--- Page 1 ---

МэщбэшIэ Исхьакъ
Тхылъ пшIыкIух хъурэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр

--- Page 2 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР

--- Page 3 ---


Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 4 ---

МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ
ТХЫЛЪ ПШIЫКIУХ ХЪУРЭ
ЗЭХЭУГЪОЕГЪЭ ТХЫГЪЭХЭР
ЯБГЪОНЭРЭ ТХЫЛЪ

--- Page 5 ---

Мыекъуапэ
Адыгэ Республикэм
итхылъ тедзапI

--- Page 6 ---

УДК 821.352.3-31
ББК 84 (2=602.2) 6-44
М 53
Машбаш И. Ш.
М 53
Собрание сочинений в шестнадцати томах. Том 
девятый. Восход и закат. Исторический роман.- Майкоп: Адыг. респ. кн. изд-во, 2015.- 536 с.- Адыг.
Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэр джэс 
республикэхэм ятхэкIо гъэшIуагъэу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо пре миехэм, 
дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэуми ялитературнэ пре мие ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэр, поэмэхэр, романхэр, публицистикэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт 
тхылъ пшIыкIух.

--- Page 7 ---

ISBN 978-5-7608-0732-8
ISBN 978-5-7608-0794-6
© Адыгэ Республикэм итхылъ тедзапI, 2015

--- Page 8 ---

КЪОКIЫПIЭМРЭ
КЪОХЬАПIЭМРЭ
Тарихъ роман

--- Page 9 ---

АПЭРЭ ЕДЗЫГЪУ
I 
ЯпшIыкIутIонэрэ лIэшIэгъум иилъэс щэкIхэм итыгъэпэзэз мафэ горэм адыгэ шыуитIу къушъхьэ гъогум щызэIуупIагъ, цыхьэмышI нэплъэгъукIэ щызэфычIэплъыгъэх. 
ШъорышIыгъэ тIэкIу зыхэлъ адыгэ шIуфэс зызэпагъох уж, 
зишыпэ къокIыпIэмкIэ гъэзагъэр зыпэуцугъэ шыум еупчIыгъ:
- УкъыздикIрэ лъэныкъом сыд щыкъэбар? Сыд щыхъурэр, щышIэрэр?
- А лъэныкъомкIэ Iаджи щэхъу, щэшIэ,- жэкIэ-пэкIэ 
шIуцIэ нэгум джэуап къытыжьыгъ,- тыгъэр къызэрэщыкъокIыгъэри, игъорыгъозэ тшъхьэкуцI къызэрэхэтIысхьэрэри уинэрылъэгъу. Унэсмэ, сэ сфызэхэфыгъи сфызэхэмыфыгъи, сфэукIочIыгъи сфэмыукIочIыгъи къыщыпшIэн, 
къыщыплъэгъун. Ау ахэр, сэ сфэдэу, гурыIогъуае къыщыпфэхъункIэ сенэгуе. О укъыздикIрэ къохьапIэмкIэ сыд 
адэ щыкъэбарыр?
- Тыгъэр зыщетIысэхрэ сакIыбкIэ, джа чэщ узытехъухьащтым, хъугъэ-шIэгъабэ щыхъугъ, джыри ащ фэдэ Iаджи 
щыхъунэуи къэт. Тидунай тхъагъоми, щыкъин, щыгумэкIыгъу.
- Ары, ары, зым инысащ, адрэм ихьадагъ, зыр шым 
тес, адрэр лъэс-лъэбыIу, зыр лIыгъэнап, адрэр шъугъонэгу.
- Сыдэу пшIын, джащ фэд тиадыгэ дунай.
- Адыгэмэ язакъуа?
- Сыгугъэрэп. Е-е, дунай, дунай, адыгэ лIыгъэмрэ 
адыгэ зэпэщытымрэ ядунэе мыгъу, сыдэу уина, сыдэуи 
уцIыкIуа.
- Адэ ары, къокIыгъор гугъапIэшъ, шэплъы-нэгъыф, 
къохьагъур гумэкIыгъошъ, плъыжьышэ-шIуцIашъу.

--- Page 10 ---

- КъызэрэпIорэмкIэ, мафэм тыкъыдэущы, чэщым 
тыдэчъыежьы, ара?
- Хьау, ар дэди сфэIонэп, тыIофынчъэ-дэлъынчъэу 
тишыпэхэр зыдэгъэзагъэхэ лъэныкъомкIэ титIуи тыкIорэпщтын, ау къыщытпыщылъыр сыдым фэтшIэн…
Зи къызэрымыкIрэ фэдэ гущыIэ чIэгъ-чIэлъ заулэ 
зэфадзи, шыуитIур зызэбгъодэкIыжьым, къохьапIэмкIэ 
гъэзагъэр тIэкIурэ кIуагъэу тхышъхьэм зытехьэм, ылъэгъугъэм къызэтыригъэуцуагъ: бгы лъапэм зыIузытэкъуагъэ чылэм ишъоф бгъузэ шIуцIамэр зытырихрэ мэз шъэф 
гуих-псэихым зыIуелъашъо, чъыг шъхьапэхэр пистыкIхэзэ, 
гумэкIыгъо нэгукIэ тыгъэ плъыжь хъурэешхор ошъочапэм 
къохьажьы. Орыпс-щыгъупсхэр нэпкъым шъхьащызгъэлъалъэрэ хыр хэгурымыкIзэ, ащ кIэлъэплъэжьы. 
Илъэс пшIыкIутIу горэ зыныбжь мэлэхъо шъэожъыер 
Iоф хэт: шы емлычыр мыжъо зэндэшхом дигъэчъэягъэу 
къызщигъэхъузэ, шхомлакIэр къекъудыи, сэшхо-бэщыр 
жьым щегъэдыды, мао, къеорэм мэIур пэIуедзэ, мэкуо:
- Зэхэшъоха, сэры Пыйпэрысыр! Сятэжъ ыцIагъ ар, 
шъуукIыгъэ сятэ къысфаригъэусыжьыгъ. Шъолъэгъуа, 
мыр сичэтэ-лъышIэжь!
"Сыд сэIо мы шъхьаубатэм зэхиIухьэхэрэр?..- мыжъо 
къогъу зызышIыгъэ хъырцыжъ жэкIэ-пэкIэ нэхаем ыIуагъ.- 
ШъхьэкIоштагъэ иI мыщ… ЛIы хэрэкI фаеми, осэ тэрэз 
кIэсэрэхи…"
Чапэм езэрэгъэхыжьрэ мэлмэ ауж ихьажьынэу шъэожъыер мыжъом къызепкIэхыжьым, хъырцыжъым IэкIэфагъ. ПкIэнтIэ-бгъотэрымэ къызпыурэ Iэгушъор зыIупэ 
Iуиубытагъэм фидзыгъ:
- УлIмэ, нан умыIо.
Джацы мыхъоу шъэожъые зэкIоцIыпхагъэр хъырцыжъым хы ШIуцIэ нэпкъым Iуихьагъ, апэ гъогу техьащт 
къухьэм исатыушIэ Щэркъай рищагъ.
Пыйпэрыс къехъулIагъэри, къыпыщылъри фызэхэмыфэу, ежь фэдэ шъэожъыемэ ахэсзэ, зэрэхъугъэри 
ымышIэу чъыем Iуилъэшъугъ. Бэрэ макIэрэ чъыягъэми 
къышIэжьрэп - гъынагъэзэ ыбгъэ къычIэпшыхьэщтыгъэ 
шъэожъыем къыгъэущыгъ.
- Сыд узфэгърэр? - шъэожъые зэпэхъурэе цIыкIум 
Пыйпэрыс еупчIыгъ.

--- Page 11 ---

- ЧъыIэ сэлIэ.
- ЧъыIэ олIэ пае огъа?
- Сэщынэ…
- Сыда пцIэр? 
- Къэлэун. Оры?
- Пыйпэрыс.
- Ар пцIэ шъыпкъа, хьауми джаущтэу къыуаIуа? - 
псынкIэу Къэлэунэ цIыкIум зыкъигъэтэрэзыжьыгъ. - Сэ 
БыгъупшъэкIэ къысаджэхэшъ ары…
- Хэта къыуаджэхэрэр? Уяти, уяни а цIэмкIэ къыуаджэха?
- Хьау. Тихьэблэ кIэлэцIыкIухэр арых.
- Афэбдэн фэягъэп.
- Афэздагъэп. Сязэуагъ, къысэзэожьыгъэх.
- Сыда адэ?
- Сапашъхьэ къыщамыIожьэу сшIыгъагъэхэми, загъо рэ къаIэкIэIо.
- Сэ сцIэр Пыйпэрыс, - ежь нэмыкIыцIэ зэримыIэм 
къогушхукIзэ къыпиупкIи, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- Сятэжъ ыцIагъ ар!
- Е зянэ, уятэжъ лIы бэлахьыгъэщтын…
- Тызфэшъумыгъэчъыерэр сыда?..- Мычыжьэу щылъ 
шъэожъыер гъумтIымыгъэ, нахь чыжьаIо гори къызэшIотIысхьагъ, адырэ къогъупэмкIи къыщыбырсырыгъэх.
- Нэф къэшъыгъ! - Пыйпэрыс къэзэрэгъэбырсырыгъэ мэ афидзыгъ.
- Ары шъыу,- гу къызIэпызышIыхьэжьыгъэ Къэлэуни 
нахьыжъым дыригъэштагъ, - мэл хъыдагъэу шъузэхэлъ.
- Хэта мэл хъыдагъэр? - шъэожъые Iэм-лъэм горэ 
къэтэджыгъ. - Тыгъуасэ къыщегъэжьагъэу укъыткIэмынакI 
тхьапшрэ къыосIуагъа! Ужэ Iусыутын!
Пыйпэрыс ардэдэм Къэлэунэ ыкIыб къуидзи, зынэ 
къизыгъэкIотрэм пэгъокIыгъ: 
- Амэ зы лъэбэкъу къэдз, плъэ кIэсыутын!..
Бырсыр макъэм къыгъэчъагъэхэ Щэркъэе сатыушIэмрэ 
игъусэ IэжакIомрэ къазхэлъадэхэм, зи къахэмыхъухьагъэ 
фэдэу шъэожъыемэ зашIыгъ. ЗяупчIыхэм, хыехэри мысэхэри къаухъумэхи, зэбэныгъэхэ ушъхьагъукIэ хэкIыжьыгъэх.
Тыгъосчэщ гузэжъогъукIэ мэзахэм къыхищэфыкIыгъэ 
шъэожъыер джы нахь гуфаплъэу Щэркъай къызэпиплъыхьагъ: тэмэпкъ пэпцIитIумрэ пкъы ищыгъэмрэ зэдаштэ, 

--- Page 12 ---

пшъэ пытэ шъхьэ псыгъу, ыныбжь емылъытыгъэу ыIэхэр 
лъэгуанджэм нэс-нэмысышъох. Ынэ зэфэмыдэхэр кIочIаджэ 
хъурэ мэзахэм нахь къыхэщых. "ОшIэ-дэмышIэ гуIэн IофкIэ 
шъэо пхъэшэ цIыкIу къэсщэфыгъэкIэ сенэгуе,- сатыушIэм 
зэриIожьыгъ.- Лъыстыгъэм фэдэ заулэ мысыр бэдзэрым 
щыкIэсхыжьыщт. Адрэ шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри 
чаных. Ау мыр ахэм атекIы, ынэхэр зыгорэу щытых… 
Пчэдыжь нахь нэIуасэ зафэсшIын." ГугъэпIэ-гумэкIым нахьи 
гуплъыгъэ-нэмыплъыгъэр къызэбэкIрэ шъэожъыехэр 
Щэркъай ыгъэIасэхэ фэдэзэ, яушъыигъ:
- Шъузэбэн, ау шъузэмызау.
СатыушIэ къухьэм ичэтэн гъэIагъэхэмкIэ псыбэ къызэринэкIзэ, къокIыпIэм къыщытэджыгъэ мафэм пэгъокIы, 
Константинополь екIу. Босфор, Дарданелл къухьэ дэкIыпIитIур къызызэринэкIыкIэ Гурыт хым техьащт, етIанэ мэфэ 
заулэкIэ Мысыр нэсыщт. Ар къыдигъэхъунэу сэбахь 
нэмазкIэ Щэркъай Тхьэм елъэIугъ, джыри, пчэдыжьышхэм 
ыуж, нэмазщыгъ ыгъазэзэ, ащ пидзэжьыгъ. ИтхьалъэIу 
къызыхэужьым, пчэдыжь нэс шъхьэм имыкIыщтыгъэ 
Пыйпэрыс шъэожъыер къаригъэщагъ. Лъэгъун зыфыриIэм 
емыплъэу исэмэгукIэ гогъэпкIэгъэ шъэожъые пшъэго 
цIыкIум еупчIыгъ:
- О сыд зыуж уитыр?
- Сэ зыми ыуж ситэп,- шъэожъыем къызIуипхъотыгъ,- 
сэ сцIэр Къэлэун, сызготыр Пыйпэрыс. ОшIэмэ сшIэрэп 
нахь, Пыйпэрысрэ сэрырэ Сэлхъот чылэм тыщыщ. Пыйпэрыс тыгъэкъокIыпIэ чылапшъ, сэ сытыгъэкъохьэпIэ 
чылакI.
- Ы-ы, шъуичылэ ащ фэдэу ины Iоу сшIагъэп,- нэгушъхьэ шъошIуитIумэ ынэ шIуцIэ мыинхэр рагъэупIыцIэхэзэ, 
Щэркъае щхыпцIыгъэ, етIанэ Пыйпэрыс зыIоплъэм, ылъэгъугъэм къыхигъэкуукIыгъ.- Арэп, унэлъэныкъо нэшъуа 
сэIо?!
Урам гоо-гущыIэмэ Пыйпэрыс ясэжьыгъагъэти, янэжъ 
ыIощтыгъэмкIэ джэуап къытыжьыгъ:
- Тхьэм къыуипэсыгъэр дагъокIэ олъытэмэ, гунахь, о 
къыппыщылъри пшIэрэп…
- СанэIу шъуикI! - Лъитыгъэ уасэм ызыщани зэрэкIимыхыжьыщтым зэщифыгъэ Щэркъае нэмазщыгъыр Iанэм 
зытыредзэм, зэбгыриути, ахъщэ жъгъэй зэхэтакъоу щыгъыжъыехэр джэхэшъогум щызэбгырычъыгъэх. 

--- Page 13 ---

Щэркъае ыпашъхьэ ичъыжьыгъэхэ шъэожъыитIур 
пхъэчай къогъум къыкъоIукIрэ пшъэшъэжъые гъы макъэм, 
ежьмэ ягукIае ащигъэгъупшэу, зэрищэлIагъэх…
Адыгэ шъэожъые щэкIырэ хырэмрэ пшъэшъэжъые 
пшIыкIутIумрэ мазэм къыкIоцI Мысыр игъэрщэпIэ бэдзэрмэ 
ащызэбгырыкIыгъэх. Зыми ымыщэфыщтыгъэр Пыйпэрыс 
арыти, Шамэ къынигъэсыгъ.
- Шъэожъые сэкъатыр гъэшхэн-Iыгъынэу къыпIэкIэнэн 
нахьи, къылъыстырэ дирхем 800-р штэ, укIэгъожьын,- 
Айдакин Бундукдари эмирым1, ащ нахьрэ уасэмкIэ укъысэмыдэожь къыригъэкIэу, къыпиупкIыгъ.
- Ынэ лъэныкъо кIыIуф тес пае, пкIэнчъэу къыострэ 
шъэожъые пытэр лъаща, Iаща? Еплъ ыпкъ зэрэищыгъэм, 
ынэ псау зэрэшхъуантIэм, лIы зэрэхэкIыщтыр гъуащэрэп. 
Пщэфрэр къабыл пфэхъунэу уфаемэ, моу, улэупкIэ Iори, 
джыри шъэ зытIу горэ къысфыхэгъэхъожь. 
 ЗэдэуитIурэмэ аIори ашIэри Пыйпэрыс зэхимыхыжьэу 
Каир щащэфыгъэхэ Къэлэунэрэ къухьэм щыгъыщтыгъэ 
Чэусар пшъэшъэжъые пIокIэ цIыкIумрэ ынэгу къыкIэтэджэжьыгъэх. "Тэ щыслъэгъужьыных джы ахэр…" зэриIожьи, хэщэтыкIыгъ.
- Хьау, хьау, зы чапычи къыхэзгъэхъощтэп,- Айдакин 
Бундукдари игущыIэ кIэкIыгъэми, къызэрэфэшIушIэрэр 
къыфыхигъэщыгъ: - Орырэ сэрырэ непэп тызызэрышIэрэр, Iоф ухэзгъэтынэп сэIошъ пщэсэщэфы нахь, сыд есэбгъэшIэщтыр мо сэкъат цIыкIум.
- Арэу оIомэ, Алахьым шIукIэ джыри тызэфегъэз, 
нэмыкI горэ къыпфасщэмэ, нахь лъэпIаIоу сIыпхын.
- СатыушIыным, Щэркъай, ори ошIэ, къызэфэгъэкIотэ-зэфэгъэкIотэжь иIэп, арышъ, къысфапщэрэм елъытыгъэщт уасэкIэ тызэрэзэпэгъокIыщтыр,- эмирыр къесэмэркъэужь фэдэу зишIи, аIэгухэр зызэрагъэутэкIхэ уж, 
щагъэгъупшэ зэпытыгъэмкIэ къеупчIыгъ: - Мы пщысщэфыгъэм цIэ иIэба?
1 Эмир - мысыр мамлюкмэ язэман шыуипшIыр, шыу тIокIитIур, 
шыуишъэр зыIэмычIэ илъ дзэкIолI-пащэмэ джаущтэу яджэщтыгъэх. 
Шыуитф пащэхэри щыIагъэх. Ахэр зэоным фэIэпэIасэхэ дзэкIолI хэкIотагъэхэу эмирыным ежэщтыгъэхэр арых. Кавказым къикIыгъэ адыгэхэр 
ащ рамыгъажэхэу эмир цIэр афаусыщтыгъэ, ау ащ кIэхъопсыщтыгъэ 
нэмыкI мамлюкмэ джа блэIэбыкI-фэгъэкIотэныр адэщтыгъэп, мырэзэныгъэ-губжыныгъэ къахилъхьащтыгъэ.

--- Page 14 ---

- ЦIэ имыIэ мэхъуа, къыосIуагъэба? Пыйпэрыс.
- Сыд пIуи? Пыр…пыр…ис…- Пыйпэрыс ыцIэ эмирым 
къыIонэу фежьагъэми, къыфэIошъугъэп.
- Пый-пэ-рыс,- Щэркъае пычыгъо-пычыгъокIэ зэпищызэ, Айдакин Бундукдари къыфыкIиIотыкIыжьыгъ.- КъыбгурыIуагъа? Пыйпэрыс.
- Ары, ары, нахь кIэкIмэ, Бибарс.
- Бибарсмэ, Бибарс,- шъхьэ дэгъэсыс псынкIэкIэ 
дыригъаштэзэ, адыгабзэкIэ Щэркъай гъумтIымыгъэ,- 
сыдкIэ сигъэпэн, сэркIэ тIури зы.- ЕтIанэ шъэожъыем 
риIокIыгъ: - Узыщэфыгъэм БибарскIэ къыоджэнэу еIо.
- Сятэжъ ыцIэ зэблэсхъущтэп,- Пыйпэрыс ыдагъэп.
- Сыда ыIорэр, рыразэба? 
- Рыраз, рыраз, цIэ чан фэуусыгъ. НэмыкIыцIэкIэ 
уеджагъэшъ, яадыгэ хабзэкIэ джанэ къыфэпщэфыжьынэу 
къыптыригъэфагъ.
- Ара ыIорэр? - Эмирыр щхыпцIыгъэ.- Ежь лIы хэкIыщтмэ, джанэ пае сэ ар къэзгъэнэнэп.
- Ащ адыгэцIэ пхъашэ иI, къерэгъэшъыпкъэжьи…
- Мыщ ыцIэ зыгорэ къекIа? 
- Тэ тыбзэкIэ Пыйпэрысым къикIрэр пыим пэтIысыгъэу, 
пэуцугъэу ары.
- Ы-ы! - Айдакин Бундукдари зэхихыгъэм джы нахь 
нэшIукIэ шъэожъыем ригъэплъыжьыгъ.- Ары Iолъ…- ГукIи 
зыфиIожьыгъ: "Бетэмалыр мысэкъатыгъэмэ…"
II
Илъэс тешIагъ. Айдакин Бундукдари эмирым иунагъо 
Пыйпэрыс щыщ хъугъагъэми, гъунэгъу шъэожъыемэ ар 
джыри аштэгъагъэп, арапыбзэм зэрэфэмыкъулайри арыгъэп, къыфадзыщтыгъэхэ кIэнэкIэлъэ-мыскъарэхэр къызхэкIыщтыгъэхэр ынэкIыIуф. Ау ащ пае гъунэгъу шъэожъыемэ ахэмыхьаныр, адэмыджэгуныр къыгъанэщтыгъэп. 
Ахэм Пыйпэрыс зытелъэшыхьэхэри, зытещыныхьэхэри 
ахэтыгъэхэми, къэзыушъхьакIурэм, хэти щэрэщ, ежь нахьи 
орэнахь лъэш фаеми, фэхъун римыгъэхьэу е нэкъэ-пакъэ 
изэрымыгъэшIыхьэхэу къыхэкIыщтыгъэп. Ащ изэкъуагъэп, 
ахэр зэригъэдэIон, жэкIэ къызэригъэплъэн Iашэ нэрмылъэгъуи голъыгъ гукIэ къызыдырихьакIзэ, щымыгъупшэщтыгъэ адыгэ хэгъэгум идэхагъ.
- Тихэгъэгу идэхагъэ шъумылъэгъугъэу, шъо сыдым 
ар фэшъушIэна? - Чъыг жьаупIэм щызэхэс шъэожъыемэ 
Пыйпэрыс ареIо.- Ащ ипсынэкIэчъхэр, ипсыхъохэр, 
икъушъ хьэхэр, имэзхэр…
- Сыд джэнэта мы гъакъым зигугъу къышъуфишIрэр,- 
Пыйпэрыс дэгъу къыIуагъэми дэй къыжэдэкIыгъэми ренэу 
къецэлышхэкIыщтыгъэ Джэлат плIэIубгъо-бгъэкъипш 
нэкIушъхьаплъэу къашъхьащыуцуагъэр щхыгъэ,- шъуегъапцIэ.
- Сэра зыгъапцIэхэрэр? - сеомэ исыутышъуна Пыйпэрыс ыIозэ зыщылъэти, зыкIуачIэ къогушхукIыщтыгъэ 
Джэлат бгъэкIэ пэуцугъ.
- Оры! - къыпымылъэу зэупчIыгъэм къыпиупкIи, 
бгъэкIэ къетIыргузэ, фигъэпытэжьыгъ.- УкъызратыгъукIыгъэ шъуалъэныкъоп, тэ талъэныкъу джэнэт зыдэщыIэр! 
Мыр быслъымэн хэгъэгу!
- Джэнэтыр зыдэщыIэр талъэныкъу сIуагъэп сэ, дахэ 
сIуагъэ нахь.
- ПIуагъэ!
- ЫIуагъэп! - Танкъыз шъэо къопцIэ пытэ цIыкIури 
хьабыхъохъоу щыт Джэлат къыпеожьыгъ.
- Бибарс тишъэогъу тэ, икъун зызэрэтебгъэпщыхьагъэр! - мэфэ фабэм зыпэ изылъэшъо зэпытыгъэ Имадэ 
шъэожъыеми ымыдэу къызщытэджыкIынэу зежьэм, 
пхъэтэпэмыхь IэгушъокIэ Джэлат шъхьарыуи, чIыгум 
тыридзэжьыгъ, кIэнэкIагъ: 
- Мы нэлъэныкъо нэшъура джы шъуишъэогъур?!
Пыйпэрыс Джэлат ыIэ етхъуи, пиIонтIыкIмэ хигъэкуукIызэ, лъэгонджэмышъхьэкIэ ригъэтIысэхыгъэ къодыеу 
зыIэкIиутыжьи, иджэнэ пшъапIэ къыритхъыхыгъ, Iэбжым 
фаори нэ псаум къытыригъэфагъ. Пыйпэрыс зимышIэжьэу 
натIэкIэ Джэлат ышъхьэ зеом, зэхигъэфагъ, ежьри ышъхьэ 
етхъожьи, хьампIэIукIэ тIысыгъэ. 
Шъэожъыехэр лъакъокIэ Джэлат еохэ зэхъум, Пыйпэрыс ыдагъэп:
- Щылъым шъуемыу.
- ЛъэгонджэмышъхьэкIэ бгъэтIысыгъагъэ мыр, къыбжэхэбэнэжьыгъагъ нахь…- Танкъыз гъумыгъузэ, зышъхьащытыгъэм къыкIэрыкIыжьыгъ.

--- Page 15 ---

- Джы ащ фэдэ ышIэжьыщтэп,- Пыйпэрыс щхыпцIымэ 
кIаIэзэ, зэхигъэфэгъагъэр къыгъэтэджыжьыгъ.
- Ыпэ лъы къечъы…- Ыгу фэгъуми фэмыгъуми 
умышIэ нэу Имад къыIуагъ, псынкIэуи зиухыижьыгъ: - Ыпэ 
сеуагъэп сэ, ыцаг ныIэп сызынэсыгъэр…
- Ужэ зэтелъхь! - Шъэогъу нахьыкIэм Танкъыз фэгубжыгъ.- Укъэщтэжьыгъэмэ, модрэ кIэзыIэжьыгъэмэ афэдэу 
ори шъуадэжь чъэжь.
- Сэра къэщтагъэр! - Имад зигъэатакъэу ышъхьэ 
шIуцIэ цIыкIу къыкIипхъотыкIыгъ, етIанэ IукIошъыжьрэ 
Джэлат Iапэ фишIыгъ: - Хьауми мора?
- Шъузэщымыхь,- зиджэнэ зэIытхъыгъэ къызэпызыплъыхьэщтыгъэ Пыйпэрыс ныбджэгъу-шъэогъукIэ къыкъоуцуагъэмэ яушъыий, ягыижьыгъ.- Щылъым шъуемыу 
сэ джары зыкIэсIогъагъэр.
- Зэ, зэ, щылъыгъэри щымылъыгъэри сэ шъозгъэлъэгъущт! - Джэлат ипыймэ Iэбжым къафишIи, чэу къуапэм 
къолъэдэжьыгъ.
ЗынапIэ пщыгъэ Пыйпэрыс ядэжь ащэжьынэу Танкъызрэ Имадэрэ бэрэ елъэIугъэхэми, къясэмэркъэужь 
фэдэу зишIыгъ:
- Унэлъэныкъо нэшъу къысаIуагъэкIэ, сынапIэ къэпщыгъэкIэ тадэжь сышъущэжьынэу ара? Моу нахь мэзахэ 
хъумэ, сыкIожьыщт. Айдакин зиусхьанри дэсэпышъ, непи 
бэрэскэшхо мафэмэ, ахъшам нэмазыр мэщытым щисхыгъэкIэ сыхэкIыжьын, ащ нэс сынапIи нахь тIысыжьыщт…
- Эй, ар хъущтэп! - Имад къыхэкуукIыгъ.- Нэмаз 
умы шIыгъэу сшIыгъэ пIокIэ Алахьым ыдэщтэп. Ащ зэкIэри 
ешIэ, елъэгъу.
- Ары шъхьайкIэ, Имад, чIыпIэ къин ифагъэм,- Танкъыз 
къыIощтым фэсакъызэ, къэупчIагъ,- инэмаз шIыгъо блигъэкIмэ хъунэу Алахь лъапIэу лъагэм елъытэба?
- Ары, Танкъыз, ары тиефэнд медрысэм къыщытиIорэр.
- Адэ сыда?..
- КIо сшIэрэп, шъо шъунахьыжъышъ, нахь шъушIэн… 
Ау сэрмэ, Бибарс, Iофым изытет сыушъэфыщтыгъэп. 
Алахьым ишIэ къыохъулIагъэм хэмылъыгъэу щытэпщтын…

--- Page 16 ---

- Шъыпкъэ, Имад, шъыпкъэ,- Пыйпэрыс гукIэ щхыпцIыщтыгъэми, къызхигъэщыгъэп,- ащ нахь шъыпкъэ 
нибжьи пIожьынэп. Тыубышъи, зызэдгъэшIэжьыгъэ Джэлат къызэрэсфидз зэпытыгъэу тыгъугъэкIэ Мысыр сыкъызэрахьыгъэм, сяни сянэжъи зэрагъэпцIымэмэжьыгъэхэм, 
сэри скIэхахыгъэм Алахьым ишIэ хэлъыгъэу, джы къызнэсыгъэм хэлъэуи къычIэкIын.
- Адэ ары, Бибарс,- гущыIэм ичIэгъ-чIэлъыгъэ Имадэ 
къыгурымыIуагъэми, Пыйпэрыс дыригъэштагъ.- Сянэжъ 
зэриIоу, Алахь зизакъом ишIэ зыхэмылъ дунаим къыщыхъурэп. Мафэри къытфегъакIо, чэщри къытфехьы. ШIушIэзехьэм джэнэт регъэгъоты, гунахьышIэр джэхьнэмым 
пегъахьэ. ЗыгорэкIэ, Бибарс, шъуилIакъокIэ гунахьшIагъэ 
шъуиIэмэ шIэ?..
- Арэп, сыдэу ба къыппыхъыкIрэр,- гущыIэ бащэр 
зыгу темыфэщтыгъэ Танкъыз къызбгырыугъ,- медрысэм 
учIэсмэ ефэнд ухъугъахэу зымылъытэжь.
- Сыдэу уцIыф гъэшIэгъон сэIо, сызфырагъаджэрэр 
къэсэIотэжькIэ сыпцIыуса?
- УпцIыусэп шъхьайкIэ, плъэгъурэба Бибарс ынапIэ 
къызэрэпщрэр? Модэ, шъуадэжь чъэжьри, пцашIоми 
гъучIми хъущт, псынкIэу къахь.
- Сыд пае тадэжь сычъэжьын чан сIыгъэу! - Имадэ 
джыбэм итхъожьыгъ. - Ма, Бибарс, ишIуагъэ къыокIыщтмэ, шъэожъые бзаджэхэр о уихьатыркIэ къызэрэсэмызэожьхэрэм пае, мыр нэпэеплъэу къыосэты.
- Iашэ атырэп,- Танкъыз къэпсынкIэгъагъэми, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ары, чаныр пты хъущт, ау дэй-дэгъу 
фэIуагъэмэ сшIэрэп.
НэпIэ плъырым чан чъыIэр зэригуапэр, зэригъэтIысрэр 
зыхэзышIэщтыгъэ Пыйпэрыс ишъэогъумэ аIорэм пымылъэу 
ежь ышъхьэ илъыр фэшъхьафыгъ: "ПцIы пIон нахьи, шъыпкъэ пIомэ нахьышIу. Арэп, сыд гунахьшIагъа тилIакъокIэ 
тиIэщтыр? Сятэжъи, сяти тичIыгу къаухъумэзэ, апсэ зэрэфагъэтIылъыгъэр, сэ мыщ сыкъызэрахьыгъэр ара?.. Къэлэуни, Чэусари, адрэ шъэожъые-пшъэшъэжъыехэми 
гунахьшIагъэ яIа? Тэ щыIэх ахэри, тыдырэ къогъу пакIэха?.."
Чъыгыпкъым егъэкIыгъэ Пыйпэрыс хымэ шъэожъыем 
цIыфхэри къыпылъыгъэхэп, ежьми шIоIофыгъэхэп. БэшIагъэу жьау зимыIэжь чъыг чIэгъри, Шам къэлэ жъотри арэп 

--- Page 17 ---

ащ ыгу цIыкIу зыдэщыIагъэр бгы лъапэм етэкъулIэгъэ 
Сэлхъот ичылэгъунэ шхъуантIэхэр, итхышъхьэ мэзхэр, 
иIэхъогъухэр, шэхъогъухэр, тыгъэр къызэрэщыкъокIрэр, 
зэрэщыкъохьажьрэр, ощх шъабэм икъещхыкIи, шыблэ 
гъуагъом ипчыкIэ хъопскIи, ипчыхьэпэ жъогъо къыхэзэрэххэри инэплъэгъух, псынэкIэчъ Iушъабэмэ, хыор 
Iушъашъэмэ, атэкъэ зэпэIожьмэ, хьаблэ шъэожъыемэ 
язэрэгъэчэф макъэм щыкIэкIыжьэу,зэ ыгу къедэхашIэу, 
зэ къыгъэбырсырэу ытхьакIумэ ит. Айдакин эмир зиусхьаныр къыщытхъоу, е къецIацIэу, къеушъыеу, е къегыеу 
хъуми, илъэныкъо гупсэ щагъэгъупшэу мафэ къыфыхэкIыщтыгъэп. 
"Сыд джэнэта Джэлат бгъакъэм зигугъу къышIыщтыгъэр? Имыжъолъэ-пшэхъуалъа, шъхьакуцIыр къизыгъэжъукIрэ итыгъэ мэшIошхуа ыгу хэпкIагъэр? - Зыдэщысыр 
зыщыгъупшэжьыгъэгъэ Пыйпэрыс иупчIэ мэкъэнчъэ хэкуукI 
зыкъыригъэшIэжьи, "пцIы пIон нахьи, шъыпкъэ пIомэ 
нахьышIу" ыIозэ, Имадэ игущыIэмэ къагъэтэджыжьыгъ.- 
Мэзахэ охъуфэ сежэкIэ сиджани сфигъэкIэжьынэп, сынапIи сфигъэтIысыжьынэп. СиIоф зытет шъыпкъэр - сигукIаий 
сигушIуагъуи - сызфэкIожьрэмэ арэшI… Сиджэнэ зэIытхъыгъэ Мэрджэнат къысфимыдэмэ?.." - Унэр къэблагъэ къэси 
Пыйпэрыс ыгу цIыкIу нахь къыпэлъэтыкIы, ылъакъохэми 
зырагъанэ, къехъулIэгъэ шъхьакIом фэхъущт кIэухым 
зэхэфыгъо фимыфэзэ, къежьакIи ухыжьыкIи зимыIэ нэмыкI 
гумэкIыгъомэ ошIэ-дэмышIэу зыкъыжэхадзэ. - Сызэращэфыгъэ ахъщэ тIэкIум фэдиз, нахь баIоми дэгъугъэ, 
згъотыгъагъэмэ, сэ сшIэщтыгъэр сэшIэ. Талъэныкъо къикIыгъэ Щэркъай фэдэ горэ гъэрщэпIэ бэдзэрым щызэзгъэгъотынти, тадэжь зезгъэщэжьыщтыгъэ. ШIомакIэмэ, 
тимэлишъэ ызыныкъо, сионэши телъыжьэу, сянэ къыуитыщт 
сIонти, селъэIущтыгъ… Айдакин иахъщэ зыдигъэтIылърэри 
сэшIэ… Мэрджэнати ахъщэ макIэп ыгъэбылърэр… ТIуми 
тIэкIу-тIэкIу къахэсхмэ… Ащыгъум сэтыгъоба?.. Адэ ины 
сыхъоу ахъщэ къэзлэжьыфэ сежэщта! Синэнэжъи сымэджэ 
зэпыт, сяни изакъу, паIо зыщыгъэу сэры унэм исыгъэр, 
былымымэ ахэтыгъэр… Хьау, хьау, сыда нанэ къысиIощтыгъэр, уимыем уенэцIыныр хьарам. Зэгорэм, лIы 
сыхъугъэу, Щэркъаижъыр къыспэкIэфэгъагъот!.." Пыйпэрыс ыIэпэ псыгъохэр къемыдэIужьхэу Iэбжым пытитIукIэ 
заухъурэигъ.

--- Page 18 ---

Пыйпэрыс зынэмысрэ къымыгъанэу гуIэщтыгъэми, 
зэушъыижьыщтыгъэми, зэгыижьыщтыгъэми, зэрыфэгъэ 
чIыпIэр зыщигъэгъупшэзэ, зигъэлIыщтыгъэми, чъыгмэ 
къахэщрэ мыжъо унэшхор зелъэгъум, ыгу къызэхэхьагъ, 
щагум дэхьажьи, пчъэIушъхьэ дэкIоепIэ пкъэум зынэсым, 
кIэрыуцуи, гъынагъэу ригъэжьагъ, Мэрджэнат къызыпэгъокIым, ымакъэ ритIупщыгъ.
- Сыда къыохъулIагъэр, Бибарс, узфэгъырэр? - 
гуIэ-гукIэгъу макъэкIэ Мэрджэнат шъэожъыем еупчIыгъ.
- Сиджанэ зэIатхъыгъ…
- Джанэр зэIатхъыгъэмэ…- Мэрджэнат къыригъэжьагъэр ылъэгъугъэм къыригъэухыгъэп,- Тхьэ къысауи, 
унэ къеуагъэр хэта?!. Iиман зимыIэ Джэлат джыри къыозэуагъа?
- Сиджанэ зэрэзэIитхъыгъэр ары нахь, мызэгъэгум 
сытекIуагъ.
- Джанэр Iофа, унэ псау закъо къыриутыгъэмэ сыда 
пшIэжьыщтыгъэр? Зэ моу Айдакин эмирыр къэгъэкIожь, 
нибжьи къыомызэожьынэу ащ къыфырезгъэхыщт!
- Хьау, хьау,- аужрэ гущыIэмэ Пыйпэрыс къагъэгузэжъуагъ,- эмирыр тиIофмэ ахэмыгъахь, тэ Джэлат 
нэIуагъэр дэгъоу тыубышъыгъэ, тиурам къытемыхьажьынэу тшIыгъэ.
- Хэт уигъусагъэхэр? - Мэрджэнат гуащэм шъэо жъыер 
унэм рищэжьи, тыжьын бетакъыр ынапIэ тырыригъалъхьэзэ, къеупчIыгъ.
- Расим, Имад.
- Имад мэзэошъуа?
- Адэ! Озгъэлъэгъугъагъот ар лъакъокIэ Джэлат 
ыцагэмэ зэряощтыгъэр,- Пыйпэрыс иджэнэ зэIытхъыгъи, 
ынэпIэ пщыгъи щыгъупшэжьыгъэхэу къызIуипхъотыгъ, 
етIанэ нахь гушхогъэ-рэзэныгъэ макъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ: - Расимрэ Джэлатрэ къащтэхи зыкIаIэжьым, 
Танкъыз рэ Имадрэ сизакъоу сыкъагъэнагъэп.
- Ахэр ныбджэгъу шъыпкъэх, уицыхьэ атебгъэлъы 
хъущт,- Мэрджэнат гуащэм игумэкI джы нахь кIэжъукIыжьзэ, шъэожъыеми ыгу къыдищаеу къыIуагъ.
- Адэ! - Пыйпэрыс зэхихыгъэр игуапэу джыри къыкIэкуукIыгъ.- Сизакъоу сыкъагъэнагъэп, къызгоуцуагъэх 
сIуагъи! - Ау ардэдэм кIэзыIэжьыгъагъэхэмкIи зыкъы гъэтэрэзыжьы фэдэ зишIыгъ.- Расими Къахьири щынапхэхэп, 
Iаджри тызэдэзэуагъэх, ау зыфечъэжьэжьыгъэхэр сшIэрэп.
Гууз-гумэкIыкIэ Мэрджэнат тыжьын бетакъыр зынапIэ 
тезыубытэгъэ шъэожъыем еплъыгъ. ШыплIэкIэ къыфахьыжьыгъагъэ ишъао ыгу къэкIыжьыгъ, зыфэIэжагъэп 
- хэщэтыкIыгъ, нэку-нэпс къэхъуи, нэпсыцэхэр къышIукIэтэкъугъэх. ГугъэIэсэ IэзэгъукIэ шъэожъыер ыбгъэ кIиубытэнэу шIоигъуагъ шъхьакIэ, Пыйпэрыс къыIуагъэм 
зызэтырыригъэIэжагъ:
- Умыгъ, мары сынапIэ тIысыжьыгъэ, тыжьын бетакъри 
сищыкIэгъэжьэп,- Пыйпэрыс бетакъыр зыфещэижьым, 
Мэрджэнат ыдагъэп:
- Хьау, хьау, Iэзэгъу пфэхъугъэми пфэмыхъугъэми, 
къыосэты… Iэзэгъунчъэ гущэкIэ къысфахьыжьыгъагъэр 
си Изэт нэфэу сисабый закъу…- Мэрджэнат игукъао 
фэмыIэжэжьэу къыщиутыгъагъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Адэ ары, Бибарс, унэчIэ чIэутыгъи хъужьын, 
адрэ кIыIуф зытес нэри язгъэгъэхъужьыщт сэ, уиджэнэ 
зэIытхъыгъи земыгъэгъап… Сэ зымафэ джэнэ дахэ къыпфэсщэфыгъ,- зыщылъэти, Изэт зыщимылъэгъэгъэ джанэ 
горэ къыфиштагъ,- пфэиныIощтми, зыщыгъэгъ, уихэхъогъушъ, шIэхэу пфэшIу хъужьыщт.
БэшIагъэу зэхимыхыгъэ ны пэпкIэ гущыIэ шъабэмэ 
къыкIатэкъогъэ гушIуафэм Пыйпэрыс шъэожъыем зыкъырагъэпхъуати, янэ ыпашъхьэ щишIэрэм фэдэу, джэнэ 
зэIытхъыгъэр зыщидзи, кIэпсыр зыщилъагъ, пшъапIэр тIэкIу 
зэрэфэиныIом пымылъэу, тхьаегъэпсэукIэ Мэрджэнат 
ыбгъэ зычIидзэзэ, риIуагъ:
- СфэшIукъабз!
- Ары, ары,- къохьагъумкIэ арабмэ къафикIхэрэ 
къащзехьэхэм къарашIылIэгъэ заом ыкъо закъоу щыфэхыгъагъэм исабыигъо ыгу къыфэкIыжьэу адыгэ шъэожъыер 
Мэрджэнат ыбгъэ чIифызылIагъ,- пфэшIукъабз, дахэуи 
къыокIу, тезгъэфагъ, мафэ пфэхъу, сикIал…
КъыIонкIэ зэримыкущтыгъэ сикIэлэ гущыIэр тыгъоспчыхьэ къызжэдэкIыгъэ Мэрджэнат ынапIэ къезымыгъэфэхырэ гупшысабэкIэ чэщыбгым нэс пIэм хэлъыгъ - 
щымыIэжь шъаом фэгъыщтыгъэ, икIалэкIэ зэджагъэм 
зэIуигъэнэжьыщтыгъэ. Мамлюк шъэожъыер зэрэзэриубытылIэщт гухэлъыр лIым ышъхьэ зыфырихкIэ зыкъызэрэфишIыщтым егъапэ. "Зэ зыфыхэсэгъэпсым, дэгу зишIыгъагъ нахь, зи къысиIожьыгъагъэп. Каир щыIэшъ, Айдакин 
къэкIожьыфэ Бибарс цIыкIум ынэ игъэхъужьын ыуж сихьан. 
СызкIэупчIэм, кIыIуфыр уц лъапсэ горэмкIэ зыгъэхъужьрэ 
ныо горэм игугъу къысфашIыгъагъ, зыщыпсэурэ чIыпIэри 
къязгъэIуагъ, сферэгъэхъужьи, фэсымышIэн щыIэп. 
ЗыгорэкIэ Бибарс зэрэсисабыищтыр лIым къысфимыдэмэ?.. 
Аущтэу хъумэ, сыдэу сшIын, сыд сызфитыр, сишIушIэ си 
Изэт нэф гущэкIэ псэпэшIагъэу цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьрэ Алахь лъапIэу лъагэм къысфилъэгъун, сэ 
сизакъоп, силIи ары".
Джа чэщ дэдэми тыжьын бетакъыр пытэу зыIэмычIэ 
чIэлъэу пIэм хэлъыгъэ Пыйпэрыси зэгупшысэщтыгъэр 
фэшъхьаф: гъэрщэпIэ бэдзэрым зэрэкIощт шIыкIэр ишъхьаузыгъ: "ГъэшIэгъона ахъщэ симыIэмэ, мы тыжьын 
бетакъыр гъогупкIэ сфэмыхъущтмэ… Мыщ дышъэ бетакъ 
горэ голъыжьыгъэмэ сиIоф къикIыныгъэкIи мэхъу… Сыда 
Мэрджэнат къысиIогъагъэр? СынэкIыIуф аригъэгъэхъужьынэуи?.. СшIэрэп ар зэрэбгъэхъужьыщтыр…Сэ синани 
IэзакIомэ сафищэгъагъ, къысигъэплъыгъэх, сафэгъэхъужьыгъэп нахь… Ащ нахьи нахьышIугъ сызэрябгъэгъэхъужьыщт уасэр сфэптэу тадэжь сябгъэщэжьыгъэмэ… 
Айдакин эмирми ынэшIу къызщыкIогъэ мафэ горэм "зыбгъэкIэлэ хъупхъэмэ, тIэкIу сыкъыпкIэрыплъынышъ, укъыздырахыгъэ черкес хэгъэгум уязгъэщэжьыщт" къысиIогъагъ. Ары шъхьайкIэ, сыдэущтэу сыкIэлэ хъупхъэна, мары 
непи сызэон фаеу хъугъэ… Сэ силажьа къыскIэнакIэхэмэ, 
зыкъыстырагъэпщыхьэмэ…"
Мафэ горэм, щайшъогъу ужым, Мэрджэнат щытхъумэ-щыгушIукIызэ, Пыйпэрыс зыригъэфэпагъ, паIор 
зыщыригъэлъэным ыпэкIэ ежь шъыпкъэм ышъхьац фижьи, 
ынэтIэбгъу фырищэкIыгъ, къемыдэIущтыгъэхэ шъхьац 
къуапэхэр ыIэпэ IупскIэ тыригъэплIыхьажьыгъэх. Джыри 
зэ къызэпиплъыхьажьи, щыгъын кIэпсмэ зэрагъэукIытэрэр 
щигъэгъупшэнэу риIуагъ:
- Пщыгъхэр сыдэу дахэу къыокIухэра, Бибарс! - 
сикIалэм ычIыпIэкIэ Мэрджэнат ыжэ Бибарс къызэрэшIудэлъэтыгъэмкIэ гукIэ зыфигъэгубжыжьзэ, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ. - Джы ныо Iазэм дэжь, сикIал, тыкIон. 
Алахьэм ынэшIу къытщифэн, ишIуагъэ къытэкIын.
 Файтон шъабэм Мэрджэнат итIысхьи, исэмэгубгъукIэ 
гъэкIэрэкIэгъаеу зыгуигъэтIысхьэгъэ Бибарс зылъэгъугъэ 
щагудэт-джэхэшъотетмэ зыфахьын амышIэу агъэшIэ гъуагъ, 
сыдигъуи зэряшэнэу, ашъхьэхэр гуащэм фауфэхэзэ, щагум 
дагъэкIыгъ. Мафэр фэбагъэми, тыкъэзышIи ты къэзымышIи 
тыкъарэлъэгъу Мэрджэнат ыIозэ, файтон шъхьарыхъоныр 
шыкуаом къыригъэIэтыгъэп, ежь ищэтыр къолэни къызэIуихыгъэп.
Пыйпэрыс къыздыращыгъэ мыжъоф унэшхом елъытыгъэмэ, ныо Iазэм иуни, ищагуи цIыкIух. Зышъхьэ етIагъокIэ къеихыгъэ унэ лъхъанчэм иихьагъу дэпкъ зы пчъэрэ 
зы шъхьаныгъупчъэрэ нахь хэлъэп, пчъэIупэм пэблэгъэ 
чъыгитIум язрэри гъугъэ, адрэри, чIым шъхьащэ фишIэу, 
IонтIагъэ. Умысакъмэ щагум ущылъэпэонэу мыжъо 
цакIэхэр чIым къыхэпIыикIых. КъапэгъокIыгъэ бзылъфыгъэ 
ныбжьыкIэм Мэрджэнатрэ Пыйпэрысрэ унэм рищагъэх. 
ШIуцIэ закIэкIэ фэпэгъэ ныо зэндэ нэкIу кIыхьэу шъхьаныгъупчъэм дэжь щысыр къэмыгущыIэу шъхьэщэ мэкIэ сэлам 
къарихи, дэпкъым кIэрыт пхъэнтIэкIуитIур IапэкIэ аригъэлъэгъугъ:
- ШъуигумэкI-гугъапIэ садэжь шъукъищагъэмэ, сыкъэдаIо.
- Сишъэожъые ынэ кIыIуф тесышъ, сфэгъэхъужь,- 
Мэрджэнат къыIуи, "ары, ары, усишъэожъый" къыригъэкIэу гугъэIэсэ нэшIукIэ Пыйпэрыс къыфеплъэкIыгъ,- ар 
къызысфапшIэкIэ, узыфаеу мы дунаим къыщыпфэсымышIэн щыIэп.
- Сэ сызфэе закъор, симынэIосэ гуащ, Алахьым 
ыпашъхьэ шIу щысшIэныр, къысфыриIэ цыхьэшIэгъумкIэ 
сыпсэуныр, сыфэшъыпкъэныр ары. Ау сишIуагъэ къышъокIынэу Алахьым зиухкIэ, ишIэ хэлъэу, угу пыкIрэр къысэптын, тэри жьыкIэ тыщыIэп, зыгори тэшхы, зыгори зыщытэлъэ. Моу къысэкIуалIи, унэ сегъэплъ,- ныом Пыйпэрыс 
Iапэ къыфишIыгъ.
- КIо, сикIал, къызэгъэплъ,- Мэрджэнат шъэожъыем 
ыкIыб теIагъ,- Алахь зизакъом ынэшIу къытщеф, Iэзэгъу 
тфэгъэхъу.

