэкIи сыкъыбдежьэщтэп.

--- Page 362 ---

- СыкъызфэкIогъэ Iофыр хэщ-ощ мыхъунэу гущыIэ 
къысэт,- Цохъопщыр Онэтыгъу къелъэIугъ.
- Iэзэгъу пфэхъущтмэ, къыосэты.
ХьакIэхэр зэрэригъэблэгъагъэм фэдэу Онэтыгъу къэлапчъэр афыIуихи, щагум дигъэкIыжьыгъэх, гъогумафи 
акIэлъиIожьыгъ.
ШыуитIур мэз пырыпыцум зынэсыжьым, Шыбланэ 
къыIуагъ:
- Онэтыгъу апэрэу сэлъэгъушъ, зиусхьан, раIуалIэрэр 
итеплъ, тыгъурыгъу нэгу иI...
- Тыгъужъым ышхи, ымышхи зэрэтыралъхьэрэм фэд 
а тхьамыкIэжъыр. ЦIыфышIу тхьамыкI аIоу зэхэпхыгъэмэ, 
джащ фэд...- Цохъопщыр ыгу къижъэжъыкI теIункIэмэ 
"сызхэхьажьыщт пщы купмэ сыд къэбар афэсхьыжьыщт, 
зыгорэ къафэугупшысыгъэн фае" ыIозэ, шым филъэдэкъыкIыгъ.
Шыблэнэ байколри гукIэ кIэщхыпцIыкIызэ, пщым ыуж 
илъэдэжьыгъ.
V
Нэтыхъое, жаные, бжъэдыгъу, абдзэхэ чIыгу гъунапкъэхэр зыщызэуалIэхэрэ чIыпIэм фэкъолI хасэ Къэлэкъутэ 
щызэхищагъ. ЗыфиIопщыгъэгъэ абдзахэхэми, еджэркъуаехэми, мэхъошхэми, хьатикъуаехэми, бэслъыныехэми 
ялIыкIо-плъакIохэр къагъэкIуагъэх. Къэлэкъутэ зыми 
римыгъашIэу гукIи, нэкIи зыпаплъэщтыгъэ бэхъсан, тэрч 
лъэныкъом илIыкIохэр джыри щыIагъэхэп. ФэкъолI хасэм 
фыряIэщт еплъыкIэмкIэ хьакIуцухэр зызэхэгущыIэжьхэм, 
"тэ тикъушъхьэхэр типытапIэх" аIуи, яIоф къахамылъхьанэу 
рахъухьагъ, "адыгэмэ ащ фэдизэу тиIоф ахэлъэп, икъунба 
тыбзэкIи, тихэгъэгукIи тазэрэхэкIуадэрэр, ау ащ пае къэдгъэнэщтэп гъунэгъуныгъэ зэдытиIэныр" зыфэпIощт 
гупшысэр зыдаIыгъэу абэдзэ лIышъхьэхэр зэрэгъэгубжыжьхэмэ зэушъыижьхэзэ, зэхэкIыжьыгъэх.
ХьакIуцухэмрэ абадзэхэмрэ ашIыгъэ унашъом Къэлэкъутэ щыгъозагъ, апэрэмэ ыгуи ябгъэщтыгъэп, 
зэриIожьыщтыгъ: "Абадзэмэ аIорэм шъыпкъэ хэлъ, 
тиIуплъэ-теплъэкIэ тызахьщыр шъхьакIэ, зы бзэ пIумылъэу, 
зы лъэпкъ ухъуна. Абадзэхэмрэ абхъазхэмрэ зы чъыгыпкъыхэшъ, ежьхэр къызэхэрэнэжьых. Шъыпкъэ, зэгорэм 
тызэлъэпкъэгъугъэу тинахьыжъмэ къаIотэжьы. Убыххэмрэ 
тэрырэ тыбзэкIэ тIэкIу тызэтекIми, тыгъуасэ щегъэжьагъэу 
яфэкъолIхэр къытхэтых, тIорэр къыддаIо, тшIэрэр къыддашIэ. ХьакIуцухэр? Якъушъхьэ къогъумэ ахэр акъогушхукIых. Тэ къушъхьэ тиIэба? Бэслъыныемэ, убыхмэ яехэр 
нахь цIыкIуха?.. Бэхъсан-тэрч фэкъолIхэр къызэрэмыкIуагъэхэр, тыкъагъэпцIэгъэна?.."
- Сыд тызыпэтыр, хасэр зыкIырамыгъажьэрэр? - 
Онэтыгъу иш фэгумэкIызэ, шэсыгъо зыфэхъугъэ Щэрыхъу 
еупчIыгъ.- Тыгъэр къыдэкIуае, мафэр жъоркъ хъущт.
- Тыгъэр къызэгуаорэмэ, къэгущыIэщтмэ уащыщэп, 
умэхъош лIыкIо-плъакIу, сыд ащ узкIигъэгумэкIырэр? - 
Щэрыхъу фэкъолIым къыпигъодзыжьыгъ.
- Мэхъошхэр жъугъэдаIохэу фэкъолI хасэм тыхэлэжьэнэу Iизын тиIагъэмэ, Щэрыхъу, тэри зыгорэ ахэтIон 
тлъэкIыни...- зыгъэ хэсэ утыгум зэрэрахыгъагъэр Онэтыгъу ыгу къэкIыжьи, Къэлэкъутэ зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
гуебгъэ фыримыIэу плъагъэ.- Къэлэкъутэ зыгорэ фызэпымыгъафэ фэдэу къысщэхъу. Сэ сыIофа, Щэрыхъу, шы 
тхьамыкIэхэр ары нахь, алъ къыригъэжъукIыщт. Тэ сыда 
тыгъэр къытэгуаокIи, къытэмыгуаокIи? Мыхэр онэ зэтешIыхьагъэхэшъ, фабэм лые къарихыщт,- Онэтыгъу кIэгубжыкIыгъ.
- Тэрэз, Онэтыгъу, ау тэ тлъи, хьайуанмэ алъи зэрагъэхьрэ щыIэп.
- Ащ нахь шъыпкъэ къэпIожьынэп, Щэрыхъу,- Онэтыгъу игуапэу ичылэгъу Iуплъагъ.- Мы силъэкъоф сызэрэгурыIоу цIыф сыкъызэхишIыкIыгъэу къэсшIэжьрэп. Тыркум 
сыкъызекIыжьым, ар къызысэгъотыжьым, пырхъэмэ-кIэщыщыкIызэ къызэрэсэгъылIэгъагъэр озгъэлъэгъугъагъот. 
ТынатIэхэр зэтетлъхьи, хымэ чIыгум щыслъэгъугъэ къиныр 
зэрэфэсIотэгъагъэр, умыгъ, щыгъэт ыIозэ, къызэрэсэушъыищтыгъэр къэсэмыгъэIотэжь, сфэщэчыжьыщтэп... 
МыкI кIуагъэм къызысаохэм, цIыфым фэдэу сшъхьарытыгъ, щыщызэ зыкъысигъэшIэжьи, сыкъихьыжьыгъагъ... 
Уиш къытащ аIошъ, етIани къысфэкIох... Зэрэдунаеу 
къысатынкIи, олахьэ ясымыщэн!..
- Арыщтын зымафэ Цохъопщыр уадэжь къызфэкIогъагъэр?

--- Page 363 ---

- Адэ! - Онэтыгъу шъыпкъэм тегущыIыкIыгъ.- СыригъэнэцIын шIошIи, а Iэ пкIэнтIэгъэжъым, мыр имыкъумэ, 
къыфэпшIырэ уасэм сыкъыщыуцущтэп ыIозэ, дышъэ чысэр 
сапашъхьэ къырилъхьи, шыонэзэтелъи къыгуилъхьажьыгъагъ.
- Сыд адэ, бетэмал!..- Щэрыхъу хэкуукIыгъ.
- СыдынэкIэ укъысэплъыра? - Онэтыгъу къыфадзыгъэр шъхьакIо щыхъугъ.- ГукIэгъуи, укIыти симыIэкIэ 
огугъа? Хьадэгъум фэшъхьаф сэ мыр сIызыхын дунаим 
тетэп. Арба, спсэ закъу? - Онэтыгъу шым ыпшъэ Iэ щифагъ, IаплI рищэкIыгъ, иупкIэ пэIо фыжь шышъхьэм тыригъэтIысхьагъ, тIэкIурэ щигъэгъи къызшъхьарехыжьым, 
епэмыгъ, шымэр игуапэу паIор зыщилъэжьзэ, илъэкъоф 
едэхэшIагъ: - УмыгумэкI, фабэ къызэрэхъоу къыпщыслъэщт.
Гъэмэфэ тыгъэр пчэдыжьыпэм шъхьащыкIот къэсми, 
фэбэпскIэ дунаим зыкъызэкIешIатэ. ХьэцIэ-пIацIэхэр нахь 
хэцэкъыкIхэу къызыригъажьэкIэ, шымэ ашъхьэхэр агъэсысых, зэбэдзэожьых, япырхъ макъи зыкъеIэты. Хасэм 
зыкIырагъэукIыхьэрэм щымыгъозэ фэкъолIхэм ягумэкI 
къыхэхъо.
- Икъун, Къэлэкъут, къэбэртэе чыжьэхэм тызэряжагъэр,- Даур къыIуагъ.
- Сэри ары сIорэр,- Хьатаий ныбджэгъу нахьыжъым 
дыригъэштагъ,- хъугъэба бэслъыныехэр къытхэтхэмэ. 
Тызэжэрэ фэкъолIхэр Темрыкъорэ Пщыапшъэкъорэ азыфагу къыдэмыкIышъухэкIэ енэгуягъо. ЕтIани а пщитIум 
ашIолIыкIхэрэм япцIылъэ Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ 
яджыбэчIэ нэпцIмэ афэдэх.
- Ащ фэдэ, сшынахьыкI, ахэмэ яоIуалIэмэ, сшIошъ 
мэхъу Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ яджыбэчIэ нэпцIыхэр 
зэрэкуур, ау ахэми, нэмыкIыпщыхэми фэкъолI дэIокIо 
зырызхэр къызэрэтхэтхэр зыщышъумыгъэгъупш. Ахэмэ 
язакъоп, бжъэдыгъупщхэми, хьатикъоепщхэми, еджэркъоепщхэми якъэбарыхьхэр къагъэкIуагъэх,- Къэлэ къутэ 
къэбэртаемэ апаплъэзэ, уахътэм зырегъэукIыхьэ.- Зибэ 
щышIагъэм имакIи щышIэжьын, джыри тIэкIу тяжэжьынышъ, хасэр къызэIутхын. Онэтыгъумэ сшIэрэп мо щытыр? 
- Къэлэкъутэ бэшIагъэми лIыр зилъэгъущтыгъэр, джы 

--- Page 364 ---

инэплъэгъу къыпэшIофагъэ фэдэу зыхэтмэ къащигъэхъугъ.- ШIуфежьэжь есIонышъ, къэзгъэзэжьыщт. Сыд 
фэдиз раIолIагъэми тефэ, ау шъыпкъэIо-шъыпкъашIэу 
къычIэкIыжьыгъ, арынкIи мэхъу фамыгъэгъугъэр...
- ШIуфежьэжь, Онэтыгъу,- хэлъэщыкIызэ къыпэгъокIыгъэ лIы пшъэго нэгушIом ыIапэ фищэигъ,- уимыхэбзагъэу баIорэ зыбгъэсымэджагъ. Тхьэм ыIомэ, сыдэу 
ущыт?
- Тхьауегъэпсэу, Къэлэкъут, икIэрыкIэу сыкъэхъужьыгъэм фэд. О укъэмыкIошъугъэми, сымэджаплъэ къызэрэсфэбгъэкIуагъэхэр сигуапэ хъугъэ, уиIэзэгъу уци, 
уигъо мыли яшIуагъэ къысэкIыгъ. КъысфэпшIагъэм фэдишъэ 
Алахьым шIукIэ къыпфысегъэшIэжь.
- ШIушIэр сизакъоу сиеп, Онэтыгъу, мо фэкъолI 
пащэхэми яIахь хэлъ,- Къэлэкъутэ Iэ зыдишIыгъэ купымкIэ 
Онэтыгъу ыгъэплъагъ, инэIосэ лIыми шIуфэс рихыгъ: - 
ШIуфэсапщи, Щэрыхъу, псауныгъэр сыдэу хъурэ?
- Псауныгъэми уезэгъыщт, Къэлэкъут. ЛIыкIо-плъакIо 
мэхъошмэ тыкъагъэкIуагъ шъхьакIэ, тыгукIи, тпсэкIи тыкъыбгот. Епхьыжьэгъэ IофымкIэ укъызэкIэмыкIу. ГъэрекIо 
елъытыгъэмэ, мыгъатхэ талъэныкъокIэ къыщыбгоуцорэр 
нахьыбэ хъугъэ. Тигъунэгъу абдзахэхэри къэущых. Еджэркъуаехэр арымэ, япщыхэм чатэхэр афыкIалъыкIых.
- Зэ, зэ, Щэрыхъу, пщыхэмкIэ къапIорэр...- Къэлэкъутэ игущыIэ ныкъокъаIоу бырсыр макъэм ышъхьэ ригъэпхъотагъ.
- Муары, шыу купитIу зэкIэмыхьэ-зэужэу къэзэрэфы!
- Къэбэртэе фэкъолIхэр армэ, сыхэукъуагъэп,- Къэлэкъутэ къэчэфыжьыгъэу Хьатае зыфигъэзагъ: - Шыу 
куп зэгъэгъуси, апэгъокI.
Хэсэ мыублэм Хьатае къыIуищэгъэ шыу шъэныкъо 
зырызыр къэбэртае фэкъолI куп зэфэшъхьафхэу къычIэкIыгъ. Куп пэпчъ пщы ыпэ ит, шышъхьэ кIэмыхьэкIэ байколхэр агот. Апэ къэзыIощтыр язэрэмыгъашIэу, Пщыапшъэкъо ышнахьыкIэ Тепшъэныкъорэ Темрыкъо ыкъо 
Бэлгъайрыкъорэ шIуфэсыр къызэдахыгъ.
- Тыкъызрагъэблэгъагъэ хасэм пщыхэр ахэтха? - Къэлэкъутэ къыримыдзашъоу шъхьапырыплъызэ, Тепшъэныкъо къэупчIагъ.

--- Page 365 ---

- Узэрагъэблэгъагъэр, хьакIэ, адыгэмэ яфэкъолI хас, 
ау пщи, лIэкъолъэши къытхэт. Мыр бэслъыные Джамбэчыпщым ыкъо нахьыжъ, къызготыр Дзэгъащт, ЛIымэфэ 
тхьамэтэ мафэм ыкъу, Бжъэдыгъуи, Нэтыхъуаий, Жаныий 
пщыхэр къарыкIыгъэх...
- Сэри зыцIэ къепIуагъэмэ сахэлъыт, Къэлэкъут,- 
байкол куп игъусэу къыIухьэгъэ Ацумыкъуи шым 
къепсыхыгъ, шIуфэс арихыгъ. Бэлгъайрыкъо IаплI рищэкIыгъ, зигугъу ашIэу зэхихыщтыгъэ Тепшъэныкъо ыIапэ 
ыубытыгъ, къыздикIыгъэ къэбэртэе лъэныкъом щыкъэбархэмкIэ яупчIыгъ.
- Тыдэрэ лъэныкъомкIи, зиусхьан, адыгэхэм езэрэмыгъэхьым тыщыхэт. Ау мо тауж къилъэдэгъэ зиусхьаным 
ятэу,- фыремыплъэкIэу Бэлгъайрыкъо шъхьэ фишIыгъ,- 
непэкIэ Къэбэртае щыпщышхо Темрыкъо елъытыгъэмэ, 
Бэхъсан къэбэртэешхокIэ тятэ Къайтыкъо сыдигъуи зэрэпщышхуагъэу къэнэжьы. Куцэр теуцогъу-теуцогъу, тэ, 
зэшхэм, тинахьыжъ Пщыапшъэкъо ичэзыу къызынэсыкIэ, 
зэрэ Къэбэртаеу Iадэб-зэгурыIожь илъыщтми имылъыщтми шъуинэрылъэгъущт. Джащыгъум талъэныкъокIэ 
шъуедгъэблэгъэщт.
"ШъуиIофхэр къимыкIмэ, ащ нахь шъуIощтба...- Бэлгъайрыкъо гукIэ ыIомэ щхыпцIызэ, ятэ ТемрыкъопщымкIэ 
къыфадзыгъэм епэбжъэожьыныр зэрипэсыжьыгъэп.- 
Къэбэртэе пщышхуагъэр къышъонэсыжьыфэ боу псыбэ 
Бэхъсан дэчъын..."
- Тхьауегъэпсэу, хьакIэ,- Къэлэкъутэ зищыIэзэ, къыIуагъ,- емыкIу къысфэмышI, укъызхэхьагъэр фэкъолI хас, 
пщы зэпыщыт Iофхэр зыщызэхафырэ чIыпIэп. ТалъэныкъокIи, тыдэрэ адыгэ лъэныкъокIи пщы-фэкъолI Iофхэр 
къыщымытэджхэу щытэп. Тэ непэ адыгэ хэгъэгу щымыIэм 
тытегущыIэнэу тызэрэугъоинышъ, къытхэт, къытхэгущыI, 
удгъэхьакIэн, утлъытэн.
- Хьау, хьау, аущтэу оIомэ, фэкъолI,- цIэ къемыIокIэ 
Тепшъэныкъо кIилъэшъужьыгъ,- пщыхэмкIэ тыкъэшъумыушъхьакIущтмэ, сыкъышъухэдэIон, ищыкIагъэмэ, сиIуи 
къышъухэслъхьан. Ау Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ зэрэшъухэсымылъагъорэр сыгу къео.
- Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ, хьакIэ,- пщым игъэпсыкIэ ыгу темыфэу Псэмыт къыпигъодзыжьыгъ,- фэкъолI хасэхэр уцогъу ашIырэп. Плъэгъу пшIоигъомэ, 
уаIудгъэкIэн.
- Мыщ нэс сыкъызышэсыгъэкIэ, саIумыкIэу згъэзэжьынэп...- зэпыугъэ тIэкIу тыригъашIи, чIэгъчIэлъ 
гущыIэкIэ къыухыжьыгъ: - Шъэбэкъу жаные пщышхор 
зыфэкIогъэ урысмэ къамыгъэнэгъагъэмэ, ащи сыфепсыхыни.
- Фит сыкъэшъушIымэ,- хьакIэм къыIорэмэ Къэлэкъутэ апымылъыжьэу фэкъолI пащэмэ зафигъэзагъ,- хасэр къызэIусхын, тызтегущыIэщт Iофыгъор къызэфэсыгъэмэ апашъхьэ къислъхьан.
Къэлэкъутэ пхъэ зэхэIулIэгъэ хэIэтыкIыгъэм дэкIоягъ, 
зэрэиным нахь ин кIэхъукIэу шъубыяур къыригъэкIзэ, 
ыIэшхо зеIэтым, цIыфмэ ахэгощэгъэ гъоумэ хасэр агъэсамбыри, фэкъолI пащэм къыIорэр къыкIаIотыкIыжьэу 
аублагъ:
- Зэрэ Адыгэ шъолъыр ифэкъолIмэ ацIэкIэ хасэм 
хэтхэм, лIыкIо-плъакIохэм, ежь-ежьырэу ашъхьэкIэ къэкIуагъэхэм - зэкIэ адыгэ Iофым ыгъэгумэкIхэрэм тиджэпсалъэ 
къышъуфэтэгъазэ. Илъэс пчъагъэм фэкъолI купышIоу 
тызэгъус, адыгэ гупшысэм тызэрищэлIагъ, ар тикъабыл 
хъугъэ. ТызэгурымыIоуи, тызэфэгубжэуи, тызэхэкIыжьэуи 
къыхэкIыгъ. Джыдэдэми зыкIыныгъэ тхэлъ сIомэ, шъузгъэпцIэн. Ау тиадыгэ лъэпкъ зэтеутыгъэ, изэпео-зэпыщыт, 
изэмыдэIужь, ихэгъэгунчъагъэ тызегупшысэкIэ, тызэкъуе щэ, тиакъыли зынэсыщти, зынэмысыщти гу алъытегъатэ. 
Загъорэ тызэрегъэупчIыжьы: сыда къырым хъаныр къызыкIыттеорэр, тызыкIызэрипхъорэр? Къумыкъу шэмхъалыр сыд къызыкIытэкIурэр? Нэгъоймэ сыд бэслъыныехэр 
зыкIыщамыгъаIэрэр? Ахэр адыгэ IэкIыб Iофыгъох. Ащ 
ыпэкIэ ти Адыгэ шъолъыр зэ тижъугъэплъэжь. Шъуегупшысэнэу Адыгэ шъолъыр сэIо нахь, Адыгэ хэгъэгу 
сIорэп. Хэгъэгу щымыIэм сыда къихъухьэрэр? Лъэпкъ 
пчъэгъэ зэтеутыгъэкIэ, чылэгъо-чылагъоу, хэти ежь шIоигъор ышIэу тэпсэу. Фаем, лъэкI зиIэм гъогур зэпырегъэIыкIы, фэмылэжьыщт чIыгум бгъэкIэ тегъуалъхьэшъ, 
уцыжъым зэлъырегъэкIу, ылэжьын имыIэу адырэр къегъанэ. ШышIоIу бжъэкъуабэхэр тичэу Iупэмэ аIутэгъэуцох, 
хьэкIапIэ тызэфэкIо, адыгагъи, цIыфыгъи зэтэхы, тызызэхэкIыжьыкIэ, такIыбхэр зэфэтэгъазэ...

--- Page 366 ---

- Сыда сэIо мыщ къыIохэрэр? - нэтыхъое лIэкъолъэш 
горэм ышъхьэ дыригъэзэкIыгъ.
- ЗырегъэукIыхьэ умыIощтмэ, зыгорэ къытиIо шIоигъу... Зэ тежъугъэдэIу! - къызэрэгъэбырсырхэу фежьагъэ фэкъолIмэ нэмыкI гори апебжъэожьыгъ.
- Бгъэщырэ кIапсэр кIыхьащэ! - Цохъопщым къыгъэкIогъэ фэкъолIым Къэлэкъутэ фидзыгъ.
- Зэ шъубыяу! - фэкъолI жэмIанымэ Псэмыт афэгубжыгъ.
- Ахэмэ, Псэмыт, шъоу ябгъэшхыгъэми,- зэхихыгъэр 
къыримыдзэу, Къэлэкъутэ джэуап къытыжьыгъ,- къытIупцIэлыгъ аIощт нахь, пфэгъэрэзэщтхэп. Ахэр зицIыфхэр 
гъэнэфагъэ. Унэгъо-чылэгъо Iофмэ ташъхьащыкIмэ, 
тилъэпкъ зэфыщытыкIэхэр зэкIэми анахь тхьамыкIэгъожь! 
- Къэлэкъутэ ымакъэ джы пкъые къэхъугъ, зиIэтыгъ.- 
Адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIу тэхъушъ, тызэтеплъэжьын 
тлъэкIырэп, анахьыбэр, анахь макIэр, анахь бзэ дахэр 
зыIулъыр тэзэрэмыгъашIэу зым ыIорэр адырэм реутыжьы, 
IупшIэ зэфэтэшIыжьы, чIыгур зэтетэхы, тызэзэожьы. 
Мэхъошхэмрэ еджэркъуаехэмрэ зэрэшхых, абдзахэхэмрэ 
бжъэдыгъухэмрэ зэрэукIых, бэслъыныехэмрэ къэбэртаехэмрэ зэфычIэплъых, жаныемэ зытефи зытемыфи пщыгъор зэтырахы, бэхъсан-тэрч къэбэртаехэр зэрэлIых.
"Тэри къыднэсыгъ мыр...- Тепшъэныкъо ышъхьэ 
псыгъо къыпхъотагъ.- Мы фэкъолIым пщы, хьакIэ, адыгагъ 
зыфаIорэр щыгъупшэжьыгъэкIэ енэгуягъо. Тыщыт ыIорэп, 
пщыхэми, оркъхэми, лIэкъолъэшхэми ашIолIыкIырэп. 
Зыгорэм хъунэп къызэримыIорэр хьалэмэт, "шъубыяукIэ" 
анэ къызэфырагъэкIи, ашъхьэхэр ралъэшъожьыгъ. Делэп 
мы Къэлэкъут зыфаIорэр. Апэ гъогу, чIыгу бзыгъ, шышIоIу 
ыIуи къызырегъажьэм, сыгу текIодэгъагъ шъхьакIэ, игулъы тэ бэмэ анэсы. Шъыпкъэ, пщы зэгурыIо Къэбэртае илъэп, 
фэкъолIхэри тэ къыткIырыплъыхэзэ, зэтеутыгъэ хъугъэх, 
шъхьафит-фэшIыгъэ щыIакIэм фэлIэх, зешъупхъох яIуи, 
зикуахъорэ зичатэрэ къэзымыпхъотэщтыр зырыз... УкъысэупчIыжьыгъэмэ, жэмыIан, пщыгъошхо зэтехым игугъу 
къэозгъэшIыщтыгъэп, ар пщы Iоф нахь, фэкъолI Iофэп... 
IанэтIэ гощым ханы шIошIи, мо къыскIэлъагъэчъагъэм 
къыфадзыгъэр сыдэу щыхъугъа? - Бэлгъайрыкъо зыдэщыт 

--- Page 367 ---

лъэныкъомкIэ реплъэкIыгъ.- Ары, тэ тызгъапэрэмэ мор 
агъэпэн!"
- Нэтыхъуаехэр? ХьакIуцухэр? - тIэкIу тешIэ къэсми 
Къэлэкъутэ ымакъэ нахь чан кIэхъукIы.- Ахэми, зыхаушъхьафыкIы, язакъоу псэухэмэ, тхъэжьынхэу къащэхъу. 
Тэри, жаныехэм, зыщэ-зыплIэ тызэтеутыгъ: Къырым 
плъэхэрэр, Урысыем щыгугъухэрэр, Тыркуем зыIу фэгъэзагъэхэр, тэ къытфэдэхэу зэкIэ адыгэхэм тызэгурыIонхэм 
фэгумэкIхэрэр. НэмыкI чIыпIэмэ ащыпсэурэ адыгэхэри тэ 
ттекIхэрэп. ТфэлъэкIми, тфэмылъэкIми, Адыгэ шъолъырыр 
зэрэзэпкъырыттхъыщтым тешэ, чIыпIэ къин тызифэкIэ, 
тыздэмыкIорэ, тызэмылъэIурэ, зызфэтымыгъэцIыкIурэ 
хъани, султIани, шэмхъали, пачъыхьи къэдгъанэрэп.
- Шъыпкъэ, Къэлэкъут, шъыпкъэ! - фэкъолI зэхэтмэ 
зыгорэ къахэкуукIыгъ.
- Зиунагъо зыфызэмыгъэзэфэжьхэрэ типщымэ яIофхэр зэрагъафэх,- фэкъолI мэкъэ псыгъо горэм къахидзэгъэ кIэнэкIалъэу гъоумэ къыкIаIотыкIыжьыщтыгъэм 
хасэр зэлъигъэщхыгъ.
Къэлэкъутэ ыIэ къыIэти, хасэр зэрэхьатыжьым, фэкъолIым риIуагъ:
- Сыфитыгъэмэ, сикъош, ащ фэдэ гущыIэ дыдж 
къэозгъэIощтыгъэп. Ар о уикъэрар къызэриубыт. Тэ непэ 
типщмэ татегущыIэнэу тыкъызэрэугъоигъэп, ау типщымэ 
анахь мымакIэу фэкъолIхэри мэпсэух, мэтыгъох, мэзаох, 
бахъсымэм, шъоупсым ашъхьэ зэрырагъэфэкIы. ХыIушъо 
бэдзэрмэ ащыхъурэм шъуеплъ. Хьайуаным фэдэу цIыфыр 
щащэ, щахъожьы. Хэт ахэр зышIэхэрэр, язгъашIэрэр?
"СцIэ къыримыIуагъот...- Онэтыгъу гукIэ кIэтхыукIыгъ,- къысэхъулIэгъэ кортым ыуж ар Къэлэкъутэ 
къысишIэнэп, къыскIэрыхьи, сIапэ къыубытыгъ. Сыгу илъыр, 
симурадыр езгъэшIэгъагъэмэ... СыкъиушъхьакIуми, 
шъхьэшхыгъо сифэжьын, блэм ышъокIэ зехъожьми, 
зэрэцакъэу къэнэжьы къызэрязгъэIонэп. КъэгущыIэн 
щыIэмэ заIокIэ, сызгъэгумэкIырэр хэсэ пашъхьэм ислъхьан, 
Къэлэкъути сыкъызэхишIыкIын... СцIэ къыриIуагъэп, тхьаегъэпсэу, къыIорэр зэкIэ тэрэз".
- Арышъ, зимурадышIухэр Тхьэм къыздигъэхъун 
фэкъолI хас, хэти ишыпэ зыдэгъэзагъэмкIэ зыкIакIори, 

--- Page 368 ---

ишъхьафит щыIакIэ бзыу шъхьэзакъом зыкIыфигъадэри, 
тилъэпкъ зэгурымыIоныгъи, шъхьэ унэзагъэкIэ дунэе къопиплIыр къызыкIэтплъыхьэри, къызыкIитчъыхьа кIыри 
зыкIыныгъэ зэрэтхэмылъыр ары. Ушыу шъхьэзэкъоныр 
дэгъоп, узэкъотмэ - улъэшыщт, плъапсэ кIэутыгъоещт, 
къыонэцIыщт-къыптегушхощтхэри егупшысэщтых. Тэ зыми 
ичIыгуи, ихэгъэгуи тыфаеп, тинахьыжъмэ къытфыщанэгъэ 
адыгэ хабзэр зыщыдгъэпытэщт, мамыр псэукIэ зыщытиIэщт Адыгэ хэгъэгу тищыкIагъ! Тизэакъылэгъу купым 
ацIэкIэ къэсIонэу сызыфэягъэр джащ къыщысэухы, 
къэупчIэн щыIэмэ къэрэупчI, сыкъэгущыIэн зыIорэр 
къахэрэкI.
- Тызхэтыр, зиусхьан, фэкъолI хэсэ шъыпкъ,- Бэлгъайрыкъо Ацумыкъо еIушъэшъагъ,- укъэгущыIагъэкIи, 
сыд япIуагъэкIи уагурыIонэп, пщы-фэкъолI хасэу ары тэ 
къызэрэдгурыIуагъэр.
- УахэмыгущыIэмэ нахьышIу, зиусхьан,- Ацумыкъуи 
пщы хьакIэм къеIушъэшъэжьыгъ, етIанэ щхыпцIыгъэ: - 
Синыбджэгъу Къэлэкъутэ фэкъолI хэгъэгуа, хьауми нэмыкIа зэхищэщтыр? КъыIуагъэп.
- Сэ упчIэ сиI,- тхы уфэгъэ лIы гъугъэ цIыкIум мэкъэ 
зэпытхъыгъэкIэ къыIуагъ.- Бжъэдыгъу хэгъэгу къикIыгъэ 
фэкъолIмэ сащыщ. КъызгурыIуагъэп, фэкъолI хэгъэгу 
зэхатщэмэ, типщхэр тэ тхьыщтых?
- Ащи джэуап иI, нахьыжъ,- Къэлэкъутэ фэкъолIыр 
зэригъэжагъэп.- АпэрэмкIэ, зэкIэ адыгэ лъэпкъхэм хэгъэгу зэрямыIэм фэдэу Бжъэдыгъу хэгъэгуи щыIэп. Пщы 
зыдэс чылэ пэпчъ хэгъэгукIэ зэрэзэджэжьрэр тэрэзэп, 
пщыгъо-пщыгъоу, лъэпкъ-лъэпкъэу тызэрэгощыгъэр ары 
хэгъэгу щымыIэр къызщежьэрэр. ЯтIонэрэмкIэ, фэкъолI 
хэгъэгоп тэ зэхэтщэнэу тыгу хэлъыр, Адыгэ хэгъэгу. Ащ 
хэти чIыпIэ щигъотыщт.
- Пщыхэмрэ фэкъолIхэмрэ сыдэущтэу гущыIэгъу 
зэфэбгъэхъущт, зэбгъэзэгъыщтых? - абдзэхэ нэIуцэр 
къэупчIагъ.
- Пщыхэмрэ фэкъолIхэмрэ ыпэкIэ зэрэзэзэгъыщтыгъэхэу зэгурыIоныгъэ азыфагу илъыщт.
- Хэт ар азыфагу изгъэлъыщтыр? - адыкIэ нахь хэдзыгъаIомэ ахэт фэкъолIри къэупчIагъ.

--- Page 369 ---

- Хэгъэгу пачъыхьэр ары,- Къэлэкъутэ джыри зыкъоIэбэжьыгъэп.
- Ар фэкъолIыщта, хьауми пщыщта? - къыхэзэрэгъэкуукIхэу цIыфмэ аублагъ.
- НэмыкI хэгъэгумэ афэдэу, Адыгэ хэгъэгум ышъхьащтыр пщы,- кIэкIэу Къэлэкъутэ къыпиупкIыгъ.
- Ащыгъум, Къэлэкъут, пшIырэр умышхыжьыщтмэ, 
хьаулыеу оутIатIэба?
- Сызфэпщэрыхьэрэр зэрэадыгэ унагъу нахь, сшъхьэ 
закъоп.
- Адыгэ хэгъэгур пщымэ аIэкIэплъхьажьыщтмэ, сыда 
фэкъолI хасэ зыфызэхэпщагъэр?
- Къыддешъогъаштэмэ, хабзэрэ бзыпхъэрэ зэрылъ 
Адыгэ хэгъэгу зыкI фэкъолIхэр зэрэфаехэр типщмэ ядгъэшIэнэу ары. Япщы хаси зэхядгъэщэщт.
- Тыфай! - мэкъэ зэхао-зэдаштэкIэ фэкъолIмэ джэуап 
къатыжьыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, къэупчIэн щымыIэжьмэ, къэгущыIэнэу фаер...
- Сыда упчIэ зыкIыщымыIэр? - бжъэдыгъу тхы уфагъэр 
джыри къыхэджыкIыгъ.- Пщы хасэм Адыгэ хэгъэгу тищыкIагъэп, тызэрэпсэущтыгъэу тыщыIэщт ыIомэ?
- Аущтэу ыIона?..- гугъэпIэнчъэ макъэкIэ Къэлэкъутэ 
зэупчIыжьыгъ, зэпыугъэ фимышIэу зэнэгуерэм ышъхьэ 
къырихыгъ: - Аущтэу пщымэ аIомэ, тшIэщтыр шъхьафы, 
ау ащ фэдэ зекIуакIэм баий, тхьамыкIи теунэхъулIэжьынкIэ 
щынагъо.
- Джыри зы упчIэ,- бжъэдыгъу фэкъолIыр уцурэп, 
къежэдэуагъэ горэм фэгубжыжьыгъ: - Шъощ фэдэу 
зыжэ псы дэзгъэхъуагъэмэ сащыщэп сэ. КъапIо пшIоигъо ри пщагъэгъупшэжьы... Ары, Адыгэ хэгъэгу зэхэшъущагъэу сэшIы, ау мощ фэдиз адыгэ лъэпкъ пчъагъэр сыдэущтэу зы хэгъэгу щыбгъэпсэущт?
- ЗэкIэми ацIэхэр зэряIэхэу, хэгъэгур зезгъэкIощт 
пачъыхьэм епхыгъэщтых, ащ къыушъхьафырэ унашъохэмкIэ псэущтых.
- Фитыныгъэ ямыIэхэнэуи?
- Фитыныгъэ горэхэри яIэщтых,- Къэлэкъутэ зэмыжэгъэ упчIэр къехьылъэкIыгъ, ымышIэрэр ыушъэфыгъэп,- ау 

--- Page 370 ---

а Iофым джыри тегупшысагъэп, хэгъэгу тыхъумэ, ахэри 
агъэунэфыных.
- О хъяркIэ Тхьэм зэфихьыгъэ зэIукI, упчIэныр ащ 
щытыухыгъэмэ, гущыIэ заулэ къасIо сшIоигъу,- Дзэгъащтэ 
пытэ-пытэу хэIэтыкIыгъэм зыфеузэнкIым, "апэ о гущыIэр 
къемыгъэжьагъэмэ хъуни" ишIупщыкIэ ыIозэ, Къэлэкъутэ 
зытетыгъэм ехыжьи, фэкъолIмэ акъогъу зишIыгъ.- Сэ бэ 
къэсIощтэп. СызышIи къышъухэт, сызымышIэри нахьыб, 
ау зышъозгъэшIэщт. Зэгорэм чIыгум зыIэ хэмылъыгъэ 
типщыми, оркъыми, лIэкъолъэшми ахэтэп. Сэ лIэкъолъэшмэ сащыщ. Тятэ хэт щыщри адыг еIо, нэмыкIыцIэ цIыф 
фишIырэп. СапэкIэ мы лъэгапIэм ечъэхыжьыгъэр симахълъэ, игугъу ашIэу зэхэсымыхыгъэмэ, нибжьи тызэдэгущыIагъэп. Ащ къышъуихьылIэгъэ гущыIэм дезгъэштэнэу, 
иIо къышъухэслъхьанэу шъуапашъхьэ сыкъиуцуагъэп, 
адыгэ Iофмэ ар ауж зехьэми, махълъэ къытфэхъугъагъэп. 
Арэп Iофыр зыфэгъэхьыгъэр, сэ сиадыгагъ, сиадыгэ гумэкI, 
сиадыгэ гузэжъогъу мыщ сыкъыдэзыщэягъэр. Икъунба 
Къырым тызэрэзэрипхъуагъэр, хы кIыбым щыIэ Тыркум 
иIоф къызэрэтхилъхьагъэр! МодыкIэ, КъэбэртаекIэ, персмэ тызэIашIэжьы. ЕгъэшIэрэ адыгэ пый Астрахъан, Нэгъой 
хъаныгъомэ тяубзэзэ, Iахьыл-благъэ зафэтэшIы, мыдыкIэ 
бэслъыныехэмрэ жаныехэмрэ урысмэ тафэчъэ. Зэ зыкъэтэжъугъэшIэжь, тызэхэжъугъэгупшысыхьажь! Тыгъуасэ 
тичIыгугъэхэр тшIозыубытыгъэмэ афызэшIокIыгъэ хэгъэгур тэ, адыгэхэм, тIэ къимыхьанэу сыдигъо щегъэжьагъа 
зыкIэмыIэжь тызыхъугъэр? Адыгэ хэгъэгу! Адыгэ хэгъэгу 
зэхатщэмэ, нэмыкIынэкIэ дунаим тыхигъэплъэщт, хымэ 
хэгъэгухэри нэмыкIэу къытэплъыщтых. ЕмыкIу къысфэшъумышI, бэ къэсIощтэп сIогъагъэ шъхьакIэ, кIыхьэ 
сIэкIэхъухьагъ.
Дзэгъащтэ ыуж нэбгырэ заулэ къэгущыIагъ. УпчIэр 
къэзытыщтыгъэ бжъэдыгъу фэкъолIри нэмыкI чIыпIэмэ 
къарыкIыгъэ лIыкIохэри, плъакIохэри хэIэтыкIыгъэ лъэгапIэм 
къытехьагъэх, ехыжьыгъэх. Хэти сыд фэдэу ымакъэ щызэхаригъэхыгъэми, къаIуагъэр зыфэгъэхьыгъагъэр Адыгэ 
хэгъэгу зэхэщэныр, фэкъолIмэ зэрашIыгъэу, пщымэ хэсэ 
шъхьаф зэхащэнышъ, къадырагъэштэныр ары. Аущтэу 
зымыпсэухэкIэ, къафырехынхэу къэзыIуагъэхэри къахэкIыгъэх. Ау мыхъун къэзыIуагъи, къызIэкIэIуагъи, имыщыкIагъэ пщымэ аIэкIимыгъэхьаным пае, афэсакъзэ, ымыгъэтэрэзыжьыгъэрэ, зэмыушъыигъэрэ, зэмыгыигъэрэ Къэлэкъутэ къыгъэнагъэп.
Хасэр ыкIэм факIозэ, Онэтыгъу игъусэмэ яупчIыгъ:
- Щэрэхъу, Тэмтэч, мэхъошмэ ацIэкIэ зыгорэ къэшъуIощта? Хъущтмэ, сэ гущыIэ заулэ ясIон. Къэлэкъут, сэри 
моу зыгорэ къэсэгъаIу,- Онэтыгъу елъэщаомэ бгъу лъэныкъомкIэ еохызэ, лъэгапIэм дэкIоягъ, ардэдэм ымакъи 
къырихыгъ: - О зимафэ мэфишъэ хъун зэIукI! Сэ хъунэу 
сшIагъэм нахьыбэ мыхъун зесхьагъ, ау къэзгъэзэжьрэр 
Тхьэм ештэжьы аIошъ, Онэтыгъу лъащэ тэ къикIыжьыгъ 
къысэшъумыIу, сэри лъэпкъ гумэкIым акъыл къысигъэгъотыжьыгъ, икIэрыкIэу сыкъызэрэхъужьыгъэр зыдэсшIэжьыгъ. ТифэкъолI пащэ къыIуагъэмэ сшъхьэкIи, сыгукIи 
адесэгъаштэ, гумэкIрэ гукIэгъурэ зыхэлъ цIыф. Адыгэ 
хэгъэгу зэхатщэмэ, ащ ипэщэщт пщышхор дгъэнафэ 
зыхъукIэ, Къэлэкъутэ гъусэ фэтшIымэ, тыкъигъэукIытэжьыщтэп. Къэлэкъут, сыкъызэпымыут, угу сыкъигущыIыкIы рэп, сыкъигущыIыкIынэуи мыщ сыкъыдэкIоягъэп. Сэ сиIон 
сэIо, фэкъолIмэ ашIэщтыр яIоф. Джы Къэлэкъутэ къызфиIогъэ хыIушъом фэгъэхьыгъэу зы гущыI. Сэра тихыIушъомэ къаIухъухьэрэ тхьамыкIагъом щымыгъуазэр? 
Iузэжъу щегъэжьагъэу хы ШIуцIэ нэпкъыр икIыхьапIэкIэ 
щыкIэкIыжьэу къэтымыухъумэ хъущтэп. Къыращэрэм 
нахьи ращырэм тылъыплъэн, цIыф щэн-щэжьым 
тыхэкIыжьын фае. Тинэпкъхэр къэзыухъумэщт шыу купхэр 
зэхатщэмэ, мэхъэджагъэ зышIэхэрэм кIуапIэ яттыщтэп. 
Джа шыу купмэ сахэжъугъахьэмэ, игъо шъулъэ гъуми, 
пащэ сафэшъушI, шъукъэзгъэукIытэжьынэп.
- Тхьауегъэпсэу, Онэтыгъу,- лъэгапIэм ехыжьрэм 
Къэлэкъутэ кIэлъиIожьыгъ,- ар зытшIэщтыр хэгъэгу зызэхатщэкIэ ары. Хэт джыри къэгущыIэщтыр? ИкъункIэ шъолъытэмэ, хэсэ зэIукIэр джащ щытыухын, тиадыгэпщыхэу 
тызэджагъэмэ ашIэщтым тежэн, рахъухьащтым тыкIырыплъын.
- Зэ, зэ, Къэлэкъут! - фэкъолI кIэлакIэ горэ къэгузэжъуагъ.- СыкъэошIэжьмэ, Дауррэ орырэ хъырцыжъмэ 
сакъытешъухыжьыгъагъ, сэры, Минач. Сизакъоп, 

--- Page 371 ---

сшынахьыкIитIуи сигъус. ФэкъолI зэIукIэм къыщыгущыI 
тянэ къысиIуагъэшъ, фэсэгъэцакIэ. Тинахьыжъхэр, фэкъолI зэIукIэм щаIуагъэм тиунагъокIэ къыжъудетэгъаштэ.
- Опсэу, Минач. Ори, пшынахьыкIэхэми Тхьэм шъуигухэлъ дахэ къыжъудегъэхъу. Джы Адыгэ хэгъэгу зэикI 
зэхэшъущэнэу шъузэрэфаер пщыхэри мыщ фэдэ хасэкIэ 
зэрэугъоинхэу шъузэряджэрэр джыри зэ тшIэмэ тшIоигъу.
ЗэкIэ адыгэ хасэм хэтхэм, фаий фэмыий, зэдырагъаштэу якъамэхэр къырапхъотыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу,- Къэлэкъутэ рэзэныгъэм ынэгу 
зэлъигъэнэфэу хасэм хэлажьэхэрэм ашъхьарыплъи, 
иныбджэгъу Ацумыкъуи, къыгот пщитIуми якъэмэ шъхьахынэ къихыкIэ гукIэ кIигъэщхыкIызэ, ежь иер икъэмалъэ 
ригъэкIужьыгъ.
VI
- Сыд жьыбгъ сэIо къытфепщэрэр! - Цохъопщыр 
гъумытIымызэ, онэгум къицохъуи, шхомлакIэр зыIэкIидзэгъэ Шыбланэ пымылъэу, Тахъупщым ищагу дилъагъорэр шIомыскъэрэ-кIэнэкIалъэу унэм ихьагъ, шIуфэс ыхи, 
къызпагъохыжьым, ахидзагъ: - Сыд куп мэкIэ-купышху 
слъэгъурэр, Къэлэкъутэжъым зэхиучэблэгъэ фэкъолI 
хасэр шъогъая?
- А укъызкIэупчIагъэм фэдэ зэфэс горэ щыIагъа? - 
Тахъупщыр ихьакIэ къесэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ, 
псынкIэуи, "къытэмыпIэскIужьыгъот мыр" ыIозэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - А мафэр тщызгъэгъупшэжьын Iофхэри 
къыкъокIыгъэх.
- Сыд фэдэ Iофых? - зыгорэм хэныгъэ фэдэу Цохъопщыр къэгузэжъуагъ.
- Уишыбзитф лъфэнри шкIитф къыпфалъфынри Iофы, 
гушIуагъо, зиусхьан,- Мартэкъопщыр щхыпцIи, бысымым 
ычIыпIэкIэ джэуап къытыжьыгъ: - Тахъупщым фэгушIу, 
тэри тыфэгушIуагъ.
- СыпфэгушIо, зиусхьан, уишыкIэмэ уадэбэгъонэу 
есэIуалIэ,- "мы псэхэлIэжъыр насыпышIу" гукIэ ыIомэ, 
ешъугъу-ехъуапсэзэ, фехъохъуи, кIэмыупчIэжьын ылъэкIыгъэп: - Шыбзитфыри а зы мафэм зэдэлъфэгъэнэуи?

--- Page 372 ---

- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт,- "мыдэ мыщ ышъо къызэрэчъэкIыгъэр, фэлъэкIмэ, уригъэчъэхыщт, цуитIу ахъун 
уц къыгъэкIыщтэп, нэ къытыримыгъэфагъот" ыIозэ, Тахъупщым чыжьэкIэ къыригъажьи, кIилъэшъужьыгъ,- къыуаIуагъэр пшIошъ умыгъэхъу, Мартэкъо къыосэмэркъэугъ. ШыкIитф къысхэхъуагъэр шъыпкъэ, ау тхьамэфэ 
кIоцIым къэхъугъэх.
- Ащыгъум тхьэмафэ шыгъэчъэ мыухыжь ухэтыгъэба? 
- фидзыжьыгъэм Цохъопщыр пымылъыжьэу, ежь зыгъэгумэкIырэр ыпэ ригъэшъыгъ: - ШыкIэ къыпфалъфыныр 
дэгъу, сэри шыкIэ горэ блэкIыгъэ тхьэмафэм къысхэхъуагъэти, джа зэдатшIэрэ Iофым пае, зиусхьан, сибайкол-фэкъолI згъэгугъэгъагъэти, пщы гущыIэр сшхыжьы ныя, естыгъ. Адэ джары, тшъхьэ тыдэIэбэежьыным, 
зыдгъэтхъэным ычIыпIэкIэ, чылэмэ апае, тыкъызэхашIыкIына, тхьаегъэпсэу къытпагъохыжьына тIозэ, зытэгъэлIэжьы... Олахьэ, шъо сшIэрэп, тэ жьыбгъэшхом тыкъызхэкIыгъэр, къытэтIыргумэ тетIыргужьызэ, тыкъышIо к Iуагъ. 
Адэ тIэ зэтелъэу, тыжэ псы дэгъэхъуагъэу моущтэу 
тыщысыщта? ТифэкъолI лIы къабзэхэр зэрэугъойхэмэ, 
мыр шъушIэ аIомэ, къытаIуагъэр афатшIэу тыпсэущта?
- СыкъыодэIушъ, зиусхьан,- Тахъупщым ышъхьэ 
Цохъопщым фигъэсысыгъ - зымафэ тIуагъэм узэрэтет.
- НэмыкI гъогу сытехьащт къыосIуагъа? - Цохъопщыр 
хэтхыукIыгъ.
- Зэ, зэ, зиусхьан, узэгуцафэрэр сшъхьэ къихьагъэп,- 
Тахъупщым псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- уиIорэ 
уишIэрэ зэрэзэтемыкIырэр зиусхьанмэ зэхязгъэхы сшIоигъуагъ.
- Аущтэу шъоIомэ, дэгъу,- Цохъопщым кIилъэшъужьы фэдэ зишIыгъэми, къызщытхъужьыгъ,- сэ сиIорэ 
сишIэрэ зэтемытымэ, къушъхьэм лъапси, шыгуи иIэп. 
Сыкъышъу хэхьафэкIэ тызгъэгумэкIырэм шъутемыгущыIагъэу щытэпщтын, ау Iофыр сэ къесхьыжьагъэмэ, шъуIуагъэри шъуимуради джыри зэ къысэшъухьылIэжьмэ, 
шъухэзгъэу къонэп.
"Сыдэу цIыф тхьамыкI мыр! - Тахъупщ бысымыр 
нэплъэгъу къыхэмыщыкIэ адырэ ихьакIэмэ афычIэплъи, 
зиIажэзэ, щхыщтми, цIэцIэщтми ымышIэу, гукIэ 

--- Page 373 ---

хэкуукIыжьыгъ: - Онэгу зытымышIызэ, тишыIупIэмэ къятхъо, тишхомлакIэхэр тшIуиубытынэу регъажьэ. Зыуж 
тихьагъэр къыддэхъумэ, сыдэущтэу зыкъытфишIыщт 
мыщ?.."
"МитIум, Цохъопщымрэ Тахъупщымрэ, азыфагу 
зыдязгъэлъэшъонэу сыд Iофыжъа сиIагъэр!.. - мыгъэрэ 
кIымафэ щегъэжьагъэу зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ Мартэкъопщыр джыри зэгыижьыгъ.- ГъэшIэгъона сыгу емыIу 
горэ Шъэбэкъу пщышхом къысиIуагъэмэ, есIожьыгъэмэ?.. 
Гукъэо тIэкIу уиIэмэ, лъыгъачъэм нэбгъэсыныр емыкIу. Тэ 
тпая, ежь пая ар ионэгу къызфимыкIырэр? Ифедэ хэлъыгъэмэ мор зичыжьагъэм мычъэу Къырыми, Тыркуми 
загуригъэIони, ау къызкIыричъыхьакIырэм тэ, пщыхэм, 
тикъонцэ Iахьи хэлъ. Хэта тинепэрэ зэман хьылъэ ащ ычIыпIэ ибгъэхьанэу тиIэр? Цохъопщымрэ Тахъупщымрэ яза? 
Мыхэмэ сакIырэплъышъ, уяунэхъулIэн нахь, шIу акIэрыпхынэп. Сэ сыIофэп. Сыд сэ, зысIэтэу сахэкIыжьмэ, къызэсымыгъэкIолIэжьхэмэ сыкъэнэжьыгъ. Ары шъхьакIэ, 
унэ къаплъэзэ, ыбгъукIэ ущытэу, жаные хэгъэгур зэIябгъэшIэжьына! IэнэтIэ кIэхъопсым сымаджэ ехъулIагъэхэр 
пщышхуагъэм благъэу ебгъэкIуалIэхэ хъущтэп, сызхамылъэшъуапэзэ, агокIыжьыгъэн фае. Жанэпщ Iужъуми, 
къыIорэ шIагъо щымыIэми, джа дэдэр ыгу илъэу къысщэхъу".
Мартэкъопщыр зыфычIэплъыгъэ Жэнэпщыри гукIэ 
кIэщхыпцIыкIы, зэрахэкIыжьыщтым егупшысэ: "Тэ тIуагъэр 
къызэригъэфэжьынэу Цохъопщыр сыда зыхэтыр? Тэ тшъхьарыкIыгъэу зэплъыжьмэ хэукъо. Мартэкъопщыр шъырыт, дэгъукIэ игугъу аримыгъэшIыгъэмэ, мыхъун раIуалIэу 
зэхэсхыгъэп. Тибысым ныкъуалIэ итхьагъэпцIыгъэ хэта 
зымышIэрэр? Ащ иубзэ-шашытыгъэ къогъупэ шIункI Iэджми 
уакъуищэщт, ау Iофыр къимыкIынэу зишIэкIэ, уакъыкъуищыжьын, укъиухъумэн пIоу ущымыгугъ. Iушыгъэм хэта 
джы пылъыжьыр, убаймэ - уIуш, улъэш, уиIэ щымыIэмэ 
- уалъэгъущтэп, укъырадзэщтэп. Мылъку зиIи, зимыIи 
уашIокIы зыхъукIэ, къыошъугъущтых, шъэфыкIи, нафэкIи 
къыобэныщтых. Мы къытэдэIун зыгу хэлъым, сэ къысэлъытыгъэмэ, пщыцIэ иIэ къодый, тхьамыкIэ-икIагъ. Арэу 
къычIэкIын пщышхо IэнатIэм зыкIыфэбанэрэр, хэбаикIынэу 

--- Page 374 ---

щэгугъыщтын. ТхьамыкIэм IэнатIэ епты хъущтэп, ышъхьэ 
закъо фыщыIэщт. Мылъкушхо зиIэр ары зыми емынэцIыщтыр... Е-о-ой, еж, къэсэмыгъаIу зыIуагъэм фэд ар..."
- Адэ, зиусхьанхэр, шъузгъэщтагъа, зи къашъуIорэпи? 
- гые упчIэр Цохъопщым ыIупшIакIэмэ къателъэтыгъ.
- Ащ щэхъу хэмылъэу тыбгъэщтэна, зиусхьан, укъызхэкIыгъэ жьыбгъэр къыомыгоуагъэмэ, унэгу зэхэхыгъэ, 
жаные егъэзыгъэхэмкIэ гухэлъышIу уиIэу укъытхэхьагъ, 
Алахьым къыддегъэхъу,- Жэнэпщыр къэтэджи, мыгузажъоу итыжьын бгырыпх ыIэхъомбэшхо гъумитIу дилъхьи, 
зэIуигъэчъхэзэ, ыгъэтэрэзыжь фэдэ ышIыгъ, тыжьын къэмэ 
Iапшъэм теIэбэжьыгъ.- Сыд пае а зыр къыкIэтIотыкIыжьын, 
сэ сиIон сIогъахэ, къызщышъуIорэм сыхьазырыщт. Шъузэпэшых, жьыбгъэр къэлъэшы пIуагъэшъ, зиусхьан, гъогу 
чыжьэ къытпыщылъ, тышэсыжьын.
- Ащыгъум, зиусхьанхэр,- ушъхьагъу лъыхъущтыгъэ 
Мартэкъопщыри игуапэу къэгузэжъуагъ,- Жэнэ зиусхьаным нахь гъогогъушIу згъотынэп, сэри сежьэжьын. ХъяркIэ, зиусхьанхэр, къызщышъуIорэр типIалъэ.
Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ къызызэфэнэжьхэм, 
аужырэм къызIуипхъотыгъ:
- Сыд илIэужыгъуа мыхэмэ ятэджыжьыкIэ?!
- Сыд сэ ащ къесIолIэн, зиусхьан? О плъэгъугъэр сэри 
слъэгъугъэ, зэхэпхыгъэр сэри зэхэсхыгъ,- жьыбгъэм 
ышъхьэ зэрифэкIыгъ ыIозэ, Тахъупщым джэуап упчIэ 
ытыжьыгъ, игыий, иумыси зэголъэу къыухыжьыгъ: - Укъэгужъо зэхъум, тызэплъыжьэу тыщысыныя, тиIоф тытегущыIагъ.
- ШъутегущыIагъ...- бысымым игущыIэхэр ышIошъ 
зэрэмыхъурэр къыхэщэу, Цохъопщыр гъумтIымыгъэ.- 
СакIыбыкIэ зыгорэ щаIуагъэмэ шIэ?
- Зиусхьан, загъорэ сыгу огъэкIоды!..- Тахъупщым 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ теубытагъэ хэлъэу 
къыпигъэхъожьыгъ.- Ощ пае хэти сапашъхьэ мыхъун 
къызэрэщесымыгъэIощтыр умышIэрэм фэд.
- Тхьауегъэпсэу. АщкIэ сицыхьэ птелъ, кIо етIани хэт 
ышIэра сэIошъ ары.
- Ащ фэдэхэр пшъхьэ къимыгъахь, зиусхьан,- "мы 
нэбалэм ренэу Iэ щыпфэ зэпытын, уеубзэ зэпытын фае" 

--- Page 375 ---

зэриIожьзэ, Тахъупщыр гукIэ дэуагъэ,- орырэ сэрырэ зы 
купэгъу тызэдыкIэт, къыбдэсымыкъудыи хъумэ, занкIэу 
къысаIу, амал иIэу, зэ къытэхъулIэгъагъэм фэдэу, сибгыуз къысщымыхьапэмэ, пчэгум укъисынэнэп. Сэ сизакъоп, 
мо шэсыжьыгъэхэри ары. Онэтыгъу лъащэ дэжь узэрэкIогъагъэр, къыоспэсыгъагъэп, ау къэпхьыгъэгъэ къэбарыр 
пщымэ зафэсэIуатэм, лъэшэу ягопагъ, гущыIэ дахэ пфаIуагъ, етIани о цыхьэ афэпшIырэп... А лъэщэжъым къыуитыгъэ гущыIэр къыгъэшъыпкъэжьынба?
- Сыда, зыгорэ зэхэпхыгъа? - Цохъопщыр зэнэгуещтыгъэм шъэфэу кIигъэтхыукIыгъэми, къызхигъэщыгъэп.
- О уиIуакIэу, хэт ышIэра сэIошъ ары, зиусхьан. ТыгъокIо-укIэкIо хъырцыжъмэ цыхьэ афэшIыгъуай. НэмыкI 
горэм нахьыбэ зыфищэикIэ, непэ аIуагъэр неущ зэблахъужьыщт.
"Онэтыгъу лъащэрэ сэрырэ зэтIуагъэр ышIэрэм фэдэу 
сыдэущтэу мыр къэгущыIэра? - Цохъопщыр къэгумэ кIыгъ, 
ардэдэм апэмычыжьэу шымэ апэтыгъэ Шыблани ынэгу 
къыкIидзэжьыгъ, мэз пырыпыцум дэжь Онэтыгъу риIолIэгъэгъэ гущыIэхэри ытхьакIумэ къитэджэжьыгъэх. Мэзым 
зекIужьхэм, ипый хъырцыжъ Пэнэхэс зыкIиукIыгъэри ежь 
къызкIеожьыгъэри зыпкъ къикIыгъэр Шъэбэкъу жаные 
пщышхор арэу Онэтыгъу къыриIуагъэу гуригъаIуи, игъусэгъэ байколмэ зэракIэкIидзэжьыгъагъэри ыгу къэкIыжьыгъ.- Арышъ, Онэтыгъу лъэщэжъым къехъулIэгъэ 
пстэумэ ауж хэта ащ пылъыжьыщтыр, къыIорэми хэта 
едэIужьыщтыр, зышIошъ хъужьыщтыр? Шыбланэ сицыхьэ 
телъ, хьаулыеу къунанымкIи ыжэ скудагъэп. ЕтIани тызэдэгущыIэ зэхъум, тпэчыжьагъ, зэтIуагъэри зэхихыгъэп, дышъэ 
чысэми тезгъэплъагъэп. Сыда хэлъыр Тахъупщым икуп 
дышъэ Iахь тIэкIу къызэхэшъулъхьэгъагъэмэ, фэIуагъэ 
щыIагъэп, мор зичыжьагъэм хьаулыеу сышэсыгъа, гущыIэ 
щынагъо хъырцыжъым дэсшIыгъа?.." - икIэрыкIэу Цохъопщыр кIэгубжыкIыжьызэ, къызбгырыужьыгъ:
- Ащ фэдэу Онэтыгъу лъащэ зыкъытферэшIи, еттыгъэ 
дышъэр къыкIэзгъэныжьэу ыпсэ Iуязгъэхын! ЛIыгъи, цIыфыгъи хэлъыжьба тыкъиушъхьакIунэу!
- Ар къызыпшIэщтыр, хэти ежь илIыгъэшIапIэ зифэкIэ 
ары.- Тахъупщым къыIуи, хьакIэр иджэнджэш тыригъэгушIухьажьыгъ: - Джа къызэрэпIотэжьыгъагъэу байкол 
шыхьатхэр уигъусагъэба?
- Симыгъусагъэхэ мэхъуа! Зэхахыгъэр умыушъэфын 
Iофэу зэрэщытыри агурызгъэIуагъ, ащкIи фэкъолIмэ дэгъоу 
Iоф адашIагъ.
- Ащыгъум сыд тызэрэгущыIэрэр! - жьы имыкъу 
зэпычыкIэ Тахъупщыр къыхэкуукIыгъ.- Моу Iанэр къызэблахъуфэкIэ, уилIыгъэ зекIуакIэ пае бжъэ зырыз тэгъэIэты.
- Хьау, хьау, зиусхьан, ар сэмыгъашIэ, жьыбгъэ къепщэ 
зыхъукIэ, сшъхьэ зыгорэу мэхъу, ащ бахъсымэр зыхэзгъэхъожьыкIэ, сшIэрэп къысэхъулIэщтыр...- "зымафэ 
фэдэу сшъхьэ ыгъэунэзэнышъ, сишъэфхэр скIэкIихын 
имурад. Ощ нахьи сынахь делэп, узашэри сэшIэ: хъохъу 
щэрыо горэ къэсэбгъэIонышъ, ппхъотэни, оуекIэ цIыфмэ 
ахэптIупщыхьан уихьисап" ыIомэ зыфэсакъыжьызэ, къыфырагъэхъогъэ бжъэм Цохъопщыр лъыIэбагъ.- КъыбдэсIэтын, сыхэхъумпIэн, ау семыгъэз.
- Дэгъу, зиусхьан,- Тахъупщыр псынкIэу къезэгъыгъ,- 
ау зэгорэм сIэкIэшIэгъэгъэ мыхъуным мы бжъэмкIэ зырысыумысыжь сшIоигъу. КъэошIэжьа, зиусхьан, орырэ 
сэрырэ зы хъохъу горэмкIэ тызэрэзэнэкъокъугъагъэр?
- ХъохъухэмкIэ, щэрыо гущыIэхэмкIэ Iаджри тызэнэкъокъоу къыхэкIыгъ, къапIомэ, къэсшIэжьын. Ау къыпфэсымыгъэгъунэу зы хъохъу щэрыо сшIопштагъ.
- Зэ къэIожьэлъ адэ, зиусхьан,- тхьагъэпцIышъо нэ гукIэ Тахъупщыр ихьакIэ IугушIуагъ.
- Джа зэгорэм къэсIогъэгъэ хъохъоу пщыхэми, фэкъолIхэми, къырым хъанми, тырку султIанми ажэ дэлъыр 
ары. Сихъохъу щэрыо къысфэогъэзэжьмэ, къэIэт ащыгъум бжъэр! Типыйхэр тлъэгу чIэрэтых, тишIухэр Алахьталэм ыпашъхьэ ерэтых.
Зы гъуаткIуи къырамынэу тIуми бахъсымабжъэр 
рашъугъ.
- Ох-ох, зызгъэпсэфыжьыгъ,- джыри бахъсымэм 
ипытагъэ зэхишIэн ригъэжьэгъагъэп Тахъупщым къызеIом,- симыер сие аIуи, сымышIахэу сыд бэлахьа зызхэсыдзэжьыгъагъэр... Къысфэгъэгъу, зиусхьан, сэсый 
сэзгъэIогъагъэр джы къызнэсыгъэм сыгу къэзгъэкIыжьын 
слъэкIырэп.

--- Page 376 ---

- Ащ фэдиз ищыкIагъэп ащ,- шъоупс зыхэкIэгъэ 
бахъсымэмрэ ихъохъу щэрыо зэригъотыжьыгъэмрэ 
нэгушъхьаплъ кIэхъукIыгъэу Цохъопщым игущыIэ лъигъэкIотагъ,- дахэу, купкI хэлъэу къэсIогъагъэшъ ары. ЛIыгъэ 
къызхэбгъафи, сихъохъу щэрыо къызэрэсфэб гъэзэжьыгъэмкIэ тхьауегъэпсэу, ау цIыфмэ ахэхьэгъахэр сыдэущтэу сэсыекIэ язгъэштэжьыщт?
- Ащи шIыкIэ иI, сишъэогъу... Зэ, зэ, сыкъызэпымыут. 
Уибайкол узэрэдэзекIуагъэми сыщыгъуаз. Сэрыгъэмэ, 
егъашIэм жьы къымыщэжьынэу сшIыщтыгъэ. Сэ джы 
зытеслъхьажьрэр ппсэ Iуахыным нахь къиныIу. Сизакъоми, 
хьакIэхэми, цIыф купмэ сахэсми, джа хъохъур къасIо къэс, 
о зэрэуиер ясIощт.
- Ар лIыгъэ, зиусхьан. Олахьэ, тэ утэшIэжьы нахь, 
уилIыгъи, уицIыфыгъи зэголъым, акъыл чан Тхьэм къыуитыгъ. Сыд къысишIэщтми, ощ пае мы бжъэр сэIэты. Опсэу, 
отхъэжь, бэрэ укъытхэтынэу, уиIушыгъэ тигъогу бэрэ 
къытфигъэнэфынэу сыпфехъохъу,- "етхьыжьэгъэ Iофыр 
тымыухызэ, укъытхэмылIахьыгъот" Цохъопщым ихъохъу 
кIэкIиIухьажьызэ, бжъэр ыунэкIи, ыгъэуцужьыгъ.
Мэл гуIэшIуIэ гъэжъэгъакIэр хьакIэщым къызычIахьэм, 
мэIэшIур къакIихьагъ. Тахъупщым игуапэу, тIэкIуи шъхьэ 
псыгъор дигъэуджызэ, къыIуагъ:
- ХаI, зиусхьан, мафэ къэс мыр сишхын сэ.
- Ы-ы, мафэ къэс мэл яогъэукIмэ, зыхэкIырэм хэхъожьыщтын,- шъоныр къызтекIон езгъэжьэгъэ Цохъопщыр 
гъэшIэгъо нэгукIэ къэплъагъ, ау ежьыри зэгугъужьэу 
гуригъэIуагъ: - Сэри мы шхыныр сикIас. ЗишыкIэ машIо 
пыгъэнагъэу шэсыжьыгъэмэ дэгъужъыр къяхъулIагъ. 
Зыхэныхэрэр ашIагъэмэ, къагъэзэжьыни...- зыфэмырэзэ 
пщымэ акIыбыкIэ джыри зыгорэ щиIонэу къыригъэжьэгъагъ шъхьакIэ, Тахъупщым къыдыригъэштагъэп:
- Мы шхын къабзэм ыпашъхьэ ахэмэ татемыгъэгущыI, 
ащ нахьышIуба тэ зызэрэдгъэтхъэщтым тегупшысэмэ?
- Хьау, хьау, зиусхьан, икъун, къимыгъахъу.
- Iанэр лъэкъуищба?
- Лъэкъуищ.
- Адэ ащыгъум, зиусхьан, ящэнэрэ бжъэр тэри тымыIэтмэ, Тхьэм ыдэнэп. Мы бжъэр ощ пай. УилIыгъэ, 

--- Page 377 ---

уицIыфыгъэ, уихьалэлыгъэ пай! УимылъкукIи, уиунагъокIи 
убагъоу, узиджагъомэ анэ ракIыжьэу, уиджэныкъо машIо 
мыкIуасэу, уипсэуныгъи урылъэшэу, пфэерыш жьыбгъэри 
орэд къыпщыхъоу, ужэкIэф лIымафэу бэрэ-бэрэ укъытхэтынэу, тапэ уит зэпытынэу сыпфехъохъу.
- О-уи-уиу, мощ фэдиз дахэу сфэпIуагъэм щыщ горэ 
къысэрэхъулIи, сезэгъы! - Цохъопщым ипаIо щымыфэжьэу бжъэр ыунэкIыгъ, "ыгу имылъми, мощ фэдиз гущыIэшIухэр уимышIум къыпфиIоу зэхэпхыныри насыпыгъ" 
кIэщхыпцIыкI-кIэгушIукIыкIэ зэриIожьызэ, ибысым щытхъуныри зыщигъэгъупшагъэп: - Загъорэ сыонэкъокъу 
шъхьакIэ, сишъэогъу, хъохъукIэ уIаз.
- Адэ! - Тахъупщым игуапэр къышIудэлъэтыгъэми, 
"щытхъупс фалIэр зэзгъэкIокIынэп" ыIуи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Тэри чэф зыдгъотыкIэ, зыгорэхэр 
къытегъаIо нахь, о уигущыIэ щэрыомэ тэ сыдым такIигъэхьан... Мыдэ, зиусхьан, зымафэ зэхэсхыгъэр 
къыосIожьын сэIошъ, сщэгъупшэжьы, ущыгъуазэми 
сшIэрэп.
- Сэ сымышIэрэ Жаные къихъухьэрэп.
- Онэтыгъу лъащэр блэкIыгъэ тхьаумафэм хыIушъом 
Iуалъэгъуагъ.
- Апэрэу зэхэсэхы,- зэшъуагъэр щигъэгъупшэу Цохъопщым къыIуи, къэбарым къыкIэупчIэжьыгъ: - Сыд 
тихыIушъо IуишIыхьэрэр? ФэкъолI хасэм къызыщэгущыIэ 
уж, иуIагъэ къызэкIэрыожьи, ерагъэу ядэжь нагъэсыжьыгъагъэу зэхэсхыгъагъ...
- Сымэджэ Iоф иIэп, къуалъхьэ фэтшIыгъэ дышъэмкIэ 
шIу ешIэшъ, хыIушъом Iут.
- Дышъэ сэдакъэ ета? - Цохъопщым ышъхьэ кIипхъотыкIи, "дышъэр ыпашъхьэ къызэрисхыжьыгъэр ымыIотагъэмэ Iофэп" ыIозэ, зигъэрэхьатыгъ, ау джэнджэшыр 
ышъхьэ къыфихьажьыгъ.
- КъызэраIорэмкIэ, джары ышIэрэр: ащэрэ цIыфхэр 
къещэфыжьы, зыфырикъурэмэ къатырехыжьы.
- Олахьэ гъэшIэгъоным къэпIуагъэр. ЗэрэхъурэмкIэ, 
хъырцыжъ-бзэджашIэр хьадырыхэ къызекIыжьым, ткIэкIиутыгъэ дышъэмкIэ шIу ышIэу ригъэжьагъ,- Цохъопщыр 
зэшIэгъуае хъугъэу щхыпцIыгъэ, зыгорэ дэдэ къыIощт 

--- Page 378 ---

фэдэу ынэшхохэр къыригъэкIотыгъэх.- Онэтыгъу аущтэу 
зыкIишIэрэр ошIа? Зылъакъо зышIомыдахэрэ зышъхьэ 
зышIомыхыерэ щыIэп аригъаIо шIоигъу. Сыд къепIуалIэрэр, 
зиусхьан? - игумэкI зыхиушъафэщтыгъэми, икъэупчIакIэ 
къыхэщыгъ.
- Сыд къесIолIэн? Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. Ау 
мощтэуи аIо: мысэм ихые кIапсэ къекIокIрэп.
- Олахьэ шъыпкъэм, ау сыдкIэ тэ Онэтыгъу лъэщэжъыр тищыкIагъ, тIихыщтыр тIихыгъ - ар шъэфы, къедгъэIощтыр къедгъэIуагъ - нафэ. Зымафэ зэдэтштэгъэгъэ 
зекIуакIэм нахьи мы жъыбгъэшхом уадэжь сыкъэзгъэшэсыгъэ зекIуакIэр нахь тэрэзкIэ сенэгуе, къепIолIэщтыр 
сшIэрэп нахь.
- Сыдырэ Iофи тэрэзи-мытэрэзи къэзгъэнэфэщтыр 
кIэухыр ары.
- "Онэтыгъу фэкъолIыр ябгъэукIын уигухэлъыгъ, 
уимэхъэджагъэ къыбдэхъугъэп" Шъэбэкъу шъхьэнэкIым 
езыIощт фэкъолIмэ тэ, пщыхэм, тшъхьэ къахэпIыикIэу, 
сыда тазыкIыхэтын фаер?
- Тэрэз, зиусхьан. Сэри ащ сегупшысэщтыгъ.
- Къытэпэсыгъа-къытэмыпэсыгъа?
- Къытэпэсыгъэп. Джары, зиусхьан, къыуаIошъугъэп 
нахь, мо шэсыжьыгъэ пщитIур зыгъэгумэкIыщтыгъэр. 
ФэкъолIхэр ерэчъэхэба, рарэIоба, ынэ кIэрэIабэхэба... 
Арба къапIо пшIоигъуагъэр?
- Джа дэдэр ары, зиусхьан, тхьауегъэпсэу, сыкъызэхэпшIыкIыгъ. ФэкъолI бырсырым ыуж тэ тIощтми, тшIэщтми тыфит, тыжи, тIэхэри тIупщыгъэщтых.
- Ары, зиусхьан, ары, пщыхэр зэхэтщэнхэу амал 
дгъотыщт, ау тIэхэр зыми тетымыщаемэ нахьышIу.
- Ащ тэ тыфита? - Цохъопщым ымакъэ зыкъипхъотагъ.- ТиIофхэр зэрэхъурэм зэкIэ елъытыгъэщт. Тэ тыфэмыеми, ахэмэ Iашэр къыуагъэштэнкIи пшIэхэщтэп... Ар 
сыдигъо тшIэмэ нахьышIу? Дэса-дэмыса?
- Дэмысэу фэкъолIхэр едгъэчъэнхэшъ, къызыкIожьыкIэ, ар тиIэубытыпIэу пщы зэфэсым къетщэлIэщт.
- Джар зэкIэми анахь тэрэз,- ыIэгушъо шынэхэмкIэ 
Цохъопщыр ыкуашъомэ атеожьыгъ, етIанэ рахъухьагъэр 
щытхъугъэ зыфилъэгъужьызэ, къэупчIагъ: - Iушэу сегупшысагъэба, зиусхьан?

--- Page 379 ---

- Дэгъоу тIуми тызэдегупшысагъ,- Тахъупщыми 
джэуап къытыжьыгъ.
VII
Къэбэртае кIожьыщтыгъэ Бэлгъайрыкъо мазэ 
зытешIэжьыгъэ адыгэ фэкъолI пстэуми яхасэ щыгъупшэщтыгъэп. Жаные къыщыращэкIызэ зыщахьакIэм, Iанэм 
пэсми, шым тесми, джэгу хащагъэми, нэшхъэигъо горэм 
хэфагъэми, ошIэ-дэмышIэ гугъащтэкIэ къышIудэоежьыщтыгъэ, фэкъолIмэ анэгухэр инэплъэгъу щызэпэкIэкIыщтыгъэх, ыгу зэIугъи, зэмыIугъи нэплъэгъум къыхипхъотыкIыжьыщтыгъэ. ЗэкIэмэ ашIокIэу щымыгъупшэщтыгъэхэр фэкъолI пэщэ Къэлэкъут, Онэтыгъу лъащ, Дзэгъащт, 
янэрэ ышнахьыкIитIурэ ацIэкIэ къэгущыIэгъэгъэ Минач 
кIалэр.
"УнэшъошI къамэхэр къызэрэзэдырапхъотыгъагъэхэр?..- Бэлгъайрыкъо, джыри гукIэ кIэтхыукIызэ, 
зэупчIыжьыгъ.- Тэры? Тэри тикъэмэ дегъаштэхэр къитхын 
фаеу хъугъагъэ. Ащ къикIырэп фэкъолI хасэм щаIуагъэм, 
щашIыгъэ унашъом дедгъэштагъэу. Тэрэзэу тшIагъэ тиIоф 
зэрахэтымылъхьагъэр, ащкIэ Ацумыкъо Iушэу зекIуагъэ. 
Тепшъэныкъуи гъумытIымыщтыгъэ шъхьакIэ, лIыгъэ къызхигъэфагъ, зищыIагъ. Аущтэу тымышIыгъэми хъущтыгъэп. Мохэмэ уахэгущыIэн, уапеожьынри жьыбгъэм 
упэужъунтхэжьынри зэфэдэ. Ау, ямыхьакъ атеплъхьана, 
фэкъолIмэ мыхъун къытаIолIагъэп. Пщы хэсэ зэхэщэнэу 
зыфаIуагъэр лъэIу нахь, егъэзыгъэ хэлъэп. ФэкъолIмэ 
ягущыIэ зыфагъэзэгъэ пщымэ джы сыд яджэуапыщтыр?.."
ФэкъолI хэсэ ужым мэфэ заулэ тешIагъэу Ацумыкъо 
ихьакIэщ щызэхэсыгъэ купым Къэлэкъутэ къызэращэгъагъэр, кIыгъугъэ пщыкIалэмрэ фэкъолIымрэ къаIуагъэмэ 
анэсыжьэу Бэлгъайрыкъо ыгу къэкIыжьыгъ.
- Адыгэр, зиусхьан,- хьакIэр зыгъэгумэкIыщтыгъэр 
Iупэ тещхыкIыкIэ Ацумыкъо къыфызэхифыгъагъ,- жаныий, 
къэбэртаий, абдзахи, бэслъыныий фэус, тыдэ щыпсэуми, 
адыгэу къыщэнэжьы. ЕтIани Адыгэ шъолъырым изакъоп 
ар зыщыхъурэр, тимычIыгоу ылъапэ зынэсыгъэми нэмыкI 
хэгъэгоу зыщылажьэрэми защыхигъэкIуакIэрэп.

--- Page 380 ---

- Адыгэ шъолъырыр пштэмэ, Ацумыкъу,- Къэлэкъутэ ишъыпкъэу къыIуагъ,- адыгэр зыфэдэмкIэ къызфапIорэр тэрэз, ау нэмыкI чIыгу, хэгъэгу зифэкIэ, адыгагъэу 
къыхэнэжьрэр макIэ.
- Зи къыхэнэжьрэп пIомэ нахьышIу,- Псэмыт фэкъолIым Къэлэкъутэ къыдыригъэштагъ.- Адыл-Джэрые 
хъаныкъор къэзылъфыгъэр адыгэпхъуба? Тырку султIан 
заулэхэу шъушIэхэри адыгэпхъухэба къызхэкIыгъэхэр?
ХьакIэщым щызэхэс пщыхэри лIэкъолъэшхэри фэкъолIым къыIуагъэм нэбэ-набэу зэIуигъэплъагъэх. Унэр 
зэлъызыубытыгъэ кIым-сымыр Къэлэкъутэ ашъхьащихыгъ:
- Тэрэз, Псэмыт,- дыригъаштэ фэдэзэ, шъэогъур 
къыгъэтэрэзыжьыгъ,- ау а зигугъу пшIыхэрэр адыгэныкъох. АщкIэ, хьакIэ, сишъэогъу Ацумыкъу, сыгу илъыр 
къэсIон. Зяни зяти адыгэу нэмыкI лъэпкъмэ ахахьэрэр ары 
зиадыгагъэ чIэзынэщтыр. Дин зэблэхъум ащ фэдэу сигъапэрэп, пцIэ зэблябгъэхъунымрэ убзэ зыщыбгъэгъупшэнымрэ зэкIэми анахь тхьамыкIагъу. Сыда чыжьэу 
узкIэIэбэжьыщтыр - Жъажъыикъо Мамый хэта зымышIэрэр?
- Ащ адыгабзэр щыгъупшэжьыгъ пIон плъэкIынэп,- 
ыцIэ къемыIокIэ ыгу зэрэфэмышIур Хьатае къыдзыгъэ 
гущыIэм къыхэщыгъ.
- НэгъоибзэкIи, бзэджэшIэнкIи Iазэ,- Мамые зэриджагъор Ацумыкъуи къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Мамые нахьи уипхъорэлъф Кутакъи, Ацумыкъу, 
пшынахьыкIэ СултIани, Бэлгъайрыкъу, яурыс хэхьакIэ сэ 
нахь сегъэгумэкIы, япачъыхьэ пыщэгъу къытфамышIыгъагъот сегъаIо.
- Мор зичыжьагъэм ар къытфикIынэп,- ежь ишIошIи 
нэмыкI горэм къахидзагъ.
- Джар тIозэ, тхэкIхэрэр хымэ хэгъэгумэ афэшIушIэх, 
ялIыкIохэр ушъыякIохэу къытфащэх, пщыгъо зэтеутыгъэхэмкIэ зыдгощыжьхэзэ, хэгъэгунчъэ-пачъыхьэнчъэу 
тыщыI, тиIэ тIэкIури тимыIэжьэу зэгорэми тыхъущт,- 
къогъу-къуалъхьэ ымышIэу Къэлэкъутэ зыгъэгумэкIырэр 
джы шъхьэихыгъэу лъигъэкIотагъ.
- Егъэзыгъэм ымышIэн щыIэп, Къэлэкъут,- гъунэгъу 
фэкъолI пащэм еIэсэкIызэ, Ацумыкъуи къыIуагъ, етIанэ 

--- Page 381 ---

зыумысыжь хэмылъэу ышъхьэкIэ зыхэлэжьагъэр къыушыхьатыжьыгъ: - Урыс пачъыхьэм дэжь типщы-фэкъолI 
хасэм ыгъэкIогъэгъэ лIыкIомэ сэри сахэтыгъ, сымыгъуащэмэ, ори, синыбджэгъу, ар зыдагъэмэ, зикъэмэ разэ 
къизыхыгъэмэ уащыщыгъ.
- Зымыгъэшэхъу, сигъунэгъу,- Къэлэкъутэ щхыпцIы зэ, къызэпиутыгъ,- зымыдагъэмэ сащыщыгъ пIомэ, 
ухэукъощтэп. Урыс пачъыхьэм итхылъыпIэ такъыркIэ 
Кутакъэ шэсы шъушIи къызышъогъэзэжьым, ТахъупщЦохъопщым икуп бырсыр къышъуашIылIэгъагъэти, фэкъолIхэм тыкъызэрэжъугоуцогъагъэр шъыпкъэ.
- Ары, ары, Къэлэкъут, къысфэгъэгъу,- Ацумыкъо 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- сщымыгъупшапхъэр къызэрэсэбгъэшIэжьыгъэр дэгъу.- Ау етIанэ зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, фэсакъызэ, ашIэгъагъэр шIотэрэзэу къэупчIагъ: 
- Урысыем тыкъызекIыжь уж къырым хъаным зызэриIэжагъэр шъуинэрылъэгъуба?
- Шъуицыхьэ телъыщтмэ, тIэкIу зиIэжагъ...- Хьатаий 
зэрэмыразэр къыдзыгъ.
- ЖаныехэмкIэ жьы тIэкIу къэтщагъэба? - Ацумыкъуи 
зытетым текIыщтыгъэп.
- Зы пчъэIупэм тыIукIи, нэмыкI пчъэIупэ тызэрэIухьагъэр армэ, жьы тIэкIу къэтщагъ,- Псэмыти нэгу Iужъу 
тхъоплъыкIэ IугушIукIызэ, джыри ишIошI къахилъхьагъ,- ау 
зикъэлапчъэ тытеуагъэр къызэрэткIэлъыкIожьыщт шIыкIэм 
шъуегупшыс, тиегъэшIэрэ адыгэ хьакIэщ фэшъумыгъад 
ар. Муары, Астрахъан, Нэгъой хъаныгъохэр зыIэкIилъхьагъэх. Шъыпкъэба, хьакIэ?
- Шъыпкъэ,- хьакIэщым къыщытэджыгъэ Iо зэпеом 
хэмыгущыIэ зышIоигъогъэ Бэлгъайрыкъуи джэуап кIэкIыр 
къыжэдэзыгъ.
- Ахэмэ язакъоп,- Къэлэкъути къадыригъэштагъ,- сэ 
зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, Къэзан хъаныгъори зыIэкIилъхьагъ, 
тыгъэкъохьапIэмкIэ щыIэ чIыгухэм, Лион аIомэ сшIэрэп, 
ащэзао аIуагъ, шляхтмэ заокIэ апыщыт, осышхорэ мэзышхорэ зыдэщыIэ СыбыркIи инэплъэгъу едзы... Арышъ, 
хэгъэгу зэикI зызэхэтымыщэкIэ, ащ сыдэу тыщыхъун, 
пщыгъо зырызкIэ тызIэкIилъхьащт. Ау сыгу илъ шъыпкъэр, 
сызэгупшысэрэр къышъосIон: фэкъолIмэ ашIыгъэ унашъор 

--- Page 382 ---

урысмэ, тыркумэ, къырым нэгъоймэ, персмэ агот дагъыстан шамхъалмэ ягопэщтэп. Мары, Адыгэ шъолъырым 
ипщыгъуищ - Жаныем, Бэслъыныем, тихьакIэ къыздикIыгъэ Къэбэртэе цIыкIум - урыс пачъыхьэм гоуцохэу рагъажьэ. КъэбэртэешхомкIэ Пщыапшъэкъохэр, талъэныкъокIэ Тахъупщ-Цохъопщхэр, АбдзахэкIэ Аулъэ лIэкъолъэшхэр, БэслъыныекIэ Абатэхэр, КIэмгуекIэ Болэтыкъохэр 
Къырымрэ Тыркуемрэ агоуцуагъэх, Персми плъэхэрэр 
къокIыпIэ лъэныкъомкIэ щыпсэурэ къэбэртэе адыгэмэ 
ахэтых. Сыд хъурэр джы? Тэр-тэрэу тиадыгэ техъон зэпэтэкъудыи, тызэпыримыкъужь зыхъукIэ, ыкъуапэхэр 
пытэчыхэшъ, хымэ хэгъэгумэ аIэкIэтэдзэ... Джа къопэ 
дэдэхэмкIэ зэгорэм зызэрэттхьалэжьыщтыр сыдигъо 
къыдгурыIон шъуIуа?..
ТхьэмэфитIум къехъугъэми Бэлгъайрыкъо гъогу зытетыр, Къэлэкъутэ игущыIэмэ зыIэкIатIупщырэп, щыгъупшагъэх ыIозэ, къышIудэоежьых. Шъхьэзэкъо гупшысэгъу 
уахътэ зыфифэрэм, игъусэмэ адэгущыIэми, адашхэми, а 
гущыIэхэр шъэрэ гукIэ къыкIеIотыкIыжьых, ау хэгупшысыхьэ къэсми, къахихрэр фэшъхьаф. Ежь зыфаем, ипщ 
лIакъо къекIущтым исыдырэ гупшысэ къырещалIэми, 
фэкъолI пащэм ишъыпкъаIо елъахъэ, шIокIын ылъэкIырэп.
Уарп псыхъо иджабгъу нэпкъ пчэдыжьышхэ щашIы 
зэхъуми, зэшэсыжьхэми, Пшызэ исэмэгу шъолъыр тешъо 
зыщыпхырыкIхэрэ щэджэгъо уахътэми джа гупшысэр 
игъогу лъэоигъ. Лъэоенэ зытIущ зэринэкI къэсми, игумэкI 
къыхахъощтыгъэ, ащ ЛIымафэ игущыIэхэр къазыхэхьажьыкIэ, ионэш елъэдэкъаоти, кIигъэлъэхъукIыщтыгъэ.
"Къэлэкъутэ пщэу пщэп, лIэкъолъэшэу лIэкъолъэшэп, 
тэ къикIыгъ сэIо мыр?..- а зы упчIэр Бэлгъайрыкъо ышъхьэ 
къызэречъэрэм пчъагъэ иIэжьэпщтын,- ятIонэрэу 
сыIокIэшъ, сшынахьыжъ Доманыкъо ыIорэр шъыпкъэ. 
Сыдигъуа талъэныкъо зыщыIагъэр ар? ГъэрекIопагъ, иадыгэ 
гупшысэ хэхъо нахь, хэкIырэп. Сыд мыщ ыIорэр тIуи, 
тыдэхьащхыгъагъ, талъэныкъо къитфыгъагъ шъхьакIэ, 
къытиIогъагъэхэр лъигъэкIотагъэх нахь, атекIыгъэп. ФэкъолI хэгъэгум ычIыпIэкIэ джы Адыгэ хэгъэгу, тэ тщыщ 
пачъыхь еIо... "Шъузэхэгупшысыхьажь еIошъ, гущыIэкIэ 
пщымэ къяджэ. Мыхъужь зыщыхъурэм пачъыхьэ хъущтыр 

--- Page 383 ---

пщы лъэпкъын фае зэриIори дэгъу. Адыгэ техъонри зэрэзэпэткъудыйри шъыпкъэ. Пщы цIыкIуи, ини апэ хъущтыр, 
анахь къопэ иныр зытезыкъудыещтыр тэзэрэгъашIэрэп... 
Къарыунчъэри, мылъкунчъэри, пщыцIэ зиIэхэр хъоршэрыгъэ-тхьагъэпцIыгъэм ешэх, ураутмэ, икъунба зэрэтхъагъэр аIозэ гушIощтых, къыоплъыхэмэ, къыосэмэркъэу хэзэ, 
уиIэ тIэкIур пкIэкIаутынышъ, къыбдэхьащхыхэмэ къыпкIэнакIэхэзэ, птырахыгъэм къогушхукIхэзэ, уапашъхьэ 
къиуцожьынхэшъ, ппшъэ къыдэтIысхьажьыщтых... ФэкъолIхэр? Ахэри адыгэхэба? Пщыхэм, лIэкъолъэшхэм - зэкIэ 
цIыф фэшIыгъэхэм тыкъызхэкIыгъэхэр ахэр арба?.."
ФэкъолI хасэр Бэлгъайрыкъо ынэгу къыкIэуцожьыгъ. 
Тхьэм къызэхишIыкIхи, къафэусагъэ фэдэу мэфэ шIагъу. 
Гъэмафэм иаужырэ мазэ ыкIэм фэкIо, нэгу шъабэкIэ 
тыгъэр огум къепсыкIы. Пщэ IэшкIэ фыжьыбзэр хыIушъо 
къушъхьэ зэбгъутмэ ашъхьагъ фэмыф-фэмыфэу щэкIуашъэ. Жьы макIэр ежь-ежьырэу зэIушъэшъэжьызэ, уцыпэ 
гъожьышэмэ ашъхьапырэчъы, загъорэ зепхъуатэшъ, шы 
сэкумэ захедзэ, фэкъолI жэкIэ-пакIэмэ ахэджэгукIы. Сыд 
фэдэу мафэр шъабэми, фэкъолIмэ зэхашIэрэп - гугъэщтэ 
шIуцIамэр атырихэу къэгущыIэрэм едэIух, хэт сыд къыIуагъэми, хэгъэгу зэхэщэгъэнымкIэ къызиухыжьыкIэ, къэмэ 
къипхъоткIэ зэдырагъаштэ.
"ПфэлъэкIыщтмэ, уикъамэ къимыпхъот ащыгъум...- 
икъамэ къызэрэрихыгъагъэр, джа дэдэр Тепшъэныкъуи 
Ацумыкъуи зэрашIэгъагъэр, нэмыкI лIэкъолъэшхэми 
зэрарилъэгъулIэгъагъэр Бэлгъайрыкъо джыри ыгу 
къэкIыжьыгъ.- Аущтэу тымышIэгъагъэмэ, хэт ышIэрэ 
мохэмэ къыташIэщтыгъэр... АшIагъэр адэсшIагъэмэ гъэшIэгъона, сызэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу сызекIуагъ. 
Пщы хэсагъэмэ, сэ счIыпIэ итыгъэмэ, сыдэущтэу Къэлэкъутэ зишIыщтыгъ? Ауж къэгущыIэжьыгъэгъэ шъаор? Сыда 
тэщ нахьи фэкъолIмэ адыгэ чIыгур нахь шIу алъэгъугъа? Тэ 
къикIра, сыда къызхэкIырэр языкIыныгъэ? ЕтIани ахэмэ 
фэкъолI пачъыхь аIорэп, пщыр пачъыхьэ зыфашIыщт хэгъэгу зытегущыIэхэрэр. Енэгуягъо ащ фэдэ зыкIыныгъэ 
пщымэ къахэмыфэнкIэ... Езэрымыгъэхьым сыдэущтэу 
зэригъэзэгъыщтых? Пщышхуагъэр чэзыу унашъокIэ хэтэдзми, хэтыдзыгъэм иIэнатIэ IэкIэуIашIошъ, нахьыбэрэ 

--- Page 384 ---

зэрэтетыщтым, зызэрэхаригъэдзыжьыщтым еусэ, пщыхэр 
къызкъуещэх, къыдамыгъэхъу зыхъукIэ, пыи зэфешIых, 
зэрегъэутэкIых... Мары, тятэ ерагъэу Къэбэртэе пщышхуагъэр къынагъэсыгъ, зэрэтырахыщтым нибжьи 
мылIэжьыхэн Къайтыкъопщ лIыжъыри ыкъо Пщыапшъэкъуи ыуж итых. Тятэ пщышхуагъэм техьэгъакI ныIэп, 
сыздэгущыIэгъэ Жаные ипщышхо Шъэбэкъу тIо зэрэхадзырэм ычIыпIэкIэ ящэнэрэу зыхаригъэдзыжьыным пае 
ушъхьагъу лъэхъу, зэ Къырым хъаным епыи, зэ ешIужьы, 
зэ урыс пачъыхьэм дэжь мачъэ, зэ ыкъо къегъанэ, зэ 
лъэчъэжьы аIошъ тегущыIэх. КъезгъэкIухэри макIэп, къезымыгъэкIухэрэми фагъэIун-раIолIэн агъоты. Тятэ пщышхоми джа дэдэр къыпагъэтаджэу рагъэжьагъ. Зы лъэныкъомкIэ пщымэ тыщамыгъаIэмэ, адырэ лъэныкъомкIэ 
къумыкъу шамхъалыр къытаутIупщымэ, ащ къырым 
хъаныр къыхагъэхьажьмэ, сыд пшIэщт? Пшъхьэ къызщыуухъумэжьыщт, къызыщыпкъоуцощтхэ лъэныкъомкIэ 
зыбгъэзэщт. Жаные пщышхор агъэмысэ шъхьакIэ, джары 
ащи къехъулIагъэр. Адэ пшъхьэ закъорэ уипщышхуагъэрэ 
къызэрэуухъумэжьыщтым пае зыпэ урагъэуцогъэ плъэпкъ 
зыхэкIодэщтым хэпщэщта? Къэлэкъутэ тыкIэнакIэ шъхьакIэ, 
ащ иадыгэ гупшысэ нахь тэрэзкIэ сэгугъэ... Ы-ы, сыда сэIо 
сIорэр?! - ошIэ-дэмышIэкIэ къызэкIужьыгъэ гупшысэм 
Бэлгъайрыкъо къыкIигъэщтэжьэу шъхьэр къызепхъуатэм, 
Iошъхьэмэфэ шыгуфитIур чыжьэкIэ инэплъэгъу къыридзагъ, къыхигъэкуукIыгъ:
- Модэ Iошъхьэмафэ зэрэшыгуфыр! ТыздэщыIагъэми 
тыкъыздэкIожьрэми ти Iошъхьэмафэ инэплъэгъу къыриубытэрэ Адыгэ шъолъырым мамыр гупсэфи, зэгурыIожьи 
илъынэу Тхьэм тежъугъэлъэIу.
Быслъымэныгъэу къахахьэрэм ихьатыркIэ, ащ къызэриIоу Алахьым ыIэ фаIэтыгъагъэми, зэгорэм ятхьагъэхэри, 
ячыристаныгъи зыщамыгъэгъупшэу дин зэхэпхъагъэхэмкIэ Iошъхьэмафэ щыгушIукIхэмэ шъхьарыплъэхэзэ, ежьхэри 
зыфэлъэIожьыгъэх. Бэлгъайрыкъо игъогу гупшысэ шIу ыгу 
къыщихьагъэмэ къыдигъэхъунэу, мыхъуныр къыфигъэгъунэу Тхьэм зелъэIу уж, абрамыжъор ыплIэIу изыжьыгъэу 
ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэпсынкIагъэх, ыгуи къичэфыкIэу 
ригъэжьагъ. Шыми ар къыдишIагъэм фэдэу шхоIум егъоу, 
кIэкIорыкIэу ыублагъэти, хигъэлъэхъукIыгъ.

--- Page 385 ---

Пшызэ икIи заулэрэ шыу купыр кIуагъэу, къэмэ теплъэ 
зиIэ къушъхьэ зэндэ папцIэр чыжьэкIэ къэлъэгъуагъ, ау зы 
нэбгыри щыгушIукIыгъэп. ЕгъашIэм къамэр зиIэшэ адыгэмэ 
ар зитеплъэ къушъхьэр шIу зыкIамылъэгъугъэр цIыф 
ышIэщтыгъэп, ежьмэ зэрашIошIэу зэтыраIотыкIыщтыгъэ. 
Япшысэмэ, яIорIуатэмэ къазэрэхафэрэр мэкIэ дэд. Игугъу 
ашIы зыхъукIэ, шIур имакIэу, ер къебэкIы. Ос зытемызагъэрэр, мэз къызтемыкIэрэр, жьыбгъэ зымыубытырэр, 
шыблэуапIэ хъужьэу сыдкIэ былым аIоти, мэфитIу-мэфищ 
гъогукIэ Iошъхьэмафэ пэчыжьагъэми, янэплъэгъу зэрэкIэт 
закъори адэщтыгъэп. Къушъхьэ лъапсэм къеухъурэикIыгъэу мэз итыгъэми, псылъакъохэри къыкIэчъыщтыгъэхэми, 
пшъыгъэхэри, псыфалIэхэри къыщыуцущтыгъэхэп.
"Къэлэкъутэ ыIу-ымыIоми, мощ фэдиз чIыгоу хитIум 
азыфагу дэлъым адыгэ пщыгъо зэтеутыгъэхэр хэгъэгунчъэхэу итэкъуагъэх,- Бэлгъайрыкъо игупшысэ мыухыжьмэ 
джыри зыкъыжэхатэкъожьыгъ.- Тятэ къыIуатэ зыхъукIэ 
сшIогъэшIэгъоныщтыгъэр сынитIукIэ слъэгъугъэ... Къэлэкъутэ фэкъолIым джы сыдэущтэу детымыгъэштэщт? 
Мамсрыкъо КъэлэкъутэкIэ Доманыкъо пеожьы шъхьакIэ, 
нэIуасэ фэсшIыгъагъот. Пщымэ язакъоп, сшынахьыжъ, 
пщылIхэми лIы Iушхэр къахэкIых. Чэчани, Шэбатныкъуи, 
Саусэрыкъуи пщы лъэпкъыгъэхэп, лIыгъэ-Iушыгъэм рыпсэущтыгъэх, шIушIагъэр ягъэшIэрэ кIэнзехьагъ. Джары ахэр 
щызгъэIагъэхэр, джы къызнэсыгъэми къытхэзгъэтхэрэр. 
Къэлэкъутэ сшIошъ хъоу ахэмэ афэсэгъада, хьауми пщыхэмкIэ къэблэгъэрэ щынагъо горэм сырегъэубза? - фэкъолI хасэр Бэлгъайрыкъо ынэгу джыри къыкIэтэджэжьыгъ, якъэмэ къипхъот макъэхэри ытхьакIумэ къиуцожьыгъэх.- Сегупшысэжьышъ, япащэ къафырихьыжьэгъэ хэгъэгу Iофыр лэжьакIомэ ашIошъ ыгъэхъугъ, макъэ 
яшъ къодыий, запхъотэнэу хьазырых. Къэлэкъути нэмыкIхэми къаIуагъэм мыхъун ахэслъэгъуагъэп. Ау Ацумыкъо 
зиусхьаным ихьакIэщ зи къыщытагъэлыгъэп. АцIэ шъхьэихыгъэу къамыIощтыгъэми, тятэрэ Шъэбэкъурэ афэмыухыщтыгъэр... Пщыапшъэкъо Къырым чъэрэба, Къумыкъум фыреплъэкIырэба? Тыркур зыгу пщыхэр аIэхэр 
зэтедзагъэхэу щысха? Урыс пачъыхьэм илIыкIо Плещеер 
зипэщэ шыу уIэшыгъэмэ тятэ Астрахъан зэращыпэгъокIыгъэм игугъу зэрафэсымышIыгъэр дэгъу. Хэсэ гъогум 
тыкъызтехьащт мафэхэм къэсынхэу тяжэщтыгъэ. Теплъын 
джы Пщыапшъэкъомэ якуп зыкъызэрэтфашIыщтым, къумыкъу шэмхъалыри заокIэ къытэкIущтмэ... Ахэр мыгъэщынагъэхэ хъущтэп, арэшI тэри, ежьхэм афэдэу, къотэгъу 
зэрэтиIэр!"
СэмэгумкIэ Къэмэ къушъхьэр къагъанэзэ, джабгъумкIэ Iошъхьэмафэ чыжьэкIэ зышъхьарыт къушъхьитфыр 
янэплъэгъу итэу, къамылылъэ псыутIэ Iушъом шыухэр 
рекIокIхи, Тэрч лъэныкъокIэ гъогу кIэкIым техьагъэх. 
Щэджэгъуашхэ ашIыфэ ежьхэми, яонэшхэми загъэпсэфыгъэти, унэфэкIожьыр зэрзэхашIагъэр къахэщэу, шыхэр 
кIэкIорыкIыщтыгъэх. Пщым ыуж ит фэкъолIхэри, апэ итым 
фэсакъыхэзэ, мэкъэ лые къахэмыIукIэу гущыIэщтыгъэх, 
щхыщтыгъэх. БгъуитIумкIэ байколхэр зыгот Бэлгъайрыкъо 
ыгукIэ зыдэтыр ятэ ищагу, къащэгъэ урыс шыумэ 
ягупшысэми, ышыпхъу нахьыкI ынэгу кIэмыкIырэр. Загъори 
Гощэунае ыкIыбыкIэ Плещеев дзэзещэри къыдэплъэу 
къыщэхъу. ГъэрекIо урыс дзэпщыр пачъыхьэм къызафегъакIом, ышыпхъу закъоу адыгэмэ къахэнагъэм зыкъызэрэфишIыщтыгъэр Бэлгъайрыкъо ыгу къэкIыжьыгъ.
"Сыдэущтэу зыкъигъэпсыщтыгъа сэIо ащ!..- илъэсым 
къехъужьыгъэ сэмэркъэум Бэлгъайрыкъо кIэгубжыхьажь 
фишIыжьыгъ.- Джыры?.. Плещей дзэзещэм фэшъхьаф 
пачъыхьэм къытфигъэкIон иIэжьба? Сэмэркъэур Тхьэм 
икIас аIо шъхьакIэ, бын-унагъо ухъужьыгъэу, пшъхьаци, 
ужакIи тхъожьыгъэу пшъэшъэ ныбжьыкIэм сыда уисэмэркъэу зэрищыкIагъэр?.. Шъыпкъэ, ежь паеп, псэлъыхъо 
бай горэ къыфигъотынэу къыриIокIыщтыгъ. ЫкъонкIи 
мэхъуба зышъхьэ къыримыхыщтыгъэр. Ыкъоуи, яурыс 
пачъыхьэуи орэхъу, тянэ иIуагъэу, типхъухэмкIэ хымэ 
лъэпкъ нэмыкI махълъэ тфэмыхъунэу тынатIэ къыратхагъа? 
КъыIорэмыбзабз, зыкъыIуерэмышIыхь! Къызгот Алимхъан 
ятэжъ Шъалихьэ зэриIоу "сэмэркъэу гуао умышIы, 
умышIэрэм утемыгущыI". Тэри къыткъоуцон адыгэпщ 
лъэрыхьэ горэ тищыкIагъ. Доманыкъуи тэрэз ыIорэр, адыгэ 
пщыгъо чыжьэ етшIэн щыIэп, тяти, тяни зэрашIоигъоу, 
Къэбэртэешхом лъапсэ щыддзыгъагъэмэ дэгъугъэ...- 
ардэдэм ЛIымафэ къыриIогъэ гущыIэр Бэлгъайрыкъо ыгу 
къыпылъэдэжьыгъ: - "Пщымэ язэнэкъокъу - фэкъолIмэ 

--- Page 386 ---

яныкъо-тыкъу..." ЛIымэфэ лIыжъ Iушым зегъэлIэкъолъэшми, къызхэкIыгъэ пщы лъэпкъым ылъапсэ кIеутыжьы. 
Къэлэкъутэ фэкъолI пащэр зэримахълъэр арымэ шIэ? 
СыкIэупчIагъэти, ащ фэдэ фэкъолI дегъаштэ ышIы зэхъум, 
махълъэ фэхъущтыр дунаим тетми ымышIэщтыгъэу къысаIуагъ. ГущыIэгъу сфэхъугъэри хымэп, ыкъо Дзэгъащт. 
ЗэрэфэкъолI пэтзэ, зыфэцIацIэри сымышIэу ишъэогъу 
Жъажъые лIыжъми ар къыушыхьатыжьыгъ. Джы къызгурэIокIэ сэгугъэ Къэлэкъутэ ижьыкъащэрэ ымакъэрэ 
къызхэкIыгъэр, ежь нахьи нахьыжъ ишIупщ Дзэгъащти, 
адыгэгъэ-блэгъагъэм тIэкIу къемыкIуIоми, зыкIигъэныбджэгъурэр..."
- Модэ, зиусхьан,- Алимхъан байколым къызIуипхъотыгъ,- мэшIошху, Бэхъсан лъэныкъор мэсты!
- Зы машIоп, чылэгъуищ зэлъиштагъ! - нэмыкI байколыри къыхэкуукIыгъ.- ЯплIэнэрэми къыщиштагъ!..
- Пщыапшъэкъо ичылагъох тестыкIхэрэр...- Бэлгъайрыкъо лъэрыгъыпсхэмкIэ уанэм зыриIэтыкIи, гуцэфэн чъэхьарамыгъэнчъэу къыIуагъ.- Хъунэп тищытыкIэ, адыгэ 
чылагъохэр пыймэ зэрапхъоми сшIэрэп! - зиусхьаным иш 
зырегъэлъым, байкол шыу шъэныкъори ыуж илъэдагъ.
Аужырэу мэшIо тхъуабзэм зыкъызыщипхъотэгъэ 
чылэм икIэкIыпIэкIэ унэсыщтмэ, шы илъыгъо зытIущ фэдиз 
ичыжьэгъэн, адырэ стыщтыгъэхэр ыбгъухэмкIэ нахь Iудзыгъэх. "Хэта чылэмэ якIугъэр, лыгъэ языдзыгъэр? - 
Бэлгъайрыкъо ыIозэ, уанэм теуфыхьагъэу чъэщтыгъэ.- 
Къайтыкъопщышхуагъэр ижъышъхьэм зыкIэрыс ыкъо 
нахьыжъ ичыл тишыпэхэр зыдэгъэзагъэхэр... Хэт ахэмэ 
атегушхон зылъэкIынэу Къэбэртэешхом исыр?.. Нэгъойхэр 
сIонти, ахэр ишIух, иблагъэх. КъушъхьэчIэс бэлъкъархэр 
армэ, зэхахьэх, зэхэкIых, азыфагу мыхъун дэлъэп. ТалъэныкъокIэ, Къэбэртэе цIыкIум, къафикIыгъэхэмэ?.. Тятэ 
урыс шыухэр къызфищагъэхэр мыхэр арэп, къыттео 
зэпытрэ къумыкъу шэмхъалым зыригъэшIэжьынэу ары 
нахь... ГъэрекIо бжыхьэ щегъэжьагъэу мыгъатхэ щыкIэкIыжьэу Пщыапшъэкъор зэп-тIоп Будай шамхъалым дэжь 
зэрэщыIагъэр, гъэмэфэ мэзищым яз къыттеонэу ары 
тызэрежэщтыгъэр..." - шы чIыпцIэм тесэу чылэм къыдэчъыгъэ шъэожъыер зелъэгъум, Бэлгъайрыкъо ионэш 
зырыригъатIи, байколым еджагъ:

--- Page 387 ---

- Алимхъан, мо кIалэр къысэшъущалI.- ШыуитIу 
зэфагукIэ къыращэлIэгъэ шъэожъыеу гъынагъэрэм Бэлгъайрыкъо еупчIыгъ: - Чылэм сыд къыдэхъухьагъэр?
- Урысыдзэр зигъусэ Темрыкъопщым чылэхэр тырегъэстыкIых...
- Тызэмынэгуягъэм тырихьылIагъ, елбэтэу сауж 
шъукъихь!
Чылэ пчэгу хъурэешхом шыу уIэшыгъэр из, Пщыа пшъэкъо ишэщ кIыхьэ мэсты, мэкъу хьандзуитIури машIом 
зэлъиштагъ, бгъэкIосэнэу уфежьагъэкIи, упырикъущтэп, 
къамэкIи, сэшхокIи, куахъокIи, пчэгъукIи, пхъэIэбжъанэкIи 
пщы щагур къэзыухъумэхэрэр къэлапчъэм пэIутых, чэу 
нэзмэ акIэрытых. Зышъхьэхэр, зыIэхэр уIагъэхэр цIыфмэ 
ахэтых, унэгъо пчъагъэмэ хьэдагъэр арылъ. Темрыкъопщышхомрэ Плещеев дзэзещэмрэ шыу уIэшыгъэ шъитIу 
фэдизмэ апэ итых. Шыу заулэкIэ къэуцухьэгъэ утыгум 
Пщыапшъэкъо, Аслъанбэч, Тепшъэныкъо, Къайтыкъо пщы 
зэшиплIыр ит. Пщыапшъэкъо ицые Iэгъуапэ къетхъыхыгъ, 
Iэшэнчъ, Аслъанбэч ыIэлджанэ пхыгъэ, Тепшъэныкъо 
шъхьапцIэ, нэгушъхьэ теутыгъ, Къайтыкъо шэщ машIом 
хэбэнагъэщтын, ицыякIэхэр, ыIашъхьэхэр пыстыкIыгъэх, 
ихъурышъо паIуи телыгъукIыгъ.
Игъом къызэрэсыжьыгъэр аригъашIэу Доманыкъо 
иджабгъу лъэныкъокIэ Бэлгъайрыкъо зыгоуцом, Мамсрыкъо игъончэдж куашъо лъы пцIагъэ тырилъэгъуагъ. 
Зэшищыри нэ псынкIэкIэ зэIуплъагъэх нахь, зи зэраIуагъэп. 
Зэпэуцугъэ лъэныкъуитIур зыгорэм зэрежэрэр пшIэнэу 
мэкъэнчъэ-зэфычIэплъых. Къайтыкъо зиусхьан лIыжъыр 
ишъэо нахьыкIэ Жансэхъу игъусэу къакIо заIом, пщы къэлапчъэр къэзыухъумэщтыгъэ фэкъолIхэр зэлъыIукIотхи, 
гъогу ратыгъ.
Жъыгъор къызэхьылъэкIыщтыгъэ Къайтыкъо зиусхьаным ыкъохэр зыщаIыгъ шъхьэкIо пашъхьэм шъошэ-Iэшэ 
къабзэкIэ зэтегъэпсыхьагъэу къихьагъ, ицые-пэIо хьаплъи, 
итыжьын бгырыпхи, идышъэ къами, ихьазыр Iупэф дышъэпсхэри, ищазымэ пIуакIэхэри къекIущтыгъэх. Тхы уфагъэмрэ дышъэ бэщыр зикIэгъэкъон Iэ сысымрэ димыштэщтыгъэхэр, ау ахэр ищытыкIэ гупсэфрэ инэплъэгъу Iушрэ 
пщагъэгъупшэ.

--- Page 388 ---

"Анахь чIыпIэ мафэми анахь чIыпIэ зэжъуми Къайтыкъопщыр зэмыхъокIэу къэнэжьы...- инэмыплъи ишъхьэкIафи изэфэдэу Темрыкъопщышхор ыпашъхьэ ит 
лIыжъым Iуплъагъ, шъхьапырыплъыгъ.- Къэбэртэе пщышхуагъэр къызыIысхыгъэ илъэсрэ ныкъорэм ишашитыгъэ 
сызэримыдзэщтыгъэмэ, ыкъохэри, нэмыкI пщыхэри къысимытIупщыщтыгъэхэмэ, гущыIэгъу сыфэхъу пакIо, сытеплъагъэп. СишIугъэп, сипыигъэп, ау сызэрилъахъэри, 
сызыщилъахъэри сымышIэу джы нэс къысигъэхьыгъ, 
теплъын джы зыкъызэрэсфишIыщтым..."
- Къеблагъ къыосIонти, зиусхьан, ухьакIэп,- Къайтыкъопщ лIыжъым мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыIуагъ,- 
синахьыжъыгъэ ыпашъхьэ уиадыгагъэ щымышхыжьэу 
къепсых къыосIонти, заом Iэшэ хьаф зэрэщамытырэр 
тIуми тэшIэ. Урыс-адыгэ зэхэпхъагъэкIэ Будай шэмхъалым 
зымафэ узытекIуагъэкIэ, тэ сыдэу тыпщыхъун, о ушыу, 
тэ тылъэс. УкъыттекIуагъ, зиусхьан. Ау гущыIэ пфысиI.
- ГущыIэ къысфыуиIа, хьауми укъысэлъэIуа? - Темрыкъопщышхом Къайтыкъопщым икъэгущыIакIэ ыгу зэрэримыхьырэр гуригъэIуагъ.
- Скъо зиусхьанхэр къэптIупщыжьынхэу сыолъэIу.
- Зиусхьанхэр шъхьафит шъушIыжьых,- Темрыкъо 
ибайколмэ зафигъэзагъ.
Шъхьафит хъужьыгъэ зиусхьанхэр ятэ къызыгоуцохэм, Къайтыкъопщ лIыжъым ыдагъэп:
- Шъукъызготыныр ищыкIагъэп. Пщы щагум шъудэхьажьи, шъузпыупхъухьажь. Тхьауегъэпсэу, къэбэртэе 
пщышхор, сызыфыолъэIугъэмкIэ сыкъэуушъхьакIугъэп. 
Уипщышхуагъэ зэребгъэжьэгъэ шIыкIэм сыгу зэремыIурэр 
чIыпIэ зэжъу сызэрит пэтзи къыосэIо. Ощ нахьи сэ бэкIэ 
сынахьыжъ, къэслъэгъужьынэп, ау мырэущтэу хымэ 
гъусэхэр уиIэщтмэ, уизекIуакIэ фэдэщт уикIодыжьыкIи... 
ЕмыкIу къысфэмышI, зиусхьан, ныбжьыр къыстекIо.
- УиIоф зытетыр къызгурэIо, зиусхьан... СикIодыкIэщт 
зыфэпIуагъэмкIэ сыд къыосIон, Тхьэм къытфиухэсыгъэр 
тынэтIэщт. Ау шъо, Къайтыкъохэр, къырым-тырку нэгукIэ 
шъукъытэбэнмэ, тэ сыда темыр лъэныкъомкIэ тызфэмыплъэщтыр, зыкъыкIэтымыухъумэжьыщтыр? Тызэкъомытымэ, адэ сыдэу тшIын, е тыркумэ, е урысмэ тякIодылIэжьын...- Темрыкъопщышхом ионэш кIэкIэу ригъэгъази, къызыIокIыжьым, Плещеев дзэзещэри, адыгэ-урыс 
шыухэри ыуж ихьажьыгъэх.
"Ар сэ къэслъэгъужьынэп, джэголъэжъ, ау къытэпшIагъэр скъомэ къыпфагъэгъунэп..." - гукIэ гъумытIымымэ 
зэкIэсысыхьэзэ, Къайтыкъу лIыжъыр щагум дэхьажьыгъ...
КъякIугъэхэри къызэкIугъэхэри бгыбзэ тхьаусыхэм 
зэдырагъэхьхэзэ, фэхыгъэхэр бзылъфыгъэмэ агъаещтыгъэх. НэмыкI чылагъохэри адыгэ зэгурымыIожьым екIодылIагъэхэм яхьэдагъэ хэтыгъэх...
VIII
"Мэл Iахъогъум икIодыжьыгъом пчэн къуир пащэ 
фэхъугъ" зыщаIогъэгъэ мафэм фэдэ непэ тымыхъугъот",- 
гукIэ Тахъупщым ыIозэ, Цохъопщым фычIэплъыгъ, апэIудзыгъэ шыу зэхэтми афыреплъэкIыгъ.
- ГумэкIыгъо щыIэп, зиусхьан,- фаIогъэ гущыIэжъым 
Цохъопщыр щымыгъозагъэми, зыIуагъэр гумэкI зэрэхэтыр 
ежь игумэкIыкIэ зыдишIэжьызэ, нэплъэгъу шъэфыр къыфэзыдзыгъэр ыгъэгупсэфэу риIуагъ,- псыр къызщыутхъорэр 
ипсышъхьэшъ, сыд тIуагъэми, тшIагъэми, жаныемэ къырагъэкIущт. Зыуж титыр ахэми амыуджэгъугъэкIэ огугъа? 
Ащ нахь Iоф цIыфмэ ахэлъыжьэп, хьакIэщымэ арылъыжьэп. А зиунагъо бэгъон, баймэ, хьалэлмэ, гукIэгъу хэлъмэ 
зыгорэ къытфишIэнба, тимыIэ горэ тигъэгъотынба аIозэ, 
къэмэ къипхъотыкIэ дезгъэштэгъэгъэ фэкъолIхэри фэежьхэп... Джэгумэ, хьадагъэмэ, ешхэ-ешъомэ уахахьэрэба, 
ащ нахьрэ Iоф яIэжьэп, ащауцэIушъ, къыдадзыжьы. Чылэгъопщхэми зыкIыныгъэ зэрахэмылъыжьым ущымыгъуазэу 
щытэп, заIуигъакIэрэп, зыфэныкъохэр зэригъашIэрэп. 
КъэкIухьан мыухыжьым къызыхэкIыжьыкIэ, Жаные ичIыпIэ заулэ къыщыричъыхьакIызэ, зы куп сэдакъэ реты, зы 
куп егъэгугъэшъ, зегъэбылъыжьы.
- Зиусхьан, олахьэ типщышхо шъхьанэкI зи къемыгъэлыгъ, сыпфэраз,- Тахъупщым ыгу илъыр къызхимыгъэщэу, ыIупшIэ телъыр къыIуагъ, зэпыугъо макIэкIэ, 
ежьми зыкъыдыригъэубытыжь фэдэзэ, къыпигъэхъожьыгъ: - Ау а гупшысэхэр фэкъолI е пщы хасэ горэм 
къыщытIогъагъэмэ нахьышIугъэба?

--- Page 389 ---

- НахьышIугъ, ау тыкъызщыгущыIэн чIыпIэ тигъэгъотырэп,- Цохъопщым къыIуи, даокIэ къыухыжьыгъ: - КъэошIэжьа, зиусхьан, сакъызышIущыгущыIэгъэгъэ хасэм 
укъызэрэмыкIогъагъэр?
- Сэ бгыуз сиIагъ шъхьакIэ, зиусхьан,- зиухыижьмэ 
сэмэркъэузэ, Тахъупщыр къэупчIагъ,- тызажэхэрэ Мартэкъопщымрэ Жэнэпщымрэ пIэм хэгъолъхьэпагъэха?
- Ахэмэ ар ашIагъэп,- IупшIэ зэтелъкIэ щхыпцIызэ, 
Цохъопщым къыIуагъ, ежь къыфаIопщыгъэр ащ фэдизэу 
мыкъэбар дэгъугъэми, мыдырэм цыхьэ къызэрэфамышIыгъэр зэригуапэр ышъо къыхэщыгъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, 
зиусхьан, Iофым ущыгъуазэп. Тыгъуасэ Мартэкъопщымрэ 
Жэнэпщымрэ макъэ къысагъэIугъ: чылэгъопщ IэнатIэр 
пщышхом даIыгъыти, къыддэшэсынхэр къырагъэкIугъэп, 
ау яфэкъолI шыухэмкIэ гъусэ къытфэхъунхэу рахъухьагъ, 
муары къэкIох.
"Мартэкъопщымрэ Жэнэпщымрэ ушъхьагъукIэ къыттекIуагъэх,- Тахъупщыр гукIэ щхыпцIыщтыгъэми, зэхихыгъэр зэримыгуапэр къызхигъэщыгъэп,- ащ сенэгуегъагъ, 
ау сыд япIон, таущтэу уумысыных, яфэкъолI шыухэмкIэ 
къытэтхьагъэпцIэкIын ямурад, зыгорэкIэ тиIоф къызимыкIыкIэ, тамыгъашIэу къышъочъагъэх аIони хэкIыжьыщтых. 
Мы сигъусэ нэтIэ залэ гу жъалымым зегъэIушы шъхьакIэ, 
иакъыл бэмэ анэсырэп. ФэкъолI шыу заулэ къыфагъакIошъ, щэгушIукIы... Армэ шъузхэхьагъэр, зышъодгъэгъэделэнэп. КъыриIолIэщтыр сымышIэми, зымафэ сызэгупшысагъэм мыр щызгъэгъозэн. Сыфэсакъын фае нахь, 
ежь къыпкъырымыкIыгъэ зыхъукIэ, зэкIэми мыхъун 
ахелъагъо. Сыд ерэIу фаеми, ащ нахь хэкIыпIэ дэгъу тIуми 
тиIэп. Iофыр ыкIэм зыфэкIуапэкIэ, кIилъэшъужьэу ихабзэшъ, пщитIум къыташIагъэр ыгу къызэреорэр къызхимыгъэщми, апэ ежь къыIорэм седэIун, ау егъэжьэпIэ-пэIудзэ джыдэдэм фэсшIын..."
- О умышIэрэр озгъэшIэжьынэу арэп, зиусхьан,- 
Тахъупщым чыжьэкIэ къыригъажьи, ищытхъу Iэзэгъу 
Iуидзагъ,- о бэмэ уахэхьагъ, уахэкIыгъ, плъэгъугъэм 
ызышъанэ зымылъэгъугъэ, зиакъыл къымыхьырэ пщы 
Iаджи Жаные ис, ары пакIо, узыпэсшIыни ислъагъорэп, 
орырэ сэрырэ тизэфыщытыкIэ ар къымыушыхьатыгъэмэ, 

--- Page 390 ---

непэрэ IофымкIи, нэмыкIхэмкIи тызэфэзыныеп, ау тхьагъэпцIыгъэр ори зэрэуиджагъоу сэри сиджагъу.
- Сыда, зиусхьан, Мартэкъопщымрэ Жэнэпщымрэ 
къытэтхьагъэпцIэкIхэу къыпщэхъуа? - Цохъопщым хъурышъо пэIо шIуцIэр зышъхьащыгогъэ шъхьэ хъураир 
кIипхъотыкIи, Iушъэшъэ макъэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- 
Сэри ахэмэ тыгъуасэ гуцафэ сагъэшIыгъагъэ...- "Сыда 
сэIо къыриухьаджыкIэу мыщ сызхигъэдаIо шIоигъор? Сэщ 
нахь Iушэу зелъытэжьмэ, хэукъо. Сэ сиакъылба мы шыу 
купыр зэфэзгъэсыгъэр? Сибайкол-фэкъолIмэ язакъоп, 
ежь иехэми зырызэу садэгущыIагъ, къуалъхьи афэсшIыгъ, 
егъашIэм егупшысагъэкIи, синепэрэ зекIуакIэ фэдэ къыфэугупшысыныеп. Онэтыгъужъым дэжь сызфэкIогъагъэр 
къысимыIогъагъэми, тIуагъэр тазыфагу дэмыкIынэу сэрба 
гущыIэ къезгъэтыгъагъэр? Зыгорэ мыщ релъэшъухьэ, 
шъхьаих дэдэ сымышIэу сеупчIын".- УкIэгъожьыгъа, 
зиусхьан?
- Сыд сызкIэгъожьыщтыр?
- СшIэрэп ныIа...
- Джы нэс сызфыкIэгъожьын сшIагъэу зыдэсшIэжьрэп, 
ау мощ нахь мыхъурэ пщы джэшъуитIумэ зыкъятымыгъэгъапцIэмэ нахьышIу.
- Нахь хэкIыпIэ дэгъу щыIэмэ къаIо.
- ЩыI! - Тахъупщым псынкIэу пцIы къызэхилъхьагъ,- 
Мартэкъопщымрэ Жэнэпщымрэ якъэмыкIокIэщт ушъхьагъу 
къызэоIом, сшъхьэ къихьагъ. Ахэмэ ятшIэщтыр ошIа?
- ТызышэсыгъахэкIэ, сыд тшIэжьын?
- Зядгъэгъэделэщтэп.
- Ар гущыIэ къодый.
- Хьау, хьау, зэкIакIо щыIэп! - теубытагъэ хэлъэу 
Тахъупщым къыIуагъ.- Мы гъуим тыкъыкIыщызэрэугъоигъэм, тэщ нэмыкIэу, тибайкол-фэкъолIмэ афэшъхьафэу 
хэт щыгъуаз?
- Тызигъусэ Алахьыр, тэ, пщиплIыр, къытэжэрэ 
шыухэр...- зызфэмыIажэщтыгъэ Цохъопщым ыIэгушъо 
шынагъэхэр ыгъэсысхэзэ, зэригъэучъыIэтагъэхэри зыдишIэжьыщтыгъэп.
- КъедэIу ащыгъум. Тибайкол-фэкъолIхэр, тэ тахэмытэу, ежьмэ апкъ къикIыкIэ жаные пщышхом иунэ екIух, 
зэпыдж-къызэпыдж, бырсыр лые къыхэмыхьэу Пэнэхэсрэ 

--- Page 391 ---

Онэтыгъурэ, хъырцыжъ укIакIохэр зэрипыщэгъухэр, 
жаныехэр къызэрэримыдзэхэрэр, итетыгъо къызэриухъумэщтым пае гъунэгъу хэгъэгухэм ыкIыб афигъазэзэ, урыс 
хэгъэгу чыжьэм зэрэчъэрэр - зэкIэ ажэ къыдэкIын ылъэкIыщтым щыкIэкIыжьэу икъэлэпчъэIу къыщарэIэт, джыри 
зэ къэсэIо, зао хэмытэу бырсыр IуарэшIыхь, етIанэ шъыпкъэри, пцIыри, ушъхьаса, фаем зэхерэфыжь.
- Зэ, зэ, зиусхьан,- зыфэмыIажэу джыри Цохъопщыр 
къэгузэжъуагъ,- тэ сыд тиIэнэтIэщт? Ащыгъум сыда 
Мартэкъопщымрэ Жэнэпщымрэ тыгу зыфябгъэрэр?
- КъытэтхьагъэпцIэкIхэрэм татекIощт нахь, сыд пае 
тыгу ябгъэн. Бырсыр зыщыхъурэм цIыфыбэр ечъэу хабзэшъ, яшIуи, ямышIу фэкъолIыби ячъэщт, гъунэгъу чылагъохэми къарыкIыщтых, нахьыбэ къякIу къэсми, тэркIэ 
нахьышIу. Тэ ахэмэ тазэрэхэхьащт шIыкIэр мыщ фэд: 
бырсырым ижъобгыпIэм зи тымышIэрэм фэдэу тифэкъолIмэ тахэлъадэ, шъушIэрэр емыкIу тIозэ, тафэгубжы, 
тажэхао фэдэ зытэшIы, ау адырэмэ аIощтыр къагъанэрэп. 
Ащ ыуж тэра текIуагъэ хъущтыр, хьауми зифэкъолIхэр 
къытфэзгъэкIуагъэхэр ара? КъеIуалI джы о уишIошъ, 
зиусхьан.
"Ежь сышIокIэу сэ есхьыжьэгъэ Iоф къызэрэздимыгъэхъущтыр сшIэщтыгъэ,- ыгу теIункIэжьызэ, Цохъопщым 
зэриIожьыгъ,- ау къыугупшысыгъэм иакъыл нэсыныр 
сшъхьэ къихьагъэп. Джары сэ тхьабылыцэжъым уфэсакъын фае, лъэбгъу зыдзэу есагъэм утекIон плъэкIыщтэп 
зыкIасIорэр. Сыд фэдэу зегъэпсыми, къыIуагъэм шъыпкъэ 
хэлъ. Сэри къызхэзгъэщыщтыгъэп шъхьакIэ, сехъырэхъышэщтыгъ, ау есIонэп, сыщытхъузэ, зыфэдэр гурызгъэIон".
- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, зиусхьан, олахьэ боу 
узэхэблакIом. КъэпIуагъэм узегупшысагъэр джыдэдэмэ, 
бэлахьым урибэлахьыжь. ЕтIани къыпщытхъурэр сэры, 
зиусхьан, зыщымыгъэгъупш.
- Ары, ары, о уасэ зыфэпшIырэм фэошIыпэ. КъызэрэзгурыIуагъэмкIэ, къыздеогъаштэ.
- Ащ Iо хэлъэп. Тэ зэрэтIоу Iофыр хъумэ, зэкIэ жаныепщыхэм, орырэ сэрырэ тишIуи, тимышIуи татекIощт. 
ФэкъолIхэри ары. Шъэбэкъу шъхьанэкIыр къэтэухъумэ 

--- Page 392 ---

тIозэ, илъэпсэ кIэут джащ щедгъэжьэщт. Дэсыгъэмэ, 
тызэхихыгъэмэ, дэгъугъэба?
- Зэрэдэмысыр нахьышIу. Уидэмысыгъом укъаухъумэныр зэкIэми ауас. Тызэрегупшысагъэу тызекIощтмэ, 
мо къытэжэрэ фэкъолIмэ ашIэщтыри, аIощтыри агурыгъаIу.
- Ар хъуна, зиусхьан,- зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэ 
Цохъопщым зишIыгъ,- уиакъыл къыхэкIыгъэр сыдэущтэу 
сынапшIэ теслъхьан?
- Орба мы Iофым кIэщакIо фэхъугъэр?
- Сэ сылъапс шъхьакIэ, о ушъхьапэба?
- Шъхьапэр зыIыгъыр лъапсэр ары.
- Ары зэрэщытыр, зиусхьан... КIо, аущтэу оIомэ, мощ 
фэдиз къин зытеслъэгъуагъэмкIэ оркъныкъо зысшIыжьынэп, ясIон. ИщыкIагъэ хъумэ, ори уакъыхэгущыIэн. Мыдэ, 
тибайкол-фэкъолIхэр, моу шъукъызэхэкIуат. Джыдэдэм 
зэхэшъухыщтыр шъугу ишъоубытэ нахь, шъубзэгу къытехьэрэп, зыми къышъуиIуагъэп, зыми щызэхэшъухыгъэп. 
Зыгу къэкIыгъэри зыпкъ къикIыгъэри шъоры, джа тызэрэзэзэгъыгъэу жаные пщышхом изекIокIэ-гъэпсыкIэ шъугу 
темыфэжьэу шъукъызэIигъэчыгъ, лъэрыгъмэ шъулъапэ 
арышъуигъадзи, шъуигъэшэсыгъ...- ежь зэхилъхьагъэм 
фэдэу Тахъупщым къыфиIотагъэр, химыгъахъощтыгъэмэ, 
зы гущыIи химыгъэзэу Цохъопщым къафыкIиIотыкIыжьыгъ. 
КъыIорэм, къызэриIорэм елъытыгъэу, икъамыщ уплIэнкIагъэ зыпашъхьэ итмэ афигъэсыси, ибайкол-фэкъолI еупчIыгъ: - КъыбгурыIуагъа, Шыблан? КъыжъугурыIуагъэмэ, 
къызэрэсIуагъэу шъузекIу,- зы нэбгырэм иджэуап зэкIэми 
яеу елъытэшъ, мычыжьэу щыт Тахъупщыри зыщигъэгъупшэрэп.- Зыгорэ къяпIощта, зиусхьан?
- Уауж сэ сыд къэсIожьын, зиусхьан...- къеупчIыгъэм 
щытхъу фэдэ зишIызэ, Тахъупщым ыгу илъыр фэкъолIмэ 
зэхаригъэхыгъэп.
Байкол тIурытIу пщымэ къакIэрыни, онэгу зызышIыгъэ 
шыухэр зызыпхъотэгъэ къолэжъхэм афэдэхэу, гъуим 
хэлъэтыгъэх, зэкIэмыхьэ-зэлъычъэхэу Къэнэшъыкъо чылэм 
фаузэнкIыгъ. Джыдэдэм амыгъотмэ, нибжьи амыгъотыжьыщт горэм хэнхэ къашIошIызэ, егъэшIэрэ адыгэ 
езэрэмыгъэхь-зэнэкъокъум зэтырегъэчъых. ПщитIури, 
ахэмэ апэIудзыгъэ байколиплIыри кIэим зыщизытэкъухьэгъэ шыумэ акIэлъэплъэх.

--- Page 393 ---

"Ярэби, мыхэмэ зыгорэ аIэкIэмышIагъот...- гукIэ 
зытещыныхьэрэм Тахъупщым къыригъэIуагъ.- ФэкъолIхэр 
къызэрыоблэнхэ щыIэп, шыбгъэкIэ уракIынышъ, пшъхьарыкIыжьыщтых... Щытыр иутыгъошIу... ФэкъолI хасэм 
ыуж тыгуIэгъащэмэ шIэ?.. Пщы зепхъор Жаные къитэджагъ 
аIоу, мы ттIупщыгъэмэ афэдэ фэкъолIхэр тэри къытэкIухэу 
зэо-банэ къыташIылIэжьмэ?.."
- Мохэр зэрэчъэхэрэр, зиусхьан! - гукIэ зэрытхъэрэр 
Цохъопщым къышIудэугъ.- УакIэлъежьагъэкIи, уакIэхьанэп! Сыд пIорэр, тэри ауж терэхьа?
- Охътэ бащэ тетымыгъашIэмэ нахьышIу, хэт ышIэра 
мохэмэ ашъхьэ къихьащтыр... Ары, ары, зиусхьан, дэгъоу 
япIуагъ, ау нахь шIэхыIоу тахахьэмэ нахьышIу. Тызэгъусэщтэп, хэти ичылэ къичъыгъэу къащэрэхъу. Хэт, титIу язэу, 
апэ ахэхьащтыр? О уичылэ нахь чыжьаIошъ, тIэкIукIэ сауж 
зыкъигъан.
- Сэ сичылэ шы илъыгъо горэкIэ нахь чыжьэмэ гъэшIэгъона, къэбарыр уапэ къысэIугъэнкIи мэхъуба? - дыс 
хьазырэу Цохъопщыр, "апэ щэташъхьэр тыришъу шIоигъу" 
ыIозэ, къэдэуагъ.
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт,- Тахъупщыри ыIупшIакIэмэ атещхыкIыгъ, "апэ ухъун фалIэшъ, ечъажь, сэ 
сызэрэзекIощтым о уиакъыл нэсыщтэп",- къэбарыр бзыу 
псынкIэм яхьщыр, зыуи арэп къызэрэбнэсыщтыр.
- Ащыгъум, зиусхьан, апэрэ гущыIэр къысэопэсмэ, 
сауж бэкIэ зыкъимыгъан,- къыздигъэхъугъэм Цохъопщыр 
рыразэу джэуап къытыжьыгъ.
- Зыгъэрэхьат, зиусхьан, кIэкIэу уауж ситыщт,- еIэсэкIызэ Тахъупщым риIуи, гукIэ кIэлъидзыжьыгъ: "АI-анасын, а узхэхьащтмэ ппэ къыпагогъагъэмэ дэгъугъэ".
Сыд фэдэ лъэпкъ къыхэкIыгъэми, адыгэр гушхо, нэкъокъуал, шъхьафиткIэхъопс. Хьалэл-гупцIанэу дунаим тетми, 
къыошъугъущт, уакIыб къэбгъазэми, уиубыщт, ау къин 
чIыпIэ зыщифэрэм, шышъхьэмыгъаз, фэхыщтми, лIыгъи, 
пытагъи къызхигъэфэщт. Ятэ уукIыгъэми, ищагу узыщепсыхыкIэ, нэмыплъ къыуихыщтэп, къогъу-къуалъхьэ 
ымышIэу иIэмкIэ уихьакIэщт, узщыщыми къыкIэупчIэщтэп, 
зэмышIэгъукIэ ыгъэкIодыжьыщт, пыи уишIынри къыдыхэт, 
ыпэ къыпагуагъэми, къыстекIуагъэх пфиIощтэп. Зыгорэм 
ыкIэ кIоу уцуныр иджагъу, анахь тхьамыкIэ-икIыгъэм, 

--- Page 394 ---

къызхимыгъэщми, зэкIэми апэ хъуныр инэрыгъ. Джа цIыф 
гъэпсыкIэр арыщтын Шъэбэкъуи, Тахъуи, Темрыкъуи, 
Пщыапшъэкъуи, нэмыкIыпщыхэри, Къэлэкъути, ащ фэдэ 
фэкъолIхэри зэдэзымыгъэхъухэрэри, арэу къычIэкIын 
хэгъэгу зымыгъэхъугъэхэри, адыгэ чIыгури дунай къопиплIымкIэ зыфызэпакъудыйрэри. Къэлэкъутэ ыIорэр къырамыдзэу, хымэ хэгъэгухэр къызыфырачъыхьакIхэрэр, 
къаIущхыпцIэрэр яшIоу къащыхъузэ, яхьакIэщ къызфыращэрэр, яIанэ зыкIыпагъохырэр.
Адыгэ зэшъугъу-зэкIэкIэпIэскIожьым, апэ хъущтыр 
язэрэмыгъашIэу зэрэзэбэныжьыхэрэм къыхэкIыгъ жаные 
пщышхом икъэлэпчъэIу къыIухъухьэрэр. Шыухэр, лъэсхэр 
бгъуитIумкIи зэпэIут. Шъэбэкъу пщышхом икъэлапчъэ, 
ихапIэ къэзгъэгъунэрэ хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэхэпхъагъэмэ куахъохэр, пчэгъухэр, бэщхэр аIыгъ, шыумэ 
шхомлэкIэ къудыигъэкIэ, лъэдэкъэ тIыргукIэ шымэ зарагъэпхъуатэ, цIыф зэпеожь-зэпэджэжь макъэм чылэдэсхэр 
къыхещы. ПхъэнкIыпхъэ лъэдакъэхэмрэ бэщхэмрэ къэзгъэсысрэ бзылъфыгъэмэ, зипчэгъу папцIэ шыумэ къапэзгъэIырэмэ Дарые апэ ит.
- Шыблан, шъулIмэ, Шъэбэкъу пщышхомрэ Ацумыкъо зиусхьанымрэ зыщыдэмысхэ мафэм шъукъытэкIуныеп,- пщы щагур къэзыухъумэрэ байколмэ япэщэ 
МатIыжъ къафедзы,- шъуидао тэжъугъашIэ.
- Жаные пщышхор хъырцыжъ нэгурэ урысыгурэ 
хъугъэ,- Шыбланэ ычIыпIэкIэ нэмыкI байкол горэ 
къыхэкуукIы.
- Онэтыгъу тхьамыкIэр аригъэукIын имурадыгъ! - 
Тахъупщым ибайкол къахедзэ.
- Сыдигъуа шъо Онэтыгъу лъэщэжъым очыл шъузыфэхъугъэр? - пчэгъур ыгъэсысызэ, Дарые зыхэтмэ 
къахэкIоты.
- Хэт щыщ сэIо мы кIэпхын жэмыIаныр? - шыр дэзгъэпкIэерэ байколыр къэупчIэ.
- Фэсакъ,- нэмыкI горэ къэгузажъо,- Къэлэкъутэ 
ышыпхъу ар!
- Мыра ар?! - шым жэдаошъ, къызэкIегъэкIожьы.
Цохъопщымрэ Тахъупщымрэ зэуж-зэлъычъэхэу 
къыIолъадэх. ШыбгъэкIэ запэIуедзэшъ, Цохъопщыр ибайкол-фэкъолI нахьыжъ текуо:

--- Page 395 ---

- Сыд жаные пщышхом икъэлапчъэ IушъушIыхьэрэр, 
Шыблан, хьайнапэ сышъошIы!
- Пщышхом тыфэразэп, зиусхьан,- Шыбланэ зи къымыIо зыхъукIэ, нэмыкI байколыр къэгузажъо,- лажьэ 
зимыIэ фэкъолIхэр арегъэукIы, Пэнэхэси, Онэтыгъуи...
- Ы-ы! Хэт къыозыIуагъэр, зыжэ емынэ дэхьан! - 
зэхихыгъэр ыгъэшIагъомэ кIэгубжыкIызэ, Тахъупщыри 
Цохъопщым къыгоуцо.- АIуагъ-къаIожьыгъэкIэ тыпсэурэп 
тэ, шъузэбгырыкIыжь!
Тэмтэчрэ нэмыкI шыурэ зигъусэу къыIухьэгъэ Онэтыгъу мыгузажъоу, байкол шыухэр шыбгъэкIэ зэIуигъэкIотхэзэ, къэджэ:
- Хэт сэIо мыщ сигугъу щызышIырэр? Ора, Цохъопщ? 
Хьауми Шыблана?
- О сыдыкIэ утищыкIагъ? - ыгу емыIун зызэхихыкIэ 
зэрыхъу хабзэу, ынэхэр къибырылъыкIызэ, Цохъопщыр 
къепэбжъэожьы.- Ощ нахьрэ Iоф тиIэба, плъэгъурэба 
тызхэтыр?
- Армэ уикъэшъокIэщтыр, Цохъопщыр,- Онэтыгъу 
мэщхы,- сэ сиуджыкIи ащ фэдэщт. Орба Шъэбэкъу 
пщышхомкIэ шыхьат нэпцI сыпшIынэу дышъэ чысэкIэ сызыщэфын зихьисапыгъэр? Шыбланэ шъыпкъаIомэ, зэрэуигъусагъэр ерэмыушъэф.
Тахъупщым зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоным блэкIэу зыцIэ 
къыраIуагъэ пщыми, байколми яплъыгъ.
Шыбланэ кIэкIэу иш ригъэгъази IукIыжьыгъ, мэхъош 
мэзым къыханэгъэгъэ фэкъолI шыуитIури ыуж ихьагъ.
Тэмтэч фэкъолIыр Онэтыгъу къыгоуцуагъэу Дарые 
зелъэгъум, ишъхьэтехъо етхъожьи, укIыташъозэ, инысэ 
Нэкурэ ыблыпкъ ыубытыгъ.
Ардэдэм Захьрэт гощэшхор къэлапчъэм къыдэкIи, 
бзылъфыгъэхэр зыщызэхэт лъэныкъомкIэ уцугъэ, мэкъэ 
пытэ гъэтIылъыгъэкIэ къякIугъэ шыумэ къариIуагъ:
- Зи сIонэп сIуагъэ шъхьакIэ, шъуицIыфыгъи, шъуиадыгагъи шъукъимыубытыжьэу сыд шъукъызфытэчъагъэр? 
ШъуипаIомэ уасэ афэшъумышIыжьмэ, сишъхьатехъо 
шъосэты.- ЕтIанэ Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ зафигъэзагъ: - Шъори ары, зиусхьанхэр, шъуифэкъолIхэр шъуадэжькIэ щышъумыIэжэшъумэ, IэжэкIо-ушъыякIо шъукъытфэмычъ. Шъугу шIу къызэрэтфимылъыр джыри зэ 
Онэтыгъу къыушыхьатыжьыгъэшъ, еблагъ къышъосIоныр 
сыжэ къыхьырэп.
Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ гущыIэ зэрамыIоу 
зэфычIэплъхи, IэжэпIэ утыгум зекIыжьхэм, ябайколхэри 
ауж ихьажьыгъэх. IукIыжьхэрэм зэхаригъэхэу Захьрэт 
акIэлъиIожьыгъ:
- Къеблагъ, Онэтыгъу, мохэмэ ялъытыгъэмэ, улIы 
закI, цIыфыгъэшхо къыддызепхьагъ. Шъущысын, шъугущыIэн, ащ нэси Ацумыкъуи, Къэлэкъути къэсыжьыных.
- Тхьауегъэпсэу, гощэшху. Онэгум тисэу гощэшхоми 
мыдрэ бзылъфыгъэхэми апашъхьэ титынэп, тыкъепсыхын. 
Тэ, сичылэгъу-сигъунэгъу Тэмтэчрэ сэрырэ, Iоф тиIэу 
Къэнэшъыкъохьаблэ тыкъэкIуагъэти, къышъуашIылIэгъэ 
бырысырым тыкъызэрэтефагъэм тыкIэгушIужьы, сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэри сигуапэ, шъхьэтехъо зытехъуагъэхэмкIэ оры апэрэу сицIыфыгъэ къэзылъэгъугъэр,- 
сызэхэоха риIорэм фэдэу Онэтыгъу Дарые фычIэплъыгъ, 
Тэмтэчи фыреплъэкIыгъ,- ау къытэдэIухэрэм ашIосыушъэфынэп, джыры ныIэп сэри сицIыфыгъэ зэхасшIэу 
зезгъэжьагъэр.
Тэмтэч кIэлэ тхъоплъышхомрэ Дарые псыгъо ищыгъэмрэ Iоф хэтых: янэплъэгъу зэрышIэ-зэрымышIэхэр 
зызэтефэхэкIэ, анапIэхэр язэрэгъэдзыхыжьых. "Сыд Iофа 
мыхэр зыуж итхэр?..- Дарые зэупчIыжьы, мэцIацIэ: - Сыда 
ынэ гъожьышхохэр зыкIыстыримыхырэр?!" - тыгъэкIожьыр Iэлджэнэ къудыикIэ нысэм реIокIы. "Пшъхьэ еогъэзэкIми, унэжгъ зэхэбгъахьэу удыреплъэкIыми, нычхьапэ 
уадэжь тыкъыкъокIыщт..." - Тэмтэчи еIо, гу цIыкIури 
бгъэшхом дэфэжьырэп...

--- Page 396 ---

Джа мэфэ дэдэм, тыгъэр ошъочапэм зыщесыхыжьыщтыгъэ уахътэм, шъэожъые шыум къыхьыгъэ гушIуагъом 
пщышхо щагум дэси, дэти зыкъыдаригъэтэкъугъ.
Чылэ шъэожъыехэр къызэпхъэкIыгъэ адыгэ-урыс шыу 
зэхэпхъагъэхэу Шъэбэкъупщымрэ Вишневецкэ дзэзещэмрэ 
зыпэ итхэм къахэлъэтыгъэ Кутакъэ къэси, янэ ыпашъхьэ 
шым зыкъызыщыредзыхым, гощэшхом ынэгу лыпцэмэ 
ащыщ ымыгъэсысэу, ерагъэу зищыIэзэ, ыкъо риIуагъ:

--- Page 397 ---

- Модэ, сикIал, уятэшым апэ шIуфэс ех, етIанэ пшынахьыкI, пшыпхъу...
IХ
Къэхъущтым Жаные пэплъэ, кIэдэIукIы, кIэщхыпцIыкIы.
- Моущтэу тикъэмэ-чатэ зэдэлъэу тыщысыщта, 
зиусхьан? - Ацумыкъо ышнахьыжъ еупчIыгъ.
- Сыд тэбгъэшIэн уигухэлъ?
- Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь зыщаIогъэ чIыпIэм тызщыдэмыс мафэм пщыгъор итыгъ.
- Пщы щагура хьауми пщыгъора? - Шъэбэкъу ышнахьыкIэ зыфигъази, ятэрэ ятэшымрэ апашъхьэ ит Кутакъэ, 
о сыдэущтэу уеплъыра риIорэм фэдэу, пчъаблэмкIэ 
фыреплъэкIыгъ, ау Ацумыкъо джэуапым ригъэжагъэп:
- Пщы щагури, пщыгъори, зиусхьан, сэркIэ зы.
Шъэбэкъу пщышхом ащ фэдэ гущыIэхэр непэп зызэхихырэр. Мазэм къехъугъэшъ Урысыем, Ливон заом 
къызикIыжьыгъэр, хымэ чIыгум щыфэхыгъэмэ яхьадагъэхэм ахэтыфэ, къыщыраIокIэуи, къыщыфадзэуи, къыраIуапэуи къыхэкIыгъ. ЦIыфыгъэ-шъыпкъагъэ къыдызиIэгъэ Бжьэмытэу гушIуагъуи, гумэкIи къыдэзыгощыщтыгъэм 
ихьадагъ къин зыщилъэгъугъэр, игукъэкIыжь мыухыжьмэ 
заухыгъэр. Джыри а мафэхэр шъхьэм икIхэрэп, ишъэф 
мысагъэхэр къыдекIокIых. Ары шъхьакIэ, фэмыухырэ 
гупшысэ-мысэр ежь зытырелъхьажьа? КъежьапIэ зиIэм 
ухыпIэ иIэми, ежьыркIэ ар ухыпIэ зимыIэ къежьапI.
"Бжьэмыт тхьаетагъ,- Шъэбэкъу ыгу къыпыузыкIыгъ,- 
ихые шъэфкIэ сапашъхьэ ыгу жьы щыдигъэкIыжьи, дунаим 
ехыжьыгъ, егъэшIэрэ хьынэу игунахь къыстенагъ. Сэ 
сигухэлъ хэт къызэхишIыкIыщт? СызфэгуIэгъэ пхъур ара, 
хьауми, фэкъолI сIозэ, пщэу къычIэкIыжьыгъэр ара? 
Зымафэ тыкъэзыухъумэжьыгъэ Онэтыгъу текIодэжьыгъэ 
Пэнэхэс ылъ сэра, хьауми ар укIы зэсымыIогъэ Бжьэмыта 
зилажьэр? Хэт ар сфызэхэзыфыщтыр? Ащ сэ сиунагъо 
кIоцI къихъухьагъэмкIэ сэри, нэмыкIхэми джэуап ястыжьын 
слъэкIынкIи хъун... СызэрэлъэIуагъэм ипэгъокIыкIэ хымэ 
заом къыщязгъэукIыгъэ адыгэхэр? Тэ, жаныехэм, темыгъэзыгъагъэмэ, ар нибжьи сыгу къэкIыщтыгъэп. Сыдэу 

--- Page 398 ---

пшIын, егъэзыгъэр къызэплъэкIыжьрэп, зичIыфэ птелъым 
уриIофтэгъу зыфаIорэр шъыпкъэ. Спхъу ичIыфа стелъыгъэр, хьауми типщы лIакъо ынапа къэсыухъумэщтыгъэр?.. 
ЦIыфым ижъалымыгъи, игукIэгъуи, ихэукъоныгъи ащыгъум 
сыда къызхэкIырэр, тыда къызщежьэрэр?.." - Шъэбэкъу 
иупчIэмэ апигъохыжьыщт джэуапхэр псынкIи, хьылъи 
къыщыхъоу къызщытэджыкIыгъ, Ацумыкъуи къэтэджынэу 
зежьэм, фидагъэп:
- Щыс, щыс. Сэ тIэкIу сытезекIухьэ сшIоигъу. Пщы 
щагури, пщыгъори уизэфэдэныр къыбдасштэрэп, Ацумыкъу. Пщы щагур хэгъэгоп, хэгъэгур пщы щагоп. Адырэ 
щагумэ афэдэу пщы щагуми мыхъуни, хъуни къадэхъухьэ. 
Байкол шыу заулэ къытагъэчъагъ тIоу лъышIэжьым 
тыхэхьанэп. Къырым нэгъойхэм афэдэу хымэхэр къытэкIугъагъэхэмэ, фысиIэщт еплъыкIэр шъхьафыгъэ,- Шъэбэкъу 
ыIэхэр ыкIыбыкIэ щагъэу заулэрэ джэхэшъогур рикIухьыкIи, тIысыжьыгъэ.- Тахъупщымрэ Цохъопщымрэ яфэкъолIхэр къызэрэтэчъэгъагъэхэм ащ фэдизэу сигъапэрэп, 
ахэмэ яIумэтхэр къызысэпIэскIухэрэр бэшIагъэ, ау Онэтыгъу тиIоф къызэрэхэхьагъэр ары зыфэсхьын сымышIэрэр... Тхьаегъэпсэу, шыхьат нэпцI заригъэшIы гъэп, 
сызэрэщымыгугъыгъэуи къычIэкIыжьыгъ.
- Цохъопщым ибайкол Шыблан, адырэ дыIукIыжьыгъэ 
шыуитIоу зыфаIуагъэр? - шъхьэм къыфечъэгъэ гуцафэм 
Ацумыкъо къыгъэупчIагъ, нахь чыжьэу ыгъэIаби, ежь 
зыщыгъозэ къэбарым ышъхьэ къырихыгъ: - Джа Тэмтэч 
кIэлэ тхъоплъышхоу Дарые къепсэлъыхъорэр Мэскэу 
гъогу шъузытехьагъэм бэ темышIэу Мэхъош къырагъэкIыгъагъ...
- Сыд зыфэягъэр? - Шъэбэкъу къыхэмыщыпэу къыкIэщтэуIукIыгъ.
- Къэлэкъут шъхьакIэ, дэмысэу къычIэкIыгъэти, Пэнэхэсрэ Онэтыгъурэ зыщызэрэукIыжьыгъэгъэ мафэм тибайколхэри, ори, сэри тыздэщыIагъэм къыкIэупчIэгъагъ.
- Тигъунэгъу бзылъфыгъэмэ сыд раIуагъ? - гумэкIым 
зыкъыхитакъощтыгъэми, Iофы зыримыгъэшI фэдэу пщышхор къэупчIагъ, нэшIу фабэкIэ ыкъуи Iуплъагъ.
- Быцэ шъузабэм гушIуакIо тызэрэфэкIогъагъэри 
былым цIынэу фядгъэщэгъагъэм щыкIэкIыжьэу фаIотэгъагъ.

--- Page 399 ---

- Джары гъунэгъушIур къошым фэд зыкIаIуагъэр, 
сафэраз, тишIушIагъэ агъэкIодыгъэп.- ЕтIанэ сакъэу къэупчIагъ: - Арэп, Ацумыкъу, Мэхъош къикIыгъагъэм тифэкъолIхэм ауж сыда зыкIызэрифэщтыгъэр? Ащыщ горэм 
ыцIэ къыриIуагъа?
- Хьау,- Ацумыкъо джэуап къытыжьыгъэми, а 
мафэхэм Бжьэмыт зэрэдэмысыгъэр ыгу илъыгъ.
- Ар зыкIасIорэр, къэошIэжьмэ, Бжьэмыт тхьамыкIэр 
Дудэркъуае сIофтэгъагъэшъ ары.
- КъэсымышIэжьэу мэхъуа, иши зэрэпсынкIэм тытегущыIэгъагъ, бэрэ къэмытэуи къыгъэзэжьыгъагъ.
- Е-о-ой, Бжьэмыт тхьамыкI, оркIэ сымыс...- игукъэкIыжьхэм Шъэбэкъу хагъэщэтыкIыгъ, шъэфыр чIиухъуми, 
нафэм зыфигъэзагъ,- укъэмыкIу сIозэ, укъыздимыкIыжьыщтым укъысшIокIуагъ. Джы уиунэгъо зэгурыIожь сытеплъэмэ сыгу узэу, егъэшIэрэ чIыфэу дунаим сыкъытебгъэнагъ...- зэпыугъо тIэкIу ышIи, имысагъэ зыдишIэжьэу, 
гумэкI нэплъэгъур ыкъо фидзыгъ: - Адэ, сикIал, о зи 
къапIорэпи?
- СыкъышъухэгущыIэныр къыстемыфэми, Iизын къысэотмэ, тят, сэ сишIошIи къэсIон,- Кутакъэ ятэ нэплъэгъу 
фабэр фигъэзагъ.- Сыд фэдэрэ гухэлъ ярэI фаеми, 
къытэкIугъагъэхэм зыздятымыгъэшIэжькIэ, къыттегушхонхэшъ, неущ тикъэлапчъэ къыIуакIыкIыщт, етIанэ тиунэ 
къибэнэщтых. Сэрмэ лъышIэжьым ухэзгъэхьащтэп, ау пIэ 
зэтелъэуи ущызгъэсыщтэп. Сэ къызщысшIэжьрэм Тахъупщыр шъхьэихыгъэу къыобэны. Ащ Цохъопщыри 
къыдеушъэкIы.
- Жэнэпщыри Мартэкъопщыри ахэмэ агоуцуагъэх,- 
Ацумыкъуи къыхигъэхъожьыгъ.
- Ахэмэ анэмыкIхэри къыкъокIыщтых,- Кутакъи ратыгъэ Iизыным ыгъэгушхуагъ.
- Арэп, шъуитIо шъузэрэгъэIушыгъа сэIо? - Шъэбэкъу 
щхыпцIыгъэ.- Зы сырынэм шъукъызэдепщэ. О слъэгъурэм, 
ы-ы, сикIал, пщы хасэм зи къыщыбгъэгущыIэжьыщтэп. 
Тахъупщым фэдэхэм ажэ зыпкудэкIэ, уагъэмысэжьыщт.
- Ахэмэ тыди къыщаIорэр Iофы икъурэп, тят, ежь-ежьырэу дэхьащхэн зызэрашIыжьыгъэр зэкIэми ашIэ. Сэ сымыдэрэр яцIыфхэр къызэрэпфагъэчъагъэр ары. Ацумыкъорэ 

--- Page 400 ---

сэрырэ тызэрэгъэIушыжьыгъэп, тиIо зэтефэшъ, тыгу илъыр 
къэтэIо.
- Ахэр зэкIэ гущыIэ къодый! - джы нэс зызыIажэщтыгъэ жаные пщышхом ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ 
зыфэсакъыжьзэ, къэупчIагъ: - Сыд сэжъугъэшIэщт?
- УафычIэкIотэщт! - Кутакъэ къыпиупкIыгъ.
- ГущыIэ пытэми чатэм фэдэу пеупкIы,- Ацумыкъо 
къеIэсэкIыгъ. Ышнахьыжъ иупчIэ ятIонэрэу зэхихыгъэти, 
зыфихьыщтыр ымышIэу, ынэгу кIэплъагъ, упчIэм къытекIорэ гумэкIыр зыкIелъагъом, ыгу къэушъэбызэ, зиумысыжьыгъ: "Сыда сшынахьыжъ зыфезгъэзыгъэр? Кутакъи 
сэщ нахь пэпцIэжь. Зыгорэ Шъэбэкъу къытшIуеушъэфы, 
нахьыпэм зэрэщымытыгъэу Урысыем къикIыжьыгъ. ЕтIорэр хахьэрэп, ыгу илъыр къытфырихрэп. Урыс пачъыхьэм 
фэразэп сIонти, зыфаер къыфишIагъ, дзэр къыригъэгъуси, 
къыгъэкIожьыгъ. Тэщ нахьи Вишневецкэ дзэзещэр нахь 
ицыхьэшIэгъу фэдэу сыхэплъэ. Сэри ыкъуи къытимыIошъущт горэ ащ риIонкIи мэхъу, ары шъхьакIэ, тэ дблихырэр шъэфы хъущтэп... ЗыгорэкIэ урысыдзэр къызэрэтхищагъэм рыкIэгъожьыгъэмэ шIэ? Ащ фэдашъуи тетэп, 
джыри зы куп къэсынэу ежэ, уцупIэ-чIэсыпIэхэр IузэжъукIэ 
ащыфегъэхьазыры, къыздищагъэм ызыныкъуи адыгэ шыу 
гъусэхэр яIэу а лъэныкъом ыгъэкIуагъ. Фэхыгъэхэр армэ, 
афишIэн къыгъэнагъэп. Къыздищыгъэ чылэ пэпчъ зэIукIэ 
щишIи, лIыгъэ зэрахьэзэ, зэрэфэхыгъэхэр афиIотагъ, 
къакIэныгъэ бын-унагъохэм дэгъоу ятагъ. "Сыда зыкIэпщагъэхэр, хэта зыфэбгъэзэуагъэхэр?" ыIуи, фэкъолI горэ 
къызеупчIым, "шъоры, шъуишъхьафитыныгъ, къыткъоуцогъэ пачъыхьэм къытфишIагъэм ипэгъокI. Ащ ицIыфхэри 
тэ тичIыгу щыфэхынхэ ылъэкIыщт, ахэр лъэпкъ Iофых" 
джэуап ритыжьыгъагъ. АрынкIи мэхъу Бжьэмыт тхьамыкIэм игугъу чэщи, мафи зыфишIырэр. Е нэмыкIа?.."
Шъэбэкъу пщышхори гупшысэнчъагъэп. ПчыкIэ 
хъопскIым фэдэу нэрэ-Iэрэ агу Урысыеми, Тыркуеми, 
Къырыми, Къэбэртаий къызэпичъыхьагъ, Абдзахэрэ 
Бэслъыныерэ инэплъэгъу къызхэтаджэм, игумэкI къытекIозэ, Мэхъош къеолIэжьыгъ. Онэтыгъу мэзым щыдишIыгъэгъэ гущыIэр, дышъэр Iимыхэу къызэригъэпцIэгъагъэр ыгу къэкIыжьи, Бжьэмыт ригъэшIэгъэ мэхъэджагъэм 
ытыкъын зыкъычIидзэжьыгъ.

--- Page 401 ---

"ЗэрэхъурэмкIэ,- Шъэбэкъу ышъхьэ егупшысэжьы,- 
Онэтыгъу лъащэр сэщ нахь гушхоу къычIэкIыгъ. ЯзгъэукIыгъ сIозэ, ицIыфыгъэ тыкъыкъонэжьыгъ. Зэхэзыхырэм 
ыгъэшIагъоу, цIыф фэтымышIагъэ горэ Онэтыгъу 
фэшIэжьыгъэн фае гощэшхом еIо. Онэтыгъурэ сэрырэ 
тазыфагу дэлъыр гощэшхом тэ щишIэна?.. Ежьыр Хьатае 
зыгорэ епэсыгъэн фае ыIуи, мэхъэджагъэр апэ къысхэзыдзэгъагъэр, джы ер къызэрыкIыгъэр сигъэгъэшIожьыщт. Онэтыгъуа, Хьатая ер къызэрыкIыгъэр? Iо хэлъэп, 
Хьатай ары, ау нахь чыжьэу уплъэмэ, сэры зэкIэ зилажьэр. 
Хэта шъэожъыер гъончэджыпхъэкIэ къэзыщэфыгъагъэр, 
зыпIугъэр, цIыфы зышIыгъэр? Спхъу Хьатае унагъо фэхъугъэу сэшIэми, Хьатаеп слъапсэ Жаные щыкIэзыутынэу 
къэтыр, язгъэукIынэу зыуж ситыгъэ Онэтыгъу лъащ ары!.. 
Сыфай-сыфэмыеми, хэт ицIыфыгъэ пылъыр, ащ сеубзэжьын фаеу хъущт... О узэгупшысэрэмэ, сикIал, сэри 
самыгъэгумэкIэу, шъукъызэрэсыухъумэщтым, пщыгъор 
къызэрэпIэкIэзгъэхьащт шIыкIэм, къыдгоуцогъэ урыс 
пачъыхьэм къытфыриIэ гухэлъми, Тыркуем дишIырэ шъэфыми, Къэлэкъутэ къырихьакIырэ Iофыми, спшъэ илъ 
IэнатIэми, Жаные имызакъоу, зэрэ Адыгэ шъолъырэу 
ихъухьэхэрэми сямыгупшысэу щытэп. ЗэкIэ цIыфым 
рихьыжьэрэр зэдиштэу къыдэхъурэп. Ухэукъомэ, бгъэтэрэзыжьызэ, улъэпаомэ, укъэтэджыжьызэ, улъыкIотэщт..."
Кутакъэ зэгупшысэщтыгъэр а дэдэр арыгъэми, нэмыкI 
еплъыкIэ иIагъ. НыбжьыкIэ пстэуми зэряшэнэу Кутакъэ 
къызэплъэкIыжь иIагъэп. Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас 
зыфаIорэр шъыпкъэ. Хэгъэгушхом ущыпсэунымрэ пщыгъо цIыкIум уисынымрэ зэфэшъхьаф, ау япшъэрылъхэмкIэ зэфегъадэх. "Сыд сэжъугъэшIэщт еIошъ, тятэ къэупчIэ... 
ПшIэщтыр макIа? ГушIу къытфырямыIэу къытэ чъэгъагъэмэ 
ащыщ къэбгъанэ хъущтэп. Урыс пачъыхьэм зэришIэу, 
Iуебгъэхыщтых,- ыгу къыдеIэу хэгубжыкIы.- Хэтырэ 
пачъыхьи игукIэгъурэ ижъалымыгъэрэ зэголъы. ГукIэгъум 
пытагъэр къебэкIмэ нахьышIу, уишIуи, уимышIуи къыпщыщынэщт, къыптегушхощтэп. Къэлэкъутэ тэрэзэу еIо, 
хэгъэгу уимыIэмэ, къыуачъэхэ пакIошъ, утырагъэстыкIыщт"...- къыздизыгъэр ымышIэу Кутакъэ инэплъэгъу 

--- Page 402 ---

пшъэшъэ нэгу дахэр къыкIэуцуагъ, къыIугушIуи, кIэкIодыкIыжьыгъ, ежьхэр зезыдзэрэ Iофмэ ар къакIыхэлъэдагъэр 
ымышIэщтыгъэми, фэбэ-фабэу къытеон езгъэжьэгъэгъэ 
гу Iэлыр ятэ икъыкIэупчIыхьажь щигъэгъупшагъ:
- Сыд етIанэ сэжъугъэшIэщт?
Нэбгырищыри зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх. Ацумыкъо ышнахьыжъ къыфырихьыжьэгъэ гущыIэм рыкIэгъожьыгъэу щыс, ушъхьагъу горэ къыфыкъокIымэ 
тэджыжьынэу хьазыр. Ау Шъэбэкъу пщышхом зэпимыгъэурэ упчIэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Сыд адэ, зиусхьанхэр, къэшъуIон шъушIэрэба?
- Ар дэдэм тиIоф тетэп,- ятэшым зи къыземыIом, 
джэуапыр Кутакъэ зэрипэсыжьыгъ,- къысфэгъэгъу, тят, 
ау пщышхо IэнатIэу зепхьэрэмкIэ шъэбагъэ къызхэогъафэ...- зэпыугъо макIэкIэ игущыIэ лъигъэкIотагъ.- Сэ 
Шыбланэ зыIузгъэкIэгъагъ, Онэтыгъу дэжь Цохъопщыр 
зэрэкIогъагъэр, ылъэгъугъэр, зэхихыгъэр къезгъэIотагъ. 
Ежь Онэтыгъуи гущыIэгъу сыфэхъугъагъ.
- Ы-ы? - Шъэбэкъу ышъхьэ кIипхъотыкIыгъ, псынкIэу 
зыкъишIэжьи, Ацумыкъо егыигъ: - ТIэ зэтелъэу тыщысыщта о къысэоIо, пшынахьыкIэ тиIофхэр такIыбыкIэ 
щызэрефэ... Сыд, бетэмалых, шъукъызкIысэдаорэр?.. 
ЕтIанэ сыд, сикIал?
- Онэтыгъу лIыгъэ хэлъ. Цохъопщым дышъэ къуалъхьэр зэрэIимыхыгъэри къыушыхьатыжьыгъ, ыгу къызэрэуа бгъэри къысиIуагъ.
- Ыгу къысэбгъэнэу сыд Iоф дысиIэр?
- КъызэкIожьым зэхихыжьыгъэм, ыкIыбыкIэ щагъэIугъэ пцIым къыкIэупчIэжьыгъэп ыIуагъ.
- Ара? - Шъэбэкъу гукIэ "армэ Iофэп" ыIозэ къэупчIи, 
зызэриухыижьын къыгъотыгъ: - ЦIыфмэ апэ уитымэ, пцIы 
Iаджи пфагъэIущт. Сыдигъу, сикIал, Онэтыгъу узыIукIэгъагъэр?
- Джырэблагъ, Къэлэкъутэ дэжь сисэу къихьэгъагъэх.
- Сыд зыуж итхэр? - ыкъо икъэгущыIакIэкIэ къихьэгъагъэхэр зэрэпсэлъыхъуагъэхэм Шъэбэкъу егуцэфэгъагъэми, иджэуапкIэ къэбарым шъхьарыкIыгъ: - Адэ 
сыдэу пшIыщт, тигъунэгъумэ яуни пшъашъэ къитэджагъ... 
Онэтыгъу ичIыфэ зэрэстелъыр сэшIэ, лIыгъэ къызхигъэфагъ, тызщыдэмысым тынапэ къыухъумагъ, къыздешъогъаштэмэ, къедгъэблэгъэнышъ, тхьакIэн, тешIушIэн. 
Шыблэнэ байколыри игъусэгъэ шыуитIури дгъэшIожьынхэр 
къыттефэ, ахэри къежъугъэблагъэх. Джы сишъэбагъэ 
мыхъунэу хэлъыр сшIэ сшIоигъу.
- Цохъопщымрэ Тахъупщымрэ уяIэсэкIы,- Кутакъэ 
джы нахь мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ.- Сыд сэжъугъэшIэщтыр пIуагъэшъ, Темрыкъо пщышхом Пщыапшъэкъо 
ришIагъэр ори пщы нэIуагъэмэ яозгъэшIэщт. Джары урыс 
пачъыхьэри ипыймэ зэрадэзекIорэр! - джы нахь шъхьэихыгъэу къыIуагъ.
- ПIорэм шъыпкъэ хэлъ, сикIал, ау пыоупкIыщэ,- 
Шъэбэкъу джыри къэтэджыгъ, Ацумыкъуи зыкъиIэтыгъэти, тIысыжь риIоным ычIыпIэкIэ, фидзыгъ: - О сыд, 
зиусхьан, зи къыкIэмыIорэр? Сыжъугъэзао шъушIоигъомэ, 
сичатэ къисхын... - тIо-щэ гущыIэр кIиIотыкIыжьызэ, 
джэхэшъогур рикIукIи, пщышхор тIысыжьыгъэ, заулэ 
тыригъашIи, мыгузажъоу къыпидзэжьыгъ: - Мэзым 
ухахьэми, къушъхьэм учIахьэми, ярэхьатыгъо зэрэзэщыбгъэкъощтыр зыуи арэп... ЗышIоIэбагъэхэ къамэр чIадзыжьрэп, зипанэ къахэогъэ чъыгыр раупкIрэп... Сыд, 
Ацумыкъу, зэхэпхырэба пшынахьыкIэ сызэрэригъэзыгъэр?
- Тыкъызэгомыуцоным пае зысэщыIэ...- къыфэмыIошъущтыгъэмкIэ Ацумыкъо ыгу жьы дигъэкIыгъ, Кутакъи 
зэримызакъор гуригъэIуагъ.
- Сыжъугъэзэон шъоIомэ, сичатэ къисхын...- ышнахьыкIэ къыIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу, джыри Шъэбэкъу 
зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыкIиIотыкIыгъ.- Дгъэзэони, 
тызэзэони тихъой... ЗызэгурыдгъэIоным ычIыпIэкIэ, адыгэ 
зэрэгъэкIодыжьыр къызэрэтхэхьащтыр къызэрэжъугурымыIорэр згъэшIагъорэп, сыгу къео. КъысэупчIыжьыгъэмэ, Темрыкъопщым ышIагъэм тезгъэгушхощтыгъэп. 
Урысыдзэр дгъотыгъэшъ, зытыухьащт ара?.. Шъумыгузажъу, етхьыжьэгъэ Iофым лъапсэ фэтэжъугъэшIи, къэхъущтым тежъугъэплъ. Урыс пачъыхьэр, сикIал, щысэкIэ 
къысфэохьы шъхьакIэ, сыгу емыIун Iаджи ихэгъэгу ислъэгъуагъ, ау ащ пае къэзгъэнагъэп тыгомыуцоныр, тыфэмызэоныр. ЦыхьэшIэгъу тызэфэхъугъа-тызэфэмыхъугъа?.. 
Джары тизэфыщытыкIэщтыр къэзгъэлъэгъощтыр. Ащ 

--- Page 403 ---

тызэфищэни, тызэкIэрищыни ылъэкIыщт. Адырэ пщы 
утэшъуагъэмэ зяшъумыгъэгъап. Гъурд къаигъэмэ афэдэх 
ахэр, тэ къытэмыкIодылIэхэмэ, нэмыкI горэм екIодылIэжьыщтых. Джы нэмыкI Iофмэ ауж сихьан фае. Неущ 
IузэжъукIэ, Вишневецкэм дэжь, сышэсын симурад. Хэт 
шъуитIу язэу гъогу къыздытехьащт? Оры, Ацумыкъу, 
къыздэшэсыщтыр. Кутакъэрэ янэрэ гу зэщарэф. Мыдэ,- 
хьакIэщым икIыжьрэмэ Шъэбэкъу акIэлъыджагъ,- Къэлэкъутэ сыфэещтышъ, къысфяжъугъащ.
- Къэлэкъутэ дэсэп, тят,- Кутакъэ къызэриIокIыгъ.- 
КIэмыгуекIэ зигъэзагъэу къысаIуагъ,- ар къезыIогъэ Дарые 
джыри IэшIу-IэшIоу ыгу къыпылъэдагъ.
Шъэбэкъу изакъоу къызэнэжьым, зэкIэми анахь шIогъэшIэгъоныгъэр Ацумыкъо гущыIэм кIэщакIо фэхъуи, 
зызэриудэгужьыгъэри, Онэтыгъурэ ежьырырэ къадекIокIыщтыгъэ къэбарыри, ащ джы лъапсэ зэримыIэжьыри, 
шыхьатыри зэрэщымыIэжьыри арэп, ыкъо Кутакъэ игупшысакI, игущыIакI, игъэпсыкI. "Сэри мыщ фэдэу сыкIэлагъ, 
зыгорэм сымыкIуагъэуи сымылъэгъугъэуи щытэп, ау 
сикIалэ фэдэу пыупкIыгъэ гущыIэ сшIыгъэу къэсшIэжьрэп. 
Загъорэ зыкъегъэтэрэзыжьыми, ыIорэм текIырэп. Дэгъуа 
ар, дэя? Кутакъэ сшIэжьрэп янэ зеIом, фэсыдэгъагъэп 
шъхьакIэ, шIэжьыгъуай, нэмыкI шъыпкъэ хъугъэ. Урысыем 
сэрэмыгъэкIожьа?.. Вишневецкэ дзэзещэм дасшIэрэ шъэф 
гущыIэр нафэу къычIэкIыжьмэ?.. Аущтэу орэхъуи, Жаные 
имызакъоу зэрэадыгэ шъолъырэу къыздэхьащхын. Мэскэу 
сыкъикIыжьмэ, къырым хъанымрэ сэрырэ тызэIукIэнэу 
тызэзэгъыгъ, ау ежьыри, сэри зытэушъэфы. Урыс пачъыхьэм дэжь сыкIон зэхъум, къысфэчъэгъагъ шъхьакIэ, 
сенэгуе джы ежь селъэIужьынкIэ... Ащ Ацумыкъо щызгъэгъуазэми, Кутакъэ езгъашIэ хъущтэп. КъызэрэтаIокIырэм тетэу Пшызэ тазфагоу Урысыемрэ Тыркуемрэ адыгэхэм тагощмэ, Къэбэртэе лъэныкъор урысмэ яеу, тэ 
тыздэщыIэ лъэныкъор тыркумэ заштэкIэ, сыд тшIэщт? 
Джаущтэу къытарэшIи, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, тызгъэделэзэ тыкъезыщэкIырэ урыс пачъыхьэм фэзгъэгъунэп!.. Сызэнэгуерэм Темрыкъо пщышхор щыгъуазэ 
шъуIуа? Ащыгъум сыд адыгэхэм къытэхъулIэми, тфэшъуаш! 
А лъэныкъом зэ сымыкIо хъущтэп. НэIуаси тызэфэхъун, 

--- Page 404 ---

тызэрэшIэн. Кутакъи тэ тщыщ горэ къедгъащэмэ нахьышIу. 
Темрыкъо зидэкIогъу пшъэшъэ дахэ иI аIуагъэшъ, ари 
ясIокIын, къызэзгъэлъэгъун. Тэри пшъэшъэ ягъэщэн тиI... 
Къамболэт нахьыкIэ цIыкIури къыткIэтаджэ...- Шъэбэкъу 
шъхьаныгъупчъэм зыIохьэм, Кутакъэ гъэкIэрэкIагъэу 
Къэлэкъутэ ищагу дахьэу ылъэгъугъ.- Ари сыд лIэужыгъу 
джы?..- зэриIожьыгъ, ахэми пшъэшъэ чъэпхъыгъэ зэряIэм 
къыгъэтхыуагъ.
Х
Тыгъэ плъыжьышхом ыкъуапэ хы кIышъом зынэсым, 
Шъэбэкъу иш зырыригъэтIагъ, байкол шыухэри къызэтеуцуагъэх.
- Сыд, зиусхьан? - Ацумыкъо къэупчIагъ.
- Быяу зэ, тыгъэр къохьэ...
- Мафэ къэсми ар къохьажьы,- "сыд бгъэшIэгъонэу 
ащ хэлъыр" къыригъэкIэу риIожьыгъ,- неущ пчэдыжьи 
къыкъокIыжьыщт.
- Уицыхьэ телъа?..- Шъэбэкъу IущхыпцIыкIыгъ.- 
Гъолъыжьырэри къэмытэджыжьэу къыхэкIы.
- Зиусхьан...- Ацумыкъо ышнахьыжъ зэрегыирэр 
байколмэ зэхаримыгъэх шIоигъоу еIушъэшъагъ,- ащ 
фэдэхэр пшъхьэ къимыгъахь. 
Ацумыкъо игущыIэмэ Шъэбэкъу апылъэп, ежь ышъхьэ илъыр фэшъхьаф. НахьыкIэми нахьыжъыр игугъугъ 
шъхьакIэ, ари гухэлъынчъэ-гумэкIынчъэп. Байколхэри ары. 
Пщы ухъумакIохэми бын-унагъуи, шъэогъу-джэгъогъуи 
яI, хэти - пщи, байколи, фэкъолIи, пщылIи - ежь ипсэукIэ 
тегъэпсыкIыгъэу фэхъу-фэмыхъум щыкIэрэп. Шыхэри, 
хьайуан пэтхэзэ, шIушIэ зэфэшъхьафкIэ дунаим тетыхэшъ, 
текIыжьых. Зыр онэш, адырэр кIэшIагъ, нэмыкIыр тыгъокIош, фэшъхьафыр шыгъэчъэш. ЦIыфхэри джащ 
фэдэх.
"Тыгъэр къыкъокIыми, къохьажьыми цIыфхэр езэрэгъэплъых,- зыгъэнэшхъэигъэ тыгъэм Шъэбэкъуи лъэплъэ.- Ахэмэ язакъоп, зэрэдунаеу ары - чъыгхэр къутамэхэмкIэ, унэхэр шъхьаныгъупчъэхэмкIэ, къушъхьэхэр 
ашыгухэмкIэ кIэлъэплъэжьых. АбзэкIи, ашъокIи, ящыгъынхэмкIи зэмыхьыщырхэми, шъубая-шъутхьамыкIа 
аримыIоу, мыр хэта зичIыгур, зипсэупIэр ыIоу къыкIэмыупчIэу ифабэ зэфэдэу ареты. Тэ чIыгур зэтетэхы, зым 
адырэм ылъапсэ кIеуты, зиIэм иIэр шIомакI, зимыIэр зиIэм 
ешъугъу. Тыгъэр ары зыми кIэмынэцIырэр. ЛъыIэсынхэу 
щытыгъэмэ, ари зэтырахыщтыгъэ, ау укъэзыстыщтым 
сыдэущтэу улъыIэбэщт?.." - гум къыфечъагъэм 
ежь-ежьырэу кIэнэкIэжьызэ, Шъэбэкъу IущхыпцIыкIи, 
ышнахьыкIэ иупчIэ фигъэзэжьыгъ:
- О слъэгъурэм, Ацумыкъу, бэрэ ущыIэ пшIоигъу,- 
пщышхор ышнахьыкIэ IугушIуагъ,- ар сигуапэ. СыдигъокIи 
нахьыкIэм нахьыбэ къыгъэшIэн фае. Узэрэгъолъыжьэу о 
сыд пIорэр, МатIыжъ? - байколым фызэупчIэкIыгъ.
- НэфлъэшIу сыкъыригъэкIынэу Тхьэм селъэIу,- упчIэм 
ежэщтыгъэм фэдэу МатIыжъ къыриIожьыгъ.
- Зэхэпхыгъа, зиусхьан? - Шъэбэкъуи псынкIэу 
ышнахьыкIэ еупчIыжьыгъ.
- Зэхэсхыгъэ,- Ацумыкъо къыIуи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ,- ау тхьэмэ ащыщэу зэлъэIугъэр сшIэрэп нахь.
- Джы, зэрэхъурэмкIэ, зиусхьан,- Айдар байколым 
джэуап тыгъо МатIыжъ ригъэфагъэп,- адыгэмэ тхьитIу яI, 
ау тIуми яшIуагъэ къытэмыкIыкIэ енэгуягъо.
- Ащыгъум титхьабэмэ къафэтымыгъэзэжьыщтымэ 
сшIэрэп...- къясэмэркъэу фэдэ пщышхом ышIи, ардэдэм 
зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Ари хъущтэп, тапэкIэ едгъэхъуным ычIыпIэкIэ сыд пае къытедгъэзэжьын? Ахэри зыщытымыгъэгъупшэхэу тылъэрэкIуат. Дин теубытагъэ адыгэмэ 
зэрямыIагъэр непи къытхэщы. Мары, Вишневецкэм идзэ 
хэт Кирилл динлэжьым, ти Мерэм исурэт дахэ тэгъэгъотыжь аIозэ, адыгэ унэгъо заулэ къызэрелъэIугъэм сыщыгъуаз, нэбгырэ зытфызыхми къабылкIэ зэраштагъэр сэшIэ. 
Сыд тызфитыр, джащ фэдэ дунай тызтетыр. Хэти шъхьарытIупщ, ыIощти ышIэщти фит... Ау узэрэгъукIэ мыхъатэр, 
Ацумыкъу, мо къохьажьыгъэ тыгъэм къызгуригъэIуагъ,- 
Шъэбэкъу игущыIэ ошIэ-дэмышIэ кIэух къыфишIыжьыгъ.
- Тыгъэмрэ сигъукIэнрэ сыдым зэфихьрэ,- Ацумыкъо 
гурымыIо макъэкIэ къэупчIэжьыгъ,- тыгъэр зэрэплъыжь 
закъор ара?