--- Page 19 ---

Ныом ыкошъо од пытэхэмкIэ Пыйпэрыс ыбэкъу диубыти, ынэмэ акIэплъагъ, ыIэ зэ-тIо аблихыгъ-къаблихыжьыгъ, 
етIанэ чэзыу-чэзыоу атеIэбагъ, нэлъэныкъо псаум ыIэгушъо 
телъэу кIыIуф зытесыр шъхьаныгъупчъэмкIэ ыгъэзагъ, 
тыгъэпсыр зэхимышIэ зэхъум, IэпитIумкIэ рикIы фэдэ 
ышIыгъ, шъэожъыем ынапIэ ыгъэсысыгъэпти, Мэрджэнат 
къеупчIыгъ:
- Уисабый ынэ кIыIуф тесэу къэплъфыгъа, хьауми мы 
илъэсхэр ара зытехъуагъэр?
- Джаущтэу сишъао дунаим къытехъуагъ,- Мэрджэнат 
иджэуап зыригъэукIыхьагъэп.
- Аущтэу оIомэ, цIыфыбэр зэлъэIоу, зыми емылъэIужьрэ Алахьталэр уишъэожъые къемыбгыгъэмэ, 
ынэшIу къыщифагъэпышъ, сэри сыIэзэгъунчъэщт, егъэшIэрэ 
насыпынчъэу дунай хьафым мыри тетыщт…
- Хьау, хьау! - Мэрджэнат къызщылъэти, шъэожъыер 
ныом ыкошъуитIу къыдипхъотыжьыгъ, ыбгъэ кIиубытагъ.- 
УемыдэIу, сикIал… Алахьыр къыобгыгъэп, къызэрэобгын 
мыхъуни пшIагъэп! АIи алъакъуи апымытхэу, нитIу нэшъухэу 
Iаджи къэхъу, дунаим тетых. О ахэм уафэдэп, учан, унэутх. 
НекIо! - Дышъэ бетакъэу фигъэхьазырыгъагъэр ныом 
ыкокI ридзи, унэм къикIыжьыгъэх.
Шамэ шъхьащыт тыгъэ мэшIо жъокур зэхэзымышIэжьрэ Мэрджэнат Пыйпэрыс фычIэплъыгъ, ныом къыIуагъэри, зымафэ "зыгорэкIэ, Бибарс, шъуилIакъокIэ гунахьшIагъэ шъуиIэмэ шIэ?" ыIуи, хьарамыгъэ хэмылъкIэ Имад 
къызэреупчIыгъагъэри ыгу къэкIыжьыгъэх. "Ау ныом 
къыIуагъэр фэшъхьаф. Алахьыр къысэбгыгъэу ары… 
Хьаулыеу тыфэгубжыгъ. Алахьыр къысэмыбгыгъэмэ, 
мырэущтэу дунаим сыкъытехъоныя? Сянэрэ синэнэжърэ, 
Мэрджэнатрэ Айдакинрэ афэшъхьаф гукIэгъу къысфэзышIын дунаим щысиIэпщтын… Танкъызрэ Имадрэ? Расимрэ 
Къахьирэрэ? Ахэр Джэлат фэдэхэп, къызгоуцуагъэх. Ау 
ахэмэ сыгу илъыр зэрафисIотыкIыщт адыгабзэр, Къэлэунэрэ 
Чэусарэрэ зэрашIэрэм фэдэу, ашIэрэп… Мэрджэнати 
адыгабзэ ышIэрэп, сиIахьылэп, сянэшыпхъу-сятэшыпхъоп, 
сикIал къысеIо нахь…" Пыйпэрыс ыгу къызэхахьи, ышъхьэ 
цIыкIу Мэрджэнат ыIэлджанэ рифызылIагъ.

--- Page 20 ---

- Ары, ары, сикIал,- шъэожъыер Мэрджэнат зэриубытылIагъ,- сэ сыщыIэу угу умыгъэкIоды, зыми укъезгъэушъхьакIущтэп, мыхъун къыуезгъэшIэщтэп.
- Айдакин зиусхьанри ара? - тIэкIу тыригъашIи, Пыйпэрыс зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ еупчIыгъ.
- Айдакин Бундукдари зиусхьанри ары,- Мэрджэнат 
щхыпцIи, гумэкIыгъо мэкъэ псынкIэкIэ къеупчIыжьыгъ:  - 
Сыда, угу хигъэкIыгъа?
- Хьау, джаущтэу сэIо нахь, сыгу хигъэкIыгъэп.
- Айдакин зэрэнэхаем уемыплъ, гукIэгъу зыхэлъ цIыф 
ар. Каир къызэрикIыжьэу щыми нахь тызэдэгущыIэщт, 
оркIэ сыгу илъ шъыпкъэр есIощт, къыздыригъэштэщт. 
ГукIодыгъо щыIэп, сикIал, уигукIаехэр зыщыгъэгъупшэх,- 
Мэрджэнат къыIогъагъэхэр джыри нахь гущыIэ теубытагъэхэмкIэ къыушыхьатыжьыгъэх,- ыгу къыомыгъущтыгъэмэ, джа Щэркъай зыфапIорэм укъыщищэфыщтыгъэп.
- Симыщэфыгъагъэмэ, Щэркъаижъым тадэжь 
сищэжьыныгъэкIи мэхъу…
- Сыда пIорэр? - Зэхихыгъэм Мэрджэнат къыхыригъэхыгъэми, къызхимыгъэщэу шъэожъыем егыигъ.- Загъорэ лIы фэдэу укъэгущыIэ, загъорэ къыомыпэсыгъэхэр 
къэоIох. Щэркъая гукIэгъу къыпфэзышIыщтыгъэр? Уамыщэфынэу ышIэгъагъэмэ, гъэшхэн-Iыгъынэу укъырищэкIыщтыгъэп, псы Iэгубжъэ уасэ нахь пкIимыхыщтыгъэми, 
уищэщтыгъэ е зыми ущымыщэу бэдзэрым укъытыринэнти, 
хэхьажьыщтыгъэ. Арышъ, сикIал, узэгупшысэрэр пшъхьэ 
имыгъэлъ, Алахьым къыптырилъхьагъэр унатIэ, сэри 
Айдакини тынатIэ.
- Дышъэ бетакъыр а ныожъ Iаем ептын фэягъэп,- 
ошIэ-дэмышIэ шъхьэ кIэпхъотыгъэкIэ Пыйпэрыс къыIуагъ, 
"ащ нахьи нахьышIугъ ар ситыжьын бетакъэ къибгъэгъусэгъагъэмэ…Айдакин зиусхьан эмирыр къэкIожьмэ, 
зыкъызэрэсфишIыщтыр сшIэрэп…" гукIэ пигъэхъожьыгъ.
- Къымылэжьыгъэ естыгъэп, есIуагъэп. Алахьым ыжэ 
емынэ дегъахь, сэ къысэмыплъыгъэми, гущыIэ гуаор 
уапашъхьэ къыщимыIогъагъэмэ хъуныгъи…
- Ныожъым мыхъун къыIуагъэп,-Пыйпэрыс ымэкъэ 
пыупкIыгъэ Мэрджэнат къыгъэлъэтагъ,- модэ тадэжькIэ 
синэнэжъи ныо Iазэ горэ къызысегъэплъым, джа дэдэр 
къытиIогъагъ.

--- Page 21 ---

- Хэт сыд ыIуагъэми, джаущтэу щытми, Алахьталэм 
сиапэрэ сабый сIихыжьи, о укъысфихьыгъэшъ, унэ сынэ, 
упсэ сыпсэ, сикIал,- Мэрджэнат игукIае къыщигъэутагъ.
- Умыгъ, Iуми1…- Пыйпэрыс ыгу къызэхахьэзэ, апэрэу 
янэкIэ Мэрджэнат еджагъ.
ОшIэ-дэмышIэ шъхьагугъу къызыфыкъокIыгъэ Пыйпэрыс унэимыкI мэфэ заулэкIэ Айдакин Бундукдари ежагъ. 
Ащ фэдизым Танкъызи, Имади, Расими тIо-щэ къылъыкIуагъэх, сыд аIуагъэкIи, Къахьирэ щыщынэкIэ арыгъэп, 
урамым афытехьагъэп. Ынэрэ ыпсэрэ зыдэщыIагъэр 
Айдакин зиусхьаныр къыздикIыжьыщт Каир лъэныкъор 
ары, ау къыздырахыгъэ лъэныкъори загъорэ къышIудэуаещтыгъэ. Ащ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ къызщащэфыгъэгъэ 
гъэрщэпIэ бэдзэрыр ынэгу къыкIэуцо, кIо шIоигъоу гукIэ 
зепхъуатэ.
- Айдакин зиусхьанми икъэмыкIожь мэфэл тешIагъ, 
моущтэу шъэогъу хэмыхьэ-хэмыкIэу уизакъоу унэм уисына, 
Имад дэжь кIо, зыгорэкIэ къэсыжьмэ, къыплъызгъэчъэных.
Пыйпэрыс къыраIуагъэр зыфэе дэдэр арыти, псынкIэу 
зифапи унэм икIыгъ, ау Имадэ дэжь мыкIоу гъэрщэпIэ 
бэдзэрым кIуагъэ. 
 Бэдзэрым ижъотыпI. Гъэрхэр тIурытIу-щырыщхэу 
зэхэсых. Ащэфыгъэр Iуащы, ащэфыщтымкIэ зэдаох. 
ЛIыхэр, шъэожъыехэр шъхьафых, бзылъфыгъэхэр, пшъэшъэжъыехэр зыбгъух. АнаIэ зытырадзагъэр къагъэтэджы, 
ытамэмэ, ыIэлджанэмэ, ыкомэ атеIэх, ыцэмэ яплъы, 
ылъакъохэр, ылъэгонджэ зэрытыпIэхэр ауплъэкIух. Пыйпэрыс ылъэгъурэмэ, ежь зэрамыщэфыщтыгъэр ынэгу 
къыкIагъэтэджэжьэу ыгу къыпагъэузыкIыщтыгъэми, ежь 
иныдэлъфыбзэ зэхихы шIоигъоу гъэрмэ язэдэгущыIэ макъэ 
кIэдэIукIы. Зышъхьэ епэгъогъохэу щыс шъэожъыем 
зыкIэрэхьэм, къыIуплъагъэр нэзэжъути, ыгу егъущтыгъэ ми, адыгэп ыIуи, къыкIэрыкIыжьыгъо имыфэзэ, ыцIэ 
зызэхехым, къызэплъэкIыгъ. Щытыр IуигъэкIотмэ, щысым 
къелъэбакъозэ, зимышIэжьэу зыкъэзыхьыщтыгъэ Айдакин 
Бундукдари зиусхьаныр ылъэгъугъ, зыдэщыIэр щыгъупшэжьыгъэу джа шIыкIэ дэдэмкIэ ежь Пыйпэрыси ащ 
пэгъочъыжьыгъ.
1 Iуми - нан.

--- Page 22 ---

Пыйпэрыс ыгъэсабый гупсэнымкIэ Мэрджэнат зыфаер 
къыдэхъугъ пIоми хъущт, къыдэхъугъэп пIоми, ухэукъощтэп. Айдакин Бундукдари эмирыри мыгъатхэ къыщегъэжьагъэу ащ фэхьазырыгъэти, Iо хэмылъэу шъузым игу хэлъ 
къыдыригъэштагъ, ау зэпыугъо тIэкIукIэ къыпигъэхъожьыгъэм Мэрджэнат ыгу къыпиIонтIыкIыгъ, чIыпIэ зэжъу зифэкIэ 
зэрэхъу хабзэу, ынэпсхэр къыкIэтэкъухэзэ, зиусхьаным 
егыигъ:
- Илъэс псаум къыосымыIошъоу къыздесхьакIыщтыгъэ IэшIур къэбгъэдыджыжьыгъ.
- IэшIуми гур къеутIэ,- нэгу псыгъо нэпцэ зэхакIэр 
къызэлъигъэнэфэу лIыми щхыпцIы фэдэ зишIи, къыпигъэхъожьыгъ.- Къэбгъэдыджыгъ зыфэпIуагъэми, умыгузажъу, шъоупс къэбари кIыгъужь.
- Си Изэт закъо гущэ фэсшIыгъэ шынахьыкIэ цIыкIур 
санэIу кIэмытыщтмэ, сыдыр сишъоупсын…- Зэмыжэгъэ 
гукъэо-гухэкIым Мэрджэнат джы къыщыригъэутагъ.
- ЗэIун, Мэрджэнат, гушIуагъом тегъэхэрэп, агъаерэп,- гукIэгъу-гушхуагъэрэ гугъэпIэ-шъэбагъэрэ хэлъэу 
Айдакин Бундукдари къыIуагъ.-Шыу тIокIитIу эмирыгъэр 
ас-Салих ихьатыркIэ аль-Малик Камил ад-дин халифсултIаным къысфигъэшъошагъ.
- СыпфэгушIо, Айдакин,- дэнэ IэпэIэплъэкIымкIэ ынэпс 
кIилъэкIыкIзэ, Мэрджэнат лIым IаплI рищэкIыгъ, зыгъэгъыгъэ-зыгъапэри пимыIухьажьын ылъэкIыгъэп.- УкъысэдэIугъэмэ, сибзылъфыгъэгу къызэхэпшIыкIыгъэмэ, Бибарс 
мамлюкмэ яозгъэтыщтыгъэп… Икъунба ИзэткIэ къытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъор…
- Ислъамым ипый къащзехьэмэ Изэт язаозэ, ихэгъэгу 
фэфэхыгъ,- Айдакин Бундукдари къыIуи, шъузым ыпашъхьэ бэрэ зигугъу къыщимышIыщтыгъэ тхьамыкIагъом 
хигъэщэтыкIыгъ, къышIудэоегъэ гопэгъур рыхигъэкIокIэжьэу игущыIэ лъигъэкIотагъ. - Бибарс лIыпкъым фиузэнкIыгъэу мафэ къэси хэхъо, урамым щыбзэджэн-щыджэлэон, гъэрщэпIэ бэдзэрым чъэн нахьи, лIыр зыгъэлIырэ 
сэнэхьат егъэгъотыгъэмэ нахьышIу. Бибарс удэгущыIэнэу, 
кIэбгъэгъожьынэу ищыкIагъэп, сэ сыдэгущыIэгъах, есIуагъэм фэкIэщыгъоу къыздыригъэштагъ.
- Тхьэкъысауи шъэожъыем ынэлъэныкъо гущэ…

--- Page 23 ---

- Ари сыздэгущыIагъэмэ ашIосыушъэфыгъэп,- Айдакин Бундукдари шъузым къыригъэжьагъэр IэкIихыгъ. - 
Бибарс Iащэп, лъащэп, ынэлъэныкъо дагъо иIэ пае ичатэ 
акъылэгъу фэхъущтба, фэгъэбзэщтба? О узфаер сэ сэшIэ, 
уиджэнакIэ ыIыгъынэу, утемыплъэхъукIынэу ары,- ыгу 
химыгъэкIынэу Айдакин нэшIукIэ шъузым Iуплъагъ, джы 
нэс диIыгъыгъэ шъэфми ышъхьэ фырихыгъ: - Ау о къызэрэпщыхъоу, Айдакин Бундукдари шыу тIокIитIу эмирым 
игуащ, Iофыр щытэп. Зэрэунагъоу зытэIэтышъ, аль-Камил 
султIаным нахь тыпэблэгъэнэу, Каир тэкIожьы.
- Тиунэ? - зэмыжэгъэ къэбарым игушIуафэ Мэрджэнат 
къыIуригъэпхъотыгъ.
- Тиунэ Шамэ къыдэтынэщт,- джэуап кIэкIыр лIым 
шъузым ритыжьи, тхьагъэпцIышъо-сэмэркъэу упчIэкIэ 
къыухыжьыгъ.- Хэт ышIэра, зэгорэм Айдакин Бундукдари 
шыуишъэ эмырыгъэр къырапэсэу, Шамэ зэрэпсаоу ыIэ 
къыралъхьэу къагъэкIожьмэ, тыдэ чIэсыщта?
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыIыкI,- Каир къыфырахыгъэ къэбармэ зэмышIэжь къызфахьыгъэ Мэрджэнат 
ары Iоу умышIэжьынэу бзылъфыгъэ гупшысэр къызтекIорэ 
гущыIэкIэ тхьэ елъэIугъ,- Бибарси сэри ар къытегъэлъэгъужь, тыкъыбдегъэтхъэжь.
- Арэу оIомэ, шыу тIокIитIу эмирым игуащ, Каир 
зыфэгъэхьазыр.
- Ар сыдыгъуа? 
- Моу, ермэл Киликием тыкъызикIыжькIэ ары.
- Сыда ащ щыIэр?
- Ермэлхэр ядинэгъу къащзехьэмэ агоуцуагъэхэшъ, 
зядгъэшIэжьыщт!
"ЦIыфыбэр зэкIодылIэрэ зэо мыгъор зэгорэм шъуухыщтба?!. Зэ къащзехьэхэр, зэ монголхэр…" лIыри, нэмыкI 
паIо зыщыгъхэри, пыйхэри мыпыйхэри къыдыригъэхьыхэзэ, 
иунагъокIэ къыпыщылъыр зымышIэрэ Мэрджэнат гукIэ 
къыхигъэкуукIыгъ.
III
Мысыр султIан хэгъэгур ижъкIэ Аббасид, Фатимид, 
Аюбид халифатыщтыгъэх. Адыгэ мамлюк хэгъэгур Аюбид 
къутафэм къыхэтэджыкIыгъ.

--- Page 24 ---

АрапыбзэкIэ мамлюкым къикIрэр пщылI фыжь. Ижърэ 
мысыр тарихъым узыхэдаIокIэ, мамлюкыцIэр гъэрщэпIэ 
бэдзэрхэм, къэлэ, чылэ урамхэм, халифат пчъэIупэхэм, 
унэ кIоцIхэм, зэо утыгухэм, зэтыраIотыкIырэ къэбар зэфэшъхьафхэм ащызэхэохы. Мысыр шъолъырым - Сирием, 
Барку (непэрэ Ливием), Киликием (Ермэл ЦIыкIум), шыихъ 
Меккэрэ Мединэрэ зыдэщыIэ Хиджаз, Багдад (непэрэ 
Ирак), Нубием (непэрэ Судан), Йеменым, - шъхьарэкIхэшъ, 
къокIыпIэмкIэ ислъам диным къыпыщыт монголхэм, 
къохьапIэмкIэ къыщязаохэрэ къащзехьэмэ мамлюк-зэолIхэр 
ажэ дэкIырэп. 
Мамлюкмэ янахьыбэр шъэожъыехэзэ, Кавказым - 
адыгэхэр, абадзэ-абхъазхэр, алланхэр, грузинхэр - Кипчакым, Албаным, Боснэм къыращыщтыгъэх. ЛIыгъэрэ 
шъыпкъагъэрэ зылъ хэлъ мамлюкхэр зэо Iофмэ афапIух, 
афалэжьых, охътэ кIэкIым къызэкIэмыкIожьынхэ дзэкIолIхэ 
мэхъух. ЛIыгъэзехьакIи тхьагъэпцIыгъэкIи дзэм иIэнэтIэ 
инхэр къызыIэкIагъэхьан, аубытын алъэкIы, халифатыгъом, 
султIаныгъом енэцIхэу макIэп къызыщыхэкIыгъэхэри, ау 
ахэм ащыщхэр зэблахъугъэхэуи, тырадзыгъэхэуи, тырагъэхьагъэхэуи тарихъым мызэу-мытIоу къешIэжьы. Сыд 
фэдиз адыгэ мамлюкмэ ялIыгъэ къыхьыгъэми, тхьамыкIагъокIэ хэхэс зыщыхъугъэхэ хэгъэгум илIышъхьэ IэнатIэ 
Абасидмэ, Фатимидмэ ялъэхъан нэсышъугъэхэп. Аюбидмэ 
ятетыгъо кIэух халифат-султIаныгъор ахэм къатырахын 
афызэшIокIыгъ. Ау ар аущтэу зыхъущтым джыри илъэсыбэ 
ищыкIэгъагъ…
Фатимидмэ язэман адыгэ мамлюкхэр халифат ухъумакIощтыгъэхэмэ, дзэкIолI къодыягъэхэмэ, Аюбидхэр 
пэщэныгъэкIэ Мысыр зышъхьарэуцохэм, ахэм, адыгэмэ 
яIоф нэмыкI шъыпкъэу хъугъэ. АщкIэ аль-Сэлах ад-дин 
султIаным лъэшэу ишIуагъэ къэкIуагъ. 
Хэт щыща, сыд цIыф лъэпкъа, тыдэ къикIыгъа аль-Салах ад-дин Юсуф?
Аль-Салах ад-дин курд лъэпкъ равадия цIэрыIомэ 
къахэкIыгъ. Ащ ятэжъ Шади ыкъуитIу Ширкухрэ Аюбэрэ 
игъусэхэу Багдад сельджук султIаным Iоф фашIэщтыгъэ. 
Тикрит къалэм Шади идзэлI пэщагъ. Ятэ зэлIэм джа IэнатIэр 
Аюб къыфагъэшъошагъэу къулыкъу ыхьызэ, селджук лIы 
цIэрыIо горэ ыш зеукIым, гъэтIысыгъэ-шъхьапылъэкIэ 

--- Page 25 ---

зэрагъэпщынэщтхэр зыдашIэжьи, Шамэ иэмир-атабек 
мамлюк Имад ад-дин Зенги дэжь чъэжьыгъагъэх. Бэ 
темышIэу Баальбек иэмирынэу Аюбэ агъэнэфагъ, Ширкух 
дзэпэщэныр ыпшъэ ралъхьагъ.
Джа лъэхъаным Имад ад-дин ыкъо Нур ад-динрэ 
Иерусалим король Амальрикрэ кIочIаджэ хъугъэхэ Фатимидмэ язэолI-визирыгъэ зэтырахыщтыгъэ, ау халифым 
тIуми яз римытэу нахь лIыгъэ къызыхэзыгъэфэгъэ Ширкух 
IэнатIэр фигъэшъошагъ, ащи къыщымыуцоу хэгъэгу 
зещэнри ыпшъэ рилъхьагъ. Ширкух лIэныгъом зефэм, 
итетыгъо ыш Аюбэ ыкъо аль-Салах ад-дин Юсуфым къыритыжьыгъ. Ау халифыр сымаджэ зэхъум, лIэгъу римыгъафэзэ, тыридзи, ежь Мысыр ихалиф-султIанэу 1171-рэ 
илъэсым зишIыгъ, Аюбидмэ ятетыгъуи ащ къыщиублагъ.
Аль-Салах ад-дин Юсуф халиф-султIаным мамлюкмэ 
яIоф нахьышIу ышIынымкIэ, яфитыныгъэ лъигъэкIотэнымкIэ, шыушъхьэ-эмирыгъэр арипэсынымкIэ, шъхьэфитыныгъэ ублапIэр аритынымкIэ, изэIукIэгъу-унэшъошIхэм, 
анахь цIыкIум къыщегъэжьагъэу нахь иным щыкIэкIыжьэу, 
эмирхэр хигъэлэжьэнхэмкIэ, дзэпэщэгъэ IэнэтIэ инхэр 
афигъэшъошэнхэмкIэ бэ ышIагъэр. 
Сыд фэдиз IофышIу аль-Салах ад-дин ихэгъэгу щызэрихьагъэми, Мысырымрэ Сириемрэ зы хэгъэгу зэришIыгъэр иIофыгъо пстэуми анахь апшъэжь. Хэгъэгур зыубытын-зезыпхъон зигухэлъ къащзехьэ франкхэмрэ монголхэмрэ апэуцужьыныр, арабхэмрэ ислъам динымрэ 
къэухъумэгъэнхэм ар лъапсэ фэхъугъ. Быслъымэн сатыушIэмэ ямахъшэхэр Керак ипэщэзегъакIо Шатильонскэм 
зэрихъункIэгъагъэр ащ икъежьэпIагъ.
 Аль-Салах ад-дин Юсуф къызэрыджагъэм ипэгъокIэу, 
чIыпIэ зэфэшъхьафмэ къарыкIыщтыгъэ дзэхэр Шам къекIугъэх. 1187-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 3-м Хиттинэ 
дэжь быслъымэнхэмрэ къащзехьэхэмрэ щызэзэуагъэх. 
А мафэм Фахр ад-дин Айса зипэщэ адыгэ мамлюкхэм 
лIыгъэ зэрахьагъэ: къащзехьэмэ ядзэхэр зэхакъутэхи, 
Иерусалим икороль Гвидо де Лузиньян гъэры ашIыгъ. 
Сирием ичIыпIабэхэм джаущтэу къащзехьэхэр араукъэбзыкIхэу рагъажьэ, ежьри халифатыгъэр джыри къызэбэкIырэ Мысыр хэгъэгум щыщ хъугъэ.

--- Page 26 ---

 Джаущтэу Мысырымрэ Сириемрэ зыкIыныгъэ Iофым 
фэкIуагъэхэми, якъокIыпIэ, къохьапIэ пыйхэр уцущтыгъэхэп, илъэс къэси зэо-хъункIэхэр къарашIылIэщтыгъэх. Ахэр 
анахьэу Сирие шъолъырыр ары зыщекIокIыщтыгъэхэр. 
Зыкъэуухъумэжьыным дзэ уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьагъэ 
ищыкIэгъагъ. Къиныгъо чIыпIэ зифэхэкIэ, пыймэ апагъэуцун 
дзэ ежь арабмэ яIагъэп. Анахь лIыгъэ зыхэлъ бедуинхэр 
зэхэлъэдэгъу имыфэхэзэ, зэхэчъыжьыщтыгъэх. Шамэ 
пэIудзыгъэ Хомс, Хьалэб, Сайда, Баальбек, Трир афэдэ 
къалэхэри, нэмыкIхэри къэухъумэгъуае хъущтыгъэх, сыд 
лIыхъужъыныгъэ зэрахьэщтыгъэми, ежь халифым идзэ 
ушъхьафыгъэ хымэ техакIомэ апырикъущтыгъэп. Дзэпащэхэми, тетыгъор зыIыгъ халифым къешIэкIыгъэхэми, 
зэш-зэIахьылхэми, зэныбджэгъу-зэшъэогъухэми зэгурыIоныгъэ-зыкIыныгъэ ахэлъыгъэп, ащ фэдэ зэфыщытыкIэхэр ядзэкIолI къызэрыкIохэми къягуаощтыгъэх, яцыхьэмышI-зэфэмышъыпкъэныгъэ екIодылIэжьхэрэри мэкIагъэп.
Хэгъэгум мыхъунэу къихъухьэхэрэр зыпкъ къикIхэрэр, 
ахэм кIэух зэрафэшIыгъэн фае шIыкIэр апэу зэхэзышIагъэмэ аль-Салах ад-дин Юсуф ащыщ - ежь къэзыухъумэрэ 
дзэкIолIмэ афэшъхьафэу нэмыкI къыфэшъыпкъэ дзэ уIэшыгъэ зэтегъэпсыхьагъэ зэриIэн фаер къыгурыIуагъ. 
Къэзыухъумэщтыгъэ зэолI хэшыпыкIыгъэхэм ицыхьэ 
атемылъэу, къыфэмышъыпкъэхэу арыгъэп, ау ахэр цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ зэрэзэхэпхъагъэм, зыкъызэрэфашIыщтым тещыныхьэщтыгъэ. ИдзэкIолIхэр адыгагъэх, 
курдыгъэх, тыркугъэх, абадзэ-абхъазыгъэх, кипчакыгъэх, 
туркменыгъэх, татар-монголхэм къахэчъыжьыгъэхэри, 
албанхэри, боснакъхэри, грузинхэри ахэтыгъэх. ЗэкIэми 
тыркухэр анахьыбагъэх, ау ахэм пэщэныгъэ адызезыхьэщтыгъэхэр адыгэхэмрэ ежь илъэпкъ курдхэмрэ. Мысырыр 
араб хэгъэгугъэми, ащ ицIыфэу хэтыгъэхэр цыхьэнчъэ-мэкIэдэдагъэх. Курдхэмрэ адыгэхэмрэ акIырыплъзэ, чIыпIэ 
къин ифэмэ, изакъоу утыгум къызэрэрамынэщтыр къызгурыIуагъэм ыуж, ынаIэ атыригъэтэу, къызэригъоилIэхэу, 
Кавказым къыращыгъэ адыгэ гъэрхэр - нахьыжъи, нахьыкIи - ещэфхэшъ, зыныбжь къыхьхэрэр идзэ хещэ, къымыхьрэр шъхьафэу епIу, елэжьы. Джа шIыкIэ-екIолIакIэр 
ары Мысырымрэ Сириемрэ къарытэджагъэ мамлюкыдзэ 
зэхэщэным лъапсэ фэхъугъэр. Ащ зы илъэсэп, илъэсипшIэп, 

--- Page 27 ---

лIэшIэгъу ныкъоп къырыкIуагъэр. Аль-Салах ад-дин 
халиф-султIаным ыуж, Пыйпэрыс адыгэ шъэожъыер мамлюккIэ зыгофэгъэ ас-Салих султIаным илъэхъаныгъо къэсыфэ, охътаби тешIагъ.
Айдакин Бундукдари ермэл Киликием окIофэ, Каири 
нэсэу къекIыжьыфэ, илъэсныкъо тешIи, Шамэ къыщыхъугъэ хъугъэ-шIагъэм гъогу чыжьэ техьаным зыфэзыгъэхьазырыщтыгъэ унагъор зэтыриIэжагъ: ас-Салих дзэпащэр 
Шамэ иэмирынэу къагъэкIуагъ, идзэкIолI ухъумакIохэри, 
ыгъасэхэрэ, ыпIухэрэ мамлюк шъэожъые шъитIури къыздищагъэх. Шам эмирым имамлюк шъэожъыемэ ашъхьащытынэу къыфагъэшъошэгъэ IэнэтIакIэм Айдакин Бундукдари зэреуцолIагъэр, Мэрджэнатрэ Пыйпэрысрэ ариIозэ, 
зиухыижь-зиумысыжьыгъ:
- Адэ сыдэу пшIын, Алахьым къыттырилъхьагъэр 
тынатIэ. Ащ идин лъапIэ уридзэкIолI-лIыкIоу узыщытыкIэ, 
хьау щыIэп, ппшъэ къыралъхьагъэр бгъэцэкIэщт. Аль-Камил султIанри цакоп, ау ас-Салих дзэпщри зыпшъэ узымыгъэкIон лIыхъужъ бэлахь, уиаужрэ чэщ нычэпэ уиунэ 
щипхыжьынышъ, сикIал, неущ щегъэжьагъэу ас-Салих 
эмирым тыготыщт, ыIорэр тиIо, ышIэрэр тишIэ.
- Тишъао унэм къэмыкIожьынэуи?.. - Мэрджэнат 
нэмыз-Iумызэу лIым Iуплъагъ. 
- Мазэм зэгорэм къыкъокIынкIи мэхъу,ау шIэхэу 
аущтэу хъун Iоу сшIэрэп,- шъузым зыгорэ къыIонэу 
фежьэгъагъэти, щыригъэгъэтыгъ. - Зэ, зэ, умыгузажъу, 
ас-Салих эмирым имамлюк шъэожъыехэр зэрэхъухэу 
мыри хъун.
- Бибарс тимыежьынэуи? - Мэрджэнат игумэкI джыри 
нахь лъэшэу зыкъипхъотагъ.
- Бибарс тэ зэрэтыем фэдэу ас-Салих эмирми иещт,- 
Айдакин Бундукдари упчIэм ежэщтыгъэ пIонэу джэуапыр 
псынкIэу къетыжьышъ, хэшIыкI зыфыриIэмкIэ къеухыжьы,- 
Iэшэ-чатэм фэIэпэIэсэфэ ыгъэсэщт, ылэжьыщт.
- Чэтэ-Iашэм фэIэпэIасэ сэхъуфэ елъытыгъэщта ас-Салих эмирым сызэриIыгъыщтыр? - умыгумэкI къыригъэкIэу 
ным фыреплъэкIзэ, илъэсищыкIэ узэкIэIэбэжьымэ, илъэс 
пшIыкIутIум итыгъэ шъэожъыер ары Iоу умышIэжьынэу 
мэкъэхъу ихыгъэкIэ къэупчIэшъ, ишъхьащытхъужьыгъэ 
пымылъэу джэуап къетыжьы: - Зы илъэскIи зи езгъэIонэп.

--- Page 28 ---

- Ары, ары, сикIал,- блэкIыгъэ илъэс гумэкI-гугъэнчъэмэ ялъытыгъэмэ, мыгъэ пкъыкIэ Пыйпэрыс зызэриштагъэм, игупшысакIи нахь зэрэхэхъуагъэм Мэрджэнат 
щыгушхукIзэ, къыIуагъ,- ащкIэ сицыхьэ птелъ,- "Бибарс 
изакъоп, Танкъызи, Имади, Расими арых. Джэлат ытамэмэ 
заIэты къэси иакъыл еохы нахь, хахъорэп, ащ ныбджэгъу 
къыфэхъугъэ Къахьир нэгу пIокIэ тхьагъэпцIри ащ нахьышIужьэп" гукIэ пиIухьажьыгъ.
Шъузымрэ шъаомрэ зэщытхъужьхэзэ, зэрэзэIугушIожьхэрэм Айдакин Бундукдари къызхимыгъэщэу 
ыжэкIэ-пэкIэ шIуцIэмэ кIагъэщхыкIыгъ: "Шъузэщытхъужь, 
шъузэщытхъужь. Шытхым утезагъэу, чатэр жьым щыбгъэсысыкIэ къикIрэ щыIэп…" чэтэ зэпэIудзэ-зэо мыухыжьмэ 
лыргъужъ ашIыгъэ гумкIэ зиунэгъо гупсэф зыщызыгъэтхъэжьыщтыгъэ зэолIым къыфечъэгъэ гупшысэм ышъхьэ 
къыримыхын ылъэкIыгъэп:
- Хэтырэ мамлюки илIыгъэрэ ищытхъурэ къызыщылъэгъощтыр зэо утыгур ары. НыбжьыкIэгъум къыщыуагъэхрэ пкIантIэр лIыкугъом кIышъо Iэзэгъу фэхъужьы. 
Джары, Бибарс, неущ тыздэкIощт мамлюк гъэсапIэм 
къыщыуагъэшIэщтыр. ЩэIагъэмрэ лIыгъэмрэ джары 
уищыIэныгъэ ижьыщэгъущтыр. Мафэм укъыдэтэджыщт, 
чэщым удэгъолъыжьыщт. НэмыкI щыIакIэ мы илъэсищ-плIым, илъэс пшIыкIуим уеуцофэкIэ, уиIэщтэп. 
- Тхьэ къысауи, шъэожъыер къэмыхъу рапшIэзэ сыд 
щэIагъа, лIыгъа! - Мэрджэнат джы нахь къыхэкуукIыгъ, 
ау шъэожъыеми еIэсэкIыжьыгъ. - УкъыкIэзгъэщтагъэми 
сшIэрэп, сикIал, къысфэгъэгъу.
- УмыгумэкI, Iуми,- куо макъэм Пыйпэрыс къыкIигъэщтэгъагъэми, янэ еушъыижьыгъ,- щыIагъи зыхэзгъэлъыщт, цыхагъи къызхэзгъэфэщтэп.
- Тхьауегъэпсэу, Бибарс, джары сыкъызэрэпщыгугъырэр. Неущ щегъэжьагъэу орырэ сэрырэ мамлюк 
гъэсапIэм тыщызэрышIэрэп, сыпфэгубжэуи, сыпщытхъоуи, 
сыошъхьэшъуаоуи къыхэкIыщт, ау сыуятэп, усикIалэп.
- УиIо сиIо, уишIэ сишIэ, шыу тIокIитIум яэмир,- мыгъатхэ ошIэ-дэмышIэу зыкъыфызэIызыутыгъагъэ мэкъэхъумкIэ Пыйпэрыс къыпиупкIыгъ.
Айдакин Бундукдари сыд фэдиз илIы пхъэшагъэми, 
ыгурэ ыпсэрэкIэ къыпэблэгъэ шъузымрэ шъэожъыемрэ 

--- Page 29 ---

афэдэу, чэщ гумэкI-гопэгъур рихи, къэкIогъэ бжыхьэ 
пчэдыжьым къыхэтэджыкIыгъ. Файтон шъабэр зэкIаримыгъашIэу, ионэш стыритIу аригъэгъэхьазырыгъ. Пыйпэрыс 
къызэрафэпагъэр ылъэгъугъэпти, апэрэ мамлюк гъогум 
техьащтым ыгу пимыуты шIоигъоу, еIэсэкIыгъ:
- Мы пщыгъхэр хъущтхэп, Бибарс, мэфэкI щыгъыных. 
Мамлюк шъаохэр къыбдэмыхьащхынхэм, уакъыхэмыщыным пае уищыгъын тIурысэхэр къызыщылъэх. Чатэмрэ 
обзэгъумрэ, щабзэмрэ шъэжъые кIэкIымрэ къызыгуалъхьэх, къыостыжьыгъэ аркъын кIакори къызыдашт.
- Мы сщыгъхэр сэри сшIокIэрэкIагъэх…
- Умамлюк гъэрэп къыуиIозэ, уянэ зыуигъэфэпагъ 
ара?
- Ущытыгъэм фэд, къытебгъэфагъ.
Айдакин Бундукдари шыу тIокIитIум яэмиррэ мамлюк 
ныбжьыкIэмрэ апэкIи аужкIи шыуитIу итэу щагум дэкIхи, 
заулэрэ кIуагъэхэу, тыгъуаси нычэпи зыгъапэщтыгъэмкIэ, 
ежь зэупчIыжьы фэдэу, Пыйпэрыс къэупчIагъ:
- Ас-Салих ад-дин эмирым фагъасэрэ мамлюк ныбжьыкIэмэ адыгэхэр ахэтха шъуIуа? 
- Уилъэпкъэгъумэ уафэзэщыгъа? - тIэкIу тыригъашIи, 
"мыдэ мыр зыгъэгумэкIрэр, ыгу илъыр, щымыгъупшэрэр" 
ыIозэ, Айдакин Бундукдари Пыйпэрыс фыреплъэкIыгъ.
- Сафэзэщыгъэми сшIэрэп… Зыгъэ Мысыр къыздащэгъэгъэ шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри загъорэ сыгу 
къэкIых.
- Адыгэ мамлюкхэм сэ Iаджри садэзэуагъ, къыздэзэуагъэх. ЛIыгъэ закIэх, зэолI пхъашэх. Ас-Салих ад-дин 
имамлюк ныбжьыкIэхэм янахьыбэр адыгэ, ицыхьэшIэгъух, 
егъэлъапIэх, ау укъызкIэупчIэгъэ шъэожъыем ыцIэ къеIу, 
стхьакIумэ къиIуагъэмэ, къыосIон.
- Къэлэун аIоу зэхэпхыгъа? 
- Зэхэсымыхы мэхъуа?.. - Айдакин Бундукдари шъхьэр 
къыпхъотагъ. - Шъэо нэутх, Iуш цIыкIу, ау хьэкIэ-шыкIэ 
пытхъым фэд. ШъузэрэшIа?
- ТызэрэшIэ къодыеп, баба! - Пыйпэрыс апэрэу ятэкIэ 
Айдакин Бундукдари еджагъ.- ХитIум уазызэпырыкIыкIэ 
щыIэ адыгэ хэгъэгум, Сэлхъот чылэм тыщыщ. Ежь Къэлэунэ 
зэриIоу, сэ сыкъоджапшъ, ежь къоджакI.

--- Page 30 ---

- Зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоны!.. - Айдакин Бундукдари 
гушIо фэдэу зишIыгъэми, ыгу къыпиIонтIыкIыгъ: "ШIу сэшIэ 
сIозэ, сшъхьэ ощ исэлъхьажькIэ сенэгуе. Хэгъэгу чыжьэмэ 
къарахыгъэ гъэрхэр хымэ хэгъэгу зифэхэкIэ зэш-зэлъэпкъэгъу зэфэхъужьхэшъ, сыд афэпшIагъэкIи, ппсэ аIуплъхьагъэкIи укъызэхашIыкIыжьрэп… Е-о-ой Мэрджэнат, си 
Мэрджэнат тхьамыкIэжъ, ори сэри Iоф зыхэтыдзэжьыгъэкIэ, енэгуягъо".
Мамлюк щагу хъоо-пщаом зы щыгъын-шъошэ теплъэкIэ фэпагъэхэ шъэожъыехэр дэтэкъуагъэх - нахьыжъи 
нахьыкIи зэхэпхъагъэх. Пыйпэрыс ардэдэм зыритIи, 
къышIэжьыгъэ шъэожъыем еджагъ:
- Къэлэун!
- Пыйпэрыс!.. 
Ежьмэ анэмыкI дунаим темытыжь фэдэу зэпэгъочъыщтыгъэхэ шъэожъыитIур Айдакин Бундукдари зелъэгъум, джыри ыгу къыпыузыкIыгъ, къызхимыгъэщ-къызэмыплъэкIыжьэу иIофшIапIэ чIэхьагъ, ау щагум зыкъыщызыпхъотэгъэ бырсыр макъэм шъхьаныгъупчъэм Iуигъэлъэдагъ. Утыгу къэухъурэихьагъэм нэбгырэ заулэ щызэзао. Ахэм Пыйпэрыси, Къэлэуни, Къахьири ахилъэгъуагъэх. 
"Уахэмыхьэзэ, бетэмал, зэон къыбдаублагъэмэ сшIэрэп!.." 
шъхьаныгъупчъэм къыкIэрычъынэу ежьэгъэ Айдакин 
Бундукдари ылъэгъурэр гъэшIэгъоны: Пыйпэрыс IэбжымкIэ Къахьирэ ыжэпкъ зеом, зэхигъэфагъ, къызщилъэшъужьыгъэр нэтIэогъукIэ риутыжьи, Къэлэунэ зыпыримыкъущтыгъэм ечъэлIэн зыщиIощтым, ыкIыбыкIэ къепшъэдэуагъэм къызэхигъэфагъ.
- Къэтэджыжь! - Айдакин Бундукдари иджэмакъэ 
зэхихыгъ пIонэу Пыйпэрыс къышъхьащыуцуагъэм лъакъокIэ къызеожьым, ныбэчIэ етхъожькIэ зэхигъэтIысхьагъэти, мамлюк гъэсапIэм зэрилIышъхьэр щыгъупшэжьыгъэу ыкъо щытхъугъ.- Аферым, джар уакIэ хъун, сыкъэбгъэукIытэжьыгъэп!
Мамлюк гъасэхэр къызэлъагъохэм, зэуагъи мызэуагъи нэрэ-Iэрэ азыфагу зызэбгыратэкъужьыгъ.
Щагум къыдэхъухьагъэм щымыгъуазэ фэдэу Айдакин 
Бундукдари игуадзэ Санкар зеупчIым, къащагъэри къэзыщагъэри зыщигъэгъупшэхэу, къыриIожьыгъ:
- Непэ къытхэхьэгъэ Бибарс мамлюкым Къахьирэ икуп 
кипчакхэр къыкIэнэкIагъэхэти, адыгэмэ адагъэп.

--- Page 31 ---

- Хэта текIуагъэр? - Айдакин Бундукдари зыгъапэщтыгъэ упчIэр ыпэ къышIуишъыгъагъэми, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ: - Зэзэуагъэхэр зэжъугъэшIужьыгъэха? 
- Кипчакхэр лъэшых, ау адыгэмэ, ори ошIэ, узытырагъэкIощтэп. Ахэр, яцIыкIуи яини, зэокIо пхъашэх. УкъызкIэупчIэгъэ зэгъэшIужь Iофым лъэпкъ зэщымыщ-зэпыщытыр къыхэхьэшъ, амал фэдгъотрэп.
- Мамлюкхэр сыдигъокIи мамлюкых,- Пыйпэрыс 
къыпыщылъыщтым Айдакин Бундукдари егупшысэщтыгъэми, къыIощтым зыригъэукIыхьагъэп,- ахэм ялъэпкъшIэжь ащыгъэгъупшэн фае. Арабых е араб мамлюкых. 
Мы IофымкIэ зымафэ ас-Салих ад-дин эмирымрэ сэрырэ 
тызэдэгущыIэгъагъэти, къыздыригъэштагъэп, ау зэгорэм 
укIэгъожьын есIозэ, къыгъотыгъэ хэкIыпIэм сеуцолIагъ. 
Лъэпкъ зэхэмыхьэ-зэтеутыгъэкIэ мамлюкхэр тIыгъыщтых, 
дгъэсэщтых. Заоми ячIыпIэкIэ зырызыщтых, нахь зэуакIори 
мызэуакIори къыщылъэгъощт.
- Ас-Салих эмирым ыгу адыгэ мамлюкмэ нахь афэщагъэу сыхэплъэ…- Зинэзэжъугъэ макIэ нэгу къопцIэ 
фэкIыхьашъор къэзыгъэдэхэрэ Актаий мы аужырэ илъэс 
зытIум къыфэмыIошъущтыгъэ-зыгъэгумэкIыщтыгъэм 
фэсакъыпэзэ, ышъхьэ къырихыгъ.
- АщкIэ ухэукъуагъэп,- Айдакин Бундукдари игуадзэ 
дыригъашти, къэIогъэ-Iожьыгъэ горэ фамыгъэIуным пае 
зыригъэукIыхьзэ, фиупкIэпкIыжьыгъ,- ау сыдэу пшIын, 
хэти шIодахэр зыщелъэ, шIодэгъу онэшым ешэсы, шIоIэшIур ешхы, шIодыджыр къызIуедзыжьы. Арышъ, ас-Салих 
ад-дин Шам эмирым иIо тиIо, ишIэ тишIэ. 
 Айдакин Бундукдари унэм къызехьажьым, непэрэзымафэм Мэрджэнат зыгъапэщтыгъэ упчIэр лIым пигъохыгъ:
- Бибарс зыхэпщагъэхэр сыдэущтэу къыпэгъокIыгъэха? 
Ахэзэгъагъа? - зытещыныхьэщтыгъэ "къаушъхьакIугъэба" 
упчIэр къыфэIошъугъэп.
- Бибарс кIэлэ дэгъу, дэгъоу бгъэсагъэ. Гъэсэны гъэпIуныгъэм фэгъэхьыгъэ адыгэ гущыIэжъэу Бибарс уигъэшIагъэу зыфапIощтыгъэр сыд фэда? КъысэгъэшIэжь. 
- Адыгэ гущыIэжъ заулэ Бибарс къыкIэрысхыгъ,- 
Мэрджэнат гуащэм лIым къыриIуагъэр гуапэ щыхъугъ,- 
33
2 Заказ 022

--- Page 32 ---

араб гущыIэжъ заули ежьми езгъэшIагъ. Мырыщтын 
укъызкIэупчIагъэр: унэм зыщыгъаси, хасэм кIо.
- Ары, ары, Бибарс ар къыгъэшъыпкъэжьыгъ,- Айдакин Бундукдари зиусхьаныр гукIэ щхыпцIыгъэ,- егъашIэм 
ышIэщтыгъэхэ, ахэтыгъэ фэдэу зыхащагъэмэ ахэхьагъ, 
ахэзэгъагъ. - ЕтIанэ зэпыугъэ макIэкIэ къыухыжьыгъ: - 
Махъшэм тесми хьэр ецакъэ аIо, неущи, неущмыкIи, 
къыкIэлъыкIощт мафэхэми зыкъызэрэфашIыщт-зызэрафишIыжьыщтыр сыдым фэсшIэна, хъурэм теплъын.
- Ахэзэгъэщт ар! - Мэрджэнати игушхуагъэ ыжэ 
дэмыфэжьэу къыIуагъ, лIым зэрэщыгугъырэри ыушъэфыгъэп.- О уижьауи кIэтынба?
- Сэ мамлюк зэхэдз сшIырэп, зыми жьау фысиIэп.
- Ары, ары,- Мэрджэнат зэхихыгъэм къыкIигъэщтэгъагъэми, лIым дыригъаштэзэ, нахь ны гущыIэ убзэ шъабэкIэ 
къыухыжьыгъ,- ау етIани…
IV
Дунэе щыIэныгъэмкIэ илъэс тIокIырэ тфырэр зэуи 
арыхэп, жъогъохэчъыр зэрэстыжьрэ пIалъэм фэдиз. Илъэс 
тIокIырэ тфырэм къыкIоцI дунаим къытехъогъэ цIыфым 
ыбзэ къетIатэ, ылъэ теуцо, иакъыл хэхъо, игулъытэ лъэкIуа тэ, фай-фэмыеми, джащ фэдизкIэ нахьыжъ мэхъу. НыбжьыкIэгъу-дэгъэзыегъум кIуачIэкIи теплъэкIи зештэ, 
жъыгъо-егъэзыхыгъом игъэрет пэкIоты, итеплъэ мэткIу, 
къыфэнэжьыгъэ-къыпыщылъыр зэриухыжьыщтым егъапэ.
Пыйпэрыс хымэ хэгъэгум къыщигъэшIагъэм илъэс 
пшIыкIущым итэу къызэрахьыгъагъэр ащ зыхэбгъэхъожькIэ, мыгъэ илъэс тIокIырэ тфырэ хъугъэ. ИцIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу джы нэс пэкIэкIыгъэ къиныр зэкIэуугъуаеу къыгъэшIэгъэ тIэкIум зытебгуащэкIэ, илъэсипшI 
нахь ымыныбжьэу игъонэмыскIэ агъэтIылъыжьыгъэгъэ ятэ 
къыкIугъэ гъогум нахьыбэ хъуныгъи. Ар хэгъэкIи, гъэрекIо 
ыпашъхьэ къыраукIыхьи, ежьми, зыфэбэнэгъэ чIыгуми, 
хэгъэгуми, мамлюк Iофми фэшъыпкъэнэу, тыдэ щыIэми, 
джэнэтым ихьагъэми, джэхьнэмым ифагъэми къымыгъэукIытэжьынэу, янэ Мэрджэнати изакъоу къымыгъэнэнэу, 
къо дэгъу фэхъунэу къелъэIузэ, зынапIэ ыгъэплIэжьы гъэгъэ 
Айдакин Бундукдари ятэ нэпс къетэкъохкIэ зэригъэтIылъыжьыгъагъэм изакъоми гууз хэпхын.

--- Page 33 ---

Айдакин Бундукдари зыщымыIэжь мафэр непэ илъэс 
зэрэхъугъэм тыригъафи, ишъэогъу-ныбджэгъухэр зызэхагъэсхэ уж, Пыйпэрысрэ Мэрджэнатрэ, Къэлэуни ягъусэжьэу, къызэфэнэжьыгъэх.
- Тхьаегъэпсэух, шъори ары сикIалэх, Айдакин тхьамыкIэр,- Мэрджэнат ымакъэ къыщытхъэгъагъэми, псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ,- ыпIугъэ-ылэжьыгъэ мамлюк шъаомэ 
зыщагъэгъупшагъэп, гущыIэшIухэмкIэ агу къэкIыжьыгъ. 
Илъэс тIокIищи къэмыгъашIэу дунаим, хьафы ар тэIоми, 
уехыжьыныр гукъау… Ары, ары, сикIал, сынэпс къысшIокIо 
нахь, сыгъырэп,- хэпшIыкIэу илъэс блэкIыгъэм къызхэIэгъэ 
Мэрджэнат зиухыижьыгъ,- Имади, Танкъызи, Расими, 
Къахьири, Джэлати лIыпкъым иуцуагъэх, Алахьым ынэшIу 
къащеф, гъэшIэ кIыхьэ къарет. Джэлат уимышIугъэми, 
уятэ игугъу къысфишI зэпытыгъ, ащ джыри зэ сытеплъэжьыгъагъэмэ, ащ ынэ гущэкIэ слъэгъугъэу къысщыхъуныгъи.
- Ар Шамэ дэсэп, Iуми,- зэрэзэзаощтыгъэхэри зэрэзэшIужьыщтыгъэхэри ыгу къэкIыжьзэ, Пыйпэрыс IущхыпцIыкIыгъ. - Сайдэ лъэныкъомкIэ Джэлат щэзао.
- Сыд а лъэныкъом джыри щыхъурэр? - Мэрджэнат 
игумэкI мыухыжь къыгъэупчIагъ.
- Франк къащзехьэхэр уцухэрэп.
- Хэта Джэлатыр? - зэрэхъугъэри ымышIэу Къэлэунэ 
адыгабзэкIэ къэупчIагъ.
- Джэлатыр зэгорэм озгъэлъэгъугъагъэ, урамым 
къыщысэзэо зэпытыгъэр ары.
- Ара? Адэ сэ нэмыкI сшIошIыгъи.
- Ухэукъорэп, ар джы нэмыкI цIыф шъыпкъэ хъугъэ, 
шыуипшIмэ яэмир ашIыгъэуи зэхэсхыгъэ.
- НыбжьыкIэба, тэ тилэгъуба ар?
- Пхъашэу узэоным ныбжьыкIагъэ иIэп, Къэлэун.
- Ари шъыпкъэ,- ашIокIэщыгъо адыгабзэм хэзэрэгъэхьаныр апэ къезыхьыжьэгъэ Къэлэунэ Мэрджэнат зыIоплъэм, зиухыижьзэ, арапыбзэм техьажьыгъ.- Къысфэгъэ гъу Мэрджэнат.
- Хьау, хьау, Къэлэун, сыда пIорэр. Сижъышъхьэм 
сфэукIочIыщтмэ, Бибарс арапыбзэм зэрэрыгущыIэрэм 
фэдэу сэри адыгабзэр зэзгъашIэщтыгъэ.
2*

--- Page 34 ---

- Адыгабзэр зэбгъэшIэным пае сэ мыщ сыкъызэрахьыгъэу ори талъэныкъокIэ уахьын фае…- Анахь чIыпIэ зэ жъучIыпIэшIу итми ренэу щымыгъупшэщтыгъэ лъэныкъом 
ифэзэщ ыбгъэгу къышIудихыгъэ гущыIэ дыджым Пыйпэрыс 
рыукIытэжьзэ, ным елъэIужьыгъ.- Къысфэгъэгъу, Iуми, 
ащ фэдэ къыуаIоныр о къыптефэрэп.
- Угу ихъыкIрэм укъызэтыричыгъэкIэ сыгу къыобгъэна, 
сикIал,- Мэрджэнат Iаби, Пыйпэрыс ынэгушъо Iэ щифагъ.- 
Гукъэо-шъхьакIом уимыгъэIони уимыгъэшIэни щыIэп, ар 
сэ сыуплъэкIугъэ, ау, пфэлъэкIыщтмэ, щэIагъэ къызхэбгъафэмэ нахьышIу,- ыкъорэ илIырэ зышIокIодыгъэ 
Мэрджэнат къыIуи, зэпыугъо макIэкIэ ежь ыгу илъымкIи 
ыпашъхьэ ис мамлюкитIуми къясэмэркъэужь фэдэзэ, 
ыкъо къыфидзыжьыгъ: - Шъуалъэныкъо адыгэмэ адэжь 
сахьын нахьи сизакъоу унэм сыкъызиунэкIэ, сигопэгъу 
сшъхьащызыхын пшъэшъэжъые-нысэ горэ ащ къыряжъугъэхыгъагъэмэ…
- Ащ фэди тфызэшIокIыщт,- Къэлэунэ къызIуипхъотыгъ,- Багдад лъэныкъом къитщын тлъэкIыщт.
- Багдад нэс шъунэмысми, ащ фэди мыщ щыхъой.
- Шамэ пшъэшъэ дахэ дэмысэу сIорэп сэ, адыгэ хэгъэгум къыддырахыгъэгъэ пшъэшъэжъые горэ Чэусар 
ыцIэу Багдад зэрэщыIэм сыщыгъуаз.
- Шъо шъуилэгъумэ, дахэу шъоIомэ, джы нэс унагъо 
имыхьэу щысына? - гурышIу-шъорышI нэплъэгъукIэ 
Мэрджэнат ыкъо Iуплъагъ.
- Мы мафэхэм зимыIэтыгъэмэ, мыгъатхэ щысыгъ…
ау ар зажэрэр сэ сэшIэ…- Къэлэунэ зигугъу ышIрэр 
Мэрджэнат ригъэлъэгъузэ, Пыйпэрыс фычIэплъыгъ.
- А сикIал, адэ сыда узфыщысыр?..
- Хъугъэ, Iуми, ори ары, Къэлэун,- афэсакъмэ яIэсэкIзэ, Пыйпэрыс тIуми ягыигъ,- тятэ иилъэс Iанэ тызэрэжъу гъэгущыIэрэр сыд илIэужыгъуа…
Гъэмэфэ плъыр-стырым Iугъо кIэмытми, дунаир ежъэ. 
Жьау улъыхъугъэкIи бгъотыщтэп: чъыг чIэгъхэри, тыгъэр 
зытемыпсэрэ къогъупIэхэри гопэгъух. Жьызэпеом узхэтIысхьэкIэ, къыпIуилъэсэрэ жьы машIом уесты нахь, ишIуагъэ къыокIрэп. Тыгъэ плъыжьышъо-фыжьышъор ошъо 
пкIыжьыгъэм ерагъэу къыхэщы, ригъэзыхын гухэлъи имыIэу 
къыпщэхъу. Хэти ижьау-чъыIэтэгъэ гугъапIэр имыжъо 

--- Page 35 ---

унэшъ, Шамэ цIыф дэмысыжь фэдэми, мамлюк гъэсэпIэ 
щагур зэгъокIэп. Заом фагъэсэрэ шыу купиплIыр - Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ, Актайрэ Къахьирэрэ зипащэхэр - чэтэ 
къихыгъэкIэ зэхэлъэдагъэх: шыбгъэкIэ маох, шыхэр мэщыщых, цIыф зэрэгъэкуо макъэхэр зыкIэтэкъогъэ чэтэ-мэIу 
зэпэIудзэ жъынчым Iэгъо-благъор къегъаджэ. Онэгум 
къырадзыгъэмэ яшхэр къаубытыжьхэзэ, мэшэсыжьых, 
зыIэкIэкIыгъэхэр нэмыкI шыу къелъэшъохыным пэбанэх, 
екIэсыгъэмрэ онэгум исымрэ шыр зэтырахы.
Модрэ щагу къуапэмкIэ щызэзэохэрэ лъэсыдзэхэми 
зи къызытырагъанэрэп - пыидзэр зэкIафэ, кIэзыIажьыгъэхэр мыжъо дэпкъ лъагэкIэ къэухъурэихьэгъэ пытапIэм 
дэлъэдэжьых, лъэой еусэигъэхэмкIэ дэпкъым дэкIуаехэрэмэ къапэуцужьых. ПытапIэр зыфэмыштэшъурэмэ 
щэрэхъитIу зыкIэт мыжъодз-мэшIодзхэр дэпкъым рагъэ чъалIэх.ЦIыф гуIэ макъэхэр пытапIэм къыдэIукIых, Iугъом 
зыкъыщеIэты. Быракъ фыжьри пытэпIэ ухъумакIомэ 
къагъэлъагъо, атекIуагъэхэр чэтэ къипхъотыгъэкIэ зэрэгъэгушIох.
Сыхьатым къехъу зыкъудыигъэ мамлюк заом еплъыщтыгъэ ас-Салих ад-дин эмирыр зычIэс щэтырэ гъожь 
гъэIагъэм шыудзэ пэщиплIымрэ лъэсыдзэ пэщитIумрэ 
лъэбэкъуипшI горэ азыфагунэу къекIолIагъэх. Пыйпэрыс 
зыхэтмэ къахэкIоти, ыIэ джабгъу ыбгъэ сэмэгу телъэу 
шъхьэщэ гъашIо эмирым зыфешIым, мэкъэ пытэ лъэшкIэ 
къыIуагъ:
- Тиислъам дин лъапIэ иухъумакIоу, Шам иэмир нэфэу 
ас-Салих ад-дин, уиIорэ уишIэрэ зыхэлъ непэрэ мамлюк 
зэо уплъэкIуныр джащ щытэухы, уизымафэ мэфишъэ 
хъунэу, уипыйхэр плъэгу кIэлъынхэу, шIу фэшъхьаф къыомыхъулIэу, уигъэхъэгъэ щытхъу зиIэт зэпытынэу сыпфэхъо хъу, сыпфэлъаIо. Тинепэрэ зао, Алахьым зэриухыгъэу, 
нэбгырих хэкIодагъ, нэбгырэ тIокIырэ щырэ щауIагъ, 
шитIумэ алъакъо щызэпакIыгъ. Лъэсыдзэми фэхыгъэ 
нэбгырибгъу чIинагъ, уIэгъэ пшIыкIубл къыхахыжьыгъ. 
Заом щауIагъи щаукIыгъи зымэфэрэ уплъэкIуным ебгъапшэмэ, бэкIэ нахь макI. Непэ щытхъур къызэбэкIрэ уидзэ 
хэзыгъэм фэдэ мин Алахьым къыбгуегъэуцожь! - Пыйпэрыс джыри шъхьэгъэшIо уфэ ас-Салих эмирым фишIыжьи, кIыб зэкIакIокIэ къызхэкIыгъагъэмэ ахэхьажьыгъ.

--- Page 36 ---

Сарыкъ фыжь-шхъонтIэ лъагэр зынэгу къуапцIэ 
къекIурэ ас-Салих ад-динэу мыгъэ илъэс тIокIитIу хъугъэр 
иэмир тахътэ къытемытэджыкIэу мамлюкмэ язэо-зэфэмыгъэкIуатэ еплъыфэ, Пыйпэрыс къыфиIотагъэм едэIуфэкIэ 
бэ ыгу къэкIыжьыгъэр. НэIуасэ зыщызэфэхъугъэхэ апэрэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу къыфэшъыпкъэгъэ Айдакин 
Бундукдари ишъэо закъо Иерусалим пэмычыжьэу къащзехьэмэ къызэрэщаукIыгъагъэри, ежьри илъэс заулэкIэ 
Сайдэ хьанэ-гъунэм дэжь ащ зэрэкIэлъыкIожьыгъагъэри, 
ятэ шъыпкъэм фэдэу ар Бибарси зэригъэежьыгъагъэри, 
нэмыкI мамлюк дзэпащэхэу чIинагъэхэри, аль-Камил ад-дин 
султIаным Сирием, Шамэ къызкIигъэкIон фаеу хъугъэри 
хэо-хапкIэкIэ ынэгу щызэблэкIыжьыгъэх. Сирием къызэрифагъэм лъыпытэу зао къезышIылIэн зигухэлъыгъэхэ 
монголхэмрэ зы лъэныкъокIэ, адрэ лъэныкъомкIэ хорезмэхэмэ зэрятхьагъэпцIэкIыгъагъэри игуапэу ыгу къэкIыжьыгъ. 
Ятэ Аюбэ къыриIуагъэмкIэ псэугъэ: хорезмэмэ мамыр 
адишIи, изэолIхэр идзэ къыхищагъэх, адыгэ мамлюкхэмрэ 
ахэмрэ монголхэм апигъэуцугъэх, аущтэу илъэс заулэ 
зэтыриIэжэнхэ ылъэкIыгъ. Джы къыкъотыгъэ аль-Камил 
султIаныр лIи, ащ ычIыпIэ къихьагъэ аль-Адил халиф-султIаным зыкъызэрэфишIыщтыр ышIэрэп. ЫшIэрэ закъор 
ыгу къызэрэфэмышIур ары. Мысыр султIаныгъор зыфагъэшъуашэм ыдэжь римыгъэблэгъагъэмэ ас-Салих эмирыри ащыщыгъ. "Адрэ къэлэ эмирмэ сафэдэп сэ! Сирие 
хэгъэгущтыгъэу Мысыр хэхьагъэм икъэлэ шъхьаIэ Шам 
сыриэмир! Шъукъысфэмыемэ, зэрэ Сирие псаоу жъугосщыжьын, ау Айбек, Бибарс, Актай, Къэлэун, Къахьир, 
Джэлат фэдэ дзэпщ лIыхъужъхэр къызготхэу ар шъуфэсшIэнэп, сигухэлъ къызэрэзгъэблэгъэщтым иIоф зесфэн". 
Ас-Салих эмирыр пкъы псынкIэ ищыгъэкIэ къызызщэтэджыкIым, сырынэм къызепщэхэм, шыухэр къепсыхыгъэх, 
мамлюкхэми, дзэпащэхэми, ашъхьапырыплъызэ, идзэ 
хэшыпыкIыгъэмэ яджагъ:
- Алахьталым изэолI симамлюк лIыхъужъхэр, 
гъэрекIуи, гъэрекIопагъи, мыгъи фэдэу непи сыжъугъэрэзагъ, шъузэмыблэжьэу шъуизэолI IэпэIэсэныгъэ къэжъугъэлъэгъуагъ. Фэхыгъэхэр джэнэт цIыф орэхъух, уIагъэхэр 
Алахьым инэшIукIэ къытхэрэуцожьых! - ас-Салих эмирым 
гущыIэ кIэкI къэIоныр шэны зэрэфэхъугъэу къыухи, джы 

--- Page 37 ---

инэплъэгъу идзэпащэмэ афигъэзагъ: - Шъори, Айбек, 
Бибарс, сидзэпщ лIыхъужъхэр, сышъуфэраз! Ори, Актай, 
ори Къэлэун, шъори, Танкъыз, Джэлат, Къахьир! Симамлюкмэ, ямэзэ лэжьапкIэ фэшъхьафэу, непэ дышъэ абэсэ 
зырыз афэсэгъэшъуашэ. Нахьыбэ фаер заом къыщерэхь!
ДзэкIолIхэр чэтэ дэгъэчъэягъэхэкIэ зэрэгушIощтыгъэхэр 
къизымыдзэщтыгъэ Къахьир шъхьакIо щыхъущтыгъэр 
фэшъхьаф: "Тэ тцIэкIэ Бибарс къеджагъ, нэлъэныкъо 
нэшъум джыри сэ сцIэ ауж къыригъэнагъ. Актай зи есIуалIэрэп, дзэпэщэ бэлахь, тэщ нахьи нахьыжъ, мы зызышIошIыжьэу IукIыжьрэм илэгъу. ЗыгорэкIэ цыхьэшIэгъу 
сыфэхъугъагъэмэ, Бибарс нэIуагъэм ылъапсэ кIэсыутыщтыгъэ. Ащ ыуж Къэлэуни ыпэ пызгощтыгъэ. Адыгэ 
бгъакъэмэ зягъэшIэжьыгъэн фае нахь, тыщагъэIэщтэп! 
Сыдигъо щегъэжьагъа кипчакмэ анахьи адыгэхэр нахь 
лIыхъужъ зыхъугъэхэр?! Тэры мыхэмэ яхьакъулахь зэратыщтыгъэр! Джы ямыхэгъэгу изы хъугъэхэшъ, тыдэ укIуагъэми уялъэпао. Фатимидмэ ялъэхъан адыгэ мамлюкхэр 
мэкIагъэх, къэрэгъулэ-ухъумакIощтыгъэх ныIэп. ЗэкIэ 
зилажьэр Аюбид-курдхэр арых. Зэ, зэ, шъуздэкIощтшъуздэчъэщтыр шъумышIэжьэу зэгорэм шъурашIыхьащт. 
Кипчакхэми, тыркухэми, арабхэми шъуаблэIэбыкIызэ, 
ахэр шыуитф-шыуипшIмэ яэмир пащэ шъошIых, атеф-атемыфэми, дзэпщыгъор афэшъогъэшъуашэ… Аль-Адил 
халиф-султIан техьэгъакIэм, зиушъэфыгъэ-зиудэгугъэу, 
зыфаер мыщ ригъашIэу зыфыщысри сшIэрэп. Илъэс-илъэситIукIэ къэхъущтыр тэ щыпшIэн, неущ къыппыщылъым 
ущымыгъозэныри унитIу нэшъунри зэфэдэ…"
Ас-Салих эмирыр Пыйпэрыс къызэреджэрэр лIыкIом 
къыIуагъ. КъызлъагъэкIуагъэр IукIи, язакъоу къызызэкIэрэнэхэм, Къахьирэ щхыпцIызэ, Актай Бибарс кIэлъигъэплъагъ:
- Модэ еплъэлъ мор зэрелъэкIонырэр… тэ тынэпсау 
пэтзэ, тылъэпэоным тытещтыхьэ…
- Къахьир, пIорэр сшIэрэп…- Актай зэхихыгъэр ыгу 
зэремыIугъэр ымакъэ къыхэщыгъэми, цыхьэшIэгъу зыкъыфэзышIыгъэм, сыд мыщ къысиIомэ шIоигъор ыIозэ, 
еупчIыжьыгъ: - Ас-Салих эмир дзэпщым къыплъигъэкIуагъэмэ, уфэмые-уфэяшъоу ыдэжь укIощтыгъа?

--- Page 38 ---

- Хьау,- Къахьир къызэкIэщтэжьыгъагъэми, къызхигъэщыгъэп, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- селъэкIон пакIо, 
сыхэчъыкIыныгъи… Бибарс сешъугъоу къызышIомыгъэшI, 
Актай. Тэщ нахьи нахь кIалэзэ, тIэкIу тапэ зэришъыгъэм… 
таущтэу къэсIощт ар… зыгорэу сыкъешIы… Айдакин 
Бундукдари тхьамыкIэм ихьатырына шъуIуа загъори сэIо.
- Айдакин Бундукдари егъашIэм ас-Салих ад-дин 
фэшъыпкъагъ, ащ ихьатыри хэлъынкIи мэхъу. ЦыхьэшIэгъу 
узэфэхъуным нахьыжъ-нахьыкIэ иIэпышъ, мыхъун горэ 
пшъхьэ къихьэмэ, угу теIункIэжь. Ау сэрмэ, сыгу илъ 
шъыпкъэр къыосIон,- Актай ынэгушъхьэ шэплъитIу къисысыкIэу щхыгъэ,- дзэпащэм бащэрэ сыкIэрыуцощтэп, 
хэтырэ лIышъхьи хьаку машIом фэдэшъ, умышIахэу укъыстыщт. 
- Шъыпкъэ, Актай, шъыпкъэ,- Къахьири щхы фэдэ 
зишIыгъ,- сэри джары ащ сызэреплъырэр, Актай, узэрэлIыпхъашэм фэдэуи уIуш.
- Ащ Iушыгъэ хэслъагъорэп, аущтэу ори ащ уеплъымэ, 
тэ тиеплъыкIи ащ щытэгъэухи, тыгъэ пэзэзым тыхэгъэкI.
"Сэ къызэрэсщымыхъоу Актаий щыт… Мыщи гукъао 
горэ иIэнкIи мэхъу, непэкIэ тызэрэзэдэгущыIагъэр 
икъущт…" Къахьирэ ыIозэ, ас-Салих эмирым фагъэIэгъэ гъэ щэтырэм мамлюк дзэпщитIур чIэхьагъ.
Ас-Салих эмирым ыпашъхьэ Бибарс ыгъэтIыси, зыгъэгумэкIыщтыгъэм ишъэф зыримыгъэукIыхьэу къыфырихыгъ:
- Мы къыосIощтыр, Бибарс, сэ сшъхьэ закъоп зыфэгъэхьыгъэр. Алахьыр зыщыгъупшэжьыгъэ аль-Адил 
халиф-султIаным сицыхьэ телъэп. Илъэс хъугъэшъ зысултIаныр Сирием икъэлэ шъхьаIэ Шамэ щыIэми, сэ сыщыIэми 
ышIэрэп. Шъыпкъэ, мэзищ блэкIыгъэм садэжь елбэтэу 
укъэмысы хъущтэп ыIозэ, щэ къыслъигъэкIуагъэх. МазэкIэ 
Каир сызыщимылъэгъукIэ дзэкIэ къызэрэсэкIурэ даор 
тыгъоснахьыпэрэ шэсмэ къысфаригъэхьыгъ. Къысфэмыем 
дэжь сыдэущтэу сыкIощта? Сыда зыфаер, сыда къысиIощтыр? О сыдэущтэу ащ уеплъра, Бибарс?
 Айдакин Бундукдари зыщымыIэжь илъэс блэкIыгъэм 
нахь благъэу ас-Салих зыщыгоуцогъэ уахътэм Пыйпэрыс 
ренэу зыгъэгумэкIыщтыгъэ гущыIэ-упчIэхэм ыгу зыкъырагъэпхъотагъ, пшъэ пытэ кIыхьэр нахь ыгъэпкъыеу нэ 

--- Page 39 ---

шхъонтIэ зэкъо пхырылыкIымкIэ эмирым Iуплъагъ: "Дэгъоу 
хъугъэ сэ семыупчIэу игукIае ежь-ежьырэу ышъхьэ къызэрэсфырихыгъэр. ЗэрэхъурэмкIэ, загъорэ цыхьэмышIыгъэр сыгу къизыгъэхьэрэ Iупэ гущыIэкIэ къысфыщытэп. 
Ар Актаий, Къахьири ашIагъэшъ, къысфадзы, къысаIокIы. 
Яшъхьагугъу къысфадзы пае, сыдэущтэу ахэмэ сыгу 
ябгъэна? Сиадыгэ лъэныкъокIэ дунаим щехыжьыгъэ 
сятэжъи, мы хымэ хэгъэгуми тхьамыкIэгъо IофкIэ щызгъэтIылъыжьыгъэ Айдакин Бундукдари къызхэкIыгъэхэр цIыф 
лъэпкъ зэфэшъхьафхэми, шъыпкъэгъэ-лIыгъэмкIэ аIощтыгъэр зы: "Узгоуцуагъэм иIоф къабылкIэ пштагъэмэ, иIо 
уиIо, ишIэ уишIэ". ЕгъэзыгъэкIэ уимыхэгъэгу ущыгофагъэу 
уимыIоф зеофэми ара? Ары шъхьайкIэ, уимыхэгъэгуи 
уимыIофи сыдэущтэу къыбгурыIощта, зэхэпфыщта? Ащ 
иджэуапыщтыр синэнэжъ ыIощтыгъэ адыгэ гущыIэжъхэр 
арыщтын: "УлIынми лIыгъэ хэлъ". "АджалитIу зыщымыIэкIэ, 
зэлIэгъум лIыгъэ халъхь". "Е улIын, е улIэн…" пчыкIэ 
хъопскIэу шъхьэм щызэбгырычъыгъэ гущыIэ зэпеохэм 
къызбгырагъэугъэ шыблэм къызэкIигъэщтагъэ фэдэу 
Пыйпэрыс къеупчIыгъэм иджэуап мытыжь игупшысэ зэфэмышIумэ къахигъэужьыгъ, зыримыгъэукIыхьэу къыIуагъ:
- Сэри ащ сегъэгумэкIы, цIыфхэр зэлъэIухэу зыми 
емылъэIужьрэ Алахь лъагэу, лъапIэм илIыкIу.
- Тхьауегъэпсэу, Бибарс, сэ сиIофи уиIофэу узэригъэгумэкIрэм, ау уиеплъыкIэ сшIэмэ сшIоигъу.
- Аль-Адил султIаныр къыпфаеп, о къыпфэмыер тэри 
къытфаеп, Шам къэлэ шыихъым иэмирышху.
- Адэ сыд сшIэмэ нахьышIуа?
- УкъысэдэIущтмэ, ыдэжь узгъэкIощтэп.
- ДзэкIэ къысэкIумэ?
- Тыпэуцужьыщт.
- Симамлюк дзэпщмэ уицыхьэ ателъа?
- О цыхьэ зыфэпшIырэмэ сэри цыхьэ афэсэшIы.
- Ар сэркIэ джэуап дэгъуми, оркIэ джэуап хъущтэп,- 
ас-Салих эмирыр гоуагъэ хэмылъэу щхыпцIыгъэ, тIэкIу 
тыригъашIи, зэгуцафэщтыгъэмкIэ къэупчIагъ: - ДжэлаткIи 
КъахьирэкIи ара?
- Ас-Салих эмирым ыцIэкIэ джэуап къэстыжьыщтмэ, 
укъызысфэупчIыгъэ мамлюк дзэпщитIумэ сицыхьэ ателъ, 

--- Page 40 ---

сэ къысфэгъэхьыгъэщтмэ, ар Iоф шъхьаф. Сигъапэрэп, 
джэгъогъу горэ зимыIэ цIыф щыIэпщтын.
Ас-Салих эмирым джы ежь зэриIожьыгъ: "Сятэ Аюбэ 
сицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу къысшъхьащытыфи, 
Iэшэ-шъуашэкIэ сыготыфи хэукъоныгъэхэр ышIыгъэнхэкIи 
мэхъу, ау шъхьаихыгъэ-умысыгъэкIэ ахэмэ сатегущыIэныр 
къыстефэрэп. Адыгэ мамлюкхэм цыхьэ афишIи, зэрэзыгуигъэуцуагъэхэмкIэ хэукъуагъэп, анахь Iоф дэгъоу мы 
дунай хьафым щишIэгъэ пстэуми ар апшъ. ТаужкIэ къэхъущтыр Алахьым нэмыкI ышIэрэп, ау мыхэмэ чIыпIэ къиным 
тыкъыранагъэу къэсшIэжьрэп. Акъыл чаных, зэуакIох, 
цIыфыгъэ-шъыпкъагъэ ахэлъ. Бибарс илIыгъи, иIушыгъи, 
итхьагъэпцIыгъи яхьатыркIэ Трир дэжь къащзехьэмэ тыкъыщаухъурэин алъэкIыгъэп, ар къыташIэным ычIыпIэкIэ 
зэхэдгъэтэкъуагъэх, франкмэ яя IХ-рэ Людовики ерагъэу 
ышъхьэ Iуихыжьыгъ. Бальбек дэжь? Хьалэб ихьанэ-гъунэ? 
Ащ дэжьми мыщ ишъэогъу Къэлэуни лIыгъэ щызэрихьагъ 
- ишыу шъищмэ къащзехьэ шыу шъиблыр шъхьэчъэ-псачъэ 
рагъэфагъ. Ары, ары, мыхэм, адыгэ мамлюкмэ, уицыхьэ 
ателъы хъущт, зэокIо шъыпкъэх. Адэ, IэнэтIэкIэнэцIхэба? 
Ар адэслъэгъугъэп. Зэ, зэ, шыуитф-шыуипшI эмирыгъэр 
якIасэба? Хэта ар зимыкIасэр!.. Тэрэз, тэрэз, уицыхьэ 
атегъэлъ, ау афэсакъ…"
- Шъыпкъэ, джэгъогъу зимыIэ, о уиIуагъэу, щыIэпщтын,- ас-Салих игупшысэ зэпечъэхэм къахэчъыжьыгъ,- 
сэри сыджэгъогъунчъэпти, сызгъэгумэкIрэм ущызгъэгъозагъ. Аль-Адил халиф-султIаныр къызэрэсфыщыт-зыкъызэрэсфишIырэми адрэ симамлюк дзэпщхэри къемыгуцафэхэу сфэIонэп, ау орырэ сэрырэ непэ тызэрэгущыIагъэр 
тазыфагу къинэжьынэу сыфай. Ащ къизгъэкIрэп къэхъущтым тыпаплъэу тыщысыныр. Багдад шъукъикIыжьыфэ 
сэри зыгорэмэ сягупшысын, сицыхьэшIэгъу эмирхэм 
цIыкIу-цIыкIоу заIузгъэкIэн, сиIахьыл-благъэхэми сахэхьан, 
Керак иIэшъхьэтет Насыр Дауд сипхъорэлъфми зыIузгъэкIэн, ятэ Исмахьили джэнджэшэгъу къызфэзгъэхъун.
- Аущтэу оIомэ, Шам къэлэ шыихъым иэмир лIыхъужъ, 
Къэлэуни сэри уизакъоу укъэдгъанэу Багдад тыкIощтэп.
- Хьау, хьау, ар умыIо,- ас-Салих зэхихыгъэр зэригуапэр ынэпшIэ дэхэ дэдзыякIэрэ ынэ шIуцIэ къигушIукIитIурэ 
къаIуатэщтыгъэми, ыдагъэп,- Мэрджэнат жъугъэразэ, а 

--- Page 41 ---

шъузэбэ тхьамыкIэр уиIоф ымыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, 
уихъяр ижъышъхьэм кIэмыхъопсыщтыгъэмэ, сэри хащэ 
сишIэу сыкъыжъудигъэгущыIэщтыгъэп. Ори Iоф къимыдзэ 
фэдэу ащ утемыгущыIыкI. ТхьамэфитIу горэкIэ тызэпэIапчъэкIэ, мыщ дунаир щыкъутэжьына?
- ТхьамэфитIуи тыкъэтынэп, сыд къыщытшIэн!.. - 
зыкъышIозыпхъотэгъэ макъэм укIытэжьыгъо римыгъафэзэ, 
Пыйпэрыс къыфадзыгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Пшэхъо Iэтэ дыигъэм шъушъхьарыкIыным ыпэ ылъапсэ шъумытхъу. Гъогумафэх, шъуиIоф къызэшIокIэу 
къызыжъугъэзэжькIэ, араб-адыгэ джэгушхо Шам къалэ 
щызэхэтщэн.
- Тхьауегъэпсэу. Тэ талъэныкъокIи, къысфэгъэгъу, 
мыщ фэди щаIо: псыикIыгъом унэмысэу плъэкIапIэ дэмыщай.
- Аущтэу шъори тэри тэIомэ, арабхэмрэ адыгэхэмрэ 
ягупшысакIэхэр зэпэгъунэгъух,- зэпыугъо макIэ ас-Салих 
фишIи, щхызэ къыпигъэхъожьыгъ,- ягукIэгъуи япсэкIоди 
зэголъыхэщтын. ЗэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыр ошIа, 
Бибарс? ЕтIани ар зыIохэрэр арабхэр яхэгъэгу гуих-псэихкIэ къыщезыфэкIхэрэ курдхэмрэ адыгэхэмрэ.
- Тэ тизакъуа? 
- Хьау, нэмыкIхэри ары. Ау тэ ахэм ташъхьащытыжь.
"Егъэзыгъэхэмрэ езыгъэзыгъэхэмрэ сыдэущтэу зэпхьы лIэнхэ плъэкIыщта?.." Пыйпэрыс къышIудэоегъэ упчIэр 
риутэхыжьы шIоигъуагъ шъхьакIэ, пырикъун ылъэкIыгъэп:
- ЕмыкIу къысфэмышIыщтмэ, мамлюкмэ яжъогъонэф, 
къэпIуагъэм фысиIэ еплъыкIэр сыушъэфынэп.
- НэфэIо Iаджи дунаим тет, Бибарс,- ас-Салих имамлюк дзэпщ къесэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ,- ау нэфэIоным 
шъхьэр паригъэхэу бэрэ къыхэкIы, зыхэмыгъэукъу.
- СытекIодэщтми, шъыпкъэр къэсэштэ,- Пыйпэрыс 
IугушIукIзэ, джэуап къытыжьыгъ нахь, гухьа-гужъыгъэ 
къызхигъэщыгъэп.- Тэ ахэм ташъхьащытыжь пIуи, араб 
хэгъэгум егъэзыгъэкIэ къырахьэгъэ адыгэ гъэр-пщылIхэр 
зэрэдебгъэхьхэрэмкIэ къыбдезгъаштэрэп.
- Зэхэсхыгъэр гъэшIэгъон дэд! - гузабгъэ къызхэмыхьэгъэ макъэкIэ ас-Салих эмирыр кIэкуукIи, кIэщхыкIыжьыгъ, етIанэ ыгъэшIагъозэ, къеупчIыжьыгъ.- Ори 
удзэпщ-пщылIа?