--- Page 405 ---

- ГъучI плъыгъэр зэрэпфытагъэм лъыпытэу, о псы 
чъыIэм хэоIушъ, огъэплъыкъожьы, тыгъэр мытхъытхъэу 
хым хэкIуашъэ. АщкIэ тикIыщ угу къэзгъэкIыжьы 
сшIоигъу,- Шъэбэкъу Iупэщх шъабэкIэ къыIуи, иш ригъэжьэжьызэ къыухыжьыгъ: - Дунаири тикIыщыжъ цIыкIу 
фэд...
"Тызэщмэ тызщыгъукIэрэ тикIыщыжъ цIыкIу сыда 
дунаир зыкIыфэдэщтыр? - ышнахьыжъ еупчIыным ычIыпIэкIэ Ацумыкъо ежь зэупчIыжьыгъ, зэпыригъазэмэ зэригъэзэкIзэ, джэуапынчъэу заулэрэ кIуагъэ, ау кIэух къышIыжьын гухэлъ Шъэбэкъу иIагъэп, ежь къызэрэщыхъущтыгъэу къыIуагъэм хэгупшысыхьажьыщтыгъ.
"Ары, ары, гъучIыр зыщагъэплъырэ кIыщ мэшIошхом 
дунаир фэд,- пщышхор игупшысэ текIрэп, лъегъэкIуатэ.- 
Мо къохьажьыгъэ тыгъэри IофшIэн ужым чIаухъумэжьырэ мэшIо жъокум фэд, игъорыгъозэ къызэкIэнэжьы. 
Пчэдыжь тыгъэмрэ пчыхьэ тыгъэмрэ агу къыдэфэрэ мафэр 
цIыфым идунай. Ар сыджымрэ уатэмрэ азыфагу щафытэрэ 
гъучI плъыгъэу къыпщэхъу. УеIэмэ - укъесты, уеомэ - 
укъызэхешIыкIы, псым хэпIумэ - мэцIацIэ, машIом пэпIумэ 
- нэкIушъхьаплъ кIэхъукIы, ишIыкIэ ошIэмэ - цуабзэ 
къыхэзы, нали хэхъукIы, чати къыхэоуты... Сицыхьэ 
зытелъым семыгуцэфэжьынэу тятэ къысиIощтыгъ шъхьакIэ, 
ащ фэдэ Iаджми сыкъагъэпцIэжьыгъ, синасыпти, бэп 
къахэкIыгъэр. Чэтэ гъэбзэным нахьи цуабзэм гуихырэр 
зэрэнахьыбэр арыщтын тыщызгъаIэрэр. Неущ тыгъэр 
къызэрэкъокIыжьыщтым сицыхьэ телъ. Сыда тичэщ рыкIощтыр, тинеущ къыхьыщтыр? Сыд къыщыситыщт, 
щысIихыжьыщт ыIозэ, цIыфым игъэшIэ кIэкI дунаим къыщехьы... Шъо сыжъугъэзаомэ шъушIоигъу...- зымафэ 
Кутакъэрэ Ацумыкъорэ къызэрэшъхьащытIысхьэгъагъэм 
джыри Шъэбэкъу ыгу къыпагъэузыкIыжьыгъ.- Сэ Къырым 
къытэзао, тыщигъаIэрэп, къотэгъу шъукъысфэхъу сIуи, 
Урысыем сычъагъ, сыдэущтэу сипщыгъо зао 
исшIыхьажьыщт? Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь зыкIаIори 
сымышIэу щытэп. Джыри ащ игъо къэсыгъэп. КъыпцIэ 
мыджырыр зэрэдыджым фэд ари... Сэ джыри Iоф зэшIомыхыгъабэ сапэ илъ. Къэлэкъути тхьаегъэпсэу, къысфидзыгъагъэм сызэрэфытемыуцогъагъэр синасып, джы 

--- Page 406 ---

тызызэдэгущыIэм, нахь шъабэ къэхъугъэ фэдэу сыхэплъагъ, иадыгэ хэгъэгу зэхэщэнкIэ ежьыри къызэрэсщыгугъырэр дэгъу... Хэта Къэлэкъутэ рихьыжьэгъэ Iофыр 
къизыдзэщтыгъэр, къыдэхъунэуи щыгугъыщтыгъэр? Тыгу 
филъыр етымыгъашIэу Ацумыкъорэ сэрырэ дезыгъаштэщтыгъэр. Шъыпкъэ, благъэ зыфэхъугъэ ЛIымафи, Дзэгъащти къыготыгъэх. Джы Адыгэ шъолъырым къихъухьэрэмэ уазыхэгупшысыхьэкIэ, Къэлэкъутэ игущыIэхэр 
шъыпкъэхэу къычIэкIыжьых. Аущтэу хъун Iоу сшIагъэмэ, 
урыс пачъыхьэм, Кутакъэ ыгу къысфызэпырызгъэзагъэм 
ыдэжь сычъэщтыгъэп... ЗэкIэри зилажьэр Мэщыкъу, ар 
зэшэсым, сэри зыгорэм сыханырэм фэдэу ыуж силъэдагъ, 
Темрыкъуи къыслъычъэжьыгъ. ШIу зыфэтэшIэжьы тIозэ, 
къытэхъулIагъэр гъэнми, щхэнми аблэкIы. Сэ къохьэпIэ 
адыгэмэ урысыдзэр къафэсщагъ, къэбэртэе адыгэмэ 
япщышхо урысыдзэр ичIыгу щегъэхъушIэ... Вишневецкэ 
дзэзещэмрэ сэрырэ, Кутакъи къытхэтэу, тызэрэзэфэшIур, 
тIорэр, тшIэрэр зэрэзэхахьэрэр тинасып... Сыда шъуIуа 
Вишневецкэм ыгу иурыс пачъыхьэ зыкIыфэмышIур? Гъогум 
ызыныкъо къызытэухыр ары игумышIу гущыIэ хадзэкIэ 
къызысиIокIыгъагъэр. Ащ ыужи тIо-щэ зыгорэхэр къысфидзыгъ. Неущ тызызэIукIэкIэ, нахь шъхьаихыгъэу тызэдэгущыIэн фаеу хъункIэ енэгуягъо. Ар неущ. Непэ Ацумыкъорэ сэрырэ зэхэтфынэу тиIэр макIэп. Икъунба сшынахьыкIэ закъо спэIущэигъэу зэрэсIыгъыгъэр? Ыгу еIуи, емыIуи 
къызхигъэщырэп, къысфэсакъы... Унэгъончъэуи къанэ... 
Сыда Мэскэу ыуж къысэхъулIагъэр? Джэуапым нахьи 
упчIэр нахьыб!.." - Шъэбэкъу зыфэгубжыжьи, игупшысэмэ къахэужьыгъ, дунаири къызэрэмэзэхагъэм гу лъитагъ.
- "Озэщмэ - машIо шIы, ощынэмэ - гущыIэ" ижъмэ 
аIуагъэшъ, чIыпIэ тынч горэ къэжъугъот. Сыхэмыукъомэ, 
псынэкIэчъ макъэ къэIу фэд.
БгычIэ лъапсэм къыкIэчъырэ псылъакъом дэжь шыухэр 
къыщыуцугъэх. Байколмэ шыхэр алъахъи, апэIулъ гъэхъунэм ратIупщхьагъэх, гъуим пхъэ гъугъэ къыхахи, мэшIуитIу 
ашIыгъ. Зыр - пщитIумэ ямашIу, псынэкIэчъ къежьапIэм 
ыбгъукIэ IуашIыхьагъ, байколмэ яер ыкIахэкIэ, шыхэр 
зыщалъэхъагъэ гъэхъунэм пэблагъэу щагъэблагъ. Пщымэ 

--- Page 407 ---

яIэнэ къыздехьакI Айдар фэIазэу къызэдигъэпкIыгъ, лы 
гъугъэр, къое фэлагъэр, хьалыгъу пIуакIэр къытырелъхьэфэ, псыр къэжъофэ, Матыжъ кIэкIуитIу гъэIэгъэ пщыпIэр къыгъэуцугъ, уанэхэр яшъхьантэу нэмыкI кIакIохэри 
чIиубгъуагъэх.
- Джы шъуиIофмэ ауж шъуихь,- Ацумыкъо байколмэ 
ариIуагъ,- шъутищыкIагъэ хъумэ, макъэ къышъозгъэIущт.
Мэфэ жъоркъыр къызэплъэкIыжьызэ, къохьэпIэ чапэм 
зыхэкIодэжьым, нэгу чIыпцIэ зэхэушъэфагъэкIэ жъогъо 
къыхэзэрэтэкъумэ дунаим зыщырагъэплъыхьагъ. Къэхъущтым паплъэщтыгъэ чIылъэми мэзэгъо ошъо чIэгъым чэщ 
бзыухэмкIэ, пкIаухэмкIэ, хьэцIэ-пIэцIэ нэшъухэмкIэ ыбзэ 
зыкъыщитIэтэжьыгъ. Рэхьатыжьыгъэгъэ жьы макIэри нахь 
чъыIэтэгъэ зэхашIэкIэ къыкIэпщыжьыгъ. Дунаим зэрэтетыр, 
чэщыр зэригуапэр тыгъурыгъу шъхьэзакъом гъуй благъэм 
къыщыхиIукIыгъ.
- Зэхэоха, тыгъурыгъур маджэ, къыпэджэжьын ыгъотырэп,- гъомылэр ыпашъхьэ ригъэкIотыжьзэ, Шъэбэкъу 
къыIуагъ, тIэкIуи хэщэтыкIыгъ.- Уизэкъоныр тхьамыкIагъу, 
Ацумыкъу...
- Ар умыIо, Шъэбэкъу, зэкъо Iоф тиIэп, зэрэ Къэнэшъыкъо лIакъоу тигъус, заом псэоу укъыхэкIыжьыгъ, 
Кутакъи узынчъэу къыбдигъэзэжьыгъ, Къамболэти лIыпкъым еуцо...
- Ары, ары, сшынахьыкI, Къэнэшъыкъо лIакъомкIэ 
тызэкъот, тиIо заIо, тишIэ зашIэ... ау Кутакъэ къыгъэзэжьыгъапэкIэ олъыта?
УпчIэ ошIэ-дэмышIэр Ацумыкъо зыфихьын ымышIэу 
ышнахьыжъ Iуплъагъ. Чэщыр мэзэгъуагъэми, Шъэбэкъу 
изытет ынэмэ акIэплъэгъонэу щытыгъэп. "Ар о умышIэмэ, 
сэ сыдым сигъэшIэн? - Ацумыкъо гукIэ ышнахьыжъ 
егыигъ.- Зымафэ зэдытиIэгъэ гущыIэм кIэгупшысыхьажьыгъа, хьауми нэмыкI горэм егъэгумэкIа?.."
- УкъысIумыупчIыхьэу узгъэгумэкIырэр къысаIу, 
Шъэбэкъу,- мэкъэ ихыгъэкIэ риIуагъ, псынкIэуи зиушъэбыжьыгъ: - Къысфэгъэгъу, сымакъэ Iэтыгъащэ...
- Мыхъун къэпIуагъэп, зымыухыижь,- ышнахьыкIэ 
игущыIэ пщышхом зэпичыгъ.- СымыгумэкIыщтыгъэмэ, 
гъогу зэхэмыфмэ сатехьащтыгъэп. Урысмэ зафэсымыгъэзэныгъэкIи, къырым хъаными, тырку султIанми сязэгъыныгъэкIи мэхъу. Сэ сызэрэгугъагъэу тиIофхэр къызэрэчIэмыкIыжьхэрэм сегъапэ. КъызгурыIорэп урыс 
пачъыхьэм зыкъызэрэтфишIырэр, сэ сыIофэп, сэ сыд 
къысапIоми, шъхьэшхыгъо сифэжьын, сызфэгуIэрэ адыгэхэр зэрагъапцIэхэрэр ары сыгу къеорэр.
- Урыс пачъыхьэм укъызэхишIыкIыгъэба, узфигъэдагъэба, дзэ къыпфигъэкIуагъэба, Шъэбэкъу?
- А къапIохэрэм сыд яшIуагъ,- Шъэбэкъу IущхыпцIыкIыгъ,- Iофышхо пэпчъ шъхьаф-шъхьафэу узыхэгупшысыхьэкIэ ары къызыбгурыIощтыр. Джа дэдэр Темрыкъопщыми фишIагъ, дзэ фигъакIуи, Къайтыкъопщым 
ичылэхэр тыригъэстыкIыгъэх. Сыд пае Iолъ? Ежьри, ыкъохэри Къырым зэрэготхэр афидагъэп, Вишневецкэм идзэкIэ 
тэри ар къытэхъулIэнкIэ сытещыныхьэ... Сэр-сэрэу, скъо 
Кутакъэ ядзэзещэ годзэжьэу, къыздэсщагъэх. Ащ ыпэкIэ 
урыс пачъыхьэм джыри зэ сыдэгущыIэ сшIоигъуагъ 
шъхьакIэ, ишъуз лIагъэу сытефи, сигухэлъ къыздэхъугъэп.
- Вишневецкэм уицыхьэ телъба?
- Ащ сицыхьэ зэрэтелъэу,- Шъэбэкъу хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- скъо сицыхьэ телъэп.
- Шъэбэкъу...- Ацумыкъо ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, сшынахьыкI. Зэхэпхыгъэба 
зымафэ къысиIощтыгъэр, сигъэзэон зэрихьисапыгъэр? 
Ори къыдебгъаштэщтыгъ, ау игъом зыуушъэфыжьыгъагъ, 
зэрэмытэрэзыр къыбгурыIуагъэмэ сшIэрэп нахь.
- Сыгу къыогъуи зысыушъэфыжьыгъагъ нахь, а чIыпIэр 
арэп. Къэбэртэе чылэ тегъэстыкIхэри къезгъэкIущтыгъэ. 
Ау Адыгэ шъолъырым икъокIыпIэкIи, икъохьапIэкIи урысыдзэр зэритыр къызэоIом, сыгу джэнджэш мышIу къыригъэхьагъ... "Чэтыум игушIуагъо цыгъом игузэжъогъу" 
зыфаIорэр къытэхъулIэкIэ сенэгуе.
- Шъыпкъэ, Ацумыкъу, шъыпкъэ. Зыгорэ стхъэу, 
зэшIокI сиIэу сипыймэ къащэхъуми, джа къэпIогъэ 
гущыIэжъыр зыфэгъэхьыгъэр сэры. Чэтыушхом сыкъырифэкIызэ сигъэпшъыгъэшъ, сызIэкIилъхьэ-сызIэкIимылъхьэу къыздэджэгу... Темрыкъопщыр ащ егупшыса 
шъуIуа?

--- Page 408 ---

- ФэкъолI хасэм Бэлгъайрыкъо къызэкIом, тадэжь 
къызесэгъэблагъэм, бэмэ тарыгущыIэгъагъ, Урысыем 
ори, Кутакъи, ежь ышнахьыкIэ СултIани шъузэрэщыIэм 
тынэсыгъагъ, ау ащ фэдэ Iоф къыхигъэпсыгъагъэп, урысыдзэр ыжэ дэкIыщтыгъэп умыIощтмэ. Къыднэсыгъэ 
къэбарымкIэ, зыфаер къадэхъугъ.
- Зи хъун ашIагъэп! - Шъэбэкъу къыпиупкIыгъ, етIанэ 
ыгу къеоу къыпидзэжьыгъ.- Джары сэ Кутакъэ гурызгъэIон сымылъэкIырэр, мафэ тешIэ къэсми, зыгорэм 
къегъэблымэ сшIэрэп, къырегъэжьэжьы. Тыгъуасэ, гъогу 
тыкъытехьаным ыпэкIэ, Iизын къысэт къодыери, укъыхэсымыгъэщэу, къыпфэзгъэпсыщт къысиIуагъ. Оры, о зи 
къыуиIорэба? КъысшIомыушъэф, орырэ сэрырэ тазыфагу 
шъэф дэлъын ылъэкIыщтэп.
- Шъэбэкъу, Мэскэу гъогу утехьаным ыпэкIи, къызыбгъэзэжьыгъэми зыми цыхьэ фэмышIыжьэу сыда къыохъулIагъэр? - Ацумыкъо джыри зэхихыгъэр шIошъхьакIуагъ.- Сэ къыстефи, къыстемыфи къыстелъхь, сынахьыкIэшъ, сщэчыщт. Ау укъысэдэIущтмэ, Кутакъэ имыщыкIэгъэ гуцафэ фэозгъэшIыщтэп. Зыхэхьагъэмэ афэшъыпкъ, 
тынапэ зыми щытырямыгъэх епIуагъэти, ыгъэцэкIагъ. 
Мыдырэ къытэхъулIэ зыфэпIуагъэр уизакъоу умыштэ, 
тызэкIыгъушъ, тызэдэгъэгуащ. ГъэрекIуи, гъэрекIопагъи 
ялъытыгъэмэ, мыгъэ, урысыдзэр къызытхэхьагъэм ыуж, 
Жаные къыщыуатIэхэрэр зэрэуцущтхэм уицыхьэ тегъэлъ. 
Дэгъоу пшIагъэ Тахъупщ-ЦохъопщхэмкIэ зызэрэпIэжагъэр. 
Арышъ, Кутакъэ а IофымкIэ зи къысиIуагъэп, о фэмыдэщтыр сэри зэрэфэсымыдэщтыр ешIэу къычIэкIын. Сэ 
сызгъэгумэкIырэр, шъыпкъэм уфаемэ, IофыгъуитIу. Зыр 
- Урысые-Тыркуе зэфыщытыкI, адырэр... Адырэр - 
етIанэ...
- Урысые-Тыркуе зэфыщытыкIэмэ сягуцафэ нахь, 
хэшIыкI афысиIагъэмэ, сызгъэпэрэ пстэуми зязгъэухыщтыгъа?.. ЗекIокIаер лъащэмэ, дэхьащхырэр Iущэмэ, ари 
зэгорэм къычIэщыжьыщт, охътэ бащэ тесымыгъашIэ 
сшIоигъуагъ. Хым ухэсыхьаныр псынкIэ, къыхэсыкIыжьыгъуай нахь... Вишневецкэм ицIыф Мэскэу къикIынэу тежэ, 
ащ къыхьыщт къэбарым, дэгъуми, дэйми сыпымылъэу, 
IофыгъуитIу зесфэн сигухэлъ. Темрыкъо пщышхомрэ 

--- Page 409 ---

Долэт-Джэрые хъанымрэ шъхьаф-шъхьафэу заIузгъэкIэщт. СызфаIукIэщт Iофыгъори сыушъэфырэп - адыгэмэ 
ямызакъоу, тыркухэми, урысхэми зэхарэх. Арышъ, Вишневецкэм тыIукIэфэ, неущрэ неущмыкIэрэ яз, зыгъэрэхьат. 
Джы етIанэ зыфэпIуагъэм сыхэгъэдаIу.
- Ар хэгъэгу Iофэп, Шъэбэкъу...- Ацумыкъо нэмыз-Iумызэу, ищыни иукIыти зэголъэу ышнахьыжъ Iуплъагъ, 
мэшIо жъокуми пэIэбагъ.- КъыохьылъэкIыщтмэ, къысэмыIу...
- Ацумыкъу, орырэ сэрырэ тазыфагу шъэф дэлъэп, 
зын-зыт тыкъыхэкIыгъ. Зэгорэм узэрэзгъэпцIэгъагъэр 
къысфэгъэгъу,- Шъэбэкъу зэгозгъэутыщтыгъэр 
ежь-ежьырэу къыригъэжьагъ,- тыгъэр къуахьэ сэзгъэIуагъэри, тикIыщ сыгу къэзгъэкIыгъэри, озэщмэ - машIо шIы, 
ощынэмэ - гущыIэ зыкIэсIуагъэри джары... Бжьэмыт 
тхьамыкIэм IэкIэшIагъэр Хьатайрэ Онэтыгъурэ къызэрыкIыгъэр, Пэнэхэс ылъ хымэ чIыгум Бжьэмыт къыщыфэгъугъэп. Сшъхьэ пае, сиунагъо пае ащ ышIагъэм гупсэфыгъо къыситыжьрэп, а дэдэр ышIэнэуи есIогъагъэп. Джа рыба Бжьэмыт иш чъэра пIуи, икIыгъэ кIымафэ укъызыфысэупчIыгъагъэр?
- СыкъыомыупчIыгъагъэкIэ лъытэ.
- Тхьауегъэпсэу, сшынахьыкI.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм ибгъэшхъоогъу уахътэ 
Шъэбэкъу икуп Вишневецкэм дэжь къэсыгъ. ЧэтэшIэ чылэ 
гъунэм Шъэбэкъу Iуилъэгъуагъэр гъэшIэгъоным блэкIы: 
дзэлI псэупIэ унитфымрэ шэщ кIыхьэмрэ хьазырых, нэмыкI 
унитIуи ашъхьэ аIэты, мэкъу хьандзори Iэщым дэт, 
ятIонэрэми ышъхьэ абгъэжьы. Адыги, урыси ерыуаджэ 
къэлъагъорэп. Унашъхьэр зыIэтырэмэ ахэт Вишневецкэм 
шыу купыр зилъэгъукIэ, обзэгъур егъэтIылъышъ, Iэшъхьэ 
дэгъэчэрэзыягъэ-нэгу пкIэнтIагъэу къапэгъокIы.
Шъэбэкъу пщышхом щытхъур апегъохы:
- Iофышхо шъушIагъэ.
- Тизэкъуагъэп, чэщи, мафи амыIоу чылэхэр къыддеIагъэх.
- ШъузэхашIыкIыгъэмэ, тхьаегъэпсэух,- Шъэ бэкъу 
къыIуи, ылъэгъурэр ыгъэшIэгъуагъ: - Чылысри жъугъэуцугъа?

--- Page 410 ---

- Дгъэуцугъэ къодыеп,- Вишневецкэ дзэзещэр 
IугушIукIыгъ,- Кирилл динлэжьри Iофынчъэп, адыгэ нэбгырэ заули щиумэхъыгъ. Щыр тидзэ хэт, тIур чылэм щыщ. 
КъэкIощт тхьамафэм джыри нэбгырэ заулэ фегъэхьазыры.
"Тысыд цIыф шъыу!..- Шъэбэкъу гукIэ зыфы хэкуукIыжьыгъ.- КъэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIищым дин зэблэхъумэ 
тахэт, нэмыкI дин тихьаныр зыуи къитыдзэрэп. Сыда ар 
къызхэкIырэр? ШIошъхъуныгъэ ямыIэкIэ ара? ТичIыгу, 
тиуашъо, тикъушъхьэмэ афытиIэ шIулъэгъур зэхапшIэу ар 
къытэпIолIэнэп. Тинахьыжъмэ къызэраIожьырымкIэ, тхьабэ 
диныр нахь тикъабылыгъ. Чыристан диныр къытпкъырымыхьэзэ, ислъамыр къытхэхьагъ, ари зэо-банэкIэ джы 
къызнэсыгъэм тагъаштэ..."
Игупшысэ зэфэмышIумэ Шъэбэкъу къахэужьи, 
ышнахьыкIэ есэмэркъэугъ:
- Кирилл динлэжьым иIоф зэрэкIищырэмкIэ, тэри 
шIэхэу къыднэсын...
- Зи едгъэIонэп, зиусхьан! - Ацумыкъо исэмэркъэуми, 
ишъыпкъэми умышIэнэу къыIуагъ.- Тятэжъмэ зэгорэм 
ядиныгъэр сшынахьыкIэ Кутакъэ зикъабылкIэ, сэри сыда 
ар зыфэсымыштэжьыщтыр?
Ацумыкъо дезгъэштагъи дезымыгъэштагъи щытымэ 
къахэкIыгъ, ау Шъэбэкъу ащ пымылъэу захэкIотым, Вишневецкэ дзэзещэри ыуж ихьагъ. Унэм зэрихьагъэхэм 
лъыпытэу зыгъэгумэкIырэм кIэупчIагъ:
- МоскофкIэ сыд къэбар щыI?
- Урысые-Тыркуе зэзэгъ шъэфымкIэ сицIыф къэбарыкIэ къыхьыгъэп. Зытетыгъэм зэрэтет. СэркIэ къэбар 
дэгъу щыIэп. "Хэхыгъэ хасэр" Иван пачъыхьэм зэбгырифыгъ. ЫгъэтIысыгъэри макIэп, зышъхьэ хэзыхьажьыгъи 
щыI. Пачъыхьэ жъалымыр анахь пэблэгъэгъэ лIитIум 
зашъхьамысыгъэкIэ, тэ зыуи тыщыхъунэп, синасып шъуадэжькIэ сыкъызэрэкIуагъэр.
- Хэт щыщых зигугъу пшIыхэрэр?
- Сильвестрэрэ Адашевымрэ. Ахэр Кутакъи инэIуасэх.
- Ы-ы?! - Шъэбэкъу къыкIэщтагъ, ау зи къемыхъулIагъэ фэдэу зыкъишIэжьыгъ.- Ахэмэ сыд мыхъунэу ашIагъ?
- Ишъуз зыгъэлIагъэмэ ащыщхэу ылъытагъэх.
- Къэбар дэим къыщыуцурэп, Вишневецк, къыпфахьыгъэр... Сыдэу бзылъфыгъэ мыгъу а лIагъэр, лIагъэ аIуи, 

--- Page 411 ---

пачъыхьэм тыIуамыгъакIэу, мощ фэдиз гъогур тагъэкIуи, 
тагъэхьаулыягъ. Джы лIыукIыр хэгъэгум къыригъэтэджагъ...- Шъэбэкъу иурысыбзи, иадыгабзи зэхэтэу зэгъумтIым уж, кIэгубжыхьажьыгъэу Вишневецкэм фидзыгъ: 
- Ащ орырэ Кутакъэрэ сыда шъузэрэхахьэрэр?! - етIанэ 
нахь мэкъэ шъырыткIэ къыухыжьыгъ: - Шъо шъуфэзао, 
къэшъоухъумэ, иIоф фэшъогъэцакIэ...
- ЗыцIэ къесIогъэ хэгъэгу лIитIури пачъыхьэм пкъэуитIоу кIэтыгъ. Адашеври Сельвестри синэIосэ къодыягъэп, 
аIорэр адасIоу, адасшIэу "Хэхыгъэ хасэм" садыхэтыгъ. 
КутакъэкIэ умыщын, зэрэсигуадзэр умыIощтмэ, пачъыхьэм зэрэфэшъыпкъэр зэкIэми ашIэ.
- Ара? - зэхихыгъэм ыгу къыкIигъэжъукIыжьэу 
Шъэбэкъу къэупчIагъ.- Ащыгъум Iофэп...- ЕтIанэ ыкъокIэ 
къызхигъэфэгъэ мэхагъэм тIэкIу рыукIытэжьзэ, адыгэ 
IокIэ-шIыкIэ дэдэкIэ дзэзещэм еушъыигъ: - Вишневецк, сэ 
усихьакIэу гукIодыгъо щыIэп, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, 
цыхьэмышI пачъыхьэр Iэпэ закъокIэ къыбнэзгъэсынэп. Ащ 
нахьрэ хабзэ Жаные илъыжьба!..

--- Page 412 ---

Чъыгмэ ахэтэкъогъэ черкес псэупIэмэ анахь теплъэ 
дахэ зиIэ щыIэп. Унэ шъхьаIэр унэ заулэу зэхэт, дэпкъыхэр 
Iэшэ зэфэшъхьафкIэ гъэкIэрэкIагъэх: ашъоджанэхэмкIэ, 
танджхэмкIэ, къамэхэмкIэ, сэшхохэмкIэ, щабзэхэмкIэ. 
Пщым илъэкI зэрагъэунэфрэмэ ащыщ унэ пчъагъэу иIэр, 
хьакIэу ащ къыфакIорэ пэпчъ унэ шъхьаф фагъэшъуашэ, 
щахьакIэ.
Нэмыцымрэ Франциемрэ апэрэ пачъыхьэхэу яIагъэхэм 
япсэукIагъэр зыфэдагъэр Черкесиер зыхэт щыIэкIэ-псэукIэм 
тынэгу къыкIегъэуцожьы. Гурыт лIэшIэгъум ицIыфхэм е 
ижъырэ урымхэм ахэлъыгъэ лъэкIым, зэмыблэжьыныгъэм 
ар фэдэ щыс.
Ф. Дюбуа де Монпере

--- Page 413 ---

Сиунэ фут щэкI фэдиз икIыхьагъ, пшIыкIутIу фэдиз 
ишъомбгъуагъ. Тахътэр зыкIэрыт дэпкъым пIоблэ дэхэ 
дэдэ пылъагъ. Дэнэ чIыпцIэ зытебзэгъэ шъхьантэхэр тахътэм телъых, ащ щысфашIыгъэ пIэр щыкIэгъэнчъ. Ыбгъухэр 
къэтабэкIэ IудыкIыгъэу ошэкур шъабэ скIэлъыгъ, шъхьантэтебзэхэр къэтабэх, чыхIэным данэ тебзагъ, пIэтехъор 
фыжьыбз.
Шыкъу зэхэт дахэ къызысфаштэм, сигуапэу згъэшIэгъуагъэ, сибысым хьалэл щысхэр зэкIэ ащкIэ ыхьэкIагъэх.
Дж. Белл

--- Page 414 ---

Таманьрэ Кафэрэ арыкIзэ, Черкесием цы фунт миллионипшIым фэдиз, шэкI Iужъу шъоткIо пычыгъэу минишъэ, 
щыгъын штэгъу минитф-миних, гъончэдж быхъу хэу шэкI 
Iужъум хэшIыкIыгъэ мин тIокIищ, кIэкIо мин шъитIу, быгъушъо минитф-миних, шъоу фунт мин шъитф-шъих, шэф 
фунт минибл-миний, цызэ хъурышъо мин шъэныкъо, 
бэджэшъо минишъэ, мышъэшъо минищ, мэлышъо мин 
шъитф нэмыкI хэгъэгухэм арещэ. Сатыум сомэ миллионий 
къыкIакIо.
К. Пейсонель

--- Page 415 ---

ЯТФЭНЭРЭШЪХЬ
I
Уишъуз лIэнри уиш укъефэхынри зэфэдэ цIыфмэ 
зыфаIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Анастасие зыщымыIэжь 
мафэм щегъэжьагъэу, тхьэмафэ хъугъэшъ, Иван Грознэр 
унэм къикIырэп. Шъэо цIыкIуитIум - Иванрэ Федоррэ - 
ынаIэ атырихырэп, зыкIэригъэкIыхэрэп. Нахьыпэм зэрафыщымытыгъэу ыкуашъо тесых, ядэхашIэ, адэджэгу, ежь 
ибэ къэтэджыкIэу ицIыкIугъом фэхъугъэр ынэгу къыкIэуцожьышъ, ыгу пыузыкIзэ шъаомэ аIоплъыхьэ.
ИлъэсиплI мыхъугъэу Иван Грознэм ятэ чIинагъ, илъэсиим хэхьагъэу янэ дунаим ехыжьыгъ. ЫшнахьыкIэ Юрэрэ 
ежьырырэ ибэ хъураеу хымэ цIыфмэ къахэнагъэх. 
Зэрэибэр, зыми зэримыщыкIагъэр, ышъхьашъо къытеIэбэн, 
дахэ къезыIон зэримыIэр иегъэшIэрэ гукъанэу къэтэджыгъ. 
"ТиIахьылхэр къытпылъыгъэхэп, тыкъырадзэщтыгъэп" 
джары ренэу зыкIиIо зэпытыщтыгъэр. Нырэ тырэ зимыIэжь 
сабыир ежь зэрэшIоигъоу, ышъхьэ зэрэхихыжьышъоу 
цыхьэмышI-къызэплъэкIыжьэу къызэрэтэджырэм фэдагъ 
ицIыкIугъо.
Пачъыхьэ лъэпкъ шъэожъыехэр дунаим тетми хэгъэгулIыхэм агу къызыкIыжьыщтыгъэр зэгъорэ дэдагъ: хэгъэгу фэIо-фашIэхэр зыщызэрахьэрэ мафэхэр, диным 
фэгъэхьыгъэ мэфэкIхэр, нэмыкI къэралмэ ялIыкIохэр 
къахахьэхэмэ, рагъэблагъэхэмэ е къызыхъугъэ мафэхэр 
афыхагъэунэфыкI зыхъукIэ ары. ЕтIанэ ащыгъупшэжьхэти, 
ахэмэ ацIэкIэ ашъхьэ Iофхэр, хэгъэгу Iофхэр нахьыбэмкIэ 
зэрахьащтыгъэ е пачъыхьагъу тахътэм иубытын зэригъэбэныщтыгъэх. Шуйскэ бояриным шъэожъыитIур зэрипIущтыгъэр, апашъхьэ зызэрэщишIыщтыгъэр джыри Иван 

--- Page 416 ---

Грознэм ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Иванрэ Юрэрэ ятэ иунэ, 
джы ыпашъхьэ ис шъэожъыемэ афэдэу, щызэдэджэгущтыгъэх. Бояриныр пхъэнтIэкIум игъэкIагъэу ис, цокъо 
шIойхэр зэрэщыгъэу кIэлэцIыкIумэ ятэ ипIэкIор ылъакъохэр 
телъ, ыIэбжъанэхэр пеупкIы, къапылъэтырэр пIэм хэфэ... 
Чэщныкъо хъугъэ-шIагъэри щыгъупшэрэп, инэплъэгъу 
къызхэтаджэкIэ, гукIэ кIэтхытхыкIы. А лъэхъаным пачъыхьагъур афызезгъакIощтыгъэр Бельскэм икуп, ахэмэ 
Иосиф митрополитыр зэракъотым пае епыищтыгъэ Шуйскэм ицIыфхэр чэщым тебэнагъэх. Бельскэм иунэ Иосиф 
митрополитым зыщигъэбылъыгъэти, ишъхьаныгъуп чъэпчъэхэр Iуаутхи, бырсырышхо къапыхъыкIызэ, пачъыхьэ 
шъэожъыехэр зыщычъыещтыгъэ унэми зырадзагъ, агъэщтагъэх...
Джахэри, нэмыкI гуихыхэри, шъхьэкIо-емыкIухэри, 
цIыфыгъэнчъэ-нэпэнчъагъэу адызэрахьащтыгъэхэри, 
нынчъэ шъэожъыехэу къыфэнагъэхэм ягупшысэ зыхъукIэ, 
ыгу къыфечъэжьых. Пачъыхьэм ицыхьэмышIи, ижъалымыгъи, ищтэпхагъи, илIыгъи, идин ерыши арыщтын къежьапIэ афэхъугъэр. Ахэмэ къахэкIыкIэ ицIыкIугъом щегъэжьагъэу къыгъэшIэгъэ илъэс щэкIым щыкIэкIыжьэу пыихэр 
къеуцокIыгъэхэу, зэрагъэлъэпэощт лъахъэхэр фызэхаблэхэу, джы амыукIмэ джы аукIынэу къыщыхъу зэпытыщтыгъ. Джащ пае зыкъызэриухъумэжьыщтым игумэкI 
чэщи, мафи хэтыгъ. Арэу къычIэкIын илъэс пшIыкIух нахь 
мыхъугъэу ишъхьэзэкъо щыIакIэ хэкIынышъ, къыщэнэу 
къешIэкIыгъэ боярхэм закIариIогъагъэр. Игупшысэ гъэтIылъыгъи, ичэфыгъуи, инэшхъэигъи мафэм блэ зэокIыщтыгъэх, дунэе зэблэхъум ищыIэкIэ-гъэпсыкIэ елъытыгъагъ. Ау Iушыгъ, бзэ чан Iулъыгъ, хьалэлыгъ, гукIэгъу 
хэлъыгъ, диныр икъабылэуи, къыримыдзэуи къыхэкIыщтыгъ, шIури, ери изэфэдагъ.
Къыщи, унагъо зешIэм, нахь Iэсагъэу ежь зыщыхъужьыщтыгъэми, къешIэкIыгъэмэ къыдалъэгъущтыгъэми, ицIыкIугъом пэкIэкIыгъэмэ къатIупщыщтыгъэп. 
Роман ыпхъу Анастасие кIэгъуфэ нахь гупсэфыгъэу пачъыхьэ лIыгъуабэм къышIэжьрэп. Кремлэм дэт чъыгмэ 
ащыщ горэм къыпичи, Анастасие къыфихьыгъагъэ мыIэрыситIур Иван Грознэм щыгъупшэрэп... Ахэр шъхьаныгъупчъашъхьэм телъых, зыр зэрэпсэу, адырэм цэ ужхэр 
иIэх. Гощэшхом ищэIу, икуо макъэ пачъыхьэр къыщагъ, 
ыбгъэ ыIэ телъэу зэхэфагъэ, Iупс тхъурбэр къыIокIы, джэхашъом зыщыреутэкIыжьы, мэжэкъу... Зыпсэ хэкIырэм 
пачъыхьэр лъетхъохышъ, къеIэты... Танджыр щыгъэу, 
чатэр ыIэдакъэу кIэлэцIыкIу зэо джэгум хэт Иван унэм 
къелъадэ, ащ ыуж Федор ит. Къэхъугъэр зымышIэрэ 
шъэожъыемэ нэмыз-Iумызэу заплъыхьэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ ным шъхьарыс тым иубзэ-гъы макъэ зызэхахыкIэ, 
ахэми гъыныр къыхадзэ, Патрикей ыпхъу Варварэ кIэлэIыгъэу "мамкэкIэ" заджэхэрэр къызысыкIэ, шъэожъыехэр 
шъхьащищынхэу реIо...
"Сыдэу мыIэрысэ мыгъоха ситхьаркъо Iэсэ цIыкIу 
Анастасие къыфэсхьыгъагъэхэр!..- зиумысыжьызэ, Иван 
Грознэр гукIэ хэкуукIы.- Хэта зышIагъэр узгъэлIэн уцыр 
ахэмэ зыгорэм ахилъхьаныр... ЗэрэхъурэмкIэ, сэри джа 
мыIэрысэмэ ащыщ сшхыгъэмэ, сигъэлIэн ылъэкIыщтыгъ. 
Сисабыйхэми аIуфэгъагъэмэ, джа дэдэр къяхъулIэщтыгъэ... Ар сипыймэ яIэшIагъ, сауж икIхэрэп. Ащ фэдэ шхъухьэшIагъэхэр зыпкъ къикIыхэрэр боярхэр арых нахь, 
нэмыкIхэп. Зэпысагъэугъэгъэ Ливон заом зэрэпысыдзэжьыгъэр агу рихьырэп... ЗэкIэ зилажьэр Адашевым 
икуп. Къэзанрэ Астрахъанрэ сащызао зэхъум, къызготыгъэх. Тыгъэ къохьапIэмкIэ уплъэн нахьи, къокIыпIэмкIэ 
зыгъаз къыкIысаIощтыгъэр сыда? Анахь пыеу къысфыкъокIыжьыгъэ Адашевыр имысагъэ зытырезгъэхыжьынэу 
Ливон заом сыда зыфэзгъэкIуагъэр? Сильвестрэ динлэжьыр, зыфаер езгъашIэу, сыда иунэ зыфизгъэсырэр? 
Ахэмэ шъэфэу аготыгъэхэри тэ щыIэх? "Хэхыгъэ хасэм" 
иIофшIэн щезгъэгъэтыгъ, хэтхэр зэбгырысфыгъэх шъхьакIэ, 
джы унэ шъэфхэм ащызэрэугъоих, къащыстегущыIэх, 
сызэрагъэзафэ, къэбар мышIухэр сфагъэIух... Ахэмэ 
апылъын, ямыхъо-мышIэхэр къычIэзгъэщын фэе Басманов 
Алексеий, Скуратов Малюти, Грязной Васили тэ щыIэх? 
Сыд Iоф зэрафэрэр? Адашевыр елбэтэу мыгъэтIысыгъэ 
хъущтэп. Джыдэдэм ар Юрьев къалэ дзэзещэу дэс. Ливон 
щызэорэ дзэхэр зыIэмычIэ ислъхьэгъэ Курбскэ Андрей 
фэIопщыгъэу ащ иIоф егъэшIэгъэн фае. Сильвестри фэшъуашэ зесымыгъэгъотыкIэ, ышъхьэ къыIэтыжьыщт. 

--- Page 417 ---

Вишневецкэ дзэзещэри ахэмэ яцыхьэшIэгъугъ, ау ар адыгэ 
лъэныкъом зэрэзгъэкIуагъэр дэгъоу сшIагъэ. Тыркуем 
дэтшIыгъэ зэзэгъыныгъэ шъэфыр къызикIыкIэ, ащи фэшъуашэ езгъэгъотыщт, ылъэкъо лъэныкъо, ежь джырыкIэ зыдимышIэжьми, къэпкъаным дэфэгъах..." - ишъуз 
пае мафэм плIэ ышIыщтыгъэ тхьалъэIу пIалъэр къызэсым, 
пачъыхьэр ыкъомэ къяджагъ:
- Иван, Федор, некIо, титхьалъэIу уахътэ къэсыгъ,- 
Иван Грознэм къечъэлIэгъэ шъэожъыемэ аIапэ ыубыти, 
Чудов монастырыр зыIыгъ Левкий архимандритэу яунэ 
тхьалъэIу щязгъэшIрэм дэжь кIуагъэх. Пачъыхьэм ыгу жьы 
дэкIыгъэу, нахь шъаби хъугъэу къыгъэзэжьыгъагъ шъхьакIэ, 
изакъоу игупшысэмэ къызакIэрэнэжьым, игумэкIмэ зыкъытыратэкъожьыгъ. Щымысышъоу тэджи, щэджэгъо 
чъыер ишъаомэ зыщырахырэ унэм Iухьагъ, аIэ цIыкIухэр 
зэблэдзыгъэхэу зэрэчъыехэри, Псалтырыр ыкуашъомэ 
ателъэу Варварэ ныор зэрэшъхьаукъэщтыгъэри ылъэгъугъ.
Пачъыхьэ лIышхом ыIитIу ыкIыбыкIэ щагъэу цокъэ 
шъабэхэмкIэ сакъэу хэуцозэ, джэхэшъогур заулэрэ 
рикIукIыгъ. ШъузымкIэ къехъулIэгъэ гукъэо-шъхьакIом, 
ищыIэкIэщтым, исабыйхэр ымыгъэнэтIупцIэхэу зэрипIущтхэм ягупшысэзэ, Ливон заор ошIэ-дэмышIэу ынэгу къыкIэуцо, икъухьэхэр зытетыщт хэу зэгорэм ятэжъмэ яягъэм 
иор макъэ ытхьакIумэмэ къарэтаджэ, къафэмышIу ПольшэмкIэ, ГерманиемкIэ есых, Финляндием, Швецием, 
Данием, Францием якъухьэуцупIэмэ аIохьэх. Инджылызым 
макIох, къэкIожьых, мащэх, мэщафэх. Хы ЧъыIэр Урысыем 
зэриIэр дэгъу шъхьакIэ, ащ уекIуныр IэшIэхэп. Балтие хыр 
благъэ, Iэрыфэгъу, инэпкъыхэм хэгъэгубэхэр кIэрысых. 
Хы ЧъыIэр кIымафэрэ къегъэщтымэ, Балтие хыр кIымафи, 
гъэмафи зэIухыгъ.
"Ливон лъэныкъом тиIоф нахь шIэхэу щызэшIохыгъэн 
фае,- пачъыхьэм еIо.- ТыгъэкъокIыпIэмкIи, къыблэмкIи 
тызэрэмыгугъагъэу тигухэлъхэр къащыддэхъух. Астрахъан, 
Нэгъой хъаныгъохэр IашэкIи, дахэкIи къедгъэуцолIагъэх, 
къызыкъотщагъэх, хэгъэгунчъэ адыгэхэри IэпыIэгъукIэ 
къытэлъэIугъэх, ялIыкIохэри пчъагъэрэ къытфагъэкIуагъэх, 
такIырыплъыгъ, тыушэтыгъэх. IэпыIэгъушхо тафэмыхъугъэми, къызэрэтщыгугъын тIэкIу-шъокIу афэтщэигъ. 

--- Page 418 ---

ЛъаIорэм бащэ фапшIэ хъущтэп, нахьыбэрэ уипчъэIупэ 
Iубгъэтмэ, къыоубзэщт, ытх къыпфиуфэщт. Апэрэ адыгэ 
лIыкIор пэгэ зандэу сапашъхьэ къызеуцом, зыкъезгъэшIэжьыгъ, ащ ыуж зыкъигъэлъэгъожьыгъэп, ежьыри, 
къэзгъэкIуагъэхэми ялъэныкъо осэ хъатэ щыряIагъэкIэ 
сыгугъэрэп. Шъэбэкъупщыр зилIыкIо адыгэхэр тищыкIэгъэ 
шъыпкъэхэу къычIэкIыгъэх. Ахэр хы ШIуцIэмрэ Iузэжъу 
хымрэ акIэрысых, Къырымрэ Тыркуемрэ апэгъунэгъух. 
Темрыкъопщыр къэзгъэкIогъэ къэбэртаехэри къытшъхьапэжьыщтых - персхэми апэчыжьэхэп, чыристан грузинхэр, 
ермэлхэр апэблагъэх, къушъхьэр азыфагу ныIэп, ячIыгухэр 
Тыркуем игъунапкъэмэ яуалIэх... Зэ моу Балтиер зыхэзгъэкIыкIэ, адыгэхэмкIэ зызгъэзэщт. АдыгэхэмкIэ зэзэгъыныгъэ шъэфыр Тыркуем зыдэсшIыкIэ, Къырым хъаныгъори тикъыблэ чIыгумэ къарымыбэнэжьынэу сшIыщт, 
Польшэм дыриIэ зэблэгъэныгъэр езгъэухыщт... Джаущтэу 
тыпсэуным, хэгъэгу лъэш дгъэпсыным пае IашэкIэ тегъэпсыхьэгъэ дзэ дэгъу тищыкIагъ. Джыри топхэр, мэшIо дзхэр, топыщэхэр, гыныр, селитрэр, щылычыр тимакI. 
Ахэмэ афэIэпэIэсэ цIыфхэр тфырикъурэп, силIыкIохэм ари 
зэшIуахынэу сащэгугъы. Пушкарь чылэм щязгъэугъоигъэ 
топышI-IэшэшIхэм алъэкI къагъанэрэп. Зэ ахэми ахэхьэгъэн 
фае, ситхьамыкIагъо згъэежьэу, сIэхэр зэтелъхэу сызэрэщысыр Тхьэми къысфидэнэп, сэркIи емыкIу, ащкIэ сипыйхэм зыфаер афэсэшIэ, сэгъэгушIох..."
Пчъэ тео макъэм пачъыхьэм ышъхьэ къыригъэIэтыгъ, 
абэ шIуцIэ зыщыгъ лIыжъ жэкIэф митрополитыр пчъаблэм 
къыдэкIыгъ. Иван Грознэр къызщытэджыкIи, къащ къытыридзэнэу, дыухь къыфихьынэу ыпашъхьэ къиуцогъэ 
Макарий шъхьэуфэ шъабэкIэ пэгъокIыгъ. Митрополитми 
Iэ сыс зэблэукIэ къащ пачъыхьэм къытыридзагъ, тхьэ 
къыфелъэIугъ, пачъыхьэр отIысыжьыфэ ежи, ичIыпIэ 
итIысхьагъ.
НэмыкI динлэжьмэ ялъытыгъэмэ, Макарий бэкIэ пачъыхьэм нахь къыпэблагъ, яIуи, яшIи зэхэлъ. Митрополит 
лIыжъым Ливон заом пачъыхьэр тыригъэгушIухьагъ, нэмыкI 
хэгъэгу IофхэмкIи дырегъаштэ. Вассиянрэ Максим Грекрэ 
хьапсдэсхэми, ахэмэ шъэфкIэ ыпашъхьэ исыр зэрягъусэр 
пачъыхьэм ымышIэу щытэп. "УиIэхъу-лъэхъу себэу, ау 

--- Page 419 ---

тыбдэIэпыIэн тлъэкIыщтэп" ыIоу Максим Грек зэрэфитхыгъэми щыгъуаз, ау къызхигъэщырэп. Пачъыхьэмрэ митрополитымрэ джау сыдми заулэрэ зызэдэгущыIэхэ уж, Иван 
Грознэм зыгъэгумэкIыщтыгъэр хэщэтыкIызэ къымыIон 
ылъэкIыгъэп:
- Пыибэ сэри сиI, хэгъэгуми иI.
- Ар шъыпкъэ, пачъыхьашху,- тIэкIу тыригъашIи, 
Макарий лIыжъым игущыIэ лъигъэкIотагъ,- пыихэр тиIэх. 
Ау пшIошъ гъэхъу, сыкъызэхэх, ахэмэ яIоф зи къикIыщтэп, 
пкIэнчъэу зашхыжьы, залIыжьы.
- Ахэр арба Анастасие зыгъэлIагъэр?
- ХэшIыкI фысиIэп, пачъыхьашху,- джы зыфэсакъыжьызэ, митрополитым джэуап къытыжьыгъ.
Зэхихыгъэм Иван Грознэр къызщигъэтэджыкIыгъ. 
ПсынкIэу зигъази, лъэбэкъу инхэмкIэ шъхьаныгъупчъэм 
Iухьагъ, бжыхьэ пкIашъэр къызыпытэкъужьрэ мыIэрысэ 
чъыгхэр ынэ къыпэшIофагъэх. ЗыкIыб къэгъэзэгъэ лIы шхом 
ыIэпкъ-лъэпкъмэ къахэлъэдэгъэ тхытхыри къэтэджыгъэ 
митрополитми зэхишIагъ, ащ нахьыбэрэ пачъыхьэм иунэ 
итыжь зэрэмыхъущтыри къыгурыIуагъэу ушъхьагъум 
лъыхъузэ, икIыжьын зэрэфитыр къыфызэмыплъэкIэу IэкIэ 
къыригъэлъэгъугъ.
"Пачъыхьэм ыпашъхьэ итхэ зыхъукIэ, щытхъунхэр 
зэкIэми якIас,- изакъоу шъхьаныгъупчъэм къызыкIэрынэжьым, пачъыхьэр хэгубжыкIыгъ,- сакIыб зэрэхъухэу якъонцэ Iахь алъэшъу... Уз зимыIэгъэ Анастасие 
къыщычъи зэрэлIагъэм хэшIыкI фыриIэп. Лъэбгъу къысэзыдзыхэрэми, хэгъэгум къебэнхэрэми, сисабыйхэр нынчъэу къэзгъэнагъэхэми ягугъу къышIынэу фаеп. Вассияни, 
Максим Греки, Макарии зыфаехэр сэ сэшIэ: ежьхэми, 
сихэгъэгу исхэми, къызготхэми сафэшъэбэнэу, ашIоигъор 
афэсшIэнэу, лъэгукIэтын зязгъэшIынэу ары. Ащ фэдэ 
нибжьи шъозгъэлъэгъунэп! Джащ фэдэхэр раIомэ 
шъхьаихыгъэу щытхъухэзэ, Константин пачъыхьашхор 
Царьград щыхагъэукъуагъ, тырку-огъузмэ КъокIыпIэ 
Византиер арагъэштагъ. Джы ахэмэ къырым нэгъойхэр 
зыгуаубытагъэшъ, тэри тыщагъаIэрэп, ягъунэгъу адыгэхэри 
зэрапхъох. Урысые хэгъэгум изэхэугъоен, игъэпсын пылъыгъэ сятэжъэу Ящэнэрэ Иваным, сятэу Ящэнэрэ Василэ 

--- Page 420 ---

ацIэкIэ, о пцIэкIэ, Анастасия, ащ фэдэ зекIуакIэ къызхэзгъэфэнэп. Хэт щыщхэми, тыдэ къикIыгъэхэми, хэгъэгум 
ипыйхэр сичэтэ чIэгъ чIэкIодэщтых",- пачъыхьэм зигъэпкъыезэ зыкъызэригъэзэкIи, Басмановым фычIэджыкIыгъ, 
къихьагъэм унашъо фишIыгъ:
- Джыдэдэм сишхэр къызэкIягъашIэх, ухъумакIохэри 
къэрэшэсых. Пушкарь чылэм тыкIощт, титопгъэчъмэ 
тахэхьащт.
Иван Грознэр Пушкарь чылэм мэфэ реным щыIагъ. 
Мыгъатхэ зыкIогъагъэм елъытыгъэмэ, IэшэшIмэ Iофышхо 
щызэшIуахыгъ. Топхэр, топыщэхэр зыщагъэчъырэ бгъагъэмэ зыкъыщаIэтыгъ, мэшIодз шIыныр бэкIэ лъагъэкIотагъ. IэшэшI IэпэIасэхэри хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм 
къаращыгъэх. ЫшъхьэкIэ IэшэшIмэ адэгущыIагъ, бжъи 
адиIэтыгъ, ащытхъугъ, ялэжьапкIи афыхигъэхъуагъ. Арагъэшхыри, зызщагъэпсэфыри зэригъэлъэгъугъ, зиунагъо 
къэзыщэщтхэм ахъщэ IэпыIэгъу араригъэтыгъ. Анахь 
IофышIэ дэгъумэ ежь ыцIэкIэ, дунаим ехыжьыгъэ Анастасие ыцIэкIэ шIухьафтынхэр афишIыгъэх. "Джы шъукъысэбэныщтми, шъукъысэтхьагъэпцIэкIыщтми, шъукъысэзэощтми теплъын!" ыIомэ, гушхуагъэр къебэкIызэ, Москва 
къэкIожьи, ихэгъэгу Iофмэ апыхьажьыгъ, ишъыгъони 
тIэкIу-тIэкIузэ Кремлэм дэкIодыкIыжьэу ыублагъ.
Мази темышIагъэу, октябрэм ыкIэмэ адэжь, Иван 
Грознэр зыпаплъэщтыгъэ къэбарыр Германием, Шпрее 
къэлэ цIыкIум, къыфырахыгъ. Ар октябрэ мазэм и 11-м 
1560-рэ илъэсым Германием ихэгъэгу лIыкIохэм яунашъу. 
КъызэрэфаIотагъэмкIэ, зым ыIорэр нэмыкIым риутыжьызэ, нэмыц лIыкIохэр зэнэкъокъугъэх, афэмыухыщтыгъэр Ливонием щыпсэурэ нэмыцхэм къарыкIощтыр ары. 
Зэпеощтыгъэх, зэрэгъэгубжыщтыгъэх, зэшIужьыщтыгъэх. 
Хэт къэгущыIэми, Урысыер, ащ ипачъыхь, идз ыгъэмысэщтыгъэхэр. Ау зэхэсыгъор ыкIэм зыфакIом, нэмыц императорым илIыкIоу зэхэсыгъор зезыщэщтыгъэ Гогенцоллерн 
графым къариIуагъ: "Ащыгъум, Боварскэ Альбрехт 
герцогым тиимператор къыфитхыгъэм нэIуасэ шъуфэсшIын. Ащ къызэриIорэмкIэ, Тыркуем ышъхьэ къызэриIэтырэм, Европэм къызэрицуахъорэм, Франциери ащ зэрэгоуцорэм пае Урысыем зэзэгъыныгъэ-ныбджэгъуныгъэ 
дэшIыгъэн фаеу елъытэ. Ар зымыдэрэ Польшэми, Швециеми, нэмыкI хэгъэгухэми шъуапымылъ еIо, къокIыпIэ 
урыс хэгъэгушхомрэ тэрырэ тызэфэшIумэ, тазыфагу 
мамыр дэлъынэу мэгугъэ. Урысыем тыпэблагъэ зэрэхъущтым Ливонием ипэщэ нэмыцхэр ерэмыгъэгумэкIых, 
ар ежьхэмкIэ дэгъущт нахь, дэищтэп. Аущтэу щыт нахь 
мышIэми, тиимператор урыс пачъыхьэр къыпэблагъэ 
ышIыным ыуж зэримытыр шъосэгъашIэ. Ащ фэдэ фыщытыкIэ Москва дызепхьаныр тефэрэп. Ау Ливонием заор 
щыгъэуцугъэнымкIэ Урысые пачъыхьэм елъэIущт лIыкIо 
зэригъэкIощтымрэ балтие нэмыцмэ ахъщэ IэпыIэгъу аритынымрэ яунашъо щызэдаштэгъагъ шъхьакIэ, зи къызэримыкIыщтыр Иван ГрознэмкIэ ухыгъахэу щытыгъ..."
Нэмыцмэ алъэныкъокIэ къикIыгъэ къэбарым нахь 
гушIуагъо Смоленскэ къырахыгъ: Польшэм ипачъыхьэ 
Сигизмунд, Урысыем зао къезышIылIагъэм, мамыр еIо, 
илIыкIохэр Москва къыIопщыгъэх. Смоленскэ дзэзещэ 
Морозовым къыфаригъэхьыгъэ къэбарыр пачъыхьэм 
игопагъэми, аущтэу Iофыр зыкIэхъун фаер зыфихьыщтыр 
ымышIэу бэрэ егупшысагъ. Кремлэ чылысым дыухьэ 
къыщихьыгъ, Тхьэ щелъэIугъ: "Сятэжъмэ ячIыгухэр зэзгъэгъотыжьынэу сыфэягъ нахь, зыми ичIыгу тесхынэу 
заокIэ Ливон сихьагъэп. Польшэми зао есшIылIагъэп, ежь 
Сигизмунд ары Ливонием сыкъырифынэу сауж къихьагъэр... Джы тызэгъэшIу еIо. Сыд ащ къикIырэр? КъысэтхьагъэпцIэкIын шIошIымэ, хэукъо... Нэмыц хэгъэгум 
илIыкIохэм язэхэсыгъо щаштэгъэ унашъом ригъэгупшыси, 
къыгъэушъэбыгъэмэ шIэ? Хьауми хэгъэгум кIуачIэ зэригъотырэм къегъащта? Сыдэу зыкъытфишIми, илъэIокIэгъэ псыкIэ тетэу тыдэпсэун..."
Сигизмунд-Август пачъыхьэм илIыкIохэм Нагой Григорий зипэщэ шыухэр Дорогомилово, Москва дэхьапIэм 
дэжь щапэгъокIыгъэх, Ходкевич, Волович, Гарабурдэ 
зипэщэ лIыкIохэр Кремлэм къащагъэх, пачъыхьэ тахътэр 
зычIэт Бурсяной Унэм, зэгорэм апэ Шъэбэкъурэ игъусэхэмрэ пачъыхьэм нэIуасэ зыщыфашIыгъагъэм, ращагъэх, 
Иван Грознэм IуагъэкIагъэх. Мэфэ заулэ урыс-поляк-литва 
лIыкIохэр ешхэ-ешъо мыухыжьым хэмыкIхэу зэдэгущыIагъэх, ау зы IофыгъокIи зэзэгъыныгъэ зэдамышIэу зэбгъодэкIыжьыгъэх.

--- Page 421 ---

"ЕгъэшIэрэ урыс къалэу Ругодив къытамытыжьынэу 
зыфаIорэр! - Иван Грознэр кIэгубжыхьажьыгъ.- Тэтыем 
къетэгъэгъэзэжьы нахь, тимыер къаIытхырэп. Ливонием 
тыкъызикIыжьыкIэ, къытэмызэонэу тыкъегъэгугъэ... Ащ 
нахьи нахьышIу о уиIоф зыхэмылъ Балтием ухэмыгущыIэмэ... Джари нэмыкIэу къыпфэдгъэпытагъэхэри бгъэцакIэхэмэ, оркIи, уихэгъэгукIи къыпшъхьапэжьын. Ащ нахь 
Iушыгъэ пкIэрысымылъэгъощтыгъэмэ, сыд пае мощ фэдиз 
лIыкIо къысфэбгъэкIуагъ? Шъуишляхтич шъхьапсыгъэ 
зыфэдэр джыри зэ къэжъугъэлъэгъуагъэщтын..."
Анастасие зыщымыIэжь мэзищым мыIэрысэ чъыгхэм 
защышъхьарыплъэщтыгъэ шъхьаныгъупчъэм пачъыхьэр 
Iумыхьажьыщтыгъэми, ошIэ-дэмышIэу иплъыгъ, ыгуи 
къыпиIонтIыкIыгъ, зыцIэ къыраIуагъэм зыкъыригъэшIэжьэу 
къызэригъэплъэкIыгъ. Ежьыри тIысыгъэп, къыфычIащэгъэ 
Сильвестри тIыс риIуагъэп, сыд укъызфэкIуагъэр къыригъэкIэу нэплъэгъу чъыIэкIэ Iуплъагъ, еупчIыгъ, мыдырэми 
къыгурыIуи, къелъэIугъ:
- УнэшIу къысщыгъафи, пачъыхьашху, сэпсэуфэ Тхьэ 
сыпфелъэIунэу Кирилло-Белозерскэ монастырым сыгъакIу.
Зэхихыгъэм Иван Грознэр къыгъэушхъонтIыгъ. 
Сильвестри ар зэхишIагъ, къэкIэзэзыгъ. ПкъышхомкIэ 
псынкIэу зызэригъэзэкIи, пачъыхьэр шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъ. ПкIашъэхэр зыпымытыжь мыIэрысэ чъыгхэр 
джыри ынэмэ къапэшIофагъ, ерагъэу зиIажэзэ, къызэупчIэкIыгъ:
- Уишъэогъу Адашевым къехъулIагъэр ошIа?
- Дерпт хьапсым чIэлIыхьагъ.
- Дерптэп ар! - шъхьаныгъупчъэм зыкъыIуипхъотыкIи, 
унэр зэпэзгъэджэжьырэ мэкъэ ихыгъэкIэ Иван Грознэр 
къытекууагъ,- тимыурысыцIэр зыщыгъэгъупш, Юрьев 
хьапсым чIэлIыхьагъ. КъыбгурыIуагъа?!
- КъызгурыIуагъ, пачъыхьашху,- мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
Сильвестрэ джэуап къытыжьыгъ.
- КъыбгурыIуагъэмэ, санэIу икI, сынэшIу къыпщысфэрэп. Сэ Тхьэ укъысфелъэIун нахьи, уишхъухьэшIагъэхэр къыпфигъэгъунэу о Тхьэ зыфелъэIужь! - зэгорэм 
пачъыхьэм идинлэжь ушъыекIуагъэр ныбжьыкъум фэдэу 
унэм зекIодыкIыжьым, Иван Грознэр тхьэсурэтым кIэрыуцуи, къащ къыхьэу ригъэжьагъ...

--- Page 422 ---

II
Хэти дунаим тетыфэ, нэмыкIхэм афишIыгъэ ушъыими, 
аригъэштэгъэ гулъытэми ащыщхэр ыпэкIэ къекIыжьых, 
кIагъэтхыукIэуи, агъэгушIожьэуи, щхэн щыхъужьэуи макIэп 
къызэрэхэкIрэр.
Ацумыкъо зиусхьаныр гъусэ ышIи, Къэлэкъутэ псэлъыхъо зэкIом, ЛIымафэ лIыжъым пагъохыгъэгъэ 
хырыхыхьэр ышъхьэ фихьыжьын фаеу чIыпIэ ифагъ, гу 
лъимытэзэ, ежь иунашъхьи мэзэныкъор къытефагъ. Ащ 
шIагъо хэлъэп, къыпкIэлъыкIогъэ ныкъылъфыгъэхэри о 
къыпхэкIыгъэхэри мафэ къэс унэ кIэтхэшъ, зидэкIогъу 
хъугъэми, зикъэщэгъу къэсыгъэми джыри пшIоцIыкIухэу 
уяплъы.
Пчыхьэр хэкIотэфэ Къэлэкъутэ шъэогъум кIэрысыгъ, 
Псэмыт икIэлэ такъырэу Iанэр къафычIэзыхьагъэм нэшIукIэ 
Iуплъи, гукIэ хъуапсэу зэриIожьыгъ: "Илъэс заулэкIэ ятэ 
пкъэоу къыкIэуцощт, сэ джы къызнэсыгъэм лъфыгъэ сиIэ 
хъущтми сшIэрэп, Нэкурэ зэрэпсыгъу, зыпари къыхэщрэп. 
Хэгъэгу зэрэтиIэн фаер типщы-оркъымэ агурызгъэIон 
сымылъэкIызэ, илъэсхэр згъэкIуагъэ. Хьаулыеу чэщи, 
мафи симыIэу сыкъекIокIыкIэ сенэгуе сыхъугъ. Шъэбэкъу 
пщы шхор апэ зэритэу ашъхьэ къысфагъэсысы нахь, ащыщ 
горэм ыцIэ епIонэу лъэбэкъу ыдзыгъэп. Ежьхэр зыщыкIэрэ 
щыIэпышъ, джаущтэу егъашIэм псэунхэу къашIошIы. Тахъу 
узгъэлым ипщыгъо къызэриухъумэщтым щэхъурэ гугъу 
имыIэу, къырым хъанымкIэ зегъазэ, пщышхо IэнатIэри 
пкIыхьапIэлъэгу фэхъужьыгъ шъхьакIэ, имылъку зэрэхигъэхъощтым пай зыфыкIэбэнрэр нахь, тэ ыгуи, ыли къытфэузрэп, фэлъэкIмэ, тишхыщт, бжьыр тпшъэ дэлъэу 
тыщигъэIэщт. Лажьэ къызэрэтфахьыщтыр ясIозэ, 
Шъэбэкъуи, Темрыкъуи урыс уIэшыгъэ шыудзэхэр тичIыгумэ къаращагъ. Зым чылэхэр тыраригъэстыкIыгъ, мыдырэм нэгъойхэмрэ къебэнрэ пщыхэмрэ урысхэмкIэ заригъэушъэфыныр игухэлъ. Ары шъхьакIэ, хымахьэр къакIуи, 
унахьэр рифыгъ зэраIоу, ощ нахь лъэшыр ор-орэу уиунэ 
къызипщэкIэ, уихабзэ ымышIэу, уизэхэтыкIэ щымыгъуазэу, 
пIори, пшIэри ыгу тефэщтэп, гурыIощтэп, пшъэм къыдэтIысхьэу ригъэжьэщт, зэрэшIоигъоу узымыхъукIэ, 

--- Page 423 ---

къыозэожьыщт, тичIыгухэми, мэзхэми, къушъхьэхэми, 
хыIушъоу тызыIусыми къянэцIыщт. Узэрэпэуцужьын кIуачIэ уимыIэу зылъэгъурэр, урысэуи Iо, тыркоуи сэшIы, хэт 
щыщми, къыптегушIухьащт. ЕтIанэ пщы-оркъыхэри, лIэкъолъэшхэри, тэри тIэнтэгъу тецэкъэжьыщт, ау кIасэ 
тыфэхъущт..."
- Сыдэу лъэшэу ухэгупшысыхьагъа, Къэлэкъут, гукъао 
горэ уиIа? - Псэмыт иупчIэ гумэкI шъэогъум зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Гукъэо закIэба тызхэтыр, синыбджэгъу,- Къэлэкъу тэ ышъхьэшхо Iанэм тыриIэтыкIи, нэплъэгъу плъызыр 
ишъэогъу фигъэзагъ. Хэгъэгу зэрэтимыIэм сегупшысэ. 
Джы нэс къинэу слъэгъугъэр хьаулые хъугъэкIэ сенэгуе.
- Ащ фэдэ пIо хъуна? - Псэмыт ымакъэ зыкъырихыгъ.- 
О фэкъолIмэ адэпшIэгъэ Iофышхом, къябгъэгъотыгъэ 
акъылым, фэкъолI зэфэсэу зэхэпщэгъагъэм язакъоми, 
хьаулые Iоф щыIэп. Жаные изакъоп, зэкIэ адыгэ лъэпкъымэ 
цIэрыIо уахэхъухьагъ. Тэ тыкъыпкъогушхукIы, пщыхэми, 
оркъыхэми, лIэкъолъэшхэми узымышIэрэ ахэтыжьэп.
- СашIэ шъхьакIэ, къысфаехэп, сызэрэфэкъолIым пае 
анэ сыкIагъахьэрэп,- ымэкъэхъу ефэхыгъэу Къэлэкъутэ 
къыIуагъ,- ау а слъэгъухэрэм упщыкIи, пачъыхьэ уашIыщтэп. Тыхъущтэп, Псэмыт, тэ адыгэхэм, нэкъокъон-шъугъоныр тхэлъэу, егъашIи хэгъэгуи, лъэпкъи тыхъункIэ 
сыгугъэрэп.
- Тизиусхьани уицыхьэ телъба?
- Шъэбэкъу жаныемэ афэмыгумэкIэу сфэIонэп, ау 
ащи хэгъэгу зэхищэ шIоигъоу сыхаплъэрэп. Ацумыкъо ащ 
ычIыпIэ итыгъэмэ, нахь згъэдэIон фэдэу къысщэхъу. Ар 
нахь гупцIан, игукIэгъуи, ицIыфыгъи нахь ин. Шъэбэкъу 
IупэкIэ бэрэ сызэрищагъ, къыIорэр зы, ыгу илъыр фэшъхьаф. Онэтыгъурэ Пэнэхэсрэ аришIагъэм ыуж, ышъхьэ 
фэгъэхьыгъэ зыхъукIэ, къызэрэомыблэщтыр къызгурыIуагъ.
- Ахэмэ иIоф ахэмылъэу арба нэужым аIогъагъэр?
- Ар сшIошъ ыгъэхъунэу заулэрэ сауж итыгъ, сэри 
сшIошъ хъугъэ фэдэ зысшIи, зышъхьарезгъэхыгъагъ, ау 
Онэтыгъу къысиIожьыгъ Пэнэхэс хъырцыжъым ригъэукIынэу Бжьэмыт ыдэжь зэригъэкIогъагъэр. 
- УмыIо шъыу! Ащ фэдэ Бжьэмыт ышIэныя?

--- Page 424 ---

- Пщым ыIуагъэмэ, янэ къылъфыгъэми Бжьэмыт 
еплъыщтыгъэп, хьэ гъэсагъэм фэдэу иIагъ. КIо хъугъэ, 
утемыгущыI, ори, сэри ар тищыкIагъэп,- Къэлэкъутэ къэтэджыжьыгъ.
Къэлэпчъэ кIыб зэхъухэм, Псэмыт щхызэ, къыупсэлъыгъ:
- ЕмыкIуми сшIэрэп, ау пшыпхъукIэ зыгорэ къыуасIо 
сшIоигъу.
- КъаIо,- ышъхьэшхо кIипхъотыкIи, Къэлэкъутэ къызэуцокIыгъ.
- Тигъунэгъу кIалэр Дарые къехъуапсэ. Унэгъо дэгъу, 
кIалэри лэжьакIу, рэхьат, Iуи, шIи пылъэп, унагъо дэпшIэщтмэ...
- Псэмыт, сызэрэадыгэр пщыгъупшагъа? - Къэлэкъутэ 
шъэогъур къызэпиути, IущхыпцIыкIыгъ.- Фаеми, уигъунэгъу ынэтIэгу жъуагъо ерэт, сыжэ фэзгъазэу сшыпхъу 
гущыIэ сфеIощтэп, къахихын зыфиIорэм ежь фит.
- Хьатае сэри сыпщигъэгъупшэжьыгъ, ащ пае Дарые 
зи епIуагъэба адэ? - цыхьэмышI макъэкIэ Псэмыт къэупчIагъ.
- Ар умыIо, сишъэогъу. О усщызгъэгъупшэн джыри 
къыкъокIыгъэп, къыосымыIон шъэфи Тхьэм серэмыгъашI. 
Хьатае нэмыкI шIу ылъэгъугъэхагъ, сэ сшыпхъу цIыкIу ыгу 
къызэбырысырым. Сыгу илъ шъыпкъэр къыосIон: Хьатаий 
махълъэкIэ сыфэягъэп, джы ыгъэжьэу къыфэкIорэ Кутакъи 
сыфаеп.
- ТIури боу кIэлэ лъэгъупхъэх, сыда ялажьэр?
- ШъхьакIо ышIэу Хьатай сшыпхъу цIыкIу ыщэнэу 
къезэгъыгъагъэмэ, сыушъэфырэп, дэзгъэкIощтыгъэп. Агу 
илъыр зэу, акIыб дэлъыр зэфэшъхьафэу зэрэгъэтхъэщтыгъэхэп. Кутакъэ чылэм къызэрэдэхьажьэу инэплъэгъу ифи, 
изэхашIэ къыгъэущыгъ. Гъунэгъу пшъашъэм шыпхъум 
фэдэу еплъы нахь, енэцIыжьхэрэп. ЕтIани пщы кIалэхэм 
къызхэкIыгъэхэм ащыщхэр къарэгъот, Дарыий фэкъолI 
горэ пэчIынатIэ хъумэ, нахьышIу.
- О лъэпкъ зэхэдз пшIымэ, пщыхэр сыдэущтэу хъущтых?
- Ахэмэ уафэмыгумэкI, апхъухэмкIи, акъохэмкIи боу 
чыжьэу маплъэх. Шъэбэкъу ыгу сихьагъэм фэдэу сэшIэ, 

--- Page 425 ---

пщы кIэхъо-шъуахъомэ якIалэхэр къыридзэхэрэп, пщы 
лIышIу цIэрыIохэм акъохэм ахэплъыхьэ, ыпхъу закъо 
зыфигъэшъошэн къахигъэкIрэп.
- Ары шъхьакIэ Минсурэ зыфэмыер къыфыхихымэ?
- ШIулъэгъу зыфашIыгъэ къащагъэу ахэмэ ялъэпкъ 
хэтэу ошIа? Ямылъку зэрэхагъэхъощтыр, алъапсэ зэрагъэпытэщтыр ары ягугъур. НэкIэцI горэ уиIэу узэра гъэкIолIэщтэп.
- Ар шъыпкъэ, Хьатае пщыкIалэу къызэрэчIэкIыжьыгъэзи, Шъэбэкъу зиусхьанри, гощэшхори къыфэягъэхэп, 
зэфалIэхэзэ, зэпэIапчъэ ашIыгъэх.
- Тигъунэгъу гощэшхор о зэрэмышIэу сэ исшIыкIыгъ, 
уфэкъолI пшъашъэу уIэкIэрэфи, лъэгукIэтын уишIынышъ, 
ор-орэу пшъхьэ рыуигъэхьыжьэжьын.
- КъэзгъэшIагъэм сыкъыпкIэрэплъышъ, пщыкIалэу 
укъыкIэмыхъугъэр къызгурыIорэп,- ныбджэгъум иакъыл 
рыгушхоу Псэмыт ыгу илъыр къыIуагъ,- уигулъытэ зынэмысрэ щыI Iоу сшIэрэп.
- Ащ фэдизэу сэ зыми сынэсыгъэп, ау пщыхэри акъыл 
закIэхэу къызшIомыгъэшI, Iуши, дели, шъугъуали - зэкIэ 
узфаер ахэбгъотэщт. Зыпшъэ умыкIощт фэкъолIышIухэр 
къызэрэтхэкIыгъэхэр ори ошIэ. КъызгурэIо, делэр, акъылышхо зимыIэр баи хъурэп, пщыцIэри аукъодыекIэ къыдахрэп. Илъэсхэр тешIэхэ къэс ахэмэ ялъфыгъэмэ къалъфыжьыхэрэм ялIыгъи, цIыфыгъи, акъыли къащыкIэу 
къызэрэхэкIрэр макIэп. Еплъыба Тахъупщым - шъугъоным 
шъуагъо ехъулIагъ, Цохъопщым ышъхьэ зэримыкъурэр 
ынэмэ къакIэщы, Мартэкъопщыри, Жэнэпщыри лIыгъэр 
агощы зэхъум, хэныгъэх, ау тэ типщышхуи, къэбэртаемэ 
япщышхуи, бэслъыные, кIэмгуе, бжъэдыгъупщхэми акъыл 
аголъэп сфэIонэп, агоуцонхэр агъотмэ, хэгъэгупщ пащэ 
хъунхэр къахэкIыщт. КIо хъугъэ шъыу, къысIублыхьагъэшъ, 
адыгэ Iофхэр нычэпи тыухыщтэп,- Къэлэкъутэ ин-инэу чэщ 
шIункIыр зэIибзызэ, нэплъэгъум икIодыкIыжьыгъ.
ЗекIо мыкIуагъэмэ, илI къыхэкIыжьыфэ паплъэу щысыныр шъузышIум ишэн. Мэфэ реным улэугъэ Нэкурэ 
пчыхьэм пидзэжьыгъэми, ишъхьэгъусэ зэрэIоплъэу, пшъыгъэр нэгу шхъомчышъо зэкIужьым тырихыгъ, цэ фыжь 
зэныбжьыхэр IупшIэ шэплъ гъэбжьыгъэмэ къадэнэфыкIхэу, 
мэкъэ псыгъо шъабэкIэ къыIуагъ:

--- Page 426 ---

- КъэтIыс, Къэлэкъут, джыдэдэм Iанэр къэзгъэхьазырыщт, уикIэсэ джэнчтурэр фэсшIыгъ, хьау пIомэ, чэтщыпси 
пIэстэ фаби сиI.
- МэлакIэ сылIэрэп,- Къэлэкъутэ ыIуи, щхыгущыIэ 
зэхэпхъэ макъэр къыздиIукIыгъэ адырэ унэмкIэ плъагъэ.
- Хьаулыеу сыпщэрыхьагъа, зыгорэм хаI,- фэсакъзэ, 
Нэкурэ лIым егыигъ.
- Сишъэогъу Псэмыт иунэ матэ щыпалъэ пшIошIа? 
Дэгъоу сыкъахьэкIагъ,- лIыр ишъуз фэразэу Iуплъагъ, 
ардэдэм нэгъуцу хъужьыгъэу мэкъэ IэтыгъэкIэ къэупчIагъ: 
- Хэта модрэ унэм чIэсхэр?
- Мэхъошым Дарые къыфикIрэр ары, тичылэ кIалэ 
горэ игъусэу бэкIае шIагъэ къызихьагъэхэр. Ахэмэ апэкIэ 
Кутакъэ къыфихьэгъагъ, ау тIэкIурэ щысыгъэу мыдырэхэр 
къызытешасэхэм, ыгу Iаеу икIыжьыгъ.
- Тэрэзэу ышIагъ, урысмэ ахэсми, адыгэ хабзэр щыгъупшагъэп. Зы псэлъыхъом ыуж адырэр къызихьэкIэ, 
апэрэр икIыжьэу хабзэ.
- Ары шъхьакIэ, пщыкIалэр...
- ПщыкIалэмэ гъэшIэгъона, зэкIэми адыгэ хабзэр 
язэфэд,- Къэлэкъутэ гутIапчъэмкIэ рекIокIи, мэкъэхъу 
лъэшкIэ къыхигъэхъожьыгъ: - Мэхъош Тэмтэчи, игъуси 
гъолъыжьакIо къытфэкIуагъэхэмэ, пIэхэр афэшIыжь!
- Хьайнапэ тымышI, сыдэу лъэшэу угущыIэра,- гуIэу кIытэ нэгукIэ Нэкурэ илI Iуплъагъ.- УизекIуакIэ емыкIу, 
пчъэми къыIукI.
- Ащ нахь емыкIу чэщыр зынэсыгъэр зыщыбгъэгъупшэу пшъэшъэ унэм джы нэс уисыныр.
- Ашъыу, щыгъэт,- убзэр къытекIоу Нэкурэ къэлъэIуагъ.- Хьатае ыуж пшъэшъэжъыем ыгу къихьажьыгъэмэ сэIошъ, сэ сэгушIо. Зэхэпхырэба Тэмтэч зэрэфэчэфыр? Мэщхы, мэгушIо, сэмэркъэухэр дешIы. Пшыпхъу 
цIыкIуи ощ фэдэкъабзэу зыгу-зыкIуачI.
- Ы, сыда ар озгъаIорэр? - Къэлэкъутэ гутIапчъэм 
къыIукIыжьыгъ, пхъэнтIэкIум тетIысхьи, шъузым иджэуап 
ежэу Iуплъагъ.
- Джэуапынчъэ шIулъэгъоу Хьатае фишIыгъагъэм 
Дарые елIылIэн сшIошIи, сигъэщтэжьыгъагъ, ау кIочIэгъу 
зыфырикъужьыгъ. Джы Хьатае къыфалIэу ыIуагъэкIи, 
джэуап фэхъужьыщтэп.

--- Page 427 ---

- Ар зытехъухьэрэр ошIа, сидэхэнагъу? - Къэлэкъутэ 
зэхихыгъэр игуапэу ынэгу Iужъу къызэлъынэфи, упчIэм 
ежь-ежьырэу джэуап къыритыжьыгъ: - ЗыпарэкIи гу кIэгъу 
зымышIыгъэм ыбгъэгу машIор зыщызэкIанэкIэ, шIу ылъэгъугъэу къышIошIырэр ымыгъотмэ, дунэе нэфыр шIункIэу 
къышIошIы, щыIэныгъэм ычIыпIэкIэ лIэныгъэр къыхехы. 
Ар пхъэжъые машIом фэд, псынкIэу зэкIаблэшъ, жъоку 
мыхъоу естыкIы, зыкIосэжьыкIэ, ежьэ тIэкIу нахь къэнэжьрэп. ШIулъэгъу шъыпкъэр жъоку мэшIошху, гур 
къегъэфабэ, пкъынэ-лынэр зэлъекIу, лъэкI къыуеты, тамэ 
къыбгуегъакIэшъ, чIым утыреIэтыкIы...
- Ахэр зэхашIэх, Къэлэкъут,- лIым игущыIэ Нэкурэ 
къыригъэухыгъэп,- джэнджэш хэлъэп, упшъашъэми, 
укIалэми апэрэ зэIукIэгъум къахэпхыщтыр зыгорэкIэ угу 
рихьын фае, етIанэ гущыIэгъу узэфэхъу къэс бгъуитIумкIи 
яшэн-гъэпсыкIэхэр, щыIэкIэ-псэукIэм зэрэхаплъэхэрэр 
зэтырихьэхэ зыхъукIэ агухэр зэпэблагъэ мэхъух, гукIэгъоу 
къафэущыгъэм хэхъо, мэбагъо.
- Сыкъызэпымыутыгъэмэ, джа гущыIэхэмкIэ сэри 
сигупшысэхэр къэсыухыжьы сшIоигъуагъ,- шъузым 
иакъыл рэ ежь иемрэ зэрэзэтефэрэр игуапэу Къэлэкъутэ 
IугушIукIыгъ.- А зэпстэур къызыфасIорэр лIыкIо усшIы 
сшIоигъошъ ары. Сыгу илъыр о къыосымыIомэ, хэт есIон? 
Псэмыт шъэогъу хьалэл шъхьакIэ, ари игъунэгъу кIалэм 
пае къысэпсэлъыхъонэу нычхьапэ къыригъэжьэгъагъ. Сэ 
сызыфаем уасэ горэ иIэмэ, мэхъош кIалэр къахэсэхы.
Нэкурэ зи къымыIоу, ыгу къизгъэгушIукIырэ макъэкIэ 
къэщхыгъ.
- Сыд узфэщхырэр? - шъузым изекIуакIэ Къэлэкъутэ 
къыгурыIуагъэп.
- ЛIыкIокIэ бащэ къызэрэсщыгугъырэр ары.
- Сэщ фэшъхьафэу хэт?
- Тыгъуасэ Минсурэ къакIуи, Кутакъэ пае Дарые 
сыдэгущыIэнэу къысэлъэIугъ.
- Ар къызэрэсэмыIожьыгъэр...
- Тэ, бзылъфыгъэхэм, затIорэр зэкIэ къыпIуссэжьына, 
Къэлэкъут?
- Сшыпхъу цIыкIу ышъхьэ фэгъэхьыгъэр нэмыкIэу 
шъузтегущыIэрэмэ афэдэп... Сыд адэ, Минсурэ джэуап 
уфэхъугъа?

--- Page 428 ---

- Пэрыохъу сыфэхъугъэу пIомэ, нахь тэрэз.
- Ыгу хэбгъэкIыгъэмэ, емыкIу. Сыоплъымэ, уIуш дэд, 
гъунэгъу пшъашъэм гущыIэ къыфэмыгъотыгъэмэ...
- Сэрэп ыгу хэуIагъэр, Къэлэкъут, ежь-ежьырэу 
зиуIэжьыгъ. КъедэIу хъугъэм. Кутакъэ ыгу къыфечъэгъэ 
зэхашIэр ышыпхъу дигощыгъ. Сэ лIыкIо сишIы шIоигъоу 
Минсурэ садэжь къызэкIом, гущыIэ есымыIоу Дарые 
сыкъеджи, ыпашъхьэ изгъэтIысхьагъ. Ыш фэгущыIэнэу 
Минсурэ къызэрэригъажьэу Дарые ынэгушъхьэмэ къахихэу къэщхыгъ, етIанэ зызэтыриуIубэжьи, хэгубжыкIызэ, 
риIуагъ: "КъэдгъэшIагъэм тызэгъунэгъу, зэш-зэшыпхъуми 
тыфэд, Кутакъэ ащ фэдэгу къысфишIыныр пкIыхьапIэ 
слъэгъугъэми, згъэшIэгъони". "Сэ сшырэ орырэ зэш-зэшыпхъум фэдэ сыдым шъузэфишIын? О уфэкъолI пшъашъ, 
Кутакъэ пщыкIал", иакъыл тефэу къыIуагъа е къыIэкIэIуагъа, игунахь сыхэхьанэу сыфаеп, хэлъ щымыIэу къышIошIэу 
ыжэ къыдэлъэтыгъэкIэ сенэгуе.
- Дарые сыд риIожьыгъ адэ? - Къэлэкъутэ зыкъырихыгъ.
- Боу хигъажъэу пигъодзыжьыгъ: "Ащыгъум очылэу 
узыубытыгъэм сфеIожь: охътэ гъэкIодэу, дахэ зыкъысфишIэу сапашъхьэ ерэмыс, пщы пшъашъэ лъэрэхъу, сэ 
спихын щыIэп" ыIуи, иунэ чIэлъэдэжьыгъ.
- Аущтэу зэрэхъугъэр дэгъу,- рэзэ макъэкIэ къыIуагъ 
Къэлэкъутэ.- Нычхьапэ Псэмытэ есIуагъэр сшыпхъу 
зэхихыгъэм фэд. "Пырамыбжь мэшъхьалъэ, шъхьадж 
ылъэпкъ еожьы" хьаулыеу аIуагъэп. Минсурэ нахь мыхъурэми зэрэпщы лъэпкъыр къыхегъэщы. Ыжэ къыдэлъэтыгъэп ар, ыгу илъыр, ылъ хэлъыр къыIуагъ,- ышъхьэ ыгъэсыси, шъузым зыфигъэзагъ: - Макъи, лъакъи къэIужьрэп, 
зэ пшъэшъэ унэмкIэ къаплъэба.
- О дыс гулъытэу афэпшIыгъэм ыуж сэукIытэ,- тхьамыкIашъо зытыриштэу Нэкурэ ытамэхэр зэфищагъ.
- Тэ тынаIэ темытмэ, хэта Дарые фэгумэкIынэу иIэр?
ТешIагъэ щымыIэу, Нэкурэ лъапэкIэ кIозэ, къыгъэзэжьыгъ, щхыпэ макIэр зытелъ Iупэм ыIапэ Iуилъхьэзэ, 
къэIушъэшъагъ:
- Псэлъыхъохэр бэшIагъэ зыбзэхыжьыгъэхэр, Дарыий 
чъые IэшIум хэт. КIалэмэ агу хэбгъэкIи, кIябгъэIэжьыгъ.

--- Page 429 ---

- СIуагъэм сырыкIэгъожьрэп, къэкIуакIэ зышIэрэм 
кIожьыкIи ышIэн фае,- мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ Къэлэкъутэ 
гъумыгъуи, лIыкIо къашIыгъагъэр лIыкIоу ыштэжь зэрэшIоигъуагъэм игупшысэ фигъэзэжьыгъ: - КъыIуагъэм 
рыкIэмыгъожьэу Минсурэ икIыжьыгъа?
- КIэгъожьыгъэмэ о къаIо, ыIупшIэхэр Iуикъузи, къысфидзыгъ: "Дарые шэн иIэп, инасып ежь-ежьырэу пеупкIыжьы..." Ыш пачъыхьэм зэрэпэблагъэр, лъытэныгъи, 
уаси къыфашIэу урысыдзэм зэрэхэтыр, тхъэжьэу Мэскэу 
зэрэдигъэсыщтыр къысфипчъы зэхъум, зэпысыути, 
есIожьыгъ: "Дарые шэн имыIэми, акъыл иI, инасып зыхэлъыри ешIэ. ЕмыкIу къысфэмышI, ори, сэри, сипщыпхъуи 
тазыфагу мыхъун къыдэхьанэу сыфаеп, неущ тызфыкIэгъожьыщтыр непэ зэтэмыгъаIу".
- А ох ар, джырэ фэдэу сыгу укъигущыIыкIэу зэхэсхыгъэп, Нэкур,- шъузым Къэлэкъутэ IаплI рищэкIи, ынэгушъхьэ шъабэ ыжэкIэ пхъашэ рикъузылIагъ, етIанэ гуIэнкIэ 
зитIэкIыжьэу ригъэжьагъ. ЫгукIи, ышъхьэкIи рэхьатыжьыгъэ къыщыхъоу пIэм зекIужьым, шъузым ышъхьэ ыбгъэ 
къытырилъхьи, сабый гупцIанэм фэдэу хэчъыягъ, ежь 
ышыпхъу цIыкIу насып фэхъущтым игупшысэ зэлъиштагъ.
Джэнджэш хэмылъэу мэхъош кIалэр Къэлэкъутэ ыгу 
рехьы, апэрэ мафэу нэIуасэ къызыфэхъугъэм щегъэжьагъэу ежь зыфигъэдагъ, ыпкъ зэхэлъыкIэкIи, изекIокIэ-IэбакIэхэмкIи, иIокIэ-шIыкIэхэмкIи зэрэзэтекIхэ щыIэп, 
зэрэтхъоплъыр умыIощтмэ. "АрынкIи хъун Тэмтэч сшы пхъу цIыкIу ыгу кIырихьыгъэр,- Къэлэкъутэ зэриIожьыгъ: 
- Арба цIыфмэ зыкIаIорэр: ыш ехьщырыр пшъашъэм 
къыхехы, ышыпхъу зиIуплъэр кIалэм шIу елъэгъу. Джы 
нэс ар сшъхьэ къихьагъэп. Нэкурэрэ Дарыерэ зэбгъэпшэнэу 
бэкIае ахэлъ, сшыпхъу нахь пырэцаIу нахь. Мэхъош хэгъэгур чыжьаIоми, Тэмтэч ицIыф гъэпсыкIэкIэ Дарые етхъылIэнэу сэгугъэ. КIэлакIэ нахь мышIэми, ятэ илэгъухэм 
шъхьэкIафи, лъытэныгъи къыфашIы. Мары, Онэтыгъуи 
пчъагъэрэ къыдэшэсыгъ, ыкъом фигъадэу фэгумэкIы. 
СшIошъ мыхъузэ, цIыфыгъи, гукIэгъуи, акъыли, гулъыти 
хэлъэу Онэтыгъу къычIэкIыжьыгъ. Дарые къызысфехьыжьым, ыпсэ пытэу дунаим зэрэтесымыгъэтыщтым 
къыубытыгъэу сегупшысэгъагъ, ау ащ изакъоп, ежь 
зэриIоу, гъэрыпIэу зэрысыдзэгъагъэм бэмэ аригъэгупшысагъ, акъыл къызфигъотыжьыгъ. Джы гъогу зафэ зэрэтеуцожьыгъэр сшIошъ хъугъэ. Плъэ гъурэба ШъэбэкъукIэ 
зэрэзекIуагъэр. Тахъупщ-Цохъопщымэ пщышхом ынапэ 
тырахын яхьисапэу яфэкъолI-байколхэр къызыратIупщыхэм, е зэголъитIум язэу нахьышIур къыхихыгъ, Шъэбэкъу 
зэкIоцIыушъэфагъэм инамыс нэпцI къыухъумагъ. Ащ 
къикIырэп ежь пщышхом аригъэукIын гухэлъ зэрэфыриIагъэр фигъэгъунэу. Шъэбэкъуи ар ышIошъ зэрэмыхъурэр 
ыгу сихьагъэм фэдэу сэшIэ, ау тIумэ язэу текIощтыр къэшIэгъуай. Пщы пащэм зэшIокIэу иIэр нахьыб шъхьакIэ, 
илъэс пчъагъэм хъоршэрыгъэмэ апылъэу, хъырцыжъ 
сакъэу хэтыгъэми, ыпшъэ иIэбэгъуай. Шъэбэкъу зэрихьэгъэ шашитыгъэр зэрэдатшIэрэми къыубытыщт, тэри Онэтыгъу къытпэблагъэ зэрэхъугъэми уасэ имыIэу щытэп. 
ДжырэкIэ фэкъолIхэм кIочIэ лъэшэу тызэ къоуцуагъ, 
пщыхэри, лIэкъолъэшхэри къытщымыукIытэ хэми, къытщыщынэщтых... Неущ Онэтыгъу сыфыкъокIын, игухэлъхэри 
нахь зэхэугуфыкIыгъэу къырезгъэIотыкIын. МытапэкIэ 
ибысым хьакIэщым къихьажьи, тэрэзэу тызэдигъэгущыIагъэп..."
Пчэдыжьыпэр зытекIым, тIэкIу тыригъашIи, Онэтыгъу 
зихьакIэмэ адэжь Къэлэкъутэ кIуагъэ, щагум ылъапэ дидзэгъэ къодыеу бысымыр къыпэгъокIыгъ, зэрищэгъэ 
хьакIэщым онэ IапIэхэм ахэдыжьыхьэу щысыгъэ Онэтыгъу 
шъодэныри дыдыри чIидзи, пачъыхьэ ыпашъхьэ ихьагъэм 
фэдэу къызщылъэтыгъ, шъхьэщэ шIуфэс къыхи, ыпшъэкIэ 
тIысынэу Iэ къыфишIыгъ.
- Хьау, хьау, Онэтыгъу, сыхэмыгъэукъу,- Къэлэкъутэ 
ыдагъэп,- о ухьакI, сэ чылэм сыщыщ, тыдэ сытIысыми 
хъущт, сыщытми фэIуагъэ щыIэп.
- Ущытына шъыу, къетIысэх. Сэщ нахьи унахь кIалэми, 
фэкъолI пащэу утиI,- Онэтыгъу гуIэзэ, пхъэнтIэкIур къыфигъэкIотагъ, Къэлэкъутэ зэрэфигъэшъошагъэу, ежь 
жантIэм дэтIысхьагъ, бысымыри къыготIысхьагъ.
"Мы Iаем гулъытэ иIэп,- Къэлэкъутэ ыгукIэ гъумытIымыгъэ,- ышъхьэ щигъэзыеу тигъэгущыIэн ышIэрэп. Сэ 
мыр шIу слъэгъоу сыкъызэрэлъымыкIуагъэм иакъыл 
тефэрэба?.."
- Сыд, Къэлэкъут, фэкъолI Iофхэр зынэбгъэсыгъэр? 
- лакъырд тIэкIу кIэлъэу бысымыр къэупчIагъ: - Тилъэпкъэгъухэр хьазырэу бгъэдэIуагъэх, пщыхэм къыжъудырагъэштэщтмэ сшIэрэп нахь.
- О угу рихьырэба фэкъолIхэм тызэрэзэкъоуцуагъэр? 
- Къэлэкъути бысымым фидзыжьыгъ.- Пщыхэр зырыз, 
тэ бэ тэхъу. ТшIыгъэ унашъом къемызэгъхэмэ, тшIэн 
зыфатIорэм тыфит.
- ШъуагъашIэмэ...- бысымыр IущхыпцIыкIыгъ.- Къырым хъаным тыщеухъумэу ыIозэ, Шъэбэкъу зиусхьаным 
урыс шыудзэхэр къытфищагъэх. Ахэмэ зыкъышъуфагъазэмэ, шIу шъуагъэхьынэп.
- ФэкъолIи, пщылIи, унэIути тызэкъоуцомэ, ахэми, 
пщыхэми, лIэкъолъэшхэми тафырикъун, ау ащ фэдэ зэхэшIыкI тыдэ къикIын? Мары, о узэрэфэкъолIызэ, укъыткIэнакIэ, пщым ылъэгу укъычIэплъы.
- Хьау шъыу, сышъукIэнэкIэна, кIо, сэ сыпшIэрэба, 
сиунагъо Iофмэ афэшъхьаф сыхэмыхьэу сесагъ. Хэгъэгу 
зэхашъущэмэ, сэра мыгушIощтыр, къытфихьыщтыр 
сшIэрэп нахь? - бысымым зыкъиухыижьынэу ригъэжьа гъэу 
щагумкIэ куо-гуIэ макъэ къиIукIыгъ.
Къэлэкъутэ хьакIэщым зыридзыгъ, бысымыри ыуж 
ихьагъ, Онэтыгъуи елъэщаозэ алъэчъэ. Iэщым дэт мэкъу 
Iатэм Тэмтэч екъузылIагъ, быгъу цIэплъым ыбжъэкъуитIу 
ыIыгъ.
Къэлэкъутэ Iэщым дэлъади, быгъу нэкъыплъым ыбжъа къомэ ятхъуагъ, ышъхьэ шIуиIонтыкIи, чIыгум тыридзагъ.
- Къэлэкъут, сыолъэIу, къэмыгъэтэдж,- бысымыр 
къэгуIагъ, икъамэ къырипхъотыгъ,- мары джыдэдэм сэ 
ащ ышъхьэ шIозгъэлъэтыщт. Сэри зымафэ сиукIынкIэ 
мэкIэжъый иIэжьыгъэр. Мор зибзэджагъэр щагум дэбгъэты хъуна!
- Ар дэошIэмэ, сыд пае джы нэс пIыгъыгъ? - Онэтыгъу 
къыфидзыгъ.
- КIалэм къыщэмэ, сыукIын сыгу хэлъыгъ шъхьакIэ, 
къыщэми, былым пае сыкъэнэнэп,- зиухыижьыгъ бысымым.
Быгъум ыпсэ зыIуахым, бысымымрэ Онэтыгъурэ 
зэIахынэу шъхьарыуцуагъэх.
- Олахьэ, Къэлэкъут, узэрэлъэшыр зэхэсхыщтыгъ, ау 
иныжъ кIуачIэ пхэлъыми сшIагъэп.- Язакъоу къыззэфанэхэм Тэмтэч ынэгу кIыф къэушэплъыжьызэ, Къэлэкъутэ 
риIуагъ.- Хьадэгъур сшъхьарыпхыгъ, сыщэIэфэ сщыгъупшэнэп.
- Ащ нахьи нахьышIу сшыпхъу цIыкIу бгъашIоу 
узэрэдэпсэун фаер зыщымыгъэгъупшэмэ,- сэмэркъэу 
зыригъэшIызэ, Къэлэкъутэ кIалэм IугушIуагъ.- КъысиIогъагъэп умыIожь, ащ ыгу хэбгъэкIыгъэу зысшIэкIэ, мо 
быгъум фэдэу сыбдэзекIон... О уизакъоп, Тэмтэч, сэри 
а быгъужъым сичIыфэ телъыгъ, сихэтэ чэукIэ сыгу тезгъэпщэхагъ.
- Дарые синасып къерэхьи, сIэгу исэу сIыгъын, Къэлэкъут, ащкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ,- ыгу къигушIукIэу, 
Тэмтэч джэуап къытыжьыгъ.
- ПIэгу исынри ищыкIагъэп, ар пIокIэ, ппшъэ къыдэмыгъэтIысхь. Бзылъфыгъэр сабыим фэд, уIущхыпцIэмэ, 
пцэ къуае дэлъэу уелъэгъу,- Къэлэкъутэ кIалэм ытамэ 
теуIуи, ынэ шхъуантIэхэу къэчэфыжьыгъэхэм ишъыпкъэу 
акIэплъагъ.
III
Шъэбэкъупщым къылъыIэсыгъэ къэбарым зы лъэныкъомкIэ ыгъэгушIуагъ, адырэ лъэныкъомкIэ ыгъэнэшхъэигъ, 
ау гъунэгъу пшъашъэм ышIыгъэ лъэбэкъумкIэ, щытмэ 
зэхаригъэхэу фехъохъугъ нахь, ыкъо къырахыгъэ шъхьакIор къызхигъэщыгъэп.
- Адэ джары, тымышIахэзэ къыткIэтэджэгъэ Дарые 
пшъэшъэжъыер унагъо ихьагъ,- ащ фэдэм аIо хабзэр 
Шъэбэкъу къыупсэлъыгъ,- зыхэхьэгъэ лIакъом, Мэхъош 
лъэныкъом, лъэпэ мафэкIэ ахэхьагъэу Тхьэм ешI, зыхэкIыгъэ унагъом, зэрыкIыгъэ Жаные хэгъэгум, лъэдэкъэ мафэ 
къырырегъан, зэрэадыгэ дунаеу хъяр тфегъэхъу. Дгъэзэжьмэ, зыфэегъэ дэдэр Къэлэкъутэ къыдэхъугъ аIуагъэшъ, тыфэгушIон,- Ацумыкъо фыреплъэкIыгъ,- тэ мы 
лъэныкъом джыри тIэкIурэ титын фаешъ, зиусхьан, кIыхьэлыхьэ тымышIэу КъэнэшъыкъохэмкIэ къыттефэрэр унагъо 
ихьэгъэ пшъэшъэжъыем фашIэнэу афэIопщ, ащ фэдэ 
IофхэмкIэ гощэшхом шIэгъэн фаер ешIэ.
- СыкъызэрэшъухэгущыIэрэмкIэ, зиусхьан, емыкIу 
къысфэмышI,- МатIыжъ байколым зэпыугъо зегъотым, 

--- Page 430 ---

къымыIон ылъэкIыгъэп,- унагъо ихьэгъэ пшъэшъэжъыем 
фэпIогъэ гущыIэшIухэмкIи фябгъэшIэщтымкIи гукIэгъушхо 
зэрэпхэлъыр джыри зэ къэбгъэлъэгъуагъ, сыдигъуи 
уиакъыл чани уицIыфыгъи зэголъ. Къэлэкъутэ фэкъолIым 
сыд фапшIэми тефэ, ау, сэрыгъэмэ, сшыпхъу закъо Мэхъош нэс згъэкIощтыгъэп, ар насып зыфэхъун кIэлэ Iаджи 
Жаные къикIыни, гушIозэ зыфэтэджын псэлъыхъохэри 
иIагъэхэу аIуагъ.
"МатIыжъ байколым сыда къыIомэ шIоигъор?..- 
Шъэбэкъу ышъхьэ аужырэ гущыIэмэ кIырагъэпхъотыкIыгъ.- ГушIозэ зыфэтэджыщтыгъэхэм Кутакъэ ахэолъытэмэ, ухэукъо. Къэлэкъутэ фэкъолI пстэумэ зэрялыер 
къысэпIокI пшIоигъомэ, занкIэу къысаIу, сыгу обгъэщтэп. 
Аущтэу зэрэхъущтыр сэшIэти ары сикIалэ зыкIыдэзгъэгущыIэгъагъэхэр. РязгъэIуагъэм къыземыубытым, адыга гъэм себакъуи, сшъхьэкIэ сеушъыигъ. Джы еплъ хъугъэм, 
сэ сызэрэфаеу Iофыр зэшIокIыгъ, ежь ынапэ къырахъуагъ... Минсури ХьатаекIэ Iоф тыхидзи, ерагъэу зедгъэIэжагъэ фэд, мэзэ зытIущым къэлъагъорэп, ятэ Джамбэчыпщым сызэрэдэгущыIэгъагъэм ишIуагъэ къэкIуагъэщтын... Хьауми Къэлэкъутэрэ Хьатаерэ тIэкIу зэщыхъушъутагъэхэу зэраIорэр шъыпкъа? Аущтэу хъугъагъэмэ дэгъугъэ... Сэ сиIоф мыухыжьмэ сагъэхъурэ къиныр имыкъоу 
спхъуи, скъуи къахэхьажьы. Къэплъфыгъэм уишхыжьыщт 
зыкIаIуагъэр шъыпкъэщтын, сыд тхьамыкIагъу тызхэтыр, 
сыд дунай тызтетыр..."
- Тхьауегъэпсэу, МатIыжъ,- Шъэбэкъупщыр игупшысэ зэпечъэмэ къахэужьыгъ, ишъорышI гущыIэмэ бащэрэ заригъэкъудыигъэп,- Къэлэкъутэ паеп сшIэрэр 
сэзгъашIэрэр. Тиадыгагъэ зэкIэми апшъэшъ, ащ къыIорэмкIэ сэзекIо. Сыд ащ ыIорэр? Тихъяри, тикъини зэдэтегъэгощы. Джа тижъымэ къытфыщанэгъэ хабзэм тызэримыпхыщтыгъэмэ, бэшIагъэ дунаим тызтекIодыкIыщтыгъэр. 
Ары, ары, къапIо пшIоигъор къызгурэIо, тыхэгъэгунчъ, 
тыпачъыхьанчъ, Къэлэкъутэ изакъоп, тэри ащ тегъапэ, 
шъори шъуинэрылъэгъу, лъэрыгъимыхэу тыкъекIокIы. Ау 
арэп джыдэдэм зигугъу сшIырэр. Къэлэкъутэ сыд фэдэми, 
зы чылэ тызэдыдэс, тызэгъунэгъу, зы пщыгъо тырицIыф, 
зы лъэпкъ тыщыщ. Сыд шIу шIи, псым хадз адыгэмэ 

--- Page 431 ---

зыкIаIуа гъэр? ШIоу пшIагъэм урыкIэмыгъожь, псым хэбдзагъэ шIушIагъэр нэмыкI горэм псы гъуаткIокIэ Iуфэнышъ, 
ори зэгорэм къыпфигъэзэжьыщт. Дэгъоу ошIэ тигущыIэхэр 
Вишневецкэм зэрэфызэпырыбгъазэрэр,- тэлмащым 
Шъэбэкъу щэтхъу, урыс дзэзещэм IогушIо.- Хэтрэ цIыф 
лъэпкъи ишIушIагъ дунаим тезгъэтырэр, тэрэзба, Вишневецк?
- Тэрэз, жъалымыгъэм нахьи шIушIагъэр нахьыбэмэ 
нахьышIу,- Вишневецкэм къыдырегъаштэшъ, ардэдэм 
къыреутыжьы,- ау талъэныкъо фэгъэхьыгъэу ар сIон 
слъэкIыщтэп.
- Урысыем къихъухьэхэрэр мыхэмэ ящыкIагъэп,- 
урысыбзэ тIэкIоу ышIэрэмкIэ Шъэбэкъу къэгузажъошъ 
федзыжьы, тэлмащыми фегъэпытэ,- ащ фэдэ гущыIэхэр 
адыгабзэкIэ къызэпырымыгъазэх.
Урысыдзэм зыфигъэуцугъэ чылысым иодыджын 
макъэмэ пчыхьэшъхьапэм зыхатэкъуагъ, ЧэтэшIэ чылэм 
шъхьарыкIи, хы кIышъом рычъагъ, лIэшIэгъуипшIым ехъукIэ 
узэкIэIэбэжьмэ чыристан диныр къыздикIыгъэ Урым лъэныкъомкIэ ечъэжьагъ, ау ащ нэсыным ыпэкIэ быслъымэн 
Тыркуер къыпыщытыгъ. Одыджын макъэм урыс 
дзэкIолIхэри чыристан диным ихьэжьыгъэ адыгэ заули 
чылысым рищэлIагъ. Чылысым шъхьащыIукIырэ жъгъыур 
зигуапэхэр щыIэх, зыгу емыIури макIэп, тхьабэр зыщымыгъупшэхэрэми азэнаджэри, одыджынри япхъэтэпэмыхь, 
щымэ яз къизымыдзэхэри кIэщхыпцIыкIых.
ТIэкIу-тIэкIузэ цIыфхэр ашъхьащыкIхи, Шъэбэкъурэ 
Ацумыкъорэ къызэкIэрынагъэх. ЗэшитIум бэ зэраIо ашIоигъор, ау апэ къезгъэжьэщтыр язэрэгъашIэрэп. ГущыIапэр 
зытефэрэр Шъэбэкъу. Неущ къырым гъогу техьащт 
Ацумыкъо джыри зэ Iуплъагъ, ыпшъэ ислъхьагъэр къыфэгъэцэкIэна шъуIуа ыIозэ, гуцафэ римыгъэшIэу зэпиплъыхьагъ: "СиIуи, сишIи тесымыгъэкIзэ, мыщи къин есэгъэлъэгъу, сыгу илъыр есымыгъашIэуи бэрэ къыхэкIы, мыхъу 
зыщыхъужьырэм сыкъызэхэзышIыкIыжьыри мыры. 
Сызэнэгуещтыгъэм джыри пэIуздзэн фаеу хъугъэ. Къырым 
гъогур нахьыпэрэмэ афэдэжьэп. Уадыгэ зыхъукIэ, щынагъор тыдэкIи къыщыопэсэкIощт, нэгъоибзэр ошIэкIи, 
укъырадзэщтэп. Урысые лъэныкъом зызгъэзагъэм щыублагъэу тазыфагу цыхьэ дэлъыжьэп. Дэлъыгъа? Хэта 
зилажьэр? Iашэр къызытфырахыкIэ зэрафитхыжьыщтыгъэр ара? АщкIэ зыми тигъэмысэн ылъэкIынэп. Вишневецкэм къызэриIорэмкIэ, мэшIуитIум азыфагу шIэхэу 
тыкъыдэнэнкIэ енэгуягъо. Аужырэу Урысыем сыкIоным 
ыпэкIэ, къырым хъаным сыд къысиIогъагъэр? "Сэ Сулейман тырку султIаным сшIуиушъэфырэм уадэжь сыкъищагъ, 
ори Урысые пачъыхьэм ар къыуишIэнкIэ щынагъо, джа 
IофымкIэ джыри зэ тызэIукIэжьын фаеу хъункIэ енэгуягъо" 
ыIозэ, тызэбгъодэкIыжьыгъагъ. Iузэжъу дэжь тызыщызэIокIэм тызэрэзэфэсакъыжьыщтыгъэм фэмыдэу джы 
тыгухэр зэфитхынхэ фаеу хъункIэ енэгуягъо. ТызэтIысылIэу 
тызэтхьаусхылIэкIэ сыд къикIыщтыр? Зыуи тащыхъунэп 
хэгъэгушхуитIум. Аущтэу щытыщтмэ, тызэIумыкIэ хъущтэп..."
Зи къэзымыIоу щысыгъэ Шъэбэкъупщыр ошIэ-дэмышIэу мэкъэ тIупщыгъэкIэ къыкIэщхыкIыгъ. Ышнахьыжъ 
ищхыкIэ шIу зэрэхэмылъыр Ацумыкъо къыгурыIуагъ, 
Шъэбэкъуи зытегущыIыкIыщтыгъэ гукъэо-шъхьакIом 
къызэтыричыгъ:
- Ощ нахь накIэм кIэнэкIалъэ уишIыныр тхьамыкIагъу.
- Сыд, зыгорэм укъиушъхьакIугъа, зиусхьан? - Ацумыкъо ымакъэ нэплъыр-гуплъырым зыкъыригъэпхъотагъ.
- ЗыкъябгъэушъхьакIумэ, укъэзыушъхьакIун закIэба,- 
пщышхом ышъхьэ ыгъэсысэу тIэкIурэ щыси, къыпи дзэжьыгъ: - Къэлэкъутэрэ Кутакъэрэ къысашIагъэр яспэсыгъэп. ФэкъолIым ышыпхъу IонтIагъэ нахь мыхъурэм 
пщыкIалэр зэрипэсыгъэп,- Шъэбэкъу щхы фэдэ зишIыщтыгъэми, игукъао ымакъэ къышIухэщыгъ.
- ТыгушIоным ычIыпIэкIэ шъхьэкIуаштэ теогъажьэмэ 
сшIэрэп, Шъэбэкъу,- Ацумыкъуи ышнахьыжъ есэмэркъэужь фэдэу зишIыгъ.
- Хьау, хьау, аущтэу зэрэхъугъэр дэгъу, пшынахьыкIэ 
фэмышъуашэ къехъулIагъэп. Ау осым хэсыр къани, 
хьаджыгъэм хэсыр лIагъэ тикIалэкIэ такIыб зэрэщаIощтыр 
сыгу къео. МатIыжъ байколым КъэлэкъутэкIэ къыдзыгъэр 
джау сыдми къыIуагъэкIэ огугъа? Сыд фэдизэу тыгъужъыр 
бгъэшхагъэми, мэзымкIэ маплъэ, фэкъолI къэлапчъэр 
Кутакъэ ыпашъхьэ къыщызэфамышIызэ, ежь ыкIыб фигъэзэным сыфэягъ, ау хъущтыр хъугъахэ, ащ пае Къэлэкъутэ нэмыплъ етты хъущтэп. Ар зыпылъ Iофым фэкъолIхэр 
къызэрэгоуцорэм сегупшысэшъ, дэдзых тшIынэу амал 
зимыI. Пшыпхъу унагъо ихьаныр хъярышъ, джа зэрэтIуагъэу къыттефэрэр уинысэ ферэшI, Къырым укъызикIыжьыкIэ, тэри зи къызтедгъэнэщтэп. Къэлэкъутэ ихэгъэгу 
зэхэщэн бэшIагъэ сызегупшысэрэр, анахьэу пщы пачъыхьэ 
тищыкIэгъэщт зыщиIорэм щегъэжьагъ. ФэкъолIхэр бэ 
мэхъухэшъ, зэкъоуцохэмэ, ягухэлъ къадэхъункIи пшIэнэп, 
хэщ-ощ сымышIэу дышъэ тIэкIу ясты сшIоигъу, ишIуагъэ 
къэмыкIомэ, иягъэ къытэкIыщтэп. Къырым хъаным къыIорэр зэхэтхымэ, ащ тэрэзэу тырыгущыIэн. Айдар байколым 
фэшъхьаф гъусэ къыпфэсшIырэп.
- Икъущт,- Ацумыкъо къезэгъыгъ,- нэ-тхьакIумэ 
бащэ тищыкIагъэп.
- ШъуздэзгъакIорэм цIыф щыгъуазэп, Вишневецкэми 
хэшIыкI фыриIэп. Айдар бзэ пытэ Iулъми, гурыгъаIу: тибзылъфыгъэхэр къызкIэлъэIугъэ Iэлъынхэр, тхьакIумалъэхэр, бгырыпххэр Iузэжъу бэдзэрым тежъугъотагъэпти, 
Къырым шъуихьагъ, Бэхъчэсэрай шъунэсыгъ. АдыкIэ, сэ 
сцIэкIэ макъэ ебгъэIумэ, хъаным уригъэблэгъэщт. Бащэмэ 
шъуатегущыIэныр ищыкIагъэп. Хъанымрэ сэрырэ тызэIукIэн тлъэкIыщтмэ, тызщызэIукIэщт пIалъэр къегъаIу. Угу 
зыкъыришIыкIэу зыригъажьэкIэ, узэрэсилIыкIо къодыер 
гурыгъаIу. ХьэкIэн Iофмэ шъуахэмыхьэу, а мэфэ дэдэм 
шъукъэшэсыжь. Тхьамэфэ пIалъэр шъуфикъунба?
- Тхьэм ыIомэ тыкъехъулIэжьэу тыкъэкIожьын, 
Шъэбэкъу. Ау Мамый зыгорэкIэ щагум сыщыIукIэмэ?
- УщыIукIэмэ, щымыкIухь,- Шъэбэкъу щхыпцIыгъэ,- 
пшъхьэ Iэтыгъэу дэгущыI, ау а мыгъо закъом уIумыкIагъэ мэ нахьышIугъ. Сэ неущ мыхэмэ сахэтынышъ, неущымкIэ 
згъэзэжьыщт. КIыр къэмысызэ, къэнэжьыгъэ бжы хьэ 
мазэм Темрыкъо пщышхом дэжь сыкIон симурад, Кутакъи 
зыдэсщэн, ащ ыни жьы тIэкIу кIэзгъэун. Ау ари Къырым 
къипхыщт къэбарым елъытыгъэщт.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, щэджагъо мыхъугъапэу, 
Шъэбэкъу пщышхом шыуитIу къылъыкIуагъ. Къырым 
къикIыжьырэ Пщыапшъэкъо Жэнэпщым дэжь къыщыуцугъ, зэригъэлъэгъу шIоигъоу къыфиIопщыгъ. Джэуапым 
дэмыгузажъоу, Шъэбэкъу заулэрэ щысыгъ, етIанэ щхыпцIызэ, лIыкIомэ ариIожьыгъ:

--- Page 432 ---

- Пщыапшъэкъо зиусхьаным сызэригъэлъэгъу зэрэшIоигъор сигуапэ, ау сэри чылэ сиI, бгъагъэ сычIэс, сихьакIэщыпчъэ фызэIухыгъ. Ау ышIуабэ дашIэмэ, сыкъызщыуцугъэ чылэри сипщыгъо щыщ, сикъэлапчъэ къыщепсыхмэ, 
адыгэ къеблагъэкIэ тыпэгъокIын.
- Ары шъхьакIэ, зиусхьан,- Тауташэ байколым икъэбэртэябзэ къытекIоу къыIуагъ,- типщышхо Пщыапшъэкъо 
уиурысмэ атеплъэнэу фаеп.
- Ара? - зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэ зишIэу Шъэбэкъупщым ышъхьэ кIиукъонщыкIыгъ.- Урысхэр ихьарамы мэ, сыдэу тшIын, ежь ишIу къырым нэгъоихэм тэри тафаеп, 
тадэпсэу нахь... Ащ фэдэ дунай тызтетыр.
- Ары шъхьакIэ, зиусхьан...- байколым къыригъэжьагъэр Шъэбэкъупщым IэутIэкIэ щыригъэгъэтыгъ:
- ДэуакIо укъысфэкIуагъа?
- Хьау, хьау, зиусхьан...- байколыр зэкIэщтэжьыгъ,- 
емыкIу къысфэмышI, ащ фэдэ пшъэрылъ зыми къысфишIыгъэп, сизиусхьани къысфидэнэп.
- Ащыгъум сиджэуап Пщыапшъэкъо зиусхьаным 
фэшъухьыжь.
Шыу лIыкIохэр зэшэсыжьхэм, МатIыжъ байколыр 
Шъэбэкъу къаригъэщагъ, нибжьи зэмыгупшысагъэмкIэ 
еупчIыгъ:
- Мамые зэгорэм зэрэуинэIосагъэр шъыпкъа?
- Шъыпкъэ, зиусхьан,- сыд къыкIысэупчIырэр гукIэ 
ыIозэ, МатIыжъ хэщтэуIукIыгъэу къызыIуипхъоти, джы 
зэрэфыщытыр фызэхиугуфыкIыгъ,- тиджэгъогъумэ 
адэжькIэ зызегъэзэ уж тызэтеплъэжьыгъэп. Байкол гъусэкIэ сызыоштэм, мызэу-мытIоу зыкъысIуигъакIэ шIоигъуагъ, 
ау зэрэсимыщыкIагъэр зыфясэгъэхьыжьым, уцужьыгъэ. 
СыгукIи, сшъхьэкIи сыпфэшъыпкъ, зиусхьан.
- Тхьауегъэпсэу, МатIыжъ, шъыпкъагъэ пхэлъыныри 
лIыгъэм щыщ,- Шъэбэкъу къызщытэджыкIи, джэхэшъогур рикIукIэу ригъэжьагъ,- дышъэ кухьэкIи усхъожьынэп, 
ау узщыгугъырэм гугъу шъэфым ухигъэты зыхъукIэ, 
зыфэхъурэр мэталъэ, зыфэмыхъурэр мэлъаIо зэраIоу, 
пшъхьэ зэрэхъущтым уегупшысэн фаеу чIыпIэ уефэ,- 
пщышхом ышъхьэ къыIэти, кIыфы хъугъэ байколым 
ыпашъхьэ иуцуагъ.- Мы къасIохэрэр пшъхьэ фэмыхьыжь, 
укъызызгоуцогъэ мафэм щегъэжьагъэу сыоджэнджэшыгъэп. Сэ жаныемэ апэ сырагъэуцуагъэми, сигупшысэхэр 
сэ сшъхьи, о пшъхьи, зэкIэ тилъэпкъэгъухэми афэгъэхьыгъ. 
Мамыйрэ орырэ шъуизэфыщытыкIагъэми джы шъуизэфыщытыкIи сащыгъуаз, зэрэнэпэтехри, ятэ Жъажъыий 
Iузэжъу дэжь къыщыришIагъэри, зэо-зепхъокIэ заулэрэ 
къырым хъаным идзэ къызэрэтфищагъэри, нэмыкI тхьамыкIагъохэр тицIыфмэ къазэрафихьыгъэри сэшIэ, ау 
щытми, зэсымыгъэлъэгъу хъущтэп. Жэнэпщым ихьакIэмэ 
ахэсэу сыгу къысеIо. ЦIыф шъукъимышIэу, нычэпэ, къызщыкIорэр ипIалъэу, зыкъысIуигъэкIэнэу еIу.
МатIыжъ байколыр зыдаIофтагъэм джацы мэзахэм 
къикIыжьыгъ, цыхьэ зэрэфашIыгъэм фэдэу шъэфкIэ 
къыхьыгъэ къэбарым щигъэгъозагъ:
- Мамые, зиусхьан, Жэнэпщым ихьакIэмэ ахэсэп, ау 
Тахъупщым зэригъэнэгъуаджэрэр къызэзгъэшIагъ. Къащэ 
пIомэ нэфшъагъом блэмыкIхэу къыпфэзгъэсын.- ЕтIанэ 
нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - КъытэмыдэIоу, 
укъиушъхьакIунэу ежьэмэ, ышъхьэ уапашъхьэ къислъхьан.
- Хьау, хьау,- "ар зытшIэн фэягъэр джырэп, тIэкIу 
шIагъэ" гукIэ ыIозэ, Шъэбэкъупщыр къэгумэкIыгъ,- мощ 
пае нычэпэ узгъэулэунэп,Тахъупщ ныкъуалIэм ишъуми 
къыскIэбгъаоу сыкъэмыгъэжэкъу...

--- Page 433 ---

Къэнэшъыкъохьаблэ Шъэбэкъу къызигъэзэжьыгъэм 
мэфищ тешIагъэу бжыхьэ пчыхьэ хэкIотагъэм ихьакIэщыпчъэ къыдэплъыгъэ пщыр зыфихьын ышIагъэп.
- СыкъакIо хъущта? - пчъэ къопсыр зымытIупщырэ 
Тахъупщыр пчэгъу быщэ чIэсагъэм фэдэу мэкъэ ишъугъэкIэ къэупчIагъ.
- Къеблагъ, сыдигъуа адыгэр упчIэжьэу зыплъэгъугъэр? - ылъэгъури зэхихыри шIогъэшIэгъонэу Шъэбэкъупщыр ичэщ хьакIэ фэтэджыгъ.
- СшIэрэп ныIа къытэпIощтыр...
- СэркIэ осIощтыр осIогъахэ, къылъыкIуати, къэтIыс.
- Бэрэ сыщысын хьакIэп сэ.
- КъэкIоныр о уиIоф, кIожьыныр сэ къысфэгъаз,- 
Шъэбэкъу хьакIэщым чIэджыкIи, МатIыжъ къызэлъагъом, 
Iанэ зэрищыкIагъэр нэплъэгъукIэ ригъэшIагъ.- Сыд шъуалъэныкъо щыкъэбар, зиусхьан? Уипщыгъо мамырба, сыд 
цIыфмэ аIорэ, сыд ашIэрэ?

--- Page 434 ---

- Уи Жаные пщыгъо талъэныкъо хэзэу тэ кIон, зиусхьан? - къычIахьэгъэ Iанэм бахъсымэ тетмэ зэригъашIэзэ, къыриIожьыгъ,- Джырэблагъэ талъэныкъо 
ущыIагъ, тиIофми уащымыгъуазэу щытэпщтын. Сипщыгъо укъыкIэупчIагъэшъ, къыосIон, сицIыфхэр мамыр, 
ау неущ къэхъущтым егъапэх. Аужырэ илъэс заулэм 
къырым хъаным тыкъызэримыгъэгумэкIыжьрэр дэгъу, 
ащ уиIахьышIу хэлъ, ау пщыгъом урысыдзэр зэритым 
цIыфхэр егъэгумэкIых. Жаные пщышхом ыпашъхьэ 
ахэр сэ сизэхэфынэп, армырми симылэжьэ Iаджми 
гузэгъабгъэ ахэсхыгъ... Сэ уадэжь сыкъэзыщагъэр 
фэшъхьаф, симыIоф сыхалъэшъуагъэшъ, къызэрезгъэжьэщтыри сшIэрэп... Моу мы бахъсымабжъэр 
зэдэтэгъэIэти, къысэхьылъэкIырэр нахь псынкIэ 
сфэхъун...- бжъэм хъохъу раIуалIэми щыгъупшэжьыгъэу Тахъупщым бахъсымэр ришъугъ.- Ох, ох, сыгу 
хьылъэу телъыр риутэхыгъ, мыр къэзыугупшысыгъэм 
псапэ ышIагъ, цIыфыр щэIэфэ зиIэшIагъэм игугъу шIукIэ 
ашIыщт. Уегъэчэфы, уегъашхэ, зэмышIухэри зэрегъэшIужьых, нэIуасэ зэфешIых. ЗимыкIасэхэри, лые 
зэрихыхэри мыщ емыцIацIэхэу сIорэп, ау акъыл дыуиIэу, къытпыуцIэрэегъэ Цохъопщым фэмыдэу, удэпсэу мэ, къыуишIэн щыIэп. Шъыпкъэба, зиусхьан?
- Шъо ар нахь шъушIэн,- ятIонэрэ бахъсымабжъэм 
зыбзэ къыригъэтIэтэгъэ хьакIэм Шъэбэкъу риIуи, ибжъэ 
хэхъумпIи, ыгъэуцужьыгъ.
- Ар оIуа, зиусхьан? - Тахъупщым зыкъишIэжьыгъ.
- СыкъэдаIо, зиусхьан. Садэжь укъэзыщэгъэ Iофым 
сыкъежэ.
- Ары шъыу...- Iэгубжъэ нэкIыр Iэ тыкукIэ Тахъупщым 
IуигъэкIотыгъ.- УикъэлэпчъэIу фэкъолIмэ IуашIыхьэгъэгъэ 
бырсыр емыкIур ары джы къызнэсыгъэм сызыухырэр... 
Сэ сифэкъолIхэри, сибайкол зытIущи ахэмэ ахэтыгъ. Ори 
сэри таушъхьакIугъ. Зэхэпхыгъэмэ, мыхъо-мышIэм хэтыгъэ байколхэр джа мэфэ дэдэм зыкIэрыстIупщыгъэх. 
Ашъыу, зэкIэ зыпкъ къикIыгъэр Цохъопщымрэ ежь фэдэ 
ифэкъолI Iэлхэмрэ ары. УифэкъолIмэ мыIуапхъэ ямыгъаIу, 
мышIапхъэ ямыгъашI, Iажэх, гъэбыяух тхьапшрэ есIуагъ 
ащ...

--- Page 435 ---

- Цохъопщми, блэкIыгъэхэ Iофми тарымыгъэгущыIэжь, 
зиусхьан. Онэтыгъу уасэ зыфишIыгъахэм сыд тытегущыIэжьыкIэ. Фэшъхьаф Iоф къыздыуиIэмэ, сыкъэдаIо.
- Ащ нэмыкIэу сыд Iоф къыбдысиIэн, зиусхьан, ау 
ОнэтыгъукIэ къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ. Цохъопщым 
тытемыгъэгущыI пIуагъэ шъхьакIэ, а мафэм ар утыгум 
хьайнапэ зэрихъухьэгъагъэр джы къызнэсыгъэм сынэгу 
кIэт. Ежь иделагъэ пае сэ сызкIигъэхьэрамырэр ары 
сымышIэрэр... Сэ тхьауегъэпсэу къыосIонэу уадэжь сыкъэкIуагъ, уилIыгъи, уицIыфыгъи, уигукIэгъуи зэголъы. 
Темрыкъопщым Къэбэртае щыришIагъэр уиурысыдзэ 
къызэрэтемыгъэшIагъэмкIэ сыпфэраз. Непэ укъыстемыомэ, неущ укъыстео сIозэ, шъхьагугъу сыхъугъэу джы 
нэс къэсхьыгъ. Мыхъун горэхэри сIоу, сшIэу къыхэкIыгъ, 
бэрэ угу хэзгъэкIыгъ, ау уицIыфыгъэ сфикIыгъэп, зиусхьан. 
Сэ жъы сыхъугъ, сыузыгъэл, хэт ышIэра неущ къысэхъулIэщтыр, къыптемыфэу къыосIолIагъэр, пфэлъэкIыщтмэ, къысфэгъэгъу...- ымакъэ щитхъэзэ, Тахъупщыр 
Iанэм къызпэтэджыкIым, Шъэбэкъуи шъхьэкIафэ 
зыфишIыжьызэ, зыкъиIэтыгъ.- Джыри зы лъэIу, зиусхьан. 
ЛъэIуакIо сыкъызэрэпфэкIуагъэр тазыфагу къыдэнэжьыным сыфэягъ...
- Ар тазыфагу дэкIынэп, ау дунаир нишъэкIэ маплъэ, 
тхьакIумишъэкIэ мэдаIо.
- Жаные пщышхом къыпкъырэрэмыкIи, хэт сыд 
къыспилъхьагъэкIи сигъэпэщтэп, зиусхьан...- пскэр ерагъэу зэтыриIажэзэ, Тахъупщым къыIуагъ, ыIапи къыщэигъ, 
ау ымылъэгъугъэ фэдэ зишIи, Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэмкIэ реплъэкIыгъ, ынэгу нэгъуцу къыфимыгъазэу 
къыфидзыгъ:
- Садэжь укъызэрэкIуагъэр Цохъопщым икуп ашIэным 
утенэгуикIы, адыгэмэ ауджэгъугъэ Мамые уиIэнапшъэ 
еопэсы. Ар сыдэущтэу къыбгурыIощта, Тахъу?
- Олахьэ сыкъэуукIыгъэм, Шъэбэкъу,- нэгу гъожьышэ 
кIыфыр къыгъэушэплъэу Тахъупщым ышъхьэ лъыр къеуагъ, гуIэнкIэ зиухыижьыгъ: - А къумалым сэри сытеплъэмэ, блэ къысэуагъэм фэдэу сэтхытхы, ау тыадыгэба, 
зиусхьан, сынэ искIыжьына, сихьакIэщ къеблэгъагъэм 
укъимыхь сыдэущтэу есIон?

--- Page 436 ---

"О блэ къыоуагъэмэ, сэ бэдж къысэуагъ язгъэIуагъэр 
ощ фэдэ горэщтын, урысыдзэм угучIэ рихыгъэшъ, сапашъхьэ чэтыухьаджэ зыкъыщыошIы, сакIыбыкIэ слъапсэ кIэуутыным ущешэ, сызгъэлъэпэон пшIошIыхэрэр убгъэ щыогъашIох",- Шъэбэкъу гукIэ кIэщхыпцIыкIи, хьакIэщым 
икIыжьырэ Тахъупщым мэкъэнчъэу кIэлъиIожьыгъ, ыIи, 
Iанэм тет Iэгубжъэми яплъызэ, МатIыжъ еджагъ:
- Моу сIэ сыпыгъэтхьакIыхьажь. Унэми жьы къигъахь, 
сичэщ хьакIэ зынэсыгъэ Iэгубжъэри, цIыф нэмыгъэсэу, 
идзыжь.
- Хьадэгъу кIапсэр зыгъэщырэ Тахъупщым имэхъэджагъэ хигъэкIокIэжьынэу иаужырэ шIуфэс къыуихыжьыгъэкIэ енэгуягъо, зиусхьан,- Iанэр Iузыхыжьыщтыгъэ 
байколым къыIуи, къыушъхьафыжьыгъ,- пскэм зэшIуитхъызэ, шэсыжьыгъэ.
- Сэ къызыщысшIэжьрэм Тахъупщыр джащ тет, ау 
ащ пае къанэрэп ишашыт кIапсэ ыгъэщыныр...- гухьагужъыгъэ хэмылъэу Шъэбэкъуи къыIуагъ, гъумытIымызэ 
хьакIэм лъыгыежьыгъ: - Пскэм етхьалэми, щыIэ шIоигъу, 
садэжь къызэрэкIуагъэр сыушъэфынэу къысеIо.

--- Page 437 ---

- Сыд къэбар? - гумэкI нэплъэгъур Шъэбэкъу ышнахьыкIэ пигъохыгъ.
- Къырым хъаным сызэрэфэбгъэкIуагъэр игуап, ау 
пIэлъэ гъэнэфагъэ къысигъэхьыгъэп,- зэкIэри дэгъу къыригъэкIэу Ацумыкъуи ышнахьыжъ къыIуплъэжьыгъ,- ежь 
макъэ къытигъэIунэу ыпшъэ рилъхьажьыгъ.
- Сыдэу зыкъыпфишIыгъ?
- Макъэ зэрезгъэIоу сыригъэблэгъагъ, дэгъоу къыспэгъокIыгъ. КъыпкIэупчIагъ, исэлами къыпфысигъэхьыжьыгъ, 
шъорышIыгъэ-тхьагъэпцIыгъи хэслъэгъуагъэп.
- Урысхэр Жаные къызэрисщагъэм ымыгъапэуи?
- Ащ игугъу къышIы пакIо, къызэрэхимыгъэпсыгъэр 
сэри сшIогъэшIэгъоныгъ.
- ГъэшIэгъоным къыщыуцурэп...- Шъэбэкъу щхыпцIыгъэ.- Ащ къикIырэр, зиусхьан, гъэнэфагъэ: ДолэтДжэрые хъаным ыгу къытфэшIоп, тигъэпыйрэп, къытфэсакъы, зыгорэм пэплъэ. Сэрми джары сызэрэзекIощтыгъэр. Ащыгъум, Ацумыкъу, джа зэрэсIогъагъэу, Темрыкъопщым дэжь, Къэбэртае, сыкIон, ищыкIагъэ хъумэ, 
нэмыкIыпщхэми заIузгъэкIэн.
IV
Бзыу тэмэ псынкIэм фэдэу мафэр нэплъэгъум чIэсыкIы, чэщ мыухыжьым ишъхьантэ шъхьэр тетынчэжьырэп. 
ПIэ шъабэри пкъыеу, чъыIэу къыпщэхъу, унэ кIым-сымым 
ижьы пIуакIи ащ нахь чъыIэжь. Гупшысэ мыухыжьмэ, 
пкIыхьэпIэ зэхэфыгъуаемэ мэфэ гугъэнчъэр къазыкIэлъыкIожьыкIэ, шъхьэр зэпхьылIэщтыр зэуусэищтыр 
умышIэу, гопэгъур къыпфехьы. Гур ыгъаплъэрэп, нэм 
ригъэлъэгъурэп. ШIур пщегъэгъупшэ, мышIум урегъэлъахъэ.
Иван Грознэр ишэн-гъэпсыкIэкIэ зыфэдэр ишъуз 
зыщымыIэжьым ыуж къыкIэлъыкIогъэ мазэхэм къащылъэгъуагъ: хьадэр дахы зэхъум, ышитIу Владимирырэ 
Юрэрэ ыблыпкъ кIэтхэу зэращэщтыгъэр, пхъэмбаир 
бэным зыщыдалъхьащтым "тэ укIора, хэта сыкъызфэбгъанэрэр!" ыIуи, зэрэкуогъагъэр, унэм зыришIыхьажьыгъэу, ыкъо цIыкIуитIу къашъхьащымыкIэу мафэм плIэ 
лIагъэм Тхьэ зэрэфелъэIущтыгъэр, хэгъэгу Iофмэ зэрапымылъыжьыгъэр, сыдырэ IофкIи икъулыкъушIэхэр 
ыпашъхьэ зэрэримыгъахьэщтыгъэр, исабыйIыгъ Варварэ 
ымакъэ фэшъхьаф бзылъфыгъэ макъэ зэхихынэу зэрэфэмыягъэр, зэкIэми апэ лIэныгъэр къыштэ зэрэшIоигъуагъэр.
Ары шъхьакIэ, гум хэкIырэр пакIэм хэзыми, нэшхъэигъо-шъыгъо закIэкIэ щыIэныгъэр зэхэлъэп. Гугъэ инымрэ 
псауныгъэ лъапIэмрэ анахь чIыпIэ къиным ифэгъэ цIыфым 
зыкъырагъэшIэжьы. Джарыщтын, ежь Иван Грознэм 
зэриIощтыгъэу, Тхьэм ынатIэ къырилъхьэгъэ хэгъэгумрэ, 
Анастасие иигъонэмыс лIакIэрэ, щэнаутыр къыIузыдзэгъэ 
пыихэмрэ инэплъэгъу хьылъэмэ закIыхэмыкIыщтыгъэр, 
ахэмэ, ипыйхэм, лъышIэжьгъэпщынэкIэ зэрадэзекIощт 
шIыкIэм, ипачъыхьагъу зэригъэпытэщтым, илъэс пчъагъэм 
зыкIэхъопсыщтыгъэ Балтие хым зэрекIущтым, икъухьэхэр 
зэрэщызекIощтым чэщи, мафи ягупшысэу зыкIыригъэжьэжьыгъагъэр. ХэгъэгумкIи, ишъузыгъэмкIи анахь 

--- Page 438 ---

пыихэу иIэгъэ Адашевымрэ Сильвестрэрэ щыIэжьыгъэхэп, 
гъэрекIо ыгу атыригъэпщэхагъ, къыфэмышIу бояр заули, 
дзэзещэ зытIущи ахэмэ адигъэкIуагъ. Джыри акIэлъигъэкIощтхэр ешIэ, ау ицыхьэмышI къытекIошъ, зыми 
ышъхьэ фырихырэп, афэсакъы, акIырэплъы. БэмышIэу 
къызфигъэблэгъэгъэ Скуратовымрэ Грязновымрэ арегъэплъакIох.
"ЦыхьэшIыгъо закъоу, гужьыдэгъэкIэу сиIэгъэ Анастасие сипыймэ стырахыгъ,- пачъыхьэм ыгу къыпыузыкIыгъ,- къысIуплъэхэмэ къысIугушIохэу, сакIыб зэрэ хъухэу 
нэкIэ салIэу къысэшIэкIыгъэ купыр сыд зилIэужыгъор? Дахэ 
ясIоми, ахахьэрэп, дэйкIэ садэзекIоми, къысфагъэгъурэп. 
Блыпкъ кIэтыкIэ къыращэкIырэ Макарий митрополитыри 
ыIупэ телъыр шъоупсэу, ыгу илъыр дыджыпсэу къызгот. 
ИлIэжьыгъо хъугъэу Тхьэм зэрэщымыщынэрэр! Дэгъум 
нахьи дэй сIэкIашIэмэ, нахь игуапэу сыхэплъэ. Неущ дунаим 
ехыжьыщтым хэгъэгури, ащ иIоф хэри кIэлъыкIожьыщтхэп. 
"Тыгъэр къохьафэ, къы къокIыжьыфэ шыкур пIозэ, шIукIэ 
упсэущт, къыкIэлъыкIощт мафэхэми гугъэшIукIэ уяжэщт, 
уигукIэгъурэ уицIыфыгъэрэ зэрэбгъэбэгъощтхэм фыщыI" 
къысеIо. Хэта зыфэзгъэбэгъощтхэр, хэгъэгум ипыйхэр, 
сызиджагъохэр, къумалхэр ара? Тэ щыIэх Карачаров, 
Сырогозин, Богданов дзэзещэ хэр? Якъэрэбгъагъэ тещыныхьажьхи, егъэшIэрэ типый СигизмундкIэ загъэзагъ. 
Репнин, Курлятев дзэзещэхэм Ринген къалэр нэмыцмэ 
аратыгъ, анэ къаплъэзэ, иухъумакIохэр арагъэукIыгъэх. 
Курбскэ дзэзещэр къысэлъэIугъэти, ахэмэ якъумалыгъэ 
афэзгъэгъугъ, ау шIугъэм мэхъэджагъэ къызэрихьыжьыри 
сэшIэми, сятэрэ Тхьэмрэ спшъэ къыралъхьэгъэ хэгъэгур, 
сищыIэныгъэ фэзгъэтIы лъыщтми, зэкIэми апшъэ сшIыщт. 
Зэ скъомэ зыкъаIэтэу къызгоуцогъагъэхэмэ... Ары 
шъхьакIэ, сэ джыри илъэс щэкI нахь сыныбжьэп..."
Иван Грознэр IэбжымхэмкIэ ыкуашъомэ атеожьи, 
ин-инэу къызщытэджыкIыгъ, тхьэ сурэтым ыпашъхьэ иуцуи, 
кIосэжьыщтыгъэ шэф остыгъэ цIыкIум ычIыпIэкIэ нэмыкI 
хигъэнагъ, ыкъохэм ацIэкIи а дэдэр ышIагъ, къащ къыхьымэ 
шъхьащэ фишIызэ, заулэрэ кIэрытыгъ, етIанэ пчъэмкIэ 
макъэ къэIугъэ фэдэу къыщыхъоу зэплъэкIыгъ. Ар имыкъоу лъэпэпцIый шъэбэрыкIокIэ пчъэм екIошъылIагъ, 

--- Page 439 ---

дэIуагъэ. Пчъэ кIыбым къэрэгъулэхэр Iутыгъэхэми, щынэгъо макъэ гори зызэхемыхым, къащ къызфихьыжьызэ, 
мэкъэнчъэу къыIукIыжьыгъ. Джэхэшъогум къыщызэтеуцуи, ытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу джыри заулэрэ зэдэIо 
уж, Москва псыхъор зыдэгъэзагъэмкIэ хэлъ шъхьаныгъупчъэмэ язырэм кIэрыхьагъ, ыIитIу ыбгъэ щызэрыдзагъэу 
дунаим хэплъагъ.
Гур къэзыIэтын, нэгум жьы кIэзгъэун тыгъэпс мафэп. 
Пщэ шхъонтIэ шIуцIашъомэ уашъор зэлъаIыгъ, атэмэ пIуакIэхэмкIэ чIылъэм зыкъытыраубгъо фэдэу къыпщэхъу, 
къещх-къемыщхышъу. Урыс пачъыхьэр зэрыплъырэ унэр 
хэIэтыкIыгъэми, мэфэ нэгъыф цIынэм пхырыплъынышъ, 
инэплъэгъу къыIухьэрэр зэхэугуфыкIыгъэу ылъэгъуным 
иIоф тетэп. Кремлэ къэшIыхьагъэм ыкIыбыкIэ тхышъхьэ 
лъапсэм псыхъор зэречъэкIри, пэIут чъыгхэри, а лъэныкъом иухъумакIохэр зэрэщыIэхэри, зызыутIыIугъэ чъыгышъхьэ къолэжъхэри инэплъэгъу хэмытхэми, игурышэмэ 
ащыщых. Ахэмэ гукIэ зашъхьапырыплъыкIэ, Пушкарь 
чылэр ынэгу къыкIэуцо. Ащ щигъэкIогъэгъэ мэфэ гуIэтхэр 
непэрэ мэфэ шхъуантIэм пэчыжьагъэх. Тулэ, Ярославль, 
Устюг, нэмыкI чIыпIэхэм къаращыгъэ топышIыхэр, чатэхэр 
зыщапсыхьэрэ кIыщхэр, топыщэр зыщагъэчъырэ чIыпIэ 
зэфэшъхьафхэр, ахэри, мэшIодзхэри зыщаушэтырэ 
шъофри, цIыфмэ япсэупIэ унэхэри инэплъэгъу къыхэтаджэхэшъ, мэфэ чъыIэр къыфагъэфэбагъэу къыщэхъу. 
Гоу зызыштагъэр Ливон заор зыщыкIорэ лъэныкъомкIэ 
егъаплъэ, топыщэ зэIэч макъэм дыхэтэу Балтие хым иолъэ 
гурыми къылъэIэсы. ЛIыкIохэр плъэкIо-дэIуакIо къыфэзгъэкIогъэ Польшэм ипачъыхьэ Сигизмундэу къезэонэу 
зызгъэхьазырыри ыгу къагъэкIы. Исыдырэ IофкIи, анахьэу 
щэн-щэфэнымкIэ, къыдезгъэштэрэ Инджылыз пачъыхьэ 
бзылъфыгъэри инэшъэ-уашъэ къыхэхьэ. Ардэдэм зыкъызэримыгъэзэкIэу унэм чIэджыкIышъ, ифэIо-фашIэхэр 
зезыхьэрэ Вишняковэу къыфычIэхьагъэм реIо:
- Висковатэм къысфедж.
- СыкъэдаIо, пачъыхьашху,- Висковатэ лIы мылъэгэ 
пытэр пчъаблэм къыгоуцо.
- Инджылызым ипачъыхьэ Елизаветэ фэзгъэхьыгъэ 
тхыгъэм сыд икъэбар?

--- Page 440 ---

- Мы мазэм ыкIэхэм иджэуап къытIэкIэхьанэу тыпэплъэ,- мэкъэ теубытагъэкIэ Висковатэм джэуап къетыжьы.- ГугъапIэ щыI, пачъыхьашху.
- ГугъапIэ щымыIагъэмэ, сыфэтхэщтыгъа? - "о ащ 
сыд узэрэхэтыр" къыригъэкIэу пачъыхьэм зыкъызэрегъэзэкIышъ, IэутIэ къыфешIы: - УиIофмэ ауж ихьажь. 
Мыдэ,- кIэлъэджэжьы,- елбэтэу Курбскэр Псков къысфырягъэщ.
Мафэр, зыкъызэкIехыжьым фэдагъэми, джыри 
зэрэIужъу. Жьыбгъэ макIэр загъорэ къызилъыкIэ, цIынэгъакIэр псышъхьэм къытырелъэсыкIы. Шъхьаныгъупчъэм 
къыIокIыжьышъ, тхьэ сурэтымкIэ зигъазэмэ къащ къыхьызэ, ипхъэнтIэкIу шъабэ тетIысхьажьы: "Мы икIыжьыгъэ 
Висковатэм иныбджэгъугъэ Адашевымрэ Сильвестрэрэ 
зыIуесэгъэхыхэм, сизекIуакIэ ыгу темыфэу зэ ныIэми 
гуцафэ сигъэшIыгъэп, мыхъун ыIуагъэуи къыслъыIэсыгъэп. 
Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщта? Уиныбджэгъугъэ шъыпкъэхэр 
пачъыхьэм зыIуигъэкIотхэкIэ, щтэуIыгъэ-цыхагъэ горэ 
къыпхэмыфэныр сшIошъ хъурэп. Шъыпкъэ, ишъэогъугъэмэ анахьи мыр нахь цIыф гъэтIылъыгъ, зэрезгъэхьэрэ 
хэгъэгу IофхэмкIи чыжьэу маплъэ, тхэнми фэIаз, къэралыгъо гулъыти иI, ау етIани хэт ышIэра мощ ышъхьэ къихьащтыр сэIошъ, лъысэгъаплъэх - гуцафэ зэрэфэпшIын 
далъэгъурэп. ЗыгорэкIэ гуцэфэшIылащэ сыхъугъэмэ шIэ? 
Хэта ащ фэдэ сызышIыгъэр? Боярхэр, зиусхьанхэр, ежь 
яфедэ фэшъхьаф зынэ къыпэIумыхьэрэ хэгъэгу пыйхэр 
арых. Сэ сизакъоп, сятэжъмэ, сятэ-сянэмэ къадырагъэжьэгъэ Iоф ар! Хэта сянэ щэнаут Iузыдзэгъагъэр? Сэ 
сишъузкIи ар дэдэр къысашIагъэба? Сэ сэшIэ ахэр зыкIэхъопсырэр, пщыгъо-пщыгъоу зэтеутыгъэхэу, хэгъэгунчъэ-пачъыхьанчъэу, зэрашIоигъоу псэунхэу фаех. Ары 
шъхьакIэ, ухэгъэгунчъэу хэгъэгу хъугъэмэ ущагъэIэщтэп, 
дунаир ыпэкIэ лъэкIуатэ, зэрэмышIэщтыгъэ цIыфхэр, 
хэгъэгухэр зэхэхьэх, зэпэблагъэ мэхъух, федэ афэхъущтыр 
зэралъэгъулIэ, зэIэпахы. Хэта зышIагъэр сятэжъ изэман 
Никитин Афанас сатыушIэр индусмэ адэжь кIоныр, зыщыщ 
тымышIэщтыгъэ адыгэхэр лъэIуакIо къытфэкIонхэр хэта 
зышIагъэр? Балтие хым тытехьаным пае Ливонием лъы 
щытэгъачъэмэ, къокIыпIэ-къыблэ лъэныкъоу сэ сыздаплъэщтыгъэмкIэ адыгэхэр къытфикIыгъэх, шъо сятэжъхэм, 
сятэ зэхаугъоегъэ хэгъэгум ылъапсэ кIэшъууты шъушIоигъу..."
Пачъыхьэм ыкъо Иван шъэожъыеу унэм къилъэдагъэр 
тым зэрифызылIагъ, ышъхьэ Iэ щифэзэ, еIушъэшъагъ:
- Тэ щыI адэ Федор Иваныч пшынахьыкIэ?
- Федор,- къыримыдзэ-къыридзашъоу Иван цIыкIум 
IэутIэ ышIыгъ,- мэчъые. ПшIэрэба, щытми, щысыми мэчъые ар.
- ПшынахьыкIэ цIыкIу ащ фэдэ емыIуалI, ар узыгъэл, 
гъэретынчъ,- еIэсэкIымэ ыгу фэгъузэ, пачъыхьэр ыкъо 
еушъыигъ,- шъузэфэсакъыжь, шъунаIэ зэтежъугъэт. 
Джары уятэшымрэ сэрырэ тицIыкIугъом тызэрэзэфыщытыгъэр, джыри тызэрэзэфыщытыр.
Адырэ унэм илъэдэжьыгъэ шъэожъыем "уянэ шэф 
остыгъэ фэгъабл" риIонэу ыгу къыфыпылъэдэгъагъ 
шъхьакIэ, апэрэу зызыфиIэжагъэм къыгъэзэжьи, къызэреупчIыгъэм ыгу къыпигъэузыкIыгъ:
- Адэ сянэ шэф остыгъэ фэгъабл къысэпIуагъэпи?
Ежь паий, ышнахьыкIэ Федор ыцIэкIи шэф остыгъэр 
Иван ыгъаблэ зэхъум, пачъыхьэр кIырыплъыгъ, унэм 
зечъыжьыми, зэриIожьыгъ: "Мыхэмэ ны дэгъу афэхъунэу, 
сэри шъузышIу-гъусэшIу сфэхъунэу нэбгырэ къэгъотыгъэн 
фае... Ар сшъхьэ къизгъэхьаным сынэсыгъа джы? СшIэрэп, 
сшIэрэп... Мыхэмэ саIуплъэмэ, сызэгъылIэжьэу, шъхьэзэкъо-къурэу сигъашIэ исхына? Сыфаемэ, бзылъфыгъи 
сыщыкIэнэп, ау улIыгъуабэу хэгъэгу зепщэныр къекIурэп, 
пыут уехъулIэщт. Ары, хэгъэгу Iофхэр зэкIэмэ апшъ. Балтием сытемыхьэ, сятэжъмэ ячIыгугъэхэр къызIэкIэсымыгъэхьажьы хъущтэп! СатыушIыным зесымыгъэушъомбгъумэ, тищыкIагъэр зэтымыгъотылIэжьымэ, хэгъэгур 
Iыгъыгъоещт. АщкIэ Инджылызым ипачъыхьэ къыздырегъаштэшъ, Сигизмунд пачъыхьэми, шведхэми, нэмыкIхэми 
зашхыхьажьы, нэмыцри, къыздыригъаштэ фэдэзэ, шъэфкIэ 
ливонмэ акъот. Дзэзещэ пхъашэ горэ Ливонием мыгъэкIуагъэ хъущтэп, Польшэм пэIулъ дзэр Смоленскэ щыгъэпытэгъэн фае, Морозов дзэзещэм ащкIэ ылъэкI къы гъанэрэп, 
ау ифэныкъуагъэхэмкIэ икъоу тыдэIэпыIэрэп".
IитIур ыкIыб идзагъэу джэхэшъогур изыкIукIыщтыгъэ 
пачъыхьэр зыгорэ къеджагъэм фэдэу къызэтеуцуагъ, 

--- Page 441 ---

шэф остыгъэхэр зыпашъхьэ щыстырэ тхьэ сурэтым дэжькIэ плъагъэ. Иван шъэожъыем хигъэнэгъэ шэф остыгъитIур 
зэготэу маблэ, ежь иер лъэдакъэм естылIэ. Джы Анастасие ыцIэкIэ ымыIоу нэмыкI ыгъабли, къащ зытыридзэжьызэ, 
къыIукIыжьыгъ, щымыIэжь шъузымкIэ ышIагъэр зэрэмытэрэзыр зызыдешIэжьым, ыгъэзэжьи, къыфигъэгъунэу 
елъэIузэ, шъхьащэ фишIыгъ, къащ къыхьыжьыгъ.
Шъхьэзэкъо гупшысэмэ ахэтмэ, хэгъэгу Iофхэр зэригъафэхэзэ, Иван Грознэм имэфэ-чэщхэр текIыгъэх. Зынэмысырэ Iоф къымыгъанэу, къырахьылIэрэ пстэумэ иIуи, 
ишIи ахилъхьэу, чанэу псэузэ, къихьэгъэ мазэм тхьэмафэ 
пыкIыгъ, пчэдыжь тыгъэпс шъабэм унэм рищыгъ. Висковатэмрэ Скуратовымрэ кIыгъухэу Кремлэ щагум къыщекIокIыгъ, тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэм тетэу Москва къалэри 
бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ къызэпиплъыхьагъ. Пушкарь 
чылэр чыжьэкIэ инэплъэгъу къызычIафэм, игуапэу шъхьащэ 
фишIызэ, къащ къыхьыгъ, тыгъуасэ ащ Чаркасскэ Михаил-СултIан дзэзещэр зэриIофтагъэри щыгъупшагъэп, 
щишIэн фаеу ыпшъэ рилъхьагъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх: 
"Ар уицыхьэ зытезэгъэн дзэзещ, ишъыпкъэныгъи илIыгъи 
зэголъы. Хымэ цIыфыр дзэзещэ пшIыкIэ хъуна мы къыздэзычъыхьэрэ Висковатэм къысиIогъагъ шъхьакIэ, мыхэр 
арэп, Чаркасскэм фэдэ цIыфхэр ары мыхъу зыщыхъужьырэм къыпкъоуцожьыщтхэр. Кайбула татарыпщыми сыкъигъэукIытэжьыгъэп. Шъэбэкъупщымрэ ыкъо Кутакъэрэ 
ясIуагъэм блэкIыгъэхэп, Ливон щызэуагъэх, ар имыкъоу 
тидзэ зыдащи, типый къырым хъаным паIуагъэуцуагъ, 
Темрыкъопщыми Тэрч нэпкъым тиурыс Iофхэр щегъэпытэ. 
МодыкIэ Сыбыр лъэныкъомкIэ Кучум хъаным ылъапсэ 
щыкIэмыутыгъэ хъущтэп, къедгъэшIун, дгъэщынэн, къызIэкIэдгъэхьан тфэмылъэкIхэрэр ливонхэр, шведхэр, шляхтхэр..."
Кремлэм ешIэкIыгъэ дэпкъ лъагэм къышъхьарыщрэ 
чылысэу Василэ Блаженнэм ыцIэ зыфаусыгъэр Иван Грознэм 
инэплъэгъу тыридзагъ. ИлъэсибгъукIэ узэкIэIэбэжьымэ, 
Къэзан хъаныгъор зэраштагъэм пае чылысыр агъэуцугъ. 
Ежь ышъхьэкIэ къэзан заом зэрэхэтыгъэр, къалэр къызыIэкIагъэхьанымкIэ къинэу щилъэгъугъэр, апэрэм къызэкIафэхи, ятIонэрэ екIугъом зэраштэгъагъэр, ащ Курбскэ 
дзэзещэм щызэрихьагъэ лIыгъэр пачъыхьэм ынэгу къыкIэуцожьыгъ. Ащ къикIыжьхэзэ, 1552-рэ илъэсым, октябрэ 
мазэм и 28-м апэрэ шъаоу Дмитрий зыфаусыгъагъэр 
Анастасие къыфилъфи, илъэси ымыгъашIэу лIэжьыгъагъэ... Ащыгъум Иван Грознэм илъэс тIокIырэ тIурэ ыныбжьыгъ.
- Курбскэ Андрей Михалыч дзэпщым непэ икъэсыгъу,- пачъыхьэм къыIуи, унэмкIэ кIэкIэу ыгъэзэжьыгъ, 
Висковатэмрэ Скуратовымрэ мэкъэнчъэу зэфычIэплъыхи, 
лъэбэкъушхохэмкIэ елъэкIоныщтыгъэ пачъыхьэм ыуж 
зырадзэжьыгъ.
Щэджэгъоужым уахътэр шъхьарыкIыщтыгъ Курбскэ 
дзэзещэр пачъыхьэм иунэ зыращэм. Дунаир тыгъэпсыгъэ ми, Урысые пачъыхьэм иунэ мэзахэр къыщытекIо, шэф 
остыгъамэр къыщехьылъэкIы. Шъхьаныгъупчъэ бгъузэмэ 
тыгъэнэбзый нэгъыфхэр къадэпсы, пачъыхьэм икъэптан 
кIэракIэ, ипэIо шыгу Iэтыгъэ, ищазымэпэ къэгъэщыгъэмэ 
атедзэгъэ хъырахъишъэхэр нэбзый налъэмэ зэлъагъэнэфых, пкъыр ищыгъэу ыIыгъ, тхъонэу ежьэгъэ жэкIэ мыкIырыри нэгу фэкIыхьашъом къыдекIу. Ихъуапси, ишъугъуи 
зэголъэу, Iашэ зыпымылъ бгырыпх шъуамбгъом ышъхьэ 
ыIэгушъохэр телъэу, дзэзещэр пачъыхьэ пашъхьэм иуцуагъ.
"Сэщ нахьи Курбскэр илъэситIукIэ нахьыжъми, итеплъэ-IуплъэкIэ нахь кIэлашъо теоштэ. Мыщи къин ымылъэгъоу, зыми ымыгъэгумэкIэу, ышъхьэ нахьрэ Iоф имыIэу 
пIон плъэкIыщтэп. Анахь Iоф къиным пэIусыдзагъэми, 
сегъэразэ. Къэзан тштэ зэхъум, къызщыхигъэфэгъэ лIыхъужъыгъэм химыгъахъомэ, къыкIыригъэчырэп. Новгороди, Смоленски, Пскови, нэмыкI чIыпIэхэми боярхэр 
зэрэщигъэIэсагъэм изакъоми, фэмышIапхъэ щыIэп... Ау 
Адашевыми, Сильвестри, Висковатэми, Вишневецкэми, 
Вышеславскэми яныбджэгъу... Шэн гъэтIылъыгъи, Iэдэби, 
гъэсэныгъэ-шIэныгъи, лIыгъэ-шъыпкъагъи хэлъ... Ау 
иныбджэгъумэ сазэрэдэзекIуагъэр имыгуапэу, "аущтэу 
типачъыхьэ зэхэдз ымышIэу зиухьащтмэ, тэри къыднэсын" 
ыIуагъэу зэхэсхыжьыгъ. Ары сызэрэщытыр, хэти щэрэщ, 
сянэ къылъфыгъэми, сэ къысхэкIыгъэми, хэгъэгум ипыихэм 
шъхьас афэсшIыщтэп, сыд фэдэ шIушIагъэ яIэми, сыкъиубытыщтэп, къумалыгъэ зезыхьэрэм пчэгъупэ папцIэр 
къежэ, арынчъэу хэгъэгу пфызещэщтэп!.."

--- Page 442 ---

Курбскэ дзэзещэри иныбжьыкIэгъум щегъэжьагъэу 
къызыдэтэджыгъэ пачъыхьэу зыпашъхьэ итым игупшысэ 
римыхьылIэн ылъэкIыгъэп: "Анастасие зыдгъэтIылъыгъэм 
ыуж апэрэу сэлъэгъушъ, сапашъхьэ зыкъыщегъэпкъыеми, 
къехъулIэгъэ тхьамыкIагъор ыIэпкъ-лъэпкъмэ къахэщы, 
ынэмэ къачIэщы, ижъалым плъакIи фэгъэбылъырэп. Моущтэу щытыщтмэ, хэгъэгум мыхъуныбэ къихъухьан ылъэкIыщт. Анастасие ишъэбагъэкIэ, игъэшIуабзэкIэ, инэ плъэгъу 
фабэкIэ ыIажэщтыгъэмэ, хэт джы зыгъэдэIонэу иIэр? 
Макарий митрополит закъор ары шъхьакIэ, ари жъы дэдэ 
хъугъэ. Сыд пачъыхьэм елбэткIэ сыкъызкIаригъэщагъэр, 
къысфырихьисапыр?.."
- Псков лъэныкъомкIэ сыд щыкъэбар, дзэзещ? - пачъыхьэр къэупчIагъ.
- Щымамыр, типачъыхьашху.
- Аущтэу оIомэ, Андрей Михалыч, Ливонием Iофыр 
щыкъин, хэгъэгум щыбырсыр...- Иван Грознэм ынэгу 
лыпцэ къыхэтхыукIи, гупсэфыжьыгъэ, псынкIэуи игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ: - Смоленскэ тIэмычIэ пытэу чIэлъми, 
шляхтмэ япачъыхьэ Сигизмунд ливонхэр къызэрэтфигъэблыхэрэр имыкъоу идзэ Смоленскэ чIыгу гъунапкъэм 
къыIуетакъо, Инджылыз Елизаветэ пачъыхьэр къытигъэпыинэу фэтхэ, нэмыкI хэгъэгухэм илIыкIохэр афеIопщых, 
Москва къекIунышъ, тытыригъэстыкIын игухэлъ. Псков 
лъэныкъом о щымамыр, щыгупсэф оIо, Андрей Михалыч, 
синыбджэгъу лъапI...
- Къыстеплъхьэрэр сихьылъэ, сызфэбгъазэрэр сигъогу, сипачъыхьэшху,- зэрыфэгъэ чIыпIэр къыгурыIуагъэу 
Курбскэм зыщырищыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, дзэзещ, тIысыжь. Сыгу къыдэощае, 
сызэрэпщыгугъырэр къызэрэбгъэшъыпкъэжьырэр сигуапэ, фэшъхьаф еплъыкIэ шъэфкIэ укъыздэзекIонэуи 
сыогуцафэрэп, орырэ сэрырэ къиныгъуабэмэ тапхырыкIыгъ. ПшIосыушъэфынэп, Адашевымрэ Сильвестрэрэ 
къя хъулIагъэр угу къеуагъэу зызэхэсэхыжьым, зыфэсхьын 
сшIагъэп. Шъыпкъа ар?
- Шъыпкъэ, сипачъыхьашху,- Курбскэм къыIуи, къызэхиугуфыкIыжьыгъ: - Ялажьэр о нахь пшIэщтышъ, зэфагъэу пшIэрэмкIэ сыдигъуи сыкъыбгоуцо.

--- Page 443 ---

- Сымызафэмэ, хэта зышIэщтыр? - пачъыхьэм ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъ.
- Ар зышIэщтыр Тхьэр ары, оры, сипачъыхьашху.
- Тхьэм симыгъашIэрэ сэ сшIэрэп,- Иван Грознэм 
къащ къыхьызэ, къыIуагъ.
- АщкIэ ехърэхъышэ сыгу къихьэрэп, сипачъыхьашху,- 
Курбскэми къащ къыхьыгъ.
Курбскэ дзэзещэр пачъыхьэм къызкIищагъэр, Пушкарь 
чылэм нэмыкI чIыпIэхэми Iашэр зэращишIырэр, ятэжъмэ 
яягъэ чIыгур, Балтие хыр зэрищыкIагъэр, хэгъэгум боярхэр 
зэринэIухьагъэхэр, ежьхэр зыфэе боярхэкI пачъыхьэ ашIы 
зэрашIоигъор, шъэфкIэ чэщрэ зэхэтIысхьэрэ купхэр къызэрэчIигъэщхэрэр, Москва гъэмафэрэ зыкъыщызыпхъотэрэ машIохэр ахэмэ апкъ къызэрикIрэр, нэмыкIыбэхэри 
фиIотагъ.
- Джэнджэш хэлъэп, сицыхьэ птелъ, Андрей Михалыч,- Иван Грознэм игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Хэгъэгу 
кIоцI пыймэ зэпысагъэугъэгъэ Ливонием иIоф зысыухыкIэ, 
шляхтич пачъыхьэм зыфэзгъэзэщт, ащ иIоф зэшIотымыгъэкIэу тигъэгупсэфыщтэп. Тыркуери, Къырыми ащ шIэхэу 
кIэрысыутыщтых. Адыгэ чIыгумкIэ шъэф зэзэгъ Тыркуем 
дэтшIыгъ, Пшызэ псыхъо хэгъэгуитIум тазыфагущт, джабгъу нэпкъыр тэ тыещт, сэмэгур Тыркуем фэгъэзэгъэщт. 
Хы ШIуцIэм тызэрэпэчыжьэщтыр сыгу къео, ау ари 
зэгорэм, хэгъэгу лъэш тызэрэхъоу дгъэтэрэзыжьыщт. 
КъэбэртаекIэ тикIэу Грузием тызихьэкIэ, а тидин итхэр 
чэщи, мафи къытпэплъэх, Персием щигъаIэхэрэп, Тыркуем 
къегъэщынэх, тихэгъэгу щыщ хъунхэкIэ усэгъэгугъэ. Ахэр 
тинеущрэ урыс Iофых, непэ Ливониемрэ ащ гоуцогъэ 
Сигизмундрэ яIоф тыухын фае. Арышъ, дзэ пстэури пIэ 
илъэу Ливонием узгъэкIонэу, уилIыхъужъыгъэ угу къэбгъэкIыжьызэ, урысмэ ящытхъу ащ къыщыозгъэхьынэу 
исхъухьагъ,- Иван Грознэр ичIыпIэ зэрисэу, Iэ щэигъэкIэ 
Курбскэ дзэзещэм къащ тыридзагъ.
- Тхьауегъэпсэу, сипачъыхьашху,- Курбскэр къызщытэджыкIи, пачъыхьэм шъхьащэ фишIыгъ.- Епхьыжьэгъэ 
хэгъэгу Iофхэр Тхьэм къыддегъэхъух, сыкъызэкIэкIонэп, 
сыпфэшъыпкъэн.
Иван Грознэм дзэпащэм IаплI рищэкIи, ыIапэ ыубытыжьызэ, фигъэпытагъ:

--- Page 444 ---

- Тишъэф псэ зыпыт едгъашIэ хъущтэп. Сигизмунд 
ицIыф шъэфхэр хэгъэгум изых, сэ къысэшIэкIыгъэхэми 
ахэтхэу сягуцафэ.
Иван Грознэр изакъоу къызэнэжьым, тхьэ сурэтым 
кIэрыуцуи шэф остыгъэр ыгъэблагъ, къащ къызфихьыжьызэ, мэкъэ тIупщыгъэкIэ елъэIугъ:
- Оры, си Тхьэ лъапI, дыухьэр къызыфэсхьырэр, 
сыкъызэхэх, зыгу къысфэмышIухэр нэшъу сфэшIых, 
сиджэгъогъухэр дэгусакъызэу къысфычIэгъэкIых. Оры, 
си Тхьэ закъу, сызэлъэIурэр, унэшIу къытщыгъаф, хэгъэгу 
IэкIоцIи, IэкIыби типыйхэу ащыIэхэм янае тшъхьащых, шIоу 
щыIэр къыддэгъэхъу, тыкъэухъум.
Висковатэр унэм къихьи, къыIощтым тещыныхьэу, 
пчъаблэм щыулъэбабэу зелъэгъум, пачъыхьэр еупчIыгъ:
- Сыд къыпфэмыIошъурэр?
- Бояр куп къыпIукIэ ашIоигъу, пачъыхьашху.
- Къезгъэблэгъагъэха? - Иван Грознэм ынэгу лыпцэ 
къыхэугъ.
- Хьау, ежьхэм Iоф къыбдыряI.
- КъычIэрэхьэх, ау уахътэр зэрэсимакIэр афэгъэпыт,- 
Иван Грознэр гъумытIымызэ, ипачъыхьэ тахътэ зытыригъэгупсэфэжьыгъ, пчъаблэм къыблэмыкIыгъэ бояр заулмэ 
афэмычэф шIагъоу ариIуагъ: - СыкъэдаIо.- Зэплъхэ-къызэплъыжьхэ зэхъум, мэкъэ дыскIэ яупчIыгъ: - КъэшъуIон 
шъумышIэмэ, сыд шъукъызфэкIуагъэр, сиуахътэ зыкIысIышъухырэр?
Апэ гу къызIэпызышIыхьажьыгъэ Репниныр боярмэ 
къахэкIоти, тхыуфэ шъхьэкIафэкIэ къыIуагъ:
- Уишъхьагъусэ АнастасиекIэ къыохъулIэгъэ тхьамыкIагъор о уимызакъоу зэрэхэгъэгоу къытэхъулIагъ, джы 
нэс тщыгъупшэрэп, тыгу къео. Зыдигъэзэжьыгъэ дунаим 
Тхьэм щышIу ешI. Ау, зэрэ Урысые ипачъыхьашху, узэрэшъузынчъэр къедгъэкIурэп. Тэ тизакъоп, бэмэ лIыкIо 
тыкъыпфашIыгъ, унэгъуакIэ ерэшI, насыпэгъу къыфэхъущтым дэрэтхъэжь, дэрэунай къыуаIо.
Репниным къыIуагъэм шъхьэгъэсыс зэблэукIэ боярмэ 
дырагъэштагъ, щынэхэу, къэхъущтыр амышIэу, зышъхьэ 
еуфэхыгъэ пачъыхьэм фычIэплъыгъэх, ау ежьхэр зэмыжэщтыгъэ гущыIэ IэшIэхыр заулэрэ щысыгъэ Иван Грознэм 
къыIуагъ:

--- Page 445 ---

- Аущтэу шъоIомэ, сыкъезэгъы. Хэт къэсэжъугъэщэщтыр?
- Хэгъэгум ис пшъэшъэ дахэхэр къэтыугъоинышъ, 
уахэдгъэдэщт,- боярмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Хьау,- пачъыхьэм ыдагъэп,- джы нэмыкI хэгъэгу 
горэм къисщыщт. Хэгъэгухэр зэхахьэх, благъэ зэфэхъух, 
сэри сянэжъкIэ нэмыкIылъ зэрэсхэлъым шъущымыгъуазэу 
щытэпщтын. Инджылызым, Нэмыцым, Польшэм, Австрием 
шъуащылъыхъу, адыгэмэ адэжькIи зыжъугъаз, ахэмэ 
апхъухэр тырку султIанхэми, къырым, астрахъан, нэ гъойхъанхэми шъузышIу афэхъух. Шъэбэкъупщыми, Темрыкъупщыми пшъэшъэ зидэкIогъухэр яIэу зэхэсхыгъэ. Ахэми 
шъуахахь, шъуз зэрэсищыкIагъэм фэдэу хы ШIуцIэри, 
Кавказыри зэрэтищыкIагъэр зыщышъумыгъэгъупш...
V
ГукIэгъу зыхэмылъым гушIуагъор зыфэдэр ышIэрэп, 
зыгорэм имылажьэ тырилъхьэмэ, ыгъэлъэпаомэ, чIигулIэмэ, лIыгъэ зэрихьагъэу зышIошIыжьы, ыгукIэ мэтхъэжьы, шIу ышIэнэу, цIыфмэ афыщыIэнэу дунаим къызэрэтехъуагъэр ышъхьэ ригъахьэрэп. Ащ фэдэ цIыфыр 
къин чIыпIэ ифэу е уз Iае горэм къызыригъэзыкIэ, Тхьэм 
елъэIоу, гукIэгъум кIэлъыбэнэжьэу регъажьэ, етIанэ 
зыкIэмыхьа жьыщтым гухьэ-гужъ регъэшIышъ, зишхыхьажьызэ, игъа шIэ еухы.
Джа гупшысэу ышъхьэ къеуагъэм нэбгырэ гъэнэфагъэхэр Къэлэкъутэ ынэгу къыкIигъэуцуагъ. ЫшIэн ымышIэкIэ арэп зыгъэгупшысэрэр, тыдэ щыIэми, сыд ышIэми, 
адыгэ Iофыр ары зезыдзэрэр. Ар Тхьэм ынэтIэгу къыритхагъэу ылъытэ хъужьыгъэ, Тхьэм ыуж къызхэкIыгъэ лъэпкъым фишIэн ылъэкIыщтым къыфихьыгъэ зэхашIэу зэплъыжьы. Пщэу, лIэкъолъэшэу, фэкъолIэу ышIэхэрэм, сэри 
сышъуфэдэба ымыIоу, загуегъэуцо, зарегъапшэ, зэрифэрэ 
Iофыр тэрэзмэ-мытэрэзмэ, иIофмэ-имыIофмэ еIошъ, 
зэдэожьы, пщымэ арихьылIэрэ акъылыр ашъхьэ зэрэнэмысрэм зэгуегъэуты. Бжыхьэ пчыхьэшъхьапэм пIэм зыхигъэкIагъэу щылъ, гукIэ чыжьэуи мэIабэ, благъэуи къегъэзэжьы. Унэм къызехьажьым шъузыр Iанэм лъыIэбагъ 

--- Page 446 ---

шъхьакIэ, сымэлакIэрэп ыIуи, фэшхагъэп. Джы Нэкурэ 
чэмыр къещыфэ паплъэшъ щылъ. Неущ, нэф къэмышъзэ, 
гъогу техьанэу зызэригъэхьазырыгъэм игупшысэ мыухыжьхэр къегъэбагъо.
"Псэмыт сэщ пае къалъфыгъ пIоми хъун,- шъэогъур 
къызэрэфэшъыпкъэм ыгу ины къышIыгъэу Къэлэкъутэ 
IугушIукIыгъ.- Гъогууанэ сапэ зэрилъыр зешIэм, гъусэ 
къысфэхъунэу къыригъэкIыгъ. Сыщыгугъэу сыкIуагъэп, 
ишъуз зэпкъэджэшху. Псэмыт Тхьэр етагъ: шъуз гомэлэмэжъым шъэуих къыфызэгуигъэтIысхьагъ, тэ зышъхьашъо Iэ щытфэн тимыIэу джы къызнэсыгъэм тыхэт. Ар 
сэIо шъхьакIэ, хьаулыеу дунаим сытетэп, фэкъолIхэр 
хэгъэгу зэхэщэным къыфэзгъэущыгъ, уаси, цыхьи къысфашIы. Ау ащ пае сшъхьэ зэрымытым слъакъо изгъэуцоныр сыгу къихьэрэп. Пщымэ янахьыбэмэ уасэрэ 
шъхьэкIафэрэ къыфашIми, Цохъопщым фэдэу зыогъэтэкорэпщыкIэ, пшъхьэ акъыл имылъмэ, сыда пкIэу иIэр? 
Тахъупщ узгъэлыжъыр Iушэп сфэIонэп, ау атэкъэ зэуалэм 
лы пыхъорэп зэраIоу, шъэф зэо-банэм хэмыкIзэ, хьэдашъо 
теоу къэнэжьыгъ, щымыIэжьэу зызэхахыкIэ, "лIагъэмэ, 
дэгъу, хэт ищыкIагъэу дунаим тетыгъ" зыIощтыр нахьыб. 
КъыгъэшIагъэм бзаджэ ешIэшъ, чIеухъумэжьы. Ары 
шъхьакIэ, шIур мэбагъо, ер мэятэ. Зычэщ сыд ар Шъэбэкъу 
къыкIыфэчъэгъагъэр? Пщышхо къэблэчъэIум IуаригъэшIыхьэгъэгъэ бырсырыр хигъэкIокIэжь шIоигъуагъэщтын. 
Шъэбэкъу къыздищэгъэ урыс шыухэми къагъэщтагъ. 
Пщышхо хъу шIоигъу шъхьакIэ, къэрабгъ, цIыфыгъэр 
имакI, Онэтыгъу сыригъэукIынэу зэрезэгъыгъагъэр къызыдэмыхъум, ибайколхэр мэзIапчъэм зэ къыщыспигъэтIысыгъагъэх, ау ежь къызхэуцогъэгъэ мэзымкIэ сыкъикIи, 
ошIэ-дэмышIэу онэгум къызисэхым, сапашъхьэ къелIыхьэ 
сшIошIыгъагъ. Ащ ыуж спшъэ къиIэбэныр хэгъэкIи, хъуни, 
мыхъуни къысиIуалIэу зэхэсхыжьыгъэп. Цохъопщ-Тахъупщымэ ялъытыгъэмэ, Шъэбэкъу Тхьэм щикIухьагъэп, 
нэжгъур, тхьагъэпцI. Дарые унагъо зехьэм, гопэшхо 
щыхъоу къысфэгушIуагъ, къытфишIэни къыгъэнагъэп. Ау 
Дарые ыкъо зэрэщигъэзыягъэр ышъо къыхихыгъ, ынэмэ 
къаIотагъ. Сыд ыIощтми, ышIэщтми Шъэбэкъу зэпещэчы, 
дэгъубэ ешIэ, етIанэ зы лъэбэкъу мыхъункIэ шIоу ышIагъэр 
егъэкIодыжьы. Урысхэр къытфищагъ. ИчIыгугъэри имычIыгугъэри зыIэ изылъхьаным фэзэорэ пачъыхьэр уичIыгу 
къипщэу, о хэгъэгу умыхъугъэзэ, ор-орэу ппшъэ къызыдэбгъэтIысхьэкIэ, къыоплъыжьына? Ащ темыунэхъулIэу, 
тызэрэщытыгъэу тыкъэнэжьми, угушIон... Модрэ къэбэртаехэу сызхахьэмэ сшIоигъоми я Темрыкъо пщышхо джа 
дэдэр ышIагъ. Ипыймэ ячылэхэр урысыдзэм тырыригъэгъэстыкIыгъ. Ежь изекIуакIэ урыс пачъыхьэм ыгу римыхьымэ, неущ къыфычIэмыкIотэнкIэ мэгугъа? Хэгъэгу 
зэхэщэн IофымкIэ а Темрыкъопщыми къыпысхын щымыIэкIэ сенэгуе, ау къытэпIогъагъэп амыIожьынэу, шъхьадж 
ыгу илъыр зэзгъэшIэнэу зэкIэ адыгэ лъэпкъхэм ахэхьэгъэн 
фае".
Щэлъэ ушъэгъэ макъэ къэIугъ, "гъунэгъу чэмхэри 
къыщыгъа мыщ" ыIомэ кIэгъумыгъукIызэ, Къэлэкъутэ 
къызэшIотIысхьагъ. Iэгубжъэ куур ыIэгу итэу Нэкурэ унэм 
къихьажьи, илI къыфищэигъ:
- Умышхэщтми, щэ къэщыгъакIэм ешъу, угу ыгъэушъэбыщт.
- ОркIэ сэ сыгу шъэбэ зэпытба, сидах,- Къэлэкъутэ 
нэгушIоу шъузым Iуплъагъ, щэ Iэгубжъэм ехъумпIыгъэ 
къодыеу Нэкурэ ыныбэ тIэкIу къыхэпшы зэрэхъугъэр 
нэчапэкIэ ылъэгъугъ, гушIогулъатэм ардэдэм къызщигъэлъэти, шъузыр зэрикъузылIагъ.
- Къысфэсакъ, Къэлэкъут, сызэхэмыцIыцI! - IаплI 
фабэм гуIэнкIэ Нэкурэ зырихыжьыгъ.- Джы сэ сизэкъожьэп.
- Ар къызэрэсэмыIуагъэр! Шъэо цIыкIу горэ къысфэбгъэтIысыщтмэ, ащ нахь насып къысэхъулIэжьынэп. Мыщ 
фэдиз темыгъашIэу къысэпIуагъэмэ, гушIуапкIэ къыпфэсшIыныеба...
- Ор-орэу гу къыслъыптэным сыкъежагъ,- укIытэр 
къытекIоу Нэкурэ щхыгъэ,- ары шъхьакIэ, адыгэ Iофым 
фэшъхьаф зыпари унэмэ къакIихьажьрэп. О уапэ сызэрэзэпкъаджэм тичэм гу къылъитагъ.
- Сыдэущтэу?
- Нахьыпэм ылъакъохэр сымыпхэу зысигъэщыщтыгъэп, щалъэм къеоти, къыкIэсщыгъэр сшIурикIутыжьыщтыгъ. Джы ылъакъохэри спхыжьхэрэп, сызэрэкIэтIысхьэу 
нэшIукIэ къысфызэплъэкIы, ищи къыспиубытыжьрэп, 
щалъэм из къысеты.

--- Page 447 ---

- Ащыгъум, джэнджэш хэлъыжьэп, шъао къытфэхъущт! - Къэлэкъутэ игушIо гушIо хэхъуагъэу шъузым 
джыри IаплI рищэкIыгъ.- Бзылъфыгъэм ышъо хэфагъэр 
шъэожъыеми пшъэшъэжъыеми былымым къешIэ, ныбэм 
илъыр шъао зыхъукIэ, лъытэныгъэ къыфешIы.
- Ар сыдым фапшIэра? - цыхьэ дэдэ ымышIэу Нэкурэ 
къэупчIагъ.
- Тижъмэ аIоу зэхэсхыгъ,- Къэлэкъутэ игущыIэ ардэдэм къызэблихъугъ: - Нэкур, къыосIощтыр ошIа? Джы 
уизакъопышъ, уимыщыкIэгъэ гумэкIыгъомэ защыдзый. 
Хьатайрэ Минсурэрэ азыфагу узэритыр хэт щыщи емыгъашI. Зэщыгъупшэжьи, зэпэчыжьэ хъугъэхэу Шъэбэкъуи 
Захьрэти къашIорэшI.
- Ар пфэсшIэн, ау зымафэ Минсурэ къысиIуагъэр 
ошIа? - щхыпэ гупшысэр къытекIоу Нэкурэ къэупчIагъ: - 
"Сэ сыкъигъанэу Хьатае нэмыкI къызищэкIэ, щэIэфэ сипсэкIод хэкIыщтэп. Мыхъу зыщыхъурэм, сяни сяти сялъэбэкъонышъ, сыдэкIощт, нэмыкI щыIакIэ дунаим 
щысхьынэу сыфаеп..." Аущтэу пIоныр гущыIэшхоба?! 
Пшъэшъэжъыем сыгу ыгъэузыгъ. Мощ фэдиз гукIэгъу 
зышIыгъэм пэрыохъу уфэхъуныр жъалымыгъэми блэкIы.
- Тигъунэгъу Шъэбэкъу фэдэ щымыIэу къыпшIошIыщтыгъ шъхьакIэ, зыфэдэ шъыпкъэр ори къыбгурыIоу 
ебгъэжьагъ. ПIэ шъабэ къыпкIелъхьэ, узытегъуалъхьэкIэ, 
мэстэ лъыгъэхэр къыпхэо. Ащ фэдэр сэ сыгу ыштэрэп, 
лIым иIуи, ишIи зэтетын фае...
Ишъуз зэрэпсыгъор Къэлэкъутэ гугъу езгъэхьырэмэ 
ащыщыгъ, апэ ымышIыми, ауж ригъэуцощтыгъэп. Джы 
ыгу жьы дэзгъэкIын, зыгъэинын зэхэшIэ лъэшэу зэкIэзгъэблагъэм хэкIынышъ, гъогу техьаным фэежьыгъэп, ау 
етIани шэн теубытагъэу хэлъым, уаеми осыми, фабэми 
чъыIэми, дунаир мыкIодыжьрэмэ, рихъухьагъэхэр зэблыригъэхъужьыщтыгъэп. ГъэшIо чэщмэ ялыеу Нэкурэ 
дырихыгъэм джыри зэлъиIыгъэу, ышъхьаци, ынэгушъхьэ 
шъаби яфэбэмэ IэшIу къыкIаоу къыщыхъоу, ымэкъэ псыгъо гохь зэхихэу нэфлъэпэ гъогум тетыгъ, исэмэгукIэ 
къыгот Псэмыти къогушхукIэу, тIэкIу шIэ къэс нэплъэгъу 
чэф фигъазэщтыгъ.
Ежь-ежьырхэу адыгэ дунаим зыхэзымылъытэжьы гъэхэ 
шапсыгъэ хьакIуцухэм адэжькIэ фэкъолI пащэм ишылъапэ 

--- Page 448 ---

ыгъэзэным фэягъэп, якъушъхьэ лъагэхэм къакъонэжьынхэм щыгугъыхэу фэкъолI хасэм къемыкIолIагъэхэм къушъхьэм нахьи цIыфыгур зэрэнахь пытэр, зэрэцыхьэшIэгъур 
агуригъэIонэу афежьэмэ, жэ зэракIэримыхыщтыр ышIэщтыгъэ. ХьакIуцум сыд епIоми, делэ зыкъишIынышъ, ежь 
ыгу риубытагъэм фэшъхьаф ышъхьэ ригъэхьащтэп. Ар 
пчъагъэрэ ыушэтыгъ. Адыгэ Iофэу Къэлэкъутэ къезыхьакIырэмкIэ зыфэкIорэ бжъэдыгъухэми ицыхьэшхо ателъыгъэп, ежьхэр тIо зэрэгощыгъэхэу, Псэкъупсэ азыфагоу зэфычIэплъых, зэкIэнэкIэжьых, зы лъэныкъом адырэр 
шIопырац, япщыхэр зэфэзыщэсын пщышхуи яIэп, ау 
нэфэрыIо-нэиутых, угу рихьын-римыхьын ашIэрэп.
Ахъшам мыхъузэ, шыуитIур ПкIыхьэлIыкъопщым 
ищагу щепсыхыгъ. Хэт щыщми адыгэхэмкIэ хьакIэр лъапIэти, Къэлэкъутэ къышIэщтыгъэми, къызэрэфэмычэфыр 
къызхимыгъэщэу, бысымым ригъэблэгъагъ, хьакIэщым 
къырахьэгъэ Iанэм зыхаIэхэм, хьакIэм илъэгъун ышъхьэ 
къырихыгъ.
- ФэкъолI зэIукIэшхо зэрэзэхэшъущэгъагъэм сыщыгъуаз, унашъоу ашIыгъэри къытэнэсыгъ,- бысымым 
ихъурышъо пэIо лъагэ IэхъомбэшхокIэ зыщигъэкIотызэ, 
рэхьатэу къыригъэжьагъ.- Шъуигухэлъ мыштэ сшIырэп, 
хьакIэ, ау къикIын щыIэкIэ сыгугъэрэп.
- Сыда аущтэу озгъаIорэр, зиусхьан? - Къэлэкъутэ 
Iанэм зытыриIэтыкIыгъ.
- СэркIэ къин хэлъэп, уфаемэ, сибайколхэр стIупщынхэшъ, пщы заулэмэ къязгъэджэных, ащыщ горэм къызыбдыригъаштэкIэ, сипаIо осэты. Очэпщыри, Джэджэпщыри, Къэзэныкъоепщыри, нэмыкIхэри сэ скIахэ къакIохэу 
къэуцущтхэп, сэри ащыщ горэм зыфэзгъэцIыкIущтэп. 
ФэкъолI зэфэсым ыуж бжъэдыгъупщымэ заIузгъэкIагъ, 
зыгу къэсымылъыхъугъэ къэзгъэнагъэп. Шъо зыфэшъуIогъэ пщы зэIукIэм къекIолIэн къахэкIыгъэп. Тэ тызэгурымыIоу, гущыIэм пае, Шъэбэкъу пщышхом е Темрыкъо пщы пащэм фэIорышIэнхэу сыдэущтэу къебгъэуцолIэщтых? Адыгэ лъэпкъ пэпчъ узыхэдаIокIэ,- зэкIэ хэгъэгу 
шъхьаф, ары пэпчъ нахь лъэшыр язэрэмыгъашIэу зэнэкъокъужьых, зэзэожьых. Зэхэпхыгъэба Темрыкъопщым 
Пщыапшъэкъо ичылэмэ аришIагъэр?