--- Page 42 ---

- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Алахьэм илIыкIу. Мамлюкым 
арабыбзэкIэ пщылI фыжь къызикIыкIэ, сэри сыдзэпщ-пщылI.
- Ащыгъум тэры, курдхэр?
- Курд мамлюкхэри адыгэ, албан, тырку, кипчак, 
нэмыкI мамлюкхэм аблэкIхэу тэ кIожьынха, ахэри пщылIых. 
Ау шъо шъуи Аюбид курд лъэпкъкIэ ащ фэдэ къышъосIон 
слъэкIыщтэп. Тэ талъэныкъо адыгэпщмэ шъуафэдэу шъори 
тетыгъор зыIыгъ халифат-султIанмэ шъуащыщ.
- О уадыгэ пщы лъэпкъба?
- Хьау, сэ цIыф къызэрыкIо шъхьафитмэ сащыщ.
- УицIыф гъэпсыкIэкIи, уизекIуакIэкIи, уикъэгущыIакIэкIи 
ащ фэдашъо къыптесштэрэп…- Ас-Салих нэшIу-гушIокIэ 
Пыйпэрыс Iуплъыхьэзэ, риIуи, "мыхэм нахь апэблагъэ 
зафэпшIызэ, уяIой-сэй къэси, нибжьи узэмыгупшысэгъабэ 
зэхыуагъэхыщт, яплъэгъулIэщт. ЗэпщэлIапэхи, зыкIэрыбгъэкIотыщэхи хъущтэп" ежь гукIэ зызэушъыижь уж, эмирым игумэкI къыпытэджыкIыгъэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэ 
нэшIошI кIэух къыфишIыжьыгъ.- Джары, Бибарс, гурэ 
псэрэ зэфакIо хъумэ, уазыфагу шъэф дэмылъмэ, бэми 
уанэсыщт, уатегущыIэщт зыкIаIорэр. Неущ гъогу шъузытехьащткIэ, тиупчIэ-джэуапхэр джащ щытэгъэухых. ШъукъызыкIожьрэм тигущыIэ пытыдзэжьын. Ау, тыгухэр непэ 
зэфыIухыгъэхэ зыхъугъэкIэ, сэри сыгу пфилъ шъыпкъэр 
къыосIон. Адрэ симамлюк дзэпщмэ уафэдэп о. Ары, ары, 
удзэпщ-пщылIми, синэIосэ-къыспэблэгъэ пстэуми уатекIы. 
УиIушыгъи уитхьагъэпцIыгъи, уигукъауи уигугъапIи 
зэголъых. Хьау, хьау, ар дагъокIэ пфэслъэгъурэп…- 
ошIэ-дэмышIэ зэIэтыгъокIэ ас-Салих эмирыр къызщытэджыкIыгъ. - Гъогумафэ шъутехь, Алахьым шъуигухэлъ къыжъу дегъэхъу.
V
Шам уикIэу Багдад укIоныр гъогу мыпсынкIагъэми,мэфэ заулэкIэ Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ зипащэ мамлюк 
шыу шъэныкъор Сириемрэ Месопотамиемрэ ячIыгу гъунапкъэ дэжь щыт Абу-Кемал чылэм нэсыгъэх. КъакIугъэм 
нахьыбэ чIыгууанэ джыри апэ илъыгъэти, Абу-Кемал 
къыщымыуцухэу, Ксабэ къызэранэкIи, Евфрат псыхъо 
нэпкъым Iухьагъэх. 

--- Page 43 ---

Гъэмэфэ чэщыр бзыу тэмэ зэблэдзым ехьщырэу 
кIэкIыгъэми, ежьхэми шыхэми загъэпсэфыгъэу нэфшъэгъо 
кIэтаджэкIэ гъогу техьажьыгъэх. КъызэранэкIыгъэ Бадиеташ-Шам бгы тешъом елъытыгъэмэ, зыхэхьагъэхэ дунаир 
нэм фэмыплъэкIырэ пшэхъуалъ. Псычъэ макъэ къызпымыIукIырэ Евфрат ягугъэпIэзещэу, кIэрыкIхэмэ кIэрыхьажьхэзэ, апэ рагъэхъу. Багдад къэблагъэ къэси чылагъохэр 
нахьыбэх, ауж шъэфкIэ къэзыфхэрэ бедуин хъырцыжъхэри, 
мамлюк шыу уIэшыгъэмэ къатебэнэнхэкIэ рамыкоу, пшэхъо 
самэ къогъумэ акъокIодэжьых.
- Тыгъуасэ нэс зи къапIорэп, Пыйпэрыс,- Къэлэунэ 
шъэогъум фидзыгъ.
- Ас-Салих эмирыр зыщыщ халифат чIыгум тит къыосымыIощтмэ, сыд къыосIон,- джа шIыкIэ-IокIэ дэдэмкIэ 
Пыйпэрыси шъэогъум къыфидзыжь фэдэу зишIи, изэрэщыт 
ыушъэфыгъэп.- Гъогу тыкъызытехьагъэм щегъэжьагъэу, 
къысэхъулIагъэр сшIэрэп, сыгу загъэрэп.
- О уизакъоп, Багдад къыщытпыщылъым сэри сегъапэ.
- Арэп сэ зыфасIорэр… ТыздэкIорэ Багдад сыгу 
фыщыIэным ычIыпIэкIэ, тыкъыздикIрэ Шамэ сыгу къыдэнагъ.
 Къэлэунэ гу кIэпкIэтыгъэкIэ шъэогъу нахьыжъым 
фыреплъэкIыгъ: "Мырырэ сэрырэ тызызэIукIэжьыгъэм 
илъэс заулэ тешIагъэшъ,- Чэусар фэшъхьаф пшъэшъэ 
гугъу ышIыгъэу зэхэсхыгъэп. Сэри къыздэпсэлъыхъуагъ, 
Имади, Танкъызи псэлъыхъо адэкIуагъ, Расими инысэщэ 
джэгуи хэтыгъ, араб пшъэшъэ дэхабэхэми къадэшъуагъ, 
ау, ахэм ащыщ горэм гуфэкIо-псэфакIокIэ дэгущыIэныр 
хэгъэкIи, Iуплъагъэу къэсшIэжьрэп…" 
- Ащ фэдэу угунчъэмэ,- Къэлэунэ игые джы къышIутекIуагъ,- ащыгъум сыда гъогум тыкъызфытепщагъэр?!
- Зэ, зэ, Къэлэун, сыгу зымыгъэзагъэрэр о узэнэгуерэм фэшъхьаф. Зымафэ, гъогу тыкъызщытехьащтым, 
ас-Салих эмирымрэ сэрырэ тызэрэзэдэгущыIэгъагъэр 
сшъхьэ икIырэп.
- Мыхъун зэшъуIуагъа? - Къэлэунэ къэгузэжъуагъ.
- Хьау, аль-Адил халиф-султIаныр къызэрэфыщытым 
игумэкI сыщигъэгъозагъ, сэ сигумэкIи шIосыушъэфыгъэп.
- Аль-Адил халифым ыгу ас-Салих эмирым къызэрэфэмышIум сэри тIэкIу сегуцафэщтыгъэ, ау о шIомыушъэфыгъэ гумэкIым джы гопэгъу къыскIидзагъ, сэркIэ мышъэфмэ, 
сшIэнэу сыфай.
- ОркIэ шъэф сиIэп. Ар ори, сэри, зыдэжь тыкIорэ 
Чэусари, адыгэ-мыадыгэ мамлюкхэу тшIэхэрэми тымышIэхэрэми афэгъэхьыгъ. Икъунба мамлюк-пщылIкIэ къыщытаджэхэу хымэ хэгъэгум тызэрисыгъэр!
- Орырэ сэрырэ дзэпщ-пщылIкIэ зытэлъытэжьмэ, 
сшIэрэп ащыгъум нэмыкIмэ къытаIолIэщтыр…- Ежь Къэлэунэ зэгыижь фэдэзэ, мэкъэ ефэхыгъэкIэ гъумыгъугъэ.
- Джа къэпIогъэ дэдэр ары ас-Салих эмирым зымафи 
иджэуапыгъэр… Тимамлюк пщылIмэ апэ дзэпщыцIэкIэ 
тырагъэуцуагъэу тагъэзаозэ, ячIыгурэ ятетыгъорэ къытагъэухъумэшъ, къыткIэнэкIэжьых…
Къэлэунэ шъхьэIэтыгъэ псынкIэкIэ ауж ит шыумэ афызэплъэкIи, Пыйпэрыс еIушъэшъагъ:
- Нахь макIэу гущыIэ… Тауж итхэм эмирым идэIуашэ 
горэ ахэтынкIи мэхъу.
- Зы нэбгырэ къодыеп, зэрэмышIэ-зэцыхьэшIэгъу 
хъужьынхэу нэбгырэ заулэ къызэрэткIыгъум уемыхъырэхъыш.
- Ащыгъум адыгабзэкIэ тыгъэгущыI.
- Тэтиехэми дэIуашэ ахэмытэу къызшIомыгъэшI…- 
Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ, шыр къызэтыригъэуцуи, ауж итмэ 
ариIуагъ: - Тапэ шъуишъ. - Шыухэр заблэкIхэм, Къэлэунэ 
еIушъэшъэкIыжьыгъ: - Джы еплъ, зэкIэми апэ Расим къызызэмыплъэкIрэм.
- Ашъыу ар хъунэп! - Къэлэунэ ылъэгъугъэм къыкIигъэкуукIи, нахь мэкъэ егъэIыхыгъэкIэ къэупчIэжьыгъ.- 
Расим дэIошакIоуи?..
- Ащ гогъэпкIэгъэ адыгэ шыуитIури шъэфшIэгъу 
умышIых. Джы къыбгурыIуагъэщтын фэе-фэмыяшъо 
фэдэу Расимэ тыбзэ зыкIызэригъашIэрэр…
- Аущтэу ар щытмэ, апэрэ зэо Iухьагъум ащ ышъхьэ 
онэгум щесыупкIэхын. Сыдигъуа гуцафэ тишъэогъу 
зыфэпшIыгъэр?
- ТIэкIу шIагъэ.
- Сыдэу къысэмыIуагъа?
- СэуплъэкIуфэ сырыгущыIэнэу сыфэягъэп. Ау сызэгуцафэщтыгъэр зэкIэ тызицыхьэшIэгъу эмирым къысфиушыхьатыжьыгъ. Гъогум зыдытесщэщт адыгэ шыу 

--- Page 44 ---

шъэныкъор зысэгъэнафэм, щхыпцIымэ къыригъэкIузэ, 
адыгэ бащэ шъохъу ыIуи, мы куп зэщымыщыр къыздыригъэжьагъ. Сыфэмыяхэу Расими, Багдад гъогур, къалэр 
дэгъоу ешIэ ыIозэ, къысигъэгъусагъ. Зыщыщ сымышIэрэ 
адыгэ мамлюкитIури къыгуидзэжьыгъ.
- Сэры? - шъэогъу нахьыжъым къыпчъырэмэ Къэлэунэ 
къагъэгузэжъуагъ.
- О усыда?! - къышIудэугъэ мэкъэхъугъэм Пыйпэрыс 
теукIытыхьажьызэ, шыумэ акIэлъыплъагъ, къысфэгъэгъу 
къыригъэкIэу нахь нэшIукIэ Къэлэуни фычIэплъыжьыгъ.
- СшIэрэп ныIа… эмирым сыкъыуигъэгъусагъэмэ, 
оркIэ сэри сыцыхьэнчъэнкIи мэхъу сэIошъ ары.
- ИмыщыкIагъэхэр умыIох! Ощ фэдагъохэт тапэ 
итхэр… Чэусар тхьамыкIэр къытIэкIэфэжьыгъагъэмэ, 
къытпэуцужьрэр Iуедгъэхызэ, хым текIужьынти, тадэжь, 
тиадыгэ хэгъэгу дгъэзэжьыщтыгъэ.
- Ащ фэдэ гухэлъ уиIа?
- Гухэлъ зимыIэр, сшынахьыкI, уанэм раупкIэхрэр 
ары. 
- Зэо утыгум икIуадэрэри зипIэ фабэ хэлIыхьэрэри, 
Пыйпэрыс, джэнэт гугъэкIэ дунаим ехыжьы.
Къэлэунэ зышIомыдэй-зышIоIушэу къыIуагъэм Пыйпэрыс гукIэ кIигъэщхыкIыгъ нахь, гущыIэгъу фэхъужьыгъэп, 
ау тIэкIу тешIагъэу риIуагъ:
- Умылъэгъугъэ, зэхэмышIэгъэ джэнэтым урыгущыIэкIэ, Къэлэун, сыда ишIуагъэр… Тиадыгэ джэнэт лъэныкъо зэрэдгъэзэжьыщтым ащ нахьи нахьышIу тегъэгупшысэри.
- Ислъам диныр къызщежьэгъэ хэгъэгум иахърэт 
джэнэт къепIолIагъэр зэхэсхыгъэп, ори зыми узэхихынэу 
сыфаеп. Тхьабэ зиIэхэ орырэ сэрырэ ар тизэхэфынэп. 
Адрэ талъэныкъо гъэзэжьынымкIэ къыбдесэгъаштэ, сэри 
ар сыгу илъ зэпыт. Ау тыдэмыгъэгузажъу, тлъэ тытеуцо 
къодый ныIэп.
- Сэри ар неп-неущ сIорэп. Сыд тшIэщтми, тызэрыт 
чIыпIэм, тиамал елъытыгъэщт. Мыхэм язэо мыухыжь 
тыхэмыкIодэжьзэ, ар зыфэтэгъэшIэжь. 
- ТызэрэшIэ-тызэрэмышIэзэ,тигугъэпIэ-гухэлъхэр 
зызэфитхыгъэкIэ, сиапэрэ упчIэ джыри къытесэгъэзэжьы. 
Сыд ащыгъум Шамэ угу къыдэунагъэу зыкIэпIуагъэр?

--- Page 45 ---

- СшIэрэп ащ джэуап къызэрестыщтыр… СигумэкI 
упчIабэ къыгъэтэджыгъ. Джэуап тызфэхъугъи тызфэмыхъугъи макIэп. Бэмэ танигъэсыгъ, талъигъэчъагъ, тызкIэмыхьагъэри нахьыб. Ау, ШамэкIэ сыгу зыкIэмызагъэри 
къыосIон. Лажьэ зимыIэ ас-Салих эмирым аль-Адил 
халиф-султIаныр къызэрэпыпкIагъэр сшIошъхьакIу, уасэ 
къытфишIрэп, тыкъыридзэрэп. 
- Пыйпэрыс! - Уанэм зизыIэтыкIыгъэ Расим иджэмакъэ 
дзэпщитIум ягущыIэ зэпигъэугъ,- Эль-Фаллуджэ къэлъэгъуагъ, Багдад чыжьэжьэп!
Шамэ иинагъэ ебгъапшэмэ, Багдад пшэхъо-ятIэм 
хэшIыкIыгъэ къэлэ цIыкIу, уадэплъэни, уадэзымыгъэхьани 
озымыгъэлъэкIрэ дэпкъ зэндэшхохэмкIэ унэхэр къэухъурэихьагъэх, урам зэIугъэкIотыгъэм урыкIозэ, зэрэхъу гъэри 
умышIэу, нэмыкI урамжъые IонтIэ-щантIэмэ узытыращэ. 
Анахь урам шъуамбгъори, анахь урам бгъузэри зэхэчъхэмэ-зэхэлъэдэжьхэзэ, зэчъалIэхэрэр чIыпIэ хэхыгъэх - 
азанджэпIэ лъагэхэмкIэ уашъом зизыщаехэрэ мэщытхэмрэ 
хьаблэ заулэкIэ зизытэкъухьагъэ бэдзэр бырсырхэмрэ. 
Шами Багдади къэлэдэсхэмкIэ зэрэзэтекIхэрэ щыIэп, тIуми 
цIыфыр адиз. Мыщ хъулъфыгъэр щынахьыб, модрэм паIо 
зыщыгъхэри шъхьатехъо зытехъуагъэхэри нахь щызэхэпхъагъэх. ТыдэкIи псыри, щайри, IэшIу-IушIури къащырахьакIы, щэхэрэри, щафэхэрэри зэрэгущыIэхэрэр, азэнаджэхэр къызэрэджэхэрэр зы бзэ - арапыбз. Бэдзэрхэм, 
тучанхэм, шхапIэхэм, нэмыкI цIыф зэрэугъоипIэхэм, 
арапыбзэм фэшъхьафэу, курдыбзэри, персыбзэри, тыркубзэри, джуртыбзэри, загъорэ адыгабзэри ащызэхэохы. 
Анэ зэжъухэмкIэ, анэгу къипшыхэмкIэ къыозгъашIэхэрэ 
монголхэми, кипчакхэми уащыIокIэ.
Араб дунай зэгурымыIожьым Багдад изыцыпагъэми, 
сыд фэдэу ащ щыIакIэр щыхьылъэ-щыпсынкIагъэми, 
цIыфхэр къыщыхъущтыгъэхэми, щылIэщтыгъэхэми, Пыйпэрыс непэкIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр фэшъхьаф - ежь 
нахьи илъэс зытIукIэ нахьыкIэгъэ пшъэшъэжъыеу зэгорэм 
къухьэм щызэIуигъэнэжьыгъагъэ Чэусар. Сыда икъэбарыр, 
ищыIакIэр, ипсэукIэр? Мыгъатхэ ащ фэгъэхьыгъэу Багдад 
къыфырахыгъагъэ къэбарыр дэгъугъэ. Зэрыфэгъэ сатыушIэ унагъор цIыфыгъэ-хабзэ зэрылъ унэгъо дэгъоу 
къычIэкIыгъ, чэщрэ гъымэ, мафэрэ зэушъыижьмэ иджэхэшъотет-Iофтэбгэ Iофхэр ыгъэцакIэхэзэ, зыхэфагъэмэ 
захигъэзэгъагъ.
Пшъэшъэпкъым Чэусар зеуцом, Тхьэм къыстырилъхьагъэр сынатIэ ыIуи, къехъулIагъэм еуцолIэгъагъэми, 
ынэрэ ыгурэ лъэныкъуитIукIэ гъэзэгъагъэ. Зыр ыныбжь 
хэкIуатэ къэси нахь щыгъупшэжьыщтыгъэ лъэныкъор, 
адрэр тхьамыкIагъо зыдыхэфэгъэгъэ шъэожъыехэмрэ 
пшъэшъэжъыехэмрэ зыдэщыIэхэр ымышIэщтыгъэ лъэныкъор ары. Чэусар иIоф щымыгъозагъэхэ шъэожъыитIур 
ынэгу къыкIэмытаджэу, ахэм ямыгупшысэу мафэ къыфыхэкIыщтыгъэп. Анахьэу зыбгъэгу чIэзыубыти, зынэ 
кIыIуф тес шъэожъые лъэпэлъагэу ышъхьашъо Iэ къыщифэмэ къеушъыизэ, зэIузыгъэнэжьыгъагъэр ары. Адрэ 
шъэожъые нахь цIыкIуми, къыдыричъыхьакIзэ, ылъэкI 
къыгъанэщтыгъэп. "Зым Пыйпэрыс, адрэм Къэлэун ыцIагъэр… Тэ щыIэха, сыда ящыIэкIэ-псэукIэр ахэми, адрэ 
шъэожъые-пшъэшъэжъыехэми?.." зыщыпсэурэ урамым 
тет шыумэ ялъэмакъэ зэхихыгъэ фэдэу шъхьэ кIэпхъотыкIыкIэ Чэусар игупшысэ мыухыжьмэ къахэужьыгъ, къылъыIэсыгъэ адыгэ гущыIэ макъэми шъхьаныгъупчъэм 
Iуигъэ лъэдагъ.
- Шы къепсых-къэуцу зэрэтимыIэр, тыкъызфэкIогъэ 
Iофыр, Къэлэун, мыщ гурыгъаIу,- къапэгъокIыгъэ Бедуан 
сатыушIэм Пыйпэрыс епэгэкIзэ, адыгабзэкIэ шъэогъум 
риIуагъ,- Чэусар зэрищэфыгъэгъэ уасэри, пигъэкIодэгъэ 
мылъкури фэтэпщыныжьы. Хьау ыIоу къытпэуцужьмэ, 
Iуетэгъэхышъ, типхъу тэщэжьы.
- Пыйпэрыс, ар шъушIэкъон! - Чэусар шъхьаныгъупчъэм къиджыкIи, унэм къилъэтыгъ. - Мыр сятэм фэд, 
сипIугъ, ынаIэ къыстыригъэтыгъ,- адыгабзэкIэ къыIуи, 
арапыбзэкIэ пидзэжьыгъ: - Мыхэм, баба, ягугъу къыпфэсшI зэпытыгъ, Пыйпэрыси, Къэлэуни сшых, мыхъун 
IофкIэ тадэжь къэкIуагъэхэп.
- Аущтэу оIомэ, Чэусар, тятэжъ зэриIощтыгъэу, оркъ 
ныкъо зытшIынэп, нэгуихыгъэкIэ тезыгъэблагъэрэм иунэ 
тихьан,тыкъызфэкIогъэ Iофым шъущыдгъэгъозэн, ау 
тыщысынэу, тыкъэуцунэу тыкъэкIуагъэп. ЗэкIэри зыфэкIожьрэр орышъ, къыпфэтхьыгъэ гупсагъэм къыпэбгъохыжьрэм елъытыгъэу непэ бгъуитIумкIи тызэдэпсэущт. 
Ау пIощтымкIи пшIэщтымкIи - тэрэп! - оры фитыр.

--- Page 46 ---

ОшIэ-дэмышIэ Iофэу Чэусар къыфыкъокIыгъэм ыгу 
кIигъэлъэтыкIзэ, къыраIорэм едэIущтыгъэми, шъхьэгу гъуукIытэкIэ ежь зэгупшысэрэр фэшъхьаф. Мы аужрэ илъэс 
зытIущым псэлъыхъо макIэп Чэусар фызэблэкIыгъэр. Ахэм 
араби, курди, тыркуи, албани ахэтыгъ, ау зыми хьау риIуагъэп, гугъапIи ригъэгъотыгъэп. Зиджэхэшъогу тет 
зиусхьанри ащ хащэ фамышIыщтыгъэу арэп - иунэ щипIугъэ адыгэ пшъашъэм ыIорэм блэкIыщтыгъэп. "ШIулъэгъур 
машIо, ащ хэIэбэнэу фежьэрэр къесты, Алахьым сыщеухъум" Бедуан сатыушIэм хэт къеолIагъэми есэмэркъэужьзэ, джы нэс къыхьыгъ. Шамэ нэс къыфикIыгъэхэмкIэ сыд джы иджэуапыщтыр? 
"Сызэмыжагъэхэ шыу купмэ япэщэ нэбгырищым сэрэп 
ялъэгъуныр,- къызхимыгъэщрэ гумэкIым хэт бысымым 
зэриIожьыгъ, о къэпIощтыр ары зэкIэри зэлъытыгъэщтыр, 
нэкIэ ригъашIэу ежь зыдэщыс лъэныкъомкIэ къышъхьащыт 
Чэусари фыреплъэкIыгъ. - Ау сэ мыр пшъэшъэжъые 
тхьамыкIэ цIыкIоу къэсщэфыгъ, спIугъэ, злэжьыгъэ, анахь 
халифат-султIанышхом дэбгъэкIуагъэми урымыукIытэжьынэу Iуш, Iэдэб хэлъ, шIыкIашIу, дэхэсурэт… Арышъ, 
сиджэхэшъогу къытетэджэгъэ пшъэшъэжъыем сиIоф 
хэмылъэу щытэп, ау мы сызхаплъэхэрэр узшIомыкIынхэ 
мамлюкхэшъ, къаигъэ зязгъэшIынэп. Хэта мищым язэу 
зыгу Чэусар къыфэзыхьыгъэр? Мо цIыкIур ара, хьауми ащ 
къыгос нэгу пIокIэ гущыIэнчъэр ара? Хьауми гущыIапшъэр 
зыIыгъ кIэлэ ищыгъэу зынэлъэныкъо кIыIуф тес пшъэ кIыхьэ 
мэкъэ гъумыр ара? Хьау, хьау, ащыгъум къыфыкъокIыщтыгъэхэр IуигъэзыкIхэзэ, джы нэс зыфыщысыгъэр хьаулыеба?!."
 Шамэ къызфикIыгъэ гухэлъым щигъэгъуази, Чэусар 
къызэрищэфыгъагъэ уасэри, иунэ есыфэ тыригъэкIодэгъэ 
хъарджри фэдитIукIэ зэрэритыжьыщтыр Пыйпэрыс бысымым зыреIом, IитIури къыпищэйзэ, къыфидагъэп:
- ШъукъызфэкIогъэ Iофым хъардж Iоф къыхэшъумыгъахь, сипшъэшъэжъые фэсшIагъэр макIэ нахь, сшIуабэп. Аущтэу шъоIомэ, ежьри къышъуфаемэ…- Бедуан 
ыгу къызэхахьи, ынэмэ акIэбэнэжьыгъ.
- Баба, умыгъ,- зымакъэ къыщытхъэгъэ лIыжъым 
ыкIыбкIэ Чэусар къекIуалIи, ыпшъэ зыкъыришIагъ,- сэ тыдэ 
сыщыIэми, къысфэпшIагъэр ныбжьи сщыгъупшэщэп. 

--- Page 47 ---

Сшыхэри, сшыпхъу нахьыкIэхэри арых. Шъоры мыхъугъэмэ, сэ бэшIагъэ дунаим сызехыжьыщтыгъэр… - Чэусари 
къыщиутэгъагъ шъхьайкIэ, псынкIэу зыкъишIэжьи, адыгабзэкIэ Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ къариIуагъ.- Баба ыгу 
хэшъумыгъэкI, сыгу къеощт.
- О лъытэныгъэ зыфыуиIэм, Чэусар, тэри лъытэныгъэ 
фэтэшIы,- Пыйпэрыс джы нахь мэкъэ шъэбэ-гугъапIэкIэ 
къыIуи, игущыIэ нахь гъэшхъыгъэу къыпидзэжьыгъ.- 
Аущтэу оIомэ, сигъусэ шыу купыр гупсагъэкIэ Шам къыпфизыщыгъэр сэрышъ, шъхьэгъусэгъу укъысфэхъущтмэ, 
некIо, сынэм, сыпсэм уфэд.
- НекIо шъуIомэ, Пыйпэрыс,- Чэусар джы зэкIэми 
зэхаригъэхэу арапыбзэкIэ джэуап къытыжьыгъ,- шъуздэщыIэми, шъуздакIорэми сыкъыжъудэкIон, тхьамыкIэгъо 
IофкIэ зэгорэм гъогу тызэдытефэгъагъэшъ, шъуикъини, 
шъуигушIуагъуи къыжъудэсIэтыщт, ау синепэрэ мэфэ 
гушIуагъо шъхьагъусэгъу зыфэпIуагъэр къыхэмыхьанэу 
сыфай. Ар сэзгъаIорэр шъори сэри тищыкIагъэп… ЕтIан 
ар, етIан… Баба иIорэ ишIэрэ хэлъэу гъогу сыкъыжъудытехьащтмэ, ащыгъум щэджагъо нэс шъукъысаж, зыкъэзгъэхьазырын, сшыхэми, сшыпхъухэми, тигъунэгъухэми 
сэлам къясхыжьын.
Бедуанрэ Чэусаррэ унэм зекIхэм, Къэлэунэ нэмыз-IумызкIэ Пыйпэрыс Iуплъыхьэзэ, еупчIыгъ:
- ШъузыщэкIэ тыкъызфэкIуагъэр тшыпхъукIэ 
тщэжьыщт, ара?
- ЗэрэхъурэмкIэ ары,- зи къызэмыхъулIагъэм фэдэу 
Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ,- сыдэу тшIын, арэущтэу хъунэу 
Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын. Сыд фэдэ шъэф 
тшыпхъу Чэусар иIэми, тэ тызэрэгугъэщтыгъэу тиIоф къимыкIыгъэми, зэрэдгъотыжьыгъэр сигуапэ.
- Ары, ары, хьаулыеу мыщ нэс тыкъэкIуагъэп, гур 
пIэпызыхрэ шыпхъу дахэ непэ жъугъотыжьыгъэ,- Расим 
игъусэмэ адыригъашти, гукIэ пигъэхъожьыгъ: "Бибарс 
зысшIэрэм къыщегъэжьагъэу зыфэдэ цIыфыр къызгурыIорэп - зыщынэшхъэйри зыщыгушIори хэпшIыкIрэп".
- Зэ, зэ, Расим, ар пIоу КъурIаным къызэриIоу, 
ятIонэрэ, ящэнэрэ, яплIэнэрэ шъузкIэ тшыпхъу унаIэ тебдзэкъон,- Пыйпэрыси шъэогъум есэмэркъэужьыгъ.

--- Page 48 ---

- Шъо, адыгэмэ, шъухэмылъыр сэ зыхэзгъэзыжьмэ, 
силъэпкъэгъу арабмэ къысфадэнэп,- Расими фадзыгъэм 
къыриIолIэжьын ыгъотыгъ.
Бедуан сатыушIэм иунагъо игъи игушIуи зэхэтэу щэджэгъоужмэ адэжь Чэусар гъогу тырагъэхьагъ. Ежьри зэрыс 
файтонэу, ыпэкIи ыужкIи шыухэр зэрытхэр урам къэгъэзэгъум къокIодэжьыфэ илъэс пчъагъэр зыщигъэкIогъэ 
унэм, щагум къыдэзэрэгъэтэкъугъэхэ Iахьыл-гупсэ зыфэхъугъэ цIыфхэм, аужрэу сэлъэгъужьха шъуIуа ыIозэ, 
нэку-нэпскIэ афызэплъэкIыжьыгъ.
Пыйпэрыс шъузыщэ кIо зэхъум зэрэщытыгъэм фэдэ 
шъыпкъэу игумышIуи-игушIуагъуи къызхимыгъэщэу Багдад къикIыжьхи, Сирием къихьажьыгъэх. Мэфэныкъо 
гъогур къакIугъэу апэкIэ къикIрэ шыуищыр зелъэгъум, 
Пыйпэрыс игъусэхэр къызэтыригъэуцуагъэх:
- Мо шыумэ якъэчъакIэ сыгу рихьрэп.
- Бедуинхэп, аужи зи итэп,- Къэлэуни къыIуагъ, Расими 
къыдыригъэштагъ.
- Алахьым уизымафэ мэфишъэ ышIын, Бибарс дзэпщыр, къэбарышIу щыIэп,- къэсыгъэ мамлюк шэсмэ 
анахьыжъым къыIуагъ,- ас-Салих ад-дин эмирыр иIахьылхэ 
Даутрэ Исмахьилэрэ гъэпцIагъэкIэ Керак ащи, щагъэтIысыгъ. Елбэт аIуи, Айбекрэ Актайрэ тыкъаIофтагъ. Керак 
гъогу зэхэкIыпIэм, Сэрджакъэ чылэм дэжь, мамлюкыдзэр 
ягъусэу къыщышъожэх.
- Къэлэун,- Пыйпэрыс игущыIэ кIэкIы,- шыу заулэ 
уигъусэу Чэусар тадэжь нэогъэсы, сэри ори зэрэтшыпхъур 
сянэ гурэогъаIошъ, Керак лъэныкъом къэогъэзэжьы. Тэ 
дзэр къызщытажэрэм тэкIо. УкъэмыгумэкI, Чэусар. Тяни 
гъэIасэ. Ас-Салих ад-дин эмирыр тэ зыми едгъэушъхьакIущтэп.
VI
 Жьы стырыр кIэфэфыкIзэ шыр чъэми, хэпырхъыкIмэ 
шхоIум кIырыузэ кIэкIорыкIми, Пыйпэрыс гумэкIитIум 
зэрадзэ: зыр ас-Салих эмирым игъэтIысыкI, адрэр гупсэгъэ Iофэу зышъхьэ фырахыгъэр Чэусар ищыгъэзыякI. 
"Сыд шъуIуа?.. ЗыкъызэрэтфишIыгъэм сэ мыхъун 
хэслъэгъуагъэп. Зэ, зэ, сэ сигупсагъ ащ щигъэзыягъэр, 

--- Page 49 ---

адрэмэ Iоф адыряIагъэп. ЗыгорэкIэ Къэлэунэ ылъэныкъокIэ 
дыреплъэкIыгъэмэ?.. Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. Сэ къысэлъытыгъэмэ Къэлэунэ кIэлэ псау. Пшъаго умыIощтмэ, 
ыпчани ищыгъ, ытамэхэри пытэх… Сыда сэIо шъхьэм 
къихьэхэрэр?! Ащ фэдэ Чэусарэ еслъэгъулIагъэп. ЕтIуагъэр 
щигъэзыйи, тшыпхъукIэ гъогу къыддытехьагъ. Аущтэу 
зэрэхъугъэр нахьышIункIи мэхъу. Сэ сфызэхэмыфрэр 
Къэлэунэ джы сыдэущтэу тянэ гуригъэIощта?.."
- Расим, мы лъэныкъом о нахьыбэрэ ущыIагъ,- 
игупшысэ зэпымыфэ-зэфэмышIумэ къазэрэхэужьыгъэр 
игуапэу Пыйпэрыс игъусэ еупчIыгъ,- Сэрджакъэ чылэр 
джыри чыжьа?
- Мо пшэхъо Iатэмэ къакъоплъыгъэ тыгъэр ошъогум 
къекIотэфэ тынэсыщт.
- Ащыгъум бэлэрыгъыгъэ къызхэтэшъумыгъэгъаф, 
хэдгъэкIрэр тичар.
"Тыгъэр къыкъокIы, къохьажьы… КъыкъокIрэр шэплъы шъо, къохьажьрэр плъыжьышэ…- хэушъыкIрэ шыумэ 
алъабжъэмэ къакIэIукIэу Пыйпэрыс къыщэхъу.- Къэхъурэр 
мэлIэжъы, лIэрэр къэхъужьы… Сыд сэIо мыхэр?.. Фабэр 
къысэгуао сIонти, дунаир джыри къэплъыгъэгоп…" Пыйпэрыс шым елъэдэкъаошъ, ичъэ зэблырегъэхъу, ыуж 
итхэри кIэлъэчъэх. Шы илъыгъуищ фэдизкIэ гъогум хагъэкIыгъэу пшэхъо Iатэмэ акъогъукIэ шыу пчъагъэ къызэшIэкIыгъэ файтон щалъэгъугъ. Зымафэ Шам гъогум 
тыригъэхьэгъэгъэ Къэлэунэдхэр арых ыIонти, сыда ахэр 
мыщ къэзыхьыщтхэр? Чэусар ифайтон ригъэгъусэгъагъэхэр 
шыу заул, зылъычъэхэрэр шыуишъэм нахьыб. 
Файтоным ищэтыр хьаплъ гъэIагъэмкIэ, дышъэ IуданэкIэ 
ащ хэдыкIыгъэ цIэмкIэ ар зыер Пыйпэрыс къышIэжьыгъ 
- ас-Салих эмирым игуащэ Шаджарат ад-Дурр. Къахьирэ 
зипэщэ шыу купэу къапэуцугъэри Пыйпэрыс ыуж ит шыу 
купри къэзэрэшIэжьыгъэх. Iэ Iэт псынкIэкIэ Пыйпэрыс 
Къахьир сэлам рихи, Шаджарат зыдэщыс файтоныбгъумкIэ ечъэлIагъ, янэ Мэрджэнат зэрэгуилъэгъуагъэр шIогъэшIэгъоныгъэми, къызхимыгъэщэу, шы епсых шъхьэкIафэ 
фишIызэ, ыIэ джабгъу ыбгъэ сэмэгу телъэу риIуагъ:
- Тиэмир ас-Салих ад-дин тыгъэ папкIэмкIэ къыташIагъэр емыкIу, гощэшху. Ащ ишъхьакIо тэри тишъхьакIу. 

--- Page 50 ---

- Тхьашъуегъэпсэу, Бибарс, шъощ нэмыкI гугъапIэ 
тиIэп,- Шаджарат гощэшхом къыIуи, нахь мэкъэ шъэбэгые пытхъафэкIэ къыпигъэхъожьыгъ.- Ас-Салих ад-диным 
иIахьылхэр ащ фэдэу къытфычIэкIыжьынхэр ныбжьи сшIагъэп. ТызфакIорэр псэуа-мыпсаужьа?..
- Ар умыIо, гощэшху!.. - Мэрджэнат къэгузэжъуагъ, 
етIанэ Шаджарат ад-Дурр нахь ешъэбэкIзэ, ыIэ теIэбагъ,- 
Алахьыр тигугъапIэ, тыкъызэхишIыкIынышъ, ынэшIу 
къытщыфэн.
- Ары, ары, Алахьым ынэшIу къытщыфэн, тыкъиухъумэн. Алахьышхом къынэуж Бибарс, Айбек, Актай, 
Къахьир дзэпщхэм сащэгугъы. Ори, Мэрджэнат, чIыпIэ 
къин сызщифагъэм укъызэрэзгоуцуагъэмкIэ, тхьауегъэпсэу къыосэIо. 
- Сэри ащкIэ, гощэшху, тянэ сыфэраз,- Пыйпэрыси 
ушъхьагъу дэгъукIэ псынкIэу адрэ файтоныбгъум рекIокIи, 
янэ ыIэ ебэугъ, ышъхьэ ыбгъэ рифызылIэзэ, еIушъэбэкIыгъ.- 
Дэгъоу пшIагъэ, Iуми, гощэшхор изакъоу къызэрэмыгъэнагъэр.
- Аущтэу сымышIэгъагъэмэ, сикIал, уятэ тхьамыкIэм 
къысфидэныеп,- Мэрджэнат джэуап къытыжьи, зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ къэупчIагъ.- ШъузфэкIогъагъэмкIэ 
сыда къэбарыр?
- ЗэкIэри дэгъу… ТызфэкIогъэгъэ сшыпхъу тадэжь 
Къэлэунэ къыпфынигъэсынэу ыпшъэ къислъхьи, тэ мыкIэ 
тыкъэкIуагъ.
- Сшыпхъу пIуи? - зэхихыгъэр зыфихьыщтыр 
Мэрджэнат ымышIэу ыкъо Iуплъагъ, кIэупчIэжьыгъ.- 
Къухьэм къыбдисыгъэр арба?
- Къухьэм къыздисыгъ… ау… ЕтIан, етIан…- Пыйпэрыс 
псынкIэу шэсыжьыгъэ. 
ШхъонтIэгъэ тIэкIу зитеплъэ къуладжэм дэтэкъогъэ 
Сэрджэкъэ чылэ мыин-мыцIыкIум мамлюкыдзэр 
дэфэжьрэп. Бгъу пстэумкIи ар къэзыухъурэихьэрэ тхышъхьэмэ щэтырэ гъэIагъэхэр, шыухэр, лъэсхэр атизых. Тыгъэр 
къызщыдэсыерэ къокIыпIэмкIэ уплъэмэ, мыжъофмэ 
ахэшIыкIыгъэ унэхэр тыгъэхьажъум къыхэжъыукIых. Нэм 
кIэкIотыкIзэ, Сэрджакъэ итхышъхьэ джабгъу ащ еолIэжьы. 
Тыгъэхьажъум тIэкIурэ узыпхырыплъкIэ мэщыт азанджапIэхэр тыгъэпс стырым щыхъыехэу къыпщэхъух.