--- Page 449 ---

- Зэхэсхыгъэ, гухэкIи сщыхъугъ,- ымэкъэхъу ефэхыгъэу Къэлэкъутэ къыIуагъ.
- Адэ джары, хьакIэ, тинасыпмэ, лIышIу-лIыхъу горэ 
къытхэкIын, ау о узыфаер зыпшъэ ифэн джыри къэмыхъугъэкIэ сенэгуе,- чэфынчъэу бысымым игущыIэ къыухыгъ. Къэлэкъути ыбзэ ыубытыгъэу заулэрэ щысыгъ. 
Пщым риIожьын ымышIэкIэ арэп. Хэгъэгу уиIэным лъэпкъым шIуагъэу къыфихьыщтыр къыугупшысыхьэгъахэу, 
хэгъэгу зэхэщэным ищыкIагъэхэр Кутэкъэ пщыкIалэм 
иакъыл къызэрихьэу, игулъытэ зытефагъэу, ынэгу кIэкIыгъэу Урысыем щилъэгъугъэр зэкIэ, анахь Iофыгъо цIыкIумэ 
анэсыжьэу, IуупчIыхьэзэ къыригъэIотагъэу ышъхьэ илъ. 
Ары шъхьакIэ, ыпашъхьэ ис бысымыр Iушэу, ежь зыфаем 
къытыригъафэу къэгущыIэми, ежьыри фаеп нэмыкIыпщ 
горэм ыхэкIэ уцуныр. Мыщи, нэмыкIыпщыхэми ашъхьэ 
имылъыр илъхьэгъуай. ЕтIани адыгэм иIо зы, ишIэ фэшъхьаф. Анахь Iушым уедэIугъэми, къэралыгъо акъыл голъ, 
дунаир релъэгъукIы уигъаIозэ, ежь ышъхьэ зынэсыжьыкIэ, 
къызэкIэтIысхьэ, ичылэ гъунэ игупшысэ еутэкIышъ, къыфегъэзэжьы.
Пщы угъоиным Къэлэкъутэ Бжъэдыгъу зэрэщыхэмыхьагъэмкIэ Псэмыти къыдыригъэштагъ, чэщыми чъыер 
къякIуфэ Iофым екIолIакIэу фашIыщтхэр зэрагъэфагъэх, 
къыкIэлъыкIогъэ мафэми, апэрэ абдзэхэ кIэеу Пщыщэ 
псыхъо зыдэчъырэр зэпачэу Шъхьэгощэ кIэй нэсыфэхэ, 
хэо-хадзэу къыфагъэзэжьыгъ. Къушъхьэтхым ехыхэзэ 
Даур шъэогъум ичылэ зышъхьарэплъэхэм, Псэмыт 
къэупчIагъ:
- Бжъэдыгъупщыхэм таIумыкIэзэ, тыгу къыпаутыгъ, 
абдзахэмэ сыдкIэ уащыгугъырэ, Къэлэкъут? Пщи, оркъи 
егъашIэм яIагъэп, лIэкъолъэш хъугъэ фэкъолIышIухэм 
зэращэх.
- Абдзэхэ Iэпшъэцэ-нэIуцэхэр бланэх, гушхох, шъхьафит-гуфитэу мэпсэух. Ахэри зэхэпщэнхэр, бгъэдэIонхэр 
псынкIагъоп,- онэгум зэрифэу ис Къэлэкъутэ игу мэкIгупшысэмэ къахэужьи, иинагъэ хигъахъоу зырищызэ, 
абдзэхэ чылэм шъхьарыплъагъ, ицыхьэ зытелъыжьэу 
игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Мыхэр хэгъэгу хъунхэм нахь 
фэещтых. ЗыгъэдэIонхэ лIышIухэм заIудгъакIэу, хэгъэгу 

--- Page 450 ---

уиIэным уасэу иIэр зэхядгъэшIыкIмэ, къыддырагъэштэщт. 
ШIошъхъуныгъэ зебгъэшIыкIэ, абдзахэр къызэкIэкIощтэп.
- Тхьэм аущтэу еIу,- щхыгъэ Псэмыт,- ау ахэри 
зэрэадыгэхэр зыщымыгъэгъупш, зипаIо зышIомыин адыгэ 
сэ сыIукIагъэп.
- Арба тызымыгъэхъурэр,- Къэлэкъути IущхыпцIыкIыгъ,- анахь тхьамыкIэ-икIагъэми зышIоин, зышIоIуш. 
ОшIа, сишъэогъу, скIуачIэ зэризызэ, сыгукIэ сагъэпшъы, 
къызгурыIорэп ащ фэдиз пэгагъэ адыгэмэ къыздырахыгъэр. ПэгакIэми шапхъэ иI, узэпэгэкIыщтыри шъхьащэ 
зыфэпшIыщтыри пшIэн фае. Имылъэу олъатэкIэ, сыда 
пкIэу иIэр?..
ОшIэ-дэмышIэу мэзым къыхэкIыгъэ кIэлэ Iэтахъом 
шыхэр кIигъэбгъулъыгъ, пхъэ тэмэрыхьым къыкъоплъырэ 
нэгу жъоплъыр щтэуIугъэу зэтеуцуагъ.
- Шъухьаджрэт сшIошIи, сыжъугъэщтагъ,- пхъэ IаплIыр 
зандэу ыгъэуцузэ, кIалэр нэшIукIэ къаIуплъагъ.
- Утхьынэу тыкъэкIуагъэми пшIэрэп, сшынахьыкI, чанэу 
укъэгущыIэ,- Къэлэкъути кIэлэ жъоплъым есэмэркъэугъ.
- Шъо шъузэрэцIыфышIур шъунэгу къыкIэщы, сыхэмыукъорэмэ, оры Къэлэкъутэр.
- Сыдым сыфапшIэрэ?
- ФэкъолI зэфэсым сятэ сыкъыздищэгъагъ.
- Арэу унэжгъурмэ, сигуапэ, къаштэ моу уитэмэрыхь, 
чылэм фынэдгъэсын.
- Хьау, тичылэ хьакIэ шъукъакIоу, ащ фэдэ емыкIу 
шъозгъэшIэнэп,- пхъэтэмэрыхьыр кIалэм зэкIихьагъ.- 
МитIум азыфагу сыд сэ мыщ езгъэIон, шъуауж ситэу 
сыкъэсыжьыщт.
Шыухэр кIэлэ жъоплъым къызебгъукIохэм, зэхихыгъэр игуапэу Къэлэкъутэ къыIуагъ:
- Джары, тэ, адыгэхэм, дунаим тытезгъэтырэр. Мощ 
нахь мыхъурэм екIури, емыкIури ешIэ, цIыфыгъэм рэнэкъуакъо, ау етIани тынэсын тымылъэкIэу лъэгапIэ горэм 
тыкъыщызэтеуцо.
Даур шъэогъур Къэлэкъути, Псэмыти къазэрэфэчэфыщтымкIэ джэнджэш агу къихьагъэп, ары зэрэзекIуагъэри. Ау Iанэм пэсыфэхи, зыIуахыжьми, ныбджэгъур 
зыфаем бысымым къыдыригъэштагъэп:

--- Page 451 ---

- КъэпIуагъэр зэкIэ дэгъоу сыгу исыубытагъ, цIыфмэ 
ашъхьэ ислъхьан фаем къыхэбгъэхъуагъ. Сэ лIы хъулIышIумэ садэлэжьэщт. Сыд Iо фаеми, Абдзахэр - фэ къолI 
хэгъэгу, тиIуи, тишIи ахэхьащт, мэхъошхэмкIэ, къэбэртаехэмкIэ зытэжъугъэгъаз, ахэмэ нахь Iофыбэ къапыкIыщт.
- Ощ нахьыкIэм шIыкIэ уегъашIэ,- къеуцолIагъ Къэлэкъутэ.- ЗэкIэмэ анахь къэуфэгъуаехэр пщыхэр ары.
Мэзи, шъофи, псыхъуи, къушъхьэ лъагъуи икIэкIыпIэкIэ 
зэпачызэ, шыуищыр Джамбэчыпщым икъэлэпчъэIу 
нэмысхэзэ, щагудэт нахьыжъыр къапэгъокIыгъ, хьакIэщым 
рищэхи, къариIуагъ:
- ГухэкI шъумышIы, тизиусхьан тхьаусхакIо Дударыкъуае кIуагъэ.
- Къин зиIэм Тхьэм псынкIэ къыфешI, ужыпкъэ мафэ 
фэхъу,- Къэлэкъутэ къэтэджи, апашъхьэ ит лIы хэкIотагъэм шъхьэщэ макIэ фишIыгъ, Псэмыти, Даури ар дэдэр 
ашIагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу,- зэпыупIэ тIэкIу ышIи, щагудэтым игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - 
Хьатае пщыкIалэр ихэпIакIэ щыI, унэр аухыгъ, джы бгъагъэхэр фыдагъэуцох. ЛъызгъэкIуагъэх, джыдэдэм къэсыжьыщт.
Даури, Псэмыти, щагудэт лIыкуми агъэшIагъоу, Хьатае КъэлэкъутэкIэ IаплIэкъорэгъыгъ, уашъом дэкIыным 
фэдэу гушIуагъэ. Мафэм щыщэу къэнэжьыгъэри, пчыхьэри къэбар зэфэIуатэкIэ лъагъэкIуатэзэ, Хьатай къыIуагъ:
- Пшыпхъу плъэгъу пшIоигъомэ, Къэлэкъут, е Тэмтэч 
къезгъэджэных.
- ИщыкIагъэп, сшыпхъу цIыкIу тыгъуас тиунэ къызикIыгъэр, симахълъи сауж итэу къыздесщэкIыныр джыри 
игъоп.
Гъолъыжьыгъор къызэсым, Къэлэкъутэрэ Хьатаерэ 
зы унэ зашIыгъ, пIэмэ якIужьыгъэх, ау Хьатае остыгъэр 
ыгъэкIосагъэп, ихьакIэ къыIощтым фызэгоутэу Iоплъыхьэ. 
Къин бащэ езгъэлъэгъунэп ыIуи, Къэлэкъутэ щхыпцIызэ, 
къыупсэлъыгъ:
- Тиунэ исым Минсурэ къыриIуагъэр ошIа? НэмыкI 
пшъашъэ къызыпщэкIэ, къэбгъэшIэщтым ежь ипсэкIод 
ухэмыкIыщтэу, къэзыубытыжьыни дунаим темытыжьэу 
ары.

--- Page 452 ---

- Сэри ащ сыблэIэбыкIэу, пачъыхьэм ыпхъункIи фит, 
фэшъхьаф къэсщэщтэп, сэркIэ Минсурэ фэдэ нэбгырэ 
дунаим тетэп, сыгуи, спси, спкъынэ-лыни ащыщ хъугъэ...

--- Page 453 ---

Пщыапшъэкъо ищагу игъэкIотыгъэ дэт унэшхор зытетым тетыгъ, ау бгъагъэхэр кIэу зэрагъэпсыжьыгъэхэр 
гъуащэщтыгъэп. Зыпари къемыхъулIагъэм фэдэу пщы 
Iужъу лIышхор рэхьатыгъ, Къэлэкъути, игъусэ нэбгырищми 
къафэнэгуихыгъагъ. Ащ ыуж хьакIэм пагъохырэр гъомылэти, шхэхи, Iанэхэр хьакIэщым зырахыжьхэм, Пщыапшъэкъо къыIуагъ:
- Лъэгъун шъуиIэу шъукъэкIогъэщт, тятэ дэжь шъуеблагъэмэ, гуапэ щыхъун.
Къаитыкъопщым ли пылъыжьыгъэп, лъи кIэтыжьыгъэп, 
нэгъыф пIокIагъ, гъэшIэшхоу пэкIэкIыгъэм, бэмышIэу 
рахыгъэ шъхьакIом хэпшIыкIэу къауфэгъагъ, ау иакъыл 
джыри чаныгъ. Къэлэкъутэ ихэгъэгу Iоф феIотэфэ, тхьэ 
сурэтым фэдэу, итеплъэ-Iуплъэ зэхъокIыныгъэ фэмыхъоу 
пщы лIыжъыр къэдэIуагъ, етIанэ къыхэтхыукIи, ыIупшIэ 
иуагъэхэр зэригъафэзэ, мэкъэ хъыбэйкIэ къыIуагъ:
- Iоф дэгъу къепхьыжьагъ, кIал, ау зи къыбдэхъунэп. 
Шъэбэкъу пщышхор Урысыем гоуцуагъ, тэ тыбыслъымэн, 
Къырым тыригъус. Тэ зы лъапсэ тыкъызэрэдэпщыгъэзэ, 
тиIо зэрэзэтемыфэрэм щэхъу хэмылъэу Темрыкъопщыр 
шъошъуем ыуж илъади, урысыдзэр къытфищагъ, тытырыригъэстыкIыгъ, лъэIо-убзэкIэ скъохэр къытесхыжьыгъ. 
Сэ скъо нахьыжъ пащэ зэрамышIыщтыр сэшIэ, тыкъызиушъхьакIугъэм ыуж Темрыкъо ыцIэ къыраIуагъэкIи, сэ 
скъохэри кIохэу гоуцощтхэп. Сэ бэрэ сыщысынэу кIуачIэ 
сиIэжьэп, кIэкIэу къэсIон, тшъхьэпхэтыкухэр зэфэгъэзагъэу 
тызэгурыIощтэп.
Къэлэкъутэ пщы лIыжъ зэкIэкIуагъэм ыгу егъугъ, 
шъхьасыгъ, игущыIэ зыригъэукIыхьагъэп, ихэгъэгу зэхэщэнкIэ къызэрэкъомыуцощтыр къыгурыIуагъ. Къаитыкъопщыри ышъхьэ еуфэхыгъэу натIэкIэ къыфычIэплъызэ, 
ыгукIэ къегыигъ: "Сыд лIэужыгъуи имыгъоу ашхырэп, 
хэгъэгу тыхъун фаемэ, о сыдым уигъашIэра, фэкъолI Iофэп 
къепхьыжьагъэр. Оры пакIо тэри ар илъэс пчъагъэм тфызэхэфыгъэп. УитхьамыкIапIэ уисэу, уиунэгъо Iофхэр зэбгъафэмэ нахьышIу, ау о слъэгъурэр тхьамыкIагъо горэм 
укъырефэкIы..."
Терч лъэныкъокIэ шыумэ загъазэм, пщы лIыжъым 
Къэлэкъутэ дишIыгъэ гущыIэгъум гумышIоу къыхихыгъэм 
шъэогъумэ зэхахэу зэригъэфэжьыныр къыригъэкIугъэп, 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: "Къаитыкъопщ лIыжъым 
иакъыл къыщыкIагъ сфэIонэп, ау ари иадыгэ техъон зыми 
дигощынэу фаеп, шъхьакIор къытекIо. СелъэIугъ, пщымэ 
ахэзгъэдагъ, Темрыкъуи, Шъэбэкъуи ацIэ къесIуагъэп, 
ары шъхьакIэ, ежь мылIэжьызэ, ыкъо нахьыжъ пачъыхьэ 
амышIыщтми, пщышхо IэнатIэр къынэсыжьыгъэу къылъэгъужьыным кIэхъопсы, хэгъэгу тыхъуныр ышъхьэ 
ригъэхьагъэп..."
Гупшысэм Къэлэкъутэ хэтыфэ, бжыхьэ ощхыр 
мыфэбэ-мычъыIэу къатеуагъ. Шыумэ шъофыр зэпачыгъэу 
мэзым ебгъукIохэти, чъыг тхьэпэ зэмышъогъумэ къахэщырэ бгъагъэм фаузэнкIыгъ, шымэ япсыхыхи, бгъэгъэ 
зэIухыгъэм чIэуцуагъэх. Ардэдэм Даур ыпшъэ зэшIуищи, 
къыхэкуукIыгъ:
- Модэ зэ шъуплъ! Мэзыпшъэм шыуищ къыхэхьэ, апэ 
итым ионаплIэ лIышхо горэ дэлъ...
Ощхым хаплъэзэ, Къэлэкъутэ къыIуагъ:
- Тэшэсыжьы, сауж шъукъихь.
Мэзым пхырыкIрэ ку гъогум нэбгыриплIыри зэуж итхэу 
яшыхэр хьапкIыкIэ тыратIупщыхьагъ. Зы илъыгъу ныIэп 
ящыкIэгъагъэр. ЛIы нэпэпкъышхор шъхьапцIэу, ышъхьэ 
упсыгъи ынэгуи лъыпс-ощхыпсыр къячъэхэу чъыгым епхыгъ, 
лIищыр къеуцокIыгъэу шыукъамыщхэмкIэ жэхаох. ОшIэ-дэмышIэкIэ ашъхьарылъэдагъэхэ шыуиплIмэ лIищыр къамыщ 
огъуи Iэ Iэтыгъуи рагъэфэжьыгъэп, зыр лъапэкIэ Къэлэкъутэ риутыгъ, ятIонэрэр Хьатае шыбгъэкIэ зэхигъэфагъ, 
Даур онэгум зыридзи, ящэнэрэр чIыгум ригулIыгъ, Iофынчъэу къэнэгъэ Псэмыт лIы шъхьэ джэшъошхом екIуалIи, 
къытIэтэжьыгъ.
- Моу а кIапсэр зэфэдищэу къызэпыупкI,- Къэлэкъутэ 
шъэогъум еджагъ.
ЛIищыр зызэкIоцIапхахэм, Псэмыт фэмыщыIэу 
яупчIыгъ:
- Сыд мы лIым фышъуихьисапыгъ?

--- Page 454 ---

- Утын гъушъэкIэ тыукIынэу арыгъэ,- анахьыжъым 
къыIуагъ.
- СыдкIэ шъугу ебгъагъ?
- Тичылэхэр тезгъэстыкIыгъэ урысмэ апэ итыгъ.
- Ар шъыпкъа? - Псэмыт лIы шъхьэ упсыгъэм зыфигъэзагъ.
- Шъыпкъэ,- ышъхьэ еуфэхыгъэу, ынэгу лъыпсощхыпсыр рилъэкIэхызэ, ерагъэу лIышхом къыIуагъ.- Сэ 
Темрыкъопщым сырибайкол нахьыжъ, шIэ зыфиIуагъэр 
сшIагъэ.
- ЛъышIэжьыр упчIэжьэгъу дэй, тэрэзэу шъупсэугъэп,- ишъэогъу Iоф зэхэфэу пчэгум зэриуцуагъэр игуапэу кIырыплъи, Къэлэкъутэ гущыIэм къыхэхьагъ.- Даур, 
Псэмыт, о сыд пцIэр, сикъош? Наныхъу пIуи? КъызгурыIуагъ. Шъо нэбгырищым лIы пхыгъэхэр шъуионаплIэмэ 
адашъулъхь, тэ яшыхэр Iэдэжьэу къэтщэщтых. Темрыкъо 
пщышхом шIухьафтын фэтшIыщт.
Чылэм раублэгъугъэу хьапкIыкIэ къэзэрэфырэ шыу 
купышхор къэлъэгъуагъ, ау апэкIэ къикIырэ шыуиплIыр 
рэхьатэу афакIоу, шы Iэдэжьхэри аготхэу къызалъэгъум, 
лъэхъум хэхьажьхи, шIуфэс Iэ IэтыкIэ къапэуцугъэх.
- Сыд хъугъэр, Наныхъу? - шыумэ апэ ит лIы пытэ 
Iэпшъэгур къэупчIагъ:
- Мы шIоижъмэ саукIын агу хэлъыгъ,- Наныхъу къызпыгубжыкIи, ионаплIэ дэлъ лIым кIоцIыуагъ.
- ЛIы пхыгъэ еохэрэп,- фидагъэп Къэлэкъутэ.- Темрыкъо пщышхом ыпашъхьэ зитлъхьэхэкIэ, аришIэн зыфиIорэм 
фит.
Пщышхо щагур бырсырыгъ, ау хьакIэхэр ягъусэу шыу 
купышхом къызэригъэзэжьыгъэр, Наныхъуи мыхъун 
къызэрэщымышIыгъэр, бзэджашIэхэр къызэраубытыгъэр 
залъэгъум, зэлъыIэсэжьыгъэх, ощхыри нахь макIэ хъугъэ. 
Темрыкъопщыр хьакIэмэ къафэрэзагъ, Къэлэкъутэрэ 
Хьатаерэ ешIэхэти, ягъусэмэ къакIэупчIагъ, Iэнэ къихьаным 
ыпхъу Гощэунаий хигъэлэжьагъ. Пшъэшъэ къопцIэ нэгуф 
ищыгъэр Къэлэкъутэ ыгу рихьыгъ, къызхихыгъэри ымышIэу 
игъунэгъу пщы пшъашъэм ригъэпшагъ, ыгукIэ ыIуагъ: 
"Мыри дахэ, шIыкIашIу, ау чаныщэкIэ енэгуягъо, къыппхырыплъырэм фэд. Минсурэ нахь шъаб, нахь гущэф, пэгэгъэ-шъхьэгъэшIожьым дихьыхрэп..." ЕтIанэ Хьатае фыреплъэкIи, пшъашъэмкIэ ыгъэплъагъ, фэмыер къыригъэкIэу, 
кIалэм ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
Зым адырэр нахь инэу Темрыкъопщым ыкъохэр 
къышъхьащыуцуагъэх. Ахэри нэшIукIэ Къэлэкъутэ къыIоплъыхьэх. Мамсрыкъо ыгукIэ зэупчIыжьыгъ: "Мыщ 
себэнмэ, къыстекIона шъуIуа, сэщ нахь мыинмэ, къысщигъакIэрэ щыIэп". Хэгъэгу зэхэщэнэу Къэлэкъутэ къызтегущыIэрэм зэшмэ анахьыжъ Доманыкъо шъхьэ гъэсысыкIэ къыдырегъаштэ, Бэлгъайрыкъо фэкъолI пащэр иапэрэ 
лъэгъугъоп шъхьакIэ, ятэ къыIощтыр ышIэрэпышъ, зеIажэ. 
Къэлэкъути Темрыкъо ехъуапсэу ыкъохэм инэплъэгъу 
аригъэчъагъ, гукIэ ядэжь зидзыжьи, "мыщ фэдэ шъэо 
шIагъохэр къысшъхьарытхэу зэгорэм къэслъэгъужьына 
шъуIуа" ыIозэ, Нэкурэ ынэгу къыкIигъэуцуагъ.
- Хэгъэгу ухъуным федэу пылъыри къызгурэIо, Къэлэкъут, къинэу къыпыкIыщтыми сегупшысэгъах. О щысэкIэ къысфэпхьырэ Иуан пачъыхьэм Урысыер хэгъэгу 
ышIыным пае лъэу ыгъэчъагъэр о зэрэмышIэу сэшIэ, ыдэжь 
сыщыIагъ, сынитIукIэ бэ слъэгъугъэр. Ащ дзэшхо иIэу 
хабзэр ыIэ къихьагъ, бояри, лIэкъолъэши, дзэзещи, нэмыкIи Урысыер хэгъэгу хъуным фэмыем шъхьасыгъэп, пчэгъумэ ашIуигъэтIысхьэзэ, рыкIуагъ. Сэ тыдэ ащ фэдэ 
дзэшхо къисхыщта, Иуан пачъыхьэм иIэ зэшIокIым фэдэ 
хэта къысэзытыщтыр? Къайтыкъо къытекIыгъэ Пщыапшъэкъо икуп сыщамыгъаIэ зэхъум, урыс шыухэмкIэ зязгъэшIэжьынэу сажэхэкIотагъэшъ, талъэныкъуи, шъуалъэныкъуи, зэкIэ адыгамэ зыщыухэрэм сыкъыраIухы. Ахэр 
сэ къызгоуцонхэкIэ огугъа? Шъэбэкъу зиусхьаным фэещтхэп. Адырэ зыцIэ епIонэу тиIэхэри тэщ фэдэх. ПщыцIэ 
иIэ къодыекIэ, хэгъэгу зэхищэнышъ, ыпэ иуцонэу къытхэкIыщтыр зырыз. ДжырэкIэ хэгъэгу тыхъуным тынэмысыгъэм сэ нахь сытет. Хэгъэгу зесхьашъуна пIомэ, 
сфэукIочIынэп сIорэп, сипщыгъо щызесхьэрэ Iофхэр ары 
зэрэадыгэ шъолъырэу щыпхырызгъэкIыщтыр. Сэ силъфыгъэхэр сыуджэгъужьыгъэхэу астрахъан хъанми, урыс 
пачъыхьэми, нэгъой хъанми ястыгъэхэп, адыгэхэр тхьамыкIэгъо пчъагъэмэ ахэмкIэ ащысыухъумагъ, хэгъэгу 
зэфэшъхьафмэ арылъ хабзэхэр зэзгъэшIагъ, ау ар къызыгурыIонэу, уасэ къытфэзышIынэу макIэ пщыхэми, 

--- Page 455 ---

нэмыкIхэми къахэкIыщтыр. ЗэкIэ уукIына, чылагъохэр, 
лъэпкъхэр пщынчъэу къэдгъанэхэмэ, хабзи, бзыпхъи 
чIэтынэн.
- Ори Шъэбэкъуи шъузщыгугъырэ Урысыем тиштэмэ, 
зиусхьан, сыд ар, къырым хъаным е тырку султIаным 
нахьышIу хъун оIуа? Тыркуемрэ Урысыемрэ зэзэгъ шъэф 
зэдашIыгъэу, тызэфагощыгъэу цIыфхэр рэгущыIэх.
- Тыркуер къытэблэщтэп, ау Урысыем, нэIуасэ 
сызфэхъугъэ Иуан пачъыхьэм ащ фэдэ къытишIэн Iоу 
сшIэрэп. Ахэр нахь цIыф шъабэх, къызэрыкIох, гукIэгъух.
ПщыхэмкIэ гугъэшхо имыIагъэми, иджэнджэшхэр 
къызэрэшъыпкъэжьыгъэхэр, хэгъэгу зэхэщэным фигъэчэфынхэ зэримылъэкIыщтыр къыгурыIуагъэу, Къэлэкъутэ ыпакIэ ланлэу игъогу къытыригъэзэжьыгъ. Темрыкъо 
пщышхор бзэджашIэхэм зэрадэзекIуагъэр игуапэу ыгу 
къыпылъэдэжьыгъ. "Джынэкъэуж сицIыфмэ ащыщ горэм 
ыIэбжъэнакIэ жъугъэузыгъэу зысшIэкIэ, бэлахь къызфэшъухьыжьыщт. Джар Пщыапшъэкъо сфешъуIожь" ыIуи, 
ытIупщыжьыгъэх. Ари акъылым, лъэпкъ гупшысэм щыщ. 
ТIэкIурэ къэкIуагъэхэу кIэгубжыхьажьи, "армэ шъузыхэхьагъэр, сиапэрэ гущыIэ къытесэгъэзэжьы, тэр-тэрэу фэкъолIхэм хэгъэгу зэхэтщэщт, е сыгу зишъуутыкIэ, сишъуз 
Iушъэбэ цIыкIу сетIысылIэжьынышъ, адырэхэр зэрэхъухэу 
тэри тыхъун" Къэлэкъутэ зэриIожьыгъ. ЕтIанэ ежь-ежьырэу гукIэ зыдэхьащхыжьыгъ: "Ушъхьагъу дэгъу къэбгъотыгъ!.. Ащыгъум джы нэс пшIагъэр, зыуж уитыгъэ адыгэ 
Iофыр, пщыхэм яхьэджашъохэр къыуагъэхьакъугъэ пае 
чIэбдзыжьыщтымэ, хьаулыеу уишылъэмакъэ чIым тебгъэIукIыгъэба... ЗэрэхъурэмкIэ, унэм сыщылIыхъужъ, 
хэгъуашъхьэм сыщыкъэрабгъ. "ЛIым илIыгъэ къызы пшIэщтыр ипаIо тепхымэ ары" тятэ зэриIощтыгъэр сщы гъупшэжьыгъ",- IэгучIэм кIэлэнлэхьыгъэ шхомлакIэр Къэлэкъутэ зыIэкIиубытэжьыгъ.
VI
Гур мыгъэу нэр гъырэп Минсурэ фаIуагъэми хъун. 
Пшъэшъэпкъым иуцогъэ къодыеу мафэ къэс ынэгу кIэтыгъэ Хьатае фызэкIабли, ишIулъэгъу джэуап зегъотым, ежь 

--- Page 456 ---

нахь насыпышIо дунаим темытыжьэу къыщыхъоу, быбыщтым фэдэу зипхъотэгъагъ. ЕтIанэ ятэ-янэмэ ытамэхэр 
къызэпакIи, чIыгум къызыратIупщэхыжьым, зэгоутын 
шIошIыгъ, шъэфэуи, нафэуи нэпсэу ригъэхыгъэр гъунэнчъ. 
Ным елъэIугъ, еубзагъ, гущыIэкIэ жэхэтхъожьыгъ, ау тым 
щыщынагъ. Щынагъом цIыфым фэлъэкIыщтыр римыгъашIэми, нэгъэупIэпIэгъу къин горэм гу зишIыкIэ, пытагъи 
пкъыягъи къыхэфэ. ШIулъэгъум рихьыжьэгъэ Минсурэ 
ыпкъырэ иакъылрэ зэдэхъущтыгъэп, ыгу къыриIорэр 
ылъэмэ ахьыщтыгъ. Нэужым ышъхьэ егупшысэжьи, къэзылъфыгъэмэ яшIоигъо емыбэкъуагъэми, ыбгъэ къыдэтэджэгъэ машIор ыгъэкIосагъэп, зызIэкIиубыти, нэпсыр 
гугъэкIэ зэблихъугъ, бэ шIэн, макIэ шIэн, зэфаблэрэ гуитIур 
зэщыщ зэрэхъущт амалым лъыхъоу ригъэжьагъ.
"Псым хэлъ пцелыр мышъумэ, бгъэм дэлъ гур сыда 
нэпсым зыкIезгъэухыщтыр?" - Минсурэ зэупчIыжьыгъ, 
ау джы ышъхьэ пае зэушъыижьыгъэп, Кутакъэ гъунэгъу 
пшъашъэм къызэрэщигъэзыягъэр шIошъхьакIоу, ныкъылъфыгъэм илыузи, игукIэгъуи фигъэзагъ. НэмыкI горэм 
ащ фэдэ къыщышIыгъагъэмэ, ащ нахь шIэгъо Iаджи ду наим 
къытехъухьэ ыIонти, зыригъэгъапэщтыгъэп. Джы сыдэу 
хъумэ къыхыримыгъэхын Дарые ыш къыришIагъэм? Гъунэгъу зэхэхьэ-зэхэкIэу Минсурэрэ Дарыерэ къызэдэхъугъэхэ пэтзэ, паIо зыщыгъэу зы щагум, зы тэмашъхьэм 
къа дытетэджагъэр азыфагу къыдэхьагъ, зэригъэутэкIыгъэх, зэригъэшIужьыгъэх, Iэсэжьыгъо зэфифэжьыгъэ 
къодыехэу, емыжэгъахэхэу Кутакъэ къахэхьажьыгъ. Ащ 
ишIу лъэгъу къилъэт мылыпс чъыIэкIэ къагъэкIосагъэми, 
пщы унагъом исхэр ыгъэгупсэфыжьыгъэх, къяхьылъэкIыгъэр, шъхьакIо ащыхъугъэ щыгъэзые зекIуакIэр пщыкIалэм 
ыпкъ къызэримыкIыгъэр ары. Ажэ зэфагъазэу зэгъунэгъухэр зэдэмыгущыIагъэхэми, шъхьэкIо гукъаор зэрамыпэсыжьэу пщы унэм ис пэпчъ къыздырехьакIы, Къэлэкъутэрэ Нэкурэрэ мэгушIох, Дарые зыкъишIэжьи, зыухыщтыгъэ джэуапынчъэ зэхашIэр щигъэзыягъ, ежь фэдэ 
кIалэ шIу ылъэгъугъ.
ЗэкIэми анахьэу шъхьакIом зэридзагъэр, хъугъэм 
имысагъэ хэлъэу зылъытагъэр Минсур ары. Ежьырырэ 
Хьатаерэ азыфагу Дарые зыкъыдидзэнэу зэрэфежьэгъагъэр арэп зыфигъэзэжьырэр, нэбгыритIури зы щыбзэ 

--- Page 457 ---

зэдифэхи, ежь къини, адырэр кIэтэкъун фаеу хъугъагъэ. 
Ащ хэпшIыхьан щыIэп, джащ фэдэ чIыпIэ узифэкIэ ары 
шIулъэгъур IэшIоуи, дыджэуи къыпшIозгъэшIырэр, егъэшIэрэ IахьмыгощыкIэ ащ хэфагъэ пэпчъ зыкIеджагъэр. 
ШIулъэгъум иIэшIугъи, идыджыгъи Минсурэ зэхишIагъэп 
пIонэп. Джарэу къычIэкIын мэзэ блэкIыгъэм мафэ къэс 
ышнахьыжъ дэгущыIэ шIоигъоу, фемыкоу ыгу зыкIыфэгъугъэр. Зэреушъыини зэрегыини ешIэ, ау ощ нахьыжъым 
шIулъэгъуныгъэ IофкIэ сыдэущтэу удэгущыIэщта? Кутакъэрэ Минсурэрэ азыфагу илъэситIу ныIэп дэлъыр, ау 
нахьыжъ-нахьыкIэ зэфыщытыкIэмкIэ ари ныбжьы, етIани 
шъхьатехъо птехъуагъэу, ори плъэгъугъэ щымыIэ зыхъукIэ, 
пIорэм уасэ иIэщтми, къыодэIущтхэми, дэхьащхын уашIыщтми пшIэрэп.
"Енэгуягъо, сшы Дарые къызэрэщигъэзыягъэр сэркIэ 
зилажьэр,- ыгу зэбгъэжьэу Минсурэ зэриIожьыгъ.- 
Пщы-фэкъолI зэпэгъэуцур сымышIахэу сыжэ къысшIудэлъэтыгъ. Гупшыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс" - джары 
зыкIаIуагъэр. Дарые зэрэпыжъ цIыкIур сымышIэщтыгъэ 
пIонэу, апэ сшъхьэ къилъэдагъэр къасIуи, гу Iае езгъэшIыгъ. 
Ыши ежьыри фэкъолI пагэх, бгъэцIыкIухэу къыпфадэщтэп. 
Сэри ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп, Кутакъэ сыгуи, сыли фэузыти, сыгуIэгъащ... Сынахьыжъыгъэмэ, сшы згъэтIысынти, 
сеушъыищтыгъэ,- ежь ХьатаекIэ кIэхэкIыгъэр, гугъэ 
паплъэу зыхэтыр къыфыдэуаий, Минсурэ хэщэтыкIыгъ, 
ыгу имыкIрэр зимылъэгъугъэ мазэр илъэсэу къыщыхъущтыгъэми, мызыгъэгум ышнахьыжъ игукIае тырихыныр 
нахь шIоIофыгъ.- Ашъыу, шIулъэгъу гущыIэ ыжэ дигъэкIыгъэп, Дарыий къыриIогъэшхо щыIэп, нэшIукIэ зэIумыплъагъэхэмэ, псэлъыхъоным зэ нэмыIэми хэхьагъэхэп. 
Джары зымафэ Нэкурэ къысиIуагъэр. Ары шъхьакIэ, нанэ 
зэриIоу, шIулъэгъури, джэгъогъури нэплъэгъум къыщежьэ. Зыр гукIэгъум рихьыжьагъ, джэгъогъу нэгукIэ 
къыIущхыпцIэзэ, адырэм къыгъэделагъ..."
Минсурэ тэджи, хэдыкIыныр къыштагъ, ыкокI щызэригъафи, гухьэрэ ныкъошIыр зэпиплъыхьэзэ, дышъэ Iуданэр 
хищыгъ, игупшысэ пидзэжьыгъ: "Дарые зыдакIом сыгушIуагъ шъхьакIэ, сшы ыгъэнэшхъэигъ. Хьатае дэкIуагъэмэ 
нахьышIугъ сянэ ыIуагъ. Сятэ къызэкIожьми, сянэрэ арырэ 
язэIуплъакIэ гушIуи, гумышIуи зэрэхэлъыгъэм сэщ фэшъхьаф гу лъитагъэп. Сянэ зэриIуагъэу хъугъагъэмэ, тхьакIумкIыхьитIу аукIыгъэу аIонышъ, рэхьатыжьыщтыгъэх, ащ 
ыуж сищыIэжь зэрэсыухыщтыми егупшысэщтыгъэхэп. 
Кутакъэ къызэраушъхьакIугъэри ашIоIофыщтыгъэп. Сэ 
Дарые есIуагъэм сырыкIэгъожьы шъхьакIэ, мощ нахь 
мыхъурэ шъхьапс цIыкIум Iоу къыпыкIыгъэм еплъ: Кутакъэ 
къыгъэцIыкIугъ, сянэ-сятэхэр ыгъэцIэцIагъэх, зэрэунагъоу 
шъхьакIо тигъэшIыгъ. Сэ сшъхьэ згъэлъэпIэжьын сшIэрэп, 
хьэпаныем фэдэу ХьатаекIэ къызыспэбанэм, фэзгъэгъугъ, 
сеушъыигъ, седэхэшIагъ. Дэгъу хъугъэ Нэкурэ IэжакIоу 
тазыфагу зэрэдэтыгъэр. ХьатаекIэ сызэрэфызэкIэмыкIуагъэр арымэ шIэ Кутакъэ зыкъыIуишIыхьэзэ, къыкIыкIигъэпкIыгъэр? АщкIэ зыми серэмыгъэмыс, къысэрэмыдау, 
сэр-сэрэу хэти синасып фыпысыупкIыжьыщтэп..."
Ышнахьыжъ фызэригъэфэрэ гупшысэхэм ахэтзэ, 
Минсурэ ишIулъэгъу зэхашIэ ахэмэ акIыIу къышIохъугъ. 
Нэгу псыгъо пкъы ищыгъэу, нэ къэргъо гу гъэтакъокIэ 
инэплъэгъу Хьатае къызыхэтаджэм, ихэдыкIын щигъэти, 
"зиягъэ къытэзгъэкIын, си Алахь, тазыфагу къыдэмыгъахь" 
ыIуи, Тхьэ зыфелъэIужьыгъ. Зыпчыхьэ Нэтыхъуае къыфикIыгъэгъэ пщыкIалэр, ащ кIыгъугъэ нэбгыритIур, ящысыкIэ-гъэпсыкIагъэр къызфыдэоежьым, щхыпцIыгъэ. 
КъыраIуагъэхэри, ариIожьыгъэхэри арэп шIощхэныгъэр 
- машIор ашъхьэми анэгуми ащызэкIэблагъ пIонэу нэбгырищыри плъыжьыгъэх. Псэлъыхъохэр зекIыжьхэм, 
ышнахьыкIэ Къамболэт ариIолIагъэр ары щхэныгъэр: "А 
Iэищым ори нэгуплъ-шъхьаплъ уазэрэхэмыхъухьагъэр 
тинасып". "Ары шъхьакIэ, сшынахьыкI, нанэрэ татэрэ 
тхъоплъхэр агу рехьых..." "Ахэмэ аIорэм упымылъ, 
Кутакъи джа дэдэр зымафэ ыIуагъ".
Чэф-щхэнэу Минсурэ ыгу къыридзагъэм къыгъэтэджыгъ, хэдыкIыр ыбгъэ кIэлъэу шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ. 
Онэ IапIэмэ ышъхьэ ахэгъэнагъэу Кутакъэ чъыг чIэгъым 
чIэс. "Татэрэ Ацумыкъорэ афэдэ сшы хъугъэ, зыфишIэжьын 
ылъэкIыщтым ишыIыгъи, щагудэти, байколи нигъэсыщтэп. 
Ащ дэгъоу зыригъэсагъ, изакъо хъумэ, ищыкIагъэр 
зыфишIэжьыщт. ГъукIэн закъор ары ыIэ зэмыкIурэр. 
МыIуша, мылъэгъупхъа, лIыгъэ хэмылъа! Мыщ фэдэ кIалэ 
псэогъу къыпфэхъущтмэ, учъэзэ удэкIон фае. Ар сыдэущтэу фэкъолI пшъашъэм гурыбгъэIон? Ежьхэр Iофым 
кIэтхэзэ есагъэхэшъ, нэмыкI щыIакIэ щыI Iоу ашIэрэп..."

--- Page 458 ---

НэшIу нэплъэгъур Минсурэ ыш зэрэтыригъэдыкъагъэр 
адырэм зэхишIэгъэн фае, ышъхьэ ыIэти, шъхьангъупчъэмкIэ фыреплъэкIыгъ, Iупэщх шъабэр къыпэзгъохыгъэ 
ышыпхъу IугушIожьи, иIоф ыуж ихьажьыгъ. Минсурэ зыхэт 
шIулъэгъу-гукIэгъу зэхашIэмэ Кутакъэ апэчыжьагъ. Ятэрэ 
байкол заулэрэ ягъусэу Мэхъош хэгъэгу джырэблагъэ 
зэрэкIогъагъэм Онэтыгъу лъащэрэ ятэрэ зэраIуагъэм, 
зызэрэзэфашIыгъэм гуцафэ горэхэр рагъэшIыгъэу, къыгурымыIуагъэхэр зэхифыжьхэзэ, тIэкIу шIэ къэс къыфигъэзэжьыщтыгъэ. "Ситэтэжъ къыфишIыщтыгъэ ушъыихэр 
тятэ щыгъупшэрэп. "ЦIыкIуи ини, тхьамыкIи бэгъуагъи 
фэIуагъэп, бгъэгугъагъэм, хэт щыщми, епIуагъэр фэгъэцэкIэжь" иIореныгъ тэтэжъ,- ятэ къогушхукIэу Кутакъэ 
зэриIожьыгъ.- Онэтыгъу лъащэ ыгъэшIожьынэу зэриIогъагъэр ышъхьэ ригъэкIыгъэп, шыонэзэтелъ фищагъ, 
Онэтыгъу шIухьафтыным ащ фэдизэу щыгушIукIыгъэу 
сыхэплъагъэп, ежь ионэш зэрихъожьын щыIэп. Тятэ зыщыдэмысым тикъэблэчъэIу фэкъолIмэ IуашIыхьэгъэгъэ бырсырым пае зэрэфэразэр зыреIом, "ащ фэдиз икъурэп ар, 
зиусхьан, сыпхьакIэжьыгъагъэба" ыIуи, зэпыригъэгъэугъ. 
"Адырэ зэдатшIэрэмкIэ гужъи, губгъэни къысфэмышI. 
Мы уашъор сишыхьат, оркIи адырэмкIи мыхъун сыгу илъыгъэп, зэкIэ зилажьэр ори къыбгурыIожьыгъэкIэ сэгугъэ. 
Орырэ сэрырэ непэп тызызэрэшIэрэр, уилIыгъи, уицIыфыгъи сащыгъуаз, гузэжъуапIэ сипщэуи мызэу-мытIоу 
къы хэкIыгъ..." "Зиусхьан, пщыкIалэр щысэу ахэмэ тарымыгъэгущыI,- тятэ къырищэжьэгъэ гущыIэм Онэтыгъу 
фэягъэп, нэгъуцоу къыфычIэплъи, къыухыжьыгъ.- О 
узфэдэр сэри мыдэеу сэшIэ, уаси къыпфэсэшIы, Та хъупщЦохъопщмэ афэдэхэр хьэу къызэрэомыхьакъущтхэр 
сэшIэ. Ащ нахьышIу Къэлэкъутэ ихэгъэгу зэхэщэн ригъакIорэм тытегъэгущыIи. Пщыхэр хъатэу къыфэмычэфхэу 
зэхэсхыжьыгъ". "Ар шъыпкъэ, Онэтыгъу, сэры, Ацумыкъу, Джамбэчыпщыр, етIани пщы зытIущ Къэлэкъутэ 
дезгъаштэрэр. Адырэхэр япщыгъо чIанэным, ятетыгъо 
къеIыхыным, ябылым къыщыкIэным тещтыхьэх..." Тятэ 
ыгу имылъ зэриIуагъэм къысхыригъэхыгъ, "орырэ адырэмрэ" зыфиIуагъэхэри къызгурыIуагъэп, сэри сеупчIыныр 
къезгъэкIугъэп. ЫшIагъэр е аригъэшIагъэр сшIэрэп, ау 
зызэриухыижьыщтыгъэр къыхэщыгъ..."

--- Page 459 ---

ХэдыкIыныр зэригъэтIылъэкIи, Минсурэ унэм зекIым, 
лъэмэкъэнчъэу Кутакъэ шъхьарыхьагъэти, тIэкIу къыкIигъэщтагъ, игупшыси зэпигъэугъ.
- Сыд, сшыпхъу, мэфэ фабэм унэм укъырищыгъ, ара?
- Мафэри фабэ, дунаири дахэ,- Минсури Iушъэбэ 
джэуап ытыжьыгъ.
- Ащыгъум, укъысшъхьащымытэу къэтIыс.
Щагудэтым къыфигъэсыгъэ пхъэнтIэкIум Минсурэ 
зытетIысхьэм, ежь зэлъызыIыгъыгъэ гумэкIыр ыш ынэгу 
кIилъэгъуагъэпти, ыIэ шъодэнымрэ дыдымрэ зэрякIурэр 
игуапэу, фэсакъызэ, еупчIыгъ:
- Мыр о умышIэу уишыIыгъ ебгъашIэмэ хъущтыба?
- СишыIыгъи мыщ фэмыIэпыIасэу щытэп, ау пIашъхьэкIэ 
пшIырэм уегъатхъэ, гупшысэр пшъхьарехы.
- Неущ гъогу шъузэрэтехьащтым уегъэгумэкIа?
- Тышэсы къэсми тыгумэкIыщтмэ,- Кутакъэ нэ шъабэхэмкIэ Минсурэ къыфыдэплъыезэ, къыIугушIуагъ,- гу 
къытфэнэжьыныеп, сшыпхъу гумэкIыл.
- Адэ сэ сыкъыпфэмыгумэкIымэ, хэт къыпфэгумэкIын, 
нахьыжъ?
ШъорышIыгъэ зыхэмылъ гущыIэм джэуап псынкIэ 
Кутакъэ къыритыжьыгъ:
- О уизакъомэ Iофыгъа, Дарые зыдэкIогъэ пчыхьэм 
щегъэжьагъэу зэрэщагоу гъунэ къыслъафы, къысфэсакъых, сизытет зэрагъашIэ.
- Дарые унагъо зэрихьагъэм о сыда узэрэхэтыр? 
Тигъунэгъу пшъашъэм уепсэлъыхъощтыгъэу, укъиушъхьакIугъэу къащэхъущтын.
- Джы нэс сфызэхэмыфыщтыгъэр сыдэу дэгъоу 
къызгурыбгъэIуагъа, Минсур...- Кутакъэ щхызэ, дыдыр 
чъыгым хисагъ, ыгу къыдеIэу кIэщхыкIыжьыгъ.- Зэп, тIоп 
Дарые дэжь сызэрихьагъэр, гущыIэгъу сызэрэфэхъугъэр, 
ау къызэрэсэгуцэфагъэхэр сшъхьэ къихьагъэп, Дарые 
къызкIэупчIэщтыгъэр нэмыкI.
- КъызкIэупчIэнэу сыда ащ ышIэрэр? - зэхихыгъэр ыгу 
зэремыIугъэр къышIухэщэу Минсурэ ымакъэ зыкъипхъотагъ.
- Мыхъун къыIуагъэп, сыздэщыIэ урыс лъэныкъом 
къыкIэупчIэщтыгъ, ящыIэкIэ-псэукIэ, ашхырэм, зыщалъэрэм 
нэс шIогъэшIэгъоныгъ. Сиурысыдзэ щыгъынкIэ зысфапи, 
джары зэгорэм ыдэжь сызфэкIогъагъэр.

--- Page 460 ---

- Ара?..- цыхьэмышI нэ тхьагъэпцIыкIэ Минсурэ ышы 
фычIэплъыгъ.
- Ары, ары, шъо къызэрэшъушIошIэу Iофыр щытэп. 
Дарые Iуш цIыкIоу, игулъытэ бэмэ анэсэу, гукIэгъуи хэлъэу 
сыхэплъагъ. Ащ угу емыгъабгъ, Минсур. ХьатаекIэ къызэрэппеуагъэри, ыгукIэ фаеу Тэмтэч зэрэдэкIощтыри 
сшIуиушъэфыгъэп.
- Дарые сыгу ебгъэрэп, чан цIыкIу, нэутх, зыхэхьагъэмэ Алахьым ахегъэбагъу, ау сэ сшъо дихыгъэр нибжьи 
сщыгъупшэщтэп... Нэкур мыхъугъэмэ, тэмашъхьэм хьайнапэ тытезэрэшIыхьэщтыгъэ...
- Жаные пщышхом ыпхъоу сэ сшыпхъу Минсурэ паIо 
зыщыгъ горэм пае ащ фэдэ ышIэгъагъэмэ, еспэсыныеп,- 
ишъыпкъэми, исэмэркъэуми умышIэнэу Кутакъэ къыIуагъ, 
ышыпхъу кIыфы зэрэхъурэр зелъэгъум, кIилъэшъужьыгъ: 
- Хьау, хьау, сшыпхъу, сыосэмэркъэуагъ нахь, ащ фэдиз 
хэлъэу къэсIуагъэп... Ащыгъум, укъысэдэIущтмэ, зы 
озгъэшIэщт: хэт сыд ыIуагъэми, уемыплъ, угу къызэрэуиIоу псэу.
- Ар сфэшIэшъунэп...- ерагъэу зиIажэзэ, Минсурэ 
къыIуагъ.
- Сыд зыкIэмышIэщтыр?
- Уинахьыжъыгъэ тэ схьыщт?
- Сэ укъыспымылъ,- ежь щысэу ышыпхъу нахьыкIэ 
зэрэтэджыщтыр адыгагъэмкIэ тIэкIу къызэремыкIурэр 
Кутакъэ къыгурыIуи, къыпиупкIыгъ,- упшъашъ, уинасып 
къэкIогъу. СшынахьыкIэ Къамболэт ащ фэдэкIэ къыздэзекIогъагъэмэ, зэрэсымыдэщтыгъэм щэч хэлъэп. АщкIэ 
уицыхьэ къыстегъэлъ. Сизэкъощтэп, Ацумыкъорэ сэрырэ 
тызэдэгущыIэгъах.
- Тхьауегъэпсэу, Кутакъ,- Минсурэ ыбгъэгу дэхъыкIырэм щимыгъэсыжьэу къызщиIэтыкIыгъ,- тятэшымрэ 
орырэ шъукъыскъоуцуагъэмэ, гузэжъогъу щыIэжьэп. 
Нани цIацIэ фэдэ зешIы шъхьакIэ, тэ сихьыжьына, ари 
къемызэгъынэу сыхаплъэрэп. Тят ары зэкIэми ашIолIыкIырэр. Хьатае нэмыкI пщы лIакъо къыхэмыкIыгъэу, тэ къыддалъфыгъэу елъытэ...
- Дэгъу, аущтэу тятэ елъытымэ,- Кутакъэ IущхыпцIыкIыгъ,- дгъэмэхълъэн, дгъэблэгъэн, дгъэшын.

--- Page 461 ---

Минсурэ игухахъуи, игумэкIи зыдиIыгъэу Кутакъэ 
зыкIэрэкIыжьым, Нэкурэ дэжькIэ гукIэ зидзыгъ шъхьакIэ, 
зыфэкIон ушъхьагъу имыIэу иунэ кIожьзэ, янэ къэджагъ:
- А Минсур, а сипшъашъ, зэ моу къакIо. Бэлахь зытемыфэн ситыжьын хьакустэл, къамытыгъугъэмэ сшIэрэп, 
згъотыжьрэп.
Дышъэ-тыжьын Iуданэхэр, мастэхэр, хьакустэлыр 
зыдэлъ хабзэ пхъонтэжъыем Минсурэ щылъыхъуагъ, 
дэлъыр къыдихыгъ, дилъхьажьыгъ. Янэ ыкокI илъ хэдыкIын 
чIэгъым чIэфагъэмэ ыIуи, къыIэтыгъ, ыгъэтIылъыжьыгъ. 
Мастэхэр зыхэIугъэ шъхьантэжъыери зэпиплъыхьагъ, 
етIанэ ылъэгъугъэм къыхигъэкуукIыгъ:
- ПIэхъуамбэ пылъыр сыд илIэужыгъу!
- Ары шъыу! - Захьрэти укIытэжьыгъэу ыIэхъуамбэ 
пыбэнэжьыгъ.- УзтенэгуикIырэр сыдигъокIи гуих. Мы 
хьакустэлым пылъ къэбарыр ошIа, сипшъашъ?
Тыжьын хьакустэлым икъэбар шъэрэ Минсурэ зэхихыгъэми, янэ ыгу химыгъэкIыным пае, ымышIэ фэдэу зишIыгъ, 
къыздикIыгъэм щыгъозагъэми, ежь шIоигъор риIолIагъ:
- Къырым къикIыгъэщтын.
- Хьау, сипшъашъ. Мыр о уилэгъу, укъызыхъугъэ 
илъэсым уятэ Истамбул къысфырихыгъагъ. Илъэс тIокIырэ 
тIурэм къехъугъ. Джары сызыкIытенэгуикIыри... Унагъо 
узихьэкIэ, сэ мы зыр ары нэпэеплъэу къысфэнэжьыщтыр. 
Зэгорэм къызыуатыжьыкIэ, сянэ ихьакустэлыгъ пIозэ, ори 
къафэпIотэжьы икъущт.
- Нан...- Минсурэ къехъулIэрэр зыдимышIэжьэу ыгу 
къызэхэхьагъ.
- Ары, нынэ, ары, сIорэм укъемыдэIуми, шIу усэлъэгъу... О зы закъор ары бзылъфыгъэ Iэ шъабэкIэ сшъхьэ 
къытеIэбэжьынэу, сызгъэежьынэу сиIэр. Сишъаохэри 
къысфэгупцIанэх, ау бзылъфыгъэгурэ хъулъфыгъэгурэ 
сыдым зэфэдэ ышIыных...- Янэрэ ыпхъурэ IаплI зэращэкIыгъэу заулэрэ щысыгъэхэу Захьрэт къэупчIагъ: - Сыдэу 
пшынахьыжъырэ орырэ дахэу чъыг чIэгъым шъузэдычIэсыгъ, сыд ащ фэдизым зэшъуIуагъэр? Кутакъэ гущэ 
къехъулIагъэр шIошъхьакIощтын?
- Дарыемэ зыфапIорэр, нан,- Минсурэ шъэбэ-шъабэу 
янэ зыIуищэикIи, ынэмэ акIэплъагъ,- шъузэнэгуещтыгъэ 
Iоф азыфагу дэлъыгъэп.

--- Page 462 ---

- УеупчIыгъа, ежь къыуиIуагъа? - зэхихыгъэр зэригуапэр ным ымакъэ къыхэщыгъ.
- Зэрэпщы щагоу шъузэхахьи, ДарыекIэ гуцафэ ежъугъэшIыгъагъэти, ежь-ежьырэу къысиIуагъ.
- Ары гущ, сипшъашъ, ары гущ, тэ едгъэзырэр етэгъэзыпэ... Зыгорэ къэсщэн зэримыIорэр? Модырэ зыдэщыIэ урыс лъэныкъом къэщэн горэ щыримыIагъот... Ащ 
фэдэ горэм шъурыгущыIагъэба? Пшынахьыжъ сэ сцIэкIэ 
епIощтыр ошIа, сипшъашъ? Сэ сцIэкIэ ары нахь, уятэ ыцIэкIэ 
арэп, адыгэ пшъэшъэжъые горэ къесымыгъащэу урыс 
гъогум зэрэтесымыгъэхьажьыщтыр гурыгъаIу.
- ЕсIон, гурызгъэIон,- Минсурэ къыIуи, Iофы зыримыгъэшI фэдэу, джау сыдми къыпигъэхъожьыгъ: - Ау 
тятэ ыцIэ къызкIыхэсымыгъэхьащтыр сшIэрэп.
- Уятэ цыхьэ фэсымышIэу къызшIомыгъэшI, сипшъашъ, 
кIо, пшIэрэба хъулъфыгъэ лъэпкъыр зэрэщытыр, зэкъолъэдэжьыкъохэмэ сэIошъ ары. Шъыпкъэр пIон хъумэ, 
тэри ахэмэ танахьышIоп... А-ей, Къэбэртае пшъашъэ горэ 
ыгу къыщыхэтIысхьэгъагъэмэ ары дэгъугъэр! Темрыкъопщым ыпхъу нахьыкIэ дахэу, шIыкIашIоу аIо...
- Къэбэртае нэс нысэ къипщыныр чыжьаIоба, нан? - 
ежь къыпаIатыщтыгъэр ыгу къэкIыжьэу, Минсурэ щхыпцIыгъэ.
- А сымыудэгу адэ, уиIоф къикIыщтмэ, чыжьэ-благъэ 
щыIэжьа джы! КъыосIонэп сIогъагъэ шъхьакIэ, шъоубзэгу 
зыкъысфэпшIыгъэу къэсэогъэIуапэ, Къэбэртаий, Мэхъоши 
сыда зэрагъэхьырэр?.. Модэ Нэкурэ дэжь кIуи, унэ жьы 
тIэкIу кIэгъэу. Къэлэкъути а лъэныкъом щыIагъ. Мэфэ 
заулэ хъугъэшъ къызыкIожьыгъэр пщышхо щагум ылъапэ 
къыдидзагъэп, ышъхьэ къыIэтэу талъэныкъокIэ къэплъагъэп, къаIо етшIагъэр, ащи зыкъытфегъэпашъутэ... ЗэкIэми 
ташIобай, ташIоин, анэ тыкIэо...
- Сэ сыфитмэ, ащ фэдэ озгъэIощтэп, нан,- гъэшIобзэ 
убзэкIэ янэ идэо-гые Минсурэ зэпичыгъ.- Къэлэкъути, 
Нэкури агу мыхъун къытфилъэп, шъугъони, убэни ашIэрэп. 
Мыбаихэми, тхьамыкIэхэп, ашхыни, ащыгъыни агъоты, 
яIэм рыразэх.
- Сыд ащыгъум Къэлэкъутэ къезыфэкIрэр? - ным 
ымакъэ къыIэтыгъ.
- Былым пае къекIокIрэп, адыгэхэр зы хэгъэгушхоу 
зэхищэхэ шIоигъу.

--- Page 463 ---

- О уятэ щытэу ар Къэлэкъутэ сыдым нигъэсыра?
- Ари цIыфба, шъхьэ шIот, акъыл иI, адыгэ гупшысэм 
къырехьакIы.
- Атакъэми шъхьэ шIот, тхьачэтыхъу хъурэп нахь. 
ФэкъолIыри пщыкIэ хэти фиштэнэп.
- Къэлэкъути хэгъэгу пащэкIэ зыфаер пщы лъэпкъ.
- Хэт зыцIэ къыриIорэр?
- ЗэкIэмэ апэ - тат, ар мыхъумэ, Темрыкъопщыр еIо.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр? Уятэ нахь лIы Iуш Адыгэ 
шъолъырым къипщынэп,- Захьрэт ымакъэ шъабэ къэхъуи, 
гукIэгъу нэплъэгъур ыпхъу фигъэзагъ.- Ощ фэдэу, сипшъашъ, апэ слъэгъугъэ кIалэр сыгу езгъэкIугъэп, нэпси 
езгъэхыгъэп, уятэ къысфыкъокIыфэ, сыгу рихьырэ пщы 
кIалэхэри сфызэблэкIыщтыгъэх, ау Шъэбэкъу зэ гущы Iэгъу 
къызысфэхъум, адырэхэр зэкIэ сщигъэгъупшагъ, сынэтIэгу 
зэрэхъущтыр къызгурыIогъагъ.
- Аущтэу зэрэхъугъэр тинасып, синан,- ынэхэм гушIор 
къакIихэу Минсурэ янэ зыIуишIыхьагъ.- НэмыкI удэкIогъагъэмэ, сэри, Кутакъи, Къамболэти дунэе нэфым тыкъытехъощтыгъэп. Адырэ нэпсэу зыфэпIуагъэр армэ, ори 
олъэгъу, нэпс къутами езгъэхыжьрэп. Гур мыгъэу нэр 
гъырэп, нан.
- КIо хъугъэ, щыгъэт, сыгу уизгъэплъагъэшъ, ищыкIагъи, имыщыкIагъи къызжэхэплъхьащт,- шъхьэихыгъэ 
гущыIэр лъигъэкIотэным фэмыеу Захьрэт ыпхъу къызэрэтегушхуагъэр щыригъэгъэтыгъ.
VII
Нэфылъыр къызэкIимычызэ, Шъэбэкъудыхэр гъогу 
техьагъэх. Мэфэ шъэф-дэгоу къежьэгъакIэр зыфэдэщтыр 
джыри къэпшIэнэу щытэп. Пщэ чIэпцIэ зэпытхъыгъэ пIуакIэхэр ошъочапэм теубгъуагъэх, тIэкIу тешIэ къэсми ацыпэхэр, агузэгухэр нэгъыф-шэплъышъо къэхъух. Игъорыгъозэ къэкIорэ мафэм жьыубытыкIэ пэплъэрэ дунаир 
чIылъэм щымэкъэнчъ. Шылъэбжъэ-шыпырхъ макъэ щэхъу 
хэгъуашъхьэм щыIурэп. ПкIэшъэ зэмышъогъухэр зытырахырэ мэз благъэми, къыфэнэжьыгъэм тенэгуикIы пIонэу, 
ошъо чIэгъым зычIеушъафэ, уцыжъ гъопчагъэмэ къадэчъыжьыгъэ уцыпэ чанхэр лъэпэпцIыеу маплъэх, мэдаIох, 

--- Page 464 ---

къолэбзыухэри орэд зэфэшъхьафхэмкIэ зыщызэджэжьыщт пIалъэр къызщысыщтым ежэх.
Бжыхьэ мафэм пэгъокIызэ, Къэбэртае кIорэ Шъэбэкъупщыр зажэщтыгъэри, зыпаплъэщтыгъэри, зэгупшысэщтыгъэри фэшъхьаф. Пщышхуагъэр зыщихьырэ Жаные 
щымырэхьатэу, щыбырсырэу арэп. БлэкIыгъэ илъэс зытIущым елъытыгъэмэ, анахьэу УрысыемкIэ зызегъазэм, 
идзэ къызырещэм, сыдырэ IофкIи, нахьыпэм фэдэу, 
шъхьэгъэуз-гумэкIхэр къыфыкъокIыжьыщтыгъэхэп. Ау 
рэхьатыгъо-гупсэфыгъом нахьи щынагъом ипщыгъо нахь 
зызэрэщиушъэфыщтыгъэр ымышIэу, аущтэу зыкIэхъурэр, 
зэгорэм ар къызэрэзыбгырыущтыр, ер къызэрихьыщтыр 
гурымыIоу щытэп. Ар зыдиIыгъ, зыми ышъхьэ фырихырэп. 
"О зэкъобдзагъэр зыгорэм IэкIэбдзэни зэкъуебгъэхыжьын 
нахьи, ор-орэу, пIэбжъанэхэр пебгъэкIыкIызэ, зэкъопхыжьымэ нахьышIу" ыIозэ, зэушъыижьы.
Урысыемрэ Тыркуемрэ язэзэгъыныгъэ шъэф ары 
гъогу чыжьэм Шъэбэкъу тезыщагъэр. Ащи изэкъуагъэп, 
урыс пачъыхьэм ихэгъэгу кIоцI къыщыригъэтэджэгъэ цIыф 
гъэтIыс-гъэкIодэу Вишневецкэмрэ ежьырырэ къалъыIэсыщтыгъэ къэбар мышIухэм ыгу яIущтыгъэп. Ар къэси джыдэдэм гъогу къыдытет ыкъо Кутакъи, Ливон чыжьэм 
щигъэтIылъыгъэ Бжьэмыти, фэшъхьаф адыгэ дзэкIолIхэми 
ягупшысэ, Москва дэсхэ Дударыкъуи, непэ зыфэшэсыгъэ 
Темрыкъопщым ыкъо нахьыкIэ СултIани, Щепотеври, 
Плещееври, Богучароври, нэмыкIылIхэу нэIуасэ зыфэ хъугъэхэр ынэгу къыкIэтаджэх.
"ЧIыгукIи, хыкIи къытпэблэгъэ тырку султIанымрэ 
къырым хъанымрэ анахьи,- Шъэбэкъу гукIэ зыдэгущыIэжьы,- бэкIэ нахь тпэчыжьэ урыс пачъыхьэу къыткъоуцуагъэу зыIуагъэм джы нахь тегъэгумэкIы. Блэгъэ чыжьэ 
нахьи гъунэгъушIу зыкIаIуагъэм сэр-сэрэу сеолIэжьыгъэкIэ 
сенэгуе. Ары шъхьакIэ, Тыркури, Къырыми тэрыкIэ гъунэгъушIугъэха? Джы тIэкIу заушъэфыгъэ пае къыташIэщтыгъэхэр шIэхэу сщыгъупшэжьыгъэх. Сыд фэдэ къинри 
зыблэкIыкIэ, гум зеузэнкIыжьы, ау такIыбыкIэ хэгъэгуитIум 
щызэхапцэгъэ хъоршэрыгъэ-тхьагъэпцIыгъэр сымышIэ 
фэдэ зысшIыгъэмэ, дэгусакъыз-хьафизэ сехъулIэныгъи. 
Тпэблэгъэ Тыркуемрэ тпэчыжьэ Урысыемрэ язэзэгъыныгъэ сшIуаушъэфыгъ нахь мышIэми, ащ сэркIэ джы шъэф 

--- Page 465 ---

хэлъыжьэп. Къырым хъаным зызкIиушъэфыжьыгъэр 
зэрэмылъэпсэнчъэри къызгурыIуагъ...- къехъулIэрэр 
зыдишIэжьызэ, Шъэбэкъу ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, зыIущхыпцIэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, хэгъэгуищми шъхьэзэкъо-къурэу пчэгум сыкъыранагъ, сфэшъошэ дэдэу 
сызэнэгуещтыгъэр къысщышIыгъ. Адэ джары модыкIэ-мыдыкIэ зыбдзы хъумэ къыохъулIэщтыр, ау ащ къикIырэп 
сшъхьэ есыуфэхынышъ, сытIысыжьыныр. Темрыкъопщым 
къыIорэми седэIун. Къайтыкъопщыми зыIузгъэкIэн, нэмыкIыпщхэми ащыскIухьанэп. Къэбэртае сыкъикIыжь хъумэ, 
бэслъыныепщхэми, абэдзэпщхэми, мэхъошыпщхэми, 
абдзэхэ лIэкъолъэшхэми, бжъэдыгъупщхэми, нэмыкIхэми 
сяупчIыжьын, зыкъызэрэсфашIырэм елъытыгъэу сыпсэун. 
Мыхъу зыщыхъурэм, сыкъэзгъапцIэрэ Урысые хэгъэгум 
нахьи Тыркуе хэгъэгур нахь цIыкIоп, Къырым фэдэу тэри 
ащ зедгъэзэгъын тлъэкIыщт, тызэгъунэгъу, тызэдиныгъу..."
Пщэ чIыпцIэ пытхъафэхэр зытеубгъуагъэхэ къокIыпIэ 
ошъочапэр мэшIо шэплъ-шIуцIашъом зэхистыхьэзэ, зэщигъэкIотын регъажьэ, жьыр зыфимыкъущтыгъэ чIылъэми 
жьыбгъэ шъэбэ лъэпэрычъэр къытелъадэ, бзыухэми абзэ 
зыкъетIатэ, гъогунэпцэ чъыгхэри япкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ зэIушъэшъэжьых, чыжьэкIэ къэлъэгъорэ къушъхьэ 
шыгуфхэр мэфакIэм пэгушIуатэх. ГушIуагъо гори зыгу 
имылъыр Шъэбэкъу. "ЗыгорэкIэ УрысыемкIэ тиIоф къыщимыкIэу, Тыркуеми тыкъызэхимышIыкIымэ, тыкъызфэнэжьынэу сшIэрэ закъор,- Шъэбэкъупщым еIо,- КъэлэкъутэкIэ енэгуягъо. Ар тэщ нахьи нахь гупшысэ зэгъэфагъэкIэ зэрэпсэущтыгъэр къитыдзэщтыгъэп шъхьакIэ, 
ащ ыIори, ышIэнэу зыфаери зэрэадыгэ шъолъырэу нахьышIу фэхъункIэ сэгугъэ... ТхьамыкIагъор, адыгэ шIыкIэкIэ 
тIупэкIэ зэдетэгъаштэ, тыгухэмкIэ тызэбгырэчъы. Зытетыр 
пIон хъумэ, адыгэмэ мыхъунэу къяхъулIэрэр зэкIэ зилажьэр 
тэры, пщыхэр ары, тимыфэшъуашэ фэкъолIмэ къытаIуалIэрэп. Пщы нэбгъо-набгъоу сыда адыгэ чIыгур зыкIызэтетыутыгъэр? Чылэгъопщыгъоу тыпсэуныр хэта зифедэр?" 
- ар зэриIожьыгъэ къодыеу Кутакъи игумэкI къымыIон 
ылъэкIыгъэп:
- Сэбахь нэмаз шIыгъор блэкIы, тят.
- Олахьэ сэри ар сыгу илъым, моу чIыпIэ тэрэз горэм 
сылъэхъу. Оры, оуиер сыдигъу?

--- Page 466 ---

- Сэсыер джыри къэсыгъэгоп, ау сышъухэкIотэу сэри 
Тхьэ сызфелъэIужьми хъущт.
Адыгэ быслъымэнхэр зэхэтхэу, чыристан диныр зыштэгъэ Кутакъэ ахэдзыгъэу хэти итхьэлъэIу фэIо-фашIэ зегъэцакIэм, ягъогу падзэжьыгъ. Зыгу шъабэ хъугъэ шыухэр 
заулэрэ кIуагъэхэу, Шъэбэкъупщыр хэщэтыкIи, Кутакъэ 
зэхыригъэхэу къыIуагъ:
- Уиш тIэкIу къелъэдэкъау...- шхомлакIэр ыгъэсысзэ, 
ауж ит байколмэ къафызэриIокIыгъ: - Шъо тауж зыкъижъугъан.- ШыуитIур хэчъыкIи, якIо зеуцожьым, Шъэбэкъу 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- О зэрэпIоу зэкIэ дунаим щыхъущтыгъэмэ, зиусхьан...
Шъэбэкъу къыригъэжьагъэр къыухыжьыщтмэ ыIозэ, 
Кутакъэ ятэ ежэщтыгъэ шъхьакIэ, ыбзэ ыубытыгъэм фэд. 
Тыгъэ шыгу плъыжьыри ошъочапэм къыкъосыкIы. МэфакIэм 
гупшысэ зэпеохэр бгъэм къыдегъэтаджэх. Ахэмэ тым 
игущыIэ ныкъокъаIо къазыхэхьажьыкIэ, зыфихьыщтыри, 
риIолIэщтыри ымышIэу шъхьэгугъу хегъа фэ, фэсакъзэ 
ыгу къегъэкIыжьы:
- Сыда къыпфэмыIошъурэр, тят?
- КъысфэмыIошъурэм изэкъуагъэмэ сезэгъыни, 
сикIал,- Шъэбэкъу мыгузажъоу джэуап къытыжьыгъ.- Сэ 
ахэмэ сшъхьэ зэрагъэузырэр имыкъоу сыд пае ори шъхьэуз 
къыпфэсхьына?.. Сызэгупшысэжьышъ, мы илъэс заулэм 
нафэуи, шъэфэуи Алахьым къысфимыгъэгъун мыхъуныбэ 
сшIагъэ... Ахэр сэ зэрэзэхэсфыжьышъу...
- Зышъхьэ къысфимыхышъущт шъэфымкIэ уезгъэзырэп, тят, ау уиIоф нафэмэ сащыгъэгъуаз, мыхъун шIагъэ уиIэу слъэгъурэп. Адыгэ Iофыр къызэрэбдэмыхъурэр 
арымэ узыухырэр...
- Адыгэ Iофхэр къыздэмыхъумэ,- зымакъэ кIэзыпхъотыкIыгъэ Шъэбэкъу ыкъо къыIощтыгъэр къыригъэухыгъэп,- о тэ щыпшIэра, зиусхьан?! - ПсынкIэуи зыкъишIэжьыгъ: - ГухэкI умышIы, сикIал. Шъхьагугъу-гумэкIым 
уимыгъэIони, уимыгъэшIэни щыIэп. Ау сэ сшъхьэп ар 
зыфэгъэхьыгъэр... Ащ тызтегущыIэн фэягъэр непэп, 
Урысыем тыкъызикIыжьыгъэгъэ мафэр ары.
- Ащ сэ бэшIагъэ, тят, сыкъызежэщтыгъэр. Тиадыгэ 
гъогу тыкъызытехьажьыгъэгъэ мафэм щыублагъ.
- Адэ сыкъызэтечыфэ сыд укъызфысэжагъэр? Хьау, 
хьау, узгъэмысэрэп, спшъэ дэслъхьажьыгъэ пстэуми ари 

--- Page 467 ---

ахэфэжьын. Ащыгъум, сызэренэгуерэмкIэ, урыс пачъыхьэм сыкъызэригъэпцIагъэм ущыгъозагъ. ТIэкIу шIагъа?
- Ливон заом сежьэным ып.
- Ы-ы! - мэкъэ дэгукIэ Шъэбэкъу кIэкуукIыгъ: - Урыс 
пачъыхьэм къыддызэрихьэрэ къумалыгъэр пшIэзэ, сыдэущтэу уфэзэуагъа?
- Оры, тят? О сыдэущтэу сауж укъихьагъа?
- Сынэ къыкIаплъэзэ, урыс пачъыхьэм сыкъигъэпцIагъ. 
Iо-къэIожьмэ уапымылъ, къырым хъанымрэ орырэ шъэфэу шъузэрэзэIукIагъэр тэри тымышIэу щытэпышъ, тизэзэгъыныгъэ ипытагъэрэ ишъыпкъагъэрэ ащ пае тягуцэфэнэп къысиIуи, сытыригъэшэхъукIын ылъэкIыгъагъ. Ау 
тиIоф джащ щытэухы къысиIогъагъэми, сыдэущтэу гум 
укъисынэныгъ, уздэщыIэ зэуапIэм сыкъэкIогъагъ. Ливон 
тыкъызекIыжьым, урыс пачъыхьэм ишъуз мылIэгъагъэмэ, 
тизэфыщытыкIэкIэ нахь шъхьэихыгъэу сыдэгущыIэн симурадыгъ. Мыхъун хъумэ, махъшэм тесми хьэр ецакъэ аIо, 
тэ зэкIэри къыттебэдзэжьы.
- Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу тэркIэ къэбар 
мышIоу къыдэкIыгъэр пшIошъ мыхъукIэ сенэгуе, тят?
- Аущтэу мыхъугъэмэ нахьышIугъ... Ау, сыдэу пшIын, 
ахьри мэгугъэ, зыхьыри мэгугъэ, джащ фэдэ дунай тызтетыр. Шъыпкъэ зэхэпхынэу уфаемэ, сиадыгэ гугъэ зэрэстырахырэр, зыми сыкъызэрэзэхимышIыкIырэр сыгу 
къео.
- Уиадыгэ гугъэ кIоцIылъыр, тят,- зэпыугъо тIэкIу 
фишIи, Кутакъэ къыIуагъ,- сэ бэшIагъэ къызызгурыIуагъэр, 
урыс гъогум тызтехьэм, ипачъыхьэ тызыIокIэм, ыдэжь 
сыкъызыогъанэм щегъэжьагъ. Адыгэмэ афэпшIэн плъэкIыщтымкIэ къогъанэ пшIыгъэп, цIыф къызэрыкIомэ къащебгъажьи, пщи, хъани, пачъыхьи узнэмысыгъэ къэбгъэнагъэп. ПшIагъэри, укъызэрагъэпцIагъэри уишIухэмкIи, 
уипыйхэмкIи нафэ, зымыухыжь. Мы тызтет гъогуми уиадыгэ гупшысэ-гумэкI тыкъытезыщагъэр. "ПцIыр зэбгъэпцIыми, зэхэкIыжьы, шъыпкъэр ипкIыкIыми, къы пшIотэджыжьы" орыба зыIуагъэр, тят?
- ГущыIэ щэрыор угу зэриуубытагъэр дэгъу,- 
Шъэбэкъу зэхихыгъэр ыгу зэреIугъэр ымакъэ къыхэщыгъ,- 
ау къызыпкъырыкIыгъэр сэрэп, зиIоф ыуж тит адыгэмэ 
ягущыIэжъ. Ори ащ ылъапсэ зэрэпхэлъыр, зэрэбгъэфедэрэр сигуапэ. Чъыгыр зыгъэпытэри, унэр зыгъэпсэури 
лъапсэмэ, лIакъор щызгъаIэри лъызгъэкIуатэри ина хьыжъ нахьыкI. Ахэмэ яIушыгъи, яхэукъоныгъи, ячаныгъи, ягу гъу емылIи гъэшIэ лIэшIэгъумэ щаIапызмэ къыща штэ жьызэ, 
дунаим ехыжьых, ау хэти фэшIагъи фэмышIагъи, идэгъуи 
идэий итарихъ щыбзэ щеутхыдзы.
Шъэбэкъу зызэтыриупцэкъожьызэ, ыIупшIэхэр Iуикъузэхи, джау сыдми инэплъэгъу ыдзыгъ нахь, зыпари ынэмэ 
къакIыригъэхьагъэп, гугъэIэнэкIэу къызэрэнагъэр иIуплъэ 
къыхэщэу, гупшысэ гумэкIхэр джыри Къэлэкъутэ рищэлIэжьыгъэх: "Сэ сызэрэпщы лъэпкъым пае зыхэсIэтыкIыныр симышэнми, сызхэтхэм ренэу сыкъыхагъэщы, къысфэсакъых, къыздекIокIых. Ор-орэу узэрыт чIыпIэр зыдэмышIэжьмэ, пщы-оркъымэ янахьыбэмэ зызэрашIошIыжьэу, тыгъэрэ мазэрэ уакъыхэкIыгъэу узэплъыжьэу 
еогъажьэ. Зытет шъыпкъэмкIэ, баий тхьамыкIи, пщи пщылIи 
зы ятIэ тыхэшIыкIыгъ, ау зэфэмыдэ акъыли, зэшIокIи, насыпи 
Тхьэм къытхилъхьагъ. Къэлэкъутэ фэкъолIым упщыми 
упачъыхьэми учIэзгъэIэбэн акъыл голъ, къыпыщылъ 
гъашIэми ямышIыкIэу пхырэплъы, къытэхъулIэн ылъэкIыщтхэм игулъытэ анэсы. Ау щытми, гъунэгъугъэ-цIыфыгъэр 
къызытезгъакIозэ, сыгу имылъ бащэ пэзгъохыгъ нахь, 
сшъхьэ фэзгъэдэныр зэсымыпэсыжьзэ, игугъэ-гупшысэхэр пчъагъэрэ слъэхъагъэх, адыгэпщымэ язэхэшIыкI лъызгъэкIотэным ычIыпIэкIэ, фэкъолI кIэлэжъыр адыгэ пчэгум 
къисымыгъэхьаныр къызтезгъэкIуагъ. Уиунагъо 
фэмышIэрэр хэт къэкIонышъ къыпфишIэн? Хэгъэгу зэикI 
тыхъуныри ащ фэд. Хымэ лIышъхьэ тэ хэгъэгу тыхъуным 
фэещтэп, тызэрэгощыгъэу тыкъанэмэ, зыфаер къыташIэщт. Джы мары, такIыбыкIэ хэгъэгуитIум шъэф зэзэгъыныгъэ зэдашIи, мэл Iэхъогъум фэдэу тызэтырагощагъ, 
ежьхэм танахь мыдэеу, тылъэпкъ шъхьафэу дунаим 
тызэрэтетыр къурэуи къырадзагъэп, тIупэ шъоур къыIуацIэлызэ, такIыб къамэр къыхасагъ. Ащ нахьыежьыр сэри, 
Темрыкъуи тызэрэзекIуагъэм фэдэу, ор-орэу зыгу шIу 
къыпфимылъмэ къэмэ Iапшъэр зябгъэубытыкIэ, сыд къыуашIагъэми зэрэуифэшъуашэр ары..."
Гъогу нэпцэ уцым тэмэо лъэшкIэ къыхэлъэтыгъэ ныбгъум Шъэбэкъуи, ионэши кIигъэбгъулъыгъ, шыпшъэм 
шъабэу IэгушъокIэ теуIи, ыгъэIэсэжьыгъ, ежьыри 

--- Page 468 ---

игупшысэмэ апидзэжьыгъ: "Е-е, Къэлэкъут, сигъунэгъу 
Iушыжъ, укъысэушъыи зэхъум, сшъхьэ къизгъэхьагъэп 
шъхьакIэ, о нахь чыжьэ уплъэу къычIэкIыгъ. Тэ адыгэмэ 
апэ титэу, тиакъылкIэ зетщэхэу тызщытхъужьызэ, лъэпкъ 
зэхашIэр зыхэлъыр тлъэгъугъэп. ЦIыф жъугъэмэ къахихыгъэ акъыл Къэлэкъутэ къэзгъэущыгъэр, гъогу тэрэзым 
тезгъэуцуагъэр. Сэ ащ игъом уасэ фэсшIыгъэп, сишIошI 
фэдэ щымыIэу сызэплъыжьызэ, цыгъор гъуанэм имыкIышъу зэхъум, ыкIэ къэб зэрэпишIагъэм фэдэ сыхъугъ, 
сэр-сэрэу урыс шыудзэр сичIыгу къисщагъ. Джы шъэфыми, 
нафэми урыс-тырку пащэмэ ашIырэ унашъор умыгъэцакIи, 
къыуашIэрэм еплъ, амкIышъэ бзыу цIыкIум фэдэ уащымыхъоу уащытIэн... СыодэIун фэягъ, Къэлэкъут, лъы 
згъэчъэщтми мылъкунчъэу сыкъэнэщтми, зыми сышъхьасын фэягъэп. Мыбэшхоми, дзэ зэдэIужь зэхэсщэгъагъэмэ, 
Жаные пщыгъом зесымыгъэгупсэфылIэу, Къэбэртае 
сынэмысми, хьакIуцухэри, бжъэдыгъухэри, нэмыкI гъунэгъухэри къезгъэуцолIэнхэ слъэкIыщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, 
тэ, адыгэхэм, ыужырэ акъылым тырыбай, блэкIыгъахэм 
тыкIэлъытхъожьыныр тинэрыгъ..."
Ятэ ынэгу зэхэгъэштэуагъэкIэ гугъу-гупшысэм зэриухырэр фыреплъэкI къэс Кутакъэ къылъыIэсыщтыгъэ шъхьакIэ, 
IууIухьаныр, кIэлэгъэ-псынкIагъэ къыхафэу шIуигъэшIыным 
фэягъэп, Iо хэмылъэу тым гукIэгъушхуи, шъхьэкIафи 
фешIыми, шъхьэкIо тIэкIуи фыдиIыгъ. "Сенэгуе тятэ джыри 
сышIокIалэкIэ,- Кутакъэ онэгум зыригъэпытыхьэзэ, гукъэо 
шъэф зыкIэлъ нэплъэгъукIэ тым фычIэплъыгъ.- Урысыем 
сыкъызекIыжьым, Къэлэкъутэ къысIуупчIыхьэу пчъагъэрэ 
къыскIэрысыгъ, пачъыхьэми, иIофышIэхэми хэгъэгу Iофхэр 
зэрэзэрахьэрэр, шъхьадж зыфэгъэзагъэр, чIыпIэмэ 
ащыIэхэм ашIэрэр, дзэр зэраIыгъыр къызхэкIырэр, Iэшэшъуа шэхэр зэрашIыхэрэр - зэкIэ хэгъэгу зепхьаным 
ищыкIагъэу зынэмысыгъэ къыгъэнагъэп. Сэ сыжэ укъыгъэу 
урысмэ сахэсыгъэу тятэ шIошIымэ сшIэрэп, шIогъэшIэгъонэу зыпарэми къыкIэупчIагъэп, "уахэзагъа, уагурэIуа?" 
- джары зэкIэмкIи къысиIуагъэр. Сыд фэдэ хэгъэгуи, цIыф 
лъэпкъи уахахьэу уакъыхэкIыжьыкIэ, якъэрал гъэпсыкIи, 
ежьхэр зыфэдэхэри, агу къыпфилъри пшIэщтэп, яIэкIоцI 
дунае укIоцIымыхьэу ашъхьэ илъыр къыбнэсыщтэп. Тятэ 
къыгурыIон фаеба сызэрэмыкIэлэжьыр. Ыгу илъым инахьыбэр Ацумыкъуи, сэри тигъашIэрэп. Тэ тыгуи, тыли зэрэфэузыщтым фэдэу фэгумэкIынэу, фэшъыпкъэнэу, акъылэгъу 
фэхъунэу хэта иIэр? Загъорэ зыгорэхэм ашъхьэ къысфырихынэу регъажьэшъ, пешхыкIыжьы. Урысыдзэм сызэрэхэтым пае къыстенэгуикIмэ, хэукъо, мыхъу зыщыхъурэм 
силъэпкъ агъэцIыкIоу, ашIоигъор къырашIэу зысшIэкIэ, хэт 
щыщи фэзгъэгъущтэп, сэри адыгэгу сиIэу сыкъэтэджыгъ, 
тятэ сышъхьащыкIэу, урыси, тыркуи, нэгъоий сыгоуцощтэп..."
- Сыд, сикIал, ори гупшысэм узэлъиштагъа? - ошIэ-дэмышIэ упчIэм Кутакъэ ышъхьэ къыригъэпхъотагъ.- 
Мыгупшысэрэм псэм иIэшIугъэ ышIэрэп, ыIуагъэми, 
ышIагъэми уасэ афишIыжьрэп. Моу джыдэдэм сшъхьэ 
къеожьыгъэр ары. Урыс пачъыхьэм сыфэкIоным ыпэкIэ 
Долэт-Джэрые хъаныр зыфэягъэр джы къызгурыIожьыгъ 
ныIэп: шъэфкIэ агощыгъэ тичIыгу Iахь иныIо хихы шIоигъуагъ. Тыркуми, нэгъоими, урысми ежьхэм зэраIоу тэ 
тыпсэун къызкIашIошIырэр ары сызэгозгъэутырэр. ПщылIыпIэ-гъэрыпIэ тырадзэнэу къызытфежьэхэкIэ, тижъи 
тикIи, тицIыкIуи тиини, бзылъфыгъэмэ афырикъужьэу, 
Iашэр къызэраштэщтыр къагурыIорэп. Шъхьафитэу псэузэ 
есагъэр гъучI хъагъэми пфыдэгъэсыщтэп.
- Тят, джы гугъу ухэзыдзагъэм бэшIагъэ узегупшысэн 
фэягъэр,- сигукъао-дао зэхихыгъэм фэд ыIозэ, Кутакъэ 
ишъыпкъэу ятэ Iуплъагъ.- Къэлэкъутэ къезыхьакIрэ хэ гъэгу 
Iофыр ори, нэмыкIыпщыхэми шъутхьакIумэ ижъугъэхьагъэп. Урысыер хэгъэгу зэрэхъугъэ шIыкIэми, къинэу къыпыкIыгъэми, непэ къызнэсыгъэм зэо-банэу зыхэтхэми 
уакъыкIэупчIагъэп. Сэ сынэгу кIэкIырэм фэшъхьафэу, ащ 
ыпэкIэ къарыкIуагъэхэри зэзгъэшIагъ.
- Сэ сызхэхьагъэхэ урысхэм ягупцIэнагъэ сиумэхъыгъ.
- Ухэукъуагъэп, тят, джары урыс лъэпкъыр зыфэдэр, 
ау ялIышъхьэхэр, дзэпащэхэр, бояр-лIэкъолъэшхэр, пачъыхьэри зэрахэтыжьэу, зэрэшхыжьых, зэрэукIыжьых, бзэгу 
зэрэхьыжьых. Апэ ахэмэ сакъызэрэхэбгъэнагъэр сшIогушIофагъ, ядини сигуапэу сихьэгъагъ, етIанэ уахътэ тешIэ 
къэс зэфычIэтIэжьхэу, IэнатIэхэр зэтыраххэу, хэгъэгу 
зэрэхъугъэхэм мылъкуи, тетыгъуи зиIэхэр фэмыехэу 
зысэлъэгъум, сыгу афызэпырызгъазэу езгъэжьагъ...
- ЗыIаж зэ, лыягъэхэр къэоIо,- мэкъэ дэгукIэ Шъэбэкъу 
ыкъо егыигъ, байколмэ къызэхахымэ ыIуи, нэбгъузыкIэ 

--- Page 469 ---

афызэплъэкIыгъ.- КъызэрыпIорэм Iофыр тет, ау сэщ 
фэшъхьаф ащ фэдэ гущыIэ дэмышI. Сыд пае чыжьэу 
тыкIон, мары, Вишневец дзэзещэм гущыIэгъу сыфэхъу 
къэс, пачъыхьэм гушIу зэрэфыримыIэр къышIухэщы. Сэри 
о уихьатыркIэ тхьакIумэ ланлэ зысэшIышъ, блэсэтIупщы.
- Мышъэфмэ, тят, Урысыемрэ Тыркуемрэ зэдашIыгъэ зэзэгъыныгъэр агъэцэкIэнэу къежьэхэмэ, сыд пшIэнэу 
пIорэ?
- Ащ щэч хэлъэп, ори сыоплъыщтэп, сыкъэзгъэуцужьыни щыIэщтэп, сыкъэзгъэпцIэгъэ урыс пачъыхьэм 
сыгокIыщт! Мыхъу зыщыхъужьрэм къырым нэгъойхэмкIэ 
зызгъэзэщт, тигъунэгъух, тидинэгъух, адыгэу ахэтри макIэп.
- Сыда сэ укъыкIысэмыплъыщтыр, тят? - Кутакъэ 
макIэу IугушIукIыгъ.- О зыдэбгъазэрэр сэри гъогу сфэхъущт. Сэ узэрэсхъожьын дунаим цIыф къытехъуагъэп.
- Тхьауегъэпсэу, сикIал. Адэ о укъызгомытмэ, хэт сэ 
кIэгъэкъон сфэхъун, пшынахьыкIэ джыри шъэожъый.
- Ау щытми, Ацумыкъорэ сэрырэ шъэф горэхэр ренэу 
къыддэпIыгъых,- сэмэркъэу фэдэу Кутакъэ къыIуи, ымакъэ Iоу кIэщхыкIыгъ.
- ГумэкI лые къышъуфэсхьынэп сэIошъ ары, сикIал, 
хьэрамыгъэкIэ къэзгъанэрэп,- Шъэбэкъу къыIуи, ыкъо 
къогушхукIэу зэриIожьыгъ: "Сэ зэрэсшIомышIэу акъыл 
чан иIэ хъугъэ, игулъытэ бэмэ анэсы, шъхьэм къехьэ, гум 
къыдэIабэ. Ари шыкур, счIыпIэ къинэжьмэ, сыфэу кIытэжьынэп, сцIэ дахэкIэ раригъэIожьын..."
Шъэбэкъу пщышхом ыгу зызэриштагъэм дыхэтэу иши 
зыригъэпхъотагъ, ыкъуи, ыуж ит байкол шыушхэри хьапкIым хэхьагъэх. Бжыхьэ шъофхэри, лэжьэкIупIэ губгъохэри 
шъончъагъэхэми, ошъо къэргъо нэфыр лъагэу ашъхьарыт, 
чъыг тхьапэхэр шъо зэфэшъхьафхэмкIэ гъэлагъэх, гур 
зыгъатхъэрэ жьы чъыIэтагъэр нэгушъхьэм теджэгукIы.
Шыухэр мэз кIэракIэм хэкIхи, бжыхьэ ошIум лъэрщыт 
ехъулIэгъэ псыхъо цIыкIум зызэпырэкIхэм, ныдж тешъомкIэ, дзэ пIонкIэ мэкIаIоу, куп пIонкIэ баIоу, къэзэрэфырэ шыухэр зэкIэмэ апэ Кутакъэ инэплъэгъу къызыредзэм, ятэ риIуагъ:
- Мо шыу купым якъэчъакIэ сыгу рихьрэп.
- Ы-ы, ахэр адыгэ шыухэба? - Шъэбэкъупщым гумэкI 
хэмылъэу иш зэтыригъэуцуагъ.- Къэсыхэмэ шIуми, еми 
къытфыряхьисапыр тшIэн.

--- Page 470 ---

- Адыгэмэ урыс шыухэр ауж итых! - онэгум зыриIэтыкIызэ, Кутакъэ джы къыхэкуукIыгъ.
- Iашэ къишъумых! - Шъэбэкъу ибайколмэ унашъо 
афишIыгъ.- Къыджэхэлъадэхэ хъумэ, шъукIуачIэ шъушъхьамыс.
ЗэрэмышIэрэ шыухэм азыфагу лъэбэкъу шъэныкъо 
горэм нахьыбэ къимынэжьыгъэу, адыгэлI нэпкъ-пэпкъышхоу апэ итым къыгот урыс шыум ынатIэ тыригъэуцогъэ 
Iэгушъом къычIэплъызэ, къыхэкуукIыгъ:
- Кутакъ, ора ар?! Мыщ нэс сыдым укъихьыгъа? - кIэлэ 
Iужъу жъоплъыр шым къепкIэхи, къечъэжьагъ.
- Гаврила, ори талъэныкъо ущыIа? - Кутакъи шым 
зыридзыхи, ныбджэгъум пэгъочъыгъ, IаплI зэращэкIыгъ, 
зэIуплъагъэх, зэкIэупчIагъэх.- Мыр сэ сят, нэIуасэ зыфэшI.
- Шъуигъогупэ тыдэкIэ гъэзагъэ? - шIуфэс зызэрах 
ужым, Гаврилэ къэупчIагъ.
- Къайтыкъопщыр силъэгъун,- Шъэбэкъу кIэкIэу 
джэуап ритыжьыгъ.
- Зиусхьан Шъэбэкъу, сэ зэрэсшIэрэр утигъусэу ары, 
пкъуи дзэм къыддыхэт. Урысыеми, Темрыкъопщыми 
ямышIу Къайтыкъопщым сыд пае уфакIора, ащ нахьышIуба 
ныбджэгъугъэ-блэгъагъэ къыддызиIэмкIэ бгъазэмэ? - 
Гаврилэ ышъо къыхихэу Шъэбэкъу къыIуплъагъ.
- Ащ дэжьи сыкIощт, ау ыпэрапшIэ тимышIум ыгу 
згъэшIу сшIоигъу. НахьышIуба чатэ зэфипхыным нахьи, 
гущыIэкIэ узэгурыIомэ? - Шъэбэкъу мытхъытхъэу нэгу 
ихыгъэ хьалэлкIэ Гаврилэ IугушIожьи, ытамэ ыIэгушъо 
тырилъхьагъ.- О сыдэу пIорэ?
- ШъузэгурыIощтмэ, гущыIэ хэлъэп, ар нахьышIу,- 
къезэгъыгъ Гаврилэ.
Шыухэр зэбгъодэкIыжьхэ зэхъум, адыгэлI нэпкъ-пэпкъышхом байкол нахьыжъым къыриIоу Шъэбэкъу зэхихыгъ: 
"Жъугъэзэжьмэ, Къэлэкъутэ ыIапэ сфэубытыжь, къысфишIагъэр сыщэIэфэ зэрэсщымыгъупшэщтыр сфеIожь..." 
Жаные пщышхор гукIэ кIэмыгъумыгъухьажьын ылъэкIыгъэп: "Тыдэ тыкIоми, джары тызхэтыр. Сэ сцIи къыраIощтэп, нэмыкIыпщ горэми игугъу къашIыщтэп. ЗэкIэми ажэ 
дэлъыр Къэлэкъут..."
Къайтыкъопщ лIыжъым ихьакIэщ гуIэтыпIэ Пщыапшъэкъо анахьыжъыр апэ итэу зэшхэр хьакIэм къыфихьэхи, 

--- Page 471 ---

Iэпэубытыр захым, ятэ шъхьэ афишIи, ригъэкIыжьыгъэх. 
Кутакъи ахэмэ ауж ихьагъ. ХьакIэщыр кIым-сым къызэрэхъоу, бысымым ынэ пкIыжьыгъэ кIосагъэхэу Шъэбэкъу къышIошIыщтыгъэхэр къэлыдхи, нэгушъхьэ кIыф 
одмэ лъы тIэкIуи къячъэжьыгъэу къыупсэлъыгъ:
- Дэгъоу укъыкъокIыгъ, зиусхьан, тызэрэмылъэгъузэ 
дунаим сехыжьын сшIошIыти, сыгумэкIыщтыгъ. ХьакIэр 
мэфищэ щымысэу уеупчIыныр тимыхабзэми, укъызфэкIуа гъэр сшIэнэу сыфэягъ. Ори, Темрыкъуи нэмыкI дин 
шъуит, тэ тызфэгъэзагъэр нэфэшъхьаф.
- Алахьыр сишыхьат, зиусхьан, сыбыслъымэн.
- Ори, адырэми шъуищылъфэхэм чыристан диныр 
яжъугъэштагъэу, урысыдзэм хэжъугъэхьагъэхэу, сыдэущтэу быслъымэн шъухъужьына?
- Темрыкъо ыкъо риIуагъэр сэ сшIэрэп, ау уфаемэ, 
КъурIаныр къашти, тхьэ пфэсIон, сикIалэ урыс диныр зештэм сымышIагъэкIэ. Боу сызэридзагъ, сыгубжыгъ, сыIэсэжьыгъ. Сыдэу сшIын, къысэупчIыжьыгъэп, зыхэхьагъэмэ 
афэдэ зишIыгъ.
- Адэ зыхэбдзагъэмэ афэдэ мыхъоу, тэ кIожьына, 
хьэм быдз ригъэшъорэ сабыими хьакъоу регъажьэ.
- Олахьэ боу машIор къысхеогъэхым, Къайтыкъу,- 
шъхьакIом зэфищэгъэ Iупэр ерагъэу зэхищызэ, Шъэбэкъу 
щхыпцIыгъэ.- Къырым нэгъоймэ тыщамыгъэIэжь зэхъум, 
IэпыIэгъу сылъыхъоу урыс пачъыхьэм сыфэкIогъагъ. Шэс 
папкIэкIэ кIалэр къысагъэнэгъагъ нахь, боу сынэхэр сакIыбыкIэ щыIэу сыкъэкIожьыгъагъ.
- О укIэлэжьэп, Шъэбэкъу, уздэкIуапхъи уздэмыкIуапхъи пшIэн фае. Тэри тхъагъокIэ тыщыIэп, зыгорэм тычъэу 
идзэ къыIытхырэп нахь. О мыхъуми урысмэ Жаные зэобанэ щябгъэшIыгъэп, тэ тишъхьэнэкI шыудзэр къытитIупщи, 
тытыригъэстыкIыгъ, шъхьакIо къытаригъэхыгъ.
- АщкIэ Темрыкъо хэукъуагъ.
- Оры, о сыд пшIэн угу хэлъ, Урысыемрэ Тыркуемрэ 
тызэрэзэфагощыгъэр шъыпкъэу къычIэкIыжьмэ?
- Тэ зыгорэу тыхъун, зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, е Тыркуем, 
е Къырым фэгъэзагъэ тыхъущт. Шъо Урысыем шъуIэкIафэмэ, Темрыкъо зыфаер къыдэхъугъэкIэ лъытэ.
- Тэ укъытфэмыгумэкI, зиусхьан, о урысхэр пыщэгъу 
зэрэпшIыгъэхэр тырку-нэгъоймэ къыпфагъэгъумэ, тэри 
урысхэм зыгорэщтэу тагурыIон...

--- Page 472 ---

Къафырахьэгъэ Iанэм хаIэхэзэ, Шъэбэкъу КъырымкIэ 
зигъэзэжь зэрэшIоигъом ышъхьэ къырихы шIоигъуагъ 
шъхьакIэ, Темрыкъо дэжь сынэмысзэ, сигущыIэ сапэ итэу 
нагъэсыщт ыIуи, зиушъэфыжьыгъ. Къызщытэджыжьыщтым, къезыфыжьэгъэ гухэлъыр къымыIон ылъэкIыгъэп:
- Тагощын унашъо къыттырашIыхьагъэмэ, зиусхьан, 
тыркуи, урыси, нэгъоий щыпыдгъэтэкъоу, зэкIэ адыгэхэм 
тызэкъоуцомэ, сыд къыташIэна?
- Ащ кIасэ тыфэхъугъ, зиусхьан,- Къайтыкъу лIыжъыр 
хэхьапщыкIи, мэкъэ пшъыгъэкIэ къыIуагъ,- непэп ар зытшIэн фэягъэр, бэшIагъэ, ау ар зыпшъэ ифэн лIышIу къытхэкIыгъэп...
Лъэкъо лъэныкъокIэ бэным дэт лIыжъыр ащ фэдэу 
пхъашэу къыжэхэкIотэныр Шъэбэкъу ышIагъэп, ежьыри 
фэхьазырыгъэпти, риIонэу ыгъэхьазырыгъагъэхэри IэкIэзыжьыгъэх, Темрыкъопщым ичылэ хьанэгъунэ ехьафи 
зыкъэшIэжьыгъо хэтыгъ.
Гъогу занкIэкIэ Шъэбэкъу ыдэжь къызэрэмыкIуагъэр 
Темрыкъо нагъэсыжьыгъэми, къызхигъэщыгъэп, бэрэчэт 
нэгоу къыпэгъокIыгъ, пщы щагум дэтхэри къыфыригъэкIокIыгъ. Темрыкъо ыкъохэм ашнахьыкIэ СултIан Кутакъэ 
къулыкъу зэрэдихьырэр, зэрэзэпэблагъэхэр ашIэти, 
зыдахьыни, зыдагъэуцуни ашIагъэп, ашыпхъу Гощэунае 
ипшъэшъэ унэ ращи, нэIуасэ фашIыгъ. Ари, нэгуф пIокIэ 
лъэпэлъэгэ зэпэнэфыжьэу, егъашIэм къышIэщтыгъэм 
фэдэу, нэутхэу къыпэгъокIыгъ.
- Мэскэу удэсмэ, шахмат ешIакIэ ошIэн фае, тызэдегъашI,- ыIуи Гощэунае теплъэ зэфэшъхьафхэр зиIэ пхъэ 
сурэтхэр Iэнашъхьэм къытыригъэуцуагъэх.
- Урыс кIалэ горэм тIэкIу сигъэшIагъэ нахь, хэсшIыкIрэ 
хъатэ щыIэп,- укIытэзэ, Кутакъэ шахмат ешIэнэу тIысыгъэ, 
пшъашъэм ышхэр къашъхьарыуцуагъэх. ИнасыпкIэ шахматым хъэтэшхо химышIыкIэу Гощэунае къычIэкIыгъ, 
зэрэушъхьакIугъэхэп. Зэшхэри мэкIэ-макIэзэ ашъхьарыкIыжьхи, язакъоу зэдэгущыIэхэу шIукIаерэ щысыгъэх. 
Псэлъыхъон Iоф азыфагу къимыхьагъэми, пщы пшъашъэр 
Кутакъэ лъэшэу ыгу рихьыгъ.
ПщышхуитIум зэдыряIэгъэ гущыIэгъум къогъу-къуалъхьэ хэлъыгъэп, нэбгыритIум зэраIорэр чыжьэ зэрэмыкIощтымкIэ яцыхьэ зэтелъыжьыгъ.

--- Page 473 ---

- ЗэрэпIорэмкIэ, Темрыкъу, Урысыем сыд къытишIэми, 
угомыкIынэу теуубытагъ,- ежь игухэлъ къызэрэдыримыгъаштэрэр гухэкI щыхъоу Шъэбэкъу къыIуагъ.
- Ары, Шъэбэкъу, урысмэ анахь гъусэшIу зэрэсымыгъотыщтыр сэшIэ. Нэрэ-псэрэкIэ спхъухэмкIэ тигъунэгъу 
нэгъойхэр згъэIэсагъэх. Урысыер къыдгомытмэ, персхэм 
тафырикъущтэп. Ори тыркухэр арми, е къырым нэгъойхэр 
арми шъузфэгъэзагъэ хъурэм зыгурыгъаIу. Адыгэхэр 
къэпIатынхэу зыфапIорэм къикIын щыIэп, непэ къызэхэлъэдэнхэшъ, неущ бгъотыжьыщтхэп. Сэ къысэдэIу.
- Бырсыр къэмыхъузэ, къырым хъаным гущыIэ къыфэзгъотмэ, нахьышIу оIуа? - Шъэбэкъу игугъэхэр зэрэIэкIэзхэрэр зэхишIэзэ, ерагъэу гущыIэхэр ыжэ къыдищыгъ.
- КIуапIи, чъапIи сэ нэмыкI слъэгъурэп,- Темрыкъо 
ишъыпкъэу къыриIожьыгъ.
Псы къиугъэм икIыпIэ фамыгъотэу цIыфхэр зэрэгуIэхэрэм фэдэу, чэщ-мэфищэу Темрыкъо ихьакIэщ 
щырихыгъэм Шъэбэкъу зызэримыдзыжьыгъэ, бысымым 
римыхьылIэгъэ гущыIэ къыгъэнагъэп, гъогу къызтехьажьыми, ыгу къызфыдэчъын ышъхьэ къихьэщтыгъэп.
Мызыгъэгум ятэ изэхэшIэ зэхэмыфхэм Кутакъэ 
апэчыжьагъ, Гощэунае лъэпэлъэгэ ищыгъэу, нэ чан нэжгъур хэмкIэ къыIугушIоу, ыгу къыфызэIуихыным фэхьазыр 
фэдэу къыщыхъущтыгъ.
Гъогууанэр къызэпачыжьыфэ, Темрыкъо къыриIуагъэхэр ыгу къагъэкIыжьэу, мэхъошхэми, абадзэхэми, 
бжъэдыгъухэми, нэмыкI лъэпкъхэми япщыхэу зэуалIэхэрэм 
"ащ фэдэ мэхъуа, тичIыгуи, тэри тишIэ хэмылъэу, хымэ 
хэгъэгухэм тызэфагощэу, олахьэ, афэтымыгъэгъун" 
Шъэбэкъу къыраIощтыгъэми, ягущыIэ лъэшмэ къакIэкIожьыщтым ицыхьэшхо темылъэу и Жаные пщыгъо къыфигъэзэжьыщтыгъ...
VIII
- Шъэбэкъужъым дэгъужъыр Къэбэртае къыщехъулIагъ,- къыфэкIогъэ хьакIэр итIысыпIэ имыгупсафэзэ, 
одыкIи-мыдыкIи щымыщэу Тахъупщым къыIуи, зэригуапэр 
ымэкъэ зэпытхъыгъэ кIэщхыпцIыкI къыхэщыгъ шъхьакIэ, 
къыщыхьэгъэ пскэм игущыIэ гухьагужъ щигъэгъупшагъ, 

--- Page 474 ---

зыфыримыкъужьыхэ зэхъум, хьакIэщым икIыгъ. Бэрэ 
къэтыгъэп, пскэр зэIэсэжьым, шхъонтIэ-етIашъоу къихьажьи, зиухыижьыгъ: - Ашъыу, зымафэ Цохъопщым сымэджаплъэ сыфакIозэ, чъыIэ тIэкIу къысхэхьагъэшъ, сегъалIэ.
Мамые хьакIэм зэхихыгъэ къэбаритIум язи шIоIофыжьыгъэп, бысымым итеплъэ ахэр щигъэгъупшэхэу ыгу 
текIодагъ. Непэп Тахъупщыр зишIэрэр, нэIуасэ зыщыфэхъугъэ мафэм щегъэжьагъэу ежь илажьэм ыбзэ IункIыбзишъэкIэ егъэтыгъагъэми, ыпкъы од зэхэпцагъэкIэ, 
итеплъэ-IуплъэкIэ, ынэ уцIыргъугъэ фэлагъэхэмкIэ зэрэузгъэлыр нэрылъэгъуми, джырэ фэдэу къыригъэзыгъэу 
зимылъэгъугъэр бэшIагъэ. Сыдигъу ар? Илъэсым къехъугъэн. Долэт-Джэрыерэ Шъэбэкъурэ гъэрекIо гъэмафэ 
шъэфкIэ зызэIукIэгъагъэхэ ыуж, зэфэсакъ-Iэжагъэр Къырымрэ Жаныерэ азыфагу къызщыдэуцогъагъэм илъэхъан. 
Пскэр къыщыхьагъэу, жьы ымыгъотыжьэуи рихьылIагъ, 
ау ыIупэ Iуиубытэгъэ хъэдэныр лъым къыриIагъэу зилъэгъурэр апэрэти, зэгыижьыгъ: "Тыегъэзыгъ нахь мы жъэгъэузыжъыр бысым пшIы хъуна!.."
ГукIэ Мамые унэм зыкъыридзыжьыгъагъ шъхьакIэ, 
мэхъэшэным нахьи къызфэкIуагъэр нахь шIоIофэу 
зытеIункIэжьыгъ, Iанэ къыфычIахьэмэ, моу джыдэдэм 
сышхэгъакI ыIони, тIэкIурэ щысынышъ, Шъэбэкъупщым 
Къэбэртае къыщехъулIэгъэ къэбарыр зызэригъашIэкIэ, 
шэсыжьынэу рихъухьэгъахэзэ, апэрэ бахъсымабжъэм 
къыкIэлъыкIуагъэм зэпахырэ узыр щигъэгъупшагъ, къупшъхьэ зэрыблэу ыпашъхьэ ис Тахъупщыр нэгушIо-шъошIо 
зишIугъоу джы къыщэхъу: нэгушъхьитIури шэплъы, ыIупшIэ 
пIуакIэхэри плъыжьых, ыIэпэ псыгъохэри псынкIэх, игущыIи 
бзэрабз.
- Олахьэ бахъсымэр, Тахъу, Iэзэгъушхом,- бжъэ 
зэкIэлъыкIомэ Мамые ыбзэ къырагъэтIэтагъ.
- Iэзэгъу къодыем къыщыуцурэп,- Тахъупщым гъэшIэгъон горэ къыIорэм фэдэу хьакIэм игущыIэ IэкIихыгъ,- 
тыщегъаIэ, къызэрэтIуфэу тыкъегъэпсэужьы, тыгу илъ 
зэпыт.
- ЗэкIэми ар агу илъэпщтын...- ежь зыфиIожь фэдэзэ, 
Мамый зиIанэ пэсым риIокIыгъ.
- Адэ, ар зышIомыIэшIу Iэджи дунаим тет,- Тахъуи 
пигъодзыжьыгъ,- ау агу илъ къодыеми екъу. IэшIу пстэури 

--- Page 475 ---

гохьэп, гохь пстэури IэшIоп,- къыIогъэ гущыIэ зэпыгъэщагъэхэр шIощэрыоу Тахъопщыр IугушIукIыгъ, къызэпаутыным тещыныхьэзэ, къыпидзэжьыгъ: - СшIэ сшIоигъоу бэрэ 
сыкIэупчIэ шъхьакIэ, къысэзыIон сыIукIэрэп. Бахъсымэр 
зиапэрэ IэшIагъэр хъулъфыгъа бзылъфыгъа? Хэти щэрэщ, 
зэрэхэмыукъуагъэм шыхьатэу сытеуцо. Оры, о сыд къепIуалIэрэр?..
"Сыдэу жэ мыгъо сIут! - Мамые гукIэ зэгыижьыгъ.- 
Плъакъо кIэзыутэу, пшъхьэ зыгъэузэу, гущыIэрые узэхъулIэрэм сыд Iэзэгъуа хэслъэгъуагъэр? Зыр егъалIэ, нэмыкIыр 
унэгъомышIэжь решIыхьэ, адырэр... Тахъупщым фэдэр 
щегъаIэ... Шъоныр къыхэзыхыгъэр Iофы хъуна, тэркIэ 
Iофыр Шъэбэкъупщым Къэбэртае къыщехъулIэгъэ къэбарэу пскэм къыуимыгъэухыгъэр ары. Адырэ уишъэогъу 
Цохъопщ лъэбыцэм сыд илажьэу сымэджаплъэ уфэкIогъагъ? - ышъхьэ зэрымытым зылъакъо изгъэуцорэ Цохъопщыр ынэгу къызкIэтаджэм, Мамый щхыпцIыгъэ.- МитIур 
зэплъэгъулIэныр щхэны. Адырэр дырекIокI-дыреушъэкI, 
мыр пчэгъу зэндэ лъэпсэ шъугъ..." - зынэ къытезгъэдыкъагъэу къежэщтыгъэ бысымым Мамые зыкъыригъэшIэжьыгъэти, къыриIожьыгъ:
- БахъсымэмкIэ къыбдесэгъаштэ: зиапэрэ IэшIагъэр 
хэти щэрэщ пIуагъэшъ, тэрэз. Хъулъфыгъэм иплъырыгъи, 
игупцIэнагъи, бзылъфыгъэм ишъэбагъи, итхьагъэпцIыгъи 
мыщ хэлъ. Къыздэошта, зиусхьан?
- Дэгъоу къэпIуагъ, Мамый, ау сэ тыриушэтынэу 
Алахьым къытфригъэхыгъэу сэлъытэ.
- Аущтэу оIомэ,- Мамые зыфэе дэдэр арыти, бахъсымэ Iэгубжъэр ыпашъхьэ ригъэкIотыгъ,- тиешъон джащ 
щытэухы.
- Хьау, хьау,- бахъсымэм кIигъэшэплъыкIыгъэ Тахъу 
къэгузэжъуагъ,- сысэмэркъэугъ. Къырым бжъэм 
щыраIолIэрэ хъохъу дэгъу горэм тыхэгъэдаIуи, тэгъэIэты.
- О къаIо, зиусхьан. ГущыIэ щэрыом ощ нахь фэIазэ 
адыгэ лъэпкъмэ къахэбгъотэнэп.
- Олахьэ сымышIэ ар озгъаIорэр...- укIыташъо Тахъупщым зытыригъаощтыгъэми, ынэ гъожьышэ цIыкIухэр 
къызэкIэнагъэх.- Ащ фэдэ уасэ къысфашIыми сымышIэ, 
сянэ-сятэмэ къысIуалъхьэгъэ бзэм сырэгущыIэ, ау Цохъопщым ащ фэдэ щытхъу къысфапIоу зэхемыгъэх, къыозэон. 

--- Page 476 ---

КIо хъугъэ, зэкIэми ташIолIыкIызэ къэтэхьы, аущтэу оIомэ, 
Адыгэ шъолъырыми, Къырыми, Тыркуеми ащаштэгъэ 
сихъохъубжъэ джыри зэ къэсIожьын. КъэIэт бжъэр. 
Типыйхэр тлъэгу чIэрэтых, тишIухэр Алахьталэм ыпашъхьэ 
ерэтых!.. Ох-ох, сигъатхъэу бахъсымэр ехыгъ. Бжъэм 
зыкIехъохъухэрэр акъыл зыхэлъ гущыIэ раIолIэным пай. 
ЕтIани ащ уедэIуфэ, шъхьэм къеогъэ плъырыгъэр учъыIыгъо ефэ...
- Ау о уихъохъубжъэ Iуш зынапшIэ тезылъхьажьи 
сыIукIагъ,- Мамые тхьагъэпцIэу бысымым IущхыпцIагъ.
- Цохъопщым ащ фэдэу куп Iэджми зызэращишIыгъэр 
къызнэсыжьэуи хъугъэ, Мамый,- Тахъупщыр мэкъэ псыгъокIэ кIэщхыкIыгъ,- ау сыд пшIошIырэ тинахьыжъмэ делэм 
уипаIо ети блэкI зыкIаIуагъэр? Фэзгъэгъугъ тхьамыкIэм, 
джыры нэмыIэмэ фэсэгъэгъупэ...
- Сыд, зиусхьан, Цохъопщым ащ фэдизэу иIоф дэя? 
- ыгу егъуми, емыгъуми къыбгурымыIонэу, Мамые 
къэупчIагъ.
- ПIэм хэлъыгъэмэ Iофыгъа,- Тахъупщым хэхьапщыкI 
шъорышIыгъэр къыхэщыгъ,- ишIугъу, жъокуплъы, ыкIуачIэ зыдихьыщтыр ышIэжьрэп. ЗэкIэми анахь тхьамыкIагъор 
ышъхьэ рыгущыIэжьэу загъорэ къызэрэригъэжьагъэр 
ары. Фэмыухырэр Шъэбэкъу шъхьэнэкIыр ары. Делэ 
ехъулIагъэкIэ енэгуягъо. АщкIэ къырегъажьэ, ащкIэ 
еухыжьы. Ары пэпчъ икъэмапшъэ ыIэ тырихырэп, къызэдедзы, зэдедзэжьы. ЗыIэсэжьыкIэ, "Шъэбэкъупщымрэ 
сэрырэ тызэгъусэу урыс пачъыхьэм дэжь тызэкIом" ыIозэ 
къырегъажьэшъ, тырку султIаным шыгъачъэм къызэрэщытечъыгъагъэмкIэ къеухыжьы.
- Ашъыу, ар хъунэп!..- Мамые зэхихыгъэр ыгу къызэреуагъэр ымэкъэ кIэпхъот къыхэщыгъ,- Цохъопщым 
ащ иIоф тетмэ, сымэджаплъэ узэрэфэкIощтыри сшIэрэп... 
КъызэрэпIорэмкIэ, уинэплъэгъу тепхы хъунэуи щытэп.
- Ибайколхэр чэщи, мафи фэплъырых, ау иакъыл 
иежьэп пIонэу щытэп,- Тахъупщым къытырицIэлэжь фэдагъэми, зытегущыIэрэм ыгу зэрэфэмышIур къышIутекIощтыгъэ.- ЗэкIэ къызэрыкIыгъэр Шъэбэкъупщыр ары. Ащ 
ипщы пчъэIупэ къыщыдэмыхъугъэр, Шыблэнэ байколыри 
гокIыжьи, ритыгъэгъэ шы зэкIэсри къызэрэфаригъэщэжьыгъэри къегоуагъ. ИIоф къызэIыхьэу, унэм къимыкIыжьэу 

--- Page 477 ---

зыригъэжьагъэр Шъэбэкъу зэшIокI иIэу Урысыем къызекIыжьы уж... ШъыпкъэмкIэ, Мамый, тэ тызэречъэгъагъэу ежьыри къытэчъэжьмэ тIозэ, тыщыщынэщтыгъ 
шъхьакIэ, тэщ нахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ.
Мамый бэскъакъыр зыфаем бысымыр къызэрекIолIагъэр игопагъэми, Шъэбэкъу пщышхомкIэ къыIощтым 
дэгузажъощтыгъэп. Къэбэртае щариIуагъэми къыщыраIожьыгъэми Мамые щыгъозагъ нахь мышIэми, ащкIэ 
Тахъупщым къыриIожьыщтым елъытыгъагъ гущыIэгъу 
зэрэфэхъужьыщтыри. Ау илъэс пчъагъэм ыгъэбанэщтыгъэ Цохъопщыми ыгуи, ыли фэузыщтыгъэ, джыри ищыкIэгъагъэми, ащ иIоф зэрэухыгъахэр къыгурыIозэ, бысымым еушъыигъ:
- Цохъопщым шъуфэсакъ, зиусхьан, мышIапхъэ горэ 
Шъэбэкъу пщышхом режъугъэшIэкъон.
Нэгу гъугъэ шъхьэ псыгъор Тахъупщым кIипхъотыкIыгъ, 
хьакIэм Iуплъагъ, нэ уцIыргъугъэ зэблэплъыхэмкIэ еупчIыгъ. 
Джэуапынчъэ нэплъэгъу къыпэзгъохыжьыгъэм пскэр 
къызыщегъахьэм, хъохъунчъэ гуIэкIэ бахъсымэм хэхъумпIи, щыригъэгъэтыжьыгъ, гумэкIэу къэупчIагъ:
- ТиIофмэ зэхъокIыныгъэ горэхэр ахэхъухьэха, Мамый?
- Сыд фэдэха шъуиIофхэу зыфапIохэрэр?
- СшIэрэп ныIа... зэкIэ тызхэтыр Iоф шъэф зэхэмыф, 
неущ къэхъущтыр, къытэхъулIэщтыр тшIэрэп.
- АщкIэ, зиусхьан, ори, сэри тыамалынчъ, Алахьталэм 
фэшъхьаф къэхъущтыр ышIэу дунаим цIыф тетэп,- Мамый 
ымакъэ пытагъи, теубытагъи къыкIэхьагъ, зиIумэт хъаным 
зызэришIэу, ыбгъи зэрихыгъ, ышъхьи пагэу ыIэтыгъ.- Тэ 
тиакъыл къыредгъэубытэн тлъэкIыщтыр непэ тшIагъэм 
неущ къылъфыщтыр ары. Зэгорэм мыжъо бдзыгъэмэ, 
уелъэпэожьыщт, къуае ипхыгъэмэ, гукIэубытэ гъомылэу 
къыппагъохыжьыщт.
- Ащыгъум Шъэбэкъу зышIоIушызэ ыдзыгъэ мыжъохэм ылъапэхэри къыпаутын, ыпи къыпакъэн,- ыгу къигущыIыкIэу ылъытэрэ бэскъакъым Тахъупщым игуапэу 
дыригъэштагъ.- Тэ тыригъэщынэнэу тичIыгу къырищэгъэ 
шыудзэр джы къызэпикIэу, фэмыIэтыжьэу, мыжъо дзыоу 
ыпшъэ къыдэфагъ. Адыгэ шъолъырым зыфэмычъагъэ, 
ипаIо зыфыщимыхыгъэ пщы къыринагъэп. Къэбэртэе 
чыжьэми нэсыгъ, ау Къайтыкъопщ лIыжъыми, Темрыкъо 
пщышхоми къыкIырагъэIагъ.

--- Page 478 ---

- Тэ къыднэсыжьыгъэ къэбарыр ащ фэдаIоп, зиусхьан,- 
пскэ мылъэшэу бысымым къыфежьэжьынэу езгъэжьагъэр 
бахъсымабжъэкIэ егъэIэсэжьыфэ, Мамый гущыIапэр 
ыубытыгъ.- Шъэбэкъу пщышхом цIыфыгъэ къырамыхынэу, 
гъогурыкIо лъапцIэмэ афэдэп, шъыпкъэ, Къайтыкъо 
лIыжъыр къепхъэшэкIыгъ, къылэжьыгъэр къыжэхилъхьажьыгъ. Шъэбэкъу зыздидзыжьыщтыр ышIэрэп. Сэ 
хащэ сафэхъуи, сихъан лъапIэ зыIусэгъакIэм, гущыIэ Iушэу 
риIуагъэхэр ышъхьэ ригъэхьагъэп, о къызэрэпIуагъэу, 
фэмыукIочIыщт мыжъо дзыор ежьыми ыпшъэ къыдигъэфагъ, адыгэхэри бгъэкIэ чIыгум рагулIынхэм нигъэсыгъэх. 
Аущтэу зэрэщытзэ, Темрыкъопщышхор къыфэушъошъожьыгъ, къыгомыуцуагъ нахь мышIэми, арба, зиусхьан?
- СыбгъэIорыжъорынэу укъэкIуагъа, Мамый? - 
ошIэ-дэмышIэу Тахъупщыр къыхэшэнычъыкIыгъ.- Сэщ 
нахь дэгъоу тыдэ щыхъугъи, щаIуагъи ошIэ.
- Умыгубж, зиусхьан,- ымакъэ ымыгъэлъэшэу Мамый 
бэскъакъым зыкъырищыгъ.- Пфэмылъэгъурэми хъун 
ышIэмэ, уасэ фэпшIын тефэ. Урысмэ къызэрагъэпцIагъэр 
Шъэбэкъу зешIэм, Къэлэкъутэ ифэкъолI гущыIэ пыбэнэжьыгъ шъхьакIэ, Темрыкъо ежь нахь чыжьаIоу плъагъэ: 
адыгэ чIыгур Тыркуемрэ Урысыемрэ тэри тахэтэу, Iахьищэу загощыкIэ, къэбэртаехэр урысхэмкIэ гъэзагъэ зэрэхъущтхэр ешIэ. Ар Шъэбэкъу гъусэ къыфэхъунышъ, 
ежь-ежьырэу зиукIыжьына?
- Тагощыщта хьауми тагощыгъаха? - ыжэ къыIузыгъэу 
Тахъупщыр къэупчIагъ.
- Долэт-Джэрые хъан лъапIэм къызэрэIэкIэIуагъэмкIэ, 
ар ухыгъэхэ Iоф,- кIэкIэу Мамый къыпиупкIыгъ, етIанэ ынэ 
пырэжъыехэр къикIотэу бысымым къеупчIыгъ: - Угу къеуа, 
зиусхьан, унэгушъхьэ шэплъхэр къэчъэкIыгъэх?
- ГухэкI умышIы, Мамый, улъэпкъ шъхьафэу дунаим 
узытеткIэ, нэмыкI лъэпкъымэ узэтырагощэныр тхъэгъошхокIэ сыгугъэрэп,- мэшIо тIэкIоу узым къыкIилъхьагъэм 
ынэхэр къагъэлыдыхэу Тахъупщыр ихьакIэ Iуплъагъ,- ау 
илъэс пчъагъэм Къырым сызэрэфэшъыпкъагъэм ДолэтДжэрые хъаным уасэ къыфишIэу жаныепщымэ сакъыхигъэщыгъэмэ...
- Сихъан лъапIэ сэ сIорэмкIэ зекIощтыгъэмэ, зиусхьан, 
къыпфезгъэшIэн къэзгъэнэныеп, Жаные хэгъэкIи, зэкIэ 

--- Page 479 ---

адыгэ лъэпкъхэм апэ урезгъэгъэуцони...- Iупэщх макIэкIэ 
Мамый къыIуи, гуегъу-кIэнакIэр къытекIоу, гукIэ къегыигъ: 
"IэнатIи тетыгъуи сыд япшIэжьыщт, дунаим темыфэрэ жьы 
къабзэр пфикъужьрэп, фабэм ригъэзыгъэ къолэжъ пIонэу, 
жэ укъыгъэкIэ укъысIоплъыхьэ, шъхьэ пкIэнтIагъэр ебгъэгупшысэрэп. Сэ тыдэ сыпхьыщта, бедэхьаужъыкIэ хъаным 
сызэримыгъусэр пшIэрэба? Ар сэIо шъхьакIэ, Шъэбэкъу 
пщышхор щытэу сэри сызкIэнэцIрэр къызнагъэсыщтэп..." 
Ышъхьэ къыфечъэгъэ зэпэщэч мышIур щигъэзыий, Мамый 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Зэгорэм IэнатIэ зыгъотыгъэм 
ори, нэмыкIи гуагъэуцощтэп, сибысым, Шъэбэкъу пщышхом Жаные тетыгъоу щыриIэр, гъунэгъу лъэпкъмэ къызэрашIэрэр хъаным къыделъытэ. Алахьталэм къыритыгъэу 
шIэныгъэшхо голъ. Урысмэ ыкIыб афигъэзэнэу Шъэбэкъу 
ыгу къызэрехьэу ышIагъ. Джы нэмыкI лъэныкъо горэмкIэ 
зимыдзызэ, ежь къызфищэ шIоигъу.
- Сэ къызгурымыIорэр зы, сихьакIэ,- ышъо зэокIызэ, 
Тахъупщыр рэзэнчъэу хэхьапщыкIыгъ,- тлъапэхэр нахьыбэрэ Шъэбэкъу кIэдгъэуцо къэс, ежь къытэлъэбакъошъ, 
нахь лъагэу дэкIуае, сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэми, икIыпIэ 
фегъоты.
- Делэпышъ ары, зиусхьан. Тэ тимышIуми, зытетыр 
пIон фае, Шъэбэкъу егупшысэшъ, мэпсалъэ, зеплъыхьэшъ, 
мэтIысы, ары сыдигъуи икIыпIэ езгъэгъотрэр, игъом 
тэджыни езгъашIэрэр,- Мамый ышIыгъэ гупшысэмкIэ 
зыфэрэзэжьэу Iаби, бжъэ зыфыригъэхъожьыгъ, бысымым 
зи римыIоу тэджи, шъхьангъупчъэм Iухьагъ, бахъсымабжъэм хэхъумпIи, нэ бгъузыкIэ къызэплъэкIыгъ. ЫIэгушъо 
ыжэпкъ псыгъо кIэгъэкъуагъэу, Тахъупщыр гупшысэгъуае 
хъугъэу щысыгъ, ыгу езгъэфэхыгъапэр джыдэдэм ихьакIэ 
къыриIуагъэр ары. ШъэфыкIи, нафэкIи илъэс пчъагъэм 
къырым хъаным зэрэготыгъэр хьаулый, ежь къыщигъэзыенышъ, IашэкIи, изекIуакIэкIи пыщытыгъэр благъэ 
зыфишIыщт. "ЗэрэхъурэмкIэ,- Мамый зэхихэу Тахъупщыр 
бгъэуз хэшъуикIыкIэ хэхьапщыкIыгъ,- уябэныжьэу, 
уязэожьэу, унэ къыкIэмыгъаплъэхэу уажэхэтмэ, нахь 
дэгъоу къыпфыщытыщтых, лъытэныгъи, уаси нахь къыпфашIыщт. Тхьэр зэ нэмыIэми къысфемыплъыхынэу, сыда 
мыхъунэу сшIагъэр? Ары, сиакъыли, сиIушыгъи сфэгъэфедагъэп, ащкIэ Тхьэр къысфэусагъэми, шIыкIэ-зекIуакIэ 

--- Page 480 ---

фэзгъотыжьыгъэп, сыкъызэхэзымышIыкIыщтмэ зафэзгъэцIыкIугъ, пкIэ зимыIэ пщымэ ашъхьэнэкIхэм къарыхьэрэ 
кIэлэцIыкIу зекIуакIэхэм сапыбанэмэ, етIанэ къызтесымыгъэхьанхэм пае ушъхьагъу нэпцIыхэм салъыхъужьызэ, 
сэр-сэрэу зызгъэцIыкIужьыгъ. Сэщ нахь макIэп Шъэбэкъуи 
хэукъоныгъэу ышIыгъэр. Силъэпкъ сыпэшIуекIоу еIошъ, 
зызэридзыжьыщтыр зымышIэрэр сэ къыстегущыIэ. А 
лъэпцIэжъ купмэ ашIэкIэ мэгугъа ячари, язэрари зыхэлъыр? 
Сэщ фэд ахэмэ ящыкIэгъагъэр, апэ ситыгъэмэ, къырым 
хъаным езгъэшIунхэешъ, зауи, бани хэмытхэу згъэпсэущтыгъэх. Хьакъулахь атыщтыгъэмэ гъэшIэгъона? Адэ ощ 
нахь лъэшым Iахьи фэпшIыщт, шIоигъори фэбгъэцэкIэщт. 
Джары дунаир зэрэгъэпсыгъэр..."
- Зиусхьан, къыосIуагъэм ащ фэдизэу земыгъэухыжь,- 
Мамый зыкъызэригъэзэкIыжьи, Iэнашъхьэм къышъхьарыуцуагъ, Тахъупщыри къэтхыуи, щтэгъэ нэгукIэ къыдэплъыягъ.- Сэ лъэкI сиIэу тихъан нэф сыготыщтмэ, пэблагъэ усшIыщт. Шъэбэкъу пщышхор цыхьэшIэгъоп, мэкIэмакIэзэ Долэт-Джэрые ышъхьэ сихьанышъ, щезгъэгъэзыещт, ощ фэдэлI Жаные зэримысыр ышIошъ згъэхъущт.
Тахъупщым ирэзэ гущыIэ къыдэщэегъу фимыфэзэ, 
джэхэшъотет лIы нэгъуцум пчъэр къыIуихыгъ. Гугъэ 
гущыIэхэу зэхихыгъэхэр тырахыжьхэ къыщыхъоу бысымым зыкъырихыгъ:
- Сыд узезыфэрэр, Тхьэр зэбгыгъ?
- Сэрэп узгъэгумэкIрэр, зиусхьан,- джэхэшъотетым 
зиухыижьыгъ.- Трамхьаблэ шыуитIу къикIыгъ, Мамый 
хьакIэр ялъэгъун.
- Хэт ариIуагъ Мамый зэрэсихьакIэр?
- СшIэрэп, зиусхьан, ыуж афызэ мыщ къэсыгъэхэу 
аIо, гузэжъогъу IофкIэ къэкIуагъэх.
- Къищэх,- пкъы уфэгъэ пшъыгъэр Тахъупщым 
фэмычэфэу къыIэтыгъ.
Унэм къыращагъэ кIэлэкIитIур пчъаблэм блэкIыгъэхэп, 
пщым шъхьэщэ макIэ фашIи, язырэм къыIуагъ:
- Жъажъые зэрэщымыIэжьымкIэ ыкъо макъэ едгъэIунэу тыкъаIопщыгъ.
Нахьыби нахь макIи къамыIоу кIалэхэр хьакIэщым 
зекIыжьхэм, Тахъупщыр нэбэ-набэу ихьакIэ Iуплъагъ. 
Мамый зэхъокIныгъэ горэ фэхъугъэу ынэгу кIилъэгъуагъэпти, зыфэмыIажэу еупчIыгъ:

--- Page 481 ---

- ТIэкIу нэмыIэми угу пиIонтIыкIырэба, Мамый, сыд Iо 
фаеми, лIагъэр сэрэп зятэр, оры нахь?
- Сыд сэбгъэшIэнэу узыфаер, зиусхьан? - дысэу къыфидзыгъ ихьакIэ.- ЦIыфмэ амыгъашIэрэ тятэ ыгъэшIэныя, 
ихьадэгъу къэсыгъэти, лIагъэ. Сэ сыкъызэраригъэлъфыгъэм фэшъхьафкIэ, къысфишIагъэм нахьыбэ къин сигъэлъэ гъугъ. Зэ IэбэгъукIэ IэкIэслъхьагъэм изышъанэ дунаим 
тетыфэ ылъэгъугъэп.
- Зыпари къыпфимышIагъэми, уят. Хьэдагъэм ухэтыни, 
бгъэени къыптефэ.
- СыкIон, ау сфэгъэешъунэп...- Мамый ышъхьэ 
риуфэхи, егупшысэу тIэкIурэ щытыгъ, етIанэ бысымым 
къыщыгугъзэ, къыIуплъагъ.- Гъусэ укъысфэхъугъэмэ, 
сигопэщтыгъэ.
- Ощ паемэ, Мамый, чIымэ агъуни сыкъыбдэкIони,- 
зигъэтхьамыкIэзэ, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ бысымым къыупсэлъыгъ,- ау сиIоф зытетыр олъэгъу, бжыхьэ кIас, 
къэучъыIэу ригъэжьагъ, жьы чъыIэр къызысэутэкIыкIэ, 
мазэкIи скIэкIыжьыщтэп. Цохъопщ щорэм дэжь зымафэ 
сызэрэкIогъагъэр непэ къызнэсыгъэм къысфырекъу, пскэм 
сызэшIуитхъэу цIыфмэ сахэтына, сэ...
- Ащ фэдиз ищыкIагъэп, зиусхьан,- Мамый кIэкIэу 
пщыр къызэпиутыгъ,- Тхьэм къыстырилъхьагъ, сизакъоми, 
сахэхьан.
- Ар хъущтэп, хьакIэ, адыгэ унагъоба узэрыкIыщтыр, 
узхэхьащтхэри адыгэх, сыкъырябгъэIухэу уизакъоу узгъэкIонэп,- гущыIэм хэтэу Тахъупщым пчъэр Iуихи, джагъэ: 
- Моу байкол нахьыжъым къысфедж...- етIанэ зыкъызэригъэзэкIыжьи, дэо макъэкIэ къыIуагъ: - ЗэгъокI зыщыбгъотрэм, ЛIымафэ лIыжъым сыгу зэребгъагъэр сфеIожь. 
ЗышIоIуш дэд, кIэнкIэм цы хехы, о къызыпфеIопщым, 
игъунэгъу-шъэогъу зэрэщымыIэжьыр сэ къысаригъэIоным 
иакъыл тефагъэп.
- КIалэр пIофтэмэ, уеIофтэжьы, зиусхьан, уадэжь 
сыщыIэми ЛIымафэ ышIагъэп, къыслъыхъухэзэ сыкъагъотыгъэти, ори къыуаIоным гу лъатагъэпщтын,- игъунэгъугъэ лIыжъыр Мамые ыухыижь фэдэу къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ: - Шъо зыкъызэрэшъуигъэлъэгъурэ дэдэуи ЛIымафэ 
Iушышхоп, теIукIыгъэ хъугъэшъ, зышIи, зымышIи щэтхъу, 
ау щытми, тятэ зэрэщымыIэжьыр оры къызэраIуагъэр 
нахь, кIэлитIум язи сэ къысфыреплъэкIыгъэп.

--- Page 482 ---

- ШIу уалъэгъушъ ары, Мамый...- зигъэсэмэркъэузэ, 
Тахъупщыр къэщхынэу къыригъэжьагъэти, жьыкъэщэгъу 
имыфэу ычый зэшIуиубытыкIыгъ, ынэхэр къырифэу, ыпшъэ 
лъынтфэхэр къыхифэу, пскэм зэшIуитхъэу къыублагъ.

--- Page 483 ---

ЛIымэфэ лIыжъым Шъэбэкъурэ Къэлэкъутэрэ афигъэкIогъэ Дзэгъащтэ апэ пщы щагушхом дэпсыхагъ, ащ 
ыуж имахълъэ макъэ ригъэIуи, гъунэгъу чылэмкIэ ишылъа пэ ыгъэзагъ. Зыщежьэщтхэм кIэупчIэнэу Къэлэкъутэ 
гъунэгъум дэжь зэкIом, къыгъэрэхьатыгъ:
- Гузэжъогъу щыIэп, непэ амыгъэтIылъынэу Дзэгъащтэ 
къысиIуагъэми, ЛIымафэ ихьатыркIэ тыкIощт. Мафэм 
щыщэу къэнэжьырэми, пчыхьэми тахэтын. Ежь Жъажъые 
тхьамыкIэри цIыф дэигъэп, къо мыгъо Тхьэм къыритыгъагъ 
нахь. Ацумыкъо былымIыгъхэм ахэхьагъэти, лъызгъэкIуагъэх, къызэрэсыжьэу тежьэщт.
Шъэбэкъу пщышхор зипэщэ шыу купыр къушъхьэ мэз 
пхъэхыжьыгъэм хэкIи, кIэй бгъузэу псыхъо нэпкъым 
еолIэжьрэм нэсыгъэу, мэзыбгъум готхэу ясэмэгукIэ 
къафэкIорэ шыу заулэр Къэлэкъутэ инэплъэгъу къифагъ.
- Мохэри тхьаусхакIо макIохэн фай, тяжъугъаж, 
зиусхьан,- гъунэгъум риIуагъ Къэлэкъутэ, ардэдэм онэгум 
зыщырищыгъ.- Тахъупщым ибайколых, ау ежь ычIыпIэ 
азыфагу итыр... модэ еплъ зэ, Мамые къумалыр ары.
- Зыгорэ пIэкIэшIэкъон, ятэ ихьэдагъэ макIо,- Шъэбэкъу 
пщышхор къэгумэкIыгъ.
- Сыда, зиусхьан, сипый слъэгъумэ, сицIыфыгъи, 
сиадыгагъи чIэсэнэкIэ огугъа? - фэкъолI пащэм ышъо 
къыхихыгъ.- Ятэ ихьэдэгъэ гъогу тесымыукIыхьэми, слъы 
зыщысшIэжьын чIыпIэ сыдифэн.
- ЛIы губжыгъэрэ къо губжыгъэрэ зэфэдэ аIошъ ары, 
Къэлэкъут, угу къысэмыгъабгъ,- Шъэбэкъу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- НекIох, моу псынэкIэчъымкIэ тыдэжъугъэх. 
Сэри а къумалым сыригъусэу Трамхьаблэ сыдэхьаныр 
зэспэсыжьрэп.
Шыуиблыр благъэкIи, кIэипэ къэгъэзэгъум зыкъокIуадэхэм, Шъэбэкъупщым шыухэр рищэжьэжьыгъэх, ыбгъухэмкIэ къыгот Ацумыкъорэ Къэлэкъутэрэ язи фыремыплъэкIэу гумышIу макъэкIэ къыIуагъ:

--- Page 484 ---

- Уилъэпкъэгъумэ зыкъыпщадзыеу дунаим утетын 
нахьи, ущымыIахэмэ нахьышIу.
- Къумалым гопцагъэхэр тилъэпкъэгъухэба? - щхыпэ 
кIэнэкIалъэр Ацумыкъо ыIупэ телъэу ышнахьыжъ Iуплъагъ.
- Ахэр къыгозыпцэгъэ Тахъупщыр мыдырэм нахьышIу 
пшIошIа, синыбджэгъу? - упчIэ лакъырдыр Къэлэкъутэ 
къыпигъэхъожьыгъ.
- Тэрэзэу къепIуагъ, сигъунэгъу,- Шъэбэкъу разэу 
щхыпцIыгъэ,- загъорэ сшынахьыкIэ кIэлэцIыкIу упчIэхэр 
къысфегъэуцу. Орырэ сэрырэ тыримыгъусагъэмэ, къумалым игъусэу хьэдагъэм ахэхьанкIи хъущтыгъэ.
- КъэпIощт джы, зиусхьан, сшъхьэ уасэ фэсымышIыжьэу къызшIомыгъэшI,- Ацумыкъо шъхьакIо ышIыгъ.
- ГухэкI умышIы, сшынахьыкI,- Шъэбэкъу игущыIэ 
кIилъэшъужьыгъ,- цIыфыгъэм зеогъэукIышъ, зытефи 
зытемыфи шъхьэкIафэ яохы.
- Аущтэу сыкъэхъугъэмэ, сыдэу сшIын, ау къумалым 
цIыфыгъи, гукIэгъуи фысиIэп, фысиIэни слъэкIыщтэп,- 
Ацумыкъуи иIо текIыгъэп.
Гые-зэдаом Iо лые къикIэу зэшыхэм губж къахэхьаным 
тенэгуикIи, Къэлэкъутэ гущыIэр Жъажъые лIыжъым щхэнэу 
къехъулIэщтыгъэхэм атырищагъ.
Къэлэпчъэ зэIуубгъукIыгъэм нэмысхэзэ, тхьаусхакIохэр 
яонэшымэ япсыхыхи, щагум дэхьагъэх, Шъэбэкъупщыр 
апэ итэу, хъугъэр къагурымыIоу, лIы купыр щагу пчэгум 
щызэтеуцуагъ. Зыфэтхьаусхэщтхэр щытхэп, лIыжъ хьадэм 
ихьакIэщыпчъэ зэIухыгъэ ихьи, къикIи щыIэп, бзылъфыгъэ 
зэхэгъэ макъэр унэм къеIукIы, щагум дэт хъулъфыгъэхэри 
мэIэчъэ-лъачъэх, нахьыбэр унэм ехьэ, къекIыжьы. Шъэбэкъу 
шIу зэрэщымыIэр къышIи, игъусэмэ шъхьэ афишIыгъ, 
хьакIэщым занкIэу рищагъэх. Хьадэм пэс лIыжъ зыщыплIым 
аIапэ аубытыгъ. Жъажъые фэшъыгъохэу ышъхьагъ иуцуагъэхэу, ЛIымафэ акIыбыкIэ къикIи, къэпскэуIугъ:
- ШъукъэкIуагъа, зиусхьан...
- ТыкъэмыкIо мэхъуа, ЛIымаф, уигъунэгъу Жъажъые 
зы лIыжъэу Жаные исмэ ащыщыгъ,- лIыжъым фэтхьаусхэзэ, Шъэбэкъу емыупчIын ылъэкIыгъэп: - Сыд гуIэзечъа щагум дэтыр, тызфэтхьаусхэни дэтлъэгъуагъэп.
- ТхьамыкIэгъошху хъугъэр, зиусхьан,- ЛIымафэ 
нэшхъэеу Шъэбэкъу фыдэплъыягъ.- Зы хьадэр мыучъыIыжьзэ, ятIонэрэр къыгохъуагъ. Жъажъые иныо тфэмыгъэIасэзэ, ыкъо къэсынкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу 
къытIэкIэлIыхьагъ. ТхьамыкIэм ыгу зэгоутыгъэн фае.
- ЛIыжъ закъоу зыщыгугъыщтыгъэр ыухыгъэмэ, 
ежьыри сыд ищыIэжьыгъ. Сыдэу пшIын, ЛIымаф, ари 
аущтэу хъунэу Тхьэм ыухыгъэщтын. ЯгъашIи зэдахьыгъ, 
яхьадэгъуи зэдагъотыгъ,- къэхъугъэ къиныр Шъэбэкъу 
къыригъэкIугъ.
ШIукIаерэ хьадэр зэрылъ хьакIэщым исыгъэхэу 
Шъэбэкъу икуп щагум къызекIыхэм, нэбгырэ зытфыхэу 
къызэгоуцуагъэмэ ЛIымафэ арищэлIагъэх. Мамые янэшым 
ыкъомэ ащыщ лIы шIуцIэ цIыкIу горэм, ежь фэдэ хьазырэу, 
ышъхьэ феуфэхыгъэу дэгущыIэти, Шъэбэкъуи, Къэлэкъути, Ацумыкъи, ягъусэхэри пылъыгъэхэп. ЛIы цIыкIум 
тхьаусхакIохэр къызелъэгъум, Мамые къыкIэрылъэти, 
иIахьылмэ къагоуцожьыгъ.
Чылэм щыщхэр зырызэу, тIурытIоу, гъунэгъу чылэмэ 
къарыкIхэрэр куп-купхэу щагум къыдахьэщтыгъэх, ЛIымафэ къыщырагъажьэзэ, щымыIэжьхэм яIахьылхэм афэтхьаусхэщтыгъэх. Мамые амылъэгъу фэдэ зашIызэ, 
ашъхьэ дырагъэзэкIыти, джау сыдми Iэпэубыт къодые 
рахыщтыгъэ - цIыфмэ джыри ащыгъупшэжьыгъагъэп ятэ 
зыгъэ хыIушъом къызэрэщыдэзекIогъагъэр. Гукъао нахьи 
шъхьэкIо-губжыр Мамые нахь къытекIоу, ыгушъхьэ къыритхъызэ, зыIупэ езгъэзэкIыщтыгъэ гъунэгъуи, Iахьыли, 
благъи афыкIэгубжыкIыщтыгъэ: "Зи умыIо зэ, моу тIэкIу 
тежъугъашI, цIыкIуи, ини шъукъыздечъэкIы сэ шъусшIын..."
IХ
"Бэ зиIэр нэшъу, шъо зиIэр лъапцIэ" - шыуми, лъэсми 
бэрэ джа гущыIэжъыр Мамые къыфыдэуае, игупшысэмэ 
къадежьэ, ичъые дэкIодыжьы. Гъэмэфэ бэдзэ ерышэу 
къыпыбэнагъэр сыдэу зишIыгъэми, зэрэзыпифыщтым 
амал фигъотырэп. Байкол хымэхэр игъусэу хьэдагъэхэр 
зэрыт унапчъэмэ заIохьэм, къыздизыгъэри ымышIэу, а 
гупшысэр ары шъхьэм къыфечъэгъагъэр, яти, яни езымыгъэягъэр, иIахьыл горэми зыриусэеу зымыгъэгъыгъэр, 
елъэкIонызэ, къакъыр кIыбым къозыщэгъагъэр.
"СиIахьылхэм чэщ-зымафэм сахэтыфэ, шIукIи, екIи 
гущыIэ тэрэз къысаIуагъэп...- Мамые ишылъэмэкъэ дэгу 

--- Page 485 ---

кIэдэIукIызэ, гыещтыгъэ.- ЛIымафэрэ Дзэгъащтэрэ мыхъугъэхэмэ, мэфэ плIани сахэтышъуныеп...
Сыд Iо фаеми Iахьылыр Iахьыл, тыдэ сахьыжьын, сыдэу 
зыкъысфашIыгъэми, сыгу ябгъэрэп, ау зблэплъыкIхэзэ, 
зыIэ чъыIэ, зыгу чъыIэ къысфэзыщэищтыгъэхэр сыд 
илIэужыгъуагъэх, сыд яIоф къысхэлъ? Хэт щыщи бгъэмысэным ыпэкIэ ычIыпIэ зибгъэуцонышъ, ыгу щышIэрэр, 
зэрыразэр, зэрэмыразэр зэбгъэшIэн фае. Дунаим тезэрэмыгъафэу зэрэшхыжьхэзэ, зэдэлIэжьыгъитIум сызэрафыщытыгъэр чылэ Iофа? Загъорэ сакъызэрэлъыплъэщтыгъэр зыми хэтэп ара?.. Унэри, щагури, бгъагъэхэри, 
былымхэри тянэшым уех зесэIом, боу гушIогъагъэ. Адэ 
джары, сыкъэзылъфыгъэхэр нэе-псыех, гъэрэзэгъуаех 
сIощтыгъэ шъхьакIэ, мылъкум зышъхьэ фэзымыуфэн 
щыIэу сшIэрэп. Жаные пщышхор? Долэт-Джэрые хъаным 
фэпщэирэр зыпIихыкIэ, Шъэбэкъу итхьацу нэмыкI хьаджыгъа зыхэпшыкIыгъэр? Ахэми къамытыгъугъэрэ къатырамыхыгъэрэ яIэу сшIэрэп... СIапэ къэзыубытынкIэ зэзымыпэсыжьыгъэ Къэлэкъут? Ащ сыгу езгъабгъэрэп, иадыгагъэ 
зыригъэухыжьэу, хэгъэгу зэхэщэным жьы къыримыгъэщэжьэу, икIэтIый ицокъэпсэу фэкъолIмэ афэпсэу..."
Куандэм къыхэлъэтыгъэ тхьакIумкIыхьэм Мамые игъогупэ зызэпечым, шым зырыригъэтIагъ. ТхьакIумкIыхьэ 
лъэтэпкIатэр къызэплъэкIызэ, къыздичъырэ лъэныкъом 
ыгу зыфэгъун къызэригъанэрэм уригъэгуцафэу, гъуй 
благъэм хэкIодэжьыгъ, ау етIани зэ зыкъиIэти къызэплъэжьым, къызхэчъыгъэ куандэм Мамый ишыпэ фиузэнкIыгъ, 
пырэжъые комитIум адэнэгъэ тхьакIумкIыхьэр ытхьакIумэ 
кIыхьэхэмкIэ къыдихыгъ, "пчыхьэшъхьашхэ дэгъу сфэхъун" 
ыIозэ, мыпIэтIырэожьрэм ынэмэ закIаплъэм, нибжьи 
къыхэмыфэгъэ мэхэгъэ-гукIэгъум къыгъэушъэбыгъ, мэкъэ 
шъэф горэм икъамэ лъигъэIэбагъэп. КIый пцIымамэкIэ 
гъуимкIэ къичъыжьрэ тхьакIумкIыхьэм ыIыгъыр пигъэгъокIыжьыгъ. Зэрэгъотыжьыгъэ пситIур зэпэгушIуатэу Мамый 
зелъэгъум, ылъэкIэпIэ ушъэбыгъэмэ амыIэтыжьэу чIыгум 
къыхэщырэ мыжъошхом тетIысхьагъ.
Тыгъэр щэджэгъуанэм зикIыгъэр тIэкIу шIагъэу 
бжыхьэм имэфэ кIэкI ыухыщтыгъ. Тыгъуасэрэ тыгъоснахьыпэрэ ялъытыгъэмэ, непэ дунаир бэкIэ нахь шхъонтIагъ. 
Ошъогур зэрэмыгупсэфыр ипщэф зэкIэлъытхъохэмкIэ 

--- Page 486 ---

къэошIэ. Ахэмэ азыфагу къыдэпсырэ тыгъэм пчыхьэшъхьапэм фиузэнкIыгъэшъ, фэбэгъакIи кIэлъыжьэп. ПэIукIотырэ дунаим фэдэу Мамыий ыгу чъыIэ. Ошъогу гумэкIым 
пщэхэр зэрэщызэхэкIухьэхэрэм, зэрэщызэкIэлъытхъожьхэрэм фэдэх игупшысэ зэхэо-зэпычхэри. Хэт ахэр зэрихьылIэщтыр, къызэхэзышIыкIыщтыр? Хьэдагъэм щилъэгъугъэхэр армэ, зы гукIэгъуи, шъэбагъи, цIыфыгъи анэгумэ 
акIилъэгъуагъэп. Шъыпкъэ, идауи, ихъуапси зэхэтэу 
зэреIожьы, ежьхэр нэгуихыгъэ нэIукIэ зэхэтых. "ЗэрэхъугъэмкIэ, сыкъыздэхъухьэгъэ щагум сэры хымэу, зыми 
зэримыпэсэу дэтыгъэр. ЛIымафэ ынаIэ къыстемытыгъэмэ, 
саушъхьакIуныекIи мэхъу... Шъхьафит сшIыжьыгъэ 
тхьакIумкIыхьэр къызэрисыдзагъэм фэдэу къысфыщытыгъэхэп сIонышъ, симынэIосэ цIыфмэ сыд пае зафэзгъэгусэн, 
сиIахьылхэми нэмыплъ къысахыгъ. "Сыхэукъуагъ, ошъогурызэу сыкъэхъугъ" сIонти, хьэдагъэм сытехьан фэягъэп. 
Тахъупщыр ары сыдэзгъэхыгъэр. Ежьыри, тэри тимыщыкIэгъэжь адыгагъэм сыригъэукIыти, сызыукIынэу сауж 
итыгъэм ихьэдагъэ сигъэкIуагъ... Мощ фэдиз цIыфыр 
зыфызэблэкIыгъэр, жаныехэр къыздэзгъэхьащхыгъэр 
зыщыIуезгъэхын чIыпIэ Iаджми сарыфагъ, ау сIэ зэрэтесымыщэягъэр синасып. Джы адыгэ-урыс Iофмэ зыкъызэрэзэблахъурэмкIэ, аущтэу зэрэхъугъэр нахьышIу. Ятэрэ 
ыкъорэ зэшIугъэхэп аIонышъ ащыгъупшэжьыщт, ятэ 
ыукIыжьыгъ аIоныр егъэшIэрэ бжьыгъ... Тахъупщ-Цохъопщмэ якуп Шъэбэкъупщым рамышIэшъугъэр ежь-ежьырэу зыщызэришIэжьыщт чIыпIэ зэрифэщтым щэч хэлъыжьэп. Урысмэ акIыб къыфагъазэу Тыркумрэ Къырымрэ 
зыIэкIалъхьэмэ, сыд ышIэжьын ылъэкIыщт? Жаные Iофыр 
аущтэу ухыгъэ зыхъукIэ, сэщ нэмыкIэу хэт къырым хъаным 
мы лъэныкъом къыгъэкIонэу иIэр? АщкIэ Долэт-Джэрые 
сицыхьэ телъ, фэсшIэгъэ пстэуми ар аосэщт, апеIэжьыщт. 
Я си Алахь, унэшIу къысщыгъаф, сипыйхэмрэ сиджэгъогъухэмрэ спэIущых. Илъэс пчъагъэм сызкIэхъопсыгъэ 
IофымкIэ Жаные къыщыспэуцунэу джырыкIэ сшIэрэр 
Жэнэпщыр арышъ, еупэсырэмкIэ удэзекIонэу сыпщэгугъы, 
ощ нэмыкI гугъапIэ дунай хьафым щысиIэп..."
Онэшым икIэщыщыкI макъэ Мамый зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Ары, ары, тыгъэр къохьэ. Джыдэдэм гъогу тытехьажьыщт. ТхьакIумкIыхьэ мыгъуитIур ары мыхъугъэмэ, 

--- Page 487 ---

джы нэс тимэз уцупIэ тынэсыжьыщтыгъэ,- шым ынатIэ Iэ 
щифэзэ, Мамый шэсыжьыгъэ, тхьакIумкIыхьэм зэпичыгъэгъэ гъогум рымыкIоу, къызыхэлъэтыгъэгъэ куандэр 
къызыдеухьэм, зыфызэмыплъэкIыжьыщтыр къыщена 
пIонэу лъэхъу псынкIэм зыритыгъ.
Къэумэзэхыщтыгъэ пчыхьэшъхьапэм Мамый иш 
заулэрэ хигъэчъыкIыгъэу фызэхэмыфыщтыгъэ гущыIэжъыр джыри ышъхьэ къитэджэжьыгъ. Джа гущыIэ дэдэхэр, 
кIэдэIукIы къэси, шылъэбжъэ макъэмэ къыкIаIотыкIыжьэу 
зэхехы: "Бэ зиIэр нэшъу, шъо зиIэр лъапцIэ..." "Сыд сэIо 
мы гущыIэжъыр къызысфыдечъэкIрэр? - хэгубжыкIызэ, 
зэгыижьы.- Дыом фэдэу зыкъысхигъэпкIагъ. Сыдигъуа, 
тыда зыщызэхэсхыгъэри?.. Зэ, зэ, сянэрэ сятэрэ зызэщыхьэхэкIэ арыба тянэ ыжэ дэмыкIыщтыгъэр? "Гъунэгъумэ 
яIэр тэ тиIэп, чылэм щыгъупшэжьыгъэм тэ тыфэлIэ, бэ 
зиIэр нэшъу, шъо зиIэр лъапцIэ" ыIо зыхъукIэ тятэ пчъэр 
къыриутэкIыти, унэм икIыщтыгъэ. "Ори паIо пщыгъыкIэ 
сыда узэрэбылымыр, щыуаным уеплъыхьэшъ ущыс нахь, 
сыпIэтIэрэон, унэм зыгорэ къисхьан пIорэп, уилэгъумэ 
афызэшIокIыри плъэгъурэп" ыIоу, къысэдыргъэу къызырегъажьэм, шъхьакIом сигъэшэсыгъагъ шъхьакIэ, сызхэфэгъэ тыгъуакIомэ садэмыхъоу КъырымкIэ згъэзэн фае 
хъугъагъэ, ау сыкIэгъожьэу мафэ къысэкIугъэп"...- Мамый 
ыпкъ иуцожьыгъэу къышIошIызэ, онэгум зызыщырещым, 
ошIэ-дэмышIэу ыгу зыгорэ къыхэуагъ, гуIэнкIэ къыкъудыий 
шыр къызэтыригъэуцуагъ, узыр зыхэчъыжьым, ымакъэ 
тIупщыгъэу зэгыижьыгъ:
- Ари сыд джы? ИмыщыкIагъэхэр тшъхьэ къитэгъахьэшъ, уз къызфэтэхьыжьы!
Мэзахэ къызэхъум, сыдигъуи зэресагъэу, Мамые ыгу 
Iэсэгъагъэ шъхьакIэ, гумэкIи, рэзэныгъи хигъуатэу ытIупщыжьыгъэ тхьакIумкIыхьэм ынэхэр иошIэ-дэмышIэ гупшысэ 
къыхэцIыукIыгъэх. "ПIэтIэрау-пIэтIэрауи, къызэрэспыримыкъущтыр зешIэм, зэрэIэсэжьыгъагъэр. Улъэш, уин, 
унэшIу къысщыгъаф къысиIорэм фэдэу къысэплъыщтыгъ, 
къысэлъэIущтыгъ. Дэгъоу сшIагъэ зэрэстIупщыжьыгъэр. 
ХьадитIу зыщыдэсхыгъэ мафэм..." Мамый ыгу къызэхахьи, 
шыр къызэтыригъэуцуагъ, уанэр къыбгыни, ышъхьэ 
шыпшъэм зытырелъхьэм, къыщиутагъ. Исабыигъо-кIэлэгъу нэпс шъхьакIохэр къызэринэкIи, лIыпкъым зыщиуцуагъэм щегъэжьагъэу ежь ыпкъ къикIыми нэмыкIмэ къырашIэми, зызыщиухыижьын чIыпIабэмэ арыфагъ, ныбджэгъу пчъагъэхэри къыфэшъыпкъэ онэшхэри чIинагъэх, ау 
джырэ фэдэу игукъэо нэпс шысэкур рыригъэшъокIэу 
къыфыхэкIыгъэп. Ытэмэ папцIэхэр мэзахэм хэлъэтыкIыхэзэ, хэта Мамый ыгъаещтыгъэр? Яна, ята, хьауми ежь 
ышъхьа? "Къыоузырэм удэгырзмэ, уиуз нахь мэятэ" 
язгъэIуагъэр арынкIи хъун онэгум къизыхыгъэри.
ЦIыфмэ ашъохэр зэрэзэфэмыдэу агухэри зэфэдэхэп. 
Зыр гушхо, ятIонэрэр къэрабгъ, адырэр тыгъужъыгу. Тара 
нахьышIур? Зыфэсакъыжьмэ бэрэ щыIэн зышIошIырэр 
къызэхафэшъ малIэ, зэмыблэжьэу псэурэмэ бэгъашIи 
къахэкIы, Мамые итеплъэ Iэпс-лъэпс епэсыгъэ гу цIыкIоу 
лыуз зыфаIорэр зымышIэрэм зэкIоцIитхъэу, анахь тхъагъоми ымыгъатхъэу, анахь тхьамыкIагъоми зыкъыримыгъэшIэжьэу джы нэс къыхьыгъ. Хьадагъэм хэтыфэ ынэпс 
къутами къехыгъэп, ары пакIо, хэщэтыкIэуи цIыф зэхихыгъэп. Нэфшъэгъо дэтэджым щишIагъэр зэкIэми анахь 
гъэшIэгъоныжь: иIахьылхэмкIи, игъунэгъухэмкIи, инэIуасэхэмкIи Iэпэубытынчъэ-тхьаегъэпсэунчъэкIэ къахэкIыжьыгъ. 
Хэта къеджагъэр? Сыд гъогуа зытехьажьыгъэр? Дунэе 
чIылъэм гъогубэ щызэбгырэчъы. Зыр шъуамбгъо, адырэр 
бгъузэ. Гъогу блэгъэ гъогу чыжьи, гъогу чыжьэ гъогу 
благъи щыI, цIыф лъакъоми, хьэкIэ-къокIэ лъэгуми, хьайуан лъабжъэми абгынэжьыгъэ лъагъохэри макIэп, уащэ 
пшIошIызэ, узгъэгъуащэхэри къахэкIых, пцIи, шъыпкъи 
зытелъхэри, сыдым фэпшIэн, уапэ къеуцох, узхэгупшысыхьан гъогу зэхэчъ шъэфхэми уаIокIэ...
Тара ахэмэ ащыщэу неущ Мамый зытехьащтыр?
ГумэкI зэхэмыфым хэфэгъэ Мамый иш къыфыреплъэкIи къызэщыщым, ышъхьэ кIипхъотыкIыгъ, шыпшъэм 
теуIэзэ, едэхэшIагъ:
- Хьау, хьау, сидах, гукIодыгъо щыIэп, мары джыдэд,- 
Мамый шэсыжьыгъэп, ыпэ итэу шыр рищэжьагъ.- ТIэкIу 
тытезекIухьащт... Тимэз тIысыпIэ зи къыщытажэрэп.
Пщэ IужъухэмкIэ упIыцIэгъэ ошъогур къегъолъэхыгъ, 
бжыхьэ чэщ шIункIым зыхэзыушъэфэрэ чIылъэри кIымсым, шылъэбжъэ мыгузэжъо дэгумэ анэмыкI теIукIырэп. 
Мамые ищазымэ лъэгу къыIэтрэ сэпэ шынэ макIэм фэдэу 
игупшысэ хьылъэхэри зэбгырэтэкъух. ГъэрекIо Iузэжъу 

--- Page 488 ---

зэпырыкIыпIэм дэжь ятэ зэрэщыIукIэгъагъэр, лIыжъыр 
икъэмапшъэ зытеIэжьым, нэгъой уIэшыгъэмэ ылъакъо 
кIаути, лъэгонджэмышъхьэкIэ джэхашъом зэрэтырадзэгъагъэр, кIэнэкIэлъэ-дысыр лъиIожьызэ, унэм зэрэраригъэдзыгъагъэр Мамые ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. Ардэ дэм 
зышIомыдэеу, илъэкI-зэшIокI рыгушхоу зилъэгъужьыгъэми, ыгуи къыпыузыкIызэ, зэриIожьыгъ: "ШъхьэкIомыдэр кIодыгъошIу" тятэба апэ къысэзыIогъагъэр? А тхьамыкIэ гуIалэм аущтэу сыдэзекIон фэягъэп, есхыгъэ 
шъхьакIор фэщэчыгъэпщтын... СшIэ-сымышIэми, ащ 
ышъхьэ зэзгъэкIокIэу къезыфэкIыщтыгъэр тян. ЕтIани еплъ 
къяхъулIэжьыгъэм, зэрэшх-зэрэшхыхи, мэфэныкъо азыфагоу зэдэлIэжьыгъэх. ЛIэныгъэри сыдэу тхьамыкIэгъошхоу цIыфым ыпэ илъ!.. Адэ джары дунаир зэрэгъэпсыгъэр, 
псыри егъукIы, чъыгыри мэгъужьы, чатэри мэуцэку, 
цIыфми тхьамыкIэ-бэгъуагъэ имыIэу игъашIэ еухы. Сыд 
сэIо сшъхьэ къизгъахьэхэрэр, лIэныгъэм сегупшысэным 
сэ сынэсыгъа?.." - зыфэгубжыжьызэ, Мамый онэгу 
зешIыжьышъ, бжъэпэ гъуимкIэ къиджыкIырэ тыгъурыгъу 
макъэр зэхемыхыжьыфэ иш хегъэчъыкIы.
Чэщыбг хэкIотагъ. Шыри псы ешъуи, зэнтхъ тIэкIу 
зыIофэм, гупсэфыжьыгъэ. Уанэр зипIэшъхьагъэу, кIакIор 
зикIэлъын-зитехъон Мамый пкIыхьапIэ елъэгъу. ГъэбылъыгъэкIэ къыздэкIыжьыгъэ щагур хъуау-пщау, игъэкIотыгъ. 
ЦIыфыр дэфэжьырэп. Шъэожъыехэр чэубжъэмэ атесых, 
чъыгмэ апысых. Зыр зым нахь дахэу пшъэшъэ гъэкIэрэкIагъэхэр утыгум изыбгъу лъэныкъокIэ щызэхэтых, кIэлэ 
къэшъокIо ищыгъэхэр ахэмэ апэчIынатIэх, къамылапщэхэми 
зэдырагъаштэ. ДжэгуакIом апэрэ къэшъогъур зырихыкIэ, 
Мамый зыкъыфегъазэшъ, мэкъэ кIэщыгъэкIэ къыреIо: 
"Жъажъые тхьамэтэ мафэм икIэлэ пIугъэу Жаные илIышIумэ 
ащыщэу Мамые утыгум къерэхь, къэрэшъу, ылъэгу 
тыкIерэгъаплъ аIошъ, купыр къыкIэлъэIу!" Пшъэшъэ зэхэт мэ Мамый ылъапэ зафычIесэм, Шъэбэкъу пщышхом ыпхъу 
Минсурэ къыпагъощыгъэу къызэдашъох, ау зэдэ хъухэрэп. 
Адыгэ къэшъуакIэр щымыгъупшэжьыгъэми, Мамый 
нэгъой къэшъуакIэкIэ къешIэшъ, орэдышъом дыригъаштэрэп, ылъапэмэ зэратеджэгукIырэр регъэлъэ гъу фэдэми, 
Минсурэ адыгэ къэшъуакIэм текIырэп. Къэшъогъур 
зыщиухыщтым, ылъэгъурэр ащ нахь шIэгъожь: Минсурэ 

--- Page 489 ---

ыIэпкъ-лъэпкъымэ Марямэ къахэтэджыкIы, адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэ, ау инэгъой къашъокIэ къыдекIу, гохьы, 
ныбжьыкI, гур пIэпехы, Мамые зыкъыIуешIыхьэ, къехъулIэрэр ымышIэу, ежь адыгэ къашъом техьэ. ЕтIанэ, 
джэгум хэт ыIозэ, былым укIыгъэм шъэжъые цакокIэ ышъо 
тырехы, гуих-псэихэу быгъу шIуцIэ бжъэкъошхор ыпашъхьэ къеуцо, зыкIэриубытэгъэ къакъыр дэпкъыр фыпхырымыутэу, зимышIэжьэу мэкуо...
КIакIор зытыридзи, пкIэнтIэпсыр къыпычъэу Мамый 
къызэшIотIысхьагъ. Бжыхьэ шхъуантIэм ипчэдыжь кIас, 
къелъэлъэхырэ ощх чъыIэр чъыг къутамэмэ зэбгырауты, 
шыр егъэшъу, ежь пкIыхьапIэм зэрымыр ышIыгъэ фэдэу 
гъушъэпIэ бгъагъэм чIэс. Джэгури быгъури зыфихьынхэ 
ышIэрэп. Минсур, Марям? Ахэми сыд къэшъо-уджа адыриIагъэр? Шъэжъые цакIомкIэ зышъо тырихыщтыгъэ танэр? 
"Сэ пкIыхьапIэмэ сафэкъаигъэп,- Мамые зэриIожьыгъ,- 
илъэсым зэ слъэгъуми ары, ау шIоп слъэгъугъэр. Адыги, 
нэгъой къашъуи сшIэрэп. Хэта сэзгъашIэщтыгъэри, сыдигъуа зысшIэщтыгъэри... Чэтэ гъэбзэным сыхэтзэ, джэгуи, 
къашъуи тэрэзэу слъэгъугъэп, ау щытми, слъэгъугъэ 
пкIыхьапIэм Тхьэ Iоф хэлъ. ПкIыхьэкIэ лы зэпкъырыпхы 
хъумэ, зэрэмышIур зыгорэм къысиIогъагъ. Хьэдэгъэ ужым 
сыд джэгуа тищагу дэтыгъэри? Iо хэлъэп, Тхьэ Iоф!.. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахьым сыд шъуIуа 
пкIыхьапIэмкIэ зызэрэсигъэшIэжь шIоигъуагъэр? Зэ, зэ, 
ЧэташIэ быслъымэн чылэм урысмэ дагъэуцогъэ чылысымкIэ зытеслъхьажьыгъэ нэузырым ипIалъэ зэрикIыгъэр армэ 
шIэ?.."
Мамый щтэгъэ нэгукIэ къызщылъэтыгъ, амдэз ышти, 
къыблэмкIэ кIэкIо-нэмазлыкъыр ыубгъугъ, нэмазыр 
зеухым, лъэгонджэмышъхьэкIэ щысэу Алахьым елъэIугъ: 
"УнэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI, сыхэмыгъэукъу, си 
Алахь! Уапашъхьэ зыщытеслъхьажьыгъэ нэузырыр сщыгъупшагъэп. Хьэдагъэм сыхэмытыгъэмэ, нэузырыр 
зытесхыжьыгъэу уапашъхьэ ситыщтыгъэ. Къысфэгъэгъу, 
къинэу сызыхэтыгъэм уишIэ хэмылъэуи щытэп. Синэузыр 
арынкIи мэхъу зэкIэ къызэхысигъани, гъогу сыкъытезыщэжьыгъэр. Джы сыхьазыр, сыд къысэхъулIэщтми, секIодылIэнэу сэшIэми, синэузыр щэджэгъоужым блэсымыгъэкIыжьынэу тхьэлъанэ зыфэсэшIыжьы..."

--- Page 490 ---

ЧэтэшI чылэр чыжьагъэпти, шы илъыгъо заулэкIэ ыгу 
зыдэщыIэм Мамый нэсыгъ. Чылэ гъунэм Iут урысыдзэм 
ибгъагъэмэ апэIулъэшъогъэ мэз пырыпыцум, чылысым 
нахь пэблагъэу, къыщыуцугъ. Бжыхьэ ощхыр зэпыурэпти, 
цIыфхэр къэлъагъощтыгъэп. Шэщ зэпэIут, унэ бгъэгъэ 
заулэмэ Мамый апылъыгъэп, чIы хэIэтыкIыгъэм зизакъоу 
тетыгъэ чылысыр ары инэплъэгъу зытыримыхыщтыгъэр. 
Чъыгым кIэрыпхэгъэ шыр мыщыщыным пае пэIупхъэ фишIи, чылысым фиузэнкIыгъ. Зиуфэщтыгъэп, зиплъыхьэщтыгъэп, зыфакIорэ чылысым идин итым фэдэу пчъэм 
зынэсым, "бисмилахь" ыIуи, ихьагъ. Чыристан тхьэ сурэтхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъэ унэм акIыбхэр къэгъэзагъэу нэбгыритIу рилъэгъуагъ, зым абэ кIыхьэ шIуцIэр къеубгъухыгъ, 
адырэ шъхьэ упсыгъэр адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэ, шъхьащэ 
ышIызэ, урыс динлэжьым къыIорэр адыгэм къыкIеIотыкIыжьы. "Хэта митIум язэу апэ Iуезгъэхыщтыр? - Мамый 
зэупчIыжьыгъ.- Адыгэр плIэIу шъомбгъо мытIыр, урысыр 
од пIокIэ цIыкIу..." - лъэпэпцIыеу якIошъылIи, адыгэ тамэм 
теуIагъ, имыгуапэу къызэплъэкIыгъэм еупчIыгъ:
- Къащ къэохьа, джаурытхьэм уелъэIуа? - ыгу пэчIынатIэу къамэр хиIуи, зэхигъэфагъ, абэ зыщыгъыри зэогъукIэ Iуригъэхыгъ. Джаур диным ихьэгъэ адыгэм нахь гужъ 
фыриIэу, къамэр ищыгъынкIэ ылъэкIыжьыгъ. ДэIуагъэ, 
гуцафэ зыфэпшIын унэмкIи щагумкIи щыIагъэп. Чылысым 
чIэт тхьэ сурэтмэ нэжъыкIэ афычIэплъи, зэрэчIэхьагъэм 
фэдэу, мыгузажъоу къычIэкIыжьыгъ...
Х
Тхьэмафэм къыкIоцI зэкIэлъыкIо-зэкIэлъычъэхэу къэбарищ Шъэбэкъупщым къылъыIэсыгъ. АпэритIур зыр зым 
нахь дэижь, мыхъу зыщыхъурэм, ящэнэрэм уезэгъыщт.
- Ашъыу, ар хъунэп! - апэрэм Шъэбэкъу къызщигъэлъэтэу хигъэкуукIыгъ, ардэдэм ибайкол куп игъусэу, 
ыгъэшэсыгъ, заулэрэ лъэхъугъэхэу, къыгот ышнахьыкIэрэ 
ыкъорэ игукIае аримыIон ылъэкIыгъэп: - Жаные мыхъуныбэ къехъухьэ, ау урысыдзэ чылысым нэбгыритIу чIаукIыхьаныр нибжьи сшъхьэ къихьагъэп.
- Ари мэфэщэджагъоу...- Ацумыкъуи ышнахьыжъ 
дыригъэштагъ.

--- Page 491 ---

- Хэтыми ар зышIагъэр типый шъыпкъ! - къыдэу хьэдэухьажь хэмылъэу, Кутакъэ къыпиупкIыгъ.
А гущыIэмэ кIырагъэугъ пIонэу Шъэбэкъу иш нахь 
ригъэлъэхъугъ, ыуж ит байколмэ яшылъэбжъэ макъэхэми 
бжыхьэ пчэдыжь чъыIэтагъэм зыкъыщаIэтыгъ. Бгы дэкIыгъом дэкIуаехэзэ, тIэкIу зытыригъэшIэгъэ джэуапыр ыкъо 
ритыжьыгъ:
- Пыими блэкIы ар, адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэригъэутэкIыным ешэ,- зыми ышъхьэ зыфыримыхыщтыгъэ 
шъэфыр зэпыугъо мыбащэкIэ къыгъэунэфыжьыгъ: - 
Сызэнэгуещтыгъэр къытэхъулIэу ригъэжьагъ.
Къэбар тхьамыкIагъом ыгъэшэсыгъэ шыухэр тхышъхьэм зытехьэхэм, темыр жьыбгъэм ичъыIэ гуао закъыжэхидзагъ, аIэ кIыIухэр, анэгу ихыгъэхэр, атхьакIумакIэхэр 
пелыбжьыкIы, яцые къуапэхэр зэредзэ, яшысэкухэр 
егъэутысэ. "Тыгъэр къепсы, псэр Iуехы. Сыд жьыбгъа джы 
къытфыкIэпщыгъэр? - Шъэбэкъу зэупчIыжьызэ, апэ Москва зэрэкIогъагъэр ыгу къэкIыжьы, къатыришIыхьэгъэгъэ 
кIымэфэ фыртынэр, зиджэдыгубгъэ зэрыгъэзыгъэгъэ 
урысылIым Iэбжым къафишIызэ, "татарва" къазэрэриIогъагъэр, урыс пачъыхьэр къазэрэпэгъокIыгъагъэр, ыкъо 
хымэ хэгъэгум къызегъанэм, кIэхэкIыгъагъэр, илъэпкъэгъумэ ямамыр щыIакIэкIэ зэрэгумэкIыгъагъэм пае тхьауегъэпсэу къыраIоным ычIыпIэкIэ гущыIэ мышъо-мылхэр 
зэрэфагъэIущтыгъэр, джы къызнэсыгъэми ажэ зэрэдэмыкIырэр, ыгупэкIэ къыIугушIохэу, ыкIыбыкIэ IупшIэ къызэрэфашIырэр ынэгу къыкIэуцожьыгъэх. Къини, гумэкIи, 
тхьамыкIагъуи, гушIуагъуи зыхэлъыгъэ ятIонэрэ кIогъури 
къэкIожьыгъори щыгъупшэщтыгъэп. Къэбэртае зэшэсым, 
къыщыдэмыхъугъэхэри, къызегъэзэжьым, зыIукIэгъэгъэ 
пщыхэм зыкъызэрэфашIыгъэхэри шъхьэм икIыщтыгъэхэп, 
зыхэт мафэм фиIогъэ гущыIэхэр, хэгубжыкIызэ, зэблихъужьыгъ: - Тыгъэр чъыIэу къепсыми, тпсэ Iуихын ылъэкIыщтэп, тызхэт гъэшIэ зэхэблэгъэ-зэхэфыгъуаем тинасып 
зыщыхэлъыр къыхэдгъотэн фае. Ары, мыщ щыбэдзэжьми, 
талъэныкъо щыокъ-жьыкъ. Аущтэу щыта, хьауми къысшIошIа?" - иупчIэ джэуапынчъэу къыгъани, мэкъэ гумэкIыкIэ Шъэбэкъу ышнахьыкIэ зыфигъэзагъ:
- ТхьамыкIагъор хэт иIэшIэгъэн пIорэ, Ацумыкъу?

--- Page 492 ---

- МакIа пыеу тиIэр, Шъэбэкъу, бэмэ уягуцэфэн плъэкIыщт,- ежьыри зыфэсакъыжьмэ, ышнахьыжъи феIэсэкIызэ, Ацумыкъо къыриIожьыгъ.
- Ба макIа сIоу сыкъыоупчIыгъэп! - Шъэбэкъу мэкъэ 
ихыгъэкIэ ышнахьыкIэ къепэбжъэожьыгъ.- СIонэп сIуагъэ 
шъхьакIэ, уицаци мыплъэу, уили жъагъэу мы уишэн сыдигъо хэунэщта!
- Зиусхьан! - нахьыжъмэ азыфагу къыдэтэджэн ылъэкIыщт мышIум тещыныхьи, урыс дзэкIо шъуашэкIэ фэпэгъэ 
Кутакъэ къэпсынкIагъ, ау зыкъишIэжьи, гущыIэр зыIэкIихыгъэ ятэ елъэIугъ: - Къысфэгъэгъу, тят. Хъугъэр зыми 
ымышIэу Ацумыкъо сыдым фишIэн сэIошъ ары.
- Ари шъыпкъэ, Кутакъ,- Шъэбэкъу чIыпIэ зэжъу 
зифэкIэ зэрэзыфырикъужьэу зызIэкIиубытэжьыгъ,- 
уятэшми, ори сыгу шъуабгъэрэп. Шъхьагугъу-гуцафэм 
Iаджи уигъэIощт. Сыд, Ацумыкъу, Жъажъые тхьамыкIэм 
ихьэдагъэ гуцэфэшIыным фэгъэхьыгъэу ЛIымафэ къыщиIогъа гъэр? - игубж къилъэт кIилъэшъужьыгъ, зыфаер къыригъэшIэжьэуи дэIэпыIагъ: - Ашъыу, джа лIыжъ од цIыкIум 
къыIотэгъэ мышъыпкъэм афемыуцолIэжь зэхъур ары.
- Боу дэгъоу къэсэшIэжьы, Шъэбэкъу,- зэшитIум 
азыфагу мыхъун гущыIэ къыдэхьэгъахэп пIонэу гуфэбэ 
шъабэкIэ Ацумыкъо къыриIожьыгъ,- "ПшIэрэ пстэури 
къэмыIу, къаIорэ пстэури шъыпкъэп",- зэкIэми къапеожьыщтыгъэ лIыжъ цIыкIум ЛIымафэ пигъодзыжьыгъагъ.
- Дэгъоу къысэбгъэшIэжьыгъ, Ацумыкъу. Тэри аIорэр 
щыдгъэзыенышъ, шъыпкъэм тылъыхъун.
- Ащ яхьщыр горэ зымафэ Хьатаерэ сэрырэ Къэлэкъутэ къытиIуагъ,- ятэрэ ятэшымрэ зэрэзэщымыхъушъутагъэхэр Кутакъэ игуапэу, гущыIэ зэпыугъор къызфигъэфеди, къахиIуагъ.
- Сыд фэд? - Хьатае ыцIэ зэрэзэхихыгъэм Шъэбэкъу 
нахь ыгъэгумэкIэу джау сыдми къэупчIагъ.
- "АIорэ пстэури хъурэп, хъурэ пстэури аIуатэрэп",- 
Кутакъэ къызIуипхъотыгъ.
- Ари гущыIэжъ дэгъу, гупшысэ хэлъ,- Шъэбэкъу 
IущхыпцIыкIи, ышнахьыкIэ фыреплъэкIызэ, гущыIэ чаныр 
къызкIэрахыгъэ фэкъолIым щытхъугъ,- Къэлэкъутэ 
тэшIэжьы шъхьакIэ, усэрэжъым фэд, зыкъоIэбэжь къэсми 
лъэпкъ акъыл къызкъуехы.- Ардэдэм гумэкI къыкIэзылъхьагъэр къышIудэоягъ: - Хьатае талъэныкъокIэ щыIагъэмэ, 
тэ сыдэущтэу зытимыгъэлъэгъугъа? Ащ нахь уасэ къытфимышIымэ, фэтшIагъэр зэкIэ хьаулые хъугъэ. Ацумыкъуи, 
уяни, пшынахьыкIи къакIэупчIагъэба? - шъхьэм къилъэдэгъэ Минсури ахэмэ къахипчъэжьынкIэ тIэкIужъые иIэжьыгъ.
- КъышъукIэмыупчIэ мэхъуа, шIуфэси къышъуихыжьыгъ. А мафэхэм Ацумыкъорэ орырэ шъудэсыгъэп, 
Нэтхъуае шъущыIагъ.
- Армэ хъун,- Шъэбэкъу зигъэрэхьатыжь фэдэзэ, 
къыбгурэIуа хъурэр къыригъэкIэу джыри ышнахьыкIэ 
фыреплъэкIыгъ,- тызэрэщымыгъупшэрэмкIэ тхьаегъэпсэу,- игумэкI къызхимыгъэщ шIоигъуагъэми, шыр хигъэчъыкIыгъ. "ЗэрэхъурэмкIэ, гощэшхори къэушъэбыгъ, 
типхъу икъэбар сшIуеушъэфы... Щагудэт-джэхэшъотетхэр? Ахэми бзылъфыгъэ лъэныкъо зашIыгъэкIэ сенэгуе. 
Ацумыкъу нэмыIэмэ, зыми ыгу хигъэкIыщтэп, хэти Тхьэм 
ыгу къызэрэтырилъхьэу ыгъэпсэущт. Къэбэртае кIалэри 
сызщыфэгущыIагъэ ышыпхъу къолъэдэжьыгъ, адырэ 
нахьыкIэр ары цыхьэ зыфэпшIыжь мыхъухэщтыр. Типхъу 
къыфыкъокIрэ пщышъаохэмкIэ тIэкIу згъэIорыжъорыщтыгъэ ти, шъэфхэр къыздишIыхэу ригъэжьагъ... Ашъыу, 
шъузфаер шъушIэ, зэкIэми шъузэбэнынэу жъугъотыгъэр 
сэры. Хьатаеми, Хьатай, спхъу къыдалъфыгъа мыр! Ятэ 
Джамбэчыр, Мэщыкъо ыуж, зы лIэу Бэслъыные ис, а 
лъэныкъоми лъапсэ щысыдзын, Кутакъэ инасып Къэбэртае 
къыщикIымэ, Темрыкъопщым тетыгъор ыIыгъ, бын-унэгъошху, блэгъэ-IахьылкIэ а лъэныкъоми тыщызэкъоуцон. 
Ихъяр слъэгъужьынэу нахьыкIэмкIи сыфифэжьмэ, ащкIэ 
аб дзахэхэр къызэсыубытылIэных, ау ахэр къэхъущт Iофых. 
Тыгъуасэ къытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъор непэкIэ зэкIэмэ 
анахь Iоф. Ащ къыкIэлъыкIон ылъэкIыщтыр? Зао щымыIэу 
урыс динлэжьыр уичIыгу икIодэныр зыщыщ хэгъэгум 
къыпфигъэгъущтэп. Ащ фэдэ гухэлъ укIакIом иIэгъэнкIи 
мэхъуба?! Ащыгъум гухэлъ шIой зиIэм сыда адыгэри 
зыкIиукIыгъэр? Шыхьатынчъэнэу фэягъэмэ шIэ?.."
Ацумыкъуи, Кутакъи джа гупшысэ гумэкIым хэтыгъэх, 
еплъыкIэ зэфэшъхьафкIэ кIэрычъыщтыгъэхэми, къя хъулIагъэр зыфахьын амышIэу джэуапынчъэ-IэнэкIыкIэ къыкIэрылъэдэжьыщтыгъэх. Къэнэшъыкъомэ япыйхэр нэбгырищми анэгу къыкIэтаджэщтыгъэх. Апэ Тахъупщми, 

--- Page 493 ---

Цохъопщми, Жэнэпщми, ахэмэ къагошIэгъэ-апышIагъэмэ, 
нэмыкIхэми ацIэ къыраIощтыгъэми, апэ рагъэшъыщтыгъэр 
Мамый шъхьакIэ, хьэдагъэм тесым, къазэрэхэкIыжьыгъагъэм джыри щыгъозагъэхэпти, имыхьакъ тыралъхьаныр 
къырагъэкIущтыгъэп. Урысыдзэр Жаные къызэрэращагъэр 
зимыгопэ Къэлэкъути цыхьэ кIыфамышIыщтыгъэр нэфагъэ. 
"Бгыузым ригъэзыгъэу унэм зилъыр тхьэмафэм 
къехъугъ. ИцыхьэшIэгъумэ ащыщ горэм ригъэшIагъэмэ?..- 
Шъэбэкъу зэгуцэфагъэр щигъэзыежьызэ, зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд сэIо сшъхьэ къизгъахьэхэрэр! Къэлэкъу тэ къыздыригъаштэрэпышъ, сызфаер тесэлъхьэкIэ хъущта? 
Сиурыс IофкIэ бэмэ къыздырагъаштэрэп...- зыфэгубжыжьи, хэкIыпIэ къызфигъотыжьыгъ: - Сыда а IофымкIэ 
Ацумыкъо сызфеупчIыгъагъэр? - ардэдэм шъхьэм къыфечъэжьыгъэ гущыIэжъхэр гукIэ къыкIиIотыкIыжьыгъэх, 
ау зышъхьаригъэзыкIыщтыгъэ гумэкIыр къышIудэоежьыгъ.- НэгуихыгъэкIэ къыспэгъокIыгъэгъэ урыс пачъыхьэм джы сакIыб шъэф щызэрихьэмэ, иIоф къикIыным пае 
къыуимышIэн щыIэпщтын. Тырку султIанми, къырым хъанми 
яшашитыгъэ сымышIэщтыгъэмэ зыгорэм фэдагъ. Ау 
бгъуи тIури аущтэу къысфычIэмыкIынхэм сыфай, си Алахь. 
УнэшIу къысщыгъаф, сыкъызэхэшIыкI, сыхэмыгъэукъу, 
сиджэгъогъухэр къыздэмыгъэхьащхых, зыпэ сибгъэуцогъэ жаныехэм шIу нэмыкI сыгу афилъэп..."
ЧэтэшIэ чылэ гъунэм Iут унэм ыпашъхьэ Iуалъэгъуагъэр 
Шъэбэкъупщыми игъусэхэми зыфахьын ашIагъэп. Чылэм 
дэсыр зэкIэ, цIыкIуи, ини къэуагъэу, унэ гупэм Iуфэжьрэп. 
Адыгэ хьадэм идэхыгъо къэсы, зыдалъхьащт къэр язэрэмыгъашIэу цIыфхэр зэтеутыгъэ хъугъэх. Зым джэманыгъэ 
къызхэзгъафи, зидин зыбгынагъэр быслъымэн къэм 
дамылъхьапхъэу, дэлъыхэр ыуцIэпIыщтхэу елъытэ, адырэм 
тхьабэри, чыристан диныри зикъабылыгъэ тятэжъхэри ащ 
дэлъых, мыхъун хэлъэп, ахэзэгъэщт еIо, зыгорэм къыдырегъаштэ, нэмыкI гори къыпеожьы:
- Урыс диныр пшIоIэшIушъ, къеогъэкIу!
- СшIоIэшIу къодыеп, бэшIагъэ инэфыпс къызыстепсэрэр...
- О куп, сэри моу зыгорэ къысэжъугъаIу,- тхы уфагъэ Тахъупщыр утыгум къихьагъ. ТIэкIурэ хэпскэуIукIи, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Сэ сышъумышIэнкIи къэнэнэп, 

--- Page 494 ---

Тахъупщыр сэры, Джэгъунэ сыщыщ, шъуи Жэнэпщ 
сырихьакI, сыдэу сшIын, сыдкIэ сыамал, шъуитхьамыкIагъо 
сыкъырихьылIагъ. ЦIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ Алахь зизакъом шъуинасыпмэ ынэшIу къышъущифэн, шъукъызэхишIыкIын. Сэ зытемыт къасIорэп, 
хъугъэр зэкIэми шъуинэрылъэгъу. Алахьым идин хэхыгъэ 
зыхъожьыгъэм зэкIодылIэн емынэ къыфыригъэхыгъ. Ащ 
илъэкI боу ины, зылъымыIэсрэ дунаим тетэп, зафэри, 
мызафэри къелъэгъу. Шъуизиусхьан ишIэ хэмылъэу шъуичылэ гъунэ къыIуагъэгъолъхьэгъэ урысыдзэм тхьамыкIагъо 
къызэрэшъуфихьырэми шъущымыгъуазэу, ар къышъозышIагъэр шъумышIэуи щытэп, зыкъо урысмэ афэзыщи, 
ядин изгъэхьагъэр ары. ЫкIэ пышIагъэу къытфищэгъэ 
урысыдзэр шъуинэрылъэгъу, къыпыкIыгъэ къинми непэ 
шъузэредзэжьы, шъузэрегъэшхыжьы...
- Моу гъогу къысэшъут,- Шъэбэкъу зыкIыб дэтым 
ытамэ теуагъ, къызашIэжьым, зэбгырыкIотхэу фэкъолIмэ 
рагъэжьагъ. Байколхэр ыуж итэу къакIорэр Тахъупщым 
зелъэгъум, ипскэ къыщыхьагъ, къыпэблагъэу щыт лIы 
цIыкIу пэIо пырацэм къыфидзыгъэр Шъэбэкъу зэхихыгъ:
- Тахъупщыр, зэ зыгъэбыяу, жаные пщышхом уедыргъы пIозэ, зэгорэм уелIылIэжьыщт, бетэмал!
- Зэ моу къэуцу, зиусхьан! - ыIэ ыIупэ Iулъэу пскэм 
зэшIуитхъызэ, утыгум икIыжьырэм Шъэбэкъу кIэлъыджагъ.
- Пскэр къысщымыхьэгъагъэмэ, зышъхьэ зыблыгучIэ 
чIэзгъэбылъхьажьрэмэ сызэращымыщыр озгъэлъэгъущтыгъэ...- Тахъупщыр зэкIоцIытхъэу лIы цIыкIу пэIо пырацэм ебгъукIозэ, фидзыгъ.- КъысэпIуагъэр нибжьи зэрэпфэсымыгъэгъущтыр зэгъашIэ!
- Ащ нэс джыхьнэм машIом упамыдзэмэ, сыкъыожэн! 
- фэкъолIыри кIэщхыпцIыкIызэ, кIэлъыджэжьыгъ, зэхэзыхыгъэхэри ыгъэщхыгъэх.
- Лъытэныгъэ зыфысиIэ Жанэпщыр, Алахь зизакъом 
ишIушIэ зыфигъэбэгъон фэкъолIхэр, хэти щэрэщ, орэурыс, 
орэадыг, титхьамыкIагъо непэ къыддэзыгощырэ цIыфхэр!
- Зиусхьан,- пэIо пырацэр джыри зыхэтмэ къахэджыкIыгъ,- лъытэныгъэ зыфэпшIырэ Жэнэпщыр муары, 
Тахъупщыр гопцагъэу IокIыжьы.
- Сэлъэгъу, ау тэ ахэмэ задэтшIынэп,- шъхьакIуи, 
пэгагъи хэмылъэу Шъэбэкъу къыIуи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Жаные къихъухьэгъэ, шъуичылэ къыдэхъухьэгъэ 
къиным тыкъышъуфищагъ нахь, игъонэмыс хъугъэм зэIукIэ 
тетшIыхьанэу тыкъэкIуагъэп. ТидзэкIолI сыд фэдэ дин 
икъабылыгъэми, зыдигъэзэжьыгъэм шIу щыхъунэу сыфэлъаIо, къызэринэкIыгъэ бын-унагъом, лIакъоу зыхэкIыжьыгъэм ужыпкъэ мафэ Тхьэм афешI. Сэ шъукъысэдэIущтмэ, фэхыгъэм иунагъо, иIахьылмэ къызэраIоу, ахэмэ 
яшIоигъоныгъэкIэ дгъэIылъмэ, нахь тэрэзэу сеплъы. Зэгорэм дунаир зымыхъожьын щыIэпышъ, щымыIэжьым 
бащэрэ тытешъумыгъэгущыIэу тефэрэ кIыхь фэтэжъугъэшI.
- Аущтэу оIомэ, зиусхьан, сэ упчIэ къыпфысиI,- фэкъолI горэ къыхэджыкIыгъ,- Урысыем тикIалэхэр пщэхи, 
фэбгъэзаохэзэ къаукIыгъагъэхэр сыд гъэтIылъыкIэ афэшъушIыгъагъа?
ФэкъолIхэр къызэрэгъэбырсырыгъэх, мэкъэ зэпеохэри къахэтэджагъэх.
- Зэ, шъубыяу! - Шъэбэкъу Iэ Iэтыгъэ мэкъэ лъэшкIэ 
фэкъолIмэ зыкъаригъэшIэжьыгъ.- Мо фэкъолIым ыгу шIу 
къысфимылъми, мыхъун къыIуагъэп, зыгъапэрэм къыкIэупчIагъ. КъыжъугурыIуагъэмэ, упчIэу къытыгъэр тIо 
зэголъ. АпэрэмкIэ зэо-банэу къыташIылIэщтыгъэм 
(Шъэбэкъу ышIэзэ, къырым хъаным ыцIэ апэрэу къыриIуагъэп) шъущысыухъумэным пае хэгъэгу лъэш къотэгъу 
къытфэхъуным сылъыхъугъ, къэзгъотыгъэм зэзэгъыныгъэ 
дэсшIыгъ. Джары тидзэкIолIхэмкIэ тыкIыфэзэуагъэри, ежь 
иехэр къызыфэсщагъэри. Хьау шъуIомэ, къэзыщагъэхэр 
сэрышъ, шъуимыщыкIагъэмэ, зэгорэм къышъуашIэщтыгъэр шъущыгъупшэжьыгъэмэ, изгъэкIыжьыных. Ау хасэм 
Iизын къызэрэщысэшъутыгъагъэри шъугу къэсэгъэкIы жьы. 
Джы упчIэм иятIонэрэ лъэныкъо иIоф. Бжьэмыти, къыдаукIыгъэгъэ дзэкIолIхэри адыгэ гъэтIылъыкIэкIэ, Алахьым 
идыухьэ нэфхэр къафатIозэ, хымэ-гупсэ зэхэдз тымышIэу 
дгъэтIылъыжьыгъагъэх. Арышъ, игъонэмыс хъугъэ лIымкIэ сэ сишIошIи къэсIуагъ. Къыздежъугъаштэмэ, тхьашъуегъэпсэу, хьау шъуIомэ, шъо зэрэшъуIоу сэри сыхъун. 
Модырэ урыс динлэжьри зыщытэшъумыгъэгъупш, ари 
тичIыгу щыфэхыгъэшъ, иаужырэ гупсэфыпIэ щерэгъот 
сэIо. Тифэхыгъэхэр Ливон чыжьэм урысмэ къызэрэщыддагъэтIылъыгъагъэу тэри урыс дзэкIолIмэ якъин адэтэжъугъэIэт. ЧIыпIэри гъэнэфагъэ - чыристан диныр адыгэмэ 

--- Page 495 ---

къахазыхьэщтыгъэ урым динлэжьхэу зидунай тичIыгу 
щызыхъожьыгъэмэ якъэхэлъэжъи шъупэчыжьэп,- бэрэ 
зэпагъэугъэ Шъэбэкъу игущыIэ джащ къыщиухыгъ.
ЩымыIэжьым шIоу фаIо хабзэр ефэнд лIыжъым 
къыпчъыгъэми, дин зэблэхъумкIэ фэхыгъэм ышIыгъэ 
хэукъоныгъэм шъхьарыкIыгъэп, ыпашъхьэ илъ хьадэм 
нахьи къедэIурэмэ нахь афэгъэхьыгъэ гъэсэпэтхыдэкIэ 
къыухыжьыгъ:
- ЦIыфыбэр зэлъэIоу, зыми емылъэIужьырэ Алахь 
зизакъомкIэ гъощагъэ пэпчъ игъом зыкъызимышIэжьыкIэ, 
непэ дгъэтIылъырэ тхьамыкIэм икIодыкIэ хъугъэр хэти 
зэрэпыщылъыщтыр зыщышъумыгъэгъупш. КъэпIуагъэм 
сымыштэн тIэкIу-шъокIухэр хэлъми, зиусхьан, Алахьым 
ишIэкIэ утипащэшъ, къыбдесэгъаштэ. Гъощагъэм игунахь 
орырэ сэрырэ Алахьталэм ыпашъхьэ зэфэдэу щызэдэдгощызэ, адыгэ къэхалъэм тапашъхьэ илъыр щыдгъэтIылъын.