--- Page 51 ---

Керак къикIыжьыгъэмэ къахьыгъэ къэбарым Шаджарат гощэшхом ыгу зыкъыригъэшIэжьыгъ ас-Салих ад-дин 
псэу, Насыр Дауд ыIыгъ, Каир къыфикIыщтмэ арегъажэ. 
ПытэпIэ къэлапчъэр гъэпытагъэ: дахьэрэри, дэкIрэри 
ауплъэкIу. АгъэтIысыгъэ эмирым имамлюк шыудзэ Керак 
къызэрекIугъэми щыгъуазэх. 
- ПытапIэм дэсхэр зэкIэ Насыр Дауд ишIуа? - Шаджарат ерагъэу зиIажэзэ, Айбек еупчIыгъ, къыритыжьыщт 
джэуапым пымылъэу нэмыкI упчIи пигъэхъожьыгъ.- Ас-Салих ад-дин янэш Исмахьилэ мы IофымкIэ зыIужъугъэкIагъа?
- Тиэмир тыгъэ папкIэ къехъулIагъэр, гощэшху, зыпкъ 
къикIыгъэр Исмахьил. Аль-Адил султIаным илIыкIохэу Каир 
къырищхэрэр непэ-неущ къэсынхэу къэбар тиIэшъ, ахэм 
Актай апэзгъэгъокIыгъ.
- Исмахьилэ шашитым Актай зэрэпэбгъэгъокIыгъэр, 
Айбек, къысфэгъэгъу гощэшху, къыбдесэгъаштэ,- Пыйпэрыс зыфэмыщыIэу къахэгущыIагъ,- ау къытпыщылъ 
чэщыр чъыIэтэгъэщта хьауми гопэгъущта тIоу тежэмэ, 
тэр-тэрэу лые зэтэхыжьы.
- ТиIоф икIэкIыпIэ ошIэмэ, сыкъэдаIо,- зэолI щытхъукIэ 
гъэшIогъэ Айбек тхьагъэпцIыгъэ-лакъырдыгъэ дыримыIэу 
Бибарс дзэпщ къежьэгъакIэм Iуплъагъ.
- Джыдэдэм тиэмир зыщаIыгъ пытапIэм текIущт! - 
Пыйпэрыс чэтэогъум фэдэу къыпиупкIыгъ.
- Тэрэз! - Шаджарат ад-Дурр нахь кIэкIэуи къыдыригъэштагъ.
 Айбек зипэщэ мамлюк шыудзэм ипшэхъо сапэ 
Сэрджэкъэ чылэр къыхэмыщыжьэу ардэдэм зипхъотагъ. 
МэшIодзхэри, мыжъодзхэри, дэпкъ пхырыутхэри ауж 
ращагъэх, лъэой кIыхьэхэр зыхьхэрэ шыу плIырыплI зэготхэри зэрэфых.
"Я си Алахь, унэшIу къытщыф, зыгу къытфэмышIумэ 
татегъакIу, тикъэт тэгъэгъотыжь…" зыIощтыгъэхэ Шаджаратрэ Мэрджэнатрэ IукIотрэ мамлюк шыудзэм кIэлъэплъэх.
Мамлюк шыудзэмэ Насыр Дауд ишыудзэ-лъэсыдзэхэр 
къапэгъокIыгъэхэп. Зэтекъагъэ фэдэхэу заулэрэ щытхи, 
япащэмэ яунашъокIэ пытапIэм зыдашIыхьэжьыгъ. НэрэIэрэ азыфагу Айбек идзи пытапIэр къыухъурэигъ, дэпкъ 
пхырыутхэри къэлапчъэм Iуагъэлъэдагъэх.

--- Page 52 ---

- Шаджэрат ад-Дурр гощэшхом ыпашъхьэ ущыбэлахьыгъ, къаIо джы тшIэщтыр? - Къахьирэ тIэкIу тыригъашIи, 
Бибарс еупчIыгъ.
- Ауан сыкъэошIмэ, Къахьир, ухэукъо,- Бибарс къыкIэнэкIагъэм фидзыжьыгъ,- ау озэщмэ, пшIэщтыр къыосIон. 
Лъэоир мо дэпкъым еуусэинышъ, чэтэ IапшъэкIэ удэкIоещт.
- Ар зэрэпшIыщтыр къысэбгъэлъэгъумэ, улIыхъужъмэ 
уауж зыкъизгъэнэнэп.
- Узфагъэсагъэм уфэIэджабгъуным лIыхъужъыгъэ 
хэлъа?
- ЗэуапIэм шъущызэщымыхь! - ЗэпыпкIэгъитIум язэдэуа кIэ Айбек дзэпщ нахьыжъым ыдагъэп. 
- Тыгу илъыр зэтэIо нахь, шыуишъэ эмир, тызэщыхьэрэп,- хьарамыгъэнчъэ фэдэу Пыйпэрыс IущхыпцIыкIыгъ.
- Аущтэу шъоIомэ дэгъу, ау тшIэщтымкIэ тызэджэнджэшыжьмэ нахьышIу. ПытапIэм иштэн тыфежьэщта?
- КъерэIу мощ,- Къахьирэ Пыйпэрыс шъхьэхъэтэпэмыхь фишIыгъ.
- Щыгъэт! - Расими къыIуагъ, Танкъызи къыдыригъэштагъ.
- КъэсIон,- къыпебжъаощтыгъэ Къахьирэ фидзыжьи, 
мыдрэмэ Пыйпэрыс зафигъэзагъ.- Къыздежъугъэштэщтмэ, тиэмир ас-Салих ад-дин зыщаIыгъ пытапIэм зао 
ешъоз гъэшIылIэщтэп. Зэфэтхэ-къызэфэтхэжькIэ зыфаIыгъыр зэдгъэшIэщт. Ащ нэс Исмахьилэ зэхэблакIори, игъусэхэри Актай мыщ къытфыIуищэнхэкIэ сэгугъэ. Джаущтэу 
тиIоф зыхъукIэ, тиэмир ас-Салих ад-диныр ИсмахьилэкIэ 
къаIытхыжьыщт. ЕтIанэ япытапIэ тедгъэстыкIын тIоми тыфит.
- Ар ас-Салих эмирым къызэриIу,- Айбек дзэпщым 
Пыйпэрыс къыгъэтэрэзыжьзэ къыдыригъэштагъ, мамыр 
зэдэгущыIэным итхыни ыуж ихьагъэх.
Айбек къыIорэр Пыйпэрыс къыкIиIотыкIыжьмэ, ежь 
игущыIэхэри хигъахъохэзэ, пытапIэм Насыр Дауд фыдадзэщт дэо тхылъыпIэм итыр Расим рагъэтхыгъ. Бэп ратхагъэр, зэкIэмкIи гущыIэ заул.
- Къедж птхыгъэм,- Айбек Расим унашъо фишIыгъ.
"Алахьыр зыщыгъупшагъэу быслъымэн дунаир зыуцIэпIырэ Насыр Дауд,- Расимэ рагъэтхыгъэм къеджэжьы,- 
Iахьыл лъэгъун фалIэкIэ уадэжь къапщи бгъэтIысыгъэ 

--- Page 53 ---

тиэмир ас-Салих ад-дин тыгъэ нэфым имамлюк шыудзэ, 
умынэшъумэ, къызэрэотщэлIагъэр къыотэIо. Тидао 
иджэуап тыгъэр щэджэгъуанэм къиуцофэ тыкъежэ, ащ 
ехъулIэу тиэмир шъхьэфит зымышIыжькIэ уипытапIэ зэхэтэгъэтакъо, икъэлэпчъэ бгыкъуи пшъхьэ щыпэтэлъэ".
- Айбек, Актай, Бибарс, Къэлэун, Танкъыз, Расим, 
Джэлат, Къахьир Iуи кIэтхэжь,- Бибарс зэдэIугъэм кIэух 
фишIыжьыгъ.- Щэбзащэм пышъушIи, къэлапчъэм шъхьапырыжъудз.
- Къэлэунэ мыщ къыддэмыкIуагъэу ыцIэ кIэптхэщта?..- 
дзэпщмэ ауж ыцIэ зэрэригъэуцуагъэм къызэщифыгъэ 
Къахьирэ къыдзыгъ,- ар шъузыщэкIэ зигъусагъэр оры.
- Сигъусагъэми, муары къэсыжьыгъ,- гухьэ-гужъыгъэ хэмылъэу Пыйпэрыс къыIуи, Шаджарат ад-Дурр 
ифайтон къэзыщэщтыгъэ шыумэ апэ ит Къэлэунэ аригъэлъэгъугъ.
Шаджарат къызэрэIуащэу, дэIэпыIэгъу римыгъафэхэу, 
ежь-ежьырэу файтоным къикIыгъ, Мэрджэнати ыуж ит.
- Сыда къэбарыр, Айбек? - Анахь къэбар дэйми дэгъуми фэхьазырэу, тандж паIо зэрэщымыгъымрэ чатэ 
зэрэгомылъымрэ ары нахь, зэон теплъэ зиIэ щыгъынкIэ 
фэпэгъэ Шаджарат дзэпщым къеупчIыгъ.
- ТыкъызэкIугъэмэ ядзэ къытпэмыуцужьэу пытапIэм 
дэлъэдэжьыгъ, гощэшху.
- Ащ сыщыгъуаз, синэрылъэгъу,- Шаджарат игущыIэ 
кIэкIы.- Сыд шъуигухэлъыр?
- Ас-Салих ад-дин тыгъэ папкIэр шъхьафит зэрашIыжьын фэе даом иджэуап тежэщт, гощэшху.
- Мы Iофым кIыхьэ-лыхьэ ищыкIагъэп, Айбек.
- КъызгурэIо, гощэшху. Тиэмир къазыIытхыжькIэ, ащ 
ыIорэмкIэ тыкъызэкIугъэмэ тадэзекIощт.
- Къышъуамытыжьмэ?..
- Къызэрэтатыжьыщт шIыкIэми тегупшысагъ, гощэшху,- Пыйпэрыси къахэгущыIагъ. - Алахьыр зыщыгъупшэгъэ Дауд ятэ Исмахьилэ шIу елъэгъумэ, тиэмир дзэпщышхом жьы къыфеозэ, ежь-ежьырэу къытитыжьыщт.
- Тэ щыIа зигугъу пшIырэр?
- А шашитыжъым игъогу пызыбзыкIыгъэ Актай ар 
къытфещэ.- Бибарс джэуап Шаджарат ад-Дурр ритыжьи, 
мыхъун есIуагъэп ныIа къыригъэкIэу Айбек фыреплъэкIыгъ.

--- Page 54 ---

- Ары, ары,- идзэпщ нахьыкIэ къыIуагъэр Айбеки 
къыушыхьатыжьыгъ, загъорэ Бибарс къыдэхъу шIоигъор 
ыпэ регъэшъыщэ ыIозэ, къыухыжьыгъ: - Мохэмэ тидао 
джэуап къыратыжьыфэ, Актай къэсыжьынэу тыпэплъэ. 
Ащ нэс, гощэшху, шъо модэ шъуфэдгъэIэгъэ щэтырэм 
зыщыжъугъэпсэфыгъэмэ дэгъугъэ, дунаир тыгъэпэзэз. 
ЕтIани пый дэпкъ лъапсэм, хэт ышIэра мохэмэ ашIэщтыр, 
укIэрытыныр щынагъо.
- Сэ силI ас-Салих ихьылъэ дэсIэтынэу мыщ сыкъэ кIуагъ 
нахь, щысакIо-гъэпсэфакIо сыкъэкIуагъэп,- Шаджарат 
къыIуи, Мэрджэнат зэригъусэм Айбек фидзыгъэр зэблыригъэхъужьыгъ.- НекIо, Мэрджэнат, мыхэм тядэIун. 
Фагъэуцугъэ уахътэм ехъулIэу Насыр Дауд даом 
иджэуап пытапIэм къыдаригъэдзыжьыгъ: "Джаущтэу 
шъукъыддэзекIонэу шъоIомэ, мы дэдзыгъом къыкIэлъыкIощтыр шъуиэмир ышъхьащт".
Даом иджэуап дзэпщхэр нэIосэ фэшIыгъо Айбек 
фимыфэзэ, Актай къызэрэкIожьрэр зылъэгъугъэм икъыхэкуукI макъэ шъхьэр къыригъэпхъотагъ. 
Къэсыгъэхэм лIы зэкIоцIыпхэгъэ заулэ яшыплIэмэ 
къарахьыхыгъ. Дауд Исмахьили лъэгонджэмышъхьэкIэ 
Айбек ыпашъхьэ рагъэтIысхьагъ. Шаджарат ад-Дурри 
ардэдэм къыIухьагъ, фидзыгъ:
- Сэ уцIыф сшIошIыщтыгъэ шъхьайкIэ, умыцIыфэу 
укъычIэкIыгъ. 
- Ора, нысэ?..- ылъэгъурэр ыгъэшIагъо фэдэзэ, 
Исмахьилэ къэупчIагъ.- Ори мыщ ущыI, ара?..
- СыщыI, къытэпшIылIэгъэ нэпэнчъагъэм сыкъищагъэшъ… Къэжъугъэтэдж мыр… ежь зыдэтшIынэп.
- Хьау, гощэшху, уилъэIу пфэтшIэщтэп,- Айбек ыдагъэп, аущтэу зыкIиIуагъэри псынкIэу къыушыхьатыжьыгъ,- 
пытапIэм зыдэзышIыхьэжьыгъэ Насыр Дауд ынитIукIэ 
Исмахьилэ зэхэблакIор лъэгонджэмышъхьэкIэ уапашъхьэ 
зэрисыр ерэлъэгъу. Зэхэоха, Насыр Дауд,- пытэпIэ къэлапчъэмкIэ Айбек джагъэ,- мы тхылъыпIэм къиптхагъэм 
мыщ ышъхьэ къыпэдгъохыжьыщт!
- Сыд шъхьэ Iофа шъузэрэгущыIэрэр? - Гуцафэ зыфишIыщтыгъэм джы Исмахьилэ къыгъэгузэжъуагъ.
- Ма, едж,- Айбек тхылъыпIэр ыпашъхьэ исым ынэIу 
Iуищэягъ,- мыщ итым!

--- Page 55 ---

- Сыкъэжъугъэтэджи, мохэмэ садэжъугъэгущыI,- 
Исмахьилэ къэлъэIуагъ.
- Мощ фэдизыр зигушIоигъэм илъэIу фэшъумышI,- 
Шаджарат гощэшхор гухьэ-гужъыгъэкIэ зышъхьащытым 
джы епэбжъауи, къыкIэрыкIыжьыгъ.
- КъэлапчъэмкIэ ынэIу жъугъазэ,- Пыйпэрыс унашъо 
зешIым, мамлюкитIумэ апхъуати, зыдэщыс чIыпIэ дэдэм 
щызэрагъэзэкIыгъ. - Пкъо джы дэгущыI.
- Сызщыдэмысыщтым тебгъафи, сыд нэпэнчъагъа 
уянэшым ыкъокIэ пшIагъэр, Дауд? Джыдэдэм, слъэгъузэ, 
ас-Салих ад-диныр къэгъэшэсыжь, пыи къысфэпшIыгъэмэ 
сямыгъэушъхьакIу.
- ШъуемыдэIу ащ,- Каир къырищыщтыгъэ султIан 
лIыкIомэ ащыщ горэм зыфэщыIагъэп,- шъыпкъэ къыIорэп. 
Шам иэмир ас-Салих ад-диныр Мысыр султIан аль-Адилым 
шъэфкIэ фытигъэхьынэу ары мыщ тыкъызыфищэщтыгъэр. 
Ежь Керак къэнэнти, Дауд Шамэ эмир фаригъэшIынэу ары 
игухэлъыгъэр.
Къэзэрэгъэбырсырыгъэ мамлюкхэр пытапIэм къыдэджыкIыгъэ макъэм ыгъэбыяугъэх:
- Сятэ ащ нахьрэ шъхьакIо ешъумыхэу шъори къэшъотIупщыжьы, сэри ас-Салих ад-дин къэсэгъэшэсыжьы. 
Къысфэгъэгъу, тят, зыгу къытфэмышIу сянэшым ыкъокIэ 
тэрэзэу сызэрэмызекIуагъэр.
 Исмахьилэ къагъэтэджи, зэрыпхыгъэгъэ кIапсэри 
зэрэгуагъэтэкъугъэм лъыпытэу къэлэпчъэшхор къызэIукIи, 
ас-Салих ад-дин эмирым имамлюк шыухэр къешIэкIыгъэхэу 
пытапIэм къыдэкIыжьыгъэх. Ас-Салих ад-дин пытапIэм 
дащэжьыщтыгъэ Исмахьилэ пымылъэу ебгъукIуи, къыпэгъокIыгъэ имамлюк дзэпщмэ къафепсыхыгъ, Айбекрэ 
Пыйпэрысрэ къащыригъажьи, Расим щыкIэкIыжьэу аIапэ 
зеубыт уж, адыкIэ ахэдзыгъэ бзылъфыгъитIумэ ариIуагъ:
- Мыщ узэрэщыIэр сыгу къысиIощтыгъ, Шаджарат, 
тхьауегъэпсэу. Ори ары, Мэрджанат, Алахьым зиджэнэтыпчъэ зыфызэIухыгъэ Айдакин Бундукдари сишъэогъум 
къысфишIэщтыгъэр ори Бибарси къысфэшъушIагъ, утыгум 
сыкъизымынэгъэ симамлюкхэми шъурягъусагъ. БгъуитIумкIи сэщ пае лъы зэрэшъумыгъэчъагъэмкIэ сышъуфэраз, сидзэпщхэр. Алахьыр зэбгыгъэ Керак Iоф щытиIэп. 

--- Page 56 ---

СиIахьылхэм, къагурыIощтмэ, егъашIэм зэрэпщынэщтхэр 
зыдяжъугъэшIэжьыгъ. НекIо, шъукъэшэсыжь. 

--- Page 57 ---

Ас-Салих ад-динрэ Насыр Даудрэ яIахьылыгъэ джащ 
щаухыгъэу илъэс зытIущ тешIагъ. Ягъогупэхэр загъорэ 
зэуалIэщтыгъэхэми, зэрэшIэ-зэрэмышIэхэу зэблэкIыщтыгъэх.
Ау, зэгорэм, 1240-рэ илъэсым, ежьмэ апкъ къикIмикъи мыкIми, ахэр Иерусалим щызэIукIэнхэ фае хъугъагъэх. 
Мысырыр ас-Салих ад-дин ратынэу, Сирием пэщэгъу 
Насыр Дауд фэхъунэу бгъуитIури зэзэгъыгъагъэх. Ары 
шъхьае, джа илъэс дэдэм мамлюкмэ Мысыр зыкъыщаIэти, 
аль-Адил султIаныр тырадзыгъ. Ащ ычIыпIэ ас-Салих ад-дин 
рагъэхьагъ.
Ар зыхъугъэм зы илъэси темышIэу ас-Салих ад-дин 
Мысыр султIаным Пыйпэрыс пащэ зыфишIыгъэ мамлюк 
шыудзэр Керак ригъэкIуи, франк къащзехьэмэ агохьа гъэхэ 
Исмахьилэрэ ыкъо Даудрэ хьапэ-сапэ Джоппэ ихьанэ-гъу нэ щыригъэфагъэх. Газэ дэжьи Пыйпэрыс дзэпщ пхъашэу 
зыкъыщигъэлъэгъуагъ: къащзехьэхэр зэхигъэтакъохи, 
Иерусалим къыштагъ.
VII
Махъшэм тесми хьэр ецакъэ языгъэIуагъэр Чэусар 
фэдэщтын…
Мэрджэнатрэ Чэусарэрэ зызэIуплъэгъэхэ апэрэ мафэм 
щегъэжьагъэу азыфагу цыхьэмышI-зэмышIуныгъэ горэ 
къыдэхьэгъагъэу арэп, ащ фэдэкIэ ахэмэ уягуцэфэныр 
гунахь, Алахьыми къыпфидэнэп. Шъыпкъэ, дунаим Iаджи 
техъухьэ, Iахьылхэми зэфэмышIу къахэхьэ, зэпыихэуи 
мэлIэжьых. Насыр Даудрэ ас-Салихрэ ар зыгъэ къяхъулIагъ. 
Мыхэмэ азыфагу къыдэхъухьагъэм сыда Мэрджэнатрэ Чэусарэрэ къызэрэхахьэрэр? Пшъэхъу зэпыблагъэм 
фэдэу дунаир зэхэблагъэ. КъокIыпIэм къыщежьэгъэ мафэм 
ыгъэгушIори ыгъэнэшхъэйри мымакIэу къохьапIэм чэщыр 
къызщытекIокIэ, гупсэф-гумэкIыкIэ ари чIылъэм шъхьащэкIышъ, икIэрыкIэу мэфакIэм итыгъэ къыкъокIы. 
МэрджэнаткIэ сыда джы дунаир? ИгъонэмыскIэ ащ текIодыкIыгъэ исабый закъо ычIыпIэ ошIэ-дэмышIэ IофкIэ Пыйпэрыс зэриуцуагъэр ара, хьауми къызкIэныгъэ лIым 
ишIушIэкIэ нысэм паплъэзэ, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу, 
зэхэзыхрэм ышIошъ мыхъоу пхъукIэ Чэусар зэригъотыгъэр 
ара? ТIури - ыкъуи, ыпхъуи - ышъо хэкIыгъэхэп, ны пстэумэ 
афэдэу чэщ мычъые Iаджи исэжъугъэхыгъ ыIоу ыгу зябгъэ 
горэм ягыин ылъэкIынэп. ТIури имылъэпкъэгъу цIыфхэу 
хыкIыб чыжьэмэ ащыпсэурэ адыгэмэ ащыщых. МэрджэнаткIэ ар дэдэр Пыйпэрыси Чэусари аIон алъэкIыщт. Ау ащ 
фэдэ гупшысэ зэпэгъэуцу щыми ашъхьэ къихьагъэп. 
Зыщыщ цIыф лъэпкъмэ ахэр атемыгущыIэхэу щытэпщтын, 
ау хэти зэрыфэгъэ чIыпIэм елъытыгъэу мэпсэуми, язэфыщытыкIэ шъабэ мафэ къэс хэхъо. Нымрэ пхъумрэ сыда 
язэфыщытыкIэр? Мэрджэнатрэ Чэусарэрэ бзылъфыгъэ 
IаплI фабэ зызэращэкIыгъэ мафэм щыублагъэу джащ 
фэдэх. Чэусар ипшъэшъэжъые тхьамыкIагъо ыуж зэрыфэгъэгъэ унагъом джаущтэу щыпсэун фаеу хъугъагъэмэ, 
Мэрджэнат мылъкум хэсэу, зыфаер ыгъотэу къэтэджыгъэми, дунаим ехыжьыфэ лIым ыгъашIозэ къыхьыгъэми, 
сэхъуджагъэ къызхигъэфагъэп, ицIыфыгъэ-гукIэгъурэ 
ихьалэлыгъэ-шъэбагъэрэ ямызэщэу щыIэныгъэм пхырехых.
- Адэ непи сыдэу жьэу укъэтэджыгъа, сипшъашъ? - 
дышъэ Iуданэр мэстанэм изымыушъущтыгъэ Мэрджэнат 
къылъихьэгъэ Чэусар еушъыекIыгъ, етIанэ ежь зэгыижьыгъ: - Сынэмэ къащыкIагъэмэ сшIэрэп, мэстанэм 
тезгъэфэшъу рэп. Адэ илъэс тIокIищыр мыдэ щыIа? Тхьэетагъ Шаджарат сэщ нахьи илъэс тIокIыкIэ нахьыкI.
- Ар умыIо, Iуми,- Чэусар IаплI Мэрджэнат рищэкIыгъ. 
- Шаджаратрэ орырэ зэ адэ гъунджэм шъузэдиплъыхьи, 
шъуитIу язэу нахьыжъыр къэпшIэщт.
- Ар пIозэ, сыгу къыдэощае ара? - Мэрджэнати пшъэшъэ къопцIэ нэгуф пкъы псыгъом къыриIуагъэр игопагъэми, 
къесэмэркъэужь фэдэ зишIызэ, къыфызэхифыжьыгъ.- О 
унитIукIэ укъысэмыплъэу нэмыкI горэ къысэгъэплъи, къыуиIощтыр нэмыкI, сипшъашъ.
- УшIомыдэхэщтмэ, Шаджарат унахь Iаеу къыуиIонэп.
- Модэ, сидах, шъхьаныгъупчъэ Iухъор IущэикIи, унэм 
нэфынэ къигъапс, сиIудэнапэ мэстанэр къыубытрэп,- 
Шаджаратрэ ежьырырэ яIэягъэ-дэхагъэ зэрэтегущыIыкIыщт 
ушъхьагъур Мэрджэнат къыгъотыгъ.

--- Page 58 ---

- Къаштэ, Iуми, сэ пфисыущт.
- Хьау, мыр непэ зысфэмышIэкIэ неущ сфэшIэжьыщтэп,- Мэрджэнат Iудэнапэр джы мэстанэм щигъэIорышIи, 
зыщытхъужьыгъ: - Джары ныIэп ащ ищыкIэгъагъэр. - 
ЕтIанэ Iудэнэ хэщыгъо заулэкIэ хъырахъишъэ къуапэр 
зыхедыкIым, зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыIуагъ.- Ас-Салих 
ад-дин Мысыр султIаным ишъхьагъусэ Шаджарат ад-Дурр 
пае зэхэсхыгъэр зыгорэм ыпашъхьэ къыщыпIокъон… 
ЛIышъхьэмэ яшъузмэ, ялъфыгъэмэ, яунэгъо Iофмэ, ары 
пакIо, яхьэмэ, яшмэ, ямахъшэмэ ащыкIэкIыжьэу атегущыIэхэрэп. Сыда узфэщхрэр, сипшъашъ?
- Туран-шах сыгу къэбгъэкIыгъэшъ ары.
- Мысыр султIаным ыкъо удэмыхьащх,- Мэрджэнат 
мастэр шэкIым хиIузэ, къэгузэжъуагъ,- угу шIукIэ къэгъэкI.
- Iух адэ мо Iаер…- Чэусар ышъхьэ псыгъо дахэ дыридзэкIыгъ.
- Сыда?.. - зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу Мэрджэнати 
нэпцэ кIэчыгъитIур дищэягъ, укIытэ Iофи хэмылъэу 
ежь-ежьырэу иупчIэ джэуап къыритыжьыгъ.- Шъузэрэмылъэгъумэ шъузэфэзэщэу джы нэс къэшъухьыгъ.
- Iуми!.. - Чэусар ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэх, 
етIанэ ар хигъэкIокIэжь фэдэзэ, зигугъу къыфашIыгъэм 
кIэнэкIэжьыгъ.- Сэ къысфэзэщын нахьи ятэ зыдэщыIэ Каир 
кIожьыгъэмэ нахьышIугъ.
- Аущтэу оIуа?.. - тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ 
Мэрджэнат ыпхъу джыри фычIэплъыгъ.
- СэIо, Мысыр тызэдэжъугъэкIожь ыIуи, зымафэ 
къысэлъэIугъагъэшъ… УмышIэмэ ахэм якощыжьын тэ 
къытэпхыгъэ фэдэу… Дзэ гъэсэн IофкIэ гуадзэгъэ Къахьир 
ары ащ ышъхьэ зэзыфэкIыгъапэр…
Мэрджэнат гукIэ щхыпцIызэ, ихэдыкIын пидзэжьыгъ, 
зэнэгуещтыгъэ гупшысэхэми зыкъыжэхатэкъуагъ: "Джы 
къызгурыIуагъ лIым дэжь кIомэ-къэкIожьызэ, Каир гъогу 
мы илъэсищ блэкIыгъэм Шаджарат зыфытетыр, гъэмэфэ 
фабэм Шам тыдимышIыхьэзэ, Мысыр тызэдэжъугъэкIожь 
тыгъуаси къысиIогъагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Туран-шахи джа 
дэдэр Чэусар къызыриIори тыгъуасэп, тыгъоснахьыпэп. 
Ау мы Iофым Къахьир зэрэхэтыр ары сымышIэрэр. Шаджаратрэ ыкъо Туран-шахрэ азыфагу дэтынэуи? Ащыгъум 

--- Page 59 ---

КъахьирэкIэ ащ сызэрегуцафэрэри, "зыпызылъэжьыгъэкIэ" 
дунаим ехыжьыгъагъэ джэхэшъотет бзылъфыгъэм къыкIэкIэIукIыгъагъэр шъыпкъэба?.. Алахьэм тырехьакI! Шаджарат ащ фэдэу хъулъфыгъэкIэ щыт Iоу сшIагъэп. Адэ 
ушъхьэзакъо-умышъхьэзакъоу лIым упэчыжьэу фэшъхьаф 
къалэ удэсмэ, Къахьир фэдэ кIэлэ зэкIужь унэм къыбдисмэ… Я си Алахь, цIыфым имыхьакъ тесэлъхьэмэ, 
къысфэгъэгъу. Айдакин гущи фэсыдэгъагъэп шъхьайкIэ, 
ар зэгорэм къысфыхиIукIыгъагъ… Ащ фэдэ гунахь сшъхьэ 
къизгъэхьагъэп нахь, сызышъузабэр илъэс пчъагъэ хъугъэ. 
Сыда, ащыгъум Шаджарат псэкIодышIэм джы нэс сызфыготыгъэр? СакIыбкIэ Iаджи щаIуагъэщтын, джыри щаIоу 
къычIэкIын… Айдакинрэ ас-Салихрэ яшъэогъугъэ зэфыщытыкI сыкъэзыубытыщтыгъэр, джы БибарскIэ ащ пысыдзэжьыгъ…"
- Iуми, къеплъи зэ мы хэдыкIыныр зэрезгъэжьагъэм,- 
янэ икъэмыгущыIакIэ Чэусар зыфихьын ымышIэу ушъхьагъу фэгъоткIэ шэкI хьаплъыр рихьылIагъ, еупчIыгъ,- хьарыфым иинагъэ хъущта?
- Сыд мыр зилIэужыгъор? - шэкI хьаплъыр зэрэшытехъом Мэрджэнат егуцафэщтыгъэми, Чэусар емыупчIын 
ылъэкIыгъэп, джэуапым пымылъэу хидыкIыгъэ хьарыфри 
къыушъхьафзэ, ащ къыкIэлъыкIощтми къыкIэупчIэжьыгъ: 
- "Т"-кIэ къебгъэжьагъ, дахэ, ау сыд гущыIэщта ар?
- Зэ, Iуми, зэ,- Чэусар шэкIыр ыпхъотэжьыгъ,- ар 
зыхэздыкIыхэкIэ ары къызыозгъэлъэгъущтыр, зигугъу 
тшIырэм ыцIэкIэ тыгъуасэ Къахьирэ къысфаригъэхьыгъ.
- Ара?!. - Мэрджэнат зэхихыгъэм къыкIигъэщтэгъагъэми, игые-шъабэкIэ хигъэкIокIэжьыгъ. - Сыдэу джы нэс 
ар къысэмыIуагъа?
- ЗыхэздыкIыхэкIэ ары сIуагъи, Iуми.
- Хъущтыр зыхъухэкIэ ара? - ным имырэзэ макъэ 
зыкъышIуипхъотагъ, "гъэрекIуи, гъэрекIопагъи мыщ фэдэу 
щытыгъэп мыр… Зэ Туран-шах шIоIай, зэ ыцIэ шытехъом 
фыхедыкIы… Зыхэмыгъэукъу, сипшъэшъэжъый, лыдырэ 
пстэури дышъэп, тыжьынэп. Къухьэм къыщыуашIэгъагъэ 
нэпэтехыгъэр Мысыр султIаным ыкъо апэрэ чэщыпIэм 
къыщыпфигъэгъунэп. Ар сэIо шъхьаекIэ, Бибарсрэ Къэлэунэрэ Iофым щыгъуазэхэу, сэ зыми сыщымыщэу сыкъычIэкIмэ?.. Ар дэдэр сипшъэшъэжъые къысишIэнэп…"

--- Page 60 ---

- Аущтэу умыIо, Iуми…- Чэусар къыщыути, лъэгонджэмышъхьэкIэ янэ ыпашъхьэ зыщыридзыхыгъ, ышъхьэ 
ыкокI илъэу егъылIэ.- УишIэ хэмылъэу сызекIонэу къыпщэхъумэ, сшIэрэп… КъысэхъулIагъэр сшIэрэп, Iуми… 
Къахьирэ сыщигъэIэжьырэп…
- Сыд къыохъулIэн, сипшъашъ,- Мэрджэнат Чэусар 
еIэсэкIзэ, ышъхьэ къыригъэIэтыгъ, ыбгъэ чIифызылIагъэм 
риIуагъ,- зигупсагъэ къэсыгъэмэ къямыхъулIагъэр ори 
къыохъулIагъэп, зэIун. Сэ улъэш, упыт сIозэ сыгушIощтыгъэми, угу зыгъэушъэбыни, зыгъэтэкъони, къыпфыкъокIыгъ…- Мэрджэнати ымакъэ къыщитхъагъ, ау шъхьэм 
къыфечъэжьыгъэ упчIэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.- Сыда 
Къахьирэ узфыщимыгъэIэжьырэр? КъысаIу джыдэдэм. 
ЗыхэмыкIыжьын Iоф Шаджарат къыфезгъэхьыщт! - гуащэмрэ мамлюкымрэ азыфагу дэлъ нэпэнчъагъэр Мэрджэнат щыгъупшэжьыгъэу къыхэкуукIыгъ. - УишъэфкIэ 
гуцафэ ебгъэшIыгъэу укъеушъхьакIумэ шIэ?.. ПшитIу 
Бибарсрэ Къэлэунэрэ фэшъхьаф ащ щыгъуазэп. Ахэр 
мыжъом фэдэх, пытэх, дэгух. Сэры нэмыIэмэ, зи къысэпIуагъэп, зэхэсхыгъэп. Щэркъае сатыушIэжъри бэшIагъэ 
талъэныкъокIэ къызыщымылъэгъожьыгъэр. 
- Алахьым бэлахьыр тырегъаф ащ! - Чэусар мэкъэ 
гъэшхъыгъэкIэ къыIуи, къыпигъэхъожьыгъ.- Ащ фэдизэу 
жъэп ар… Бибарсрэ Къэлэунэрэ ащ ылъ ясымыгъэчъэжьэу 
сыуцущтэп. Адрэ КъахьиркIэ укъызэрэсэупчIыгъэм шъэф 
хэлъэп, Iуми. Туран-шах ыгу къыпфитэджэгъэ гупсагъэр 
щымыгъэзый, зэрэунагъоу шъуеунэхъулIэщт къысеIо.
- Ара ишытехъо ыцIэ зыфыхэбдыкIрэр? - Мэрджэнат 
къэупчIи, Къахьирэ къыIуагъэм епэбжъэожьыгъ: - Джаущтэу Къахьирэ Iупэ-бзапэм тигъэщынэмэ султIаным фэшIушIэзэ, ыкъо фэпсэлъыхъощтмэ, ежь унэгъо еунэхъулIэ 
Алахьым къыфехь. Ау арэпщтын, сипшъашъ, Туран-шах 
ишытехъо ихэдыкIын узкIыфежьагъэр? Угу фыпэткIукIмэ, 
къысшIомыушъэф.
- СшIэгущэрэп, Iуми, ар къызэрэосIощтыр…
- КъысэпIогъахэкIэ лъытэ… Мэрджэнат хэщэтыкIыгъ, 
етIанэ, ежь-ежьырэу зыдэгущыIэжьы фэдэзэ игущыIэ 
лъигъэкIотагъ. - Адэ шIулъэгъум уимыгъэшIэн щыIэп, 
уяни, уяти пщигъэгъупшэжьхэу къыхэкIы, Алахь зизакъом 

--- Page 61 ---

ащ тыщеухъум. ПаIо щыгъ пэтзэ, Бибарс мыщ фэдэкIи, 
нэмыкI IофкIи сIорэм блэкIыгъэу къэсшIэжьрэп…
- Iуми, къысфэгъэгъу, илъэсныкъом къыосымыIошъугъэм пае угу къыстемыгъэкIуад,- Чэусар гопэ-гупсагъэм 
ынэгу къыушэплъыгъэу джыри янэ IаплI рищэкIыгъ,- орырэ 
Бедуан бабарэ, Бибарсрэ Къэлэунэрэ къысфэшъу шIагъэр 
сэ ныбжьи, сытхьамыкIэщтми сыбаищтми, зыщызгъэгъупшэщтэп. Илъэс пчъагъэм къызыдесхьакIыгъэ гукъаор 
зыгъэфэбагъэ апэрэ гупсагъэу сыбгъэ къыдэтэ джагъэр 
умыгъэучъыIы, уины гущыIэшIухэмкIэ къыскIаI, кIуачIэ 
сэгъэгъоты.
- Ары, сипшъашъ, ары, насыпышIо ухъунэу сэрэшIи, 
пэрыохъу сыпфэхъунэп…- зышъхьэ гопэ пахъэ къышъхьэрихрэ пхъум Мэрджэнат еушъыи фэдэзэ, сэ къызэрэсшIошIэу мыхэмэ яIоф щытэп гукIэ зэриIожьыгъ, изытет 
щигъэгъупшэ шIоигъоу зыцIэ къыриIощтыр ышIэщтыгъэми, 
еупчIыгъ.- Хэта Бедуаныр, сипшъашъ? Ары шъыу, Багдад 
дэс Бедуан лIы шIагъом ыцIэ сыдэущтэу сщыгъупшэнэу 
хъугъа! Ащ ишIушIи зэрэпщымыгъупшэрэр сигуапэ. Адэ, 
уигупсэ Iоф Бибарс щыгъуаза?
- Тэ талъэныкъокIэ, Iуми, пшъашъэм игупсагъэ 
ышнахьыжъ риIорэп. О зыр ары сигупсэгъэ Iоф щызгъэгъозагъэр.
"Ужэ къыдэстхъыгъэти, сыщыбгъэгъозагъ…- джы 
гукIэ нахь хэгубжыкIызэ, Мэрджэнат зэриIожьыгъ. - Бибарс 
елъытыгъэмэ, пшъашъэ пэтзэ, Чэусар ыгу нахь зэкIоцIылъ. 
Пхъурэ нырэ тызыщызэфэхъугъэ илъэсхэм сыныбэ кIоцI 
къызэримыкIыгъэр сщигъэгъупшагъэу, шIурэ шъэбагъэрэ 
афэшъхьаф тиунэ имылъэу джы нэс къызэдэтхьыгъ, ау 
ным шIуамыушъэфрэ гупсагъэр сшIуиушъэфыгъ. Бибарс 
шъэожъыегу зэриIэзэ, ыгу къыпылъэдагъэу къысимыIощтыгъэ щыIэп, игукъауи игушIуагъуи къысихьылIэ зэпытыгъ. 
Зэрэмамлюк дзэпщышхози, сыриупчIэжьэгъу, сыриакъылэгъу, къысэсэмэркъэумэ ежь зыкIэнэкIэжьзэ, игупсагъэкIэ ыгу ихъыкIрэр загъорэ сегъашIэ. Мыщ ынэгу зэIухыгъэ ми, ыгу гущэ зэтеIубагъэ… Сегыи, седыргъы шъхьаекIэ, 
ицIыкIугъом къщыублагъэу макIа кIэхэкIыгъэр… Сыда, 
шъоупс рагъашъомэ ышъхьэ Iэ щафэжьызэ, Бибарси 
лIыпкъым иуцуагъа? Пшъэшъэжъыезэ, къырашIэгъагъэр 
ашыкъ зэхъулIагъэм щигъэгъупшэжьыгъ!.." Мэрджэнат 
65
3 Заказ 022