--- Page 496 ---

ЯтIонэрэ къэбарыр джа мэфэ дэдэм, хьэдитIур агъэтIылъи зэбгырыкIыжьыгъэхэу, Москва къырахыгъ. Жаные 
пщышхомрэ Вишневецкэ дзэзещэмрэ къэбар гомыIур 
зэдагощын фаеу хъугъэ. ЛIитIур язакъоу къызызэфэнэжьхэм, Шъэбэкъу къыIуагъ:
- Джары, Вишневец, узэнэгуерэр гуихэу къыпфычIэкIыжьы адыгэмэ зыкIаIорэр. ЗэрэхъурэмкIэ, урыс 
пачъыхьэмрэ тырку султIанымрэ, тхьэ нахь сымышIэу, 
нэпэнчъагъэ къыздызэрахьагъэкIэ енэгуягъо...- гумэкIыгъо чIыпIэ зифэкIэ зэришI хабзэу Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ, нэм къыкIэIабэрэр умылъэгъунэу 
зыхэплъэгъэ чэщыр шIункIыгъэ.
- Джыри уенэгуя, пшIошъ хъурэба? - зэхихыгъэр 
шIогъэшIэгъонэу Вишневецкэр къэупчIагъ.
- Яшъэф зэзэгъыныгъэ зытет тхылъыпIэр слъэгъугъэмэ...
- Нэ закъокIи утырагъэплъэнэп,- Шъэбэкъу къыригъэжьагъэр Вишневецкэм къыгурыIуи, къызэпиутыгъ.
- Ари шъыпкъэнкIи мэхъу...- пщым къызэриIокIи, 
псынкIэу шъхьаныгъупчъэ мэзахэм къыкIэрыкIыжьыгъ, 
ичIыпIэ тIысыжьи, Вишневецкэм ынэгу кIаплъэзэ, еупчIыгъ: 
- Богучаровым пIэ илъыгъэ дзэр Астрахъан лъэныкъом 

--- Page 497 ---

рагъэщэнэу тхылъыпIэ зыратыгъэкIэ, о сыд пшIэщт? Нахь 
IэнэтIэшхо къызыщыуатыщт Москва бгъэзэжьыщта?
Чэщныкъо унэм иуцогъэ кIым-сымыр Вишневецкэм 
ищхы Iужъу мыскъарэ зэщигъэкъуагъ:
- Къотэгъу къыпфэхъугъэгъэ пачъыхьэм ипчэгъу 
сышIотIысхьаным сыфалIэмэ, згъэзэжьын.- ТIэкIу зытешIэм, нахь мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - 
Хьау, стыкъын лъы етыфэ ащ фэдэ къызэрязгъэшIэнэп! 
Джащ сидзэзещэ IэнатIэ щысэухы, зиусхьан. Сыпштэмэ, 
зэхэпщэгъэ адыгадзэм сыкъыхэнэ, хьау пIомэ, сызщыщ 
полякмэ зафэсэгъэзэжьы. ДжитIум нэмыкI хэкIыпIэ сиIэп.
- ХэкIыпIэ зимыIэр хьадэгъур ары, Вишневецк! Ощ 
фэдэ шъыпкъагъэ зиIэ цIыфрэ дзэзещэрэ дэдзых зышIырэмэ сащыщэп. Армэ урыс пачъыхьэр зыхэхьагъэр, тэри 
нэмыкI хэкIыпIэ теусэн, икIыпIи къыфэдгъотын! Сэра тырку 
султIаными, къырым хъанми ямызэгъыщтыр? Мыхъу 
зыщыхъурэм ахэр тигъунэгъух, сыкъэзгъэпцIагъэм фэдэу 
хьадрыхэ ячыжьагъэп. Сыдэу сшIын, гущыIэ дахэм блэри 
гъуанэм къырещы, гущыIэ къызэдэдгъотыни, тигъунэгъухэм тадэпсэун. Тхьэм къыттырилъхьэрэр тихьылъэ. 
Сэри зэсэIожьы, ори къыпфэсэгъэпытэ, Вишневецк,- 
Шъэбэкъу пытэ-пытэу къызщытэджыкIыгъ,- титIо зэтIуагъэр цIыф ышIэ хъущтэп. Ары, дзэзещ, умыгъэшIагъо, 
Кутакъи, Ацумыкъуи джырэкIэ ящыкIагъэп, игъо къызысыкIэ, ахэри щыдгъэгъозэных. Къэлэкъутэ фэкъолI пащэми 
къыфэзгъотыщт екIолIакIэм сегупшысэн. Чэщ хъяр къыокIу.

--- Page 498 ---

Ящэнэрэ къэбарыр кIэкI дэдагъэми, къикIырэр багъэ: 
Шъэбэкъу пщышхор Долэт-Джэрые хъаным Къырым 
регъэблагъэ.
Ардэдэм Шъэбэкъу ыкъо нахьыжъ къаригъэщагъ:
- Зыгъэхьазыр, зиусхьан. Неущ Къырым тежьэщт. 
Ащ тикIыни, Истамбул тыкIонкIи къэнэнэп.

--- Page 499 ---

ЦIыф лъэпкъ дахэкIэ черкесмэ уяджэ хъущт. Ахэр 
дахэх, дэгъоуи зэхэлъых. АпкъышъолыкIэ хъулъфыгъэхэр 
лъэшых, ялыпцэхэр пытэх, къуапцIэх, нэгуихыгъэх, шъхьэгъэшIожьых. Атамэхэри абгъэхэри зэхэхыгъэх, апхэкIхэр 
бгъузэх. ЯпсэупIэхэри, ящыгъынхэри, шхынхэр зэрагъэхьазырырэ шIыкIэри къэбзэ-лъабзэх.
Г. Клапрот

--- Page 500 ---

Идэхагъэ къыгъэнэжь шIоигъоу е ипшъашъэхэм ядэхагъэ ыгуи, ыли фэузэу дунаимкIэ апэрэу шъорэкIыр зыхэзылъхьанэу изыхъухьэгъэ черкес бзылъфыгъэм сыд 
фэдиза тэ ичIыфэу къыттефагъэр! Сыд фэдиз сабыя шъорэкI 
уцыр зыхалъхьагъэу хьадэгъум къытырахыжьыгъэр! А 
бзылъфыгъэм шIушIэгъэ ин дэдэу дунаим фишIыгъэм 
фэдиз ышIагъэу, рэзэныгъэ къылэжьыгъэу бзылъфыгъэ 
динлэжьыпIэхэр къызэIузыхыгъэхэм зы бзылъфыгъэ ахэмытынкIи мэхъу.
К. Гельвецкий

--- Page 501 ---

ХьакIэхэр езгъэблэгъэрэ черкесым нахь хьалэлрэ 
нахь гушIубзыурэ дунаим тетэп. Шъонхэр агъэфедэ зыхъукIэ, черкесмэ рагъэлыекIрэп. Хъугъэ-шIагъэхэм атефэу 
бахъсымэ ешъох. А шъоным санэм фэдэу чэф къыуеты. 
Ау черкесмэ лъэшэу ешъоным зыратрэп.
Дж. Лукка

--- Page 502 ---

ЯХЭНЭРЭШЪХЬ
I
"Апэ къапщэрэр уишъуз, ятIонэрэу къапщэрэр уипIур" 
адыгэмэ зэраIуагъэр Иван Грознэм ышIэщтыгъэп, ары 
пакIо, ыгуи къэкIыщтыгъэп. Шъыпкъэ, къешIэкIыгъэ иIофышIэмэ гъэ къэс, аужырэ илъэсипшIым, адыгэпщхэр, 
дзэкIолIхэр къазэрэхахъорэм ишIэ хэмылъэу щытыгъэп, 
ихэгъэгу IофхэмкIэ къызэрэфэшъыпкъэхэми ышъхьэкIэ 
ащыгъозагъ. Ахэр зилIыкIо адыгэхэр Темыр Кавказым 
инахьыбэ зэлъаIыгъэу, хэгъэгу шъхьаф мыхъугъэхэу, 
лъэпкъ зэтеутыгъэкIэ зэрэщыпсэухэрэр, къыблэмкIэ Тыркуем, къохьапIэмкIэ Къырым, къыблэ-къокIыпIэмкIэ Персием, чыристан динымкIэ псэурэ Грузием зэрягъунэгъухэр, 
темырымкIэ Урысыем нахь пэблагъэ зэрэхъухэрэр ешIэ, 
ифедэу къахихын ылъэкIыщтым лъэхъу. ХэкIыпIэ зыфимыгъотыхэрэ Ливонымрэ Польшэмрэ ишъхьэузыгъэхэми, 
Тыркумрэ Къырымрэ алъэныкъокIэ щынэгъо мыухыжьыр 
Урысыем къызэрэфикIырэр, джыри къызэрикIын ылъэкIыщтыр зыщигъэгъупшэщтыгъэп. Урысыем ипый Къырым 
хъаныгъор къыфэзгъэблыщтыгъэ Тыркум шIу фешIэкIэ 
арэп Иван Грознэм адыгэмэ акIыбыкIэ шъэф зэзэгъыныгъэ 
зыкIыдишIыгъагъэр. ХэгъэгушхуитIур зыкIэтхэгъэ нэпэнчъэ 
тхылъыпIэм Къырым щымыгъозагъэу, хэшIыкI фыримыIагъэуи?.. Джы япачъыхьэ шъхьагъусэ фэхъущтыр ары 
Урысыем щафэмыухыщтыгъэр. Пэблагъэхэр яфедэ къызхэкIыщтым ешэщтыгъэх, нахь пэчыжьаIохэр яхэгъэгу 
гощэшхо фэхъущтым ыгъапэщтыгъэх, пачъыхьэм ишъуз 
зэрэлIагъэри, къызэрищэжьыщтыри къизымыдзахэхэри 
мэкIагъэп, зиджэнакIэ зипщэлъэ цIыф къызэрыкIо-псэуакIохэу зыпарэкIи а Iофым ымыгъэгумэкIыщтыгъэхэр 
нахьыбэжьыгъэх.

--- Page 503 ---

Ары шъхьакIэ, шъхьэгъусэ зэригъэгъотыжьыныр нахь 
тэрэзэу щыщынэхэзэ езыIогъэгъэ пэгъунэгъу лIышъхьэ 
купыр зэрэмыгугъагъэу Iофыр къычIэкIыгъ. ЗынэпIэ хьылъэхэр едзыхыгъэу тIэкIурэ щысыгъэ Иван Грознэм ышъхьэ къыIэтыгъ, боярмэ аIуплъагъ, етIанэ, нэбгырэ пэпчъ 
ыгу илъ шъыпкъэр зэрегъашIэ пIонэу, гуфаплъэкIэ анэ 
кIэплъагъ. Оболенскэр, Воротинскэр, Репниныр. Ахэр 
къыфэзыщэгъэ Висковатэр.
- Аущтэу шъоIомэ, сыкъезэгъы! - шъорышIыгъэкIэ 
къыфэкIогъагъэхэр зэмыжэщтыгъэхэ джэуапым зэтыригъэкъагъэхэти, пачъыхьэм зыкъаригъэшIэжьыгъ: - Адэ зи 
къашъуIорэпи? Хэта къэсэжъугъэщэщтыр?
- Хэгъэгум анахь пшъэшъэ дахэу исхэр, зэрытшI хабзэу, къыхэтщынхэшъ, уахэдгъэдэщт, зэрэ Урысые пачъыхьашху,- боярмэ ащыщ горэм къыIуагъ.
- Хьау, а ижъырэ шIыкIэр, хэгъэгум шъуфэгумэкIымэ, 
зыщытэжъугъэгъупш. Тикъэралыгъо игъэхъагъэмэ 
типыйхэм анэ рекIы. Ахэмэ ащыщ горэ ахэтыутмэ, тэркIэ 
текIоныгъ. ЕвропэмкIэ, Инджылызыр зыхэпхыкIэ, зыгу 
къытфэшIур макIэ. Польшэм ипачъыхьэ Сигизмунд-Август 
Ягеллоным, сымыгъуащэмэ, шыпхъуитIу иI. Нэмыцхэми, 
инджылызхэми, датчанхэми, нэмыкIхэми япачъыхьэхэм 
пшъэшъэ зидэкIогъухэр зэряIэхэм шъущымыгъуазэу 
щытэпщтын. Темыр Кавказыр зэлъызыIыгъ адыгэ-черкесмэ 
япшъашъэхэр а лъэныкъом щыцIэрыIох. ЗэжъугъэшIагъэ ба хьауми шъушIэнэу шъуфаеба ахэмэ апхъухэр тырку 
султIанмэ, къырым, астрахъан, нэгъой хъанмэ зыкIащэхэрэр, перс шахым шъузыщэхэр къызкIигъакIохэрэр? 
Шъэбэкъупщыми Темрыкъопщыми пшъэшъэ ягъэщэнхэр 
яIэх...
Висковатэм фэшъхьаф пачъыхьэм иаужырэ гущыIэхэр 
къизыдзагъэ боярмэ къахэкIыгъэп, а зыр ары шъэфэу 
къызбгырыуи зызыушъэфыжьыгъэр. Пачъыхьэм иапэрэ 
фэIо-фашIэхэр зезыхьэрэ Висковатэ Иван аущтэу зызыкIишIыгъэр бгъэшIэгъонэу щытыгъэп. Адыгэхэр Иван 
Грознэм нэIуасэ къызыфэхъугъэхэм щегъэжьагъэу 
ящыIэкIэ-псэукIэ, яцIыф гъэпсыкIэ, ясабыйхэр зэрапIурэм, 
ябзылъфыгъэхэр зэралэжьрэм, ятеплъэ-Iуплъэмэ ащыкIэкIыжьэу, зэригъашIэу ригъэжьэгъагъ. "НэIуасэ сызфэхъугъэ хъулъфыгъэхэр теплъэшIухэмэ, ябзылъфыгъэхэр 

--- Page 504 ---

сыд фэдэщтых?" зэгорэм къызэрэриIогъэгъэ гукъэкIыжьыр 
ары Висковатэр къыкIэзгъэтхыукIыгъэр. А лъэхъаным 
къуитIу зыфыриIэ Анастасие дэпсэущтыгъэти, ащ фэдизэу 
мэхьанэ ритыгъагъэп. "Джыры? Къэпщэн фае зыщетIуагъэм къытпигъодзыжьыгъэхэр? ЕвропэмкIэ зыжъугъаз 
зэриIуагъэм Iо хэлъэп, армырми аущтэу тызекIощтыгъ. 
Мыдырэ адыгэ-черкесмэ къариIолIэгъэ заулэр? Ащ фэдэ 
еплъыкIэ афыриIэмэ, егъашIэм гъусэ къытфэмыхъущт 
тыркухэмрэ тэрырэ сыд пае тызэрэгъэпцIэжьра? КъокIыпIэ къэбэртэе адыгэхэр дгъэгугъэхэзэ, къохьэпIэ адыгэхэр 
сыд ялажьэу щыдгъэзыехэра? БлэкIыгъэ илъэс заулэм 
Шъэбэкъупщым талъэныкъо зыкъигъэзэнымкIэ ылъэкI 
къыгъэнагъэп, Тыркумрэ Къырымрэ ячIыгу гъунапкъэмэ, 
япчъэIупэмэ ар зэращызекIуагъэр лIыгъэм къыщыуцурэп. 
Сыд ащыгъум "зы пцIым шъыпкъишъэр егъэулъыижьы" 
ежь пачъыхьэм зыкIиIорэр?.." - иупчIэ гумэкIмэ афэшIу 
джэуап Висковатэм зэригъэгъотынэу ипачъыхьэ еупчIыныр 
хэгъэкIи, ыгу къызэрихьэгъэ къодыемкIэ гуцафэ къысфимышIыгъот ыIозэ, ыпшъэ ралъхьэгъэ Iофэу щытхъу зыхэмыхыщтым игъэцэкIэн ыуж итыгъ, ар къызпкъырыкIыгъэ 
бояр добэдашхэмэ атефи, атемыфи къымыгъанэу гукIэ 
яцIацIэщтыгъ.
Иван Грознэм иапэрэ псэлъыхъуакIохэм яIоф Польшэм 
къыщикIыгъэп. Висковатэм ыгу къыIэпызынкIэ зытещыныхьажьызэ, къэбар мышIур пачъыхьэм зыреIом, зыфихьын ымышIэу къызэреупчIыгъэ шIыкIэм ынэхэр зэблигъэплъыгъэх:
- Ормэ, Иван Михайлович, уипый ппхъу е пшыпхъу 
ептыщтыгъа?
- Ар сэры пакIо, зэрэ Урысые пачъыхьашху, сынитIу 
яз ышIагъэми, фэсыдэныеп! - пачъыхьэм ыгу рихьыщт 
джэуапыр ритыжьыгъэ къодыеу, Висковатэм къыриIожьыгъэм ычэ къыкIиутыгъ:
- Сэрыгъэмэ, сихэгъэгу къэсыухъумэным, мамырэу 
згъэпсэуным пае сынитIу язи сышъхьасыщтыгъэп.
- СымыIуапхъэ къэсIуагъэмэ, къысфэгъэгъу...- шъхьауназэ хихэу Висковатэр къыкIэщтэжьыгъ.
- Мыхъун къэпIуагъэп...- пачъыхьэм тIэкIу тыригъашIи, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Ар озгъаIощтыгъэр, Иван 
Михайлович, пачъыхьагъур зепхьэщтыгъэмэ ары. Ау етIани 

--- Page 505 ---

дэгъу хъугъэ Сигизмунд зэрэсипый шъыпкъэр зэрэсыушэтыгъэр.
- Ар о уизакъоп зипыир, зэрэ Урысые пачъыхьашху,- 
анахь шIолъапIэр тырахы пIонэу, Висковатэм ымакъэ 
зыкъипхъотагъ,- зэрэ Урыс хэгъэгоу типый.
- Зигугъу пшIырэм зыгъэурысрэ лъы гъуаткIо горэ 
хэмылъыжьэу къыпщэхъуа? - Иван Грознэр псынкIэу тэджи, шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ. Гъэтхэпэ мэфэ чъыIэм 
хэт мыIэрысэ чъыг пIыкIагъэм икъутэмэ псыгъохэр цIыф 
Iэпэ щэигъэмэ яхьщырхэу жьыбгъэ макIэм егъэсысых, 
ощхыпс гъуаткIохэмкIэ кIэгъыкIых. Ахэр Анастасие ынэпс 
щыугъэхэу къыщыхъузэ, ыгу къыпагъэузыкIи, шъхьаныгъупчъэ бгъузэм гуIэнкIэ къыкIэрыкIыжьыгъ, зегъэгупсэфыжьыфэ, джэхэшъогур рикIукIи, пчъаблэм готыгъэ 
Висковатэм кIэрыхьагъ, ерагъэу игукъэкIыжь гумэкI зыхигъэбылъхьажьыгъэ нэ гъожьышэхэмкIэ Iуплъагъ, тIэкIу 
зытыригъэшIэгъэ упчIэм ежь-ежьырэу джэуап ритыжьыгъ: - ПшIэхэнэп, хэмылъыжьынкIи мэхъу... Зэ онэгу 
хъугъэм игухьэгужъ римыгъэшIэн щыIэп...
"Ар зыдэошIэжьмэ дэгъу...- зипэщэгъэ "ХэшыпыкIыгъэ зэхэтыр" зэрэзэбгырифыгъагъэр, иакъылэгъугъэхэу 
Адашевымрэ Сильвестрэрэ яIахьылхэр, яблагъэхэр, ясабыйхэр ягъусэхэу зэраригъэукIыгъэхэр, нэмыкIыбэмэ 
ашъхьэ хэгъэгум зэрэрахыжьыгъэр, бэмэ джыри зызэрэшIуагъэбылъырэр Висковатэм ыгу къэкIыжьыгъэх, ежь 
фэдэу IупэкIэ дэпсэухэри, нэмыкI гупшысэ ышъхьэ къырагъэхьанкIэ щынэхэри ынэгу къыкIэуцуагъэх.- Заор Ливон 
щызэпыгъэу, цIыфхэр пкIэнчъэкIэ умыгъэкIодых къыозыIуагъэ пэпчъ цыхьэ фэмышIэу, яптIупщыгъэ Скуратовым, 
Грязновым икуп имыкъоу, о пшъхьэкIэ дунаир ябгъэбгынагъ. Тэ тимафи, тичэщи унэ щынагъохэмкIэ къытIоплъэх, 
непа-неуща псэхэхыр къызытфыкъокIыщтыр тIозэ, гуузлыу зыкIэ тыщыогъаIэ. Сиунагъорэ сиIахьылхэмрэ сыкъаубыты нахь, ышыпхъумэ ащыщ къыозымыпэсыгъэ Польшэ 
пачъыхьэмкIэ сэри зызгъазэщтыгъэ. Зегъэзэгъ, умыгузажъу къысэзыIорэмэ, сызыIажэрэмэ, фэшIэшъущтыр 
сшIэрэп нахь, Курбскэри ащыщ. ИнасыпкIэ адыгэмэ афэдгъэкIогъэ синыбджэгъу Вишневецкэм сыд икъэбар шъуIуа? 
"Типачъыхьашхо Iушы, пытэ, типыйхэр тфырегъэтэкъохы" 
сIозэ, чIэгъчIэлъыбзэкIэ Богучаровым фезгъэхьыгъагъэм 

--- Page 506 ---

къикIырэр къыубытыгъагъэмэ дэгъугъэ. Ашъыу, инджылыз хэми, австрэ-венгрэхэми, нэмыц-алманхэми, адыгэ-черкесхэми арэпхъу фаеми, хэти щэрэщ, тызтеунэ хъогъэ 
ишъузыгъэ мыгъо цIыкIур щызгъэгъупшэн горэ къерэщи 
тезэгъы!.."
- Сыд, Иван Михайлович, уинэплъэгъу сыхэбгъэзыгъэу, 
ащ фэдиз иинагъэу узэгупшысэрэр? - бэшIагъэу ичIыпIэ 
итIысхьажьыгъэгъэ пачъыхьэр къызэупчIэм, Висковатэр 
кIэлъэтыкIыгъ.
- УиунагъокIи, оркIи, хэгъэгумкIи нахьышIу зэрэхъущтым сегупшысэ, зэрэ Урысые пачъыхьашху! - Висковатэм 
къызIуипхъотыгъ, нахь дэгъу ешIы ыIозэ, джа мэкъэ IэтыгъэмкIэ игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Типачъыхьашхо гупсэфмэ, 
хэгъэгури, тэри тыгупсэфыщт.
- Мыгупсэфы хъумэ? - зэхихыгъэм цыхьэмышI горэ 
зэрэхилъэгъуагъэм Иван Грознэм ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъ.
- Типачъыхьэ зэрэхъоу тэри, тихэгъэгуи тыхъущт,- 
Висковатэм игущыIэ джы нахь кIэкIыгъ.
Гузэжъогъу хэмылъэу Иван Грознэр къэтэджыгъ, 
тIэкIурэ идышъэшъо пхъэнтIэкIу шъхьащыти, шэф остыгъэр 
зыпашъхьэ щыблэрэ тхьэ сурэт нэшхъэим кIэрыхьагъ, 
къащ къыхьымэ шъхьащэ ышIызэ, ыгукIэ зыфаер ежьыри, 
ихэгъэгуи къадигъэхъунэу, ятэжъмэ яхыгъэ Балтиер къызIэкIигъэхьажьынымкIэ рихьыжьэгъэ Iофыр псынкIэ къыфишIынэу, зыщыгугъырэ ишъэуитIу къыкIигъэтэджэнхэу, 
хэт щыщыми, иунагъо къыхищэщт бзылъфыгъэр ны 
шъэбэ-Iушъабэ афигъэхъунэу, ибынкIи, ихэгъэгу IофхэмкIи къыгоуцонэу, ышIыщт лъэбэкъумкIэ кIимыгъэгъожьынэу 
Тхьэм елъэIугъ.
Пачъыхьэм ыкIыбыкIэ пчъаблэм готэу Висковатэри 
Тхьэм елъэIущтыгъ: "Уапашъхьэ ит пачъыхьэм ыгу шъабэ 
къытфэшI, ренэу ыпкъ игъэт, тиунагъохэмкIи, тихэгъэгу 
IофхэмкIи гумэкIынчъэу тыдэгъэпсэу, зигунахь ышIэгъахэу 
къыпфэзгъэзэжьыгъэхэр уиджэнэт игъахьэх, щыгъэрэхьатых. Ахэмэ мысагъэ горэ зезымыхьагъэ ахэмытыгъэу 
слъытэрэп, зэфагъэм, гукIэгъу-шъырытым рагъэунэхъулIагъэхэр арых зыфасIохэрэр".
Тхы уфэгъэ лъагэу Иван Грознэм зыкъызызэрегъэзэкIым, Висковатэм икъащ къэхьыни, ишъхьэщэ шIыни, 
итхьалъэIуи щигъэтыжьыгъ. "Зыщыщ тымышIэрэ бзылъфыгъэу къыфэтщэщтым пае Тхьам тыфелъэIукIэ сыд 
ишIогъэщт?.. Ар динэу зэрытыщтыри къэшIэгъуай..." гукIэ 
ыIомэ зэдэожьзэ, зыкъыфэзыузэнкIыгъэ пачъыхьэм нэ 
дыигъэмкIэ зыIоплъэм, Висковатэ лIы Iужъум ылъэкIапIэхэр 
кIэсысыхьагъэх, унэм ичъыжьынэу гукIэ зипхъотэгъагъэми, 
зэхихыгъэм псэ къыхилъхьажьыгъ.
- Шъуипачъыхьэ зэрэхъоу шъори, шъуихэгъэгуи 
шъухъунэу оIомэ, тхьауегъэпсэу, Иван Михайлович, сыпфэраз. КIо, уиIофмэ ауж ихьажь. ТызэрыгущыIагъэм 
фэгъэхьыгъэ къэбар дэгъуми, дэими къызэрэпIэкIэхьагъэм 
лъыпытэу сэгъашIэ. Тэрэп лъаIорэр, Iапэ зыфэтшIырэ 
бзылъфыгъэ пэпчъ къехъулIэщтыр, тыгу рихьынэу, шъузкIэ тштэнэу ешIэмэ, насыпыгъэкIэ зыферэлъэгъужь, орэгушIо,- гукIэ пачъыхьэм зиштэжьыгъэу пчъаблэм дэкIыжьыщтыгъэ Висковатэм кIэлъиIожьыгъ.
Мэфэ шхъуантIэр щэджэгъуанэм итыгъэми, пачъыхьэ 
унэ мэзахэр ошIэ-дэмышIэу нахь шIункI къэхъоу ригъэжьагъ. Ощхыцэ пхъыпхъыпхъыр шъхьаныгъупчъэ апчымэ 
къатезытакъорэ жьыбгъэр кIэфэфыкIэу къилъыгъ. Унашъхьэм къытыритхъыгъэ тенэч бзыгъэм ымакъи къэIугъ. 
ТIэкIу шIэ къэс ощх Iужъу гузэжъогъум икъекIыкIэхын 
хегъахъо. Джэхэшъогум имыкIотэу ощхыпсым къыхэмыщыжьырэ шъхьаныгъупчъэмкIэ пачъыхьэр маплъэ, мэдаIо. 
ТIэкIу-тIэкIузэ ихэгъэгукIэ зыкIэхъопсырэ Балтие хышхор 
ынэгу къыкIэуцо, хыуаем хиубытэгъэ къухьэ джэхашъом 
тетэу къыщэхъу, зэредзэми-дедзыеми къухьэр зыгъэIорышIэрэ щэрэхъыр зыIэкIитIупщырэп, ормэ апэгъокIы, 
къызэкIакIорэп, икъухьэуцупIэ Нарвэ нэсынкIэ къыфэнэжьыгъэ щыIэп. 
Жьыбгъэ-ощх къилъыгъэр къызэрежьэгъагъэм фэдэу 
зэрэуцужьыгъэм ардэдэм Иван Грознэм гу лъитагъэп, 
апчымэ ощхыпс лъэкъо IонтIэ-щантIэхэр ащызэбгырычъыжьхэу, къэнэфыжьхэу зелъэгъур ары ныIэп дунаир 
зэрэзэкъоужьрэр къызгурыIуагъэр. "КIымэфэ кIэзыжь 
ужым сыд хыое къутэжьа къыкIэлъыкIуагъэр? - ыIуи, 
джэуапи ритыжьыгъ: - ШIоп ар, къэбар гомыIу къыкIэлъымыкIуагъот. Тыдэ къикIыщт? Едгъэжьэжьыгъэ Ливон заом 
тиIофхэр щыдэйхэп, дэгъоу сшIагъэ Курбскэ дзэзещэм 
ар ыпшъэ зэрислъхьагъэр. Ащ фэдэ заулэ лIыгъи, шъыпкъагъи аголъэу сиIагъэмэ, бэшIагъэ Балтием пэIулъ тичIыгугъэхэр сIэ къызизгъэхьажьыщтыгъэхэр. Ары шъхьакIэ, 
аныбэ фэшъхьаф къэрар зимыIэ боярхэр къысфычIэплъых, 
къысэхъулIэщтым фызэгоутых. Къыскъоуцорэр мылъкукIэ 
скъуащынэу рагъажьэ, сагупэкIэ къысIогушIох, сакIыбыкIэ 
сыщашхы, ашъо икIыгъэх, нэIуагъэх. ЗыкъязгъэшIыщт 
тхьамыкIагъо горэ къафэмыгупшысыгъэ хъущтэп. 
СиIахьылхэмкIэ къыскIэтын сиIэп. ЗэкIэри сэры къызщыгугъырэр. СшынахьыкIэ Юрэ узгъэлышъ, ышъхьэ зэриIыгъыжьышъу, аущтэу зэрэщытзэ, шъоныри, бзылъфыгъэхэри икIасэх. Сянэшыпхъум ыкъо Старицкэр цIыф шъэбащ, 
гъэпцIэгъошIу, ныбджэгъу-шъэогъубэ къешIэкIыгъ, зэхэдз 
иIэп. Загъори сипачъыхьагъу къыфыреплъэкIэу къысщэхъу..." - зыгорэ къеджагъэ фэдэу Иван Грознэр 
игупшысэмэ къахэужьыгъ, шъхьаныгъупчъэм екIолIагъ, 
ылъэгъугъэм гутхытх ригъэшIыгъ: зэгокIыкIыгъэ мыIэрысэ 
чъыгыр бгъуитIукIэ чIыгум теубгъуагъ, унашъхьэм къефэхыгъэ тенэч бзыгъэр ылъапсэ илъ.
ГуIэзэ, Иван Грознэм къащ къыхьыгъ, къогъум къот 
тхьэ сурэтым шъхьащэ фишIыгъ, псынкIэу зыкъызэригъэзэкIи, джагъэ. Пачъыхьэм ышъхьэ фэIо-фашIэхэм апылъ 
Вишняковыр унэм къихьагъ, шъхьэуфэ-гъашIокIэ къыриIуагъ:
- Тхьэм укъеухъум, пачъыхьэшху.
- ЗэкIэми тыкъызэдеухъум,- шъабэу пигъодзыжьи, 
пшъэрылъ фишIыгъ: - Зэгорэм сIэшъхьитIукIэ згъэтIысхьэгъэгъэ мыIэрысэ чъыгэу сызэунэхъулIагъэр щыIэжьэп. 
Зыми ымылъэгъузэ, джыдэдэм хягъэтIыкIи, сятэрэ сятэжърэ 
якIэсэгъэ лэнчъэ чъыг ащ ычIыпIэ рягъэгъэтIысхь.
Чъыг лъапсэр хатIыкIыфэкIи, ащ ычIыпIэ къагъэсыгъэ 
лэнчъэ гъумышIур агъэтIысыфэкIи, Иван Грознэр шъхьаныгъупчъэм кIэрыкIыгъэп. ЫшнахьыкIэ къаригъэщэнышъ, 
щэджэгъуашхэ дишIын зыщиIощтым, тхылъыпIитIур зыIыгъ 
Висковатэр нэгушIоу унэм къихьагъ, къэгущыIэгъу римыгъафэу пачъыхьэр еупчIыгъ:
- УитеплъэкIэ къэбар дэгъу къэпхьыгъэн фае, Иван 
Михайлович?
- Ар о къепIолIэщтым ехьылIагъ, зэрэ Урысые пачъыхьашху. Сэ къызэрэзгурыIорэмкIэ, къэбар дэйхэп, дэгъухэп.
- Тэ къикIыхэра?
- Шъыпкъэныгъэ къыддызиIэ инджылыз пачъыхьэм 
тIури къытфыригъэхьыгъ.

--- Page 507 ---

- ЗэкIэлъыкIуакIэу яIэм тетэу къедж.
- ТIури а зы Iофым, Ливон заом, фэгъэхьыгъ,- Висковатэм къыIуи, пачъыхьэм ынахэ къызэрэзэхахьэрэр зелъэгъум, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Типый Сигизмунд фитхыгъэм тыщигъэгъозэнэу, пачъыхьашху, къытфыкIаригъэтхыкIыжьи, къытфигъэхьыгъ, ежь ишIошIи къыригъэгъусэжьыгъ.
- КъышъосIуагъэба, Сигизмунд фэлъэкIынкIэ ерэшIи, 
дунаим тытыригъэтыщтэп, зэрэхэгъэгоу тызIэкIилъхьажьыщт. Тызэщызыхъорэ бзэгухьэ шъэ пчъагъэхэр хэгъэгум къыритIупщыхьагъэхэшъ, къызысыубытыхэкIэ, пчэгъумэ зарашIозгъэтIысхьэрэр ыдэрэп. Iэшэ шIыным, дзэ 
уIэшыным гъэхъагъэхэр зэращытшIырэр ынэ кIэо, ихэгъэгу 
текIункIэ, шIотыубытынкIэ мэщынэ, уищэн-щэфакIохэр 
Нарвэ умыгъакIох, урысмэ ахэмыгъахьэх инджылыз пачъыхьэм реIо, ара?
- Ары, зэрэ Урысые пачъыхьашху, тхыгъэм уеджагъэм 
фэд, къытебгъэфагъ. Къыпщэщынэ, пкIуачIэ хэхъо, лъэшы 
охъу, етIанэ тфэIэжэжьыщтэп, Европэм ит хэгъэгухэр 
зыIэкIилъхьащт, удэмыIэпыI еIошъ, инджылыз пачъыхьэм 
елъэIу, етхьаусхылIэ.
- Ащыгъум Сигизмунд гъакъым итхыгъэ укъысфемыджэжьыми хъущт,- Иван Грознэм зэхихыгъэр игуапэу 
пачъыхьэ тахътэм зытыригъэгупсэфэжьыгъ, мэфэ реным 
къемыкIугъэ гушIопс нэфри ыпэкIэ-жэкIэ мыкIырмэ къахэнэфыкIыгъ.- Ежь заокIэ къытэкIущт, тызIэкIилъхьащт ыIозэ, 
джы къехъулIэжьыгъэр хьайнэпэ дэд. Сигизмунд итхьаусхэ 
щыщ горэм сигъэтхъэнэу къысфедж.
- Мары, мы чIыпIэр арми хъущт,- Висковатэм ымакъэ 
ылъэкIи, къеджэн ригъэжьагъ: - "...Москаль хэгъэгу 
зэхэщэгъакIэр тэ тихэгъэгу ипачъыхьэ закъоп зипыир, 
шъхьафитныгъэм фыщыIэ лъэпкъ пэпчъ ипый. Ащ гъэсэныгъэ-Iэшэ IофхэмкIэ, дзэ зэхэщэн-гъэпсынымкIэ гъэхъэгъэшхохэр ышIыгъ, игъом къэтымыгъэуцумэ, упэшIуекIожьышъущтэп. Укъомыуцу, удэмыIэпыI..."
- Хъугъэ, икъущт укъызэджагъэр, Иван Михайлович. 
ЕгъэшIэрэ сипый зэгорэм уасэ къысфишIыгъэмэ, къысщытхъугъэмэ ары. Сэрэп, Тхьэм ишIэ хэлъэу сыкъызфигъэхъугъэ, сызышъхьаригъэуцогъэ чыристан урыс хэгъэгур ары уасэ къызфишIыгъэри, къызщытхъугъэри. Сипый 

--- Page 508 ---

нахь мышIэми, тхьаегъэпсэу есэIо. Моу сапашъхьэ тхыгъитIури къилъхь, Сигизмунд ием сигъатхъэзэ, седжэщт.
Висковатэр унэм зекIыжьым, Иван Грознэр тхыгъитIумэ 
къазыкIэрэнэжьым, уз пихыщтым фэдэу Сигизмунд 
итхылъыпIэ зыпэIуидзи, инджылыз пачъыхьэм итхыгъэ 
игуапэу къыштагъ. Нэ псынкIэ-шIэхыкIэ рычъи, тыригъэзэжьыгъ, ятIонэрэр фимыкъоу ящэнэрэу зеджэжьым, 
игуапэу джыри зэ тхыгъэм икIэух кIиджыкIыжьыгъ: 
"...Мыщ фэдэ шIыкIэкIэ гущыIэгъу тызэфэхъузэ, зыкIыныгъэ-зэгурыIоныгъэ тхэлъэу типыймэ тябэныщт. Къыпфэттхыгъэ гущыIэ пэпчъ, Тхьэм къытфигъэшъошэгъэ щыIэныгъэр теIэфэ, джаущтэу тызэфыщытынэу къэралыгъо 
гущыIэ отэты".
Ыпкъынэ-лынэмэ лъы фабэр къызэрячъагъэр Иван 
Грознэм зэхишIагъ, нэгушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, ыIэпкълъэпкъхэр къэпытагъэх, ыIэбжымхэр зэкIилъхьагъ, 
зэкIихыжьыгъ, псынкIэу тэджи, тхьэлъэIупIэм кIэрымыхьэу, 
шахмат зэхэгъэуцуагъэхэм ашъхьащыхьагъ. Заулэ ахэгупшысыхьи, фыжьмэ ядзэкIолI лъэбэкъуитIукIэ лъигъэкIотагъ, шIуцIэхэр зыдэгъэзагъэмкIэ дырекIокIи, пачъыхьэ 
шIуцIэм гот шыр къыIэтыгъ, зыдигъэуцущтым егупшысэу 
заулэрэ щыти, сэмэгубгъумкIэ ыгъэлъагъ.
КIуачIэ зыгъотэу езгъэжьэгъэ хэгъэгум илъэкIи, итетыгъуи къызэриIэтыщтым, дунэе къэралыгъохэм къалъытэу, 
шъхьэкIафэ къыфашIэу зэрахигъэуцощтым Иван Грознэр 
зышъхьамысыжьэу дэлажьэщтыгъ. Апэрэ гъэтхэ мазэр 
екIыфэ, Iофыбэ зэшIуихыгъ, хэгъэгу кIоцIыми, IэкIыбыми 
къащекIокIырэ тхылъыпIэхэм къэралыгъо акъыл ахэлъыным 
дьякхэр фиузэнкIыгъэх. Дин тхылъхэри, нэмыкI тхыгъэхэу 
цIыфхэм ящыкIагъэхэр зыщагъэхьазырыщтыгъэ тедзапIэри 
машIом хэстыхьэгъагъэти, зэрагъэцэкIэжьыгъэр къыплъыхьагъ, тхьэлъэIупIэхэм ащыпсэухэрэ динлэжьхэм ящыIакIэ 
зэригъэшIагъ. Сыд фэдизэу ышъхьэ дэгъэнагъэми, ыкъо 
цIыкIухэу Ванерэ Федерэ мафэ къэс уахътэ къафыхигъэкIыщтыгъ, чылысыми зыдищэщтыгъэх. А зэпстэумэ апшъэ 
ышIыщтыгъэр Ливон заор зэрэкIорэмрэ Пушкарь къуаджэм 
дзэм ищыкIагъэхэр зэрэщагъэхьазырыщтыгъэхэмрэ ары. 
ХэгъэгулIхэр, дзэзещэхэр зэIуигъакIэхэти, къэралыгъо 
Iофхэр игъом зэшIуаригъэхыщтыгъ. ЕтIани боярхэм къызфагъэущыгъэ къэщэжьын гупшысэри ышъхьэ икIыщтыгъэп.

--- Page 509 ---

Урыс пачъыхьэм ипсэлъыхъо плъакIохэр полякмэ 
якъэлэпчъэIу зыбламыгъэкIыгъэхэм ыуж агу агъэкIодэу 
тIысыжьыгъэхэп, Австрэ-Венгриеми, Инджылызми, Германиеми анэсыгъэх, агу зэIуни, зэмыIуни къарагъэлъэгъугъ. Датскэ щагум нэиутэу къащыраIуагъ:
- Зынэ кIэпхагъэу ыпхъу дэзгъакIорэмэ тащыщэп. 
Урыс пачъыхьэр шъуз фаемэ, ежь къерэпсэлъыхъу, ау 
хьаулыеу зерэмыгъэулэужь, дышъэ кухьэ къытфищагъэкIи, 
мощ фэдиз зижъалымыгъэм тпхъу еттэу дгъэунэхъущтэп.
Зэряшэнэу, инджылызхэм къызхамыгъэщэу зышъхьарагъэхыгъ, дахэу къапэгъокIыгъэх, къахьэкIагъэх, 
ежьхэм макъэ къарагъэIунэу къагъэгугъэхи, къагъэкIотэжьыгъэх. Ащ ыуж Инджылызым тхылъыпIэ пчъагъэ 
къикIыгъ, ау дэкIон-къэщэн гугъу зыми итыгъэп. 
- Джары, типачъыхьэшху, зыр назэ, адырэр къуанщэ, 
шъхьако, теплъэ яIэп,- Европэм ит хэгъэгухэр къызэпэзыкIухьэгъэ псэлъыхъо-лIыкIохэм къырахьылIэжьыгъэ 
къэбархэм, шъыпкъэм нахьи пцIыр Висковатэм нахь къыригъэбэкIзэ, Иван Грознэр ащигъэгъозагъ. ЛIы Iужъу 
зэхэушъагъэр итеплъэкIэ рэхьат фэдагъэми, щынэ гуIэр 
къакIихэу ынэхэр зечъэщтыгъэх, ыIупшIэ пщэрхэри макIэу 
хэтхыукIыщтыгъэх. Пачъыхьэм ыIэбжымхэр зэкIилъхьи, 
ынэ шэгъуашъохэр къикIотхэу зырегъажьэм, ыгу Iэпызыгъэми, Висковатэр къэгузэжъуагъ: - О угу рихьыщтым 
фэдэ лъэпэлъагэу, ынапэкIэ дахэу, ыпкъыкIэ зэкIужьэу зы 
пачъыхьэ щагуи тилIыкIомэ пшъашъэ далъэгъуагъэп. 
МысагъэкIэ къысфэмылъэгъу, зэрэ Урысые пачъыхьашху, 
фит сыпшIымэ, сэ сишIошIыкIэ, ар къызхэкIрэм хэлъ шъэфым ышъхьэ къыпфисхыщт.
- СыкъэдаIо,- Иван Грознэм ыIэбжымхэр зэкIихыжьыгъ, ынэпэ губжыгъи зэхихыжьыгъ.
- Европэм ипачъыхьэ щагухэм шэны афэхъужьыгъэу 
зэIахьылхэр къэзэрагъэщэжьхэзэ, узэнэцIын пшъашъи, 
кIали къахэмыкIыжьы хъугъэх. Ахэмэ ялъытыгъэмэ, тэ 
тибоярхэм, лIэкъолъэшхэм япшъашъэхэр сым исурэтых...
- О къысэмыIожьми,- пачъыхьэм IэутIэ ышIи, Висковатэм игущыIэ щыригъэгъэтыгъ,- сихэгъэгу ис цIыфхэр 
зыфэдэхэр сэри сэшIэ. Сикъэщэжьын мыщ фэдиз Iоф 
къыкIыпызгъэкIырэр джыри пшъхьэ къынэсыгъэп. Сэщ 
паеп шъукIэзгъэлъыхъорэр, Урысыем пай, лъэкI зиIэ хэгъэгу горэ благъэ сшIымэ, тэри ткIуачIэ къыхэхъоным 
сегупшысэ. КIо хъугъэ, ар егъэзыгъэ Iофэп.
Висковатэр зырегъэкIыжьым, Иван Грознэр шъхьангъупчъэм Iухьи, гъэтхэпс фабэм хэтIэмыкIэу езгъэжьэгъэ 
лэнчъэ чъыгым нэшIукIэ шъхьарыплъагъ, Европэм къыфырахыгъэ къэбар мышIухэм ышIошъ хъуни, мыхъуни зэрахэ лъыр гурыIоу IущхыпцIыкIыгъ, ау пачъыхьэ щагухэм 
лIэкъо зэрэгъэкIодыжь шэныр зэрахэлъым шIошъхъуныгъэ 
горэ ригъэшIыгъ, макъэ зэришъыгъэ пчъэIутым унашъо 
фишIыгъ:
- Юрий Василичрэ Владимир Андреич Старицкэмрэ 
шъукъысфядж.
Фай-фэмыеми, янэ къылъфыгъэмрэ янэшыпхъум 
ыкъорэ ягъэпсыкIэ-зекIуакIэхэр къыфыдэмыоен ылъэкIыгъэп, анахьэу зэхъопсагъэр Старицкэм ихэтыкI ары, ау 
ардэдэм зыфэгубжыжьыгъ: "Сэри бэкIаерэ сыхьакъужъокъугъ, бзылъфыгъэм макIэп ахэзгъэхъыкIыгъэр. Джы 
пачъыхьэ сызыщыхъугъэм, хэгъэгур къысэплъэу, ащ фэдэ 
зекIуакIэхэр къызхэзгъэфэжьынхэр зыми щыщэп. ОрэшIыкIай Старицкэр, ежь-ежьырэу пут зишIыжьыщт..."
Иван Грознэм ышитIоу ыпашхьэ ригъэтIысхьагъэмэ 
Европэм ыгъэкIогъэгъэ псэлъыхъо-лIыкIомэ къыфахьыжьыгъэ къэбархэр кIэкIэу афиIотагъ. Ныкъылъфыгъэм фэдэ 
хэт хъун, ыгуи, ыли къыфэузэу, гухэкI-шъхьакIори ынэгу 
къыкIэщэу Юрэ къыIуплъэщтыгъ. Старицкэм зэхихыгъэр 
къурэуи къыридзагъэп, чэф тIэкIу зэриIэр къыхэщэу, ыIитIу 
зэблидзызэ, къэщхыгъ:
- Мамунэ ныIэмэ, тихъой, ори уфэяхэп, тэри тищыкIагъэп. О угу рихьыщтыр сэ сэшIэ: ищыгъэу, дахэу, шIыкIашIоу, къыбдиштэнэу...
- Шъхьэгъусэ къыпфэхъущтым сэмэркъэу хэлъэп, 
Владимир Андреич,- пачъыхьэм шIыкIэягъэр ыш щыригъэгъэтыгъ.- О зыфапIорэмэ ямызакъоу акъылэгъуи къыпфэхъунэу шъхьэ дэгъуи шIотын фае. Зэ гъусэ къытфэхъугъэ адыгэ-черкесхэм алъэныкъокIэ лIыкIохэр згъэкIонхэу 
сэIо, шъо сыдэу шъухаплъэра?
- Ахэр цIыф Iэл хьазырхэу аIо, тимылъэпкъэгъур 
сшIэрэп къызэрэтхэзэгъэщтыр...- ыжэ Iузыгъэу Юрэ 
къыупсэлъыгъ.
- Европэм исхэр тилъэпкъэгъуха? - Старицкэр джыри 
къэщхыгъ.- Дэир нэмыкI дин зэритхэр ары.

--- Page 510 ---

- Диныр пэрыохъу къытфэхъущтэп,- Иван Грознэм 
Старицкэр ыгъэгупсэфыгъ.- Чылысым тщэу тидин къидгъахьэмэ, Iофыр ухыгъэ мэхъу. Черкес лъэныкъом къикIыгъэ кIалэхэри гущыIэ хэмылъэу чыристан хъугъэх.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм, пчэдыжьышхэр текIыгъэу, 
пачъыхьэм къаригъэщэгъэ Викшерин Федор бояриным 
псэлъыхъон Iофыр ыпшъэ рилъхьагъ:
- Темыр Кавказым шъукIонэу зыжъугъэхьазыр. Жаныемэ япщышхо Шъэбэкъу пшъэшъэ лъэгъупхъэ иIэу аIошъ, 
шъугу рихьмэ, шъузкIэ сызэрэфаер гурыжъугъаIу. Вишневецкэ дзэзещэу ащ щыIэм сыкъеджэжьыгъэшъ, гъогум 
къытемыхьажьыгъахэу шъузэблэмыкIмэ, гъусэ шъушIы. 
ЗыгорэкIэ уиIоф зэпымыфэмэ, адыгэ къэбэртаемэ алъэныкъокIэ зыжъугъаз. Темрыкъо пщышхоми ыпхъу нахьыкIэ игугъу дахэкIэ ашIышъ, арми хъущт. ТIумэ язэу шъугу 
нахь зэIурэр сеплъынэу садэжь къязгъэщэщт. Бзылъфыгъэ 
дахэхэр зэрэуикIасэхэр сэшIэшъ, цыхьэ къыпфэсэшIы.
КъыфашIыгъэ пIалъэм ехъулIэу Викшериныр зипэщэ 
псэлъыхъо плъэкIо купыр Кавказ гъогум техьагъ.
II
- А Шъэбэкъу, Къырымрэ Тыркумрэ шъузащыIагъэм 
къыщегъэжьагъэу Кутакъэ нэшхъэй, къехъулIагъэр 
сшIэрэп,- Захьрэт еIэсэкIызэ, лIым еупчIыгъ, зыгъэгумэкIыри фыпигъэхъожьыгъ,- зыуж шъуит Iофым егъэчэфынчъэкIэ сенэгуе.
МыжъоупцIэ пIуакIэмкIэ къамэм телъыхьэщтыгъэ 
Шъэбэкъу гукIэ зипхъотагъэми, ышъхьэ къыIэтыгъэп, 
пкъыкIи къызхигъэщыгъэп, гъумытIымыгъэ: "Пкъо еупчI, 
ори сыд сыгу укъыкIыдэуIухьэрэр. Къэплъфыгъэх, ппсэ 
аIуолъхьэ пIокIэ, мохэм агу илъыр уагъэшIэна? - етIанэ 
ежь зэгыижьыгъ: - Сэ сызфэдэр зыдэсымышIэжьэу, 
силъфыгъэмэ мыхъунэу къахафэрэм рысэгъэмысэх. Джы 
къызнэсыгъэм Мэскэу сиятIонэрэ кIогъу щысшIагъэр 
Богучарэм фэшъхьаф цIыф езгъэшIагъэп. Скъо нахьыжъ 
урыс пачъыхьэм гоуцуагъэмэ, ичыристан дин ыштагъэмэ 
сIуи, гъусэ къысфашIыгъэ СултIан кIалэм шIосыушъэфызэ, 
Богучарэм чылыс цIыкIу горэм сыщаригъэумэхъыгъагъ. 
А лIым жэ пытэ Iулъ, Ливон заом тызыщэIэми, мыщ къызэкIоми, сишъэф цIыф фыхигъэпсыгъэп, сичыристаныцIэ 
ВасилэкIэ зэ закъу къызэрэсэджэгъагъэр, къысэхъулIагъэри, зэрэхъугъэри зыздэсшIэжьыгъэр чылысым тыкъызчIэкIыжьыр ары. Егъэзыгъэ IофкIэ зязгъэумэхъ зэхъум 
сщымыгъупшэщтыгъэу, джыдэдэм сыгу илъ Алахь зизакъом мысагъэ зыфысимыIэ Богучарэм анэмыкI сишъэф 
ашIэрэп сэIо шъхьакIэ, "о тхьищмэ уряцIыф" ыIуи, тырку 
султIаным сыда щхыпцIызэ, къыкIысфидзыгъагъэр?.. Сыдэу 
пшIын, уегъэзыгъэ зыхъукIэ, ащ фэди къыохъулIэщт. 
Къыпфэзгъэзэжьырэм фэогъэгъушъ, си Алахь, унэшIу 
къысщыгъаф, сэ сшъхьэп сызфэгуIэрэр, силъэпкъэгъумэ 
апай сихэукъоныгъэ пстэуми яхьылъэ къызыфесхьакIрэр..."
- Сызэхэпхырэба?..- къэмэ кIэлъыкI макъэр зыгу 
темыфэщтыгъэ гощэшхом иупчIэ къыкIигъэзыхьажьыгъ.
- Боу дэгъоу узэхэсэхы,- мыжъоупцIэр ыгъэжьызэ, 
Шъэбэкъу джэуап нэкI къытыжьыгъ.
- Къаигъэ пшIыгъэшъ, мыжъо-гъучI зэIудзэм теогъэудэгу,- Захьрэт ышъхьэ псыгъо зыригъэупэпцIыгъ, 
етIанэ укIытэжьзэ, зиухыижьыгъ: - Ощ нэмыкI къамэ 
зыгъэлъын щагум дэтыжьба сэIошъ ары.
- Сыд пае дэмыт, Алахьым ишыкуркIэ, тихъои,- къызбгырыу пэтыгъэ пщышхом, ышIэрэм уасэ фишIыжьызэ, 
зигъэIэсэжьыгъ,- ау уиIашэ ор-орэу зэтебгъэпсыхьэмэ 
нахьышIу, чIыпIэ зэжъу узифэкIэ, укъигъэукIытэжьыщтэп.
- Iух адэ, Шъэбэкъу, Алахь зизакъом ащ фэдэ чIыпIэ 
урерэмыгъаф! - Захьрэт щтэгъэ макъэкIэ кIэкуукIыгъ.- 
Икъунба джы зыздэжъугъэзэщт тырку-нэгъоймэ тыркъоу 
къыптыращагъэр!
- КъызэрэпIорэмкIэ,- Шъэбэкъу щхыпцIызэ, икъамэ 
зэдидзэжьыгъ,- тезгъэблэгъагъэмэ уафаеп?
- АщкIи IэшIу щымыIэу къысшIошIы.
- Къуае тэзгъэлъэгъуи, мыжъо тэзгъэдырыжьыгъэ 
урысхэр?
- АхэмкIи сыд къыосIон? Ори, Кутакъи шъуагохьагъэти, 
сэри сыкъезэгъыгъ, сэ сыд ащ хэсшIыкIырэр, сыдигъокIи 
бзылъфыгъэгур нахьышIум кIэхъопсы.
- Джыры?
- Ушыхьат нэпцIыныри, упцIыусыныри зэфэдэ, джы 
гукIэ сызготыр нэмыкI.
- Хэт, Къэнэшъыкъомэ ягуащ,- шъхьэ кIэпхъот упчIэ 
шъузым фидзыгъ,- мышъэфмэ, гукIэ узготыр?

--- Page 511 ---

- Шъэф закIэкIэ шъори шъузэхэлъ,- IэутIэ мыдэ 
Захьрэт ышIыгъ,- тэри шъэф горэ терэI.
- Ары Iолъ...- гугъэпIэ ин горэ чIэзынагъэм фэдэу 
Шъэбэкъу ымакъэ ефэхыгъ, нэмыз-Iумызэу шъузым 
Iуплъагъ, хэщэтыкIыгъ.
"Я си Алахь,- Захьрэт гощэшхом илI игъэпсыкIэ нахьыпэрэмэ зэрафэмыдэр шIогъэшIэгъоныгъ,- паIо зыщыгъ 
лъэпкъыр, орэпщы, орэлIэкъолъэш, орэфэкъолI, орэджэхэшъотет фаеми, сыдэу цIыф тхьамыкI. Гушхо, цыхьэмышI, 
хьалэл, хьэрам, гукIэгъуи жъалымыгъи, ищыкIагъи имыщыкIагъи зыдиIыгъ. Мор къызэрэсIуплъэрэр... Илъэс 
щэкIым къехъугъэшъ тызызэдэпсэурэр, сыотхьагъэпцIэкIыгъэп, мыхъун къыосшIагъэп. ТызызэIууIокIэ, тызэIуплъэфэ тызэфалIэзэ, тызэшIужьы. Ятэрэ ыкъорэ, сипщыкъуи къышъухэтыжьэу, Iоф къинэу шъузхэфагъэм, сыбзылъфыгъэба, силъфыгъэ зэкIэми апэ изгъэшъызэ, сыкъышъухэожьы. Кутакъэ чэфынчъэмэ шIагъоп, тэри тыгу 
къыдэмычъэу пчъагъэрэ къыхэкIы. Пшъашъэмэ афыкъорэкI, шыгъачъэмэ ахэрэлажь, нысэщэ-джэгумэ ахэрэт... 
МыдыкIэ Тхьэ нахь зымышIэрэ лIым сетIысылIагъэу, гужьыдэгъэкI зезгъэшIызэ, седыргъы, ыгу сэгъэузы. ЕсIуагъэм 
сырыкIэгъожьми, зэкIэсхьажьынэп, ышъхьэ фисхын, 
игуап-имыгуапэми зыкъезгъэшIэжьын..." - гукIэгъу нэгушIуагъэр Захьрэт къебэкIэу лIым Iуплъагъ:
- Сэмэркъэу нахь, оркIэ шъэф сиIэна, спсэ закъу, ау 
угу къысэмыгъабгъ, Къэлэкъутэ фэкъолIым сыгот.
- Ы-ы?!
- Ары, ары, Шъэбэкъу, чIыгукIэ, цIыфкIэ къыонэ цIырэ 
хэгъэгумэ, урыс пачъыхьэр къызэрэтфычIэкIыжьыгъэм 
фэдэщтмэ, уигукъао япхьылIэн нахьи, уихэгъэгу зэхэщагъэ 
уетхьаусхылIэжьмэ нахьышIу. Дэгъуми, дэйми узщыщ 
лъэпкъыр зэрэхъоу ори ухъун.
- Олахьэ ари шъыпкъэм... Ау джырэп ащ ыуж тызихьан 
фэягъэр, Къэлэкъутэ къырихьыжьэным нахьыпаIу. Сыд 
джы, цIыфхэр къыздэзгъэхьащхыхэу Къэлэкъутэ ифэкъолI 
быракъ сэубытыжьыкIэ...
- Адэ къырым хъаным уешIужьынышъ, Iордэгъазэ 
зебгъэшIыщта?
- Сэ ащи лъэгукIэтын зезгъэшIыщтэп, ау сызыкIыгоуцорэмкIэ шъхьакIо къысэзыхыгъэм зезгъэшIэжьын сэIо. 

--- Page 512 ---

Ар зэрэмыдэгъум утегущыIэжьынэу щытэп, къурэ закъоу 
шъофым къинагъэм сыфэдэшъ, непэкIэ ащ нэмыкI хэкIыпIэ сиIэп...- зэпыугъо тIэкIу тыригъашIи, Шъэбэкъу хэгурымыкIыгъ.- Адэ джары дин зэфэшъхьафищыр зэдэпIыгъ 
зыхъукIэ къыохъулIэщтыр...
- Я си Алахь, унэшIу къысщыгъаф! - Захьрэт щтэгъэ 
макъэкIэ кIэкуукIыгъ.- Кутакъэ пае Алахьталэм селъэIу, 
урыс тхьэ сурэтми сеубзэ, тхьабэу тиIагъэхэми зафэсэгъазэ.
- Алахь зизакъор угу игъэлъи, адырэхэм уялъэIуми, 
яягъэ къэкIощтэп,- Шъэбэкъу шъузым еушъыигъ, ау ежь, 
Москва чыристан зэрэщыхъугъэм илъэс пчъагъэр зыдигощыгъэ бзылъфыгъэм ышъхьэ фырихыгъэп, ягущыIапэ 
ыгу къыгъэкIыжьызэ, тегущыIыкIыгъ: - КъызэрэпIорэмкIэ, 
ори Кутакъэ чэфынчъагъэ хэплъэгъуагъ.
- Сэ сизакъоп,- ныр къэгузэжъуагъ,- Минсури, 
Къамболэти, нэмыкIхэри егъэгумэкIых. СеупчIыгъ, езгъэупчIыгъэх шъхьакIэ, зызэкIоцIиушъэфагъэшъ, сауж шъуикI 
еIо.
- КIалэр щыхьагъу шъумышIы. Джыдэдэм чIыпIэ къин 
ит.
- О чIыпIэ псынкIа узэрытыр?
- Сэ къызфэсхьыжьыгъэ къиныр сыд сихьылъэми, 
схьыщт, зытесхыжьынкIи сэгугъэ. Ау тикIалэ сIэшъхьитIукIэ 
фызэкъозгъэлъэдэгъэ кIапсэр ыпшъэ рамыхыжьынкIэ 
сенэгуе е Iофы зыримыгъэшIыныри къытэмыдэIуныри 
къыдыхэт.
- Мастэр зыдакIорэм Iуданэр мыкIонэуи?! - Захьрэт 
ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Хьау, ащ фэдэ мыхъун есIолIэн слъэкIынэп. УиIо сиIо, 
уишIэ сишIэ къысеIо. КIо етIани, хэт ышIэра, кIалэба, ышъхьэ къихьащтыр къэшIэгъуай сэIошъ ары.
Гупшысэм хэтэу Захьрэт къэупчIагъ:
- Урысмэ гукIэ зафидзыжьыгъэмэ шIэ?
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт.
- ПIори, пшIэри къыбдиIоу, къыбдыригъаштэу пIуагъэба?
ПхъэнтIэкIу шъабэм зыригъэгупсафэзэ, Шъэбэкъу 
щхыпцIыгъэ:
- СIуагъэ шъхьакIэ, нэбгырэ пэпчъ дунай нэфым зы 
Iахь цIыкIоу зэрэхэтыр къыдэсэлъытэ. Непэрэзымафэм 

--- Page 513 ---

дунаим заулэрэ зызызэблихъукIэ, цIыфыр ащ хэкIыжьэу 
тэ кIожьыщт? Алахь зизакъоу тызикъурмэным тыкъызэхишIыкIымэ, тинасып. ТыкъызэхимышIыкIымэ...
- А къэмыIу, къэмыIу, Шъэбэкъу,- гощэшхор къэгузэжъуагъ,- ащ фэдэ мыхъунхэр пшъхьэ къимыгъахь. 
Сыд ащ фэдизэу къыфашIагъ, сыд къырашIагъэр зыкIыб 
къытфэзгъэзагъэмэ, тыкъэзыушъхьакIугъэмэ афыреплъэкIыжьынэу? Къаушхъухьагъа? Ащ нахьи нахьышIу гъэрекIо 
бжыхьэ зыдэпщэгъэгъэ КъэбэртаекIэ зигъазэмэ. Сыд 
фэдэу пшъэшъэ ягъэщэн дахэу аIора Идармэ япхъу, тикIали 
ыгу рихьыгъ, адырэри къыфэчэфыгъ...
- Зэ, зэ, Къэнэшъыкъомэ ягуащ,- Шъэбэкъу шъузым 
IушхыпцIэзэ, игущыIэ IэкIихыгъ,- усигъусагъэ фэдэу дэгъоу 
къысфэоIотэжьы.
- Сыда, сынэшъоу, сыдэгоу дунаим сытеткIэ огугъа? 
Байколмэ къафэIотэкIыжьрэп, пкъуи сыIуупчIыхьэгъагъ. 
Умыдакъомэ тIуи, одгъэшIагъэп, зыкIэтэгъэупчIэхэм, 
къэбар дэгъуи къытлъагъэIэсыжьыгъ Гощэунаий тикIалэ 
гушIу къыфишIыгъэу.
- Аущтэу оIомэ, а Iофыр шъо шъупшъэ къисэлъхьэ. 
Хэгъэгу Iофыбэ сапэ илъ, сэ ащ сыхэхьаныр къемыкIуми, 
пкъо къызезэгъыкIэ, гъэтхапэр мэфэ заулэкIэ къызэкъоущтышъ, къызыщышъуIорэ мафэм псэлъыхъохэр Къэбэртае згъэшэсыных.
- Унагъо пшIэным чъыIэ-фабэ иIэп,- Захьрэт ныбжь 
зэриIэр къызхимыгъэщэу ыпкъ зэкIужь илI ыпашъхьэ 
щырищыгъ, зэкIэми апшъэу къыухыжьыгъ,- сэ къызыщысIорэр ары пIэлъэщтыр! Шыу шъэныкъор макIэп, ау 
ащ фэдиз горэ ябгъэгъусэжьымэ нахьышIу, хэт ышIэра, 
Мамый фэдэ цIыф бзэджэ-нэджэ Iаджи Адыгэ хэгъэгум 
ит.
- Адыгэ хэгъэгу пIуи? - Шъэбэкъу ишъыпкъэми, исэмэркъэуми умышIэнэу гуащэм игущыIэмэ запигъэнагъ.- 
Ащыгъум Къэлэкъутэ фэкъолIым иIоф фызэшIопхыгъахэба!
- Адэ сыд сэбгъэIощтыр? Къэлэкъутэ шъукIэнакIэзэ, 
ЛIымэфэ лIыжъым зэриIоу, зышъхьэ къэзыIэтырэ пщы 
пэпчъ шъутеIункIэзэ, пщы зэрэшхыжьым хьайнапэ шъуехъулIэщт.
- Ахэмэ сахэолъытэмэ, гуащэ, сшIэрэп ащыгъум...- 
Шъэбэкъупщым ыгу къео фэдэ зишIыгъ.

--- Page 514 ---

- Хьау, Шъэбэкъу, хьау, тIэкIу сыгубжыгъэшъ, къэсэIо 
нахь, жаные пщышхом ащ фэдэ емыкIу тезэгъэщтэп,- 
гощэшхом ишъыпкъэу къыфиушъхьафыгъ.- Тахъупщ-Цохъопщымэ афэдэ тхьапш, уаIуплъэмэ угу рахэу, адыгэпщымэ ахэтыр?
- Нахьыбэр ары,- къыриIуалIэрэм еплъын ыIуи, щхыпцIызэ, джау сыдми Шъэбэкъу къыIуагъ.
- Умыщх, ухэукъуагъэп, икъун о ахэмэ пкIэхахыгъэр, 
джы къызнэсыгъэми къыоцэлашхэх.
- Сыд фэдиз скIэхахыгъэми, сыд къысаIуалIэми, сэры 
зилажьэр. Ары, умыгъэшIагъо. Жаныемэ апэ сиуцон 
фэягъэп. Адыгэхэр къэоухъумэхэкIи, огъэгупсэфхэкIи, 
ягугъу шIукIэ яогъэшIыкIи, зафэуукIыжьыгъэкIи къыпфэрэзэщтхэп, сифедэ хэсхэу, лIы сехъулIагъэу къащэхъу... 
Шъугъоным нэшъу ешIых. Джары тапэкIэ псэугъэ адыгэхэри зымыгъэхъугъэхэр, тэри тызытеунахъорэр, таужыкIэ къикIыщтхэри зэкIодылIэжьыщтхэр.
- Ар шэн Iаеу тхэлъ,- къезэгъыгъ гощэшхор.- Зэ 
Темрыкъопщым благъэ тыфэгъэхъу, теплъын етIанэ Тахъупщ-Цохъопщымэ зыкъызэрэтфашIыщтым.
- Сыдэущтэу зыкъытфашIын, бетэмал, сымаджэ 
къысэхъулIагъэхэм! - Шъэбэкъу зэрэхэкуукIыгъэр зэримыпэсыжьэу, мэкъэ шъэбэ-шъырыткIэ къыпидзэжьыгъ: 
- Къезгъэжьэгъахэшъ, къэсэIо нахь, зэрэцIыф тхьамыкIэхэм сыщыгушIукIэу къызщымыгъэхъу, къысэбэнхэзэ, зыр 
жъэгъэуз хъугъэ, адырэм шъхьащехы.
- Ох, яфэшъуаш, Тхьэр къафырикъугъ. Зым ытхьабыл 
пызыгъэу, адырэр кон нэкIым рашIыхьагъэу къэслъэгъужьынэу Алахьталэм селъэIу.
- Хъугъэ, Захьрэт, сыда тызтегущыIэрэр, сыдэу Iаеха 
къапIохэри... КъэмыкIыгъэ куандэм тхьакIумкIыхьэ хэс 
тIоу Темрыкъопщым Iахьыл-благъэкIэ тытемыгъэгущыI, 
Алахьыр зэбгыгъэ пщыхэм уакIэлъыбгэжьыкIи, сыд ишIогъэжь. Урыс лъэныкъом зызысэгъазэм, сахьаджи сагъэунэшкIуи икъугъэп, Къырымрэ Тыркумрэ сызэрязэгъыгъэм 
джы сыд къыраIолIэщт? ЗыфалIэщтыгъэхэу къадэхъужьыгъэм сыдэущтэу сырагъэмысэщт?
- Сыдэу зыпшIыгъэми, узлъэгъу мыхъурэм, бжъакъо 
къыптырегъэуцо,- гощэшхом джэуап къытыжьыгъ,- 
пшIагъэмкIэ укъытэупчIыжьыгъэп аIонышъ, уагъэмысэщт.

--- Page 515 ---

- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт,- Шъэбэкъу ынэ къэргъо 
пшъыгъэмэ щхыпэ чъыIэкIэ зыкъызэблахъугъ.- СишIухэми, 
сиджэгъогъухэми къысаIолIэн агъотыщт, ау сэри ясIожьын 
сэшIэ. Зыуж ситыгъэ Iофыр къикIыгъэп, къикIынэуи 
шъуфэягъэп. Джы шъулIымэ, мэл Iэхъогъум фэдэу тызыгощыгъэ Урысымрэ Тыркумрэ шъуядау ясIожьыщт. Джы 
ахэр Iофэп, зэкIэмэ анахь Iофыр Къэлэкъутэрэ фэкъолIхэмрэ.
- Тыркум тыфагъэзагъэ хъумэ, тигъэгупсэфынкIи 
мэхъуба?
- Ащ ущымыгугъ! - Шъэбэкъу кIэкIэу къыпиупкIыгъ, 
етIанэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Ахэр тэщ фэдэу 
чэу гъуанэм къыдэплъыхэрэп, ашъхьэ пае чыжьэу маплъэх, 
ау Урысымрэ Тыркумрэ тяунэхъулIэжьынкIэ енэгуягъо... 
Сыдигъу ар зыхъущтыр? - шъхьэр ыгъэсысмэ, ыгу пиIонтIыкIызэ, Шъэбэкъу зэупчIыжьыгъ.- Ащ сэ силажьи хэлъ. 
Адыгэм ичъыг лъапсэ сэгъэпытэ сIозэ, кIэсыупкIыгъэ фэдэ 
мэхъу... Хъугъэ, Захьрэт,- игумышIу шъузым тырилъхьэрэм фэдэу, Шъэбэкъу ошIэ-дэмышIэу къызбгырыугъ,- 
ахэмэ ауж тигъэкIи, къэбарышIу горэм тытегъэгущыI.
- НахьышIу ошIэмэ къаIо,- гощэшхом къыфадзыгъэм 
къыхыригъэхыгъэми, зэрэтэджыжьыгъэр нэмыкI ушъхьагъукIэ хигъэкIокIэжьыгъ: - Ащыгъум сэ Кутакъэ ыжэ 
къэслъыхъун. Икъун изакъоу зэрэхэтыгъэр, Минсури 
ышнахьыжъ къымыщэу тэджына...- пчъэм нэсыгъэу 
Захьрэт къызэтеуцуагъ, къэупчIагъ: - А Шъэбэкъу, укъыздэмыхьащх, ау зыгорэкIэ сыкъыоупчIы сшIоигъу, плъэгъугъэшъ, зыгорэм сеупчIыжьына. Темрыкъопщым ыпхъу 
Гощэунае даха?
- Олахьэ бзылъфыгъэхэм боу шъугъэшIэгъоным. Сэ, 
лIыжъышхом плъакIо сыкIогъагъэкIэ огугъа? НэIуасэ фэхъугъэм еупчI,- ышъхьэ ыгъэсысзэ, щхыгъэ Шъэбэкъу.
- Къэбэртае нэс къытфыращыщт нысэр дэхэщтмэ 
сэIошъ ары,- тхьагъэпцIышъо-гушIукIэ Захьрэт пчъаблэм 
зыдыригъэхыжьыгъ.
"Джары бзылъфыгъэхэр зэрышIухэр...- Шъэбэкъу 
хьарамыгъэнчъэу гукIэ зэриIожьыгъ, етIанэ ежь игупшыси 
пидзэжьыгъ: - ЗэрэхъурэмкIэ, хымэ хэгъэгуитIум тагощыгъэмэ, адыгэ нысэр урыс хэгъэгум къытфыращынышъ, 
тырку-нэгъой хэгъэгум къытфыращэщт. НахьышIу тэшIы, 

--- Page 516 ---

тлъэпкъ тыфэшIушIэ тIозэ, Темрыкъуи, сэри тхьамыкIагъо 
зыхэтыдзэжьыгъ. Ар къытфэзымыгъэгъун Iаджи тишIуми 
типыими къахэкIыщт,- Шъэбэкъу гумэкIэу къэтэджи, 
шъхьаныгъупчъэм иплъыгъ, гъэтхэ пчэдыжь тыгъэу чъыг 
шъхьапэмэ къашъхьарыхьагъэм инэбзыйхэр ынэмэ 
къакIэджэгуагъэх.- Сыда чыжьэу узкIэкIожьыщтыр, апэ 
къытфэзымыгъэгъущтмэ Къэлэкъути ащыщ. Арырэ сэрырэ 
тишъыпкъапIэкIэ зэгорэм тызэдэмыгущыIэ хъущтэп. Къэнгъэбылъ тызэдешIэн нахьи, бэшIагъэ, урыс лъэныкъом 
зызгъэзэным ып ар зысшIэн фэягъэр. Джы тырку-нэгъоймэ 
зызэрафэзгъэзагъэри ыдэрэп, Мамый ыцIэкIэ къысэджагъэуи зэхэсхыжьыгъ... Сыд тшIэщтыр адэ? Сэ сиIофи 
къикIыгъэп, ежь иIофи къыдэхъурэп. Аущтэу щытми, 
Абдзахэ кIуагъэ аIуагъэшъ, къызэрэкIожьэу тызэIумыкIэнэу амал зимыI. Сэ сфэдэщтын адыгэр аужырэ акъыл 
язгъэIуагъэр..."
Шхэрэп, шъхьэгугъу хъугъэ аримыгъэIоным пае къыфычIахьэгъэ пчэдыжь Iанэм заулэрэ Шъэбэкъу хаIи, ионэш 
тыригъэзекIухьанэу, ежьыри ынэ жьы кIигъэунэу щагум 
дэкIыгъ. Байкол шыуитIукIэ Айдар пщым ыуж ит, игупшыси, 
игупсэфи къеухъумэ.
"Куо-хьаур зыщыбэм акъылыр щымакI" зэраIорэ 
гупшысэм Шъэбэкъу онэшыр лъэхъум къыхыригъэщыжьыгъ.- Ащ шъыпкъэ хэлъ, тэ бырсырым тыхэтыфэ, нахь 
Iушхэр къытэтхьагъэпцIэкIыгъэх. Къупшъхьэ къытхабдзэмэ 
тызэрэшхыжьынэу тыхьабзшэтэ зэхэугъоягъа? Ащыгъум 
тиегъэшIэрэ хэбзэ упкIэпкIыгъэ тыдэ къикIыгъа, тиадыгэ 
хэбзэ мытхыгъэ?.."
- Зиусхьан,- Айдар байколым Шъэбэкъупщыр 
игупшысэмэ къахищыгъ,- темыр бжъапэм шыу куп къытехьагъ.
- Хэт щыщых, тэ къикIхэрэ? - шыухэр къызэхырэ 
бжъэпэ лъэныкъомкIэ пщышхор маплъэ.- Нэгъой шыух 
сIонти, яхьщырхэп, зэрэмыадыгэхэри гъуащэрэп. Шыу 
шъэныкъо фэдиз къэслъытагъ. НекIо, чылэм дгъэзэжьын.
ТIэкIу тешIагъэу къапэгъочъыгъэ шыум къэбар къафихьыгъ:
- Зиусхьан, урыс хьакIэхэр къыпфэкIуагъэх.
- Вишневец къыгонэжьыгъэ шыу заулэм япытапIэ 
къамыбгынэнэу афэзгъэпытагъэба?

--- Page 517 ---

- Ахэр Вишневец иехэп, зиусхьан. Мэскэу къыпфикIыгъэх, Дударыкъо абэдзэпщыри ягъус.
"Сыд зезыфэхэрэр?" - гум къыпылъэдэгъэ губжыр 
къыIоным ычIыпIэкIэ Шъэбэкъупщыр ионэш елъэдэкъэуагъ, 
байколхэри ыуж илъэдагъэх.
КъэблэчъэIум щызэбгырыкIотыгъэхэм шъхьэкIэфэ-IэпэубытыкIэ запэгъокIыхэм, Шъэбэкъу Матыжъ байколым 
риIуагъ:
- ТихьакIэхэр сыд зыкIешъумыгъэблагъэхэрэр?
ХьакIэщым къыщежэщтыгъэ нэбгырихым щыщэу 
лIитIум хэхыгъэу гъэшIо шIуфэс Шъэбэкъу арихыгъ, Дударыкъо IаплI рищэкIыгъ, игъусэхэр тIысыжьыгъо римыгъафэхэу ащ нэIуасэ къыфишIыгъэх. ЛIы пытэ зэхэгогъэ 
мылъагэу, жэкIэ-пэкIэ гъожь мыкIырэу апшъэкIэ щытыр 
Викшерин Федор, ащ къыгот лIы гурыт нэкIу псыгъор 
Голохвостов Никит, ыхэкIэ щыт лIы лъагэу жэкIэшхо зытетыр Федцов Иван. ХьакIэхэмрэ нахьыжъхэмрэ ячIыпIэмэ 
зарэтIысхьажьхэм, Кутакъэрэ Къамболэтрэ пчъаблэм 
гоуцуагъэх.
ФэшIыгъэми, тхьамыкIэми адыгэ унагъом хьакIэ къызыфакIокIэ, ышIэ хабзэм ыуж зэрихьагъэхэр щагу лъэныкъомкIэ къыщыIугъэ макъэхэм къаушыхьаты: шъэжъыехэр агъэлъых, щыуанхэм псыр арагъахъо, пIэстапхъэр 
алъэсы, шъуатэр азы. Бзылъфыгъэхэм Iэнэ IэшIэхыр 
агъэхьазыры, кIэнкIэщылбырыр, къояжъэр лагъэмэ аралъхьэ, тхьацур апшэ, афы, лыр алъэсы, аупкIатэ.
ХьакIэхэри, бысымхэри зызэкIэупчIэхэм, хьакIэщым 
къитэджэгъэ гумэкI кIым-сымыр Шъэбэкъу зэпигъэугъ:
- Дударыкъу, Мэскэу укъыдэкIыжьын Iоу сшIагъэп, 
зыгорэм уигъэгумэкIэу укъэкIуагъэщтын.
- ГумэкIыгъо щыIэп, зиусхьан, тэ Iоф дэгъукIэ, хъяр 
IофкIэ тыкъагъэкIуагъ, къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь.
- Ар сапашъхьэ къиплъхьащт Iофым елъытыгъ,- къыраIощтыр зэхишIагъэ фэдэу мэкъэ чъыIэкIэ Шъэбэкъуп щым джэуап къытыжьыгъ.
КъаIо къыригъэкIэу Дударыкъо лIыкIо пащэм фыреплъэкIыгъ. Викшериныр къызэтэджым, урыс лIитIур къыдэтэджыгъ, абэдзэпщыми ауж зыкъыригъэнагъэп.
- Сыд сэIо шъукъызфэтэджыгъэр? - ыгъэтIысыжьхэ 
шIоигъоу Шъэбэкъу Iэ ышIыгъ.

--- Page 518 ---

- Зэрэ Урысые пачъыхьашхом ори, тэри къытипэсыгъэ 
Iофышхом ущысэу утегущыIэныр къекIурэп, зиусхьан,- 
Дударыкъо къыIуагъ.
- Ащыгъум, шъо шъущытэу тэри тыщысынэп, ар адыгэ 
хабзэм къекIурэп,- Шъэбэкъурэ Ацумыкъорэ къызэдэтэджыгъэх.- СыкъэдаIо.
- Зэрэ Урысые пачъыхьашхоу Иван Васильевичым 
икIэрыкIэу унагъо ышIэжьы шIоигъу. Пхъу дахэ уиIэу 
зэхихыгъэти, плъэкIо-лIыкIо тыкъыпфишIыгъ, ыгу рихьымэ, 
Iахьыл-благъэ къыпфэхъу шIоигъу.
- Ы-ы! - къыфызэрадзэкIыгъэм Шъэбэкъу къыкIи гъэкуукIыгъ, етIанэ IущхыпцIыкIызэ, етIысэхыжьыгъ: - Армэ 
зыуж шъуитыр, сыкъэтэджыныеп. ШъутIысыжь, зышъумыгъэулэужь. Хъурэр гъэшIэгъоны, Ацумыкъу, ы-ы? 
Шъузыщэхэр къытфагъэкIуагъэх...
ХьакIэхэр зэплъыгъэх, къызэплъыжьыгъэх, бысымым 
къыIохэрэр къызыгурымыIощтыгъэмэ Дударыкъо зыфагъэзагъ. ХьакIэмэ ялъэгъун къызгурыIогъэ Кутакъэ цIыкIу-цIыкIоу хьакIэщым икIыжьыгъ, Къамболэти ыуж ихьагъ.
- Адэ, Ацумыкъу, зи къапIорэпи,- Шъэбэкъу ышнахьыкIэ зыфигъэзагъ.
- Сэ сишIошI о къэпIогъах, зиусхьан,- Ацумыкъо 
къыпиупкIыгъ,- о пIорэр сэри сиIо.
- Дударыкъу, уигъусэмэ мыр сфяIу: дахэми, Iаеми 
пхъу зидэкIогъу сиI, ау сыд фэдэми, сытеукIытыхьарэп. 
Ар зы. Ащ ыужкIэ нэпитIу зиIэ пачъыхьэм спхъу естыныр 
хэгъэкIи, ыдэжь сызэрэкIуагъэхэр хэсэгъэкIыжьышъ, 
сызэрэIуплъэгъэ закъор мысагъэкIэ зыфэсэлъэгъужьы. 
Иуан пачъыхьэ лIыгъуабэр тэ къыднэмысыми, ыгу рихьын 
пхъужъ горэ ихэгъэгу ригъотэн.
КIыфы кIэхъукIызэ, Викшериныр тэджыжьыгъэ, Дударыкъо фэшъхьафрэ адырэ хьакIэми заIатыжьыгъ. Шъэбэкъупщыр ышIэрэ урысыбзэ тIэкIумкIэ Викшериным еу пчIыгъ:
- Тэ шъугузажъора? Тпхъу къышъупэтыубытыгъэшъ, 
гъогу шъутехьажьыщт, ара? Ар шъо шъуицIыфыгъи тэ 
тиадыгагъи къыубытырэп. Зыгорэм шъухэмыIэу шъуттIупщыжьыщтэп. Шъо, урысхэм, сыдэущтэу шъуIора, пчыхьэм 
нахьи пчэдыжьыр нахь Iуш, арба? - Шъэбэкъу къызэрэупчIэгъэ гущыIэжъым гугъапIэ горэ халъагъуи, зэлъытIысыжьыгъэх шъхьакIэ, къыкIэлъиIожьыгъэм аIэкIихыжьыгъ: 
- ЗиIо зэблэзыхъужьрэмэ сащыщэу ащ къикIырэп.

--- Page 519 ---

ГъомылэкIэ ушъэгъэ Iанэхэр байколмэ хьакIэщым 
къырахьэу рагъэжьагъ.
ГумэкIым зэлъиштэгъэгъэ бзылъфыгъэ унэри рэхьатыжьыгъагъэми, Захьрэт гощэшхор ыпхъу ынэгу щтагъэ 
зыкIаплъэм, ышIэн фаер гурыIуагъ:
- Ары, нынэ, ары... Хъулъфыгъэм ыгу непэ шъэрэ 
зэокIы, мохэмэ дэгъу тэшIэ аIозэ, мыхъун Iаджи аIэкIэшIэ. 
А Кутакъ, а сикIал, Айдар байколым еIуи, мэфэ плъыр-стырхэр зытекIхэкIэ, Хьатае къэкIонэу фягъэIопщ.
Пчэдыжьым, хьакIэхэр гъогу зыщытехьажьыщтхэм, 
бахъсымэ-шъоупс зэхэкIагъэм къыкIэмызыжьыгъэ Викшериныр Шъэбэкъу еIушъэшъагъ:
- Типачъыхьэ къемыпэсыгъэ пшъашъэм, мор зичыжьагъэм тыкъикIыгъэба, зэ нэмыIэми тытегъаплъ.
- Спхъу нысхъапыкIэ огугъа? - Шъэбэкъуи Викшериным есэмэркъэужьи, енэкIэожьыгъ: - Орыгъэмэ, тызэзэгъыныгъэкIи мэхъу...
III
Гъунэгъу ныом Дарые ыгу тхъу къыщифагъ, шъоуи 
къыхилъхьажьыгъ, щыбжьый стыр тIэкIуи къытыритэкъожьыгъ: "А нынэ, а сидах, сыдэу нысэ мэфэ шъыпкъэ 
Нэкъэрэ тхьамыкIэм уфэхъугъа! Янэ зыпэIуадзэ аIозэ, 
ыпхъухэр гъогум телэжьыхьэгъагъэх. О ахэри фызэблэпхъугъ, гуащэми, пщыми ябгъэIотэжьыгъ, уипщыпхъухэми 
дунаир ягушIуагъу, хатэми укъыдэкIрэп, гыкIэн-лъэкIэнми 
укъыIущрэп, джэныкъо машIоми мафэ къэс упэIут. Загъорэ тадэжь къакIозэ шIыба, сипшъашъ, унэ жьы кIэун, 
зыбгъэпсэфын. Пшынахьыжъ Къэлэкъутэ зыслъэгъукIэ, 
сыгу ины мэхъу, зымышIэрэ Адыгэ шъолъырым исыжьэп. 
Уяни, уяти пшъхьарымытыжьэу джэнэт бзыум фэдэ узэрэхъугъэр сэгъэшIагъо. Тэ тикIэлэ нахьыкIэ къыщэгъэ шъхьэ 
пэпцIэ нашхъом тыкъылъэхэнагъэшъ, джэгуалъэ тишIыгъ, 
тызэреутэкIы, тыжэ гущыIэ къыдэкIын тыфитыжьэп..."
Ныом къыриIуагъэхэр ышъхьэ къыфечъэжьыгъэу, 
джэныкъо машIом Дарые пэIут, ынэгушъхьэхэр къыхехы, 
пчъэ Iухыгъэм гъэтхэжь чъыIэтагъэу къытырилъасэрэр, 
игуапэу зэхешIэ, ыупщэрыхьэрэмэ ахилъхьащт бжьыни, 
бжьыныфи, щыгъуи, хэубэни зыщигъэгъупшэрэп, ыгу 

--- Page 520 ---

къечэфыкIы. Мэли, чэцIи Къэлэкъутэ фаукIыгъэшъ, ежьыри 
ыш IэшIоу фэпщэрыхьэ шIоигъу. Нысэм дэIэпыIэнэу зэ-тIо 
пщэрыхьапIэм къыфихьэгъэ гуащэр гущэф дахэкIэ Дарые 
ригъэкIыжьыгъ. Къэзгъэзэжьыщт лIы купым аримыгъажэу 
ипщ лылэпси, мэлылгъэжъагъи, гъэжъуагъи, лыщыпси 
гуащэм фыригъэхьыгъ. Джы натрыф пIастэр хьазыр хъугъэти, теупIэпIыхьажьыгъ, лэгъупыр къыпихыжьи, машIом 
пэблагъэу адырэ щыуанмэ агуигъэуцуагъ.
Псэмытрэ Даурырэ игъусэхэу ахъшам хъу пэтзэ, Къэлэкъутэ тыгъуасэ къэсыгъэти, пчэдыжьышхэ зэрашIэу, 
Абэтэхьаблэ ежьагъэх. Хьатаий, Тэмтэчи адэкIуагъэх, 
фэкъолI зэхахьэм хэлэжьэщтых.
"Ахэри купышIу мэхъух, гъунэгъухэри, Iахьылхэри 
къалъихьащтых, сшIыгъэр афикъунба? - упчIэ нэплъэгъур 
Дарые щыуанмэ атыридзагъ, зэкIакIуи, пчъэ Iухыгъэм 
пэблагъэу, пхъэнтIэкIу шъхьаком тетIысхьагъ. Ардэдэм 
хигъэлъэтыкIэу шъохэлъ сабыир къэлъэкъоуагъ, ыIэгушъуитIу ыныбэбгъу тырилъхьи, гушIом зэрихьэзэ, 
хэкуукIыгъ: - Зэ укъэхъыягъэмэ ары... Сыдэу чанэу къебгъэжьагъа, сыпсэм фэд. Джыри зэ, синэфын, укъысшъхьамыс, сыо лъэIу къетIыргу, псэ къызэрэппыкIагъэр 
зэхэсэгъашI!" - ны хъущтым игъэшIуабзэ зэхихыгъ пIонэу, 
ныбэм илъыр зэлъыпытэу тIо къыщыхэдысыкIыгъ.
ЛъэпсынкIэ гуIэу Дарые тэджыгъэ, пIэстэ шIыгъакIэм 
хэкIыгъэ пахъэр икъункIэ ылъыти, щыуанышъхьэр ыуIубагъ, 
гъунэгъу ныом игущыIэхэу ышъхьэ щычэрэгъущтыгъэхэми 
зыкъыфагъэзэжьыгъ: "Сянэ-сятэхэр симыIэжьхэу сыкъэтэджыгъэми, сызыпIужьыгъэ сшынахьыжъ фэдэ Тхьэм 
къыует, нан,- Дарые идао гукIэ ныом фигъэзагъ,- сыздэсыгъэри чылэба, гъунэгъухэри сиIагъэба. Тахахьэщтыгъэ, 
къытхахьэщтыгъэх. Захьрэт гощэшхор пхъэшаIоми, Минсурэ пIуныгъэ дэгъу ригъэгъотыгъ, бэмэ афигъэсагъ, сэри 
макIэп къыкIэрысхыгъэр. Синысэгъу есэIо, ситIуанэ гурысэгъаIо зэраIоу сэ зыкъысфигъазэу къысиIуагъэ щыIэп, ау 
сипшъэшъэгъу-джэгогъу дэн-бзэныр, хэдыкIыныр ригъашIэ 
хъуми, IокIэ-шIыкIэхэм, пкъы ищыгъэр ыIыгъэу, лъэбэкъушхохэри ымыдзэу, есырэм фэдэу кIоным зэрафигъасэрэри 
сыгу исыубытэщтыгъэ, тадэжь сыкъызыкIожьыкIэ, шэкI 
пычыгъэхэр сIэкIэкIуадэхэуи, хъун гори ахэсыдыкIэуи 
къыхэкIыщтыгъэ, Минсурэ ригъэлъэгъугъэхэр кIэсшIыкIыжьхэу джэхэшъогум сытетыщтыгъэ..."

--- Page 521 ---

Лэпс укъэрэлъ макъэр зызэхехым, Дарые зыщылъэтыгъ. Тхъуабзэр зыпылъэлърэ пхъэцIэкIэшхор джэныкъо 
машIом къыхэзи, щыуаныбгъум кIэрыфагъэу лэпсыр 
къытырегъэжъожьы. Ари мэшIуашъхьэм тырилъхьажьи, 
игупшысэ-джэуап пидзэжьыгъ:
"Сыпшъэшъэжъыягъэми, Кутакъэ зэрапIурэм сынаIэ 
тесыдзэщтыгъэ, сехъуапсэщтыгъэ. Шы тесыкIи, Iэшэ 
зехьакIи, щэрыуакIи, бэнэкIэ къулайхэми афагъасэщтыгъэ... Джары, нан, сэ мэзым сыщапIугъэп. О пшIэрэп, 
пшIэнкIи сыфаеп, джа Онэтыгъу лъэщэжъым нэгъой 
Хьамзэм сызырещэм, къин слъэгъугъэми, Къырыми макIэп 
акъыл хэсхынэу къыщысшIагъэри къыщыслъэгъугъэри. 
Хьамзэ ныбэшъум ишъузи, ыкъо-ыпхъухэми, ежьыри 
гуштэгъуаджэ зызэфашIэу, зэжэхэтхъожьхэу Iаджыри 
сарихьылIагъ, ау сыгу зэмыIурэр къызпкъырызгъэхьагъэп. 
Джэнэт бзыу къысэоIо шъхьакIэ, шэн пырэцэ хьазыр сиIэу 
сэри сыкъэтэджыгъ. Синасып къыхьи, пшъэшъэпкъым 
сызыщиуцощтым, Нэкурэ сшынахьыжъ шъхьэгъусэ 
къыфэхъугъ. Ащ ицIыфыгъэ-шъэбагъэ, ишъорымышI 
гукIэгъу сыздигъэплъыхыжьыгъ. Нэкурэ сыригъусэу 
зыщэ-зыплIэ ытыщмэ адэжь сыдэкIуагъ. Ахэр зэрэзэхэтхэр плъэгъугъэмэ. ЛIымафэ къыIэпызрэ гущыIэр чIыгум 
намыгъэсэу апхъуатэ, ымакъэ Iэтыгъэу зы нэбгырэ 
гущыIэрэп, цIыфыгъэу, шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэу азыфагу 
илъым угу шъабэ къешIы..."
Гуащэм ицIэцIэ макъэу къэIугъэм Дарые къыгъэтхьауягъ, пчъэ Iухыгъэм нэсыгъахэу къызэкIэкIожьи, пхъэнтIэкIу 
шъхьаком тетIысхьажьыгъ. "Лъэгуцэр дэшъоуцIэпIыкIы, 
къэкIухьакIожъых, щагушхор шъуфикъурэба!?" - ныом 
тхьачэтхэр чыпэкIэ Iуифыгъ. Ышнахьыжъ пае къыриIуагъэм 
Дарые гукIэ джэуап ритыжьыгъ: "Къэлэкъутэ уехъуапсэ 
шъхьакIэ, сэ сыгу егъу, цIэрыIо зэрэхъугъэм шъхьэгъэуз 
фэшъхьаф къыфихьырэп. Адыгэхэр хэгъэгу ыгъэхъу шIоигъу шъхьакIэ, пщымэ IупэкIэ зэращэ, къыфырикъункIэ 
ашIэмэ, къемыбэныжьын исэп... Угу къемыгъау, нан, о 
сыгу уабгъэрэп. СызэрэолъэIурэ закъор - уинысэ сыIумыфыхь, ынэ къысэмыплъыжь пшIыгъэ. Хьаулыеу ори 
къин зэмыгъэлъэгъужь..."
Шы пырхъэ-лъэмакъэхэм Дарые ышъхьэ кIырагъэпхъотыкIыгъ, ышнахьыжъ ымэкъэхъу чэфи къеIугъ. Щагум 

--- Page 522 ---

къыдэпсыхэжьыгъэ шыумэ апэгъокIыгъэ лIыжъым Къэлэкъутэ къеупчIыгъ:
- Сыд, Нэкъар, Тхьэм ыIомэ, чанкIаеу узекIо ухъужьыгъ, угу умыгъэкIоды, тIэкIу-тIэкIузэ плъакъуи, пIи 
узэрэфаеу бгъэIорышIэхэу къэплъэгъужьын.
- Ары, Къэлэкъут, Тхьэр къысфеплъыхыгъ. Пшыпхъу 
цIыкIу тиунэ къызихьагъэм ыуж псакIэ къысхилъхьажьыгъ. 
Алахьым илъэс мин рерэгъэгъашI, боу сыфэраз,- гущыIэ 
щытхъу дахэу Дарые зэхихрэм ынэгушъхьэхэр къыхыригъэхыгъ.
Гъунэгъу бзылъфыгъэхэри, Iахьылхэри, гуащэри къызэхахьэхи, Iанэмэ яшIын нысэм фагъэпсынкIагъ. Шхынхэр 
хьакIэщым рихьэ къэс Дарые ышнахьыжъ иIуплъэ кIэхъопсэу фыреплъэкIыщтыгъэми, къымышIэрэм фэдагъ. 
Зызакъо щхыпэ макIэ къыпигъохи, ынэхэр къыфигъэIэежьыгъ. Онэтыгъу ары Къэлэкъутэ Iупшыхьащтыгъэр, 
хьэ гъэсагъэр ибысым зэрэIуплъэу, ынэшхохэр тырихыщтыгъэп.
Чэщ кIахэ мыхъупэзэ, купыр зэбгырыкIыжьыгъ, Хьэтэе 
закъо ауж зыкъыригъани, хьакIэмэ тIэкIурэ ахэсыжьыгъ.
Хьатае гъогу техьажьыщтми Дарые ышIагъэп, жьы 
къабзэ тIэкIу къызIуигъэхьанэу шъхьаныгъупчъэм кIэрыуцуагъ. Гъэтхэжь макIэм мэ IэшIур хелъэсыкIы, чъыгхэми, 
уцхэми къэгъагъ зэмышъогъухэмкIэ зафэпагъ, уашъор 
лъагэ, мэзэ нэгъыфым жъуагъохэр къетэкъокIыгъ. Чылэр 
рэхьат, чIыпIэ-чIыпIэу хьэхэр шъхьахынэу къыхэхьакъукIхэшъ, мэIэсэжьых. Къэлэкъутэрэ Тэмтэчрэ Хьатае 
агъэкIотэжьы. Къэлапчъэм дэжь Къэлэкъутэ ымакъэ къыщыIугъ:
- Тыгъопчыхьэ щегъэжьагъэу сигъусэми шъуичылэми 
янэплъэгъу ттырагъэзрэп, уахэсщынри къезгъэкIурэп, сэ 
къэбар гумэкI къыпфэсхьыгъ.
- Сыд къэхъугъ? - Хьатае ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Урыс пачъыхьэм ипсэлъыхъо-лIыкIохэр Минсурэ 
къыфигъэкIуагъэх.
- Ащ фэдэ мэхъуа?! - гуIэ упчIэхэр Хьатае къызэтыритэкъуагъ.- Пачъыхьэм къыщэжьын Урысыем ригъуатэрэба, Минсурэ дунаим тетми сыдым фишIагъа?
- Сэ пачъыхьэм сырилIыкIу пшIошIа? Хъугъэр ары 
къыуасIорэр,- Къэлэкъутэ кIэщхыкIыгъ.- Кутакъэ урысыдзэм зэрэхэтыр пщыгъупшэжьыгъа? Шъэбэкъуи зытIо-зыщэ 
пачъыхьэм IукIагъ. Хэт ышIэра, ыгу тырихьыгъэнкIи мэхъуба...
- Сыд тхьамыкIагъу къысэпIуагъэр, Къэлэкъут,- ыгу 
зэгоутэу Хьатае хэхьапщыкIыгъ,- сшъхьэ лъыр къыдебгъэфыягъ...
Тхьаусхэ макъэу зэхихрэм гуапэ горэ хигъуатэу, гухьэгужъ тIэкIоу къыхэнэжьыгъэр Дарые къытекIозэ, Хьатае 
гукIэ зыфигъэзагъ: "Ы-ы, шIумэ еплъ, сигукIэгъу къилъэтыгъэ сэ къызпэсэгъохым, сыкъибдзэгъагъэп, Минсурэрэ 
орырэ шъуишIулъэгъу шъэф имашIо сыхэстыхьанкIэ макIэ 
иIэжьыгъэр, сынахь мэхэIуагъэмэ, сышъокIодылIэщтыгъэ..."
ИлI ымакъэ зызэхехым, Дарые зыкъишIэжьыгъ, джэуапынчъэ зэхашIэу ышъхьэ къыфечъэжьыгъэм рыукIытэжьэу 
ытхьакIумэхэр кIигъэзыкIыгъ.
- Къэлэкъут, мырэу гуIэрэм джэуап уфэхъугъэмэ, 
псапэ къэбгъэхъэни,- Тэмтэч убзэ макъэкIэ къэлъэIуагъ.
- Сыдэущтэу амал сыфэхъун? - шъорышI сэмэркъэур 
къытекIоу Къэлэкъутэ джыри щхыгъэ.- Урысые хэгъэгушхом ипачъыхьэ зэкIэ адыгэхэр тыпэуцужьыгъэкIи, тыпырикъунэп. Зы нэбгыр ар зэтезыIэжэн зылъэкIыщтыр.
- Хэт, Минсура? - Тэмтэч къэпсынкIагъ.
- Пшъэшъэжъыер сыда зыфитыр? - ыдагъэп Къэлэкъутэ.- Пачъыхьэм ыгу зыришIыкI шIоигъоу, ыIапэ ыубытэу 
ятэ аритмэ, ухэкIыжьыгъ. Минсурэ ылъэкIэу Хьатае 
зэрэблэмыплъыкIыщтыр зыгу ефэхыгъэу тапашъхьэ итми 
ешIэ...- Зэпыугъо тIэкIум ыуж ышнахьыжъ ымакъэ Дарые 
джыри къеIугъ: - ГукIодыгъо щыIэп, сишъэогъу, мызыгъэгум Шъэбэкъу пщышхор сыгу фэдэу зекIуагъэ, лIыгъи, 
пытагъи, лъэпкъ гукIэгъуи къызхигъэфагъ, шъхьакIоу 
къырахыгъэм ебэкъуагъэп. Шъэф зэзэгъыныгъэ тырку 
султIаным дишIи, адыгэ чIыгур IахьитIоу зэрагощыгъэр 
Иуан пачъыхьэм фигъэгъугъэп, мыхъуни аримыIоу, ипсэлъыхъо-лIыкIохэр щигъэзыягъ..."
- Сызэгобгъэутыщтыгъа, Къэлэкъут, джы нэс ар 
къызэрэмыIуагъэр! - Хьатае игуIи, игушIуи зэхэты.
- ГухэкI къысфэмышI, Хьатай, усыушэтыгъэшъ ары,- 
Къэлэкъути ичэф-щхы мэкъэхъу нэбгырищым къахэщыгъ.- 
Сигъунэгъу пшъашъэр сэри сшыпхъу пIоми хъущт, угу 
филъ шъыпкъэр сымышIэу къыбдэзгъэкIона?

--- Page 523 ---

- Ащыгъум мэфэл тебгъэшIэжьыныр щынагъо,- 
Тэмтэч къэгузэжъуагъ.- Неущ Дударыкъуаий Псыжъ чыли 
ащыIэщт фэкъолI зэхахьэхэм уащымыIэми хъун, Къэлэкъут. 
Былымым фэдэу тызэращагъэр Iор-IотэжькIэ къызахэхьагъэм щегъэжьагъэу, ахэр мафэ къэс пIоми хъунэу зэрэугъоих, зэдаох, зэнэкъокъух. Ори ошIэ, мыдырэр зызэщыкъокIэ, агу уIагъэхэр егъашIэм кIыжьыщтхэп.
- КъысфэпшIагъэм нахьыбэ хъужьынэп, Къэлэкъут,- 
Хьатай ыгуи, ыпси хилъхьэу къэлъэIуагъ,- зы маф нэмыIэми, 
лъэпкъ Iофэу зепфэрэм ыпэ сигъэуцу. Минсурэ псэогъу 
къысфэмыхъумэ, ащ нахьыбэрэ сыщыIэжьынэу сыфаеп, 
сшъхьэ илъ, сыгу итIысхьагъ, зэкIэ пкъынэ-лынэ напIэу 
сиIэмэ ащыщ хъугъэ.
- Ашъыу хъугъэ, сэры пшIошIа узэпсэлъыхъорэр? - 
Къэлэкъутэ хэгубжыкIыгъ.- Ащ фэдэ гущыIэхэр сэ сищыкIагъэп, Минсурэ еIуи, гъэгушIо...- ТIэкIу тыригъашIи, 
еIэсэкIыжьыгъ: - УмыгумэкI, зэкIэри дэгъу хъущт.
Пчэдыжь жьыпсым хьакIэмэ гъогум зыфаугъоигъ. 
Iанэмэ захаIэхэм, Нэкъэрэ лIыжъыр къызэрадэкIотэщтыр 
Къэлэкъутэ ешIэти, ышыпхъу дэжь ихьи, ыбгъэшхо къычIэмыщэу зэриубытылIагъ, зигъэхъупхъэнэу еушъыигъ, 
зыфыщыIэн, къин зыфызэригъэлъэгъун шIэхэу иIэ зэрэхъущтыр ышъхьэ къыримыхыпэу гуригъэIуагъ.
- Тэ шъуичылэ къэдгъэзэжьыщтэп, сшыпхъу,- ыIуагъ 
Къэлэкъутэ, къыблэ-къохьапIэмкIэ техыжьынышъ, Жаные 
тыкIожьыщт.
Пчъэ нэз дэплъыкIэ Дарые ыш егъэкIотэжьы, ипщы ыIэ 
джабгъу ыныбашъхьэ телъэу лъэкъо сэмэгумкIэ хэлъэщыкIыжьызэ, иблагъэ зыгорэхэр реIо, ахэмэ алъэкIох 
Псэмыти, Даури, Тэмтэчи. Хьатай къэлъагъорэп. Ащ 
илъэIу-убзэ ышнахьыжъ фимыгъэцэкIэнэу рихъухьагъэу 
къышIошIыгъ, Дарые ышъхьэ рэзэ гупшысэр кIэкIэу пхырэчъы, етIанэ гуегъу нэплъэгъур Нэкъэрэ лIыжъым тыредзэжьышъ, хэщэтыкIы, гукIэ дэгущыIэ: "Сэ сыуиIэу цыхагъэ къызхэмыгъаф, тат, пшIошъ гъэхъу, узгъэхъужьыщт. 
Уцэу къыпфэсшIырэмэ яшIуагъэ къыокIы. Муары, дэхэкIаеу, 
пшъхьэ зепхьэ ухъугъ, пIэ лъэныкъуи къытIупщыжьыщт. 
А къопIашъэр зыоуIэм, уинасыпкIэ пкъо шакIо зыдэпщэгъагъ нахь, къозэу уригъэшъыщтыгъ",- Дарые илI къогушхукIэу, ытхы пытэ теплъэ.

--- Page 524 ---

ИгумэкI-гукIэгъухэм Дарые ахэтыфэ, шыухэр къэблэчъэIум IукIодыкIыжьыгъэх.
Чылэ хэгъуашъхьэм хьакIэхэр икIыжьхэзэ, пщы кIэлэ 
зэтегъэпсыхьагъэу Хьатае къапэгъокIыгъ. Цыешхъо шъотехьэ-текIым жэгъум чIэуцорэ джэнэ фыжьыр къыдэщы, 
ащ чыIу шIуцIэ цIыкIухэр зэдыпэбгъухэу къечъэхых, тыжьын 
бгырыпхым тыжьын къамэр пылъ, лъэгонджэ пытэхэу 
шыбгъум гогъэпкIагъэхэм щэрэч фэдизкIэ къежьэхэшъ, 
лъэрыгъмэ арыт лъапэмэ анэсыжьэу, щазымэ плъыжь 
шъабэхэр шы ныбэбгъумэ къателыдыкIых, хъурышъо пэIо 
лъагэу цыем диштэрэм нахь лъэпэ-лъагэ кIэхъукIы.
- Хьатае къэщакIо зэрежьагъэр гъуащэрэп, пшъашъэр 
кIэгъожьыгъэми, итеплъэ закъо гушIу къыфыригъэшIыжьын,- Къэлэкъутэ сэмэркъэур игъусэмэ ахидзагъ.
- Сэрын фае шъуздэхьащхырэр,- Iупэщх-гушIо нэгоу 
Хьатае къагоуцуагъ, Iэпэубытыжь-гъогумафэкIэ Тэмтэч 
ыгъэзэжьыгъ.
- ЗыкъэбгъэкIэрэкIагъ,- шъэогъум ипаIо щыригъажьи, 
ылъапэ нэсыжьэу Къэлэкъутэ зэпиплъыхьагъ.
- Армырэу хъущтэп, синыбджэгъу,- укIытэр къытекIоу Хьатаий зыдэплъыхыжьыгъ,- шъое-цыеу шIупщ 
къысфэхъущтым сыкъызилъэгъукIэ, пщылIэу сызэриIагъэу 
сыкъэнэжьыгъ шIошIынышъ, къыкIысигъэIэщт. ПшIэрэба 
уигъунэгъу зыфэдэр, Къэлэкъут?
- Орырэ сэрырэ ар зэрэтшIэу янэ къылъфыгъэ ыши 
ышIэрэп. КIо хъугъэ, благъэ узфэхъущтым шIукIи, екIи 
тытемыгъэгущыI. Моу чылэм тыкъыдэкIыжьыгъэу сызэгупшысагъэм шъукъедэIу. Хьатаий, Даури ар ащ фэдизэу 
ящыкIагъэп, оры зызыфэзгъазэрэр, Псэмыт.
- СыкъэдаIо, синыбджэгъу.
- Тхьэм цIыфыр къызегъэхъум, зы бгъумкIэ къетагъ, 
адырэбгъумкIэ пщыныжь къытырилъхьагъ, акъыл къыритыгъ, гупшысэ къыхилъхьагъ, хъурэ-шIэрэр, ынэгу кIэкIырэр зэрегъафэ, ыкIуачIи, изэхэшIыкIи зэкIэмэ ахилъхьэ 
шIоигъо зэпыт. Мары, тэ тэкIо, телъэкIоны, тызыфакIорэм 
тынэсрэп, тэгуIэ, тэIэтхъо-лъатхъо - тигугъэмэ такIахьэрэп, 
тызэIокIэ, тэгущыIэ - тIорэр зыми зэхихрэп. Загъорэ хьайуанмэ сяхъуапсэ: шхэнрэ чъыенрэ щэхъурэ гумэкI яIэп.
- УипIалъэ къызысыщтыр умышIэу, уагъэпщэрмэ 
уашхыжьэу ущыIэмэ нахьышIуа? - Къэлэкъутэ иаужырэ 
гущыIэхэр Даур ыштагъэп, щхэны къыщыхъугъ.

--- Page 525 ---

- Улэу хьаулые зэрэхэмытхэр ары къизгъэкIрэр,- 
Къэлэкъутэ мытхъытхъэу игупшысэ лъигъэкIотагъ.- Сэ 
илъэс пчъагъэм уцуи, тIыси сшIэрэп, сыд ишIуагъ?
- Ар умыIо, фэкъолIхэр къыбгоуцуагъэх, уигущыIэ 
зыпкъырыхьагъэхэр пщыхэми ахэтых,- Хьатаий къезэгъыгъэп.
- Аущтэу къыпшIошIа? - Къэлэкъутэ IущхыпцIыкIыгъ.- 
Игупшысэ лъагэу къыпшIошIыми, инэплъэгъу чыжьэ ымыдзэу, нэмыкI горэм цыхьэ фишIыныр хэгъэкIи, ежьыри 
цыхьэ зыфимышIыжьэу дунаим цIыф Iаджи зэрэтетыр джы 
къызгурыIоу езгъэжьагъ ныIэп. Ашъхьэ зэрэхъущтыр 
зяпIокIэ, о уифедэ горэ хэлъэу къащэхъушъ, къыогуцафэх, 
непэ дгъэдаIохэрэм неущ япщыхэм шIу горэ къызафашIэкIэ 
е нэмыкI гущыIэ къазыраIокIэ, зызэблахъужьы, гъогужъ 
убагъэм техьажьых.
- ЦIыфыр цоп, Къэлэкъут, уечыпаомэ ежьэнэу, къэуцу 
пIомэ, къэуцунэу,- Псэмыти гущыIэм къыхэхьагъ,- изэхэшIыкI зэпырыбгъэзэным уахъти, акъыли ищыкIагъ. Тэри 
мары, хэгъэгу Iофыр къызеохьыжьэм, макIэ къыдгурыIощтыгъэр.
- КъыбгурыIоныр макIэ, Псэмыт, ащ шIошъхъуныгъи 
фэпшIыжьын фае. Шъощ нахьи сэ сынахь Iушэп, шъумышIэри сэшIэ сIорэп, ау бэшIагъэу къырым нэгъойхэри, 
тыркухэри, урысхэри хэгъэгу шъхьаф хъугъэхэу зэрэпсэухэрэм сылъэплъэ, нэмыкI лъэпкъхэм зыкъаухъумэжьэу, 
хэхъоныгъэ зэрашIыщтым, ятетыгъо зэраIэтыщтым фэлажьэхэу зэрэпсэурэм сехъуапсэ. Тэ типщыхэр яIэ мылъку 
тIэкIум тесых, зыфэрэзэжьых. Нэбгырэ заулэм паеп 
тызфыщыIэн фаер, зэкIэ адыгэ лъэпкъхэр ары нахь. Ащ 
фэдэ лъэкIи, зэшIокIи къытэзытыщтыр хэгъэгур ары. Джар 
пщыхэми, лIэкъолъэшхэми, тэри къыдгурымыIомэ, Тхьэм 
минрэ телъэIугъэкIи, зыпари къытфишIэщтэп. Тыркумрэ 
Урысымрэ шъэфкIэ тызэрагощыгъэу, джа хьайуанэу шъугу 
римыхьыгъэм тыфэдэу, тащэмэ тащэфыжьэу, тызщыщ 
щымыIэу дунаим тытетыщт...
- Е зиунагъо бэгъон, сыдэу куоу зебгъэчъэхыгъ, 
сшъхьэ куцI къибгъэжъукIыгъ! - Псэмыт иш ригъэлъэти, 
Къэлэкъутэ голъэдэжьыгъ.- СыолъэIу, синыбджэгъу, 
Хьатае ыпашъхьэ гукIодыгъо гущыIэ къыщымышIыжь. 
Шъузыщэ кIорэ кIалэм ыгу къегушIукIы, насыпым кIэхъопсы, гугъэшхом зэрехьэ.

--- Page 526 ---

Ячылэ хьэнэ-гъунэм ихьажьынхэкIэ къэнэжьыгъэ щымыIэу, мэз гъунэм дэжь щызэхэт шыу купыр Къэлэ къутэ 
инэплъэгъу къычIафи, къэупчIагъ:
- Мо шыу кIэракIэхэр хэт щыщых, файтонри ахэтыжьэу?
- ХьаштыгъуаекIэ синыбджэгъух, сянэшым ыкъо игъусэх. Тапэ къизгъэшъыгъэх. ЕтIани Бэслъыные нэс Минсурэ 
онаплIэкIэ схьына, файтонри къызэрагъэпэшыгъ,- Хьатае 
ынэгушъхьэмэ къахихэу зиухыижьыгъ.
- Мыхъун пшIагъэп, дэгъу дэдэу уегупшысагъ,- Къэлэкъути щытхъугъ.
Файтоныр ауж итэу гъунэгъу щагум къыдэпсыхэгъэ 
шыу купым Шъэбэкъу пщышхом иунагъо гузэжъугъу 
хидзагъ. Къэхъущтым еуцолIэгъахэми, бысымыр хэшэнычъыкIызэ, ыIитIу ыкIыбыкIэ щагъэу, джэхэшъогу икIукIым хэхьагъ. Ацумыкъо зэ нэгушIоу, зэ джэнджэш гумэкIыр къытекIоу, ышнахьыжъ нэплъэгъур тыримыхэу 
щысыгъ. Кутакъэ ышъхьэ унэзагъэм фэдэу, ышыпхъу 
къыдэхъущт насыпым зэлъиIыгъэу, пшъэшъэ уни, янэ иунэ 
хэхыгъи, нэмыкI унэхэри зэпикIухьэщтыгъэх. Ары пэпчъ 
къыздизыри ымышIэу Къэбэртае ыгу къыщызыуIэгъэ 
Гощэунае нэгуф-нэгущхэу зэ пчъэм къыфыдэплъэу, зэ 
ыгу къиуцоу къыщыхъущтыгъэ. Минсурэ сэе фыжь дахэм 
кIэиныкIэу, дэнэф шъхьатехъори къехъухыгъэу, укIытэм 
ыхьызэ, ищыгъынхэр зэзгъэфэрэ бзылъфыгъэмэ нэчапэкIэ 
афычIэплъыщтыгъ, бгъэшхъо лъэшэу къыфеохыгъэм ыгу 
цIыкIоу ригъэзыгъэр зыкъэшIэжьыгъо имыфэзэ, къыфыкъоужьыгъэ насыпыр къыгъэсыным дэгузажъощтыгъэ, 
кIэзэз макIэу пкъым рычъэрэм ыбгъэ мыин-мыцIыкIухэр 
псынкIэу зэригъакIощтыгъэх. Гощэшхор нэплъыз чъэкIыгъэу ыгу римыхьырэмкIэ къахэдысэщтыгъэ. ИлIи, ежьыри 
зэголъэдэжьи, япхъу ыгу щагъэшIагъэм рыкIэгъожьэу ны 
гуегъу-гукIэгъур загъорэ пигъохыщтыгъ, етIанэ зыфырикъужьыти, зигъэпкъыезэ, зэриIожьыщтыгъ: "Дгъэхъу 
тшIоигъуагъ нахь, хэт илъфыгъэ ыуджэгъужьыгъа?!" 
ШъорымышI гушIом зэрихьэщтыгъэр Къамболэт кIэлэхъу 
закъор ары.
Къэлэкъутэрэ Дауррэ пщы щагум къызыдахьэхэм, 
Шъэбэкъу итIысыпIэ ыубытыжьыгъ. НэбгыритIум хьакIэщымкIэ фагъэзагъ, Хьатай азыфагу итэу адырэ кIэлэ купым 
пшъэшъэ унэм фаузэнкIыгъ.

--- Page 527 ---

Къэлэкъутэрэ Дауррэ IэпэубытыкIэ зэшитIур къапэгъокIыгъ, агъэтIысыгъэх.
- Тэ лъэгъун тиIэу тыкъэкIуагъ, Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ къыригъэжьагъ.- Адыгэмэ аIо, Тхьэм дэмыкIон 
пшъашъэрэ къэзымыщэн кIалэрэ къысерэмыт...
- Къэлэкъут,- Шъэбэкъу гущыIэр гъунэгъум IэкIихыгъ,- мы чIыпIэм бащэ тIоныр ищыкIэгъэжьэп, шъуилъэгъуни сэшIэ, ныбжьыкIэмэ агу зэфилъым сыщыгъуаз. 
Тхьэм аущтэу хъунэу ыIуагъэмэ, пэрыохъу сафэхъунэп, 
ау нахь пэсаIоу зыкъэшъуIэтыгъагъэмэ, сикъин нахь псынкIэ 
къысфэшъушIыни.
- Къэхъущтыр ышIэу джыри цIыф къэхъугъэп, Шъэбэкъу,- пщы нэгу гумэкIым Къэлэкъути чэфынчъэу Iуплъэжьыгъ.
ЛIитIур псынкIэу тэджыжьи, Минсурэ унэм лъэпэ мафэ 
ридзынэу, лъэдэкъэ мафэ къыринэнэу яти, ятэшми афэлъаIохи, псэлъыхъомэ ахэхьажьыгъэх.
Ыпхъу закъо пщы унэм изыщыгъэхэр къэлэпчъэ кIыб 
зэхъужьхэм, Шъэбэкъу зыфэмыIэжэжьэу ынэпсыхэр 
къышIокIуагъэх.
IV
Пщы унэгъо зэгурыIожьым гугъэрэ гумэкIрэ къыфэзыхьыгъэ псэлъыхъо-плъакIохэр Москва гъогу зытехьажьыгъэхэр мэфитIу хъугъагъэми, Мерэм гуащэм ишъхьагъусэрэ ыкъохэмрэ яIо зыхигъахьэщтыгъэп, иIахьылхэми 
яушъый Iушъаби зэхихынэу фэягъэп.
"Тыр дэм фэд, ныр нэм фэд" зараIорэ гущыIэжъыр 
Гощэунае имыщыпэзэхэхыгъэми, нибжьи зэмыжэгъэ 
Iофыр ежь ыпкъ къызэрикIыгъэр анахьышIу ылъэгъурэ 
янэрэ ятэрэкIэ тыгъуасэрэ непэрэ къыгурыIуагъ. Урыс 
пачъыхьэм илIыкIохэр яхьакIэфэ, шэсыжьыфэхэ зызыIэжэгъэ ным игъы-пчъэ макъэ джы къызэрыIукIыщтыгъэ гощэ 
унэм, мэфэщэджагъоу пщышхор ихьан фаеу хъугъэ. 
Ардэдэм щагудэтхэри джэхэшъотетхэри зэлъыбзэхыгъэх, 
тыдэкIи гумэкI-мэкъэнчъэм зыщиушъэфыгъ.
ЛIыр зэрилъэгъугъэм лъыпытэу, Мерэм гъыныр щигъэти, нэпскIэ шъокIыгъэ платыкумкIэ ынэмэ акIэлъэкIыхьэзэ, къэтэджыгъ.

--- Page 528 ---

- Щыс, щыс,- тIэкIу телъэшыкIзэ, зыкъыригъэшIэжьын 
зигухэлъыгъэ Темрыкъопщыри шъузым еIэсэкIыгъ, пэблэгъэ дэдэ зимышIэу, адыкIэ, дэпкъым кIэрыт пхъэнтIэкIум 
тетIысхьагъ, нэку-нэпс гугъэпIэнчъэу къыIуплъагъэм еушъыигъ: - Уигукъао сэри сыпэчыжьэп, Мерэм, ау мэкъэ 
тIупщыгъэкIэ угъэу, упчъэу тиIумэтмэ зэхямыгъэх. Хьадэ 
ипхыгъ пIонэу сыда къэхъугъэр? Алахьым ишыкуркIэ, 
тпэкIэкIыгъэ гъэ къинмэ непэ афэдэжьэп, тиIофхэр зэпэфэх, 
тилъфыгъэхэр псаух, узынчъэх, яхъяри тлъэгъужьыгъэ, 
къакIэхъухьэхэрэми тагъэгушIо. ТихьакIагъэхэм къызэраIуагъэу, зыхэхьагъэмэ тишъэо нахьыкIи ахэзэгъагъ, 
пачъыхьэм къыхигъэщрэмэ ащыщ. Тпхъу цIыкIуи, олъэгъу, 
чылэ кIалэхэр фызэблэкIы, жаныехэр къыфыреплъэкIых, 
Бэслъыные къыфекIых, урыс пачъыхьашхоми илIыкIохэр 
Мэскэу нэс къытфыригъэкIыгъэх.
- Тэ тизакъоп ащ ынаIэ зытыридзагъэр...- гухьэ-гужъыгъэм нахьи гыер нахь къытекIоу Мерэм гуащэм къыдзыгъ.- Жаные Шъэбэкъупщым дэжьи щыIагъэх.
- Шъыпкъэ, Жаные щыIагъэх. Зыпари къызэрадэмыхъугъэри тшIуаушъэфыгъэп.
- О сыда, Шъэбэкъупщым унахь цакуа? Ащ пытагъэу 
къызхигъэфагъэр о пхэлъба?
Мерэм гуащэм зыкъызэришIэжьырэр гупсэфыжьрэ 
нэгум Темрыкъо кIилъагъощтыгъэми, игущыIэ дысхэр, 
икъэупчIакIэ ыгу еIущтыгъэп. Джа упчIэ мыпсынкIэхэр ары 
ежьыри мы мафэхэм, хьакIэхэр захэкIыжьхэ уж, зытещыныхьэщтыгъэр. "О узезыдзэрэм, къесIолIэн сэшIэ,- пщышхор ежь-ежьырэу зэушъыижьыгъ,- адырэ къыкIэлъыкIощтым сызэрэхэкIыжьыщтыр сшIэрэп нахь... Сыд Iо фаеми, 
икIыпIэ зимыIэ псыхъо щыIэп. Мы сызхаплъэрэм, тыгъопчыхьэ елъытыгъэмэ, ыгу къэшъабэу ригъэжьагъ. Ным 
зэриIоу пхъури мэхъу. Псэлъыхъо-плъакIохэр къызэрэфэкIуагъэхэр Бэлгъайрыкъо ышыпхъу зыреIокIым, сыд ащ 
къыфидзыжьыгъэу къысаIожьыгъэр? Ы-ы, "Жаные къызэрэсфикIыгъэхэр шъогъэшIагъо, Мэскэуи къызэрэсфикIыщтхэр шъосIогъагъэба?! Хэгъэгу пачъыхьэшхом псэлъыхъо-плъакIохэр къысфигъэкIуагъэх, ежь теплъэ-Iуплъэ 
зэкIужь Кутакъэ фэдэу иIэмэ сшIэрэп нахь..." Еплъэлъ, 
мощ фэдизэу фызэблэкIырэ псэлъыхъомэ зэ нахь зытемыплъэгъэ Шъэбэкъупщым ыкъо къазэрэхигъэщырэр? 
Сапашъхьэ игугъу щишIэу зэп зэрэзэхэсхыгъэр".

--- Page 529 ---

- Пытагъэм, Мерэм, бэ къибгъэкIын плъэкIыщтыр,- 
Темрыкъо игущыIэ чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- Шъэбэкъупщым лIыгъи пытагъи хэмылъэу сIорэп, зы лIэу адыгэмэ 
къахэкIыгъэмэ ащыщ, ау арырэ сэрырэ тызэбгъэпшэным 
тиIоф тетэп.
- Сыда, Къэбэртэе-Жаные пщыгъомэ шъуряпэщэжьба?
- Тырямыпащэ мэхъуа! Ау арэп сэ зыфасIорэр. Тэ 
адыгэ Iофым ианахь куупIэ горэмкIэ тызэакъылэгъу, 
тызэкъот тIозэ, шъэфкIэ тазыфагу хэгъэгуитIур къыдэуцуи, 
тызэщагъэхъушъутагъ. КъэошIэжьмэ, гъэрекIо Шъэбэкъу 
къысфыкъокIи, иадыгэ гумэкI къызысехьылIэм, моущтэу 
тиIофхэр хъущтхэми сымышIэу гущыIэ зэдэдгъотыгъэп, 
тызэкъоуцоным ычIыпIэкIэ, тызэкъуащыгъ. Зыщыгугъыщтыгъэр, ицыхьэ зытелъыгъэр,- Темрыкъо зыдэгъэзагъэ 
хъугъэ урыс пачъыхьэм ыцIэ къыриIоу, ишъуз джыри 
джэнджэш лые ышъхьэ къыригъэхьаным фэягъэп,- къызэрэфэмышъыпкъэжьыгъэр шIошъхьэкIуагъ, фимыгъэгъоу 
ипыигъэхэм, тэри типыйхэм алъэныкъокIэ зигъэзагъ. 
ТихьэкIагъэмэ джар къысаIуагъ. Шъэбэкъу зиусхьаныр 
аущтэу зекIон Iоу нибжьи сшIагъэп.
- Огъэмыса? - ерагъэу зиIажэзэ, Мерэм гуащэр 
къэупчIагъ.
- Олахьэ, гузэжъогъаIо сымыIощтмэ, сыдэущтэу 
згъэмысэн, сыд сиIоф хэлъ? Джырэ дунай зэрэхъурэр 
плъэгъурэба, хэти ышъхьэ зэрэхихыжьышъу. Пшъхьэ 
зэкъуагъэмэ Iофыгъа, мыхъу зыщыхъурэм ащ шъхьащыплъэни шъхьащыпхыни бгъотын.
- Джары, зиусхьан, зэгорэм зыкъэшIэжь сэри къызыкIыуасIорэр,- Мерэм лIым ыгу зырешIыкIы ыIозэ, 
гущыIэр къыригъэухыгъэп. 
- Сыд зыкъэсшIэжьынэу сшъэ сикIыгъэкIэ огугъа?! - 
джы нэс гуащэм еIэсэкIыщтыгъэ Темрыкъо къызбгырыугъ, 
етIанэ нахь зыфэсакъыжьызэ, къэIогъу зыфыримыгъэфагъэр къыухыжьыгъ: - ЗэкIэми анахь Iофыр пащэ узфэхъугъэхэр къызэрэпщыгугъыхэрэр ары.
- Ар пIозэ, икъунба типхъухэмкIэ зызэриттэкъухьагъэр? - Мерэм ынэгушъхьэмэ къахихэу ымакъэ зыкъышIуипхъо тагъ, ыгу дэшъухьагъэр зэкIэ къытырипхъэнкIагъ: - 
Пачъыхьэшхуи, нэмыкIи апымылъэу Шъэбэкъу хымэ 
цIыфхэр ыпхъу тыригъэплъагъэхэп. Джары сэ пытагъэ 

--- Page 530 ---

къызхигъэфагъ зыкIэсIуагъэр... Тэ мыдыкIэ... Тхьэ нахь 
сымышIэу, пщыкIалэхэр зытелIэрэ пшъэшъэ закъоу къысфэ нэжьы гъэм Iанэр къычIегъахь пIомэ, къычIесэгъахьэ, 
чIегъэхыжь пIомэ, чIесэгъэхыжьы... ПIощтымкIэ, пшIэщтымкIэ укъы сэупчIыжьырэп, жэкIэ-пакIэ хъужьыгъэ 
пкъомэ уяупчIыжь рэп, пшъэшъэжъыем ыгу илъыр зэбгъашIэрэп... Модырэ нахьыжъитIур хымэ лъэпкъымэ ахэтыдзагъэшъ, анэхэр цIыухэу, аIуслъхьэгъэ бзэгур ащымыгъупшэжьыным пае ашъхьэ рэгущыIэжьых, ялъфыгъэмэ 
арагъэшIэгъэ адыгабзэм щэхъурэ гушIуагъо ямыIэу 
мэпсэух.
- Зэ, зэ, пIорэм егупшыс, уасэ зыфэшIыжь, зэдэтIуагъэри, зэдэтшIагъэри зыщымыгъэгъупш, нэгъоймэ бынуна гъо ахэхъухьажьыгъэ типхъухэмкIи тыкIэмыгъэгъожь. 
Аущтэу тымызекIуагъэмэ, Къайтыкъорэ ыкъохэмрэ 
бэшIагъэ тызякIодылIэщтыгъэр. Пщыапшъэкъуи, ышхэми 
сыд фэдизэу зыдязгъэшIэжьыгъэми, аIэхэр зэтелъхэу 
щысых къызшIомыгъэшI. Адыгэ чIыгум ызыныкъо зыIэкIэфэгъэ Тыркумрэ Къырымрэ ащ къыщыуцущтхэп, ахэр 
уиIэнакIэ къыпэбгъэтIысхьэхэмэ, Iэнашъхьэри пшIуаубытыщт. Арышъ, угукIи пшъхьэкIи къыздебгъэштэн фае, 
сызгоуцогъэ урыс пачъыхьэми тиIофхэм язытет къыгурымыIоу щытэп. Шъэбэкъупщыр гузэжъогъаIо зэрэсIуагъэм 
хэлъ щыI, урысмэ бэрэ хы ШIуцIэ Iушъор тыркумэ арагъэIыгъыщтэп. АщкIэ Къэлэкъутэ фэкъолIыр зэкIэми анахь 
Iушэу къычIэкIыгъ.
- Шъо жъублэкIэу тызэжъугъэгъэлIэрэ Къэлэкъутэ 
сыд фызэшIокIын! - адыгэ фэкъолI пащэм игугъу ашIэу 
зызэхихыкIэ Мерэм ыIо хабзэр джыри ыжэ къышIудэлъэтыгъ.
- Тхьапшрэ къыосIуагъа фэкъолIмэ япащэ аущтэу 
утемыгущыIэнэу!.. НэмыкI къэбари ущызгъэгъозэн, Къэлэкъутэ итырку-нэгъой мыдэ урыс пачъыхьэм къыдырегъаштэ. Джары Вишкеринымрэ Дударыкъорэ ягъусэмэ 
азыныкъо АстрахъанкIэ загъазэм, Бэслъыные зыкIихьагъэхэри, яIоф зэрымылъыжь чIыгум ащ фэдиз къащарагъэкIухьащтмэ сшIэрэп нахь. Тыркухэмрэ нэгъойхэмрэ 
зафэзгъэзэрэ цIыфхэу - орэпщы, орэфэкъолI, орэлIэкъолъэш - Жаные исхэм мафэ къэс ахэхъо. Пщыапшъэкъо 
илIыкIо кIэгъэстакIохэр Бэслъыныий, Абдзахи, Бжъэдыгъуи 
аритIупщыхьэхэу аIуагъ. Шъэбэкъу зыдигъэзэщтыр 

--- Page 531 ---

ымышIэзэ, ышъхьэ ощ рилъхьажьыгъэкIэ енэгуягъо, инасыпмэ, къырым нэгъоймэ шъыпкъэныгъэ къыдыряIэн, 
нэдэплъыпIэ зэрагъотэу, урысымэ зэрагоуцогъагъэр 
зымыдэщтыгъэхэр къебэнынхэу хьазырыпсых.
- Тэ сыдэу тыхъущт адэ? - Мерэм гуащэр къызэкIэщтагъ.
- Тэ тызэрэхъунэу тыхъугъах. Плъэгъурэба урыс 
пачъыхьэр къызэрэдгоуцуагъэр? СултIан щытхъоу тихьакIэмэ къыфаIуагъэр зэхэпхыгъэба? Пачъыхьэм анахь цыхьэ 
зыфишIырэ цIыфми ащыщ аIуагъ.
- Шъэбэкъу зиусхьаным ыкъуи тикIалэ къыщигъакIэрэ 
щымыIэу пачъыхьэм готыгъэу ары икъэбар къызэрэтэIущтыгъэр. Джы ятэрэ ыкъорэ язакъоу утыгум къинагъэх. 
Тадэжь къызэкIохэм, Кутакъэ кIэлэ шIагъоу сыхэплъэгъагъ...
"Сыд ащ епшIэщт, бетэмал? - Темрыкъопщыр гукIэ 
шъузым фыхэгубжыкIыгъ.- Ащ нахьышIу о къыпфефэхыгъэ насыпым ублэмыIэбыкIымэ. Ар угу зыкIыхэпкIагъэр 
сшIэрэп нахь, пщыкIэлэ пчъагъ талъэныкъокIи типшъашъэ 
фызэблэкIрэр. Непи, неущи, неущмыкIи, дэкIофэкIэ макIэп 
джыри къыфыкъокIыщтыр. КъыфэрэкIох, орэгугъэх, ау 
спхъу инасып зыхэлъыр сэ ухыгъахэкIэ сэлъытэ. Доманыкъуи, Мамсрыкъуи къызгоуцуагъэх, Бэлгъайрыкъо гукIэгъушIыр янэрэ ышыпхъурэ дахьыхы. Ари тэ тшIокIэу тыдэ 
кIон? СултIани зэрэфаер хьакIэмэ къытаIуагъ. Шыпхъу дахэ 
зэриIэр ащ ижэдэкIэу пачъыхьэм нэсыгъэнкIи мэхъу... 
Плещеевыр? Ары зэкIэмэ апэу "Мэскэу уязгъэщэщт" 
къезыIогъагъэр. НэмыкI дзэзещэхэу къытхэхьэгъагъэхэри 
акъохэм, ашыхэм апае къесэмэркъэухэу Iаджыри 
къыхэкIыгъ. "Сшынахьыжъ зыдэщыIэр армэ зыфашъуIорэр, 
ащ дэжь сышъущэщтмэ, сыдигъуи сыхьазыр" ыIоти, къызэкIакIощтыгъэп. Ары шъхьакIэ, сипшъэшъэжъый, 
пшынахьыжъ зыдэщыIэм укIонымрэ хэгъэгушхом ипачъыхьэ уфащэнымрэ зэфэдэп. Ыгу уеIущт-уемыIущтым 
сыкIэупчIэжьрэп, хэгъэгу гощэшхо ухъумэ, пачъыхьэм 
узэрэдэхъущтыр, къешIэкIыгъэмэ узэрагурыIощтыр ары 
сызгъэгумэкIрэр. Гъэмафэм иапэрэ мазэ блэмыкIэу Мэскэу 
къэшъумыщэ хъущтэп, пачъыхьэм едгъэлъэгъун фае аIозэ, 
кIожьыгъэх. Зэ, зэ, сыда ащ къикIрэр? Ыгу рихьмэ, ыщэщт, 
римыхьмэ, къэтщэжьыщт ара?" - Темрыкъо ышъхьэ къеогъэ шъхьэкIо гупшысэм зыкъырагъэшIэжьыгъ, ау къызхигъэщыгъэп, шъузым Iуплъи, иупчIэ упчIэ пигъохыжьыгъ:
- Сыд пIуи? Урысыдзэм тикIалэ дыхэтыгъэ Кутакъа 
зыфапIорэр? АщкIэ къыосIон сшIэрэп, о зэрэпIуагъэу, 
ятэрэ ыкъорэ язэкъо дэдэу пчэгум къинэгъэнхэпщтын. Тыр 
чIыпIэ къин ифагъэу къом чIинэжьына, ау къэплъфыгъэхэми 
учIагъэIэбэжьэу къыхэкIы...
"О зэмышIэжьрэ ахэмэ къыуашIэнэп...- ныхэм сыдигъуи зэряшэнэу илъфыгъэхэр къыухъумэжьызэ, зы гъэгумэкIырэр Мерэм къышIудэоягъ: - Сыд фэдэу тым 
зишIыгъэми, илъфыгъэ гокIэу, гум къыринэмэ, фэсыдэнэп. 
Алахьым ишыкуркIэ, тэ, адыгэхэм, ащ фэдэ шэн тхэлъэп. 
Тилъфыгъэхэр джы нэс къытэдэIугъэх, тIуагъэм блэкIыгъэхэп, тагъэукIытэжьыгъэп. Спхъу нахьыжъитIу арымэ, 
ялIмэ акIэтых, хагъэукъохэрэп. Ары шъхьакIэ, мыр къызфысэдаорэмкIэ сыд сшIэщт? ЕтIани мыщ зыгорэ рихъухьагъэмэ, ыгу риубытагъэмэ емыгъэшIэнэу ыуж уимыхь. 
Силъфыгъэхэр хымэ хэгъэгухэм арыстэкъонхэу сыд лажьа 
къысфехыгъэр, сыда Тхьэм ыгу зэрэхэзгъэкIыгъэр? Адырэ 
симахъулъэмэ афэдэу псэлъыхъо-лIыкIохэр къытфэзышIыгъэр кIэлэ зикъэмыщагъэмэ зыгорэм фэдагъ. Пачъыхьэ 
сэIокIэ, шъэуитIу зиIэ лIыгъуабэм сыдэущтэу сипшъэшъэжъые еспэсыщт?.."
- Тхьапш ыныбжь а лIыгъуабэм? - Мерэм игумыштэ 
къытекIуагъ.
УпчIэм Темрыкъо фэхьазырыгъэми, шъхьэр кIимыпхъотын ылъэкIыгъэп, нэплъэгъу шъабэкIи шъузым Iу плъагъ: 
"Ныбжьым къыкIэупчIэмэ, къеуцуалIэу ригъэжьагъэкIэ 
енэгуягъо" - зэриIожьыгъ, етIанэ къыдиухьэзэ, джэуап 
ытыжьыгъ:
- Хэт ущыщми, упачъыхьэни, упщыни, уфэкъолIыни 
уфит, уныбжьыкIэу, лIыгъуабэу укъызынэкIэ, шъэуитIури 
ппIун, блэжьын фае, шъузи къэпщэжьыщт, унагъуи 
пшIэжьыщт, уигушIуагъуи, уигукIаий зэпхьылIэн, уишъхьанти 
зыдэбгощын, укъызэхэзышIыкIыни уимыIэу, адырэ хъулъфыгъэ къызэрыкIомэ афэдэп, пачъыхьэгъур зехьэгъуае. 
Орырэ сэрырэ сыд тIощтми, тшIэщтыми, тызэмыупчIыжьэу 
мафэ къытфыхэкIыгъа? УкъызыкIэупчIагъэу, зынэшIу 
къыттезыдзагъэм ащ фэдиз ныбжь иIэп, Бэлгъайрыкъо 
илэгъущт, джыри илъэс щэкI хъугъэкIэ сыгугъэрэп.

--- Page 532 ---

- Ыныбжь щымыгъакI, илъэс щэкIырэ зырэм ит.
- Ы-ы? Тэ щыпшIэра? Бэлгъайрыкъощтын къыозыIуагъэр...
- Хэт къысиIуагъэми, сэшIэ, о зытетым къыщымы гъакI.
- КIо хъугъэ щэкIырэ зырэуи сэшIы, ар ба? - Темрыкъо 
щхыпцIыгъэ.
- ЗэрэлIыгъуабэр, тлъэпкъ зэрэщымыщыр ары сымыдэрэр. Адыгэ махъулъэ сыфалIэзэ, сылIэжьыщт. Моу 
"пэжь, нанэ, пэжь" ыIоу пхъорэлъф цIыкIу горэ скуашъо 
къытезгъэтIысхьанэу сызщыгугъыщтыгъэ пшъэшъэжъые 
закъор стешъохы...- Мерэм къыщиутагъ.- Урысыем ис 
лIыгъобэ закъор сыдым къысфихьыгъ? Ар къыхэмыхьажьми, тызхэсмэ талъэгъу хъурэп, тиджэгъогъухэр 
къыддэхьащхыных, къыткIэнэкIэных, быслъымэнхэми 
къырагъэкIунэп. Пщыгъупшэжьыгъа тикIалэ Мэскэу къызыданэм тпагъэхъыкIыгъагъэр?
- Гуащэ, силIакъорэ силъэпкъырэ яягъэ къемыкIынкIэ 
сшIэмэ, шъхьэкIо Iаджи зыщызгъэгъупшэщт. О сыд узфаер, 
тырку султIанымрэ къырым хъанымрэ яз, быслъымэнхэшъ, 
псэлъыхъо къытфыкъокIыгъагъэмэ, ппхъу яптыщтыгъ, 
ара?
- Ахэми, мыдырэхэми сафаеп! - Мерэм къызIуипхъо ти, къэтхьаусхэжьыгъ: - Ар сшIэнэу ащ фэдэ лъэкI сиIа сэ?
- УимыIэмэ, къэпIощтым ыпэ рапшIэу егупшыс. О 
уиIон оIо, сэ сишIэн сэшIэ,- Темрыкъо ин-инэу къызщытэджыкIыгъ.- Шъощ фэдэх насыпмыгъакIу зыфаIохэрэр...- 
ЛIым фэтэджыныр зыщыгъупшэжьыгъэ шъузым фидзи, 
унэм къикIыжьыгъ. ХьакIэщым ыкъуищ къылъихьагъэхэти, 
къафызэмыплъэкIэу ариIуагъ: - Модэ шъукIуи, шъуянэ 
жъугъэIасэ. О моу къэуцу зэ, Бэлгъайрыкъу,- нахьыжъмэ 
ауж ихьагъэр зэтыриIэжагъ.- КъэтIыс.
- Хьау, зиусхьан,- Бэлгъайрыкъо пчъаблэм къыгокIыгъэп.
- УзгъэтIысырэм уиубыжьырэп, къэтIыс.
- Джы нэс сымышIагъэр сфэшIэнэп, тят.
- Дэгъу къышъуатIоми, дэй къышъуатIоми хъурэп,- 
Темрыкъопщыр гъумытIымыгъэ, етIанэ хэхьапщыкIыгъ.- 
ХьакIэмэ къытахьылIэгъэ Iофым узэреплъырэр сшIэрэп, 
уяни зыкъыретIэ. ЗиIуи, зишIи изыутыжьрэмэ сэ сащыщэп, 
ау етIани шъуянэ ыгу хэзгъэкIынэу сыфаеп. КъемыуцуалIэуи 

--- Page 533 ---

щытэп, гумэкI-джэнджэшым зэредзэ. Ащ ори узыхэхьажьыкIэ...
- Ащ фэдэ шIошI сэркIэ озгъэшIыгъэр сшIэрэп, тят. 
Ори, сшыхэми къыжъудесымыгъаштэу къыпшIошIымэ, 
ухэукъо. Тэщ нахьыкIэуи, СултIани, ишIоигъоныгъи къыдэтлъытэзэ, зэшхэм тызэхэгущыIэжьи, къыбдедгъэштагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу,- Темрыкъо рэзэныгъэр ымакъэ 
къыхэщыгъ.
- Тянэ игумэкIи, илыузи къыдгурэIо. Ны пстэури зэфэдэ, 
тят. ЗыфапIорэр сшIошъ мэхъу, хэт ылъэкIэу дунаир 
зичыжьагъэм егъэшIэрэу ыпхъу ыгъэкIон? Ау щытми, тянэ 
теIэсэкIызэ, аущтэу зэрэхъун фаер гурытэгъаIо. Плъэгъун 
къыземышIукIэ.
- Уянэ удэгущыIагъа?
- СыдэгущыIагъ, тIэкIу къысэцIэцIагъ, ау къешIу фэдэу 
сыхэплъагъэшъ ары зыкIасIорэр.
- Пшыпхъу адэ?
- Ащ изытет къэшIэгъуай, тят. Сэри мыр Iо, мыр шIэ 
сфеIошъущтэп, ау шъо шъуIорэм блэмыкIынэу сыхэплъэ.
- ЕшъуIу, шъумыгъащтэ, тежъугъэгушIухь. Непэ-неущэу Алтынчач къэсынэу тежэ. Анахь блэгъо щынагъори 
ары гъум къизыщыщтыр, зэкъолъэдагъэри зэкъозыхыжьыщтыр. КIо ащыгъум, сэ джары лъэгъунэу къыбдысиIагъэр. 
Пшынахьыжъмэ ахэхьажь. Сыд ыIуагъэми, сыдэу зишIыгъэми, шъуянэ ыгу хэшъумыгъэкI, ау ефыжьэгъэхэ Iофым 
тэр-тэрэу телъэпэкIэожьыныр ищыкIагъэп. Ари аущтэу 
хъунэу Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын, сыд тикъинми, 
къыттырилъхьэрэр тхьын. ЦIыфмэ шъуахахь, шъуахэдаIу, 
сыд къышъуаIуагъэми, сыдэу зыкъышъуфашIыгъэми, 
шъуикъэбар зыми зэхешъумыгъэх, апэрэ мафэми ащ 
тытегущыIэгъагъ, джыри тегъэпытыхьажь къышъуфэсэшIы.
Темрыкъопщым къыфыкъоугъэ Iофыр джы нахь 
псынкIэ хъугъэ къыщыхъугъэми, изакъоу къызэнэжьым, 
Гощэунае ынэгу къыкIэуцуи, ыгу къыпыузыкIыгъ: "Сыд 
сшIэщтыр адэ, е тэры, е типыйхэр... Тпхъу нахьыжъхэмкIэ 
илъэс пчъагъэм зыкъэтыухъумэжьыгъ. Аущтэу тымызекIогъагъэмэ, сыд къытэхъулIэщтыгъэр? Нэгъой шылъабжъэмэ таулъэгужьыныгъэкIи къэнэнэп. ТилIакъуи къэсыухъумагъ, тиадыгэ лъэныкъуи къыдэсыухъумэжьыгъ. Ари 
зы зэман хьылъэу текIыгъ. Джы тызхэтыр зэкIэми анахь 

--- Page 534 ---

хьылъэу къычIэкIынкIэ енэгуягъо. ЦIыфмэ ашъхьэ къаIэт 
къэси, къыздикIыгъэхэри, зыдакIохэри зэрагъафэ къэси, 
нахь жъалым, нахь гукIэгъунчъэ мэхъух. Тятэжъмэ ялъэхъан Тыркуе хэгъэгури, Къырым хъаныгъори, Урысые 
хэгъэгури щыIэми, щымыIэми тэ джы зэрэтшIэу ашIэщтыгъэп. Зыбзэ тIулъэу, тылъэпкъ зэтеутыгъабэу, тизэхахьи 
макIэу, тичылэхэм, типщымэ ацIэкIэ тяджэу хэгъэгукIэ 
тызэджэжьэу джы нэс къэтхьыгъ, тапшъэкIи, тикIахэкIи, 
табгъухэмкIи хэгъэгухэр къызэрэщытэджхэрэр тинэплъэгъу къыкIэдгъэхьанхэм тыфэягъэп. Урым тыкIощтыгъэ, 
Руми тынэсыщтыгъэ, адыгэ лъапэр зынэмысыгъэ Византием имыIэнкIи мэхъу, Персыри ащ фэд, ау тыдэ тыкIуагъэми, хэгъэгу гупшысэ къитхыгъэп. Ахэмэ сэри санахьышIуа, Къэлэкъутэ фэкъолIым игупшысэ дезгъэштэным 
ычIыпIэкIэ, урыс пачъыхьэр спхъу къепсэлъыхъугъ сэIошъ, 
сэгушIо, шъузым сецIацIэ, сешIужьы. Шъэбэкъуи, Мэщыкъуи, Пщыапшъэкъуи, нэмыкIыпщхэри сэщ нахь чыжьаIоу 
маплъэхэу сшIошIыгъ шъхьакIэ, ахэри яхэгъуашъхьэ блэкIыгъэхэп..."
ЩагумкIэ къыщыIугъэ щхы макъэм Темрыкъо шъхьаныгъупчъэм ригъэплъыгъэти, Бэлгъайрыкъорэ Гощэунайрэ 
зэдэгущыIэхэу щагум дилъэгъуагъ, игуапэуи зыфиIожьыгъ: 
"Учэфмэ Iофэп, сипшъашъ, уигунахь сыхэрэмыхьи ары... 
Сэ сшъхьэ паеп..." - зиухыижьынэу къыригъэжьэгъэ 
къодыеу къыпыузыкIыгъэ гум зыдэщысыгъэ чIыпIэм ригъэтIысхьажьыгъ.
Темрыкъо зыпаплъэщтыгъэ Алтынчачи, имэхъулъэ 
Бекбулати, ипхъорэлъф Саид-Булати тхьэмэфищым къехъугъ Идарие чылэм зыщыIэхэр. Алтынчачэ ытыщмэ 
къазэрэхахьэу шъхьэгугъу зэгурымыIом хэтыгъэ унагъор 
мэфэ зытIущыкIэ зэIуигъэгушIожьын ылъэкIыгъ, яни ыгу 
ыгъэжъужьыгъ, ышыпхъуи къыпыщылъ лъэбэкъум тыригъэгушхуагъ, Москва гъогум мэзэ псэум фытыригъэпсыхьагъ.
Урыс гъогу чыжьэм Гощэунае зыщытыращэщт уахътэр къызэсым, пчэдыжьыпэ шъэбэ дэхагъэти, зыгъэкIотэщтхэри, дежьэщтхэри гушIо-чэфым зэрихьэщтыгъэх. 
Темрыкъо шъхьаныгъупчъэм Iухьэмэ-къыIукIыжьзэ, 
джэхэшъогум тетыгъ нахь, хьакIэщым къикIыгъэп. Гощэунае янэ IаплI зырещэкIыжьым, ыгу дэхъыкIырэр къызхимыгъэщэу къызхэкIотыгъэ бзылъфыгъэмэ ахэуцожьыгъ. 
Шыу кIэракIэхэр къызэшIэкIыгъэ файтоныр зежьэм, зэкIэ 
зыгъэкIуатэхэрэм агукIи, амакъэкIи "гъогумаф" аIуагъ. 
"Къыоплъынэу узфащэрэм ыгу уримыхьэу Алахьым 
мафэкIэ укъысфехьыжь, сипшъашъ..." - янэ закъор ары 
зыфыримыкъужь шъэфкIэ ыпхъу кIэлъызыIожьыгъэр.
V
Пчэдыжь гопэгъу. Гъэмэфэ тыгъэр чъыг шъхьапэмэ 
къакъоплъын ригъэжьагъэми, инэбзый плъыжьышэ-нэгъыф мэ шъхьэкIуцIыр агъэткIу. Мыблэгъэ-мычыжьэу 
къэлъэгъорэ къушъхьэ шыгуф закъор ары непэкIэ зынэгу 
ихыгъэу дунаим зыщызыплъыхьэрэр, адырэхэр - цIыфи, 
псэушъхьи, къолэбзыуи, хьацIэ-пIацIи - жьаупIэм екIух, 
егъолъэхых. Зифэбэпс хым фэзыхьырэ Быгъур псыхъожъыер къушъхьэ лъапэм къыщежьэшъ, бжьэматэхэр 
зэрытэкъогъэ мэз гъэхъунэр къыдыричъыхьакIызэ, уцогъэ 
макъэкIэ хышхом зыфехьы.
Нэпкъым Тахъупщыр тес, ынэгу кIосагъи ыбгъэгу 
иуагъи пщэ гъощагъэ зэрымыт уашъом къикIошъэрэ тыгъэм фихыгъ, шъхьэ пцIанэм пкIэнтIацэхэр тепхъагъ, 
пскэным диIыгъ хъэдэнымкIэ ышъхьашъо ахэр релъэкIэхы, 
псым шъхьарэплъэ, орыпс гуIэлэ-лъэпэрычъэмэ игупшысэ 
IэкIахы, ынапIэхэр редзыхышъ, зэреIожьы: "Тыгъэри 
къепсы, инэбзыйхэр зынэсрэмэ псэ къапегъакIэ, сэры 
ифаби, иIэшIуи зэхэзымышIэжьрэр. КъыфаIопщыгъ пIонэу 
псыхъо цIыкIур мэгуIэ, мэлъэпао, мачъэ. Тыда зыдэгуIэрэр, 
сыда шIоу къыпыщылъыр? Тхышъхьэ къэгъэзэгъум ыкIыбыкIэ къыкъочъырэ псыхъо лъэшым зэрэхэкIодэжьыщтыри 
ышIэрэп. Тэри, тыздакIори тызфачъэри тымышIэу, 
зытэухыжьы, баий, тхьамыкIи зыхиушъхьафыкIыным 
кIэнэцIы. Чъыгхэм псэ апытэп тэIо шъхьакIэ, мэзы хъугъэхэу 
зэготых, лъэпсэ дэчъхэмкIэ, чылапхъэу къапытэкъухэрэмкIэ загъэбагъо, нахь Iужъоу зэхэуцох. ПсыхъуачIэм хэлъ 
мыжъохэм зызэгуаубытэ, псыхъо лъэгур агъэпытэ, тэ 
тызэбгырэчъы, шъхьадж икъуапэкIэ екъудыи. ОчъэкIи, 
огуIэкIи, нэкъокъон-шъугъоным зеогъэухыкIи, чIым лъэпэпцIыеу зытеоIэтыкIыкIи сыд пкIэ иI? Ащ пае нахь ини, нахь 
лъэши ухъущтэп. ЗэкIэмэ анахь лъапIэр псауныгъэр ары. 

--- Page 535 ---

А зымкIэ сэ Тхьэр къысфэусагъэп, шъугъоными зезгъэшхыгъ, акъылэу сиIэр зышъхьэ нэкIмэ атезгуащэзэ, хьаулыеу джы нэс сыщыIагъ. Сыд фэдизэу уеуIучIагъэкIи, 
зыхэмылъым хэплъхьан плъэкIыщтэп..."
- Тыгъэр къыогоонба, зиусхьан, бащэрэ ухэсыгъ? - 
ыкIыбыкIэ къикIыгъэ байколым Тахъупщыр кIигъэлъэтыкIыгъ.
- Тхьапшырэ къыосIуагъа укъысэмыкIошъылIэнэу, 
НэкIакъ! - пшъэ къужъыкIэр кIыригъэуи, Тахъупщыр къызэтхъокIыгъ, ипски къыщыхьагъ, ау хъэдэным зыIулъхьагъу фимыфэзэ, щигъэтыжьыгъ. Ащ ыгу къыгъэушъэбыгъэми, къыфэнэжьыгъэ Iэзэгъу закъор тырахы пIонэу игые 
къыфидзыгъ: - Сыдигъуа сэ тыгъэр къысэгуао зыхъугъэр! 
Коным урамыдзэ пшIоигъомэ, сшъхьэ пкIантIэр телъэкIыкIи, сыгу жьы къыдэгъахь.
- Къысфэгъэгъу, зиусхьан, псым сыхэмыпкIэщтыгъэ мэ, фэшъхьаф кIогъу щыIагъэп. СыхэпскэуIукIын сIогъагъэ 
шъхьакIэ, ари къезгъэкIугъэп.
- О уизэхэф гущыIэхэр сэ сищыкIагъэп,- Тахъупщыр 
къызбгырыугъ,- IэгушъокIэ сшъхьэ къытелъэкIыхь сIуагъэ 
нахь, Тхьэр зэбгын, уихъэдэн шIой сищыкIагъэп! Ыхьы, 
джар хъущт, сыгу къыдэощае. Сыд адэ чылэм щыкъэбарыр, псаухэба, узынчъэхэба?
- ЗэкIэри дэгъу, зиусхьан. КъыпкIэупчIагъэх, къыпфэзэщыгъэх, сыдигъо къыгъэзэжьыщт аIуагъ,- НэкIакъэ гукIэ 
кIэгъумыгъухьажьыгъ: "АнэIу уикIыжьыным чэщи, мафи 
кIэхъопсырэмэ лъэшэу урящыкIагъ... Зэ нэмыIэми а зыфэпIогъэ коныр къысэпэси, делэ пшIыгъэ Цохъопщым сэ 
сыфэдэп, ппшъэ къужъыкIэ зэпыскIын..."
- Адэ къысфэзэщыных... Сэ сыкъызкIэупчIагъэр 
фэшъхьаф. Жаные пщы зэIукIэм ыуж сыд чылэм щаIорэр? 
Хэта зыдырагъаштэрэр, хэт аумысырэр?
- Ара зыфапIорэр, зиусхьан?..- ухыижь макъэкIэ 
НэкIакъэ къэупчIи, къыриIожьыгъ: - Пщы зэIукIэмкIэ бэ 
зэтыраIукIырэр. Ощ фэшъхьафрэ, зиусхьан, адырэхэр 
зэкIэ фэкъолI щыбзэм кIагъэкIых.
- Сыда, сэ сизакъоу хьашхъурэIу къысэцэкъагъа? - 
зэхихыгъэм къикIрэр Тахъупщым къыгурыIуагъэми, инэшIошIыгъэ къышIутекIуагъ.
- О хьашхъурэIу къыоцэкъэна, зиусхьан, адырэхэр 
хьашхъурэIум нахьыежьхэу зэрэшхыжьых.

--- Page 536 ---

- Ашъыу, ар хъунэп! - къэбарыр ыгъэшIагъо фэдэ 
Тахъупщым зишIыгъ.
- Ары, ары, зиусхьан. Дэгъоу пшIагъэ пшъхьэ ахэпхи, 
бжьаIом укъызэрэкIуагъэр.
- Шъэбэкъу пщышхом ышъхьэ зэрахихыжьыгъэм 
сыдэущтэу уеплъыра?
"Хэта шъуитIу язэу зышъхьэ ахэзыхьажьыгъэр? - 
НэкIакъэ гукIэ щхыпцIыгъэ.- Шъэбэкъу пщышхом иIумэтхэр къеухъумэ ыIозэ, урысхэм адэжькIэ зызэригъэзэгъагъэр ыгъэтэрэзыжьи, Тыркуемрэ Къырымрэ агоуцуагъ. 
Ащ изакъоп, тэрыкIи, ежь ышъхьэкIи пытагъи, шъыпкъагъи 
къызхигъэфагъ, урыс пачъыхьэм илIыкIо-плъакIохэр ыпхъу 
тыригъэплъагъэхэп. Пщы зэфэсэу Жаные щызэхищагъэм 
иIоф зытетыр щиушъэфыгъэп, адыгэ лъэпкъымэ яIоф 
нахьышIу зэрэхъущтыр зэкIэмэ апэ ригъэшъызэ, зыми 
щымыщынэу, урыс пачъыхьэм ипыймэ агоуцуагъ. О джыри 
уиIоф къикIыгъэпышъ, уитхьабыл шъугъэ тыгъэм ебгъэгъэфэбэнэу бжьаIом укъэчъэжьыгъ. Хьэ цIыкIур мэхьакъу, 
шы щтапхэр кIэбгъулъы зэраIоу, къыуахыгъэ шъхьакIор 
зыщыбгъэгъупшэжьынэу зыIупцIэлырэ шъоум щэхъурэ 
гухахъо уимыIэу ущыс. Шъэбэкъу пщышхом дысэу узфыхэкуукIым, Адыл-Джэрые къызэрэбжэдэожьыгъэр зэхэтымыхыжьыгъэкIэ огугъа?.. Ора коным сизыдзэщтыр?!" 
- ыгу дэхъыкIрэмкIэ НэкIакъэ жьы зыIуигъэхьажьи, къеубзэжьыгъ:
- УкъызкIэупчIагъэр, зиусхьан, пIэбжъэнакIэ ыуасэп, 
зэраукIыщтыр чэтым ылъабжъэкIэ къызэрэчIиупхъукIыжьрэм фэд,- байколым къыIуи, етIанэ зышIомыдэеу 
къыухыжьыгъ: - О зэрэпIогъагъэу, ишъхьанэкIыгъэ екIодылIэжьыгъэу къэтлъэгъужьын.
- Ащ Iо хэлъэп, ынэ зыгорэ кIэлъ...- Тахъупщыр зыIумыгъумыхьажьи, зэпыугъо тIэкIукIэ къыпигъэхъожьыгъ,- 
ипIалъэ къызысыщтыр сшIэрэп нахь. Зэ упкIэн, тIо упкIэн, 
ящэнэрэм ухэпкIэн аIуагъ...- мэкъэ псыгъо зэпытхъыкIэ 
игущыIэмэ Тахъупщыр ащыгушIукIыжьыгъ, зыгъапэщтыгъэми кIэупчIэжьыгъ: - ЗэрэпIорэмкIэ, тагъэмысэрэп, ара?
- Гъэмэфэ мафэм фэдэу шъыпкъэ, етIанэ зыкъызэрэтфишIыщтыр сшIэрэп нахь.
- Хэт зыкъытфэзышIыщтыр? - гурымыIуагъэм шъхьэ 
псыгъор Тахъупщым кIыригъэпхъотыкIыгъ.

--- Page 537 ---

- Мафэр ары зыфасIорэр, зиусхьан, Шъэбэкъужъым 
сытегущыIэжьырэп,- НэкIакъи щтэжьыгъэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- гъэмэфэ мафэр кIыхьэ, Iаджыри зыкъызэблихъун ылъэкIыщт.
- Ар делэми ешIэба...- упкIэ пэIо джэфымкIэ Тахъупщыр жьы зыфеожьыгъ, пкIэнтIэпсыр къызэчъэхэу ыпашъхьэ ит байколыми еушъыигъ: - Тыгу фэплъышъ, Шъэбэкъупщым шъхьэнэкI етэIоми, ащ иIоф тетэп, боу шъхьэфэIушыжъ. Илъэс пчъагъэм ылъэб титышъ, чIэдгъэбын 
тлъэкIрэп, псым едгъэтхьалагъ тIозэ къычIэужьышъ, тэ 
тычIегъэзыхьэ. Къытэбэныжьыщтыгъэмэ зыгорэм фэдагъ, 
тызэримыпэсыжьызэ тыгу тырегъэIэжьы, цIыфхэр къыддегъэхьащхы...- "сыд сэIо мы лъапцIэм сыгу зыкIыфисхырэр, Къэнэшъыкъом пае сэ зыми сыкъызэхишIыкIыгъэу 
къэсшIэжьырэп, ау хэти зыфаер ерэIу, себэны зыхъукIэ, 
сэтхъэ, Цохъопщ тхьамыкIэжъым зэриIоу сщиз схэхъо..." 
- ышъхьэ фиIожьзэ, зыкъызэблехъу: - Арэп, НэкIакъ, 
гъэмэфэ къолэжъ пIонэу ужи укъыгъэ, пкIэнтIэпсыр 
къыочъэхы, бетэмал.
- Тыгъэ хьэжъажъ, зиусхьан, сызэгоуты.
"ПкIантIэр къыочъэхми, нэкIушъхьаплъыжъ, псауныгъэм узэкIоцIетхъы,- узынчъэхэр ыгу темыфэу есэгъэ 
Тахъупщым игухьэ-гужъ къышIудэоягъ, пскэм зэшIуитхъэу 
къыригъэжьагъэти, хъэдэным ычIыпIэкIэ ыIэгушъо ыIупэ 
Iулъэу заулэрэ хэхьабэукIи, щигъэтыжьыгъ. Iэгушъом лъы 
зытыремылъагъом рэхьатыжьынэу фежьэгъагъ шъхьакIэ, 
ыпашъхьэ ит лIы зишIугъом фыриIэ нэмыплъыр щыгъупшэн 
ылъэкIыщтыгъэп,- сэ укъысфэдагъэмэ, теплъыни джы нэс 
уздэщыIэщтыгъэм... Тхьэм акъыли, гулъыти, зэшIокIи 
къыситыгъ, ау ыгу къызыкIысэбгъэжьыгъэр сшIэрэп, сиузыкIэ зэкIэ стырихыжьыгъ. Псауныгъэ зиIэм сехъуапсэмэ, 
сешъугъужьызэ, бзэджагъэр къыстекIо. Сэр-сэрэу ар 
зэхэсэшIыкIы шъхьакIэ, къызгурыIорэп сапашъхьэ ит фэкъолIым фэдэхэм псауныгъэ къарити, сэ мылIэ-мытхъэу 
сыкъыкIигъэнагъэр. Сыда мыхэр сэщ зэрэна-хьышIухэр, 
сэ къызблихи, Тхьэр къыкIятагъэр? Мыхэр замышIэжьэу 
мэлажьэх, ебзыр зэIашIэжьы, чIыгум аIэ хэлъ, етIани цум 
фэдэу кIочIэшхох, псауныгъэ дэгъу яI. ФэкъолI-пщылIхэр 
хэсэгъэкIхэшъ, Шъэбэкъу шъхьэфэIушыжъыми иIэ псауныгъэр сэ синасып къыхьыгъэп. Сэ узым сызэшIуетхъы, 

--- Page 538 ---

ежь хэгъэгухэр къызэпекIухьэ, пачъыхьэмэ, султIанмэ, 
хъанмэ акъылэгъу афэхъу, иIуи, ишIи ахелъхьэ. Iэзэгъу 
зимыIэ уз щыIэп аIо шъхьакIэ, сэ амал зимыIэ узым сешхы, 
зы маф нэмыIэми сыбгъэ жьы дизэу къэсщэнкIэ сшIагъэмэ, 
зыпэ къэсымыштэн щыIагъэп... О сызэгоуты къысэоIо. 
Орэп зэгоутырэр, сэры нахь..." - Тахъупщым зыкъишIэжьи, щхыпцIызэ, байколым фидзыгъ:
- Сэщ нахьи бэкIэ унахьыкI, НэкIакъ, етIани пкIантIэр 
къыочъэхы. Сэщ пае къэмыгъан, чъыг жьаум чIэтIысхь, е 
псым зыщыгъэучъыIат. Сэ бэшIагъэ псы сызыхэмыхьажьыгъэр... ЗыгъэпскI, сикIэлэгъу сыгу къэбгъэкIыжьын. 
О уиIуагъэу, тыгъэпэзэзыри гуау, моу чъыг чIэгъым кIакIор 
чIэубгъуи, щэджэгъуашхэр къэсыфэ тIэкIу зызгъэпсэфын.
НэтIакъэ кIакIор чъыг чIэгъым чIиубгъуи, псыхъо кIэим 
дэхьагъ, ныджым рекIокIи, щыгъыр зыщигъэтэкъугъ, псы 
къаргъом икуупIэ зыхидзагъ, есыгъ, заулэрэ зычIигъэуагъ. 
Тахъо зыфэщыIагъэп, зызгъэпскIырэм ехъуапсэзэ, нэпкъым техьагъ.
- Псыр сыдэу щыт, чъыIа?
- СэркIэ фабэ, къушъхьэпс умыIощтмэ.
- Сыдэущтэу къыбгурыIощт ар?
- ОркIэ чъыIэнкIи хъун, зиусхьан.
- Хъугъэ, къушъхьэпсыр гуау, къыхэкIыжь.
- Зэ, зиусхьан, шъубыяу!.. - гузэжъогъукIэ къачъэщтыгъэ бжьахъом пщыр зэригъэплъэкIыгъ.- Джэе пцэкъэнтфыр хэлъ ащ!..
- Зымыгъэсыс, НэкIакъ! - Тэхъупщыри нэпкъым 
еджыхыгъ, "а-енасын, уныбыджыкIэ ушIохафэу, упIэтIэраозэ, укъыхахыжьыгъагъэмэ дэгъугъэ" гукIи кIэлъимыIожьын ылъэкIыгъэп.
- Моу тIэкIу шъуIукIотыгъэмэ, зиусхьан, сыпцIан сэ...
- КъэбгъэшIагъэм упцIанэба о,- Тахъупщым дысэу 
ыпэ чIэгъ чIеIухьажьышъ, бжьахъор чъыг жьаумкIэ рещажьэ.- О сшIэрэп, Чэмал, типсэукIэ узэрэхаплъэрэр, сэ 
жъыгъом зыфэзгъазэ къэсми тизэхэтыкIэ къызгурыIорэп, 
зым ыIорэр адырэм реутыжьы, тызэкIэпIэскIожьы, тызэрэшхыжьы, модырэр пцIанэу тапашъхьэ къихьажьынкIэ 
мэукIытэ... ЦIыфыгъи, гукIэгъуи, акъыли тхэмылъэу сфэIонэп. ШIу къытфэзышIэн тшIошIыхэрэр тапэ итэгъэуцохэшъ, 
тыкIагъэгъожьы. Муары, Шъэбэкъупщым къытишIагъэм 

--- Page 539 ---

еплъ, модыкIэ чъэмэ мыдкIэ къэчъэжьызэ, урысмэ таригъэщагъ, нэгъойхэр тпэчыжьэ ышIыгъ. Джы акъыл къыгъотыжьыгъ, къырым хъаным зыкъыригъэштэжьи, ипщышхуагъэ ыгъэпытэнэу заом дэкIуагъ.
- Iашэ пимыIэтыжьэу диIэтыгъэмэ, къырым хъаным 
гукIэгъу къытфишIынба, зиусхьан, арыщтын Шъэбэкъу 
пщышхор зэгупшысагъэр,- Тахъупщым еIэсэкIзэ, бжьэхъо 
лIыжъым къыупсэлъыгъ.
- Ащыгъум ухэукъо, Чэмал,- ымэкъэ щытхъагъэ 
пщым ыгъэлъэшыгъ.- Узэпыирэр къыопыижьыщт. ДолэтДжэрые хъаныр боу бэрэ Къэнэшъыкъом къелъэIугъ, 
урысмэ агуимыгъахьэ шIоигъоу къеушъыигъ, ышъхьэ 
ригъэхьагъэп нахь. ЗэкIэми ятхьагъэпцIэкIы шIошIызэ, ежь 
утыгум къыранагъ. Джы урысмэ зызэрафишIыгъагъэм 
фэдэу, ичатэ нэгъоими адигъэдыдынышъ, щытхъур ынапшIэ телъэу къыгъэзэжьын имурад. Мызгъэгу аущтэу 
зыхъукIэ, ащ сызэрэдэзекIощтыр сэшIэ...- псыхъо нэпкъым къыдэкIыжьыгъэ байколым зыфыреплъэкIым, игущыIэ зэпигъэуи, джагъэ: - Сыдэу псым укъишIыгъ, НэкIакъ?
- Олахьэ тхъагъом, зиусхьан.
- Адэ тхъэгъон...- "тэ лэджэныпс фабэм тыщэщынэ, 
о хьэрэшкIэжъ пIонэу псы чъыIэм ухэс..." - Мыдэ, Чэмал, 
сишъоухьакIо щыщ НэкIакъэ къыфашт. Сэ бжьэмэ сахэхьанышъ, агъунэ щыт мэтитIум садэплъэщт.
- Зиусхьан! - НэкIакъэ къэкууагъ.- Уиджэнэ пшъапIэ 
бжьэр къыдэпшыхьэ!
- СэшIэ, къысаомэ сэIошъ сежэ.
- Ы-ы, зиусхьан! - зэхихыгъэр НэкIакъэ ыгъэшIэгъуагъ.
- Шъоур уикIас, Тхьэр зэбгыгъ, бжьэ къыооным ущэщынэ. Ащ ищэнаут Iэзэгъу... Ох-ох, къысэуагъ. Сэ мафэм 
бжьэ заулэ къысэмыомэ, сыхьылъ, сыгу загъэрэп. О 
шъоухьакIом утемыбан, узэгуитхъыщт,- икIэнэкIалъэ 
фыкIэщхыкIыжьызэ, тхы уфагъэкIэ пщыр бжьэмэтэ зэпэIудзыгъэмэ ахэхьагъ.
Мэфэ зытIущ тешIагъэу, пчэдыжь бгъэшхъоогъум, 
бжьаIом къыпэIут мэзIапчъэм къычIэкIыгъэ шыухэм апэ 
ит шыуитIур Тахъупщым къышIэжьыгъ - Жэнэпщымрэ 
Мамыйрэ.
"Сыд мыхэр зыуж итхэр?..- хэгубжыкI-мыразэкIэ 
зэриIожьыгъ.- Жэнэ тхъоплъым пщы зэIукIэм ыуж сыкъызэрэбгъодэкIыжьыгъ. Мамые илъэс Iэпэ-цыпэ хъугъэн, 
янэрэ ятэрэ яхьэдэгъэ уж сытеплъэжьыгъэп. Къэбар зэфэшъхьафхэри фызэтыраIукIы. Ари икъаигъагъэ екIодылIэжьынкIэ енэгуягъо. Тырку-нэгъоймэ Шъэбэкъу зафигъэзагъэу зызэхехым, зафырисагъэти, яхъаныгъо исыжьын 
фимытэу, ядзэ къыхафыгъ. Къэзан, Астрахъан лъэныкъомкIэ зигъэзагъэу аIощтыгъэ... Джары сэ Къэнэшъыкъор 
зыкIэзгъэпыирэр, къызэрэоблэн, къыуаримыгъэшIэн щыIэп. 
Мамыий сыгу ебгъэ, илъэс псаум къыкъокIыгъэп, къызыкIогъэ закъом садэжь блэкIи, Жанэр бысым ышIыгъ. 
Сыдигъо щегъэжьагъ уицыхьэ къызыстемылъыжьыр? 
Теплъын джы къыохъулIэщтым, ощ сыфэдэу мыщ лъапсэ 
щысимыIэу къызшIомыгъэшI, сызгоуцощтыри сымышIэу 
щытэп. Джы сшъхьэ къеуагъэр зысшIэн фэягъэр бэшIагъэ. 
Сыпщэу, сызпэшIуекIожьэу хъуна сIозэ, зыми имыщыкIэгъэ пщы зэбэным скIуачIи, сиакъыли есыухылIагъ..." - 
хьылъэу жьы къыщэзэ, Тахъупщыр хэщэтыкIыгъ.
Гум илъыр рифыхи, Тахъупщыр IаплIкъорэгъкIэ ихьакIэмэ апэгъокIыгъ, бгъэнышъхьэ Iэтыгъэм чIищагъэх. 
ЗэкIэупчIэфэхэкIэ лэджэн-къумгъаныри къагъэсыгъ, Iэнэ 
кIыхьэ хэтIагъэм бжьаIом щызэрахьэ хэбзэ гъомылэ IэшIэхыр къытырагъэуцуагъ. ТIэкIурэ шхагъэхэу, гъэхъунэри, 
псырыкI мэзыри ащ къышъхьарыщырэ къушъхьэри зэлъиплъыхьэхэзэ, Жэнэпщым къыIуагъ:
- Олахьэ, зиусхьан, сэ хыIушъом Iузгъэуцогъэ бжьаIом 
фэдэ щымыIэу къысшIошIыщтыгъ шъхьакIэ, о къыхэпхыгъэ 
чIыпIэм нэр пIэпехым, джэнэтым фэд. ГуIэтыпI, жьыр 
щыкъабз, щыпсынкI, псыхъо макъэми гугъэпсэф-шъэбагъэ къыпхелъхьэ.
- О Алахьым жэмафэ ригъэгущыIэкIын, Жэнэпщ, 
зэгорэм сиIэшIагъэ укъыщытхъугъэмэ ары,- бысымыр 
хэкуукIыгъ,- шъоупс къижъугъахъу, къэпIуагъэм пае 
хъохъу папкIэу тежъугъашъу!
- Уишъоупси уичэцIыли пшъхьап,- Жэнэпщым къыIуагъэм джыри къыфыхигъэхъожьи, нэмыкIэу къыщимыгъэхъунэу къыгъэтэрэзыжьыгъ: - Сишъыпкъэ сэ, сыохъуапсэ 
нахь, сыошъугъурэп.
- Быгъур къиурэба? - нэшхъэй нэгъуцоу Мамый къэупчIагъ.
- Мыщ апэрэу укъэкIуа, Мамый? - икъэгущыIакIэ ыгу 
темыфэу Тахъупщым упчIэр шIохилъэжьыгъ.

--- Page 540 ---

- Апэрэна, зиусхьан, шъоухьэкIо макIа мыщ щысшхыгъэр, бжьэ макIа къыщысэуагъэр,- Мамый зыкъишIэжьыгъ.
- Ара? - Тахъопщыри къеупчIыжь фэдэ зишIыгъ,- 
пщымыгъупшагъэмэ Iофэп, ащыгъум тызэпэгъужьы. Ау 
уишъыпкъэу укъэупчIэмэ, къерэIу сибжьахъо, ы-ы, Чэмал, 
Быгъур зэгорэм къыдэкIыгъэу къэошIэжьа?
- Тизиусхьан нэф иIо заIо, ишIэ зашIэ,- бжьахъом 
иджэуапи хьазырыгъ,- зэмыгупшысэрэ къыIорэп, мышъыпкъэ ыжэ къыдэкIырэп. Мы чIыпIэм бэрэ тылъигъэхъугъ, 
ежь ышъхьэкIэ нэпкъ лъагэр къыхихыгъ, илъэс заулэ хъугъэшъ, псыхъом тигъэгумэкIыгъэп.
- Тхьауегъэпсэу, Чэмал, тиIофхэр зэхафынэу тихьакIэхэр къэкIуагъэхэп. Тэри талъэгъунэу, ежьхэри зытагъэлъэгъунэу гъогу чыжьэ къытфызэпачыгъэшъ, джыри 
тхьашъуегъэпсэу ясэIо, тыщысын, тешхэн, тешъон, тыгущыIэн. Тэ тыIофэп, Мамый, о сыдэу ущыт, сыд уикъэбар? 
БэшIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр. ТыкъыпкIэупчIэ, уикъэбар зэхэтэхы, Къэнэшъыкъом къыуаригъэшIагъэри, шъыпкъэмэ, лъэшэу сыгу къеуагъ. Сыд къыохъулIагъэми, сэры 
зэкIэмэ апэ уигукIае зэпхьылIэн фэягъэр. Джы ащ къикIыжьын щыIэп, хъущтыр хъугъахэ. Ау Долэт-Джэрые хъаныр, 
о уизакъоп, тэри джаущтэу къытфычIэкIыжьын Iоу тшIагъэп.
- Сыдэу сшIын, зиусхьан, адыгэлъыр, урысылъыр 
зыфэзгъэчъэгъэ нэгъойхэр джары зыфэдэхэр. Яфедэ 
къикIынкIэ ашIэмэ,- Мамый пымытыжь Iэхъомбэжъыем 
фыреплъэкIи, хэщэтыкIыгъ,- унитIу яз яптыгъэкIи, узэхашIыкIыщтэп. Шъэбэкъу чэт шъхьэунэзагъэм ыгу къыстыраригъэпщэхагъ. Шъыпкъэм шъуфаемэ, зиусхьан 
лъапIэхэр, ащ елъытыгъэмэ, Къэлэкъутэ нахь лIыгъи, 
пытагъи, теубытагъи хэлъ, чыжьэуи маплъэ. Тэрэп, Шъэбэкъоп, Къэлэкъут ары адыгэгу шъыпкъэ зиIэр, сешIужьынэу, 
гъусэ сыфэхъужьынэу къызшIошъумыгъэшI, ау зэ нэмыIэми 
шъыпкъэ зыщытIон чIыпIэ тиуцуагъэкIэ енэгуягъо.
- Зэхэоха, Жэнэпщыр, тихьэкIэ гъощагъэ къыIохэрэр? 
- зэмыжэгъэ гущыIэхэм Тахъупщыр къыкIагъэщтагъ.- 
Ежьыри зеумысыжьы, тэри тегъэмысэ.
- Мыхъун къыIорэп,- Жэнэпщыми иджэуап кIэкIы.
- ШъузэрэгъэIушыжьыгъэу садэжь шъукъэкIуагъэмэ 
шIэ? - къясэмэркъэу фэдагъэми, тIэкIу зытещыныхьэщтыгъэр бысымым къышIудэоягъ.