--- Page 62 ---

ибзылъфыгъэ гуплъыгъэ ошIэ-дэмышIэу къызбгыригъэугъ, 
тхьэкъысауи, сшъхьэ къечъагъэр сыд илIэужыгъу ыIозэ, 
зыфэгубжыжьыгъагъэми, Чэусар емыпIэскIужьын ылъэкIыгъэп:
- Ощ нахьи Туран-шах илъэс заулэкIэ зэрэнахьыкIэр 
ошIа?
- СэшIэ, Iуми.
- Шъуигухэлъ Шаджарат щыгъуаза?
- Къахьирэ тиIоф зыхэщагъэкIэ, Шаджарати ешIэщтын,- упчIэм ежэщтыгъэ-фэхьазырэу Чэусар джэуап 
къытыжьи, къыушъхьафыжьыгъ.- Ау ар тэ тиIофэп, зиIофым янэ рерэIу.
"Мыдэ мыр… мыдэ мыщ ыIорэр!.." - Мэрджэнат 
джыри гукIэ къызбгырыугъагъэми, зышъхьэ ыбгъэ телъ 
Чэусар зыгорэм римытрэм фэдэу зэрифызылIэзэ, анахь 
утын хьылъэр дишIэрэмкIэ рихыгъ:
- Къухьэм къыщыуашIэгъагъэр Туран-шах къыпфимыдэмэ?..
- Къысфимыдэмэ, сыдэу сшIын,- Чэусар ышъхьэ янэ 
ыбгъэ къытырипхъотыжьи, нэ мыущэко къилыдыкIхэмкIэ 
Iуплъэзэ, риIуагъ,- Мысыр султIаным ыкъо чэщ-зымафэкIэ 
сигъэшъузыгъэу тадэжь сыкъэкIожьын.
- Аущтэу оIомэ, сипшъашъ, фит сыкъэошIмэ, ори 
сэри тыIофэп,- нахь убзэ макъэкIэ Мэрджэнат къыригъажьи, гузэхахьэкIэ къыухыжьыгъ,- зидунай зыхъожьыгъэ Айдакин тхьамыкIэмрэ пшы Бибарс дзэпщымрэ яунагъо мышIукIэ темыгущыIэнхэ пае Шаджарат зыIузгъэкIэщт.
- Хьау, Iуми! - зимышIэжь-зыфэмыIэжэжьэу Чэусар 
къэкууагъ, етIанэ ыIупшIэ Iуиубытэгъэ IэгушъуитIур зэрэIулъэу къэлъэIуагъ.- Джы нэс сыкъэзыухъумагъэ Алахьым 
ыцIэкIэ сыолъэIу, ар умышIэ. СитхьамыкIагъо къысашIэ 
зэхъум, ошъогум къеплъыхыщтыгъэ Алахь лъапIэу лъагэм 
джы сыкъызэхишIыкIыжьынэу, синэчахьыпIэ сыкъыщиухъумэнэу сыщэгугъы.
- Щыгъэт, Iиман зимыI!.. Духьэ къэхь, Тхьэм елъэIу.- 
Мэрджэнат икIый макъэ Чэусар къыкIигъэщтагъ. Духьэ 
къэхьынри, тхьэелъэIунри заухым, игые гъэшхъыгъэ пидзэжьызэ, фигъэпытагъ.- УигущыIэ мышъо-мыл фэдэхэмкIэ джынэкъэуж Алахьым зыфэмыгъаз, тинасыпмэ тыкъызэхишIыкIын, ынэшIу къытщыфэн. Джы сызэрэпхаплъэрэмкIэ, Бибарси сэри укъытэмыупчIыжьэу пIалъэ птыгъэкIэ 
сенэгуе.
- ПIалъэ стыгъэп,- зышъхьэ зыгъэдыдыщтыгъэ Чэусар 
ынэ джыри мыущакощтыгъэми, нахь мэкъэ къефэхыгъэкIэ 
къеупчIыгъ: - Сыда, Iуми, цыхьэ къысфэпшIрэба? ПIалъэ 
стыгъэп, ау зыщысIорэр - сипIалъэ. Арышъ, тиIоф Шаджарат къыхэмыгъэхьанэу сыолъэIу.
- Шъузэрэфай! - ерагъэу зиIажэзэ, Мэрджэнати 
къыпиупкIыгъ, зэпыугъо тIэкIукIэ фыпигъэхъожьыгъ.- 
Ащыгъум сэри лъэIу къыпфысиI. Бибарс непэ-неущэу Каир 
тищэжьынэу къэкIощтышъ, зибэ щышIагъэм имакIэ 
щышIэжьын, ащ нэс зыIаж. Тэри нахь тэрэзэу уиапэрэ 
лъэбэкъу зыфэдгъэхьазырын. Бедуан дэжьи макъэ дгъэIун, 
уизэкъо-шъхьэпIыеу зыодгъэIэтынэп. Къэлэуни къэтщэнышъ, зэрэмамлюк дзэпщым темыплъэу, чэмхэгъэсэ 
IахьылкIэ гъусэ къыпфэтшIын, сIорэм къедэIу, силъэIу 
сфэгъэцакI,- Мэрджэнат нахь IушъабэкIэ къыухи, гукIэ 
фыпигъэхъожьыгъ: ащ нэси хамсин жьыбгъэм пшэхъуаби 
зэрихьан, ар зэрэбыяужьрэм фэдэу зэгорэм о угуи 
быяужьын, ор-орэу султIан машIом упэмыхь, сипшъашъ, 
укъыстын, укIэгъожьын.
- Зыгъэрэхьат, Iуми, ащ фэдизэу укъэмылъаIу. ЗэкIэри 
дэгъу хъущт, сэры ащ фитыр. А зыр къысфэмышIэжьыщтмэ, сызэрэбгъэпхъугъэ-сызэрэбгъэшIуагъэр хьарам 
сфэхъун…

--- Page 63 ---

Мэрджэнат нахьи Чэусар нахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ: 
ным ритыгъэ гущыIэм мэфищ тешIагъэу, ар хьарам фэхъущтми-фэмыхъущтми щыгъупшэжьыгъэу, бэрэскэшхо 
пчыхьэм ас-Салих ад-дин Мысыр султIаным ыкъо Тураншах дэкIуагъ.
VIII
Мысыр султIан ас-Салих ад-дин зэрэхъугъэм лъыпытэу, 
Iофыгъуищым изэшIохын ыуж ихьагъ: имамлюкыдзэ адыгэхэмкIэ нахьыбэ зэришIыщтыр; ахэр зыщиIыгъыщт пытапIэм ишIын; аль-Камил, аль-Адил султIанхэм зэбгырагъэзыгъэгъэ Египет-Сирие хэгъэгур зэриугъоижьыщтыр.
3*

--- Page 64 ---

Ахъщэ уиIэмэ, чаныгъэ къызхэбгъафэмэ апэрэ IофыгъуитIум язэшIохын зэуи арыгъэп. СултIаныгъор зыщихьыгъэ илъэс уахътэм ащкIэ ас-Салих ад-диным Iофыбэ ышIагъ. 
Шамэ зыдырищыгъэ мамлюк минищым фэдиз джыри идзэ 
Каир щыхигъэхъуагъ. Чэщи мафи амыIоу илIыкIохэр гъэрщэпIэ бэдзэрмэ атетыгъэх, Гурыт хыIушъом Iутыгъэх. 
Адыгэ мамлюкхэр зиIэ эмирхэр зэриугъоилIэщтыгъэх е 
ядзэкIолIхэр къащищэфыщтыгъэ. МыщкIэ Пыйпэрыс, 
Къэлэун фэдэ дзэпщхэр, нэмыкIхэри ямылъкухэмкIэ къыздигъэIэпыIэщтыгъэх. Ахъщэм зыщыкIэкIэ, ушъхьагъу 
зэфэшъхьафхэр къыгъотызэ, хэгъэгу хьакъулахьым зыкъыригъэIэтыщтыгъэ, къэзымытрэмэ къатырихыщтыгъэ. 
Индие къокIыпIэмкIэ къикIэу Европэ къохьапIэмкIэ кIорэ 
Дэнэ гъогум тет сатыушIэхэм афэсакъмэ ымыгъащтэхэзэ, 
хьакъулахьыр нахьыбэу къаIехы. АраригъэшIылIэщтыгъэ 
хъункIагъэри мэкIагъэп. Джарэущтэу зызекIокIэ, Дэнэ 
гъогум тетхэм апашъхьи, хэгъэгум ыпашъхьи закъыщиухъумэжьы фэдэзэ, лажьэ зимыIэ мэкъумэщышIэ феллаххэр, пшэхъохэс бедуинхэр ыгъэпщынэщтыгъэх - гъогунапцэмэ, къэлэ пчэгумэ ашъхьэхэр ащыпылъагъэхэу 
аригъэлъэгъущтыгъэ, атырахыгъагъэмэ ащыщ тIэкIу-шъокIухэри аригъэгъотыжьыщтыгъэ.
Хэгъэгу мылъкур макIэу, ар IэкIэкIуадэ зыхъукIэ, егъашIэм къяпыйхэрэ франк къащзехьэмэ аубытыгъэ чIыгумэ 
дзэр аритакъомэ, къалэмэ адитакъозэ, зэраригъапхъощтыгъэх. Джащ фэдэ хъункIэ-псынкIэ заомэ псаоу къэнэгъэ мамлюкхэри, ежьыри, ихэгъэгуи ахэбаикIых, идзэлIмэ 
яамали, яIэпэIэсэныгъи ахегъахъо, ахэм ящынагъуи ипыймэ 
ашъхьэщэуцо.
БлэкIыгъэ илъэсныкъом щишIэгъэ Iофышхом кIэгушIужьзэ, ас-Салих ад-дин султIаныр Нил псыхъо нэпкъым 
тетэу мамлюкыдзэр зыщаIыгърэ Равда пытапIэу псыгъэхъунэм тыришIыхьагъэм еплъызэ, рекIукIы-къырекIукIыжьы, 
идзэпщ къешIэкIыгъэмэ адэгущыIэ, къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи дышъэ-тыжьын хъырахъишъэкIэ гъэкIэрэкIэгъэ 
шыукъамыщыпэр егъэлъагъо, ареIо:
- Джа лъэныкъуитIур ары - къокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ 
- арабмэ ящынагъо зыдэщыIэр, гъэ къэс къыздикIрэр. 
Тэр-тэрэу зыкъэтымыухъумэжьмэ, Алахь лъапIэу лъагэм 
къытфыригъэхыгъэ ислъам диныр тэ къэтымыухъумэщтмэ, 

--- Page 65 ---

тыкъэзыухъумэн гугъэпIэ закъуи дунаим щытиIэп. Сыд 
пIуагъа, Бибарс, ащ фэдэ чIыпIэ ифагъэм шъуалъэныкъокIэ 
раIорэр?
- ПIэ дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь,- Пыйпэрыси султIаныр 
зэригъэжагъэп.
- Зэхэпхыгъа, Айбек, адыгэмэ аIорэр? - ас-Салих 
идзэпщ нахьыжъ еупчIыгъэми, джэуапым емыжэу игущыIэ 
пидзэжьыгъ: - Ащ ехьщыр гущыIэжъ гори узщыщ туркменмэ яIэнкIи мэхъу, ау джыдэдэм о угу илъми сегуцафэкIэ 
сенэгуе.
- Сэ сыгу илъри о угу илъри зы, Алахьым тапэ къыригъэуцогъэ тыгъэ папкI,- рилъэшъухьэ-къыримылъэшъухьажьэу Айбек къыIуагъ,- араб дунаир, ислъам диныр 
къэтыухъумэнэу типшъэрылъ.
- Аущтэу оIомэ, сэ шъхьэих къышъуфэсшIыгъэр угу 
илъ шъыпкъэмкIэ къэуушыхьатыжьыгъ. Ау илъэс пчъагъэм 
сызгъэгумэкIрэми, къешъуIолIэщтыр сшIэрэп нахь, шъущызгъэгъозэн,- IущхыпцIыкIызэ ас-Салих султIаным къыIуи, 
къыригъэжьагъэр лъигъэкIотагъ.- Араб дунаир къэзыухъумэнэу пшъэрылъ зыфэзышIыжьыгъэмэ янахьыбэр ежьмэ 
ялъэпкъэгъухэп. Сэ сыкурд, о утуркмен, Бибарсрэ Къэлэунэрэ адыгэх, тизэолI мамлюк мин пчъагъэхэри ахэм 
ялъэпкъэгъух, Актай оIомэ, ари кипчак-нэгъой, Расимрэ 
Къахьирэрэ ныIэп араб лъэпкъым щыщхэу къыдготхэр.
- Имади ары,- султIаным зыцIэ къыриIорэмэ Къэлэуни 
ахилъытагъ.
- Шъыпкъэ, Имади араб, ау ар тидзэ ефэнд, Алахьым 
иIофтэбгэ-динлэжьышъ, зэкIэми ялIыкIу. Къахьир? Ар 
шъущыгъупшагъи адэ. Нэм кIэмытыр щыгъупшэгъошIу 
джары язгъэIуагъэр. Ари араб-бедуин лIэблан, шыуишъэ мэ яэмирыгъо зымафэ зыфэзгъэшъошагъэмэ ащыщ. 
Сишъэо Туран-шахыр Шамэ щепIу, щелэжьы. Сиунагъо 
бжыхьэфакIоу Каир къызысщэжькIэ, ари къыдгоуцожьыщт. 
Арышъ, сызгъэгумэкIрэм къикIрэр къышъосымыIожьми, 
шъори къыжъугурэIо. Зихэгъэгу тIыгъ арабмэ лIыгъэ-Iушыгъэ ахэмылъэу арэп. Ахэм ащыщхэр къызготщэнхэ, япэсыгъэ дзэпщ тшIынхэ фае. Джаущтэу тымызекIомэ, ислъам 
диныр къытфезгъэхыгъэ Алахьышхом, Ащ илIыкIо 
Мыхьамэт пегъэмбарым къытфадэщтэп.

--- Page 66 ---

Мысыр султIаным къыIорэмэ Пыйпэрыс ядэIущтыгъэ ми, ежь ышъхьэ илъыгъэр, зыгъэгумэкIыщтыгъэр фэшъхьаф. Дунаим къыщигъэшIэгъэ илъэс тIокIырэ блырэм 
щыщэу пшIыкIутфыр зэрыфэгъэ хэгъэгум щырихыгъэми, 
ны-ты щигъотыгъэми, ныбджэгъу-шъэогъубэ щыфэхъугъэми, ежь ылъи, нэмыкIылъи щигъэчъагъэми, бжыхьэехъулIэу къыщэщт Мунирэ араб пшъашъэр шIу щилъэгъугъэми, нэпIэефэх-гупшысэ чIыпIэ зэрифэу къызщыхъугъэ 
адыгэ лъэныкъор ыгу къэкIы. 
 СултIаным къыIуагъэхэр арых ащ фэдэ чIыпIэ джыдэдэм Пыйпэрыс изыдзагъэхэр: "Тэ зыми ихэгъэгу шIотыубытыгъэп, тшъхьэ тыфимытэу тагъэшIагъэр зыми къыттырерэмылъхь. Сэри мы хэгъэгум бэрэ сыщыIэтхъо-лъэтхъуагъ, синасыпти Айдакин бабарэ Мэрджэнат Iумирэ 
саIэкIэфэгъагъ, ахэр ары мыхъугъэхэмэ, сихьади, сикъупшъхьи зыщамыгъотыжьыщтхэ къогъупIэ горэм сыкъокIодэжьыщтыгъэ. Шъыпкъэ, зыцIэ къепIуагъэхэмкIэ 
ухэукъуагъэп, ахэр зэкIэ, о апэ узэритэу, хэхэсых. ТапэкIэ 
сыда къытпыщылъыр? КъокIыпIэ чапэр лъыкIэ иIагъэм 
фэдэу шэплъы зэпыт, тыгъэр зыкъохьажьрэ талъэныкъо 
шэплъышъо-шIуцIашъу. Мафэ къэси чыжьэ-благъэкIэ 
тынэгу кIэмыкIыщтыгъэр джы игъорыгъо-гугъэпIэнчъэкIэ 
тыгу пыткIукIзэ, тигупшысэмэ чэщ ащэхъу. АщкIэ Къэлэуни, 
Чэусари, нэмыкI адыгэ мамлюкхэри сэ зблэкIыгъэхэп. 
Шъыпкъэ, ягупшысэхэр зыми атырихын ылъэкIыгъэп, ау 
гугъэпIэнчъэ хымэ хэгъэгумэ ащыхъугъэх… Чэусар къытишIагъэм изакъоми…"
Пчэдыжь къытлъыIэсыгъэ къэбарыр - Туран-шах 
къызэрищагъэр - ятэ зыкIыфамыIопщрэр къыригъэкIэу 
Къэлэунэ Пыйпэрыс еплъыгъ. ГушIуапкIэ къыIыпхы пшIоигъомэ о ар фэIопщ къыригъэкIыжьэу Пыйпэрыси Къэлэунэ 
къеплъыжьыгъ, ар имыкъоу нэплъэгъу мышIукIи къыфычIэплъыжьыгъ. Ау Къэлэунэ ащ зэтыримыIажэу ишъэогъу 
адыгабзэкIэ еIушъэшъагъ:
- ФэIопщ нэмыкI горэ тапэ имышъызэ.
- Тшыпхъу мыупчIэжь-мыусэжь пкъо къыщагъ сIонышъ, сэбгъэгъэгушIощт ара?!. - джа къызэреIушъэшъэгъэгъэ адыгабзэ дэдэмкIэ, нахь IэтыгъаIоу, Пыйпэрыси 
Къэлэунэ фидзыжьыгъ.

--- Page 67 ---

- Сыда зашъуIорэр, зыгорэм шъуегъэгумэкIа? - ренэу 
зытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэ Расимэ къэупчIагъ.
- Мафэр шъабэ, пытапIэр дахэ тэIо,- кIэнэкIэлъэ-сэмэркъэу игущыIэ кIэлъыгъэми, ар къыхэмыщэу Пыйпэрыс 
джэуап Расимэ ритыжьзэ, Айбек зыдэщыт лъэныкъомкIэ 
рекIокIыгъ.
Равда псыгъэхъунэм тырашIыхьэгъэ пытапIэр Айбеки, 
Пыйпэрыси, Къэлэуни, нэмыкI мамлюк дзэпщхэми ящыпэлъэгъугъэп. Ахэм яунэхэр Каир дэтыгъэхэми, мамлюк 
пытапIэр ары яунагъэри, яIофшIэпIагъэри, ягъэсэпIагъэри. 
Мыгъатхэ Актай дзэпщым ишъуз ышыпхъунахьыкIэ къэзыщэгъэ Къэлэунэ елъытыгъэ унэгъончъэ Пыйпэрыс 
нэмыIэмэ, чэщи мафи мамлюк пытапIэм къыдэкIыщтыгъэп. 
Ас-Салих султIаным иэмир-дзэпщхэр мазэм тIо зыщиугъоирэ мафэм къыдэкIыщтыгъэ е ятэ Айдакин псаузэ, 
зэгорэм Каир къыщищэфыгъэгъэ унэр зэригъэлъэгъуным, 
иджэхэшъотетмэ япсэукIэ-къэбар зэригъэшIэным, яфэIофашIэ къырагъотылIэным пае загъорэ афыкъокIыщтыгъэ. 
Ау шъыпкъэр пIон хъумэ, къыщэмэ зэрысыщт унэу хьапщып къабзэкIэ зэтыригъэпсыхьагъэр нахьыбэрэ зэрэзэригъэлъэгъущтыр ары псыгъэхъунэм Пыйпэрыс къытезыщыщтыгъэр.
СултIаныр щэджагъо нэс Равда пытапIэм дэтыгъ, зынэмысыгъэрэ зыдэмыгущыIагъэрэ къыгъэнагъэп. Къыфагъэхьазырыгъэгъэ шыу зэхэо-зэхэлъадэми, лъэсыдзэ чэтэ 
зэфихыгъэми рагъэплъыгъ, щэбзэ щэрыогъу зэнэкъо къу ри 
рагъэлъэгъугъ. Ежьри шыгъачъэм хагъэлэжьагъ. Мысыр 
султIаныр шы дэй тесына, Айбеки, Пыйпэрыси, ежьри аIоу 
къызызэпэчъэхэм, тхьагъэпцIыгъэ Iофи къыхэмыхьэу, 
шышъхьэ емыгъэхь къодыекIэ имамлюк дзэпщ къызтечъым, исэмэркъэу цыхьэмышI щхыпцI фидзыгъ:
- ШхомлакIэр тIэкIу нахь уутIупщыгъагъэмэ, Бибарс, 
укъыстечъыщтыгъэ.
- Сигунахь къэохьы, тыгъэ папкI, слъэкI къэзгъэнагъэп.
- Адэ сэ укъысшIолIыкIи, шыгъачъэр къэсэбгъэхьыгъ 
сшIошIыгъ.
- Хьау, ащ фэдэ гухэлъ сиIагъэп. Аущтэу сызекIуагъэмэ, сыгуи къысфидэныеп, сиши ыгу хэзгъэкIыныгъи.
- Тхьауегъэпсэу, Бибарс, ащ фэшъхьафкIи сыкъыоплъыгъэп. Айбеки ылъэкI къыгъэнагъэп, ау сидзэпщ 

--- Page 68 ---

нахьыжъ шыдэхэмычъэ тесыныр еспэсрэп,- султIаным 
ишъыпкъи, игукъауи зэхэлъэу къыIуи, есэмэркъэужьыгъ,- 
тызэплъэкIмэ тымылъэгъужьэу тауж итыгъ. ЗыгорэкIэ, 
Айбек, Бибарс ымышIагъэ о пшIагъэмэ шIэ?
- Шъыпкъэр зэхэпхынэу уфаемэ, Алахьым илIыкIу, 
тиапэрэ илъыгъо ар къысэхъулIагъ,- султIаным ыпашъхьэ 
Айбеки щызэкIэкIуагъэп, Пыйпэрыс илIыгъэ зекIуакIи уасэ 
фишIызэ, ежь зиумысыжьыгъ,- тимамлюк адыгэмэ зэраIоу, 
шышъхьэр зыблэсэтIупщым шыкIэм сыкIэлъытхъожьышъугъэп.
- Ащ фэди мэхъу. Ау уихэукъоныгъэ зыхэмыушъэфэжьынри лIыгъэ. Сыд пIуагъа, шышъхьэр зыблэогъэкIым шыкIэм укIэлъытхъожьышъугъэп, ара? Адыгэхэр 
зэрэшыуш бэлахьхэм фэдэу шымэ афэгъэхьыгъэ гущыIэжъ 
дэгъуби яI. Шъыпкъэ, непэ умышIагъэм неущ улъыкIэхьажьыщтэп тэри тэIо. Модэ, Актай, непэ къыстемычъышъугъэ сидзэпщитIумэ апае шы дэгъу зырыз сишэщ 
къафычIяжъугъэщ. Хэт ышIэра, зэгорэм тыкъызызэпачъэкIэ, къыстечъхэмэ, сишыгъэмэ атесыгъэх сIонышъ, сэри 
ушъхьагъу дэгъукIэ сыхэкIыжьын.
Шыгъасэхэр зыдэт Iэщ лъэныкъом къыщыIурэ шы 
щыщ макъэм султIаныр ыгъэплъагъ, чэу лъагэм кIэрытэкъогъэ-шъхьарыс мамлюк шъэожъыехэри инэплъэгъу къыпэшIофагъэх. СултIаныр къакIоу залъэгъум, ахэм чэум 
зы къыIуатэкъужьыгъ. Гъыщтыгъэ шъэожъыем ас-Салих 
къызэтыригъэуцуагъ:
- Сыда узфэгъырэр?
- Шыр зэрэпцIымамэрэр зэхэоха, титыгъэ папкI?
- Шым ищыщ макъэ къысэIу.
- Аущтэу оIомэ, шым игуIакIэ ори къыбгурыIорэп…- 
шъэожъыем игъын джыри къыхидзэжьыгъ.
- Щыгъэт, Кипчак, улIба, умамлюкба, угъэу,- Актай 
шъэожъыем егыигъ.
- Укипчака? - гукIэгъу зыхэлъ мэкъэ шъабэкIэ султIаныр шъэожъыем еупчIыгъ.
- Сыкипчакэп, сыадыг! - шъэожъыем ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- КипчаккIэ Актай къыоджагъэти, укипчак сшIошIыгъ,- 
зэIунэжьыгъэ шъэожъыем ыпашъхьэ султIаным зыщиухыжьы фэдэзэ, щхыпцIыгъэ.

--- Page 69 ---

- Кипчакыр цIэ дэепщтын,- шъэожъыер джы Актай 
фыреплъэкIыгъ,- ау сэ адыгэкIэ сцIэ шъыпкъэр, Алахьым 
илIыкIу, Бэрэкъэт.
- УиадыгацIэ зыщымыгъэгъупш, Бэрэкъэт. Непэ щегъэ жьагъэу сэ джа цIэмкIэ сыкъыоджэщт. Зэхэоха, 
Ак тай? - Бэрэкъэт зыфэе дэдэр султIаным къыриIуи, ытамэ 
теуIэзэ, фыпигъэхъожьыгъ: - Шым угу зыкIыфэгъурэр 
джы къызгурыIуагъ. Ау уеIэсэкIзэ, шыIэлыр зэрэфэмыгъэсэщтыри зыщымыгъэгъупш. Шъузфэдгъэсэрэ зэо 
Iофри джащ фэд: шъущызэощт, шъукъыщаукIыщт, 
шъукъыщауIэщт, шъуе сэжьыщт. Джары тидунай зэрэгъэпсыгъэр, Бэрэкъэт,- тыжьын чапыч зырыз мамлюк 
шъэожъые пэпчъ султIаным араригъэти, къахэкIыжьыгъ.
Пыйпэрыси ыцIэ зэгорэм зыфызэблахъум зызэришIыгъагъэр ыгу къэкIыжьэу мамлюк шъэожъыем нэшIукIэ 
фызэплъэкIыжьи, нэ псэу шхъонтIэ закъомкIэ енэкIэожьыгъ. 
ЕтIанэ Актай гоуцуи, еупчIыгъ:
- Бэрэкъэт шъэожъыер сыдигъу зызэбгъэгъотыгъэр?
- ТIэкIу шIагъэ. Илъэсибл горэ ыныбжьэу, зыгъэ Александрие къухьэ уцупIэм Къахьиррэ сэрырэ къыщытщэфыгъагъ. Угу еIугъа?.. Шъыпкъэр пшIэнэу уфаемэ, сэрэп 
ахъщэр лъызытыгъагъэр, Къахьир ары. Шъэожъые 
жэмыIаныр, зэхэпхыгъэба султIаным къызэрэдэгущыIэжьыгъэр, ыгу темыфэу, фэмылъэгъу зэхъум, пыут дэдэкIэ 
къыщысщэфыжьыгъагъ.
- Ара иадыгацIэ уикипчакыцIэкIэ зыкIызэблэпхъугъэр? - Пыйпэрыс зыфэIэжагъэп. - Къахьири ори адыгэхэмкIэ ар шъуинэрыгъ.
- Шым ащ фэдэкIэ дэзекIохэрэп!.. - кIэпсэ зэпэкъудыйкIэ нэбгырэ джэдиплIмэ агъэлъэпаомэ къагъэтэджыжьзэ, къамыщышъо рашIыхьэщтыгъэ шыр султIаным 
зелъэгъум, шыгъасэмэ афидагъэп.
 Пыйпэрысрэ Актайрэ ягущыIэ зэфэдз ардэдэми зэпагъэугъ, IуфэфыкIэу Iэщым къыдахьэщтыгъэ Къахьири 
алъэгъугъ.
- КъэбарышIу, Алахьым илIыкIу, Шамэ къыпфитхыгъ,- 
шъхьэщэгъашIом дыхэтэу Къахьир къыIуагъ,- нысэ уиI, 
Туран-шахэ Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ ашыпхъу Чэусар 
дахэр къыщагъ, Алахьым мафэ пфешI, уадегъэтхъэжь.

--- Page 70 ---

- Туран-шах къыщагъ пIуи?.. - хэшIыкI зыфыримыIэгъэ 
Iофым ас-Салих султIаныр нэмыз-Iумыз кIигъэхъукIзэ, 
къэбарыхьмэ аIуплъэгъагъэми, псынкIэу зызIэкIиубытэжьыгъ.- Ары, ары, пкъо ихъяр къэплъэгъужьынри 
насыпыгъ, тхьашъуегъэпсэу,- къыфэгушIохэрэ дзэпщмэ 
аIапэ ыубытыжьзэ, ыкъо пае гукIэ ыIуагъ: "ЗэрэхъурэмкIэ, 
пхъэгулъыкIэр чIым хэмыфэзэ, къэкIын регъажьэ… Сыдэущтэу Шаджарат ар сшIуиушъэфынэу хъугъа? Къахьири 
ынэхэр зыгорэу щытых, къечэрэгъукIых… Сыда мы 
сIохэрэр къысфэгушIохэрэмэ зэрящыкIагъэхэр? Джы 
къызгурэIо янэрэ ыкъорэ Шамэ къызфыдэмыкIыжьыщтыгъэхэр… Сыд идэхагъэми Бедуан иджэхашъо щапIугъэ 
хымэ пшъашъэр скъо къыщагъ. Сипыймэ ар Iаджри къысфадзын, сызигупсэхэр ыгъэнэшхъэиных. Ярэби, къытэхъулIагъэр сыдэущтэу Шаджарат тхьамыкIэм фэщэчыгъ?.. 
ЕтIан ар, етIан, тизакъо зыхъукIэ, Къахьирэ ащ нахь сыщигъэгъозэн…" Iэпэубытыр Пыйпэрыс къызынэсым, IугушIозэ 
риIуагъ.- Джары, Бибарс, шъо шъуалъэныкъокIи тэ талъэныкъокIи гурэ псэрэ зэрэшIэх зыкIаIорэр, джы нэс тазыфагу 
дэлъыгъэ зэфыщытыкIэ-зэгурыIоныгъэм тизэблэгъэныгъи 
къыхэхъожьыгъ. Пчыхьашъхьэ Къэлэунэрэ орырэ тадэжь 
шъукъыкъокI. Мыдэ, Туран-шах къызэрищэгъэ къэбар 
гушIуагъор сырынэкIи, шъонтырыпаокIи симамлюкхэм 
афэшъуIопщ. Нысащэр Каир къызытхьыжькIэ, зэрэкъалэу 
къедгъэблэгъэщт! - СултIаным игумэкI шъорышIыгъэ 
гущыIэхэмкIэ хигъэкIокIэжьыгъ.
Щэджэгъоужмэ адэжь Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ 
язакъоу къызызэфэнэжьхэм, султIаным къафигъэуцугъэ 
пIалъэм паплъэхэу плъыжьышэ-шIуцIашъокIэ иIэгъэ ошъочапэм ерагъэу тыгъэр къуагъэхьагъ. Модрэр, мыдрэр 
аIозэ, бэмэ анэсыгъэх. Сыдигъуи зэрашIы хабзэу, агу 
къыздэнэгъэ лъэныкъом хитIумкIэ фызэпырычъыгъэх, ау 
джы апсэ зыдэщыIэ араб хэгъэгуми псынкIэу къэчъэжьыгъэх. Шами дэтыгъэх, къыдэкIыжьыгъэх. Керак зыгъэ 
зэрекIугъагъэхэри, Джоппэ дэжьи, Газэ ихьанэ-гъуни 
зэрэщызэуагъэхэр, Иерусалими зэраштэгъагъэр агу 
къэкIыжьыгъ. ТIэкIу-тIэкIузэ, Багдад нэсхи, Бедуан сатыушIэм Чэусар къызэрэIахыжьыгъагъэми тегущыIагъэх. 
Бэрэкъэт шъэожъыем инэпс къетэкъохи зыщагъэгъупшэщтыгъэп. ТегущыIыкIхэми, къытырагъэзэжьыхэми къызэолIэжьыщтыгъэхэр Туран-шахрэ Чэусаррэ якъызэрэщэкIэ-дэкIуакI.
- Ас-Салих ад-дин султIаным къызхимыгъэщыгъэми, 
къэбарыр ыгу зэремыIугъэм укIэупчIэжьынэу щытэп,- 
тIури зыгъапэрэмэ Къэлэунэ кIэух къафишIи, хэхьапщыкIыжьыгъ.- Тшыпхъу идагъо зыдимышIэжь фэдэу хьайнапэ 
темыхъулIагъот…
- Мыхъун раIолIагъэу зэхэпхыгъа? - Пыйпэрыс ин-инэу 
къэтэджыгъ.
- Хьау.
- Адэ сыда зызыфэуухыжьырэр, неп пшIошIа защагъэр? Мазэм къехъужьыгъ. НекIо. Ау къыосэIо, Къэлэун, 
тшыпхъу итхьамыкIагъо щыгъуазэр титIошъ, зыми къедгъэушъхьакIущтэп.
- Арэп сэ сызгъапэрэр,- Къэлэунэ къыIогъагъэр 
кIилъэшъужьзэ, тегущыIыкIыгъ,- зэрэдэкIощтымкIэ макъэ 
къызэрэтимыгъэIугъэр ары.
- Ар Iоф шъхьаф,- емыгупшысэу Пыйпэрыс къыIуи, 
псынкIэу къыгъэтэрэзыжьыгъ.- Арэп, Къэлэун, сыоплъышъ, узхэфагъэмэ захэбгъэзагъэзэ, апхъу къызэрэпщагъэр арыщтын, узэрэшIуцIэм нахьи унахь шIуцIэжьэу, 
араб-бедуин шъыпкъэ ухъугъ.
- Мунирэ о къызыпщэкIэ теплъын узэрэхъущтым,- 
Къэлэуни шъэогъум къесэмэркъэужьыгъ,- сишIуцIагъэ 
араб тыгъэм телъхь нахь, боу сынэгуф, сэ ар дагъокIэ 
къысфэмылъэгъу.

--- Page 71 ---

Ас-Салих ад-дин султIаным Iахьыл-благъэ къыфэхъугъэхэ Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ зыIокIэхэм, ыкъорэ инысэрэ 
яIоф къызэхаригъэфынэу Шамэ ыIофтагъэх. 
Мэфищ зытешIэм, Къахьири ахэм ауж ригъэхьагъ, 
Шаджарат гощэшхори къалэм къызыфыдэнэжьыгъэр 
къызэзыгъэшIэщт ицыхьэшIэгъу Расими ащ ригъэгъусагъ. 
Ау джыри зэ нахь зыкIэгупшысыхьажьым, ишэсхэр зэкIэ 
зыуплъэкIужьыщт Джэлати елбэт-шъэфкIэ нэбгыриплIми 
акIэлъигъэкIожьыгъ.

--- Page 72 ---

IХ
- Къэт ябгъэIуагъ, сикIал, бэрэ тызэбгъэжагъ… -
Мэрджэнат игушIуи игыий зэхэтэу ыкъо IаплI рищэкIызэ, 
пэIо чIэгъым къычIэщрэ шъхьацым рилъэгъулIагъэм къыхигъэкуукIыгъ.- Тхьэкъысауи, пшъхьац фыжь хидзагъа 
сэIо?..
- Шъхьэр псаумэ, шъхьацыр Iофэп, Iуми,- Пыйпэрыси 
ным есэмэркъэужьи, ежь игыий къыпигъэхъожьыгъ.- О 
укъысэжагъэми, зызыфэмыщэIэжьыгъэ тиунэ къикIыгъ…
- Ары, сикIал, ары, ау пшыпхъу угу емыгъабгъ. Аущтэу 
хъунэу Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын. "ПIэ оутхыпкIыкIэ пIэбжъанэ пызына" бедуинмэ зэраIоу, апэрэ мэфэ 
зытIум къэхъущт гущэм сигъапэу сыгъи, зызгъэпыхьэкIи 
сытIысыжьыгъ. Мазэм къехъугъэшъ унагъо зихьагъэр, 
ахэзэгъагъэу ары. Мысыр лъэныкъом, ас-Салих ад-динкIэ 
къэбар зэрэщымыIэм сегъэгумэкIы.
- Ас-Салих султIаным тэ тыкъиIофтагъэшъ, Мэрджэнат, 
къэбар къэтхьыгъэу лъытэ,- Къэлэуни къахэгущыIагъ.
- Сыда ыIорэр Айдакин тхьамыкIэм ишъэогъу? - гумэкI 
нэплъэгъукIэ Мэрджэнат ышъхьэ къыпхъотагъ.
- Нысащэр Каир къэтхьыжьыщт еIо,- Пыйпэрыси 
джэуап тыжьыгъо Къэлэунэ ригъэфагъэп.
- Адэ ишъао инысащэ Каир ыхьыжьын! Ау тимахълъэ 
Туран-шах ащ кIожьын гухэлъ имыIэкIэ сенэгуе.
- Тэ щыпшIэра? Тиблагъэмэ уахэхьагъа? - Пыйпэрыс 
зыфэIэжагъэп, етIанэ къызыфэпсынкIагъэмкIэ зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Тэ талъэныкъокIэ, илъэс темышIэу, благъэмэ ахахьэхэрэпышъ ары, Iуми.
- Ары, сикIал, ары, ори Чэусари зэгорэм ар къысэшъуIогъагъ. Шъуихабзэ сыукъуагъэп, сыожагъ. Ежь 
Шаджарат ары къысэзыIуагъэр, тхьамафэм зэ-тIо тадэжь 
къэмыкIоу, къыслъимыгъаплъэхэу къыхэкIырэп,- 
Мэрджэнат джэуап къытыжьи, "спсэ Iуслъхьэзэ спIугъэми, 
мыщ дзэпщ щыхъугъэми, Бибарс гущэ къыздырахыгъэ 
лъэныкъо мыгъор щыгъупшэрэп" ыIозэ, ыгу къызэрэпиIонтIыкIыгъэр къызхигъэщыгъэп.
- Уегъэблагъэ… ИлI дэжь мыкIожьэу сыда адэ мыщ 
зыфыдэсыр?
- А сшIэгущэрэп… 

--- Page 73 ---

- Тэ тыкъызфаIофтэгъэ Iофыр, Бибарс, джащ щытыухыгъэу къысщэхъу,- ошIэ-дэмышIэ кIэух Къэлэунэ къыфишIыжьыгъ.
- Шаджарат султIан гуащэм зыIутымыгъэкIэнэуи? - янэ 
риIогъагъэр щыгъупшэжьыгъэу, зэхихыгъэр ыгъэшIагъозэ, 
Пыйпэрыс къэупчIагъ.
- Пхъур зыщагъэмэ илъэс пIалъэм ахэзэгъэфэ, блэгъэ 
зэхахьэ ашIырэп орба зыIуагъэр? - Къэлэунэ шъэогъум 
IущхыпцIагъ.
- Сэры зыIуагъэр, ау Шаджарат зыIутымыгъакIэу 
Мысыр дгъэзэжьыщтэп,- Пыйпэрыс къыпиупкIыгъ.
"Сэры, сэ сизакъоу мыщ сыдэсыщта?.. - Мэрджэнат 
гукIэ къыкIэщтагъ, ау псынкIэуи зыфэгубжыжьыгъ: - Сыд 
упчIэ мышъомыла сшъхьэ къизгъэхьагъэр! Махълъэм Каир 
сыкIожьыщтэп еIомэ, пшъэшъэжъыери мыщ дэсыщтмэ, 
Изэт гущи, Айдакин гущи якъэхэр Шамэ дэлъыщтхэмэ, 
сыда зыкIысизэкъощтыр? Ар сэIоми, Бибарс ихъяр слъэгъугъэп, унагъо ышIэн фаеба?.. ПсэупIэкIэ Мысыр тыкIон 
фае, аль-Камил султIаным сырегъэблагъэ Айдакин зиIокIэ, 
зызэрэфэсшIыщтыгъэ-сызэремыдэIущтыгъэм фэдэу 
Бибарс зыфэсшIынэп. ТызычIэсыщт унэри, Айдакин къызэрищэфыгъагъэу, Каир дэт. Бибарс къэмыкIожьэу дэмыкIонэу ыIуи, Чэусар сызэригъэпцIэгъагъэр дэгъоу сшIагъэ 
зэрэфэзгъэгъурэр, Бибарси зэресымыIуагъэр. Хъущтыр 
хъугъахэ, узэрэмыгъэхьэрамымэ нахьышIу. Ау джы къызнэсыгъэм идэкIон пIалъэкIэ сызфигъэпцIагъэр сшIэрэп. Зы 
чэщ-зымафэ нахь султIаным ыкъо серэмыгъэшъуз фаеми 
зэриIогъагъэр ежь зэрэмыгугъэгъагъэу къычIэкIыжьыгъ. 
МышIуныгъэ зыгу филъыгъэ Алахьым ынэшIу къыщифагъ, 
насыпышIо ешI. Ау шIу умылъэгъоу, даушыгъэкIэ уздэкIуагъэм сыдэущтэу насыпышIо уехъу лIэщта? Айдакин тхьамыкIэмрэ сэрырэ тызэрэмышIэ-ибэу тыкъызэдэтэджыгъ, 
ау даушыгъэ ныбжьи тазыфагу дэлъы гъэп, зым Iэпызрэр 
адрэм къыштэжьызэ, унагъо зэдэтшIагъ, къини, гушIуагъуи 
тпэкIэкIыгъэр макIэп. Джы Бибарсрэ Чэусаррэ Алахьым 
къызысфихьыгъэкIэ, сижъышъхьэм згъотыгъэм зезгъэзэгъын, зезгъэгупсэфылIэн…"
Файтон макъэм Мэрджэнат ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, 
шъхьаныгъупчъэмкIэ плъэгъэ Къэлэуни къыIуагъ:

--- Page 74 ---

- Муары, тиблэгъэ Шаджарати къэсыгъ… типхъу 
Чэусари, Къахьири игъусэх… Зэ, зэ, Расими, Джэлати ауж 
итых. Джэлат Каир къыдэтынэгъагъэба, тэ къикIыгъа?..
- Тимахълъэ акIыгъуба? - смэрэкъэу фэдэ зишIызэ, 
Пыйпэрыс шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ. - Хьау, ахэслъагъорэп.
- Тхьэкъысауи, сыда зыуж итхэр?.. - типхъу къытфащэжьми сшIэрэп ыIозэ, Мэрджэнат ибзылъфыгъэгу къыгъэгузэжъуагъ, етIанэ зыкъишIэжьыгъ.- Сыд агу къытфилъми, Бибарс, апэгъокI.
- Типхъу сызэрэхаплъэрэмкIэ, Iуми, узэнэгуерэ Iоф 
щыIэп.
- Ащыгъум тызэмыжагъэхэ тиблагъэхэм шъуапэгъокI,- Мэрджэнат гумэкI нэгукIэ джэхэшъогум къытелъэдагъ,- язакъоу унэм къишъумыгъахьэх.
- ТапэгъокIыщтэп! - Пыйпэрыс раIуагъэм зыпигъэчэрэгъукIыгъагъэми, гыекIэ къыушъхьафыжьыгъ.- Гъогу 
къытекIыгъо тырагъафэ хъущтыгъэба?..
Пчъэ IупхъотыгъокIэ Чэусар унэм къилъади, Мэрджэнат 
IаплI рищэкIыгъ, гъынагъэ фэдэзэ, ынэкIушъхьэмэ ябэугъ, 
джа шIыкIэ дэдэмкIи, Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ адэзекIуагъ. 
Сшымэ шъукъяплъ, сэ шъукъысэплъ ыIорэм фэдэу, 
IаплIкъорэгъкIэ азыфагу дэтэу Шаджаратдыхэр унэм 
къыригъэхьагъэх. Ардэдэм зэрэгъэгушIо-зэпэгъокI макъэ ри, пхъэнтIэкIузэфэгъэкIотэ макъэри унэм из хъугъэ. 
ЗэкIэри зэгупсэфыжьым, Шаджарат зыдагъэтIысхьэгъэ 
жантIэмкIэ Чэусар кIуи, адыгэ хэбзэ шIыкIэу игуащэ ыкIыб 
дэу цуагъ.
- СыплъэгъужьыгъакIа, нысэ,- Шаджарати игуапэу 
инысэ риIуагъ,- модэ къыпфэзэщыгъэ уянэ Мэрджэнат 
шъхьэщыуцуи, ыгу гъэшIу. Джары, Бибарс, шъупхъу сэ 
къызэрэсфыщытыр, нахь цIыф IэшIурэ шIыкIашIорэ ныбжьи 
сырихьылIагъэп.
- Аущтэу типхъу къыпфыщымытмэ, фэтыдэнэп,- 
Пыйпэрыси къыIуагъ.
- Тэ шIу тызэрилъэгъоу зыхэхьэгъэ лIакъори типхъу 
ыгъэшIон, ыгъэлъэпIэн фае,- Мэрджэнати дыригъэштагъ, 
Къахьир зыдэщысымкIэ инэплъэгъу зыкIидзыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, ягъусэ дзэпщитIумэ яупчIыгъ: - Сыда, 
Расим, Джэлат, шъуикъэбарыр? БэшIагъэ шъузысымылъэгъугъэр? Шыуишъэмэ яэмирыгъор ас-Салих ад-дин султIан 

--- Page 75 ---

тыгъэ папкIэм къышъуфигъэшъошагъэу зэхэсхыгъэшъ, 
сэгушIо. Айдакин тхьамыкIэр псаугъэмэ, Iаджэуи гушIоныгъи…
- Шъыпкъэ, Мэрджэнат,- гущыIэр зыфэгъэхьыгъэмэ 
ачIыпIэкIэ Къахьирэ зышIомыдэеу джэуап къытыжьыгъ,- 
Айдакин Бундукдари эмирым урамым тыкъытырищыгъ, 
типIугъ, тилэжьыгъ, ежьри къэдгъэукIытэжьыгъэп. Тинепэрэ 
ехъулIэныгъэхэр къыддилъэгъугъагъэхэмэ гушIощтыгъэ, 
дунаир фикъужьыщтыгъэп.
- Ащ фэдиз гъэхъагъи тэ тиIэп, Къахьир, тынапшIэ 
темыфэщтыри темылъхь…
Пыйпэрыс къыIонэу ригъэжьагъэр шъхьэ псыгъо дэхэ 
гъэсыскIэ Шаджарат къыригъэухыгъэп:
- Бибарс, зымыгъэцIыкIужь,- узэнэгуен горэ зыхэмылъ 
фэдэ нэшIукIэ Шаджарат Къахьирэ еплъыгъ,- Къахьири, 
шъори гъэхъэгъэ макIэп шъуиIэр. ШъуикIэлэгъум къыщегъэжьагъэу шъорба ас-Салих ад-дин султIаным готыгъэр? 
КъэшъушIэжьрэба зыгъэ, Мэрджэнатрэ сэрырэ тышъуишыхьат, ар Керак къызэришъущыжьыгъагъэр?.. Иерусалимрэ Газэрэ адэжь къащзехьэхэр зэрэщызэхэжъугъэтэкъогъагъэхэр шъущыгъупшэжьыгъа?
- Тэрэз, гощэшху, тэрэз,- Iэлъыным рахыгъэм фэдэ 
пкъыр Чэусар нахь ыгъэпытэзэ, игуащэ къыдыригъэштагъ, 
шъузщымыукIытэжь, шъоры ахэр зэкIэ зышъо дэкIыгъэхэр 
къариIоу Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ къяплъыгъ, Шаджарат 
нахь пэблагъэу щыс Къахьири джа нэ дэдэхэмкIи зыщигъэгъупшагъэп.
- Шъыпкъэ, нысэ, шъыпкъэ. Хэти ишIушIагъэ зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. Сишъхьэгъусэ ас-Салих ад-дин Мысыр 
султIаныр лIыгъэнчъэ сIон слъэкIынэп, ащ иакъыли, илIыгъи 
бэмэ анэсыгъ, ау Бибарс, Къахьир фэдэхэр, шъо 
шъуфэдэхэр ащ гомытыгъэхэмэ, джыри ар къыкIэсэIотыкIыжьы, Мысыр исултIаныш иешэсын къехьылъэкIыныгъи… 
Ежьми ар къышъуиIуагъэщтын, ау тэ къытфэшъушIагъэмкIэ сэри тхьашъуегъэпсэу къышъосэIо. Айбекрэ Актайрэ 
сыда якъэбарыр, Бибарс? Танкъызи бэшIагъэ зысымылъэгъугъэр.
- Шъуиунэгъо гушIуагъо зыфэсэбгъэхьыгъэгъэ ас-Салих ад-дин тыгъэ папкIэми, ахэми якъэбар сыкъызэрэсыжьэу 
ущызгъэгъозэгъагъи, султIан гощэшху, - Къахьир къэгузэжъуагъ.

--- Page 76 ---

Расимрэ Джэлатрэ нэплъэгъу шъэфкIэ зэфычIэплъыгъэх.
- Сыщыбгъэгъозагъэми, Къахьир, ежь Пыйпэрыс 
ымакъэкIэ зэхэсхы сшIоигъу. Шъыпкъэба, Къэлэун? Айбек 
дзэпщыр илIыпкъышIу джыри зэрита?
- НахьышIу мыхъумэ, хэкIырэп,- сыд Iофа мы къыттебэнагъэмэ тызхадзагъэр ыгукIэ ыIозэ, Пыйпэрыс джэуап 
къытыжьыгъ.
- Адэ ары, Айбек туркмен лъэпкъба, адыгэмэ афэдэу 
ахэри цIыф дахэх.
- Тэ тызщыщ арабхэри, гощэшху, анапэкIэ цIыф Iаехэп…- Зыфэсакъыжьзэ, Къахьири къыIуагъ.
- О зэкIэри зыфэмыхьыжь,- джыри нахь нэпашIо 
кIэхъукIэу Шаджарат кIэщхыкIыгъ,- тилъэпкъэгъумэ 
тазынэсыкIэ ары ащ тызытегущыIэщтыр… Модэ еплъ 
синысэ зэрэдэхэсурэтым, аущтэу щымытыгъэмэ, Тураншах зэпсэлъыхъогъэ-къепсэлъыхъогъэ араб пшъэшъэ 
пчъагъэмэ ар къахихыщтыгъа?
- Шъыпкъэ, султIан гощэшху, шъыпкъэ,- ежь ие горэ 
тырахрэм фэдэу Къахьирэ джыри къэгузэжъуагъ,- нысэри 
дахэ, Туран-шахи бжьышIо, Iуш, зыми ыкъогъу къомыуцожьынэу лIыгъэ хэлъ, еджагъ, гъэсагъэ, Шамэ дэс пшъашъэхэр къыфалIэмэ-къытелIэхэзэ, Iаби, ежь зыфаер 
псэогъу ышIыгъ.
- Адэ ары, ащкIэ сикIалэ хэукъуагъэп,- Шаджарат 
инысэ IугушIуагъ, Чэусари игуащэ къыIугушIожьыгъ, 
нэпIэкъедзых укIытэ Iоф иIагъэп.
Пыйпэрыс дзэпщыр цIыфхэр зыIукIуадэхэрэ зэуапIэмэ 
бэрэ аIухьагъ. АщытекIоуи, къыщауIэуи, къыщытекIохэуи 
къыхэкIыгъ, ау Чэусар рилъэгъулIэрэр зыфихьын ымышIэу 
ыгу къыпыузыкIыгъ, сыда типхъу къехъулIагъэр ыIозэ, 
еупчIырэм фэдэу зытес пхъэнтIэкIу шъабэм зытезыушъэфэжьыгъэ Мэрджэнати Iуплъагъ. "Зыщысымылъэгъугъэ 
илъэсныкъом сыда мыщ къехъулIагъэр? Пшъэшъэ Iэсэ-IэшIоу гум дэткIухьэщтыгъэр ары Iоу пшIэжьынэп. ЗыфалIэщтыгъэ пхъур зыгъотыгъэ тянэ тIэкIу ыгъэсэхъуджагъэмэ 
шIэ? Хьау, тянэ инэмыз-Iумыз щысыкIэкIэ ар еIолIэгъуай. 
Зэ мыхэр тшъхьэщыкIыжьхэу тизакъоу тыкъызэкIэрынэжьыгъагъэмэ, тшыпхъу игухэлъ шъыпкъэмкIэ тыдэгущыIэщтыгъэ… СултIаным инысэ зэрэхъугъэ-къыдэхъугъэ даушыгъэм 

--- Page 77 ---

зэщифынэу ригъэжьагъа, хьауми Шаджарат ифэмэбжьымэ чIэфагъа? Ары мыхъухэщтыр, ар къыгурымыIомэ 
сшIэрэп ащыгъум… Шаджарат султIан гуащэм игъэпсыкIэ-зекIуакIэ тэ тизэхэфынэп, Расимрэ Джэлатрэ зэхарэф 
ар… Ау типхъукIэ тэ къыттефэрэр тымышIэ хъущтэп…"
Щайри, IэшIу-IушIухэри унэм къырахьэхэ зэхъум, 
Шаджарат къыIуагъ:
- Хьау, хьау, шъумыгумэкI. Тэ тыщысынэу тыкъэкIуагъэп. Нысэм ышхэр къыддэкIуагъэх Къахьир къызытеIом, 
ашыпхъу IэшIу цIыкIу езгъэлъэгъуных сIуи, тызэпышIагъэу 
зэкIэми тыкъышъуфэкIуагъ. Расимрэ Джэлатрэ Iофышхо 
Шам щыряIэу зырагъэнэгъагъэми, лIы шъузышIыгъэ Айдакин Бундукдари тхьамыкIэм, зыдигъэзэжьыгъэм Алахьым 
шIу щешI, игуащэ Мэрджэнат къэшъулъэгъун, шъуишIуфэс 
ешъухын сIуи, афэсыдагъэп.
- Тхьэуегъэпсэу,- Шаджарат иошIэ-дэмышIэ хьакIэ 
шъхьэгъэшIо еуфэх макIэ фишIызэ, Мэрджэнэт къыIуагъ,- 
непэ сигушIогъошху. Скъуи къысфэкIуагъ, типхъуи тэбгъэлъэгъугъэ, Айдакин идзэпщ пIугъэхэри къысфэпщагъэх, 
джыри зэ сатебгъэплъэжьыгъ. УигъэшIэ хэкIотагъэ 
пытIкIукIэу зыригъажьэкIэ, хэт ышIэра узыщебэджыжьыщт 
мафэр… ШъухаI, щаибжъэ горэм шъуесымыгъашъоу 
шъузгъэкIожьыщтэп. Шъыпкъэ, тэ мыщ фэдэ ошIэ-дэмышIэ 
зэхахьэ-зэхэчъыжь тыфэягъэп. Зэблэгъэ-зэIахьыл тызэфэхъугъэмэ…
- Ар джыри, Мэрджэнат,- щаибжъэм ехъумпIзэ, 
бысымым къыригъэжьагъэр Шаджарат къыригъэухыгъэп,- 
тапэкIэ къэт, тызэхэхьащт, тызэлъыкIощт, шIуи тызэрэлъэгъущт, ау непэ тыщысынэу тыкъэкIуагъэп. НекIо, нысэ, 
файтон зэкIэшIагъэри къытэжэ, Туран-шахи къытпаплъэзэ, 
ынэ дыигъэщтын. Тапэ ишъи, Къахьир, тыкъызэрэкIожьрэр 
егъашI. Ары, ары, нысэри тигъусэ, орэмыгумэкI,- щхыпцIызэ, ыIопщыгъэм кIэлъиIожьыгъ. - Адэ уныбжьыкIэукъы зэрэщэгъакIэ зыхъукIэ, зы сыхьат закъори мэфэ псаоу 
къыпщыхъущт.
ХьакIэхэр кIожьхи, Къэлэуни Iоф горэмэ ауж итэу 
къалэм зыхахьэм, янэрэ ыкъорэ къызэкIэрынэжьыгъэх. 
Нэмыз-Iумыз зэIуплъыхьэкIэ заулэрэ щысыгъэхэу, яблагъэмэ якъэкIо-кIожьыкIэ зыфихьын зымышIэщтыгъэ Пыйпэрыс къэупчIагъ:

--- Page 78 ---

- Типхъу IаплI къыуищэкIыжьзэ, птхьакIумэ къызеIушъа шъэм, Iуми, сыда къыуиIуагъэр?
- Сыд къысиIона… къысэIушъэшъагъэми къэсшIэжьрэп.
- КъэошIэжьы, кIыфы укIэхъукIыгъагъ.
- А сикIал, типхъу тытемыгъэгущыI. Чэусар гущэ 
бзылъфыгъ, къыдэхъугъэ насыпым ыгъэутэшъуагъэкIэ 
сенэгуе. Тлъэгъугъэр нэмыкI шъыпкъ, зэгорэм зыкъишIэжьыщт, тыгу етэмыгъэгъабгъ.
- КъызгурэIо къапIо пшIоигъор, Iуми, утемыгущыIыкI. 
Угу хэзыгъэкIыщт горэмкIэ къыоIушъэшъагъ.
- Семыгъэз, Бибарс. Бзылъфыгъэмэ шъэф Iаджи яI, 
о уищыкIагъэп ар. 
- Армэ дэгъу, ау аркIэ сыгугъэрэп…- ныр зыфыригъэзыгъагъэм кIэух-мыух Пыйпэрыс къыфишIыжьыгъ.
Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу, Пыйпэрысрэ 
Къэлэунэрэ Чэусар зыIуагъэкIагъ.Туран-шахи унэм адисыгъ. 
Зэгорэм Багдад къыращи, ашыпхъукIэ Мэрджэнат 
къыфащэгъэгъэ Чэусар щыщ гори хэлъыжьэп - ыпкъ 
ищыгъэ IыгъыкIэкIи, ышъхьэ пэгэ IэтыгъэкIи, ищысыкIэкIи 
игущыIакIэкIи нэмыкI бзылъфыгъ. Чэусар игущыIэн зыщигъэтыкIэ, зэгорэм ишъырыт-шъэбагъэрэ инэшхъэй-гу мэкIрэ 
ынэ гъопчэ-къэргъуашъомэ къачIэщэу къыпщэхъу, имыгуапэ горэ зызэхихыкIэ, ытэмэпкъышъхьэмэ заупэпцIы, 
ынэхэр къелыдыкIых.
НэбгыриплIыри бэмэ анэсыгъ, атегущыIагъ. Пыйпэрысдыхэр къэтэджыжьынхэм ыпэкIэ джыри зэ зытегущыIэгъагъэхэм къытырагъэзэжьыгъ. Туран-шахи къыгос 
шъузым фыреплъэкIызэ, къыухыжьыгъ:
- Джа сянэ Шаджарат султIан гощэшхом къызэрэшъуиIуагъэу тэри тызекIощт. Тинысащэ Каир щыдгъэджэгунышъ, мыщ, тинасып зыщыдгъотыгъэм, къэдгъэзэжьыщт. 
Шамэ тыдэкIэу зыми псэупIэкIэ тыкIощтэп. Арба, спсэ 
закъу?
- Ары, Туран-шах, ары,- зэхэшъоха силI къызэрэсэупчIыжьрэр ыIорэм фэдэу Чэусар ынэхэр къинэфыкIыгъэх.
- Арэу шъоIомэ, дэгъу,- ылъэгъугъэри зэхихыгъэри 
ыгу темыфэщтыгъэми, Къэлэунэ къезэгъыгъ, псынкIэуи 
пигъэхъожьыгъ.- Шаджарат султIан гощэшхор тэ гъогу 
къыддытехьажьы, Мэрджэнати зыдэтэщэжьы.

--- Page 79 ---

- Ахэми тащыгъуаз,- шъхьэдэдзые зышIошIыжькIэ 
Туран-шах къыIуагъ, нэгушIо-шъуашIокIэ шъузым джыри 
фыреплъэкIыгъ,- тиIорэ тишIэрэ зыхэмылъ Шамэ къыдэхъухьэрэп. Шам эмирыгъор къысфигъэшъошэнэу тятэ 
Мысыр султIаным мы тхыгъэмкIэ селъэIушъ, IэкIэжъугъэхьажьынэу шъупшъэ къисэлъхьэ.
Зы гущыIи къыпимыIухьэу зыгу къижъэжъыкIызэ, 
тхыгъэр Iызыхыгъэ Пыйпэрыс къызэтэджыжьым, Чэусар 
къэгузэжъуагъ:
- Зэ моу зышъуIажэгу, зыгорэ къышъосIощт. А спсэ 
закъу, сшымэ сизакъоу сакъыкIэрыгъан.
Нэбгырищыр унэм къызенэм, адыгэбзэ гъэшхъыгъэкIэ 
Чэусар къыIуагъ:
- Джа къухьэм къыщысэхъулIэгъэгъэ тхьамыкIагъом 
къыщегъэжьагъэу непэ щыкIэкIыжьэу къысфэшъушIагъэр 
нибжьи зыщызгъэгъупшэщтэп. Ау зы бзылъфыгъэ къыдэмыхъугъэ синасып шъукъешъугъоу, шъуитIуи шъузэрэIузгъэкIотыгъэр къысфэшъумыгъэгъоу, сикъэбар зышъуIуатэкIэ, шъулъэгъугъэ силI Туран-шах къызэрэсфыщытыр, 
бэлахь шъухэсыдзэщт, къышъуфэзгъэгъущтэп.
- Чэусар, укъэсшIэжьырэп!.. - зэхихыгъэм Пыйпэрыс 
къызэтыричыгъ. - Сыда къыохъулIагъэр?!
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп,- Чэусар ынэ ущэкуагъэп,- 
шIум сызщимыкIухьэгъэ мафэм, шъузфэсакъыжь, зыкъэшъуухъумэжь шъосэIошъ ары…- Чэусар къыщиутагъ, ау 
ащ къымыубытыхэу, ежьэжьыгъо псалъи рамыхыжьэу 
Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ унэм къикIыжьыгъэх.
- Сыда къыуаIуагъэр, угу хагъэкIыгъа? - Туран-шах 
къызэрихьажьэу ишъуз нэку-нэпс еупчIыгъ.- Сэ ахэм 
афэхъун язгъэгъотыщт!
- Хьау, хьау, мыхъун къысаIуагъэп…- лIыр ыбгъэ 
Чэусар нахь рифызылIагъ.- Сыдэущтэу сшымэ сыгу хагъэкIына… сыдигъуа сэ ахэр зыслъэгъужьыщтхэр, зэо 
мыухыжьым хэт зэпытых…
ШъэогъуитIуми яошIэ-дэмышIэ гукъэо-шъхьакIом 
зэрымыр ышIыгъэхэу, зэплъынхэкIи, зэдэгущыIэнхэкIи 
анэхэри, агухэри зэфэмыкIожьхэу Къэлэунэ гъумыгъузэ, 
Пыйпэрыс риIокIыгъ:
- ЕтIани ар къэпщэн уимурадыгъ…

--- Page 80 ---

Заулэ тешIагъэу Пыйпэрыс хэхьапщыкIи, джэуап къытыжьыгъ:
- Бзылъфыгъэмэ Iаджи аIощт, Къэлэун, удэмыгузажъу…

--- Page 81 ---

Шэф остыгъэ закъор зыщыблэрэ унэ хъоо-пщаур 
фэмэзэхэ-фэнэгъыфышъу. Щагум дэт чэщыбгыр гопэгъуми, гур зыгъэшIурэ чъыIэтэгъэ шъабэр ит. Тыжьыныпс-дышъэпсыр къызтежъыукIрэ пхъонтэшхом тет 
къэгъэгъэ Iэрамым мэIэшIур къыпехы. ПIэкIор шъэбэ 
зэIухыгъакIэм къыпэIут Iанэ фэкIыхьашъом пхъэшъхьэ-мышъхьэ зэфэшъхьафыр теIэкIагъ, тыжьыным хэшIыкIыгъэ къошыни, IэгубжъитIуи тет. Джэхэшъошхор зэлъызыубытрэ алырэгъу кIэракIэри шъабэ.
ЕмыгъэлыекIыгъэ мэIэшIур къызыпыущтыгъэ Шаджарат гъунджэм кIэрыхьагъ, IупскIэ ыгъэуцIыныгъэ Iэхъомбэпэ 
псыгъор ынапцэмэ аригъэчъагъ зыIубзэихьажьзэ, 
ыIупшIэхэри ыгъэушынагъэх. Джэнэ дахэри ыпкъ зэкIужь 
щигъэтэрэзыжьзэ, пчъэ Iух мэкъэ макIэм къызэригъэплъэкIыгъ.
Джы нэс Шаджарат римылъэгъулIагъэр Къахьирэ 
ыгъэшIагъоу къызэтеуцуагъ:
- Джыри адэ узэрэфэпагъа, сидах?..
- Мызэгъогум о пIашъхьэкIэ зыозгъэтIэкIы сшIоигъу. 
Сыдигъуа мыщ фэдэ чIыпIэкIэ орырэ сэрырэ тызызэIукIэжьыщтыр?..
- Каир тыкIожьмэ, чIыпIэ шъэф зэдытиIэжьыщтба, 
сикIас? 
- Неущ къэхъущтыр хэта зышIэрэр… Ар Каир, мыр 
Шам… Непэриз нэмыIэми, зызэрэдгъэтхъэшъу… Зыкъэ тIэкIи, тпкъы пцIанэхэмкIэ тызэфызылIагъэу джэхэшъогум 
тытегъэт…
- Остыгъэр згъэкIуасэмэ...
- Хьау, хьау… тпкъыхэмкIи тынэгухэмкIи тызэрылъэгъунэу сыфай… Ох-ох, сыдэу уфаба, упкъышхуа, сишIулъэгъу… нахь пытэу сыкъэубыт… сыкъызэкIэфыз…

--- Page 82 ---

Х
КъокIыпIэ лъэныкъомкIэ ошIэ-дэмышIэу зыкъыщызыпхъотэгъэ хамсин жьыбгъэр Мысыр щэхъушIэ, дунаир 
Каир щегъэкъутэжьы. 
ХитIу кIыбмэ ащыIэ адыгэ къушъхьэмэ, шъофмэ жьыбгъэ нэфыр кIэщхыкIызэ, зэращыкIэфэфыкIрэм ар фэдэп, 
пшэхъо гъожьышэ-шIуцIашъокIэ чIылъэри уашъори зэлъибгъагъэхэу "шышыш-лъылъылъ" гуих-псэих мэкъэ 
цакъэкIэ тыдэкIи зыщыретэкъухьэ. Ощхэу ощхэп, осэу 
осэп. Чэу лъапсэмэ, унэ натIэмэ пшэхъо Iатэхэр аIуешIыхьэх, 
псыжъые гъожьышэ ор пIуакIэхэмкIэ ураммэ защегъэутысэ. Уашъом къелъэлъэхрэ пшэхъуацэмэ Нил псыхъор 
къагъэпIонкIы.
Дунаир зэрэзэхэлъым фэд цIыфым ыгуи зэрэзэхэлъыр. 
Зыр ины, адрэр цIыкIу. Ау тIуми къушъхьэхэмрэ хыхэмрэ, 
шъофхэмрэ къуладжэхэмрэ, ошIумрэ огъумрэ, чъыIэмрэ 
фабэмрэ ащызэдытефэх, ахэм яшIу-ямышIуи ащэчы, 
афызэхэмыфми, къызэтеуцохэрэп, къадэхъугъэмрэ чIанагъэмрэ агъэгъуазэхэзэ, лъэкIуатэх.
ТарихъымкIэ сыд илIэужыгъуа илъэсныкъор? ЦIыфым 
игъэшIэ кIэкIыкIэ ар бэ, ау Пыйпэрыс зыхэт зэо-бэнэ 
лъыпсыгъачъэмкIэ зэуи арыхэп. БлэкIыгъэ мэзихым цIыкIуми инми гушIогъо-гукъэо макIэп къыфихьыгъэр. Ахэм 
ахэгупшысыхьэзэ, имыщыкIагъэхэр зыпигъэтэкъухэкIэ, 
гушIогъуитIурэ гукъэуитIурэ къыфэнэжьы. Зэгорэм ятэ 
Айдакин зэрэшIоигъуагъэу Мэрджэнат Шамэ къыдищыжьи, 
Каир къызэрищэжьыгъэмрэ, ежь ыгу къызэрэриIоу унагъо 
зэришIагъэмрэ анахь къыдэхъугъэ гушIуагъомэ ащыщыгъ. 
Адрэ гукъэуитIур ежь ышъхьэ изакъоп зыфэгъэхьыгъагъэр, 
ыгукIэ къыпэблэгъэ цIыфитIу - ас-Салих ад-дин султIанымрэ 
ащ инысэ Чэусаррэ. Ежьри Чэусар фэдэу хымэчIым ис, 
мамлюк дзэпщи щыхъугъ, илъэс къэси инэплъэгъу гумэкI 
хэкIотыщтыгъэ исабыигъо чIыгур щызгъэгъупшэщт унагъуи 
щишIагъ.
Пыйпэрыс унагъо зишIэгъэ уж сыда игупшысэмэ Чэусар къазыкIыхахьэрэр?.. "ДэмыкIоныпхъу Алахьым къысерэмыт зэраIоу, уищэгъу къызыскIэ удэкIоным хэлъ 
щыIэп, ар хъяр, насыпыгъ,- пшъэшъэ пстэуми игъом ашIырэ 
лъэбэкъур Пыйпэрыс къыригъэкIузэ, игые ЧэусаркIэ 

--- Page 83 ---

къышIудэоежь зэпыт. - ДэкIокIэ шIыкIэ Iаджи щыI. Чэусар 
мыхъун ышIагъэу сIорэп, зыгорэм ипсэлъыхъуи илIи къытырихыгъэхэу арэп, сэ сыщигъэзыегъагъэу сыгу ебгъэрэп, 
гупсагъэм нахьи гукIэгъур а лъэхъаным нахь къыстекIогъагъэкIэ сенэгуе. Хъущтыр зыхъугъахэм ыуж зысыумысыжькIэ арэп, ау етIани аущтэу зэрэхъугъэр нахьышIункIи 
мэхъу. Къухьэм щыдэслъэгъугъагъэр кIэгупшысыхьажькIэ 
зэгорэм къызэкIэрыужьыгъагъэмэ? Сфэщэчыщтыгъа, 
зыщызгъэгъупшэн слъэкIыщтыгъа? ЗэрэхъурэмкIэ, Чэусар 
сэщ нахьи нахь Iушэу къычIэкIыгъ. Джары Iуми, сэри, Къэлэуни ышIэщтымкIэ къызыкIытэмыупчIыжьыгъагъэр. Тэ 
нэрэ псэрэ зыфэтшIыгъагъэми, ежь ышъхьэ тещыныхьажьызэ, ыгу илъыр дэхэ-дахэу къытиIуагъэп, цыхьэшIэгъу зыкъытфишIыгъэп. Ар имыкъоу, Къэлэунэрэ сэрырэ 
илIкIэ тигъэщынэжьыгъ… Ау зэкIэми анахь гъэшIэгъоныжьыр къытишIагъэри къытиIуагъэри щыгъупшэжьыгъэу 
синысэщэ джэгу зэрэхэтыгъэр, сэ сигъэшэу, пщыпхъукIэ 
Мунирэ зыригъэштагъэу утыгур зэриIыгъыгъэр ары. Сыд 
фэдэу джэгум зыщишIыгъагъэми Туран-шах изакъоу 
къыткIэригъанэщтыгъэп. Чэусар, Чэусар тэ уикъэбар 
тэIотэфэ, утыушъхьакIуфэ, султIан гуащэ ухъугъэу Алахьым 
къытегъэлъэгъужь… Орэп Iофыр, мыхъу зыщыхъужьрэм 
мамлюк дзэпщхэм тыкъызэхэхьанышъ, ори, уилIи шъудгъэдэIон, шъудгъэщынэн тлъэкIыщт. ЗэкIэми анахь Iофыр 
ас-Салих ад-дин султIаныр ары. Иунагъо ихъухьэрэр ащ 
ешIа-емышIа?.."
Щай шхъуантIэмрэ IэшIу-IушIухэмрэ къэзыхьырэ 
джэхэшъотет бзылъфыгъэм ыуж итэу дэнэ шъхьэтехъо 
къолэнкIэ зышъхьэ шIопхыкIыгъэ Мунирэ унэм къихьагъ, 
лIым IугушIуагъ:
- Пшэхъозехьэ жьыбгъаем мэфэшIу къыкIэлъыкIонэу 
Алахьым селъэIузэ, уикIэсэ щаир къыпфэсхьыгъ, Бибарс, 
угу ыгъэшIун.
- Моу джыдэдэм ори, щайри сыгу шъукъэкIыгъагъ, 
Мунир, тхьауегъэпсэу,- нэ зэкъо шхъонтIэ дахэмкIэ Пыйпэрыси шъузым IугушIуагъ. - Дунаир жьыбгъэ зэпытыщтэп, 
мэфэшIуи къыкIэлъыкIощт. Ори щаибжъэ ешъу.
- ЛIым шъузыр шъуалъэныкъокIэ щыдэмышхэу орыба 
зыIуагъэр? - Мунирэ нэшIукIэ лIым ешъэбэкIызэ, IущхыпцIыкIыгъ.

--- Page 84 ---

- Ащ фэдэ къыосIогъагъа?.. - Пыйпэрыс шъузым 
есэмэркъэужьыгъ, етIанэ ыгу къыгъэшIужьыгъ.- Орырэ 
сэрырэ нэчыхьэкIэ Алахьым ыпашъхьэ тызыщихьагъэм 
ыуж талъэныкъо щыIэми сщыгъупшэжьыгъ, сидах. КъыосIогъагъэмэ, зыщыгъэгъупши, сищаибжъи, сыгуи къэгъэIэшIух.
- Фит сыкъэошIмэ, ари зыщызгъэгъупшэн, ау о зыдэмышIэжь гори къыосIон.
Пыйпэрыс зэмыжэгъэ гущыIэм пкъы пытэ-тэмэпкъ 
зандэхэмкIэ нахь зырыригъэщыгъ, къыраIощтым ежэу 
пшъэ гъум-фэкIыхьашъомкIи шъхьэр кIипхъотыкIыгъ:
- Дэя, дэгъуа?
- УкъыкIэмыщт,- нахь нэшIу шъабэкIэ Мунирэ джыри 
лIым Iуплъагъ,- дэгъуми, дэйми къикIырэр сшIэрэп, 
пкIыхьэкIэ загъорэ ухэкуукIы.
Щаибжъэ Iэтыгъэр IупшIэми нимыгъэсэу, Iанэми тыримыгъэуцожьэу Пыйпэрыс тIэкIурэ щысыгъ, етIанэ, ышъхьэ 
ыгъэсысызэ, хэщэтыкIи, къыIуагъ:
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт. Загъорэ талъэныкъокIэ 
сыщызаоу пкIыхьэхэр сэлъэгъух… Сыда шъуIуа сIорэр?
- СшIэрэп къарыкIрэр. Нахьыбэрэ "чатэ", "пый", 
"Щэркъай" оIо.
- Щэркъай пIуи?..
- Ары, ары. ТалъэныкъокIэ ащ фэдацIэ щыIэшъ, ар 
нахь къызгурыIуагъ. Тыгъосчэщи тимахълъэ Туран-шахи, 
типхъу Чэусари ацIэ зэ-тIо къепIуагъ.
- ТалъэныкъокIэ пкIыхьэкIэ сыщызао хъумэ, "чатэ", 
"пый", "Щэркъай" зыкIасIорэр къызгурэIо, ау мы Iофым 
Туран-шахи, Чэусари къызэрэхахьэхэрэр сшIэрэп.
- Узыгъапэрэмэ уягупшысэу къычIэкIын.
- Зызэсымыгъэгъэпэн фаемэ зясэгъэгъапэкIэ сенэгуе…- Ежь зэриIожьзэ, джыри Пыйпэрыс хэщэтыкIыгъ, 
етIанэ Щэркъай зыкIиIорэри Мунирэ гуригъэIуагъ.- Джа 
зыцIэ къесIорэр Мысыр тыкъэзыщагъэ сатыушIэр ары. 
Ащ силъышIэжь телъ.
- Ара шъуихэгъэгу шъукъизытыгъукIыгъэр?
- Хьау, сэ тичылэгъунэ сыкъыIузытыгъукIыгъэр хъырцыжъ гор, ыцIи сшIэрэп. Илъэс тIокIым къехъугъэшъ, 
Щэркъай мыщ зыщыфэсэплъыхьэ, згъотырэп.
- Зы къогъупIэ горэм къуаукIыхьагъэнкIи пшIэнэп, е 
жъы хъуи тIысыжьыгъэщтын.

--- Page 85 ---

- Сэ сфэдэ горэм IэкIэмыукIыхьажьыгъэмэ, ащ жъы 
Iоф иIэп, а лъэхъаным илъэс щэкI горэ ыныбжьыгъэми 
ары.- ИгукъэкIыжь хьылъэмэ атегущыIыкIы шIоигъоу 
Пыйпэрыс шъхьаныгъупчъэмкIэ плъагъэ.- Жьыбгъэр нахь 
мэуцужьы фэд. Мэфищ хъугъэшъ, Равдэ, мамлюкмэ 
адэжь тыкIон тлъэкIырэп. Ас-Салих султIанри зысымылъэгъугъэр тIэкIу шIагъэ. Хьалэб зыIыгъ къытэпыйрэ ан-Насыр 
дэжь къихьащт илъэсым темыкIу хъущтэп. Къащзехьэмэ 
зарагоуцуагъэр зыдедгъэшIэжьын фае. КъокIыпIэ лъэныкъомкIи монголмэ ашъхьэ къыщаIэты.
- Шъо шъузыгъапэрэмэ ас-Салих агъапэкIэ огугъа, 
Бибарс?
Мысыр султIаным фэгъэхьыгъэ упчIэу шъузым къыIуагъэм Пыйпэрыс шъхьэр къыригъэпхъотагъ. Ащ фэдэ 
гущыIэ мы илъэс заулэм зыфэшъыпкъэ султIаным раIуалIэу 
Пыйпэрыс зэхихыгъэп. Дагъо горэ зимыIэ цIыф щыIэпщтын. 
Ас-Салихи ахэм ахэкIыжьэу тэ кIон. ИлIыгъи, игукIэгъуи, 
ицIыфыгъи, икъэрарыгъи шъозэбэн мыухыжь щыIакIэм 
къызэмыплъэкIэу щыпхырехы. Анахь чIыпIэ къин заом 
щифагъэми, щтэгъэгукIэ ишхомлакIэ къыкъудыеу иш пый 
пашъхьэм къыщызэтыригъэуцуагъэп, ичатэ ымыгъэбзагъэмэ, зыми фычIисагъэп. Пыир къябэкIэу мамлюкхэр 
чIыпIэ зэжъу зифэхэкIэ ащ ичэтэ Iэтыгъэ ахэм ябыракъыгъ, 
изэолI фэхыгъэхэр ыгъаехэуи Пыйпэрыс къешIэжьы. Айбек, 
Актай, нэмыкI дзэпщ зырызмэ къафэмыIошъоу фамыдэщтыгъэр адыгэ мамлюкхэмкIэ илъэс къэси идзэ ипчъагъэ 
зэрэхигъахъощтыгъэр, ялIыгъэ къыхигъэщы зэпытзэ, 
щысэкIэ зэригъэлъагъощтыгъэр ары. Туркмен, кипчак, 
албан, боснакъ, монгол мамлюкхэми лIыгъэ ахэмылъыгъэу 
арыгъэп, ау сыдырэ IофыгъокIи адыгэмэ нахь уасэ зэрафишIырэр, дзэ IэнатIэхэмкIэ зэрэлъигъэкIуатэхэрэр ежьымкIэ шъэф зыхэмылъ шъхьэихыгъэ нэфагъ.
"Мунирэ сыда мыхъунэу султIаным хилъэгъуагъэр? 
Ыгу ебгъэ сIонти, ас-Салих ары апэ сынаIэ ащ тесэзгъэдзагъэр, къысэзгъэщагъэр. Туран-шах инысэщэ джэгу 
зэриIэтыгъэу, зэригъэджэгугъэу сэсыери ыIэтыгъ, ыгъэлъэпIагъ, зылъэгъурэм ыгъэшIагъоу къыщышъуагъ, егъашIэм тфикъун мылъкукIэ къытигъэтагъэх, ежь къытфишIагъэри нахьыбэжь…" Пыйпэрыс игупшысэ зэпеомэ зэрахэлъэдэгъагъэм фэдэу къахэчъыжьзэ, шъузым еупчIыгъ:

--- Page 86 ---

- Сэ сшъхьэкIэ сызгъапэрэр, Мунир, хэгъэгу Iофхэр 
ары. Ахэм ас-Салих ад-диныр амыгъапэмэ, сыдэущтэу ар 
султIаныщта? Зыгорэ зэхэпхыгъа?
- Сэ къэсIуагъэр ас-Салих ад-дин султIаным ихэгъэгу 
Iоф зехьакIэп зыфэгъэхьыгъэр, ащкIэ ылъэкI къыгъанэрэп, 
лIыгъэ зэрехьэ. Ау ишъуз Шаджарат фэгъэхьыгъэ къэбарэу 
щыIэр еспэсрэп…
- Ори ар зэхэпхыгъа? - Пыйпэрыс зажэщтыгъэ-ыушъэфыщтыгъэм къыгъэгузэжъуагъ.
- Непэп, тIэкIу шIагъэ. Укъысэпсэлъыхъонэу джыри 
ебгъэжьэгъагъэп.
- Шаджарат ибзылъфыгъэ шъхьэфит зекIуакIэ, зэрэхъурэмкIэ, ори къыбнэсыгъ… Ас-Салих лIы шIагъом ынапэ 
шъузым зэрэтырихрэр сэри сыгу къео. СыдэгущыIэнэу 
зэ-тIо сыгу къэкIыгъагъ, ау ащ фэдэ IофкIэ сятэ Айдакин 
ишъэогъугъэм сыдэгущыIэныр къысфегъэкIугъэп. "ЛIырэ 
шъузрэ азыфагу удэмыхь, къяхъулIэрэр ежьмэ зэхарэфыжь" Iуми къысиIогъагъ. Шаджарат тадэжь къызыкIокIэ, 
сыдэу зишIын, ынэ рикIыжьына, зыфэдэ бзылъфыгъэ 
шъхьэлъэ шыр ешIэшъ, сэ спае зиIажэзэ, ори ар къыбгурыIогъэн фае, егъэзыгъэкIэ кIэрысын, дэгущыIэн фаеу 
мэхъу. О Шаджарат утезгъэгущыIэнэу сыфаеп, сидах,- 
ошIэ-дэмышIэкIэ унэгъо къежьэгъакIэм къитэджэгъэгъэ 
Iоф мыхъатэм гукъаокIи шIоигъоныгъэкIи Пыйпэрыс кIэух 
къыфишIыжьыгъагъэми, ежь зэнэгуещтыгъэ-зыгъэгумэкIыщтыгъэм игугъу Мунирэ къышIыгъ:
- Шаджарат сытегущыIэнэп, ау ащ ишIой цыпэ шъори, 
дзэпщхэмкIэ, къыжъунэсы, ЧэусарэкIи тиблагъэхэба, 
теуцIэпIы.
- Тхьауегъэпсэу, сигуапэ, сызэрэпщыгугъыгъэу укъычIэкIыжьыгъ, Мунир. Джа Iоф шIоимкIэ султIаным сыдэгущыIэныр сфемыкушъугъэми, сыжэ пхыгъэу сыщысыгъэп. 
Сэ сфэлъэкIыщт закъомкIэ сызекIуи, ынэ ыкIыбкIэ щыIэу 
Шамэ афыжьыгъэ Къахьирэ сыдэгущыIагъ, ау сыкъиушъхьакIугъ нахь, сыкъызэхишIыкIыгъэп.
- Тхьэкъысауи, ощ фэдэлI къаушъхьакIуа?! - апэрэу 
Пыйпэрыс шъузым рилъэгъулIэу Мунирэ ынэхэр къышIуикIотыгъэх.
- СыкъиушъхьэкIугъэми сшIэрэп,- Пыйпэрыс зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- улIмэ, Шаджарат дэгущыI къысиIуагъ.