--- Page 541 ---

- Ащ фэдашъокIэ укъытэмыплъ, Мамый къыIуагъэр 
апэрэу зэхэсэхы,- Жэнэпщым къыпиупкIыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ, сэри сыгу илъым шъущызгъэгъозэн. ГущыIэ хэмылъэу Мамый къыIуагъэмэ адесэгъаштэ. 
ТапэкIэ пыитIу Жаные щытиIагъэмэ, джы зы пый къытфинэжьыгъэр. АщкIэ Къэлэкъутэ фэкъолI пащэр къызэрэдгоуцощтым щэч хэлъэп. А Iофыр сэ спшъэ исэлъхьажьы. Ары, ары, Мамый, умыгъэшIагъо, ащ нэмыкIи 
къыосIощт сэ, укъезэгъыщтмэ сшIэрэп нахь, Къэлэкъутэрэ 
орырэ шъузэзгъэшIужьын сигухэлъ.
- Джар тфызэшIокIыгъэмэ дэгъугъэ,- Жэнэпщыри 
къезэгъыгъ.
- Ори гъусэ усшIыщт, зиусхьан,- "мыри зэкIэм ыпэ 
ахэщэегъэнэу фай" гукIэ Тахъупщыр щхыпцIыгъэ,- апэрэ 
гущыIэгъум уигугъу щыфэсшIын, ау сизакъоу зыIузгъэкIэщт. КъыIорэм елъытыгъэу етIанэ гъусэ тызэфэхъун. 
Адэ, Мамый, зи къапIорэпи?
- Сыд къыосIон, тхьауегъэпсэу ащ фэдэ пфызэшIокIыщтмэ... Сэ адыгэ IофымкIэ сыкъэзгъэуцун щыIэп, Къэлэкъутэ фэдэ адыгэлIым сырищыкIэгъэщтмэ, шыIыгъ 
сыфэхъу пакIо, сыгуи, спси фэстын.
Ныбжьыкъум фэдэу, гущыIи ыжэ къыдэмыкIэу, пщымэ 
ашъхьарытыгъэ НэкIакъэ Iэгубжъэ нэкIхэм шъоупсыр 
афыригъэхъуагъ, ахэмэ ауж IэкIыIукIэ Мамыий фырикIагъ. 
Нэгъоймэ агъэутэшъогъэ хъырцыжъым ар ыгу тефагъэп, 
зыкъырихыгъ:
- Iэблэсыс IэкIыIукIэ сыдэущтэу къысфибгъахъора, 
IэбакIэ уагъэшIагъэба?!
- Тхьэм сырихьакI, IэбакIи, шIыкIи сэшIэ, сIаблэ сысыгъэми сшIэрэп, ау сыгу сысырэп.
"Мыдэ мы сибайкол къебыджыгъэ шашитыжъым 
къыIорэр...- Тахъупщыр гукIэ джыри щхыпцIыгъэ.- Нэгъоймэ уафэдэу шылъым узэрешъощтыгъэу плъы узэрэригъэшъожьыщтыр шIэхышIоу пщыгъупшэжьыгъ... О 
къыпфишIэщтыр сшIэрэп, ау плъы Къэлэкъутэрэ сэрырэ 
тызэригъэшIужьыгъэу къэслъэгъужьын..." - сыд ыгу 
филъыгъэми къызхимыгъэщэу гопэшIушIэкIэ еупчIыгъ:
- Жаные тIэкIурэ уисыщта? Къэлэкъутэ сызыIукIахэкIэ, 
тэ укъыщызгъотыщт?
- Олахьэ, зиусхьан, сымышIэ сыздэщыIэщтыр. Къырыми зэ сымыгъэзэжьы хъущтэп, Къэбэртаий къыщысэжэх.

--- Page 542 ---

- Къырым зыфэбгъэзэжьын къиунагъа? - джау сыдми 
еупчIи, апэ ышъхьэ къихьагъэм ыцIэ къыриIуагъ: - Уишъэогъу Сэрбайщтын?
- Ащ ыцIэ зэхэсхынэу сыфаеп. Анахь цIыф шIоеу 
къысфычIэкIыжьыгъэр ары, ау сыгу тезгъэпщэхагъ, сыкъимыкIыжьызэ, ыпсэ Iусхыгъ. Сицыхьэ зытемылъыгъэу, 
анахь къысфэшъыпкъэу сыкъэзыухъумэжьыгъэр Марям, 
къэошIэжьмэ...
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! Боу дахэу къытпэгъокIыгъагъ, зэрэбзылъфыгъэ шIагъори къыосIогъагъ.
- Ары мыхъугъэмэ, Къырым сшъхьэ къисхыжьын 
слъэкIыщтыгъэп. Сэри Марямэ джаущтэу сыдэмызекIожьы хъущтэп. Тятэ иунэрэ ищагурэ нэкIы, IыгъэкIы... зы 
чэщ къызэзгъэлъэгъугъ...
- Тэрэзэу уегупшысагъ,- Жэнэпщым къыдыригъэштагъ.
- Ары, ары, тэрэзэу упсэун ебгъэжьэжьыгъ, тэри 
тыкъыбдэIэпыIэн,- Тахъупщыри къыдежъыугъ.- Амал 
уиIэу уятэ ихэпIэжъ бгъэкIоды хъущтэп.- ЕтIанэ ышъо 
зэокIызэ, еушъыигъ: - Къэбэртае узыкIокIэ, укъэзыушъхьакIугъэ Долэт-Джэрые хъаным упэшIуекIо пIозэ, урысмэ 
агохьэгъэ Темрыкъопщым угоуцокъон...
VI
1561-рэ илъэс. Апэрэ гъэмэфэ мазэм ыгузэгу, пчэдыжь 
гуIэтыгъу. 
Москва къыдэтэджэгъэ шылъэмэкъэ зэтетэкъум 
цIыфхэр яунэмэ къарищыгъ, Кремлэм екIурэ урамыбгъу мэ зыкъыIуаригъэтэкъуагъ. Нибжьи амылъэгъугъэр ашIогъэшIэгъон: тыжьын-дышъэпсыр зытежъыукIырэ файтон 
кIэрэкIэ зэIухыгъэм урыс шыуищыр ыпэ ит, адыгэ, къэзэкъ, 
тэтар, нэгъой шыу миным къехъурэр ыужкIэ кIэлъэкIо, 
хэти зыщыщ лъэпкъым ишъуашэкIэ фэпагъэ. Шы плъырищыр зыкIэшIэгъэ файтоным ис бзылъфыгъэм ыжэгъу 
къычIэуцоу, пкъы псыгъо ищыгъэр зэкIэзыубытэрэ алтэс 
джэнэ фыжьэу хъырахъишъэхэр зыхэдыкIыгъэр щыгъ, 
тыжьын-дышъэ Iудэнэ зэхэлъыкIэ хэхъыкIхэр зытедзэгъэ 
пэIо хъурэе мылъагэр шъхьарыс, нэгу псыгъо нэгуф ихыгъ, 
исэмэгукIэ нэгъой щыгъынкIэ фэпэгъэ кIэлэкIэ цIыкIур 
къыгос. Пачъыхьэ файтоным исыр адыгэпщ Темрыкъо 

--- Page 543 ---

ыпхъу Гощэунай, къыгосыр Саид-Булат, ышыпхъу нахьыжъ 
Алтынчачрэ Бекбулатрэ акъу - адыгэ хабзэр къыдэзылъытэрэ чэмхэгъэсэ пшъэшъэгъус. ЗэкIэми апэ ит шыуищыр 
- Бутурлин дзэзещэр, пачъыхьэм ипсэлъыхъо лIыкIоплъакIохэу Викшеринымрэ Мякининымрэ. Файтоным лъыкIорэ 
шыу зэхэпхъагъэмэ Доманыкъорэ хъан Бекбулатрэ апэ 
итых.
- Мыхэр хэтха? Сыд бзылъфыгъа зыуж итхэр? - цIыфхэр зэупчIыжьых.
- Пачъыхьэм нысэ фащэ.
- Ишъуз зылIагъэр илъэс мыхъугъэу къыщэжьыщта?
- Ащ нахьыбэрэ зыфэIэжэжьырэпщтын...
- Ежь Ванькэрэ ышнахьыкIэ Юркэрэ Кремлэм щагъэкIыйрэ пшъашъэхэр афикъухэрэба?
- Щыгъэт. Скуратов Малютэ иIумэт горэм тыкъызэхебгъэхыщт...
ЦIыф къызэрыкIохэми, боярхэми Иуан пачъыхьэм пае 
ажэ къыдахьэрэр аIоми, шыухэр апкъ итхэу лъэкIуатэх, 
файтоныр Кремлэм ращалIэ, адыгэ шыу бжьышIо зэхэпхъагъэмэ зызэрэратэкъухьэрэм фэдэу, зыщымыгъуазэхэ 
къэбарыр цIыфмэ зэтыраIотыкIы:
- Шъолъэгъуа инджылыз пачъыхьэм ыпхъу зэрагъашIорэр?
- Инджылыз пачъыхьэм ыпхъоп ар! - нэмыкI гори 
къепэбжъэожьы.
- Адэ хэтмэ ащыщ?
- Дацкэ пачъыхьэм ыпхъу нахьыкI.
- Сыд дацка! Шъунэшъуа, шъулъэгъурэба ыуж итхэр 
зэрэтэтар шыухэр?
- Зэ мы тэтархэм ауж шъуикI, икъунба тызэрагъэунэхъугъэр!
- Чаркасых ахэр! Индием къекIых.
- Индие Iоф яIэп. Чаркасхэр ащ исхэп, Кавказым 
щэпсэух,- адыгэхэм ягугъу зэхэзыхыгъэ горэми къегъэтэрэзыжьы.- Ахэр типачъыхьэ ешIэх, идзэ хэтых, Ливони 
щызэуагъэх.
- Ары, ары,- бэщитIум атегъэкIэгъэ лIы сэкъат горэми 
къыдырегъаштэ,- чаркасых, Ливон щызэуагъэх, я Александр-Кудадеки я Михаил-СултIани къыздэзэуагъэх. Александр стрелецым ятэ Шъэбэкъупщыри синэIосагъ, илIыгъэ 
зэуакIи сынитIукIэ слъэгъугъэ.

--- Page 544 ---

Кремлэм шыу зэхэпхъагъэхэр дэфэжьыщтыгъэхэп, 
Соборнэ пчэгур афимыкъоу, къешIэкIыгъэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэми ащызэхэтыгъэх. Адыгэ чIыгу чыжьэм, Темыр 
Кавказым къыращыгъэ пшъашъэр ашIомыIофыжьэу, 
алъэгъурэр ашIогъэшIэгъонэу заплъыхьэщтыгъэ, анэ къыпэшIофэрэ пстэуми - чырбыщ чэу лъагэм, къэлэпчъэшхомэ, 
унэ ин зэпэIутмэ, дышъэр зышыгу чылысмэ, чъыг упхъухьагъэмэ - атегущыIэщтыгъэх. Урыс дзэкIолI шъошэ кIэракIэхэмкIэ зэтегъэпсыхьагъэ Михаил-СултIанрэ Иван-Дударыкъорэ залъэгъум, адыгэ-къэзэкъ-нэгъой шыухэр 
зэтекъагъэх. Думаныкъо ышнахьыкIэ риIуагъэр зэхамыхыгъэми, адыгэ хабзэмкIэ ежьырырэ ипхъорэлъф чэмхэгъасэрэ ышыпхъу нахьыкIэ унэм дихьанхэшъ, зыфащагъэр 
къазэрэпэгъокIыщт шIыкIэр зэралъэгъун зэрэфаер къагурыIуагъ.
Шъхьаныгъупчъэ нэзым дэплъыщтыгъэ Иван Грознэм 
ышъхьэ пчъэ макъэм къыIуригъэхыгъ, зыщыгъозэ къэбарыр къыфэзыхьырэ Висковатэу пчъэм дилъэгъуагъэм 
риIуагъ:
- ТIэкIу зыIаж, сыпфае хъумэ, сыкъыоджэщт.
"Лъэпэлъаг, къыздиштэщт, ыпкъыкIи псыгъо, нэпэ 
дах...- файтоным къыращыгъэ адыгэ пшъашъэм шъхьаныгъупчъэм Iухьажьыгъэ пачъыхьэр шъхьарыплъэзэ, 
зэриIожьыщтыгъ.- Джэнэ гъэшIэгъон щыгъ. Тэ тибзылъфыгъэмэ ащыгъ джэнэ быхъумэ афэдэп. Армэ шIэ зыгъэдахэрэр?.. Сыдэу шыуби къыдэкIуагъа?.. Ежьыри, къызхэкIыгъэ лIакъори, лъэпкъыри ащ фэдизэу агъэлъапIа, 
хьауми чаркасмэ ар яхабза?.."
ЗыдишIэжьзэ, Иван Грознэм ыпкъынэ-лынэхэр къызэлъыфэбагъэх, ынэгушъхьэхэр жьы стырым къыхыригъэхыгъ, кIэзэз макIэр пкъышъолым рычъагъ. БлынкIэм къот 
тхьэ сурэтым екIуалIи, шъхьащэ фишIызэ, щэгъогогъо 
къащ къызфихьыжьыгъ. Къыфащэгъэ пшъашъэр зэлъэIущтыгъэ тхьэ сурэтым зыгорэущтэу фигъэдагъ, щтэгъэ 
макъэкIи зыфэгубжыжьыгъ: "Ар хьилагъэ хъун. Къысфэгъэгъу, си Тхьэ лъапI, сыгу рихьыгъэти ары, ощ фэдэ хъун 
цIыф дунаим тетэп...- ау етIани хъопсэ зэхашIэр къытекIозэ, 
къыфечъэ гъэ Iупсыр ыдырыжьыгъ.- Сыдигъо зэзгъэлъэгъумэ нахьышIу, пчыхьашъхьа, неущпчыхьа?.."
Джыри Иван Грознэр шъхьаныгъупчъэм Iухьагъ, шыу 
зэхэтмэ ахэплъэжьыгъ, ыгу къыфихьагъэм пхъэшэгъэ-пытагъэ къыхилъхьагъ. "Ливон мыдаIомэ, шляхтич къаигъэмэ 
ябгъэзэонхэкIэ, зэхябгъэгъэтэкъонхэкIэ нахьышIу бгъотынэп... Тыркухэр, къырым тэтархэр, персхэр? Мыхэр а 
лъэныкъом щапэIутыдзэнхэ тлъэкIыщт..." ыIозэ, тхьэ 
сурэтым ыпашъхьэ пачъыхьэр иуцожьыгъ, къыфыдэчъыгъэ гухэлъхэр къыдигъэхъунхэу елъэIугъ. Анастасие ыцIэкIэ 
хигъэнэгъагъэ шэф остыгъэр ылъапсэ нэсэу ткIугъэу зелъэгъум, ыгу къыридзэгъэ мэхъэшагъом кIигъэтхытхыкIыгъ. 
НэмыкI фыхигъэнэным ычIыпIэкIэ унэм иджыкIыгъ, къыфихьэгъэ Висковатэм еупчIыгъ:
- Гъогууанэ къытекIыгъэ хьакIэхэр сыда хьакIэщмэ 
зыкIяшъумыгъэблагъэхэрэр?
- Уиунашъо тыкъежэ, зэрэ Урысые пачъыхьэшху.
- Сиунашъо зэхэпхыгъэ, Иван Михайлыч. ТихьакIэхэр 
агъэлъэпIэнхэу сэ сцIэкIэ, зэрэ Урысые пачъыхьэм ыцIэкIэ 
ябысымыщтмэ яшъуIу, афэжъугъэпыт. Ежьхэми, яшыушхэми шъхьац налъэ ахэзыгъэу зысшIэкIэ, зэрафэсымыгъэгъущтыр агурыгъаIу. Чаркас пшъашъэм анахь унэ хэшIыкIыгъэр фэжъугъэшъуаш, паIо зыщыгъ тешъумыгъаплъ.
- УишIоигъоныгъэмэ апэрэр дгъэцэкIэгъах, зэрэ Урысые пачъыхьашху,- Висковатэм къыIуи, къыпигъэхъожьынэу ригъэжьагъэр къыухыжьыгъэп: - ЯтIонэрэу зыфэпIуагъэр сшIэрэп...
- Сыд умышIэрэр? - джэхэшъогур изыкIукIыщтыгъэ 
пачъыхьэр кIэкIэу къыфызэплъэкIыгъ.
- Саид-Булат хъан кIэлакIэр янэшыпхъум тфыкIэрыкIырэп. Икъэрэгъулэмэ сшIэрэп, гогъэпкIагъ.
- Чаркас пшъашъэм, сщыгъупшэжьыгъ, сыд ыцIэр?
- Ежьхэр зэреджэхэрэр къэIогъуай, тэ тыбзэкIэ - 
Кученей.
- Саид-Булат ыгъэцэкIэн фаеу ыпшъэ къыралъхьагъэмкIэ Михаил Темрюковичым шъуеупчIыгъа?
- ТеупчIыгъ,- Висковатэм ымакъэ къихьажьыгъ.
- Сыд къышъуиIуагъэр?
- Ежьхэм яхабзэкIэ, нэчыхьэр атхыфэ, кIалэм инэплъэгъу янэшыпхъум тырих мыхъунэу ыIуагъ, зэрэ Урысые 
пачъыхьашху.
- НэмыкI бзылъфыгъэ горэ димысынэуи? - пачъыхьэр 
щхыпцIыгъэ.- Сэ сиIахьылмэ ащыщ пшъашъэ горэ, Владимир Андреич Старицкэм ыпхъуитIу яз, нахьыкIэ Феврониями хъущт, дижъугъэтIысхь. Хъан ныбжьыкIэм урысыбзи чаркасыбзи ешIэба?
- ЕшIэу аIуагъ.
- ЕшIэмэ, тэлмащэ афэрэхъу. Варвара Патрикеевна 
кIэлэ Iыгъыр тэ щыI, сыд ыIорэр?
- Варвара Патрикеевнам,- пачъыхьэм ишъузыгъэ 
Анастасие иIахьылыгъэм ыцIэ Висковатэм къызыIэкIаIом, 
зыкIэщтэжьыгъагъэми, къыригъэжьагъэр къыухыжьыгъ,- 
Иванрэ Федорырэ зэриубытылIэхи, унэ зэхэтмэ ащыщ 
горэм зыригъэбылъхьагъ, зытигъэгъотырэп.
- Ыуж шъуикI...- Иван Грознэм ишъузыгъэ Анастасие 
тхьаркъоф шъабэу ынэгу къызыкIэтаджэм, хэщэтыкIыгъ,- 
къызэрэсщэжьырэр Захаринмэ ягуапэп, агу хэшъумыгъэкI... КIо, Иван Михайлович, къыосIуагъэхэр гъэцакIэх, 
сизакъоу сыкъанэ сшIоигъу.
"Къэсымыщэжь рапшIэзэ, Захаринхэмрэ къысфалъфыгъэ сикIэлитIурэ аущтэу зашIыщтмэ, сшIэрэп ащыгъум...- Иван Грознэр хэгупшысыхьагъ.- Бояринмэ 
аIу-амыIоми, шъхьагъусэнчъэу Урысые хэгъэгушхор 
зесхьана?..- Ешъогъэ-зымышIэжьыкIэ чэщ горэм Басманов мыхъумыбзыр къызэрэгогъолъхьэгъагъэри зэрэгохьэгъагъэри къызфыдэоежьым, зыфэмылъэгъужьэу ужъунтхагъэ, елъэкIонзэ, тхьэ сурэтым кIэрыхьи, ицIэIужь 
зекIуа кIэ къыфигъэгъунэу елъэIугъ, хэзгъэукъуагъэр 
пчэгъум пигъэтIысхьанэу нэузыр зытырилъхьажьыгъ.- 
Тхьэм ишIэ хэлъэу ынэшIу къысщифи сIэ къырилъхьэгъэ 
хэгъэгур зыгу шIу къытфимылъ къезгъэнэцIыщтэп, згъэпытэщт, зезгъэу шъомбгъущт. ИкъохьапIэкIэ щесхьыжьэгъэ Iофыр зысыухыкIэ, икъыблэ-къокIыпIэкIэ благъэ 
къысфэхъущт чаркасхэр згъэфедэщтых. АщкIэ Шъэбэкъупщым сыкъызэхишIыкIыгъэп, дэгущыIэгъу сыримыгъафэу, 
сипыйшъашъэ мэ агоуцуагъ, ежь зэришIэжьыгъэр имыкъоу, 
ыкъуи згуищыжьыгъ, ыпхъукIи сыкъиушъхьакIугъ. АщкIэ 
къэ бэртэе-чаркасхэр нахь Iушхэу къычIэкIыгъэх. Апхъу 
чыжьэкIэ сыгу рихьыгъ, сапашъхьэ къызыращэкIэ, сизэхашIэ къэнэжьмэ дэгъу. Япшъашъэхэр къысэзымыпэсыгъэ 
Европэ хэгъэгумэ агухэр згъэузызэ, анэхэр рязгъэкIыжьыщтыгъэ..."
Темрыкъо къэбэртэе пщышхом ыпхъу Кремлэм зыщагъашIорэм мэфищ тешIагъэу, Иван Грознэм Юрий Васильевичымрэ Владимир Андреевич Старицкэмрэ, къыпэблэгъэ дзэзещэ Андрей Михайлович Курбскэр ягъусэу ыдэжь 
ригъэблэгъагъэх.
- Шъо нэбгырищым, Макарие митрополитыр зыхэкIыжьыкIэ, нахь къыспэблагъэ Урысые хэгъэгум исэп,- Иван 
Грознэм ыпашъхьэ исмэ ариIуагъ.- ШъоркIэ шъэф сиIагъэп, джыри сиIэп. Унагъо сшIэжьын гухэлъымкIэ Европэм 
сиIоф къызщемыкIым, Кавказ лъэныкъомкIэ зыкIэзгъэзагъэм шъущыгъуаз. Зымыдагъэхэри джы къызнэсыгъэм 
зымыдэхэри щыIэх. Ахэр къыспэблагъэх, къыспэчыжьэх, 
ау ташъхьагъ ит Тхьэшхом зэриIоу зэхядгъэшIыкIымэ, 
ашъхьэ нэмысыгъэр агурыIожьын, зэкIэри гъэрэзэгъуае. 
ЦIыфхэм, гукIэгъушIхэм, Тхьэр агу илъмэ, дацкэхэмрэ 
чаркасхэмрэ апхъухэм сыда зэрагъэхьырэр? Унэгъо IофкIи 
хэгъэгу IофкIи къыздыригъэштэщтмэ, сыгу зэIун бзылъфыгъэу къычIэкIымэ, хэти щэрэщ, шъузыкIэ сштэщт.
- Ары шъхьакIэ, зэрэ Урысые пачъыхьэшху,- ышнахьыкIэ Юрий Васильевичым зыфэIэжагъэп,- къысфэгъэгъу, 
узэпысэуты, чаркасмэ къытфащэгъэ пшъашъэр дин фэшъхьаф ит.
- Тэ тижъыхэр сыд фэдэ дина зэрытыгъэхэр? - зэхихыгъэм Иван Грознэм ышъо къыхыригъэхыгъ, етIанэ дысэу 
ышнахьыкIэ фидзыгъ: - Чаркасмэ ямыфэшъуашэ атемылъхь, къысфащагъэп, сэ къязгъэщагъ нахь! А гущыIэр 
непэ щегъэжьагъэу зыщыгъэгъупш. Тидин зымыIыгъыгъэ 
Iаджми къабылкIэ тидин ядгъэштагъ.
"Мы сызхаплъэрэм тыкъызфищагъэр сшIэрэп,- Курбскэр гукIэ щхыпцIыгъэ,- чаркасхэр чэщи, мафи ипчъэIупэ 
Iутых. Къыщэфыгъэнхэуи?.. Ау сэ слъэгъугъэхэм агу 
уримыхьмэ, утхьэкIи ар пфашIэнэп. Ащ фэдиз зикъаигъагъэхэм сыда тшъхьэ зыкIаригъэгъэузырэр?.. Мафэм блэ 
зэокIырэ пачъыхьэ нэIуагъэр зэ танэIу икIыжьыгъот... Мыщ 
елъытыгъэмэ, янэшыпхъумкIэ ыш Старицкэр цIыфба, 
епIорэр хэхьэ, гурэIо, лIы шъырыт, гукIэгъушI, пачъыхьэ 
шIыгъах..."
- УилIыкIо-плъакIомэ ар къызэрябгъэщагъэр шъыпкъэ, 
зэрэ Урысые пачъыхьашху,- Старицкэм ыш шэнычъэ ыгу 
ыгъэшIу шIоигъоу шъабэу къыIуагъ,- шъузкIэ хэти къыпфилъэгъущтмэ, ублэмыхъопсыкI, ощ фэдэу лъэпэлъаг, 
пкъы ищыгъэ пшъэшъэ дах...

--- Page 545 ---

- Тэ щыплъэгъугъа?! - къыфащэгъэ пшъашъэм ежь 
ыпэ Старицкэр зэрэIуплъагъэр къыхихэу, пачъыхьэр 
къэупчIагъ.
- Чаркасмэ апэгъокIыгъэхэри, унэм изыщагъэхэри 
тэры...- Юрий Васильевичри зэригъусагъэр къыфыхигъэщэу Старицкэм къыIуагъ.- Ау сэри сызгъэгумэкIрэр 
сыушъэфынэп: Кученей пшъэшъэ дахэм тыбзэ ышIэрэп, 
тихэбзэ зэхэтыкIэмэ ащыгъуазэп. ТыкъехьылъэкIэу къытхэмызагъэмэ сэIошъ ары.
Ыгу къыдеIэу Иван Грознэр щхыгъэ, нэшIукIэ Курбскэм 
фыреплъэкIыгъ, накIи фишIыгъ. ЫжэкIэ пIокIэ кIако ыIэгушъо кIигъэкIыгъ, тыжьын-дышъэр къызэбэкIырэ пэIо 
мылъагэу мэфэ къызэрыкIохэм щыгъ зэпытрэр ыгъэтэрэзыжьыгъ, ышмэ ясэмэркъэугъ:
- Сэщ нахьи нахь дэгъоу, фышъуихьисапыр сшIэрэп 
нахь, чаркасмэ япхъу зэпэшъуплъыхьагъ... Къышъухасщэмэ хъущта?
- Шъуз пфэхъущтыр о нахь пшIэн, Иван Васильевич,- 
инахьыжъыгъэкIэ къыригъэкIоу Старицкэм къыIуагъ, 
тещыныхьэзи, еупчIыгъ: - НэIуасэ уфэхъугъа?
- Ары, шъо ыпашъхьэ шъуитэу шъуIугушIуагъ шъхьакIэ, 
сэ шъхьаныгъупчъэ нэзымкIэ сышъхьарыплъагъ,- зэмыжэгъэхэ джэуапыр пачъыхьэм къытыжьыгъ, нахь мэкъэ 
гъэшъхъыгъэкIи къыпидзэжьыгъ: - Адырэ узгъэпэрэ бзэу 
зыфэпIуагъэмкIэ ори, Владимир Андреевич, сыкъыоупчIыщт. Курбскэ дзэзещэри сишыхьатыщт. Казань зытэштэм, къэшъошIэжьымэ, шъыралым къишъущыгъэгъэ 
тэтар пшъэшъитIумэ сыдыбза Старицкэмрэ Курбскэмрэ 
зэрадэгущыIэщтыгъэхэр? Шъори тэтарыбзэ, ахэми урысыбзэ ашIэщтыгъэп. Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ, 
орэбзэмыIух фаеми, зэгурыIощтых, етIанэ бзэ зэфагъотыжьыщт.
"Ежь шыихъ пIонэу, тэ къыддишIэрэ тIэкIу-шъокIухэр 
щыгъупшэрэп,- Курбскэр джыри гукIэ гыягъэ.- Сэ къыбдэсшIэрэ пстэури къыпфэсыдзыжьын хъумэ, джынэузыжъ... Узыфаер одгъашIэмэ, тэри зытыутIыIузэ, хэгъэгум 
лIышIу къибнагъэп. Симэхъулъэ Прозоровскэми сэри 
уицыхьэ къыттелъэп. Хэт о цыхьэ зыфэпшIырэр? ЯмыIэ 
хэгъэгум щызэрэшхыжьырэ чаркасхэр ара? Шъэбэкъу 
сытегущыIэжьырэп, шъхьакIо епхыгъ. Ятэ нахьи нахь 
къысфэшъыпкъ, сшынахьыкIэм фэд пIомэ бгъашIозэ, 

--- Page 546 ---

тызыфэуудэгущтыгъэ Кудадек къыуихыгъэ къумалыгъэр 
пщыгъупшэжьыгъа?.. О уигупшысэ шъхьарытIупщ закъокIэ 
упсэузэ хэгъэгур зепщэщтмэ, уапэкIэ къыщыппэуцужьын 
Iэджи къыппэщылъ. ТэркIэ анахьышIугъэр Адашевымрэ 
Сильвестрэрэ, нэмыкI боярхэм аришIагъэр къытимышIэзэ, 
тшъхьэ Iутхыжьыгъэмэ арыгъэ..."
- Адэ о зи къапIорэпи, синыбджэгъужъ,- пачъыхьэр 
Курбскэм еупчIыгъ,- мыхэр сэ сшых шъхьакIэ, хэгъэгу 
гъэуцуным имэшIуае орырэ сэрырэ хьаулыеу тыкъызэдыхэтэджыкIыгъа? О уигущыIэ нахь къысхэхьащт.
- Ащ фэдэ уасэ къызэрэсфэпшIырэмкIэ тхьауегъэпсэу, 
зэрэ Урысые пачъыхьэшху,- Курбскэм щытхъум зыдыригъэхьыхыгъэп, тIэкIу IугушIукIи, ыгу имылъыр пигъохыжьыгъ: - О узэмыгупшысагъэрэ зэмыгъэфагъэрэ 
уатегущыIэрэпышъ, къыбдесэгъаштэ.
"Курбскэм къыIорэр ыгу илъа-имылъа? - Иван Грознэм 
игуцафэ къызхигъэщыгъэп.- ПсынкIэу къеуцолIагъ, ау 
зыгорэ еушъэфы, цыхьэ фэсшIырэп... Благъэ сфэхъущт 
чаркасмэ уахэзгъаплъэу, шъузы сфэхъущтым уIузгъаплъэу, утезгъэгущыIэу сапашъхьэ уизгъэсын нахьи, укъыздисщыгъэ Ливон заом тиIоф щышIоп, узгъэкIожьымэ, 
зэкIэмэ анахьышIу. Сыжэ шъукъыдэплъыхьэ, хэгъэгу Iофмэ 
сапыгъэнагъэу ауж сызэритыри, къохьапIэмкIи, къокIыпIэмкIи, къыблэмкIи хэгъэгу гъунапкъэхэр зэризгъэкIотхэрэр шъугу рихьырэп. Зэ, зэ, тIэкIу тежъугъашI, етIанэ 
къыжъугурыIожьыщт... ГъэшIэгъона чаркас чIыгур, зыемэ 
яшIэ хэмылъэу, Тыркум дэзгощыгъэмэ? Сулейман султIаным иIуагъэу, тхылъыпIэм сыд тептхагъэми, тезагъэ... 
ШъэфкIэ къысэбэнрэмэ къагурыIорэп нахь, Тыркур хы 
ШIуцIэмкIэ Кавказым имыцохъонэу илъэс заулэкIэ къохьэпIэ чаркасхэмкIэ сIэжагъэ... Ар ашIэ пэтзэ, къокIыпIэ 
къэбэртаемэ апхъу къысфащагъ..."
- Сицыхьэ анахь зытелъ нэбгырищым зэдешъогъаштэмэ, къязгъэщэгъэ чаркасыпхъум непэ блэмыкIэу 
нэIуасэ зыфэсшIын. Дахэ шъоIо шъхьакIэ, бзэмыIуми дэгуми сшIэрэп...- сэмэркъэузэ, Иван Грознэр къэтэджыгъ.- 
Дагъо имыIэу Тхьэм къычIегъэкI...
Ышыхэр игъусэу Иван Грознэр унэ хэхыгъэм зехьэм, 
къыфэтэджыгъэ пшъэшъэ лъэпэлъэгэ нэгуфыр зэрэIоплъэу 
ыгу рихьыгъ. Гощэунае ыгу кIэлъэтыкIыгъэми, Иван Грознэр нэгушIо къэхъугъэми, тIуми къызхамыгъэщы ашIоигъуагъ, ау щытми, егъашIэм зэрэшIэщтыгъэхэм фэдэу, 
нэшIу-гушIукIэ зэIуплъагъэх. "Зы купмэ сызэра гъэщынэщтыгъэу, чаркасыпхъу Iэлэп мыр...- ыгу къиушъэ быкIзэ, 
пачъыхьэр зыфэгушIожьыгъ.- Ынэгушъхьэхэри къэушэплъыгъэх, ыбгъи къыхэщэу мэуалъэ, мэукIытэ. Анахь 
лъапIэу бзылъфыгъэм Тхьэм къыхилъхьэгъэ шэнмэ укIытэр 
ащыщ. Ар зыхэмылъыр цIыфы хъущтэп. Ите плъэ-IуплъэкIи, 
игъэпсыкIэкIи хъулъфыгъэ Iапэ зынэмысыгъэ пшъэшъэ 
шIыкIашIу. Аущтэу къычIэмыкIыжьми, сыдэщтэп... 
ЫпкъыкIи, ынапэкIи, иплъакIэкIи сызфэе шъыпкъэм фэд..."
"Урыс хэгъэгушхом ипачъыхьэми, нэкIэ къысэпсэлъыхъорэм ащ фэдиз ныбжь иIэп, Кутакъэ илэгъун е илъэс 
зытIущ горэмкIэ нахьыжъын.- Гощэунае зэриIожьи, аужырэ 
гущыIэхэмкIэ зыфэгубжыжьыгъ: - Пачъыхьэр къызысэпсэ лъыхъорэ мафэм сыда Кутакъэ къызэрэхахьэрэр!.. 
Пшъашъэм кIэлишъэ къепсэлъыхъоми, ыгу къыхихрэр зы 
нэбгыр. ТалъэныкъокIэ къысфыкъокIыщтыгъэ псэлъыхъомэ 
сыда мы урыс пачъыхьэри зыкIащымыщыщтыр? Сиштэмэ, 
сяти, сяни, сшыхэри згъэукIытэжьынхэп, Тхьэм сынэтIэгу 
къырилъхьагъэр зэрэсфэлъэкIэу зесхьан. Ежьыми зи 
епIолIэнэп, лIы лъэгъупхъэшху".
Иван Грознэр щхыпцIызэ, зыщыщыри, зыфэдэри 
ешIэми, Гощэунае кIэрыт хъан кIалэм еупчIыгъ:
- Къэбгъэгъунэрэ пшъашъэр сыд къызэрэпфыщтыр? 
Сыд пцIэр?
- Сянэшыпхъу,- урысыбзэ мыдэйкIэ Саид-Булат джэуап 
къытыжьыгъ,- сцIэр Саид-Булат, сятэ Бекбулат, Къасымэ 
хъаныгъор зыфэбгъэшъошагъэр ары, зэрэ Урысые пачъыхьэшху.
Хъан шъаом иджэуап къэтыжьыкIэ Иван Грознэм ыгу 
еIугъ, игъусэхэри нэшIукIэ зыIуигъэплъагъэх, Гощэунаий 
ипхъорэлъф гъэшIо IаплIкIэ зэрифызылIагъ.
- Уянэш Михаил Темрюковичыр сидзэ зэрэхэтым 
фэдэу ори укъыхахьэ пшIоигъуа? - кIэлэ ныбжьыкIэм ыгу 
зэрэфакIорэр Иван Грознэм иупчIэ къыхэщыгъ.
- Уидзэ сыкъыхэхьаныр къысэопэсмэ, зэрэ Урысые 
пачъыхьэшху,- Саид-Булат къызIуипхъотыгъ,- сятэ-сянэмэ 
къысфадэщтмэ, джыдэдэми сыкъыхэхьан.
- О укъезэгъымэ,- Иван Грознэр щхыпцIыгъэ,- уяти, 
уяни агурыдгъэIон. Аущтэу зыпIуагъэкIэ, Михаил Темрюкович Чаркасскэ дзэзещэм истрелецмэ непэ щегъэжьагъэу 
уахэсэгъахьэ, ау уянэшыпхъу Кученей къытфидэмэ, ори 
ар шъхьэгъусэкIэ къысэопэсымэ, тызэзэгъыгъэкIэ лъытэ,- 
унэм исхэми ариIокI фэдэ зишIымэ ясэмэркъэузэ, къэтэджыжьыгъ: - Сыд къепIолIэщтыр, тызэгурыIуагъа?
Джа пчыхьэ дэдэм Гощэунае ышнахьыжъ Доманыкъо 
фыхахыгъэ хьакIэщым Иван Грознэм заригъэщагъ. Къыуахь-ымыухьажьэу блэгъэ-Iэхьыл къыфэхъущтым риIуагъ:
- Пшыпхъу Кученей къысэопэсмэ, Доманук Темрюкович, егъэшIэрэ шъузкIэ сэштэ.
Пачъыхьэм ишылъэмакъэ кIосэжьыгъо имыфэзэ, 
Доманыкъо ихьакIэщ Кремлэм ианахь унэ хэхыгъэкIэ 
фызэблахъугъ. Иван Грознэм адыгэпхъур шъузыкIэ зэрэхихыгъэр джа чэщым Москва хэбыбагъ. Мэфэ зытIущ нахь 
темышIагъэу Гощэунае аумэхъыгъ, Марие чыристаныцIэри 
фаусыгъ, пачъыхьэм икъэщэнкIэ алъытагъ, нэчыхьэр 
зыщатхыщт мазэми, мафэми тыраубытагъ. Джы Мария 
Темрюковнам иурысыбзэ зэгъэшIэн ыуж ихьагъэх, ыштэгъэ чыристан диным ифэIо-фашIэхэр фызэхэзыфыщт-гурызгъэIощт динлэжьхэри рапхыгъэх.
Адыгэ хабзэм къызэриIорэмкIэ, Доманыкъо Москва 
дишIыхьажьын щыIагъэпти, нэчыхьэ тхынымкIэ къытефэрэр 
ышнахьыкIэ СултIанрэ имэхъулъэ Бекбулатрэ апшъэ рилъхьи, Саид-Булати анаIэ тырагъэтынэу къафигъэпыти, урысыдзэм хэхьэгъэ шыуишъэмкIэ игъусэхэр нахь макIэ 
хъугъэу, иадыгэ гъогу къытехьажьыгъ.

--- Page 547 ---

1561-рэ илъэсым иаужырэ гъэмэфэ мазэ и 21-м 
одыджын зэпеожь макъэм Москва зэлъиштагъ. Кремлэм 
дэт чылысым Иван Грознэ пачъыхьэмрэ Мария Темрюковна 
адыгэпхъумрэ янэчыхьэ зэрэ Урысыеу имитрополит Макарие щитхыгъ. Чылысым къекIолIагъэр чIэфэжьыщтыгъэп, 
Кремлэм дэфэжьыщтыгъэп, пэгъунэгъу урамхэм цIыфхэр 
атизыгъ. Иван Грознэмрэ Гощэунайрэ янэчыхьэ атхы 
зэхъум, пачъыхьэм ылъэныкъокIэ ышитIу, боярхэр, нэмыкI 
лIы цIэрыIохэр, пачъыхьэ гуащэ хъущтым ылъэныкъокIэ 
ыш СултIан, имэхъулъэ Бекбулат, ипхъорэлъф Саид-Булат, 
адыгэ дзэлI заул аIоу щыIагъэх. Адырэ мафэхэм афэмыдэу 
ышыпхъу ынэгу гушIуагъо зэрэкIэмылъым СултIан ары гу 
лъызытагъэр, ау джыдэдэм узыкIэрыхьан умылъэкIыщт 

--- Page 548 ---

шыпхъум ианахь мэфэ гушIуагъо зыкIэнэшхъэир, ыгу 
ихъыкIырэр сыдым фишIэныя, хэт къыриIоныя?.. А мафэм 
сыда адыгэхэм къафихьыщтыр - гушIуагъуа хьауми нэшхъэигъуа?..
Мафэр рэхьатэу текIыгъ. Чэпэзэхэогъу окъ-жьыкъым 
ыуж жьы къабзэр шъхьаныгъупчъэ ныкъоIухым къырилъэсагъ. Саид-Булат ыпшъэ къыралъхьагъэр янэшыпхъумкIэ 
ыгъэцэкIэгъахэми, тIэкIу нэмыIэми ыгу къыдищэен ыIуи, 
лъихьагъ.
- Сыдэу жьы къэбзэ дэгъу! - ипхъорэлъф ыгу къыдеIэу 
адыгабзэкIэ къыIуагъ.- Моу шъхьаныгъупчъэм Iухьи, 
Гощэунай, зыгъэучъыIат, унэгушъхьэхэр къыхехы.
- Сыда къэпIуагъэр, хъан ныбжьыкI? - пачъыхьэм 
иIахьыл пшъэшъэ тхъоплъ шъхьацыфыр къыIугушIо фэдэзэ, 
цыхьэмышI макъэкIэ къеупчIыгъ.
- Сянэшыпхъум жьы къабзэ къезгъащэ сшIоигъу,- 
урысыбзэкIэ Саид-Булат зиухыижьыгъ.
- Армэ хъун,- ынэ шхъуантIэхэр къичэфыкIхэу Феврония къэщхыгъ,- ау а цIэу узэреджагъэр зыщыгъэгъупш, 
типачъыхьэшхо ишъуз заумэхъыгъэм щегъэжьагъэу Марие 
зэрэхъугъэр угу иубыт.
- Къысфэгъэгъу, Феврония, ыцIагъэр ащ нахьыбэрэ 
къасIоу зэхэозгъэхыжьыщтэп,- шъхьэщэ макIэкIэ Саид-Булат къыупсэлъи, ыгукIэ гъумыгъугъэ: "Мыхэмэ яцIыкIуи, 
яини нэгъоибзэми, адыгабзэми атхьакIумэ еуIэ, яурысыбзэ 
фэшъхьаф зэхахыным фаехэп..."
- Жьы чъыIэтагъэми къысфишIэрэп, щынэ-гумэкI 
горэм сызэлъиIыгъ...- шъхьаныгъупчъэм Iухьэгъэ Гощэунае къэтхьаусхагъ.
- О уизакъоп, Мария Темрюковна, лIым игъэпсэфыпIэ 
апэрэу ихьащт пшъашъэ пэпчъ а зэхашIэр къякIу,- ыгъэгупсэф шIоигъоу Феврония къеушъыигъ.
Саид-Булат чэщышIукIэ янэшыпхъуми, урыс пшъашъэми къафэлъаIуи, унэм икIыжьыгъ, Кремлэ кIоцIыри, 
щагури кIым-сымым зэлъиштагъ.
- НекIо, пIалъэр къэсыгъ,- Гощэунае ыIэлджанэ Феврония къыубыти, рищэжьагъ, чъыIэлIэ-кIэзэзэу пкъышъолым рычъэрэр зэхешIэшъ, къеушъыи: - Зыгъэрэхьат, зэкIэ 
дунаим къытехъорэ бзылъфыгъэмэ ар къапыщылъ.
Пачъыхьэ гъэпсэфыпIэм зехьэхэм, Гощэунае пIэкIор 
бармэкъым гоуцуагъ, гущыIэ зэраIонэу игъо имыфэхэзэ, 

--- Page 549 ---

Иван Грознэр лIы лъэгэ псыгъоу, шъабэу хэуцозэ, пчъэм 
къыдэкIыгъ. Ардэдэм Феврония инысэ тхьагъэпцIэу 
къенэкIауи, лъэпсынкIэ-гуIэкIэ зигъэбзэхыжьыгъ, Гощэунае 
пIэкIор бармэкъым IитIукIэ нахь зыхигъэнагъ.
Иван Грознэр пIэгум хэтIысхьи, щазымэхэр зыщихыгъ, 
шъуз ныбжьыкIэм фыреплъэкIи, шъабэу риIуагъ:
- Моу къэтIыс, Мария, нычэпэ ущыткIи пкIэ иIэп, лъакъомэ шъыпкъагъэ ахэлъэп.
Гощэунае ыгу къыдэкIыщтым фэдэу ыбгъэ мэчэлъао, 
ынэгушъхьэмэ машIор атырехы, етIани чъыIалIэм ыхьырэм 
фэд.
- КъэтIыс сIуагъэба! - нахь мэкъэ пхъашэкIэ зыкъырихи, Иван Грознэр къэтэджыгъ, тIэкIу къелъэгэкIэу 
Гощэунае ыпашъхьэ къиуцуи, пIэкIор бармэкъым къещэкIыгъэ Iэбжымхэр зэкIихыгъ, фэсакъзэ IаплI рищэкIи, 
гъэшIуабзэкIэ еIушъэшъагъ: - Ори пIэхэр къысэщэкI, 
умыщын, сэ цIыфмэ амышIэрэ къыосшIэщтэп.
Пачъыхьэм ишъуз зэкIиуIапIи, пIэм зыхегъэтIысхьэм, 
цуакъэхэр Гощэунае зыщигъэпкIыгъ. Джэнэ кIыIутелъри 
чIэгъчIэлъри Иван Грознэм щихыгъ. Дударыкъо IуупчIыхьи, 
адыгэ бзылъфыгъэм апэрэ чэщым зэрэгуахьэхэрэр къыригъэIотагъэти, бгъэкIапхэм тет чыIужъые зэбгъодэтхэр 
ымытIатэу къэмапэкIэ тыригъэтэкъуи, зэгуигъэзыгъ...
Пчэдыжьым пачъыхьэм ипIэ зэIузыхыжьырэ бзылъфыгъэмэ пIэтехъо фыжьым халъэгъогъэ лъы бжьыгъэ 
тIэкIур зищыкIагъи, зимыщыкIагъи арагъэшIагъ.
VII
"Гугъуехь зымыщэчрэм гъогууанэ фызэпычырэп" 
зэраIорэр Шъэбэкъупщым епхьылIэн плъэкIыщтэп, ау 
шъхьэкIо гъогум сыда ар тезыщагъэр? ГъэрекIо, гъэрекIопагъэ, адырэ илъэс блэкIыгъэмэ ялъытыгъэмэ, Тхьэм ишыкуркIэ, Жаные пщыгъом щымамыр. КъэзгъэпцIэгъэ урыс 
пачъыхьэм къызэрэгокIыжьыгъэр, къыфигъэкIогъэгъэ 
псэлъыхъомэ ыпхъу зэраримытыгъэр къыпэблэгъэ-къыпэмыблэгъэ пщыхэми, фэкъолIхэми, унэIутхэми лIыгъэкIэ 
къыфалъэгъугъ, ицIыфыгъэ теубытагъэ уасэ къыфашIыгъ. 
Ышъхьэ къыгъэгъунэжьыным, зиукъэбзыжьыным ыуж 
ихьагъ пIонти, ахэри кIэрыпкIэхэрэп. Уасэ зэрэфашIын 

--- Page 550 ---

IофшIагъи, жаныемэ ямызакъоу, адыгэмэ апашъхьэ щыриIэ 
мылъкуми лъыбанэрэп, иIэм хэхъо нахь, хэкIрэп. Зы лъэныкъом уиIоф къыщимыкIмэ, нэмыкIым уегъылIэным 
акъыли, лIыгъи зэрэхэмылъыри Шъэбэкъу къыгурымыIоу 
щытэп, сыд фэдэ чIыпIэ ифагъэми, зэкIэ зэрихьылIэжьыщтыгъэр, къыфэзгъэпсынкIэщтыгъэр къыгъэшIагъэм 
инахьыбэм зыуж итыгъэ адыгэ Iофыр ары. Ынапэ 
ытхьакIыжьыным икъаигъэгъэ-пэгагъэ щыщ гори къыхэмыхьэу щытыгъэпщтын, ау хэкIыпIэнчъэкIэ тырку-къырым 
лъэныкъомкIэ зызегъазэм, шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо зэрифэжьрэр гукIэ зыдиIыгъыгъ. Гъогу зыфытехьэгъэ бгъу лъэныкъор ара хьауми къэзгъэпцIэгъэ Урысыери 
ащ дыхэтыгъа? БгъуитIури изэфэдагъ. Ары шъхьакIэ, 
нэпитIукIэ упсэуныр къэрарынчъагъэба?!
"Польшэ пачъыхьэм ыдэжь тызыригъэблэгъэгъэ мафэм 
сыд нэпитIуа сызэгупшысэрэр? - зеухыижьыми зеумысыжьыми зыдимышIэжьэу Шъэбэкъу зэупчIыжьыгъ, 
шъхьэм къыфечъагъэмкIи зыдэхьащхыжьыгъ.- Сызигъусэ 
Долэт-Джэрые хъанри, тызихьэкIэ Сигизмунд пачъыхьэри, 
султIан Сулейманри, урыс пачъыхьэ Иванри нэпитIу-нэпэнчъэкIэ псэухэрэба? ГушIо-гуIэм хэтэу ыпхъу пачъыхьэ 
лIыгъуабэм дэзгъэкIогъэ Темрыкъуи, адырэ Къайтыкъо 
лIыжъэу Къэлэкъутэ иIоф дэхьащхын зышIыгъэри, Тэхъо 
ныкъуалIэм фэдэ пщыхэу федэхэкIыпIэ лъыхъухэрэри 
шыихъыха?.. Моущтэу шляхтхэм, ливонхэм адыгэхэр 
афэзгъэзэожьыщтэу сшIагъэмэ, урысмэ саготэу мыхэмэ 
сязэоныя, Бжьэмыт тхьамыкIэри, нэмыкI кIалэхэри тиIоф 
зыдэщымыIэм щызгъэунэхъунхэя? Адэ мыщ тиIоф щыIа? 
Мэзищ пIалъэу ястыгъэм къыкIоцI нэбгырэ щэкIырэ бгъурэ 
сишыумэ ахэзыгъ, тиуахътэ тыухыгъэу зэрэдгъэзэжьыри 
ягуапэп. Тызэрэжъугоуцуагъэр, тиIо тыфэшъыпкъэу 
тызэрэшъуфэзэуагъэр непэкIэ икъущт, неущ къэхъурэм 
теплъын. Жаные дгъэзэжьмэ, фэхыгъэ кIэлэ шIагъохэм 
ябынхэм, яIахьылхэм сыд джыри ясIощт, сыд зыухыижь 
гущыIа къафэзгъотыщтыр? Хымэ хэгъэгу уфэзэон нахьи 
уичIыгу къэуухъумэжьызэ уфэхмэ, лIыгъэ, псапи къыпIукIэщт Къэлэкъутэ зиIокIэ тыдэхьащхыщтыгъэ шъхьакIэ, 
тэщ зэрэнахь Iушыр джы къызгурыIуагъ - мыхъу зыщыхъу рэм хэгъэгу мыгъэуцугъэм ичIыгу зыми едгъэгощыщтыгъэп, зэпкъыредгъэтхъыщтыгъэп.

--- Page 551 ---

- IофыгъуищыкIэ, зиусхьан, сыпфэраз,- нэ гъопчэгъэ 
стырхэмкIэ къыIуплъэзэ, Сигизмунд пачъыхьэм Шъэбэкъупщым къыриIуагъ, пэкIэ джэфмэ зырызэу ыIэпэ псыгъо 
аригъачъэзэ, къыIугушIожьыгъ.
- Сыд фэдэх ахэр? - зигупшысэ мышIумэ къахэугъэ 
Шъэбэкъу тэлмащэмкIэ реплъэкIыгъ, Долэт-Джэрыий 
Iуплъагъ.
- А Iофыгъуищым сэ сизакъоп,- мэкъэ псыгъо чанкIэ 
пачъыхьэм къызэхифыжьыгъ,- зэрэ Европэу, къытэтхьагъэпцIэкIырэ Инджылызыр ахэслъытэрэп, ащ тегущыIэ. 
Шъыпкъэба, хъан?
- Зигугъу пшIырэм тыщыбгъэгъуазэмэ, лъытэныгъэ 
зыфысиIэ пачъыхь, сишIошI къесIолIэн,- "тыкъыбдэзаоуи, 
шыхьатэуи тызтебгъэуцожьэуи, усыд цIыф сэIо, тыуихьакIэмэ, тэри зэ тыкъэгъэгущыIэба",- Долэт-Джэрые 
гукIэ хэгубжыкIызэ, джэуап къытыжьыгъ.
- Къырым Европэм щыщба? - Сигизмунд ыIэпэ псыгъо 
ыIэтызэ, хъаным къесэмэркъэужь фэдэ зишIи, щхыжьыгъэ, 
къэупчIэмэ джэуап къыритыжьызэ, Шъэбэкъу зыкъыфигъэзагъ: - УкъэзгъэпцIэгъэ урыс пачъыхьэм, о уизакъоп, 
зэрэадыгэ лъэпкъэу ары, укъыгокIыжьыгъэба? УкъыгокIыжьыгъ! Упхъу дэбгъэкIуагъа? ДэбгъэкIуагъэп! Тэ 
укъыдгоуцуи, ылъ бгъэчъагъа? Бгъэчъэгъэ къодыеп, 
зэхэзыхыгъэр зэкIэ, ишIуи, имышIуи, дэбгъэхьащхыгъ, 
зебгъэшIэжьыгъ. Ар лIыгъэба? ЛIыгъэ! Джары сыкъызкIыоупчIыгъэри, Европэри зытегущыIэри, хъан.
- Ар гущыIэ къодыем къыщыуцурэп,- джэуап тыжьыгъо имыфэнкIэ щынэзэ, Долэт-Джэрые къэгузэжъуагъ,- 
ащ тэри тыришыхьат. Шъэбэкъупщым илIыгъэ тарихъым 
къыхэнэщт. Тэ къэтлъэгъужьынэп, зэхэтхыжьынэп, ау 
лIэшIэгъухэм рыгущыIэщтых.- ЕтIанэ щхы Iужъу шъорышIыкIэ къыухыжьыгъ: - Тэри, тыдэими, тыдэгъуми, 
тыригъусагъэшъ, адыгэмэ зэраIоу, къытфыкIэмыщхми, 
къытфыкIэткIун.
- Ащ фэдашъокIэ шъукъысэплъымэ, тхьашъуегъэпсэу,- зиIажэзэ, Шъэбэкъу ыгу имылъыр ариIуагъэми, 
зыфыриIэжь еплъыкIэр ыушъэфыгъэп,- ау зиптэкъухьаныр 
лIыгъэкIэ слъытэнэп. КъысэхъулIагъэр сэрышъ зилажьэр, 
сэр-сэрэу сэпщыныжьы. ОшIэ-дэмышIэу къэтэджыгъэ 
гущыIэм сэ сишIошIи къесIолIэн. Ситемыр гъэзакIэ сизакъоу 
зытеслъхьажьырэп, Сулейман султIаными Долэт-Джэрые 

--- Page 552 ---

хъанми ялажьэ хэлъ, симысагъэ къыздарэгощ. Шъугу 
къысэшъумыгъабгъ, хъан, а лъэхъаным гъунэгъу зэфыщытыкIэ тэрэз зэдэдгъотыгъагъэмэ, урыс пачъыхьэмкIэ 
зызгъэзэщтыгъэп. Уиунэ машIо къыкIэзыдзэрэм псыхьэ 
уфэчъэщтэп ныIа?
- Ари шъыпкъэ,- "ицыякIэ къызэрэпаутыгъэзэ, джыри 
цыхьэ къытфишIрэп мыщ" гукIэ зэриIожьи, Долэт-Джэрые 
къыдыригъаштэ фэдэ зишIыгъ,- ау уиунэ сты зыхъукIэ, 
сыдэу пшIыщт, лыгъэ къыозыдзыгъэм уфачъэмэ, укъызэтенэнкIи мэхъу.
- Ар сшIагъэпышъ арба, хъан,- Шъэбэкъуи IугушIожьызэ, къепэбжъэуагъэм фидзыжьыгъ,- шъо шъуилажьи 
хэлъ зыкIасIорэр.
- ЗэгурыIо щымыIэр ары дунаир зытеунахъорэр,- 
ихьакIэмэ азыфагу къыдэтэджэгъэ даом ыгу емыIоу Сигизмунд бгъуитIуми адыригъаштэ фэдэ зишIымэ "азиатхэр 
зызэпыпкIэхэкIэ, зэпыщыжьыгъуаех, хьэйнапэ сяхъулIэн" 
ыIозэ, къахэгущыIагъ, щытхъу зыфэлъэгъужь-сэмэркъэукIи зыкъызэблихъугъ: - О уизакъу зышIомыгъэшI, Шъэбэкъупщыр, ащ ыпхъу езымытыгъэр. А москаль пачъыхьэр 
сэ сшыпхъунахьыкIи къыфэягъ, естыгъэп нахь. Зэрэ Европэу щымыпсэлъыхъуагъа, зыми къыридзагъэп.
- Европэм къыримыдзагъэми,- хъаныр ыпэкIэ-жакIэмэ 
ахэщхыпцIыкIыгъ,- Темрыкъо ыпхъу, бэрэ ыгъэшъузыщтымэ сшIэрэп нахь, гушIозэ фаригъэщагъ. АщкIэ о 
къыпфычIэIэбыкIыгъэкIэ енэгуягъо, Шъэбэкъу,- хэлъ 
щымыIэу къыриIуагъ, ау фыпигъэхъожьыгъ: - Джаурым 
ипIэ ыпхъу зэрэхэгъолъхьагъэр зыдэн адыгэ чIыгум къикIыгъэми, сишъуз Айщэ Сэлтаис адыгэпхъум къыригъэкIугъэп, 
сэри дезгъэштагъ. Скъо Адыл-Джэрыий ар емыкIукIэ 
зипхъорэлъф адыгэмэ афилъэгъугъ.
"Адыгэ къабзэх зигугъу къысфэпшIыхэрэр...- гукIэ 
Шъэбэкъу кIэщхыкIыгъ,- Шъукъыттеоу, тлъы жъугъачъэу, 
тышъухъункIэ зэхъум, джы укъызыщытхъурэ адыгэпхъури, 
пкъо Адыл-Джэрыий, Мамые бзэджашIэри тэ щыIагъэха? 
Джы сыд пкIэ иIэжь зэпкъырышъутхъыгъэ адыгэмэ уягыижьыкIэ? КъышъокIодылIагъэхэр къэжъугъэхъужьынхэп, 
зыкIэхъопсырэ хэгъэгур псэумэ яжъугъэгъэпсынэп. Ежь 
фаеу унагъо ихьэгъэ спхъукIэ сшIагъэр урыс пачъыхьэм 
сыгу ебгъэ закъо къыпкъырыкIыгъэп, шъыпкъэ, ари къыхэмыхьагъэу сIорэп. Пачъыхьэхэшъ, хъанхэшъ, султIанхэшъ 

--- Page 553 ---

зыIозэ зизытэкъухьэрэмэ сызэращымыщыри зыщышъумыгъэгъупш. Арышъ, сэ зесхьагъэр адыгагъ нахь, шъо 
къызэрэшъущыхъоу, сыгу шъукъызэретIэхъоу, лIыгъэ 
Iофэп. Ар сыда, зэкIэми анахь лъэшэу сычIэзгъэIэбэщтыр 
КутакъэкIэ енэгуягъо... Польшэм тыкъакIо зэхъуми, 
къысхэпыджэрэ хъанми къысиIокIыгъагъ, зэхэсымых зысшIызэ, сытегущыIыкIыщтыгъэ нахь. Джыри къысфимыдзыжьыгъагъот. КIэлэ мыгъор Къэбэртае зыдэсщэн 
фэягъэп. Пшъэшъэжъые бетэмалыр урыс пачъыхьэм 
фэтэджыныр хэт зышIагъэр? Шъэбэкъу къыпагъохыгъэ 
упчIэ-джэуапхэр гупшысэ зэпеохэмкIэ зэпичъыхьэгъагъэми, 
ариIожьыщтыр зыщигъэгъупшагъэп:
- Къэбэртэе адыгэмэ сыд фэдэу зашIыгъэми, хъан, 
тиIоф ахэлъыжьэп. Тэ Тыркумрэ шъорырэ тызэрэшъуфэгъэзагъэу, ахэр УрысымкIэ гъэзагъэхэу псэущтых. 
Тыфай-тыфэмыеми, Тыркумрэ Урысымрэ зэдашIыгъэ 
зэзэгъыныгъэм теуцолIэщт.
- О зэрэпIорэм ар тетэп! - хъаным ышъо къыхихыгъ.
- Сыд фэд адэ? - Сигизмунди ышъхьэ псыгъо къыпхъуатэзэ, шIогъэшIэгъонэу къэупчIагъ.
- Шъэбэкъу зиусхьаныр зытегущыIэрэ адыгэхэри, 
ежьхэри быслъымэн дунаим щыщых! - Долэт-Джэрые 
къыпиупкIыгъ.
- Тэри тычыристан, ащ икъутамэ тэлэжьы, къыддезымыгъаштэрэмэ тидин апэтIэтырэп. Хэти ежь ышIошъ зэрэхъоу Тхьэр ыгу илъ. Титхьэмэ татешъумыгъэгущыI, 
тидинхэри зэпэIутэшъумыгъадз.
- Ари шъыпкъэ,- Шъэбэкъу псынкIэу къыIуагъ, етIанэ 
гукIэ зиумысыжьыгъ: "Тибысым зышIопагэу сеплъыщтыгъэ шъхьакIэ, цIыфыгъи, гукIэгъуи хэлъ, сэ къыздырегъаштэкIэ сенэгуе. Сыд шъуIуа ар къызхэкIрэр? Апэрэу 
тызэрэлъэгъу. Къогъанэ тымышIэу идзэ тызэрэдэзэуагъэмкIэ къытфэразэу, тифэхыгъэхэмкIэ ыгу къытфэузэу, 
тхьамыкIагъор зыфэтхьыжьыщтмэ зэрафэтхьаусхэрэр 
къытиIозэ, тинеущрэ гъогу тытырегъэхьажьы. МэзитIу-щыкIэ джыри адыгэ-нэгъой шыу шъищ-шъиплI къызэрэфэтщэщтыр армэ шIэ? Ар сэрэп, Долэт-Джэрый езыIуагъэр, 
зиунашъор, ау ащ фэдиз шыу сыугъоеу хымэ заом сфыIущэщтхэп. Фэхыгъэ дзэкIолIымэ ябын-унагъомэ ягунахь 
зэрэсщэчышъу, сызэрэхэкIыжьышъу. Долэт-Джэрые 
ынашъэ къызэхахьэ, ынапIэхэр къэуплъыжьых, Iужъу 

--- Page 554 ---

къэхъух. Къытхэмыгубжыхьэу, хьэйнапэ темыхъулIэу 
дэхэ-дахэу тызэхэкIыжьыгъагъэмэ дэгъугъэ..." Шъэбэкъу 
ыгу щызэригъэфэрэ гумэкIыр зэхихыгъ пIонэу къызщытэджыкIызэ, Сигизмунд къыIуагъ:
- Джыри зэ, Долэт-Джэрые къырым хъан, Шъэбэкъу 
жаныепщ пащ, сэ сцIэкIи зыпэ сит Польшэ-Литвам ыцIэкIи 
тхьашъуегъэпсэу шъосэIо. Урысыем илъыпс чатэ къызыттырищэегъэ мафэм гъусэшIукIэ шъукъызэрэдгоуцуагъэр 
нибжьи тщыгъупшэнэп. КIуапIэ къытхелъхьэ, тегъэгушхо. 
Сулейман султIанышхоми сызэрэфэрэзэ тхылъ фязгъэхьыгъ нахь мышIэми, ситхьаегъэпсэу, кIэсэ-пасэ фэIуагъэп, 
шъузыIукIэрэм сфешъуIожь. ШъуичIыгумэ мамыр арылъынэу сышъуфэлъаIо. Гъогумаф шъосэIо, къысфэжъугъэкIощт шыудзэу ышъо икIыгъэ москаль пачъыхьэм 
зыкъезгъэшIэжьыщтыми сыкъежэ. Шъэбэкъу зиусхьаныр,- пчъэм нэсыжьыгъэ адыгэпщым Сигизмунд кIэлъыджэжьыгъ,- шъупхъу москаль пачъыхьэм зэришъузым 
пае къэсымыгъанэу, тIо зэтыраутыгъэ шъуихэгъэгу зы 
хъужьынэу адыгэ шъхьафит кIэхъопсмэ Тхьэм сафелъэIущт. 
Сыд фэдэу улъэшкIи, убэкIи, чIыгумрэ лъэпкъымрэ зэкIэрыпчын плъэкIыщтэп.
ЫплIэIу уфагъэ къэгъэзагъэу пчъэ дэкIыпIэм къыщыдаIощтыгъэ Долэт-Джэрые зигъэупэрэци, къызэмыплъэкIыжьэу унэм икIыжьыгъ. 
Гукъыдэмычъ хьылъэкIэ Сигизмунд пачъыхьэм къыкIэрыкIыжьыгъэ Шъэбэкъу унэм рэхьатыгъо ригъуатэрэп, 
ыкъо Къамболэти ынэ къыпэIумыхьажьэу шъхьаныгъупчъэм 
Iоуцошъ, пчыхьэшъхьапэм екIошъылIэрэ мафэм хэплъэ, 
зипсы орхэр фэмыф-фэмыфэу зыхьырэ Вислэ шъхьарэплъэ, неущ адыгэ гъогум зэрэтехьажьыщтхэм хэгупшысыхьэзэ, фызэхэмыфырэ Iофыгъохэр дэпкъ зандэхэу 
къыпэIоуцох, апхырыплъыни, адэкIыни, къыухьанхи фэлъэкIрэп. Пачъыхьэм ыпашъхьэ Долэт-Джэрые зызэрэщигъэпсыщтыгъэри ахэмэ къахэожьы. КъегъэжьапIи 
ухыпIи зимыIэ гущыIэхэу "шъукъыдгоуцогъэ къодыекIэ 
хъущтэп, жаныемэ ателъ хьакъулахьыр къызэратын фаер 
зыщарамыгъэгъупш" зымафэ къесэмэркъэу фэдэзэ къыфидзыгъагъэхэр? "Е-о-ой, сыд къыташIэми мэхъу...- 
Шъэбэкъу хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- КъытэупчIыжьынхэр 
зэрамыпэсыжьэу, тишIухэми, тиджэгъогъухэми тагощы, 
тиIоф зыдэщымыIэ зэуапIэм тыIуащэ, къытщэтхъух. Шъудгъэзэощтышъ, джыри шыудзэкIэ шъукъытфакIу къытаIо... 
Махъулъэ къытфэхъугъэ урыс пачъыхьэм егъэзыгъэкIэ 
сызыфэкIом, зыфэе дэдэр фэсшIагъэти, къысIугушIозэ, 
джа дэдэр арба къысиIогъагъэри, сигъэшIэгъагъэри... Сыд 
ар къызхэкIрэр? Адыгэхэм, зым ыIорэр адырэм римыутыжьэу тIэ зэкIэдзэгъагъэмэ, лъэпкъ пстэухэми, тиIорэ 
тишIэрэ зэхэлъэу тызэдэпсэущтыгъэмэ, ащ фэдэ мы хъунхэр къытэхъулIэщтыгъэхэп..." - зэримызакъор джы 
Шъэбэкъу зыдишIэжьызэ, ыкъо нахьыкIэ зыкъыфызэригъэзэкIыгъ.
- Сыд, сикIал, зэкIэри дэгъуба? Сэ тIэкIу сытегупшысыкIыгъ ныIэп. Тэ щыI пшынахьыжъ?
- Кутакъэрэ Вишневецрэ псыхъо нэпкъым тетых, шIэхэу 
къэкIожьынхэу аIуагъ.
- Сыд зытегущыIэхэрэр?
- Сыдым фэсшIэн, урысыбзэкIэ мэгущыIэх. Джары 
Кутакъэ урысыбзэ тIэкIу сигъэшIэгъагъэмэ...
- ЕпшIэн щыIэп! - тым ыкъо гущыIэр IэкIихыгъ.
- Нэгъоибзэр зысшIэкIэ, урысыбзэм иягъэ къысэкIыныя?..- ежь-ежьырэу зэриIожь фэдэу Къамболэт къыIуагъ,- нэбгыритIуми Мэскэу ажэ дэкIырэп...
- ЗыгъэгумэкIыхэрэм тегущыIэхэщтын...- мэкъэ 
ефэхыгъэкIэ Шъэбэкъу къыIуи, къесэмэркъэужьыгъ: - 
ЗэкIэми анахь дэгъур ошIа, сикIал, зыми земыгъэгъапэу 
уиджэныкъо удэсыныр ары.
- Сэ мыщ нэс сыкъапщи, заом сызэрэIумыгъэхьагъэм 
фэдэуи?
- Уятэ делэти, сикIал, пшынахьыжъ Мэскэу зэрищэгъагъэм фэдэу ори мыщ нэс укъищагъ! - Шъэбэкъу ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ шъабэу къыупсэлъыгъ: - Зэоным укIэхьажьыщт, Къамболэт, нэм ылъэгъурэр шъхьэм 
ыуас зэраIоу, плъэгъугъэм, зэхэпхыгъэм, гын гъозымэу 
къыпкIэуагъэм зягъэзэгъ.
- Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас зыфэпIуагъэмкIэ, 
зиусхьан, къыбдесэгъаштэ, ау къысфэгъэгъу, джэныкъом 
дэс армэоу зыми ымыгъапэрэм зезгъэпшэн слъэкIыщтэп! 
- зиIажэзэ, Къамболэт къыIуи, унэм икIынэу ежьагъ.
- Ы-ы! - джау сыдми шъхьаныгъупчъэм иплъыщтыгъэ 
Шъэбэкъу къышIухэтхыукIыщтыгъэ плIэIур зэридзэкIи, 
губжыгъэ нэгукIэ къызэплъэкIыгъ.- Сыд пIорэр? Тэ уежьагъ?

--- Page 555 ---

- Мыхъун къэсIуагъэмэ, тят, къысфэгъэгъу.
- Тэ уежьагъ?! - ыпашъхьэ итыр зэрэмысабыижьыр 
Шъэбэкъу къыгурыIуагъэми, фэлъэкIыщт закъор арыти, 
ыкъо текууагъ.
- Кутакъэ дэжь сэкIо, Вишневец къумалым къыкIэрысщыжьыщт.
- Ы-ы!..- Шъэбэкъупщым ышъо къыхихыгъ, ыгу 
теIункIэжьызэ, зэгыижьыгъ: "Сыд къыуаIуагъэми пфэшъуаш... Уишы лъабжъэ къычIэзыгъэ ятIэмэ уялъэпэожьы..." Нахь макъэ гъэшъхъыгъэкIэ Къамболэт риIуагъ: 
- А сикIал, моу зэ къэтIыс. УкъысэупчIыжьыгъэмэ, Вишневецым къумал еозгъэIолIэщтыгъэп, а лIымкIэ ухэукъо.
- Урысыдзэм хэкIыжьи, нэгъоидзэм хэхьагъэм сыдыцIэкIэ себгъэджэщт, тят? - Къамболэт идао ыгъэлъэшыгъ 
нахь, ятэ къызэреIэсэкIыгъэм еуцолIагъэп.
- Вишневец нэгъоидзэм хэхьагъэп, сикIал. Ежь полякти, 
зыщыщмэ афигъэзэжьыгъ.
- Аущтэу Вишневец зекIуагъэмэ, зиусхьан, ар къумалыгъэм нахьыкIэжь.
- Шъхьадж ушъхьагъу шъхьаф иI, сикIал,- джыри 
Шъэбэкъу ымакъэ ефэхыжьыгъ,- ау къодыекIэ зэхэфыгъуай. Аущтэу Вишневец уеплъымэ, пшынахьыжъи сэри 
тэогъэмысэщтын?..
- Шъо тилъэпкъ шъуфэгумэкIыти, мыхъун шъушIагъэп, 
ау етIани Къырымрэ Тыркумрэ уагоуцон фэмыягъэу къысшIошIы.
- Сэр-сэрэу сагоуцуагъа хьауми егъэзыгъэкIэ са гуагъэуцуагъа? - къэпIощт шъыпкъэр къыозгъэIон ыIозэ, 
Шъэбэкъу сакъэу къэупчIагъ.
- Къэлэкъути Жаные щыщ, фэкъолI пащ, зыми гоуцуагъэп нахь.
- Ащыгъум сэ сыд сызилIэужыгъор?
- О, зиусхьан, зэрэ Жаныеу урипщышху.
- Тхьашъуегъэпсэу ари зэрэстешъумыхырэмкIэ...- 
щхы фэдэ Шъэбэкъу зишIыгъ, етIанэ зэпыугъо тIэкIукIэ 
ыгъэшIагъозэ, ыгу риубытэгъагъэмкIэ къеупчIыжьыгъ: - 
Ощ нэмыкIэу, мышъэфмэ, хэт къыбдезгъаштэрэр?
- Шъэф хэлъэп, Кутакъи ары. Зымафэ тызэдэгущыIагъэти, джаущтэу сыхэплъагъ.

--- Page 556 ---

- Ары Iолъ...- Шъэбэкъу ихьэпщакIэ ыкъо нахьыкIэ 
шIуиушъэфыгъэп. "Мыщ фэдэ къохэр сымышIахэзэ, къызыскIэтэджагъэхэкIэ, сытIысыжьыгъэми хъущтыгъэ...- 
Шъэбэкъу гушIощтми, чэфынчъэщтми къыгурымыIожьэу 
зэриIожьыгъ.- Ары шъхьакIэ, тиадыгэ IофкIэ скъохэмрэ 
сэрырэ тызэгурымыIоу едгъэжьагъ. СядэIушъ, Къэлэкъутэ 
ихэгъэгу зэхэщэн мыхэр нахь дехьыхых. Аущтэу зэрэщытыр нахьышIункIи хъун. НыбжьыкIэхэба, анэхэр чаных, 
ягупшысэхэр лъагэх. Ау етIани жъы щымыIэу кIэ щыIэп. 
Сэ Къэлэкъутэ бэшIагъэ, сырыгущыIэщтыгъэп шъхьакIэ, 
гукIэ зыдезгъаштэщтыгъэр. Адырэ адыгэпщыхэри шъуятэ 
фэдагъохэщт, зэкIэми, лъэпкъ пэпчъ япщи, яоркъи, яфэкъолIи зыкIыныгъэ-зэдегъаштэ ахэлъыгъэмэ, Къэлэкъути, 
сэри тызыкIэхъопсырэ хэгъэгур джы нэс зэхэтщагъэу, 
къытэнэцIырэм Iэбжым фэтшIыжьэу тыпсэущтыгъэ. Сэ 
сшъхьэкIэ зыми сыкIэхъопсырэп, сыкIэнэцIырэп, тызфэгуIэрэр, тыкъызфагъапцIэрэр, тыкъызфаушъхьакIурэр 
къыздэхъункIэ сэрэшIи, непэ щегъэжьагъэу сипщыгъо 
IэнатIэ згъэтIылъыжьын. Ары шъхьакIэ, къызгот-къызгомытышъомэ зыкIащэикIы нахь, тызгъэпэрэ IофымкIэ шIошъхъуныгъэ-пытагъэ ахэслъагъорэп, хэти ежь ышъхьэ 
ифедэу, имамыр мафэ текIмэ, жъы зэрехъулIэрэм 
щэгушIукIы пIонэу мэпсэу. Сэри сифэныкъуагъэ горэм 
сыригъэзыгъэу къисчъыхьакIрэп. СэкIо сIозэ, сылъэпаоуи, 
лъэбгъу къысадзэу спэ пысагъэутыжьэуи къызхэкIрэр 
макIэп..."
- ЗэрэхъурэмкIэ, Къэлэкъутэ шъугот...- Шъэбэкъу 
къеуцолIагъ.- Аущтэу шъоIомэ, сэри къыжъудесэгъаштэ, 
тымызымэ тызэбгырытэкъущт. Жаные дгъэзэжьмэ, Къэлэкъутэ сыдэгущыIэн, ау мы Iофым сэ зыкъыхэзгъэщы 
хъущтэп, непэ сиIоф зытетымкIэ, сишIуагъэ нахьи сиягъэу 
къышъокIыщтыр нахьыб.
- Тхьауегъэпсэу, тят,- Къамболэт щиз хэхъуагъэу 
ынэхэр къилыдыкIыгъэх,- сыбгъэгушIуагъ. Къыткъоуцо 
къодыий, птэмэчIэгъ тызэрэчIэтыр зыми едгъэшIэщтэп. О 
уи Жаные Iоф зехьэ, къырым хъанми зыIугъакI, тырку 
султIанри зэгъэлъэгъу, урысхэри зыщымыгъэгъупшэх, ау 
угукIи, пшъхьэкIи утигъусэмэ, тыбгъэгушхощт.
"Мыдэ мыщ къысиIохэрэр! - Шъэбэкъу ыпашъхьэ 
ыкъо зэрисыр щыгъупшэжьыгъэу гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ.- АнахьыкI сIомэ, згъашIозэ, анахь кIас сIомэ, 
къыздесщэкIызэ, сизэщтегъэу сIомэ, къызызбгъодэзгъэсызэ, сихьэкIэ зэблэкIмэ ахэзгъэдаIозэ, лIы хъугъэми 
сымышIэу къыскIэтэджагъэр зыфэдэр. Сэ сизакъоп, ащ 
яни, Ацумыкъуи, Кутакъи, Минсури яIахь хэлъ. Къэлэкъут? 
Адырэ кIэлэкIэ пстэуми афэдэу, джары мыр зиIумэтыр! 
Зыгъапэщтыгъэм, къыфэмыIошъущтыгъэм ежь-ежьырэу 
къызэкIоцIигъэутыгъ. Сыда шъуIуа гъогу техьэрэ пстэуми 
абзэ зыкъыкIитIатэрэр? Кутакъи мыщ фэдэ уахътэ Мэскэу 
гъогу къыщекIугъагъ, къыздикIыгъэ лъэныкъори щигъэгъупшэжьыгъэу къыдэнэгъагъ. Мыщ Жаные къихъухьэмрэ 
адыгэмэ къахэхъухьэрэмрэ фэшъхьаф ышъхьэ имылъыжьэу къыздэсщагъэм щыщ ынэ къыпэIухьэрэп. Енэгуягъо, 
мыр сэщ фэдэ гуIалэ хъункIэ. Ащыгъум ежь-ежьырэу 
ышъхьэ ощ релъхьажьы. Ау етIани, аущтэу зэрэщытыр 
игъашIэ щыпхырищышъумэ, сигопэщт..."
- Ацумыкъуи щызгъэгъозэгъагъ.
- Сыд къыуиIуагъ?
- Къысфэгубжыгъ, уиIоф зыхэмылъмэ, уибэлагъ 
ахэмыс къысиIуагъ.
- Ардэдэр къыуиIуагъэуи? Уятэшым ар нибжьи еспэсыныеп.
- Сэ сыгу ебгъагъэп.
- Кутакъ адэ?
- Ар зи ымыIоу къысэдэIуи, щхыпцIыгъэ...- тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Къамболэт къыIуагъэм къыпигъэхъожьыгъ: 
- Къыздипщыжьыгъэ Мэскэу лъэныкъом ыгу къыщызынагъэм угуи ебгъабгъэ хъунэп.
- Сыдым фапшIэра? - Шъэбэкъу къызIуипхъоти, 
зымафэ Кутакъэрэ ежьырырэ зэраIуагъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъ, ыгуи джыри зэ къыпыузыкIыжьыгъ.
- Иурыс дзэкIо шъуашэ зыщилъэу Iаджри унэм щеслъэгъулIагъ.
- Ара?..- джау сыдми Шъэбэкъу къэупчIи, зыкъигъэтэрэзыжь фэдэ зишIыгъ: - Мэскэу тыкъызекIыжь 
илъэсыр арыщтын зеплъэгъулIэгъагъэр.
- Хьау,- Къамболэт зыщыгъуазэр къыушыхьатыжьыгъ,- мыщ тыкъызыщежьэщтым иапэрэ мафэ зыщилъэуи зыщихыжьэуи слъэгъугъэ.

--- Page 557 ---

ЩагумкIэ лъэмакъэхэр къэIугъэх, Шъэбэкъуи къэгузэжъуагъ:
- Кутакъэрэ Вишневецрэ къэсыжьыгъэхэкIэ сенэгуе. 
А сикIал, Вишневец мыхъун къепIуалIэу лIы шIагъом ыгу 
хэмыгъэкI.
- Угу гъэрэхьат, тят,- ятэ ыпашъхьэ исэу заримыгъэлъэгъуным пае Къамболэт тэджыжьызэ, кIэгъумыгъухьажьыгъ: - Тиадыгэ Iоф къызэIерэмыгъахьи, иполякхэри, 
урысхэри зэрэрэшхыжьых фаеми...
- Хьау, хьау, сикIал, ащ фэдэ жъалымыгъэ угу къимыгъахь.
Пчъаблэм къызэрэдэкIэу Кутакъэ къэупчIагъ:
- Адэ мэзахэм шъухэси?
- Унэр къытфэзгъэнэфыщтым тежэ,- Шъэбэкъуи 
щхыпэ макIэкIэ ыкъо есэмэркъэужьыгъ.
Къэнэшъыкъо Шъэбэкъупщым къыгъэшIэгъэ илъэс 
тIокIищырэ хырэм гъогубэ дунаим щызэпичыгъ, ау польшэ 
гъогур къызэрегоуагъэу нэмыкI гъогу къышIэжьрэп. Иадыгэ 
гупшысэ мыухыжьмэ агъэгупсэфыщтыгъэп. Ахэмэ мыхъунэу къахэлъадэщтыгъэри ахэчъыжьыщтыгъэри мэкIагъэп. Джа гъогу зэхэчъхэм ащагъэлъапIэуи, ащаушъхьакIоуи бэрэ къыхэкIыгъ. ЗэфэмышIуитIу зызэрихьылIэкIэ, зэрэхъу хабзэу, Долэт-Джэрыерэ ежьыррэ зэIуплъэхэмэ, зэIугушIохэу, ашъхьэпхэтыку зэфагъазэмэ, 
агухэр зэфиу чъыIыкIэу хьазаб хэтыгъэх. Хымэ чIыгум 
щигъэтIылъыгъэ адыгэ дзэкIолIхэр? Ахэр гугъэуз-гугъэтхытхыхэу, ынэгуи кIэмыкIхэу, ыгуи имыкIхэу, къышIудэоежь зэпытызэ, къыздихьыжьыщтыгъэх. ЫкъуитIу игъусагъэми, ыл щыщ горэ къыгъэнагъэу, иIоф зэрэщыхъущтым 
ыгъапэу, Вишневецкэми фызэплъэкIыжьызэ, къинкIэ 
игъогу хигъэкIыщтыгъ. Ышъхьэ къыримыгъэхьажьыщтыгъэ 
Урысые гъэзэжь Iофыр?.. Iэзэгъу зыфимыгъотырэ узэу 
ар ышъхьакуцI хэлъыгъ. АщкIэ Къамболэт ары джы гужьыдэгъэкIэу къыфэнэжьыгъагъэр. Ащи къыпыщылъыщтмэ, 
къыпэтэджыщтмэ ягупшысэ зыхъукIэ, тещыныхьэ-тенэгуикIым зэкIиIулIэщтыгъ.
Шъэбэкъупщым Жаные къыгъэзэжьыгъэ къодыеу, 
ипчъэшъхьаIу зыщебэкъощтым, Москва кIожьыщтыгъэ 
Дударыкъоу шыу куп игъусэу икъэлапчъэ къыIухьагъэм 

--- Page 558 ---

утын гъушъэ къырихыгъ. Ахэмэ Кутакъэ зэрапэгъочъыгъэ 
шIыкIэмкIэ, анахь пытэпIэ лъагэр пигъэуцугъэкIи зэрэфэмыIэжэжьыщтыр, зэрэIэкIэкIыгъэр гукIи, псэкIи зэхишIагъ.
VIII
Къурэ сысмэ ыгу дэсысэу иныбжьыкъу щыщынэжьырэмэ Мамый афэдэп. ЛIы къопцIэ лъэкурэу теплъэ хъатэ 
имыIагъэми, кIэлэ Iэтахъоу чылэм зыдэсми, къырым хъаным бэскъакъэу зегъусэми, ащ чIигъэIабэщтыгъэр макIэп. 
Ынэ шIуцIэ цIыкIухэр зэрэзечъэхэрэм диштэу псынкIэу 
Iабэщтыгъ, кIочIэ лые хэлъ пIонэу пкъыягъэ, зэо-банэ 
зыхахьэкIэ, зэблэжьыщтыгъэп, иIоф къимыкIынэу зишIэкIэ, 
зигъэбылъыжьынри шIошъхьакIуагъэп. ШIоу хэлъым 
нахьыбэ мыхъун хэпшыхьэгъагъ, ыгурышIу къимыкIыгъэмэ, 
уихьадэ илъыкIи, ыIэбжъэнакIэ пфигъэузыщтыгъэп. ЦIыфыгъ, гукIэгъу зыфаIори ышIэщтыгъэп. Губгъэн зимыIэм 
ышIэрэр къырегъэкIу зэраIоу лъэкI еIэфэ, хэт щыщми 
зыфырикъурэр зиулъэгукIэ, гухахъо хигъуатэщтыгъэ.
Янэрэ ятэрэ ягъытхъ-сытхъ къыхэтэджэгъэ Мамый 
нэбгыритIу азыфагу гукIэгъу илъыныр, дахэ зэраIоныр 
зылIэужыгъор ышIэщтыгъэп, янэ Цырацэ чэщи, мафи ятэ 
Жъажъые зыфецэлышхэщтыгъэр цIыфмэ яIэм ежьхэр 
зэрэпэчыжьэхэм къыпкъырыкIыщтыгъэти, мылъку яIэ 
хъумэ, яунагъо мамыр-гупсэф илъынэу къышIошIыти, ар 
хъопсэ мурадэу зыдиIыгъыгъ.
Къырым хъаным Мамый пэблагъэ зэхъум, зэо-банэмэ 
къахихрэ къонтхъым хэбаикIэу ригъэжьэгъагъ. Адыги, 
нэгъоий, урыси, нэмыкI цIыф лъэпкъхэри изэфэдагъ, хэт 
щыщи ичIыфэ ателъым фэдэу, къатырихрэр шIомакIэщтыгъ. ХъункIэшI заохэр Долэт-Джэрые зызэпигъэухэкIэ, 
хэшэнычъыкIэу, зишхыхьажьэу ригъажьэщтыгъэ. ЗэриугъоилIагъэ мылъкум ышъхьэ къыгъэунази, хъаным фэшъхьафрэ, ежь нахь лIышхо Къырыми, Адыгэ чIыгуми арымысыжьэу зилъытэжьыщтыгъэми, зызтыригъэуцожьыгъэ 
лъэгапIэм изэкъуабзэу зэрэтетыр ышъхьэ къыригъахьэщтыгъэп, шIэхэу баи хъурэм иакъыл зэрэкIэкIыр гурыIощтыгъэп.
Джы Шъэбэкъу пщышхор урыс пачъыхьэм къыгокIыжьи, къырым хъаным гъусэ зыфэхъум, лъыпс-нэпсыкIэ 

--- Page 559 ---

Мамый зыдэцохъоегъэ лъэгапIэр щэрэб гъэпщыгъэм 
фэдэу къызэхигъэуагъ. Унэ хэхыгъэри, IэпIэ лъапIэхэри, 
Iэшэ-шъуашэхэри, щыгъымрэ голъымрэ фэшъхьафрэр, 
чIинагъэх, ау дышъэуи тыжьынэуи зыкъуиутхьакъуагъэр 
къыфэнагъ. Ар къыфэзышIагъэр, аужырэу къыдэзгъэхъужьыгъэр илъэс пчъагъэм ицыхьэ зытемылъыщтыгъэ 
Марям ары. Бысымым ихьэ ыгу зегъукIэ, къупшъхьэ 
зэрэфидзэу, зыфэгубжыкIэ, зэрелъэпэкIаоу, нэгъой 
бзылъфыгъэ цIыкIур Мамый къыримыдзэу, енэпэшъуаоми, 
ехъоными, езаоми хъоу, ишъуз-имышъузэу ыIыгъыгъ. 
Ипхъэтэпэмыхьыгъэр зэкIэми анахь къыфэшъыпкъэу 
къычIэкIыжьыгъ. Сыд фэдэ чIыпIэ къин ифагъэми, къыгоуцожьынэу, ищыкIагъэ хъумэ, ыпсэ фигъэтIылъынэу 
зыщыгугъыщтыгъэ Сэрбай псэхэх къыфэхъужьынкIэ макIэ 
иIэжьыгъэр, ау ащи Марям ишIуагъэкIэ IэкIэфагъэп.
"Сыд джы сшIэщтыр? - къушъхьэ мэзым хэт шэкIо 
унэжъ цIыкIум исэу Мамый гупшысэгъуае хъугъэ.- Марям 
сишъузыми, сиунэIутми сымышIэу, хъэдэныжъым фэдэу 
слъакъохэр рыслъэкIэу илъэс пчъагъэ исхыгъ. Адыгэ пшъашъэ горэ шъузкIэ згъотыным сыфэягъ. Нэкурэ сыгу 
IэшIу-IэшIоу телъзэ, анахь пыишхоу сиIэ Къэлэкъутэ скIэкIищыгъ. Шъэбэкъу ипшъэшъэ къежьэгъакIэ сIэ къихьэгъах 
сIозэ, Онэтыгъу лъэщэжъым нахь мыхъурэм сыкъигъэпцIагъ. Къеу-еожьи, нэгъой бзылъфыгъэм сыкъыфэнэжьыгъ. Ашъыу, сэ зысшIэжьыщтыгъэп нахь, а сызэнэцIыщтыгъэхэм Марям сыда зэранахь дэир? Мыдаха, мышIыкIашIуа, гукIэгъу къысфыримыIа! Сэ ащ къысфишIагъэр 
Долэт-Джэрые ерэшIи, пкъырыпкъэу зэпкъыраригъэтхъын..."
Бырсыр макъэу къэIугъэм Мамый зыкъыригъэпхъотагъ, пчъэ къогъу зишIи, ичатэ къихыгъэу, унэм къихьэрэм 
ышъхьэ пигъэлъэтынэу уцугъэ. Мэзыр зыдэзыхьырэ бырсырыр шэкIо унэм блэкIы зэхъум, шъхьаныгъупчъэм 
иплъыгъ, псыхъо бгъузэм шъыхьэ бжъэкъошхор мэзагъом 
хилъэгъукIыгъ, ыуж ит тыгъужъым нэпкъ Iупэм зыщыритIагъэти, дэхьащхыгъ: "Джары, емын, о зыпшIолъэш шъхьакIэ, 
зылъэ нахь псынкIэр пIэкIэкIыгъ. Сэри зысшIомыдэеу боу 
бэмэ салъычъагъ, сызкIэхьагъи, есыупкIэхыгъи къахэкIыгъ, 
джа шъыхьэм фэдэу сыгу-сыбгъэкIэ сшъхьэ Iусхыжьэуи 
чIыпIэ сифагъ, ау сыд фэдизэу сегугъугъэми, адыгэ пшъашъэ сытеIэбэн, сыбгъэ кIэсыубытэн, сигушIуагъуи, сигукIаий 
сыбзэкIэ дэзгощынэу синасып къыхьыгъэп. Марям сшIоIаекIэ, сыгу емыIукIэ арыгъэп сынэ къызкIыкIимыхьэщтыгъэр. 
Сыдэу зысшIыгъэми, Долэт-Джэрые ишъэрал зэрисыгъэр 
зыщызгъэгъупшэн слъэкIыщтыгъэп,- шъхьаны гъупчъэ 
цIыкIум Мамый къыкIэрыкIыжьи, пхъэ зэхэпцэгъэ пIэкIорым зытыригъэкIагъ, гъэмафэр зэрэтекIэу шакIохэр къызэлъежьэнхэшъ, унэжъ цIыкIур псэупIэ зэрэфэмыхъужьыщтми къыгъэтхьауягъ, ау ащ нэс хэкIыпIэ къыгъотыным 
щыгугъэу игумэкI-гупшысэхэр КъырымкIэ ыдзыжьыгъ: 
- Джы нэс ар сшъхьэ къызэремыуагъэр... КIэлэ зикъэмыщэщтыгъэхэу пхъужъхэри, шъузабэхэри къэзыщагъэхэу 
нэбгырэ тхьапша дунаим тетыр? Марями фаер рыджэгоу 
шъэралым исыгъэп, къырым хъан закъор ары ныIэп ишъхьантэ зыдигощыщтыгъэр. А зыр зыщызгъэгъупшэн, ыгуи, 
ыпси къысIуилъхьэу Марям фэдэ псэогъу згъотынэп", - 
гукIэ зиштагъэу, Мамый къызэшIотIысхьагъ, бзылъфыгъэр 
Къырым къырищыжьынышъ, ятэ иунэ ригъэтIысхьанэу 
тыриубытагъ, тыригъэшIэгъэ уахътэр шIуабэу шэкIо унэр 
къыбгыни, Къырым шэсыгъэ.
Мэз лъагъом тетэу зигъэгушхожьызэ, зэриIожьыгъ: 
"Зыздигъэзэщтыр зымышIэрэ Шъэбэкъу нэгъоймэ сыкъаригъэфыгъэми, сшIыгъэ гухэлъыр къысфигъэпсынкIагъ. 
Къырым гъогур къысфызэIуихыгъ, щынагъуи, бырсыри 
хэмылъэу тятэ иунэ Марям къэзгъэсыщт. Ащ ыуж Тахъупщ 
бгъэ шъугъэжъым бэ тыримыгъашIэу Къэлэкъутэ ыгу 
сфырыригъэжъухыжьыгъагъэмэ, сырэхьатыжьыщтыгъэ. 
Дышъи, тыжьыни згъэшIэжьыщтым сфикъун сиI, тятэ ихэпIэжъ зэтезгъэпсыхьажьынти, чылэр къысэхъуапсэу сыпсэущтыгъэ... Ар сэIо шъхьакIэ, Тахъо къэрар шIагъо иIэп, 
сыкIигъэпкIынкIи тIуи еIэщтэп. Шъэбэкъу пэуцужьыхэрэ 
пщы купмэ цIыфыгъи, шъыпкъагъи аголъэп. Щынагъор 
сшъхьарэкIыфэ шъхьэегъэзыпIэкIэ Жэнэпщым сызыфепсыхым, делэ зыкъишIи, Тахъупщым ибжьаIо сищагъ. 
Адырэми ынэхэр уашъом егъэкъугъэу, тятэ ихапIэ зэзгъэфэжьынымкIэ къыздеIэнэу ыIуагъ. Ау ихьакIэщи, ибжьаIуи 
пIэлъэ кIэкIыкIэ къысипэсыгъэп. ГущыIэнкIэ тыгъужъ, Iофым 
нэсыжьмэ, тхьакIумкIыхьэ щтапх. ТхьамыкIагъоба къысэхъулIэжьыгъэр, къысэнэкъокъун адыгэмэ ахэмытэу къысщыхъоу, зыгу-зыкIуачIэу сыхэтзэ, зызтезгъэкIэн, сшъхьэ 

--- Page 560 ---

зэсхьылIэн гъунэгъуи, шъэогъуи, Iахьыли симыIэу, къурэ 
закъоу пчэгум сыкъинагъ..."
Къушъхьэтхым ехи, кIэй лъэгум зынэсым, гугъэуз 
гупшысэхэр Мамый зышъхьарифхи, ионэш хигъэчъыкIыгъ. 
Ау ардэдэм ятэ къыфидзыгъагъэ гомыIу гущыIэжъым 
ытхьакIумэ къыуIагъ: "Мыгъом унагъор къыфэнэ". "Сэра, 
тят, мыгъор хьауми ора? - ышъхьэ лъыр къыдифыеу 
Мамый хэгубжыкIыгъ.- Узэрэкъэинэу сыда къыпкIэныжьыгъэр?.."
"Зэ, зэ, Мамый, ащ фэдизэу уятэ умыгъэмыс,- мэкъэ 
шъэф горэ игубж зэтыриIажэу къыхэтэджагъ,- ащи ышъэ 
икIыгъэкIэ гужъ къыпфишIыгъагъэп. Уилъэпкъ зыпэбгъэуцужьыныр ущымыIэжьым ычIыпI. ПIэнтэгъу нэсэу пIэхэр 
адыгэлъыкIэ зэрэууцIэпIыгъэр ощ нахьи уятэ нахь зыфихьы жьыгъагъ..." - "Ары шъхьакIэ, сянэ-сятэхэр арба 
сыкIалэзэ сезыфыжьэгъагъэхэр? - гу ефэхыгъэр Мамый 
къызфыдищэежьыгъ.- Сагъэшхыри, къысщалъэри къысахъоныжьэу къызыздаублэм, самыгъэшIэгъэ гъогум 
сыдэущтэу сытеуцони? Хэсхыгъэ лъагъом сырыкIэгъожьрэп. Чэщи, мафи симыIэу пкIэнтIэпсыр къыспытIэтIыкIэу сыжъогъагъэми, джы сиIэ мылъкум ызышъани 
къэзлэжьыщтыгъэп. Мыхъун закъоу сшIагъэр пый бащэ 
къызэрэзыфэсхьыжьыгъэр ары. Къэлэкъутэ зэкIэмэ анахь 
лIы пхъашэми, ащ фэдэ тхьапш сигъогупэ къызэпызыбзынэу Адыгэ шъолъырым исыр?.."
Къырым чIыгум Мамый зытеуцом, ылъэгу къэзыстыщтыгъэ адыгэ чIылъэм нахьи мыщ нахь щыгупсэфыгъ, джа 
чэщ дэдэми Марям гъогу къытрищэжьыгъ.
ЛIымафэ игъунэгъугъэ-шъэогъугъэм ищагу щыупхъо рэ бзылъфыгъэ цIыкIур зелъэгъум, зыфихьын ымышIэу 
къызэтеуцуагъ, Дзэгъащти къеджагъ:
- Сыд, тят, зыгорэм уегъэгумэкIа?
- ГумэкIыгъо щыIэп,- ЛIымафэ ыкъо риIожьыгъэми, 
ымакъэ гумэкI гъэшIагъор къыхэщэу зэплъэкIыгъ.- 
Жъажъые тхьамыкIэм иунэ къэпсэужьыгъэкIэ сенэгуе, 
щагум щыIэо-лъаоу бзылъфыгъэ цIыкIу горэ дэслъэгъуагъ.
- Ара? - Дзэгъащти зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ.- 
Мамый шъуз игъусэу къыгъэзэжьыгъэмэ шIэ?
- АрынкIи хъун, нычэпэ къыщагъэмэ, унэ нэкIэу щытыгъэм гъомылэ имылъынкIи пшIэнэп, нысэр лъыгъаплъ,- 
ЛIымафэ къыIуи, унэм ихьажьыгъ.

--- Page 561 ---

Нэкурэ ытыщ щыIэу тефагъэти, янэ Рурэ ыуж итэу 
щагу гузэгум зынэсхэм, илъэситфым ит шъэожъыер 
Iэбжым цIыкIухэмкIэ ынэмэ акIэIотыхьажьызэ, янэ къылъыджагъ:
- Нан, тыдэ укIора?
- Ори сыда узымыгъэчъыерэр, лIы цIыкIу? - ыIозэ, 
нэщх-гущхэу янэжъ Рурэ тыригъэзэжьи, шъэожъыер 
ыIэлджанэ тыригъэтIысхьагъ, зэрифызылIи ебэугъ, ари 
зэриIыгъэу, бзылъфыгъитIур Жъажъые ищагугъэм дэхьагъ. Марям пхъэнкIыпхъэр ыгъэтIылъыгъ, нэгу хъурэе 
нэшIукIэ гъунэгъу фэхъугъэмэ къапэгъокIыгъ. Рурэ пхъорэлъфыр ригъэуцохи, Марям IаплI рищэкIыгъ. Нэкурэ 
бзылъфыгъэм ыIапэ ыубытыгъ нахь, IаплIым хэхьагъэп.
- Мы сабый дахэр хэт ий? - шъэожъыем ышъхьашъо 
Iэ къыщифи, Марям къэупчIагъ: - Тхьэм ихьакI, къэхъумэ 
лIы батыр зэрэхъущтыр гъуащэрэп.
- Мыр Борэн, Къэлэкъутэрэ Нэкурэрэ яшъау,- сабыир 
зэриубытылIэжьзэ, Рурэ къыIуагъ.- ЗыгорэкIэ зэхэмыхыгъэмэ, Нэкурэ тэ типхъу, сэ сцIэр Рур.
- Сымылъэгъугъэхэми, шъуиунагъо исхэми, Къэлэкъути, Шъэбэкъу пщышхоми, нэмыкIхэми ацIэ бэрэ зэхэсхыгъ,- ышъо къызэокIызэ, нэплъыз гумэкIыр Марям 
сабыим тыридзагъ, Къэлэкъутэрэ илI Мамыйрэ агу зэрэзэфэмышIур чъыIэ-чъыIэу ышъхьэ къеуагъ, игумэкI къызхигъэщыгъэп.- Пщы Iуш уиI, Рур, лъапсэр дэгъумэ, 
шъхьапэми дахэу зештэ. Унэгъо зэгурыIожьым нахь тхъагъо хэтыкIи хъужьрэп. Шъэожъыем ыцIэ сыда къикIрэр, 
зыпарэкIи зэхэсхыгъэп!
- Хъотыр зэрихьэу кIымэфэшхо зыхъукIэ, хъот-борэныр къежьагъ аIо. Типхъорэлъф цIыкIу кIымафэм къыхэхъухьагъэти, ятэ Борэн фиусыгъ.
- Мамый джыри мэчъыя? - унэмкIэ плъэзэ, Нэкурэ 
гущыIэм къыхэуагъ.
- Хьау, нычэпэ унэм сыкъигъэси, Iоф горэхэр иIэу 
шэсыжьыгъэ.
- Унэм уупщэрыхьан гущи илъэпщтын.
- ТиIи, тимыIи сшIэрэп, пчэдыжь щагум сызэрэдаплъэу 
шIоим сыгу къыгъэкIодыгъэти, шхэныри сшIоIофыжьыгъэп,- Марям ынэгушъхьэхэр къыхиххи, укIытэзэ, ынапIэхэр ридзыхыгъэх.

--- Page 562 ---

- Тэ ащыгъум шIыгъахэу тиIэр къыпфэтхьын, Мамый 
къызигъэзэжьыщтыр умышIэу, пIу игъожьэу ущысына,- 
Рурэ сабыир ыбгъэ кIиубытэжьи, Нэкурэ къыготэу къежьэжьыгъ, Марям гумэкIэу къакIэлъиIожьыгъ:
- Сэщ пае шъумыулэу, зыIутлъхьан горэ унэм къикIынщтын.
Пчэдыжьыми, щэджагъоми, пчыхьэшъхьапэми гъунэгъухэр гъомылэкIэ мэфэ заулэрэ зэгугъугъэхэ Марям 
пчэдыжь горэм Рурэ зыфэкIом, джэныкъо машIом зэкIэплъыхьажьыгъэу пэIутыгъ: лыкIэ упкIэтагъэр Iанэм телъ, 
пIэстэлъэпсыри къытежъо, къоехьал цIыни, гъозагъи мэкIаем къытещы, хьаджыгъэ дзыоныкъуи пчъэкъуахэм 
къос.
- ШIэхэу бай ухъугъ, Марям,- ынэхэр зэтеплъэу Рурэ 
пщэрыхьапIэм зыщиплъыхьагъ.
- Мамый нычэпэ гъомлапхъэкIэ зэтешIэжьыгъэу 
къыхэкIыжьи, нэфшъагъом шэсыжьыгъ. КъакIо, Рур, къэтIыс, джы сэ усхьакIэщт. Угу рихьыщтмэ, нэгъой шхынхэм 
уахэзгъэIэн,- бысымгуащэм пхъэнтIэкIур къыфигъэкIотагъ.
- Унэгъоя? - ыгъэшIагъоу гъунэгъум Iуплъэзэ, Рурэ 
етIысэхыгъ.- Ащыгъум тыбзэ мырэу дэгъоу тыдэ щыпшIэра?
- Илъэс пчъагъэ хъугъэу Мамый сыкIыгъу, ащ фэдизэу 
сыхьакъмэкъ дэдэпти, адыгабзэри зэзгъэшIагъ,- щхыгъэ 
Марям.- Шъуигъунэгъур Къырым къызифагъэм щегъэжьагъэу тызэлI-зэшъуз.
- Адэ шъукъэмысыжь рапшIэзэ, мыщ фэдиз гъомлапхъэр Мамый тыдэ къырихыгъ? ХъункIэн-тыгъоным пыуцожьыгъэмэ, лажьэ хихын, ори уигъэунэхъун,- бзылъфыгъэ емышI-шIумышI цIыкIум ыгу егъоу Рурэ Iуплъагъ.
- Укъытфэмыщын, Рур,- Iупэщх шъабэкIэ Марям 
къыупсэлъыгъ,- Къырым къызикIыжьыгъэм ыуж имые 
темыIэбэжьынэу Мамый тхьарыIо ышIыгъ.
- ФэгъэцэкIэжьмэ, боу дэгъу, боу хъяр.
- Сыда зыкIыфэмыгъэцэкIэжьыщтыр? Мамый иIо 
епцIыжьэу ихабзэп. Муары, къытэуалIэщтыгъэ Онэтыгъу 
цIыфы хъужьыгъэу мэпсэу. Зыми фэдэ мыхъуми, Онэтыгъу фэдэ хъунба?.. Тэ Къырым унэгъо фэшIыгъэу исмэ 
тащыщыгъ, зыгорэм ибылым енэцIыжьыным Мамый иIоф 
тетэп. Ау ежьыри, сэри щынэгъо закъоу тшъхьарытыр мы 

--- Page 563 ---

лъэныкъомкIэ бащэмэ лыягъэ зэрарихыгъэр ары. Гу лъыптагъэмэ, шъэожъыем сыкъызыкIэупчIэм, Къэлэкъутэ ыцIэ 
къепIуагъэти, сыгучIэ ибгъэучъыIыкIыгъ. СилI анахь лъэшэу 
зыщыщтэрэр Къэлэкъут. СэшIэ ылъ къызэрэтелъри, зэрэмысэри, ау етIани адыгэмэ аIоба ятэ зыукIыгъэми фагъэгъоу. Къэлэкъутэ шъуимахъулъ, Рур, уипщи, уилIи зыгорэущтэу агъэдаIоу, ыгу рагъэжъухыжьыгъагъэмэ, дунаикIи 
ахърэткIи сщыгъупшэныеп, псэпэшхо къысфашIэни.
- Ор-сэркIэ ар зэшIокIын Iофэп, Марям,- бзылъфыгъэм ыгуи, ыли фэузэу Рурэ хэхьапщыкIыгъ,- джа зыцIэ 
къепIуагъэхэм тигъунэгъум заIуерэгъакI, зигъэнэгъуаджэу 
хэткIэ иIоф нахь псынкIэ фэхъущтэп. Гъогу зафэ зэрэтеуцожьыгъэр сипщи, сызыкIыгъуми ашIошъ ыгъэхъумэ, 
къызэхамышIэнэу щытэп. Сипщ игущыIэ зыхэмыхьэрэ пщи, 
лIэкъолъэши, фэкъолIи Адыгэ шъолъырым исэп. Джар 
Мамый гурыгъаIу.
- Къэлэкъутэ ищынагъо шъхьарыкIыжьэу ижьау зычIэуцокIэ, Мамый ыпшъэ нэмыкIхэр къызэримыIэбэщтхэр 
сэшIэ,- Марям ыгу жьы зэрэдэкIыгъэр къыхэщэу илъэ Iуубзэ ыухыгъ.
Мызыгъэгум чэщ кIахэ мыхъузэ, Мамый къыхэкIыжьыгъ, илъэс пчъагъэм зэрэфыщытэу, тIысыгъуи, жьы 
къэщэгъуи римыгъафэу Iушъэбэ-гушъабэкIэ пэгъокIи, 
ыбгъэ зыкIиубытагъ, лъэIу нэплъэгъукIэ фыдэплъыезэ, 
еушъыигъ:
- Сыгу кIэшIагъэу сыщымыгъаI, сыпсэ закъу, хьаджрэтым фэдэу ухэткIэ пкIэ иIэп, нишъэ маплъэ, тхьакIумишъэ мэдаIо.
- Зэ моу Тахъупщыр Къэлэкъутэ IукIэу къыкIэрихыщт 
къэбарыр сшIагъэмэ...- пшъыгъашъуи темытэу ишъуз 
ыбг ыIэ рищэкIи, пIэкIорымкIэ Мамый ежьагъ.
- Ащ ыIорэр пшIошъ мэхъумэ, уIушэп, Мамый,- Марям 
джэхэшъогум зыщыритIагъ,- Къырым тесыфэ заулэрэ 
Тахъупщыр тихьэкIагъ, иIокIэ-шIыкIэхэу слъэгъугъэхэмкIэ, 
пшIошъ гъэхъу, ощ фэдэ пчъагъэ дигъэпкIэхыгъ. Ащ 
нахьышIу уигъунэгъухэм зафэбгъазэмэ. Сэ Рурэ селъэIугъ, 
сыд фэдиз гужъ къыпфишIыгъэми, Къэлэкъутэ ямахъулъэба, къашIолIыкIынба?!
- Ухэхьан фэягъэп, Марям, ар бзылъфыгъэ Iофэп...- 
Мамый нэгъуцоу къызэриIокIыгъ.

--- Page 564 ---

- Хэлъ щыIэп, зэсIуагъэр яныс нахь, ялIыжъэп, ялIыкIэп,- шъузым ышIагъэр шIотэрэзэу илI ыгупэ зишIи, лъэIу 
нэплъэгъу гумэкIыр тыригъэдыкъагъ.- ЛIымафэ иостыгъэ 
джыри хэгъэнагъ, сыолъэIу, кIо, тэркIэ мафэри илъэсым 
фэд.
Шъхьэ еуфэхыгъэкIэ хэгупшысыхьэу Мамый тIэкIурэ 
щыти, фэгушIу-фэгуитIоу унэм икIыгъ, кIом хэтэу зэриIожьыгъ: "СылъэIон пае зязгъэукIынэп, синэгъойхэр хьакъулахь хэхкIэ къахэхьэфэхэ жаныехэр згъэшэлIхэмэ, сионэгу 
ашIосыубытыжьын..." Гъунэгъу лIыжъхэу зэбгырыкIыжьхэрэм амэкъэ дэгухэр чыжьэкIэ къеIухэзэ, хьакIэщ шъхьаныгъупчъэм нэсыгъахэу ыцIэ зызэхехым, Мамый къызэтеуцуагъ.
- Мамый къэбзэ-лъабзэу фэпагъэу, Iэшэ-шъуашэкIи 
тегъэпсыхьагъэу хатэмкIэ нэфшъэгъо пасэм дэкIыжьзэ 
слъэгъугъэ, ау зыкъезгъэшIагъэп,- Дзэгъащтэ къыIуагъ.
- Укъэбзэнымрэ убзэджэнымрэ зэп,- ЛIымафэ къыпигъодзыжьыгъ.
- Бзэджэ Iофмэ ахэкIыжьыгъэу ары шъуз цIыкIум 
тибзылъфыгъэмэ къариIуагъэр.
- Мамый акъыл къыгъотыжьыгъэу сэрэшIи, Жъажъые 
тхьамыкIэр къычIэкIыжьыгъэу слъытэн...
Ащ нахьыбэрэ дэIошэныр къыримыгъэкIоу Мамый 
укIытэзэ, хьакIэщым ихьагъ.
- ЧэщышIу къыокIу, ЛIымаф, ори ары, Дзэгъащт,- 
Iэпэубытым хэмыхьэу, шъхьэщэ макIэкIэ яти, ыкъуи шIуфэс 
арихыгъ, адырэми аIэ къыфащэигъэп, ау занкIэу ынэмэ 
къакIаплъэзэ, лIыжъым къыриIуагъ:
- ШIу ошIэмэ, къаIо, къэтIыс. Шъэбэкъу пщышхом 
уишы Iэл укъыригъэпсыхыгъэми, тэ тыдэ утхьын, типхъэшъхьакIэхэр зэхаоу егъашIэм тызэхэт.
- Шъхьадж зыфэлъэкIыщтым ерэу заIом, ныор тэджи, 
чэтыум еуагъ зэраIоу, Шъэбэкъу сэры зэбэнынэу къыгъотыгъэр...- Мамый ишъорышI IупэщхкIэ ыгу илъ гухьэгужъыр ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ: "Шъэбэкъуми, сэрми 
онэгум рагъэпсыхыщтыр къэшIэгъуай..." - Хьау, сыщэрэт,- 
кIыхьэ зыримыгъэшIэу, Мамый игущыIэ лъигъэкIотагъ.- 
ЕмыкIу къысфэмышI, моу джыдэдэм Дзэгъащтэрэ орырэ 
зэфэшъудзыгъэ гущыIэхэр зэхэсхыгъ. Сиунэ исым Рурэ 
къыриIуагъэр шъыпкъэ, къысфэнэжьыгъэ гъашIэм мыхъун 
сымышIэжьынэу тхьарыIо зыфэсшIыжьыгъ, сиIуагъи згъэцэкIэжьыщт. КъызгурэIо, жъалымыгъэ бащэ зесхьагъ, 
тятэ тхьамыкIэри имылIэгъоу згъэлIагъэ, ау джы сIэнтэгъу 
сецэкъэжьын сIокIи, сынэсышъунэп. Къэлэкъутэ уиблагъэ 
есхыгъэ лыер сфигъэгъунэу сфыдэгущыI, ЛIымаф.
- Сэ махъулъэр къыслъэхахьэрэп, сылъэхахьэрэп,- 
ЛIымафэ гъунэгъум къыIэкIэуагъ.- ДэбгъэгущыIэн улъэхъумэ, тапашъхьэ итым елъэIу. Яадыгэ Iоф мыухыжь 
шIупщыри, махъулъэри зэлъэхигъэхьагъэх.
КIым-сым мэкъэнчъэр хьакIэщым къиуцуагъ. Мамый 
ышъо къэчъэкIи, ыгу къызэпыригъэзагъ, лъыр ышъхьэ 
къеуи, къикIыжь шIоигъоу хэшэнычъыкIыгъ, ау ылъакъохэр 
къедэIугъэхэп.
- Адэ зи къапIорэп, кIал, уигъунэгъур зыфаер зэхэпхыгъэба? - лIыжъыр ыкъо фычIэплъыгъ.
- О къэпIощтым сыкъежэ, тят.
- Сыда къэсэбгъэIонкIэ узыфаер? - лIыжъыр IущхыпцIыкIыгъ.- ТхьамыкIагъо хэфагъэм илъэIу фагъэцакIэу 
хабзэшъ, Жъажъые ынапэ ихьатырми, тигъунэгъу тэ 
тхьыжьын, къызкIэлъэIурэр фашI.
Шыонэзэтелъ къыратыгъэм фэдэу ятэрэ ыкъорэ ашIуигъэшIызэ, Iупэ-бзапэ хъугъэу Мамый хьакIэщым къикIыжьыгъэми, щагур къызэпичыжьзэ, зэмыцэкъэ кIыжьын 
ылъэкIыгъэп: "ЧIыпIэ зэжъу сифагъэшъ, спэ чIыгум щышъохъо. Зэ моу Къэлэкъутэ сшъхьарышъущи, сыгу къижъу гъэхьажь, шъузэратыгъэ нэгъойхэм шъуашъхьагъ 
сыкъырагъэуцуагъэуи къэшъулъэгъужьын. Джащыгъум 
шъорми, сэрми убзэщтыр шъозгъэшIэн..."
IХ
Гузэжъогъуи, бырсыри хэмытэу мэхъош, бэслъыные, 
абдзэхэ чылэхэм ащыриIэгъэ зэIукIэгъухэм Къэлэкъутэ 
агъэгушIуагъ, ышыпхъу зэрыхьэгъэ унагъоми, чылэми 
зэрахэзэгъагъэм, шIукIэ ыцIэ зэрэраIорэм ыгъэгушхуагъ. 
Дарыи зэрэлъэрымыхьэр щигъэгъупшэжьэу къыпэгушIотагъ, зыдигъэтIысыщтыр, къыфишIэщтыр ымышIэжьэу 
гуIагъэ.
Къэлэкъутэ ыбгъэ изэу къыкIэлъыкIощт пчэдыжьым 
гъогу къытехьажьынэу ЖаныекIэ ыгу къыдзыжьыгъагъ. 
Ау Хьатае Бэслъыные къызыфекIым, фэкъолI пащэр 

--- Page 565 ---

Пщыапшъэкъо зэрилъэгъу шIоигъор къыриIуагъэти, Къэлэкъутэ къэуцун фае хъугъэ.
Къэбэртэешхом Къэлэкъутэ зыщэIэм, Къайтыкъопщым 
къыриIогъэгъэ гущыIэ дысхэри, зыкъызэрэфишIыгъагъэри, 
ятэ дырагъаштэзэ, ыкъохэм ашъхьэхэр зэрагъэсысыщтыгъэри щыгъупшэгъагъэхэп, ау ащ пае гужъ афишIыгъэу 
къыздырихьакIыщтыгъэп. Пщыапшъэкъо къыфэчэфэу 
къыпэгъокIыгъэми, ежь Къэлэкъутэ гушIу-нэшIу пигъохыжьыгъэп, ау щытми иадыгагъэ къызтыригъакIуи, ятэ 
кIэупчIагъ, пщы хьакIэми нэшхъэишъо зытыришти, мэкъэ 
гъэшъхъыгъэкIэ къыриIожьыгъ:
- Тятэ иIоф хъэтэшхоп, нахьыбэмкIэ щылъ. БэкIае 
къыгъэшIагъэба, ныбжьыр къытекIо.
- Тэри ар тапэ илъ, зиусхьан, сыдэу пшIын, бэ бгъашIэмэ, жъи ухъущт, узхэри къыобэныщт,- Пщыапшъэкъо 
зихьакIэ Мэщыкъо хэхьапщыкIи, пчъэмкIэ плъагъэ, зыгорэ 
къеджагъэ фэдэу зишIи, хьакIэщым икIыгъ. ЛIитIур къызызэфанэм, зыкIэупчIэнэу ылъытэхэрэр Пщыапшъэкъо 
кIэкIэу зэпэкIигъэкIи, зыгъэгумэкIрэм гущыIэр къырищэлIагъ:
- Iоф дэгъу къепхьыжьэгъагъ, Къэлэкъут, къыбдагъэхъугъэп нахь. Темрыкъорэ Шъэбэкъурэ Мэскэу чъэхэмэ 
къэчъэжьхэзэ, урыс пачъыхьэм тырагъэщагъ, тырагъэгощыгъ.
- Урыс пачъыхьэм изакъоу тигощыгъэп, шъо шъузыгот къырым нэгъойхэмрэ тыркухэмрэ адэгощагъ,- фэ къолI 
пащэр къэбэртэе пщы хьакIэм хэпыджагъ.
- Ары зэрэхъугъэр,- Пщыапшъэкъо ымакъэ ефэхыгъ, 
ынэхэр плъызыгъэх,- ау тэ къытэлъытыгъэмэ, шъо къыжъудэхъужьыгъэм удэкIотэжьын, шъуигъунэгъу-динэгъухэмкIэ гъэзагъэ шъухъугъ.
- Нэгъойхэр къытэмызэуагъэхэмэ, тытырамыгъэстыкIыгъэмэ, хьакъулахь ттырамыхыгъэмэ, сыд шIоу къытфашIагъ? - Къэлэкъутэ ымакъэ зыкъырихыгъ.- Зы дин 
узэдитыкIэ пкIэ иIэп, узигъусэм ылъэгу чIэгъ узычIигъэуцокIэ.
- Аужырэ илъэсхэм дэхэкIаеу шъузэдэпсэущтыгъэба? 
ШъузэгурыIуагъэ фэдэу сышъухаплъэщтыгъ.
- Урысмэ ящынагъо къыттетыфэ, Долэт-Джэрые 
зиIэжагъ. Джы нахь Iае мыхъумэ, нахьышIу хъункIэ сыгугъэ рэп.

--- Page 566 ---

- Сыда?
- Ащыгъум къырым хъаным тыриягъэп, джы зиIоф 
къытхэмылъ хэгъэгуитIум ащ тыратыгъап.
- Хьау, Къэлэкъут, ащ къикIрэр тэрэзэу къыбгурыIуагъэп. Узыштэнэу къыокIурэр, Iо хэлъэп, къыозэощт, 
лыгъэ къыуидзыщт, уихъункIэщт, ау урие узыхъукIэ, 
къыпфэсакъыщт, укъиухъумэщт.
- Аущтэу о нахь Iушэу уегупшысэмэ, зиусхьан, сыда 
урысмэ узкIащыщынэрэр? Сэ сызэрахэплъагъэмкIэ, ахэмэ, 
тырку-нэгъоймэ ялъытыгъэмэ, гуихыгъэ-зэфагъэ нахь 
ябгъотылIэщт.
- ПIорэр сыд сэIо, Къэлэкъут? - Пщыапшъэкъо зиIажэзэ 
хэгубжыкIыгъ,- тэ тилIакъокIэ Къырым тызэрэгъэзагъэр 
пщыгъупшагъа? Урысмэ агужъуакIэ дэпшыхьагъэр Темрыкъо шъхьэшхожъыр ары. Ыпхъу пачъыхьэм рити, тыдэгущыIэжьын тыфимытэу утыгум къиуцуагъ. Адырэ пхъуитIур 
зинысэхэри къытпэуцужьых, кIуапIи, чъапIи тиIэжьэп. Джа 
Къырым къышъуишIэщтыгъэу зыфэпIуагъэмэ афэдэхэр 
тэри къыташIэхэу рагъэжьагъ. Къэбэртэе ЦIыкIур сыдкIэ 
былым, тэ къытэлъытыгъэмэ, зи арэп, зы мафэкIэ хъуафэ 
ибгъэфэщт. Ары шъхьакIэ, ыкIыб дэтхэм яплъ, ущыIа гъаущымыIагъа аIоу, чIыгум ухаулъэгощт.
- Зиусхьан, укъеу-уеожьи, сыгу зыгъэжъыгъэ Iофым 
укъекIолIэжьыгъ,- Къэлэкъутэ IущхыпцIыкIи, къэбэртэепщым ыгъэбылъыщтыгъэ ынэ бырылъхэр инэплъэгъу къырыригъэубытагъ, зызэкIиугъуаий, жэхилъхьагъ: - Адыгэ 
лъэпкъ пшIыкIутIум тызэкIэмынэкIэжьэу, тиIуи, тишIи 
зэхатлъхьэу зы хэгъэгу зытшIыгъагъэмэ, урыси, тыркуи, 
нэ гъоий, нэмыкI лъэпкъи къытэнэцIыщтыгъэп. Адыгэмэ 
сыд аIуагъэр, Iэхъогъум хэкIырэ мэлыр тыгъужъым ехьы. 
Сэ сигупшысэ къызышъосэхьылIэм, къэошIэжьа, шъуятэ 
сыд ыIуагъэр, шъо сыдэущтэу зыкъысфэшъушIыгъ? КIэнэ кIэ лъэ къэбархэр шъуятэ къысфаригъэхьыжьыгъ.
- Ашъыу, аущтэу щытэп ар,- Пщыапшъэкъо укIытэжьыгъэу, пчъэмкIэ реплъэкIыгъ.- ОркIи, ормыркIи тятэ 
мыхъун зыгорэм риIолIагъэу зэхэсхыгъэп. Темрыкъо 
нэIуагъэр хэслъытэрэп.
- АмыIорэ аIотэжьрэп,- Къэлэкъутэ къызэкIэкIуагъэп,- сэ сызэрэфэкъолIым пае сымыцIыфэу къызшIошъу мыгъэшI, акъыли сиI, хэгъэгу хъугъэмэ ящыIэкIэ-псэукIи 
зэсэгъашIэ, адыгэ гупшысэм сыкъырехьакIышъ, къэралыгъо зиIэмэ бзыпхъэ атешъозгъэхы сшIоигъу. Сэ мыскъарэ 
сырыпшIынэу сыд емыкIу ащ хэлъ?
- Джы узхэхьажьыгъэр къызгурыIорэп, Къэлэкъут,- 
щхы фэдэу Пщыапшъэкъо зишIыгъ, ымакъэ ригъэфэхи, 
джыри пчъэмкIэ реплъэкIзэ, къеIушъэшъагъ: - Сэ сызыфаер нэфэшъхьаф. Дударыкъуае сыкIогъагъэти, Абэтэхьабли, нэмыкI чылэхэми сащыIагъ, мыщи сыкъыдэхьажьыгъ. Быслъыныепщыхэри, фэкъолIхэри къыпкъоуцохэу къысаIуагъ. Абдзахэхэми, бжъэдыгъухэми, шъуалъэныкъуи бгъэдэIоныбэ къахэкIын. Урысхэм тамыштапэзэ, зэкIэми тызэкъоуцоу Темрыкъо ыIэхэр дгъэкIэкIыгъэхэмэ, зы хэгъэгу тыхъуным ублэпIэ дэгъу фэхъущтыгъэ.
- Зиусхьан,- гущыIэ пэпчъ теIункIэзэ, Къэлэкъутэ 
къыIуагъ,- мытапэкIи къыосIогъагъ, джыри къыосэIожьы: 
сэ зэо-банэкIэ хэгъэгу зэхэтщэныр сшъхьэ къизгъахьэрэп. 
Шъыпкъэ, урыс пачъыхьэм ихэгъэгу хабзэ ыгъэуцу зэхъум, 
лъыбэ ыгъэчъагъ, непэ къызнэсыгъэми къэралыгъом 
фэмыехэмкIэ шъхьас ышIэрэп, джыри лъы макIэп ыгъэчъэщтыр. Ар Шъэбэкъу ыкъо нахьыжъ къыкIэрысхыгъэ къэбар. А екIолIакIэр тэ къытэкIущтэп. Ащи бэрэ сегупшысагъ. 
Урысыпщхэм яIумэтхэм жъалымагъэу арахырэмкIэ къэгъазэ яIэп. Ахэр пачъыхьэм зэхиукIыхьэхэ хъумэ, пщылIхэр 
мэгушIох, къыгоуцох. Тэ лъыгъачъэм тызыхахьэкIэ, 
тызэрэгъэкIодыжьыщт, адыгэм икъаигъагъэ зынэсрэр ори 
дэгъоу ошIэ. Сэ сIорэр нэмыкI. Пщыхэр щызгъэзыехэрэп, 
моу тызэхэжъугъэплъэжьи, къэралыгъо акъыл иIэу зы 
пщы Iуш къахэтэжъугъэх. Чылэ пэпчъ пщы иI, къахэкIынба 
мощ фэдизмэ зы пщы акъылышIо?
- КъахэкIынба оIошъ, боу къахэкIын, тшъхьэ тфызэгъэфэжьрэп шъхьакIэ, тызызэхахьэкIэ, дунаир зэтэгъафэ,- 
зышIомыдэеу Пщыапшъэкъо зырищыгъ, хэпскэуIукIыгъ.- 
Дэир, Къэлэкъут, сэ зэрэ Къэбэртаеу ыпэ сырагъэуцоныр 
нахь къызэрэстефэрэр Темрыкъо сыдэущтэу гурыбгъэIощт, 
хэт зэхыригъэшIыкIыщт?
- О уизакъоп, зиусхьан, Шъэбэкъуи, Мэщыкъуи къэралыгъо акъыл аголъ...- ежь ынаIэ зытыридзэгъэ пщыхэм 
ацIэхэр къыпчъыхэу Къэлэкъутэ зырегъажьэм, Пщыапшъэкъор къыIэкIэуагъ:
- Бэслъыныехэр сэ сичылэ заулэмэ афэдиз ныIэп 
зэрэхъурэр. Жаныехэр бэ шъохъуми, Шъэбэкъу пщышхом зыздигъэзэжьыщтыр ымышIэзэ, пыут зишIыжьыгъ.

--- Page 567 ---

- Абдзахэхэри макIэ хъухэрэп.
- Ахэмэ пщы яIэп, о пщын фае пIуагъэба хэгъэгум 
пащэ фэхъущтыр?
Къэлэкъутэ къэщхи, игущыIэ кIэух къыфишIыжьыгъ:
- Зиусхьан, апэ дэдэ хэгъэгу Iофыр зэрэхъугъагъэм 
фэдэу, адыгэ чIыгур къызэпэтчъыхьи, а чIыпIэ дэдэм тыкъекIолIэжьыгъ. Орырэ сэрырэ жабзэ зэфэдгъотынкIэ 
сыгугъэрэп.
УнэфэкIожь гъогум тетыфэхэ, Къэлэкъутэ ишъэогъухэм Пщыапшъэкъо дыриIэгъэ гущыIэгъум игугъу афишIыгъэп, Даури, Тэмтэчи къыкIэупчIагъэхэп, зэраIуагъэр 
азы фагу къинэжьынэу къэбэртэе пщышхор къелъэIугъэти, 
нэмыкI къэбархэмкIэ ягъогу агъэкIэкIыгъ.

--- Page 568 ---

Шъэбэкъу пщышхор Къэлэкъутэ икъэкIожьын дэгузажъоу ихьакIэщ исыгъ, дэкIыми, чыжьэу IукIыщтыгъэп. 
Польшэм къыщызауи къызигъэзэжьыгъэм ыуж, Кутакъи 
IэкIэкIыжьыгъэу, Къамболэти зэригъэгугъэгъахэр ышъхьэ 
имыкIэу "бгъэгугъэрэр уидэогъу" зэриIожьзэ, гъунэгъум 
паплъэщтыгъэ. А мэфэ зэхэтхэм зэзакъу чыжьаIоу зэрэIукIыгъэр. Польшэм щыфэхыгъэ дзэкIолIхэм ябын-унагъохэм 
яхьэдагъэхэр зытекIым, ыгу зэгоуты хъуи, ЛIымэфэ лIыжъым фыкъокIыгъагъ. Ари зы мафэкIэ зыпэкIигъэкIыгъагъ. 
Джы щэджэгъоужым Къэлэкъутэ къыдэхьажьыгъэу 
зелъэгъум, зыдэмысыгъэ мафэхэм афэмыдэу, гумэкI 
лыем зэлъиштагъ.
"ЗыпэкIэпс къечъэгъэ къодые сишъэо цIыкIу дэогъу 
къызыфэсшIыжьэу сыд гугъа езгъэшIыгъэр? - мырэзэ 
даокIэ Шъэбэкъу зэгыижьыгъ.- Хэгъэгу IофкIэ Къэлэкъутэ 
сыгоуцощтмэ, Къамболэт нахь мыхъурэр сыда ащ къызэрэхахьэрэр, сыдигъуа акъылэгъуи, гущыIэгъуи гъунэгъум 
зыфэхъугъэр? Сэры зэкIэ зилажьэр. Кутакъи, Къамболэти, 
Минсури сэрба зыхэкIыгъэхэр, зыпIугъэхэр, зылэжьыгъэхэр? Захьрэт къысфимыдэщтыгъэм сэр-сэрэу сыкIуи, 
натIэкIэ сеутэкIыжьыгъ, шъэуитIури, пшъашъэри шъхьарытIупщ сшIыхи, ашъхьэ зэрагъэфэжьэу, яакъылкIэ псэухэу, 
агукIэ зыфаехэм аIэкIэ лъыIэсынхэ алъэкIэу згъэсагъэх. 
Ацумыкъуи ицIыфыгъэ-гутIупщыгъи ахимылъхьагъэу 
щытэп. Сэ урыс пачъыхьэм сыкъызэригъэпцIагъэм пае 

--- Page 569 ---

сикIалэ ыгукIи, ышъхьэкIи ыштэгъэ дунаим лIыгъэкIэ къыхэсщыжьыгъагъэми, ежьыри згъэлъэпаощтыгъэ, сэри 
къысшъхьэпэжьыщтыгъэп. Ар къызгурыIогъэ закъор 
ЛIымаф ары, ау хэгъэгу зэхэщэн IофымкIэ стхьабылыпчэ 
къыпиутэу къысэупчIыгъ: "КIасэ уфэхъугъэба, зиусхьан? 
Ныбжьи тымышIэн нахьи, кIэсаIоу къыддэхъуми тезэгъыжьын..."
ХьакIэщым имызэгъэжьэу, Шъэбэкъу щагум дэхьагъ, 
унэ кIыб зишIыгъ. Гъэмэфэ тыгъэм ынэгу плъыжьышхо 
упабжьэзэ, жьыр чъыIэтагъэ къэхъугъ, фабэм ригъэплIыхыгъэ чъыг тхьапэхэми, тхьэркъожъ тхьэпэ шъуамбгъохэу чэу лъапсэм щызэхэуагъэхэми заштэжьэу рагъэжьагъ.
Гъунэгъу щагумкIэ пчъэ макъэу къиIукIыгъэм Шъэбэкъу ышъхьэ ригъэпхъотагъ. Унэм къикIыгъэ Къэлэкъутэ 
мэкъэ чэфкIэ еджагъ:
- Фэсыжьапщи, Къэлэкъут, къэт ябгъэIуагъ.
- Сэрми сшIэрэп фэсыжьапщыр, оры, Шъэбэкъу. 
Шъупсэоу, шъуузынчъэу шъукъэкIожьыгъэмэ, сэгушIо,- 
Къэлэкъутэ пщымкIэ къелъэкIоныгъ.- ЧIэнагъэ умышIэу 
кIалэхэр зэкIэ къэпщэжьыгъэхэба?
- Е-о-ой, Къэлэкъут, цIыфышъхьэ зыхэмыкIодэрэ зао 
хъурэп, дзэкIолI щэкIырэ бгъурэ фэхыгъэ.
- Пыуалахьусын! Ащыгъум жаные чылэмэ яхьэдэгъэшхуагъэба,- ыгу хэкIэу Къэлэкъутэ ышъхьэ риуфэхыгъ.- 
Угу къысэмыгъабгъ, Шъэбэкъу, чIымэ агъунэ щыIэ хэгъэгу 
хымэм нэс тикIалэхэр пщэхэу фэмыгъэзаохэмэ мыхъунэу 
урагъэзыгъагъа?
- Долэт-Джэрые хъаным сышIуимыгъэнэгъагъэмэ, 
сшъэ сикIыгъэу зэуакIо сыкIуагъэу къыпшIошIа? - ышъо 
къыхихэу пщым къыIуагъ.- Урыс пачъыхьэм сыкъызэриушъхьакIугъэри къыхэхьажьыгъ ащ. Сыдэу пшIын, ащ 
хэпшIыхьажьын щыIэп. СихьакIэщкIэ къырекIокI, бисмилахь 
зэдэтIон, Iанэ къыпфэзыштэн уиунэ исэп. ЛIымафэ сыфыкъокIыгъагъэти, уишъэо цIыкIуи, Нэкури ащ щыIэхэу къэслъэгъугъэх.
Шъэбэкъу хьакIэщымкIэ ежьэжьыгъэу зэриIожьыгъ: 
"УакIыб дэлъым улъыIэсын нахьи, уагупэ щылъыр бэкIэ 
нахь къэштэгъошIу. Ау ари плъэгъун, пфэукIочIыщтмэ е 
уищыкIагъэ-уимыщыкIагъэмэ ыпэ рапшIэу зэхэпшIэн фае. 

--- Page 570 ---

Сэ Къэлэкъутэ сакIыб дэтыгъэп, сабгъукIи щытыгъэп, 
сынэгу кIэтэу къэхъугъ, сапашъхьэ лIы ихъухьагъ. Сэ 
сшIокIэу фэкъолI кIалэм тыдэ акъыл къырихыгъ, хэгъэгу 
гупшысэр хэта къыхэзылъхьагъэр? Ар пстэуми апэу сэры 
къызэрихьылIэгъагъэр, стхьакIумэ изгъэхьагъэп нахь. 
Сыдэущтэу изгъэхьани? Тятэ тхьамыкIэм къыкIэныжьыгъэ 
пщыгъошхор жаныемэ къызысфагъэшъуашэм, Тахъупщым икуп хэгъэгу зэхэщэным сегупшысэнэу нэ дэплъыпIэ сагъэгъотыгъэп, къысэбэнхэмэ сябэныжьзэ, згъэхъагъи 
щымыIэу илъэсхэр сIэкIэкIыгъэх. "ФэкъолI кIэлэжъым 
зыригъэзэщрэп, ышIэн ымышIэ зэхъум, адыгэ хэгъэгу 
зэхищэнэу ыгу къэкIыгъ" сIоти, сыгукIэ сыдэхьащхыщтыгъ, 
сIупэкIэ езгъэшIырэ гугъапIэр гущыIэ къодыеу къэзгъэнэжьыщтыгъ. Джы Кутакъэ пачъыхьэм фишIыгъэ тхьарыIом емыпцIыжьэу УрысыемкIэ зигъэзэжьи, лIы къэхъугъэ нахьыкIэри гъунэгъум зэрэгоуцуагъэр къызызгурегъаIом, Къэлэкъутэ зыфэскъудыижьыгъ. ЛIымафэ иIуа гъэу, 
сыд ащ къикIыжьыщтыр? Теплъын фэкъолI пащэм 
къыIорэм..."
Гъогууанэ къытекIыжьыгъэ Къэлэкъутэ фэкIэщыгъоу 
шхагъэ, Iанэр Iуахыжьи, язакъоу хьакIэщым къызенэхэм, 
къыдиухьэзэ КъамболэткIэ игущыIапэ къыригъэжьагъ:
- Тижъымэ гущыIэ шъыпкъабэ къакIэныжьыгъ, Къэлэкъут, уауж къикIырэм уемыбэныжь аIуагъ. КIуачIэкIэ 
узэрэфыримыкъужьыщтым изакъоп ащ къырагъэкIыгъэр, 
кIэлакIэхэр яакъылыкIи тэщ нахь чаных, нахь чыжьэу 
маплъэх. Тэ пщы зэбэным тыхэтызэ, о мары, хэгъэгу 
зэхэщэныр бэшIагъэу къепхьыжьагъ, тыгъуасэ къалъфыгъэ сишъао уигупшысэ пкъырыхьагъ, къыбгоуцуагъ, джы 
сэ къысэдао.
- Сэ узгъэхъыен слъэкIыгъэп, Шъэбэкъу, Къамболэт 
къыуиIуагъэр къыпхэхьагъа? - Къэлэкъутэ IугушIукIыгъ.
- ЗэкIэмэ анахь тхьамыкIагъор цIыфым зыдэчъэщтыр 
ымышIэжь зыхъукIэ ары,- Шъэбэкъу хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- Жаные лъэпкъыр Тхьэм гъунэгъу зыфишIыгъэ 
къырым нэгъойхэм якIодылIэпэнхэм ищынагъо сырихьыжьи, Мэскэу нэси сычъагъ - сфэгъэхъугъэп, къэбэртаехэми, бжъэдыгъухэми, абдзахэхэми, нэмыкIхэми сахэхьагъ 
- сагурыIуагъэп, мыхъухэ зэхъум, нэгъойхэм зафэзгъэзэжьыгъ. Ари нэмыкI хэкIыпIэ щыIэжьэпти, къыхэсхыгъ 

--- Page 571 ---

нахь, боу сызфэукIытэжьызэ, сшъхьэ еуфэхыгъэу ДолэтДжэрые хъаным сыфэкIуагъ.
- Тырку-нэгъоймэ зафэбгъэзэжьыгъахэу, сыд пае 
Кутакъэ Мэскэу бгъэкIожьыгъэ? - пщыр зажэщтыгъэ дэо 
упчIэр гъунэгъум къыгъэуцугъ.- Тахъупщым икуп апэ дэдэ 
ары унэ къыкIаIущтыр. О лъэкIэу уиIэр уиIэу, жаныемэ 
уряпщышхоу, пкъо къыомыдэIужьыныр къызгурыIорэп.
- Ардэдэм Iофыр тетэп, сигъунэгъу,- Шъэбэкъу 
ышъхьэ ыкIыбыкIэ ыдзи, ынэхэр кIэшъо бгыкъум ритыгъ.- 
Кутакъэ есIорэр хэмыхьанэу арэп, ау кIэлакIэзэ сэ сIэшъхьитIукIэ пачъыхьэм естыгъэр, чыристан диным ихьи, 
урысыгу зиIэ хъугъэр ори, сэри гъусэ къызэрэтфэмыхъужьыщтыр къызгурыIуагъэти, пэрыохъу сыфэхъугъэп. 
Темрыкъо пщышхом ыкъо СултIан енэкъокъу, лIышхо хъу 
шIоигъу.
- Кутакъэ ыгъэхъэщтыр сшIэрэп, ау урыс пачъыхьэм 
ишъуз ыш СултIан лъагэу дэкIоен,- Къэлэкъутэ щхыпцIыгъэ, етIанэ зызэтыриуIубэжьи, ишъыпкъэу къыIуагъ: - 
КIалэм игъогупэ зэрэзэпымыбзыкIыгъэр тэрэзынкIи хъун, 
ау адыгэ IофымкIэ иегъэшхо къыокIын, пщыхэми фэкъолIхэми къезгъэкIунэу къахэкIыщтыр макIэ.
- Ар блэкIыгъэ Iоф, Къэлэкъут. О хэгъэгу зэхэщэнэу 
зыуж уитыр сыдым нэбгъэсыгъ, сыд мэхъошмэ, бэслъыныемэ, абадзэмэ, абдзахэмэ аIорэр? - Къамболэт зэригъэгугъэгъэ Iофым Шъэбэкъу къыфытыригъэзэжьыгъ.
- Дударыкъо иунэкъощ абэдзэ пщы плъыжьым фэшъхьафрэр, мэхъошхэми, бэслъыныехэми япщыхэри, яфэкъолIыхэри хьазырэу къыскъоуцуагъэх. АщкIэ Мэщыкъуи, 
уиблэгъэ Джамбэчи яшIогъэшхо къагъэкIуагъ.
- Сэ сишъао естыгъэ гущыIэр зэкIэсхьажьынэп, слъэкIи 
къэзгъэнэнэп, ау щынэгъуитIу тапэ илъ.
- Сыд фэдэх?
- Мары плъэгъун, тигухэлъ зэрэзэхахэу, тырку-нэгъоймэ таратыгъэмэ, тызхэхьагъэхэр къэралыгъох, тэ 
сыда хэгъэгум етшIэжьыщтыр аIоу Тахъупщыри, Цохъопщыри, Жэнэпщыри, нэмыкIхэри къыземыжьэхэкIэ. Тырку 
султIаныри, къырым хъаныри, урыс пачъыхьэри зэрахэтыжьэу хэгъэгу тыхъуным фэещтхэп, зэо-банэ къыташIылIэщт. ХьакIуцухэми, абдзахэхэми, бжъэдыгъухэми 
хэгъэгу гугъу зафэпшIыкIэ, ашъхьэ рагъэзэкIы, зыгорэ 
дэдэ чIанэу къашIошIышъ, агучIэ езы.

--- Page 572 ---

- Темрыкъо ыIощтыр сшIэрэп, ау Пщыапшъэкъо хэгъэгу пащэ хъуным кIэнэцIы.
- Ашъыу есэты, гъунэм тызщынэсыгъэм Темрыкъуи, 
Пщыапшъэкъуи, Мэщыкъуи сизэфэд, Тахъо фэдэ бзэджэнаджэ горэм IэкIэрамылъхьи, сэры сIоу утыгум сиуцощтэп! 
- Шъэбэкъу хэшэнычъыкIызэ, ымакъэ къыIэтыгъ.
- Аущтэу зэрэпIорэр сигуапэ, зиусхьан, ау хэгъэгу 
IофымкIэ узэрэгуитIур сыгу рихьрэп,- Къэлэкъутэ пщыр 
къыгъэтэрэзыжьыгъ.- ШIошъхъуныгъэ шъыпкъэ фыуимыIэу узфежьэрэ Iофыр къыбдэхъущтэп.
- Ари къызгурымыIоу щытэп,- бысымым ышъо къызэокIыгъ, ымакъи къызэблихъугъ,- сэ зытетыр ары къасIорэр. ЛIымафэ дэжь сызэкIом, сыгу хьэхэр щызэрэлIызэ, 
къэзгъэзэжьыгъ. Мамый щыни, укIыти ымышIэу инэгъой 
шъуз къыздищэжьи, ятэ иунэ къекIужьыгъ. Уни, бгъагъи, 
чэуи зэтыраригъэпсыхьажьыгъ. Шъыпкъэ, чэщрэ кIасэу 
къыхэкIыжьышъ, мафэхэр иунэ щыримыххэу къысаIуагъ. 
Ащ нахь мыхъурэм уIэгъэ хьылъэу къыптырищэгъагъэр 
зэрэфэбгъэгъурэр сэгъэшIагъо. О пчIыпIэ ситыгъэмэ, 
бэшIагъэ ыпсэ зыIусхыщтыгъэр.
- Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ шъабэу къыIуи, щхыпцIыгъэ,- а хьэм къылъфыгъэм тыдэ щыIэми ыпсэ згъэгъунэу 
гущыIэ зэстыжьыгъагъ шъхьакIэ, сызшIолIыкIын къыгъотыгъ, сишIупщ Дзэгъащти къысигъэлъэIугъ, ЛIымафи 
ардэдэр зэрэшIоигъор къысаригъэIуагъ. Ахэмэ сашъхьарыкIоныр емыкIуба?
- Сыдэущтэу ыгъэдэIуагъэх?
- ЦIыфы хъужьыгъэу ашIошъ ыгъэхъугъ.
- О пшIошъ мэхъуа адэ?
- Есэрэм псынэ Iупэр IуеуцIэпIыкIы аIуагъ. Мары, бэ 
шIэн, макIэ шIэн, нэгъойхэр къытхахьэхэу зэрэрагъажьэу, 
зыIутыгъэ IэнатIэм зыIумыуцожьыкIэ.
- Сэри джары сызэреплъырэр. Ятэ рыджэгужьыгъэр 
пачъыхьэ пшIыгъэкIи, цIыфы хъужьыщтэп.
- Мамый изакъомэ, удэкIотэжьын, Шъэбэкъу,- Къэлэкъутэ ынэгу ыIэгушъошхо ригъачъи, пщым зыфищэигъ.- 
Адыгэр цIыфы зыхъугъэр зыми ышIэрэп. НэмыкI цIыф 
лъэпкъхэм апэ ишъыгъэп, ауж зыкъыригъэнагъэп. Зыхахьэрэм хэзагъэу, къыхахьэрэм шъхьэкIафэ фишIэу, къыгъэшIагъэм дунаим тет. Акъыл чан иI, чыишъхьэ бзэгоу 

--- Page 573 ---

Тхьэм къыIуилъхьагъэмкIэ зэримыгъэфагъэ къыгъэнагъэп, 
ыдзыщт лъэбэкъу пэпчъ къыугупшысыхьагъ. Тхьабэу 
тиIагъэхэри, Тхьэ закъоу зызфэдгъэзагъэри къешIушIагъэх, 
талъэныкъо джэнэт чIыгоу илъхэр къыфагъэшъошагъ, 
къушъхьэ лъагэхэмкIэ, мэз кIырхэмкIэ, хыIушъо шъабэмкIэ къетагъэх, щычIэпсэрэ пчэгъур чъыгы зыщыхъужьрэ 
чIыгушIухэр ыIэ къыралъхьагъ. Тхьэм илъэкI ины, сыда 
етIани къогъанэ къызэрэфишIыгъэр? ШIоу къыфишIагъэр 
нэмыкI горэм тырихын зэрилъэкIыщтым иакъыл нигъэсыгъэп. Зыфаер зэригъотылIэжьызэ, зытес чIыгум лэжьакIо 
ехъулIагъ, ау игупшысэкIэ фэмыф ышIыгъ, инэплъэгъу 
чыжьэу ригъэдзыгъэп. НэмыкI цIыф лъэпкъхэм сафэд ыIуи, 
агоуцуагъ, ау агозагъэрэп. Хэгъэгу уимыIэу, узэкъомыуцоу, хэти утекIон плъэкIыщтэп, укъырадзэщтэп. Ары 
пакIо, уиунагъокIэ узэгурымыIоу, чылэми угурыIощтэп.
- Дэхэ дэдэу къебгъажьи, зыпарэуи тымыхъугъахэкIэ 
къэуухыжьыгъ,- гъунэгъум игупшысэмэ Шъэбэкъу ышъхьэ къагъэпкIэнтIагъ.
- Тэ тлъэчIэ адыгэ хабзэр зы IэмычIэ чIэмылъхьэу 
хэгъэгуи, цIыфи тыхъущтэп,- Къэлэкъутэ игущыIэ теIулIэжь 
къыфишIыжьыгъ.- Угу хэмыгъэкI, Шъэбэкъу, тэ тызгъэделэрэр къызэфэшIэ-зэфэшIэжь. Мары, Бычэ шъузабэм 
ыкъо къызещэм, мэл заули, гъомлапхъи, чэм зэкIэси 
фябгъэщэгъагъ, нэмыкIхэми джащ фэдаби афэпшIагъ, 
уишIушIагъэ къыпфэздзыжьэу арэп, ау етIани... бай сэдэкъэ щэигъэ гъэпцIэ-кIэнэцIкIэ фэкъолIхэр тэгъэсэхъуджэх... 
Джы хэгъэгу Iоф сэIокIэ, о уфэмыемэ, Бычэ ыкъо сэ къыздежьэна?
"Е-е, мыдэ мыщ ыIохэрэр, къысфидзыхэрэр... Мы 
слъэгъурэр къитымыдзэзэ, къытэбакъуи, чыжьэу кIуагъэ, 
тылъычъагъэкIи, тыкIэхьажьынкIэ сыгугъэрэп",- гущтэ 
ригъэшIзэ, Шъэбэкъу пщышхом ышъхьэ фиIожьыгъ.

--- Page 574 ---

ПсынкIэ дэдэу черкесхэр пыим зэрэтеохэрэр кIэкIэу 
нэгум къыкIэбгъэуцон плъэкIыщтэп. ПчыкIэм ихъопскIыгъэ 
ахэлъэу мэзекIохэшъ, Европэм анахь дзэ лIыхъужъхэу 
щаIыгъхэмкIэ ар тхьамыкIэгъо гуихэу щыт. БгъэшIэгъонэу 
шымрэ шыумрэ зэдиштэу гъэсагъэхэшъ, ащ фэдэ цIыфым 
фызэшIомыкIын щымыIэу къыпщэхъу. Черкес дзэкIолIым 
гъэрэу зитырэп, ыжь хэтыфэ мэзао.
Э. Спенсер

--- Page 575 ---

Ар черкесым фэдэу лIыхъужъ. Ар черкесым фэдэу 
лIы пыт. (Гурзин, чэчэн гущыIэжъых).
Черкесым Iашэр къешIэкIыгъ,
Ащ рэгушхо, ащ рэчэфы.
Ашъоджани, танджи, щабзи,
Щэбзалъи, аркъэн кIапси,
Исэшхуи, къами зыдиIыгъ.
Ащыщи макъэ пыIукIрэп,
Лъэсми, шыуми изэфэд, гу пыт,
УтемыкIонэу зы теплъэ иI.
А. С. Пушкин

--- Page 576 ---

...Маплъэшъ, зэрэчеркесым,
Мыщ къызэрэщыхъугъэм гукIэ рэпагэ.
М. Ю. Лермонтов

--- Page 577 ---

ЯБЛЭНЭРЭШЪХЬ
I
Иван Грознэм шъхьэгъусэ Гощэунае зыфэхъугъэм 
илъэс тешIагъэми, Москва гъогу зытехьащтым янэ къыфишIыгъэгъэ ушъыйхэр щыгъупшэхэрэп: "Узхахьэрэмэ 
захэгъэзагъ, узхэкIхэрэр зыщымыгъэгъупш, чIыпIэшIу е 
чIыпIэ зэжъу уифагъэми, уиадыгагъэ угу игъэлъ, уинамыс 
къэухъум, тыкъэмыгъэукIытэжь. Тэ Тхьэм зэриIоу тыхъун, 
о сыд къыохъулIагъэми, чыжьэу ущыIэщт нахь мышIэми, 
уихъяри, уинэшхъэигъи бдэтIэтын, бдэтщэчын, ау адыгагъэр 
зыхэгъэлъи, ащ нибжьи ухигъэукъощтэп, мыхъун уигъэшIэщтэп".
Илъэсым утегущыIэнкIэ мыбэми, илъэс пшIыкIуир 
зыныбжь Гощэунае-Марие игулъытэ-гурышхэм яхьатыркIэ, загъорэ гъэшIуабзэкIэ пачъыхьэр КученейкIэ къызэреджэщтыгъэм, ыгу къызэрэфыщылъыгъэм яшIуагъэкIэ 
ыIэ бэ къыригъэхьан ылъэкIыгъэр. Урыс гущыIэ заулэ нахь 
зымышIэщтыгъэм, мыдэгъу дэдагъэми, зыфаер къырыриIотыкIын, агуригъэIон ылъэкIэу гущыIакIи, пычыгъохэр 
зэпигъафэхэзэ еджакIи, IэпэкIэдзакIи зэригъэшIагъэ, 
шIокъабылэу чыристан диныр ыгу риубытагъ. АщкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр Иван Грознэр диным зэрэфэшъыпкъэм, 
митрополит Макарий игущыIэ шъэбэ зэхашIэ, шъхьах 
амышIэу ыуж итыгъэ динлэжь Iазэхэм яшIушIагъ. Джахэри, 
адыгагъэу зэрихьэщтыгъэхэри, ышъхьэ уасэ зэрэфишIыжьыщтыгъэри, зыхэхьагъэмэ яхэбзэ зэхэтыкIэмэ лъытэныгъэ-шъхьэкIафэ зэрарихыри арыщтын мыцIышъу къызкIыфамышIыгъэри, охътэ кIэкIым зыкIаштагъэри. Зыгу 
къыфэмышIухэри пачъыхьэм къешIэкIыгъэхэми, нахь 
пэчыжьаIохэми ахэтыгъэх, ау агу илъыр аIупэкIи, ашъокIи 
къызхагъэщыщтыгъэп.

--- Page 578 ---

Пачъыхьэ унэгъуакIэм Iо къырамыгъэтэджэным пае 
Иван Грознэр апэ дэдэ, къызищагъэм мэфэ заулэ нахь 
темышIагъэу, зыдэгущыIэгъагъэр бзылъфыгъитIу.
- Сишъаохэр опIух, олэжьых, Варвара Патрикеевна, 
яни яти ащыбгъэгъупшэрэп, ащкIэ сыпфэраз, пачъыхьэ 
тхьауегъэпсэуи къыосэIо, Марие Темрюковнар Кремлэм 
къызыдащэм, сисабыйхэр зэрэбгъэбылъыгъагъэхэр къыпфэсэгъэгъу, ау ащ фэдэ джынэкъэуж умышIэжь,- Иван 
Грознэм ыпашъхьэ къыраригъэщэгъэ ныом риIуагъ.- СэшIэ, 
сэлъэгъу, загъори сегъэгумэкIы Иван кIэлэ шъхьэлъэшэу 
къызэрэтэджырэр. Илъэсым къехъугъэми янэ зыщымыIэжьыр, щыгъупшэрэп, Федор цIыкIуми гукIэ зыригъэгъэпсэфрэп. Ар о умышIэу, уиIуи, уишIи хэмылъэу 
щытэп. Зэрэ Урысые пачъыхьэ Мария Темрюковнар 
зэришъхьэгъусэр, зэрэхэгъэгу гуащэр, кIалэмэ янэ папкIэ 
зэрэхъурэр непэ щегъэжьагъэу зэхябгъэшIыкIыщт, сэ 
спкъы къызэрикIрэр агурыбгъэIощт. Аущтэу узыземыкIокIэ, сыкъызэрэоплъын щыIэп. Арба, Григорий Лукьянович,- Скуратов Малютэ зыгот пчъэблэ лъэныкъомкIэ 
плъэзэ, Иван Грознэр упчIагъэ, къыриIожьыщтыми пымылъыжьэу, щымытыбэхэми зэхаригъэхыжьынэу Висковатэми 
еупчIыжь фэдэ зишIыгъ: - Шъыпкъэба, Иван Михайлович?
Варвара Патрикеевнар зыкIэщтэжьыгъэу, Скуратовыми, Висковатэми гуIэ нэгукIэ афызэплъэкIыгъ, шъхьэщэ 
шIыным, къащ къэхьыным хэтэу пачъыхьэм зыфигъэзэжьыгъ, ыкIыб къифэгъэ гущыIэ гуаом ыIэпкъ-лъэпкъхэр 
ыгъэкIэзэзыгъэх.
- ЛъэгонджэмышъхьэкIэ! ЛъэгонджэмышъхьэкIэ 
уипачъыхьэшхо ыпашъхьэ щетIысэх!
- Скуратов! ПIорэр сыд?! - Иван Грознэр Малютэ 
фэгубжыгъ, ыпашъхьэ зыщезыдзыхыгъэ ныом ешъэбэкIыгъ: - Къэтэдж, Варвара Патрикеевна, ащ фэдэ 
сапашъхьэ щыозгъэшIэнэу укъязгъэщагъэп. КIо, кIалэмэ 
ахэхьажь, осIуагъэр агурыгъаIу, Тхьэр угу игъэлъ, укъеухъум,- къыгъэтэджыжьыгъэ бзылъфыгъэм фэнэгъуцоу 
къащ тыридзагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэми ышнахьыкIэ Юрий Васильевичымрэ ишъхьэгъусэ Юлиания Дмитриевнамрэ Иван 
Грознэр адэгущыIэн фаеу хъугъэ. Ишъуз мыхъун раIолIагъэу зэхихыжьыгъэкIэ арэп. Къэхъун ылъэкIыщтым фигъэсакъхэзэ, шъхьэихыгъэу, шыхьатхэм зэхаригъэхэу кIэлэIыгъым зэрэдэгущыIэгъагъэм фэмыдэу, къы дэухьэ-дэухьажьыкIэ зыфаем рищэлIагъэх:
- Урысыем щыхъугъэ-щышIагъэм ыуж, сшынахьыкIэрэ синысэрэ, сыд шъуищыIакI?
- УгукIэ уфаеу къыохъулIагъэм сегъэгушIо, сырыраз, 
зэрэ Урысые пачъыхьэшху,- Юрий Васильевичым ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъ.
Пачъыхьэр нэгушIукIэ ышнахьыкIэ Iуплъи, еушъыигъ:
- Бояр-дзэзещэ зэIукIэп уздэщыIэр, ощ нахь къыспэблагъэ зэрэсимыIэр зыщымыгъэгъупш, уишъуз дахэ 
ыпашъхьи умакъэ щыгъэушъэб,- Иван Грознэм Юлиания 
Дмитриевнар ышнахьыкIэ шъузкIэ къызэрэфыхихыгъагъэр ыгу къэкIыжьызэ, инэплъэгъу фаби къыубытыгъ, апэ 
зелъэгъум фэдэу джыри IугушIуагъ, ыш ащ гу лъыримыгъатэу еупчIыгъ: - Адэ, зи къапIорэпи, Юрий Васильевич?
- Нысэ дахэ къызэрэтхэпщагъэм сегъэгушIошъ, къэсIощтыри сщыгъупшэжьыгъ, типачъыхьэшху,- "нысэ дах" 
зэриIуагъэр ыдэщтмэ ымышIэу гумэкI нэгукIэ ишъуз 
фычIэплъыгъ.
- О уишъхьагъусэ нахь дэхэнэуи?
- АщкIэ ухэукъуагъэп, зэрэ Урысые пачъыхьэшху,- 
илI зэрыфэгъэ чIыпIэ зэжъум шъузым къырищыжьыгъ,- сэ 
сыбзылъфыгъ нахь мышIэми, нысэгъу къысфэпшIыгъэр 
слъэгъугъэ пстэуми зэранахь дахэр къэсэушыхьаты. ШIу 
шъузэрэлъэгъоу, шъупсэ зэхэлъэу, шъузэфэшъыпкъэу 
илъэсыбэ зэдэжъугъэшIэнэу Тхьэ сышъуфелъэIу.
- Сэри насыпышIо-бэгъашIэ шъузэдэхъунэу сышъуфэлъаIо,- Юрий Васильевичыми ишъуз дыригъэштагъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, тхьашъуегъэпсэу, сэри джары си 
Марие-Кученей сызэреплъырэр,- къыхихыгъэ шъузымкIэ 
зыфэрэзэжьэу пачъыхьэр нэшIо-гушIо къэхъугъ, щхыпэ 
макIэм лакъырдыгъэ тIэкIуи кIэлъэу ышнахьыкIэ фидзыгъ: 
- О етIани адыгэхэр Iэлых пIогъагъэ.
- Узщымыгъуазэм утегущыIэ зэрэмыхъущтыр къызгурыIожьыгъ, къысфэгъэгъу, типачъыхьэшху, сиIуагъэ 
зэкIэсэхьажьы,- шъхьэщэгъашIо ышIи, Юрий Васильевичым къыпигъэхъожьыгъ: - Благъэ къытфэхъугъэмэ зэп, 
тIоп сазэрэкIэрысыгъэр, яIокIэ-шIыкIи, язекIуакIи, ягъэпсыкIи узэхъопсэн, щысэ зытепхын закI, Iэлыгъэ ахэслъэгъуагъэп.
- Урыс хэгъэгу гуащэм сэри сызэреплъырэр джащ 
фэд,- нысэгъуми илI игущыIэмэ къапидзэжьыгъ,- мафэ 
къэс тызэрэлъэгъушъ, къысфэмытэджэу, IаплI къысимыщэкIэу, ипщыкъо къыкIэмыупчIэу, пачъыхьэ шъаомэ 
ягугъу дахэкIэ къымышIэу къыхэкIрэп. Сэ сизакъоп, 
лъихьэрэ пстэуми, унэIутмэ анэсыжьэу, шъхьэкIэфэ 
гъашIокIэ афэтэджы.
- Джары зэрэщытыр, синысэшIу,- Иван Грознэм 
ышъхьэ пагэу ыIэтыгъ, гущыIэ гохьымэ ыгу къагъэушъэбыгъ,- ыдэжь сызэрехьэу сэри къысфэтэджы. Ар умышIэ, 
пачъыхьэ гуащэм фэтэджых нахь, ежь афэтэджырэп есэIо 
шъхьакIэ, джары тэ тихабзэр еIошъ, къысэзэгъырэп. Ащ 
дэгъуи, дэий хэлъ. Шъхьэ зышIот пэпчъ, мафэми, мыгъоми, 
уфэтэджын плъэкIына, езэщымэ хинэжьын сэIошъ, сэри 
сыпылъэп...
"Мыхъунхэм уалъыхъоу шIэхышIоу ебгъэжьагъ,- гукIэ 
Юлиания ипщыкъо фидзыгъ,- сехъуапсэрэп шъузы къыпфэхъугъэм. Къызыощэм, уинэплъэгъу нэцIабгэ тистыжьынэп сIуи, сыгушIогъагъ. ПшынахьыкIэ пае укъыздэгущыIэ 
зэхъум, ори сыгу уримыхьэу щытыгъэп. КIо, пшынахьыкIэ 
ынатIэ сыхъунэу Тхьэм ыухыгъэу къычIэкIын. Джы унагъо 
зыпшIэжьыгъэкIэ, пщы шъаомэ узырятэкIэ, уиплъырыгъэ 
бгъэупэбжьэжьыми фэIуагъэ щыIэп, зигунахь къэпхьырэ 
пшъэшъэ хыехэми ауж уикIыжьын..." - етIанэ сэмэркъэу 
зыригъэшIзэ, джэуап кIэкI къыритыжьыгъ:
- Синысэгъу, зэрэ Урысые пачъыхьэшху, ащ нахьрэ 
щыкIагъэ имыIэщтмэ, ори езэгъ, тэри тэгушIо. ЦIыфхэр 
нэкIэ плIынхэ нахьи, нэпIэ едзыхыгъэ апэбгъохымэ, бэкIэ 
нахьышIу.
- Ары, ары, Юлиания Дмитриевна, гущыIэ зафэ 
къэпшIыгъ, ори наекIэ уишъуз уемыпыдж, сшынахьыкI. 
Сигуапэ дахэкIэ Мария Темрюковнам шъукъызэрэтегущыIэрэр. Сэри джары сызэреплъырэр, ыпашъхьи, ыкIыбыкIи мыхъун щызыIорэм, хэти щэрэщ, анахь къыспэблагъэр арми, фэсыдэщтэп.
- АщкIэ тыуигъус, апэ зымыдэщтыр тэры,- ишъузи, 
ежьыри ацIэкIэ Юрий Васильевичым ягущыIэ къыухыжьыгъ.
Ар зыхъугъэм илъэс тешIагъ.

--- Page 579 ---

Марие-Гощэунае Iуи, шIи пымылъэу илъэсым имазэхэр 
пыкIыгъэх. ЗэкIэри ежь зэрэфаеу мыхъущтыгъэми, ыгу 
рихьрэми, римыхьрэми еуцуалIэу, илI гукIэ фэкъабзэу, 
мафэм заулэрэ теплъагъэми шIокIэщыгъоу идунай мафэхэр Кремлэм щигъакIощтыгъэх. Ышнахьыжъ СултIан-Михаилэу идзэзещэ Iофмэ апылъым мазэм зэ-тIо зыIукIэкIэ, 
игушIогъуагъ. Дунаим тетми щыгъупшэжьыгъэ Кутакъэу 
къэзгъэзэжьыгъэр Гощэунае иIуи, ишIи хэлъэу аштэжьи, 
дзэкIо къызэрыкIокIэ Ливон заом зэрагъэкIогъагъэр къызыраIом, зыфихьыщтыр, риIолIэщтыр ымышIэу тIэкIу 
хигъэплъызыкIыгъагъ нахь, гукIэ зэрэкIигъэпкIыгъагъэр 
къызхигъэщыгъагъэп. Ащ игугъу зымафэ къыфэзышIыгъагъэр илI ары нахь, ышнахьыжъэп, Москва къыфикIыгъэгъэ псэлъыхъо-плъакIомэ ахэтыгъэ Дударыкъоп.
Мафэ къэси адыгэпхъум иурысыбзэ зэрэхахъорэр, 
зыхэхьагъэмэ захигъэзэгъэн зэрилъэкIырэр инэIуасэхэми, 
зэхэзыхыхэрэми ашIогъэшIэгъоныгъ, пылъ къэбарым 
едэIун нахьи ынитIукIэ теплъэ, дэгущыIэ зышIоигъор нахьыбагъ. Кремлэм зэрэдащырэр джыри мэкIагъэми, ащ фэдэ 
мафэ къызхэкIрэм, ишыку гъэкIэрэкIагъэ кIэлъыплъэщтыгъэ цIыфхэр урамымэ атефэжьыщтыгъэп. ЗэрэIуплъэщтхэм имызакъоу ыпкъ ищыгъэ псыгъолъагэ зыкIэхъукIыщтыгъэ иадыгэ шъуашэ алъэгъуным кIэхъопсыщтыгъэх. 
Джэнэ быхъум ычIыпIэкIэ пкъым идэхагъэ къыкIэзгъэтхърэ 
джанэхэр пшъашъэмэ къызщалъэу рагъажьэ. Апэрэу ар 
Мария-Гощэунае зыфаригъэди, къызыщызылъэгъагъэр 
Феврония ары. Пачъыхьэм ышнахьыкIэ ишъузи пкъым 
къешIэкIыгъэ джанэ зыфаригъэдынымкIэ ауж зыкъыригъэнагъэп. Юлиание пкъы псыгъо дахэ зэриIэр ищыпэлъэгъу фэдэу Иван Грознэр ары зэкIэмэ апэу инысэ щытхъугъагъэр. Джаущтэу пачъыхьэ гуащэм ихьатыркIэ пкъыр 
кIэзгъэтхъырэ джанэр, дышъэ-тыжьын IуданэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ пэIо хъурэе мылъагэр бзылъфыгъэмэ ахэхьагъ, 
бзылъфыгъэ ныбжьыкIэ хьашI-къошIхэм зэрашIоигъоу 
кIашIыкIыжьыгъ.
ХэдыкIынымкIэ пачъыхьэм ишъуз зэрэIэпэIасэр иIэшIагъэхэр зылъэгъугъэмэ агурыIуагъ. Зэрыхьэгъэ диным 
илэжьыкIи, ишэф остыгъэ гъэблакIи, идыухьэ къэхьыкIи, 
икъащ тедзакIи уасэ афашIыгъ. Гощэунае урыс орэдхэр 
ыгу рихьыгъэх, ямэкъами, ахэлъ гущыIэхэри ыгу риубытагъэх, пшъэшъэ ныбжьыкIэхэр пчыхьэрэ ыдэжь къызщызэрэугъоихэкIэ, къадиIоу ригъэжьагъ. ПхъэкIэн ешIакIэ 
зэришIэри, загъорэ пачъыхьэм дешIэу зэхэзыхрэмэ гъэшIэгъон афекъу. ЗыхэкIыгъэмэ ахихыгъэ шъхьэкIэфагъэри, 
цIыфыгъэри, IэпкIэ-лъэпкIагъэри, янэ къыриIогъэгъэ гъэсэпэтхыдэхэри зыщигъэгъупшэхэрэп. Зыщымыгъозэ 
пстэури ежьыми шIогъэшIэгъон, ыгу зэмыIун горэ къызыхэкIырэм, ышнахьыжъ дзэзещэм къызэрэфидзэу, ащи 
сесэжьыщт ыIозэ, къызхигъэщрэп. ТIэкIу зытешIэкIэ, 
зэсагъэмкIэ ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьы.
ЗэкIэри Гощэунае-КученейкIэ дэгъу. Зыхэхьагъэмэ 
шIу къалъэгъу, агъэлъапIэ. ЕгъашIэм къышIэщтыгъэу, 
гъэшIэ кIыхьэ зэдырахыгъэм фэдэу Иван Грознэр къыфыщыт, Iо къызхамыгъэкIынэу зыфигъэпытэгъэ иIахьылхэри, 
къыпэблэгъэ-къыпэчыжьэхэри джащ фэдэх. Дышъэр 
къыотэкъохыми, гъучI къалэ дэсри гъучI мастэ щэкIэ 
зэраIоу, щыIэныгъэр узэрэфэе закIэу зэхэлъэп, узэмыжэгъэ Iаджи къыхэкIы. Апэрэ лъэбэкъур унагъом щызыдзыгъэ Гощэунае тыгъэпс закIэкIэ щыIакIэр зэрэмыкIорэр, 
гъогу убагъэми машэхэр фэхъун зэрилъэкIыщтыр зэрыхьэгъэ унагъом, лIым икIалэхэмкIэ гумэкI горэхэр къызэрэкъокIыщтхэр къыгурымыIоу щытыгъэп. ЗэкIэри дэгъу 
шъхьакIэ, кIэлэ нахьыжъыр нахьыкIэм фэдэп, зэриубытылIэн, зэригъэIэсылIэн ылъэкIрэп. Ау ащ пае, ежь зыфаер 
ыIэ къырегъэхьэфэ, зыми етхьаусхылIэщтэп. Ыкъохэр 
къызэрэфыщытхэмкIэ лIыр къеупчI зэпыт шъхьакIэ, ежь 
зэрэшIоигъоу зэкIэ охъуфэ, дэгъу фэшъхьаф риIощтэп.
Мафэ горэм, щэджэгъоужым, Иван Грознэм, зэришI 
хабзэу, Кремлэ щагум щытезекIухьагъэу къэкIожьзэ, 
Марие Темрюковнам иунапчъэ зэIуубгъукIыгъэ Иван 
пачъыхьэ шъаор, ынэмэ акIэбэнэжьызэ, къыдэлъэтыгъ. 
КъыкIэлъыджэрэ джэхэшъотет бзылъфыгъэм пымылъэу, 
ятэ зелъэгъум, нахь гъы мэкъэ IэтыгъэкIэ ыбгъэ зыкIидзагъ, 
Гощэунаий нэмыз-Iумызэу пчъаблэм къыщызэтеуцуагъ, 
Федор цIыкIуми, ышнахьыжъ дыригъаштэу, гъыныр къыхидзагъ.
- ШъузэIун, сыд къышъохъулIагъ? - зыкъезыщэкIыгъэхэ шъэожъыехэр зыкIэрищэикIзэ, пачъыхьэр яупчIыгъ, 
олъэгъуа мыхэр джыри зэрэсабыйхэр къыригъэкIэу 
гушIу-нэшIукIэ шъузым Iуплъагъ.

--- Page 580 ---

- Сыда мощ,- Иван шъаор нэжъкIэ Гощэунае фычIэплъыгъ,- IаплI къызкIысищэкIырэр?
- Сэ сшъхьэ Iэ къыщефэ, къысэбэу,- гъынэгъэныр 
щызгъэтыгъэ Федори ышнахьыжъ дыригъэштагъ.
- Ара?..- ишъаомэ къыраIуагъэр ыгъэшIагъо фэдэ 
пачъыхьэм зишIыгъ, яупчIыжьыгъ: - КъызэрэшъодэхашIэрэр шъугу рихьрэп, ара? Марие Темрюковнар шъуя тэ ишъуз, шIу шъуелъэгъушъ, сигуапэ, шъуянэ папкIэу Iэ 
къышъущефэ, IаплI къышъуещэкIы...
- Тянэп ар! - ятэ игущыIэ Иван къыригъэухыгъэп.- 
НэмыкIыми къыпехы.
- Иван, щыгъэт! - Иван Грознэр къызбгырыуи, ыкъо 
фэгубжыгъ, етIанэ лажьэ зыфимылъэгъурэ шъузым 
еушъыигъ: - Къысфэгъэгъу, Кученей, ситхьаркъожъый...
- Тэ тимамки а цIэр епIощтыгъ!..- Иван ятэ зыIэкIиутыгъ, Федор цIыкIури кIырыугъ шъхьакIэ, зыIэкIитIупщыгъэп.
- Иван! Сапэ иуцуи, сиунэ кIо!
- Иван Васильевич...- Гощэунае лIым зыпэIуидзэнэу 
ежьагъэти, къыфидагъэп:
- О зи уилажьэп, зыгъэрэхьат.
Иван Грознэм пэкIэкIыгъэ илъэс щэкIрэ тIурэм къин 
Iаджи ылъэгъугъ, ау мыщ фэдэ IофкIэ чIыпIэ хьылъэ ифагъэу къызимышIэжьырэр бэшIагъэ. ЫIитIу ыкIыбкIэ щагъэу 
джэхэшъогур рекIукIы, ыкъо зэготмэ аблэкIы, къаблэкIыжьы, афычIэплъы: "Сыда мыхэмэ ясIощтыр? Сафэгубжыгъ, сягыигъ, сяушъыигъ. Ащ пае къагъэнагъэп агу илъыр 
къысфамыдзыныр... "Тимамкэп", "уитхьаркъожъыеп..." 
- пачъыхьэр къызэтеуцуи, хэщэтыкIыгъ.- Сыд шъузфэягъэр? Унагъо сымышIэжьынэу, лIы шъохъуфэ сышъожэнэу 
ара? Джаущтэу сыпсэугъэми хъущтыгъэ, ау упачъыхьэ 
зыхъукIэ, пшъхьэ узэрэфимытыжьыр джырэп, етIан къызыжъугурыIощтыр..."
- Сыд джы тшIэщтыр адэ? - афэсакъызэ, Иван Грознэр 
ыкъомэ яупчIыгъ.
- БэшIагъэ тимамкэ шэф остыгъэ зыфэтымыгъэблэжьыгъэр...- ятэ иупчIэ ежэщтыгъэ фэдэу Иван джэуап 
къытыжьыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ, шэф остыгъи фэдгъэблэн,- ыгу 
жьы дэкIэу къезэгъыгъ,- тизекIокIэ мыхъуни къытфигъэгъунэу Тхьэм телъэIун.

--- Page 581 ---

Шэф остыгъэхэр зэхэзгъэнэгъэ нэбгырищыр тхьэ 
сурэтым ыпашъхьэ иуцуагъ...
"Си Тхьэ лъапI, гукIэгъу къысфэшI, къыздэIэпыI,- 
ипачъыхьагъу-лъэшыгъэ щыгъупшэжьыгъэу Иван Грознэм 
Тхьэм зыфигъэзагъ.- ЗэшIэгъуае сыхъугъ, мэшIуитIумэ 
азыфагу сыдэфагъэшъ, бгъуитIумкIи сыкъасты. Къызгот 
шъэо цIыкIухэр слъы щыщых, янэ зямыIэжьым щегъэжьагъэу сыгуи, спси аIуслъхьэзэ, сэпIух, сафыщыI, ны афэсшIыгъэри къафэгупс, сэри сишIоигъоныгъэкIэ къэсщэжьыгъ, сыфай, сыгу рехьы, сыдэпсэу сшIоигъу. Хэгъэгушхор сIэ илъэу, джы езгъэжьэнышъ, лIыгъуабэу сыщыIэна, 
акъылэгъуи, упчIэжьэгъуи къысфэхъунба. СыолъэIу, 
сисабыймэ агухэр ны афэхъугъэм фэгъэушъэбых, зэрыфэгъэхэ чIыпIэм нэмыкI хэкIыпIэ зэрямыIэр зэхягъэшIыкI, 
лIагъэм зыдагъэлIэжьрэп, къэнагъэр зэрэщыIэн фаер 
къагурыгъаIу..."
Агу Iэл цIыкIухэр ежъухыжьыгъэхэу пачъыхьэм ишъаохэр иунэ ыщэжьыгъэх, зэриубытылIэхи, анахь иным зэрэдэгущыIэщтым фэдэу, яушъыигъ:
- Сишъаохэр, цIыф къызэрыкIохэу IофшIэным, шхэным, чъыеным щэхъу зымышIэхэрэм сэ сафэдэп, хэгъэгур 
спшъэ дэлъ, ар зэрэзгъэпытэщтым, ыкIуачIэ зэрэхэзгъэхъощтым чэщи, мафи сегупшысэ. Шъори шъусщыгъупшэу 
нэгъэупIэпIэгъу къысэкIурэп, шIу шъусэлъэгъу, шъузыпэсшIын дунаим тетэп. Шъуянэ Анастасии шIу слъэгъущтыгъ, 
къыспэблэгъагъ шъхьакIэ, цIыф бзаджэмэ шъори, сэри 
тIэкIахыгъ. Ащ егъашIэм къытфигъэзэжьыщтэп. Оры 
анахьэу ар къызыгурыIон фаер, Ваня, унахьыжъ, уизэхэшIыкI нахь ин, пшынахьыкIэ бгъэдэIон плъэкIыщт. Сэ 
сыпачъыхь шъхьакIэ, сыцIыф, сыхъулъфыгъ, етIани хэгъэгум ыпэ ситэу лIыгъобэ-шъхьэзакъоу сыпсэумэ, къысэшIэкIыгъэхэми къысфашIырэ шъхьэкIафэр къеIыхыщт, 
мыхъунхэр къыспалъхьащт. Шъхьэгъуси сиIэу, шъори 
ынаIэ къышъутетэу, зэкIэми тызэгурыIоу тыщыIэмэ 
нахьышIуба, Иван?
- НахьышIу шъхьакIэ, мамкэ сыгу изгъэкIын слъэкIрэп,- 
Ване нэку-нэпс къэхъоу ригъэжьагъ.- Аущтэу зыкIэхъурэр 
сшIэрэп, мыдырэр къызызнэскIэ, сэтхытхы.
- Уесэжьыщт, сикIал,- шъэожъыем ышъхьашъо тым 
ыIэгушъо ригъэчъагъ.- Сэри ным иIэшIугъэ сыфалIэзэ, 

--- Page 582 ---

сыкъэтэджыгъ. Сыдэу сшIын, тэри, шъори ибэ щыIакIэр 
Тхьэм тфыхихыгъ, ау Мария Темрюковнар цIыф дэгъу, 
гукIэгъу хэлъ, къышъуфыриIэ зэхашIэм уасэ фэшъушI, 
шъуянэ фэдэ дэдэ мыхъущтми, шъхьэкIафэ фэшъушI, сэ 
сихьатырми, ыгу хэшъумыгъэкI... Сыд, Федя, сIорэм ори 
укъезэгъа?
- Сэ Ване сыфэд,- емышIу-шIумышIэу шъэожъыер 
ятэ къыIуплъагъ.- Мыр гъы зыхъукIэ, сэри сыгу къызэхахьэ.
- ШъуитIуи шъупачъыхьэ кIал, шъунэпсхэр къакIоу 
цIыфмэ зяжъугъэлъэгъуныр къышъутефэрэп, шъузфэгъыни ащ нахьыбэрэ Тхьэм къышъуферэмыхьыжь. 
Шъуджэгу, шъучэф, шъо шъунэшIо-гушIомэ, сэри сыгу 
зештэ,- пачъыхьэр ин-инэу къэтэджи, гукIи, псэкIи афызэплъэкIыжьызэ, унэм къикIыжьыгъ.
КIалэмэ задэгущыIэм ыуж бэ тыримыгъашIэу Иван 
Грознэр ишъуз ныбжьыкIэ фихьагъ. ШъэуитIум зыкъызэрэфашIыгъэр зыфихьын ымышIэу Мария Темрюковнари 
гумэкI-гуIэм хэтыгъ, щысын ымылъэкIэу хэшэнычъыкIымэ 
ыIапэхэр зэпикIхэзэ, джэхэшъогур рикIукIыщтыгъ. ИлI 
пчъаблэм къызэрэдэкIэу, ыIони, ышIэни ымышIэу, нэгу 
чъэкIыгъэ нэ плъызыкIэ къыIуплъагъ, зыдэщыт чIыпIэм 
щызэтекъагъ.
- Си Кученей,- пачъыхьэр ишъуз пэгъокIи, IаплI 
рищэкIыгъ, зыкIэрищэикIыжьи, нэплъэгъу фабэкIэ IугушIуагъ,- угу умыгъэкIоды, сабыимэ джыри янэ агу икIрэп, 
зыгорэ атепхрэм фэдэу къащэхъу.
- Янэ ащызгъэгъупшэным сыфэяхэп,- мэкъэ шъабэкIэ 
шъузым къыупсэлъыгъ,- дахэ ясIон, къыспэблагъэ сшIыных сIогъагъэ шъхьакIэ, Иван цIыкIур къысфэяхэп...
- АщкIэ ушъыегъу сыкъыпфэхъу сшIоигъу,- Иван 
Грознэр шъузым къыкIэрыкIыжьи, гуегъу нэплъэгъу фидзыгъ.- ДжырэкIэ бащэрэ ахэр зэмыубытылIэх, къыосэфэхэ ашъхьэ Iэ щыпфэу уямыубзащ, къызкIэгъэхъопсых. 
Зыуи арэп сабыим ыгу зэрэзэблихъущтыр. ГушIу зэрафыуиIэр мэкIэ-макIэзэ запкъырыхьэкIэ, мары плъэгъун, ны 
шъыпкъэкIи уаштэщт, шIуи уалъэгъущт.
- НахьышIум щымыгугърэр нахьыем IокIэшъ, сыкъыодэIун, сишъхьэгъусэ лъапI, къэпIуагъэм шъыпкъэ 
хэлъ,- ыгукIэ рэхьатыжьызэ, Мария Темрюковнар нэшIукIэ 
илI Iуплъагъ.

--- Page 583 ---

II
Непэ фэдэу Темрыкъопщыр гумэкI зыхэмыфэжьыгъэр 
бэшIагъэ. Доманыкъо Москва къикIыжьи, ыпхъу нахьыкIэ 
урыс пачъыхьэм ыгу зэрэрихьыгъэр, Кремлэм хэт Успенскэ жэмэ шъхьаIэм зэрэщаумэхъыгъэр, инэчыхьэ зэратхыгъэр, инысащэ зэрэрекIокIыгъэр къызыфеIотэжьым, 
зыгу-зыкIуачIэ хъугъэу гупсэфыжьи, ипыймэ гукIэ ателъэшыкIэу ригъэжьэгъагъ. Джы иблэгъакIэхэр гъогу къызэрэфытехьагъэхэр къызфаIопщым, апэ зэгупшысагъэр ышъхьи, иунагъуи, илIакъуи язакъоп, Къэбэртае къыщыпэуцужьыщтыгъэхэ ипый Къайтыкъокъохэри, ахэмэ къяшIэкIыгъэхэри ышъхьэ къеуагъэх.
"ЧIымэ агъунэ УрысыемкIэ зигъэзагъ аIуи, къыздэхьащхыгъагъэх шъхьакIэ,- Тэрч иджабгъу нэпкъ еплъыхызэ, 
Темрыкъо ыIуагъ,- джы ежьхэр пчэгъу джэшъо чIэсагъэу 
утыгум къинагъэх. КъокIыпIэмкIэ къумыкъу шэмхъалым 
зыщедгъэшIэжьыгъ. Къыблэ-къохьэпIэ лъэныкъомкIэ 
Тыркури, Къырыми щагозыгъ, IэпыIэгъунчъэхэу къэнагъэх. 
Къайтыкъопщыр зыдэкIожьыгъэм Алахьым шIу щешI, 
къысэбгыгъагъ шъхьакIэ, ежь тефэжьыгъ. Слъэдакъэ 
къиуцуапэ зэхъум, урысыдзэр сигъусэу сызэрякIугъагъэм 
сырыкIэгъожьрэп, ежьхэм афэлъэкIыгъэмэ, къумыкъу 
шамхъалым зэрэ Къэбэртэе ЦIыкIоу тытырырагъэстыкIыщтыгъэ. Сыд а мафэм шъхьэ уфэгъэ лъэIукIэ сапашъхьэ 
зэрит пэтзэ, Къайтыкъопщым къысиIогъагъэр? "Мырэущтэу хымэ гъусэхэр уиIэщтмэ, уизекIуакIэ фэдэщт уикIодыжьыкIи..." Ар къэмылъэгъужьынэу зэрэпIуагъэмкIэ 
ухэукъуагъэп, сэ къысэхъулIэщтыри Тхьэм фэшъхьаф 
ышIэрэп, ау о къысэупэсыгъагъэр пкъохэми япIолIэн плъэкIыщт. ТызэгурыжъугъаIу, зы хэгъэгу зэхэщагъэкIэ тилъэпкъ къэтэжъугъэухъум Мэщыкъуи, Шъэбэкъуи сигъусэхэу къызышъотэIом, "Адыгэхэр егъашIэм лъэпкъ 
гощыгъэхэу мэпсэух, пфызэхэхьащтхэп" пIуи, тыкъибдзэгъагъэп. ТыкъызэхэпшIыкIыгъагъэмэ, шъори, тэри 
лъэбэкъу лые тымышIыныекIи мэхъу. Джы мары, Къэлэкъутэ фэкъолIым игулъытэу къитымыдзагъэм тIэнтэгъу 
тырегъэцэкъэжьы, тэр-тэрэу тызэбэныжьызэ, хэгъэгур 
зэпкъырядгъэтхъыгъ. ЗипаIо къахэщрэм шъхьащытыутзэ, 
гъашIэхэри къэтэхьы" - езыхьыжьэгъэ гупшысэм Темрыкъо хилъаси, ицIыкIугъом щыкIэдзагъэу непэрэ мафэм 
къеолIэжьэу, зыхэтыгъэ дунаир ынэгу кIэкIыжьыгъ. Мыбжыхьэ лэжьыгъэ Iухыжьыныр зэрахыжьыгъэм фэгъэхьыгъэ мэфэкIэу ашIыгъагъэм шыгъачъэр, шъозэбэныр, кIэпсэ 
зэпэкъудыир, щэрыоныр, нэмыкIхэр зэрэхэтыгъэр, икIэлэгъум джа джэгукIэ зэфэшъхьафмэ ежьыри зэрахэлажьэщтыгъэр ыгу къагъэкIыжьи, игуапэу щхыпцIыгъэ, ыбгъэ 
зэрыхыгъэу, шъхьэгъэузи ымышIэу зыхэтыгъэ щыIэкIэ 
тхъагъом фэзэщызэ, огум иплъагъ.
Псыхъом иадырабгъу нэпкъ тешъокIэ мыжъом фэдэу 
бгъашхъом зыщыридзыхи, тхьакIумкIыхьэр риутыгъ, 
IэкIэкIыжьыгъ, ятIонэрэ огъум хигъэфагъ, къыIэтынэу 
фежьагъ - фэукIочIыгъэп. ТIэкIурэ тхьакIумкIыхьэм шъхьарыси, ыупIэIоу диублагъ. Ардэдэм зэуж итхэу бгъэшхъуитIумэ зыкъырадзыхыгъ, къолэжъхэри къялъэшэкIрэмэ 
адэшхэнхэкIэ щынэхэу, къебыбэхыгъэх, ау бгъашхъомэ 
къаIэтыгъэ зэбэн-зэзаом ыгъащтэхи, запхъотэжьыгъ. Нахь 
лъэшыр бгъашхъомэ язэрэмыгъэшIэфэ, пырэжъые куандэм баджэр къыхэчъи, къолэжъхэр текIыехэзэ, тхьакIумкIыхьэр IуилъэсыкIыгъ.
- Хъугъэр плъэгъугъа, Алимхъан? - шыIупIэхэр зыIыгъ 
байколым Темрыкъо фыдэплъыягъ.
- Баджэр нахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ.
- Баджэр зыкIэтхьагъэпцIыр Iушышъ ары...- Темрыкъо зэпыугъо тIэкIу фишIи, игущыIэ къыпидзэжьыгъ.- Бгъашхъомэ къяхъулIагъэр зыгорэм фэзгъэдагъ.
- Ахэмэ анахьи къолэжъмэ сыгу нахь яIугъ.
- Сыда?
- Къолэжъхэр баджэм тебыбагъэх, текIыягъэх, бгъашхъохэр зэзэожьхэзэ, къаутхьакъугъэр арагъэхьыгъ.
- Сыгу илъ шъыпкъэм къытебгъэфагъ, уятэжъ Шъалихьэ узэрилэжьыгъэр бгъэгъуащэрэп,- Темрыкъо ынэгушхоу къызэпэнэфыгъэр ардэдэм мэзахэ къэхъужьыгъ: 
- Мо бгъашхъомэ адыгэхэр зэрафэдэхэм сыгу ыгъэузыгъ. 
Хьау, хьау, чанхэп, шъхьафит кIэхъопсхэп, лIыгъэнчъэх 
сIорэп. Плъэгъугъэба бгъашхъомэ къяхъулIагъэр? Тэри 
ахэмэ тафэд. Тызэшъугъумэ тызэфычIэтIэжьызэ, тызэзэожьызэ, зэтэгъэунэхъужьы.
- Зиусхьан, сятэжъ зэриIоу, тыадыгэба?
- Шъалихьи аущтэу еIуа?