--- Page 87 ---

- Шаджарат ишъхьэлъэшыгъэ къогушхукIышъ ары. 
Iуми тэрэзэу еIо, уахэмыхь, Iогъу-шIэгъу умышIых. Чэусар 
джы сыгу зыфэгъурэр.
- Сыда?! 
- СшIэгущэрэп… Къахьир кIэсэлэжъым Шаджарат 
зыхигъэукъуагъэкIэ, сицыхьэ телъэп. Чэусар гушIу бзыуIэшIу цIыкIур Алахьым къызэригъэхъугъ, нэм къыкIахьэ, 
бгъэм къыдахьэ.
- Чэусарырэ орырэ ащ фэдэу шъузэрэзэфыщытыр, 
гуфаштэ зэрэзэфэшъушIыгъэр сигуапэ,- нэшIошIыгъэ 
хэмылъэу Пыйпэрыс къыIуи, сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ,- 
ау, ащ илI шIу елъэгъу, къызэрэуитын щыIэп.
- Сэри джары тимахълъэрэ типхъурэ сызэряплъыгъэр.
- Аущтэу оIомэ, сикIас, ори сэри джаущтэу тызэгъэплъыжь.
- Бибарс, ащ фэдэхэр къысэмыIох, сымыгъэукIытэжь,- 
Мунирэ ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыгъэу лIым ыбгъэ 
зычIифызылIагъ,- апэ узыслъэгъугъэ мафэм, уигугъу 
шIукIэ зэрашIыщтыгъэр арыщтын, сыгу ухэпкIагъэу сыкъыбдэкIуагъ.
- Сигугъу шIукIэ амышIыщтыгъэмэ?
- Зигугъу шIукIэ амышIырэм сыдэущтэу псэогъу 
уфэхъущта? - Мунирэ джэуап упчIэ пыупкIыгъэ къытыжьи, 
ыIэгушъо фэбэ пIокIэ цIыкIу лIым ыIупшIэ Iуиубытагъ. - Ащ 
нахьрэ сишIулъэгъукIэ укъыздэмыхьащхыжьыщтмэ, Шаджарат ишъхьэгугъу къэбар гори къыосIот. Зымафэ Iуми 
къетхьаусхылIэу зэхэсхыгъэ. Шамэ кIон фалI, ыкъуи, иныси 
афэзэщы, лIым ытIупщрэп.
- Аущтэу Шаджарат еIомэ, зыфаер рамыгъашIэмэ,- 
фэмыIэжэжьэу Пыйпэрыс ынэ шхъонтIэ закъо къинэфыкIыгъ,- ас-Салих гуцафэ ишъуз зэрэфишIрэм щэч хэлъыжьэп. "Зэ упкIэн, тIо упкIэн, ящэнэрэ пкIэгъум укъаубытын", джащ фэдэ горэщтын языгъэIуагъэр…- Пыйпэрыс 
гукIэ гушIощтыгъэми, "Чэусар джы сыгу зыфэгъурэр" 
шъузым къызэрэриIогъагъэр шъхьэм икIырэп.
ЦIыфмэ агу зэпызыкIыгъэ тхьамэфэ псаум къепщэгъэ 
пшэхъозехьэ жьыбгъэр уцужьыгъэ. Зытеплъэрэмэ агъэукIытэжьы фэдэу тыгъэ плъыжь хъурэешхори къокIыпIэ 
ошъочапэм къыкъокIи, гушIуагъуи гумэкIыгъуи, гупсэфи 
нэшхъэигъуи цIыфмэ къафихьызэ, зы мафэп, мэфищэп, 

--- Page 88 ---

тхьамафэп къохьэпIэ егъэзыхыжьыгъо ошъочапэм зыкъохьажьыгъэр. Джа мазэ-мэзитIу уахътэм чIылъэм икъопэ 
зэфэшъхьафмэ цIыфхэр къащыхъугъэх, зилIэгъу къэсыгъэхэри ехыжьыгъэх, игъонэмыскIэ зэо мыухыжьхэм 
ахэкIодагъэри гъунэнчъ, машIоми псыми, шыблэми жьыбгъэми ахьыгъэри, фэныкъоныгъэми гъаблэми Iуахыгъэри, 
гузэфэмышIунми шъугъонми ракIыгъэри макIэп.
ЗаокIэ Хьалэб зэрекIущт мамлюкыдзэр мэзищым 
къехъугъэшъ ас-Салих султIаным зэтырегъэпсыхьэ. Чэщи 
мафи идзэпщмэ тIысыгъо-гъэпсэфыгъо аритрэп. Хьалэб 
изакъоп, къокIыпIэмкIэ зишылъэмакъэ къизыгъэIукIын 
зыублэгъэ монголхэми зафегъэхьазыры. Александрие 
пэмычыжьэ Дамиетт дэжь я IХ-рэ Людовик француз пачъыхьэм икъащзехьэ дзэр къызэрэщыригъэтIысэкIыгъэри, 
Каир къызэрекIущтыри ешIэ. Ащ пае имамлюкыдзэ щэ 
ыгощыгъ: зыр франкмэ апэгъокIы, адрэр Хьалэб макIо, 
ящэнэрэм, хэт ышIэра, мыхъу зыщыхъужьрэм Каир къыухъумэщт.
Ас-Салих ад-дин султIаным иэмир упчIэжьыгъо зэфэсыр, нахьыпэм зэришIыщтыгъэ хабзэу, мэфищым ычIыпIэ 
мэфэныкъо нахь зэхигъэсыгъэп. Ежь фэшъхьаф зы нэбгыри 
къыгъэгущыIагъэп, упчIэжьэгъу зыми дишIыгъэп. Дзэ 
зэтеутыгъэ пэпчъ пшъэрылъ гъэнэфагъэ фигъэуцугъ. Апэ 
зэуапIэм Iухьащтым къыщегъэжьагъэу ыуж кIэлъыкIощтым 
щыкIэкIыжьэу дзэпщмэ ацIэ зырызэу къыIуагъ. ЗыгорэкIэ 
дзэпщыр зыфэхыкIэ, ащ ычIыпIэ ихьащтхэри, яупчIымэ ацIэ 
къаригъаIозэ, ыгъэнэфагъэх. ЗэкIакIо зэрэщымыIэр идзэпщмэ ариIоу имыхэбзагъэми, ащ игугъуи афишIыгъ, мыщ 
фэдэ гущыIэхэмкIи къыухыжьыгъ:
- Сицыхьэ зытемылъ къышъухэтэп, сышъущэгугъы. 
Непэ ислъам диныр къащзехьэ джаурмэ къазыщытымыухъумэкIэ Алахь лъапIэу лъагэм къытфидэщтэп, быслъымэнхэми, тауж къыкIэлъыкIощт нахьыкIэхэми къытфагъэгъущтэп. Алахьым ыпашъхьэ тижъугъэуцу, тигухэлъ 
зафэ къыддигъэхъунэу тежъугъэлъэIу.
Эмир упчIэжьэгъу зэфэсым изыпыгъэтэкъу Iэшэ макъэр 
унэм из хъугъэ. Чабэр зыдэщыIэ къыблэ лъэныкъомкIэ 
зынэIу зыгъэзэгъэ ас-Салих ад-дин султIаным ыуж эмирхэр 
иуцуагъэх. 
Нэмазыр заухым, султIаныр Пыйпэрыс къеджагъ:

--- Page 89 ---

- Къэуцу, Бибарс, сыпфэещт. - Айбек ыцIэ къырамыIуагъэу къызэплъэкIыгъэти, Iэ фишIыгъ: - Орэп, Бибарс 
ары.
"Сыда шъуикъэбарыр, шъуипсэукIэр, шъуищыIакIэр" 
зыфэпIощт гущыIэ пэублэ ас-Салих къешIыфэ, Пыйпэрыс 
гуфэплъэ дэгъукIэ султIаныр къызэпичъыхьагъ. БлэкIыгъэ 
илъэсныкъом елъытыгъагъэмэ, ыгу ымыштэрэ хэмылъыгъэ Iаджи хилъэгъуагъ: "ЫначIэхэр чIэушIуцIыкIыгъэх, тэмэ 
пытэхэри къефэхыгъэхэ фэдэх, ынэ IушитIуми пшъыгъашъор къачIэщы. Сыда мыщ къехъулIагъэр? Зэо гъогум 
тырищэщт дзэм тещыныхьэу ара? Непэ къыддэгущыIэ 
зэхъум, ащ фэдэ гуцафэ фэсшIыгъэп. Дзэпщхэр къысфычIигъэплъхэу сыда сыкъызфигъэуцугъэр, къысиIощтыр? 
КъызыкIэупчIэрэмэ къарыкIрэ хъатэ щымыIэми, Айбекрэ 
Актайрэ къыздыращэкIыщтыгъэ Кутыз зыфаIорэ дзэпщыр 
къыздикIыгъэмкIэ сеупчIын…"
- УкъызкIэупчIэгъэ Кутыз дзэпщыр, Бибарс, зэгорэм 
аль-Салах султIаным ыпIугъэ мамлюк шъэожъыемэ ащыщ. 
КъэошIэжьмэ, франкмэ гъэрэу аIэкIафи, илъэс пчъагъэрэ 
Крит хыгъэхъунэм щаIыгъыгъ, мыгъэ къаIэкIэкIыжьыгъ.
- Цыхьэ фэошIа, тыгъэ папкI?
- Сицыхьэ темылъыгъэмэ, дзэпщ гуадзэ Айбек фэсшIыщтыгъэп. АщкIэ зыгъэрэхьат, Бибарс, адыгэ лъэпкъ 
ар.
- Кутызыр ежь ыцIа, хьауми фаусыгъа?
- ЫцIэу еIо, ау ежь къызэриIорэ макъэр тэ тызэреджэрэм тIэкIу текIы. О пцIэ Айдакин Бундукдари къыфэмыIошъоу зэрэзэблихъугъагъэм фэдэкIэ сенэгуе.
- Ежь адыгабзэкIэ сыдэущтэу зэджэжьра, ХъутIыжъ 
еIуа?
- АрынкIи къэнэнэп, ащ фэдэ макъэ горэ зэхэсхыгъагъ.
- ХъутIыжъ еIомэ, адыгэ. Ау ыбзэ ышIэжькIэ сыгугъэрэп. НэIуасэ Айбек тызызэфешIым, сызэрэадыгэр ышIэ 
пэтызэ, тыбзэкIэ къыздэгущыIагъэп.
- Ыбзэ зэрэщыгъупшэжьыгъэмкIэ Кутыз угу емыгъабгъ. Имамлюкыгъэ фэшъыпкъэу илъэс хьылъэ пчъа гъэ 
франк гъэрыпIэм щихьыгъ, идини ицIыфыгъи ыхъожьыгъэп,- султIаным игуапэу къыIуи, къесэмэркъэужьыгъ: 
- ЗэкIэми ощ фэдэу, Къэлэунэ фэдэу адыгэгу яIэу къыпшIошIа? Ары, ары къыбдесэгъаштэ,- къыIонэу къыригъэжьагъэр Пыйпэрыс къыригъэухыгъэп,- анахь чIыпIэ къин 
уифагъэми, узыщыщ цIыф лъэпкъыр, шъуалъэныкъо 
зыщыбгъэгъупшэхэ хъущтэп. Сыд етIанэ, Бибарс, Мунирэрэ 
орырэ шъузэгурэIуа?
Бибарс зэмыжэгъэхэ упчIэм шъхьэр къыригъэпхъотэгъагъэми, ардэдэм нэшхъэй нэгу къэхъугъэ султIаныр 
джэуапынчъэу къыгъэнагъэп:
- ТызэгурэIо, тыгъэ папкI, тхьауегъэпсэу. Бедуинмэ 
зэраIоу, пшэхъоцэ налъи дэмылъэлъынэу тазыфагу пытэ. 
ЗэхэшIыкIрэ гулъытэрэ зиIэ бзылъфыгъэ шъхьэлъытэжь 
шъхьэгъусэ сэбгъэшIыгъэ.
- Дэгъу, дэгъу, шъузэгурыIу, зыгори шъуазыфагу 
къыдэшъумыгъахь,- шъхьэгъэсыс гукъаор дыкIыгъужьэу 
ас-Салих ад-дин султIаныр хьылъэу хэщэтыкIыгъ,- ШаджараткIэ сэ къысэхъулIагъэр шъо къызэшъумыгъэхъулI. 
Шъыпкъэ, ащ сэ силажьи ежь илажьи хэлъэп. Аущтэу 
тIуми къытэхъулIэнэу Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын… 
Ощ нэмыкI сыкъызэхэзышIыкIын цIыф сиIэпышъ, сэщ нахьи 
бэкIэ унахьыкIэми, къыбгурыIощтышъ, ситхьамыкIэгъо 
шъэф къыосэIо. КъэошIэжьа зыгъэ Иерусалим дэжь 
сщахэкIэ сыкъызэрэщауIэгъагъэр?.. Джащ ыуж шъузымкIэ амал сиIэжьэпышъ, Шаджарат зэрэфаеу къыздэзекIо… 
Алахьым сызфигъэпщынагъэр сшIэрэп, ау къыстырилъхьагъэр сидагъошъ, сыдэу сшIын, Шаджарат сэ къысэлъытыгъэмэ, ныбжьыкI, сыгу ебгъэрэп, ау сидзэпщ КъахьирэкIэ 
къысишIэрэр тIуми афэзгъэгъущтэп. Хьалэб тыкъызэрикIыжьэу сипIалъэ, ащ ясшIэщтыр сыухыгъахэ. Сигукъэо 
шъэф тазыфагу къыдэнэжьынэу сыпщэгугъы.
- Мыжъор дэгу, бзако, тыгъэ папкI, теплъхьэрэр 
ихьылъ, мыжъом фэдэу сэри сылъыт.
- Тхьэуегъэпсэу, Бибарс. Джы зышъхьэ къыпфисхыщтыр зэкIэми анахь Iоф, скIуачIэрэ силIыгъэрэ зыхэслъхьэгъэ хэгъэгу Iоф шъыпкъ. Мысыр султIаныгъор къэблэгъэрэ бжыхьэм блэмыкIэу Туран-шах естыжьын фаеу 
Шаджарат къысэдао, аущтэу зысымышIэкIэ хэгъэгум 
хьайнапэ сыщишIынэу зегъэхьазыры. Ори ошIэ Туран-шах 
зыфэдэр. Зы мэфэ закъуи султIан IэнатIэр зэрэзэрихьащт 
акъыл иIэп, янэ фэдэу ащи шъхьэпэягъэр къебэкIы. Джа 
IэнатIэм яни ыкъуи зэригъэбэныжьыщтых. Ау яни ыкъуи 
къызрыджэгунхэкIи, зыфаер афэсшIэнэп! Ар сшIагъэкIи, 

--- Page 90 ---

диным иIофышIэхэми халифатхэми адэнэп. Мы илъэс 
заулэм сыкъыпкIырыплъыгъэшъ, Бибарс, султIаныгъор 
ощ нахь зытефэрэ цIыф сидзэпщмэ ахэтэп, ау ухэхэс аIонышъ, къатемыхыщтмэ, урагъэкIолIэнэп.
"Ара къысэпIонэу сыкъызфэбгъэуцугъэр! - Пыйпэрыс 
гукIэ къыхэкуукIыгъ. - Слъы згъачъэзэ, хэгъэгур, ислъам 
диныр къэсыухъумэнхэ хъумэ, сыцыхьэшIэгъу, султIаныгъом Iофыр зынэсыжьыкIэ, сыхэхэс ара? ЗэрэхъурэмкIэ, 
къэзгъэшIагъэм инахьыбэр, силъэныкъо гукъанэ сыгу 
фыхэсчыжьызэ, хьаулыеу мыщ щисхыгъ, унагъуи щысшIагъ… Шъуиунэгъо кIоцIыкIэ шъори ар зэтешъохымэ, 
тэри а зыфэпIуагъэр сыда зыкIэтымышIэщтыр! КъапIо 
пшIоигъор земыгъэукIыхьэу къаIо, уиунэгъо мышъо-мыл 
Iофхэр сэ сизэхэфынхэп…- султIаным ынэ гугъэпIэнчъэмэ 
Пыйпэрыс закIэплъэм, ыIуагъэмэ арыкIэгъожьэу зыкъишIэжьыгъ.- Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI, си Алахь, 
гузэжъогъу хэфагъэу къысщыгугъырэм сызэрепхъэшэкIыгъэмкIэ. ЗысшIэрэм, сызыгоуцуагъэм къыщегъэжьагъэу 
ас-Салих ад-диным мыщ фэдэ амалынчъэ-гугъэпIэнчъэкIэ 
джы нэс сырихьылIагъэп…"
- Сфэмышъошэ-къысэмыпэсыгъэр, Алахьым илIыкIу, 
зыми къытесхынэу сыфаеп, ащ фэдэ сшъхьэ ныбжьи 
къихьагъэп,- Пыйпэрыс ыгу илъыр къыIуи, нахь мэкъэ 
IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ, - ау Мысыр хэгъэгум ищыIэныгъэ-къэухъумэн фэгъэхьыгъэмэ, сызэрэхэхэсызэ, сэщ 
нахь къэмынэжьыгъэми, ар зэрэсшIэщтымкIэ уицыхьэ 
къыстегъэлъ. Аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь, тыгъэ 
папкI, гукIодыгъо щыIэп.
- Сэри аущтэу сIощтыгъэ,- ас-Салих султIаныр щхыпцIыгъэми, ынэгу шъогъо-кIыф къыхэщыгъэп,- ау мы мэзэ 
зытIум къысэхъулIагъэр сшIэрэп, сипсэуныгъэ къызэIыхьагъ. Хьалэб тыкъикIыжьмэ, нахь сызпылъыжьын.
- Ащыгъум о Каир къыдан, тэ Хьалэб тыкIощт.
- Хьау! ДзэкIэ секIунэу ан-Насыр пIалъэ фэзгъэуцугъэшъ, къэзгъэшъыпкъэжьыщт. Тиэмир зэфэсыгъо 
зэриштагъэу неущ тидзэ тэIэты. Ау, хэт ышIэра, зыгорэ 
къысэхъулIэмэ, Шаджарат зыфаер фэшъумышIэу, сэ 
сишIоигъо мы тхыгъэм ит, сиупчIэжьэгъу эмирмэ апашъхьэ 
сфиплъхьанэу сицыхьэ птелъышъ, КъурIан теIабэкIэ гущыIэ 
къысэт. Итым къедж, ори пшIэн, сэри сыкъедэIужьын.

--- Page 91 ---

- "Сэ сауж,- Пыйпэрыс ымэкъэ гъум зыримыгъэIэтэу 
къеджэ,- хэгъэгум исултIан IэнатIэр аббасид халифэу 
Мустасим-биллахь ешъотыжьы".- КъурIаным сIэ телъэу, 
Алахьым илIыкIу, уилъэIу тхыгъэ Эмир упчIэжьэгъум IэкIэзгъэхьажьынэу гущыIэ къыосэты,- илъэс пчъагъэм зыфэшъыпкъэгъэ султIаным ыгу фэгъумэ, ыбгъэгуи къыщыпиIонтIыкIызэ, Пыйпэрыс ыIэ КъурIаным къытырихыжьыгъ.
ХI
Гъунджэ къутагъэм ас-Салих ад-дин султIаныр зеплъыхьэм, къехъулIэщт-къыкIэлъыкIожьыщтыр къизыхыгъэм 
фэдэ хъугъэ.
Мазэрэ гъогу тетыгъэ мамлюкыдзэр ас-Салих къизыутыгъэ уз хьылъэм Мансурэ дэжь къыщызэтыригъэуцуагъ. 
Ардэдэми къэбарым Мысыр хэгъэгур къызэлъибыбы хьагъ: 
Багдади, Шами, Хьалэби, франкхэр къызщитIысыкIыгъэхэ 
Александриий, Дамиетти анэсыгъ. СултIаныр зишIухэр 
ыгъэнэшхъэигъэх, ипыйхэр ыгъэIушъэшъагъэх. КъокIыпIэмкIэ монголмэ, къохьапIэмкIэ франкмэ ашъхьэхэр 
къащаригъэIэтыгъэх. ТыдэкIи шIум паплъэхэрэри ем 
ежэхэрэри щымэкIагъэхэп. Дзэри, дзэпщхэри джа Iофым 
хэтыгъэх - шъыпкъэм пэблагъэхэри,пэмыблагъэхэри,хэти 
ежь зыфаер хигъэхъожьызэ, къэбарыр зэтыраIукIыщтыгъэх.
Апэ къэбарыр зэрагъэIун фэягъэр ишъхьэгъусэ Шаджарат арыти, лIым къехъулIэщтыр зышIэщтыгъэр ежьырти,IуфэфыкIэу Мансурэ къэсыгъ,елбэткIэ зыфиIопщыгъагъэ Туран-шахи, Чэусар игъусэжьэу, янэ ыуж зыкъыригъэнагъэп.
ИлI ынэтIэ плъыр Шаджарат ыIэ тIэкIурэ тыригъэлъи, 
къызытырехыжьым, Айбек нахь фэгъэзагъэу, мэкъэ теубытагъэкIэ дзэпщмэ къариIуагъ:
- Ас-Салих ад-дин султIаным иплъыр-стыр текIынышъ, 
нахьышIу зэрэхъущтым шъуицыхьэ тежъугъэлъ, ау зэрэсымэджэ хьылъэр дзэми, нэмыкIми ашIэнэу ищыкIагъэп.
Тыдэрэ лъэныкъокIи къыщытажэрэ пыйхэр шъумыгъэгушIох. Унэм къикI, Айбек, сыпфэещт.
Язакъоу къызызэфэнэхэм, Шаджарат игущыIэ пидзэжьызэ, ыгу илъ шъыпкъэр джы Айбек риIуагъ:

--- Page 92 ---

- Ощ нэмыкI сицыхьэ зытелъ дзэпщмэ ахэтэп. Актаий, 
Къахьири, Кутызи сащэгугъы. СинысэкIэ сиблагъэхэ 
Бибарси, Къэлэуни, Мэрджэнати зэрахэтыжьэу, сицыхьэ 
зэратемылъыр занкIэу къыосэIо, Чэусари сэ къыздырегъаштэ. СултIаным имафэхэр ухыгъахэх, непэ-неущэу 
ынапIэ дгъэплIэжьыщт. Ятэ ычIыпIэкIэ султIаныгъор ыкъо 
Туран-шах ыштэнэу сэлъытэ. Ар ппшъэ къисэлъхьэшъ, 
зызэшIопхыкIэ, скъо нахьи Мысыр хэгъэгум узэрэщынахьпшъэщтыр Алахьэу зизакъом ыпашъхьэ къыщыосэIо. Ори уишIугъу, сэри ащ фэдизэу сыжъэп… Бибарс 
нэлъэныкъо нэшъум фэсакъ, мы аужрэ мэзэ зытIущым 
ащ нахь цыхьашIэгъу лIэрэм иIагъэп. Ыпсэ зэритыгъэм 
лъыпытэу, шъо, зэцыхьэшIэгъоу лIыгъэ зыхэлъ нэбгырэ 
заулэм, Эмир упчIэжь угъоиным шъупымылъэу, мыщ 
щыIэхэмкIэ Туран-шах ыцIэ къешъуIу. Дамиеттэ аштагъэу 
къащзехьэхэр къытэкIухэшъ, шъушIагъэр зэхэзыхрэмэ 
къырагъэкIущт.
 Шаджарат илъэIу шъэфкIэ джыри Чэусар Пыйпэрысрэ 
Къэлэунэрэ заIуигъэкIагъ, апэрэм фэмыдэу нахь затыригъэпщыхьэзэ, зигугъу ышIырэм ыцIэ къыримыIоуи яупчIыгъ:
- СултIаным пчыхьэ нэс къыгъэшIэжьми ары, сыда 
тшIэщтыр?
Къэлэунэ зэрэпшъагом нахьи нахь пшъаго хъугъэ, 
Пыйпэрыс ынэ шхъонтIэ закъо джыри нахь къиушхъонтIыкIэу къеупчIыжьыгъ:
- "УиIоф зыхэмылъым уибэлагъ хэмыс" талъэныкъокIэ 
щаIоу зэгорэм зэхэпхыгъа?
- Талъэныкъуи щызэхэсхыгъ, ар дэдэр мыщи къыщысаIо,- Чэусар ынэ шIуцIэ-нэгъуашъохэри мыущакохэу, 
ыпкъ псыгъо ищыгъи ымыгъэсысэу джэуап къытыжьыгъ.
- Сыда ащыгъум зыуж уитыр! - Къэлэунэ джы пшъэгъумыр зэшIуитхъызэ, къызбгырыугъ.
- Дунаим ехыжьырэм силI зэрэпэшъумышIрэм тIуми 
шъурысэгъэмысэ, шъукIэгъожьын!
- БэшIагъэ оркIэ сызкIэгъожьыгъэр! - Пыйпэрыс зэндэрыкъэу къызщытэджыкIыгъ. - Хьайнапэ сыомыхъулIэу 
санэIу икI!..
- Тхьакъысауи, непэ-неущэу зилI султIан хъущтым 
ушIомылIыкIэу, укъысэощта! - Чэусар къыкIэкуукIы фэдэ 
зишIыгъагъэми, щтэгъэ нэгу имыIэу, пкъы псыгъом диштэрэ 

--- Page 93 ---

пхэкI лъагэр унэм рихыжьызэ, къызэриIокIыгъ.- Зэгорэм 
шъукъысэубзэжьэу шъукъэслъэгъужьын…
- Сыд цIыфа, сыд илIэужыгъуа сэIо мыр?.. - фэмыуIучIыщтыгъэ чэтэ ныкъошIыр чIидзыжьыгъэ фэдэу джэхэшъогур изыкIухьакIыщтыгъэ Пыйпэрыс къызэтеуцуи, 
пчъэмкIэ плъагъэ, етIанэ нэмыз-Iумыз шъхьакIокIэ къызтетэджыкIыгъэгъэ пхъэнтIэкIум тетIысхьажьыгъ. 
- Уфаемэ, ар зыфэдэ цIыфри зилIэужыгъори къыосIон, 
Пыйпэрыс,- Къэлэунэ щхыпцIыгъэ.
- ТитIо тымышIэрэр джы сэбгъэшIэжьыщт, ара?
- Чэусар икъэбар зышIэрэм къысиIуагъэр къэсэIожьыкIэ пцIыус сыхъуна? Ары, ары, умыгъэшIагъо, зиадыгабзэ 
франкмэ зыщагъэгъупшэжьыгъэ ХъутIыжъ ащ икъэбар 
зымафэ къысфэзыIотагъэр.
- Тэ щишIэра?
- ТызэрэмышIэ-тызэдэгущыIэзэ, мыщ тыкъэзыщэгъэ 
Щэркъае икъухьэ къыддисыгъэу къычIэкIыгъ. Апэ Хьалэб 
щащэфыгъэгъэ шъэожъыищмэ ащыщыгъэу ары. Зымафэ 
зэрэтеплъэу, мощ фэдиз илъэс пчъагъэ тешIагъэми, 
къышIэжьыгъ. Тэ ащ икъэбар къызэрэтфиIотэгъагъэм иIоф 
тетэп. Пшъэшъэжъые шъхьэрыкIо цIыкIоу къухьэм 
ежь-ежьырэу къыIухьи, шъуздакIорэм сыздашъущ ыIуи, 
Щэркъае къелъэIугъагъэу ары. Уятэ-уянэ уиIа ыIуи 
зеупчIым, сиIэх, ягугъу зэхэсхынэу сыфаеп къызэрэриIожьыгъагъэри, сатыушIэм зызэрэIуишIыхьащтыгъэри 
дэгъоу къешIэжьы.
- Сыда ащыгъум гъэу пхъэчай къогъум зыфыкъосыгъэр?
- Щэркъае ипIэ фабэ къызэрэхидзыжьыгъэр шIошъхьэкIуагъэщтын… Джы къыбгурыIуагъа тэщ нахьи ар илъэс 
зытIущкIэ зэрэнахьыжъыр?..
- Хъугъэ! - Пыйпэрыс къызэкIоцIыутыгъ, етIанэ нахь 
шъабэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Ащ нахьи нахьышIу 
ас-Салих ад-дин султIаным иосыет тхыгъэ Эмир упчIэжьэгъум ыпашъхьэ зэрислъхьащтым тегъэгупшыси.
- Айбек къыуиIуагъэм укIигъэгъожьыгъа?
- Синэузыр зыми зэкIысигъэхьажьын ылъэкIыщтэп. 
Джы нэс тызфэшъыпкъэгъэ ас-Салих ад-дин султIаным ащ 
фэдэ рашIэрэп. Ар къумалыгъ.
97
4 Заказ 022

--- Page 94 ---

Мысыр султIаныр зэрылъ унэмкIэ къиIукIыгъэ бзылъфыгъэ гъы мэкъэ тIэкIур, шъхьэпхъотэгъу-дэIогъу Пыйпэрысдыхэр римыгъафэу, зэпыужьыгъ.
Илъэсибгъо Мысыр хэгъэгум ипэщэгъэ аужрэ Аюбид 
ал-Малик ас-Салих ад-дин султIаныр дунаим зэрехыжьыгъэр Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ къагурыIуагъ. А мафэр 
шэкIогъу мазэм и 12-гъ, 1249-рэ илъэсыгъ.
Джа пчыхьэ дэдэм султIаным ихьадэ учъыIыжьыгъо 
рамыгъафэзэ, гъогуныкъом къытенэгъэ мамлюкыдзэм 
иэмирхэр, зиIоф хэлъи-хэмылъи, хъункIэ-псынкIэ IэшIэхкIэ 
аугъойхи, Мысырым султIан фашIыщт Туран-шах ыцIэ 
Айбек къызеIом, Пыйпэрыс къэтэджыгъ:
- Зидунай зыхъожьыгъэ аль-Малик ас-Салих ад-дин 
султIанэу зиджэнэт Алахьым фызэIузыхыгъэм къытхыжьыгъэ осыетэу мы сIыгъым Туран-шах арэп зыцIэ къыщыриIорэр, Мустасим-билахь аббасид халифыр ары. ЛIагъэм 
къышIыжьыгъэ осыетыр агъэцакIэу хабзэ.
- Тхыгъэр моу къысIэкIэгъахь,- Айбек къыIуи, Эмир 
зэфэсым еупчIыгъ.- Сыда тшIэщтыр? Аль-Малик ас-Салих 
ад-дин ыкъо Туран-шах Мысыр султIаныгъор зэрепэсыгъэр 
къыздешъогъашта?
Эмир щэкIырэ зырэм щыщэу Пыйпэрыс, Къэлэун, 
Танкъыз, нэмыкI нэбгыритIу Айбек дезымыгъэштагъэр, 
адрэ тIокIырэ хырэмэ чэтэ дэIэтаекIэ Туран-шах султIаныгъор фагъэшъошагъ.
СултIан хэдзыныр зэраухэу, аль-Малик ас-Салих ад-дин 
Туран-шах зышIомыдэеу къэтэджыгъ, тIэкIурэ щыти, ыIэ 
ыбгъэ сэмэгу телъэу шъхьэщэгъэшIо макIэ хэзыдзыгъэмэ 
къафишIзэ, къариIуагъ:
- ЗэкIэми, зыгу шIу къысфилъи къысфимылъи, тхьашъуегъэпсэу къышъосэIо. Сятэ иосыеткIэ сызэрэфэмыразэри шъушIосыушъэфырэп. Мыр шъуапашъхьэ зэрэщызэIыстхъырэм пае сапэкIэ Мысырым исултIаныгъэм 
иIофшIагъэ уасэ фэсымышIэу къызшIошъумыгъэшI. Хэта 
нахь дэгъур, хэта нахь дэир тIоу тызыщызэнэкъокъун 
чIыпIэ непэ титэп. Я IХ-рэ Людовик пачъыхьэр зипащэ 
франкмэ Дамиеттэ аштагъэу Каир къекIух. Айбек, Актай, 
Къахьир, Кутыз, шъори ары Бибарс, Къэлэун, дзэхэр къэшъуIэтых, сауж шъукъихь, къащзехьэ джаурмэ тапэжъугъэгъокI!

--- Page 95 ---

Эмирхэр зэбгырыкIыжьхэ зэхъум, султIан гощэшхо 
къичъыгъэкIэ Чэусар ышъхьэ пагэ джыри нахь ыгъэуцыцызэ, Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ къаIущхыпцIи, "шъулъэгъугъа къыздэхъугъэр" ыIорэм фэдэу аблэкIыгъ, етIанэ 
кIэгупшысыхьажь ныкъогъазэкIэ къызэтеуцуагъэу адыгабзэкIэ къафидзыгъ:
- НепэкIэ, тиунэгъо гушIуагъо ихьатыркIэ, зи къышъуасIорэп, ау султIан гощэшхом епэсыгъэ шъхьэщэгъашIо 
къызысфэшъумышIыкIэ, шъумамлюк дзэпщ нахь мышIэми, 
къызэрэшъуфэсымыгъэгъущтыр зэжъугъашIэ.
- А сидэхэжъ, узфэнэIуагъэр…- Къэлэуни адыгабзэкIэ 
къызIуипхъотынэу ригъэжьэгъагъэр Пыйпэрыс къыригъэухыгъэп:
- Ыуж икI мы кIэпэлъатэм!..
- Ар пIозэ, шъхьэгъачэм зыфаер къытеогъаIо.
- Зэхэпхыгъэба? СултIан гощэшхом къыуиIорэри, 
къыуаригъашIэрэри пщэчыщт.
- Сщэчынэп! - шъэожъые IокIэ-шIыкIэкIэ Къэлэуни 
ишъэогъу пебжъэожьыгъ.
Пыйпэрыс джэуапым ычIыпIэкIэ зэгупшысагъэр фэшъхьаф: "Тихьабз сшIогъэшIэгъоныжьэп, мыгъэсэ-мыукIытэу 
ари дунаим къытехъуагъэмэ ащыщ, зэрэсилъэпкъэгъу 
закъом сеухы… Айбек?.. Айбек мамлюк дзэпщ лIыхъужъым зыкъызэрэсфишIыгъэр ары сэ къызгурымыIо рэр. 
Сэ сыIофа, гъэрыпIэм къизыщи лIы зышIыгъэ аль-Малик 
ас-Салих ад-дин ихьадэ пашъхьэ щызэрихьэгъэ къумалыгъэр гупсэфыжьыгъо джыри имыфэгъэ лIагъэм еспэсырэп… ЛIыхъужъыгъэмрэ къумалыгъэмрэ сыдэущтэу 
зэпызэгъэщта?.."
Мансурэ ихьанэ-гъунэ дэжь мамлюкыдзэр зишхомлакIэхэр тIупщыгъэхэу къызэрэфыщтыгъэхэ къащзехьэ 
шыудзэхэм апэуцугъ. Пшэхъо Iэтэ хэIэтыкIыгъэм Туран-шах 
султIанри теуцуагъ. 
Пщэ гъощагъи зытемыт ошъочапэм тIэкIу-тIэкIузэ 
нэгъыф хъурэ тыгъэ плъыжьыр къыкъосыкIы. Игъорыгъо зэ мэфэ къежьэгъакIэм ифэбэ гопэгъу чэщ гумэкIым 
къыщинэгъэ чъыIэтэгъэ пIуакIэм текIо. Шы пырхъэ макъэрэ 
цIыфыгу тео макъэрэ нэмыкI араб дунаим къытемыIукIыжьырэм фэд.
4*

--- Page 96 ---

- Тэ щыIэха къащзехьэхэр? - къелыекIэу Iашэр къызыпыщырэ Туран-шах султIаныр Айбек еупчIыгъ. - Яшылъэмакъэхэр зэхэсхырэп.
- Джы къэмысхэмэ, джы къэсынхэу гъозэрыплъэмэ 
къэбар къытфахьыгъ,- Айбек тыгъэр къызыкъосыкIыгъэ 
лъэныкъомкIэ плъагъэ. - Муары, япчыпэхэри, ятандж 
папцIэхэри пшэхъо Iатэмэ къакъощых.
- Шъо къызэрэсэшъуIуагъэу къэзэрэфхэрэп,- Тураншах къемыкIухэу IущхыпцIыкIыгъ. - Симамлюкыдзэ зэрапэзгъощыгъэр афэшъуIопщыгъэба? Тэрэзэу шъушIагъэ. 
Тэ тызэкIухэрэми, къытэкIухэрэми шъэф адытиIэп. ТекIоныгъэр ары тэ тинафэр! Бибарс, Къэлэун, Актай! Мысыр 
султIаныгъом ичатэ сIэдакъэ къычIэзылъхьэгъэ аль-Малик 
ас-Салих ад-диныр къышъущытхъу зэпытыгъэшъ, джы 
сапашъхьэ шъуилIыхъужъыгъэ къыщыжъугъэлъагъу. 
- Тэ зыми ыпашъхьэ лIыгъэ къыщыдгъэлъагъорэп,- 
шэсыгъэ Пыйпэрыс ежь ыцIэкIи, сэмэркъэу телъэшъуагъэр 
зыфадзыгъэ адрэ дзэпщхэм ацIэкIи къыIуагъ,- тэ тихэ гъэгу, 
тиислъам дин, тибыслъымэн дунай къэтыухъумэрэр.
- Аферым, сигуапэ, шъукъызэкIэмыкIу,- цIыбгъу гъэцIыбжъагъи аримыIолIэгъагъэ фэдэу къащзехьэмэ апэгъокIхэрэ дзэпщхэм Туран-шах акIэлъиIожьыгъ, Айбек 
шэсыгъэу зелъэгъум, фидагъэп: - О тэ уежьагъа! Мохэмэ 
ящытхъу уизакъоу адэбгощыщт, ара?.. - султIан ныбжьыкIэм игумыштэ IущхыпцIыкI ыIупшIэ пIокIитIу къатечъи, 
итандж натIэ чIэкIодэжьыгъ. - Орырэ Къахьирэрэ сакIыб 
шъудэтэу, ары, ары, умыгъэшIагъо, сакIыб шъудэтэу 
сидзэпщхэр зэрэзаохэрэм, щытхъу къызэрахьырэм теплъыщт. Шъумыгузажъу, тэри тылIыгъэнчъэп. Тишэсыгъо 
къызысыщтыр тимамлюк лIыхъужъмэ тIэ къыралъхьащт. 
- Щытхъухьэ заом кIохэрэп! - Айбек къыпиупкIи, 
къежэщтыгъэ имамлюкыдзэ рищэжьагъ.
Пшэхъо Iатэм изакъоу Туран-шах къытыранагъ шIошIэу 
къызызэплъэкIым, Къахьирэ ыкIыб дилъэгъуагъэти, фидзыгъ:
- Сыда сакъогъу узфыкъотыр, моу къызгоуцу.
- Хьау, Алахьым илIыкIо тыгъэ папкI, сэ сичIыпIэ сит,- 
"Алахьы лIыкIор" "тыгъэ папкIэм" ыпэ апэрэу Къахьирэ 
ригъэшъызэ, Туран-шах риIуагъ, ыгу нахь ыщэфэуи фыпигъэхъожьыгъ.- Оры текIоныгъэр къыдэзыхыщтыр, сэры 
уижьау чIэтыщтыр.
Мансурэ шъофым дзэ зэхэлъэдэ-зэрэгъэкуо макъэмрэ 
чэтэ-мэIу зэпэIудзэ макъэмрэ зыщапхъотагъ. Лъымэ 
шIоIугъэри жьым хэтаджэ, цIыф пцIымамэхэми, щэIу-гурымхэми, бзэ зэфэшъхьаф хъонагъохэми заIэты. Зыгу 
зэфэмышIу цIыфхэр IупIашъокIэ шымэ къязэрэлъэшъохых, 
чIыгум къыщызэрелъэшъокIых. Лъэшым кIочIаджэр реуты, 
Iашэр зыIэкIаутыгъэм лъэгонджэзэхафэкIэ зыкъеты, кIэзыIэжьырэм хьадэгъур лъыкIахьэ. Зыныбэ етхъожьыгъэри, 
зышъхьэ шIозыубытыкIыжьыгъэри лIэныгъэм IэкIэкIырэп. 
ЦIыфылъым, Iэшэ жъынчым зэщифыгъэ, зионэгу нэкIы 
хъугъэ шыхэри зэдэбэнаех, зэцакъэх, зэлъэбжъаох.
- Бибарс къызэкIэкIомэ, идзэ къызэкIафэмэ сшIэрэп!..- 
Мансурэ ихьанэ-гъунэ шъоф къихъухьэрэри, щыхъурэри 
къызыгурымыIожьрэ Туран-шах щтэгъэ нэгу пхъотагъэкIэ 
къэкууагъ.
- Бибарс нибжьи зэкIэкIуагъэп! - Туран-шах ишыIупIэ 
зыIыгъ мамлюкым къызIуипхъотыгъ.
- О хэта къыоупчIыгъэр?! - шыIыгъым Къахьир фэгубжыгъ.
- Хэта сэIо мыр, зэуапIэм къыщытпэгущыIэжьрэр? - 
лъэрыгъмэ зарызыIэтыкIыщтыгъэ султIаныр къэупчIи, Iо 
къыпимыгъэкIыжьэу фигъэпытэжьыгъ.- Арэу улIымэ, 
сишыIупIэ упымыгъэнагъэу мо лъыгъэчъапIэм чъэ. - Шым 
зезыдзи, чэтэ къихыгъэкIэ Iулъэтыгъэ мамлюкым кIэлъиIожьыгъ.- Уижьы шIой мы фэбаем къэсщэн нахьи, 
си дзэкIолIмэ ащыщ горэм, укъаукIыфэ, чэтэогъу шъхьэрыпщын. Еплъ мо чъэрэм, Къахьир… Сыд ыцI пIуагъа ащ? 
Ары, ары, Бэрэкъэт. Джы къэсшIэжьыгъ… ТекIоныгъэр 
къыдэтэхы, Къахьир! Къащзехьэхэр зэкIэкIох, ауж къикIыщтыгъэхэми кIатхъужьыгъ! Зэ,зэ, Къахьир, джыри тишэсыгъо къэсыгъэп. Бибарсба къащзехьэ шыуищмэ къадзыхьагъэр?… КъызэригъэкIуалIэхэрэп… ЫIэ сэмэгу уIагъэкIэ сенэгуе, мэIури ыIыгъыжьэп, къыдеIэрэп… Модэ 
мощ ышIагъэр, къыжэхэлъэдагъэр риутэхыгъ, адрэри 
ары… Ящэнэрэм кIиIэжьыгъ… АIу-амыIоми, сызимахълъэ 
Бибарс дзэпщ пхъаш! НекIо джы, титекIоныгъэ блэтэмыгъэтIупщ!..

--- Page 97 ---

Джа мафэм Салихие, Бахрие мамлюкыдзэ зэхэпхъагъэмэ Пыйпэрыс, Актай, Къэлэун, Айбек, Кутыз дзэпщхэр 
япащэхэу франк къащзехьэхэр Мансурэ дэжь щызэхагъэтэкъуагъэх. Я IХ-рэ Людовик пачъыхьэри, ишъуз Маргарити, пачъыхьэм ыш Альфонси, зэолI мин пшIыкIутIуи 
гъэры щашIыгъэх.
 Мамлюкмэ лъыпскIэ къыдахыгъэ текIоныгъэр Тураншах ынапшIэ тырилъхьажьыгъ, ау, зысултIаным илъэсныкъуи темышIэу, ащ ежьыр шъыпкъэри екIодылIэжьыгъ.
Ащ фэдэ шъхьэщытхъужьыгъэр зымыдагъэхэ мамлюкхэр кIэнэкIалъэ ышIыхэ, шъэфкIи нафэкIи аригъэукIхэ 
зэхъум, Пыйпэрыс зыфищэнхэ ылъэкIыгъэ Актай, Къэлэун, 
Кутыз, Танкъыз дзэпщхэм ар адагъэп. Туран-шах зыкъогушхукIыщтыгъэ Айбеки къыгуащын алъэкIыгъ, султIан 
IэнатIэр ыкъо зэрэфэмыхьышъущтыр Шаджарат ад-Дурри 
гурагъаIуи, ар ежь ыпшъэ зэрэралъхьащтымрэ илъфыгъэ 
псаоу къызэрагъэнэщтымрэ тырагъэгушIухьи, иIоф къахимылъхьанэу, зиушъэфынэу езэгъыгъэх.
Пыйпэрыс зипэщэ мамлюкыдзэм зыкъызеIэтым, 
Шаджарат ишIуагъэкIэ апэ Туран-шах къыгочъыжьыгъэри, 
пхъэ унэ лъэгапIэм султIанымрэ ишъузырэ зызэрэрашIыхьажьыгъэри къязыIуагъэр Къахьир ары.
Пхъэ унэм къафимыкIхэ зэхъум, машIо кIадзагъэти, 
зыпсэ зышIоIэшIухэ Туран-шах султIанымрэ Чэусар гуащэмрэ Нил къызхэпкIэхэм, зэкIэлъытхъохэмэ-зэбэныжьхэзэ, тIум язи псыхъом къыхэкIыжьышъугъэп.
Мамлюк дзэпщмэ яIо агъэцэкIэжьыгъ - Мысыр султIаныгъор Шаджарат ад-Дурр фагъэшъошагъ. Сыдигъуи 
ПыйпэрыскIэ зэрашI хабзэу, ар IуагъэкIоти, бзылъфыгъэ 
султIаным Айбек атабек-упчIэжьэгъу фашIыгъ. Ау 
Аюбид-халифат лъэныкъо купышхомэ бзылъфыгъэ пащэр 
къырагъэкIущтыгъэп. СириемкIэ гъэзагъэхэ Насыр Юсыф 
зипащэхэ аюбидхэми зыкъаIэтыгъ, Шамэ иэмирхэри ахэмэ 
агохьагъэх. 
"СултIан хъущт хъулъфыгъэ шъуимыIэмэ, тэ ащ фэдэ 
къышъуфэдгъэкIощт. КъыжъугурыIорэба бзылъфыгъэм 
хэгъэгу Iоф ыпшъэ иплъхьэ зэрэмыхъущтыр титхыгъэ 
лъапIэмэ къызараIорэр? Ащ фэдэ зышIэрэ цIыф лъэпкъым 
нибжьи шъхьэфитыныгъэ ыгъотыщтэп" Багдад ихалиф 
аль-Мустасим-билахь къафыригъэхьыгъэ джэпсалъэм 

--- Page 98 ---

цIыфыбэ Мысыри, Сириеми, Судани ащыригъэгупшысагъ, 
зэрэараб дунаеу ыгъэбырсырыгъ.
Шаджарат ад-Дурр исултIан IэнатIэ 