--- Page 584 ---

- Сыда ар зыкIэбгъэшIагъорэр?
- Тэ тяти джа дэдэр къытиIощтыгъэшъ ары. Тятэжъ 
Инали адыгэмэ загъэгубжыкIэ, джа гущыIэ дэдэхэр афидзыщтыгъэу тятэ къыIожьыщтыгъ.
Зиусхьаныр ыгу ихыгъэу къызэрэдэгущыIэрэм 
Алимхъан ыгъэгушхуагъ, ятэжъ ихьатыркIэ нэмыкI байколмэ къызэрахигъэщыри елъэгъути, гущыIэр къыIублыхьагъ:
- Зиусхьан, тилъэпкъ къепIолIэгъэ гущыIэхэр сятэжъи 
ижэдэкIхэу пчъагъэрэ зэхэсхыгъэ. А шэнхэр тхэмылъыжьхэмэ, ащыгъум тыадыгэжьэп еIо.
- Ы-ы?! - зэрэсэмэркъэурэр къызхимыгъэщэу Темрыкъо хэкуукIыгъ.- Синыбджэгъу Шъалихьэ зэрэмыадыгэр 
джы нэс сшIагъэп. Адыгабзэ зыIулъ бэлъкъармэ шIэ?
- Олахьэ сымышIэ, зиусхьан,- Алимхъан зэмыжэгъэ 
упчIэм хигъэтхыукIыгъ,- ащ фэдэ къыIоу джы нэс зэхэсхыгъэп. О аущтэу оIомэ...
- Зэ, зэ, ащ фэдизэу пшъуи пымыгъэчъ, имыщыкIагъэхэри пшъхьэ къимыгъахь. Тхьэр зэуагъэр сэры, 
къэбэртэе пщышхом ибайкол сэмэркъэу зыфаIорэр 
ышIэрэп. Ар пIоу уятэжъи, тигъунэгъу бэлъкъархэми 
нэмыкIынэкIэ уямыплъ. Адыгэхэр зэкIэ Шъалихьэ фэдагъохэщт. Бэлъкъархэри боу цIыфышIух, ямыхьамели 
тIупщыгъэ. Загъорэ тишъхьэгъажъомэ бэлъкъармэ араIуалIэрэр пшIошъ умыгъэхъу, афэмыд. ЩыкIэгъэ Iаджи тиIэми, 
тэри тыцIыф, дэгъуи, дэий тхэлъ, ори, сэри тэ тыкIожьын, 
хэт тетхьаусхылIэн, псынэкIэчъ къабзэм щымыщ зэрэхэмылъэу тыадыгэ шъыпкъ.
- ПсынэкIэчъ къабзэм тыфэдэми сшIэрэп, ау тызэрэадыгэм щэч фысиIэп,- ыгу къыдеIэу Алимхъан джэуап 
къытыжьыгъ.
"Уиадыгагъэ укъогушхукIы, Пщыапшъэкъо ибайколмэ 
Къэлэкъутэ укъызэратырихыжьыгъагъэр пщыгъупшэжьыгъа? - пщым игъусэ фидзы шIоигъуагъ шъхьакIэ, ежь 
къыфечъэгъэ гупшысэм зэтыриIэжагъ.- Сэри адыгагъэм 
сырыкъэйзэ, силъэпкъэгъумэ мыхъун Iаджи къысашIэ, 
ясэшIэжьы. Пщыапшъэкъохэми, Андзорхэми, Джансэхъухэми сафырикъугъ. Ежьхэри, лъэкI яIэ зыхъукIэ, къызэрэсфырикъужьыщтхэри сымышIэу щытэп. Сыда ар къызхэкIрэр, зэкIэми тыадыгэба? ЕтIани тызэрэкъэирэ адыгагъэр 

--- Page 585 ---

сыда зыфэдэр? Сыда къыубытырэр? Хъуни мыхъуни 
зыIорэр, зышIэрэр адыг. Тинахьыжъмэ къытфыщанэгъэ 
адыгагъэм шъорышIыгъэ-нэпцIыгъэ хэдгъэткIухьэзэ, тэртэрэу зэгорэм зыдгъэкIодыжьынкIэ енэгуягъо,- нэпкъ гоу 
макъэм Темрыкъо игупшысэ зэхэлъэдэ-зэхэчъмэ къахиутыгъ. Псы шъхьашъор зыщыолъэгъэ чIыпIэм еплъызэ, 
ошIэ-дэмышIэу Шъэбэкъу пщышхор ышъхьэ къилъэдагъ.- 
ЛIы рэхьат шIагъор иIоф зэхэмыфмэ гуIэлэ-пэчъычъалэ 
яхъулIагъ. Сыд шъуIуа и Жаные ригъэкIуагъэр? Симахъулъэ 
пачъыхьэ тэрэзэу Шъэбэкъу къыдэзекIуагъэп. Ар сэIо 
шъхьакIэ, мощ фэдиз хэгъэгушхор зыIэ илъым хэт ышIэра 
зыдиIыгъ гухэлъыр? Шъэбэкъупщыр тIэкIу гузэжъогъащэкIэ 
сенэгуе. Зэфэгъэгъу-зэфэгъэкIуатэ уазыфагу дэмылъмэ, 
бгъашхъомэ къащышIыгъэр зыуи арэп къызэрэпщышIыщтыр - нахь лъэшыр къыкъокIынышъ, ужэ дэлъыр дитхъыщт. Шъэбэкъу сыд епIолIэн, ылъэкI къыгъэнагъэп, 
Къырым ыкIыб Тыркур зэрэдэтым зыкъыримыгъэгъащтэу 
илъэс пчъагъэ хъаным пэIутыгъ, ипщыгъо кIоцI къыщепыйхэрэми зыкъаригъэуфагъэп. Зэо-банэ аримышIылIагъэми, ищынагъо атетыгъ. Илъэс къэси нахьыбэрэ къатеощтыгъэ тыркухэмрэ къырым нэгъойхэмрэ къызэтезгъэу цонхэу щыIагъэр Урысые закъор арыти, зыфигъэзэгъагъ, 
ау зыфит щымыIэу, гъэпцIагъэуи, нэмыкIэуи орэхъу, 
изэфагъэ хэгъэгу лъэшитIумэ азыфагу дэкIодагъ. КъысэдэIугъэмэ, къырым хъаным гозгъэуцощтыгъэп. ЗиIэжэгъагъэмэ, урыс пачъыхьэр къыфызэплъэкIыжьыныекIи 
пшIэныеп. Ашъыу, тэри тIэхэр зэтедзагъэу тыщысыгъэп, 
къумыкъу шэмхъалыми тыпыщытыгъ, къырым хъан дэдэми 
макIэрэ тыпэуцужьыгъэп, игъусэгъэ Къайтыкъопщыри 
къызтедгъэкIуагъэп. Джы пачъыхьэр махъулъэ къызысфэхъум апшъэ ралъэшъожьыгъ шъхьакIэ, цыхьэ афэтшIы хъущтэп. КъакIэкIэIукIыхэри зэхэтэхыжьы, ялIыкIо 
шъэфхэр Къырыми, Тыркуми зэраIопщыгъэм сыщыгъуаз..."
- Зиусхьан, нэпкъым узэрэтесыр сыгу рихьрэп,- 
Алимхъан игумэкI Темрыкъопщым игупшысэ зэпигъэугъ.
- Сыда, мо нэпкъ гоугъэм фэдэу сэ сыздэщысри 
ефэхыным утещыныхьа? - къызэрэфэсакъырэр игуапэу 
Темрыкъо ибайкол IугушIуагъ.
- Тэрч псыхъо бзаджэ, хэт ышIэра, пшIэхэнэп сэIошъ 
ары.

--- Page 586 ---

- Сыздэщыс чIыпIэр етIэ нэпкъ гоугъэм фэдэп,- Темрыкъо зэрэсакъыр кIигъэтхъэу къыIуагъ,- мыр мыжъо нэпкъ 
зэхэчъыхьагъ.
Пырэжъыелъэ къэгъэзэгъум шылъэмакъэ къыкъоIукIыгъ, къэсыгъэ шыур пщы пашъхьэм щепсыхыгъ:
- Зиусхьан, хьакIэхэр уиI.
- Мэскэу къикIыгъэхэр ара? - Темрыкъопщыр псынкIэу 
къызщытэджыкIыгъ.
- Ахэр джыри къэсыгъэхэп, зиусхьан. ПщитIу игъусэу 
Мэщыкъо зиусхьаныр Бэслъыные къыпфикIыгъ.
- Мэщыкъу пIуи?..- Темрыкъо шэсыжьыгъахэу къызэупчIэкIыжьыгъ.- Ащыгъум хьакIэшхохэр къысфэкIуагъэх...- гукIэ зэриIожьыгъ: "Мэщыкъо гушIуакIо къысфэкIогъэнэуи?.. Урысыем IэнэкIэу къызекIыжьым, ыгу къыдэсщэенэу сэ сызэрэфыкъокIыгъагъ. Хэт шъуIуа игъусэхэр? 
Илъэсым къехъужьыгъэу ари сыд гушIуакIуа? Бэслъыныехэр лъэпкъ хьалэмэтых, агу къэкIырэ пстэур, дэгъуми, 
дэими, агъэкIэракIэмэ теупIэпIыхьажьхэзэ, къырагъэкIу".
БэшIагъэу зэрэмылъэгъугъэ пщитIумэ аIапи зэратыгъ, 
IаплIи зэращэкIыгъ, Мэщыкъо игъусэ Джамбэчи, Бэчмырзи 
афэчэфыгъ, жьыдэхьапIэ фимышIэу, Мэщыкъопщым 
сэмэркъэу зыригъэшIызэ, идао къыIуагъ:
- Джары, зиусхьан, сэ симышIу тырку-нэгъойхэмрэ 
уиблэгъэ урысхэмрэ адыгэчIыр зэфагощыгъэми, хьакIэ 
тызэфамыгъэкIон алъэкIыгъэп.
- Мэщыкъу, сэ лажьэ сиIэп, къыстемызэгъэщтыр 
къыстемылъхь,- Темрыкъо есэмэркъэужьыгъ,- сэ орырэ 
Шъэбэкъу зиусхьанымрэ сфыхэшъухыгъэ гъогум сырыкIожьыгъ ныIэп.
- Апэ тыкъызэхэзымышIи, етIанэ тыкъэзгъэпцIэжьыгъэ 
пачъыхьэр махъулъэ шIы къыотIогъэнэуи? - игъусэмэ 
зэрянэкIаорэр бысымым ригъэлъэгъузэ, Мэщыкъо 
къэупчIагъ.
- Ар зыфызэшIокIын пхъу уиIэмэ, урыс пачъыхьэри 
сыда махъулъэ зыкIэмышIыщтыр?..- Темрыкъо щхызэ, 
къэупчIи, къыпидзэжьыгъ: - Арэп, Мэщыкъу, дэуакIо 
укъысфэкIуагъа хьауми шъэогъу фэдэу...
- Зэ! - Мэщыкъо ыIэ къыIэти, бысымым щыригъэгъэтыгъ.- Бэслъыныехэр плъэгъужьыгъакIэха? Джамбэчырэ 
сэрырэ къытфэгъэгъу, Бэчмырз, узэрэабадзэр тщыгъупшагъэп. Дэон гухэлъ тиIэп, илъэсым къехъужьыгъэми, 
сыдэу тшIын, джары тэ, бэслъыные-абадзэхэр, тызэрэгъэпсыгъэр, гушIуакIо тыкъыпфэкIуагъ, узфэгушIощтыми 
узфэтхьаусхэщтыми кIэсэ-пасэ иIэп. Шъуипхъу лъэдэкъэ 
мафэ къышъухинэнэу, зыхэхьагъэмэ лъэпэ мафэ ахидзэнэу, зэблэгъэ-зэфэмафэ шъухъунэу, тиадыгэ тхьамыкIагъохэр къыжъудэкIодыжьынхэу тышъуфэлъаIо.
- Тхьашъуегъэпсэу, Тхьэр разэ къышъуфэхъу,- пщы 
пэпчъ ыцIэ къыриIомэ пхъэнтIэкIур фигъэкIуатэзэ, Темрыкъо хьакIэхэр ыгъэтIысыгъэх, иджэуап гущыIи апигъохыжьыгъ,- къэшъудзыгъэ лъэбэкъу пэпчъ шIукIэ къышъуфигъэзэжьынэу, шъупсэу-шъуузынчъэу, мыхъун къышъомыпкIэу, шъуикIалэмэ щытхъу къышъуфахьэу, шъуипшъашъэмэ шъуагъэдахэу, къышъукIэхъухьэрэ сабыймэ 
жъышъхьэ мафэ шъуяхъулIэу, бэгъашIэ шъухъунэу 
сышъуфэлъаIо.- ЕтIанэ тIэкIу тыригъашIи, шъхьэгъэсыс 
нэшхъэикIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Джары дунаир зэрэгъэпсыгъэр: къо зиIэм къырегъащэ, пхъу зиIэм дегъакIо. 
ДэмыкIон пшъашъэ Тхьэм къысерэмыт, ау хъугъэр ащ 
фэдизэу зэрэмыгушIогъошхори къызгурэIо, бгъуитIумкIи 
егъэзыгъэ тхэлъыгъэп. Синыуи, сэри адыгэ махъулъэ 
тыфалIэзэ, анахьыкIэри зэрэхъугъэр шъолъэгъу. Силъэпкъ 
къэсэухъумэ сIозэ, урыс-нэгъоймэ спхъухэр шэсы афэсшIыгъ. Сипшъашъэмэ къин язгъэлъэгъуIоми, сицIыфхэр 
згъэгупсэфыгъэх, щынагъо ашъхьарымытыжьэу мэпсэух. 
Муары, Шъэбэкъу ыпхъу пачъыхьэм римытэу шъо 
къышъуи пэсыгъ, Джамбэч. Сэ ар зысшIагъэр ыуж ныIэп, 
хъущтыр зэхъухэр ары, ау ицIыфхэр чIыпIэ къин ригъэуцуагъэх.
- Сыдэу пшIын, Темрыкъу, лIитIу яакъыл зэфэдэп, ары 
пакIо, шъэожъыехэр зэгурымыIохэу зэзаох,- гущыIэм 
Джамбэчи къыхэхьагъ.- Шъэбэкъу нахь лъапIэ, Тхьэм 
ыуж, дунаим щысиIэп, сикIалэ сфипIугъ, сфилэжьыгъ, 
сигъэгъотыжьыгъ. Урыс пачъыхьэм къымыгъэпцIэгъагъэ мэ, ащи гъогу дэй хихыгъагъэп.
- Хьау, хьау, Шъэбэкъу згъэмысэу къызшIомыгъэшI, 
Джамбэч,- Темрыкъо къэгузэжъуагъ,- сыгу фэгъу нахь, 
сишъэогъу благъэ мыхъун къыфихьахэрэп.
ЗэгурымыIо-зэдао азыфагу къыримыгъахьэ шIоигъоу 
Мэщыкъо гущыIапэр ыубытыжьыгъ.

--- Page 587 ---

- Ащыгъум, Темрыкъу, урыс пачъыхьэр махъулъэ 
къызыпфэхъугъэкIэ, тырку султIанымрэ ежьырырэ зэфэнчъэ-зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэр рябгъэIонышъ, зэкIебгъэхьажьыщт, зы хэгъэгу тебгъэшIыщт. Джар къызытфишIэкIэ, адыгэ махъулъэ шъыпкъэкIэ теджэщт. Аущтэу 
зымыхъукIэ, тэркIи, урысхэмкIи, тыркухэмкIи тхьамыкIагъо 
адыгэчIым къызэритэджэн ылъэкIыщтыр гурыгъаIу. Къэлэкъутэ зипэщэ фэкъолIхэр Iэжэгъуаех.
- Махъулъэм апэ сызэрэIукIэу сэри ар есIон сигухэлъыгъ,- гукIэ зыфэмыем IупэкIэ Темрыкъо дыригъэштагъ, 
ау Бэчмырзэ абэдзэпщым къыдзыгъэм кIигъэпкIыгъ:
- Уадыгэба, уимахъулъэ улъэхэхьанэу?
Темрыкъопщым пагэу къыупсэлъыгъ:
- Пачъыхьэр тэ къытфэкIонэп, ау щытми, адыгэ Iофым 
паемэ, махъулъэм улъэхахьэ пакIо, машIоми упэхьащт. 
Сыгу рихьырэп гъомылэм шъузэрецыпаIэрэр, гъогу 
шъукъытемыкIыгъэ фэд. Моу бжъэмэ бахъсымэр къарыгъахъу, Алимхъан. Непэ, сихьэкIэ лъапIэхэр, мафэкIэ 
шъукъысфэкIонэу Тхьэм ыухыгъагъэу къычIэкIын, сикъэбар шъущызгъэгъозэн. Мэскэу къытфикIрэ благъэхэм 
якъэсыгъу...
Темрыкъо къыригъэжьагъэр къымыухызэ, щагумкIэ 
къиIукIыгъэ чэф-гушIо макъэм Iанэм пэсхэм ашъхьэхэр 
аригъэпхъотагъ. Доманыкъо хьакIэщым къихьи, къыIуагъ:
- Тиблагъэхэр Идарие Iэгъо-благъом къихьагъэх.
- Шыухэр апэбгъэгъокIыгъэха?
- Шыуишъэ ежьэгъах.
- Джары, Мэщыкъу, джары, сихьэкIэ лъапIэхэр,- 
Темрыкъо зиIажэзэ, къыIуагъ,- тысэмэркъэузэ, сигумэкI 
къыздэжъугощын фаеу хъугъэ. Сэ сшIэри, шъозгъашIэри 
мыадыгагъэми, сыдэу тшIын, къытхахьэрэмэ цIыфыгъэ 
апэдгъохын.
- Тхьэм къыттырилъхьэрэр тихьылъэ, некIох,- Мэщыкъо къэтэджыгъ, бысымри, пщитIури ыуж итхэу хьакIэщым 
къикIыгъэх.
Къэбэртэе пщышхом икъэлэпчъэIу къыщызэхэуцогъэ 
шыкузэкIэт пчъагъэмэ, шыбгы ушъагъэмэ Джамбэч 
псынкIэу арычъи, Бэчмырзэ еIушъэшъагъ:
- Сыдэу ба къыфалъэшъугъэр, зэрэ Мэскэу къагъэкощыгъэмэ сшIэрэп...

--- Page 588 ---

- Урысые хэгъэгушхом ипачъыхьэ о благъэ къыпфэхъугъэ Шъэбэкъу зэрэфэмыдэр джы нэс пшIагъэба...- тхьэ 
нахь ымышIэу Бэчмырзэ Джамбэч фидзыжьыгъ.- Мор 
зибаигъэм ыпхъу римыпэсэу о къыуити, лые зэрихыжьыгъ...

--- Page 589 ---

Ыкъуитфымэ агу къифэрэ Джамболэтрэ Мышъэостырэ 
Пщыапшъэкъо ихьакIэщ фихьагъэх. Пчъаблэм готхэу 
Джамболэт нахьыжъым къыIуагъ:
- Зиусхьан, изын къытэптымэ, тIэсхъапIэ къэдгъотыгъэшъ, шыу купкIэ тышэсыщт.
- ТIэсхъапIэм цIэ иIэба? - Пщыапшъэкъо ынэпIэ тхъоплъышъохэр мыгузажъоу къыIэтыгъ.
- Урыс пачъыхьэм иблэгъэфакIохэм Темрыкъо игъусэхэу апэгъокIыгъэхэ бэслъыныепщхэр ядэжь мэкIожьых. 
ПсыутIэ мэзIапчъэм Iутыубытэхэмэ...
- Абэдзэпщ гори ахэмэ ягъус,- Мышъэости къыхигъэхъожьыгъ.
- ШъузэкIокIыгъа! - мышъэ губжыгъэм фэдэу къызщытэджыкIызэ, Пщыапшъэкъо къыхэкуукIыгъ.- Зыжъугъэрэхьат, сэри Iоф сыхэшъумыдз, шъори бэлахь къызфэшъумыхьыжь. Мы аужрэ илъэсхэм Къэбэртае къихъухьэрэмэ сэри самыгъапэу, шъуятэшхэри ымыгъэгумэкIхэу 
къызшIошъумыгъэшI. Непэ тшъхьэ зыщетыуфэхын чIыпIэ 
тифагъ, ау шъузлъэгъурэм пэпчъ ар къыжъудишIэныр 
ищыкIагъэп. Джыдэдэм тилIакъокIэ тыкъэзыушъхьакIугъэр 
урыс шыбгым исыгу, икъэбэртэе пщышхуагъэ зиухыкIэ, 
теплъын къехъулIэщтым. Ау джырыкIэ урыс пачъыхьэм 
благъэ фэхъугъэм мыхъун ешъумыIуалI, пфэмышIэшъущтым бащэрэ урыгущыIэмэ, пыут уехъулIэщт. Шъуятэжъ 
ащ фэдэп тэ тызэригъэсагъэр. ЗышъуIаж, гукIодыгъо 
щыIэп. Къырымрэ Тыркумрэ афэзгъэкIогъэ шъуятэшмэ 
къытфахьыщт къэбарым тырыпсэущт,- джэхэшъогур 
изыкIукIыщтыгъэ Пщыапшъэкъо ошIэ-дэмышIэу ыкъомэ 
апашъхьэ зыщыритIагъ: - Куцэр теуцогъу-теуцогъу, бэ 
шIэн, макIэ шIэн, тэ тикуци теуцожьыщт...

--- Page 590 ---

III
Жъокужъоустхъор яжьэм чIэуухъумагъэми, зэгорэм 
мэшIуашъхьэу зеIэтыжьы.
Урысыем Шъэбэкъу гъусэ зыфишIи, Жаные чIыгум 
ригъэуцогъэгъэ мамыр псэукIэм илъэс заулэм цIыфмэ 
рэхьатыгъо хагъотагъ, лъфэн-пIоными зыратыгъ, 
къалэжьрэм кIэгушIухэзэ, гъитIу лэжьыгъэр зэтыра гъэожьэу губгъом ити, мэзым хэти, Iахьыл-блэгъэ факIокIэ 
гъогум тети къызэплъэкIыжь-сакъыныр аIэкIэзыжьыгъагъ. 
Адыгэм сыд фэдиз фэпшIагъэми, зэмышIэгъукIэ егъэкIодыжьы зэраIоу, ащ фэдэ щыIэкIэ тынчыгъор къафэзыхьыгъэр ащыгъупшэжьэу рагъажьэ. Щытхъу къызфихьыжьыным, ыцIэ раригъэIоным нэрыгъкIэ пымылъыгъэ Шъэбэкъу 
аущтэу цIыфхэр зэрэзекIохэрэм мэхьэнэ хъатэ ритыщтыгъэп, ежь зыкIэхъопсыщтыгъэр къызэрэдэхъугъэр дэхэ 
фаIом ыпэ ригъэшъыщтыгъэ. Джы Урысымрэ Тыркумрэ 
адыгэхэмкIэ зызэзэгъыхэм, бырсыр къызэрикIыщтыр 
ешIэти, ыгу цапэкIэ ыIыгъэу, къэхъун ылъэкIыщтхэр чэщи, 
мафи зэригъафэщтыгъэх, ау къежьапIэ фэхъущтыр, ар 
зэрызэтыриIэжэщт амалхэр къыфэгъотыщтыгъэхэп. 
Пщышхом ыгукIэ зистыжьыщтыгъэми, итеплъэкIэ рэхьатыжьыгъэу, гумэкIи имыIэжьэу зымышIэрэмэ къащыхъущтыгъэ.
Бжыхьэр ыкIэм факIуи, цIыфмэ лэжьыгъэхэр аугъоижьыгъ, былымхэри зэраубытылIэжьхэу зырагъажьэм, 
Шъэбэкъу зэнэгуещтыгъэр къэшъыпкъэжьыгъ, яжьэм 
чIэухъумэгъэ жъокум кIэпщакIо фэхъущтхэр, мэшIуашъхьэм зыкъезгъэштэжьыщтхэр Жаныий, Къырыми къарытэджагъэх. Польшэм щыIэхэу хьакъулахь тыгъэнымкIэ 
Долэт-Джэрые къыфидзыгъагъэр джау сыдми, зэретхьапэожьыгъагъэм пае, гущыIэ хадзэкIэ къыгъэщтэуIун гухэлъ 
иIагъэу къыщыхъугъагъ. Ау джы зызэгоуцуагъэхэкIэ, 
акIуачIэ зэхэлъэу зэдэпсэунхэ фае нахь, хьакъулахьыр 
сыда къызэрэхэхьажьрэр? Хьакъулахь Iофыр хъаным 
сэмэркъэу-гъэщыналъэкIэ ыжэ къыдэлъэтыгъагъэкIи хъун, 
ау Польшэм къызекIыжьхэм, Долэт-Джэрые зыгъэгубжыни, Шъэбэкъу цыхьэ къызэрэфимышIын къэбари 
зэхихыжьыгъ.
- Жаныепщым ыIорэр зы, ышIэрэр фэшъхьаф,- къырым хъаныр хэшэнычъыкIызэ, итахътэ зыкъырихи, шыукъамыщ уплIэкIагъэмкIэ Сэрбай ыбгъэ теуIозэ, риIогъагъ,- 
тэ къыдгоуцуагъэ фэдэ зыкъешIы. Зы лъакъомкIэ тэ тигъус, 
адырэ лъакъомкIэ Урысым гот. Ыкъо нахьыжъ Мэскэу 
ыгъэшэсыжьыгъ, Iэпэо-лъэпао фэхъугъэп. Ежь нахь 
къысфэшъыпкъэ Мамый къызыспеIэтым, гущыIэ пэсымыIожьэу, сидзэ хэзгъэкIыгъ, Къырым исфыгъ. Шъэбэкъу 
армэ къэбарэу иIэр, Жаные шъуихь, ыпэкIэ къаIытхыщтыгъэм къыщышъумыгъакIэу хьакъулахьхэр къэшъуугъой. 
Зытес къутамэр ежь-ежьырэу жаныепщым риупкIэхыжьыгъ.
Хъаным игущыIэхэм шъыпкъэ ахэмылъэу щытыгъэп, 
Москва чыжьэм щаIуи, щашIи щыгъозагъэм игъунэгъумэ 
къахэхъухьэрэр ышIэныеба? Къырым къыригъэкIыхэрэм 
ямызакъоу, адыгэ къэбарыхьэу иIагъэри мэкIагъэп.
Кутакъэ изекIуакIэ Шъэбэкъу ипыймэ къызэрэфамыгъэгъущтыр Къэлэкъутэ къыримыIогъагъэми, ежьыми 
къыгурыIощтыгъэ, ау ыкъо нахьыкIэ ритыгъэ гущыIэм 
фэшъыпкъэу, зыкъыхимыгъэщыпэми, адыгэ хэгъэгу зэхэщэгъэнымкIэ фэкъолI пащэм гъусэ зэрэфэхъугъэм ыкъо 
нахьыжъ ащигъэгъупшэжьынышъ, хыор шыгум дихьыежьынэу, пщы-оркъымэ янахьыбэри, фэкъолIхэри къыкъоуцожьынхэу гугъэщтыгъэ. Ары шъхьакIэ, Тхьэр акъылкIэ Шъэбэкъу къемыгоогъагъэми, лIыгъи, пытагъи къыхилъхьэгъагъэми, сыд фэдэ Iофи рихьыжьэнымкIэ жъэжъагъэ къызхигъафэщтыгъ, бгъу пстэухэмкIэ къыугупшысыхьэзэ, охътэ бащэ тыригъашIэщтыгъ, екуныгъэ-псынкIагъэ хэлъыгъэп. Къэлэкъутэрэ Къамболэтрэ аритыгъэ 
гущыIэм къыкIэлъыкIощтым ежэхэзэ, сыд Iо фаеми, 
жаныемэ япщышхоба, зэрэзекIощтхэр ащ къыкIэрыкIынхэкIэ щыгугъыхэзэ, чылэмэ Iор къадэтэджагъ, зэхэхьэзэутэкIхэми чIыпIэ-чIыпIэу закъыщаIэтыгъ. Шъэбэкъу 
къыдэмыхъугъэ гуефэх Iофыр илэжьэкIупIэ губгъомэ, 
ибылым IыгъыпIэмэ, иIофышIэ-чыракIомэ ахащэгъагъ 
шъхьакIэ, дэщтэ-даокIэ пкIыхьэпIэ хьылъэм къыхэущыкIыжьыгъэм фэдэу фэкъолIыгухэр зэпырызгъэзэхэрэ 
пщыхэу Тахъуи, Жани, Цуахъуи, Мэрэтыкъуи, нэмыкIхэми 
мэшIо лыгъэу адзырэм ынэгу къыкIистыкIызэ, ыгу къытырагъэуагъ. Ащ нахь лъэшыжьэу ышъхьэ лъыр къыдезгъэфыягъэр Iузэжъу пэблэгъэ чылэхэм къырым хьакъулахьугъойхэр зэрэщыугъуаехэрэр ары. Нахьыпэм фэдэу адыгэ 

--- Page 591 ---

къаигъэхэр ахэмэ запэуцужьхэкIэ, тхьамыкIагъо къызэрафихьыщтыр Шъэбэкъу къыридзагъ.
"Тыркуем тыритыгъэу Урысыер тхылъым кIэтхагъэ мэ,- Шъэбэкъу гукIэ зэриIожьыгъ,- Къырыми тыриекIэ 
лъытэ. Нэгъойхэр ерагъэкIэ зэтетIажэщтыгъэмэ, джы 
тызапэуцужьыкIэ, тыркудзэр къагоуцонышъ, лъэпсэкIодыр 
къытфагъэкIощт. Джары сэ зысымышIэжьэу сыкъезыфэкIы зэпытыгъэр, схэмылъыгъэ шэнхэр къысхэфэнхэр 
къызхэкIыгъэр. "ЦIыф гуIалэр чэт пэчъэчъалэм фэд, имыIоф 
горэм ренэу хэлъадэ" зымафэ шъузым къысиIокIыгъэр 
къызгурымыIуагъэу къызшIуерэмыгъэшI. Сиакъыл къызыкIуагъэм щегъэжьагъэу жаныемэ пащэ сафэхъуфэ сэщ 
нахь рэхьат щыIагъэп. Къырым къыттеоу, Тахъу-Цуахъо 
икуп къысэбэнэу зырагъажьэм, сыдэу сшIын, сфэмыхъоу 
гуIали, пэчъэчъали сяхъулIагъ. Джы хьакъулахьугъойхэу 
тичIыгу къихьагъэхэм Къэлэкъутэрэ Къамболэтрэ зякIухэкIэ, тызхэмыкIыжьын лажьэ тыхадзэщт, чылэм дэмыкIыгъэхэмэ, зыгорэущтэу зэтеIэжэгъэнхэ фае..."
Шъэбэкъу ибылымахъомэ кIымафэм афэхъущт былым Iусыр еIолIэнчъэу агъэхьазырыгъагъэми, янэбгъузэ 
къычIэплъи, ядымыIугъэ-бзэмыIугъи гумыхь шъэф горэ 
зэрахэлъыр зэхишIагъэу чылэмкIэ ионэш ыгъэлъэхъущтыгъ. Пкъынэ-лынэр машIом зэлъиштэгъагъэми, ышъхьэ 
къеогъэ гулъытэм ыгу зэрэригъэучъыIыкIыгъэр ыуж ит 
байколмэ къыздаригъэшIэным фэягъэп. Щагум къыздэпсыхэжьым, къежэнхэу игъусэмэ ариIуи, лъэбэкъу 
гузэжъогъухэмкIэ унэм фиузэнкIыгъ, кIом хэтэу хьалыгъу 
жъэрымэу къыкIихьагъэм мэлакIэ зэрэлIэрэр къыгуригъэIуагъ, ау шхэнэуи, щысынэуи уахътэ иIагъэп.
Захьрэт гуащэр нэгуф шъуашIоу, ынэ нагъомэ гумэкI-губжыр къакIихэу лъэгуцым къытехьагъ, ымакъэ изытет 
къышIухэщэу, пхъэшэ хьазырэу илI къеджагъ:
- Моу зэ унэм къихь!
- Сэгузажъо... Къамболэт тыдэ щыI?
- Сыд сэIо яти, ыкъуи къышъохъулIагъэр? МашIом 
Iутми жьы тIэкIу зыIуегъахьэ,- ынэгушъхьэ шъуаткIомэ 
къахихэу гуащэм нэплъэгъу мыразэр къыдзыгъ.- Пшъхьэ 
дэгъэнагъэми, сэри гущыIэ къыбдысиI.
Шъузым зыпари римыIожьэу Шъэбэкъу унэм ихьагъ, 
ыпашъхьэ къиуцуагъэм хъопсэ нэплъэгъукIэ Iуплъыхьагъ, 

--- Page 592 ---

гуегъу тIэкIу ежь зыфишIыжьыгъ: "Гугъу зимыIэр псы 
къодыеми егъэпщэры. Мыр къызэрэзэтенагъэр, пшъэшъэ 
ягъэщэным фэд. Сэ сшъхьац укъэпыгъэ, сынэгу зэлъапIэхэр фэхъугъ..." ЕтIанэ зыкъишIэжьи, къэпсынкIагъ:
- КъэпIон щыIэмэ, земыгъэукIыхь, байколхэр къысэжэх.
- Пкъо нахьыкIэ зытепIэтыкIызэ, бгъэсэхъуджагъэ, 
Кутакъэ мыхъун гущыIэ къысиIуагъэу къэсшIэжьрэп, 
мыдырэм ышъхьэ къызэреIэтэу мыдэIоныр къыригъэжьагъ.
- Сыд хъугъэр?
- Хьакъулахьугъойхэр Трамхьаблэ къэсыгъэхэу зызэхахым, Къэлэкъутэрэ Къамболэтрэ шыу купышхо аугъоий, 
чылэм зыдырагъэхыгъ. КIалэм зи епIорэп, тигъунэгъум 
шIу пихынкIэ сыгугъэрэп. Ынэмэ лъы къателъэдагъэу 
Къамболэт щагум къыздэлъэдэжьым, сIэжэн сIуагъэ 
шъхьакIэ, къысэдэIугъэп, "зыгорэм ыжэ тыдэплъыхьэзэ, 
Жаные зэрятэгъапхъо" ыIуи, зэкIэнэжьыгъэу сшIошэсыгъ.
- Ащ сенэгуягъ...- Шъэбэкъу ышъо къыпызи, етIысэхыгъ.- ГумэкIылэ сыхъугъ, гупшысэ зэфэмышIумэ сызэрагъэкIокIыным сынагъэсыгъ... Жаные сфэмыгъэхъузэ, 
тилъфыгъэхэр зэристэкъухьагъэхэри къыхэхьажьыгъ. 
Ибын зылъэхэсым ыгуи мэгупсэфы, сэ сыд сызгъэрэхьатынкIэ угугъэрэр? О Кутакъэ укъыщэтхъу, мыдыкIэ баий, 
тхьамыкIи Мэскэу зэригъэзэжьыгъэр къыспаIэты, зэмызэгъ-зэгурымыIо жаные чылэмэ къадэтэджагъ.
- Уишы лъапэ зынэмысыгъэ къэбгъэнагъэп, Шъэбэкъу,- 
лIым ыгу къызэрэдищэещтыр ымышIэу, гуегъу псэнчъэу 
Захьрэт къыIуагъ,- ащ фэдизым лIыхъу-лIышIухэм уаIукIагъ, 
джэуап къыпфэхъун къахэкIыгъэба? ДакIэ зымышIэрэм 
дакIор шъхьаусэгъу фэхъу.
- Е-о-ой, пкъым фэшIу джанэ бдыным лъэпкъым 
ышъхьэ къырыкIощтым изэгъэфэн фэдагъэмэ, сэри джэнэ 
дыкIэ зэзгъэшIэни,- нэгу кIыфыр пщышхом ыIотыгъ, 
ытамэхэр ыIэтызэ, хэхьапщыкIыгъ,- ау жаныехэми силъфыгъэхэми ащыслъэгъэ джанэхэр афэшIу хъугъэхэп. 
КъякIущтыр къысэзыIони сырихьылIагъэп. КIасэ сыфэхъугъ 
нахь, Къэлэкъутэ фэшъхьаф гъогу тэрэз къысэзгъэлъэгъун 
къахэкIыгъэп.
- ФэкъолI кIэлэжъым яти, ыкъуи къышъуишIагъэр 
сшIэрэп, делэ шъуехъулIагъ,- Захьрэт гуащэм IупшIэ 

--- Page 593 ---

ышIыгъ.- Пщы цIэрыIомэ анапэ ипхъоу ащ фэдэ гущыIэхэр 
цIыф зэхемыгъэх.
- О къыосэIо нахь, чылэмэ сахэуцоу сыгу илъыр афэсIуатэрэп,- шъузыр къызэрэфэгумэкIрэр игуапэу Шъэбэкъу IугушIукIыгъ,- узгъэгумэкIри къызгурэIо шъхьакIэ, 
Тхьэм акъылыр ыгощы зыхъукIэ, пщы, фэкъолI, пщылIы 
ыIоу зэхидзрэп. КъызхэкIыгъэм емылъытыгъэу Къэлэкъутэ 
акъыл чан Тхьэм къыритыгъ.
- ПIорэр сыд сэIо? - Захьрэт ынэ нагъохэр къикIотхэу 
ынапшIэхэр дищэягъ.- О умышIэу, сыда ащ фэдизэу 
пыплъэгъуагъэр?
- Ор-орэу зыфэмышIыжьмэ, зыгорэ къакIоу унэ 
пфишIыщтэп. Джащ сэ сапэ тигъунэгъум иакъыл нэсыгъ.
- Ащ акъылышхо сэ хэслъагъорэп,- лакъырдыгъэ 
кIэлъэу гуащэр щхыгъэ,- чылагъомэ хымэр захэзагъэкIэ, 
зэхахьэхэшъ, унэ фашIы.
- Ар адыгэ хабз, псэун зыгу хэлъыр унэнчъэу къагъанэрэп. Хьэми унэ фашIы, ау сэ зыфасIорэр нэмыкI, зэкIэ 
адыгэ лъэпкъым псэупIэ фэхъущт унэр ары, хэгъэгу тыхъуныр зэрэхэкIыпIэ закъор апэу къезыхьыжьагъэр Къэлэкъут.
Игулъытэ зынэмысыгъэм рыукIытэжьыгъэу гуащэм 
ынэгушъхьэмэ къахихыгъ, Шъэбэкъуи ыкуашъомэ атеожьи, къэтэджыжьыгъ, шъузыми егыигъ:
- Сэгузажъо сIуагъэми, гущыIэр къытIубгъэблыхьи, 
бащэрэ сыщыбгъэсыгъ. Шыухэр сыдигъу чылэм зыдэкIыгъэхэр?
- Ащ фэдизэу тешIагъэ щыIэп, ау замышIэжьэу зэрэчъэщтыгъэхэмкIэ уакIэхьажьынэп.
- СакIэмыхьэмэ, лажьэ къытфахьынкIэ щынагъо,- 
Шъэбэкъу елъэкIонзэ, унэм къикIыжьыгъ.
ЛIымафэ иунэ пэIулъ шъофым нэгъоикухэр щызэхэтых, къяуцокIыгъэ хъулъфыгъэмэ бзылъфыгъэ зырызхэр 
къахэщых, шъэожъыехэри акIэпхъагъ, жъот макъэр чыжьэу мэIу. Къэлэкъутэрэ Къамболэтрэ гъусэ къафэхъугъэ 
Дзэгъащтэ азыфагу итэу Сэрбай пшъэ кIыхьэ мытIырым 
пэIутых. ШыIупIэхэр аIыгъэу хьакъулахьугъойхэри ыкIыб 
дэтых.
- Сэ сыд лажьэ сиI? - Сэрбай зеухыижьы.- КIо аIомэ, 
сэкIо, шIэ аIомэ, сэшIэ. Тихъан лъапIэ спшъэ къырилъхьагъэр сэгъэцакIэ нахь, сшъхьэ пае сэдакъэ хэсыдзынэу 
сыкъэкIуагъэп. Шъо шъуизакъоп, тэ къытфэгъэзагъэ 
хъугъэ хьакIуцухэми, бжъэдыгъухэми, абдзахэхэми, 
нэмыкIхэми танэсыщт.
- Тэ хьакъулахь тхэшъумыхмэ, шъо къэшъулэжьрэр 
шъуфикъурэба? - ынэхэр ыуцIыргъузэ, Дзэгъащтэ 
къэупчIагъ.
- Тшхыни, тщыгъыни тыщыкIэрэп,- Сэрбай къыриIожьыгъ.- Ау дзэшхо пIыгъыным мылъкушхо ищыкIагъ.
- Шъэбэкъу пщышхом джары къытишIагъэр, урысмэ 
запищытIи, тыркумэ, нэгъоймэ ацэ къытфаригъэлъыгъ! 
- лIы мэкъэхъу горэ къыхэкуукIыгъ.
- Тэ тызыщэн къытфигъоти, ежь ыкъо урысмэ аритыгъ. 
Ыгу Урысыем щыI, IупэкIэ къырым хъаным игъус. Ар 
Долэт-Джэрые зэхимышIыкIыкIэ мэгугъа? - нэмыкIылI 
мэкъэ псыгъо горэми идао къызэтырипхъэнкIагъ.
- Ашъыу, ар умыIо, Шъэбэкъу зиусхьаныр къырым 
хъаным готэу урысмэ язэуагъэба? - мэкъэ гъэтIылъыгъэ 
ушъыикIэ нэмыкI гори къэупчIагъ.
- Ащ фэдэ шъорышIыгъэр типщышхо ищыпашIэп,- лIы 
мэкъэ псыгъор къепэбжъэожьи, бырсыр-жъотым зыригъэIэтыгъ.
- Зэ шъусамбыр! - Къэлэкъутэ лIы губжыгъэхэр 
зэлъигъэIэсагъ, ягыигъ: - Зы кIуачIэ зытшIынэу тIуагъэба, 
сыда джы къэхъугъэр?
- Тэ оры тызгоуцуагъэр нахь, Шъэбэкъоп,- апэ дэоныр къезгъэжьэгъэ лIы шъхьэко пэIошхор къыпэджэжьыгъ.
- Шъэбэкъу тэ тхэкIэу зыдэкIуагъэ щыIэп,- Къэлэкъу тэ ыпкъ итэу игущыIэ къыригъэжьагъ,- ыгу мыхъун 
къытфилъыкIэ УрысыемкIи зигъэзагъэп, Къэбэртаий, 
Мэхъоши, Абдзахи къыгъэнагъэп. ФэмыгъэхъурэмкIэ 
цIыфыр бгъэмысэныр емыкIу. Мары, ыкъо нахьыкIэ Къамболэт тигъусэ, шъуапашъхьэ ит, хэгъэгу зэхэщэныр къыддигъэхъуным ыгукIи, ышъхьэкIи фэхьазыр. Адырэ зыфэжъугъэмысэрэ Кутакъэ ятэ къемыдэIугъэмэ, сыд ришIэн, 
ыукIыжьына?..
- Сэрмэ, ащ фэдэ IофкIэ скъо къысэмыдэIумэ, зыми 
сеплъыщтэп, ыпсэ згъэгъущт! - мэкъэ ихыгъэкIэ Сэрбай 
къыIуагъ.

--- Page 594 ---

- Ар жъалымыгъэ хъун, уилъфыгъэ сыдэущтэу игъашIэ 
тепхын? - ыдагъэп Шъэбэкъу фэзыкъудыигъэ лIы шъырытым.
- Ащ фэдэ чIыпIэ ифагъэпышъ къеIо нахь, уилъфыгъэ 
чатэ фэпIэтыныр Тхьэми къыпфидэнэп,- Къэлэкъутэ 
ымакъэ зэримыхъокIэу игущыIэ лъигъэкIотагъ.- Мары, 
чыжьэу сыкIонэп, шъуичылэ Жъажъые тхьамыкIэу дунаим 
ехыжьыгъэм сыд фэдиз къин ыкъо тырилъэгъуагъ, ежь 
зэриIоу фэшIыгъэп.
- Шъэбэкъу зиусхьанымрэ Мамыйрэ зэгомыгъэуцу, 
зэгозэгъэнхэп,- лIы шъхьэко пэIошхор Къэлэкъутэ къыIэк Iэуагъ, цIыфхэри ыгъэщхыгъэх, ау фэкъолI пащэм ащ 
риIожьыни къыгъотыгъ:
- Шъэбэкъу пщы пащэми, цIыфы, ощ фэд, сэщ фэд, 
хэукъони ылъэкIыщт. Ыкъо нахьыжъ къемыдэIугъэми, 
бгъэшIэгъон, рыбгъэмысэн икъурэп. Ыгу зыфыщылъымкIэ кIалэм зигъэзагъ. Къытфэшъыпкъэу къыдгоуцогъэ 
Къамболэти Шъэбэкъу зэрипIугъэр зыщышъумыгъэгъупш. 
Джы, Сэрбай, о къыосIощтыр ары: сэ сыщытэу, жаные 
шыухэр сакIыб дэтхэу, мы чылэм хьакъулахь дэшъозгъэщыщтэп.
- ПIорэм егупшыс, Къэлэкъут,- хьакъулахьугъоймэ 
япащэ къэщтэуIугъ,- тэ тышъуукIымэ, нэгъоидзэр къыкIэлъыкIон, ащ ыуж тыркудзэр къикIын, заом шъори, тэри 
тхьамыкIагъо щэхъу къытфихьынэп.
- Ащыгъум орырэ сэрырэ тызэпэгъэгъокI,- щхыпэ 
макIэкIэ Къэлэкъутэ пигъодзыжьыгъ,- укъыстекIомэ, пшIэн 
зыфапIорэм уфит, сыкъыптекIомэ, ку нэкIхэмкIэ чылэм 
шъудэкIыжьы.
- Сыд пае тызэрэукIыжьын? - Сэрбай ыдагъэп.
- Сэ зыфасIорэр нэфэшъхьаф. Iашэ къыхэмыхьэу 
тызэгъэнэкъокъу. Тышыуми, тылъэсми хьау сиIэп, о къызэрыпIу.
Сэрбай зэшIэгъуае хъугъэу фэкъолI пащэм Iуплъагъ, 
игъусэмэ афызэплъэкIыгъ, зым имыщыкIагъэу ылъытагъ, 
адырэмэ тырагъэгушхоу ашъхьэхэр къыфагъэсысыгъ. 
Япащэ кIочIэшIу зэрэхэлъыр ашIэ, зэон-бэнэнкIэ ыпшъэ 
кIон Къырым исэп, инэкъокъогъу елъэгэкIы, изэхэлъыкIэкIи 
зыпари щигъакIэрэп. Рифыхь-къырифыхьажьи, фэмычэф 
шIагъоу Сэрбай къыIуагъ:

--- Page 595 ---

- Тышыуныр къыхэсэхы.
ЛIитIум онэгу зашIи, шъофым щызэпэуцухэзэ, байколхэр ыуж итэу Шъэбэкъу пщышхор ЛIымафэ икъэлэпчъэIу щепсыхыгъ. Сэрбайрэ Къэлэкъутэрэ язэу текIощтым 
ыгъэгумэкIхэу алъыплъэрэ цIыфхэм ащыщ горэми жаные 
пщышхор къызэрэIухьагъэм гу лъитагъэп. Махъулъэм 
лъэхэмыхьэрэ ЛIымафэ хъурэм лъыплъэу чэум тегъэкIэгъагъэти, къыфэчэфэу хьэкIэ лъапIэм къыпэгъокIыгъ:
- Къеблагъ, зиусхьан, хьэкIэ мафэ Тхьэм уешI, игъо 
шъыпкъэм укъэсыгъ.
- Сыд мыщ щыхъурэр? - Iашэ зэфырахыным хэхьагъэхэмэ зэпаригъэунэу Шъэбэкъу зырищыгъ.
- Зыгъэрэхьат, зиусхьан, щынагъо щыIэп,- ЛIымафэ 
кIэщхыкIыгъ.- СыкIэрэплъышъ, тимахъулъэ тIэкIу бгъэкъаIокIэ сенэгуе.
- Сыда, ЛIымаф?
- Мо нэгъой лIышхом IапшъэкIэ ебэнынэу езэгъыгъ.
- Сыдым пае?
- ТекIомэ, хьакъулахь тIахыщтэп, къытекIомэ, зыфаIорэр яттыщт. Жъажъыекъом ихьатыркIэ, чылэм 
щыщышъ, ариIуагъэщтын, тэ зи тIамыхынэу тыхагъэкIыгъ.
- Тэ щыI а мыгъор?
- Тимахъулъэ къакIоу зелъэгъум, зигъэбзэхыжьыгъ.
- СикIалэ МэскэукIэ зэригъэзэжьыгъэр Долэт-Джэрые 
къебжьыбжьыгъ. Мары плъэгъун, сэ къысэгуао ыIонышъ, 
Мамый бзэджашIэр благъэ зыфишIыжьыщт.
- УикIалэ изекIуакIэ къырым хъаныр зэригъэгубжыщтыр къыосIогъагъ. Зыгорэущтэу зэтепIэжэн фэягъ, зыгу 
къыпфэмышIу пщы купмэ Iоу фэкъолIмэ къахагъэтэджагъэр мыухыжь. МодыкIэ Къэбэртае сыдигъуи фэмыдэу 
щырэхьат, гъусэ лъэш зиIэм ипыйхэми шъхьащэ фашIы.
- Гъусэ къодыеп Темрыкъопщым ыгъотыгъэр, блэгъэ 
шъыпкъ нахь.
- О ащ ыпэ уишъын плъэкIыщтыгъэ, ау уилъэпкъ намыс 
ыпэ ибгъэшъыгъ.- Пщым джэуап къыритыжьынэу ежьэгъагъ шъхьакIэ, ЛIымафэ къыригъэIуагъэп: - Зи умыIо, 
зиусхьан, къэхъущтым тегъэплъ,- лIыжъым пчэгъу шъхьэпитIур ыубыти, ынэ набгъэхэр ыуцIыргъузэ, шъофымкIэ 
зикъудыигъ, жаные пщышхор игъунэгъу фэгумэкIэу 
зэтекъагъэ.

--- Page 596 ---

ШыуитIур зэпэгъокIыгъ, зэрэзэнэсыхэу зэтхъуагъэх, 
ау тIумэ язэу нахь пытэу зыубытыгъэр къэшIэгъуаеу 
зызэIэкIаутыжьи, зэбгъодэчъыгъэх. Къызтырагъэзэжьым, 
Къэлэкъутэ иш Сэрбай пиузэнкIыгъ, ичъи нахь лъэш ышIыгъ. 
Зызэголъадэхэм, Къэлэкъутэ Сэрбай онэгум къырипхъоти, 
ыбгъэ егъэзыхыгъэу ионаплIэ дигулIагъ, Iэ сэмэгур ытхыцIэ тыриубытэжьыгъ. ГушIо-куо макъэм цIыфмэ зырагъэIэтыгъ. Ынэ пкIыжьыгъэхэр къилыдыкIхэу ЛIымафэ 
пщышхом Iуплъагъ, Шъэбэкъуи гушхоу къыIуагъ:
- Сигъунэгъур лIэхъусэжъ! Джар махъулъэ хъун, 
тхьамэтэ маф, шъыпкъэба?
- Олахьэ, зиусхьан, ащ къесIолIэн сымышIэрэ,- лIыжъ 
лъэпэхъыртэр Iэжь-лъэжь къэхъугъ,- сшIобгъакъэу сеплъыгъагъ шъхьакIэ, кIочIэшIу хэлъ, мощ фэдиз лIышхор 
зэуи щымыхъоу онэгум къырихыгъ.
- Къырихыгъэ къодыеп, къыгъэхъыежьыгъэп нахь,- 
Шъэбэкъу фэчэфэу лIыжъым дыригъэштагъ, хьакIэщым 
фаузэнкIыгъэу къызызэплъэкIыжьым, Къэлэкъутэ къыригъэуцохыжьыгъэ Сэрбай ыIэ сэмэгу ыIотызэ, ышъхьэ 
зэригъэсысырэр инэплъэгъу къифагъэти, хъопсэ макъэкIэ 
къыIуагъ: - Къэлэкъутэ фэдэ шыудзэ сиIагъэмэ, хэгъэгу 
тыхъугъахэкIэ слъытэни.
- Тимахъулъэ къэзылъфыгъэ бзылъфыгъэмэ ащ фэдэ 
пчъагъи къалъфын, зиусхьан. Тхьэм уигухэлъ укIегъахь. 
О ар къэплъэгъужьын, ау сэ сынэсынкIэ сыгугъэрэп,- 
ЛIымафэ ымакъэ чэфынчъагъэ кIэмылъэу къыIуагъ.
Iанэхэр зэблахыфэхи, ошхэфэхи, язакъоу къызызэфэнэжьхэми, ЛIымафэрэ Шъэбэкъурэ ибэ нахьыбэу 
ажэ дэлъыгъэр къырым хъаным ыгу зэрагъэшIущтыр ары, 
ау урыс пачъыхьэм къызэригъэпцIагъэми, адыгэ лъэпкъ 
зэфэшъхьафмэ япщыхэр ыгъэдэIонхэ зэримылъэкIыгъэми 
гукъэо-шъхьакIо щыхъоу пщышхор анэсыгъ, гъогу пхэнджэу хихыгъагъэхэмкIи зиумысыжьыгъ:
- Блэм зэриIуагъэу, занкIэу сэкIо сIоми, сыкъызэплъэкIмэ, скIэ IонтIагъэу сэлъэгъу, ЛIымаф. НахьышIу сэшIы 
сIозэ, сэр-сэрэу сигъогу мыжъохэр тесэгъэтIысхьэшъ, 
сялъэпэожьы. Сыгуи, сыли силъэпкъ зэрэфэузрэр Тхьэм 
сыда къызкIимылъэгъурэр?
- Игъом укъызэплъэкIыжьыныри уапэкIэ уплъэныри 
зэдэпIыгъын фае, Шъэбэкъу. О блэу цуахъорэм фэдэ 

--- Page 597 ---

ухъущтэп, жаныемэ уряпащ, Тхьэм акъыл дэгъу къыуитыгъ, ау пкIэ пIонтIэгъахэу, уигъогу удэхыгъахэу укъызэплъэкIыжьыкIэ, пкIэ иIэжьэп, адырэ зыфэпIуагъэри къыоспэсрэп. ПIэхэр ебдзыхэу утIысыжьыныр пшъхьэ къимыгъахь. Жьы къэпщэ къодыеу дунаим утеткIэ, ущыIэкIэ 
умылъытэ.
- Ары шъхьакIэ, ЛIымаф, непэ тшIэн фаер неущ 
тхьызэ, дгъэхъагъи щымыIэу гъашIэр тэухы,- Шъэбэкъу 
къэтхьаусхагъ.
- Ари умыIо, укъызэхашIыкIыщтмэ, жаныемэ афэпшIагъэр макIэп, сэ сшIэрэ пщымэ афэдэу щыкIыгъэ зекIуакIэ 
къызхэбгъэфагъэп. ЗэкIэмэ уанахь акъылышIоми, гъытхъсытхъ мыухыжьым ухэт зыхъукIэ, гу зылъыптэн плъэкIыщтыри нэмэ къакIихьажьрэп, шъхьэр лъыIэсыжьрэп. 
ЦIыфыр гуфит-шъхьафитмэ, тыгъэм римыгъэлъэгъурэр 
чэщым хелъэгъукIы. Тычъыен, зыдгъэпсэфын закъом паеп 
дунаир къыкIэушIункIырэр, тигупшысэхэр рэхьатэу зэдгъэфэнхэм пае Тхьэм чэщыр къытфегъакIо.
Ялъфыгъэхэм занэсхэм, Шъэбэкъу хэщэтыкIи, кIэгъожь макъэкIэ къыIуагъ:
- Шъыпкъэ пIощтмэ, ЛIымаф, скъо изекIуакIэ ащ 
фэдизэу Iошхо къыпыкIыщтми сшIагъэп.
- Пхъум уегъэдахэ, зиусхьан, къом шъхьэкIафэ къыпфарегъэшIы, ау Кутакъэ щытхъу къыпфихьыгъэп, плъапсэ 
къыгъэтIэсхъагъ. АщкIэ узэрэхыер непэ къызэхэбэнэгъэгъэ фэкъолIмэ тимахъулъэ зэхаригъэшIыкIыгъ, укъиухъумагъ, ори пкъо нахьыкIи шъуидахэ ыIуагъ.
- Тхьаегъэпсэу, дахэу тфиIуагъэр Тхьэм шIукIэ фысегъэшIэжь,- ЛIымафэ гущыIэгъу фэхъу къэс ыкIуачIэ къызэрихьажьрэр зыдишIэжьызэ, Шъэбэкъу къэтэджыжьи, 
щхыпэ чэфкIэ зиумысыжьыгъ: - Хьакъурэ пстэури цакъэрэп, ЛIымаф, шъуимахъулъэ имыIофхэр зэрифэу, ымыIуа пхъэми, ымышIапхъэми ахахьэу нахьыпэм къысшIошIыщтыгъ шъхьакIэ, шIу нэмыкI ыгу зэримылъыр джы къызгурыIуагъ.
"КIасэ уфэмыхъугъэмэ, ащи ишIуагъэ къыокIын",- 
лIыжъым гукIэ къыриIожьзэ, пщышхом адыгэгъэ шъхьэкIэфэ-лъыгъэкIотэжь фишIыгъ.

--- Page 598 ---

IV
НынэпIосыр осыIэ чъыIэкIэ теIабэу сабыим къыщэхъу. 
А зэхашIэм Гощэунае ышъхьэкIэ зеутэкIым, унагъо зихьагъэм бэ тешIэгъагъэп, чылэмкIэ игъунэгъугъэ ныом ащ 
пэблэгъэ гущыIэжъэу къыIощтыгъэри ытхьакIумэ къиIожьыгъагъ. Апэ ар гум къызыфечъэм, псэогъу сызфэхъугъэм ишъэожъыемэ агу къэсымыщэфыщтмэ, сэри ны 
папкIэкIэ зясымыгъэштэщтмэ, шъхьатехъо стехъогъэныр 
къысэпэсыгъэп зэриIожьи, зыщыгугъыжьэу шIошъхъуныгъэ зыфишIыжьыгъагъ шъхьакIэ, нэ, псэ зыфишIыгъэми, 
шъэо нахьыжъым Iэзэгъу фигъотыщтыгъэп. НахьыкIэ 
цIыкIур апэрэ илъэсныкъом къызфикъудыигъэ фэдагъэми, 
ышнахьыжъ изекIуакIэ кIырыплъзэ, ащи зыкъигъэпкъыеу 
ригъэжьэжьыгъ.
Пачъыхьэ шъхьэгъусэм иушъыйхэр Гощэунае пкъырымыхьэхэу, ымыгъэцакIэхэу щытыгъэп. Ау шъэожъыемэ 
апкъ къикIыми, Варварэ ныом ыбзэгу къыпыкIыми, тхьэмафэм зытIо-зыщэ ыгу къыхэмыуIэхэу, нэпсыр кIимылъэкIыкIэу къыхэкIыщтыгъэп. Ары къэс къыгъэшIэгъэ 
илъэсхэр зыщигъэкIогъэ лъэныкъомкIэ гукIэ зидзыжьыщтыгъэ, янэ-ятэхэри, ышхэри, ящагу игъэкIотыгъи, ячъыг 
хэтэ зэгъэфагъэхэри, Iошъхьэмафэ ишыгуф лъаги ынэгу 
кIэкIыщтыгъэх, яхьэблэ бзылъфыгъэмэ яадыгэбзэ бзэрабзи, якъэлэпчъэжъые ицIыргъ макъи, Тэрч псыхъо игырз 
кIэщыгъи гур кIахэу, шъхьэр къагъэуназэу, орэд мэкъэ 
зэтетэкъухэу къеIущтыгъэх. Загъорэ иадыгэ псэлъыхъуагъэхэр инэплъэгъу къызкIэтэджэжьхэкIэ, щхыпэ макIэкIэ 
IуигъэзыкIыщтыгъэхэми, гужьыдэгъэкI фэхъущтыгъэх. 
Ахэмэ зэ нахь зытемыплъэгъэгъэ Кутакъэ зыкIахилъэгъукIри зыфихьын ышIэщтыгъэп.
Пачъыхьэ унэгъо кIоцIыр ары фэмыгъэхъущтыгъэр 
нахь, адыкIэ зыхэхьагъэмэ зэкIэми шIу къалъэгъугъ, агъашIо, хэгъэгу гуащэкIэ алъытагъ пIоным иIоф джыри темытыгъэми, Мария Темрюковнар амыштагъэу щытыгъэп. 
Сыд ахэр зыфитхэр, пачъыхьэр огъашIомэ, ишъхьагъуси 
бгъэшIощт, джары лъэш пстэумэ, баймэ, дышъэпс-тыжьыныпсыкIэ зызгъэпскIрэмэ ядунай зэрэщытыр.
БлэгъэфакIохэри Къэбэртае къызикIыжьыгъэхэр 
бэшIагъэ. Ыгу имыкIырэ лъэныкъом къырахыгъэ къэбархэр 

--- Page 599 ---

Гощэунае игушIуагъох, ахэмэ ахэгупшысыхьэ хъумэ, 
ищыIэныгъэ къыхэтэджэрэ гумэкIхэр тырагъэузэ, гъэмафэри текIыгъ, бжыхьэми пкIэшъэ зэмышъогъухэмкIэ 
зеутхыпкIы, кIымафэри зэрэмычыжьэр жьы чъыIэмкIэ 
зэхэошIэ.
ШIуми, еми хэти ышIагъэр зэгорэм къычIэщыжьыщткъы чIэмыщыжьыщтыр Iоф шъхьаф, цIыфым хьадрыхэ 
зыдихьыжьрэм фэшъхьафэу опсауфэ Iаджи зыхиушъэфэн 
ылъэкIыщт. Ау бзылъфыгъэм ышъо сабый хэфагъэмэ, 
ушъэфыгъуай. Зэшъхьэгъусэмэ яукIытэ къыхьэу зэдаушъэфми, бзылъфыгъэм итеплъэкIэ зыкъиIотэжьыщт. 
Гощэунае игушIогъо шъэф апэ зэриIонэу хэта иIагъэр? 
Къыпэблэгъэ шъыпкъэр лIыр ары шъхьакIэ, щыукIыти, 
къыригъэкIугъагъэп. Инысэгъу Юлиани ригъэшIэнэу фаеп. 
Илъэс заулэ хъугъэшъ ар ипщыкъо зишъузыр, зэгорэм 
цыхьэшIэгъу зыкъыфишIи, лIым имысэгъэ-насыпынчъагъэкIэ зэрэсабыинчъэр къыриIогъагъ. Варвара Патрикеевнар? Ары мыхъухэщтыр, джы къызнэсыгъэм лIым иапэрэ 
шъузыгъэр щыгъупшэрэп, бзэгу Iае Iулъ, имылъфыкъохэр 
къыфегъэблых.
"Тхьэм сынэтIэгу къыритхэгъэ пачъыхьэр шъэфкIэ 
зэрэзэшъуIожьэу зэрэжъугъэлъагъорэм фэдэп,- Гощэунае ыгу жьы дигъэкIэу лIым ипыйхэм, ышIэхэри, ымышIэхэри 
зэдыригъэхьэу, афэгубжыгъ.- Угу зыфэшIум гукIэгъу 
къыпфишIыжьыщт, зэпкъаджэ сызэрэхъугъэр зелъэгъум, 
зэщафыгъэ хэгъэгулIым ынэ пхъэшэ нэхаехэр къызэрэушъэбыгъагъэхэр, IаплI фабэ къысищэкIи, сынэгушъхьэми, 
сыжэгъуи, сIэпэ псыгъоми къызэрябэугъагъэр, лъэгонджэмышъхьэкIэ сапашъхьэ къитIысхьи, сIашъомэ Iэ къызэращифэгъагъэр джыри сынэгу кIэт. Шъузфаер, шъугу 
къэкIрэ жъокъугъэр хэгъэгум щышъуигъашIэрэпышъ, 
шъоры, боярхэр ары, апэрэу зылъэгъу мыхъухэрэр, 
ихьылъэ дэшъумыIэтэу тефи, темыфи тешъолъхьэ. 
ШъуфэлъэкIыгъэмэ, хэгъэгур пкъырыпкъэу зэпкъырышъутхъы жьыныешъ, нахьыбэ къышъуфэзыщэйрэм, шляхт, 
нэмыц, ливон шъумыIоу, ешъущэщтыгъэ. Джары зымафэ 
силI къысиIуагъэр, Адашеври, Сельвестри, Репнини, нэмыкIхэри зыфэягъэхэр, Ливон заом хъункIэн-укIын щэхъу 
хэлъэп аIоти, къыкIыдырамыгъаштэщтыгъэр ашъхьэ 
зэрэхъущтым пай. Адыгэпхъу IэлкIэ шъукъызэрэсаджэу, 

--- Page 600 ---

зыми хэшIыкI фысимыIэу къызшIошъумыгъэшI. Типачъыхьэ 
сымэджэ дэй зэхъум, шъугушIозэ къызэришъучъыхьакIыщтыгъэр, зэрылъ унэм сымэджаплъэ шъузэримыхьэщтыгъэр, ычIыпIэ ишъэожъые ижъугъэхьанэу къызышъолъэIум 
зэрэфэшъумыдэгъагъэр, лъэпсэкIод шъушIынэу нэмыкIхэм 
шъузэралъыхъущтыгъэр шъущыгъупшэжьыгъ. Хэта, 
шъора хьауми пачъыхьэра жъалымыр?!"
Дышъэ хэдыкIым тегупсэфагъэ фэдагъэми, Гощэунае 
ыбгъэгу къыдэкуукIыщтыгъэ мэкъэ плъырым зыкъыригъэшIэжьыгъ. Унэ нэфынэ зэгъокIым зыщиплъыхьагъ. 
Зэпэхъурае хъугъэ ныбэми теIэбэжьыгъ, Iэ щифагъ. "Шъао 
къысфэхъумэ, сятэ ыцIэ фэсыусыщт, пшъэшъэжъыемэ, 
сянэ ыцIэкIэ седжэщт" къызэрэриIогъагъэр ыгу къэкIыжьи, 
ашIэщтымкIэ пачъыхьэхэр упчIэжьхэрэп ыIозэ, IугушIукIыгъ. 
Тэджи, тынчэу тхьэсурэтым кIэрыхьагъ, Iэпэ псыгъо 
дахэхэмкIэ къащ къызфихьыжьыгъ, шъхьэщэ гъашIо фишIи, 
елъэIугъ: "Я си Тхь, тиунагъуи, тихэгъэгуи мамыр игъэлъ. 
Сшъо хэлъ сабыим икъэхъун псынкIэ къысфэшI, мафэкIэ 
къытфэгъэхъу, яти, Урысые хэгъэгушхор зэппэсыгъэ 
пачъыхьэм, псауныгъэ къет, игухэлъхэми уишIэ ахэмылъэу 
щытэпышъ, ахэри къыдэгъэхъу, шIу зыгу илъхэр къыкъогъэуцох, ипыихэр фыIущых. Сыгу къабзэу, шIошъхъуныгъэ къыпфысиIэу сызщыщмэ сакъыхэпщи, силI идин сибгъэхьагъэшъ, ишъхьантэ дэсэбгъэгощыгъэшъ, кIуачIи, 
пытагъи къысхалъхь, унэшIу къысщыгъаф, сыкъэухъум. 
Сыд фэдиз хьылъэ къыстеплъхьагъэми, сымытхьаусхэу 
скIуачIэ къехьыфэ сщэчыщт, сыхэмыгъэукъу, гъогу зафэр 
къысэгъэлъэгъу".
Пчъэ макъэм пачъыхьэ гуащэр къыфызэплъэкIыгъэп. 
Юлиания Дмитриевнар къыгоуцуагъэти, дин фэIо-фашIэхэр 
ыухыгъэми, ащи Тхьэ делъэIужьыгъ, шэф остыгъэхэр 
зэдагъабли, тхьэлъэIупIэм къыкIэрыкIыжьыгъэх.
Инысэгъу къызэрэлъихьагъэр Мария Темрюковнам 
игопагъ, къызэреплъыгъэр ыгу римыхьыгъэми, къызхимыгъэщэу IугушIуагъ.
- УизэпкъырыкIыгъо уахътэ къэблагъэ къэсми, Мария 
Темрюковна, нахь дахэ охъу,- нысэгъуми Iупэщх гушIор 
фыпигъохыжьыгъ.
- Мыщ фэдэ теплъэм дахэ ехъулIэгъэ бзылъфыгъэ 
сшIэрэп,- къыриIожьыгъэми, пачъыхьэ гуащэм ынэгушъхьэхэр щытхъум къыхыригъэхыгъ. "Нэ къыстемыгъэфэнэу 
Тхьэм селъэIу" гукIэ ыIозэ, мыскъарэ зишIыжьыгъ: - Сэ 
сфэдэм раIорэр ошIа? Зэпкъадж. Сэ укъысэлъытыгъэмэ, 
о удэхэ сурэт.
- Непэ уизытет сеогъапшэшъ ара? - Юлиание ыгу 
илъыр къыфэмыIошъоу джау сыдми къэупчIагъ.
- Хьау, Юлиания Дмитриевна, апэ тызызэтеплъэгъэ 
мафэм щегъэжьагъ.
- Сымыдэхагъэмэ, Мария Темрюковна,- нысэгъум 
ымакъэ къыщытхъагъ, ау ишъхьэлъэшыгъэ ардэдэм зыкъыригъэшIэжьыгъ,- пачъыхьэм ыш пае сипшъэшъэгъу 
пчъагъэмэ сакъыхихыныгъа, хъулъфыгъэ теплъэ зиIэ 
къодыем ыгу сырихьыныя...
- Тхьакъысауи, ар пIоу зыми зэхемыгъэх.
- Ари зышIэн фаемэ ашIэ.
- Пачъыхьэми ешIа?
- Ащ ымышIагъэмэ нахьышIугъ.
- Сыда?..- пачъыхьэ гуащэм къызIуипхъотыгъ.
- Хьау, хьау, мыхъун пшъхьэ къимыгъахь,- Юлиание 
къыIэкIэIуагъэр тырицIэлэжь фэдэ ышIыгъ: - ЖэкIэ-пакIэ 
къызтеогъакIэкIэ, лIы ухъущтэп. Сэ хэт щыщи сыринысхъэпэнэу сыфаеп. Моущтэу сыпсэун нахьи, бзылъфыгъэ 
динлэжьмэ ащыщ зысшIымэ нахьышIу.
Пчъэр къыIуипхъоти, пачъыхьэм ишъэо нахьыжъ пчъаблэм къыдэплъыгъ, зышIомыдэеу ынэхэр къыригъэкIоти, 
ыIитIу ыпчанэ итэу, закъытыригъэпщыхьэзэ, бзылъфыгъэ мэ къяупчIыгъ:
- Федькэ тыдэ щыжъугъэбылъыгъа?
АцIэ къызэрэримыIуагъэр, шъхьэкIафэ къызэрафимышIыгъэр зыдыригъэшIэжьэу Юлиания Дмитриевнам 
зыпари зэхимых фэдэу зишIыгъ, фыреплъэкIыгъэп. Мария 
Темрюковнар къэгуIагъ:
- Ваня, Ванюша, пчъаблэм удэмыт, моу къакIуи, къэтIыс.
- Эй, о ныбэшъур, тхьапшрэ къыосIуагъа,- шъэожъыер къепэбжъэожьыгъ,- Ванюшэп сэ сцIэр, Иван 
Иванович, пачъыхьэ шъау нахь! Федькэ тэ щыжъугъэбылъыгъа, къангъэбылъ тешIэ тэ!
- Эй, оры! - Юлиание зыфэмыщыIэжьэу кIалэм 
зыпишIыжьзэ, игухьагужъ тырикъутэу фэгубжыгъ.- О 

--- Page 601 ---

сыдэущтэу зыбгъэпсра, шIыкIай! УзкIэнакIэрэр уян, непэнеу щэу шы е шыпхъу пфэхъущтыр къыпфилъфыщт.
- Сянэп мыр! - шъэожъыер къызэкIэнагъ.- Федькэрэ 
сэрырэ тянэр Анастасия Романовнар ары. Сыфаеп ши 
шыпхъуи, сэ Федькэ сиI! Ори... модырэри...
- Щыгъэт! - мэкъэ лъэш IэтыгъэкIэ Юлиания Дмитриевнар кIэкуукIыгъ.
- Юлиания Дмитриевна, силъапI, зыщыI...- Мария 
Темрюковнар къэгузэжъуагъ.
- Хьау, типачъыхьэшхо ишъуз,- зигъэрэхьатыжьызэ, 
Юлиание инысэгъу зэрыт чIыпIэр пачъыхьэ шъаом ыпашъхьэ щыхиушъхьафыкIыгъ,- икъун зызэрэсщыIагъэр, ибэ, 
псэкIоды аIомэ, акуашъо тырагъэтIысхьэмэ, ышъхьэ Iэ 
щафэзэ, мы агъэнэIуагъэм зэгорэм зесымыгъэшIэжь 
хъущтэп. Слъэгъузэ, танэIу икI!
Мэкъэ Iэтыгъэм къыщэгъэ Варвара Патрикеевнар 
Федор шъэожъыем ыIапэ ыIыгъэу пчъэ Iухыгъэм къыдэкIыгъ, бзылъфыгъэмэ шъхьаф-шъхьафэу, пачъыхьэ 
гуащэм нахь фыкIигъэтхъэу шъхьащэ афишIыгъ. Ар ыгу 
темыфэу Ване къызIуипхъотыгъ:
- Мамка! Сыда мыхэмэ шъхьащэ зыкIафэпшIырэр, 
тэркIэ мыхэр хымэх.
- Ваня, Ванюша, сипачъыхьэ шъэо дышъ,- Варвара 
Патрикеевна ныом зэхихыгъэр ымыдэ фэдэ зишIыгъэми, 
щтэгъэ нэгукIэ къычIэплъыгъ,- ащ фэдэ умыIо.
- СIуагъэ, сIощт, мыхэр тэркIэ хымэх!.. НекIо, Федор,- 
Ване ышнахьыкIэ ныом IэкIиути, унэм рищыжьыгъ.
- Иван пачъыхьэ шъаом шъугу ешъумыгъабгъ, джыри 
сабый, ыгу емыIугъэр сшIэрэп, непэ шэнычъ. Сэ ащ сеушъыищт, гурызгъэIощт,- шъхьащэ ышIымэ, кIыбыкIэ 
зэкIакIозэ, унэм икIыжьрэ ныом ыцIэ риIонкIи зэримыпэсыжьэу, Юлиания Дмитриевнар зыбгырыузэ, еджагъ:
- Ори зэ моу къэуцу! УагъэпIухэрэр пачъыхьэ шъэожъыех шъхьакIэ, оркIэ тэ тыхэт? Сыд тцIэ къыкIемыIорэр?
- Къысфэжъугъэгъу, шъэожъыем сщигъэгъупшагъ... 
ШъхьэкIэфэшхо зыфэсшIырэ, Мария Темрюковна, зэрэ 
Урысые пачъыхьэшхоу Иван Васильевичым уфэшъыпкъ, 
уришъхьагъус, ори, Юлиания Дмитриевна, типачъыхьэшхо 
ыш Юрий Васильевичым уришъхьэгъусэшIу.

--- Page 602 ---

- Джынэкъэуж ар зыщымыгъэгъупш,- ныом ыгу 
зэрэтыригъэпщэхагъэм Юлиания Дмитриевнам рэзэныгъэ 
хихыгъ.- Джы кIо, пчъэри къыфэшIыжь, пачъыхьэ шъаохэми джар агурыгъаIу.- КIэлэпIур унэм зекIыжьым, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Мыры зэкIэ зилажьэр. ГъэшIэгъона Анастасие пачъыхьэм ишъузыгъэмэ, икIэсагъэмэ, 
шъэуитIу къыфилъфыгъэмэ...- игущыIэ гуаохэр инысэгъу 
лъэIэсхэмэ, къебжьыбжьыхэмэ зэригъэшIэнэу фыреплъэкIыгъ, "къызхигъэщырэп нахь, хэхьэ" ыIомэ, гукIэ 
щхыпцIызэ, джыри нахь псэлъэ кIуачIэхэр фыпигъэщэжьыгъ: - ЫкъохэмкIэ ишъузыгъэм иIэшIугъэ пачъыхьэм 
зыщигъэгъупшэрэп... "Уишъузыгъэр зыщыщыгъэ Захаринмэ яIахьыл ныом унэгъо дахэу пшIэжьыгъэр къыпфызэщегъакъо" зымафэ Иван Васильевичым есIуагъэти, 
сыкъыридзагъэп. Тэрмэ сшIэрэп ишъуз зыгъэлIагъэр... 
Анастасия Романовнар бзылъфыгъэ дэхагъ, цIыфышIугъ, 
имыхьакъ епIолIэна, ау о къыолъытыгъэмэ, уидэхагъэ, 
уишIыкIэшIуагъэ благъэу къекIолIэныгъэп, теплъэнчъэ 
цIыкIугъ.
"Сыда синысэгъу зыфаер? - Гощэунае блэкIыгъэ 
мэфэ-мазэхэм афэдэу зэупчIыжьыгъ, ыгу мыхъун къыфыримыгъахьэ шIоигъуагъэми, зэджэнджэшыщтыгъэ 
зэе-тIуаемэ ацыпэ папцIэхэм зыкъыхахэу рагъажьэ.- Къыскъоти, сыкъиухъуми фэд... Сыда ащыгъум, щымыIэжьыр 
къысфиубызэ, силI пае къыдзыхэрэр? Къысэхъуапсэмэ 
шIэ? ТхьамыкI, мыщ къехъулIагъэр... ДышъэкIэ зегъэпскIми, 
бзылъфыгъацIэр ыхь къодыеу дунаим тет. Ащ фэдэлI 
щыIэми апэрэу зэхэсэхы. УилIи, ори шъунасыпынчъ. Сэ 
зыгорэ сэбгъэIонышъ, сепхьыжьэн оIо шъхьакIэ, синысэгъу 
нэшIошI, сIупэ озгъэубытэу, псашъо зыозгъэщэнэп".
Юлиания Дмитриевнари игупшысэхэмкIэ Мария Темрюковнам пэчыжьагъэп, ежь зэрэщыхъоу, зэрэгурыIоу 
джэуап аретыжьы: "Чаркасхэр цIыф Iэлых, плъыр-стырых, 
шэнычъэх аIо шъхьакIэ, мыр къызытхащагъэм щегъэжьагъэу, пачъыхьэ плъырыжъым ыуж сэщ нахь пэблагъэ 
иIэпышъ, мыхъун горэ еслъэгъулIагъэп, ыныбжь емылъытыгъэу зиIэжэн, зилъытэжьын, уасэ зыфыуигъэшIын елъэкIы. ЗэрэхъурэмкIэ, мыщкIэ пачъыхьэм къысиIохэрэр 
шъыпкъэ. О пшIэрэп нахь, сичаркас шъхьалъытэжь цIыкIу, 
уныбэ къипшы зыщыхъугъэм щыублагъэу, уилI хэтэкIожъ, 

--- Page 603 ---

сэры тхьауегъэпсэу къызэпIон фаер, зыкIэрыстIупщырэп, 
тIуми шъуигунахь, сэсыери ягъусэжьэу, зэдэсэшхы".
- Адэ, синысэгъу дах,- Юлиания Дмитриевнам зыкъишIэжьи, нэщх-гущх шъабэкIэ къэупчIагъ,- сэ тиунэгъо 
къэбархэр пшIосыушъэфрэп, шъо зи дагъо шъуимыIэу 
шъопсэуа?
- Сянэ гощэшхом зэриIоу, зыгорэ къызэрымыхъухьэрэ 
щыкIагъэ зэрымылъ унагъорэ хъурэп. Уиунэгъо гумэкI 
цыхьэ къысфэпшIи къызэрэсфэпIотагъэмкIэ тхьауегъэпсэу. 
Ау зэхэсымыхыгъэмэ нахьышIугъ, тазыфагу къызэрэдэнэжьыщтри къыосэIо. Адырэ тиунагъокIэ,- Мария 
Темрюковнар зыфэсакъыжьызэ, инысэгъу IугушIуагъ,- 
сыд къыосIон, лIымрэ сэрырэ тырэхьат, тишъэожъыемэ 
ягугъу тэмыгъэшIы, ахэми яакъыл зэгорэм къэкIощт, 
сыкъызхэхьагъэмэ, о апэ узэритэу, сафэраз, сагъэгушIо, 
сагъэгушхо. Мыщ тежэ,- ыIэ ыныбэ тырилъхьагъ,- тыпэплъэ, кIо джары, етIанэ хъурэм теплъын.
- Тхьэм шъузфаер къыжъудегъэхъу,- Юлиание къыфехъохъуи, гукIэ щхыпцIыгъэ, етIанэ зыми щымыщэу 
къэупчIагъ: - Уичаркасмэ хэгъэгу яIа?
- Хьау, хэгъэгу яIэп. Иван Васильевич къызэрэсфиIотагъэу, зэгорэм Урысыер пщыгъо-пщыгъоу зэрэгощыгъагъэу ахэри зэтеутыгъэх. Сипщышхо е сишъхьэгъусэ 
фэдэ лIы Iушхэр къахэкIмэ, хэгъэгу хъунхэу мэгугъэх.
- Ащыгъум ахэри тэтыемэ афэдэу зэрэшхыжьхэба?
- Ащ фэдэ гъогу ахэми акIун фаеу типачъыхьэ елъытэ.
- Адэ шыгъачъэмэ уазэрэхэлажьэщтыгъэр шъыпкъа?
- Хэта зыIуагъэр?.. Тихъулъфыгъэхэр зэрэшыу бланэхэр шъыпкъэ, ау тибзылъфыгъэхэр шымэ зэратырамыгъэтIысхьэхэрэр зэкIэми анахь шъыпкъэжь.
- ГъэшIэгъоны къапIорэр... Къушъхьэм ущышакIощтыгъа? Хъулъфыгъэмэ уадэзаощтыгъа?
- УкъызыкIэупчIэхэрэр бзылъфыгъэ IэнатIэхэп. Ащ 
фэдашъо къыстеошта?
- Хьау...- Юлиания Дмитриевнам ымакъэ ефэхыгъ.
- СакIыбыкIэ мыхъунхэр щысфагъэIумэ шIэ?..- джы 
нэс зызыIажэщтыгъэ Гощэунае ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ.
- Тэ талъэныкъо ащ фэди щыхъун ылъэкIыщт. Ахэмэ 
зямыгъэгъап. О шыбгыми, Iашэми уафамыгъэсагъэми, 

--- Page 604 ---

Иван Васильевичым зэонымрэ шэкIонымрэ икIас,- Юлиания тхьагъэпцIэу инысэгъу Iуплъагъ,- чатэр къаштэ, шым 
къытетIысхь, типыймэ тязэощт е шакIо тыкIощт къыуиIомэ, 
сыд пшIэщт?
- Чаркас бзылъфыгъэр, орэбай орэтхьамыкI, зыфыщыIэр, зыфапIорэр, зыфэшъыпкъэр илIышъ, илъэпкъышъ, 
ащ зиIокIэ, чатэри пштэнышъ, ушыуми, улъэсми, иунагъуи, 
ипачъыхьэгъуи къыдэуухъумэщт. Адырэ шэкIонэу зыфэпIуагъэм ащ фэдиз Iоф къыпыкIынэу сеплърэп, ащкIэ лIым 
узэрезэгъ. Арышъ, Юлиания Дмитриевна, тэ, бзылъфыгъэхэм, ащ хэт ущыщ иIэп, тилIымэ тафэшъыпкъэнэу Тхьэм 
тыкъигъэхъугъ. "ШъузышIур унэ, шъуз дэир чIыун" сянэ 
зэриIорэр силIыкIи, силIакъокIи, сыкъызхэхьагъэхэмкIи 
згъэцэкIэщт, шъузышIу сыхъуным сыфай.
"Мыщ къыIохэрэр... Сыд фэдэ упчIи фэхьазыр, етIани 
чаркас Iэл тэIо..." - Юлиания Дмитриевнар ащ нахьрэ 
щысыжьын ымылъэкIыжьэу, шъхьакIо хихыгъэкIэ арэп, 
бзылъфыгъэ хъопсэн-шъугъоныр къышIутекIозэ, тэджыжьыгъэ, ушъхьагъу дэгъуи къызфигъотыжьыгъ:
- Тэ, бзылъфыгъэхэм, непэрэзымафэм тыщысыгъэкIи, 
тызэзэщыщтэп. Ори зыгъэпсэф, улъэрымыхь, сэри Iоф 
горэхэр зэзгъэфэн.
- Юлиания Дмитриевна,- Гощэунае нысэгъум елъэIугъ,- цыхьэ къыпфэсымышIэу къызшIомыгъэшI, пачъыхьэ 
шъаомрэ тэрырэ непэ къытхэтэджэгъэгъэ зэгурымыIор 
тазыфагу дэкIодэжьыным сыфэягъ.
- Ащ сэ сырыгущыIэнэп, синысэгъу кIас. Ау Патрикеевна ныор? Пачъыхьэм ыкъохэр?
- Ахэмэ тясэжьыгъ, тэркIэ кIэщыгъожьэп.
Нысэгъум Мария Темрюковнам къыритыгъэ гущыIэр 
ыгъэшъыпкъэжьыгъэп.
Мэфэ заулэ тешIагъэу, пчыхьэ горэм, пачъыхьэр ишъуз 
еупчIыгъ:
- Шъыпкъа, Кученей, Иван цIыкIур ныбэшъукIэ къызэрэоджагъэр?
- Тэ къипхыгъэ къэбар ар?..- Мария-Кученей къыкIэщтагъэми, къызхигъэщыгъэп, ау лIым римыIон ылъэкIыгъэп: - Ащ фэдэ пцIыхэр Ванюшэ тыралъхьанэу сыфаеп. 
Хэт къыуиIуагъэкIи, пшIошъ умыгъэхъу. Узэряушъыирэр 

--- Page 605 ---

арыщтын, тикIалэхэр бэкIэ нахь шъабэ къысфэхъугъэх... 
Джаузэ зэкIэри дэгъу хъущт.
Шъыпкъэми, мышъыпкъэми, Иван Васильевичым 
зэхихыгъэр игопагъ.

--- Page 606 ---

Жьыбгъэ мэфэ чъыIэ горэм, пчэдыжь шхэгъу ужмэ 
адэжь, Кремлэм дэт Успение чылыс шъхьаIэм иодыджын 
макъэмэ запхъотагъ. Ахэмэ нэмыкIхэми къадырагъаштэзэ, 
жъгъыу зэпеожьым Москва зэпигъэджэжьыгъ: зэрэ Урысыеу ипачъыхьэшхо ичеркес шъуз шъао къызэрэфэхъу гъэр къэлэдэсмэ алъигъэIэсыгъ. Зигуапэр гушIуагъэ, 
зимыгуапэр ужъунтхагъэ...
V
Тыгъуасэрэ тыгъоснахьыпэрэ лIы горэ къызэрэлъыхъущтыгъэр гъунэгъу шъэожъыем икъэлэпчъэIу 
щепсыхыжьрэ Онэтыгъу къыриIуагъ.
- Непэ къэлъэгъуагъэба? - гумэкI-сакъыр къызхимыгъэщэу шхомлакIэр зэритыгъэ шъэожъыем Онэтыгъу 
къыфызэупчIэкIыгъ.
- Хьау, непэ къэлъэгъуагъэп.
- СырищыкIагъэмэ, джыри къыкъокIын.
- Сыгугъэрэп,- шъэожъыем шыныбэпхыр къытIатэзэ, 
лIыжъ цIыкIу фэдэу къыпиупкIыгъ.
- ГущыIэгъу укъишIыгъа, хьауми о джаущтэу къыпщэхъуа?
- Апэрэ мафэм сылъыплъагъ нахь, гущыIэгъу зыфэсшIыгъэп,- пкIэнтIамэр къызпихрэ уанэр къакъыр нэтIэ 
тыгъэуапIэм пызылъэрэ шъэожъыем къызэриIокIыгъ.
- Тэрэзэу пшIагъэ, сигъунэгъу,- зэнтхъ тIэкIу хьэкъуашъом шым фыдитакъозэ, Онэтыгъу кIалэм щытхъугъ,- 
шыу нэгъуаджэмэ уафэсакъмэ нахьышIу.
- Мэфэщэджагъоу сыд хъуна?
- Ахэмэ мафэ, чэщы яIэп...- зэгорэм иIэнэтIагъэм 
Онэтыгъу зыкъыжэхидзэжьыгъ шъхьакIэ, мысэ-гуIэ зэхэлъкIэ щигъэзыезэ, тегущыIыкIыгъ: - Сыд фэдэ теплъэ 
иI узэплъэкIуагъэм?

--- Page 607 ---

- Арба къасIо сшIоигъор...- Онэтыгъу зезгъэтхьакIырэм чыжьэкIэ къыригъажьи, кIэкIэу къыухыжьыгъ: - ЛIы 
гъур од, онэгум къищырэп.
- Ы-ы? Ащыгъум зи арыхэпщтын...- ардэдэм Онэтыгъу ынэгу Мамый къыкIэуцуагъ, фэмыеу гукIэ зэупчIыжьыгъ: "Армэ, сыд зыуж итыр? Илъэс заулэм сытеплъэжьыгъэп. Марям ятэ ихэпIэжъ къызэрищэжьыгъэр 
зэхэсхыгъэ...- бэрэ ищыгъу-пIастэ зышхыгъэ илI-имылIым 
фэдэгъэ МамыйкIэ къетхьаусхылIэгъагъэм ыгуи, ыли фэузыгъ,- ары, а бзылъфыгъэ шъэбэ цIыкIур зысымылъэгъугъэм нахь охътаби тешIэжьыгъ... Адыгэмэ ахэзэгъагъа 
шъуIуа? ШIу умылъэгъунэу, зыуимыгъэлъэгъунэу Марям 
щытэп..." - Онэтыгъу игупшысэмэ къахэужьи, ыгу къыфихьэгъэ фэбэгъэ тIэкIуми теукIытыхьажьызэ, шъэожъыем 
зыфигъэзагъ: - ЕтIан, ПатI, етIанэ сыд хъугъэр?
- ЯтIонэрэ мафэми уикъэлапчъэ къыIухьагъэти, мы 
шыур зыгорэм егъэгумэкIы, сыда къызкIытэмыупчIрэр 
сIуи, сыпэгъокIыгъ, татэ сызэригъасэщтыгъэу, езгъэблэгъагъ, ау сыкъыридзагъэп, тхьауегъэпсэуи къысиIожьыгъэп.
- Еблагъ къыозыIорэм, цIыкIуи, ини, тхьамыкIи, бэгъуагъи иIэп, хэт щыщми адыгагъэ зэпхыгъэм къыуихыжьын 
тефэ.
- Сяни джары ыIуагъэр, шIомыцIыф хъатэу еплъыгъ. 
Сыда Онэтыгъу есIожьыщтыр зысэIом, бащэ пшIэмэ, 
пшъхьэ ыгъэузыщт, Къырым щыуинэIосэгъагъэр ары пIомэ, 
ышIэщт, сыкъерэгъот, сыздэщыIэр къезыIощтри ешIэ ыIуи 
къызэриIокIыжьыгъ.
МэфитIу зэкIэлъыкIом къыфэкIуагъэр зэрэ Мамыим 
ОнэтыгъукIэ щэч хэлъыжьыгъэп.
- Зызгъэнэгъоджагъэр, ПIатI, сенэгуе МамыйкIэ,- 
Онэтыгъу ышъо къызэокIыгъ.- Зэхэпхыгъа ащ фэдацIэ?
- Зэхэсымых мэхъуа!.. Ащ сяни сэри тегуцэфагъ. Ау 
ащ фэдэ мэхъаджэмэ защыодзыети, ыцIэ къетIонкIэ 
къыотпэсыгъэп.
- Узэрэнэжгъурыр сигуапэ, ПIатI. Тхьауегъэпсэу, сэри, 
сищагуи къэогъэгъунэ. Джары гъунэгъур зэрэщытын 
фаер.
- Ори тхьауегъэпсэу, Онэтыгъу, унаIэ къыттет, зыми 
тыщыбгъакIэрэп. Зятэ зиIэмэ сябгъэхъуапсэрэп.

--- Page 608 ---

Шъэожъыем игущыIэ IупкIэмэ рэзагъэ ахихзэ, Онэтыгъу кон лъапсэм щетIысэхыгъ, упкIэ пэIо гъопчагъэр 
зыщихи, шъхьэ упсыгъэм пкIантIэр рилъэкIэхыгъ, тыгъэнэстырым зыщиухъумэу, Iэпэ платыкур зышъхьарихъуагъ. 
"ЦIыфмэ афэдэ сызыхъужьыгъэм ыуж,- зэриIожьыгъ 
Онэтыгъу,- мы шъэожъыер благъэ къысфэхъугъэшъ, 
тызэрэгъэзэщрэп. Къэмыхъу рапшIэзэ, къаIо, мощ фэдиз 
зыщишIагъэри. Янэрэ ежьырырэ язакъу, Тыркум сыращыгъэ къодыягъ, къызэраIожьырэмкIэ, лъэпкъ зэрэшхыжьым ятэ зыхэкIуадэм. Зы лIы ымышIэн ешIэ. ТIэкIу 
уIууIухьэмэ, иакъыл зынэмысын щыI Iоу сшIэрэп. ГъашIэр 
лъыкIуатэ къэс цIыфхэр нахь Iуш мэхъух. Тэ тикIэлэгъум 
тшIэщтыгъэм елъытыгъэмэ, мыхэр нахь Iушхэу къэтэджых. 
Тэ тисабыигъо мэхъош, абдзах, бэслъыный, бжъэдыгъу 
тIозэ, тилъэпкъэгъухэр зэхэтыдзыщтыгъэх нахь, зэкIэми 
тызэрэадыгэм тиакъыл тефэщтыгъэп, хэгъэгу тиIэми, тиIэн 
фаеми тегупшысэщтыгъэп. ФэкъолIхэм, пщыхэм тащымыкIэщтыгъэми, Къэлэкъутэ, Шъэбэкъу, Мэщыкъо, 
Темрыкъо фэдэхэр къытхэкIыщтыгъэхэп. Зэгорэм сэ 
сызфэдагъэхэр, мамый-пэнэхэсхэр, тхизыгъэх. Мыщ фэдэ 
шъэожъые-пшъэшъэжъые тхьапш сэ хы кIыбым, Тыркум, 
Къырым, Мысырым нэсыжьэу, пцIымамэзэ рязгъэхыгъэр? 
Ахэмэ акъохэр арынкIи мэхъуба, Къэлэкъутэ зэриIоу, 
хымэ хэгъэгухэр зыгъэпытэхэрэр, къэзыухъумэхэрэр, 
тэри къытэзэожьхэрэр?.. - иупчIэ къызыщыкIигъэщтэжьыгъэмрэ къызщеджагъэхэмрэ зэтефагъэ:
- Адэ, Онэтыгъу, утIысыжьыгъапа джы?
- Сыд сэбгъэшIэщт, ПIатI?
- НекIо тадэжь, щэджэгъуашхэ озгъэшIын.
- Ара зыфапIорэр? Тхьауегъэпсэу, ПIатI, тхьауегъэпсэу, 
сигъунэгъу, сэ бэмышIэу Iэнэ шыгъэ сыкъыпэкIыжьыгъ. 
Сионэш згъэтэмамыгъэмэ, къыслъыхъурэ шыури къэсэбгъэшIэжьыгъ, джы сэ тIэкIу зызгъэпсэфын.
- Шъхьэ пшъыгъэм шъхьантэм зыфекъудыи, Онэтыгъу,- ПIатIэ къыдыригъэштагъ, етIанэ зиумысыжьызэ, 
игущыIэ лъигъэкIотагъ,- сэ мэфэ чъыер сиджагъошъ, 
сышъхьахынэп, уиIанэ темытыгъэ горэ озгъэшхын.
- Сыд фэд? Iанэм гуIэ-шIуIи, цэгажъи, щэлэмэ-хьалыжъуи, бахъсыми хъоигъэ.
- Iэнэ дэгъугъ. Сыд етIани тетыгъэр?

--- Page 609 ---

- Икъунба, шхыни, шъони тизыгъ.
- Зы шхын щэкIэ,- ежь ыгу къыпылъэдэгъэ шхыным 
ыцIэ зэхихыгъэпти, ПIатIэ гушIуагъэ, Iучъыжьызэ, къызэриIокIыгъ: - Ащыгъум джыдэд!
- ПIатI, уянэ умыгъэгумэкIы! - Онэтыгъу гуIэу шъэожъыем кIэлъыджагъ шъхьакIэ, къызэплъэкIыжьыгъэп.
"Мыщ фэдэ гори синасып къыхьыгъэп...- Онэтыгъу 
зэхишIэу ыгу къыпиIонтIыкIыгъ.- Сыдэущтэу синасып 
къыхьыныя?.. Унагъо сшIэгъакIэу хьакъу-жъокъум сыхахьи, 
илъэс пчъагъэм игъэхъо-ишъужьым сыхэтыгъ, зыжэ 
къысIулъыгъэ шъуз шъхьэлъэш цIыкIоу илъэсныкъуи сызыкIымыгъугъэр урым сатыушIэ горэм есщи, сызщыщыгъэ 
хьакIуцумэ сшъхьэ къахэсхыжьыгъагъ. ЦIыф хыемэ къафэсхьыщтыгъэ тхьамыкIагъохэр сэ сшъхьэкIэ зызэхэсэшIэм, зыкъэсшIэжьыгъ,- зэгорэм пчэгъу зыщычIэссэгъэгъэ мэхъош хэпIэжъыр къысэджэжьыгъ. Мыщи сыщыкIодынкIэ макIэ иIэжьыгъэр. Джы сIэкIэлъ дышъэр зыфэдизыр 
цIыф ымышIэу, сэри сыхэпчъэкъожьыгъэу, гъунэгъу 
шъэожъыем нахьрэ тхъагъо симыIэу, шъхьэзэкъо-къурэу 
сэпсэу. Сигъунэгъу ПIатI янэ бзылъфыгъэ шIагъу, ынапэкIи 
зэкIужь, Iуш, бэкIэ зэрэнахьыкIэми сеплъыщтыгъэп, сэщ 
фэдэу мылъэщагъэмэ... Къысфэнэжьыгъэр дисхыжьыгъэми хъущтыгъэ шъхьакIэ, зэфэмыдэ зэдашъорэп, 
зэмышъогъу зэрэщэрэп къытаIозэ, мыгъуи, шъуаджи 
къыткIэнэкIэщт..."
Къошын фэIубгъо куур IитIукIэ ыIыгъэу ПIатIэ къэчъэжьыгъ.
- Ма, Онэтыгъу, мы щхыу чъыIэр тешъухьажь, непэ 
фэдэ мэфэ фабэм угу риутэхыщт. УиIанэ щхыу тетыгъэп 
ныIа?
- Шъыпкъэ, тетыгъэп. Олахьэ, боу уигулъытэ иным, 
сигъунэгъу,- щытхъум гуапэр кIэлъигъакIоу Онэтыгъу 
щхыу къошыныр ришъунэу дигъэзыягъ, ау щхыу пцIэгъэ 
Iужъур IупэкIэ фэкъудыигъэп, кIалэм джэмышхыр къыригъахьи, фэкIэщыгъоу ышхыгъ.- Ох-ох, сыбгъэтхъагъ, ПIатI, 
тхъагъо щэхъу къыомыхъулIэу Тхьэм ущегъаI.
- Уихьалэл, Онэтыгъу.
- Уянэ ищхыу сыгу зэрэрихьыгъэр сфеIожь, сикIал. 
Ощ фэдэ гъунэгъу сиIэщтмэ, гъаблэ хъугъэкIи сыгумэкIынэп.

--- Page 610 ---

- Тхьэм гъаблэ къерэмышI, Онэтыгъу, зэкIэмэ анахь 
Iаеу ары сянэ зыщыщынэрэр,- кIалэм ынэжгъ зэхигъахьи, 
ишъыпкъэу къыIуплъагъ.- Нанэ игугъу къэсшIыгъэшъ, зы 
лъэIу къыпфысиI.
- КъаIо,- лъэIур фэгъэцэкIэщтмэ ымышIэу, Онэтыгъу 
кIэщтэуIукIызэ, шъэожъыем ынэ шIуцIэ Iушмэ акIэплъагъ.
- Сянэ ащ нахьыбэрэ ПIатIэкIэ къысэмыгъэджэжь.
- ПIатIэба пцIэр? Хьэблэ кIалэхэри джары къызэрэуаджэхэрэр, сэри а цIэр ары сшIэрэр.
- Сянэ ар гъэшIуабзэу къыстыригъэнагъ. Сятэ къысфиусыгъагъэр Джамбор, а цIэмкIи къысаджэщтыгъэ.
- Ы-ы, гъэшIэгъоны къапIорэр! - Онэтыгъу кIэкуукIыгъ.- 
Олахьэ, уятэ цIэ дэгъу къыпфиусыгъагъэм! Непэ щегъэжьагъэу а цIэм фэшъхьафкIэ цIыф къыозгъэджэжьынэп, 
ау уянэкIэ ар спшъэ ислъхьажьырэп, уишъао гъэшIогъа цIэкIэ уемыджэжь сфеIошъунэп, Джамбор.
- Нанэ фэгъэхьыгъэу сэри сIорэп,- къыфыригъашIэу 
шъэожъыер хэщэтыкIыгъ,- унэм игъэшIуабзэкIэ къыщысэрэдж, кIалэмэ, гъунэгъумэ апашъхьэ сцIэ шъыпкъэ къысерэIу.
- Ар пфэзгъэцэкIэн, Джамбор. Ащыгъум сэри, цыхьэ 
къысфэпшIыгъэмэ, сишъэф ущызгъэгъозэн. Онэтыгъу 
къысаIо шъхьакIэ, лIыцIэ шъыпкъэ сиIагъ.
- Ори ара? - Джамбор гъэшIэгъон нэгукIэ IугушIукIыгъ.
- ЦIитIу зимыIэ адыгэ сэ сшIэрэп,- Онэтыгъу щхыпцIыгъэ,- зыр фаусыгъэ цIэ шъыпкъэр ары, адырэр ным 
игъэшIуабзэу чылэм хэхьагъэр ары. Онэтыгъур сяни сяти 
ягъэшIобзагъэп, а тхьамыкIэхэр БэрсэйкIэ къысаджэхэзэ, 
дунаим ехыжьыгъэх. МыгъокIэ сыкIэлэ дэдэу, илъэс пшIыкIубл горэм ситыгъэн, тигъунэгъумэ яхьакIэ иуанэ къызысэтыгъум, джа цIэр къыстырагъэнагъ.
- Мыхъун зэошIэм ащ фэдиз уныбжьыгъэмэ, Бэрсэй, 
ушъэожъыягъэп,- Джамбор игые-мыдэ къышIудэлъэтыгъ,- ау, сянэ зэриIоу, ари аущтэу хъунэу Алахьым 
ыухыгъагъэщтын.
- Хьау, Джамбор, ащ Тхьэ Iоф къыхэмыгъахь. Сэ 
зэсымышIэжьыгъэ къысэхъулIагъэп. Аужырэ илъэс заулэм 
сырэхьатыжьыгъ нахь, къыстырагъэнэгъэ цIэ Iаер къэзгъэшъыпкъэжьынэу гужъ сшIи, бзэджэгъабэ зесхьагъ. Непэ 
ушъэожъыеми, неущ лIы ухъущт, сызыфэдагъэр сэ къыосымыIоу нэмыкI горэм ижэдэкIэу зэхэпхымэ, нэмыплъ 
къысэпхыщт. Арышъ, сэр-сэрэу къыосэIо, сигъашIэ 
инахьыбэр гъогу пхэндж сытетэу къэсхьыгъ. Джыри мары, 
сижъышъхьэ сегупсэфылIэжьы сIозэ, Жаные ис анахь шыу 
мэхъаджэр къыслъэхъу. Е-е, Джамбор, Джамбор, 
дунэежъэу тызытетым хъуни, мыхъуни къыщытэхъулIагъ. 
О укъэхъу пэт, сигъунэгъу. Шъхьэр Iэтыгъэу упсэунэу 
уфаемэ, уицIыкIугъом щегъэжьагъэу уинамыс гъэлъапIэ. 
Адыгэмэ аIо: "ЦIыф бзаджэм ихьэ къыоцэкъэн нахьи, 
цIыфышIум ихьэ уишхымэ нахьышIу". Ащ фэдэ гущыIэжъ 
зэхэпхыгъа?
- Апэрэу зэхэсэхы.
- Угу иубыт, сэ кIэсаIо сыфэхъугъэми, о ухигъэу къощтэп. Зэгорэм Бэрсэй-Онэтыгъу къысиIогъагъ пIожьын.
Джамбори Бэрсэий янэплъэгъу зэIуфагъэ, яхэщэтыкIи 
зэтефагъэ.
КъыкIэлъыкIогъэ пчэдыжьым гъогу техьащт Онэтыгъу 
ионэш дигъэхьазырызэ, Джамбор къэупчIагъ:
- ЦIыф бзаджэм ихьэ къыоцэкъэщтыми, къыоджагъэшъ, уфэкIо ара, Бэрсэй?
- Къыщыгугъэу хэт щыщ къеолIагъэми, шIуми, еми 
ыгу илъым адыгэлIыр кIэупчIэрэп, ионэш зэтырелъхьэшъ, 
Iо хэмылъэу дежьэ. Хьауми тымыадыгэжьэу къыпщэхъуа, 
Джамбор?
- Ари сIонэп, тиадыгагъэ чIэтынэжьына? Ау Алахьыр 
сакъ, зыфэсакъыжь, Бэрсэй...
Мэфэныкъо гъогур Онэтыгъу екIуфэ гъунэгъу шъэожъыер игупшысэмэ ахэлъыгъ. "Гум къихьагъэр жэм 
къымыIозэ къешIэ,- Джамбор къыпэблагъэ зэрэхъугъэм 
гопэ-гугъапIэ хилъагъоу зэриIожьыгъ.- ЗэцIыкIужъыеми 
Iушыгъэ, джы аужырэ илъэс зытIущым игущыIэ-гупшысэмэ 
уахэдаIо зыхъукIэ, уагъэщынэ, лIыжъ гъэтIысыжьыгъэм 
фэд. Илъэс пшIыкIущым ежьагъ ныIэп. Сыд ащ зымафэ 
къысиIуагъэр? Ары, илъэс зытфых горэмкIэ, сышъуштэщтмэ, Къэлэкъутэрэ орырэ сыкъыжъугоуцощт еIо. Тхьауегъэпсэу Къэлэкъутэ сызэрэгобгъэуцорэмкIэ, ау сэ сыдым 
ащ сыкIигъэхьан. Адыгэмэ анахь бзаджэу къахэкIыгъэ 
Мамый къысфыкъоплъыгъэшъ, сыфэмыяхэу сиадыгагъэ 
ыдэжь сехьы. Сыд а шIоир джыри зыуж итыр? ИчIыфэ 
стелъа? ГъэшIэгъона зытIо-зыщэ Къырым ишIуагъэ къыщысигъэкIыгъагъэмэ!.. Хэта сэ сишIуагъэ зэмыкIыгъэ 
хъырцыжъэу Адыгэ шъолъырым исыр? Ащ пае дэгъу 
сыхъугъэп. Къысфэнэжьыгъэ тIэкIум шIу горэ сшIэнэу 
щытмэ, нэбгыритIу сызфэулэунэу сшIэрэр - Джамборрэ 
Миначрэ. Ахэмэ афэдэхэр ары, тишIуагъэ якIымэ, укъэзымыгъэукIытэжьыщтхэр...- Онэтыгъу шIоу ыгу къихьагъэм къыкIигъэщтэжьэу хэплъызыкIыгъ.- Ары шъхьакIэ, 
лъырэ нэпсырэкIэ шъокIыгъэ мылъкум шIу хэкIына?.. Мо 
шыу къэзэрэфхэри хэт щыщха?" - Онэтыгъу игупшысэмэ 
къахэзыжьыгъ, щынэгъо благъэм зыщидзыеу кондэ къогъу зишIыгъ.
Цохъопщыр шыу кIэпцIэ чэтэ къихыгъэу блэлъэтыгъ, 
байколхэми яшымэ ор адашIэ шъхьакIэ, кIэхьанхэ алъэкIрэп. 
Цохъопщым чатэр егъэдыды, ычыишъхьэ ритхъэу мэкуо:
- Марджэ хъужьын, жаныехэр, шъуеужьыр, шъуипщышхо Цуахъо шъуапэ ит, Шъэбэкъу къумалым бжъэдыгъухэмрэ абдзахэхэмрэ зэрегъэукIыжьы! Адыгэ гъэкIодыр къытхигъэтэджагъ!..
"Сыд сэIо мыщ зэхиIухьэхэрэр!.." - Онэтыгъу ишы 
лъэкъоф зыригъэпхъотагъ, зи римыгъаIоу байколмэ 
акIэхьагъ, яупчIыгъ:
- Сыд къышъохъулIагъэр?
- Зышъхьэ щихыгъэ зиусхьаныр тIэкIэкIыгъ! Шы чъэр 
тесышъ, тыкIэхьан тлъэкIрэп...
Онэтыгъу иш теушхуагъэу ытIупщи, зэ илъыгъокIи 
Цохъопщым кIэхьагъ, зыголъэдагъэми шым зырыригъатIи, 
къекууагъ:
- Шъэбэкъужъыр, сэ жаные пщышхо сашIыгъэшъ, 
уиIэнэтIагъэр степхыжьын уигухэлъ, ара? Уянэ лIэу укъилъфыгъэмэ, къих уичатэ!
- Сы Шъэбэкъоп сэ, сэры, Онэтыгъу...
- Ары, ары, шашитыжъ! О уонэтыгъумэ, сэ сышытыгъу! - ыцэ жъгъэй кIодыгъэр къыIуигъэпсэу, хьа-хьай 
ригъаIоу пщыр щхыгъэ.
Зиакъыл зимыежьым зыкъишIэжьыным щымыгугъэу 
Цохъопщым ичатэ Онэтыгъу IэкIиутыгъ, ебгъунджауи, 
шыбгым риутэхыгъ. Къызэлъысыгъэ байколхэр тебанэхи, 
зыриутэкIыжьмэ, къяцакъэмэ, къяхъонзэ, зэкIоцIапхагъ, 
къызагъэтIысыжьым, ынэ плъыжь инхэр къикIотэу Онэтыгъу къыдэхьащхыгъ:

--- Page 611 ---

- Сыд, Шъэбэкъужъыр, IэнэтIэнчъэу укъэнагъа?! - 
щхыным хэкIи, быунэу ригъэжьагъ, етIанэ нэкIубэ зэхэуагъэр ригъэзыхи, ибайколмэ ыцэлышъохэр афытыригъэхъушъутызэ, яхьакъоу ыублагъ: - Хьаб-хьаб, хьаб-хьаб...
- Е-о-ой, мыр зынэсыгъэр, шъугъоным делэ ехъулIагъ... Епхыгъэу шъуIыгъ е коным ижъугъэтIысхь нахь, 
цIыф хые горэ еунэхъулIэщт...- шъхьэр ыгъэсысызэ, 
Онэтыгъу игъогу техьажьыгъ.
Цохъопщым фэгумэкIынэу, ыл фэузынэу къыфишIагъэ щымыIагъэми, зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъухэу дыриIагъэхэу Онэтыгъу ынэгу къыкIэуцожьыгъэхэм арычъэжьзэ, 
сыд Iо фаеми, цIыфыба, гуегъу зэхашIэм къыгъэчэфынчъагъ, ыпэкIи иIокIэ-зекIокIэ-шIыкIагъэхэм щорагъэ горэхэр 
къазэрэхафэщтыгъэхэм джы зынэсыгъэр къежьапIэ 
зэрафэхъугъэр гукъэкIыжьхэм ахилъэгъуагъ.
Чэпэзэхэогъумэ адэжь Онэтыгъу Трамхьаблэ нэсыгъ. 
Чэу къопэ тетIысхьапIэм ЛIымафэ тырилъэгъуагъэти, 
пэчыжьэкIаеу шым фепсыхи, нэшIо-гушIоу кIэрыхьагъ, 
лIыжъыри къыфэчэфэу къыпэгъокIыгъ. Онэтыгъу хьакIэщым рагъэблэгъагъ. ЗэкIэупчIэнхэр заухым, Онэтыгъу 
зыгъэгумэкIырэр къыIуагъ:
- Сэ лъэгъун сиIэу гъогу сыкъытехьагъ, ЛIымаф, о 
къепIолIэщтыр сшIэрэп нахь.
- Лъэгъун зимыIэ гъогу техьэрэп,- лIыжъыр жэкIэпэкIэ къэрабэмэ макIэу ахэщхыкIыгъ,- уилъэгъун мыгузэжъогъумэ, Онэтыгъу, уапэ къимыгъэшъ, адыгэ хабзэп, 
джыри чэщ щыI, мафэри къыкIэлъыкIощт, ау къебгъэжьэгъахэмэ къаIо.
- Шъуадэжь сыблэкIынэп сIуагъэ нахь, тхьэмэтэ маф, 
узэрэслъэгъугъэри, шIуфэс къызэрэсэпхыгъэри сигуапэ, 
ау гущыIэным тыхэмыхьэзэ, уигъунэгъу Мамый сыIукIэ 
сшIоигъуагъ. Зыфаер сшIэрэп, зэлъыпытэу мэфитIо къысфыкъокIыгъ шъхьакIэ, сызщыдэмысым къытефагъ.
- Мэхъош нэс къыпфэкIуагъэмэ, узэрищыкIагъэм щэч 
хэлъэп,- бысым ЛIымафэ джы ишъыпкъэу къыIуплъагъ.- 
Тэ тичэу цэпкъыхэр зэхаохэми, ишъуз цIыкIу къытхэхьэ, 
тыхэхьэ нахь, ежь хъатэу тызтыригъаплъэрэп. Зыуж итыри, 
зэрифэри, игухэлъи тшIэрэп. Моу укъэсыным ыпэкIэ нысэмрэ Марямрэ зэдэгущыIэхэу стхьакIумэ къыридзэгъагъ. 
КIалэ,- ыкъо лIыжъым зыфигъэзагъ,- моу мыр тигъунэгъумэ ахащ, ау адыгэмэ бысымхъожь зэрамышIыри 
зыщымыгъэгъупш, Онэтыгъу.
- Адыгэ хабзэр ымышIэу тихьакIэ кIэлэцIыкIу хъужьына, 
тят? - Дзэгъащти Iупэщх сэмэркъэур ятэ пигъохыжьыгъ.
Онэтыгъу елъэщаозэ, ищагу къыдэхьагъэу Марям 
къызелъэгъум, Дзэгъащтэ игъусэми щыгъупшэжьыгъэу, 
иIахьыл гупсэм фэдэу къыпэгъочъыгъ, IаплI къырищэкIыгъ, 
шъхьатехъо къолэн цыпэмкIэ ынэмэ акIэIэбэжьыгъ, тIэкIуи 
укIытэжьыгъэу гъунэгъум къыриIуагъ:
- Дзэгъащт, мыщ сызэрэпэгъокIыгъэр емыкIу къысфэмышI, Онэтыгъу сшым фэдэу шIу сэлъэгъу. Мыры мыхъугъэмэ, Мамый ыгу бэшIагъэ къызысфэучъыIыщтыгъэр, 
мыщ сыкъищэжьыным, шъори гъунэгъу мафэ шъукъысфэхъуным сиIоф тетыгъэп. Сэры, Онэтыгъу, силI 
сышъхьащытIысхьи, къыплъызыгъэкIуагъэр. Сибзылъфыгъэ насып щыщэу къысфэнэжьыгъэгъэ IудэнакIэр оры 
кIэпсэ пытэ сфэзышIыжьыгъэр. Лъэшэу услъэгъу сшIоигъуагъ. Синасып зэпыфэу адыгэ чIыгум сыкъифэмэ, тхьауегъэпсэу къыосIожьынэу нэузыр зытеслъхьэжьыгъагъэшъ, Дзэгъащтэ сишыхьатэу зытесхыжьыщт. Ори 
ппэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъохэр Тхьэм псынкIэ къыпфишIынхэу сыпфелъэIузэ, нэпс Iаджи пфезгъэхыгъ, Онэтыгъу.
"Сыд сэIо мыщ ыIохэрэр? Зыгорэхэр къысэпIонхэу 
укъысфэкIэщыгъомэ, шыхьатынчъэу къысаIоба, си 
Марям..." - Онэтыгъу ыгукIэ едаощтыгъэми, зэхихрэр 
игуапэу, ежьхэм афэшъхьаф дунаим темытыжь фэдэу, 
ыбгъэ шъэбэ фабэу къынэсыгъэм кIигъэшъэбыкIызэ, 
нэшIу-гушIукIэ нэплъэгъу хъуапсэр фидзыгъ...
"ЛIы ныкъоукIыр джыри псаузэ, сыд гу шъэбагъа 
мыхэмэ зэпагъохрэр? Шъхьэчъэ-псачъэ хъугъэ Мамый 
ишъуз нэшIошI IупэкIэ зырегъашта хьауми мыхэмэ язэфыщытыкIэ сэ нэмыкI хэсэлъагъуа?.. Къызэфэзгъанэхэу 
сахэрэкIыжьмэ сшIэрэп..." - Дзэгъащтэ зэшIэгъуае хъугъэу нэбгыритIуми афычIэплъыщтыгъэми, ышъхьэ щигъэзыежьыныр къыригъэкIугъэп.
VI
Мэзэ псаум темыр-къохьэпIэ АдыгэчIыр къизыкIухьакIыгъэ Шъэбэкъу гукIи, пкъыкIи улэугъэу икъэлэп чъэIу 

--- Page 612 ---

щепсыхыжьыгъ. КIуакIэр щыгъупшэжьыгъэми, пхъорэлъф 
цIыкIур къызыпэгъочъым, зэрэпшъыгъэри, игукъауи щыгъупшэжьыгъэу ыпхъотагъ, ыгу зыгъэушкъоеу ыпшъэ 
зыкъизышIагъэр тIэкIурэ ыIыгъи, еIушъэшъагъ:
- УкъэкIуагъа, синэфыжъый?
Пшъэшъэжъыем ятэжъ ыпшъэ нахь пытэу зыхишIагъ 
нахь, зи къыриIожьыгъэп. Минсури ятэ къыпэгъочъи, IаплI 
къырищэкIыгъ шъхьакIэ, пшъэшъэжъыем янэ фидагъэп:
- IукI, сэ ситат мыр!
- Ары, ары, сыуитат,- Шъэбэкъу пшъэшъэжъыем 
ыкIыб Iэ щифэзэ, еушъыигъ,- узэстын щыIэп, ау уянэ 
уемыдыс, зэхэзыхрэмэ пшъэшъэжъые мыгъас аIон.
Шъэбэкъу ипхъорэлъф ыбгъэ кIэсэу къызэлъыогъэ 
щагудэтмэ нэплъэгъу-шIуфэс арихи, лъэгуцым къытехьэгъэ Захьрэти нэшIу-кIэщыгъокIэ фыреплъэкIзэ, иунэкIэ 
ыгъэзагъ. Минсури, Къамболэти ыуж ихьагъэх. Щагудэтмэ 
ашъхьэ щагъэзыежьыфэ зиIажи, Захьрэти ыкъорэ ыпхъурэ 
ауж ихьагъ. Пчъаблэм янэ зэрэделъагъоу, ятэ ыпашъхьэ 
ис Минсурэ къэтэджыгъ, Къамболэт ным пхъэнтIэкIур 
къыфигъэкIотагъ, зытесым тIэкIу зытыриIэтыкIзэ, Шъэбэкъуи шъузым риIуагъ:
- КъакIо, къакIо, Захьрэт,- зегъэтIысым, еупчIыгъ: 
- Сызыдэмысыгъэ мазэм сыд шъуикъэбар, сыд шъуипсэукI?
- Фэсыжьапщи, Шъэбэкъу,- шъхьэкIэфэ шъхьэуфэ 
макIэр гощэшхоми къыпигъохыжьыгъ.
- Ацумыкъо тэ щыI? Къэлъагъорэп,- ышнахьыкIэ 
земылъэгъум, Шъэбэкъу къэгумэкIыгъ.
- ЧэтэшIэ чылэм джыри бырсыр къыдэтэджагъэти, 
кIуагъэ,- ятэшыр зыфэшэсыгъэр шIопхъэтэпэмыхьэу 
Къамболэт щхыпцIыгъэ.
- Сыд бырсыр? - шъхьэ кIэпхъотыкI псынкIэкIэ 
Шъэбэкъу къэупчIагъ.
- ЧэтэшIэ фэкъолIмэ Вишневец ичылыс агъэстыгъ.
- Ащ фэдэ мэхъуа?! - Шъэбэкъу ыкуашъо пхъорэлъф 
цIыкIур къызтырегъэтIысыкIым, Захьрэт зэриубытылIагъ, 
етIанэ Минсурэ накIэ фишIи, унэм рыригъэщыгъ.
- Хъущтыр хъугъахэ, тят, ащ хэпшIыхьажьын щыIэп.
- Ар зичылэ къыдэхъухьэгъэ Жэнэпщым сыдэу зишIыгъ?
- ФэкъолIмэ апэ итыгъ.

--- Page 613 ---

- Оры? Къэлэкъути, ори сыд шъушIагъэ? - Шъэбэкъу 
икъамэ ыбгъукIэ ридзэкIи, къызщытэджыкIыгъ, Захьрэти 
щтагъэу къызщылъэтыгъ:
- Тхьэкъысауи, Шъэбэкъу!..
- Зыгъэрэхьат, гуащэ, тIысыжь,- Шъэбэкъу ымакъэ 
ыIэтыгъэми, шъузым зэреIэсэкIрэр инэплъэгъу къыхэщыгъ,- тапашъхьэ уисэу мы зиусхьанымрэ сэрырэ тызэдэгущыIэнэу сыфай.
- ЛIышхуитIум шъуапашъхьэ сисына...- апэрэмкIэ 
къыIонэу гощэшхом фэшъхьаф къыгъотыгъэп, етIанэ 
зыкъишIэжьыгъ,- рэхьатэу шъузэдэгущыIэщтмэ, сытIысыжьын... Къамболэт, а сикIал, къыуаIо горэ къызхэгъахь.
Шъэбэкъу пытэ-пытэу джэхэшъогур зытIо-зыщэ 
рикIукIыгъ, итыжьын бгырыпхи мызэу-мытIоу Iэхъомбэшхо 
дегъэчъэкIхэмкIэ ыбг щигъэтэрэзыжьыгъ, шъхьаныгъупчъэм Iууцуи, кIыщымкIэ плъэзэ, мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ 
къызэриIокIыгъ:
- СыкъэдаIо, зиусхьан.- ЕтIанэ зыкъызэригъэзэкIи, 
иупчIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Къэлэкъутэрэ орырэ сыд 
шъушIагъэ?
- Сыд тшIэн, фэкъолIмэ тапэшIуекIона!? - Ышъо 
чъэкIызэ, Къамболэт къыупсэлъи, гумэкI-гупшысэм хилъэсэгъэ ятэ ыгу зэрегъури, зэребгъэри къыхэщэу 
зэриIожьыгъ: "Сыд къыосIуагъэкIи, пшIошъ зыщымыхъун 
чIыпIэ уифагъ, тят. Тызхэфэгъэ къиныр къызежьагъэр 
непэп, тыгъуасэп, бэшIагъэ адыгэ пщыхэм шъузэрэугъоеу, 
шъузэгурыIоу, Къэлэкъутэ къырихьыжьэгъэгъэ хэгъэгу 
зэхэщэн Iофым кIэщакIо шъуфэхъугъагъэмэ, нэгъоий, 
тыркуи, урыси къытэнэцIыщтыгъэп, тищынагъо горэ атетэу 
тыпсэущтыгъэ. Ащ ычIыпIэкIэ шъузэбэнмэ-шъузэзэожьзэ, 
лъэпкъыр амалынчъэу къэжъугъэнагъ. Къэлэкъутэ зэриIоу, 
шъор-шъорэу шъупшъэ щызэкъошъудзэжьыгъэ лъэтIэным 
джы шъуетхьалэ..." - Тят, тян,- Къамболэт игупшысэмэ 
къахэужьи, шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэр къебэкIэу къыIуагъ,- 
шъугу къысэшъумыгъабгъ, зытетыр шъхьэихыгъэу къышъосэIо: джыри нахь теубытагъэ схэлъэу фэкъолIхэмкIэ, 
КъэлэкъутэкIэ зызгъэзагъ. Пщыхэми, фэкъолIхэми афызэпымыгъэфэгъэ Iофыр нахь чыжьэу IукIот къэсми афэмышIагъэм изэфагъэ нахь къэнафэ. Сыдигъуа Къэлэкъутэ 

--- Page 614 ---

адыгэ лъэпкъмэ яфэкъолI хасэ зиугъоигъагъэр? Илъэс 
пчъагъэ хъугъэ, ау ялъэIу-дао пщы хасэр джы нэс тегущыIагъэп, зэ нэмыIэми зэхэхьагъэп. Илъэсхэр тешIи, адыгэ 
чIыгур тIо гощыгъэ хъугъэ. Ар зыпкъ къикIыгъэр фэкъолIмэ 
ашIэ.
- Ар шъэфэп, сикIал,- Шъэбэкъу ыкъо къызкIэдэурэр 
ищыпэзэхэмыхыгъэми, ымакъэ хэлъ шIошъхъуныгъэ-теубытагъэр игуапэу, шIомыгъэшIэгъоныжьэу, шъхьакIуи, 
плъырыгъи димыIыгъэу ичIыпIэ итIысхьажьыгъ,- хэгъэгу 
зэхэщэныр апэ зыгу къэкIыгъэ пщымкIэ къезгъэжьэнышъ, 
ацIэ зэкIэлъыкIоу къесIон: Къанэкъо Мэщыкъу, Къэнэшъыкъо Шъэбэкъу, Идарыкъо Темрыкъу. Нэбгырищ тэхъу.
- Нахьыбэ шъохъу, зиусхьан. Джыри бэмэ ацIэ къепIуагъэп.
- Сыда?..- Захьрэт къызIуипхъотыгъ, ардэдэм зыкъишIэжьи, Iупэщх шъабэкIэ къыухыжьыгъ: - Уятэ нахьи унахь 
лъытэкIо Iаза, сикIал?
- Тятэ сыдым сыкIигъэхьан, тян?..- укIытэшъо нэгукIэ 
Къамболэт ным Iуплъагъ, джа дэдэмкIэ тыми фыреплъэкIыгъ.- Адыгэ хэгъэгур зымыгъэхъурэмэ япчъагъэ 
сшIомакIэшъ ары.
- СигущыIэ о къызэпырымыгъаз,- Шъэбэкъу къыхихыгъэми, IущхыпцIыкIыгъ, Iупэ дыигъэкIэ шъузым Iуплъагъ,- ащыгъум о пшIэрэм сыхэгъэдаIу.
- КъэбэртаекIэ зыдгъазэмэ, Къайтыкъохэр, Андзорхэр, 
Джансэхъухэр; Бэслъыные-АбадзэкIэ - Абатэхэр, Бэчмырзэхэр; КIэмгуекIэ - Болэтыкъохэр; БжъэдыгъукIэ - Аскъалхэр, ПчыхьалIыкъохэр; ти ЖаныекIэ - Тахъо-Цуахъохэр, Жанэхэр, Мартэкъохэр. Ахэмэ абдзэхэ, мэхъош, 
нэтыхъое лIэкъолъэшхэр гъусэ афэтэгъэшIых. ГухэкI 
умышIы, тят, о зыцIэ къепIогъэ нэбгырищри адырэмэ 
агосэгъэуцо. Шъо шъуищэ урысмэ зафэжъугъазэмэ, 
тырку-нэгъоимэ шъуIапэ афэшъущэижьызэ, тизакъоу 
гупчэм тыкъинагъ.
- Тэ зи тымышIагъэу ара джы къибгъэкIрэр? - шъхьакIор 
къытекIоу Шъэбэкъу кIэплъызыкIыгъ.
- Ар гущыIэшхо хъун, тят,- Къамболэт укIытэжьи, 
ынэгушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, ефэхыгъэ макъэри ылъэкIыгъ.- Ори, Темрыкъуи, Мэщыкъуи, адыгэмэ шъуфэлъэкIыщтыр афэшъушIагъ, ау зэкIэ шъуишIушIэ зы кIэлъэныкъогъазэу къэнагъ. Шъо, лIышъхьэ-лIышIухэм 
шъушъхьэкIи, шъугукIи шъуфэкъабзэу Къэлэкъутэ иIоф 
дэшъуIэтыгъагъэмэ, джы нэс, сшIошъ мэхъу, зыгорэм 
зэрэнэжъугъэсыщтыгъэр.
- А нынэ, а сикIал...- ыкъо фэщынэу Захьрэт ымакъэ 
кIипхъотыкIыгъ шъхьакIэ, лIым къыригъэухыгъэп:
- Хьау, хьау, зыгъэбыяу, кIалэм зытемыт къыIорэп. 
Мыр сыумысынри сэ зысыумысыжьынри зэфэдэ. Сыд 
цIыфмэ аIорэр, о зэпшIэжьын, чылэмэ къыуахъоныжьын.
- Ары зэрэхъурэр,- Захьрэт гуIэзэ, ышъхьэ ыгъэсысыгъ, лIым иаужырэ гущыIэхэр ежь зэришIэу къыкIиIотыкIыжьыгъ: - Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъоныжьын.
- Тхьэ Iоф ащ хэлъэп...- зэхихыгъэр къехьылъэкIзэ, 
Шъэбэкъу хэщэтыкIыгъ.- НахьышIум ыуж зесэфэ сIозэ, 
нахьыем сышIофэжьыгъ. Ау, сикIал, сшIагъэм сырыкIэгъожьрэп, къыздэмыхъугъэм, сызэрагъэпцIагъэм сегъэсымаджэ. Ащ фэдизэу адыгэ Iофым тыгушъхьэ къырифэу 
тытегущыIэмэ, хьакъым тетэу къаIо, уятэшыр ЧэташIэ 
зыфэшэсыгъэ чылыс гъэстыгъэр пшIотэрэза?
- Сэ сиеплъыкIи, сызигъусэ фэкъолIмэ яеплъыкIи 
зэтефэ, тят...- Къамболэт ишIошI къыригъэжьэгъэ къодыеу, ятэ къыригъэIуагъэп:
- КъэтIысба, сикIал, сыда узфыщытыр? Тыкъэзылъэгъуни, тызыIотэжьыни щыIэп, тызэщыщ закI.
- Хьау, тят, джы нэс сымышIагъэр шъуапашъхьэ 
щысэмыгъашI,- кIалэм ыдагъэп.
- Ылъакъохэр зэпыкIынэп, щэрэт,- ыкъо щыгушхукIызэ, гу ушъэбыжьыгъэ рэхьаткIэ Захьрэт хэхьапщыкIыгъ,- уятэ ушъхьарытыныр пачъыхьэ пашъхьэм уитыным 
фэд. Тхьауегъэпсэу, сикIал, загъорэ укъысэдэIурэп 
шъхьакIэ, узгоуцогъэ фэкъолI шъхьарытIупщмэ зыдябгъэхьыхырэп, пщы унагъо узэрэщагъэсагъэр зыщыбгъэгъупшэрэп... КIо ащыгъум шъо шъущыс, шъугущыI, сэ унэгъо 
Iофмэ ауж сихьажьын.
- Ар пIоу тигугъэ-гукъаомэ пшъхьэ ахэмыхыжь,- 
Шъэбэкъу шъхьагъусэм IугушIуагъ,- о уигущыIэ-гулъыти 
тэ тищыкIагъ.
- Хъущтмэ, тят, джэуап гупшысэ горэхэр тянэ пэзгъохыжьхэ сшIоигъу,- янэ икIыжьыным Къамболэт къыгъэгузэжъуагъ.

--- Page 615 ---

- Ным нахь лъапIэ хъужьрэп, сикIал, угу илъыр ащ 
емыIомэ, хэт зэпIонэу щыIэр? - Шъэбэкъу нэплъэгъу 
фабэкIэ ыкъо Iуплъагъ.
Ышъхьэ щызэригъэфэгъэ гущыIэхэр IупкIэу зэпигъащэзэ, Къамболэт къыIуагъ:
- Сэ сыфитмэ, тян, тятэ сызэрэшъхьарытыр пачъыхьэм 
ыпашъхьэ сит фэдэу къызшIозгъэшIынэу зэрэпIуагъэр 
къэозгъэIощтыгъэп. Фэдэ къодыеп, фэдэкъабз нахь. Сыда 
тятэрэ пачъыхьэмрэ зэрэзэтекIрэр? Урыс пачъыхьэм хэгъэгу иI, тятэ жаные лъэпкъым ипщы пащ. НэмыкIэу къэпIон 
хъумэ, щымыIэ Жаные хэгъэгум ипачъыхь. Ары шъхьакIэ, 
хэгъэгу тыхъугъэпышъ, тIэхэр пхыгъэ, тыжэхэр кудагъэ. 
Тигухэлъ пщымэ зятхьылIэкIэ, пщы пэпчъ пачъыхьэ шIыгъахэу зилъытэжьызэ, ышъхьэ регъэзэкIы, нэмыкI лIышIу 
пачъыхьагъур тефэщтмэ, сэ сыд есэбгъэшIэщтыр ыIозэ, 
зеудэгу.
- Хэгъэгу тыхъуныр апэ зыгу къихьэгъагъэмэ сэри 
сащыщыгъ, сикIал.- Шъэбэкъу чыжьэу зэкIэIэбэжьи, 
гукъэкIыжь IэшIум хигъэщэтыкIыгъ,- а лъэхъаным о уныбжьым ситыгъэн. Шъори, тэри непэ тызгъэгумэкIырэ Iофыгъомэ пщыкIалэхэм тызызэIукIэхэкIэ, татемыгущыIэу 
къыхэкIыщтыгъэп. ТызэгурымыIоми, Адыгэ хэгъэгур ары 
тфэмыухыщтыгъэр. Нахь Iушыр тэзэрэмыгъашIэзэ, тызэфэгубжыжьыти, тызэхэкIыжьыщтыгъэ, нэкъэ-пакъэ тизэрэгъафэуи къыхэкIыщтыгъ. Ау, шъыпкъэр пIон хъумэ, 
Къэлэкъутэ фэдэу теубытагъэ хэлъэу тызэзыугъоилIэн 
къытхэкIыщтыгъэп, тшIэщтыри, зыщедгъэжьэщтри тшъхьэ мэ къаубытыщтыгъэп, ибэ нахьыбэу сызхэтмэ пащэ 
сафэхъунэу сыфэягъ. Джахэр згъэдэIоным, сиIо горэ 
язгъэштэным ыпэ сшIын щыIагъэп. СикIэлэгъуми сыхъугъэп, 
сижъышъхьи шъолъэгъу къысэхъулIэжьыгъэр.
- Ащ фэдизэу зымыгъэцIыкIужь,- Захьрэт ыдагъэп,- 
уикIэлэгъур сэра къэзымышIэжьырэр? Боу пщыкIалэхэр 
бгъэдаIощтыгъ, анахь купышIумэ уряпэщагъ. Уижъышъхьи 
зи илажьэп. Илъэс тIокIитIум уитыгъ жаныемэ пщышхоу 
узыхадзым. Джы къызнэсыгъэми цыхьэ къыпфашIы, 
уалъытэ, пIорэр ахэхьэ. Урысмэ укъагъапцIи, угучIэ чIитхъызэ, нэгъоймэ уафэкIон фаеу зэхъуми, Iаджи Жаные 
къыщыпыпкIэгъагъ, уинасып атекIуагъ нахь. Джыры 
нэмыIэмэ...

--- Page 616 ---

- Зэ быяу, гощэшху,- Шъэбэкъу лъэIу макъэкIэ шъузым зыфигъэзагъ,- кIалэм ыпашъхьэ сыщыогъэукIытэжьы. 
Ау шъушIэным пае къэсэIо, тырку-къырым-нэгъойхэм 
сяшIужьыгъэу, зыфаехэр афэсшIэнэу къызшIошъумыгъэшI. Ары, ары, сикIал,- Къамболэт ышъхьэ кIипхъотыкIыгъэти, зыкъыригъэшIэжьыгъ,- зыми гужъ фысиIэп, ау 
силъэпкъ лые къезыхыгъэр сщыгъупшэрэп. Мэзэ псаум 
Пшызэ исэмэгубгъу къыщыскIухьагъэшъ, Тыркумрэ Къырымрэ зыгу тефэрэ сыIукIагъэп.
- Тхьэ къысауи, Шъэбэкъу, ппхъу зэмытыгъэмэ джыри 
зафэбгъэзэжьыщта?! - гощэшхор зэнэгуещтыгъэм кIигъэкуукIыгъ, етIанэ ымакъэ щыукIытэжьи, ыIэгушъо ыIупэ 
Iуилъхьэзэ, ыкъо фыреплъэкIыгъ.
- Пшъхьэ къечъагъэм гуих-псэих зебгъэшIэу,- 
Шъэбэкъу зыкъырихыгъ,- тпхъу зэтымытыгъэмэ ткъо 
ягъусэба?! - ау псынкIэу зыкъишIэжьи, къыупсэлъыжьыгъ: 
- Бэ шIэн, макIэ шIэн, тэ къэтлъэгъужьына-къэтымылъэгъужьына, ау къызпытщэгъэ урысмэ таIэкIэкIодэжьынкIэ 
сенэгуе.
- Тыркухэр? Къырым нэгъойхэр? - Къамболэт, мыхъун 
горэ зэхихыгъэм фэдэу, къызIуипхъотыгъ.
- Тыркухэми сицыхьэ ателъэп... Ахэр бамыкIым фэдэх, 
зыкъызпхагъапкIэкIэ, зыхэтхъыжьыгъуаех. Непэ къырым 
нэгъоймэ хэгъэгу кIочIэшхо акIыб дэтышъ, загъэпхъашэ, 
узщыщ лъэпкъым укъыхэзыгъэу уимычIыгу ущефэхыгъэкIэ, насып щыбгъотыщтэп, сыд фэдизэу зыщыбгъэпытагъэми, плъапсэ зыщымыпытэм уикIодэжьыщт.
- Тэры, адыгэхэр?
- Тэ къырым нэгъоймэ зядгъэпшэныр пшъхьэ къимыгъахь. Ахэр Къырым къызитIысхьагъэхэр бэшIагъэп, 
тятэжъмэ язэман. Арышъ, тпхъу зэтымытыгъэхэми, тыркухэми, нэгъойхэми сафаеп. Къэлэкъутэ фэшъхьаф непэ 
сызгоуцон слъэгъурэп. Ащ мытапэкIи тырыгущыIэгъагъ, 
джыри къыфэдгъэзэжьыщт. Джы, сикIал, ЧэташIэ щыхъугъэм фыуиIэ еплъыкIэм сыкъежэ.
- Ащ о джэуап къептыжьыгъах, тят, ау щытми, къэсIон. 
Чылыси, мэщыти, нэмыкI бгъагъи бгъэстыныр емыкIу, 
жъалымыгъ, шъхьэнэкIыгъ. Ислъам диным диштэрэп тIоу 
ащ фэдэ зекIуакIэхэр тинэшэнэщтмэ, урым чыристан динлэжьмэ тичIыгу къырагъэуцогъэ чылыс-тхьалъэIупIэмэ 

--- Page 617 ---

сыда ятпэсыщтыр? Тхьэбэ лъэIупIэхэу тижъымэ къакIэныгъэ чъыгхэри тинепэрэ дин къыдиубытхэрэп тIонышъ, 
итыупкIыжьыщтха? Сэ сишIошIкIэ, хэти идин икъабылмэ, 
ерэIыгъ. Кутакъэ сшынахьыжъми, нэмыкI дин ыштагъэми, 
тыкъэзыушъхьакIугъэмэ агохьажьыгъэми, сфэгъэпыищтэп, 
ау Iэшэ ихыгъэкIэ къытэкIужьмэ, сянэ къылъфыгъ нахь 
мышIэми, сичатэ пэзгъохыжьыщт!
- Ардэдэр пшынахьыжъ ышIэнэп! - къом игущыIэ ныр 
гукIэ кIигъэлъэтыкIыгъ.
- КъызхэкIыгъэм езэожьынэу Кутакъэ ащ фэдиз иделагъэп,- тым инэгъуцуи ыкъо фидзыгъ.- Олахьэ дэгъоу 
тыгущыIагъэм, бэмэ танэсыгъ, сиулэуи схэкIыжьыгъ,- 
Шъэбэкъу зырищи, ыкъо зыфигъэзагъ: - А сикIал, сикIыщ 
машIо сфызэкIягъэгъан, щэджэгъоужым Къэлэкъути 
кIыщымкIэ къыкъокIынэу сфеIу, тызэдэгъукIэн, тызэдэгущыIэн.
Къамболэт унэм зекIыжьым, ятэрэ янэрэ къафыринэгъэ гумэкIыр азыфагу дэлъэу, апэ къэгущыIэщтыр язэрэмыгъашIэрэм фэдэу заулэрэ щысыгъэх. А зы гумэкIыр 
тIуми ашъхьарытыгъэми, фыряIэ еплъыкIэр зэфэшъхьафыгъ. Дэгъуми, дэими, сыд лIэужыгъо Жаные къихъухьагъэми, тырку-нэгъойхэми сыд къарашIагъэми, Къэбэртае 
къыщегъэжьагъэу хы ШIуцIэ Iушъом къынэсыжьэу сыд 
фэдэ къэбархэр къынэсыжьыгъэми, ащ фэдизэу гощэшхом заригъэгъапэщтыгъэп. Чэщи, мафи ишъхьагугъугъэр 
Кутакъ ары. Урысыем згъэзэжьыщт зеIом, ыгу ебгъэгъагъ 
шъхьакIэ, лъфыгъэм фэмыгъэгъун щыIэп. Щагу чъыгмэ, 
ионэш зыщаIыгъыщтыгъэ шэщым, ятэ зыщыдэгъукIэщтыгъэ кIыщым, къыздэкIыщтыгъэ пчъаблэм, зытесыщтыгъэ 
пхъэнтIэкIум, зыпэсыщтыгъэ Iанэм, джы къызнэсыгъэм 
фызэIахырэ унэм щыкIэкIыжьэу ным къо нахьыжъыр 
щагъэгъупшэщтыгъэп. Иапэрэ сабый кIэрызыщи, хымэ 
цIыфмэ ахэзыщэгъэ илI фыриIэ гукъаор фемыIошъущтыгъэми, нэмыплъ шъэфкIэ зэредаорэр мэкIагъэп.
Шъэбэкъуи шъэо нахьыжъымкIэ имысагъэ зыдимышIэжьэу, ыгу къыхэмыуIэу мафэ къыфыхэкIыщтыгъэп. 
Ау джы зэгупшысэщтыгъэр, лIакъом щыщхэмкIэ зыфигъэдэщтыр ымышIэщтыгъэр къо нахьыкIэу унэм икIыжьыгъэр ары. Къэнэшъыкъо лIакъом текIыгъэхэу ышIэщтыгъэхэр ыгу къыгъэкIыжьыгъэх, псаухэри зэпэкIигъэкIыгъ, 

--- Page 618 ---

ау захьщыр гори ахигъотагъэп. "Тэ къикIыгъа мыр?..- 
шъхьаихыгъэ гущыIэхэу ыпашъхьэ щиIуагъэмэ атещынахьыжьзэ, Шъэбэкъу зэупчIыжьыгъ.- Ышъхьашъо 
исыутыным ычIыпIэкIэ сапашъхьэ бащэ къыщезгъэIуагъ. 
Адыгэ хэгъэгоу зыфашъуIорэм сэри сыпыбэнэжьыгъ 
шъхьакIэ, мэзэ псаум сызIукIэгъэ лIэкъолъэшхэми, фэкъолIхэми аIорэр зэфэшъхьаф. Абдзахэхэми, хьакIуцухэми, 
кIэмгуехэми азыныкъо фаехэп. Бжъэдыгъухэмрэ нэтыхъуаехэмрэ, абадзэхэри ягъусэжьэу, къысаIуагъэр гъэшIэгъоны: "Икъун тыжъугъэцIыкIу зэпытэу ташъхьагъ 
шъузэритыгъэр, типщмэ ащыщ горэ хэгъэгу пачъыхьэ 
зышъушIыкIэ, тыкъыжъугоуцощт". Ащ фэдэлI къахэкIынкIэ 
мэгугъэхэмэ, ясэты пачъыхьэгъур, ау ахэр Iофыжьхэп, 
зынэ къысфизгъэкIыгъапэхэр фэкъолIхэр ары. А слъэгъугъэхэр шъхьафит шIыхи, пщы дэгъуи, пщы дэий еплъыжьынхэп, зэфэдэкIэ тытырагъэстыкIын. Сищагу дэтхэми 
къытэшIэкIыгъэхэми атх къызыкIытфауфэрэр шIу талъэгъукIэ ара? Сэ сыжъугоуцощт сэIошъ, зытес къутамэр 
пызыупкIыжьрэр сэгъэгугъэ... Сянэ къылъфыгъэми сеплъыщтэп тапашъхьэ къыщесэгъаIо... Зэ, зэ, хэт мыр 
захьщырыр сIозэ, сыд сызфэлъыхъожьырэр? СикIэлэгъум 
купзещэ-гъэдаIоу сызэрэщытыгъэм сытегущыIэжьрэп, 
сижъышъхьэм мыхъунэу сшIагъэмэ язакъоми, сэрба 
зыфэдэ къабзэр..." - Шъэбэкъу зэгыижьи, хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
- Адэ джары зэрэхъурэр...
Ащ ежэщтыгъэ фэдэу гощэшхоми къыIуагъ:
- Ятэрэ ыкъорэ сышъухэдэIуагъэшъ, зи хъун зэхэсхыгъэп,- Захьрэт ынэкIушъхьэмэ къахихызэ, тэджыжьыгъэ.- О пфэмышIэщтымкIи, ежьхэм афэмышIэщтымкIи 
Къэлэкъути, шъаори умыгъэгугъэ, егъашIэм узыхэмыкIыжьын лажьэ къызфэпхьыжьын. Икъунба КутакъэкIэ 
къытэхъулIагъэр...- гощэшхом ыгу къызэхахьи шъхьакIэ, 
зиIэжагъ.- Чылэр зэтэгъафэ, тиунэгъо цIыкIу тфызэгъэфэжьрэп.
- Моу зэ къэтIысыжь, гузэжъогъу щыIэп,- Шъэбэкъу 
имысагъэ зыдишIэжьзэ, шъузым еушъыигъ: - Шъаом 
есIуагъэр сыдэу шIэхэу ори пшIошъ хъугъа?
- Узфэдэр сымышIэщтыгъэмэ, зэхэсхыгъэр къисымыдзэныекIи мэхъу, ау узэгупшысагъэ горэм, къыбдэхъуми, 

--- Page 619 ---

къыбдэмыхъуми, ыуж земыфагъэу къэсшIэжьрэп. СыкъэтIысыжьын, ау гъогу укъытекIыжьыгъэба,- бэрэ 
щысыжьын гухэлъ имыIэу гощэшхор пхъэнтIэкIу цыпэм 
тетIысхьажьыгъ.
- Зытетыр къэсIон, Захьрэт, сшIагъэмкIэ сызэрэкIэгъожьыгъэри макIэп,- Шъэбэкъу мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къыIуи, нэчапэкIэ шъузым фычIэплъыгъ.- КутакъэкIэ 
къытэхъулIагъэм мымакIэу сызэридзагъэми, ащ фэдизэу 
къысфырикъугъэп, сижъышъхьэм къырым хъаным кIэпсэрышъо зезгъэшIи, сыкъызэрэдечъэкIыжьыгъэр зэкIэми 
анахь узышхо сфэхъугъэу къыздесэхьакIы.
- Сыд адэ узфитыгъэр, Шъэбэкъу?
- Зыми сыфимытыгъэми, сшъхьэ сыфитыжьыгъ. 
Пщыхэм, фэкъолIхэм, лIэкъолъэшхэм апашъхьэ джэгуалъэ 
зыщысымышIыжьын слъэкIыщтыгъэ. Мыхъу зыхъужьрэм, 
ЖаныекIэ Къэлэкъутэ сыкъыкъонэжьынэу амал сиIагъ, 
джары пэрыохъу сыкIыфэмыхъущтыгъэри...
- Шъэбэкъу, аущтэу оIомэ, КъэлэкъутэкIэ уамалынчъэп, умыIажэ, ищыкIагъэу олъытэмэ, зыкъыхэмыгъэщэу, 
мылъкукIэ дэIэпыI... Хъаным ихьакъулахь угъойхэр къызэплъэкIыжьхэзэ, Жаные ригъэкIыжьыгъэхэу оры зыIуагъэр.
- Ахэмэ Къамболэт ахэтыгъэба? - Шъэбэкъу къэупчIи, 
джэуап зэритыжьыгъ: - Ахэтыгъ. Джари зэшIэгъуае 
сызышIырэмэ ащыщ. ЕтIани ащ нахь гъэшIэгъон къыосIон: 
хъаным илIыкIо сэ сашъхьагъ къыригъэуцон игухэлъ.
- Ари сыд лIэужыгъуа? - гощэшхом ынэкIушъхьэхэр 
къэуплъыжьыгъэх.
- ЗэрашIоигъоу сагъэпсэуным, сагъэIорышIэным фаех. 
Къысшъхьэрагъэуцонэу зыцIэ къыраIорэр, къэошIэжьмэ, 
Къырым къырязгъэфыгъэгъэ Мамый ары.
- Ы-ы, Алахьым бэлахьэ зытыригъэфэныр джыри 
итхьамыкIапIэ изэгъэжьрэба?! Къырым хъаным ащ шIоеу 
риIолIагъэм изакъоми, зэригъэкIолIэжьын Iоу сшIагъэп. 
Ар шъыпкъэу къычIэкIмэ, зыфаер Тахъупщым ижъышъхьэм къыдэхъужьыгъэба?..
- ПшIошъ умыгъэхъу,- IэутIэ ышIи, Шъэбэкъу гущыIэр 
шъузым IэкIихыжьыгъ,- ащ фэдэ къэбархэр ежь Мамый 
зэрэзыфигъэIужьырэм щэч хэлъэп. Ау Тыркумрэ Къырымрэ тыряемэ, сыд пае ахэмэ шъхьагъырыт къытфамыгъэкIощт? Вишневецыр лIы Iушэу къычIэкIи, тиIорэ тишIэрэ 
зэхэлъыгъ нахь, ари шъхьагъырыт Урысыем къысфишIыгъагъэба?
- Шъхьагъырыт тиIагъэми, а илъэсхэм зыдгъэпсэфыжьыгъагъ,- хъопсэ макъэкIэ Захьрэт къыIуи, ащ нахьи 
нахь IушъабэкIэ къэлъэIуагъ: - Сыд фэдэу урысмэ зыкъыпфашIыгъэми, Кутакъэ ахэтба, джыри зэ гущыIэ 
къадэбгъотыжьыгъагъэмэ... СикIэлэ тхьамыкIэ бэлахь 
горэм щыхэмыфагъот...- гощэшхор ардэдэм нэку-нэпс 
къэхъугъ.
- Сыд бэлахь сэIо зигугъу пшIырэр? - Шъэбэкъуи 
шъхьэр къыпхъотагъ.
- Урыс пачъыхьэм дагъэкIогъэ пшъашъэм ыуж кIэкIэу 
итэу МэскэукIэ зэрэчъэжьыгъэм гу лъыптагъэба?
- Сыд сэIо зэхэпIухьэхэрэр? Ащ фэдэ Кутакъэ ышъхьэ 
къихьащтэп! - жъоплъы хъугъэу Шъэбэкъу къызщытэджыкIыгъ, къыдэтэджыгъэ гуащэми пымылъэу джэхэшъогур 
рикIукIызэ, зэушъыижьыгъ: - Ащ фэдэ шъхьэмылъы тэжьнэпэнчъагъэ тикIалэ ышIагъэмэ, джы нэс къыднэсыжьыщтыгъэ... Ыми, ыпси къэурэп. СыкIэупчIэ къэсми, зэкIэми 
заудэгу, Дударыкъо фэкIуагъэмэ сялъэIугъэшъ, къахьыщт 
къэбарым тежэн. Ыпсэ пытэу кIалэр дгъэежьынэп...- 
Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэм зеплъым, ипхъорэлъф 
пшъэшъэжъыемрэ ыпхъурэ ынэмэ къапэшIофагъэти, 
зыкъызэригъэзэкIи, къэупчIагъ: - Типхъу икIожьыгъо 
къэсыгъа?
- Ал, пIорэр сыд, тыгъуас ныIэп къызыкIуагъэр, умылъэгъу рапшIэзэ, пшъэшъэжъыем уезэщыгъа? - нэмызIумы зэу Захьрэм лIым Iуплъагъ.
- Ара? Илъэс псаум къыткIэрысыгъэкIи, сезэщынэп. 
Сэ сыдэсыгъэпти, хабзэр шъоукъомэ сIуагъэ нахь...- хьарамыгъэ хэмылъэу Шъэбэкъу зыдэхьащхыжьызэ, игумэкI-гупшысэхэр КутакъэкIэ ыгъэзэжьыгъ.
VII
IэшIум гур къеутIэ, дыджым уегъэтхытхы, Iупэр 
зэфещэ.
Гощэунае унагъо зихьагъэм къыкIэлъыкIогъэ илъэсищым бэ пэкIэкIыгъэр, IэшIуи, дыджи зэхишIагъ. Апэрэ 

--- Page 620 ---

илъэсым зэкIэ шIоIэшIоу къыщыхъущтыгъэми, блэкIыгъэм 
зыхэплъэжьыкIэ, дыджыгъэ тIэкIоу кIэутысагъэщтыгъэр 
къызхэкIыщтыгъэр джы къыгурэIожьы. Пачъыхьэм уришъузыныр дэгъу, дышъэпсым зыщыбгъэпскIыныр тхъагъо, 
угу къихьэрэр къыпфашIэу упсэуныр насыпыгъ шъхьакIэ, 
уныбжьыкIэу, сабыитIу зиIэ лIыгъуабэм ишэн-хабзэхэри, 
бзэу Iулъри умышIэу сыдэущтэу уехъулIэщт? ДэкIоным 
ыпэкIэ ежьыри, зыгъэтэджыгъэхэри ащ емыгупшысагъэхэу, 
яни емыушъыигъэу, зэутэкIын ылъэкIыщтхэм ынаIэ атырыримыгъэдзагъэу щытыгъэп, ау етIани, хэт ущыщми, 
мыхъунэу щыIэмэ уащыщынэу егъашIэм ущысыщтэп. 
Пшъэшъэ мин пчъагъэу мафэ къэс дунаим унагъо 
щызышIэрэмэ Гощэунаий афэдагъ. Имылъэпкъэгъумэ 
ашхына, гъэшIэгъона псэогъу къыфэхъущтым шъэо цIыкIуитIу иIэмэ? Къэзылъфыгъэр арэп, зыпIугъэр ары сабыим 
ны фэхъурэр, ежь Тхьэм къырипэсыщтхэм ахэри агуиубытэнхэшъ, ыпIуных, ылэжьыных. "Джэныкъо машIор 
зэгурызгъаIорэм унагъори зэгуригъэIощт" янэ къызэрэриIогъагъэр ышъхьэ ригъэкIыщтыгъэп. Муары ышыпхъуитIуи зи къяхъулIагъэп, зыхэхьагъэхэм ащыщ хъужьыгъэх. 
Акъохэр лIы чъэпхъыгъэх, апхъухэр хъан гуащэх. Алтынчачэ ыкъо нахьыжъ Саид-Булат сыд епIолIэн, зымыуасэ 
щыIэп.
ГъэрекIокI къыфэхъуи, мэзищ нахь ымыгъашIэу лIэжьыгъэ шъэожъыер ыгу къызэкIым, Гощэунае къыщиутагъ: 
"Насып сиIагъэмэ, ар къысэхъулIэныеп...- нэпсыр ынэгушъхьэмэ къячъэхызэ, къащ къыхьыгъ, тхьамыкIагъом 
ыуж сабыим ишъхьэнтэ цIыкIоу пIэм хигъэлъыщтыгъэр 
ыбгъэ кIикъузагъ.- СыIуплъэмэ, Василий сIомэ къысIугушIоу 
сыкъэзышIэжьыщтыгъэ шъэожъые пытэр нэрэ-Iэрэ агу 
зэозапсэ хъугъэ. Сыкууагъ, сыкIыигъ, зэрэ Кремлэу къызэлъызгъэджэжьыгъ шъхьакIэ, сыд сиамалыгъ? Тхьэм 
къыситыгъэр сIихыжьыгъ... СIихыжьыгъа хьауми типыймэ 
стырахыгъа?.. Зыгорэ къырамышIагъэмэ, ыIупшIэ цIыкIухэр 
ушхъонтIызэ, сибыдзыщэ тхъурбэпс дыдж пIонэу сыда 
къыкIыIучъыжьыгъагъэр?.."
Чэщ джэнэ кIыхьэр ылъашъхьэ къыдаоу Гощэунае пIэм 
къыхэкIи, лъапцIэу, шъхьацыри къетэкъохыгъэу тхьэ сурэтым ыпашъхьэ иуцуагъ, шэф остыгъэр, илъэсныкъо 
блэкIыгъэм зэришIыщтыгъэу, ыкъо фыхигъэнагъ, дыухьэ 

--- Page 621 ---

къыфихьыгъ, ежьри зыфэлъэIожьыгъ: "Дунай хьафым 
ичIылъэ теуцогъу фимыфэзэ, уадэжь къэзгъэзэжьыгъэ 
сишъэожъые джэнэт лъапIэм ибгъэхьанэу сыолъэIу. Сэри 
сызыщымыгъуазэм, гуцэфэ мызафэкIэ зыми игунахь 
къэсхьынэу сыфаепышъ, сыщыухъум, мыIуапхъэ сэмыгъаIо, ау бэмэ сицыхьэ ателъэп... Хэт ышIэра, сыхэукъонкIи 
мэхъу, сымышIэу мыхъун горэ сIэкIэшIагъэмэ, къысфэгъэгъу, зыкъэсэбгъэшIэжьынэу анахь шIу слъэгъурэр 
сIэкIэпхыгъэмэ, сыолъэIу, къысфэгъэгъу, псэ зыпыт цIыкIу 
горэ джыри сэбгъэгъотынэу сыкъыпщэгугъы, арынчъэу 
шъэуитIум ныкIэ саштэщтэп, сыкъызхэхьагъэхэми сахэзэгъэщтэп. ГукIэгъу къысфэшI, шъхьэгъусэ къысфэпшIыгъэ 
силIкIи сыкъызэхэшIыкI..."
Пчъэм къытеуагъэх, пIэIухыжь пшъашъэр унэм 
къихьагъ, Гощэунае изытет гурыIуагъэу къеIэсэкIыгъ:
- Пчэдыжь шхэгъур къэсы, пачъыхьэ гуащ.
- Мары джыдэд, Аграпина,- шхэнэуи, цIыфмэ атеплъэнэуи фэмыегъэ Гощэунае лIым ыпэ Iанэм зэрэкIэрысын, 
шъхьэщэ гъашIокIэ зэрэпэгъокIын, ежь щытэу пачъыхьэр 
зэригъэтIысын фэе хэбзэ гъэуцугъэр ешIэти, ышъхьац 
хэбэнэжьыгъ, адырэ унэ зэхэтхэр зыIыгъ дэпкъышхомкIэ 
плъагъэ, гумэкI сакъкIэ дэIуагъэ: - Иван Васильевичым 
ылъэныкъокIэ макъэ къэIурэп. Пчэдыжьрэ пIэм хэлъыжьэу 
ихабзэп.
- Пчэдыжь щагум щытезекIухьэу слъэгъугъэ,- джанэр 
Гощэунае къыдиIыгъэу Аграпина къыIуагъ.
- Шъэожъыер зытшIолIэжьыгъэм ыуж, Иван Васильевичым ичъые къыщыкIагъ,- бэмышIэу пIэм хэсэу гъыщтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу, мэкъэ чан псынкIэкIэ Гощэунае къыIуагъ, джэнэ кIэракIэу пкъым къекIурэр зыщилъагъ, 
пэIо хъурэе хэIэтыкIыгъэр зышъхьаригъэтIысхьагъ, цокъэ 
зэпэжъыужьхэми арыуцуагъ, зэрэщытэу къызэрыщырэ 
гъунджэшхомкIэ зэплъыжьыгъ, дышъэ пшъэхъум пылъ 
къащыри бгъэ ихыгъэм щигъэтэрэзыжьыгъ, нэпцэ шIуцIэмэ 
Iэхъуамбэр аригъэчъагъ.- НекIо, Аграпина, сэ сыхьазыр.
ШхэпIэ унэм Гощэунае зехьэм, Iэнэ шыгъэр зэпэзыплъыхьэрэ Скуратовымрэ шхын зехьэхэмрэ шъхьэщэ 
гъашIо къыфашIыгъ, ежьыри ишIуфэс апигъохыжьи, ичIыпIэ щетIысэхыгъ. Нэплъэгъу чан псынкIэкIэ Iанэр зэпиплъыхьагъ, тетын фэе пчэдыжьышхэр зэкIэ тырилъэгъуагъ: 

--- Page 622 ---

былым бзэгу гъэжъогъакIэу пIуакIэу бзыгъэр, къое зэфэшъхьафхэр, шъоу-тхъу зэхэлъыр, щэтэ кIэщыгъакIэр, 
хьалыгъур, щэрэ шъоупсрэ зыкIагъэжъукIыгъэ зэнтхъ 
пIэстэ псынтIэр, дэшхо упкIэпкIыгъэ лагъэр. Дышъэ-тыжьын 
шъэжъыехэр, цацэхэр, джэмышххэр, джэмышхыжъыехэр, 
IупэлъэкI хъэдэн фыжьхэр ячIыпIэмэ ащылъых. ЗэкIэ хьазыр, зажэхэрэр джыдэдэм унэм къихьащт пачъыхьэу 
тыгъопчыхьэрэ шхэгъу ужым щегъэжьагъэу джы нэс 
зытемыплъагъэр ары. Ыгуи, ыпси тIупщыгъэу лIым бэ риIо 
шIоигъор шъхьакIэ, Скуратовым фэдэхэр къыпшъхьащытэу 
сыдэущтэу удэгущыIэщта? Чэщ закъоу къыфэнэжьри ежь 
зэриIоу хъурэп. Е шIулъэгъу мыухыжьым чэщыр ашIуехьы, 
е зэфэгубж-кIыбзэфэгъазэм агу чъыIэ зэфешIы.
"Шхэгъу уахътэхэм Iанэм ущызэрэлъэгъукIэ, угу илъыр 
зэпIон плъэкIына?..- Гощэунае фэмыгъэхъурэмкIэ зэгыижьызэ, "сыпшъыгъ, сыгу къыдэчъыжьрэп" къезыIорэ 
лIыри дигъэкIуагъ.- ЕтIани хэгъэгу Iофмэ аухырэ лIым 
укъысIугушIорэп, укъысфеплъэкIрэп, сыпщыгъупшэжьыгъ 
сыдэущтэу епIона?.. ТызэгъылIэжьырэп шъхьакIэ, шъэожъыемкIэ титхьамыкIагъо зэдэтэщэчба... "ШъуитхьамыкIагъо илъэсныкъо тешIэжьыгъи..." синысэгъу Юлиани 
къысеIо... Умылъфагъэ-умыпIуагъэу, сабыир убгъэ кIэмылъыгъэу, ар о сыдым фэпшIэна? Ар сIомэ, къысэушъыйрэмэ сямыдэIузэ, лIыр сэр-сэрэу зыкIэрэсэщэикIы, 
гу чъыIэ къызфесэгъэшIы..." - Гощэунае ышъхьэ къеуагъэм 
къыкIи гъэщтэжьыгъэу Скуратовым фэмыяхэу еупчIыгъ:
- Григорий Лукьянович, шхэгъу къэс укъытшъхьащыт, 
уезэщрэба?
- Хьау, зэрэ Урысые гощэшху, ар сэ сиIэнатI.
- ЗэрэхъурэмкIэ, сэри цыхьэ къысфэпшIырэпщтын,- 
есэмэркъэужь фэдэу Гощэунае зишIи, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ риIуагъ: - СшъхьащыкIоти, гупсэфэу сыщыгъэс.
- СыIукIотын, зэрэ Урысые гощэшху, ау типачъыхьэшхо иIизын сыукъонэп... Муары, зэрэ Урысые пачъыхьэшхоу Иван Васильевичри къэкIо! - Скуратов Малюта 
пачъыхьэм пэгъочъи, шъхьащэ фишIыгъ, ау Иван Грознэр 
къыпымылъэу, Iэ сэмэгумкIэ IуигъэзыкIи, ишъуз дахэу 
къыфэтэджыгъэм шIуфэс гъашIо пигъохыжьыгъ, етIанэ 
къащ къахьыгъ, Тхьэм елъэIугъэх, Iанэм тетым шъхьащэ 
фашIыгъ, унэр зэгъокI къэхъуи, зэлI-зэшъузхэр къызэфэнагъэх. Заулэрэ шхыным хэIагъэхэу, гушIопс макIэкIэ 
пачъыхьэр ишъуз Iуплъагъ.
- Непэ удэхэ дэд, Кученей.
- Непэ къодыя?
- Мафэ къэс.
- Укъысфэзэщыгъа хьауми джау сыдми къэоIуа?
- СэркIэ укIэщыгъо зэпыт, Кученей.
- Тхьауегъэпсэу. Сыпщэгъупшэжьы сшIошIыгъ...
- Хьау, хьау, ар пшъхьэ къимыгъахь. ТызэфэзыIажэщтыгъэри умышIэу щытэп.
- Сыдэу пшIын, блэкIыгъэм къэгъэзэжь иIэп,- Гощэунае хэщэтыкIыгъ,- непэ ащ игугъу тэмыгъэшIы. КъэошIэжьа 
Макарий митрополитыр а мафэм къызэрэтэушъыигъагъэр?
- КъэсэшIэжьы... Непэ удэхэ дэд, Кученей, услъэгъу 
сшIоигъу...
- Марба, тызэIоплъэшъ тыщыс.
- Мыщ фэдэ чIыпIэп... Уиун.
- Сыдигъу?
- Джыдэд.
- Хьау, хьау, мэфэщэджагъоу... Пчыхьашъхь...
Гощэунаерэ илIырэ зэфашIыгъэ пIалъэм лъыкIэхьагъэхэп. Джа мэфэ дэдэм, чэпэзэхэогъумэ адэжь, ошIэ-дэмышIэу къыщычъаий, Юрий Васильевичыр лIагъэ. Ар 
зыхъугъэм бэ темышIэу хэгъэгу IофхэмкIэ анахь къыкъотыгъэ-къыдезгъаштэщтыгъэ Макарий митрополитыр 
дунаим ехыжьыгъ.
ТхьамыкIагъом ыуж тхьамыкIагъу. Узымрэ къинымрэ 
ощынэкIэ къэкIох, мэстанэкIэ мэкIожьых зэраIорэм зыгорэ 
хэлъ. А зы илъэсым Иван Грознэмрэ Мария Темрюковнамрэ ашъхьэкIэ тхьамыкIэгъуищ апэкIэкIыгъ. Ахэмэ 
къакIэлъыкIогъэ къиныр джыри къалъыIэсыгъагъэп, Ливон 
заом игъогу хьылъэ тетэу къафачъэщтыгъ...
Пачъыхьэм ишъэо цIыкIухэр ыгу къызэкIхэм, ышнахьыкIэрэ ежьрэ ясабыигъо илъэсхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, 
щэнаут Iуадзи боярмэ агъэлIэгъэгъэ яни ежьхэм акIыб 
къыдэплъэу къыщыхъугъ. ЗэзыхьылIагъэхэри гурыIогъуаеу, ишъузыгъэмрэ джы ишъхьэгъусэрэ пчъэблэ 
зэфэшъхьафмэ ашъхьэхэр къыкъуагъэщи, зыгорэ къыраIощтыр къырагъэкIэу мэкъэнчъэ нэплъэгъукIэ къеджагъэх. Кирилкэ зышIытэжь лъэбыщэм ыпшъэ Ванерэ Федерэ 

--- Page 623 ---

дэсхэу унэм къихьагъ, шъузабэу къэнэгъэ Юлиания ахэмэ 
ауж ит. Чылыс одыджын макъэхэри ытхьакIумэ къетаджэх. 
Щтэгъэ нэгукIэ пачъыхьэм зеплъыхьэ, мэдаIо. Гуцафэ 
зыфэпшIыни, зыхэплъэгъони щыIэп. Ежьыр ары гумэкIым 
хэтыр нахь, унэми, щагуми ащырэхьат.
"СызэкIокIа хьауми зыгорэ къысэхъулIа?..- къащ 
къыхьызэ, Иван Грознэр къэтэджы, лъэмакъэ ымыгъэIоу 
шъхьаныгъупчъэм Iохьэ. Тайницкэ лъэгэпIэ лъэныкъомкIэ 
плъэзэ, ихэгъэгу IофхэмкIэ къыдезымыгъаштэхэу Новгородрэ Псковрэ адэсхэм гупшысэкIэ анэсы, ахэмэ яархиепископ Пимени мыскъэрэ нэгукIэ къыIощхыпцIэ, етIанэ 
ышъхьэ еутхыпкIышъ, зыфэгубжыжьы: - СызэкIокIыгъэп! 
СиIахьылмэ, къыспэблагъэмэ пыибэ уиI, зыфэсакъыжь 
къысаIо. Ахэр къыхэмыхьажьхэми, сызылъэгъу мыхъухэри сэшIэх. Джы къош закъоу къысфэнэжьыгъэр Владимир Андреевичыр ары. Тэ щыI ар? Адырэмэ ахэслъэгъуагъэп. СшынахьыкIэ щыIэжьэпышъ, пачъыхьэ гъогур 
фызэIухыгъэу къыщэхъункIэ сенэгуе. Къэзгъэблырэ боярмэ 
зыдарегъэхьыхмэ хэукъо, ежь-ежьырэу чэтэ чIэгъым 
ышъхьэ чIелъхьэ. Зэ, зэ, къыспэблагъэхэу пчъаблэм къысфыдэплъыщтыгъэхэм чаркасыпхъур къызэрэсщагъэр, 
пачъыхьэ гуащэ зэрэсшIыгъэр къысфамыдэмэ шIэ?.. 
АрынкIи мэхъуба сятэ ыцIэкIэ сызэджэгъэгъэ шъэожъыери 
зыкIыттырахыгъэр?.. Ар ушъхьагъу ашIыгъэмэ, сяни урыс 
лъэпкъыгъэп. Ары шъхьакIэ, ари Iурагъэхыгъагъэба... 
Кученей къысфэшъыпкъэшъ, чаркас Iэл-жъалым ара? 
Михаил Темрюковичри а лъэпкъым щыщ, сишъуз 
ышнахьыжъ, ау ащ пае зыкъысфигъэшIожьрэп, зигъэтхъэным пылъэп, къырым нэгъойхэм апэIут. Полоцкэ пытапIэм 
зэмыблэжьэу щызэуагъ, ыштагъ, Ливон заом илъэс пчъагъэм Iутыгъ. СишIупщ ипхъорэлъф Саид-Булати сидзэкIолI 
къысфэшъыпкъэмэ ащыщ. Шъэбэкъупщым ыкъо ары 
сыгу фэзгъэшIужьыгъэр. Жаныепщыр лIы гъэтIылъыгъэ 
акъылышIоу сыхэплъэгъагъ шъхьакIэ, губж-къилъэткIэ 
зекIуагъэ. Хы ШIуцIэ Iушъор тыркухэми, нэгъойхэми 
Iэрылъхьэ зэрафэсымышIыпэщтыр гурыIуагъэп. Хым 
техьанэу сихэгъэгу къыблэ гъунапкъэ иIэн фае. Армырмэ, 
Тыркуми, Къырыми тагъэгупсэфыщтэп. Шъэбэкъупщыр 
къысэпэбжъэогъагъ, ау ыкъо сидзэ хэтэу ежь тыдэ кIона? 
Теплъын хъурэм..."

--- Page 624 ---

Пачъыхьэм ипчъэ сакъэу къытеуагъэх. Жьы къыфэмыщэжьэу къихьэгъэ Скуратовым итеплъэ Иван Грознэр 
къыкIигъэщтагъ.
- Сыд джыри?
- Къэбар дэй, типачъыхьэшху...
- КъаIо!
- КъысфэIощтэп, зэрэ Урысые пачъыхьэшху... Тхьэм 
къумалым...
- Хэта? - ымакъэ имыежьэу Иван Грознэр къэупчIагъ.
- Курбскэм... ПольшэмкIэ зигъэзагъ...
КъэушхъонтIызэ, пачъыхьэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр къэкIэзэзыгъэх, ыIупшIакIэхэр хэтхыукIыгъэх, къышIуикIотыгъэ 
нэхэр ыуцIыргъужьхи, ытамэхэр ефэхыгъэхэу тахътэм 
тетIысхьажьыгъ. Шъхьэпхэтыкур тэхътэ кIыбым ригъэкIи, 
ыгу жьы дигъэкIэу щхыгъэ.
- Нэ-пэ-нчъ! - пачъыхьэр хэгубжыкIыгъ, пчъаблэм гот 
Скуратовым пымылъэу, ышъхьэ ыгъэсысызэ, зэгыижьыгъ: 
- ТикIэлэгъум щегъэжьагъэу къызготыгъэ Курбскэр 
зыфэдэр сыдэущтэу сымышIагъа?.. Аущтэу узекIоным 
ыпэкIэ чIыпIэ пчъагъэмэ лIыгъэ ащызепхьэу узэрэщызэуагъэр угу къэбгъэкIыжьын фэягъ. Сэрэп ар зэпшIагъэр, 
шIу плъэгъоу, ппсэ фэбгъэтIылъынэу зыфапIощтыгъэ 
Урысыер ары... Тэ пхьыгъа, сыдэущтэу тизэфэшъыпкъагъэ пшхыжьышъугъа? - ынэгу чъэкIыгъэу, ынэхэм лъы 
къателъэдагъэу Иван Грознэр къызщытэджыкIыгъ, зэкIэ 
зилажьэр къэбар гомыIур къыфэзыхьыгъэ Скуратовыр 
ары пIонэу жэхэуцуи, нэкIэ ылIыщтым фэдэу еупчIыгъ: - 
Хэт джы, Лукьяныч, тицыхьэ зытедгъэлъынэу къытфэнэжьыгъэр?..
Джэуапым емыжэжьэу пачъыхьэр кIэрыкIыжьыгъ.
- Тхьэр ары, зэрэ Урысые пачъыхьэшху,- Скуратовым 
къызIуипхъотыгъ,- ащ пIэ къырилъхьэгъэ хэгъэгур къэуухъумэнымкIэ, ыпэ лъыбгъэкIотэнымкIэ къыфэшъыпкъэ 
гъусэхэр ары.
- Тхьауегъэпсэу, Григорий Лукьянович,- пачъыхьэм 
джэхэшъогум зыщыритIагъ,- сэ Тхьэр нибжьи сыгу икIыгъэп. Ащ къысиIорэмкIэ сэпсэу, хэгъэгур зесэщэ, адырэхэр 
яхэгъэгу епыижьых...- Курбскэм сызищагъэкIэ, хэт къыскъотынэу зыцIэ къепIощтыр? КъэпIон пшIэрэп, сэри 
сшIэрэп... Зымафэрэ къумалхэр джыри псауха?

--- Page 625 ---

- Псаух,- Скуратовым ынэхэр къилыдыкIыгъэх,- 
нычэпи нэбгырищ къахэхъуагъ.
- НекIо! - пачъыхьэм ыуж Скуратовыр илъэдагъ. 
ЧIыунэм зехыхэм, къумалхэр зыщаIыгъ лъэныкъомкIэ Иван 
Грознэм ыгъэзагъэп, ау зыдакIорэр къыгурыIуагъ, къыфызэриIокIыгъэми къыушыхьатыжьыгъ: - Пронин боярин 
къумалым ыкъо ахэтба? Ахэтмэ, джар къысфащ.
ГъэрекIо Иван Грознэм Инджылызым ипачъыхьэ фаригъэщэгъэгъэ мышъэ цIыкIуитIум ипэгъокIэу мыгъатхэ гъучI 
хъагъэм дэс аслъанитIу къыфаригъэщэжьыгъагъ. Мышъэхэр, хьэхэр, шэкIо бгъэжъхэр зэрикIасэхэу къыратыгъэ 
аслъанхэм пачъыхьэр афэмычэфыгъэми, загъорэ лы 
такъырхэр гъучI хъагъэм афыдидзэзэ, ыгъашхэщтыгъэх, 
ау аритыгъэр зэтырахыжьэу, зэжэхэтхъожьхэ зыхъукIэ, 
ыгу темыфэхэу, къыIукIыжьыщтыгъэ. Джы нэмыкIынэкIэ 
къыфэтэджыгъэ аслъанмэ пачъыхьэр яплъыгъ: "Мыхэмэ 
ахэбдзэнкIэ дэгъугъэр Курбскэ къумалыр ары... ау ащи 
зэгорэм тылъыкIэхьажьын..."
Пронин бояриным ыкъо илъэс щэкIи ыныбжьэп, ау 
тыращэгъэ шъобжхэмрэ ыжэкIэ-пэкIэ зэхэкIыхьагъэмрэ 
лIыжъ зыкIэмыIэжьышъо тырыуагъаштэ, щыгъыр зэкIэ 
лъым риIагъ, шъхьапцIэ-лъапцIэ, лъыпцIагъэм шъхьацыр 
зэхидагъ. НэжъыкIэ къеплъырэ пачъыхьэм ынэхэр мыущакоу кIалэр Iуплъэжьыгъ, аслъанми афыреплъэкIыгъ, 
къыфыряхьисапыр гурыIуагъэми, цыхагъэ къызхигъэфагъэп.
- Пронин боярин къумалым урикъуа? - пачъыхьэр 
еупчIыгъ.
- Сятэ Аристарх Архипович бояриныр о къыолъытыгъэмэ, цIыф шъыпкъагъ, ихэгъэгуи, иунагъуи шIу ылъэгъущтыгъ! - Пронин нахьыкIэм пагэу къыриIожьи, рашIэщтым фэхьазырэу ынэмэ акIэплъагъ.
- ГъучI хъагъэм дажъудз! - пачъыхьэр щхыпцIыгъэ, 
IукIыжьызэ, къызэриIокIыгъ: - Хэгъэгум нахь шъыпкъагъэ 
фызиIэр гурыIощт.
Иван Грознэм унэм къызегъэзэжьым, Висковатэм 
кIэупчIагъ.
- ХэутыпIэ щагум пчэдыжь зэрэбгъэкIуагъэу къэт,- 
Вишняковым къыриIожьыгъ.
- Къягъэщэжь. Семысыфэ, хэт къысфыкъокIыгъ?

--- Page 626 ---

- Дьякхэми, боярхэми ащыщ къэлъэгъуагъэп, зэрэ 
Урысые пачъыхьэшху.
- ШIэхышIоу загъэбылъыжьыгъ...- пачъыхьэр гъумыгъугъэ, Вишняковым фыкIиIотыкIыжьыгъ: - Висковатэр 
къягъэщэжь.
Хэт щыщи IукIэнэуи, теплъэнэуи Иван Грознэр фэягъэп. 
Висковатэри шIу ылъэгъукIэ, е игукъао рихьылIэнкIэ арэп 
ылъэгъуным зыкIыфэягъэр, зыкъыхимыгъэщыщтыгъэми, 
Адашевым, Сельвестрэ, Курбскэм зэращыщыр ышIэщтыгъэ, ау зэригъэмысэн Iоф горэм тыриубытэн ылъэкIыщтыгъэп. ТедзапIэм къыщыдагъэкIырэ тхылъым Висковатэр 
хаплъэзэ, Курбскэм ышIагъэм зеджэм, дэи къэхъуи ядэжь 
зэращэжьыгъэр пачъыхьэм къызыраIом, ежь къеIазэрэр 
фигъэкIуагъ, ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхызэ, зэриIожьыгъ: 
"ТхьагъэпцIыжъыр джыри сIэкIэкIыжьыгъ. Курбскэм 
зэрэкIыгъур сэшIэ, ау мыхъун горэм есыубытылIэн слъэкIрэп, зэкIэ егъэразэ, ажэ екудэ. Ау имыхьакъ теслъхьанэу 
сыфаеп, илъэс пчъагъэм Iоф къыздешIэшъ, тхылъыпIэ 
зэгъэфэнхэм нахь афэIазэ сырихьылIагъэп. СшIэщтыр 
сэзымыгъэшIэрэ Iаджи Iофым хэхъухьэ..."
ГумэкI-гуIэм хэтэу Мария Темрюковнар унэм къихьагъ, 
лIым шъхьащэ фишIи, къащ къыхьызэ, къыIуагъ:
- Тхьэм тихэгъэгуи, тиунагъуи къеухъум, къумалхэр 
Тхьэм ерэгъэпщынэх.
- Джары, Мария Темрюковна, хэгъэгум къихъухьэрэр,- пачъыхьэмрэ игуащэрэ зэIуплъэхэу тIэкIурэ 
щысыгъэхэу Иван Грознэм къыIуагъ,- пыибэ хэгъэгум 
зэрисым сегуцафэщтыгъэ, ау Курбскэм ащ фэдэ къысишIэн Iоу нибжьи сшIагъэп.
- Джыра ар зыпшIагъэр, Иван Васильевич? Курбскэр 
зэрэмыцIыф хъатэр къызэрэуасIощтыгъэр пщыгъупшэжьыгъа? - Гощэунае лIым еIэсэкIзэ, еупчIыгъ.
- Ар о тэ щыпшIагъа? - пачъыхьэр шъузым нахь къыфэсакъыжьыгъ.
- СэшIэ...- Гощэунае зэпыугъо тIэкIу ышIи, пигъэхъожьыгъ.- Анастасия Романовнами къыуиIощтыгъ, пшIошъ 
хъущтыгъэп нахь. Курбскэм сицыхьэ телъэп сшынахьыжъ 
зэриIогъагъэр къызыосэIожьым, узэрэщхыгъагъэр къэошIэжьа?

--- Page 627 ---

- ЕтIани сыжъалымэу аIо...- ишъузыгъэр ыгу къызэрагъэкIыжьыгъэри, къырахыгъэ шъхьакIори зэдиубытэу 
Иван Грознэр хьылъэу хэщэтыкIыгъ.
- Ори, уихэгъэгуи къепыйхэрэм уафэмыжъалымын 
плъэкIыщтэп,- Гощэунае лIым дыригъэштагъ.- Сэри, 
зэхэохыжьмэ, сыплъырэу, сыжъалымэу, мышIапхъэхэр 
хэгъэгум щыозгъашIэу къэбархэр зэрахьэ.
- Сэ къыслъымыIэсыжьрэ къэбар хэгъэгум илъэп, 
Кученей. Ахэмэ зямыгъэгъап.
- Ащыгъум сыдэущтэу Курбскэм уигъэпцIагъа?
- АщкIэ сынэшъугъ, сыдэгугъ, Мария Темрюковна,- 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ пачъыхьэм зиумысыжьыгъ, ардэдэми 
кIэгубжыкIыжьыгъ: - Сэ ар боярмэ мыгъо афэсшIын! - 
Пронин боярым ыкъо аслъанмэ зэраIуидзагъэр къышIудэчъэягъ шъхьакIэ, пшIэрэр зэкIэ шъузым Iуплъхьажьыныр 
ищыкIагъэп ыIуи, зыхиушъэфэжьыгъ, зэхихыгъэр игопагъ, 
гу чъыIэ тIэкIу зыфишIэу ригъэжьэгъэгъэ Гощэунае нэшIукIэ 
ригъэплъыжьыгъ.
- Къыобэнрэ боярхэм уашъхьамыс! - Мария Темрюковнам исабый хые ынэгу къыкIэуцожьи, жъалым къэхъу зэ, ыгу пыузыкIыгъ.- Хэти шIоигъор къысерэIу фаеми, 
хэгъэгум, тиунагъо фэгъэхьыгъэ зыхъукIэ, зэкIакIо сиIэп, 
спсэ пэтыфэ сыуигъусэщт.
- Тхьауегъэпсэу, Кученей. Сыгу къэпIэтыгъ.
- Уиблэгъэ чаркасмэ,- Гощэунай IугушIукIыгъ,- пыймэ 
апае аIорэр ошIа? "Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь".
- Унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь,- Иван Грознэм гущыIэжъыр къыкIиIотыкIыжьыгъ.- ГущыIэ щэрыу, сэ сищыкIэгъэ 
дэд. Джы къызгурэIо, Кученей, узыкIэлъэшыр. Лъэпкъ 
гушхо пагэ укъыхэкIыгъ.
Бжыхьэ мэзищым зэкIэлъыкIохэу Иван Грознэм 
зэIукIэхэр Кремлэм щыригъэкIокIыгъэх. Бояр Думэ зэIукIэм 
хэсыгъ, тIогъогогъо къыщыгущыIагъ, хэгъэгум Iофхэр 
зэрэщыхъухэрэм щигъэгъозагъэх, боярмэ, пщымэ ащыщыбэхэм алъакъохэр зэрэрагъанэхэрэр, хэгъэгур агъэпытэным зэрэфэмылажьэхэрэр, ашъхьэ щэхъу зэрэпымылъхэр, къумалыгъэр къызэрябэкIрэр, Ливон заом 
Урысые къэралыгъомкIэ мэхьанэу иIэр къагурыIонэу 
зэрэфэмыехэр афызэхифыгъ. Курбскэм къытегущыIэ 
зэхъум, къэбырсырхэ фэдэ зашIи, зэрэбыяужьыгъэхэри 

--- Page 628 ---

гухэкI щыхъугъ. Ащ ыуж дзэзещэхэми къыдырагъэштагъ 
шъхьакIэ, шъорышIыгъэ нэпцIэу анэгу кIэлъыгъэр къыубытыгъ. Хэгъэгу тхылъыпIэхэр зезгъэкIорэ дьякхэр ары 
зыфырикъугъэр, зытешхыхьагъэр, ау ащ пае Iофхэр 
нахьышIу хъугъэхэп. Польшэ-Литвам гъэбылъыгъэкIэ кIощтыгъэхэм япчъагъэ хахъощтыгъэ нахь, хэкIыщтыгъэп.
Аужырэ илъэсхэм Иван Грознэм зыкъуиушъафэщтыгъэр нафэ зыщишIыщт мафэр къэсыгъэу зыфилъэгъужьыгъ. "СиIумэтмэ сырямыщыкIэгъэжьмэ, сашъхьащызгъэуцогъэ Тхьэм аущтэу ыухэсыгъэу къычIэкIын, ари 
къысэмыбгызэ, цIыкIуи, ини сихэгъэгу исмэ Тхьэм инэлат 
къатемыфэзэ, сэри бгыбзэм сыдырамыгъэхьызэ, сшъхьэ 
ахэсхыжьын" ыIуи, 1564-рэ илъэсым, декабрэм и 3-м, 
имылъкухэмкIэ ушъэгъэ куишъэ ыуж итэу, зыдакIори цIыф 
римыгъашIэу, Мария Темрюковнар зыгуигъэтIысхьи, 
Москва дэкIыжьыгъ. Апэ Коломенскэ чылэм нэсыгъ, 
кIымэфэшхоти, мэфэ чъыIэхэр зэкъоуфэ, тхьамэфитIо ащ 
дэсыгъ. ЕтIанэ Тайницкэ, Троицкэ чылэхэми мэфэ заулэ 
ащигъэкIуагъ. Нэужым Владимир къалэм итемыр лъэныкъокIэ щыIэ Александровскэ къэлэ цIыкIум къыщыуцугъ. 
1565-рэ илъэсым иапэрэ мазэ итэу Урысыем ипачъыхьэ 
ышъхьэ зыкIыхихьажьыгъэмкIэ Филипп метрополитым 
макъэ къыригъэIугъ. Боярхэм, дьякхэм, дзэзещэхэм, 
щэн-щэфакIохэм, къулыкъушIэхэм, динлэжьхэм зэрахьэрэ 
мыхъо-мышIэхэмкIэ зэрафэмыразэр, ащ пае ипачъы хьэгъу 
зэригъэтIылъыжьрэр митрополитым къыфаригъэхьыгъэ 
тхылъым итыгъ.
Москва дэс цIыф жъугъэмэ къэбар гумэкIыр зызэхахым, хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм занэсым, зыщыгугъыщтыгъэр Иван Грознэм къыдэхъугъ: боярхэр, пщыхэр 
къэщтагъэх, щэн-щэфакIохэр къыгоуцуагъэх, ахъщэ 
фаугъоеу рагъэжьагъ. Тхьэр къябгыным щыщынэрэ цIыф 
къызэрыкIохэр ураммэ къатехьагъэх. ЗэхэгущыIэжьыхи, 
Тхьэм къыфигъэшъошэгъэ IэнатIэр пачъыхьэм ымыгъэтIылъынэу, хэгъэгур ибэу къымыгъэнэнэу елъэIухэу, ыIорэр 
зымышIэрэмэ ежь арипэсырэмкIэ апэуцужьынэу фит 
зэрашIрэр риIонышъ къырыригъэгъэзэжьынэу Филипп 
митрополитым ыпшъэ ралъхьагъ. Хэгъэгур ыгъэпытэнымкIэ, хабзэ рилъхьанымкIэ IэубытыпIэ ышIыщт дзэ хэушъхьафыкIыгъэр зызэхищэкIэ, Москва къыгъэзэжьынэу Иван 

--- Page 629 ---

Грознэм елъэIугъэхэм гущыIэ аритыгъ. Хэгъэгур тIоу 
ыгощи, ежь лъэныкъуитIури изэфэдэу, игухэлъи къыдэхъугъэу, шы шхъуантIэм тесэу Москва къыгъэзэжьыгъ. А 
мэфэ къинхэм Мария Темрюковнам зэрэпачъыхьэ гощэшхор щагъэгъупшэжьыгъагъэми, Кремлэм къызыдэфэжьым, ыгу къихьажьыгъ.
VIII
Гъатхэм ижъобгыпI, дунаим шхъонтIэрымэр тырехы.
Мафэр гъэмафэм енэкъокъурэм фэдэми, бгъэгъэфэбэ 
хъурышъо Iэгъопакор Тахъупщым щыгъ. Чъыеми, унэм 
исми, жьым хэтми, жьы чъыIэр къеокIыным щыщынэзэ 
есагъэшъ, ар пхъэ чыIухэмкIэ щыгъэупкIэкIыхьагъ, лы 
пылъыжьэпышъ, пкIантIи къехрэп. Бгъэузым тутыныр 
къекIурэп шъхьакIэ, кIочIэрымэу къыIуихырэм пае тутыныбжъэр ыжэ дэлъ зэпыт. Зыфэсакъыжьы, куоу жьы 
къыщэрэп, пэкIэ къыщэрэр фэхъурэпышъ, тутыныбжъэр 
зэрэзыIуихэу, ыжэ къыIозы. Пскэр къызыщыхьэкIэ, бахъсымэми, шъоупсыми, фызэхашIыхьэрэ уцыпс дыджми 
яшIуагъэ къызэремыкIыжьыщтыр ешIэ. Нэгу пIуакIэр 
хьэдэшъо-етIашъо хъугъэми, бгъэузым къыкIилъхьэрэ 
мэшIо тIэкIум ынэхэр къырегъэлыдыкIых, ежьыри ыгу 
зипыижь къаигъэжъышъ, щыIэныгъэм фэбанэ, жьы къещэфэ мэгугъэ, гъэрет тIэкIоу къыфэнэжьыгъэмкIэ 
фэмылъэ гъу горэм лъэбгъу ридзын ылъэкIынэу зыщэгугъыжьы.
"Мы дунаишхом темыфэжьрэ жьыр пфимыкъуныр 
тхьамыкIагъоба. Псауныгъэ зиIэмэ зыдашIэжьрэп нахь, 
ащ нахь тхъагъо сыд хъужьын?! Уз гъэтIылъыгъэ зиIэм ынэ 
имылъкуи, ибыни яплъыжьрэп, сэри синэплъэгъу зыпари 
къыкIимыхьажьы сыхъугъ,- гукIод-гупшысэкIэ Тахъупщыр 
зэтхьаусхылIэжьыгъ.- ЛъапцIэу, пцIанэу хэтыр псауныгъэм 
зэгуетхъы, тэ пскэм тызэшIуетхъы, мылъкуми пкIэ иIэп. 
Ар сэIо шъхьакIэ, сэ сизытет удэкIотэжьын. Цохъопщ 
тхьамыкIэм къехъулIагъэр ары гугъэузыр. Ижъышъхьэм 
делэ дэдэ хъугъапэ, афэмыIэжэжь хъуи, коным радзагъ. 
Зымафэ сымэджаплъэ сызыфыкъокIым, сыкъишIэжьыгъэп, ышъэ икIыгъэ хьашхъурэIум фэдэу, къысэхьакъугъ, 

--- Page 630 ---

етIанэ Iэсэжьи, тIэкIу зытешIэм, "Сэ сыжаные пщышху, сэ 
сIорэм шъублэкIын шъуфитэп!" ыIозэ, ынэхэр къикIотхэу, 
ыбгъэ еожьэу, ыIэ дигъэчъаеу ригъэжьагъ. Е-о-ой, Цохъу, 
тэ тызэрэфаеу зэкIэ хъущтыгъэмэ, сэри жъэгъэузым 
сщикIухьани, ори уиакъыл уиеу дунаим утетыни, сэ 
сыщытэуи пщышхуагъэр Тхьэми, цIыфхэми къыуапэсыныеп, пщышхо гуадзэ усшIыгъэми угушIони. Ахэри зэкIэ 
хъопсэ-гугъэхэу къэнэжьыгъэх, сэ мыдыкIэ сыбгъэ щизэу 
жьы къэсщэнкIэ сэщынэшъ, бжьаIом сытес, о къыпкIэрыхьэрэм укъехьакъушъ, коным уис. Узэу щыIэр тэ 
тфыхахыгъа, сишъэогъу? - гукъаор къытекIоу, Тахъупщыр 
хэхьапщыкIыгъ, зыфэмыIэжэжьэу Тхьэми егыигъ: - Псауныгъэ къысэптыгъагъэмэ, сэра Шъэбэкъужъыр 
къыдэзгъэплъы щтыгъэр! Сэ сычъыеми сегупшысэ, дунаир 
зэсэгъафэ, адыгэ тIэкIур сфызещэныеба?! Къэнэшъыкъо 
шъхьэпсым фэдэу модыкIи, мыдыкIи сычъэныеп, нэгъоймэ 
агосыубытэнхи, сэри къыздеушъэкIхэу, сичари къахэкIэу, 
сыдэу зашIыми, сызыфаем езгъэуцолIэщтыгъэх. Ары, 
акъылым рыбаир узым регъэзы, акъылым хэзыгъэр зэкIоцIытхъэу мэпсэу. Шъэбэкъужъыр акъылынчъ сфэIонэп, 
зэхэзыхри къыздэхьащхын, ау сэ Тхьэм къыситыгъэ акъылым фэдэ пкIыхьапIэкIи ащ ылъэгъугъэп, фэмышъошэ 
пщышхуагъэр ятэ ихьатыркIэ IэкIалъхьагъэшъ, илъэс пчъагъэм ичэтэ чIэгъ тычIегъэты. Къытетхыжьыгъах тIозэ, пщы 
делэ куп къешIэкIыгъэшъ, аришIэрэр о къашIэ, тизакъоу 
утыгум тыкъыранэшъ, якъамэхэр фагъэдыды. ЧIедгъэхьэгъах тIозэ, къычIэужьы, Iуедгъэхыгъах тIозэ, ипаIо къыхэщэу регъэжьэжьы. Моу зэ сишы лъэбжъэ лъэгу чIэлъэу 
къэслъэгъужьыгъэмэ, сылIэми, сырырэзагъ!" - Тахъупщыр гукIэ кIэкуукIыгъ.
ГумэкIыми, гушIуагъоми хэти иуз щегъэгъупшэ, е 
гупшысалэ ешIы, е ыгу зырегъэпхъуатэ, зыкъызишIэжькIэ, 
ежь-ежьырэу лые зэрэзэрихыжьыгъэр къыгурэIожьы, ау 
кIасэ фэхъужьы. Бгъэм дэмыфэу, чыишъхьэр зэфишIэу 
Тахъупщым къышIудэкIрэ пскэр зэхишIагъ, ыIаблэ сысызэ, 
шъоупс фэбэ тIэкIу зыIуикIагъ, гъэхъунэм итэкъогъэ бжьэматэхэм нэплъэгъу гуIэр атыридзагъ. Бжьэ лэжьэкIо 
мышъхьахыжьмэ хъопсанэкIэ алъыплъэзэ, пскэу къышIудэкIыщтыгъэри Iэсэжьыгъэу, игупшысэмэ ащэгушIукIы, 

--- Page 631 ---

яхъуапсэ: "Мыхэр ары щыбгъэIэн фаер. Емызэщыжьхэу 
шъоу Iэзэгъур сфаугъои, спсэ пагъэты, гъэрет къысаты. 
Къэнэшъыкъом сыфычIатIэзэ, сэ ар хьаулыеу сэгъэкIодыжьы. Сыд илIэужыгъу зызэзгъэгъалIэрэр, бжьэшIожъ 
ерыуаджэу бжьэматэм дэсым фэд,- фэгъэдэнэу къыгъотыгъэм Тахъупщыр ыгъэщхыгъэми, кIэгъожьыгъэу зэриIожьыгъ: - Сэ сыгу фэплъышъ, сшъхьэ къихьэрэр есэIуалIэ 
шъхьакIэ, къызэрэсшIошIэу щытыгъэмэ, урыс пачъыхьэми 
гущыIэгъу къышIыщтыгъэп, идзи къыфигъакIощтыгъэп. 
Ащ иIоф къызыщемыкIым, тырку султIанми зыгуригъэIожьын ылъэкIыщтыгъэп. Долэт-Джэрые ыгу зырешIыкIэу ыIуи, гоуцуи, дэзэуагъ шъхьакIэ, ыужыкIэ зэщыхъушъутэжьыгъэхэкIэ сенэгуе. Сэри къырым хъаным 
ычIыпIэ ситыгъэмэ, ыкъо нахьыжъ Урысыем зэригъэкIожьыгъэр Шъэбэкъу фэзгъэгъущтыгъэп. Шъыпкъэмэ, ари 
шIомакIэу, темыр лъэныкъомкIэ реплъэкIэу ригъэжьэжьыгъэу цIыфхэр рэгущыIэх. ТхьагъэпцIыжъ, ычIэ уигъэшIэщтэп, 
тэ ащ етIани шъхьэнэкI етэIо. Джы хъущтыр хъугъахэ, иши 
чыжьэу чъэжьыщтэп. ЗэкIэмэ анахь щынагъоу Жаныий, 
Адыгэ шъолъырми къарытэджагъэр Къэлэкъут ары. Хъа тэ зыпэтымыхьызэ, фэкъолI кIэлэжъыр утыгум къиуцуагъ. 
Ащ кIуачIэ иIэ зэрэхъугъэр тэ тапэ Шъэбэкъужъым къыридзи, зыгуисагъэшъ, дэшэсы, ихьакIэщ регъэблагъэ, 
иунэIутыгъэ махъулъэм ихьатыркIэ фэкъолIхэр зыкъуещэ, 
зыкъыхимыгъэщэу мылъкукIэ адеIэу къэбархэри къахэIукIы. 
Джы ахэмэ анахьэу сыгу зыфэплърэр Мамый ары. А 
щыдышъхьэ къызышIокIагъэм семытагъа, сымыхьэкIагъа, 
семылъэIугъа, Шъэбэкъуи, Къэлэкъути ыIэ атырезгъэщэен 
слъэкIыгъэп. Зызгъэпщышхозэ зыми щымыщэу къэнэжьыгъэр IуригъэхынкIэ тIэсхъагъэба. Ащ ычIыпIэкIэ Къэлэкъутэ 
сегъэшIужь еIошъ къысэлъэIу, игъунэгъухэр зыфегъэгущыIэх. Къэлэкъутэ зэгорэм уишIугъа, джэголъэжъ, уезгъэшIужьынэу? Укъызыкъонэжьын къэбгъотыгъ, ара? 
КъэнэшъыкъомкIэ зыхэмыгъэукъу, ори, сэри къызэрэтшIошIрэм ащ иIоф тетэп. Къэлэкъутэ уезгъэшIужьынышъ, 
сэ зыми сыщымыщэу, уипшэсэн сIотэу зыкъэзгъэнэщтэп. 
Сэ сэшIэ уифэшъуашэри сыкъызэрэбдэзекIощтыри..."
- Чэмал, сыгу къэкIыгъэр ошIа? - пшэсэным игупшысэ 
зэпигъэугъэу Тахъупщыр бжьахъом еджагъ.
- Мары, зиусхьан, джыдэд, шъоу хьакIо къыпфэсэхьы.

--- Page 632 ---

- Iух мыр, мафэ къэс шъоу сшхын слъэкIына,- шъоу 
хьакIо лагъэр пщым IуигъэкIотыгъ,- Iэзэгъу аIуагъэшъ, 
пшэсэнэ лэпс сфэшI, ишIуагъэ къысэкIынкIи мэхъу.
- Ащ пае укъэзгъэнэнэп, зиусхьан, мо кондэ къогъум 
пшэсэныр къуиз,- "Я си Алахь, сыдэу мы ныкъолIэжъым 
шIу зилъэгъужьрэ, Iэзэгъу ыIозэ, чIылъэм къытекIэу сыд 
симыгъэшIыгъэр, ыгъэхъужьынкIэ ерэшIи, ибзаджи 
ышхыжьыщт" ыгукIэ кIэгъумыгъухьэзэ, бжьахъор кондэ 
къогъум къохьагъ, бэрэ къэмытэу, пшэсэн IэпIэшхо ыIыгъэу 
къыIухьажьыгъ.
- Лъапси, шъхьапи къэпхьыгъа сэIо? - пщыр нэшIукIэ 
бжьахъом Iуплъагъ.- Дэгъоу пшIагъэ, Чэмал. Iэзэгъур 
тхьапэхэр арэу къысаIуагъ, ау Iэзэгъу пфэхъущтыр пшIэщтэп, лъапсэхэри шъхьафэу гъажъо. ЕтIани, ошIэми 
сшIэрэп, тхьапэхэр кIэлэнхэ фае.
- Угу гъэпсэфы, зиусхьан, ари сэшIэ,- шъоур кIащы 
хъумэ, цыхьэ къыфимышIэу къызэрэшъхьащытрэр ыгу 
къэкIыжьи, Чэмал щхыпцIыгъэ,- мары еплъ, Iэзэгъупсыр 
джыри тхьапэмэ зэракIэт. Зиусхьан, зэрэцIынэу пшхымэ 
ишIуагъэ нахь къыокIыщтмэ шIэ?
- Хьау, хьау, Iэзэгъур пшэсэн лэпсыр арэу аIуагъ... 
Чэмал, моу пшъхьэ къэIэти, дунаим хаплъ. Тэ тесэжьыгъэшъ, зэхэтшIэжьырэп нахь, джэнэтым тис, мэзыр шъо 
зэфэшъхьафхэмкIэ къытIоплъэ, уашъом кIэгъэкъогъэ 
къушъхьэхэр япэIо фыжьымэ къатфычIэплъых, гъэпсэф 
ямыIэу бжьэ цIыкIумэ Iоф тфашIэ, псыхъо шкуашком 
зэпымыоу орэд къытфеIо, тихы фабэ ипси, ижьи укъагъэкIэжьы. Мыр зидэхагъэм ухэзыжьыныр тхьамыкIагъоба,- 
ошIэ-дэмышIэу къышIуефэхыгъэ хъопсэ макъэм пщыр 
къыкIигъэщтагъ, пкъым хэлъ машIор зэхишIэжьэу, ынэхэр 
цIыузэ, бжьахъом джыри зыфигъэзагъ: - Джа пшэсэн 
тхьапэу уупкIатэрэм къыпихрэ мэ IэшIум изакъоми, псауныгъэ уиIэу дунаим утетыныр тхъагъо!
- Щытлъэгъурэ къиныр, зиусхьан? - емыгупшысэу 
бжьаIом ишъхьэуз ыжэ къышIудэлъэтыгъ.
- Уузынчъэмэ, сыд фэдэ къинри пщэчын, Чэмал. 
Мары, сыкъыоплъышъ, илъэс шъэныкъо фэдиз мэхъуба 
тызызэрэшIэрэр? Тхьэм ишыкуркIэ, зы маф нэмыIэми 
усымэджагъэу къэсшIэжьрэп. Ар зишIуагъэр жьы къабзэм 

--- Page 633 ---

узэрэхэтыр ары. Сибжьэми тхьаегъэпсэу яIу, сэри Тхьэ 
къысфелъэIу.
- Псауныгъэ пытэ уиIэнэу, уибжьэмэ шъоу ущамыгъэкIэнэу Тхьэм селъэIу, зиусхьан.
- Е-о-ой, Чэмал, о Тхьэм усфелъэIумэ псауныгъэ 
къыситынэу щытыгъэмэ, сэшIэ плъэкI къызэрэмыгъанэщтыгъэр, ау а зымкIэ Алахьым сщикIухьагъ. Дышъи, 
тыжьыни сиI, мылъкум сесышъ сыхэс, о пшэсэныпс осэгъэгъажъо... Тхьэр зафэ аIоми, сэ къысфеплъыхыгъэп. 
Мылъку къызысетым, сщэни, сщэфыни сыфимытэу псауныгъэр къыгъэнагъ,- гукIодыгъо гущыIэхэу пщым 
къышIыхэрэр ошIэ-дэмышIэу зэпигъэугъ, ытх уфагъэ 
ышъхьэ тыригъакIи, ымакъэ ылъэкIзэ, чанэу къыIуагъ: - Ау 
Тхьэм сызэрэфэрази щыI, акъылкIи къысэтагъ. КъэошIэжьа 
Цохъопщ тхьамыкIэм къытесхыжьыгъэгъэ гущыIэ щэрыор?
- КъэсымышIэжьы мэхъуа! - изиусхьан щытхъур 
зэрикIасэр ешIэти, ыгу къыдеIэ фэдэу бжьэхъо лIыжъыр 
кIэкуукIыгъ.
- Алахьым пае, джыри зэ сыкъегъэдэIужь! - пагэу 
IугушIукIызэ, Тахъупщыр лIыжъым Iуплъагъ.
- Типыйхэр тлъэгу чIэрэтых, тишIухэр Алахьталэм 
ыпашъхьэ ерэтых!
- Ар зэрэпщымыгъупшагъэр олахьэ сигуапэм! Ащ 
фэдэ гущыIэ щэрыохэр хэти щыгъупшэрэп. ТыщымыIэжь 
хъумэ, джащ фэдэ гор цIыфмэ тигугъу зэрашIыжьыщтыр. 
Сыкъызщытхъужьэу къызшIомыгъэшI, Чэмал, сэ зытетыр 
ары къасIорэр. КъэзгъэшIагъэм акъылкIэ къысэнэкъокъун 
пщы сырихьылIагъэп. Цохъопщым сытегущыIэжьрэп, 
къысэнэкъокъузэ, делэ хъуи, коным радзэжьыгъ. Джы 
къызгурымыIорэр Жэнэпщыр ары. Шъугъоным ари екIодылIэжьынкIэ щынагъо. Ащ нахь мыхъурэми, Цохъопщым 
зызэришIыщтыгъэу, сызгогъэуцу къысеIо.
- ЗэрэхъурэмкIэ, зиусхьан, ари имылъэу мэлъатэ.
- Олахьэ, ар дэгъоу къэпIуагъэм! ТызэрыгущыIэрэм 
тефэу адыгэ гущыIэжъыр угу къэкIыжьыгъ. Сэ гущыIэ 
щэрыохэр сшъхьэ къисэхых, къэсэугупшысых. Мыдэ, 
пшэсэныпсыр умыгъэучъыIыщэ, къысэкIущтэп.
- Ижь хэкIыгъэ фэд, зиусхьан,- лIыжъыр гуIэзэ, пхъэ 
джэмышхыкIэ пшэсэн лэпсым хэIэбагъ, къыхихыгъэм 

--- Page 634 ---

ехъупIыгъ,- ифэбагъи хъущт, ау дыдж хьазыр, узэрешъощтыр сшIэрэп нахь. Шъоупс тIэкIу хэтэгъакI е тешъухьажь.
- Дыджыми сешъощт, ишIуагъэ къысэкIынкIэ сшIэмэ 
сымышхыни, сызэмышъони щыIэп,- Тахъупщым къамылыбжъэр бжьахъом къыIэкIихыгъ, ынэгу зэригъалъэзэ, 
пшэсэныпсым ешъуагъ.- О пшIэрэп нахь, Чэмал, дыджыр 
ары Iэзэгъу зыхэлъыр... Сыда тызэрыгущыIэщтыгъэр? 
Ы-ы, Жэнэпщ нэкъыплъ кIакор ары. Сыд пшIошIра зыгъэ 
щегъэжьагъэу ар сибжьаIо къызкIытемыхьажьрэр? 
Сиджэнэт къуапэ есщагъэпти, зыкъысфигъэгусагъ. Сыд 
джы ащ фэдэм узэрэдэпсэущтыр? Тхьэр зэуагъэр сэры, 
зэкIэри къысэнэкъокъу, зыкъысфагъадэ шъхьакIэ, мохэр 
сэ къыздэхъун алъэкIына!.. Ох-ох, сыгу жьы дэбгъэхьагъ. 
ЗэраIорэм илый, Iэзэгъу мыр. Сэ моу псы IушъомкIэ 
сырекIокIыни, сынэ жьы кIэзгъэущт, о пшэсэнэ тхьапэхэр 
къыпыч. Пчыхьашъхьи гъэжъогъакIэу сешъощт... Арэп, 
НэкIакъэ зыдэсIофтагъэм къыщырапхыгъа, сыда икъэмыкIожьыкIэр?
Пшэсэнэ тхьапэхэр иджэнэ IэпакIэ илъэу лIыжъыр 
псыунэ кIыбым къыдэкIыжьзэ, Тахъупщыр пскэм зэрэзэшIуитхьалыкIрэр зэхихыгъэти, ышъхьэ Iэтыгъэу псыхъо мкIэ 
плъэзэ, щхыпцIыгъэ: "Тыжьыныпсым ущагъэпскIы гъэкIи, 
ухъужьынкIэ сыгугъэрэп, насыпынчъэ шъхьащытхъужь, 
уинурэ кIогъахэ. Неп-неущ сIорэп, ау джа къыпщыхьэгъэ 
пскэм узэрэзэшIуитхъыщтыр сэшIэ".
- Ашъыу, псы ныбэм къыдихыгъэ жьы чъыIэ тIэкIур 
къысэкIугъэп,- ышъо нахь Iае хъугъэу Тахъупщым къыIуагъ, ардэдэми шылъэмакъэу къэIугъэм шъхьэ псыгъор 
ригъэпхъотагъ. Байколмэ зэрашI хабзэу, пщым пэчыжьэкIаеу шым епсыхыгъэ НэкIакъэ къэIогъу римыгъафэу 
егыигъ: - Унагъо щыпшIэжьынэу узгъэкIогъагъа, сыд 
къэбар къэпхьыгъ?
- СызфэбгъэкIуагъэр къэзгъэцэкIагъ, зиусхьан. Ерагъэу къэзгъотыгъ. Щэджэгъоужмэ адэжь зыфэтIогъэ 
чIыпIэм къекIолIэщт.
- Сыд джы нэс къызфыкъомыкIыщтыгъэу ыIуагъэр? 
- Тахъупщыми НэкIакъэ зэрэфигъэпытагъэу, зигугъу 
ашIрэм ежьри ыцIэ къыриIуагъэп.- Ащыгъум, тыбэлэрэгъынэп, зыгорэм хаIи, гъогу тытехьан. Чыжьэп, Чэмал, тэ 
тыздэкIощтыр, шIункI мыхъузэ къэдгъэзэжьыщт. Джа 

--- Page 635 ---

сфэпшIыгъэм ишIуагъэ къысэкIыгъэшъ, тикъэсыжьыгъом 
мыфэбэ-мычъыIэу сыкъыIугъэкIэжь.
Тахъупщымрэ НэкIакъэрэ агъэнэфэгъэ пIалъэм ехъулIэу 
чIыпIэм екIолIагъэх. Чъыгэе мэзыр кIым-сым, зэгъокIы, 
къуалэмэ афэшъхьаф щыхъыерэп. Загъорэ, тIэкIу шIэ къэс 
адыкIэ, мэзцуным, бзыу мэкъэ дэгур къыщыхэджыкIы. 
Жьыбгъэ улэугъэ макIэм чъыг тхьэпэ нэгъыфхэр зэрегъэIушъашъэ, езгъэзыхыжьыгъэ тыгъэм идышъэ нэбзыйхэр 
хьалъэгу-хьалъэгоу чъыг чIэгъмэ ащызэблэух.
- Тэ щыI адэ къытэжэнэу зыIуагъэр? - Тахъупщым 
зыфэщыIагъэп, ау Мамый шыоу чъыг къогъумэ къызакъокIым, щтэгъэ нэгукIэ байколым фыреплъэкIыгъ.- Къызэбэн-зэбэныжь ищыкIагъэп.- Iупэщх макIэкIэ къыбгъодэхьэрэ лIы шIуцIэ пIуакIэм игые пигъохыгъ: - О зимафэ 
Алахьым мэфишъэ зыфишIын, пщыр зэогъажэмэ сшIэрэп. 
Ащ фэдэ уишэныгъэп... Укъемых, укъемых, моу бжьаIом 
тыкIонышъ... 
Пщым игущыIэ ныкъокъаIоу Мамый ыкIыбыкIэ НэкIакъэ 
къырихыгъэ чэтэогъум ышъхьэ шIуигъэлъэтыгъ, лъыр 
къызэрыцIырыкIырэ пкъыри шым ефэхыгъ, онэшри кIэбгъулъыгъ.
- Ар сыд шъыу!..- ынэ цIыкIухэр къикIотэу Тахъупщыр 
ибайкол Iуплъагъ, ицые Iэгъуапэ лъыр зытырелъагъом, 
хэгубжыкIыгъ: - Илъы шIой сызэхебгъэуцIэпIагъ... сIапэ 
ебгъэтIупщыжьы хъущтыгъэба!..
- Фэмышъуашэ къехъулIагъэп, шым тесэу адыгэлIыр 
Iэпэубыт хахьэрэп.
- Адыгагъэ зыхэмылъым тэри зэрифэшъуашэу тыдэзекIожьыгъ. Мыдэ, ар Iофэп,- НэкIакъэ ыбгъэ дэлъ дзыом 
пщым шыукъамыщыр фигъэлъэгъуагъ,- лъыр кIэчъыгъэ мэ, шъхьэр дзыом илъхь.
- Сыд етшIэщт?
- Къэлэкъутэ фэпхьыщт.
- Ы-ы?! Сыд пае? Сизакъоу ар сфэшIэнэп...
- Шъхьэр зыпыбгъэлъэтыгъэкIэ, ащ сыд ишI?! Сэ джа 
пшIэрэ гъуим сыкъыщыожэщт. КъызыбгъэзэжьыкIэ, дышъэ 
чысэ къыостыщт. Тилъэпкъ анахь мэхъаджэу къахэкIыгъэмкIэ адыгэмэ алъи о плъи сизиусхьан ышIэжьыгъ пIонышъ, Мамый ышъхьэ ыпашъхьэ иплъхьащт.
- Мо щылъыр... ыпкъ?

--- Page 636 ---

- Узымыгъэпапхъэмэ зямыгъэгъап, НэкIакъ.
Къэнэшъыкъомэ ягъуй Тахъупщым зыщегъэбылъыфэ 
чапэри зэхэуагъ, ошъо лъагэми жъуагъохэр къизэрэтэкъуагъэх, мэзэ нэгу хъурэе нэгушIор чIышъхьэм къытеплъагъ, мырэхьатыжьыгъэ бзыухэм яцIыргъ-щыргъ 
макъэхэри тIэкIу шIэ къэс мэIасэх. Пщыр ыгъэмэхъашэу 
тыгъурыгъум иджэмакъэ мычыжьэу къэIугъ. "Ар шIоп, 
джыри зыгорэм ихьадэгъу къызэрэсыгъэр тыгъурыгъум 
ешIэ. НэкIэкъэ укIакIор къэмысыжьзэ, щигъэтыжьыгъагъэмэ дэгъугъэ. ТхьагъэпцIыжъым гулъытэ чан иIэшъ, 
гуцафэ ышIыщт... Джары, сэ сегъэтIылъыжьы ыIозэ, 
Мамый ышъхьэ шIуязгъэхыгъ. Джы нэс гущыIэм тыхэтзэ, 
пкIэнчъэкIэ илъэсхэр дгъэкIуагъэ. Моу жьы тIэкIу къысIухьажьмэ, адырэхэми яжь кIэкIы афэсшIыщт..."
Дунэе Iэсэжьыгъэм чыжьэкIэ шылъэмэкъэ псынкIэхэр 
къыхэIукIыгъэх. Тахъупщым онэгу зишIыжьыгъ, къэсыжьыгъэ фэкъолIым гуIэзэ, еупчIыгъ:
- Сыд, уIукIагъа?
- СыIукIагъ.
- ЗемыгъэукIыхьэу къаIо! - Къэмэ Iапшъэм ыIэ телъэу 
шым бгъодахьэзэ, шIу зэрэщымыIэр Тахъупщым зэхишIагъ, 
къызэIуихьэуи ригъэжьагъ.
- Сыдэущтэу ар къыосIон, зиусхьан...- шъхьэ шIохыгъэр зэрылъ дзыор НэкIакъэ чIыгум ридзыхыгъ, рилъэшъухь-къырилъэшъухьажьи, къыригъэжьагъ: - Угу къысэмыгъабгъ, къысаIуагъэр къыосэIожьы: "Мыр къыозгъэхьыгъэ Тахъупщым мэхъэджагъэкIэ сыкъызэриушъхьакIугъэр сфеIожь, цIыфышъхьэ зэрэшIуахрэр езгъэлъэгъущтышъ, сапэ зыкъырыремыгъаф" ыIуи, къыкIысигъэIагъ.
- Сыд пIуи?.. Сэ сымэхъаджэу къыуиIогъэнэуи?.. Ащ 
щэхъурэ акъыл зимыIэм сыдэущтэу фэкъолIхэри, пщыхэри 
ыгъэдаIора? Армэ зыхэхьажьыгъэр...- Тахъупщыр 
кIэкуукIи, икъамэ етхъожьыгъ, ау къихыгъо фимыфэзэ, 
зэшIозытхъырэ пскэм ыуж итэу лъыр ыжэ къыдэугъ, 
хъы-хъыхъ ригъаIозэ, ерагъэу къэлъэIожьыгъ: "Сетхьалэ, 
Нэ...кIакъ...- шысэкум хигъэнэгъэ IитIур къэланли, Тахъупщыр шыплIэм дэфагъ.

--- Page 637 ---

Заом зыщыIухьащт мафэм щыгъын хэхыгъэу иIэр 
черкесым зыщелъэ. Тандж пэIо лыдхэм, ашъоджанэхэм, 
щэбзащэхэм, онэ IэпIэ тегъэпсыхьагъэхэм ар адиштэзэ, 
теплъэ хъопсагъо къыреты, ахэмкIэ ядзэ хэшыпыкIыгъэхэр 
къахэщых.
ШIэныгъэхэмкIэ азиат цIыф лъэпкъхэм черкесхэр ауж 
къинэхи, ящыгъынхэмкIэ, яIашэхэмкIэ апшъэ кIуагъэх. Сэ 
сшIэрэ щыгъынхэу Азием имызакъоу Европэм щызэрахьэхэрэм ябгъапшэмэ, черкесмэ ящыгъын идэхагъэкIи, 
пкъым къызэрекIурэмкIи зэкIэми апшъэ макIо.
Хъан-Джэрый

--- Page 638 ---

Черкесмэ яфэшIыгъэ къэзгъэлъэгъорэ пкъыгъоу 
алъытэрэр, лъэшэу агу етыгъэу зылъыплъэхэрэр Iэшэ 
шIагъор ары. Ящыгъын псынкIэ, ар онэгум исынхэм, дзакIо 
кIонхэм зэкIужьэу, дэгъу дэдэу тегъэпсыхьагъ.
Ж.-Ш. Бесс

--- Page 639 ---

ЗехьэгъошIоу, пкъым диштэу дыгъэ шъуашэу адыгэмэ 
ящыIэкIэ-псэукIэ декIоу къыхахыгъэм Черкесием игъунапкъэхэр зэпичыгъ. Ахэр язэхэтыкIэ-зэхашIэкIэ анахь лъэгапIэхэр зыштэгъэ лъэпкъэу зэрэщытыгъэхэм изакъоп, 
ящыIэкIэ-псэукIэкIи, яхабзэхэмкIи, ящыгъынхэмкIи щысэтехыпIагъ. АщкIэ къыбгурэIо черкес шъуашэр Темыр 
Кавказым имызакъоу Кавказ кIыбым нэсынэу зыкIэхъугъэр. 
Къэзэкъмэ яшъошэ теплъи, яIаши, яшытесыкIи Черкесием 
рахыгъ.
Е. Н. Студенецкая

--- Page 640 ---

ЯЕНЭРЭШЪХЬ
I
Мамсрыкъо гъогу зыфытырагъэхьэгъэ IофитIур 
изэфэдагъ, унэгъо Iофри, хэгъэгу Iофри зэхидзыщтыгъэп. 
Шъыпкъэ, IофитIури ятэрэ янэрэ язырызэу ыпшъэ къыралъхьагъ, ау гъогу дырекIокIыкIэ Къасымэ хъаныгъом 
кIонышъ, ышыпхъу нахьыжъ Алтынчачэ зэригъэлъэгъуныр, 
гъусэ зыфишIыныр тIумэ язи къыриIуагъэп. Къасымэ хъаныгъор Москва зэрэпэмычыжьэм изакъоп аущтэу Мамсрыкъо зыкIэзекIуагъэр. Ышыпхъу ежьхэмкIэ зэрэпсэн чъэр, 
гъусэ ышIымэ ишIуагъэ фэшъхьаф иягъэ къызэрэмыкIощтыр Мамсрыкъо дэгъоу ышIэщтыгъэ.
- УздаIофтагъэр зэшIопхэу тадэжькIэ укъыдырекIожьыгъэми хъущтыгъэ сIуи, тIэкIу сыцIэцIэгъагъ шъхьакIэ, 
сшынахьыкI, дэгъоу пшIагъэ сыкъызэрэзыдепщэжьагъэр,- 
Алтынчачэ нэшIукIэ Iуплъагъ, ытэмэ пытэ Iэ щифагъ.- 
Гощэунай тхьамыкIэм гъэрекIопагъэ ишъэожъые зегъэтIылъым сызэрэIукIэгъагъ, тилъэгъумэ, гушIон.
- Ы-ы! - Мамсрыкъо къызхэкуукIым, файтоныр ыгъэсысыгъэ фэдэу ышыпхъу къыщыхъугъ.- Сшыпхъу цIыкIу 
тхьамыкIагъо къехъулIагъэмэ, сыдэу макъэ къытэшъумыгъэIугъ? - игые-дао мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыпигъохыжьыгъ: 
- Типхъу шъэожъые къыфэхъугъэми, лIэжьыгъэми тэ 
тшIагъэп... Гощэунае иакъыл темыфагъэу сэшIы, Урысые 
хэгъэгушхор зыIэ илъ тимахъулъэ?.. Оры, Алтынчач?..- 
етIанэ хэгубжыкIыгъ: - СултIан урысмэ ахэт пае, иадыгагъэ ыдырыжьыгъа?
- ПIорэм егупшыс, сшынахьыкI,- Алтынчач чэфынчъэу 
хэщэтыкIыгъ.- СултIани, тэри, шъори тызэрыт чIыпIэм 
тегъэгупшыс. Адыгэм сыд ыIощтми, ышIэщтыми пщы, 

--- Page 641 ---

лIэкъолъэш, фэкъолI ыIоу зэхидзрэп, зэкIэри зэфэдэу 
елъытэ. Урысыр пачъыхьэм шIоигъокIэ мэпсэу, ащ ыIорэр 
ашIэ, фэсакъхэзэ, яшIошIыхэр рахьылIэ. Тэ пачъыхьэм 
тыриблагъ ныIэп, тигущыIэ хэхьани, хэмыхьани ылъэкIыщт.
- КъызэрэпIорэмкIэ, тызыфае горэхэр тимахъулъэ 
етхьылIэн хъуми, тызфэсакъыжьын фае.
- Адыгэ пщы кIалэ горэ махъулъэ къыпфэхъугъагъэмэ, 
узэрэфыщытыщтым, епIощтым, ебгъэшIэщтым фэдэп 
благъэ къытфэхъугъэ пачъыхьэр. Ары пакIо, ащ ижьау 
чIэт уимахъулъэу сэ сызигъусэми, Мэлхъурубэ зыхэсхэми, 
тэ типщыхэм ялъытыгъэмэ, нахь зыхеIэтыкIы, благъэу 
узэригъэкIуалIэрэп. Ахэр машIом фэдэх, Iизын къыуатыгъэми, апэблэгъэ дэдэ зыпшIы хъущтэп, укъастыщт. Урыс 
пачъыхьэр къушъхьэм телъ мэшIошхоу къызшIогъэшI, 
чыжьэкIэ ифабэ къыбнэсымэ, зегъэзэгъ.
- Сыд ушъый сэIо къысфэпшIыхэрэр? - Мамсрыкъо 
ынэгушхо цыхьэмышIыр къыкIэщэу лъынтфэхэр къыхифыгъэх.- Сшыпхъу цIыкIу тимахъулъэ дэеу фыщыта? 
Умыушъэф, зэрэпачъыхьэм сеплъыщтэп!
- Узэрэадыгэ шъыпкъэр къэогъэлъагъо, сшынахьыкI,- 
Мамсрыкъо игущыIэмэ къыкIагъэщтагъэу Алтынчач 
къэпсынкIагъ, ныкъылъфыгъэ къотэгъу гушхо зэриIэми 
къогушхукIэу нэшIукIэ Iуплъагъ, ытамэ джыри Iэ щифагъ.- 
УпелыуаныкIи, пачъыхьэм IапэкIэ утырагъэIэбэщтэп. Ащ 
фэдэхэр угу къимыгъахь. Шъхьадж иакъыл къызэриубытэу 
иунагъо зэрегъафэ. Пачъыхьэр къыфаеу тшыпхъу шъузыкIэ ыштагъэмэ, сыда дэеу къыкIыфыщытыщтыр? Шъыпкъэ, бырсыр горэ къызэрымытаджэрэ унагъо хъурэп.
- Ахэр зэкIэ къызгурэIох. Ары шъхьакIэ, шъэо цIыкIур 
тэрба къэзылъфыгъагъэр, ащ ихьэдагъэ тыхэмытыныр 
сыдэущтэу къебгъэкIура? - ежь ышIэу къышIошIрэ адыгагъэм Мамсрыкъо фытекIыщтыгъэп.
- Узафэп, сшынахьыкI,- Алтынчач рэхьатэу къыгъэтэрэзыжьыгъ,- сабый къэхъугъакIэр зылIэжьыкIэ, хьэдэгъэшхо къызэIуахрэп, блэгъэ зэфэIопщыхэми ахахьэхэрэп. 
Урысхэр ащкIэ тэ къытфэдэхэу къычIэкIын. Унагъори, 
хэгъэгури зэфэдэ. Урыс хэгъэгум уиIоф хэплъхьащтэп, 
тэрэзба? Гощэунаий тэ тшыпхъу шъхьакIэ, пачъыхьэ унагъо 
ис. Сэ укъысэдэIущтмэ, а IофымкIэ уахэзгъэгущыIэщтэп. 

--- Page 642 ---

Сэ мары сызхэс нэгъойхэм яхабзи, ябзыпхъи сштагъэ, 
сызигъусэм семыупчIыжьэу сиIо ахаслъхьэрэп.
- Гощэунае урысмэ ахэзэгъагъэу оIуа? - ушъыйхэр 
пкъырыхьагъэ фэдагъэми, Мамсрыкъо гумэкIым зэлъиIыгъыгъ.
- Ахэмызэгъагъэмэ, илъэситфэ ахэсына? - Мамсрыкъо ышыпхъу ыгуи, ыли зэрэфэузырэр гуапэ щыхъоу, 
Алтынчач къэщхыгъ.- Гощэунае зэкIэми танахьыкIэти, 
тяни, тяти зытыраIэтыкIзэ, шъхьэлъэш хьазырэу къэтэджыгъ, ау акъыли, IуакIи, шIыкIи ымышIэу щытэп. Узщымыщхэм зябгъэштэныр, цыхьэ къызфябгъэшIыныр псынкIагъоп. Ащ хьагъу-шъугъур, хъопсэ чIатIэр кIыгъужь. Сэ 
хъан цIыкIу ныIэп сызыкIыгъур, етIани абзи, яхабзи сIэ 
къисэ гъэхьэфэ, къин Iаджи спэкIэкIыгъ, ащ ыуж ныIэп 
сызэрэмынэгъоир защыгъупшэжьыгъэр. Тшыпхъу хэгъэгушхом ипачъыхьэ ишъхьэгъус. КъэIогъошIу шъхьакIэ, ащ 
бэ къикIрэр.
- Хэгъэгу гощэшхо сыхъугъ ыIоу типхъу ыпэ дерэмыгъэзый, тынапэ тырерэмых, лIыми зырерэгъэзэгъ,- янэ 
ычIыпIэ риубытэгъэ шыпхъу нахьыжъыр нахьыкIэм ушъыегъу фишIы шIоигъоу Мамсрыкъо ишIошI зэблихъугъ, 
ишъыпкъэу гущыIэр лъигъэкIотагъ: - О джэнджэш горэхэр 
угу къехьэ шъхьакIэ, сыд фэдиз ишъхьэлъэшыгъэми, адыгэ 
унагъоба зыщапIугъэр. ЛIым игуапэ шъузым ыбзэгу телъ 
тянэ зэриIорэр щыгъупшэжьына? Шъхьэпэягъэ къызхегъафэмэ, ори фэмыд, тэри дедгъэштэнэп. Гъогу сыкъытехьан зэхъум, джары тятэ къысиIуагъэр.
- Тян адэ? - Алтынчач тхьагъэпцIэу IущхыпцIыкIыгъ.
- Ащ укъызэрэкIэупчIагъэр дэгъоу пшIагъэ,- Мамсрыкъо ынапэ къызэлъынэфыгъ, ынэмэ гукIэгъу фабэр 
къакIэхьагъ.- УкIалэ зыхъукIэ, бэмэ гу алъыптэрэп. Нымрэ 
тымрэ ягузэхашIэкIэ зэпэчыжьэх. СигъашIэ хахъо къэс тянэ 
шIулъэгъу мыухыжь зэкIэми къызэрэтфыриIэр нахь куоу 
зэхасшIэ сэхъу. Ори, Мэлхъуруби, Гощэунаий, СултIани 
шъуигугъу ымышIэу, гукIэ къышъулъымыIэсэу мафэ 
къекIурэп.
- Тэ тыпэчыжьэу тэпсэушъ ары, сшынахьыкI, шъори 
ащ ыгуи, ыли къышъуфэузы.

--- Page 643 ---

- Тэри ащ тыриджагъу сIорэп, чэщи, мафи ынэгу 
тыкIэтышъ, тызэрилъэгъу зэпытрэм егъэгупсэфы, ау 
фэмыух рэр шъоры.
- Ар къызгурэIо,- Алтынчач хэплъызыкIыгъ,- сэри 
бэшIагъэ ны сызыхъугъэр. Адыгэм лъфыгъэр мэшIошху 
зеIом, тыгу щыхъи, щышIи кIэкIэу къыриIотыкIыгъ. Ным 
ыпсэ къызэрэпIуилъхьащтыр, ылъэкIэу пIэбжъэнакIэ зэримыгъэузыщтыр сэри лъфыгъэхэр сиIэ зэхъум, дэгъу дэдэу 
зэхэсшIагъ, тянэ фысиIэ гукIэгъум хахъозэ, сигъашIэ сыкъырэкIо. Тадэжь сыкъакIо къэс нанэ къысиIощтыгъэр сыгу 
пыузыкIзэ, стхьакIумэ къеIожьышъ, чыжьэкIэ IаплI фэбэ 
разэ есэщэкIы.
- Сыд ащ фэдизэу пщымыгъупшэжьрэр?
- "Къин плъэгъуIоми, захэгъэзагъ, сипшъашъ, хъупхъэм 
иIахьи, имыIахьи ешхы, хэт щыщми, дахэ запIорэм ыгу 
къыпфыщылъы хъущт,- джащ фэдэ псалъэхэмкIэ шъабэу 
къысэушъыити, ышъо къызэокIзэ, къыпигъэщэжьыщтыгъ: 
- Укъырамыдзэмэ, ори угу ахэмылъмэ, умыушъэфы, 
уятэ иунэ лые уихъухьанэп..."
- Сыд пIуи? Сыд шIагъуа къэпIуагъэр? - файтоным ыуж 
ит шыухэм ашъхьэхэр кIаригъэпхъотыкIэу мэкъэхъу лъэшыкIэ Мамсрыкъо щхыгъэ - ГощэунаекIи джа дэдэр 
къысиIуагъ. Ныр сыдэу тхьамыкI, ылъэкIэу бадзэ къышъутыригъэтIысхьащтэп.
- Тифэжьыщтэп нахь, ылъэкIмэ нанэ ыныбэкIоцI тыригъэтIысхьажьыщт,- Алтынчачи ыш дыригъаштэу 
IугушIукIыгъ, етIанэ зызэкIиугъоежьи, ишъыпкъэу къыIуагъ: 
- Ным иIон еIо, о къиплъэшъоу а дэдэр Гощэунае епIокъон, 
пачъыхьэ шъузыпIэу зэрытыр егъэлъапIэ, ыгукIи, ышъхьэкIи 
илI фэшъыпкъэу гот.
- Джы сыгу къыдэпщэежьыгъ,- ыгуи, ыбгъи изэу 
Мамсрыкъо зырищыгъ,- шъори нэгъоймэ ащыщ шъузыхъугъэкIэ, ари урысмэ мыштэ ашIынэп. Джы зэкIэмэ анахь 
Iофышхоу Мэскэу сызфакIорэр тятэ спшъэ къырилъхьагъэр 
ары. Титетыгъо зыгъэпытэн дзэ тегъэпсыхьагъэ тимахъулъэ 
къытимыты хъущтэп. Сэ СултIани, Саид-Булати къыздезгъэIэщт, ори пфэлъэкIыщтымкIэ уишIуагъэ къэгъакIу,- 
зэпыугъо ышIи, сэмэркъэоу къыхигъэхъожьыгъ: - Джар 
къызытфимышIэкIэ, типхъу къытесхыжьыщт.

--- Page 644 ---

- УкъызэрэсэлъэIурэр бзылъфыгъэ Iофэп, сшынахьыкI,- щхыгъэ Алтынчач,- ау сикIали, сшынахьыкIи, 
сэри тлъэкI къэдгъэнэнэп.
 Зэш-зэшыпхъумэ зи зэрамыIоу тIэкIурэ кIуагъэхэу, 
Мамсрыкъо ин-инэу файтоным ыпкъ щызэкIищи, къэтхьаусхагъ: 
- Мы ку шъабэмкIэ сыдэущтэу шъузекIора? Хъэреным 
уисым фэд, чъыер къысегъэкIу.
Ащ нахьыбэ къымыIоу, чъэ псынкIэм файтоным хэт 
Мамсрыкъо ипкIыгъ, Алтынчачи щтэуIыгъэ нэгукIэ зэплъэкIыгъ. Ишыуш шхъонтIэ бгъэшхоу IэдэжькIэ къыздащэрэм 
ысэку зыхигъани, ышнахьыкIэ псынкIэу онэгу зызешIыжьым, ежьри ыпкъ итIысхьажьыгъ. ШыуитIу игъусэу 
Мамсрыкъо файтоным блэлъэтыгъ, къэмылъэгъожьыфэ 
чъагъэх. ТIэкIу тешIагъэу файтонри ыуж ит шыухэри 
къяжэрэ шыумэ акIэхьажьыгъэх, Мамсрыкъо ышыпхъу 
зэрэготIысхьажьэу къеупчIыгъ:
- Шъэбэкъупщым сыд икъэбар? Талъэныкъо щыраIуалIэрэм гъунэ иIэп.
- Къымылэжьыгъэ къэбар фагъэIурэп,- Мамсрыкъо 
нэгъуцоу IэутIэ ышIыгъ.- Теубытагъэ хэлъэп, зэ модыкIэ 
зедзы, зэ мыдыкIэ зыкъедзыжьы. Джы Жаныий, Бжъэдыгъуи, Мэхъоши къыгъанэрэп, тадэжьи къэсыгъагъ. Пщышхор зэшIэгъуае хъугъэ. Тимахъулъэ зэрэгокIыжьыгъэм 
пае згъэмысэрэп. Сэри ащ рашIагъэм фэдэкIэ къыспэгъокIыгъагъэхэмэ, хэт щыщи фэзгъэгъущтыгъэп, ау анахь 
ипыигъэ къырым хъаныр уцогъу зэришIыжьыгъэр къызгурыIорэп.
- КъыгокIыжьыгъэу зэхэтхыгъагъ.
- Ар шъыпкъэ, ау джы зыгохьагъэр ошIа? - Мамсрыкъо къэупчIи, джэуап къытыжьыгъ: - Зэгорэм шъукъызыщытхъущтыгъэ Къэлэкъут ары.
- Сыщытхъугъэмэ, сыкIэгъожьрэп. Ащ икъэбари 
къытэнэсы.
- Сыдэущтэу? - Мамсрыкъо ынэшхохэр къикIотыгъ.- 
Къыздипхрэр сшIэрэп нахь, талъэныкъо щыхъурэр тэщ 
нахь дэгъоу ошIэ.
- Ащ зи шIагъо хэлъэп, сшынахьыкI, хьаулыеу урыс 
пачъыхьэр тимахъулъа, СултIан иапэрэ бояр гъусэмэ 

--- Page 645 ---

ащыщ, Саид-Булати шIу дэдэ къелъэгъу. Кутакъи Дударыкъуи лIы гъэтIылъыгъэхэу тшынахьыкIэ игъусэх.
- Кутакъэрэ Дударыкъорэ джыри унагъо ашIагъэба?
- Дударыкъо унагъо иI, Кутакъэ джыри къыщагъэп.
- Кутакъэ фэсакъ,- Мамсрыкъо зытещыныхьэщтыгъэр къышIудэоягъ.
- Мыхъун горэ дэошIа?
- Хъунэуи, мыхъунэуи сэ ащ дасшIэрэ щыIэп, ау зэзакъо тадэжь къызэкIом, Гощэунае ыгу хэпкIэгъагъэкIэ 
сенэгуе.
- Апэрэу зэхэсэхы...- тIэкIу тыригъашIи, Алтынчачэ 
зэхихыгъэр щигъэзыягъ: - Емыпсэлъыхъуагъэу ащ фэдэ 
шIошIхэр умышIы. Сэри сыдэмыкIофэ боу пщыкIэлабэ 
сфызэблэкIыгъ, зыгу сыхэпкIагъи, зынэ сыкIэмыхьагъи 
къахэкIыгъ.
- Ары шъхьакIэ, ахэмэ ащыщ гори уауж къихьэу 
Астрахъан къыпфэкIуагъэп. Кутакъэ урысыдзэм къыхэкIыжьыгъахэу типхъу пачъыхьэм зыдэкIом ыуж, шIэхэу 
Мэскэу ыгъэзэжьыгъ.
- Сыдигъуи умышIэрэр къэбаркIэ умыIуатэ, сшынахьыкI,- Алтынчач къеушъыигъ, етIанэ къесэмэркъэужьыгъ: - Унагъо сихьэгъахэу къызэплъэкIыжь зэрэсымышIыщтыр сипсэлъыхъуагъэмэ амышIэу делагъэхэкIэ 
огугъа? Кутакъэ гу ышIи пачъыхьэм зыкъыфигъэзэжьыгъэмэ, нэшIукIэ себгъэплъыжьыгъ. Гощэунае идэкIогъуи, 
кIалэм игъэзэжьыгъуи зэтефагъ нахь, ащ хэлъ щыIэп.
- О уишIошI нахь шъыпкъэнкIи хъун, ау етIани зыфэдэ 
мыхъурэ щыIэп сэIошъ, сшыпхъу къэсыухъумэ сшIоигъошъ 
ары. Джа зэкIэмэ анахьэу сэ сызгъэгумэкIрэр Къэлэкъутэ 
къепIолIагъэр ары. Дэя, дэгъуа игугъу зэрашIрэр?
- Къэлэкъутэ фэдэлI къохьэпIэ адыгэмэ къахэтэджагъэмэ, Тыркумрэ Къырымрэ апэбгъэуцункIэ дэгъоу зыIуагъэр пшынахьыкIэ СултIан ары.
- Тимахъулъэ Тыркум адыгэчIыр зэрэдигощыгъэр 
ышIэрэба?
- Пачъыхьэ гупшысэм ори, сэри тыкIэхьащтэп, а чIыгухэри зэгорэм Тыркум къыIэкIихыжьынхэу мэгугъэщтын. 
Хэгъэгум ичарэ хэмылъэу тимахъулъэ зи ышIэрэп.
- Адэ тэри федэ хэгъэкIыпIэкIэ благъэ зыкъытфишIыгъа?

--- Page 646 ---

- Шъори нэмыкI адыгэмэ шъуахэкIыжьына?
- Ащ фэдэхэр къысэмыIу, тимахъулъэ сыгу щыбгъэкIыжьыщт.
- Чарэ зыхэмылъ тятэ ышIагъа, Мамсрыкъу? - ынэхэр 
ыуцIыргъузэ, Алтынчач чэфынчъэу къэупчIагъ.- Ежь 
ышъхьэ е тиунагъо ифедэ пае псэоу сIорэп, ипщыгъо 
къызэриухъумэщтыр, цIыфэу исхэр зэригъэтэмамыщтыр 
игугъоу, сэри, сшыпхъухэри къурмэн тафишIыгъ. АщкIэ 
сыгу ебгъэрэп, тэри къин тлъэгъугъэми, тылIагъэп, нэбгырэ 
мин пчъагъэ къыгъэнэжьыгъ.
- О-уи-уиу, сыдэу гъэшIэгъонхэр къапIорэ, сшыпхъу! 
- зэхихрэр игуапэу Мамсрыкъо хэкуукIыгъ.- Тэ тэчъыефэ 
о къэралыгъо Iофхэр зэбгъафэ ухъугъ.
- Сэ сызхэтмэ уахэфэгъагъэмэ, сэщ нахь чыжьэу ори 
уплъэу ухъуныгъэкIи мэхъу. Сызигъусэри, сикIали пачъыхьэм готых, тыдэ щыхъури ашIэ, яIуи, яшIи бэмэ ахалъхьэ, 
фай-фэмыехэми ахэмэ ащыщ горэхэр сэри къысахьылIэжьы.
- Ари къызгурэIо, Алтынчач,- Мамсрыкъо укIытэжьыгъэу ыIупшIэхэр Iуикъузагъ,- ау федэхэкIыпIэкIэ сшыпхъу 
цIыкIу пачъыхьэм зэрищагъэр сыгу хэкIы.
- Сыдэу пшIын, тызтетыр хьэзэрэшх дунай. Къумыкъу 
шамхъалымрэ персхэмрэ тыщамыгъаIэ зэхъум, астрахъан-къэзан нэгъойхэр тэркIэ благъэ къызфишIхи, тятэ 
пщыгъор къыухъумагъ. Джы Къэбэртае исхэм шъузэфычIэтIэжьышъ, тимахъулъэ IэпыIэгъу къышъуфэхъущт 
дзэр къыIыпхынэу лъэIуакIо уфэкIо.
- Тэрэз къапIорэр. Къайтыкъохэм ацэ къытфагъэлъы, 
къяшIэкIыгъэхэр къытфаехэп. ЗипаIо нахь лъагэр тэзэрэмыгъашIэу пщыхэм тызэзэожьы, модыкIэ Къэлэкъутэ икуп 
тыдэкIи щыIэ адыгэ фэкъолIхэр зэкъуащэх. Ахэмэ хабзэм 
иIэшIугъэ зызэхашIэкIэ, шIу тагъэхьынкIэ огугъа? Къэлэкъу тэ гоуцожьыгъэ Шъэбэкъупщым къыгурыIорэба ежьри, 
тэри тлъапсэ зэрэкIаутыщтыр?
- Тятэ къыIоу зэрэзэхэсхыгъэмкIэ, Шъэбэкъу пщышхор о къызэрэпшIошIэу щытэп,- шыпхъу нахьыжъыр 
гущыIэным фэмычэфыжь хьазырэу ыжэ зэкIэкIынэу ежьагъэти, ыIэгушъо ыIупэ Iуилъхьэзэ, ышъхьэ ригъэзэкIыгъ.- 
Акъыл чани, гулъыти голъ, тэ тымышIэу ари зыгорэхэм 

--- Page 647 ---

ягупшысэ. ЦIыфым ыгу илъыр умышIэу, ышIэрэм ыкIыб 
дэлъыр къэшIэгъуай.
Гъогум теулэухьэгъэ Алтынчач файтон шъабэм ыгъэхъыемэ, Мамсрыкъо игумэкI гущыIэхэми, ежь къыфэтэджхэрэми ахэгупшысыхьажьызэ, ынапIэ къышIуефэхыгъ. 
Мамсрыкъо игопагъ ышыпхъу къызэрегупсэфылIагъэр. 
Ныкъылъфыгъэу зыфэзэщыгъэр ны гукIэгъу фабэм фэдэу 
къызэрэнэсрэм ыгу ыгъэушкъоеу, ежьыри быяугъэ, 
ижьыкъащи фэсакъызэ, ынапIэхэр зэтырилъхьагъ, къыздэкIыгъэ щагури, чылэри, Iошъхьэмафэ ишыгуфитIоу онэ 
теплъэ зиIэри ынэгу къыкIигъэуцуагъэх, мэкIэ-макIэзэ, 
гупшысэм хилъэсагъ: "Дунаир хьалэмэт закIэкIэ зэхэухъэтагъэ тятэ ыIо зыхъукIэ, къызгурыIощтыгъэп. Нэф къэшъмэ, 
уиIанэ шыгъэу, уионэш хьазырэу, пчыхьэрэ уихьакIэщ 
уисэу, гъолъыжьыгъом уипIэ фабэ къыуажэу сыд ащ 
бгъэшIэгъонэу хэлъыр сIощтыгъэ шъхьакIэ, дгъашIэ къэс 
тимэфэ-чэщхэм нахьыбэрэ тащэлъыхъо, тащэгъуащэ. 
Хэта зышIагъэр сшыпхъурэ сэрырэ моущтэу хымэ чIыгум 
титыныр, федэхэкIыпIэкIэ махъулъэм лъэIуакIо тыфэкIоныр? 
Джарын фае пфэмыхъумэ, гуащи къэпщэн фэкъолIмэ 
язгъэIуагъэр. Тэрэз сшыпхъу ыIорэр, чIыпIэ къин узифэкIэ, хэкIыпIэм улъэхъу, шъхьэм зимышIэжьэу Iоф ешIэ, 
жэм къымыхьрэр кIуачIэм еогъашIэ, узфыримыкъурэм 
унапIэ феодзыхы, уелъэIу, уеубзэ. Щынагъо горэ къызэрэтэкIуашъэрэр тятэ зэхимышIэгъагъэмэ, сэри гъогу 
чыжьэм сыкъытыригъахьэщтыгъэп. Лъэбгъу къытамыдзызэ, алъэ кIэкIы ышIы шIоигъу..." - Мэлхъурубэ дэжь 
щыIэу къехъулIэгъагъэр ыгу къэкIыжьи, Мамсрыкъо 
ыпкъышхо сысэу, ымакъи Iоу щхыгъэ, Алтынчачи къыгъэлъэтагъ.
- Тыкъэсыгъа?
- Хьау. Нэгъой лIы лъэкIэпIащэ горэм себэнызэ, 
лъэбгъу къызэрэсидзыгъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ, сыкъыриутынкIэ макIэ иIэжьыгъэр. Джары ахэмыхьагъэрэ 
къамылъфыгъэрэ зэфэдэ зыкIаIорэр. А мафэм щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм сыбанэ зыхъукIэ, а лъэбгъу дзыкIэр сэгъэфедэ.
- Бэнэным джыри ухэкIыжьыгъэба?
- КъыстекIон сыпэкIэфэфэ сыбэнэщт,- Мамсрыкъо 
къыIуи, щхыжьыгъэ.- Жъы сыхъоу скIуачIэ къыщыкIэмэ, 

--- Page 648 ---

къыстекIон гори къыкъокIын, ау джырэкIэ чIыгум къопс 
иIэмэ къэсIатынэу сызщэгугъыжьы.
- Ар пIоу Мэскэу ущыбэнэкъон, урысмэ боу иныжъым 
фэдэхэр ахэтых, тимахълъи банэхэрэр икIас.
- Ащыгъум Иуан пачъыхьэмрэ сэрырэ тызэгурыIощт,- 
Мамсрыкъо ыгу къыдеIэу джыри щхыгъэ.

--- Page 649 ---

Гъэмафэм идэхэгъум, 1565-рэ илъэсым ииюнь мазэ 
и 17-м, файтон-шыу зэхэткIэ Мамсрыкъодхэр Москва 
нэсыгъэх, ау ашыпхъуи, ямахълъи Кремлэм дагъотагъэп. 
Мэфэ гъогукIэ Москва пэчыжьэ Александровскэ гъэпсэфакIо кIуагъэхэу къызэраIом, къэлэшхом чэщыр щырахи, 
къыкIэлъыкIогъэ мафэм анэ къызэкIахыгъэ къодыеу 
бысымхэм гъогу тыращагъэх.
Ышыпхъурэ ышырэ къыфакIохэу Гощэунае зызэхехым, зэрэпачъыхьэ гуащэр щыгъупшэжьыгъэу, IаплI къорэгъкIэ къапэгъочъыгъ. Иван Грознэри дэкIоепIэ лъагэм 
къыщымыуцоу Кавказ чыжьэм къыфикIыгъэ благъэмэ 
къапэгъокIыгъ, Iупэщх макIэр ыIупшIакIэмэ ателъэу, ынэ 
плъыр цIыкIухэр къахигъэчэрагъоу, анэгумэ къакIэплъагъ, 
зэригъэшIагъорэр къыхэщэу, Мамсрыкъо ышъхьэ къыщыригъажьи, ылъакъомэ анэсыжьэу зэпиплъыхьагъ.
Чэпэзэхэогъумэ адэжь бысымхэри, хьакIэхэри шэф 
остыгъэхэмкIэ зэпэнэфыжьрэ унэшхом къыщызэIуахыгъэ 
Iэнэ шыгъэм пэсыгъэх. Иван Грознэм исэмэгукIэ Гощэунайрэ Алтынчачрэ щысых, иджабгъукIэ Мамсрыкъорэ 
СултIанрэ къыгосых, Скуратовыр, Басмановыр, Грязновыр 
къапэчIынатIэх. IэнэзегъэкIо хъулъфыгъэр пачъыхьэм ыкIыб 
дэт. Адыгэ зэшитIуми нэмыкI хъулъфыгъэ ашъхьащыт, 
пачъыхьэ гощэшхомрэ хъан гуащэмрэ къашъхьащыт 
бзылъфыгъэми Iэбэгъу ригъафэхэрэп, нэкIэ зэплъыхэрэр 
апашъхьэ къырелъхьэ. Бжъэр аIэт къэс гущыIэми нахь 
зеIэты, чэф макъэм хэхъо, бысымым ынэгушъхьэхэр 
къэушэплъых, ыбзи зыкъетIатэ.
- Тимахълъэ лIы шIагъоу сыхэплъэ,- Мамсрыкъо 
ышнахьыкIэ еIушъашъэ.
- ТIэкIу зешъокIэ, тызэгъэбэни къыуиIощт...- щхыпцIызэ, СултIани къеIушъэшъэжьы.

--- Page 650 ---

- Сиблагъэ сыфэразэп, сэнабжъэр еIэтышъ, егъэуцужьы,- ишъыпкъи, исэмэркъэуи зэголъэу Иван Грознэм 
къыIуагъ.
Пачъыхьэм къыIуагъэр СултIан ышнахьыжъ фызэридзэкIыжьыгъ.
- Иван Васильевич,- илI ихьалэлыгъэ ешIэти, Гощэунае 
къэгузэжъуагъ,- уиблагъэ емыгъэз, быслъымэнхэр ешъохэрэп.
- А-а, къызгурыIуагъ,- Иван Грознэм ынапшIэхэр 
дищэягъ, кIэгупшысыхьажьыгъ.- Мыхэр быслъымэнхэми, 
чаркасых. Чаркасмэ шъон яIэба? Ары, ары, бахъсыми, 
шъоупси ашIэу пIогъагъэ...- Къэсэмэркъэугъ: - Джы 
шъукъызытфакIокIэ, шъуишъоупси, шъуибахъсыми къыздашъущ. Мамстрюк Темрюковичыр быслъымэн шъхьакIэ, 
Михаил Темрюкович бояриныр быслъымэныжьэп. Чыристан диным шъоныр ихьэрамэп, пшынахьыжъ блигъэкIыгъэ 
бжъищыр о уунэкIыжьынэу къыптесэгъафэ, Михаил 
Темрюкович. Ар зымышIэкIэ, уибоярыцIэ джыдэдэм 
птесхыжьыщт. Шъуегугъу сибояр-дзэзещэ!
- Тхьэ къысауи...- Алтынчачэ къызIуипхъоти, ыIупэ 
ыубытыжьыгъ.
- Зэ, зэ, сэщ пае сшынахьыкIэ шъумыгъэпщынэ,- 
Мамсрыкъо ин-инэу къызщытэджыкIыгъ, имахълъэ нэгуихыгъэ нэшIукIэ фыреплъэхыгъ.- Сыбыслъымэными, мы 
тIэкIум зи къысишIэнэп, чIыпIэ зэжъу тызифэкIэ, Алахьым 
тыкъызэхешIыкIышъ, мыхъун къысщигъэшIынэп. Махълъэм 
пае, Урысыем пае, шъуихэгъэгу мамыр илъыным пае мы 
бжъэхэр сэIэтых!
Пачъыхьэр къызэтэджым, Iанэм пэсыр зэкIэ къызэхэтэджагъ. Апэ дэдэ бзылъфыгъэхэр къазэрэхэсхэр Мамсрыкъо ыгу римыхьыгъэми, джы ахэри къызэрэтэджыгъэхэр ыдагъэп:
- Ашъыу, зэкIэми шъукъэмытэдж, Iанэм паIо зыщыгъ 
горэ кIэрысын фае, армырмэ, тизэбгырыкIыжьыгъо къэсыгъэу къекIы. Джаущтэу тэ талъэныкъо щыхабз.
- Типачъыхьэшхо щысыми хъущт,- Басмановым 
къыIуагъ.
- ИшIупщ щытэу махълъэр щысына? - адыгэ хабзэм 
хэлъ горэхэр илI ригъашIэ шIоигъоу Гощэунае къыупсэлъыгъ.

--- Page 651 ---

"Мыдэ мыщ ыIорэр!..- Скуратов Малютэ зэхихыгъэр 
ыгу темыфэу Грязновым накIэ фишIыгъ.- ГъэшIэгъона зы 
ныбэ шъукъикIыгъэмэ? Пачъыхьэшхор пщыкIэлэ джашъом 
регъапшэ, тэ шэн-хабзэ тхэмылъ пIонэу ежьхэм япсэукIэ 
къытхалъхьэ... Шъупхъу жъалым зэрагъэшъузырэмкIи, 
шъори цIыфыгъэ къызэрэшъуахрэмкIи шъугушIу..."
- Аущтэу шъоIомэ, пачъыхьэр щэрэс,- Мамсрыкъо 
бжъэр ыIэтызэ, къыIуагъ.- Тэ тинахьыжъмэ зэраIоу, Iэнэ 
къуапэр дэпIыгъми хъущтышъ, мары, Iэ лъэныкъомкIэ 
дэсэубыты. Сихъохъу Алахьым къыжъудегъэхъу!
- Джыри фряжскэ санэ сэри, Мамстрюк Темрюковичми къытфижъугъахъу,- ихьакIэ бжъэхэр зеIэтыхэм, 
Иван Грознэм унашъо къышIыгъ.- Ти Урысые хэгъэгу 
мамыри, зэгурыIуи илъэу, хахъуи, кIуачIи ыгъотэу, зыгу 
къыфэмышIумэ агу рихэу, нэшъуи, дэгуи къехъулIэхэу 
тыпсэунэу къесIуалIэзэ, сэри мы бжъэр къэсэIэты!
Апэрэ зэрэлъэгъугъом щегъэжьагъэу Иван Грознэмрэ 
Мамсрыкъорэ агухэр зэпэблагъэ хъугъэх. Зыр гуцэфэшIылэ шэнычъагъ, машIом фэдэу ошIэ-дэмышIэу къызэкIанэщтыгъ, зыгубжыкIэ, къыуиIощтми, къыуишIэщтми 
шIагъо иIагъэп, къыпфэусэми, иIэр зэкIэ къыптыриIакIэщтыгъ. ЛIышхо-кIочIэшхохэм зэряшэнэу, Мамсрыкъо 
гупцIэнэ хьалэлыжъыгъ, ышъхьэ утыригъэтIысхьэщтыгъэп, 
шIурышIукIэ гъэгубжыгъоягъ, зызэщыпфыкIэ, мышъэ 
губжыгъэм фэдэу убытыжьыгъоягъ. Зэфэди, зэфэмыди 
лIитIум ахэлъыгъ, ау зэкIэмэ анахь лъэшэу зэфэзыща гъэхэр 
урыс пачъыхьэм кIочIэшIу зыхэлъхэр шIу зэрилъэгъущтыгъэхэр ары.
Ыш-ышыпхъумэ мэфэ заулэ ахэсыгъэу, Алтынчачэ 
Къасымэ хъаныгъом ыгъэзэжьын зэхъум, Мамсрыкъо 
изакъоу къеушъыигъ:
- А сшынахьыкI, угуи, убгъи зэIухыгъэу мыхэмэ узэрахэтыр сыгу рихьрэп, зыфэсакъыжь. Тимахълъэ тхьагъэпцI, цIыфым пхырэплъы, гупцIэнэжъ дэдэу земыгъэлъэгъу, щорашъокIэ къыоплъын. Скуратэм икупи Iог ъушIэгъушхо зыкъямыгъэшI, ахэми агу илъымрэ абзэгу 
телъымрэ зэфэшъхьаф. Тятэ укъызфигъэкIуагъэр зэкIэмэ 
анахь Iофышъ, джащ ыуж ит. Сэ сикIали, сшынахьыкIи, 
сшыпхъуи ясIон фаер ясIогъах, о уишIэн шIэ.

--- Page 652 ---

- УкъэмыгумэкI, Алтынчач, сэри пэкIэ псы сешъорэп, 
делэ зызщысшIыщтри, зызщызгъэIушыщтри сымышIэу 
щытэп,- Мамсрыкъуи шыпхъур ыгъэрэхьатыгъ.
Иван Грознэм ихьакIэ ынаIэ тыримыхыщтыгъэми, илъэпкъэгъухэр игъусэмэ нахь гушхо зэрэхъущтыр ешIэти, 
Скуратовым унашъо фишIыгъ:
- Шъэбэкъупщым ыкъуи, Дударыкъопщыри къысфягъащэх. ИщыкIагъэу олъытэмэ, чаркас зытIущ гори гъусэ 
къафягъэшI.
- Джыдэдэм алъызгъэкIонхэба, пачъыхьашху,- 
шъхьащэ фишIмэ, IугушIукI фэдэ зишIзэ, Малютэ кIыбыкIэ 
къызэкIэкIожьыгъ, ыгушъхьэ зэрышхэу зэупчIыжьыгъ: 
"Сыд шъыу типачъыхьэ мы чаркасмэ апилъэгъуагъэр? 
ЗишIэжьрэп, пшъэшъэ дахэ ыпашъхьэ итым фэдэу лIы 
цIынэшхом шIулъэгъу нэплъэгъур тырихрэп, тэ къытэплъыжьрэп".
Пачъыхьэ Iанэр зыщызэIухыгъэ унэшхом Кутакъэрэ 
Дударыкъорэ къызыращэхэм, яшъхьэщэ шIуфэс Мамсрыкъо ынэмэ къакIигъэхьагъэп, шъхьэихыгъэ нэ зечъэкIэ 
Кутакъи, Гощэунаий заулэрэ аIуплъагъ, ау гуцэфэ лые 
езгъэшIын тIумэ язи рилъэгъулIагъэп. Алтынчачи шъэфкIэ 
ышыпхъу нахьыкIэ фычIэплъыгъ. Дударыкъуи, Кутакъи, 
ягъусэ стрелецхэми зэхэмыдз нэплъэгъур Гощэунае аригъачъи, илIыкIэ зигъэзэжьыгъ нахь, ащыщ горэми зэхэшIэ 
Iуплъэ рипэсыгъэп. Алтынчачэ ардэдэм гупсэфыжьыгъ. 
Зэгорэм ыгу къызфыдэчъыгъэгъэ пшъашъэу пачъыхьэ 
гуащэ хъугъэм Кутакъэ зэрэIоплъэу плъырыгъэ тIэкIу 
къыкIилъхьагъ, ау, ятэ Шъэбэкъу зэришэнэу, зызIэкIиубытэжьыни, ыгу щышIэрэр къызхимыгъэщыни ылъэкIыгъ. 
Ащ Мамсрыкъо игуцафэхэри тырихыжьыгъэх.
Iэнэ фэшIыгъэр тех-тегъэуцом, шхын-шъон зэблэхъум 
хэхьажьыгъ. Ешхэн-ешъоным зезэщхэкIэ, шыкIэпщынэм 
яхьщырыр Иван Грознэм ыкокI ригъэуцоти, мэкъэмэ 
дахэхэр Iэпэ псыгъохэмкIэ фэкъулаеу къыригъэкIыщтыгъэх, урыс орэдхэри ымакъэ къызэрихьэу къыдиIожьыщтыгъэх.
Слободам ихьанэ-гъунэу хьакIэр зыдимыщагъэ пачъыхьэм къыгъэнагъэп, зытIо-зыщи шакIо зэдэкIуагъэх. Ащ 
фэдизым СултIани, Кутакъи, Дударыкъуи, пачъыхьэм 
къыIэкIэзмэ, ахэр игущыIэгъухэу, Мамсрыкъо игъусагъэх. 

--- Page 653 ---

Пушкарскэ слободам щилъэгъугъэ Iашэхэр, топхэр, топыщэхэр, ахэр зэрашIхэрэр ары зэкIэмэ анахь шIагъо хьакIэм 
щыхъугъэр. "Мыщ фэдэу зы топ сиIагъэмэ, Пщыапшъэкъуи, ышнахьыкIэхэми, ахэмэ къалъфыжьыгъэхэми жьы 
къащэжьын фимытхэу сшIыщтыгъэ" гукIэ зэриIожьзэ, 
Мамсрыкъо топхэр зэпиплъыхьагъэх, топыщэ хъурэешхохэри ыIэгушъо ригъэджэгухьагъэх.
Адыгэхэри, урысхэри игъусэу Мамсрыкъо зэ-тIо 
Москва къащагъ, Кремлэм зыщырагъэплъыхьагъ, ышыпхъуи, пачъыхьэми яунэхэм аращагъ. Василий Блаженнэм 
ыцIэкIэ ашIыгъэкIэ чылысри рагъэлъэгъугъ. Ащ ыуж Иван 
Грознэр игъусэу Москва къыдакIуи, джыри зэ Кремлэм 
къыщырищэкIыгъ, чIыунэм чIищи, мышъитIур зыдэс гъучI 
хъагъэм рищэлIагъ, Iупэщх тхьагъэпцIыкIэ къыIуплъи, чэф 
тIэкIуи зэриIэр къыхэщэу, къеупчIыгъ:
- Мышъэм уебэнына?
- Сыд ащ хэлъыр, себэнын. Мо мышъэбз цIыкIум о 
ебэн, мышъэхъушхом сэ сыфэгъэзагъ,- къыримыдзэ 
фэдэ зишIи, Мамсрыкъо щхыгъэ.
- Хьау, мышъэмэ уацунтхъэщт, ащ нахьышIу сибатырмэ уязгъэбэнмэ,- пачъыхьэм кIилъэшъужьыгъ, ау гукIэ 
зыгъэтхъэрэ бэнэныр зэхаригъэщэныр щыгъупшагъэп.
Мафэм цIыфыбэ къэзэрэугъоигъ, утыгу игъэкIотыгъэм 
къезэрэгъэуцокIыгъэх, пачъыхьэри илъэгапIэ къытетIысхьагъ. Ежь нахь кIэлэ тхъоплъышхом Мамсрыкъо 
текIуагъ, ащ нахь лъахъщэу, ау пшъагоу къахэкIыгъэр, 
бэкIаерэ пылъыгъэми, риутыгъ, етIанэ пачъыхьэр къеIушъэшъагъ:
- Джы къыобэныщтым зыкъырегъэут.
- КъыстекIомэ...
- Хьау, о къыптекIон ахэмэ ахэтэп, урысхэр зэкIэ 
уушъхьакIуна? Ащ хэлъ щыIэп, къызтегъакIу, дунаир 
ягушIуагъоу цIыфхэри зэбгырыкIыжьыщтых.
Пачъыхьэм илъэIу Мамсрыкъо фигъэцэкIагъ, ау гукъэо-шъхьакIор къытекIозэ, утыгум къикIыжьыгъ.
Мамсрыкъо хьэкIапIэ зыщыIэр мэзищ мыхъупэзэ, 
Пскови, Новгороди, нэмыкI чIыпIэхэри къырагъэлъэгъугъ. 
Ливон заор зыщыкIорэми нагъэсыгъагъ шъхьакIэ, заом 
хагъэхьагъэп. Пачъыхьэр ыгукIэ зыпэблэгъэ Вологдэ лъэныкъом аригъащэ шIоигъоу нэужым къызыреIом, езэгъыгъэп:
- Икъун сэбгъэлъэгъугъэр, тимахълъэ, Урысыем 
ипачъыхьашху. Тхьауегъэпсэу, сыбгъэшIуагъ, сыплъытагъ, 
сыпфэраз, сыкIожьмэ, сIотэжьын икъун сынэгу кIэкIыгъ. 
Джы сигъэзэжьыгъо къэсыгъэшъ, тятэ къызкIэлъэIугъэ 
дзэр гъусэ къысфэпшIэу гъогу сытебгъэхьажьыгъэмэ, 
сигуапэщтыгъэ.
Пачъыхьэм игущыIэ ыгъэцэкIэжьыгъ. 1565-рэ илъэсым 
иапэрэ бжыхьэ мазэ Мамсрыкъо икъэбэртэе гъогу къытехьажьыгъ. Иван Грознэм гъусэ къыфишIыгъэ дьякэу 
Ржевскэ Матвей къухьэм къыдисыгъ, адырэ къухьэм 
стрелецхэмрэ къэзэкъхэмрэ арызыгъэх. Идыл-Волга 
псыхъокIэ къехыхэзэ, Астрахъан къынэсыгъэх. Дашков 
Иван дзэпщыр зипащэ нэмыкIыдзэри лъэс гъогукIэ къакIозэ, къихьагъэ илъэсыкIэм мэзитIу пыкIыгъэу Астрахъан 
къэсыгъ. КупитIур зызэIокIэжьым, март мазэм, къаготхэр 
ыгъэгушIохэу, къяпыйхэрэм агу рихэу Мамсрыкъо урысыдзэ уIэшыгъэр Къэбэртае рищагъ.

--- Page 654 ---

Кремлэм дэт чылысхэм пчэдыжь тхьаумэфэ тхьалъэIур 
зэращаухыгъэр одыджын жъгъыукIэ арагъэшIагъ.
Мария Темрюковна пачъыхьэ гощэшхом къыпэблэгъэ 
бояр бзылъфыгъитIу игъусэу Успен чылысым къычIэкIыжьи, иунэ фиузэнкIыжьыгъ. 
Кутакъэ ащ ыпэкIэ ошIэ-дэмышIэу къикIыгъ.
Пачъыхьэ гощэшхом ытамэхэр кашмир шъхьатехъом 
къыхэтхыукIыгъэх, ынапIэхэр ридзыхыгъ. ТIэкIу шIэ къэс 
нахь зэпэблагъэ мэхъух.
Кутакъэ къызэрэтефэу ыбгъукIэ лъэбэкъу ыдзыгъ, 
ыIэхэр зыгуиушхуи, пачъыхьэ гощэшхом шъхьэщэ гъашIо 
фишIыгъ.
Мыгузажъоу адырэми пачъыхьэ шъхьащэ къыфишIыжьыгъ:
- ПчэдыжьышIу къыокIу, дзэзещэ Александр,- гумэкI 
мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ шIуфэс къырихыгъ.
- Опсэу, Марие пачъыхьэ гощэшху.
Гощэунае зэплъэкIыгъ. Бояр бзылъфыгъэхэр тIэкIу 
IукIотыгъэхэу зэдэгущыIэх.

--- Page 655 ---

- "Опсэу, Гощэунай" къысэпIон сшIошIыгъ,- ынэгу 
гушIуагъом, укIытэм, бзылъфыгъэ зэхашIэм зэрэзэлъи штагъэр римыгъэлъэгъу шIоигъоу ышъхьэ тIэкIу 
риуфэхыгъ.
- Пачъыхьэ гощэшхом иIэгъэ пшъэшъацIэкIэ дзэзещэ 
къызэрыкIор еджэныр къекIурэп.
- Ары, ары. ГъэшIэным къэзымыгъэзэжьыщтэу Тхьэм 
иIэмыркIэ блэкIыгъахэм къебгъэгъэзэжьыныр пкIэнчъ, 
гунахь. Сыд уищыIэкIэ-псэукI, дзэзещ, уянэ-уятэхэм, 
уиIахьылхэм сыд якъэбар?
- ЗэкIэ дэгъу, пачъыхьэ гощэшху, Тхьэм ынэшIу 
къытщефэ.
- Шъхьащэ зэрафэсшIрэр сфяIожь, адыгэчIыми сэ 
сцIэкIэ шъхьащэ фэшI.
- Тхьауегъэпсэу. Ори, Иван Васильевич пачъыхьашхори 
Тхьэм шъукъеухъум.
Iэжэгъэ шъхьащэ зэфашIи, нэбгыритIур зэбгъо дэкIыжьыгъ.
АдыгэчIым икъушъхьэхэм чIыпIэ ащыI, нахь хэушъхьафыкIыгъэу къэпIон хъумэ - Жаные чIыгум, благъэу екIуалIэхэ зыхъукIэ, "сыблэх, си Тхьэ" аIозэ, тхьэм щелъэIухэу.
Лъэгъо хэхыгъэ игъэкIотыгъэ мэзым пхырэкIы, утетэу 
окIо пшIошIызэ, кIэкIэу къегъазэ. Бгъузэ кIэкI дэдэ мэхъушъ, шыум ымышIэмэ, зыфэмысакъыжьмэ, хьамдэч 
куум дэфэн ылъэкIыщт. Ащ ычIэ щыхъушIэрэр, щыбыжъутэрэр мыпсыхъоу, джыхьнэм ихьапIэу къыпщэхъу.
Ацумыкъо игъусэу мы чIыпIэм Кутакъэ апэрэу къызэкIом илъэсипшI ыныбжьыгъ.
Къэгъэзэгъум зыкъыкъуихыгъэ къодыеу а чIыпIэ 
хьалэмэтыр зэрилъэгъугъэм лъыпытэу ыгукIэ нахь зэхишIагъ, шъэожъые мэкъэ чанкIэ кIэкуукIыгъ:
- Ей, сыдэу шIагъу!
Адырэ нэпкъ лъэныкъомкIэ джащ фэдэ гъэшIэгъо 
макъэкIэ зыгорэм къыриIожьыгъ:
- Ей, сыдэу шIагъу!
- ШIагъо, шIагъо...- Iэсэжьзэ, ошъо чIэгъым къычIэIукIырэм фэдэу зыгорэм джэуап къыритыжьыгъ.
- Сыдэу шIагъуа ар, Ацумыкъу,- шысэкум зыхигъапкIи, зыкIэщынэри ымышIэу Кутакъэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.

--- Page 656 ---

- Ар джэрпэджэжь,- Ацумыкъо IугушIукIыгъ.- 
ЗыпарэкIи зэхэпхыгъэба?
- Мыщ фэди? Зэхэсхыгъэп.
ЕтIанэ...
Кутакъэ илъэс тIокIым итыгъ нэужым ащ фэдэ къызехъулIэм... Ащыгъум Къэбэртае хьакIэу щыIагъ, пчыхьэпэ 
тыгъэплъ машIоу кIосэжьрэм пшъэшъэ дахэ хилъэгъуагъ... 
Гощэунае ылъэгъугъ.
- Ей, хэт фэд ар! - ыгу къикуукIыгъэу къыщыхъугъ.
- Ей, ар зыфэдэр! - мэкъэ лъагэр джэрпэджэжьэу 
ыбгъэгу къыщыпэджэжьыгъэм фэдагъ...
ЕтIанэ а къушъхьэ цакIэ-чIыеохыпIэм, ошъо гъунэнчъэм 
дэжь Кутакъэ бэрэ зыригъэхьыщтыгъ, а чIыпIэм мэкъэнчъэу щысыныр, ыгу щышIэрэм щыкIэдэIукIыжьыныр лъэшэу икIэсагъ, ау апэрэм фэдэу ащ гушIогъошхуи, ыгъэшIэгъони хигъотэжьыщтыгъэп...
Джыри мары, тхьалъэIу мафэм одыджынхэм яжъгъыу 
макъэхэр уашъом зыщыхатакъорэм, бгъэшIэгъонэу 
Гощэунае Кремлэм щыдэхагъ. БгъэшIагъо икъунэу дэхагъэ, ау джы ар пачъыхьэ гощагъ, нахьыпэрэ Гощэунае 
щыIэжьыгъэп.
II
Пщыапшъэкъо хьакIэщым зыщетIысэхым, иIоф зыригъэукIыхьагъэп:
- Орырэ сэрырэ, зиусхьан, зы купэгъу тызэдыкIэшIагъэу хъугъэ, тIуми тиадыгагъэ тызэдегъапэми, зэфэдэу 
зэдэтэкъудый фэдэми, сэ стхыцIэ адыгэ-урыс къамыщыр 
нахьыбэрэ къырэкIо.
- Ар къыбдэзышIэрэмэ хьарамыгъэ къыздэпшхэу 
къащэхъумэ шIэ? - гущыIэ лъапсэр зынэсрэр Шъэбэкъу 
къыгурыIуагъэми, щхыпцIышъозэ, ихьакIэ есэмэркъэужьыгъ.
- Аущтэу хъуни ылъэкIыщт, зиусхьан. УзэдыкIэшIагъэ 
зыхъукIэ, къамыщ тхьапэр къызэрэонэсыщтыр зыуи арэп. 
Ау сэ ахэмэ талъэныкъокIэ нахь сафэIэджабгъушъ, сихьалэлыгъэ-зэфагъэ сытырагъэкIуадэкIэ сенэгуе. Ори ащ 
ущымыгъуазэу щытэп, сыд пае зытет шъыпкъэр къэсымыIон. Темрыкъо урыс нэгум ипщышхуагъэрэ имахълъэ 

--- Page 657 ---

пачъыхьэрэ къызфигъэфедэзэ, Къэбэртае урысыдзэр 
къыраригъэтэкъуагъ, ыгу римыхьын горэ зэрэтIоу ишыбгъэ къытпегъэуцу, ичатэ къытфырехы.
- Адэ, зиусхьан,- Шъэбэкъу ежь пэкIэкIыгъэр зыдишIэжьызэ, хьылъэу хэхьапщыкIыгъ,- шыурэ лъэсырэ 
сыдым зэфэдэ ышIын... Орырэ сэрырэ, джа къызэрэпIуагъэу, кулъэшъу зыдэлъ адыгэкум тызэдыкIэшIагъ. О 
птхыцIэ джы адыгэ-урыс къамыщым риутын ригъэжьагъэ мэ, сэ адыгэ-нэгъой къамыщымрэ урыс-тырку къамыщымрэ стхыцIэ зыщышъуихэрэр бэшIагъэ, ау, шъыпкъэм 
уфаемэ, сфэмышъуашэ къысэхъулIагъэп сIуи, сеуцолIэжьыгъ.
- Хьау, хьау, зиусхьан, ар о зыпIокIэ, тэ сыдэу ты хъущт! 
- нэмыз-Iумызэу Пщыапшъэкъо бысымым Iуплъагъ, 
ышнахьыкIэ Жансэхъуи ыкъо Къазыий афыреплъэкIыгъ, 
игые гущыIи пидзэжьыгъ: - УишIошъхъуныгъэ теубытагъэ 
хэлъэу шым уелъэдэкъэуагъэмэ, шхоIумкIэ ужэдэмыожь. 
Мафэ къэси адыгэ Iофым зызэхеутIэрахъэ, ыцыпэ къытIэкIэхьагъ тIозэ, нэмыкIмэ тIэкIахы е тшIузэхагъэкIухьэ, 
тшынахьыкIэмэ, ткъомэ ташъхьащымытыщтмэ, адыгэ 
Iофмэ афэтымыкъудыищтымэ, тшIагъэри, къэдгъэшIагъэ ри хьаулый. Тятэ зэриIощтыгъэу,- шъхьэкIэфэ хэтэджыкI 
макIэ зыцIэ къыриIогъэ тым Пщыапшъэкъо зыфешIым, 
хьакIэщым щызэхэсхэми ар ашIагъ,- джэныкъом щычIэухъу мэгъэ машIор зыдэкIосыкIыкIэ, апэ мэшIуахьэ зыфакIохэрэр гъунэгъу благъэр ары.
- Ар шъыпкъэ, Пщыапшъэкъу, уятэ Къайтыкъопщыр 
лIы Iушыгъ, губзыгъагъ, зыфигъэзэжьыгъэ Алахьым джэнэт рерэгъэгъот, джа дэдэр сэри зэгорэм къысиIогъагъ. 
Гъунэгъу благъэм, хэт ышIэра, машIо емыгъотылIэмэ, 
сыдэу пшIын, гъунэгъу чыжьэм дэжьи укIощт зэресIогъагъэр бэрэ сыгу къэкIыжьы.
- Урысмэ адэжь узэрэкIогъагъэр, укъызэрэщыстыгъагъэр арыщтын тятэ игущыIэхэр угу къызфэкIыжьхэрэр. 
Адэ сыд тиамал, дунай хьаф тызтетыр. Ем уIумыкIэу шIур 
пшIэщтэп зэраIорэр шъыпкъэ.
Къэбэртае къикIыгъэ хьакIэм игущыIэ чIэгъчIэлъхэр 
пчъаблэм гот Къамболэт ыгу зэрэримыхьрэр ышъо къыхэщыгъ, ылъакъуи зэблырыригъэуцукIыгъ, ятэ иджэуапыщтым ыгъапэу Iуплъагъ, гукIэ зэриIожьыгъ: "Сыд сэIо мыщ 

--- Page 658 ---

къызфыриуджыхьакIрэр, зыфаер къыдгурыIогъах, 
къерэIуи, ыуж ерэкIыжь. Тяти къангъэбылъ къыбдешIэныр 
иерыш. Тятэш Ацумыкъуи, зыдыригъаштэрэр умышIэнэу, 
тIуми ашъхьэ адегъэсысы. Мыхэмэ ящыкIагъэр сэ сэшIэ 
- Къэлэкъут. Ащи иадыгагъэ-гъунэгъугъэ щыгъупшэжьыгъэмэ сшIэрэп, хьакIэхэр къызэрэтфэкIуагъэхэр ешIэми, 
къыкъокIрэп..."
- АрынкIи мэхъу, Пщыапшъэкъу,- хэщхыкIызэ, 
Шъэбэкъу къыриIожьыгъ,- ау урысмэ язакъоп сыкъэзыстыгъэр. Апэ къырым нэгъойхэр, етIанэ тыркухэр, урысмэ 
япый адыгэхэр. А пстэумэ акIыIу хъужьыгъэр адыгэ зэгурымыIо-зэпеожьыр ары. Джы зызэкIэсыуIапIи сызэтIысыжьым, сшъхьэ жьы къихьажьыгъ.
- Ы-ы, зиусхьан, зыми уимыгъэгумэкIыжьэуи? - 
Пщыапшъэкъо зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэ зишIыгъ, 
зынэгушъхьэ лыпцэ мысысыгъэ Ацумыкъо Iуплъагъ, 
бысымым ыкъо еупчIыгъ: - Уятэ итIысыжьыкIэ пшIошъ 
мэхъуа, Къамболэт? Зэ уижъышъхьэ зегъэгупэсфылIэжь 
зыIуи, еушъыигъэмэ ори уащыща?
- Жаные пщышхом сыдэущтэу ар есIон, зиусхьан?
- Ущэщына хьауми ушIолIыкIа?
- Ищынагъуи къыттемытынэу, тышIомылIыкIынэу, 
шъхьэкIафи фэтымышIынэу тятэба, тыадыгэба, зиусхьан? 
Бащэ къызэрысIорэр къысфэжъугъэгъу, зэгорэм адыгэ 
Iофмэ агъэгумэкIыгъэр зэгупсэфылIэжьын Iоу сшIэрэп. 
Адыгэ Iофыгъо пчъагъэу къытфэтэджыгъэмэ джэуап 
зыщяттыжьын лъэхъан шъори, тэри тызхэтыр, шышъхьэр 
блэдгъэкIымэ, шыкIэм пкIэ иIэжьыщтэп, чIыпIэ къин тифагъ...
- КIалэ, бащэ къэоIокIэ сенэгуе,- зэхихрэр Шъэбэкъу 
игопагъэми, ыкъо епэбжъэуагъ.
- КъегъаIу, къегъаIу, зиусхьан,- зэхэоха къыригъэкIэу, 
Пщыапшъэкъо ыкъо Къазый фыреплъэкIызэ, ибысым 
егыигъ,- сыд пае шхомлакIэр къэпкъудыира? Джары мо 
къыготми игупшысэр. КъаIо джы мыхэр зыуIушхэрэр. Тэра 
хьауми зыхэтщэгъэ адыгэ дунаира? Хьауми тэ тфэмыукIочIыщтымкIэ зытшхыжьзэ, къэтлъфыгъэхэри зыдэтэшхыжьыха?
- Мыхэр, Пщыапшъэкъу, сенэгуе, тэ нахьышIу тэшIы 
тIозэ, зэхэтлъэшъуагъэмэ къахэтэджыкIыгъэхэу нахь 
чыжьэу маплъэхэкIэ, мэгупшысэхэкIэ.

--- Page 659 ---

- Зыгъэплъэнхи, зыгъэдэIонхи, зыгъэгупшысэнхи яIэшъ 
ары,- зыдаорэр къыбгурыIонэу Пщыапшъэкъо къыIуи, 
къэупчIагъ: - Къэлэкъутэ дэсба, адыгагъэм зырегъэхьы, 
сыдэу зыкъимыгъэлъагъора? Зыгъэ тIэкIу тызэгурымыIоу 
тызэбгъодэкIыжьыгъагъ. Ыгу къысабгъа шъуIуа? Темрыкъо джы къытишIагъэр къытишIэнэу а лъэхъаным сшIэгъагъэмэ, Iо хэмылъэу, Къэлэкъутэ дезгъаштэщтыгъэ... 
Орми, Шъэбэкъу, джа Идар ыкъо дэдэр арми, пачъыхьэ 
язгъэшIыныгъи... Джы шъори, тэри къытэхъулIагъэр шъуинэрылъэгъу. Урысыдзэм ыуж итэу урысыдзэр Къэбэртае 
къыретакъо. Адыгэ макъэм урыс макъэр къебэкIы. АIэшъхьэ-лъашъхьэхэр дагъэчъаехи, Сунжэ Тэрч зыщыхэлъэдэжьрэм пэчIынатIэу мэзищкIэ къэлэ пытапIэ щагъэуцугъ, 
цIэ гъэшIэгъони фашIыгъ.
- Терки зэреджагъэхэр,- Къамболэт къыгот Къазый 
къыушъхьафыгъ.
- Еплъ ащ къыфагъотыгъэм,- Ацумыкъуи зэхихыгъэ 
цIэр ыгъэшIагъозэ, къыкIэупчIэжьыгъ: - Сыд ащ къикIрэр?
- Ащ къикIрэр къыосIон, сшынахьыкI,- Шъэбэкъу 
щхыпцIыгъэ,- урысхэр Тэрч зэреджагъэхэр Терек. Сыхэмыукъомэ, джары цIэр зытырахыгъэр.
- Ухэукъорэп, зиусхьан,- ар зымыдэщтыгъэ Жансэхъуи къымыIон ылъэкIыгъэп.- Чэу лъагэкIи, псыкIи къаухъурэихьагъ, ячылыси упэпцIыжьэу къышъхьарэщы, ятопхэри 
бгъу пстэухэмкIи гъэзагъэх. Стрелецхэри, дзэкIолIхэри 
дэфэжьхэрэп. Якъалэ орэд фызэхалъхьагъэшъ, "Терки 
наш Терки" аIозэ, пчыхьэрэ Iэгъо-благъор зэтырачыжьы.
- Олахьэ урысхэр лъэпкъ гъэшIэгъоным...- Шъэбэкъу 
Кутакъэ ыгу къыпылъэдагъ.- Ежьмэ ямыем ыцIэ зэблахъуным фэерышэх. Уезэгъын Тэрч ыцIэкIэ зэреджагъэхэм. 
Шъуегупшыси, агоуцуагъэмэ ацIэхэр псынкIэу афызэрэзэблахъугъэхэм. Зым Александр раIуагъ, адырэмэ Михаил, 
Иван, Василий, Григорий афаусыгъ. Пачъыхьэм шъузы 
фэхъугъэми МариекIэ еджагъэх. Ахэр аумэхъыгъэх 
шъхьакIэ, Тэрчи аумэхъыгъа? ЧеркескIэ къытэджэнхэм 
ычIыпIэкIэ чаркаскIэ, быслъымэным ычIыпIэкIэ басурманкIэ 
къытэджэх. Зэ, зэ, угу плъыгъэ зыхъукIэ, цIыфым имыхьакъ 
зэрэтеплъхьащтыр зыуи арэп. Тэ тцIэхэр къагъэнэжьыгъ.
Пщыапшъэкъо ыгу къыдеIэу щхи, зыфэщхыгъэр къыушъхьафыжьыгъ:

--- Page 660 ---

- Къышъоубзэхэшъ ары шъуцIэхэр къызфагъэнэжьыгъэхэр...
- Темрыкъо урыс пачъыхьэр имахълъ шъхьакIэ, сыд 
ар сэ къызэрэсхэтыр? - Шъэбэкъу ынапшIэ дидзыегъагъ 
шъхьакIэ, къызэреупчIыгъэхэм псынкIэу къырыригъэдзыхыжьыгъ.
- Пкъо нахьыжъ идзэзещэмэ ащыщба?
- Джы нэс идзэкIо къызэрыкIомэ ахэтыгъ...- Шъэбэкъу 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыIуагъ, етIанэ нэплъэгъу гумэкIыкIэ 
ышнахьыкIи, ыкъуи къызэпиплъыхьи, къэупчIагъ: - Ащ 
фэдэ къэбар тэ тшIэрэп, о тэ щызэхэпхыгъ?
- Мэскэу дзэр къытфизыщыгъэ Мамсрыкъо къэбарыр 
къыхьыгъ, апхъу пачъыхьэ гуащэм илъэIукIэ дзэкIо къызэрыкIомэ къахащыжьыгъэу ышнахьыжъ СултIанэ, сыд 
ащ иурысыцIэ сщыгъупшэжьыгъ...
- Михайло,- Къазый ятэ къыригъэшIэжьыгъ.
- Ары шъыу, Михайло гуадзэкIэ рагъашти, дэгъуми, 
дэйми тэ сыдым фэтшIэн, нахь пэблагъэ зыфишIыгъэу, 
ынаIэ тыригъэтэу макъэ зыфагъэIужьы.
Шъэбэкъу зэхихыгъэм гухьагужъыгъэ хэмылъ фэдагъэми, гущыIэ хадзэкIэ "дэгъуми, дэйми тэ сыдым фэтшIэн" 
къызэриIуагъэр къышIудэоежьи, ыгу къыпигъэузыкIыгъ. 
Ащ щыгъозагъэр ышнахьыкIэ Ацумыкъоти, фычIэплъагъ, 
ау гуцафэ езгъэшIын хилъэгъуагъэп. ЫшнахьыжъкIэ 
зэхихыгъэр зышIодаушыгъэ Къамболэти ирэзэныгъэ ынэгу 
къыхэщыгъ.
"Адэ джары зэрэхъурэр...- Шъэбэкъу къехьылъэкIыгъэр зыхиушъэфэн ылъэкIыгъ, ау фычIэухъумэгъапэп.- 
Зыр мэгушIо, адрэм ыгу пэузыкIы, нэмыкIыр мэпIаскIо, 
къэбар мышIу етIупщы... Сэ къысхехы шъхьакIэ, хэлъ 
щыIэу сихьакIэ Кутакъэ пае къыIуагъэпщтын. Ау етIани хэт 
ышIэра кIэлэ бетэмалым ышъхьэ къырыкIощтыр. Мохэр 
джыри кIалэх, плъырых... яадыгэ зэщ зэфихьыхэзэ, гуцэфэ 
лыехэр арамыгъэшIыгъагъот. Зыпари мыхъущтми, пачъыхьэ гуащэм бащэрэ ынэгу укIэтыныр ищыкIагъэп... 
Темрыкъуи цIыфэп, Мамсрыкъо Мэскэу къызикIыжьыгъэм 
илъэсныкъо тешIэжьыгъэшъ, джы нэс ткъо икъэбар къытфаригъэIопщыгъэп. Шэс къызэрэсфаримыгъэшIыгъэмкIи 
сегыирэп, а лъэныкъомкIэ шыу Iаджи къекIы, шъукъо псэу, 
узынчъ ыIоу макъэ къытигъэIугъэмэ сыд фэIогъагъэр?.. 

--- Page 661 ---

Ежьри, сэри тимышIум къыхьыгъэ къэбарыр джы сыдэущтэу къыбгурыIощт? Къэбар лъапсэ къыхьынэу Мэскэу 
зыгорэ сымыгъакIо хъущтэп. Цыхьэ зыфэсшIынэу хэт сиIэр? 
Ацумыкъу. Пщыапшъэкъорэ сэрырэ Къырым тыкIоу, 
тырку султIаным тыщыIукIэу тыкъызыкIожьыкIэ ащ ыуж 
сихьащт. ШъыпкъэмкIэ Сулейман мыхъугъэмэ, Къырым 
сыкIощтыгъэп. Тиурыс махълъэрэ титырку махълъэрэ 
тызагощыгъэм ыуж Сулейман сытеплъагъэп..." - ДолэтДжэрыий зэрэадыгэ махълъэр ыгу къызэкIыжьым, 
Шъэбэкъу къыщиути, хьакIэщым иси, ити ашъхьэ аригъэпхъуатэу щхыгъэ.
- Сыд узгъэчэфрэр, зиусхьан? - Пщыапшъэкъо 
къэупчIагъ.
- Тиадыгэ махълъэхэр сыгу къэкIыгъэхэшъ ары. Тырку 
султIанри, къырым хъанри, урыс пачъыхьэри - зэкIэ 
тимахълъэхэр къытэбэныжьых.
- Олахьэ арым, Шъэбэкъу, дэгъоу гу лъыптагъ,- 
бахъсымэм нэкIушъхьаплъ кIэхъукIыгъэ Пщыапшъэкъо 
шъуашIоу къахаплъи, ежь ишIошI къыриIолIэжьыгъ,- ау 
къырым хъанымрэ тырку султIанымрэкIэ кIэбгъэлъэхъэгъащ, Идармэ ямахълъэ пкъо гот нахь мышIэми, Iо хэмылъэу, къыбдесэгъаштэ.
- Скъо готмэ, дэгъу сэIуа, сыщэтхъуа? - Шъэбэкъу 
къыфадзыгъэм къыхыригъэхыгъэми, зиIажэзэ, игущыIэ 
лъигъэкIотагъ: - Хэти ежь еплъыкIэу фыриIэм елъытыгъэу 
ахэмэ шъхьаф-шъхьафэу уатегущыIэн плъэкIыщт.
- Олахьэ ари шъыпкъэм,- Пщыапшъэкъо игущыIэ 
кIилъэшъужь фэдэ зишIыгъ.
- Ау сэркIэ,- хьакIэм изэкIэкIожьышъо пымылъэу 
Шъэбэкъу къыригъэжьагъэм кIэух фишIыжьыгъ,- сишIошIи къэсIогъах, лIищри хъатэхэп.
- Къыбдесэгъаштэ, зиусхьан, къыбдесэгъаштэ,- 
Пщыапшъэкъуи зиумысыжь фэдэзэ, зыфаер къыIуагъ,- 
джаурмэ ялъытыгъэмэ, тызгоуцуагъэхэр быслъымэных. 
ЕтIани ахэмэ тазщыIукIэщт мафэм тыгухэр афэзгъэшIу 
сшIоигъу.
Пчъэ макъэм Пщыапшъэкъо игущыIэ зэпыригъэугъ, 
унэм ин-инэу къихьэгъэ Къэлэкъутэ щысхэр зэкIэ, адыгэ 
хабзэм зэриIоу, фэтэджыгъэх.

--- Page 662 ---

- Къэлэкъутэ сыфэмытэджмэ, хэт ащ фэдэ шъхьэкIафэ 
фэсшIын,- Пщыапшъэкъо щытэу фэкъолI пащэм IугушIуагъ.
- Шъущыс, шъущыс, Iанэм упэтэджыкIыныр адыгэ 
хабзэп,- зэрэфэтэджыгъэхэр Къэлэкъутэ къыригъэкIугъэп, 
хьакIэмэ янахьыжъ ыIапэ ыубытыгъ: - Фэсапщи, Пщыапшъэкъу, моу джыдэдэм сыкъыдэхьажьыгъэти, Шъэбэкъу 
хьакIэшхо иI къызысаIом, сыкъэкIуагъ,- ыныбжь емыпэсыгъэу шъхьэкIафэ фашIзэ, хьакIэм зыгуагъэтIысхьэм, 
Пщыапшъэкъо къыпигъохыгъэ гущыIэм джэуап пимы гъохыжьын ылъэкIыгъэп: - Зиусхьан, ухьакI нахь мышIэми, 
къысфэгъэгъу, узгъэсэжьэу арэп, тиадыгагъэ къызэриIорэмкIэ, узфэулэурэр зэкIэ зэфэбгъэдэн фае. Зыгъэ 
шъуадэжь сыкъызэкIом, Тхьэм джэнэт къызэритын уятэ 
шъхьэкIафи, цIыфыгъи къысихыгъагъ, Iанэр къычIэзыхьэщтыгъэхэми шъхьэгъэсыс макIэ афишIыщтыгъ.
- Мызыгъэгум, Къэлэкъут, сыкъэуубытыгъ, уикъакъыщ сышIобгъэфагъ,- ыгу илъымрэ ыIупшIэ телъымрэ 
зэфэшъхьафэу, Пщыапшъэкъо сэмэркъэукIэ зиухыижьыгъ.- Хэти иIуплъэкIэ ыгу илъыр къэошIэ. Тяти джащ 
фэдагъ, угучIэ ебгъэчъэхрэ шъэфри къылъэгъущтыгъ. 
ИпIалъэ зеухым, Къэбэртэе пщышхуагъэр Темрыкъо 
ритыжьыгъагъ нахь, ар тапэ итыгъэмэ, джы тызхэфэгъэ 
къиныгъохэр къытигъэхъулIэщтыгъэп. Шъо шъузпылъ 
Iофри, Къэлэкъут, тятэ иджэгъуагъэп, лъэпкъ зэгурымыIом, 
зэпэщытым ыгъапэмэ, изэфэшIу мыгъот зыригъэухыжьзэ, 
дунаим ехыжьыгъ. Джы къытэхъулIэрэр шъуинэрылъэгъу, 
ау гукIодыгъо щыIэп. Шъори, тэри тызфыщыIэр адыгэ Iоф, 
тызэкъуищэнэу, тызэгуригъэIонэу, тятэ фэдэ пщы Iуш 
горэм шъуибыракъ ежъугъэубыт. Къырым тыкъикIыжьмэ, 
сэри сыкъыжъугоуцон сэIо.
- Ар уигухэлъмэ, зиусхьан, сыд ащыгъум Шъэбэкъуи, 
ори Къырым шъузфакIорэр? - Къэлэкъутэ нэиутэу хьакIэм 
еупчIыгъ.
Шъэбэкъу гъунэгъум игущыIакIэ есэжьыгъэти, ыгу 
римыхьыгъэр къызхигъэщыгъэп. Пщыапшъэкъо ынэпцэ 
шIуцIэхэр дидзыехи, къесэмэркъэужьыгъ:
- УиупчIэ охътэ шъхьаф ищыкIагъ, Къэлэкъут. Ащ 
джэуап къептыжьын зыхъукIэ, тиIоф зэхэлъэшъуагъэмэ 
афэдэу, кIыхьащэ сшIохъункIэ сытещыныхьэ. ЕтIан, Къырым тыкъызикIыжьыкIэ, тытIысынышъ, хэти ыгу илъыр 
къедгъэIощт, гъогу тфэхъущтым тызэдеусэщт. Джы 
тырагъэблэгъэгъахэу тымыкIомэ, емыкIу къэтхьыщт. 
УишIуи, уипыий ыгу илъыр зызэбгъашIэкIэ, икIыпIэ пфэхъущтыр нахь къэгъотыгъошIу.

--- Page 663 ---

Къырым апэрэ кIымэфэ мазэр щычъыIэп, щыфабэп, 
тыгъэр къепсы, псэри Iуихрэп. Хъан унэшхом ишъхьангъупчъэмэ къарыпсэрэ тыгъэр фырикъурэп. Дэпкъымэ 
апылъэгъэ, джэхашъом телъ алырэгъушхомэ, чъыгаем 
хэшIыкIыгъэ пхъэнтIэкIу-Iэнэ чIапцIэмэ, ахэмэ ашъо диштэрэ 
шъхьаныгъупчъэ Iухъо онтэгъумэ тыгъэпс тIэкIум инахьыбэр ахэкIодэжьы. Мэзэхашъом къыхэщрэ Iэнэ хъураишхоу 
пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, псыIэшIу зэфэшъхьафхэр 
зытеIэкIагъэм нэбгыриплI кIэрыс, афэшъхьафи унэм исэп. 
СултIан Сулейманрэ Долэт-Джэрые хъанымрэ зэпэчIынатIэх, 
Шъэбэкъурэ Пщыапшъэкъорэ анэгухэр зэфэгъэзагъэхэу 
зэпэIусых. Мэфэныкъор кIуагъэми, Iанэм тетмэ ащыщ 
нэбгыриплIыр хэIагъэп. Сулейман янэ Iуилъхьэгъэ адыгабзэр Шъэбэкъурэ Пщыапшъэкъорэ афекъу, Долэт-Джэрые къыгурымыIорэр Пщыапшъэкъо фэкIэщыгъоу 
фызэредзэкIы. ГущыIапэр зыубытыгъэ тырку султIаным 
лIышъхьэхэр бэрэ ыгъэдэIуагъ, шъхьадж игупшыси, иеплъыкIэхэри зыдиIыгъхэу, мыдырэхэри анаIэ тетэу едэIугъэх. 
Дысыгъи, ушъхьакIуни къыхимыгъафэу ибэ нахьыбэу 
Сулейман ыжэ дэлъыгъэр Жаные щыхъугъэхэр ары. 
Шъэбэкъу урысхэмкIэ ышIыгъэ хэукъоныгъэр ыгъэтэрэзыжьи, быслъымэн хэгъэгум къызэрэфигъэзэжьыгъэр, 
гъусэ фэхъужьи, Польшэ-Литвам Урысыем зэрэщезэожьыгъэр лIыгъэкIэ, зэфагъэкIэ къыфилъэгъугъ, ау ыкъо 
зэримыгъэдэIошъугъэр зэрэгурымыIори къыфыхигъэщыгъ.
- Джы тызхэт лъэхъаным,- теубытагъэ хэлъэу тырку 
султIаным къыIуагъ,- зышъхьэ къэзэбгъэIэт мыхъухэщтыр 
Къэлэкъут аIоу Жаные къитэджэгъэ фэкъолIыр ары. Жаные 
изакъоп, зэкIэ адыгэ лъэпкъхэр зэфищэсхэу къэбар 
гомыIухэр къытэнэсыжьых. АщкIэ узафэп, зиусхьан, 
мэхагъэ къызхэогъафэ, зытеоIэтыкIы. Тэ тапэ оры кIэгъожьыщтыр, гу къышъутырашIыхьэу лъапцIэмэ зыкъызаIэтыкIэ, хъуафэ шъурагъэфэщт. Уц шъхьэлъэ шIоир чIым 
къызэрэхэплъэу ылъапсэ нэсэу бгъэкIодын фае.
- Сэри джары сызэреплърэр, Тхьэм илIыкIу,- 
Пщыапшъэкъо дыригъэштагъ, Долэт-Джэрыий ышъхьэ 
ыгъэсысыгъ.
"Къырым уикIыжьмэ, угоуцонэу Къэлэкъутэ зэрэбгъэгугъагъэр пщыгъупшэжьыгъа?..- гукIэ Шъэбэкъу 
игъусэ едэуагъ.- Непэ пIорэр неущ пщэгъупшэжьы. Зыгу 
пщэфырэм урицIыфэп, урихэгъэгоп, сыд узэрэщыгугъырэр?.."
- ТалъэныкъокIэ зыкъэжъугъэзэжьыгъэми, урыс 
пачъыхьэм шъузэрэфэчъэгъагъэр джыри IэшIу-IэшIоу 
шъуиджаур махълъэ ыбзэгу зэрэтелъыр зыщымыгъэгъупш, жаные пщышху,- гухьэ-гужъыгъэ хэмылъ фэдэу 
IущхыпцIыкIызэ Сулейман къыIуагъэми, зыдаорэр къыгурыIуи, Шъэбэкъупщыр къызэкIэкIуагъэп:
- Ар махълъэ тфэхъугъэмэ, ори утимахълъ, укъэтлъфыгъ, Тхьэм илIыкIу.
- Джаур махълъэр нахь къышъупэблагъ,- джы ыгу 
къыдеIэу султIаныр щхыгъэ, сэмэркъэу фэдэу игущыIи 
къыушъхьафыжьыгъ,- сыкъэшъулъфыгъ, сышъуимахълъ 
шъхьакIэ, адырэ сишъузищкIэ нэмыкIхэми сырямахълъ, 
сихэгъэгу сыфыщыI, сыгуи, сыли зыфэузын сиI. Арышъ, 
шъукъысщымыгугъ, къышъуфэсшIэн шIагъо щыIэп. Сэмэркъэур Тхьэм икIасэми,- султIаным псынкIэу ышъокIи, 
ымакъэкIи зыкъызэблихъугъ,- сызгъэгумэкIрэр къышъосIон. Жаныехэми, бэслъыныехэми, бжъэдыгъухэми, 
нэмыкIхэу къысфэгъэзагъэхэми сагъэгумэкIрэп. Сэ шъхьагугъу сфэхъугъэр Къэбэртае къихъухьэхэрэр ары. Сыд 
уиIоф илъ, уихэгъэгоп, уицIыфхэп зыIонхэр щыIэнхэкIи 
мэхъу. Ащ илъэс къэс къипшыхьэрэ урыс-джаур пачъыхьэмрэ сэрырэ зэзэгъыныгъэ зэдэтшIыгъэмэ гъэшIэгъона, 
а лъэныкъом гъэзэгъэ адыгэхэри быслъымэных, къэлэ-пытапIэ ригъэуцонэу иIоф илъэп.
- Тэрэз, Тхьэм илIыкIу, Темрыкъопщым урысхэр тичIыгу 
къырилъэшъуагъэх шъхьакIэ, яIоф къытхэлъэп,- Пщыапшъэкъо мэкъэ ихыгъэкIэ дыригъэштагъ.
- ЯIоф имылъмэ, сыд пае шъуапэмыуцужьыгъ, якъэлэ-пытапIэ тешъумыгъэстыкIыгъ?

--- Page 664 ---

- Ащ чэщи, мафи теусэ, ау дзэ тегъэпсыхьагъэм 
сыдэущтэу упырикъущт?
- Адыгэмэ яегъэшIэрэ лIыхъужъыгъэ къэрэбгъагъэкIэ 
ахъожьыгъэмэ, Долэт-Джэрые хъаным шъукъедж. 
Алахьыр ташъхьагъэу, ащ ижьау тычIэтэу, сыд гукIодыгъо 
гущыIа къэпшIрэр, зиусхьан?! Шъо къежъугъэжьэ къодыий, 
жаныехэри къыдгоуцоных, тэри IэпыIэгъу тыкъышъуфэхъунышъ, хьэпэ-сапэ идгъэфэщтых.
Мэфищэ Къырым зыщэIэхэми, гъогу къызтехьажьхэми 
"жаныехэри къыдгоуцощтых" султIаным зэриIуагъэр 
Шъэбэкъу ышъхьэ икIыщтыгъэп, щыгъупшэжьыгъ ыIозэ, 
бэдзэогъу бэдзэ къаигъэм фэдэу къыжэхэбэнэжьыщтыгъэ. Пщыапшъэкъо къыраIуагъэр къыдэхъугъахэ къыщыхъоу, дунаир фимыкъужьэу къызэрэкIожьрэр елъэгъути, Шъэбэкъу ыгу щыкIыгъ, гъусэ зэрэфэхъугъэми 
фэежьыгъэп, ау, къызеупчIым, зэрэмыразэр шIуиушъэфыгъэп:
- О узщыгугърэр сшIэрэп нахь, зиусхьан, тиIоф 
щымыIахэу Къырым тыкъащагъэу къысщэхъу.
- Сыд сэIо пIорэр, Шъэбэкъу? Зэхэпхыгъэба ахэмэ 
ябыслъымэн гумэкI зынэсрэр? Алахьыр щыIэу, тэ тыщыIэу 
урысхэмкIэ шъукъызэкIэмыкIу къытаIуагъ! Ахэмэ афэдэ 
къотэгъухэр тиIэхэу пIупэ зыкIыребгъэзэкIрэр къызгурыIорэп.
- Лъымэ къыскIэуагъэшъ ары, зиусхьан...- Шъэбэкъу 
игумэкI ышъхьэ къырихыгъ.
- Урысыем зао рашIылIэщтмэ, тыгушIон фае, зиусхьан! 
ТичIыгу къыралъэшъогъэ джаурхэр рафыжьынхэшъ, тэртэр закIэу тыкъызэхэнэжьын. Къэлэкъути дгъэфедэн, 
зыкIэхъопсрэ хэгъэгур зэхэтщэн. Е оры, е сэры, хэт тэщ 
фэшъхьафэу пачъыхьагъур рапэсын!?
- Е-о-ой, Пщыапшъэкъу, зэо IэшIэх хэт ылъэгъугъ? 
Хэгъэгу лъэшитIур зэIуупIэмэ, тэры азыфагу дэкIодэщтыр...- Шъэбэкъу ыгу лъэпэрапэу хэщэтыкIи, зэ риIожьыгъ: "Адэ джары, хэти иуз къызэрехьылъэкIрэм елъытыгъэу хегъэщэIукIы, е хэти зэрэшIоигъоу иорэд гугъапIэ 
хеIукIы, пачъыхьэ умыхъузэ, уигугъэ нэпцI уекIодылIэжьын кIэ енэгуягъо..." Заулэрэ къэкIуагъэхэу Шъэбэкъу ыкъокIэ къыздырихьакIыщтыгъэ гумэкIым, кIэмыупчIэжьын 

--- Page 665 ---

ылъэкIыгъэп: - Зиусхьан, пачъыхьэм ишъуз тикIалэ ишIуагъэ къыригъэкIыгъэу зыфэпIуагъэр шъыпкъа?
- Ащ ыпкъ къикIыгъэ-къимыкIыгъэм сыщыгъуазэп, ау 
уикIалэ дзэзещэ гуадзэ зэрашIыгъэр шъыпкъэ.
- Ара? Сыд фашIагъэми, орэпсаури ары...- Шъэбэкъу 
рэхьатыжьыгъэу апэ илъ гъогууанэм нэплъэгъу чыжьэр 
тыридзагъ.
МодыкIэ Александр-Кутакъэ лIыкIокIэ урыс пачъыхьэм 
Жаные къызэриIофтагъэр, ятэ къыпаплъэу яунэ зэрисыгъэр 
Шъэбэкъупщым сыдым фишIэныя... 
III
Ливон заомрэ унагъомрэ, опричнэмрэ земщинэмрэ, 
джэгъогъухэмрэ къумалхэмрэ яIоф зэхэфын-зехьаныр 
унэбгырэ закъокIэ узэрэпыримыкъущтыр Иван Грознэм 
къыгурыIощтыгъэми, IэпыIэгъур макIэ, пэрыохъур нахьыб 
ыIозэ, къызэкIэкIо-къызэплъэкI иIагъэп. Сабыигъом къыщырагъэштэгъэ цыхьэмышIынымрэ ипачъыхьагъу илъэс 
къинхэм тIэкIу-тIэкIузэ къыхагъэтэджыкIыгъэ жъалымыгъэмрэ ахэмэ къазыхэхьажькIэ, имышIумэ Iо дэй зэрэфагъэIоу пэблагъэхэр гукъэо нэмыз-IумызкIэ зэфычIигъэплъыжьхэу, джынэуз зекIуакIэхэр къызэрэхафэрэр хэтыкIи нэрылъэгъугъ. Ау зипэщэ хэгъэгум изэхэугъоенрэ, 
игъэпытэнрэ, икъэухъумэнрэ афыриIэ акъыл-гулъытэмэ 
ахэр зэкIэ ащагъэгъупшэщтыгъ, агукIэ фэмычэфхэми, 
нэмыкIынэкIэ ригъэплъыщтыгъэх. Ащ бгъэшIэгъон зи 
хэлъыгъэп. Упачъыхьэ зыхъукIэ, уфай-уфэмыеми, уигущыIэ шъаби, уигущыIэ дыси зэгобгъэлъынэу щыIэныгъэм 
уешIы.
Илъэс пчъагъэ хъугъэу Иван Грознэм иIофхэр Ливон 
заом щызэпыфэ-щызэпымыфэщтыгъэхэми, ежь зыфэе 
текIоныгъэхэу хэгъэгу кIоцIым къыщыдихыгъэхэр зэригъэпытэщтхэм, зэрэлъигъэкIотэщтхэм ыуж итыгъ. Сыд 
фэдэу Урысыемрэ Польшэмрэ зэфыщытми, хэгъэгуитIур 
славян лъэпкъыхэба, пыи зэфэхъунхэу фаеп. Ары шъхьакIэ, 
зифедэ хэлъ нэмыцыр азыфагу къыдэхьагъэшъ, зэрегъэутэкIых. Нэмыц императорыр фай урысхэр Балтие хым 
къыIуигъэзыкIынхэу, якъухьэхэр щимыгъэзекIонхэу, 
къыштэгъэ Ливон къалэхэр къаримытыжьынхэу. Урысмэ 

--- Page 666 ---

аштэгъэгъэ къалэу Полоцкэ Польшэр пымылъыжьэу, ащ 
ычIыпIэкIэ Смоленскэ къыкIэдэу, Балтие хымкIэ, къеубзэхэми, Iэбжым къыфышIыми, ятэжъмэ ячIыгугъэхэмкIэ, 
къалэхэмкIэ Иван Грознэм зэкIакIо иIэп. Польшэм пачъыхьэ 
фэхъуным зэрэкIэмыдэужьрэ закъор ары зэрязэгъыгъэр. 
Джаущтэу зэриIуагъэм пае "полякмэ рагъэуцолIагъ" аIозэ, 
ыкIыбыкIэ иджэгъогъухэр Iаджри дэхьащхыгъэхэми, хы 
IофымкIэ афеуцолIагъэп. Нэмыц императорымрэ Польшэ 
пачъыхьэмрэ федэхэкIыпIэкIэ зэрэзэкъотхэр, Курбскэри, 
нэмыкI къумалхэри къызэрэрамытыжьыгъэмкIэ, цыхьэ 
афэпшIы зэрэмыхъущтыр къыгурыIуагъ. Ащ ыуж сыдэущтэу ямамыр гущыIэхэр пшIошъ хъущт?
Заор зэрэтхьамыкIагъор, цIыфыбэ зэрэхэкIуадэрэр, 
къин мыгъуаекIэ, лъырэ нэпсрэкIэ зэхиугъуаерэ хэгъэгоу 
джыри зылъапсэ мыуцугъэр зэрэзэрипхъорэр урыс пачъыхьэм къыгурымыIоу щытыгъэп. "Европэм ипчъэ тфызэIузыхыщт хыр тищыкIагъа хьауми тихэгъэгу гъунапкъэхэр 
хэтыкIи гъэпытэгъэ зэпытэу, зи къызхэтымыгъахьэу, тэри 
тахэмыхьэу тыпсэуныр ара? - джа упчIэ гумэкIыр чэщи, 
мафи Иван Грознэм ышъхьэ икIыщтыгъэп, ренэу зэупчIыжьыщтыгъ.- Хэта а упчIэм джэуап къезытынэу сиIэр, 
сыкъызэхэзышIыкIыщтыр? Динлэжьхэр ары сIонти, Филипп 
митрополитым сыкъызэхишIыкIыгъэп. Сэщ нахьышъхьэ 
зишIызэ, къыспэуцужьы зэхъум, фэшъуашэ езгъэгъотыгъ, 
сыкъимыгъэсэжьынэу, къыспэмыгущыIэжьынэу сшIыгъэ. 
Макарий митрополитым загъорэ сыгу ебгъэщтыгъэми, 
фэдэ тыдэ къисхыжьын. Зызгъэшъхьафитырэ Новгороди 
Пимен архиепископыр къыдэтэджагъэшъ, Курбскэ къумалыр ыгу пыкIырэп, сIорэр хахьэрэп, опричнэмрэ земщинэмрэ ымыштэу, зыфаер къысиIуалIэу зэхэсэхыжьы. 
Боярхэри къысфэяхэхэп, къысщэщынэхэшъ, къысIогушIох. 
Опричнэр? Ар къызгот, сIорэм блэкIыщтэп. Оркъхэр?.. 
ЧIыгуIыгъхэр?.. СатыушIэхэр?.. НэмыкI цIыф къызэрыкIохэр?.. ЕмыкIу нахь мышIэми, ахэмэ ахэсшIыкIырэ шIагъо 
щыIэп. Ахэр ары хэгъэгум ылъапсэр, хэгъэгур щызгъаIэрэр. Пщыхэмрэ боярхэмрэ, къысэшIэкIыгъэхэмрэ зызшIошIыжьрэ динлэжьхэмрэ апаеп Земскэ зэIукIэр сэ непэ 
зыфызэхасщэрэр, мафэ къэси ахэр сынэгу кIэтых, зыкъысIуашIыхьэ, къысэубзэх, сагъапцIэ. Адырэ цIыф къызэрыкIо зэфэшъхьафмэ къаIощтыр сшIэмэ сшIоигъу, мыхъу 
зыщыхъужьрэм джахэр арых сипый шъэфхэми, нафэхэми 
апэзгъэуцужьыщтхэр, теплъын хъурэм..."
Чэщныкъом къызэрэхэущыкIыгъэу Иван Грознэр пIэм 
хэлъыгъ. Унэ мэзахэм зыщиплъыхьагъ шъхьакIэ, зи хилъэгъукIыгъэп. Нэфшъагъом ынапIэ къызэтырих къодыеу 
зэрэригъэжьагъэр нэгъыфышъоу шъхьаныгъупчъэ бгъузэм къыридзэрэмкIэ зэхешIэ. НапIэр зэрэзэтырилъхьэу, 
гупшысэ мыухыжьхэр къытебэнэжьых: "Заом еспэсыщтыр 
къызысшIэщтыр неп, Земскэ зэфэсым сыкъызщыгущыIэкIэ 
ары. "Заор гъэуцу, уятэжъмэ ячIыгугъэхэу къатепхыжьыгъэхэр ятыжь" къысаIоми ара? Ащ фэдэ къызэрязгъэIон 
нахьи, пачъыхьагъур згъэтIылъыжьмэ нахьышIу! Ар мыхъумэ, Кученейрэ сэрырэ зызэкIэтIыуIэпIэнышъ, Чаркас 
лъэныкъомкIэ зыдгъэзэн, къэIо-Iожьмэ, къызэ дэозэдэожьмэ тахэмытыжьэу, шэкIонкIэ, хьэкIэ зэблэкIыкIэ 
къушъхьэхэм защыдгъэгупсэфын...- гугъэкIэ зылъытхъогъэ орзэ налъэр хэкIыпIэ зэрэфэмыхъущтым пачъыхьэр 
зыдигъэхьащхыжьыгъ.- Мылъкур къысэтэкъохыми, 
тэхътэнчъэ пачъыхьэу сафакIомэ, чаркасмэ сырящыкIагъа? 
Ахэмэ яIоф зэхэлъэшъуагъи тэ тихэгъэгу Iоф зэхэмыфмэ 
анахьышIуа?! Чаркасскэ стрелецыр Жаные зыфэсIофтагъэр 
къыфызэшIохына шъуIуа? Сыдэущтэу зыгу къысабгъэрэ 
Шъэбэкъупщымрэ чаркас фэкъолIмэ япащэу зыфаIуагъэмрэ зыкъыфашIына? Ыпшъэ ислъхьэгъэ Iофым тэ 
тифеди, ежь яфеди хэлъ..." "Терки къэлэ-пытапIэр 
уимычIыгу зэрибгъэуцуагъэр тэрэзэп, Iухыжь" еIошъ, 
мэзэ зытIу тешIэ къэс тырку султIаным имырэзагъэ къысфарегъэхьы. Чаркас лъэныкъом тэ тиIоф имылъмэ, Тыркуми иIоф илъэп, ар пфэсшIэфэ боу бэрэ укъысэжэн... 
Ливон заор джыдэдэм тэркIэ зэкIэмэ анахь Iоф, ау ащ 
къикIрэп Чаркас лъэныкъоми щетхьыжьэгъэ Iофхэр зыщыдгъэгъупшэнхэр..."
ЧыхIэн псынкIэр пачъыхьэм зытыридзи, джэнэ фыжь 
кIыхьэм къычIэщырэ лъэкъо пцIанэхэр пIэкIорым къыригъэуцохыгъ, пчъэ кIыбым дэт джэхэшъотетым фычIэмыджыкIэу, шэф остыгъэр зыфыхигъани, тхьэ сурэтым 
ыпашъхьэ ригъэуцуагъ. Къащ къыхьызэ, имэфакIэ дэгъу 
хъунэу, Земскэ зэфэсым иIофыгъохэр къыщыдигъэхъунэу 
Тхьэм елъэIугъ. Ащ къыкIэрыкIыжьи, шъузыр зэрылъ 

--- Page 667 ---

унэмкIэ плъагъэ, зыгорэкIэ къэущыжьыгъэмэ ыIуи, дэIуагъэ, гущыIэгъу зыфигъэхъу шIоигъоу ыгу къыпылъэдагъ. 
Ежьмэ зэдашIэрэ пчъэ шъэфыр сакъэу зыIуехым, емыжэгъахэу шэф остыгъэр ынэ къыкIэпсагъ. Чэщ джэнэ кIыхьэ 
зэгохыр къеубгъохыгъэу, шъхьац Iужъу тIупщыгъэр ыплIэIу 
илъэу Марие-Кученей тхьэ сурэтым ыпашъхьэ итыгъ. Иван 
Грознэм макъэ ышъи, шъузым исэмэгубгъукIэ гоуцуагъ, 
ежьри къащ къыхьызэ, Тхьэм елъэIугъ. ТхьэлъэIур заухым, 
IаплI шъузым рищэкIи, еIушъэшъагъ:
- Ори учъыешъурэба, ситхьаркъожъый?
- ЛIыр мычъыеу, сэ сыд чъые сиIэн, сикIас? - къыфащэигъэ IупшIэмэ ыIэпэ фабэхэр аIуилъхьэзэ, Марие мэкъэ 
гугъэткIу шъабэкIэ еIушъэшъэжьыгъ.- Тхьэ сурэтым 
ыпашъхьэ ащ фэдэ щытшIэныр емыкIу...
ЗыпIэ зызашIым, зышъхьэ дахэ ыбгъэ телъ шъузым 
пачъыхьэр еупчIыгъ:
- Сичэщ мычъые зэхапшIэу, ащ фэдизэу шIу сыолъэгъуа, сикIас?
- Зы шъхьантэр зэфаехэу зэдэзыгощрэмэ агурэ апсэрэ 
зэрэшIэ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, сыпщыгъупшэрэп.
- Ар гущыIэ къодыеп, зэхэшIэ шъыпкъ нахь. УигушIуагъо сигушIуагъо, уихьылъэ сихьылъэ.
- Сэ хьылъабэ, хъуни мыхъуни, сакIыб ишIагъ. Ар 
сыдэущтэу къыздэпщэчыщт?
- Сыд фэдэ хьылъи къыбдэсымыIэтыщтмэ, сыдэущтэу 
тызэгъусэн? Орырэ сэрырэ тызэрэмышIэу титхьэмэ тызэфахьыгъэмэ, тынатIэ илъыри, илъыщтри зы.
- Ары шъхьакIэ, анахьышIу сшIагъэми, сипыймэ жъалымыгъэкIэ алъытэ.
- Уиунагъо, уипачъыхьагъу, уихэгъэгу къэуухъумэным, чатэр къыпфизыхрэм уичэтацэ Iуудзэжьыным жъалымыгъэ хэслъагъорэп. ПаIо сщымыгъми, сэри джары 
сызэрэзекIощтыгъэр. Ащ фэгъэхьыгъэу адыгэмэ аIо: "Унэ 
къеIэрэм ыпсэ еIэжь". Узафэмэ, укъызэкIэмыкIу, сэри 
уакIыб сыдэтэуи, сыкъыбготэуи лъытэ. О ухэукъомэ, сэри 
сыхэукъо, тэрэзэу узекIомэ, сэри сызаф. Ухэукъомэ, 
мыхъунэу пIэкIэшIагъэр пштэжьынми, бгъэтэрэзыжьынми 
лIыгъэ ищыкIагъ.

--- Page 668 ---

- Джы къызгурэIо, Кученей, сэ мыхъунэу къысаIуалIэрэр зэкIэ ори къызкIыптыралъхьэрэр...- Иван Грознэр 
хэщэтыкIыгъ.
- Ор-орэу къебгъэжьагъэмэ, къыосIон. Хэгъэгум 
мыхъунэу къихъухьэрэр зэкIэ сэ озгъашIэу аIо. Опричнэри, 
земщинэри къэзыугупшысыгъэр уишъуз чаркас Iэлыр арэу 
къащэхъу. Силъэпкъ мыгъасэ ижъалымыгъэ къыпхэслъхьагъэу чаркасхэр зыфэдэхэм щымыгъуазэхэр къыстегущыIэх. Ахэмэ Тхьэр афэсэгъазэ. Зыпэ нахь чыжьэу зымылъэгъурэмэ сыд япIон? Боярхэр зышхахэкIэ, джэнэ IэгъуапэкIэ аIупэхэр алъэкIыжьыныр хямыгъэнафэкIэ, сыд 
япIуа гъэкIи, апкъырыхьагъэп.
- Тхьауегъэпсэу, Кученей, сыкъызэрэзэхэпшIыкIыгъэмкIэ, сипый боярхэми сыгу зэратебгъэпщэхагъэмкIэ, 
къысэпIогъэ гущыIэ псэумэ афэдэ къызыпкъырыкIын 
бзылъфыгъэ нибжьи сырихьылIагъэп.
- Илъэс пшIыкIублым уитэу,- Гощэунае хэщэтыкIыгъ,- 
Анастасие пшъэшъэ дахэу джы къызнэсыгъэм шIукIэ 
зигугъу ашIырэр уишъузыгъэу, ар къэозгъэIощтыгъэп.
- Анастасие тытемыгъэгущыI...- Иван Грознэм ыгу 
къызэрэпиIонтIыкIыгъэр къызхигъэщыгъэп, зэпыугъо 
макIэкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - ДэигъэкIэ арэп, илъэс 
пшIыкIухэ тызэдэпсэугъ, сишъаоми янагъ... Сипыймэ 
тызэдыщагъэIагъэп...- лIым ыбгъэ ыгу къызэрэщызэбгырыугъэр Гощэунае ытхьакIумэкIэ зэхихыгъэти, къыригъэжьэгъэ гущыIэм рыкIэгъожьыгъ, зэхихыгъэми къыгъэушкъоигъ: - Шъузэзгъэпшэнэу сыфэмыеми, Анастасиерэ орырэ шъузэпэзгъэуцунэу сыфежьагъэкIи къыздэхъурэп, шъузэготэу шъусэлъэгъу, шъуишэнкIи, шъуигукIэгъукIи, шъуицIыфыгъэкIи шъузэфэд, Кученей. Ау, 
къезгъэжьэгъахэшъ, Анастасие узэрэтекIри сигуапэу 
къыосIон: унагъом имызакъоу, хэгъэгу IофхэмкIэ къызэрэздебгъаштэрэм, пыймэ узэрапэуцужьрэм пытагъэ 
къысхалъхьэ, сятэжъи, сяти къысфыщанэгъэ хэгъэгум 
сыфыщыIэ, сыфэлажьэ сшIоигъоу сыошIы. Сыпфэраз, 
Кученей,- Иван Грознэм зызэпыригъази, ыбгъэгу фэбэ-фабэу Гощэунае кIиубытагъ, зыкъыхэзытэкъогъэ гопэ плъырым жьы къыримыгъэщэжьэу еIушъэшъагъ: - ШIу усэлъэгъу. Сыд узкIыIущхыпцIыкIрэр, пшIошъ хъурэба?

--- Page 669 ---

- ГъэрекIо бжыхьэ къыослъэгъулIэгъагъэ горэ сыгу 
къэкIыжьыгъэшъ ары...- Гощэунае емышIу-шIумышIэу 
лIым фыдэплъыягъ.
- Арэу щхэнэу сыд къысэплъэгъулIэгъагъэр?
- Ащ хэлъ щыIагъэп, спсэ закъу, ау фэдэ умышIэжьынэу сыолъэIу.
- Ащыгъум узгъэщхыгъагъэр къысэгъэшIэжь.
- Щхэныгъэп ар, сишIулъэгъу, Юлиания ыпашъхьэ 
лъэгонджэмышъхьэкIэ узэрисыгъэр ары...
Зэхихыгъэм Иван Грознэм ышъхьэ лъыр къыригъэуагъ, 
кIигъэтхыукIи, зиухыижь шIоигъоу зыгорэхэр къырищэжьагъ, ау Гощэунае ыIапэхэр ыIупэ Iуилъхьи, къыригъэIуагъэп, зымышIэжь гукIэгъу гущыIэ лъэшхэу Юлиание 
пигъохыгъагъэхэр ытхьакIумэ къиIожьыгъэхэми, рихъоныжьыгъэхэп, гъэшIо макъэкIэ риIуагъ: - Хьау, хьау, зи 
къэмыIу, сэ зэкIэри зэхэсхыгъагъ, ау ари тигъашIэ щыщ 
пычыгъоу блэкIыгъ, узэлъэIущтыгъэ Юлиании сыгу ебгъэрэп, зыгорэм къымыубытыщтыгъэмэ, бзылъфыгъэ динлэжьмэ ахахьэщтыгъэп. Арышъ, зи къыбдэсымылъэгъугъэу, зи зэхэсымыхыгъэу лъытэ. Тисабый цIыкIу зэлIэ уж 
ары анахь къысэхьылъэкIыгъэр. Арышъ, ащ нахьрэ игугъу 
къыпфэсымышIыжьынэу усэгъэгугъэ.
- Къысфэгъэгъу, Кученей,- ыIони, ышIэни ымышIэу 
тIэкIурэ щыси, пачъыхьэр къэлъэIуагъ, етIанэ еIэсэкIзэ, 
шъузым ынатIэ ебэугъ, ыIупшIэмэ анэсыгъ, ытхьакIумэ 
иIушъэшъагъ: - Тхьауегъэпсэу, джары сэ шIу узкIэслъэгъурэр, сикIас.
- Ори къысфэгъэгъу, спсэ закъу, къыппыщылъ мэфэ 
хьылъэм ар къыосIоныр ищыкIэгъагъэп. Сыдэу боярмэ 
зыкъыпфашIыгъэми, укъызэкIэмыкIу, сыуигъус,- Гощэунае пкъы фэбэ псыгъокIэ лIым нахь пытэу зыригъэпкIылIагъ...
Земскэ зэфэсыр зыщырагъэжьэщт пчэдыжьым Москва 
щыбырысырыгъ. ЦIыфхэр ащ фэмыехэу урамымэ къатехьагъэхэкIэ е гъэтхэ жьыбгъэм дунаим зыщекъутэжькIэ 
арыгъэп. ЕшъуапIэхэр фэшIыгъагъэх, чэфыпIэ-гъэпсэфыпIэхэм Iоф ашIэщтыгъэп, Iашэ зыголъхэр, лъэIуакIохэр, 
гые-дэуакIохэр Кремлэм ихьэнэ-гъунэ рагъэхьанхэр 
хэгъэкIи, пэгъунэгъу урамхэм атырагъахьэщтыгъэхэп. 
Зэфэсым икъызэIухыгъо къызэрэблэгъагъэр одыджынмэ 

--- Page 670 ---

яжъгъыу къэлэдэсмэ алъагъэIасы. Урам зэблэкIыпIэмэ 
атет гъоумэ пачъыхьэм ищытхъу аIуатэ, илIыгъи, иIушыгъи 
лъагэу аIэты. Иван Грознэм ишъхьаныгъупчъэмэ апэмычыжьэу къагъэуцугъэ гъоум гущыIэ дахэу къыIутэкъурэм гъунэ иIэп.
ЦIыфмэ ахэхьан зыхъукIэ пачъыхьэм щыгъыщтыр 
зэзгъафэрэ Вишняковыр илI къыримыгъэкIуалIэу Кученей-Гощэунае зыщыригъалъэрэр фигъэтэрэзыжьызэ, 
зыригъэфэпагъ. ЕтIанэ зэпиплъыхьэмэ IугушIозэ, еупчIыгъ:
- Зэхэоха зэрэ Урысыеу ипачъыхьэшхо пае гъоум 
къыIорэ гущыIэшIухэр?
- РаIуагъэр къыкIеIотыкIыжьы,- Иван Грознэм зэхихыщтыгъэри, къыраIуагъэри игопагъэми, шъузым къесэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ,- ар сыд, зыпашъхьэ сихьащт 
боярхэу нэчапэкIэ къысфычIэплъыщтхэр ары нахь... Новгород къыращыгъэ Пимен архиепископым игъусэхэр, 
джырэблагъэ тесщыгъэ Афанасий митрополитым гот 
динлэжьхэр... Курбскэ къумалым ибзэгухьэхэр... Шъыпкъэныгъэ къысфызиIэ си Кученей, сигухэлъхэр къыздэхъунхэу шIу горэ къысэIуалI.
- Тхьэм уигухэлъышIу къыбдегъэхъу, зыгу къыпфэмышIу пстэуми уинасып атырегъакIу,- Гощэунае лIым 
къащ тыридзи, ынэкIушъхьэ шъабэу нэсыгъ, ыгу зыдэзыхьэу унэм икIыщтыгъэм кIэлъыплъэжьызэ, ыплIэIу щэ къащ 
тырилъхьажьыгъ.
Земскэ зэфэсыр къызэIуахыным ыпэкIэ пачъыхьэр 
зыхэт тхьалъэIур Архангельскэ чылысым лIыкIо пстэуми 
Филипп митрополитым щаригъэшIыгъ. Ащ ыуж зэфэсым 
хэлэжьэрэ лIыкIохэр дышъэ Унэшхом кIуагъэх, хэти ичIыпIэ гъэнэфагъэ зытыригъэгупсэфагъ, пачъыхьэм ежэх. 
Къызэрэлъагъоу, шъхьащэ фашIызэ, Унэшхом исхэр 
къызэлъытэджыгъэх. Иван Грознэр итахътэ зытетIысхьэм, 
ыуж итыгъэ ышэу Старицкэмрэ ыкъохэу Иванрэ Федорырэ 
пачъыхьэм ыхэкIэ нахь лъхъэнчапIэм тетIысхьагъэх. Пскэ 
мэкъэ зырызхэм ащэхъу къахэмыIукIэу Унэшхор кIымы-сымыгъ. Апэ Иван Грознэм инэплъэгъу къыпэшIофагъэр 
Пимен архиепископыр ары. Ащ ыуж - земщинэм ипащэхэ 
Челяндин-Федоровыр, Мстиславскэр, Бельскэр. Боярхэмэ, 
сатыушIэмэ, чIыгу зиIэ лIэкъолъэшмэ, динлэжьмэ ахэпхъэгъэ дзэкIолIмэ, IэшэшIхэм, чIыгулэжьхэм къыфыряIэ 

--- Page 671 ---

гуфэбагъэр анэгумэ акIелъагъо, нэчапэкIэ къыфычIэплърэ 
бай зырызхэри инэплъэгъу къыреубытэх, агу шIу къызэрэфимылъыр къыгурэIо, ежьыри нэжъыкIэ аIоплъэжьы. 
КъышIыщт гущыIэм дэгузажъорэп, къызэрегъажэх, зэгуегъэутых.
- СиIорэ сишIэрэ къышъухэслъхьанэу непэ шъукъэсыугъоигъ,- дышъэ бэщ кIыхьэмкIэ джэхашъом Иван 
Грознэр теуи, игущыIэ къыригъэжьагъ,- Тхьэм къысфигъэшъуаши, пачъыхьэ сызфишIыгъэ Урысые чыристан 
хэгъэгум фышъуиIэ шъыпкъагъэр непэ сшIэнэу сыфай. Ау 
ащ ыпэкIэ тихэгъэгу кIоцIи, IэкIыбми ащыхъухэрэм сакъытегущыIэщт. БоярхэмкIэ къезгъэжьэн. КъэшъошIэжьмэ, 
сшъхьэ хэсэзгъэхьажьыгъагъэр шъоры, зэкIэ сапашъхьэ 
ис боярхэр ары сIорэп. АцIэ къесымыIоми, зигугъу сшIырэмэ зыдашIэжьы. Ахэмэ хэгъэгур къырадзэрэп, пачъыхьагъум уасэ фашIрэп, яфедэ нэмыкI ашъхьэ илъэп, яIэр 
ашIомакI, ямыIэр зэраугъоилIэ, хэгъэгур зыгъэхэгъэгурэ 
хьакъулахьыр къызэратын фаер зыщагъэгъупшэ. Ар 
зэрэмытэрэзыр, зэрэмыхэгъэгу екIолIакIэр зясIокIэ, агу 
къысагъабгъэ, ажэ къыдахьэрэр сакIыб щаIо. Хэгъэгу 
унашъокIэ садэзекIозэ, зызгъэтIысхэкIэ, нэмыплъ къысахы, 
къумалыгъэ зезыхьэрэмэ укI затеслъхьэкIэ, укIакIокIэ 
къысэджэх. Шъыпкъагъэ хэгъэгум фызимыIэм сынитIу 
языми шъхьас зэрэфэсымышIыщтыр къышъосэIо. Хэгъэгу 
мылъкур къызыхэкIырэр хьакъулахьыр ары. Ар симыIэу 
хэгъэгур къэзыухъумэщт дзи сIыгъын, Iаши сшIын слъэкIыщтэп. Ар зэхэшъумышIыкIэу щытэп, ау нахьыбэмэ нэшъу, 
дэгу зыкъысфашIы. Джа Iофыгъомэ, нэмыкI хэгъэгу Iофмэ 
сямыгупшысэщтыгъэмэ, ахэмэ япэсыгъэ Iофхэр зесымыхьэщтыгъэмэ, бэшIагъэу полякхэм, нэмыцхэм, къырым 
татархэм тызIэкIалъхьажьыщтыгъэ. Ар къызгурымыIорэр 
сыурыс, сихэгъэгу шIу сэлъэгъу ыIоу сапашъхьэ къерэмыуцу, къерэмытIысхь. Ар зы. ЯтIонэрэмкIэ, сиунашъохэр 
хэгъэгум щамыгъэцакIэхэу къыхэкIы. Тули, Пскови, Смоленски, Твери, Суздали, нэмыкI чIыпIэхэми къазэрэщысэдэIухэрэр макIэ. Новгород нэмыIэмэ, Пимен архиепископыр апэ итэу, афезгъэхьырэ унашъохэр щагъэцакIэрэп. 
Ащ зыкъызэрэщысфашIыгъэр мэфэ заулэ нахь зытемышIэгъэ щысэкIэ къышъозгъэлъэгъун. Лъыр тфагъачъэзэ, 
къыддэзаорэ чаркасмэ ащыщ дзэкIолI зытIущмэ чIыгу 

--- Page 672 ---

къафыпачынэу тIо унашъо зафесэгъэхьым, къыщагъэзыягъ. Ящэнэрэу афэсIопщыгъэшъ, замыгъэцакIэкIэ, сакъыфырехыщт. Зэрэсиблагъэхэм паеп чаркасмэ чIыгукIэ, 
дзэ-IашэкIэ сызыфяшIушIэрэр. Тихэгъэгу икъыблэ гъунапкъэхэр гъэпытэгъэнхэмкIэ, тырку-нэгъоймэ тапэуцужьынымкIэ, персхэр тIэжэнхэмкIэ, Кавказым ыкIыб щыIэ 
чыристан хэгъэгухэм тахэхьанымкIэ, IэпыIэгъу тафэхъунымкIэ ахэр тищыкIагъэх, Тхьэм ишIэ хэлъэу ежьмэ тыкъагъотыгъ. Терки къэлэпытапIэр чаркасмэ яшIэ хэлъэу 
ячIыгу зэридгъэуцуагъэр, урысыдзэр зэрэдэдгъэтIысхьагъэр тырку султIанымрэ къырым хъанымрэ адэрэп, полякхэмрэ нэмыцхэмрэ ахэмэ къадежъыух. Ащ тыкъызикIыжьыкIэ, джыдэдэм тимые хы ШIуцIэр тIэкIэкIыпэщт. Хы 
лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ чаркасхэми, Тыркумрэ Къырымырэ 
ядаокIэ зыIэкIэстIупщхи, агу хэзгъэкIыгъагъэми, джыри 
тызэрямыджагъом, тызэрягугъапIэм сыщыгъуаз. Ахэмэ 
япэщэ Шъэбэкъупщым ыкъо Александр Чаркасскэ дзэзещэ 
гуадзэр ятэ фэзгъэкIуагъ. Чаркас къызэрыкIомэ япащи 
зыIуигъэкIэнышъ, заокIэ зыкъытфэзгъэхьазырырэ тыркукъырымыдзэр ячIыгу пхырамыгъэкIынэу, Терки рамыгъэкIолIэнэу, Пшызэ шъолъырым щыпсэурэ чаркас лъэпкъхэми тиеплъыкIэ агуригъэIонэу пшъэрылъ фэсшIыгъ. 
Ари зао шъуIонышъ, шъэфэу къысфэзыдзынхэр къышъухэсынхэкIи мэхъу. Тэ зыми чатэ фитхырэп, тезымыгъэблэгъагъэм иунэ тышIуихьэрэп, ау зичатэ къытфизыхырэр, Невскэ дзэпащэм зэриIуагъэу, ичэтэ чIэгъ чIэкIодэжьыщт. Джащ фэдэ Iофыгъохэм, хэгъэгум хабзэ 
илъы ным пай опричнэ стрелецхэр зыкIызэхэсщагъэхэр. 
Ахэмэ шъугу яжъугъабгъэми, сэри шъугу къысфэмышIуми, 
опричнэм ихьатыркIэ хэгъэгу кIоцI Iофхэр нахьышIу зэрэхъурэм сыришыхьатэу къышъосэIо.
Пачъыхьэм ымэкъэ лъэш нэмыкI зыщымыIущтыгъэ 
Унэшхом шъэф Iушъэшъэ зэхэгущыIэжь къитэджагъэти, 
Иван Грознэм инэплъэгъу пхъашэ щаригъэгъэтыгъ, джыри 
нахь теубытагъэ хэлъэу ариIуагъ:
- Армэ жъугъэшIагъорэр, ащ зи шIагъо хэлъэп. Джары 
Iофыр зытет шъыпкъэр.- Зэпыугъо ышIи, тIэкIурэ щысыгъэу, игукъао къыгъэтэджыщтыгъэ плъырыгъэр ерагъэу 
зыхиIажэзэ, къыпидзэжьыгъ.- Джы бэмэ къыздырамыгъаштэрэ Ливон заом икъэбар мыщ фэд. Тятэжъмэ ячIыгугъэхэр, якъэлагъэхэр тихэгъэгу къесыугъоилIэжьыны мкIэ 
цIыкIуи ини, баи тхьамыкIи, къэхъущтхэми лIэжьыщтхэми 
ашъхьащыт Тхьэр ары сызэупчIыжьыгъэр, ащ къынэуж 
Макарий митрополитыр ары. ТIуми Iизын къызысатым, 
тичIыгу-къалэмэ якъэугъоижьын ыуж сихьагъ. Зэгорэм 
Балтие хым икъокIыпIэ нэпкъэу тичIыгугъэр къаIысхыжьыщт 
зысэIом, бэмэ сыкъызэхашIыкIыгъэп, мамыркIэ къэзымытыжьыгъэмэ тиурыс лъэпкъ ичэтэ зафэ зафисэхым, зао 
япшIылIагъ аIуи, Адашевымрэ Сельвестрэрэ якуп сагъэмысагъ, ежьхэри яхъоршэрыгъэ екIодылIэжьыгъэх. Ар 
имыкъоу сицыхьэ анахь зытелъыгъэ Курбскэм, сэрэп, 
ихэгъэгу дызэрихьажьыгъэ къумалыгъэр шъуинэрылъэгъу. 
Ащи джы къызнэсыгъэм сырагъэмысэ. Балтие хыр зищыкIагъэр шъоры - боярхэр, пщыхэр, лIэкъолъэшхэр, сатыушIэхэр. Тихы ЧъыIэ утетыныр къин, мэщтышъ, мэзэ зытIуи 
ущесышъурэп. Балтиер тэркIэ нахь благъ, къегъэтIысэкIыгъэ хэгъэгу пчъагъэмэ уарыхэхьаныр нахь Iэрыфэгъу, 
Аглицкэми урынэсыщт. ШъумышIэмэ сшIэрэп нахь джары 
шъузхэбаикIыщтыр, джары тихэгъэгу имылъку къэкIопIэщтыр. Сэра шъоркIэ, шъуихэгъэгукIэ мызафэр хьауми 
Жигмонд иджэнабгъэ дигъэтIысхьэгъэ Курбскэ къумалыра? 
СышъоупчIы: Ливон заор щызгъэтынышъ, шляхтичхэр, 
нэмыцхэр къыттекIуагъэхэу, тыкъаушъхьакIугъэу слъытэщта хьауми тишъхьафит зао лъызгъэкIотэщта? - Иван 
Грознэр пхъашэу къэупчIи, Унэшхор нэ чанкIэ къызэпиплъыхьэзэ, иджэгъогъу Пимен архиепископым зыIоплъэм, 
ышъхьэ гъэкIыгъэ рыригъэуфэхыгъ. Ардэдэм, зэкI пIоми 
хъунэу, пачъыхьэм къыдыригъаштэу зэпэджэжь макъэкIэ 
зэфэсым зыкъипхъотагъ:
- Къумалхэр пчэгъум шIогъэтIысхьэх!
- Типачъыхьэ тапэ ерэт!
- Хьакъулахьыр нахьыбэу угъои!
Макъэхэр оIэсэжьыфэ Иван Грознэр ежи, къэтэджыгъ, 
зэрэразэмкIэ шъхьэщэ макIэ афишIи, ариIуагъ:
- Джы ти Урысые хэгъэгу Iофхэр нахьышIу зэрэщыхъущтым земскэ зэфэсым шъущытегущыI. Сэ сиIофмэ ауж 
сихьажьын. Земщинэр зыIэ ислъхьагъэ Челяндинымрэ 
Мстиславскэмрэ япэщэгъу ясэтыжьы,- пачъыхьэм кIэкIэу 
ыгъази, ишъаохэр ыуж итхэу, шъхьэуфэ гъашIо фэзышIыщтыгъэ зэфэсым къыфызэмыплъэкIыжьэу Унэшхом 
икIыжьыгъ.
Пачъыхьэ гощэшхоу Иван Грознэм къыпэгъокIыгъэм 
гущыIэ закъо риIуагъ:
- Къыздырагъэштагъ!
- Опсэужь, сыпсэ закъу! - Гощэунаий къызIуипхъоти, 
Iэгу фытеозэ, лIым IугушIуагъ, IаплI рищэкIыгъ.- Джары 
ахэмэ уазэрэдэзекIощтыри, зызэрябгъэшIэжьын фаери!..
Тэхътэ шъабэм тетIысхьи, къыготIысхьэгъэ шъузым 
ыIэ фабэ зеубытыр ары Иван Грознэм зэрэпшъыгъэр, 
тIэкIу нэмыIэми зэрэнасыпышIор зызэхишIагъэр...
IV
Шыоу Бахъчэсэрай уикIыни, Къэбэртае унэсыным мазэ 
фэдиз ищыкIэгъагъэми, Сэрбай шы зэблэхъукIэ гъогууанэр 
мэфэ пшIыкIухкIэ зэпичыгъ. Iофыр зэпыфэн зыхъукIэ, 
пэрыохъу щыIэпышъ, зыщынэсыгъэ пчыхьэ дэдэм Пщыапшъэкъуи ихьакIэщ исэу къычIэкIыгъ. Долэт-Джэрые 
хъаным зыфигъэшэсыгъэм бысымыр зыщегъэгъуазэм, 
аужырэ илъэс заулэм зажэщтыгъэ къэбарым ыгъэгушIуагъэми, нэшхъэигъэ тIэкIу кIэлъэу ишIошI къыриIолIагъ:
- Лъэпкъ зэбэн-зэзао зэдэпшIыжьыныр, узэрэукIыжьыныр дэгъоп, ау сыдэу пшIын, ащ фэдэ чIыпIэ непэ 
адыгэхэм тифагъ, тэ къызфэтымыхьыжьыгъэ лажьэ 
къытэхъулIэрэп. Ащ тынамыгъэсэу, адыгэчIыр зэпкъырамытхъэу, Тыркумрэ Къырымрэ ар зашIэн фэягъэр бэшIагъэ. Сэ салъэныкъокIэ неп ыIоми сызэрэхьазырыр тимэхълъэ Долэт-Джэрые сфеIожь.
- Ащ пIалъэ фэхъущтыр Къырым сызэрэнэсыжь, 
зиусхьан,- къезыIуагъэми, зэриIожьыщтыми шъхьэкIафэ 
афишIэу, Сэрбае пхъэнтIэкIум зытыриIэтыкI фэдэ зишIыгъ,- 
Алахь зизакъоу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэм 
шъуигухэлъ къыжъудегъэхъу, урыс джаурхэми, шъуибыслъымэн джаурхэми шъуатырегъакIу, тыкъышъухахьэмэ, шъхьафитэу шъуичI титынэу ешI.
- Тхьауегъэпсэу, хьакIэ, Алахьым жэ мафэ урегъэгущэIыкI, тэри джары зыуж титыр, урысыгумэ зызфядгъэшхырэр.

--- Page 673 ---

- АщкIэ угу шIэхэу псэфыжьыщт, зиусхьан, узышхыни 
щымыIэжьэу, узэцэкъэн зыфапIорэм уфит ухъущт... Джы 
зишъыпкъапIэ сызщымыгъозэ къэбар горэмкIэ шъэфэгъу 
сыпфэхъун,- Сэрбай сакъэу хьакIэщым зыщиплъыхьагъ, 
пчъэмкIи реплъэкIыгъ.
- УмыгумэкI, Сэрбай, зыми тызэхихрэп,- Пщыапшъэкъо гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Сэ сыкъызфаIофтагъэм сигъусэхэри щыгъуазэхэп, 
дэгъоу пшIагъэ зэрэсшъхьэрябгъэщыгъэхэр.
- Адэ тэри зыгорэм гу лъытымытэу, джау сыдми 
дунаим тытеткIэ огугъа? - нэкIушъхьаплъ къытепшхэр 
кIигъэсысыкIэу Пщыапшъэкъо щхыгъэ,- шъэф къызытахьылIэкIэ, а чIыпIэ дэдэм щытщэгъупшэжьы. СыкъэдаIо, 
Сэрбай.
- Тыркуемрэ Урысыемрэ джыри зэпэуцужьыгъэх, 
аIамычIэмэ сэшхо Iапшъэхэр ачIалъхьагъэх.
- Уишъэф ыныбжьыр ошIа? - ынэпIэ Iужъухэр 
Пщыапшъэкъо дищаий, хьакIэм зыфищэигъ.- Тэрч пытапIэр урысмэ тичIыгу Темрыкъо къызщыраригъэуцуагъэм 
щегъэжьагъ. ЕтIани ар къэIо-IотэжьыкIэ зэхэсхыгъэп, тырку 
султIаным Къырым къыщысиIуагъ.
- Ащыгъум Шъэбэкъупщыри къэбарым щыгъуазэба?
- Хьау, сизакъоу къысиIуагъ.
- Адэ, Шъэбэкъурэ Къэлэкъутэрэ зэрэзэгоуцуагъэхэр 
ошIа? - зыщымыгъуазэ горэ бысымым ригъашIэ шIоигъоу 
Сэрбай еупчIыгъ:
- Ащи сыщыгъуаз,- Пщыапшъэкъо ыпакIэмэ джыри 
акIэщхыкIыгъ.- Армэ, хьакIэ, умышIэрэ къэбар горэ сэ 
къыосIон: Шъэбэкъупщым ыкъо Кутакъэрэ Къэлэкъутэрэ 
мы мафэхэм Темрыкъо ихьакIэх.
- ЗэрэхъурэмкIэ, зиусхьан,- Сэрбай укIытэжьыгъэу 
ышъо къызэокIыгъ, бысымым ыгъэшIэгъон къэбар къызэрэкIэрымыкIрэм ыIупэхэр зэфыригъэщагъэу, хафэу 
IущхыпцIыкIыгъ,- сэщ нахьи о хъурэ-шIэрэмэ нахь хэшIыкI 
афыуиI. Сэ сыд, кIо аIомэ, сэкIо, къахь зыфаIорэр къафэсэхьы. Долэт-Джэрые ыIэхъомбэжъые сыриуасэп,- лIы 
нэгу кIыхьэм ыIупэ зэригъафи, лыгъэжъагъэми, щыпсыми, 
щэлэмэ-хьалыжъоми ягугъоу ригъэжьагъ, ишхэкIэ-гуIакIэкIи 
тIэкIу зиумысыжьзэ, Iанэм щытхъугъ: - Гъогу гъомылэ 
гъушъэм фэдэп, унэм щашIырэм уешхэкIрэп... Джы хьакIэр 

--- Page 674 ---

шхахэмэ, пчъэм еплъы зэраIоу, емыкIу къысфэмышI, 
сэгузажъо, мыщ сыкъызэрэкIуагъэри хэщ-ощ сымышIынэу 
тихъан нэф къысфигъэпытагъ.
- Чэщныкъом сыд гъогуа узтехьажьыщтыр? Адыгэ 
унагъоба, пщы хьакIэщыба узэрысыр? - Пщыапшъэкъо 
ишъыпкъэу зыкъырихыгъ.
- Сшъхьэ сыфитыгъэмэ, зиусхьан, укъысэзэщыжьыфэ 
сыпкIэрысыни. Ощ фэдэ гущыIэгъу Iушым чэщи, мафи 
зэпытэу седэIунэу сыхьазыр, ау сыдэу сшIын, нэф къэмышъызэ, гъогу сытемыхьажьы хъущтэп.
- Арэу дэмышIэжьэу хъаныр къыуажэмэ, тэ сыдым 
тыфит? Пщыапшъэкъуи къэтэджыжьыгъэ хьакIэм зыдишIыгъ.- Ори, Мамый тхьамыкIэм зэришэныгъэу, уишыкIэ 
машIо егъэугъэ зэпыт. Бащэрэ умыхъыжъ, зыфэсакъыжь. 
Мамый рашIагъэм ущыгъуазэба?
- Е-о-ой, Пщыапшъэкъу, сыщыгъозэ къодыя? Синыбджэгъугъэ тхьамыкIэм икIодыкIэ нахь къысэхьылъэкIыгъэ 
мы илъэс заулэм къин къысфыкъокIыгъэп...- Сэрбай 
ынапIэхэр ридзыхи, ыжэпкъышхо ыбгъэ рикъузылIагъ, 
чэфынчъэ нэгоу тIэкIурэ щыти, ошIэ-дэмышIэу ышъхьэ 
кIипхъотыкIыгъ, нэ щтагъэхэр къыригъэкIотзэ, гъырэм 
фэдэу къыупсэлъыгъ: - Къысфэгъэгъу, зиусхьан, шэйтаным сыхигъэукъуагъ. Мамый итхьамыкIэгъо кIодыкIэ 
игугъу къэмышIыгъагъэмэ, Тыркуми, тэри къытфыкъокIыгъэ къиным ущысымыгъэгъуазэу згъэзэжьыщтыгъэ. 
ДгъэлъапIэу тиIагъэмэ анахь лъапIэу зижьау дахэ тычIэтыгъэ Сулейман султIаныр Алахьым ыдэжь ыщэжьыгъ...
- Сыд пIуи?! - ыгъэшIагъоу, тIэкIуи зэрмыр хъугъэу, 
Пшъыапшъэкъо ыжэ къыIузыгъ, етIанэ псынкIэу зыкъишIэжьи, Сэрбай фэтхьаусхагъ.- Шъуадэжь сыщыIэу бэшIагъэп 
сызIукIэгъагъэр, уз горэ къехьылъэкIэу дэслъэгъугъагъэп, 
чаныгъэ, жьы кIэтэу зекIощтыгъ...
- Илъэс тIокIищрэ пшIырэ тилъэхъан бгъэшIэныр макIэп, 
зиусхьан, ыгу узыщтыгъэнкIи мэхъу. Тыркухэри, тэри 
тыфэшъыгъуагъ. Тэ тилъэхъан изытет дэгъу, Тыркур къызэрэтфыщытыгъэм зэхъокIыныгъэхэр фэмыхъущтхэу еIо.
- Ары, Сэрбай, Алахь лъапIэм ыпашъхьэ зэкIэ щызэфэд. ЗэкIэми Тхьэм гъашIэ къытеты, типIалъэ къызысыкIэ, тIехыжьы. Дэгъу закъор зэдитхъухьагъэм зэхъокIныгъэ зэрэфэмыхъущтыр ары.

--- Page 675 ---

- Ащ уемыджэнджэш, зиусхьан,- чIэнагъэу ашIыгъэм 
ихьылъэ Сэрбай зытырихи, пщым ынэгу кIаплъэзэ, 
къэупчIагъ: - Мамый ишъузыгъэм ышIыгъэ лъэбэкъум 
ущыгъуаза?
- Сыдым фэсшIэн, сыди ышIэн ылъэкIын? - къызфеупчIыгъэм Пщыапшъэкъо щыгъозагъэми, зи химышIыкI 
фэдэ зишIыгъ,- ыни цIыоу, ышъхьи зыдихьыжьыщтыр 
ымышIэжьэу адыгэмэ ахэсыщтын.
- Марям нэшIошI цIыкIум къытишIагъэр гъэшIэгъоны. 
Мамый егъашIэм ыугъоигъэ мылъкур зыIэкIиуIапIи, Онэтыгъу лъащэ дэкIожьыгъ. Джа мыпсэу-мылэжьитIум анахь 
бай адыгэмэ ахэмытынкIи мэхъу. Тэ пщымэ, хъанмэ, 
пачъыхьэмэ тырялIыкIу тIомэ, тимыIофхэр зетфэхэзэ, 
тхьамыкIэ джашъоу тыкъэнагъ. Тыунагъоп, тыджэгогъоп 
зэраIоу...
- Сыд, бетэмал, джы нэс узфыщысыгъэр, шъузэбэ 
бай цIыкIум о уфырекIокIы хъущтыгъэба?
- Хэта зышIагъэр илI ихьадэ мыучъыIыжьызэ, зипхъотэныр? - Марям мызэу-мытIоу зэрепсэлъыхъуагъэр, 
къызэрэфытемыгъэнагъэр Сэрбай ыушъэфыгъ.
- КIасэ узфэхъурэм укIэхьажьрэп язгъэIуагъэр ощ 
фэдэ гор, Сэрбай,- гуегъу тIэкIу хэлъэу Пщыапшъэкъо 
кIэщхыкIыгъ.
- Ар сIоу сишъэогъу тхьамыкIэм имылъку а мы псэумылажьэмэ язгъэшхыщтэп,- ыIупэ кIыхьэ Iуикъузэзэ, 
Сэрбай ынэхэр къыригъэкIотыгъ.
Пщыапшъэкъо ишэс-хьакIэ ыгъэкIотэжьи изакъоу 
къызэнэжьым, Мамый идышъэ-тыжьын кIэнми апылъыжьыгъэп, Сэрбай ышIэщт-ымышIэщтхэри шIоIофыгъэхэп, 
ишъхьагугъумэ нэмыкI шъхьагугъухэр къахэхъожьыгъэхэу 
игупшысэ гумэкIмэ зыкъыжэхатэкъожьыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэми, ащ ыуж къикIыгъэ тхьэмэфэ 
псэуми Пщыапшъэкъо къыпыщылъым зэридзэу хэтыгъ: 
"Къырымыдзэр къохьэпIэ адыгэмэ ячIыгу къихьан ыIомэ, 
ежьхэм яе хъугъэ, япщы мыдаIохэми зэрагъэшIэжьын. 
Зэгорэм апэ чIыгум щамыхъоу ахэр уцущтхэп, ау талъэныкъокIэ къагъазэмэ, сыд тшIэн, сыдэу тяхъулIэщт? Iошъхьитфым къыблэмыкIхэу, Тэрч къэлэ-пытапIэм екIухэмэ, 
сэ сичати адэсIэтын, ичIыгу зынэ къыпэIумыхьажьрэ 
Темрыкъуи, хымэ чIыгумэ афэлIэрэ иурыс махълъи зыкъядгъэшIэжьын. Ар сэIо шъхьакIэ, сызэрэгугъэу къычIэмыкIыжьынкIи мэхъу. Тыркудзэмрэ къырымыдзэмрэ 
зэгъусэщтхэу, ахэмэ тэри гъусэ тафэхъущтэу тырку 
султIаным къысиIогъагъ. Джы сыд къяхъулIагъэр, зэгурымыIо горэ азыфагу къихьэгъэна?.. Сэрбай къызэриIуагъэмкIэ, зэкIэ зытетыгъэм фэдэу Долэт-Джэрые мэгугъэ, 
ау Сулейман ычIыпIэ ихьагъэ Сэлымэ тигухэлъхэр зэщигъэкъонхэ ылъэкIыщт. Ар хъухэщтэп! Сыд Iофа Кутакъэрэ 
Къэлэкъутэрэ Темрыкъо дэжь щызэрафэрэр? Кутакъэ 
зыуж итым укIэупчIэжьын ищыкIагъэп, ар урыс пачъыхьэм 
ицIыф, Къэлэкъутэ ащ сыдэущтэу гъусэ фэхъугъа? Ахэмэ 
алъызгъэплъагъэхэми къэбар тэрэз къысфахьыгъэп. Сыд 
сшIэщт? Къысфагъэчъэгъэ шыум къызэриIуагъэмкIи, иелбэт 
гъэзэжьыкIэкIи зыми игъо сыфифэжьыщтэп..."
Сыд фэдэ Iофи зэхифын зыхъукIэ, ятэ зэришIыщтыгъэу, 
Пщыапшъэкъо ышхэри, ахэмэ акъохэу лIыпкъым иуцуагъэхэри, ежь ыкъохэри хьакIэщым щиугъоигъэх. ЗыгъэгумэкIыщтыгъэ Iофыгъомэ кIэкIэу защегъэгъуазэхэм, 
зэкIэми афэгъэхьыгъэу яупчIыгъ:
- Сыд тшIэщт?
ХьакIэщым кIым-сым хьылъэр иуцуагъ. Пщыапшъэкъо 
ышнахьыкIэхэр зэгосхэу къыIоплъэх, акъохэр ищыгъэхэу 
пчъэблэ бгъуитIумэ аготых, ятэмэ къаIощтым ежэх. 
Пщыапшъэкъо ыкъо гурыт кIалэмэ ахилъэгъуагъэпти, 
Къазый упчIэгъу ригъэфагъэп:
- ТиIофхэр сыд фэдэу щытхэми, гукIодыгъо щыIэп, 
тят.
- Сыгу кIодыгъэу къыпщэхъумэ, сикIал, ухэукъо,- 
Пщыапшъэкъо ыкъо фыреплъэкIи, мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ 
пигъэхъожьыгъ: - Сыд тшIэщтыр сIуагъэ нахь, гукIэгъу 
къысфэшъушI къышъосIуагъэп.- ЕтIанэ идысыгъэ хигъэкIокIэжьзэ, шъабэу еупчIыгъ: - Тэ щыI пшынахьыкIэ?
- Шэджэныкъо чыжьэу щыIэп, икъэсыжьыгъу,- ыкъо 
ычIыпIэкIэ Жансэхъу къыIуи, зыдэкIуагъэм щыгъозэ Тепшъаныкъо, зыгорэ къэпIокъон къыригъэкIэу, фычIэплъыгъ, сыдигъуи ышнахьыжъмэ зэряIэсэкIэу, зиухыижьызэ, игущыIэ лъигъэкIотагъ: - Шъуапашъхьэ гущыIапэр 
щысыубытыныр къыстефэрэп, ау къысфэжъугъэгъу, 
Пщыапшъэкъо къызфэупчIагъэм сишIошI къесIолIэщт. 
Тырку султIанымрэ къырым хъанымрэ къыуаIогъагъэмрэ 

--- Page 676 ---

джы къыпфахьыгъэ къэбарымрэ зэтефэрэп. Тэ тищыкIагъэр къырымыдзэ закъор арэп, тыркудзэри къызэрерэгъэгъус.
- Заом узэрэкIэдэурэр къыбгурэIуа, сшынахьыкI? - 
Пщыапшъэкъо къыкIэлъыкIорэ Аслъанбэч къэупчIагъ.
- Хэгъэгу зао Идаркъомэ арятымыгъэшIылIэу уцущтхэп,- Тепшъаныкъуи ышнахьыкIэ зыпэIуидзэзэ, ежь зыфэе 
джэуапыр къытыжьыгъ,- тыщагъэIэщтэп.
- Сэ згъэшIагъорэр, Пщыапшъэкъу,- ышнахьыжъ 
ыгъэгушхуагъэу Жансэхъу къыIуагъ,- Темрыкъо ипщышхуагъэ ышъхьэ пай зэригъэфедэрэр ары. Ар зымыдэныпщ 
Къэбэртае исыжьба, шъыпкъагъэ къыддиуиIэп, тэрэзэу 
укъыддэпсэурэп раIоу иIэнатIэ зыкIыIамыхыжьрэр?
- Къэбэртае хабзэ илъыжьэпышъ ары,- Пщыапшъэкъо 
кIэкIэу къыпиупкIыгъ.- Онэгум ибгъэтIысхьэрэр егъэпсыхыжьыгъуай, етIани тикъотэгъухэми тыкъагъапцIэзэ, 
зигъэпытэнэу игъо идгъэфагъ. Джы тизакъоу тыпэуцужьыныр зытыукIыжьыным ычIыпI. Нэгъой хъанми ежь идз нахь, 
тыркудзэм игугъу къышIырэп. КъызэрэшъосIуагъэу, 
къыщычъыий султIаныр зэрэлIагъэми ар епхыгъэн ылъэкIыщт. СшIэрэп. Ау щытми, загъорэ къитымыдзэрэ Къазый 
иIуагъэу,- Пщыапшъэкъо ыкъо нэшIукIэ еплъыгъ,- гукIодыгъо щыIэп. КъышъосIощтым шъукъежэмэ, сишIошI мыщ 
фэд: къырымыдзэр изакъоу адыгэ чIым къихьэу ежь 
фэгъэзэгъэ къыблэ-къохьэпIэ адыгэхэр ыупэрэджымэ, 
дэгъуи, дэий тIощтэп, ау, хэт ышIэра мохэмэ агу илъыр, 
тичIыгу къенэцIымэ, зыч-зыпчэгъоу тыпэуцужьыщт. Тыркудзэр гъусэ къыфэхъоу Тэрч къэлэ-пытапIэм къызекIухэкIэ, тазэрэгоуцощтым Iо хэлъыжьэп. Идаркъомэ ятетыгъо 
джащ зэрэщаухыщтым шъуемыхъырэхъышэжь, Будай 
шэмхъалри ыIитIу ыблыгу чIэлъэу щысыщтэп... Джыри 
зишIошI къэзыIон щыIэмэ?
- Тят, сятэшхэр, хъущтмэ, джыри зыгорэм шъунаIэ 
тешъозгъадзэ сшIоигъу,- Къазый ятэ ищытхъу ыгъэгушхуагъэу къэлъэIуагъ.
- О уиакъыл тыкъыфэнэжьыгъэкIэ огугъа? - Пщыапшъэкъо хэшэнычъыкIыгъ.- КъыпIущхыпцIэхэмэ, ацэ къуае 
дэлъэу къыпшIошIы.
- Зы шъхьэ нахьи шъхьитIу аIо, хъун горэ къыIонкIи 
мэхъу.

--- Page 677 ---

- Тэрэз, нахьыжъ, ощ нахьыкIэм шIыкIэ уегъашIэ,- 
Жансэхъуи къыдыригъэштагъ.
- Сэ шъукъысэдэIущтмэ, Темрыкъо ихьакIэмэ шъуаIузгъакIэщтыгъэ,- Къазый гуIэнкIэ къыупсэлъыгъ.
- Сипщыгъо щызыкIухьагъэмэ сыдэущтэу саIубгъэкIэщт? - Пщыапшъэкъо къэуплъыжьзэ, къыхэкуукIыгъ, 
зэгорэм фимыдэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъэу еупчIыгъ: - 
Хьауми бэслъыные-абэдзэпщхэу Темрыкъо гушIуакIо 
къыфэкIогъагъэхэм япшIэ пшIоигъуагъэм фэдэу тэри зэобанэкIэ тапэбгъэгъокIынэу угу къэкIыгъа?
- Хьау, тят, сыдигъу ар зыхъугъагъэр! - Къазый 
къыхэфэгъэгъэ кIэлэгъэ-делагъэм рыукIытэжьэу зиумысыжьыгъ.- Анахь уиджэгъогъури, акъыл къыпкъырыпхыщтмэ, дэдзых умышIы, гъэфедэ тэтэжъ ыIощтыгъэ.
- Ары, тэ тят, шъо шъуятэжъ ар зыIощтыгъэр, сигуапэ 
зэрэпщымыгъупшэрэр,- джыри Пщыапшъэкъо ыкъо 
щытхъуи, ышнахьыкIэмэ упчIэ нэплъэгъур апигъохыгъ: - 
Мыщ къыIуагъэм зыгорэ хэлъ, Аслъанбэч. Ар о ппшъэ 
къисэлъхьэ, Тепшъаныкъорэ Къазыйрэ гъусэ шIыхи, урысыдзэм зэрэхэтым шъупымылъэу, Шъэбэкъу ыкъо нахьыжъи, Къэлэкъути гъогу зытехьажьхэкIэ, шъуапэгъокIи, 
къежъугъэблагъэх.
ЩагумкIэ къиIукIыгъэ макъэм Жансэхъу шъхьаныгъупчъэмкIэ ыгъэплъагъ, ылъэгъугъэр ыгъэшIэгъуагъ:
- Шэджэныкъо ишыплIэ дэлъыр хэт щыщ?
Пщыапшъэкъуи ышнахьыкIэхэри къызэлъытэджхи, 
хьакIэщым икIыгъэх.
- КIалэ,- Пщыапшъэкъо лъэгуцым еджэхыгъ,- уишыплIэ дэлъыр хэт щыщ?
- Урыс гъэр, тят,- шыукъамыщ уплIэкIагъэмкIэ Шэджэныкъо гъэрым ышъхьэ къыригъэIэтыгъ.
- Сыд фыуихьисап?
- Згъэжъощт, згъэтIэщт, шыкозыныр къырезгъэтхъущт.
- Хэт къыолъэIугъэр, ар озгъэшIагъэр, Iиманцыз!
- Мыщ фэдэ дзэкIолI гъэрхэр Андзорхэми, Мудархэми 
яIэх.
- Зэхэсэмыгъэх! Джыдэдэм слъэгъузэ, къыздипхыгъэм 
хьыжь! Зэ! - лъэрыгъым зылъапэ изгъэуцожьыгъэ Шэджэныкъо еджагъ, къыготми агуригъэIуагъ: - ШыплIэ кIэ 

--- Page 678 ---

шъухьыжьыщтэп. Апэ цIыфыгъэ ешъух, жъугъашхэ, 
шъуеубзэжь, жъугъэшэси, къыздишъущыгъэм шъущэжь, 
онэшыри къыфэжъугъан,- Пщыапшъэкъо унашъо къышIи, 
хьакIэщым ихьажьыгъ. Ащ ыуж мэфищ тешIагъэу Къазые 
зыфэегъэ хьэкIэ егъэблагъэр Пщыапшъэкъо фашIагъ, ау 
Къэлэкъутэ изэкъуагъ. Кутакъэ Астрахъан гъогумкIэ 
Москва кIожьын фаеу хъугъэти, фэкъолI пащэм игъусэжьыгъэп.
- ЕмыкIуми сшIэрэп унэфэкIожь гъогум утетэу укъызэрезгъэблэгъагъэр, гущыIэгъу тызэфэхъу сшIоигъуагъ,- 
Пщыапшъэкъо ичыжьапIэкIэ къыригъэжьагъэти, Къэлэкъу тэ икIэкIыпIэ рыкIуагъ:
- Ащ хэлъ щыIэп, Пщыапшъэкъу, сыуилъэгъунмэ, сыд 
пае уадэжь сыкъыдэмыхьан, ау сыщысын хьакIэп, нычхьапэ 
сшыпхъу дэжь сынэмысы хъущтэп. Джары нэфылъ къыштэгъэ къодыеу гъогу сыкъызыфытехьажьыгъэр. ЕтIани 
тыгу илъхэр зэфитхыным охътабэ ищыкIагъэп.
- Ари шъыпкъэ, Къэлэкъут,- "мы слъэгъурэ къорэкъо щэшхом кIэрыпхын хъатэ щымыIэкIэ сенэгуе", 
Пщыапшъэкъо ыIуагъ.- Ау сиIанэ ухэмыIэу гъогу утезгъэхьажьынэп.
- Ащ нахьыкIэ семыгъэзи, Пщыапшъэкъу, сигуапэу 
пфэсшIэн. Сыд шъуищыIакI, шъуипсэукI? Шъуигубгъомэ 
лэжьыгъэ дахэ арылъ, шъуичъыг хатэхэри бэгъуагъэх, 
былым цIынэри хъупIэмэ арыз. Шъулэжьыгъэр Тхьэм 
къышъуIуегъэкIэжь.
- Алахьыр разэ къыпфэхъу, къыддеогъэшхыжь,- 
Пщыапшъэкъо чэфэу къыIуи, ардэдэм зызэблихъугъ: - 
НахьышIум тыщыгугъэу непэ тшIэрэм тыкIэгушIу шъхьакIэ, 
неущ къэхъущтыр тшIэрэп. Тызэкъоуцоным, тызэгурыIоным ычIыпIэкIэ тызэбгырэзы, мафэ къэс нахь зэпэчыжьэ 
тэхъу.
- Ар огъэшIагъуа, зиусхьан? Непэ къызнэсыгъэм 
тызэхэзыщэн, тапэ иуцонышъ, тызэлъызыщэн пащэ къытхэкIыгъэп, шъхьадж инабгъо зэригъэпытэщтым щэхъурэ 
гумэкI иIэп. Джыдэдэм къэпIогъэ гущыIэр тызихьэкIэгъэ 
Темрыкъуи ыжэ дэкIрэп.
- ПшIошъ умыгъэхъу! - Пщыапшъэкъо ышъо къыхихэу 
кIэкуукIыгъ.- Идарыкъо къумалым сэщ фэдэу егупшысэн 
ылъэкIыщтэп!

--- Page 679 ---

- Джа дэдэр ори Темрыкъо къыуеIуалIэ.
- Ащ фэдэ Идарыкъо шъхьэшхожъым сэ къысеIуалIэмэ, Шъэбэкъупщым зи къыригъэлырэпщтын...- зэпыугъо тIэкIу ышIи, Пщыапшъэкъуи ышъхьашхо кIипхъотыкIыгъ.- Оры, о сыд пIорэр?
- Сэ сыд сIон, джа къыздэшъумыгъэхъурэ дэдэр ары 
сызтетыр. Адыгэхэм зы хэгъэгу зытымышIымэ, хымэ 
хэгъэгумэ яшIоигъоныгъэкIэ тыпсэун тлъэкIыщтэп.
- Ар Темрыкъо епIуагъа?
- ЕсIуагъ, ори къыосэIо, нэмыкIыпщхэми, лIэкъолъэшхэми сыкъызэхарэх,- Къэлэкъутэ илъэс пчъагъэм ыгу 
зыфырагъэIэжьыгъэр бысымым жэхилъхьи, ыгукIэ гущыIэ 
гуаохэмкIэ телъэшыхьажьыгъ: "Шъо Iэзэгъу шъуфэхъущтхэр фэкъолIхэр ары!"
Къэлэкъутэ ыжэ къыдэмыкIыгъэ гущыIэмэ нэшIо-гушIо 
шъорышIыгъэр атыригъакIуи, зэрэзэIукIагъэхэр гопэшхо 
щыхъугъэу бысымым шIуигъэшIызэ, къэтэджыжьыгъ.
ГъогумафэкIэ Пщыапшъэкъо ихьакIэ ыгъэкIотэжьи, 
нэгъуцоу кIэлъыплъэзэ, зэриIожьыгъ: "ТызэIукIэ къэс мыщ 
ышъхьэ къебгъэIат мыхъущтэу зэсэIожьы, ежьыри гущыIэ 
дысхэмкIэ къызжэхэтхъожьы, ау тызэрэмылъэгъумэ 
тызыкIызэфалIэрэр къызгурыIорэп..."

--- Page 680 ---

ФэкъолI шыу купэу Къэлэкъутэ кIыгъур Дарые зыщынысэ мэхъош чылэм ихэгъуашъхьэ зехьэм, мафэр ыкIэм 
фэкIогъэхагъ. Къэлэкъути, игъусэхэми, яонэшхэми гъогууанэм зэрэтепшъыхьагъэхэр къахэщыщтыгъ, зэрэбэлэрэгъыгъэхэм ишыхьатэу ащыщ горэм иш лъэпэуагъэ. Ащ 
фэкъолI пащэм зэкIэмэ апэу зыкъыригъэшIэжьыгъ, губж 
хэмылъэу фыреплъэкIи, кIэкIэу фидзыгъ:
- КIалэ, шхомлакIэр тэрэзэу Iыгъ.- Шъхьэ гъэзэгъу 
ифэжьыгъэ къодыеу, онэгум зыриIэтыкIзэ, гумэкI макъэкIэ 
къызэриIокIыгъ: - Мэхъош къуаджэм мыхъун горэ къыдэхъухьагъ, шыу купышхо талъэныкъокIэ къэзэрэфы.
Шыухэр къэблэгъагъэх, къэмысыпэхэзэ, апэ ит Хьатай 
иш жэдаIи, онэгум зыкъырихыгъ:
- Тхьэм укъытфихьыгъ, Къэлэкъут, сыдэу игъо шъыпкъэм укъэсыжьыгъ! - ышъо чъэкIыгъэу, ынэхэми гуIэр 
акIэлъми, гушIо-гугъэр къытекIозэ, IаплI рищэкIыгъ.

--- Page 681 ---

- Сыд къышъохъулIагъ, мыщ фэдиз гумэкI унэгу кIэлъэу услъэгъугъэп?
- Нэгъоймэ ягъозэрыплъэхэр темыр-къокIыпIэмкIэ 
къытэкIух тшIошIи, ары зытымышIэжьэу тыкъыкIэчъагъэр,- 
Хьатай зэрэгупсэфыжьрэр къыхэщэу, IугушIукIыгъ.- Джы 
гъусэ укъытфэхъугъэмэ, гукIодыгъо щыIэжьэп. Къырым 
нэгъойхэр хьакIуцумэ къапхырыкIхи, Мэхъош къибэнагъэх, 
къоджэ заулэ хьалэч рагъэфагъ.
- Долэт-Джэрыий? - Къэлэкъутэ мэкъэхъу дэгукIэ 
кIэкуукIыгъ.
- Хьау, ыкъо Адыл-Джэрый ары шыудзэм ипащэр. 
Нычхьапэ къыттемыохэмэ, неущ пчэдыжь къэсынхэкIэ 
енэгуягъо.
- Шъо сыд шъушIагъэ?
- Iашэ зыштэн зылъэкIынэу къуаджэм дэсыр къэтIэтыгъ.
- Ар макIэ, нэгъойхэр шыу пIокIэ-макIэкIэ зэуакIо 
кIохэрэп. Гъунэгъу чылэхэу къызнэмысыгъэхэм елбэтэу 
шыу мэкъэгъэIухэр афэгъакIу,- ионэш бгъэшхо ешэсыжьзэ, 
Къэлэкъутэ иунашъохэр лъигъэкIотагъ: - Пыим фэплъырыщтхэр зэрэкощхэрэр алъэгъунэу шы илъыгъо-илъыгъоу 
зэпыIугъэуцох. Чэщ зао нэгъоймэ къыташIылIэнэп, ау 
нэфылъэ къымыштэзэ, къызэрежьэщтхэм щэч хэлъэп.
- Тыдэ тащыпэгъокIымэ нахьышIу? - Хьэтай ышъо 
къытехьажьыгъэу къэупчIагъ.
- Ахэр бэ мэхъух. Тэ шыбгъэкIи чатэкIи тапэуцужьыкIэ, тапырикъущтэп, тхьагъэпцIыгъэкIэ татемыкIомэ,- 
Къэлэкъутэ иш лъэхъу псынкIэм хэтэу исэмэгукIэ къыгот 
Хьатай упчIэжьэгъу зыфишIыгъ.- Къэшъуугъоирэ дзакIохэр 
купищэу жъугощы. Бгъу зэфэшъхьафхэмкIэ тапэгъокIэу 
къашIорэшI. ЕтIани зыгорэм сегупшысагъ. Нэгъойхэр ибэ 
нахьыбэу къызфежьагъэхэр шъорэп, урысмэ Тэрч тырагъэуцогъэ къэлэ-пытапIэр ары, ау мэхъошхэри, бэслъыныехэри рагъэуцолIэнхэ агу хэлъ. Мары плъэгъун, Инджыдж 
цIыкIу ичэнджыпIэкIэ къызэпырыкIынхэшъ, шъуичылэ 
къытеощтых. КъагъэшIагъэм Iашэр амыгъэтIылъзэ, нэгъойхэр зэуакIэм фэIазэ хъугъэх, хъоршэрыгъэу зэрахьащтым гъунэ иIэп, ау тэри пэкIэ псы тешъорэп.
- Тэри адэ Инджыдж кIыб зытшIыщта? - ыгъэшIагъоу 
Хьатай ныбджэгъум Iуплъагъ.

--- Page 682 ---

- Сыхэукъомэ, спсэ шъуфэзгъэтIылъын, сIуагъэр 
къэшъыпкъэжьмэ, шъуичылэ къэтыухъумэн. Ы, сыдэу 
пIорэ?
- Сыд сIон, оры тэ тызщыгугърэр, сызэрэпIоплъэу 
сыгу къызэрихьажьыгъэм гу лъыптагъэба? - ыгу щышIагъэм щымыукIытыхьажьэу Хьатай къыдыригъэштагъ.
КIэлэцIыкIумэ афэшъхьафрэ чылэм дэсыр чэщым 
чъыягъэп. Нэф къэшъи, тыгъэм зыкъиIэтынэу ригъэжьагъэу 
Хьатай ыгъэуцугъэгъэ гъозэрыплъэ шыухэр къэсыжьыгъэх. 
Шыуишъэ фэдиз апэ чыжьэкIаеу итэу, нэгъой шыудзэр 
Инджыдж исэмэгу нэпкъ къырекIокIы.
Къэлэкъутэ игулъытэ къызэрэшъыпкъэжьыгъэр ежьри 
гуапэ щыхъужьыгъ, Хьатаий, игъусэхэри шъхьэкIэфэ нэшIукIэ къыIуплъагъэх, мэзэныкъом фэдэу гъэхъунэшхом 
къешIэкIыгъэ мэзым ичIыпIищмэ ахэгощэгъэ шыумэ макъэ 
аришъыгъ.
Нэгъой шыухэр гъэхъунэ гузэгум къызэрэсхэу, акIыб 
хъугъэ шыухэри, апэчIынатIэхэри, апэкIэ къапэщытхэри 
атеуагъэх. Къапэуцужьын гухэлъ нэгъоймэ ямыIагъэми, 
зыкIэхьагъэхэр, яшымэ араупкIэхыгъэхэр къахэкIыгъэх. 
ДжабгъумкIэ даIонтIэхи, ашъхьэ зэрэIуахыжьы щтым 
щэхъурэ гугъапIэ ямыIэжьэу, яшыудзэ шъхьаIэ къыздикIырэмкIэ кIаIэжьыгъ. Ишыу пэрытмэ апэ къызэрэпакъагъэр 
Адыл-Джэрые зынагъэсым къыхихыгъэми, къызхигъэщыгъэп, къызфежьэгъэ гухэлъыр ыпэ ригъэшъзэ, Къушъхьитфымэ алъэныкъокIэ ишыудзэ дырищэхыгъ.
V
Земскэ зэIукIэм ыуж Ливон заор лъигъэкIотэнымкIэ 
къыздырагъаштэм, илъэсым къыкIоцI Иван Грознэм дзэр 
нахьыбэ ышIыгъ, IашэкIэ зэтыригъэпсыхьагъ, хэгъэгум 
фэгъэзэгъэ стрелецмэ ахигъэхъуагъ, ахэри Iашэ-шъуашэкIэ 
ыузэндыгъэх. Скуратовымрэ Грязновымрэ зыфэгъэзагъэхэмкIэ къыфызэмыплъэкIыжьынхэу яфитныгъэхэм 
джыри афыхигъэхъуагъ. Зыгу къыфэмышIу боярхэм, 
пщыхэм, лIэкъолъэшхэм заригъэушъэфыгъ, IэнатIэ зэрити 
дзэм хигъэхьэгъэ цIыф къызэрыкIомэ ялъэкI къыIэтыгъ, 
сатыушIэмэ гъогур афызэIуихыгъ, къемыдэIущтыгъэ Новгород дзэр рищалIи, лъыпсыр щигъэчъагъ. Ащ ипыибэмэ 
гущтэ харигъэхи, заригъэутIыIугъагъэми, къыфыряIэгъэ 
гухьэ-гужъ шъэфым хигъэхъуагъ нахь, макIэ ышIыгъэп. 
Къыпыщыт хэгъэгу пащэхэри ахэмэ афэчъэжьыгъэхэу 
Курбскэм фэдэхэри, нэмыкI джэгъогъухэри ыгъэгушIуагъэх.
Мафэ горэм, августым ыкIэхэм адэжь, Иван Грознэм 
Филипп метрополитым риIуагъ:
- Сигухэлъ къыздигъэхъунэу Тхьэ укъысфелъэIоу 
къыздебгъаштэмэ, Ливон заом дзэр сшъхьэкIэ Iусщэным 
сыфэхьазыр.
- Земщинэм иунашъо сыукъонэп, зэрэ Урысые пачъыхьашху,- митрополитыр чэфынчъэу къыIуплъи, ынапIэхэр 
тыригъаплIэхэзэ, къыпигъодзыжьыгъ,- Тхьэм ишIи, имышIи 
зыхэлъ цIыфылъыр тыдэкIи щэчъэ.
Мэкъэ гъэшъхъыгъэ сакъыр къыримыдзэу, митрополитыр зыдаорэр къыгурыIуагъэти, хэгубжыкIызэ, Иван 
Грознэм къыпиупкIыгъ:
- Тхьэм ишIэ зыхэмылъ дунаим щыхъурэп! ТичIыгугъэхэр къаIытхыжьынхэм, ти Балтие хы Iушъо текIужьыным 
пае ташъхьагъ ит Тхьэшхом зыфэсымыгъэзагъэу къыпщэхъумэ, уиныбджэгъу Пимен фэдэу уегупшысэмэ, 
Адашев-Курбскэмэ афэдэхэм уагъэгъощагъэшъ, Тхьэм 
ыпашъхьэ зыщыухыижь.
- Ащ фэдэ къысэпIоныр къыстефэрэп, типачъыхьашху. 
КъэзгъэшIагъэм Тхьэм ыпашъхьэ сит, идин сэлэжьы. Ау 
Новгород къыщыхъугъэри, ар сыгу къызэреори ташъхьагъ 
итым ишIэ хэмылъэу щытэпщтын сэIошъ ары. УигухэлъышIу 
къыбдэхъунэу Тхьэм сыпфелъэIу,- апэрэ гущыIэм 
теIункIэзэ, митрополитым пачъыхьэм щэ къащ тыридзагъ.
- ГухэлъышIу зыфысимыIэм ыуж сихьэрэп,- джы нахь 
шъабэу пачъыхьэм къыIуагъ, изэфэгъэ зекIуакIи гуригъэIуагъ: - Симые къатесхрэп, сые зытырязгъэхрэп.
А зэIукIэгъум ыуж мэфэ заулэ зытешIэми, "Тхьэм 
ишIи, имышIи зыхэлъ цIыфылъыр тыдэкIи щэчъэ" къызэрэраIуа гъэр Иван Грознэм къышIудэоежь зэпытыгъ: "А 
гущыIэухыгъэм сэ къысфэгъэхьыгъи, къысфэмыгъэхьыгъи 
хэлъ. Динлэжьмэ садэгущыIи, укъысфэшъыпкъэн сшIошIызэ, апэ узэризгъэуцуагъэм къикIрэп сэщ нахьи о Тхьэм 
нахь уфэшъыпкъэу. КъэпIуагъэр шъыпкъэ, тыдэкIи лъыр 

--- Page 683 ---

щэчъэ, ау нэмыкI хэгъэгу пащэмэ сэщ нахь макIа зэо-банэу 
ашIырэр? Инджылызмэ, испанмэ, португалмэ дунаим 
икIэлъэныкъо зыIэкIалъхьагъ, яий, ямыий зэхадзырэп, сэ 
лъыр зыфэзгъачъэрэр урысмэ ячIыгугъэхэр ары. Дунаим 
ща гъэчъэрэ лъыр сизакъоу къыстеолъхьэмэ, сипсэкIод 
у хэхьэ, уилъэпкъ фэблэжьыгъэ диныри хьаулые ошIы. Лъы 
сымыгъачъэ шъушIоигъомэ, шъукъызгоуцу, шъуихэгъэгу 
шъуфэлажь, къумалыгъи, хьэрамыгъи къызхэшъумыгъаф. 
Сэры пачъыхьэр шъхьакIэ, Урысыер сизакъоу сыеп, зэрэурыс лъэпкъэу ихэгъэгу. Ори хэгъэгум динлэжь пащэ 
уфэхъущтэп. СыкъыоупчIыжь къэс къызэрэздемыгъаштэрэм паеп, зышъхьэ пфэзыуфэ зэпытрэми уезэщы, угу 
зыщегъэкIы. ОркIэ сыхэукъуагъ, Пимен зандэм зэрэдебгъаштэрэр сшIагъэп. ЦIыфхэр зыфэдэхэр пфызэхэфрэп. 
Джа Пимен дэдэр еIогъу сыримыгъафэу пчIыпIэ къилъэдэщт. Аущтэу укъыздэпсэущтмэ, ащ ори укIэлъызгъэкIонкIэ сенэгуе. Шъо шъузфэягъэр сэ сэшIэ. Сыплъэмэ, 
сичIыгу гъунапкъэхэр слъэгъухэу, зыми сиIоф хэсымылъхьэу, пачъыхьацIэр сиIэ къодыеу Кремлэм сыдэжъугъэсыныр арыгъэ. ШъуфэлъэкIыгъэмэ, Къэзан, Астрахъан, 
Нэгъой хъаныгъохэр Урысыем къыхэсэжъугъэгъэхьащтыгъэхэп, мордва-зырянхэри, удмурт-чувашхэри, 
коми-пермякхэри къышъохьылъэкIых, чаркасхэм благъэ 
сазэрэфэхъугъэри шъунэ къыкIэо. Шъунэхэр нэхъоу 
зэкIэшъухи, дунаим шъухаплъ, Европэм хэгъэгу итэп ащымыщ лъэпкъхэр зыхэмыс. Муары, тыркумэ аштэгъэ чIыгухэр афимыкъоу, хы ШIуцIэм къызэпырыкIыгъэх, къырым 
татармэ анэхэмкIэ талъэныкъокIэ къэплъэх".
Кремлэм и Тайницкэ лъэгапIэ тетэу Иван Грознэм 
Москва къызэпиплъыхьагъ, неущ жьэу рищэжьэщт дзэр 
зыдэщылъ чIыпIэхэр инэплъэгъу чIэкIыгъэх. Мария Темрюковнам иунэ шъхьаныгъупчъэкIэ зэплъэм, тыгъопчыхьэ 
зэраIуагъэр ытхьакIумэмэ къарытэджэжьыгъ:
- Дзэр о заом Iумыщэмэ хъущтба, спсэ закъу?
- Къыстемыфэу е къысэмыпэсыгъэу къыпщэхъуа 
хьауми зыгорэ къысшIооушъэфа? - Иван Грознэм ицыхьэмышI къышIудэоягъ, ау къызхигъэщыгъэп.
- Сэ лIым шъэф фысиIэп,- Гощэунае зэхихыгъэм ышъо 
къызэригъэокIыгъ.

--- Page 684 ---

- АщкIэ сицыхьэ птелъ, си Кученей,- пачъыхьэми 
ицыхьэмышI псынкIэу кIилъэшъужьыгъ, IугушIуагъ,- укъызэрэсфэгумэкIрэр сигуапэ.
- О уизакъоп, сшъхьэ сызэрэфэгумэкIыжьри ащ 
къыхэхьажьы... Ощ нэмыкI гугъапIэ сиIэп...- Гощэунае 
къыщиутагъ.- Тисабый закъуи гу щытагъэфагъэп. НэмыкI 
гори Тхьэм къытитыжьыгъэп...
- Хьаулыеу зыоухыжьы, си Кученей. Умыщын, сэ 
мыхъун Тхьэм къысигъэхъулIэщтэп,- Иван Грознэм пкъы 
псыгъо кIэзэзыр зыIэкIиубытагъ, ынэкIушъхьэ, ынатIэ, 
ыIупшIэ стырмэ яшъэбэкIыгъ, ытх пIокIэ пкъые Iэ щифагъ.- 
Сыогъэгушхо, кIуачIэ къысхэолъхьэ, сыщыогъаIэ. Дзэр 
заом зэрэIусщэрэм земыгъэгъэгумэкI. Дзэм ыпэ сит хъумэ, 
сизэолIмэ агухэр нахь пытэщтых, аIапшъэхэри къэуфэщтхэп. Сэ чэтэ къихыгъэкIэ зэо утыгум сихьащтэп, ау лIымэ, 
Жигмонд пачъыхьэр зыфэе IашэкIэ къыспэрэгъокI, Курбскэри къызэрэрегъэгъус...- чъыг шъхьапэм зыпызыпхъотыгъэ къолэжъ шIуцIэм ышъхьэ къыфечъэжьыгъэ 
зэдэгущыIэгъум къыхищыжьыгъ, къыгот Старицкэм 
фыреплъэкIыгъ.
- Къолэжъхэр тIурытIух, отэр-отэрых, мыщ зыкIизакъор сшIэрэп,- Старицкэми гумэкI макъэкIэ къыупсэлъыгъ, къыIуагъэмкIи кIэгъожьыгъэу, пачъыхьэр къеупчIыгъ:
- Къолэжъ шIуцIэр тичъыг къызэрэпытIысхьэрэр шIоп 
оIошъ ара?
- Хьау, хьау, Иван Васильевич, ащ фэдэ сшъхьэ къихьэгъахэп,- Старицкэр зыкIэщтэжьыгъ.- Къолэжъхэр бэгъашIэх, бзыу мыгъо лъэпкъмэ афэдэхэп.
- Къолэжъхэр сикIасэхэп, псэхэлIэшхых.
- Бгъэжъмэ ахэогъэкIуакIэхэмэ шIэ? - Iупэщх шъорышIыр Старицкэм пигъохыжьыгъ, ыпкъышъол чъыIэлIэ 
макIэр рычъэзэ, зэриIожьыгъ: "Ицыхьэ къыстелъэп, гуцафэ горэ къысфешIы. Ащ фэдэ хэмылъмэ, неущ гъогу 
тытехьащтэу, къысIущхыпцIэзэ, сыда Кремлэм сыкъызкIыщырищэкIрэр?.. Челяндинхэм фыряхьисапыр есэрэIуаесэрэмыIуа? Рахъухьагъэр къызадэхъукIэ, сэры апэрэу 
зиIоф къикIыщтыр. Къадэмыхъумэ, сыд къытэхъулIэщтыр? 
Пачъыхьэ тахътэр лъагэ, хъопсагъу, ау зэкIэми псэр анахь 
IэшIу. Сшы къумалыгъэ дызесхьэмэ, цIыфмэ сыд къысаIолIэн, сыдынэкIэ къысэплъыных? Сянэ псэугъэмэ, сыд 
къысиIони? Юрий Васильевичыр щыIагъэмэ, пачъыхьагъум 
зытырязгъэгъэгушIухьаныеп. НэмыкI хэкIыпIи щыIэп. Иванрэ 
Федорырэ джыри цIыкIух, ахэмэ аныбжь екъуфэ, хэгъэгур мамыр-гупсэфыпIэм идгъэуцожьын, лъымэм зышъхьэ 
ыгъэунэзэгъэ цIыфхэми зыкъядгъэшIэжьын..."
- Къолэжъымрэ бгъэжъымрэ, сикъош, сфызэхэмыфэу 
джы нэс дунаим сытетыгъэмэ, згъэшIагъэр хьаулый,- 
гухьэгужъ хэмылъэу, гуIэтыгъэкIэ Иван Грознэр щхыгъэ, 
етIанэ ышъо къызэокIызэ, къеушъыигъ: - Неущ тыздежьэщт заом зэшитIум къыщытшIэн щыIэп, Владимир 
Андреевич. Сэ Тхьэм спшъэ къырилъхьагъэшъ, Ливон 
заом джыри зэ сымыкIо хъущтэп, о Кремлэм укъыдэнэн 
фае... Шъэожъыехэри джыри цIыкIух, Мария Темрюковнари пачъыхьэ гуащ шъхьакIэ, олъэгъу къызэрэфыщытхэр... Типый бзэджэ-наджэмэ сицыхьэ ателъэп.
- Хьау, хьау, зэрэ Урысые пачъыхьашху,- Старицкэр 
джы къызэкIэщтэгъап,- о уздэщыIэм сэри сыщымыIэ 
хъущтэп, армырми къэрэбгъацIэр къыстырагъэнагъ, 
къыстемыфэрэмкIэ сиджэгъогъухэр къыстемыгъэгущыIэх. 
Опричникхэр къытфэшъыпкъэх, Григорий Лукьяновичыр 
къэнэшъ, угу гъэрэхьат.
- Малютэ уицыхьэ телъа? - сэмэркъэу фэдэу къыIуагъэм пачъыхьэр дэхьащхыжьыгъ.
- Скуратовым сицыхьэ телъэп, ащ Тхьэр фэсэгъазэ, 
ау ащ ишъыпкъэныгъэ-кIэгъэкIыгъащэ седжэнджэшрэп.
- Ащ нахьи Чаркасскэ Михаил уицыхьэ тегъэлъ, ащ 
ублэмыIэбыкI.
- Ащыгъум щынагъо щыIэп, сыкъызэмыплъэкIыжьэу 
сыкъыбдежьэ! - Старицкэр кIэкуукIи, тиIоф къимыкIымэ 
пачъыхьэм сызэригъусагъэм сыкъыкъонэжьын ыIуи, 
гушIуагъэ, етIанэ зыцIэ зэхихыгъэр иушъхьагъоу тегущыIыкIыгъ: - Шъэбэкъупщым талъэныкъокIэ зыкъызэрагъэзэжьрэр дэгъу хъугъэ. Тырку султIанымрэ къырым хъанымрэ къытфагъэлъэгъогъэ Iэбжымым тигъэщтэуIыгъагъэкIэ сенэгуе. Сулейман ычIыпIэ ихьэгъэ Сэлымэ султIаным 
зыкъызэрэтфишIыщтыри къэшIэгъуай.
- Аущтэу тымызекIогъагъэмэ, Чаркас лъэныкъом 
тиIоф нахь дэй щыхъущтыгъэ. Шъэбэкъупщым ыгу хэдгъэкIыгъагъэми, КавказкIыбырэ Азие Гурытымрэ тазэрарыхьащт Къэбэртэе шъолъырыр къызфэдгъэнагъ. Тырку 
султIанхэр, жъы-кIэ яIэп, зэфэдэх, Сэлымэ итахътэ 
тетIысхьэгъэ къодыеу Терки тедгъэуцогъэ къэлэ-пытапIэмкIэ къытэдэоныр ригъэжьагъ, заокIэ тыкъегъэщынэ. 
Сыд иIоф хэлъ? Къырым хъаным ыкъо Адыл-Джэрые 
зипэщэ шыудзэр къохьэпIэ чаркасмэ апхырыкIи, Къушъхьитфымэ анэсыгъэу, лэжьэкIо къызэрыкIохэр къыпэуцужьхи, къызэхагъэтэкъуагъэу къэбар къыднэсыгъ. 
Ливонием тыкъызикIыжьыкIэ, Чаркас лъэныкъомкIэ зыдгъэзэщт, тлъапсэ щыдгъэпытэщт. Чаркасхэр къытфаехэмэ, 
сыд пае зыIэкIэттIупщынха? Шъыпкъэ, къытфэмыехэри, 
тырку-татархэмкIэ зыIу гъэзагъэхэри ахэтых. Къытфаер 
тишIущт, къытфэмыем теубзэщт, хэти игущыIэрэ ыкIуачIэрэ къызэрихь. Джащ фэдэ дунай тызтетыр, о къэмыхьрэр нэмыкIым ыхьыщт.
"КъыгъэшIагъэм зыхэт гуцафэм зырегъэухыжьы нахь, 
мыр зыщыгъуазэ щыIэп,- Старицкэм ыгу къихьажьыгъ.- 
Сыригъусэнэу къызэрэтезгъэнагъэр дэгъу дэд. Тащыщ 
горэ тщымыщэу къычIэкIмэ?.. ЛIыгъэ зыхэмылъ ахэмыт 
фэд, ау етIани, пачъыхьэм зэриIоу, къумалым ыкIыIу къумалыр тес, хэт ышIэра ащыщ горэм ышъхьэ къихьащтыр, 
къызыкIэщтэжьэу бзэгу тызихьыкIэ, зэкIэми тыунэхъугъ, 
ау сэ къыспалъхьан къагъотынэп. Зэ-тIо сахэсыгъэти, 
шIукIи, екIи сыжэ зэтесхыгъэп. Аужырэ зэхэсыгъор ары 
па чъыхьагъур спшъэ къыралъхьанэу заIуагъэр, сыщхыпцIыгъагъ нахь, сыгу илъ язгъэшIагъэп. Ары шъхьакIэ, 
сахэсыгъэба, аIорэр адэсымыIуагъэми, сядэIугъэба, цыхьэ 
къызфязгъэшIыгъэба?.. Ахэмэ аIорэм шъыпкъэ хэлъ. 
Пачъыхьэр сшы нахь мышIэми, нэIуагъэ, сыд ыIощтми, 
ышIэщтми упчIэжьрэп, татархэр, чаркасхэр, тымышIэрэ 
цIыфхэр хэгъэгум къырелъашъох, мордва-удмурт-чувашхэми, пермякхэми тыжъугот аIозэ тырашхыкIы, тагъапцIэ. 
Татархэр Москва дэфэжьхэрэп, илъэс заулэкIэ таштэжьыпэщт. Чаркасмэ апхъу къыщагъэшъ, ыжэ къыдэзрэм 
рэпсэу. Ливонием тыкъикIыжьымэ, чаркасмэ адэжь зыдгъэзэщт етIани еIо! Зыбгъэзэн, узэкIоцIыпхагъэу Сигизмунд 
ыпашъхьэ урамыдзэмэ! Ар къыозышIэщтхэр, о пшIэрэп 
нахь, уидзэ хэтхэу, гъогу къыбдытехьащтхэр ары... Зэ, 
зэ,- Старицкэр зэнэгуерэр джыри мэстэ папцIэу ыгу 
къыхэуагъ.- Челяндиным икуп сагъэбэлэрэгъэу, мыщ 

--- Page 685 ---

рашIэщтыр сэри къысашIэжьмэ? Аущтэу къыздэрэзекIохи... сшIэрэп ащыгъум... ЕсэрэIуа-есэрэмыIуа?.. Джыри 
мафэ щыI, пчыхьэм нахьи пчэдыжьыр нахьышIу..."
Гъэмэфэ чэщ фабэм къыкIэлъыкIогъэ пчэдыжь чъыIэтагъэм чылыс одыджынмэ яжъгъыу макъэ зыхатакъозэ, 
Ливон заом ежьэгъэ дзэм Урысыем ипачъыхьашхо зэрипащэр Москва щагъэIугъ. Иван Грознэр чэфы, ашъоджанэр 
щыгъ, тандж фэкIыхьашъом джыри нахь ин кIэхъукIы, 
ыIашъхьэмэ, ылъэгуанджэмэ чэтэогъу убытыпIэ гъучI 
пIуакIэхэр къателыдыкIых, чIым нэмысыпэрэ чатэри голъ, 
мэIу хъурэешхор ыкIыб илъ.
ШыIупIэмрэ лъэрыгъэмрэ даIыгъэу агъэшэсрэ илI ыгуи, 
ыли фэузэу, мыхъун горэ къехъулIэным тенэгуикIэу Гощэунае джыри зэ шъхьаныгъупчъэмкIэ кIэлъыплъэжьыгъ. 
Псэоу, узынчъэу, текIоныгъэр ыпэ итэу къыгъэзэжьынэу 
Тхьэм фелъэIугъ, къащ тыридзагъ. Джа дэдэр пачъыхьэм 
исэмэгумкIэ гот Старицкэми фиIуагъ, пачъыхьэм дэкIуатэрэмэ ахэт ышнахьыжъ ыкIыб дэт Кутакъи ынэмэ къапэшIофагъэти, ащи Тхьэ фелъэIугъ, нэплъэгъум кIэкIырэ 
дзэми итхьалъэIу-дыухьэ фигъэзагъ.
Иван Грознэм рищэжьэгъэ дзэшхом кIыхьэу Москва 
зыщырищыгъ. Гъогубгъумэ закъыIузытэкъогъэ цIыфмэ 
ашъхьэ чIым нэсэу пачъыхьэм зыфауфэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ зыфезыдзыххэри макIэп, анэпсхэр кIалъэкIыкIызэ, 
Тхьэ фелъэIух, къащ къытырадзэ, мэкъэ зэблэу лъэшхэмкIэ къякуох:
- Шъугъогумаф!
- Типачъыхьэ ишылъэмакъэ шляхтич-нэмыцхэм ячIыгу 
щэрэIу!
- ТекIоныгъэр шъуеу къытфэжъугъэзэжь!
Пачъыхьэр мэгушIо, Iупэщх макIэр зыхиушъафэзэ, 
ыш еупчIы: 
- Олъэгъуа Владимир Андреевич, цIыфхэм тызэрагъэкIуатэрэр, къытфаIохэрэ гущыIэшIухэр зэхэоха? Гъогу 
узэрэтехьащтым нычэпэ уимыгъэчъыягъэмэ сшIэрэп, 
сикъош, унапIэхэр пщыгъэх.
- Хьау, зэрэ Урысые пачъыхьашху, дэгъоу сычъыягъ, 
сызэрэуигъусэми кIуачIэ къысхелъхьэ, оркIэ сызгъэгупшысэни цIыф къызэрыкIомэ ясэлъэгъулIэ. Зыгу къытфэмышIу боярмэ, пщы-оркъымэ арэлъэгъу, зэхарэх 
мыхэмэ шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэу къыпфашIырэр.
- Ахэмэ яIоф тIогъахэкIэ лъытэ,- пачъыхьэр мэщхыпцIы, дышъэ IуданэкIэ урыс тхыпхъэхэр зыхэхъыкIыгъэ 
къэтэбэ уцышъо зытеубгъогъэ шы шхъуантIэу шхоIум 
рыджэгурэр хегъэушъыкIы, лъэкъо псыгъо кIыхьэхэмкIэ 
чIым тесыкIрэм фэд,- джыри зэ сазхэухьажьыкIэ, Iордэгъазэ хъущтых. Мэфэ шIагъом пшъхьэ Iэтыгъэу хаплъ, угу 
кIодыгъэ пIонэу зыпэ титмэ ямыгъэлъэгъу! Тыгъуасэ нэс 
зыгорэу ущыт, узгъэгумэкIрэ щыIэмэ къаIо.
- Хьау, хьау...- кIэщхыпцIыкI фэдэ Старицкэм зишIыгъ, 
къыфэмыIошъурэм ыцыпэ гори къышIудэоягъ,- силажьи 
щиIэп, сызфэщтэни зыдэсшIэжьрэп... уцIыфмэ, зыгорэми 
уигъэгумэкIыщт. ЩыIэныгъэр бгъу зэфэшъхьафыбэкIэ 
зэхэлъ, тызгъэгушIони, тызгъэнэшхъэини, тыгу изыхыни 
къытпегъохы...- "зыгорэм тыкъиутIэсхъын нахьи, чыжьащэу тыIумыкIызэ, сэр-сэрэу шъэфым ышъхьэ фисхымэ, 
нахьышIункIэ сенэгуе" ыIозэ, шъорышIыгъэкIэ фыреплъэкIи, 
фыхигъэпсыгъ: - Мары о учэф, угу ины, сэ сыгу зыгъэцIыкIун сиI...
- Цыхьэ къысфэошIымэ, къысаIу, сыкъэдаIо,- Иван 
Грознэм зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъэми, къызхигъэщыгъэп, 
ыши жэдэIагъэп.
- ЗэшитIум цыхьэ зэфамышIыжьмэ, зэIахьылыжьхэп, 
пачъыхьашху...- Старицкэм гу ышIи, зэрэзекIощтым 
тыриубытагъ.- Дзэм гъэпсэфыгъо зыщептрэм, нахь 
гупсэфэу тызэдэгущыIэн, джыри уахътэ щыI...
Иван Грознэм иш зырыригъэсагъ, ынэхэр къикIотэу 
Старицкэм жэхэплъагъ:
- Сыд уахъта щыIэр? - къыраIожьыщтым пымылъэу, 
мэзIапчъэм пэIулъ шъофым зыщигъэпсэфынэу дзэм унашъо фаригъэшIыгъ, ежьхэр IукIотхи, чъыг къогъу зызашIым, джыри еупчIыгъ: - Сыд уахъта щыIэр? Сы къыодэIу, 
Владимир Андреевич.
- Ливон заом укIо хъущтэп, зэрэ Урысые пачъыхьашху, 
къумалыгъэ къыбдызэрахьащт, Кремлэм гъэзэжь!
- КъапIорэр сыд илIэужыгъу? - ышъо къызэокIзэ, 
пачъыхьэм ымакъэ къырипхъотыгъ, етIанэ ешъэбэкIыгъ: 
- Тэ щыпшIэра?.. Хэт къыуиIуагъ?..

--- Page 686 ---

- Тыкъежьэным ыпэкIэ сицIыфмэ ащыщ горэм къысиIуагъ...
- КъыбжэдэсхыфэкIэ сыд зыфэуушъэфыгъэр?
- КъызэрэосIощтыр сшIагъэп, сшIошъ дэди хъугъэп, 
етIани... сыпщыщынагъ. Къумалхэр дзэм къыддыхэтых...
- Хэтых?
- Бельскэр, Мстиславскэр, Воротинскэр, Вяземскэр...
- Хэт джыри?
- Челяндинымрэ Висковатэмрэ Москва къыдэнагъэх.
- Ы-ы! - Иван Грознэр кIэкуукIи, чъыгым кIыбыкIэ 
зыригъэкIыгъ, ынэхэр упIыцIагъэхэу тIэкIурэ щыти, къызэкIихыжьыгъэхэр ыуцIыргъузэ, мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
къэупчIагъ: - Сыд къысфыряхьисап?
- Заом тызыIухьэкIэ, тызэкIоцIапхэни, Жигмонд тыратын яхьисап...
- Тхьауегъэпсэу къыосэIоми, Владимир Андреевич, 
сыпфэразэп, джы нэс узгъэгумэкIыщтыгъэм кIэсащэу 
ышъхьэ къысфипхыгъ. Джары сэ ощына къыкIыуасIощтыгъэр. Зыгъэрэхьат, сикъош, гукIодыгъо щыIэп. Орырэ 
Чаркасскэ Александрэрэ дзэр заом Iушъущ, зылъэкъуацIэ къепIогъэ къумалхэр шыплIэкIэ сэ Москва дязгъэхьажьыщтых. Хэт джыри зыцIэ къепIонэу пшIэрэр? Пщыгъупшагъэ щыIэмэ, егупшыс,- Иван Грознэм ыгу къижъэжъыкIызэ, хафэу щхыпцIыгъэ.
- Тигъусэ дзэмкIэ джахэр ары. Москва зыбгъэзэжьыкIэ, Челядинымрэ Висковатэмрэ нэмыкI пыщэгъухэу яIэхэм 
ацIэ къыраIонкIи мэхъу.
- КъырамыIомэ, лъым игъусэу къакIоцIысфын! - 
пачъы хьэм ынэгу чъэкIыгъэ къэуплъыжьэу, ынэмэ лъыр 
къателъадэу къилыдыкIыгъэх.
Дзэзещэ зэIукIэ ушъхьагъукIэ мэзIапчъэм чIащэгъэ 
къумалмэ Iашэхэр къагуаутхи, зэкIоцIыпхагъэхэу Москва 
гъогу зэрэтыращэжьыгъэхэр дзэм хэтхэм арагъэшIагъэп. 
ШыплIэмэ адалъхьэгъэ лIышъхьэмэ гущыIэ аримыIоу 
пачъы хьэр шэсыжьыгъ, шыу ухъумакIохэр ыпэкIи, ыужкIи 
итхэу Москва къыгъэзэжьыгъ.
Иван Грознэр Кремлэм зыдэпсыхэжьым, къэхъугъэр 
зымышIэрэмэ заутIыIоу, къогъумэ закъуадзэу, загъэбылъэу рагъэжьагъ. Къыпэгъочъыгъэ Скуратовымрэ 

--- Page 687 ---

Грязновымрэ илъэбэкъушхомэ къащимыгъакIэу пхъашэу 
афидзыгъ:
- Челяндинымрэ Висковатэмрэ жъугъэтIысых, нэмыкIхэу шъузэгуцафэхэри ары! Къязгъэщэжьрэ Бельскэм 
икупи гъучI пшъэхъухэр атешъулъхь. Сэ сшъхьэкIэ сяупчIыщт!
ЛIым игъогу къытекIыжьыкIэ зэрэзэхехэу Гощэунае 
ыдэжь чъагъэ. Иван Грознэм дзэкIолI шъуашэр зэрэщыгъ, 
Iашэхэр зэрэголъ, шъхьапцIэ, танджыр IэкIэ ыIыгъ, лъэбэкъушхо-кIэкIорыкIыкIэ зимышIэжьэу джэхэшъогур рекIукIы, нэгур кIыфыбз, ыIупшIакIэмэ Iупс тхъурбэр къатещы. 
Пчъаблэм къыдэкIыгъэ Мария Темрюковнар пачъыхьэм 
инэплъэгъу къычIэфагъэми, къэуцугъэп, етIанэ пкъы ищыгъэ кIырыукIэ зыкъызэригъэзэкIи, ыцIэ къыримыIоу, къеупчIыгъ:
- Ора ар?..
- Сэры, Ванюша, уи Кученей ары, зыгъэрэхьат, моу 
танджыр къысэт,- цыхьэмышI нэжъыкIэ къеплъыщтыгъэ 
лIым ерагъэу танджыр IэкIихыгъ, ашъоджэнэ чъыIэм бгъэкIэ зырифызылIагъ, ыIупшIэмэ, ынэкIушъхьэмэ анэсыгъ,- 
тыгъэтIыс, зыгъэрэхьат. ЗэкIэри дэгъу хъущт, спсэ закъу. 
КъытэхъулIагъэм сыщыгъуаз...
Джыри зыбгырыуи, пачъыхьэм ишъуз зыкIэрищэикIыгъ, мыхъункIэ къегуцафэзэ, ынэхэр къытыригъэлъади, 
къеупчIыгъ:
- Къумалыгъэм ущыгъозагъэуи?!
- Сыд пIорэр, спсэ закъу!..- лIым иупчIэ Гощэунае 
кIигъэкуукIыгъ.
- Гъогу сытехьан зэхъум угумэкIыщтыгъ... зыгорэ 
къысшIоуушъэфы фэдэу сыпхэплъэгъагъ...
- Иван Васильевич, сишIулъэгъу закъу, Тхьэр къыпфэсэгъазэ, узэрыгущыIэрэр сыда? - зыкъыригъэшIэжьэу, 
мэкъэ пытэ лъэшкIэ Мария Темрюковнар лIым еупчIыгъ, 
егыигъ: - Моущтэу тIэ зэтелъэу тыщысыщта? О ппшъэ 
къиIабэрэр сэ сынэ къеIэ. Типачъыхьагъу ипыйхэр, къумалыгъэ къыддызезыхьан зигухэлъыгъэхэр шъхьас афэмышIэу ебгъэтэкъохыщтых. Ащ фэдэ гухэлъ зыгу къимыхьагъэхэми гущтэ хябгъэхыщт. Моу зыкъэгъаз, уиашъоджанэ 
пщысхыжьыщт. Хьау, хьау, Вишняковыр тищыкIагъэп, сяти 

--- Page 688 ---

сшыхэми яашъоджанэхэр сэ Iаджри ащыслъагъ, ащысхыжьыгъ.
Джа чэщ дэдэм гъучI плъыгъэр зыкIышъо тырадзэгъэ 
Челяндинымрэ Висковатэмрэ абзэ къатIэтагъ: ежьхэм 
ямызакъоу, ягъусагъэхэми, шъэфэгъоу яIагъэхэми ацIэхэр 
къарагъэIуагъ. Ардэдэм пачъыхьэм Старицкэр къаригъэщэжьынэу шыухэр дзэм лъыригъэжьагъ.
VI
Джырэ фэдэу фэкъолIхэр япщыхэмкIэ мыразэхэу 
къыхэкIыгъэп. Ар зытехъухьагъэр сыд шъуIуа ыIоу 
Шъэбэкъу пщышхор хэгупшысыхьагъэп, "пщы зэзаом 
фэкъолI даор къыхэкIы" ятэ зэриIощтыгъэр къышIэжьи, 
ыгу зэбгъэжьэу ынэгу кIыф ыIотыгъ, ынэ пкIыжьыгъэхэр 
плъызыхэу кIэшъо бгыкъум, етIанэ шъхьаныгъупчъэм 
иплъызэ, гу цIыкIур IэпыкIи, Адыгэ шъолъырыр къызэпичъыхьагъ. ЦIыф къызэрыкIомэ ашъхьэ къызщаIэтрэр 
Жаные изэкъуагъэмэ, удэкIотэжьыни. Къэбэртэяпшъэм 
къыщыкIэдзагъэу хыIушъо къохьапIэм щыкIэкIыжьэу 
зэфэмышIу-зэфычIэплъым зэлъимыштагъэ адыгэ лъэпкъыхэм, пщыгъо-пщыгъоу зэтеутыгъэ чылэхэм ахэтыгъэп. 
НахьыпэкIи лэжьэкIо-псэуакIохэм зыкъамыIэтэу щытыгъэп. 
Ащ фэдэ къызыхэкIыкIэ, зэфычIэплъыщтыгъэ пщыхэри 
зэкъолъэдэжьхэти, зыкъэзыIэтыгъэхэр агъэIасэщтыгъэх. 
Ащыгъум кощрыпсэу хъункIакIохэу къатеощтыгъэхэм 
афэшъхьафкIэ, адыгэ чIыгумэ къянэцIыщтыгъэр мэкIагъэ, 
цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къахахьэщтыгъэх, ягъогумэ 
апхырыкIыщтыгъэх, сатыу къадашIыщтыгъэ, динлэжьхэр 
къафагъакIощтыгъэх. АщкIэ яшъыпкъэу Иерусалими, 
Византиери, Грециери, нэмыкIхэри къадэлажьэщтыгъэх. 
Джы адыгэмэ яджэнэт чIыгу, хы ШIуцIэ Iушъом, Кавказ 
къушъхьэмэ апхырыкIрэ гъогухэм уасэ афашIэу, анэ къафизэу къыкъокIыгъэр бэ хъугъэ.
Чэтыу зэрымысым цыгъохэр щэджэгу зэраIоу, хэгъэгу 
зэрэмыхъугъэхэм, хэбзэ гъэунэфыгъэхэмкIэ зэрэмыпсэухэрэм, зыкъаухъумэжьынэу дзэ зэрямыIэм къяшIэкIыгъэ 
хэгъэгухэри, апэIудзыгъэхэри адыгэмэ къатегушхонхэм 
къызэрэпкъырыкIрэр кIэсащэу гурыIожьыгъэу, зиумысыжьэу, мэшIо тэпмэ атесым фэдэу Шъэбэкъупщыр 

--- Page 689 ---

псынкIэу къэтэджыгъ, ау къехьылъэкI хъугъэ лъакъохэр 
къэуфи, пIэкIор натIэр ыубытыгъ, ежьри нэмыкIыпщыхэми 
илъэс пчъагъэм Къэлэкъутэ къырихьакIыгъэ гугъэр къызэрэдамыгъэхъугъэм рыукIытэжьэу, игъунэгъукIэ ышъхьэ 
ыгъазэзэ, етIысэхыжьыгъ. Къэлэкъутэ игупшысэ къызэрырехьыжьэу быракъыр IэкIихэу ежь рихьыжьэгъагъэми 
хъущтыгъэ, ау адыгэ пэгагъэм ригъэшIагъэп. Ари щигъэзыеу ежьэгъагъэми, адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIум япщыхэм 
алъымыIэсынэу Тэхъо-Цохъопщыхэм афэдэхэм псынкIэу 
алъахъэщтыгъэ Жаныий рагъэкIыщтыгъэп, лъэпкъ пщышхохэр зэхэхьэгъагъэхэми, ащыщэу апэ хъущтыр язэрэмыгъашIэу, зэзэожьыщтыгъэх. Къаитыкъопщым сыдэущтэу 
ушIокIыщтыгъ? Ащ ычIыпIэ иуцогъэ Пщыапшъэкъуи боу 
зышIоин. Темрыкъо ахэмэ къашъхьарэщы, Iуш, шъырыт, 
чыжьэу маплъэ, ау ащи астрахъан-къэзан нэгъойхэр благъэ къызфишIи, урыс пачъыхьэмкIэ ылъапсэ зегъэпытэжьым, нэмыкIыпщ горэм ыкIахэ уцуныр зэрипэсыжьыщтыгъэп.
Къыздырихыгъэри о къашIэ, адыгэм къымыугупшысыхьагъэу лъэбэкъу бдзынэп, гупцIан, псэнчъэ, зэкIэми 
цыхьэ афешIы, хэт къыриIори ышIошъ мэхъу. Хьакухьалыжъор зэрэщытэу е щыщ Iахь дэгъу хэзыхы зышIоигъор 
бэ хъугъэшъ, ахэмэ ытхьакIумэ къырагъаIорэм дехьыхы. 
Зы пщым КъырымкIэ зегъазэшъ, ащ ытамэ тетэу Тыркуем 
еплъыхьэ, адырэм Урысыер игугъапI, нэмыкIым персхэми, 
урымхэми гъусэ афэхъункIэ ышIэмэ, хьау иIэп. Щыгъупшэжьыгъ нахь, зэгорэм ыкIыIу рыкIогъэгъэ румхэм 
зафэзыкъудыини къыкъокIыщт. Ау зэрэщытзи, орэкъоджэпщ, орэпщышху фаеми, ежьхэр зызэхахьэхэкIэ, анахь 
икIагъэм ышъхьэ къыпфеуфэми, нэжъыкIэ къыпфычIэплъы, фит пшIымэ, сэри ощ сыфэд ыIонышъ, къыбгоуцощт. 
ЦIыф зэхэдзи, лъэпкъ зэхэдзи ашIрэп, хэт щыщми гузэжъогъу чIыпIэ ифагъэу къяуалIэрэм дэшэсыщтых, фэзэощтых, ялIыгъэ-гушхуагъэ рыкъэихэзэ, апсэ фагъэтIылъыщт. 
Шъупхъу дахэ типачъыхьэ къешъут къызыраIокIэ, зэхэлъэдэнхэшъ, дунаир ягушIуагъоу рагъэщэщт, етIанэ къяхъулIагъэр умышIэу заутIэрэхъынышъ, мылъкур къетэкъохми, 
дышъэр ынэкIапэми, щагъэзыещт.
ЛIыгъэм, цIыфыгъэм, зэфагъэм рынэкъуакъохэу 
дунаим тетхэми, пэгэныр, шъугъоныр, зэкIэнэкIэжьынхэр, 

--- Page 690 ---

зэкIэкIэуIэ-зэкIэпыджэжьыныр тыдэ къырахра, узэряхъопсэнэу ахэлъым ахэр сыдэущтэу халъхьажьынхэ алъэкIра? 
Яакъыл тефэрэба, хьауми нэмыкI цIыф лъэпкъыхэри адыгэхэм афэдэха? Тхьэм цIыфыр къызегъэхъум, дэгъуи, дэий 
къыхилъхьагъ, адыгэхэри, адырэхэм афэдэхэу, а зы ятIэр 
ары зыхишIыкIыгъэхэр, ау етIани абзи къаIуилъхьагъ, яхабзи къахилъхьагъ, зыми фэдэхэп, къафэди щыIэп. Апэ 
хъущтыр язэрэмыгъашIэу, кIапсэр зэпакъудыизэ, 
мылIэ-мытхъэхэу, шъхьафит кIэхъопсыхэу, яхъопсапIэ 
зэрекIущт гъогур къафэмыгъотэу, къагъэшIэщтым дунаим 
тетыщтых.
Дэгъум ыкIыIу дэир тырилъхьажьымэ зэпыригъэзэжь зэ, илъэпкъ уасэу фишIыщтым Шъэбэкъу хэгъощыхьагъ, 
хэпшъыхьагъ, хэщэтыкI-кIэзэзкIэ ыбгъэ дизэу жьы къыщи, 
зэриIожьыгъ: "Сыд фэдизэу сыпщытхъуми, сыогыими, 
шIу усэлъэгъу, силъэпкъ дышъ, оры сыкъэзылъфыгъэр, 
сызыпIугъэр, лIы сызышIыгъэр. Уидэгъуи, уидэий сэри 
схэгощагъ, уинэплъэгъу ихъуагъэ сэри чыжьэу сигъэплъагъэп, уипэгэгъэ-шъорышIыгъэ бэрэ сигъэлъэпэуагъ, угу 
истырыгъэ мыхъунхэр сигъэшIагъ, уихьалэлыгъэ-гупцIэнагъэ цIыфмэ сафигъэшIушIагъ. Джы къызгурыIожьыгъ 
ныIэп, сыд фэдизэу сыгуIагъэми, зысшхыхьажьыгъэми, 
уашъом сыдэкIынэу сежьэгъагъэми, о пхэмылъыр сэ тыдэ 
къисхыныя, нэмыкI акъыли, гупшыси хэт къыситыныя? - 
ижъышъхьэм пщышхор зыфэкIожьыгъэ гупшысэм еуцолIэжьи, зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд сэIо непэ къысэхъулIагъэр, 
адыгэмэ ядунэе тетыкIэ зэсымыгъафэмэ мыхъунэу! Сэ 
сиакъылкIэ сыда зэкIэри зыкIэпсэунхэ фаер? Нахь Iуш 
къыхэкIмэ, ерэдэIух, зылъерэщэх, сэ сфэлъэкIыщтыр 
сшIагъэ... Адэ джары, жъы узыхъукIэ, гупшысалэ охъу, 
бэмэ гу алъыотэжьы шъхьакIэ, блэбгъэкIыгъэм 
укIэхьажьрэп, гур зынэсрэм лъэр нэсыжьрэп. Слъакъомэ 
сахьыжьрэп, слъэгуанджэхэр мэузы. ЛъэкI сиIэзэ, кIэлэ 
нахьыкIэр счIыпIэ изгъэхьажь сшIоигъуагъ, ау ари къэсымылъэгъужьынкIэ сенэгуе. Зэрэхь-зэрэшхыхэу къежьагъэхэм шъо псэу ахэпхыжьыщтэп. КIэлэ нахьыжъыр урыс 
пачъыхьэм стырихи, ежьри зыхэфагъэмэ къырашIагъэр 
къашIэ, сыщымыгугъыжьынэу сшIокIодыгъ, ау нахьыкIэм, 
Къамболэт, адыгэгу шъыпкъэ иI, цыхьэ къыфашIэу жаныемэ апэ рагъэуцуагъэмэ, Къэлэкъутэрэ арырэ дэгъоу 

--- Page 691 ---

зэгурыIуагъэх, сэщ нахьи нахь ишIуагъэ якIыныгъэ фэдэу 
сыхэплъэ. Зэрэсишъаом пае сIорэп, адыгэ шъыпкъэу 
къэзгъэшIагъэм синэшъэ-уашъэ хэтым фэд. Гу рэхьатынчъэкIэ дунаир къызэпечъыхьэ, лъэпэпцIыеу тичIыгу зытыриIэтыкIзэ, тикъушъхьэ лъагэмэ ашъхьапырэплъы, онэтемыхыкIэ адыгэ лъэпкъмэ алъэIэсы, игупшысэ лъыкIагъахьэмэ, тэ къыддэмыхъугъэхэр ыпшъэ ифэн, ежь фэдэ 
пчъагъи къыгоуцон. Адыгэ чIыгур Тхьэм тхьамыкIэ ерэ мышI, 
адыгэ бзылъфыгъэхэр лъфэщтых, пIощтых... Ар сэIо 
шъхьакIэ, тичIылъэ къызэфафэу агощэу, зэрапхъоу зэрэрагъэжьагъэмкIэ, гугъэпIэ хъатэ тиIэжьэп. Сэ къызэрэсхаIэрэм фэд тызхэт дунаири, тыгъуасэ хъугъэр непэ 
сщэгъупшэжьы, бэшIагъэу сынэгу кIэкIыгъэхэм сарыщыI. 
Зымафэ дгъэтIылъыгъэ ЛIымэфэ лIыжъ шIагъом зэриIощтыгъэу, блэкIыгъэм тырэпсэу, къэхъущтым тпсэ хехы, 
тыпсэоу нэф тыкъикIымэ, тэгушIо... Илъэс тIокIиплIыр бэп 
къысаIо шъхьакIэ, спэкIэкIыгъэм елъытыгъэмэ, ари макIэп. 
ЛIымафэ илъэсишъэм ехъу къыгъашIи, иакъыл иеу, ылъэ 
тетэу дунаим ехыжьыгъ. Ари насыпыгъ. Сэ урыс пачъыхьэми, тырку султIаными, къырым хъаными пчъагъэрэ 
саIукIагъ, акъылэгъуи сафэхъугъ, ежьхэми яIуи, яшIи 
къысхэхьагъ, ау ахэмэ къащигъакIэрэ щымыIэу, ЛIымафэ 
лIыжъ Iушыгъ. А хэгъэгу лIышъхьэмэ агу къытфилъхэри, 
къыташIэн алъэкIыщтхэри къышIэщтыгъэх. Кутакъэ УрысыемкIэ зызегъэзэжьым, зыдигъэзэжьыгъэ пачъыхьэм 
сызэрезэожьыгъэр къысфимыгъэгъоу ыпсэ Iуаригъэхын 
сIуи, сыгу цапэкIэ сIыгъыгъ шъхьакIэ, пачъыхьэм ащ фэдэ 
зэримышIэщтыри къысиIуи, сыгу ыгъэпсэфыгъагъ, ау 
къырым хъаным сикIалэ изекIуакIэ къызэрэсфимыгъэгъущтыри къыпилъхьажьыгъагъ. Адыл-Джэрые ишыудзэу 
адыгэ чIыгум къыритIупщыхьагъэр Къэлэкъутэ зипэщэ 
фэкъолIмэ заутыхьэм, лIыжъыр зэрэгушIогъагъэр джыри 
сынэгу кIэт. "СыщыIэзэ, зэ нэмыIэми къырым нэгъоймэ 
апэ пышъукъагъэмэ, сылIэми сырыраз,- къысиIуи, укIытэзэ, 
къыпигъэхъожьыгъагъ: - Уигъунэгъур зэрэтимахълъэм 
пае сыкъыщытхъоу къызшIомыгъэшI, дзэзещэным хэшIыкI 
фыриIэ хъугъэ, бэмэ иакъыл атефэ..." КъысэпIогъагъэр 
зэкIэ къэшъыпкъэжьыгъ, ЛIымаф, уимахълъэ сызщедэIун 
фэябэ блэзгъэкIыгъ. Джы мары, тыркудзэр сигъусэу 
сыкъышъутеощт еIошъ, Долэт-Джэрые ыIэбжым къытегъэлъэгъу. Сулейман ычIыпIэ ихьэгъэ Сэлымэ къыдыригъэштэнкIэ щынагъо, урысхэми, тэри зао къытишIылIэнэу 
къэбархэр къыднэсы. Теплъын хъурэм, тыкъызэлыжьыгъэмэ, ари анахьые хъунэп. Тхьэм тыкъиухъумэн, сэ 
сшъхьэкIи зыми мыхъун къезгъэхъулIэнэу сыфаеп. КъагъэшIагъэм сипыигъэ Тахъуи, Цохъуи, Сулеймани, нэ мыкIхэу дунаим ехыжьыгъэхэм салъыбгэжьрэп, къатефэмэ, 
Тхьэм джэнэтыр къарет. Сэри кIэнэкIалъэ сымыхъужьзэ, 
Мэщыкъо зэришIыгъэу, бжыхьэ хасэр къызысыкIэ, сипщыгъо ястыжьыщт..." - Шъэбэкъу ыIэгушъохэр ылъэгуанджэмэ атыригъакIи шъхьакIэ, къэтэджышъугъэп, 
ышъхьэ ыгъэсыси, пIэкIор бармэкъыр икIэгъэкъонэу 
зиIэтыгъ, лъэгонджэ узхэр уфагъэу шъхьаныгъупчъэм 
кIэрыхьагъ.
Гъэмэфэ пчэдыжьыр нэгъуцу, пщэ чIэпцIэ онтэгъумэ 
уашъор аупIыцIагъ, къещхынышъо тет. АрынкIи мэхъу 
Шъэбэкъу ылъакъохэр къызфехьылъэкIхэрэр. Пщым 
зешIугъом лъэсхэри, шыухэри зыщызэблэкIыщтыгъэ 
щагушхор зэгъокIы. ХьакIэщым пэIудзыгъэ кIыщым ионджэкъ гъопчагъи абгынэжьыгъэ унэжъ пIонэу, жэ укъыгъэ 
нэкIыкIэ огум еплъыхьэ. "Ащи тIэкIу шIагъэ кIыщ машIо 
зыщытымышIыжьыгъэр,- пщым зэриIожьи, ыIэхэр зэпиплъыхьагъ.- Мыхэмэ джыри кIуачIэ ахэлъ, сыгуи, сижьыкъэщакIи уязэгъыщт, слъакъохэр къысэдэIужьхэрэп нахь. 
Ацумыкъуи, Къамболэти гъукIэнхэу уахътэ къафыдафэрэп. 
Ахэмэ кIыщыр зэIуахыгъагъэмэ, сыджым сышъхьарытэу 
джыри зыгорэхэр сшIэн слъэкIыщт. Отэ тео макъэр зэхихмэ 
загъорэ къызэрэкъокIыщтыгъэу, Къэлэкъути къэкIон, 
щыдыбжьым къеон. Ары шъхьакIэ, ари ЛIымафэ ихьэдагъэ зэрэщыслъэгъугъ. А мэфэ дэдэм нэгъой шыудзэр 
Iузэжъу дэжь къыщызэпырыкIыгъэу макъэ къытагъэIуи, 
Ацумыкъуи, Къамболэти Къэлэкъутэ игъусэхэу къохьапIэмкIэ зэрэчъагъэхэу къэтых. Ежьэнхэ зэхъум, гущыIи 
къысаIуагъэп. Джары, ЛIымаф, тхьамэтэ маф, жъы узыхъукIэ зыми урищыкIэгъэжьыщтэп. КъысэпIокI зэпытэу 
сшъхьэ къезгъэубытынкIэ сызфэмыягъэр джы къызгурыIожьыгъ. Тэ тызэрэпщым тырыкъэимэ, тызыхэтмэ типаIо 
къазэрэхэщрэм тырыпагэзэ, тигупшысэ хэдгъэхъуагъэп, 
тиакъыл дгъэуцэкугъэ. Къэлэкъутэ фэдэхэм пкIантIи къызэрагъэхыгъ, яакъыли агъэчаныгъ, ящыIэкIэ-псэукIэ 
нахьышIу зэрашIыщтым ыгъэлъыхъуагъэх. Джары сигъунэгъур хэгъэгу зэхэщэным къыфэзгъэущыгъэщтыр. ЦIыф 
гъэшхэкIыгъэм игупшыси, игумэкIи кIэкIы. Жъыщэ хъугъагъэ нахь, хэгъэгу тыхъугъагъэмэ, ЛIымаф ары пачъыхьэ 
тахътэр зытефэщтыгъэр. Тэ пщы зэфычIэплъ-зэшъугъухэм 
ащыщэу пачъыхьагъур зыфэдгъэшъошэщтыр тымышIэу, 
шъэфэу тызэбэныжьыщтыгъ. Хэти щэрэщ фаеми, къэралыгъо акъыл зиIэ къытхэкIымэ, пачъыхьэкIэ ыштэнэу 
Мэщыкъопщым бэшIагъэу къызеIом, къысхыригъэхыгъагъ 
шъхьакIэ, шъыпкъаIоу къычIэкIыгъагъ. Пщи, лIэкъолъэши, 
фэкъолIи фэIуагъэп, гъогу пфыхэзыхыщтыр щытэу, узгъэгъощэщтыр сыда уапэ кIибгъэуцощтыр? Шъхьадж Тхьэм 
къызфигъэшIыгъэр фэбгъэшъуашэмэ, ухэукъощтэп..."
Ылъакъомэ янэкъокъужьзэ, Шъэбэкъу шъхьаныгъупчъэм къыкIэрыкIыжьи, пчъэкъуахэм къоусэегъэ лIыжъ 
бэщ кIэракIэр къыштагъ. Къамболэт ар Къэбэртае къызыфырехым, ащ сиIоф нэсыгъа ыIуи, тIэкIу ыгу къеогъагъ, 
ау ежь зыдимышIэжьзэ, жъыгъор къызэрэкIэкIэхьагъэр, 
ящэнэрэ лъакъо зэрищыкIагъэр кIалэм гу къылъитэгъагъ.
Бэщыр къызкIигъаIэзэ, Шъэбэкъу иIэшэ-шъуашэхэм 
якIолIагъ. Иван Грознэм къыритыгъэгъэ пхъонтэжъыеу 
дышъэ-тыжъынкIэ пкIагъэр зэпиплъыхьажьыгъ, тырку 
султIаным къыфигъэшъошэгъэгъэ мэIуми, къырым хъаным 
иIэпэщысэ КъурIани атеIэбагъ. Ахэмэ зыхащэжьыгъэ 
дунаеу, ыкIуачIэ изэу зыхэтыгъэм ошIэ-дэмышIэу зы нэбгырэ къыфыхэужьыгъ. Ар Бжьэмыт тхьамыкIэу ыгукIи, 
ышъхьэкIи къыфэшъыпкъагъэр ары. Ыпсэ къыIуилъхьэу 
къыготыгъэ фэкъолIым хымэ чIыгум кIодыкIэ щыфэхъугъэр 
хьадырыхэ ежьри зэрэзыдихьыжьыщтым ыгъэмэхъэшагъ, 
ыгуи къыпигъэузыкIыгъ, ынапIэхэр ридзыхи, лъэIуагъэ: 
"Алахьым игунахь къысфегъэгъу, сшъхьэ зэрэхъущтым 
сыкIэбэнзэ, зыхэзгъэукъогъагъ. ОнэтыгъукIэ зысыухыижьыгъагъэмэ, БжьэмыткIэ сызэрэмысэу сыкъэнэжьыгъ. 
Хэт сыд къысиIуагъэми, сэлъэкIыфэ жаные лъэпкъым 
сыфыщыIагъ. Зыгорэ зышIэрэм зыгорэ ыIощт, мыхъун 
гори IэкIэшIэщт. Зэ-тIо сыхэукъуагъэмэ гъэшIэгъонэп, 
сэри къин Iаджи адыгэмэ афэслъэгъугъ, скъо нахьыжъ 
къурмэн афэсшIыгъ пIоми хъущт. Сихыягъэ зэхамышIыкIызэ, Тахъуи, Цохъуи дунаим ехыжьыгъэхэми, Жэнэпщымрэ Мартэкъопщымрэ ямысагъэ зыдашIэжьи, къысэшIужьыгъэх, сэри афэзгъэгъугъ. Джы сыд, слъэгуанджэхэр 

--- Page 692 ---

мэузы сIонышъ, сызэкIэIулIагъэу сыщысыщта? Ар хъущтэп, 
сызфэсакъыжь къэс нахь лъэшэу сызэкIеубытэ..." - 
ошIэ-дэмышIэу къыIуахыгъэ пчъэм Шъэбэкъупщыр къыкIигъэщтагъ, ау щытми, къыфихьэгъэ байколым IугушIозэ, 
егыигъ:
- Шъуащыщ къэлъэгъуагъэмэ ары, Айдар.
- Зыогъэпсэфмэ тIуи, тыкъихьагъэп.
- Зызгъэпсэф зэпытына, чэщ кIыхьэр ерагъэу исхыгъ... 
зытыушхужьыгъэми шъушIэщтэп...
- Алахьым ерэмыд, зиусхьан, о лIэныгъэр сыдым 
къыбнигъэсын. Шъхьаныгъупчъэм узэрэIутыгъэр слъэгъугъэти...
- Армэ хъун,- Шъэбэкъу къызхимыгъэщэу кIэгушIукIыгъ.- Сыд къэбар щыI?
- Чылэм хьэдагъэ дэт.
- Хэт?
- Бэрэгъащтэмэ ялIыжъ щыIэжьэп.
- Ары Iолъ...- щтэуIугъэ нэгукIэ пщыр ибайкол Iуплъагъ.- Ащыгъум Бэрэгъащтэ Арсэлан сэ быракъыр 
къысфычIисагъ. Арырэ сэрырэ тызэлэгъу. ТицIыкIугъом 
Iаджри нэкъэ-пакъэ тызэрэшIэу къыхэкIыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу тикIэлэгъуми, тижъышъхьи тызэфэшIугъ сIон 
слъэкIыщтэп, ау тыжэ зэфэдгъазэу мыхъун зэтIуагъэп, 
сытегущыIэуи, къыстегущыIэуи цIыф зэхедгъэхыгъэп. 
ДымыIу-зэтеуIубагъэу дунаим тетыгъ, зы жаные хасэ 
къыхэхьагъэу, къэсшIэжьрэп, атамэ зытыригъэкIэнэу 
ныбджэгъу горэхэри иIагъэкIэ сыгугъэрэп. Тэщ фэдэу 
зыми зыригъэгъэпагъэп, ежь фэшъхьаф дунаим тетми 
ымышIэу иунэгъо закъо фыщыIагъ.
- Е-о-ой, зиусхьан, Арсэлан изэкъуагъэмэ, удэкIотэжьын. Ышъхьэ щэхъурэ гугъу имыIэу, дунаир ушъорэкIыгъэкIи, лъэбэкъу лые ымыдзынэу адыгэмэ ахэтыр 
бэ. Сэ ахэмэ уапэсшIрэп, уязгъапшэрэп. Къысфэгъэгъу, 
зиусхьан, угу зисшIыкIэу къызшIомыгъэшI, къызэрэбгозгъэуцори емыкIу къысфэмышI, орырэ Къэлэкъутэ фэкъолIымрэ къышъуфэзгъэдэнэу, лъэпкъым фыщыIэу тиIэр 
макIэ. Нахьыбэ шъухъущтыгъэмэ, нэмыкI шъыпкъэу 
тызэрэпсэущтыгъэм щэч хэлъэп.
- Сыдэу пшIын, Айдар,- Шъэбэкъу хэхьапщыкIыгъ,- 
адыгэхэр зэкIэ зэфэдагъэхэмэ, зэдырагъэштэныекIи е нахь 

--- Page 693 ---

лъэшэу зэрэшхыжьыныгъэхэкIи мэхъу... Арсэлан зыфэдагъэр тэ тизэгъэфэнэп, дунаир зыхъожьыгъэм джэнэт 
къыритынэу Алахьым телъэIун. Сэ тхьаусхакIо сафэкIошъунэп, ау шъо шъуафэтхьаусых, сиIоф зытетыри, гухэкI 
зэрэсщыхъури сфяшъуIу, гуапэ мыхъуми, псапэ хъун, мэл 
заули афашъущ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэр тыгъэпс шъабэу къызэIуихыжьыгъэти, Шъэбэкъупщыми нахь псынкIэ хъугъэу зыщыхъужьыгъ, ибайкол къыригъаджэхи, еупчIыгъ:
- Сионэш сыдэу зишIрэ?
- Къыпфэзэщы, зиусхьан.
- Загъорэ теогъэзекIухьа?
- Мафэ блэзгъэкIрэп.
- Ар дэгъу. Моу уанэр къытелъхьи, гощэшхом ымышIэу лъэгуцым къысфыIущ. Сыбгъэшэсынба, Айдар?
- Зи езгъэIонэп, зиусхьан.
- Онэгу сыхъумэ, адырэмкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ,- 
нэ чан чэфхэмкIэ Шъэбэкъу ибайкол Iуплъагъ.
Лъэгуцым тет пщышхом ионэш фыIуащэу шъхьаныгъупчъэмкIэ Захьрэт зелъэгъум, гуIэ-гумэкIыкIэ унэм 
къикIи, къэджагъ:
- Сыд уигухэлъ, зиусхьан?
- Гухэлъ Iаджи сиI,- байколыр къыкIаIэзэ, Шъэбэкъу 
онэгу зишIыгъ, ылъакъохэр лъэрыгъмэ аригъэуцуи, шым 
жэдаIэзэ, гощэшхом есэмэркъэужьыгъ,- умыщын, шъузыщэ сыкIорэп. Уипщыкъорэ пкъорэ зыдэщыIэ Iузэжъу 
лъэныкъомкIэ зезгъахьын сигухэлъ, бащэрэ къэтых...
- Тхьэ къысауи, уизытет пщыгъупшэжьыгъа? - ыIэхэр 
щэигъэу Захьрэт къызежьэм, Шъэбэкъу ыдагъэп:
- Быяу, шыр тезгъэзекIухьани, къэзгъэзэжьыщт.
Пщымрэ байколымрэ чылэм дэкIхи, лъэхъу макIэкIэ 
тIэкIу хэушъыкIыгъэхэу, щхыпцIызэ Шъэбэкъу къыIуагъ:
- Олъэгъуа, унэм зисшIыхьажьыгъэшъ, гощэшхоми 
ицыхьэ къыстелъыжьэп... О сыд пIорэ, Айдар, онэгум 
сыдэущтэу сис?
- Узэрис хабзэщтыгъэм зи къыщыкIагъэп, зиусхьан.
- Ащыгъум тызэпэгъачъ! - къызIуипхъотыгъ пщышхом, ынэ чэф къилыдыкIхэмкIэ Айдари гурыIуагъ зиусхьаныр ыгукIэ джыри жъы зэрэмыхъугъэр.

--- Page 694 ---

Шыилъыгъо ачъыфэ байколым инэплъэгъу пщым 
тыримыхэу шышъхьэкIэ готыгъ. Нахьыби ачъыныекIи 
пшIэнэп, ау Къэлэкъутэ зипащэ шыухэр зелъэгъум, лъэхъум 
зыратыжьыгъ. Шыухэр къызэрэсхэу, жаные пщышхом 
ыпашъхьэ яшымэ зэратэкъохыгъ, ежьыри къырахырэ 
шъхьэкIафэм ипэгъокIэу ариIуагъ:
- Фэсыжьапщых! Олахьэ къэт яжъугъэIуагъэм, Къэлэкъут. Сыд шъуздэщыIагъэм щыкъэбар?
- Тыкъэхьаулыягъ, зиусхьан. Тырку-нэгъоидзэр Iузэжъу къикIыгъэп, ау къокIыпIэ нэпкъыкIэ зэрэрекIокIрэр 
шъыпкъэ. Макъэ къызэрэтагъэIугъэмкIэ, Тыркум Урысым 
зао ришIылIэн игухэлъ. Къасым-Бей зипэщэ дзэ мин щэкIым 
ехъурэр Астрахъан лъэныкъомкIэ макIо, Терки къэлэ-пытапIэми екIунхэ ямурад.
- Пыидзэр талъэныкъокIэ къызэпырымыкIыгъэми, 
къэбар дэгъу къэшъухьыгъэп. Ар зао, зэошIу хъурэп, тэри 
ащ тыхащэнкIэ енэгуягъо... НекIох, шъукъэшэсыжь.- 
ТIэкIурэ къэкIуагъэхэу, Шъэбэкъу къэупчIагъ: - Ярэби, ащ 
урыс пачъыхьэр щыгъуаза шъуIуа? Щыгъозэн адэ! - 
ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ, етIанэ шIэгъэн фаер къыIуагъ: 
- ЗэкIэ адыгэ лъэпкъмэ макъэ ягъэIугъэн фае. Заом имашIо 
тэ къыднэсыщтэп тIоу тытIысыжь хъущтэп. Ари фэ къолIпщы угъоинри о ппшъэ къисэлъхьэ, Къэлэкъут.
- КъысэдэIущтхэмэ, пщыхэри сыугъоиных.
- Джырэ фэдэ гузэжъогъу чIыпIэм къыомыдэIущт 
пщым шъхьэ зэрэшIомытыр сэ сцIэкIи, о пцIэкIи, лъэпкъым 
ыцIэкIи гурыгъаIу. ПшынахьыкIэ тэ щыI, Ацумыкъу, шъухэслъагъорэп?
- Къамболэт,- зэупчIыгъэм ычIыпIэкIэ Къэлэкъутэ 
къыIуагъ,- Iузэжъу къыIутынэгъэ фэкъолIыдзэм пащэ 
фэхъугъ.
- Ара? - зэригъэшIагъорэм нахьи зэригуапэр къытекIоу 
Шъэбэкъу ыкъо фишIыгъэ гухэлъыр къыдэхъугъахэм 
фэдэу IугушIукIыгъ, ау къызхимыгъэщ шIоигъоу пигъэхъожьыгъ: - ФэгъэцэкIэщтмэ, дэгъу...
VII
Дзэр гъогум къытырини, Иван Грознэм елбэтэу Москва 
къызегъэзэжьым, къыкIэлъыкIогъэ мафэхэм зэлъашIэрэ 

--- Page 695 ---

нэбгырабэ аригъэгъэтIысыгъ. Ежь унэм къимыкIыщтыгъэми, афэмылъэгъухэрэм агухэр атырагъэпщахэу Скуратовыми, Грязновыми, стрелецхэми пачъыхьэм иунашъохэр дэхынчъэу агъэцакIэщтыгъэх. ЧIыунэ хьапсымэ, 
нэмыкI чIыпIэ зэфэшъхьафмэ боярхэр, къулыкъушIэ 
дьякхэр, дзэзещэмэ ащыщхэр, ахэмэ ябын-унагъохэр 
ачIэфэжьыщтыгъэхэп.
АгъэтIысыгъэхэм арашIэщтыр Иван Грознэм къариIонэу зэкIэри ежэх. Мэфэ заулэ хъугъэшъ, аушъхьакIугъэ 
пачъыхьэр унэм къикIырэп, цыхьэ зыфишIрэ нэбгырэ 
зытIущ фэшъхьаф зэригъэкIуалIэрэп. ЩынэкIэ арэп, мощ 
фэдиз хэгъэгушхом ипачъыхьэ рашIэн къызхахыгъэр ышъхьэ къыубытрэп, зэрипэсыжьрэп. Хэгъэгур ыгъэпытэным 
пымылъыгъэмэ, имылъку ипхъахь-итэкъу ышIыщтыгъэмэ, 
игъунапкъэхэр ригъэкIотыным, ичIыгугъэхэр къыхигъэхьажьыным фэмыбанэщтыгъэмэ, мафэ къэс ешхэ-ешъо 
джэгумэ ахэтыгъэмэ, сыд къырашIагъэми еуцолIэни. Ары 
шъхьае, япщыгъо-тетыгъо зыIэкIихыгъэхэм къыфашIыгъэ 
гухьэ-гужъыр ащигъэгъупшэрэп, хэгъэгухэм, цIыф жъугъэхэм шIоу афишIэри анэ къыкIихьажьрэп. Къумалмэ 
агъэдаIуи, яIоф шIоеу зыхалъэшъуагъэм хэшIыкI хъатэ 
фызимыIэу ахэтыри зэрэмымакIэм пачъыхьэр хигъэхьапщыкIыгъ, етIанэ хэгубжыкIзэ, зэриIожьыгъ: "Сыдэу пшIын, 
мэзыр тыраупкI зыхъукIэ, пхъэIушкIэнхэр дэлъатэх..."
Ынэгу чIэпцIэ-гъожьышэ хъугъэу, ытхи нахь уфагъэу, 
ынэмэ машIор къакIихэу Иван Грознэм джэхэшъо икIукIыныр зыригъажьэкIэ, унэшхор фикъужьрэп, зэ лъэбэкъушхохэмкIэ елъэкIоны, зэ жъажъэу едзы, зыбгырэушъ, 
къызэтеуцо, мэтIысыжьы, ыIэхэр ыжэпкъ кIэгъэкъуагъэу 
гупшысэгъуаем зэлъештэ. ОшIэ-дэмышIэу къэтэджышъ, 
шахматхэм ашъхьарэуцо, ежь-ежьырэу зыдэджэгужьы. 
Мафэм зэ-тIо шхэуи, мышхахэуи къыхэкIы, ари къызфарегъэхьы нахь, шхапIэм кIожьрэп. Шъузым Iанэм зыдыпэтIысхьэкIэ, гъомылэм хэIэнхэм ыпэкIэ Тхьэ зэрэзэделъэIухэрэр ары нахь, ошхэфэхэкIэ гущыIэ зэраIорэп, 
тэджыжьынхэм ыпэкIэ дыухьэрэ къащырэ къызэрахьрэм 
фэшъхьафкIэ гущыIэгъу зэфэхъухэрэп. Гощэунаий лIым 
ыгу дэхъыкIрэр зэхешIэкIышъ, фэсакъы, ешъэбэкIы, IогъушIэгъу ышIырэп, ау ежьри къинэу кIэхэкIрэр гъунэнчъ. 
ЛIым шэн хьылъэ зэриIэр ришIыкIыжьыгъэшъ, ежь къыримыгъажьэу IууIухьаным, имыщыкIагъэ горэхэр риIонышъ, 
нахь Iаеу зэщифыным тещтыхьэ.
- Старицкэм янэ Ефросинэ ышъхьэ язгъэупхъуи, 
монахине зэрязгъэшIыгъагъэр къысфигъэгъугъэп,- мафэ 
горэм Иван Грознэм Гощэунае риIуагъ,- янэ къысфыриIэгъэ бзэджагъэхэр ежьри къысаригъэшIэн имурадыгъ. Ар 
пшы къызыуишIэкIэ, адрэ сиджэгъогъумэ сыд узэращыгугъыщтыр?! Курбскэр згъэшIагъозэ, Старицкэми пачъыхьагъур ыубытын игухэлъыгъ. Сэри, скъохэри, ори, 
Кученей, Тхьэм къытитыгъэ дунаири, пачъыхьагъури 
ттырихынхэм фэягъ. Сыд есшIэмэ фэшъуаш?
- Сэрмэ укъызэупчIрэр, Иван Васильевич, зэрэ Урысые пачъыхьашху...- Гощэунае зэпищызэ, къыригъэжьагъэр ригъэгъэпсынкIэнэу пачъыхьэр IэкIэуагъ:
- Оры, оры, Мария Темрюковна, зэрэ Урысые пачъыхьэ гуащ.
- Сэ укъысэдэIущтмэ, силъапI, ори, сэри тиIахьыл 
благъэхэм мыхъун яозгъашIэщтыгъэп,- зыфэсакъыжьызэ, 
Гощэунае къыIуи, ынэкIушъхьэмэ къахихызэ, нахь мэкъэ 
гъэшъхъыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Ау о къыопыирэр 
хэгъэгум ипыишъ, унэ къеIагъэм ыпсэ уеIэжьыщт!
- КъызгурыIуагъ...- шахматмэ ашъхьащытэу зэгорэм 
ыгу еIугъэгъэ гущыIэр Иван Грознэм къыкIиIотыкIыжьыгъ, 
нэрымылъэгъукIэ къыдэджэгущтыгъэ лъэныкъом икIэнхэр 
IэкIыIумкIэ зэхигъэтакъохи, шъузым риIуагъ: - Тхьауегъэпсэу, Мария Темрюковна. Сэ къысэпыйхэрэр хэгъэгум 
икъумалхэшъ, хэти щэрэщ, сиIахьылхэми, синэIуасэхэми, 
къыспэблэгъагъэхэми, гукIэгъуи, псэкIоди афэтшIыщтэп!
- О уигущыIэ сэркIэ хабзэ, зэрэ Урысые пачъыхьашху! 
- Гощэунае теубытагъэ хэлъэу лIым дыригъэштагъ.
- Тынэ къеIэрэм ыпсэ хэтхыщт! - адыгэ гущыIэр ежь 
зэрэфаеу зэригъафи, Иван Грознэм Филипп митрополитыр 
къыфащэнэу унашъо ышIыгъ. Аущтэу ымышIэу ыдэжь 
фэкIуагъэмэ нахьышIугъэр къыригъэкIэу Гощэунае лIым 
Iуплъагъ, къыфидагъэп: - УкъысэмылъэIу, сэры нахь 
пачъыхьэр митрополитыр арэп. ЗэхишIыкIыгъэп нахь, сэры 
дин IэнэтIэшхом Iузгъэхьагъэр. ИIахьыл Колычевхэр Соловецкэ зэрязгъэщэгъагъэхэр щыгъупшэрэп, ащ щегъэжьагъэу къысфишIыгъэ гужъыр къыздиIыгъ, шIоу фэсшIагъэр, 
Соловецкэ динлэжьыпIэм къырязгъэщи, хэгъэгум дин пащэ 

--- Page 696 ---

зэрэфязгъэшIыгъэри къыридзэрэп, Тхьэр къешIушIагъэу 
зыщэхъужьы. Ащи сицыхьэ телъэп. Шъыпкъэ, сиунэгъо 
Iофмэ къахэмыгущыIэнэу сезэгъи, фитыныгъэ тIэкIу-шъокIухэр фэсшIэзэ, митрополит IэнатIэр лъэIукIэ езгъэштэгъагъ, ау сиджэгъогъумэ акъот фэдэу сеплъы.
- Цыхьэ зыфэмышIын закI тыкъэзыуцухьэрэмэ янахьыбэр,- Гощэунаий хэщэтыкIыгъ.- Тэ афэдгъэгъурэр зыми 
къытфигъэгъужьыщтэп. МодыкIэ, тиадыгэ пщы-оркъымэ 
тилIакъо, сятэ къырашIэщтыгъэхэр о мыщ къыщыуашIэрэмэ сыгу къагъэкIыжьы. ТыдэкIи цIыфхэр щызэфэдэхэщтын.
Шъхьэ плъыгъэр Иван Грознэм кIипхъотыкIи, нэшIукIэ 
шъузым Iуплъагъ:
- Тэрэз, Кученей, цIыфмэ яшашитыгъэ-хъоршэрыгъэ 
гъунэнчъ, шIури, ери зэхашIыкIрэп, дэгъу зыфапшIэрэм 
инахьыбэр къыобэныжьы. Сэ сицIыкIугъом щегъэжьагъэу 
ар къызгурыIуагъ. Русич, чаркас, нэмыц, поляк, татар 
фэIуагъэп, лъэкI зиIэм инахьыбэ дэдэр ышъхьэ ифедэ 
зыхэлъым лъэхъу. Пачъыхьэ тахътэр лъагэ, лъапIэ, хъопсагъу, ау тахътэм пхэкIыр къызэристрэр, чэщи, мафи 
къэралыгъо Iофмэ узэраухрэр, угу жъы зэрашIрэр бэмэ 
къагурыIорэп.
- Сэ сызщыщмэ, спсэ закъу, хэгъэгуи, пачъыхьи яIэп, 
шъхьэузым хэкIхэрэп нахь.
- Е-о-ой, си Кученей дах, цIыфри, лъэпкъри имыIэм 
фэлIэ, иIэм егъалIэ, етIани сыд фэдиз Iоф пылъыми, хэ гъэгу 
умыхъоу лъэпкъы ухъущтэп, ары чаркасхэр ямыIэ хэгъэгум зыкIыфалIэхэрэр,- Иван Грознэр ыцэ гъожьышэхэр 
къыIупсызэ, хьарамынчъэу щхыпцIыгъэ.- Тэри уилъэпкъ 
къызыкъотщэным тыпылъ, Тыркуми ылъэкIэу ар хэгъэгу 
ыгъэхъущтэп. Хэт ышIэра, зыфэдэ мыхъурэ щыIэп, ягухэлъ 
къадэхъугъэми, пачъыхьэ тахътэм, тэщ фэдэу, зэригъэшхыщтых. Чаркасым къикIхэрэм зэраIорэмкIэ, хэгъэгу 
хъунхэм нэсыгъэхэп, ягугъэ кIэмыхьанхэкIи пшIэнэп. Моу 
сиIофхэр зэкIасфэхэу, сиджэгъогъухэр къезгъэцуалIэмэ, 
тырку-къырым татармэ зязгъэлIэжьэу, а лъэныкъомкIэ 
зызгъэзэщт, КавказкIыбым щыпсэурэ картвелхэу, ермэлхэу тидиныгъохэм Къэбэртае пхырыкIэу гъогу афызэIусхыщт, тыркумэ адэдгощыгъэ Чаркасыр афызэхэзгъэхьажьынышъ, япщыгъо пчъагъэхэмкIэ зэрэзэтеутыгъагъэхэу згъэпсэущтых. Ащ нахьыбэ ежьхэри фаехэп...
Абэ кIыхьэм кIоцIытэу, шъабэу хэуцозэ къихьэрэ 
Филипп митрополитыр къызэрэлъагъоу, Иван Грознэм 
игущыIэ зэпигъэу шIомыигъоу тэджыгъэ, Гощэунаий илI 
зыдишIыгъэми, митрополитым ымылъэгъу фэдэ зишIыгъ, 
шъхьэщэ гъашIо къафишIи, шъхьаф-шъхьафэу къащ атыридзагъ, пачъыхьэм фищэигъэ Iэм ебэугъ, Гощэунае джыри 
зыфигъэзэжьи, шъхьащэ фишIыжьыгъ, тахътэм пэчIынэтIэ 
чIыпIэ гъэнэфагъэм тетIысхьагъ. АIорэр зэхихынэу кIоцIыпчъэр тIэкIу зэпагъоу къыгъани, Гощэунае къыпыт унэм 
чIэкIыжьыгъ.
- Сэ къэсымыIожьми, Урысые хэгъэгум ичыристан 
динлэжьмэ апэ уитышъ, къэралыгъом ихъухьэрэм ущыгъуаз, зы куп мыхъунэу ашIэрэм, къумалыгъэу зэрахьэрэм 
сэ сызэрэзэридзэрэм фэдэу ори уигъэгумэкIын фаеу 
сыкъыоплъы.
- Орырэ сэрырэ Тхьэм къытипэсыгъэ IэнатIэхэр тызэготэу зэдэтэгъэцакIэ, зэрэ Урысые пачъыхьашху.
- Орырэ сэрырэ тихьылъэ зэу къыпщэхъуа? - зыкъызэрэфигъэдагъэм къыхыригъэхэу, ыцIи, иIэнатIи къымыIоу, Иван Грознэр еупчIыгъ. Ащ митрополитыр кIигъэщтэуIукIыгъэми, къызхимыгъэщэу зиухыижьыгъ:
- Зы хэгъэгу тыщэпсэумэ, хэгъэгур зэдытиемэ, 
зэфэдэу тызгъэгумэкIыни къикIын сэIошъ ары, зэрэ Урысые пачъыхьашху.
- Зы хэгъэгу тызэрэзэдисыр сэшIэ, ау тыщызэдэпсэоу, 
зэдытыеу зэрэпIорэм сицыхьэ телъэп.
- Тхьэм ыпашъхьэ сигунахь ухэхьэ, пачъыхьашху,- 
аужырэ гущыIэм фэмыяхэу митрополитым къинкIэ ыжэ 
къыдищыгъ.
- Сэ зэкIэми ягунахьэ сэгъахъэ,- лакъырдыгъэ кIэлъэу 
Иван Грознэм ымакъэ ыгъэлъэшыгъ,- сэ мафэ къэс къысахрэ псэкIодым зыпари ыгъапэрэп.
- Титхьэ лъапIэу лъагэм ыуж оры зэкIэ зыIэ илъыр.
- О чыристанмэ апэ узэритыр озгъэшIэжьынэу укъязгъэщагъэп, хэгъэгум ипыйхэм зао зэрясшIылIагъэм, 
зэрэпязгъэлъэщтхэм ущызгъэгъозэнэу ары. АщкIэ Iизын 
къысэптынэуи сыоупчIыжьрэп.

--- Page 697 ---

- О уиунашъо сэ исыутыжьын сыфитэп, пачъыхьашху, 
ау орэмысэ, орэхые, Тхьэм акъыл къызэрити псэ къызIуилъхьагъэм ыпсэ гъэгъу къыосIошъущтэп.
Пачъыхьэм митрополитыр къызэрэпэгущыIэжьрэр 
ыгу темыфэу, ынэгушъхьэхэр къыхихэу Гощэунае пчъэм 
къыдэкIыгъ, къызэрэдэIуашэщтыгъэр шIоемыкIоу мэкъэ 
губжыгъэ псыгъокIэ зыкъырихыгъ:
- Урысые хэгъэгум, пачъыхьагъум зэрипыйхэр, хэгъэгунчъэу тыкъагъэнэным ыуж зэритхэр пшIэзэ, ар 
къэоIуа?
- О убзылъфыгъ, сэ сыдинлэжь, Мария Темрюковна, 
тиIоф зыхэмылъмэ тахэмыхьэмэ нахьышIу.
- Пачъыхьашхом сызэригуащэр зыщымыгъэгъупш! 
- митрополитыр зэмыжэгъэ гущыIэ дысыр Гощэунае 
къыпигъодзыжьыгъ.
Филипп ышъо чъэкIызэ, нэмыз-Iумызэу пачъыхьэм 
зыфигъэзагъ, ау адрэми къытырикъузагъ:
- Пачъыхьашхом ишъхьэгъусэ Мария Темрюковнам 
къыуиIуагъэр сэ къыосIуагъэкIэ лъытэ. ТигущыIэ джащ 
щытэухы. Орырэ тэрырэ тызэрэзэгурымыIощтым сызэрегуцафэщтыгъэр, адрэ мафэмэ афэдэу, непи къэбгъэшъыпкъэжьыгъ.
- Ары шъхьакIэ, типачъыхьашху,- "илIи, ишъузи 
зыч-зыпчэгъух, азыфагу удагъэхьащтэп" гукIэ еIоми, 
митрополит къаигъэр зэкIэкIуагъэп,- динлэжь пащэ сябгъэшIынэу укъызыздэгущыIэм, фитыныгъэ заулэкIэ тызэзэгъыгъагъэба?
- Хэгъэгу пыйхэмрэ къумалхэмрэ къэухъум къыосIогъагъэп! - Иван Грознэм къызIуидзи, къызэтэджым, ащ 
нахьрэ ущысыжь зэрэмыхъущтыр митрополитым гурыIуагъ.
Ащ ыуж мэфэ заулэ тешIагъэу, нэбгырэ пчъагъи 
палъэгъахэу, пчэгъуми ашIуагъэтIысхьагъэу, Иван Грознэр 
Успен чылысым чIэхьагъ, тхьэлъэIу цIыфхэри зэрэчIизэу, 
ежьыри опричникхэр ыкIыб дэтхэу, тшIэрэ IофхэмкIэ 
унэшIу къытщыгъаф ыIуи, Филипп митрополитым зызыфегъа зэм, зи къыриIожьыгъэпти, ятIуани, ящани фыкIиIотыкIыжьыгъ. Митрополитымрэ пачъыхьэмрэ азыфагу зэфэмышIу-зэмызэгъыр къыдэтэджагъ. Ялажь-ямылажьэми 
бащэмэ алъ зэригъачъэрэр, тхьамыкIагъом хэгъэгур 

--- Page 698 ---

зэрэзэлъиштэрэр пачъыхьэм жъалымыгъэкIэ къыфилъэгъоу, гущыIэ дысхэр къыфидзхэу къыригъэжьагъ.
- Бащэ къэоIо, ужэ зэтелъхь! - Иван Грознэр техъупкIагъ.
- Псэ зыпыт пстэумэ ажэ зэтыралъхьэмэ, чылыс 
мыжъохэр къыхэгурымыкIынхэшъ, уимысагъэ зыдыуагъэшIэжьын.
- Тхьэ къытфелъэIу сIуагъэ нахь, ужэ къыдахьэрэр 
къэозгъэIонэу мыщ сыкъычIэхьагъэп! - пачъыхьэм джыри 
зыфыричыгъ.
- Сыжэ зэтеслъхьэмэ, о псэкIодми, хьадэгъуми ахэбгъэхъощт.
- О ушыихъ, сэ сыукIакIу, ара? СэшIэ сэ о угу къырифрэр! Къыздырагъэштэным ычIыпIэкIэ сиIумэтхэри, 
къыспэблагъэхэри къыспэуцужьых, сызэрагъэкIодыщт 
шIыкIэхэр шъэфэу сфызэхаучаблэ. О ахэмэ уряочыл. 
Аущтэу орырэ сэрырэ тызэгурыIощтэп. Тихэгъэгу уемыпый е ор-орэу уидин IэнатIэ къэгъэтIылъыжь.
- Сэ IэнатIэ къысэт сIоу сыкъыолъэIугъагъэп, о ащ 
дэгъоу ущыгъуаз, мылъкуи лъыстыгъэп, хъоршэрыгъи 
зесхьагъэп. Ащыгъум си Соловецкэ гупсэфыпIи сэбгъэгъэтIылъын фэягъэп.
Иван Грознэм игъом зызIэкIиубытыжьи, а чIыпIэм 
нэмыкI гущыIэ щишIыгъэп, ау къыкIэлъыкIогъэ мафэхэм 
пый заулэ паригъэлъагъ, пчэгъумэ ашIуаригъэгъэтIысхьагъ, 
митрополитым къыриIуагъэхэри зыкъызэрэфишIыгъэри 
щыгъупшагъэхэп. Рязань, Суздаль, Новгород, нэмыкI 
къалэмэ адэс динлэжь пащэмэ Соловецкэ идинлэжь Паисие ягъусэу Филипп митрополитым тыригъэгущыIэхи, 
илажьи, имылажьи зырарегъэIуалIэм, зым Тверь аригъащи 
щаригъэгъэтIысыгъэу, адрэм зэрэпсаоу Александровскэ 
слободам щаригъэгъэстыгъэу къэбархэр зэтыраIукIыгъэх.
Хэт сыд ыIуагъэми, Филипп митрополитым иIоф 
зешIахэм, Иван Грознэм цIыф укI-гъэкIодыр Урысыем 
къыригъэтэджагъ, анахьэу лъыр зыщагъачъэщтыгъэр 
Москва. Шъхьэ пылъэпIэ-пыгъэлъэтыпIэу Кремлэм пэIулъ 
пчэгум щагъэуцугъэм тхьэмафэм къыкIоцI тIо-щэ зыгорэ 
щыпамылъэу, ышъхьэ щыпамыупкIэу мафэ къыхэкIыщтыгъэп.

--- Page 699 ---

Хэгъэгум ипый шъищымэ яIоф зыщаIощт мафэр 
къэблагъэ къэсми, лъышIэжьыр зышъхьэ имыкIрэ пачъыхьэр нахь лъэшэу зэкIэблэ, ибын-унагъуи хэщагъ, 
Гощэунаий гукIэгъуи, шъэбагъи хэлъыжьэп, ышъхьэкIэ 
къырашIэнэу ягухэлъыгъэр ежь аришIэжьыным дэгуIэ. 
Пачъыхьэ шъаохэми укIыным, пылъэным щэхъу ажэ дэлъыжьэп. Гощэшхомрэ имылъфыкъохэмрэ зыпаплъэхэрэ 
тхьамыкIагъом нахь зэфищэхэу, зэрищхылIэхэу загъорэ 
пачъыхьэм къыщэхъу. Ащи егъэгушIо, егъэнэшхъэи: 
"Дэгъуа, дэя сишъузи сикIалэхэми агухэр жъалым зэрэхъухэрэр? Сэ къыспэрэмыуцужьхи, ежьхэри счIыпIэ 
ихьэхэмэ, пый Iаджи къафыкъокIыщт, апырикъужьынхэу, 
лIыгуи яIэу, пытагъи, теубытагъи ахэлъэу къэтэджынхэ 
фае. ЗэхарэшIыкI уихэгъэгу уепыижьызэ улIэнымрэ къэбгъэгъунэзэ уфэхынымрэ зэрэзэфэмыдэр. Къумалмэ, 
тызгъэкIод зышIоигъуагъэмэ гукIэгъурэ псэкIодырэ яIэп, 
тэри ташъхьасыщтэп!"
- Зыгорэ къэпIуагъа? - Иван Грознэр игупшысэмэ 
къахэужьышъ, шъузым зыфегъазэ.
- Сыд къэсIон, ау сыкъыолъэIу сшIоигъу.
- Сыд укъызэрэсэлъэIущтыр? - зэгуцэфагъэмкIэ 
псынкIэу джэуап ретыжьы: - Неущ шъхьэпыхыпIэм укъакIо 
пшIоигъомэ, ащ фэдэмэ бзылъфыгъэхэр зэрятымыгъэплъхэрэр къыосIуагъ. Зыщымыгъэгъупш, Кученей, убзылъфыгъэу лъыгъэчъэ тхьамыкIагъор зэрэуимыщыкIагъэр. 
Угу жъалым хъун е къэмэкIэн.
- ТызыукIы, лъэпсэ кIодэу тызгъэкIоды зышIоигъуагъэхэр зэрэпцIымамэхэрэр слъэгъунэу сыфай. Хьау пIомэ, 
хъулъфыгъэ шъуашэ зыщыслъэнышъ, зыми сыкъимышIэжьэу сахэтыщт. Ари къемыгъэкIурэмэ, Iизын 
къысэти, Кремлэм идэплъыпIэмэ ащыщ горэм сыкъыIууцощт.
- УинэплъэгъукIэ типыймэ уигухьэ-гужъ атепкъутэ 
пшIоигъу. Укъамылъэгъунэу ошIэмэ, джа къэпIуагъэр 
хъунэу сэIо. Ау уизакъо хъущтэп, цыхьэшIэгъу бзылъфыгъэ горэ зэгъэгъус.
- Тхьауегъэпсэу, спсэ закъу, сыбгъэрэзагъ. Ау, къызэрэосIощтыр сшIэрэп, джыри гумэкI горэ сиI.
- ТигумэкIхэр неущ тыухын сIозэ,- Иван Грознэм 
ышъхьэ къыIэти, шахмат къыдешIэрэ Гощэунае ынэгу 
кIэплъагъ,- сыд гумэкIа джыри узхэтыр?

--- Page 700 ---

- Ванюшэрэ Федюшэрэ джыри цIыкIух, лъыгъэ чъэшъхьэшIохыр къякIуна, сатещыныхьэ...
- Ахэр, Кученей, о джыри пшIошъэожъыех шъхьакIэ, 
бэшIагъэ лIыпкъым зиуцуагъэхэр. Плъэгъурэба, тыдэ 
сыкIоми, Опричнэ зэIукIэми, Земщинэ зэфэсми ахэсэщэх, 
сIорэр зэхахы, сшIэрэр алъэгъу. Сэ егъашIэм сыпачъыхьащтэп, ори упачъыхьэ шъузыщтэп. Хэгъэгум игушIуагъуи, 
икъиныгъуи зэхарэшI, лъыми, Iугъуами акIэрэу, арынчъэу 
счIыпIэ еуцохэкIэ, пачъыхьэ хъунхэ алъэкIыщтэп. Сыфаеп 
сшынахьыкIэрэ сэрырэ тисабыигъо тхьамыкIагъо скъомэ 
къыкIаIотыкIыжьынэу, зэрэтфэлъэкIэу тэпIух, тэлэжьых. 
Ори угу хагъэкIми, къин уагъэлъэгъуми, унаIэ зэратемыхырэр сигуапэ, сыпфэраз...
Пчэдыжьыпэ фаб. Чылысымэ яодыджын макъэмэ 
Москва зэпагъэджэжьы. Гъоумэ яджэмакъи тыдэрэ чIыпIи 
щэIу, шъхьэпыхыпIэм хъулъфыгъэхэр къекIолIэнхэу яджэх. 
ПхъэнкIыпхъэрэ хьашъхьэрэ зионакIэмэ апышIэгъэ опричнэ-стрелец шыухэм къэлэ урамхэр къызэпачъыхьэ, зызгъэбылъыжьрэ хъулъфыгъэхэр унэмэ къарафых, зылъыIэсхэрэр къамыщышъо ашIыхэзэ, шъхьэпыхыпIэм къырафылIэх, лъыгъэчъэ-жъалымыгъэм гугъатхъэ хэзыххэрэр 
ежь-ежьырэу къэзэрэфых. Бзылъфыгъэ гушхо зырызхэр 
хъулъфыгъэмэ захалъагъокIэ, стрелецмэ ахафых.
ТIэкIу тешIэ къэс Краснэ гупчэм къырафылIэрэ цIыфмэ 
къахэхъо. ШъхьэпыхыпIэм дэжь пылъапIэхэри щызэгуагъэуцуагъэх, пчэгъу упэпцIыгъэхэри щычIасагъэх. Къумалымэ хьэзаб зэрарагъэщэчыщт гъучI Iэмэ-псымэхэр мэшIо 
жъокумэ ащагъэплъых, пахъэр къашъхьащихэу псы щыуанышхохэр агъажъох. ШIуцIэкIэ фэпагъэхэу, анэгухэр 
ихъуагъэхэу укIакIохэри зэготых. ЗиIоф аIощтхэр бэшIагъэ 
шъхьэпыхыпIэм къызырафылIагъэхэр. Мэзэ пчъагъэм 
чIыунэмэ ащаIыгъыгъэхэр, шъобж зэрахыгъэхэр, гъаблэм 
рагъэгъэлIагъэхэр теплъаджэх, гъэретынчъэх, ящыгъын 
цунтхъагъэхэр лъы мэIух, анапэхэр зэхэкъутагъэх, пкъы 
фыкъуагъэхэр зиIэхэу ахэтхэри макIэп. Зэхафэхэрэр къызщафыжьых, IумэхыкIрэр псы чъыIэкIэ къагъэнэхъэжьы. 
ЗэкIэри Кремлэм къыдэкIыщт пачъыхьэм пэплъэх.
Стрелец шыу купмэ апэ итэу Иван Грознэр къызэлъагъом, зиIоф ашIэщтмэ афэшъхьафрэр, цIыф жъугъэмэ 

--- Page 701 ---

лъэгонджэмышъхьэкIэ зырадзыхыгъ, анатIэ чIым телъэу 
къыIуагъэхьагъ.
- Зэрэ Урысые ипачъыхьашхо лъэгонджэмышъхьэкIэ 
шъуфетIысэх! - зиIоф аIощтмэ Скуратовыр затекуом, 
нэбгырэ заулэмэ зырадзыхыгъ, ау нахьыбэмэ загъэхъыягъэп, оныр задашIэхми, ашъхьэхэр афауфагъэп. Лъэга пIэм 
тырагъэтIысхьэгъэ пачъыхьэр къэтэджи, къумалхэр къызэрэримыдзэрэр къыхэщэу, IэутIэ ышIыгъ:
- Ауж шъуикI, ахэр бэшIагъэ лъэгонджэмышъхьэкIэ 
зыщысхэр, шъхьащэ ашIын аIоми, шъхьэ зэрашIомытыр 
зыдашIэжьрэп. Акъыл къядгъэгъотыжьынми тыщыгугърэп, 
къагъотыжьыгъэкIи, якъумалыгъэ афэдгъэгъущтэп. Сэ 
сыкъызфэтэджыгъэр шъоры, шъо шъуихьатыр, шъощ 
пай, шъуипачъыхьэрэ шъуихэгъэгурэ шъуафэшъыпкъэу, 
шъузэрэпсэурэм пай, шъори, сэри тпсэхэр зыхэлъ хэгъэгум илъышIэжь мафэ къырихьылIэгъэ цIыф зафэмэ апай. 
Илъэс пчъагъэу сызыпачъыхьэм шъуапашъхьэ къырязгъэщэгъэ нэпэнчъэмэ, къумалмэ сэри, сиунагъуи, хэгъэгури 
ща гъаIэрэп,- Иван Грознэр гущыIэм зэрэхэтэу Гощэунае 
зыкIэрыт Кремлэ дэпкъымкIэ реплъэкIи, къедэIурэмэ 
зафигъэзэжьыгъ,- хэгъэгум, урыс лъэпкъым ифедэ къызхэкIыщт Iоф къызесхьыжьэкIэ, пэрыохъу къысфэхъух, 
шъэфэу къысатIэх. Сэра Ливон заор джы нэс зымыухыщтыгъэр, Балтие хыр зыIэ къызимыгъэхьажьыщтыгъэр? 
Зэпысагъэгъэумэ ашIуезгъэжьэжьызэ, илъэс пчъагъэ 
сагъэкъудыигъ. ЕгъашIэм тичIыгугъэхэр лъыпсыкIэ къазытесэхыжьхэм, арасагъэтыжьхи, икIэрыкIэу заом тыхадзэжьыгъ. Сэра Курбскэр зимыныбджэгъугъэр, зымыгъэшIуагъэр? Къэрарынчъэу ихэгъэгу ыщи, шляхтичмэ 
адэжь чъэжьыгъэ. Шъуапашъхьэ къырязгъэщагъэмэ 
сагъэмысэ, сашIожъалым. Сэра, хьауми Курбскэра, мыхэр 
ара мысэхэр?!
Iушъэшъэ макъэрэ шылъэмэкъэ гумэкIрэ щэхъу зэрымыIукIрэ пчэгум щызэхэт цIыфмэ Иван Грознэр ашъхьарыплъагъ, нэплъэгъу пхъашэр къащ папкIэу аригъачъи, 
къыфхэкуукIрэмэ адыригъаштэзэ, игущыIэ пидзэжьыгъ:
- СызэрэзэхэшъушIыкIрэмкIэ тхьашъуегъэпсэу. Новгородрэ Псковрэ зыкъызэрэтфашIыгъэми тызэрапэгъокIыжьыгъэми шъущыгъуаз. Пимен архиепископым икуп 

--- Page 702 ---

фэягъ рус къэлитIур Польшэ-Литвам гуащэным. Ар къэзыушыхьатрэ тхылъ шъэфыр Софие чылысым чIэт тхьэ 
сурэтым къуагъэбылъхьагъэу къэдгъотыгъ. Мары ар! - 
тхылъыпIэр лъагэу еIэтышъ, бгъу пстэумкIи зигъазэзэ, 
егъэлъагъо.- Хэгъэгур зэпкъырызытхъын зыгу хэлъыгъэхэм сяубзэщтыгъа? Зэхэдгъэтэкъуагъэх. Аущтэу сымызекIуагъэмэ, ташъхьагъ ит Тхьэми, шъори къысфэжъугъэгъущтыгъэп. Сэри, хэгъэгури тафимыкIыкI зэхъум, сиунагъокIи, сиIахьылхэмкIи къысэбэнхэу рагъэжьагъ. ШъэуитIур 
къысфэзылъфыгъэ Анастасия Романовнар зэрагъэлIагъэр 
хэткIи шъэфэп. Унагъо зысэшIэжьым, къысфэхъугъэ 
сабыйми джа дэдэр рашIагъ,- сыкъызэхэоха риIорэм 
фэдэу, Мария Темрюковнар зыкъот дэпкъ лъэныкъомкIэ 
нэплъэгъу гъэбылъыгъэр джыри пачъыхьэм ыдзыгъ,- а 
зэпстэур рамыгъэкъоу, сшы Старицкэр къысагъэбэныжьыгъ. ЗэрэсиIахьыл благъэм пае къэсымыгъанэу ащи 
ифэшъуашэ езгъэгъотыгъ. Старицкэми, Курбскэми, 
Пимени адезгъаштэхэрэр мыхэмэ ахэтых. КъумалхэмкIэ 
гукIэгъуи, гунахьи сиIэп. Зэзэгъыныгъэ зыдысиIэ чаркасмэ 
зэраIоу, унэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь! Ау цIыфылыр сшхэу 
сипыймэ сыкъызэрэшъуагъэлъэгъурэм сиIоф тетэп, хэгъэгум фэшъыпкъэхэмкIэ сигукIэгъуи, сицIыфыгъи чIэсынагъэп. Шъуапашъхьэ ит нэбгырэ шъищым щыщэу нэбгыришъэрэ тIокIиплIырэм укI атеслъхьэрэп, чIыпIэ чыжьэ 
чъыIэмэ язгъэщэнхэшъ, ямысагъэ зыдашIэжьзэ, сынэшIу 
ащэфэфэ ащызгъэпсэущтых. УкI зытеслъхьэгъэ нэбгыришъэрэ тIокIырэмэ ахэтхэу, пстэуми анахь мысэхэу 
Челядинымрэ ВисковатэмрэкIэ ежъугъажь.
Челядиныр шъхьэпыхыпIэм дащаий раутыгъ, обзэгъу 
огъукIэ ышъхьэ пагъэлъэтыгъ. Ащ зызэримышIыгъэу 
Висковатэм зыригъэнагъ, кууагъэ, зыриутэкIыжь шIоигъуагъ шъхьакIэ, агъэхъыягъэп, шъхьэпылъапIэм ращалIи, 
ышъхьэ егъэзыхыгъэу ылъакъохэр зэгуащыгъ. Ардэдэм 
укIэкIуитIумэ огъу зырызкIэ зэфэдитIо зэгуаупкIыгъ. Хэгъэгум иахъщэIыгъ Фуниковыр шъхьэкIэ псэу къажъорэм 
хадзагъ.
ЛъышIэжьыр ыкIэм факIощтыгъэ къахьыгъэ къэбар 
гомыIур Скуратовым пачъыхьэм зыреIом. УкIыкIэ зэфэшъхьафхэу ынэхэр зэтезгъэплъыщтыгъэхэм пачъыхьэм 

--- Page 703 ---

раIуагъэр апэм гурагъэIуагъэп, тIэкIурэ щысыгъэу, къызэупчIэкIыжьыгъ:
- Сыд зауа зыфэпIорэр?
- Тыркудзэ-къырымыдзэ мин щэкIыр тихэгъэгу гъунапкъэ къызэпырыкIыгъ.
- Сэлымэ султIаным идаоу фэсымышIагъэм заокIэ 
сыригъэуцолIэн имурад,- ымакъэ ежь зэхихыжь къодыеу 
Иван Грознэм къыIуагъ,- ау зи къыдэхъунэп. Персым 
екIурэ астрахъан гъогури фызэIусхынэп, Терки типытапIэри 
тесхынэп. Ащ сенэгуети ары а лъэныкъор гъэрекIуи, мыгъи 
зыфэзгъэпытагъэр. Чаркасхэми сицыхьэ ателъ. ЕтIан, етIан, 
Лукьяныч, ар непэ цIыф зэхих хъущтэп, хьадэгъум ежэрэ 
къумалхэри умыгъэгушIох. Ащ нахьышIу модэ Вяземскэ 
къумалыр зэрэкIэзэзырэм еплъи...
Пчыхьэм Иван Грознэм Гощэунае нэгушIо-гушIоу 
къыпэгъокIыгъ.
- Учэф, Кученей,- пачъыхьэр нэшIукIэ ишъуз Iуплъагъ.
- СэгушIо, спсэ закъу,- Гощэунае игуапэу лIым пигъохыжьыгъ,- тисабый загъэлIагъэм ыуж непэ нахь сынасыпышIоу мы илъэс заулэм къыхэкIыгъэп.
- Плъэгъугъэ щынагъомэ пшъхьэ агъэунэзагъэба?
- Хьау! - Гощэунае пагэу къыпиупкIыгъ.- ПшIагъэмкIэ 
укIэмыгъожь, аущтэу уадэмызекIуагъэмэ, джа дэдэр ори, 
тэри къыташIэщтыгъэ. Джы пшъхьэкIи, угукIи зыгъэрыхьат, 
Тхьэм къыуипэсыгъэ къэралыгъом фэпшIыщтым егупшыс. 
Уихэгъэгуи, уилъэпкъи уазэрэфэшъыпкъэр сэшIэшъ, сыд 
фэдэ Iоф епхьыжьагъэми, сыкъыпкъотыщт.
- Тхьауегъэпсэу, Кученей, о зыр ары сыкъызэхэзышIыкIэу сиIэр. Ау къэбар мышIуи къыздэсхьыгъ.
- Сыд? - ышъо чъэкIызэ, Гощэунае къэупчIагъ.
- Тыркуер заокIэ Астрахъанрэ Теркирэ якIун игухэлъ. 
Щынапхэмэ уащымыщми, угу гъэпытэ. А лъэныкъом дзэ 
лъэш щытIыгъ. Серпухови, Тули адэлъыдзэхэр а лъэныкъомкIэ елбэтэу ежьэнхэу унашъо афезгъэхьыгъ. НэмыкI 
унашъохэри сидзэзещэмэ афэсшIыгъ. Зыгъэрэхьат, гукIодыгъо щыIэп.
- Ары шъхьакIэ заоба...- ренэу ипкIыхь-гупшысэмэ 
ахэмыкIыщтыгъэ ятэ-янэхэри, ышнахьыжъхэри Гощэунае 
ынэгу къыкIэуцуагъэх, зыщыщ хъугъэ хэгъэгум иIоф зэпымыфэмэ зэрагъэгумэкIыщтыгъэм фэдэу, къэбар гомыIум 
шъхьэгугъу ригъэшIыгъ.

--- Page 704 ---

Ежьыри, хэгъэгуми къяпыищтыгъэхэр зэхиукIэгъагъэхэми, къыздимыкIыжьын аригъэщэгъагъэхэми, джы 
зэуитIум азыфагу Иван Грознэр дэуцон фаеу хъугъэ. Сыд 
фэдэ къин къыфыкъокIыми, опричнинэмрэ ащ иуIэшыгъэ 
стрелецхэмрэ ицыхьэ ателъэу, пачъыхьэр сыд фэдэ кIуачIи 
фызэплъэкIыжьыщтыгъэп. ЗэкIэщтэжьыгъэ боярхэр, 
пщыхэр, лIэкъолъэшхэр, динлэжьхэр яунэмэ зарытIысхьажьхэкIэ, шъхьэзэкъо шъэфкIэ къыфычIэмыплъыхэу 
щытыгъэхэп, ау, нахьыпэм зэрашIыщтыгъэу, куп-купэу 
зэрэугъоихэзэ зэIушъэшъэжьыщтыгъэхэп. Мазэ къэс 
хьакъу лахь угъоиным къемыхъущтыгъэмэ, щыкIэщтыгъэп. 
Заом пэIухьащт Iашэм икъэшIыни хагъахъощтыгъэ. 
ЦIыфхэри нахь фэчэфхэу дзэм хахьэщтыгъэх, хэгъэгум 
фэзаощтыгъэх. Къумалыгъэм игугъу зэрашIрэми къыкIичыгъагъ.
Хэгъэгум бэшIагъэу имылъыжьыгъэ рэхьатыгъор 
иуцожьрэм фэдэми, Иван Грознэм джыри цыхьэ зыфишIрэр макIэ. Ар исакъ зекIуакIэмэ къахэщы. Шъузымрэ 
ыкъохэмрэ афэшъхьаф гупсэфыпIэ-шъхьэегъэзыпIэ зыми 
рилъэгъулIэрэп. Ыпашъхьэ къырагъэуцорэ гъомылэмэ 
ащэщынэ, хэIэным ыпэкIэ къыфытезыгъэуцуагъэхэмкIэ 
еушэты. Псыми, санэми, нэмыкI шъонхэми ицыхьэ атыригъэлърэп. ЫжэкIэ-пакIэ зыми ригъэупхъорэп, ышъхьаци 
кIаригъэупхъухьэрэп, ежь зыпэупхъухьажьы е шъузыр 
къыздырегъаIэ.
Ливон заом нахьи Тырку заом урыс пачъыхьэр нахь 
егъэгумэкIы. Хэгъэгум икъыблэкIэ щыкIорэ заом Iофхэр 
щыдэйкIэ арэп. Пыим пагъэуцугъэ дзэри, пагъохыгъэ 
Iашэри макIэп. Чыжьэшъ, зэо къэбархэр гъогум бэрэ 
тетых. Игъом къэмысхэзэ, жъы хъужьри нахьыб. Аущтэу 
щытми, шыу зэIэпыхкIэ мэфищ тешIэ къэс зэо къэбархэр 
къылъагъэIэсых. Джа шIыкIэ дэдэмкIэ ашIэн фаехэри 
афеIопщыжьы, кIочIакIэхэри чIылъэкIи, псышъхьэкIи гъогу 
тырегъахьэх.
Сентябрэ мазэм ыгузэгумэ адэжь, къызхэкIыжьыгъэ 
дунэе дахэмрэ къыблэ заом къыфырахыгъэ къэбар гушIуа гъомрэ ынэгу къыкIэпсыкIыхэу Иван Грознэр унэм ихьажьыгъ, пчъаблэм дэмыкIызэ, шъузым риIуагъ:
- Бжыхьэпэ мафэри дахэ, къыпфэсхьыгъэ къэбарыри 
гушIуагъу, Кученей. Къасым-Бэй зипэщэ дзэшхор тидзэкIолIмэ зэтыраIэжагъ, чаркасхэри пхъашэу къыпэуцужьыгъэх. ЗэтыраIэжэгъэ къодыеп, бгъу пстэумкIи 
къаухъурэигъ. Зэхакъутэпэным е гъэры ашIынхэкIэ бэп 
къэнэжьыгъэр. ТитекIоныгъэ слъэгъунэу сыфаешъ, зыкъэгъэхьазыр, шъуалъэныкъокIэ тыкIощт, бэшIагъэ ори 
уиIахьылхэр зымылъэгъугъэр.
- Сыдигъу тызежьэщтыр? - зэмыжэгъэ гушIуагъом 
Гощэунае ыгу зыригъэпхъотагъ.
- КъэкIощт тхьэмафэм гъогу тытехьащт. Ау хъущтыр 
охъуфэ, зыми ышIэ хъущтэп.
Игупсэ лъэныкъо зэрэкIощтым, янэ-ятэхэр, иIахьылхэр, 
ичылэжъ зэрилъэгъущтхэм игушIуагъо зэрихьэзэ, Гощэунае зигъэхьазырыгъ, шIухьафтынхэри, Iэпэщысэхэри 
пхъонтэ шъхьаф дилъхьагъэх, тхьэмафэр икIи, джыри нахь 
мэфэ шъабэкIэ лIым зыфиIогъэ уахътэр къихьагъ. Пачъыхьэмрэ ишъузрэ япчэдыжьышхи, ящэджэгъуашхи зэдашIыгъ. Иван Грознэр иIофмэ ауж зихьажьыгъэм тIэкIу 
тешIагъэу, щэджэгъоужмэ адэжь, гуIэнкIэ пчъэр къыIузыубгъукIыгъэ Вишняковым ынэхэр зэтеплъэу къыIуагъ:
- Мария Темрюковнар дэи... къыоджэх!
Иван Грознэм Курбскэм фитхыжьыщтыгъэ тхылъым 
ышъхьэ къытырипхъоти, къызщылъэтыгъ, хэкIукI-хэчъэрыкIыкIэ ишъуз зэрылъ унэм нэсыгъ. Гощэунае ушхугъэу 
пIэм хэлъ: IитIукIэ ыбгъэ ыIыгъэу мэщэIу, ынэхэр къыIэпэкIы, 
тхъурбэр ыIупшIакIэмэ къадефы. Пачъыхьэ гощэшхом 
шъхьащыкIотыгъэ бзылъфыгъэмэ апымылъэу Иван Грознэм ишъуз зытыриуIубагъ:
- Сыд къыохъулIагъ, Кученей?..- пачъыхьэр шъузым 
зэрэIоплъэу, щэнаут зэрэIуадзагъэр къыгурыIуагъ.
- Сыбгъэ машIом рестыкIы, спсэ закъу...- ерагъэу 
Гощэунае къыупсэлъыгъ.
- Джыри сипыймэ утын къысахыгъ!.. Докторыр, докторыр къашъущэ,- ымакъэ имыежьэу Иван Грознэр 
джэгъэ къодыеу Гощэунае ыпсэ хэкIыгъ.
1569-рэ илъэсым исентябрэ мазэ и 21-м ищэджэгъоуж 
мафэ IукIотыщтыгъэ...

--- Page 705 ---

VIII
Урысыем ипачъыхьэ ишъуз дунаим зэрехыжьыгъэр 
джыри зымышIэщтыгъэ Темыр Кавказыр лъыгъэчъэ заом 
хэтыгъ.
Къасым-Бэй идзэ сыд фэдизэу IашэкIи, шъуашэкIи 
те гъэпсыхьэгъагъэми, идзэкIолIхэр псэемыблэжьэу заощтыгъэхэми, къыпэуцугъэ урысыдзэм гъогур фызэпибзи, 
Астрахъан ригъэкIолIагъэп. ЧIэнэгъэ инхэр ышIызэ, Терки 
пытапIэмкIэ зызегъазэми, къэзэкъ-къэбэртэе дзэ зэхэпхъагъэр нахь пхъэшэжьэу къыпэгъокIыгъ. ЗэкIэкIожьынэу 
зежьэм, Серпуховрэ Тулэрэ къарыкIыгъэ дзэмэ кIуапIэ 
къыратыгъэп, тыркудзэ-къырымыдзэр бгъу пстэумкIи 
къэдзыхьагъэ хъуи, чIыпIэ зэжъу ифагъ.
ХэкIыпIэ-тхьагъэпцIыгъэм Къасым-Бэй ешэмэ, къэзыдзыхьагъэмэ япащэхэм лIыкIохэр афигъакIозэ, зыщыгугърэ 
дзэ IэпыIэгъур жаные гъогу кIэкIымкIэ къылъыIэсыфэ, 
зызэраритыщт шIыкIэм егупшысэ ыIозэ, мафэмэ заригъэкъудыищтыгъэ. Дзэ IэпыIэгъур Къырым къызэрикIрэ 
къэбарым пащэр зэригъэгушIуагъэм нахь мымакIэу Къэлэкъутэ идзэкIэ Жаные къыфырахыгъэ къэбарым Къасым-Бэй ыгъэнэшхъэигъ, хигъэкуукIыгъ:
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! Пшызэ сэмэгу шъолъырыр Тыркум иежьба?
- ЗэрэхъурэмкIэ, Тыркуми Къырыми яежьэп,- АдылДжэрые къыриIожьи, "Жаные гъогу кIэкIыпIэмкIэ тыкъэмыгъакIоу, Тэн-ИдылкIэ тыкъырепщэкIызэ, дзэ шIагъор 
бгъэулэугъэ, зыкIэмыIэжь ипшIыхьагъ" гукIэ гъумытIымыгъэ. 
- ФэкъолIыдзэр къытпэзгъэуцугъэ Къэлэкъутэ къэбар 
фягъэхьыгъэн фае.
- Сыд тIони?
- А фэкъолI нэIуагъэр е гъэщынэгъэн, е шIукIэ гъэдэIогъэн фае.
- УзтегущыIэн зытемыфэрэ фэкъолIыр зыгорэм 
щыщынэу е бгъэдэIон плъэкIынэу щытыгъэмэ, фэкъолIыдзэр ыугъоеу къытпигъэуцущтыгъэп. ФэкъолIмэ язакъоп, 
пщыхэри, оркъхэри, лIэкъолъэшхэри гоуцуагъэх. 
УешIушIэнэу зыфэпIуагъэмкIи угурыIонкIэ сыгугъэрэп.

--- Page 706 ---

- АдыгитIу зэгурымыIожьынэуи!? Ащыгъум хьаулыеу 
сиадыгагъэ сырэпагэ.
- Къысфэгъэгъу, къытпыщыт Темрыкъопщри адыгэба?
- Ар адыгэмэ ахэслъытэжьрэп, джаурыгу иIэ хъугъэ.
- Къэлэкъутэ фэкъолIым сыдыгуа адэ къытфыриIэр?
- СшIэрэп, Адыл-Джэрый, Тыркум сыфэшъыпкъэми, 
идзэ сызэрипащэуи сиадыгэгу нибжьи схъожьыгъэп,- 
Къасым-Бэй ышъхьэ фиIожьи, кIэгубжыхьажьыгъ: - Сыд 
сэIо тызэрэгущыIэрэр! Ащ нахьи нахьышIу хэкIыпIэ горэм 
тылъыгъэхъуи. Укъызщытхъущтыгъэ Пщыапшъэкъо сыда 
зыфыщысыр? Шъэбэкъу тэркIэ щымыIэжьыхэм ычIыпI, 
адырэ адыгэ лъэпкъхэми акIыб къытфагъэзагъ, къытэзэожьынхэкIи пшIэнэп, ау Пщыапшъэкъуи, ышхэри, акъохэри дгокIыжьыгъэха?
- Ащ сэри мы мафэхэм бэрэ сегупшысагъ. Пщыапшъэкъомэ афэгъэхьыгъэу тятэ ыIощтыгъэр къэшъыпкъэжьыгъ. Къэхъущтым пэплъэх, заплъыхьэ, заудэгу. Джы 
тызэрыфэгъэ чIыпIэм зы хэкIыпIэ закъу хэслъагъорэр. Дзэ 
IэпыIэгъур непэ-неущэу Жаные къихьащтышъ, къэбар 
къызэрэтэIоу, къытпэIулъ Серпухов дзэм ошIэ-дэмышIэу 
тытео, пхырытэтхъушъ, тидзэ тыIокIэжьы. Ар спшъэ къиплъхьэмэ, сишыудзэ фызэшIокIыщт. Джар къызэрэздэ хъоу, 
Жаные мыдаIохэр зэрэщытэу тесэгъэстыкIы!..
Къасым-Бэйрэ Адыл-Джэрыерэ зипэщэ дзэр чIыпIэ 
къин зэрифагъэр Къэлэкъутэ ышIэщтыгъ, IэпыIэгъу афэхъу щтхэр Къырым къызэрикIхэрэми щыгъозагъ, ыкIуачIи, 
иакъыли хилъхьи, ХытIуалэ зэпырыкIыпIэр фэкъолIыдзэмкIэ ыгъэпытагъ. Ау зигъашIэ зэо мыухыжькIэ къэзыхьыщтыгъэ Долэт-Джэрые нахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ. 
ХытIуалэ лъэсыдзэр къыIуитакъо фэдэ ышIи, ишыудзэ 
псынкIэ хы МыутIэ IушъокIэ чэщым къырищэкIи, нэфшъагъом Жаные имычIыгужь куупIэкIэ ошIэ-дэмышIэу къыритэкъуагъ. Къэбар гушIуагъом гушхуагъэ зыхилъхьэгъэ 
шыудзэм Адыл-Джэрыий чэщым зыригъэпхъотагъ, 
чIанэрэм фызэмыплъэкIыжьхэу къэзыдзыхьагъэмэ ятIэсхъапIэ пхыратхъуи, бжыхьэ нэфшъагъор зышъхьащыт 
шъофым зырагощагъ. Бгъу пстэумкIи утын зэрахыщтыгъэ 
Къасым-Бэй илъэсыдзи, лъыпсыр къыпычъызэ, АдылДжэрые ишыудзэ пхыритхъугъэ шъолъырым итэу 
зэкIэкIожьыгъ.

--- Page 707 ---

КъызхэкIыжьыгъэ зэо хьылъэм ижъот макъэ Темрыкъо 
пщышхом джыри ытхьакIумэ икIыгъэп, чэтэ зэпэIудзэр, 
дзэкIолI зэрэукIыр, шыур къезытхъыхырэ лъэсыр, лIы нэгу 
пхъашэхэр, щынэр зымышIэрэ кIэлакIэхэу зыпэкIэпс къечъагъэхэр, шыушмэ япырхъэ-щыщ гуIэхэр пкIыхьэпIэ 
зэхэмыф-зэхэухъытагъэм фэдэу ынэгу кIэсыкIыжьых. 
Пкъы пытэ плIэIушхор ищыгъэу ыIыгъыми, зэрэзэхэукIагъэр, ныбжьыр къызэрэтекIорэр ынэпэ зэхэхыгъэ къытещы, ышъхьэ пагэу гъэкIыгъэ, ау ыпашъхьэ ит урыс 
дзэзещитIум нэплъэгъу фабэкIэ аIоплъэ. Ржевскэми, 
Дашковыми агуи, акIуачIи из, анэгухэр нэфынэхэу пщышхом нэплъэгъухэр тырахышъ, къелъэгэкIрэ ыкъохэу 
Доманыкъуи, Мамсрыкъуи, Бэлгъайрыкъуи хъопсэ 
нэплъэгъу хэмкIэ язырызыгъоу зэпаплъыхьэх. Зэшыхэр 
ящыпэлъэгъухэп, дзэзещэхэр зытIо-зыщэ пщышхом 
ихьэкIагъэх. АфэмылъэгъукIрэр Мамсрыкъу. БэнэнымкIэ 
ащ ыпшъэ узэрэмыкIощтыр тIуми пчъагъэрэ алъэгъугъ, 
ау зэо утыгум итэу мы мафэхэр ары ныIэп зышъхьарыплъагъэхэр. АшъхьэкIэ алъэгъугъэми, ашIошъ хъурэп зы 
нэбгырэм ащ фэдиз дзэкIолI шыуми, лъэсми зэхиупкIэтэныр.
Бжыхьэ мэфэ фабэр къызэблэзыхъурэ жьыбгъэ макIэм 
Темрыкъо ыгупэ фэгъэзагъэшъ, зэхишIэрэр игъусэмэ 
ареIо:
- КъушъхьэмкIэ жьыбгъэ чъыIэр къекIышъ, ом зыкъызэблихъущт, къэучъыIыщт. Бжыхьэм ызыныкъо зыпыкIыкIэ, талъэныкъо мэфэ чъыIэ заулэ къыщыхъоу хабзэ. 
КIымафэр къызэрэблагъэрэр Тхьэм къытегъашIэшъ, етIанэ 
къэфэбжьы.- Зэпыугъо тIэкIу ешIышъ, ыIапэ ещэи: - Сыд, 
дзэзещэ лIыхъужъхэр, чанэу пыим шъуезэуагъэх, тэри 
тлъэкI къэдгъэнагъэп. ШIукIэ, мамыркIэ Тхьэм тызэIуигъэкIэнэу селъэIу,- аIапэхэр еубытыжьы.
- Хъущтмэ, зиусхьан,- Ржевскэм къыIуагъ,- пкъохэми 
аIапэ тыубытыщт, тхьашъуегъэпсэу ятIощт.
- Шъузэрэфай,- Темрыкъо ыбгъукIэ IокIоты, Доманыкъо ыIэлджани, ыблэбгъуи зэрэуIагъэр, кIыфы зэрэхъугъэр елъэгъушъ, ыгу къыпеIонтIыкIы, зэреIожьы: "КIэлэ 
мыгъор хьадэхэу, уIагъэхэу язгъэщэжьыгъэхэм сфадэкIожьыгъэп, лIыгъэм зыригъэхьэу сашъхьагъ ит. ЫIэлджанэ 
къырашIэгъэшхо щыIэп, ау ыблэбгъу лъэшэу къауIагъ. Сэ 
сыкъеухъумэ ыIозэ, нэгъой шыум исэшхоогъу къытефагъ. 

--- Page 708 ---

Ари сибайколмэ игъом шым раупкIэхыгъ нахь, лъэкIэу 
къырихьылIагъэмкIэ къеогъагъэмэ, ыпсэ къыIуихыщтыгъэ..."
Ржевскэм ищытхъу гущыIэхэм Темрыкъо игупшысэ 
зэпагъэугъ. ЛIы Iужъу тхъоплъыр Мамсрыкъо дэплъыезэ, 
IитIукIэ ыIыгъ Iэр егъэсысы, фэчэфэу реIо:
- УлIэхъупхъ, Мамсрыкъу, иныжъыри ощ фэдэу 
зэонэп. Загъорэ сызэрыт чIыпIэр сщыгъупшэти, згъэшIагъоу сыкъыплъыплъэщтыгъ.
Темрыкъопщыри, урыс дзэзещэхэри зэфэразэхэу 
зэбгъодэкIыжьыгъэх. Къэбэртэе пщышхор ыкъохэри, 
идзэкIолIхэри игъусэу ичылэ Идарие ихэгъуашъхьэ 
зэрехьажьэу, лIыжъи ныуи, бзылъфыгъи кIэлэцIыкIуи, 
хьэдагъэ зиIэхэм афэшъхьафрэр, зэрэгъэгушIохэзэ, къыпэгъокIыгъэх. Темрыкъо апэ зэритэу зэкIэми яшыхэм 
зэрапхъыхыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, зиусхьан, ори, уигъусагъэхэми псэпэшхо къэжъугъэхъагъ,- апэ къыкIэрыхьэгъэ лIыжъым 
ыIапэ къыубытыгъ.- Фэхыгъэхэр тиIэхэми, Алахьым ахэм 
джэнэт къарет, нэгъоймэ тыгу атежъугъэпщэхагъ, адыгэмэ 
тIэкIу нэмыIэми загъэпсэфын.
ЗэолIымэ яшъаохэм, япшъэшъэжъыехэм зарафызылIэ, ежьхэми ашъхьашъомэ Iэ ащафэ, нахь IэтэхъуаIохэр 
заом къыхэкIыжьыгъэмэ хъопсанэкIэ аIоплъыхьэх, шъузхэри 
ялIыхэм апэгъокIынхэкIэ укIытэхэу шъхьатехъо цыпэхэр 
аIупэхэм аIуаубытэзэ, шъэфэу хэгушIукIых.
Пчыхьэ кIахэ нэс пщы щагушхом цIыфыбэ щызэблэкIыгъ, гушIуакIом гушIуакIор ыуж итыгъ, хьакIэщми лIыхэр 
бэрэ щызэхэсыгъэх. Пчэдыжьым хъулъфыгъэ заулэ гъусэ 
ышIи, Темрыкъо пщышхор хьэдагъэ зиIэхэм тхьаусхакIо 
афэкIуагъ, гъунэгъу чылэхэми ишъыгъо гущыIэхэр афаригъэхьыгъ. Къызегъэзэжьым, Доманыкъо иунэ лыеу итыр 
зэкIэ къырахи, пIэкIорымрэ тетIысхьапIэхэмрэ ащэхъу 
къызэрэрамыгъэнагъэр, кIапщэ къыфызэIуахынэу зызэрэфагъэхьазырыгъэр къыраIуагъ.
- Ащ шъухэмыхьагъэми хъуни, кIапщэ зыфэпшIын 
шъобж къытыращагъэкIэ сыгугъэрэп,- ыгу римыхь фэдэу 
тым ариIожьыгъ.
- Хьазырэу къыфырегъашIэ, тят,- Мамсрыкъо къэгумэкIыгъ.- КIэлэ чэфхэм ахаплъэмэ, ясэмэркъэухэр 

--- Page 709 ---

зэхихмэ, иуз тырагъэун, иуIагъэхэри нахь псынкIэу кIыжьыных.
Темрыкъо ышъхьэ ыгъэсыси, щхыпцIыгъэ нахь, хъуни, 
мыхъуни къыриIожьыгъэп.
Чэщ-мэфищым чъыIэбжь макIэу цIыфмэ зязгъэутIыIугъэри текIыгъ, мэфэ фабэхэм къаIуидзыжьыгъ, Доманыкъуи иуIагъэхэм атепхагъэхэр тырахыхи, Iэзэгъу уцыр 
лIыжъ Iазэм ащифагъ, охътэ тIэкIу нахь темышIэу къецэкъэныр иуз зэрахэлIыкIрэр сымаджэм игуапэу зэхишIагъ. 
Мафэм сымэджаплъэхэу фызэблэкIыгъэхэми, пчыхьэм 
кIэпщэшI кIалэхэу къекIолIагъэхэми нэ чанкIэ ахаплъэу, 
цэлдао ешIэхэрэм, сэмэркъэу-зэпэшIыжьхэм, зышIытэжь 
шIыкIэ-гъэпсыкIэхэм агъэщхэу щылъыгъ.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэхэм тыгъэпс зэтепшIыкIыкIэ 
зыкъызэIуахыгъ. ЦIыфмэ къаштэжьыгъэ щыгъын фабэхэр 
агъэтIылъыжьыгъ, пIокIэ-лъакIэу фэпагъэхэу яIофхэм ауж 
итых, бзыумэ яорэд жъынчи падзэжьыгъ, чэт-тхьачэтхэр 
къэшъхъыжьыгъэ уц тхьапэмэ яцыпаох, былымхэр хъупIэм 
дафых, атэкъэ сэкуплъыр лъэшэу тэмауи, щагум ышъхьэ 
дэгъэзыкIыгъэу Iуагъэ.
- УнэмкIэ зымыгъазэу, сыда щагум укIыдэIукIрэр, 
делэжъ! - Темрыкъо атакъэм фэгубжи, хьакIэщымкIэ 
ыгъэзэжьыгъэу шылъэмакъэмэ къызэтырагъэуцуагъ.
ЯгуIи, ячъи зэхэтэу, анэгумэ гуIэ-гумэкIыр къакIэщэу 
пщышхом ыпашъхьэ къихьэгъэ лIитIум яз къыIуагъ:
- Зиусхьан, къэбар гомыIу къэтхьыгъ. Елбэт аIуагъэти, 
чэщи, мафи тимыIэу, шы зэблэхъухэмкIэ уадэжь тыкъэсыгъ. Къырым шыудзэр Жаные къибэнагъэшъ, чылэхэр 
тырагъэстыкIы, жъи, кIи аIорэп, апэ къифэрэр аукIы. 
IэпыIэгъукIэ къыпщэгугъых.
- Сыд тхьамыкIагъу шъыу къэпIуагъэр! Тыгъуас 
зызэхэдгъэтэкъуагъэхэр. Ащ ыуж илъэскIи зыкъашIэжьынэп 
сшIошIыгъ...
Iофтабгэхэм яшыушхэр Темрыкъо афызэбларигъэхъуи, 
ытIупщыжьыгъэх, ежь ыкъуитIуи ибайколхэри лъэтемытэу 
къаригъэщагъэх, жьыIухьагъу имыфэгъэ дзэкIолIхэр къаугъоижьынхэу ытIупщыгъэх. "Тэ зэшIокI ин тиIэу, тырку-нэгъоидзэм тытекIуагъэу жаныемэ къашIошIыгъэкIэ сенэгуе...- Темрыкъо зэриIожьыгъ.- Ар сэIо шъхьакIэ, ахэмэ 

--- Page 710 ---

ни, тхьакIуми яI, Тэрч къэлэ-пытапIэм урысыдзэ зэрэдэлъыр 
ашIэ, Урысыем дзэхэр къызэрэтфикIыгъэхэм щыгъуазэх. 
Тэщ нахьи ахэмэ нахь ащыгугъыхэу къысфаIопщыгъэн фае. 
ТидзэкIолIхэри къаугъоифэ, Ржевскэмрэ Дашковымрэ 
адэжь сынэсын, тынэ къаплъэзэ, жаные адыгэ кIалэхэр 
зэрядгъэпхъонха, ядгъэукIынха!"
Идарые щыщ лIы купэу къыфэсыгъэр гъусэ ышIи, 
Темрыкъо пщышхор хьапкI-лъэхъу зэхэткIэ къэлэ-пытапIэм нэсыгъ, Ржевскэри, Дашковыри къэбарым щигъэгъозагъэх. Ржевскэр нахь гу псынкIэ стырыти, ынэхэр 
зечъэу, ынэгушъхьэмэ къахихэу къыIуплъагъ, Дашковым 
ыIэ ыжэпкъ кIигъэуцуи, зэхихыгъэр шIомыIоф фэдэу къыупсэлъыгъ:
- Жаные щыхъурэр тэшIэ, зиусхьан, тыгу егъэузы 
шъхьакIэ, Пшызэ исэмэгубгъукIэ гъэзэгъэ чIыгухэм тэ тиIоф 
ахэлъэп.
- Ар сымышIэу сыкъышъуфэкIуагъэп,- Темрыкъо 
игущыIэмэ атеIункIэзэ, пигъодзыжьыгъ.- Шъэбэкъу пщышхор зэгорэм шъуигъусагъ, джыри зыкъышъуфекъудыи, 
ыкъо нахьыжъ шъуидзэ хэт.
- Зиусхьан, а лъэныкъор Тыркум яе зыхъугъэм ыуж 
типачъыхьэ ишIэ хэмылъэу тыщызэоныр хэгъэкIи, тихьани 
тыфитэп,- Ржевскэри гущыIэм къыхэхьагъ.- Ары нахь, о 
уихьатырми, гъусэ тыкъыпфэхъуни, тлъэкIри къыпфэтшIэни.
- Ащыгъум пачъыхьэм макъэ ежъугъэIу. Сыд Iо фаеми, 
симахълъэба, сIо гори хэхьан фаеба?!
ДзэзещитIур нэмыз-Iумызэу зэIуплъагъ, пчэдыжь 
къэсыжьыгъэ шыухэм къэбар гухэкIэу Москва къырахыгъэр, пачъыхьэм ишъуз, апашъхьэ ис пщышхом ыпхъу, 
зэрэщымыIэжьыр зэримышIэрэр къагурыIуи, гуегъу 
нэплъэгъур тырадзагъ, анапIэхэр рагъэплIыхи, тIэкIурэ 
щысыгъэхэу, зи рамыIонэу яIуплъэхэмкIэ зэзэгъыгъэх, 
етIанэ Ржевскэр хьылъэу хэхьапщыкIи, пщым еушъыигъ:
- Макъэ зэдгъэIущтыр тыдэ щыIа, зиусхьан? Тэ фэтIопщыхэрэр шыу зэблэхъухэмкIэ чэщ-тхьэмафэкIэ лъэIэсы 
ныIэп, джащ фэдиз уахътэкIэ иунашъохэри къытлъэIэсыжьых. Ар тхьэмэфитIу псэу. А уахътэм къыкIоцI татармэ 
Жаные цIыф къыранэщтэп. Тэри пчэгъум тыпагъэтIысхьаным тыфаеп. Благъэ тызэфэхъугъэшъ, цыхьи къыпфэсшIэу 
къыосэIо, уимахълъэ емыдэIурэмэ шъхьас зэрафимышIрэр 
ори ошIэн фае...
Темрыкъо пщышхор къэлэ-пытапIэм къызекIыжьым, 
шыу шъищым ехъу къэзэрэугъоигъахэу ахэхьажьыгъ. 
Охътэ лые ымыгъэкIодэу дзэкIолI шыухэр гъогууанэм 
тырищагъэх, ячэщи, ямафи зэпытэу жаные чIыгум ихьагъэх.
Шыу Iофтэбгэ тIурытIухэу, куп-купхэу чыжьэкIэ 
зэблэчъхэрэмкIэ къэбэртаемэ къашIагъ зэуапIэр зэрэблагъэр.
Айдар байколыр къыпэгъокIи, Темрыкъо пщышхор 
хьакIэщым зырещэм, къемыдэIужьыщтыгъэ лъакъохэр 
зэхимышIэжьэу Шъэбэкъу псынкIэу къэтэджыгъ, иамалынчъагъэ ыгу цIыкIу ышIыгъэу, нэку-нэпс хъугъэми, 
хьэкIэшхом ыIапэ пытэу ыубытыгъ, ар римыгъэкъоу зырищэкIыгъ, мэкъэ щытхъагъэкIэ риIуагъ:
- ТхьамыкIагъо тызщыхэфагъэм пIэ къызэрэтфэпщэищтыр сшIагъэ, Темрыкъу, тхьауегъэпсэу, Тхьэр разэ 
къыпфэхъу.
- ТфэлъэкIырэмкIэ тыкъыжъудеIэнэу тыкъэкIуагъ, 
зиусхьан.- Пщыхэр етIысэхыгъэх, Темрыкъо игущыIэ 
лъигъэкIотагъ: - Сэ урысыдзэмэ лъэшэу сащыгугъыгъ. 
Зэо благъэу тпэкIэкIыгъэм ахэр ары тыкъыдэзыщыжьыгъэр, ау симэхълъэ пачъыхьэм иIизын хэмылъэу Пшызэ 
къызэпырыкIынхэ фитхэп. Ащ фаIопщэу "хъун" къариIожьыфэ, кIасэ тыфэхъущт. Зытетыр къэсIон, сыфэгуитIоу заом сыIохьэ сфэIонэп, ау гумэкI-джэнджэш горэм 
апэрэу сызэлъиIыгъ. Долэт-Джэрые ишыудзэ ипчъагъэкIи, 
ыкIуачIэкIи къытэлъэшыкIы.
- А-е-насын, Темрыкъу, моущтэу IэнтIрахъоу унэм 
сыкъинэн нахьи, зэо утыгум ситэу сихьадэгъу згъотыгъэмэ, 
бэмэ апэ къэсштэни,- къэтхьаусхагъ Шъэбэкъу, етIанэ 
зызIэкIиубытэжьи, ымакъэ ыгъэлъэшыгъ.- Джэнджэш угу 
къимыгъахь, адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ къытфэсыгъ, тэри 
макIэ тыхъурэп, Тхьэри тигъус.
- Тхьэр зэкIэми ягъус, зиусхьан,- гущыIэр Темрыкъо 
IэкIихыгъ.- Урысыдзэр тигъусагъэмэ, къырымыдзэр 
нахьыбэрэ къэмыхъыежьынэу хъуафэ идгъафэщтыгъэ. 
Джы узэзгъэлъэгъугъэмэ, хьэкIапIэ тыкъэкIуагъэп, заом 
тыIухьан.

--- Page 711 ---

- Сэри сыкъыжъудыIухьащт! - Шъэбэкъу къызIуипхъотыгъ.
- Хьау, хьау, зиусхьан, заом уздыIусщэнэу уадэжь 
сыкъэкIуагъэп,- ыдагъэп Темрыкъо,- плъакъомэ 
уамыхьыжьэу, сыд зэуапIа узIухьащтыр!? Тхьэм ишыкуркIэ сэри уз зэрэсхэмылъзэ, скIуачIэ къыхаIэу ригъэжьагъ, 
шIэхэу сытIысыжьынкIэ енэгуягъо.
- Сэ онэгум сисмэ, щыкIагъэ сиIэп, Темрыкъу,- бысымыр зэкIэкIонэу фэягъэп.- СыкIэлэ Iэтахъоу мые чъыгым 
сыкъефэхи, слъэгуанджэхэр фыкъогъагъэх, арын фае 
къысфызэкIэрыожьыгъэр. Спкъи, сIэхэми кIуачIэр зэрахэлъ.
ГуIэу, лъаIоу, къыщыгугъэу, ежьри зыщыгугъыжьэу 
имышэныгъэу гущыIэр къызыIутэкъурэм Темрыкъо гуегъу-гукIэгъу фишIыгъ, къырафыхь-рафыхьажьзэ, зэзэгъыгъэх: зэуапIэм зэдыIухьащтых, шыудзэхэри лъэсыдзэхэри зэрагъэлъэгъущтых, жаныехэми нэмыкI лъэ пкъхэу 
къадэзэонхэу къафэкIуагъэхэми къарэлъэгъу ылъакъомэ 
зэрамыхьыжьрэм пае къымыгъанэу Шъэбэкъу жаные 
пщышхор зэуапIэм зэрэIухьагъэр, ау заом хэхьащтэп, шыу 
гъусэхэр къыфашIынышъ, къыIуащыжьыщт.
ХытIолэ темэным ыпшъэкIэ, заор нахь зыщыжъотрэ 
лъэныкъомкIэ, Темрыкъо ишыудзэ Шъэбэкъу рищэжьагъ. 
ПщышхуитIум абгъухэмкIэ Мамсрыкъорэ Бэлгъайрыкъорэ 
агот. Гъогум хагъэкIыгъэр бэ, зэуапIэм нэсынхэкIэ къэнэжьыгъэ щыIэп. Ошъогум щырекIошъэкIрэ тыгъэр къохьанкIэ джыри шIукIае иI, дунаири рэхьат, зауи, бани 
щы мыIэм фэд.
Тхышъхьэ егъэзыхыгъэм шыу куп къыкъозэрэхыгъ, 
къэбэртаемэ ячэтэ Iапшъэхэр аубытыгъ. Шъэбэкъу зэплъэкIи, ыгъэгупсэфыжьыгъэх:
- Шъумыхъыжъ, ахэр тэ тишыух. Апэ ит лIышхор 
Къэлэкъут.
Шыухэм шIуфэс зызэрахыхэм, Къэлэкъутэ ыгъэшIагъозэ, Шъэбэкъу зыфигъэзагъ:
- О мыщ сыдым укъихьыгъ, зиусхьан? УпчIэжьэгъу 
укъытфэхъоу хьакIэщым узэрисыр тэ тшIогушIуаф.
- Адэ слъакъохэр мэузы сIонышъ, Темрыкъо пщышхор сыримыгъусэу зэуапIэм Iузгъэхьана, сигъунэгъу?! 
- зиухыижьыгъ Шъэбэкъу.- Шъо тыдэ шъуежьагъ? - Къэлэкъути, Псэмыти, Дзэгъащти, Даури, Шыблани, Онэтыгъуи зырызэу аIуплъагъ, ыкъо Къамболэт зынэсым, 
изекIуакIэ къыримыгъэкIоу, ышъхьэ фигъэсысыгъ.
- Тэ шыудзэми, лъэсыдзэми ашIыгъэхэ уцупIэхэр 
зэтэгъэлъэгъу,- къариIожьыгъ Къэлэкъутэ,- нахьышIу 
тшIошI рэр ятэIо, къулаим лъытэгъэхъух.
- Къырымыдзэр зэкIэкIожьыгъа, непэ шъурэхьат? - 
Темрыкъо къэупчIагъ.
- Ащ фэдэ Iоф яIэп. СызэренэгуерэмкIэ, акIуачIэ 
зэкIаугъуае, е хъоршэрыгъэ горэм еусэх, непэ къэхъыягъэхэп.
- Сыкъышъухаплъэшъ,- Темрыкъо щхыпцIыгъэ,- 
дзэзещэ закIэу шъузэхэт. Хэт ащыгъум адрэмэ япащэхэр?
- Тиакъыл зэхэтлъхьаным пае тызэрэугъоигъ. Ацумыкъуи, Псэмыти, Къамболэти жаные шыудзэмэ япащэх, 
Даур - абдзахэмэ, Хьатае - бэслъыные-абадзэмэ, Онэтыгъу - мэхъошмэ, бжъэдыгъухэри, нэтыхъуаехэри, 
хьакIуцухэри пэщэнчъэхэп.
- Армэ хъун,- гупсэфыжьыгъэ Темрыкъо.- Тэры, тэ 
сыд фэдэ чIыпIэ тыубытмэ нахьышIу?
- ШъукъысэдэIущтмэ, зиусхьан, къокIыпIэ-темыр 
лъэныкъомкIэ, Джэгъун къуаджэ ыпшъэкIэ, къыкIоцIырыхьэрэ кIэишхор зэфэтшIынэу кIочIэгъу тыфырикъугъэп. 
Пый шыудзэр къытэтхьагъэпцIыкIэу кIэим къызырыкIокIэ, 
такIыбыкIэ къикIынышъ, хьалэч тишIыщт. Аущтэу хъумэ, 
къокIыпIэмкIэ нэгъоймэ шъуакъытеонэу амал жъугъотыщт,- къыриIожьыщтым ежэу, Къэлэкъутэ пщышхом 
Iуплъагъ, Темрыкъуи фэкъолI пащэм игупшысэ-гурышэхэр 
ыгъэшIагъоу нэшIукIэ къыIуплъэжьи, идзэкIолI шыухэр 
къокIыпIэмкIэ рищэжьагъ. Дзэ купхэу зэбгъукIохэрэм 
Шъэбэкъу ахищэмэ гущыIэгъу афишIызэ, дзэкIолIхэми 
аригъэлъэгъугъ, ыш Ацумыкъуи нэмыкI дзэпащэхэми 
аIуигъэкIагъ. Ахэмэ ауж жаные пщышхом зыригъанэу 
ригъажьи шъхьакIэ, Темрыкъо шIокIыгъэп.
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм гъозэрыплъэмэ къэбар щынагъо къахьыгъ: пый шыудзэр мацIэм фэдэу къежьагъ, 
ХытIолэ Iушъом щегъэжьагъэу Джэгъунэ лъэныкъомкIэ 
къызэрэфых.
- МацIэхэр лэжьыгъэмэ къазытебанэхэкIэ, отэр-отэрэу 
загощы, нахьыбэмэ сыд фэдэ лъэныкъокIэ загъэзагъэу 
къышъущыхъугъ? - гъозэрыплъэмэ Къэлэкъутэ яупчIыгъ.

--- Page 712 ---

- Iо хэмылъыжьэу, шъо къышъуфакIохэрэмрэ ДжэгъунэкIэ зызгъэзагъэхэмрэ нахьыбэх.
- Ащыгъум сызэнэгуягъэр ягухэлъ, ыпшъэкIэ дэкIоягъэхэм такIыб зыкъашIын ямурад, бгъуитIумкIи тызэфафынышъ, тапэкIи, таужыкIи къытэожьынхэу рахъухьагъ. 
КъокIыпIэмкIэ кIуагъэхэр Темрыкъо пщышхом зэтыриIэжэных, шъо Ацумыкъорэ Къамболэтрэ адэжь елбэтэу шъунэси, яшыудзэмэ ащыщхэм талъэныкъокIэ къагъэзэнхэу 
сфяшъуIу, шъупсынкI! - гъозэрыплъэ шыухэр Къэлэкъутэ 
гуIэнкIэ ытIупщыгъэх.
Зэгорэм къаIуатэу зэхихыгъэгъэ шIыкIэм тетэу, жаные 
шыудзэр щэнэбзэу Къэлэкъутэ ыгъэуцугъ. Ар къызгурымыIуагъэхэр дзэкIолIмэ къахэджыкIыгъэх:
- Тигъусэмэ акIоцI титэу сыдэущтэу пыим теощта?
- ЫбгъукIэ щытхэм пыир раупкIэхзэ, хьалым пкъэур 
зэрэзэгуитхъырэм фэдэу нэгъоидзэм тыпхырыкIынышъ, 
зэфэдитIо дгощыщт,- Къэлэкъутэ рихъухьагъэр фазэхифыгъ,- етIанэ лъэтемытэу къытедгъэзэжьынышъ, зыкъэшIэжьыгъо итымыгъафэхэу Дзэгъащтэ фэгъэзагъэхэр 
тисэмэгу хъущтхэм атеощтых, адрэхэр сэ сигъусэщтых.
Нэгъой шыудзэр къэлъэгъуагъ, яхьэпкIэ лъэши къыратIупщыгъ. Къэлэкъутэ Псэмыти, Онэтыгъуи, Айдари 
ыкIыб дэтых. ФэкъолI пащэм ыIэ къызеIэтым, жаные шыумэ 
запхъотагъ.
Шыудзэхэр зэIуупIагъэх, бгъуитIукIи зэкIакIо яIэп. 
ИсэмэгукIи, иджабгъукIи риупкIэхызэ, Къэлэкъутэ пыидзэм пхырэчъы, игъусэхэми ячатэхэр агъабзэ. Хъурэр 
пыим къыгурыIорэп. Шыу тIурытIоу зэпэIууцохэмэ чатэхэр 
зэIуадзэзэ есагъэхэм янахьыбэмэ зэзэонхэ апэкIэ къикIрэп. 
Нэрэ-Iэрэ агу нэгъой шыудзэм ыгузэгу шъолъыр нэкI 
жаныемэ пхыращи, къытырагъэзэжьыгъ. Къэлэкъутэ 
ичэтэогъухэр нэгъэупIэпIэгъум къифэхэрэп, ыбгъухэмкIэ 
Псэмытрэ Онэтыгъурэ къыгот, Шыбланэ ыуж ит, ошIэ-дэмышIэу пый горэ къырамыгъэоным фэплъырых. Ынэхэр 
къикIотхэу Сэрбай Къэлэкъутэ ыпэ къиуцуагъ, ячатэхэр 
зэIуадзагъэх, ямэIухэр зэпагъэIыгъэх. Джы нэс Къэлэкъутэ 
риупкIэхыгъэхэм ар анахь пытэу къычIэкIыгъ, къулай хэлъэу 
къыпэуцужьы, чэтэогъур тыдэкIэ ыхьыгъэми, мэIур къыпэIуидзэнэу игъо ефэ.

--- Page 713 ---

- Ара узхэхьагъэр, сиегъэшIэрэ пыижъ! - хэкуукIыгъ 
Къэлэкъутэ, шым ефэхрэм фэдэу зыриуфэхи, Сэрбай 
къыIэтыгъэ чатэр ефэхыжьыгъо римыгъафэу пшъэ ищыгъэм зеом, ышъхьэ шIуигъэлъэтыгъ.- Ох-ох, кIасэми, слъы 
сшIэжьыгъэкIэ сэлъытэ.
Заор ыкIэм фэкIо, нэгъоймэ агу кIодэу ригъэжьагъ. 
Тахъупщым инэузыр зытелъыгъэ НэкIакъэ Къэлэкъутэ 
къекIошъылIи, шыплIэм зэрэдигъэфагъэр плъыгъэм хэтыгъэхэ Псэмыти, Онэтыгъуи, Шыблани гу лъатагъэп. Псэмыт 
зимышIэжьэу куозэ, лъэкIэу иIэмкIэ къызэокIи, укIакIом 
ытэмэпкъ риупкIэхыгъ, ау ишъэогъу Къэлэкъутэ ыпсэ кIасэ 
фэхъугъ...
Темрыкъо пщышхор зыпэуцужьыгъэ нэгъоидзэм 
Адыл-Джэрые ипэщагъ, къэбэртэе шыу шъищым 
фэдищ-фэдиплIыкIи нахьыбагъ. Шыухэр зызэхэкIухьэхэм, 
пый шыуитIу-шыуищыр зы адыгэ шыум къеуцокIыгъагъ. 
Темрыкъо иухъумакIохэр япщышхо зыпаIудзэнэу игъо 
фифэжьыщтыгъэхэп, къатесыхьэрэ шыухэу раупкIэхыхэрэм акIыб нэмыкIхэр къыдэлъэтыщтыгъэх. Темрыкъо 
ыныбжь емылъытыгъэу псынкIэу зегъазэ, ичэтэогъухэр 
лъэшых, ау зы Iапэр Iэпитфым зэпакIынба, зэ ашъоджанэм 
къыпхырыкIэу сэшхоогъу къытырагъэфагъ, зэ ыблэбгъу 
къифагъэм ыIэ сэмэгу къыригъэфэхыгъ, ящэнэрэу къылъыIэсыгъэм ыуж ыгу къызэрэмакIэрэр зэхишIагъ. Байколмэ пщышхор онэгум къырахи, чIыгум тырагъэтIысхьагъ, 
бгъу пстэумкIи къеуцокIыгъэх...
Адыл-Джэрые идзэлI гъусэмэ яджэ:
- Темрыкъопщым ыкъохэр шъумыукIых! Гъэры 
шъушIых!
Мамсрыкъо шыу зыбгъупшI фэдиз тебани, къинкIэ 
шым зэрэратхъыхыгъэр уIэгъабэ зытелъ Темрыкъо ылъэгъугъ, Бэлгъайрыкъо ынэмэ къапэшIофагъэп.
Темрыкъо пщышхом ыкъуитIу Адыл-Джэрые 
зыIэкIахьэм, текIоныгъэр къыдихыным фэежьыгъэп, ишыудзэ Къырым зэкIищэжьыгъ.

--- Page 714 ---

Зэо хьылъэм хэлэжьагъэхэ адыгэ лъэпкъхэм чIанагъэр 
мынахьыбагъэмэ, нахь мэкIагъэп. ТекIоныгъэмкIэ зэфэгушIожьыщтыгъэхэми, чылэгъо пчъагъэмэ адэт хьадагъэр 

--- Page 715 ---

ащ ыкIыIу къашIохъужьзэ, къяхъулIэгъэ тхьамыкIагъом 
ашъхьэхэр раригъэуфэхыщтыгъ. Адыгэ фэкъолIмэ апэрэу 
Тхьэм къахигъэтэджэгъэгъэ пащэр, Къэлэкъутэ лIы хъулIышIур, зэо утыгум зэрэщыфэхыгъэр гухэкIышхо ащыхъоу, зэрэлъэпкъэу агъэтIылъыжьыгъ. ЦIыфхэр зыфэтхьаусыхэрэ Къэлэкъутэ ыкъо закъоу Борэн Къамболэти, 
Чэчани, Джамбори, Миначи, нэмыкI ныбджэгъу фэкъолI 
ныбжьыкIэхэри готыгъэх. Къэлэкъутэ зэрэфэхыгъэм ыгъэгупсэфыгъэхэр хьэдагъэм къекIолIэгъэ пщыхэмрэ лIэкъолъэшхэмрэ ахэтыгъэх. Бэ шIэн, макIэ шIэн а фэкъолI 
цIэрыIом баимэ ятетыгъо зыгорэущтэу IуигъэкIотын, 
къыупкIыхьан, ыгъэцIыкIун зэрилъэкIыщтыгъэм ищынагъо 
джы ашъхьарытыжьыгъэп.
Узщыщынэн уIагъэ темылъэу Къамболэт къызэригъэзэжьыгъэр Шъэбэкъу шIогушIогъуагъ, гухэкIышхо щыхъу 
фэдэу Къэлэкъути ихьэдагъэ хэсыгъэми, ежь ычIыпIэ ыкъо 
ригъэхьанымкIэ пэрыохъу къыфэхъун зэрэщымыIэжьым 
ыгу ины ышIыщтыгъ. Зыныбжь хэкIотэгъэ, зыкIуачIэ къыхэIагъэ ышнахьыкIэ Ацумыкъо дэогъу зэрэфэмыхъущтыри 
ышIэщтыгъ. Ыпхъу закъуи шъузабэу къэмынэу Хьатае 
Бэслъыные зэригъэзэжьыгъэри Шъэбэкъу игушIогъуагъ. 
Темрыкъо пщышхом уIэгъэ хьылъэхэр телъхэу, ыкъуитIуи 
гъэры ашIыгъэу Къэбэртае зэращэжьыгъэм Шъэбэкъу 
ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, IэпыIэгъу къафэмыхъугъэ урысыдзэмэ афэмыразэу Кутакъэ зыдэщыIэ УрысыемкIи 
игупшысэ ыдзыгъ, гугъэр къытекIоу зэриIожьыгъ: "Джы 
нэс мыхъун къемыхъулIагъэмэ, Алахь лъапIэм ари къытфиухъумэн, къытфихьыжьын..."
Къещхыным енэцIэу ом зызэблихъущтыгъэ. Къыблэ 
жьы фабэм къыпэтэджыгъэ нэкъуаем пщэ утIэрэхъыгъэхэр 
зэбгырефых, чъыг пкIашъэхэр ретэкъухьэх. Хы ШIуцIэ 
бгъэгур къибэгыкIзэ, иор лъэшхэмкIэ нэпкъым къыжэхатхъо, пщэгъо Iужъу ежьашъом мэкIэ-макIэу чIылъэр зэлъеупIыцIэ. Тыгъурыгъур маджэ, мэгъы, мэщхы, мэпыхьэ...

--- Page 716 ---

ЗишIоигъоныгъэхэр сыдигъокIи зэтемыфэщтыгъэ пщы пчъагъэм а лъэпкъ лIыхъужъыр агъэIорышIэщтыгъэмэ, къэралыгъо лъэш хъуни... Ахэр ренэу 
зэрэзэнэкъокъужьхэрэм, зэфэмыIорышIэжьрэ пщы 
жъгъэибэхэм тетыгъор зэратегощагъэм тинасыпкIэ 
а лъэпкъ лIыбланэм ищынагъо нахь макIэ ашIы.
П. С. Паллас

--- Page 717 ---

Адыгэпщхэр яхэгъэгу итхьамыкIэгъуагъэх: анахь 
лъэшымрэ анахь мылъкубэ зиIэмрэ язэрэмыгъашIэу 
зэнэкъокъу мыухыжьым хэтыгъэх. ЯщыкIэгъэ IэпыIэгъу кIачIэ хэгъэгум рамыгъуатэ зыхъукIэ, хэхэс унэшъошIхэр къызхащэхэти, ежьхэри ягъусэжьхэу, 
арагъэхъункIэщтыгъэ.
Нэгъумэ Шор

--- Page 718 ---

ГУЩЫIЭУЖ

--- Page 719 ---

Сыда къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм, лIэшIэгъухэм адыгэмэ 
къарыкIуагъэр?.. Джыри бэнэн-шъозехьэм, зэнэкъо къузэрэшхым, зэфэмыгъэгъу-зэпэкъудыим нэпс-лъыпсыкIэ 
хэтыгъэх.
КъыгъэшIагъэ илъэсишъэм къушъхьэ лъагэм щыпсэугъэ Къаншъэо лIыжъым Адыгэ чIылъэр зэрэпсаоу рилъэгъукIзэ, ымакъи зэхих фэдэу еIо. Ащ ишIошIкIэ хы 
МыутIэрэ Каспие хымрэ азыфагу илъ Темыр Кавказыр 
дунаим ианахь чIыпIэ лъапIэмэ ащыщ, налмэс-налкъутэу 
мэжъыу.
Дунаир зыщыIэм къыриубытэрэ илъэс мыухыжьхэм 
къакIоцI ащ пыйхэр къыфалъэх, зэпкъыратхъы, зыщагъэбысымы, ицIыф лъэпкъхэм алъкIэ чIыгур агъэшъокIызэ, 
ябаиныгъэ агъэбэгъоныр, ящытхъу зышIошIыжь аIэтыныр 
янэрыгъыгъ. ЯтIонэрэ илъэс миным кIэух фэхъугъэ лIэшIэгъухэм анахьэу жъалымагъэ къызхэзгъафэщтыгъэхэр 
Тыркуер, Урысыер, Къырым, Нэгъой, Астрахъан хъаныгъохэр арыгъэх.
Джыри мары, заор аухыгъ, ау адыгэ чIыгум бэрэ 
мамыр илъыщта? Мамыр псэукIэ къыфэкIогъэна? Тыркуем, 
Къырым, Урысыем алъэныкъокIэ къикIырэ щынагъор 
ошъопщэ шIуцIэу адыгэмэ ашъхьарытмэ, ар мамыра?
Мамыр ар хъуна... Заор заухыгъэм ыуж, ыкъуитIу 
Мамсрыкъорэ Бэлгъайрыкъорэ ягъэрыпIэ къыщяхъулIагъэр Темрыкъо ымышIэу иуIагъэмэ арылIыкIыгъ. КъыкIэныгъэ дзэкIолIхэмкIэ джыри чэтэ зэпэIудзэ макъэхэр 
атхьакIумэхэм ащэжъынчых, мамыр чылэхэр мэшIо тхъуабзэм хэстыхьэх.
ЫшIэщтыгъэп пщышхом ыкъоу СултIан, заумэхъым, 
Чаркасскэ МихаилкIэ зэджагъэхэр, анахь дзэзещэ дэгъоу 

--- Page 720 ---

урыс пачъыхьэм иIагъэмэ ащыщыр бзэгу фахьи, Иван 
Грознэм пчэгъум зэрэшIуигъэтIысхьагъэр, уахътэ тешIи, 
шъыпкъэр къызычIэщыжьым, гухэкI щыхъоу ышIагъэмкIэ 
зэрэкIэгъожьыгъэр.
ЫшIэщтыгъэп ыпхъу нахьыкIэу Гощэунае, заумэхъым 
Марие чыристан цIэр зыфаусыгъэр, зэрэ Урысые пачъыхьэ 
гуащэр, илъэсиим къехъу зэгурыIохэу, шIу зэрэлъэгъухэу 
пачъыхьэм дэпсэугъэр, боярмэ щэнаут Iуадзи, зэрагъэлIагъэр, шъхьэкIафэ фашIызэ, Кремлэм дэт чылысым 
зэрэщагъэтIылъыжьыгъэр.
Къэбэртэе пщышхом ышIэщтыгъэп Алтынчач ыкъо 
Саид-Булат пхъорэлъфыр заумэхъым, Семеон БекбулатовичкIэ зэджагъэхэр, етIанэ илъэситIо, пачъыхьэ паIор 
щамылъагъэми, зэрэ Урысые ипачъыхьагъ, ащ ыуж 
Кирилло-Белозерскэ динлэжьыпIэм Стефан щыфаусыгъэу 
чIэсыгъ, ынэ щыракIи, чIагъэлIыхьагъ. Ежь Алтынчачэ 
Къасымэ хъаныгъом щылIагъ, быслъымэн къэхалъэм 
щагъэтIылъыжьыгъ.
ЫшIэщтыгъэп пщышхом ыпхъу гурыт Мэлхъурубэ хъан 
гуащэр зыщагъэтIылъыжьыгъэ нэгъой шъоф чIыпIэр.
Джыри зы упчIэ. Тыркухэм, къырым нэгъойхэм, 
урысхэм, арабхэм ахэхьэгъэ адыгэхэу дзэзещэ пащэ 
афэхъугъэхэм сыда къарыкIуагъэр, зыхэкIыгъэ лъэпкъэу 
къиныбэ зыпэкIэкIыгъэм сыд IэпыIэгъу къыкIыфэмыхъугъэхэр? Енэгуягъо Иоганн де Галонифонтибус гущыIэ 
шъыпкъэ къыIогъагъэкIэ: "Адыгэхэр акъылышIох, Iофыгъо 
зэфэшъхьафхэми афэIэпэIасэх, ау яхэгъэгу фэшIушIагъэхэп".
Уахътэм ыпэ тишъынышъ, а цIыфхэм джы ацIэ къетIон. 
Марых а лъэхъаным Урысыем IофышIэ цIэрыIо щыхъугъэ 
адыгэмэ ащыщхэр: Чаркасскэ Михаил Темрыкъо ыкъу, 
ащ ыцIэ ыпшъэкIэ къетIуагъ, дзэзещэшхуагъ, къэралыгъо 
IофышIэ иныгъ, апэрэ бояринэу Урысыем щыхъугъэ адыг. 
Къырым гъэрыпIэм Мамсрыкъо къиныбэ щилъэгъугъ, ау 
шъхьафит зишIыжьыгъ е ашIыжьыгъ, ары пакIо, нэужым 
Къэбэртае пщышхо щихъухьэжьыгъагъ. (Бэлгъайрыкъо 
нахьыкIэм гъэрыпIэм къыщехъулIагъэр джы къызнэсыгъэм 
зыми ышIэрэп). Темрыкъо къызэрепыищтыгъэхэр 
Пщыапшъэкъо зэшмэ Мамсрыкъо фагъэгъугъэп, 
ышнахьыжъ Доманыкъо игъусэу гъэпцIагъэкIэ ядэжь ащэхи, 

--- Page 721 ---

аукIыгъэх. Мамсрыкъо ыкъо Дмитрий Урысые Земскэ 
угъоипIэм лIы цIэрыIоу хэтыгъ. Къамболэт ыкъо Борисэ 
къэралыгъо дзэ IофхэмкIэ Урысыем IэнэтIэшхохэр щызэрихьэщтыгъэ, пачъыхьэ заулэ къызхэкIыгъэ лIакъоу Романовхэм яшъэожъые Федор Никитовичыр ыпIугъ, ылэжьыгъ. Борисэ ыкъо Иван, Романов лIакъом щыщэу апэрэ 
пачъыхьэ хъугъэм ятэ Филарет патриархыр зэлIэм, Урысыем иунэшъозехьэ пащэ фэхъугъагъ. А лIакъом щыщ 
Къудайнэт ыкъо Яков. Анахь чIыгубэ зиIэу, анахь цIыф баеу 
Урысыем исыгъэхэм ащыщыгъ, ари хэгъэгум иунэшъозехьэ лIышъхьагъ.
Джы япшIыкIублэнэрэ лIэшIэгъум тыхэхьащт. Алэджыкъо ыкъо Михаил 1695-рэ илъэсым Урысыем иапэрэ 
генералиссимус хъугъэ. Апэрэ Петр пачъыхьэм "ипотешнэ 
дзэхэр" ары къэзыугупшысыгъэри зэхэзыщагъэри.
Чаркасскэ Яков ыкъо Михаил адэ? Петрэрэ Алексейрэ 
ащ ыкъуагъэх. Михаил ыкъо Алексей илъэсыбэрэ губернаторэу Сыбыр исыгъ, 1741-рэ илъэсым исентябрэ мазэ 
и 10-м Урысыем ар Канцлер фэхъугъ. Апэрэ Петрэ пачъыхьэм ащ тхьауегъэпсэу риIозэ, "...къэралыгъо Iофхэр 
сакъэу, чанэу зэрэбгъэцакIэхэрэм, ахъщэр нахьыбэ 
зэрэпшIырэм, лэжьыгъэ гъэтIылъыгъэм зэрэхэбгъахъорэм, 
зэфагъэ пхэлъэу, уифедэ улъымыхъоу къэралыгъом иIофхэр зэрэзепхьэрэм, топхэр, мортирэхэр, гаубицэхэр 
зыхашIыкIыщт гъучIыр къыдэзгъэкIырэ заводхэр зэрэбгъэуцугъэхэм, Сыбыр имызакъоу, Москви, нэмыкI къэралыгъохэу пачъыхьашхом ыIэ илъыхэри къэухъумэгъэнхэм 
пае тищыкIагъэхэ нэмыкI Iашэхэр къызэрябгъэшIырэм, 
селитрэр къызэрэщыбгъотыгъэм, шъыпкъагъэрэ гуетныгъэрэ пхэлъэу Тобольскэ уикъулыкъу зэрэщыпхьырэм 
апае" гъунэнчъэу зэрэфэразэр фетхы.
Чаркасскэ пщыхэм ащыщхэу цIэрыIошхохэу, тетыгъо 
ин яIэу джыри нэбгырабэхэр Урысыем исыгъэх. Ахэмэ 
Урысыер къэралыгъо хъунымкIэ яIахьышIу хашIыхьагъ. 
Рэдэд адыгэпщым Сорокоумовхэ, Колтовскийхэ, Кошкаревхэ, Астафьевхэ, Лопухинхэ, Лупандинхэ, Телегинхэ, 
Елизаровхэ, Добрынскэхэ, Одинцовхэ, Кокошкинхэ, Симскийхэ урыс лIэкъолъэш цIэрыIохэр къытекIыгъэх. Урысыем 
ианахь адмирал лIыхъужъ-гъэшIогъэ Федор Ушаковри 
ахэмэ ащыщыгъ.

--- Page 722 ---

Хъан-Джэрые Кавказ-Къушъхьэ полуэскадронэу Апэрэ 
Николай пачъыхьэр къэзыухъумэщтыгъэм ипэщагъ, пачъыхьэм ифлигель-адъютантыгъ.
Ахэр Урысыер ары зэрысыгъэхэр, Тыркуер адэ? Я 
ХVI-рэ, ХVII-рэ, ХVIII-рэ лIэшIэгъухэм ялъэхъан тырку 
султIанхэу Апэрэ Сулейман, Ящэнэрэ Ахьмэд, Ящэнэрэ 
Мустафа, Ятфэнэрэ Мурад, Ящэнэрэ Сэлым, ЯтIонэрэ 
Абдул-Хьамид адыгэ бзылъфыгъэхэр яшъузыгъэх. Ахэмэ 
тырку султIан заули къафалъфыгъ. Иран шахыхэу Апэрэ 
Абасэ, ЯтIонэрэ Абасэ, грузин пачъыхьэм, къумыкъу 
шамхъалым адыгэпхъухэр яшъхьагъусагъэх.
Адыгэ мамлюкхэр?! Ахэмэ къэралыгъо кIочIэшхо 
зэхащи, япшIэнэрэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу япшIыкIубгъонэрэм нэс Мысыр тетыгъор щаIыгъыгъ...
Джы а лъэхъанэ чыжьэм КъохьэпIэ Кавказым щыхъугъэхэм ягугъу къэтшIыщт. Шъэбэкъу къебэныщтыгъэ 
пщыхэр, лIэкъолъэшхэр лIагъэх. Ахэмэ яхьэдагъэхэм 
цIыфмэ ащаIощтыгъэ: "Атырахъуагъэ чIыгур бзыуцыфым 
фэдэу Тхьэм аферэгъэушъэб, зыдэкIожьыгъэхэм шIу 
щешIых".
Къаншъэо лIыжъыр IущхыпцIыкIыгъ:
- Ахэр зыфэдагъэхэмкIэ чIыгур шъабэ афэхъущтми 
афэмыхъущтми къэшIэгъуай, яжьэ афэхъугъ пIомэ нахь 
тэрэз.
Пыйхэм язаохэмэ, зихэгъэгу къэзыухъумэжьзэ фэхыгъэхэ Къэлэкъути, Дзэгъащти, Псэмыти, Даури, МатIыжъи, 
Шыблани афаIощтыгъэр нэфэшъхьаф: "ПсэкIодыбэ зыщагъэхъэгъэ АдыгэчIым шIоу илъыр ащ фэдизэу бэп, а дзэкIолI 
шIагъохэр зыфэхыгъэхэм ыуж шIур джыри нахь макIэ 
зэрэщыхъугъэм щэч хэлъэп".
Шъэбэкъу пщышхор адэ?
Зэрэ Жаныеу зыхэлэжьэщт хасэр къэблагъэщтыгъэ. 
А мафэр ары, ежь зэрилъытэщтыгъэмкIэ, ылъэгъугъэ 
къиныбэм, Iоф зэхэлъэшъуагъэхэу бэкIаерэ хэукъозэ, 
пэкIэкIыгъэ гъашIэм тефэрэр уасэ къызыщыфашIыщтыгъэр. 
Зы мэфэ закъу ныIэп къыпыщылъыгъэр, ау къыгъэшIагъэм 
зэкIэ ар пеIэн ылъэкIыщтыгъ.
Тыгъэм, уашъом ялэгъу пIоми хъунэу ныбжьышхо зиIэ 
гущыIэжъыр пщым ыгу къэкIыжьи, "нэфэшъхьаф шъыпкъэу хъугъэми, зэрэхъун фаеу зэкIэри хъущт" ыIуи, зигъэжьыбгъэоджэнэу пчыхьэшъхьапэ чъыIэтагъэм Шъэбэкъу 
хэхьагъ. Нахьыпэм зэришэныгъэу онэгум итIысхьагъэп, 
лIыжъ бэщэу джы ымытIупщыщтыгъэр ыштагъ. Зэгорэм 
онэгури, иши къызэрэпэблэгъагъэхэм джы бэщыр афэдагъ.
Къэлапчъэм дэкIыгъ. Урамыр зэгъокIы. Нахьыпэм 
Шъэбэкъу зэгъокI кIым-сымыр шIу ылъэгъущтыгъэп. Ау, 
ар джы гум ештэми, лIыжъ IэпIэ кIочIаджэу къызэрэнагъэр 
зыми ригъэлъэгъунэу фэягъэп.
Шъэбэкъу ымэ зыкIаом, ионэш къыфэзэщэу къэпырхъагъэти, гукIэ риIуагъ: "ЕтIан, етIан, къызызгъэзэжькIэ, 
сыкъыпфычIэхьащт".
Хасэр зыщыIэщт мафэр къэблагъэщтыгъ, ащ пщы 
пащэр щызэблахъун фэягъ.
Жаные лъытэныгъэшхо зыщыфашIырэ цIыфэу Ацумыкъо бэшIагъэ зыхъугъэр. Пэщэныгъэм фэIазэу зы къигъэлъэгъуагъ, пщышхо IэнатIэр ышнахьыжъ ащ римытыжьмэ, хэта нэмыкIэу зытефэрэр? Шъэбэкъу ар ышнахьыкIэ риIуагъ.
- Сыда аIорэр, нахьыжъ. Ты пэпчъ зэрэшIоигъоу, пкъо 
пщышхо о хъуным узэрэфаем седжэнджэшыжьрэп. Сэ 
бэшIагъэ ащ сызегупшысагъэр: сыгукIи, сшъхьэкIи сыфаеу 
сыкъезэгъы - Къамболэт пщы пащэ орэхъу.
- Уишъыпкъа? - игушIуи, игъэшIагъуи зэхэтэу Шъэбэкъу 
къэупчIагъ.- Ау сыда о узкIыфэмыер?
Ацумыкъо нэшхъэишъо нэгукIэ IугушIукIыгъ:
- Сэ къэсымыщэу бащэрэ сыщысыгъ. ЕтIани сшынахьыкIэ шIу сэлъэгъу, шIошъхъуныгъэ фысиI, пэщэ дэгъу 
хъущт, тегъэпсыхьагъ.
- Хасэм ымыштэмэ?
- Орырэ сэрырэ тыфаемэ, ыштэщт,- тхьагъэпцIышъо 
нэгукIэ джы Ацумыкъо IугушIукIыгъ.
Жаные хасэм къекIолIагъэхэм зэдырагъаштэзэ, пщы 
пащэу Къамболэт зыхадзым, зэрэхъури ымышIэу хьылъэ 
хъугъэ ынапIэхэр Шъэбэкъу ридзыхыгъэх, паIор ыгъэтэрэзыжь фэдэ зишIи, къыфечъэгъэ нэпсхэр аримыгъэлъэгъунэу ышъхьэ риуфэхыгъ. "Сыпфэраз, си Тхьэ лъапI, къыстемыфэми, къысфэпшIагъэ шIур сыщэIэфэ сщыгъупшэнэп. 
УилъэкI гъунэнчъ, си Алахь, джы Кутакъэ сэбгъэгъотыжьыгъэмэ..."

--- Page 723 ---

Марие пачъыхьэ гощэшхор зэлIэм, Ливон заом Кутакъэ 
кIуагъэу зы купмэ аIощтыгъэ, пыибгъумкIэ зызгъэзэгъагъэ 
дзэзещэ Вишневецкэм ащ щыгохьажьи, зэуапIэм щыфэхыгъэу рыгущыIэщтыгъэх, нэмыкIмэ Чаркасскэ Михаилэ 
игъусэу Иван Грознэм пчэгъупэм шIуаригъэтIысхьагъэу 
аIощтыгъэ. Ящэнэрэхэм цIыфмэ ашIошъ агъэхъущтыгъэ 
лIыблэнагъэу къыхэфагъэм пае пачъыхьэм Тверырэ Псковырэ яз хэпIэ игъэкIотыгъэ къыщыритыгъэу, Ермак атаманым Кутакъэ игъусэу СыбыркIэ зигъэзагъэ фэдэу аужырэ 
къэбарэу зэрахьэщтыгъэ.
Адыл-Джэрыерэ Къасым-Бэйрэ ядзэхэм адыгэхэр 
запэуцужьхэм, сыда джа уахътэм кIэу къафихьыгъэр?
- Зэфагъэ хэлъэу къэпIон хъумэ,- Къаншъэо лIыжъым 
джэуап къытыжьыгъ,- зыпари къафихьыгъэп. Нахьыпэрэм 
фэдэу пщы пащэхэри, пщы къодыехэри, лIэкъолъэшхэри 
зэпыижьых. Нахьыпэрэм фэдэу ахэмэ ащыщхэм темырымкIэ щыIэ хэгъэгум джыри шъхьащэ фашIы, нэмыкIхэм 
- къыблэмкIэ, ящэнэрэхэм къокIыпIэмкIэ загъазэ, а зэпстэумэ апае лъыр агъачъэ, нэпсыр рагъэхы, ау лъыри 
нэпсыри зиехэр чIыгур зипкIэнтIэпсыкIэ зылэжьрэ фэкъолIхэр арых. ЛъэкIышхо зиIэгъэ Чаркасскэ пщыхэм, 
тырку султIанхэу, хъанхэу адыгэ бзылъфыгъэхэм къалъфыгъагъэхэм адыгэ чIыгум пае, джэнэтым фэдэ адыгэ 
Кавказым пае сыд шIоу фашIагъэр? Зыпари! Ары пакIо, 
султIанхэми, хъанхэми адыгэ чIыгур ахъункIэщтыгъэ, рагъэстыкIыщтыгъэ, лъыпсыр щагъачъэщтыгъэ. ЯпшIыкIухэнэрэ лIэшIэгъум ыгузэгу къыщегъэжьагъэу япшIыкIуенэрэм иятIонэрэ ныкъо илъэсхэм анахь умыштагъэми, 
Тыркуем къы гъэблыхэзэ, къырымыдзэхэр гъогогъу 
тIокIищырэ ирэм къехъу адыгэмэ къатеуагъэх, ити, иси 
раукъэбзыкIзэ хъуафэ рагъэфагъ.
Джаущтэу лIэшIэгъум лIэшIэгъур къыкIэлъыкIозэ, 
1763-рэ илъэс мыгъор адыгэмэ къафыкъоуи, илъэсишъэ 
зыкъудыигъэ Урыс-Кавказ заор къежьагъ.
Къэралыгъошхохэр - Урысыемрэ Тыркуемрэ - зэзаощтыгъэх, ау нахьыбэмкIэ зылъ агъачъэщтыгъэр цIыф 
лъэпкъ макIэхэр ары. Адыгэхэр джыри гощыгъэ хъугъэх. 
КъафэшIушIэхэу ашIошъ агъэхъузэ, ежьхэр зэфагъэблыжьыщтыгъэх, зэрагъэзэожьыщтыгъэх. Шъхьафитныгъэ банэу адыгэмэ ашIыгъэм къыдырагъаштэ, къыдеIэ 

--- Page 724 ---

фэдэ зашIызэ, Инджылыз, Францие, Польшэ хэгъэгухэми 
яIоф къахалъхьагъ. Iо хэлъэп, яфедэ лъыхъущтыгъэхэти 
ары.
Кавказ заор 1864-рэ илъэсым адыгэ чIыгум щаухыгъ. 
КIэух фэхъугъэр нафэ, къиныбэ зыпэкIэкIыгъэ АдыгэчIыр 
нахьыбэмкIэ зиехэм алъыкIэ агъэшъокIыгъ, къэзытхыжьыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, чылэхэр тырагъэстыкIхи, 
яжьэ щэхъуи къагъэнэжьыгъагъэп. ЗэкIэмэ анахь тхьамыкIагъор нэбгырэ миллионитфым ехъурэ адыгэхэм яхэ гъэгуи, 
якъэхэри егъашIэрэу абгынэнхэ фае хъугъэ. Джы ахэр 
хэхэсхэу, хэгъэгунчъэ-чIыгунчъэхэу дунаим тетэкъуагъэх: 
Тыркуем, Балканхэм, КъокIыпIэ Благъэм, Америкэм, 
Африкэм, Европэм ащэпсэух.
Адыгэмэ къакIэныжьыгъэ тIэкIур Темыр Кавказым 
къинэжьыгъ - Къэбэртае, Щэрджэсым, Адыгеим, хы 
ШIуцIэ Iушъом ащэпсэух. Ахэр арых тхьамыкIэгъошхо 
зыпэкIэкIыгъэ лъэпкъым ихъарзынэщи, итарихъи яухъумакIохэр.
Джыри бэрэ тиегъэшIэрэ адыгэ чIыгу тыщыщыIэщта? 
ТиблэкIыгъи, тинепи, тапэкIэ къытфэтыми сыгу фэузы. 
ТизэхэшIыкI тыкъеухъум, нэмыкI гугъапIэ сэ слъэгъурэп...

--- Page 725 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 726 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том VIII
Адыги
Исторический роман
На адыгейском языке

--- Page 727 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректор С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 728 ---

ИБ  № 29
Сдано в набор 24.04.2014. Подписано в печать 8.09.2014. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 43,26. Уч.-изд. л. 40,39. Тираж 500 экз. Заказ 
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано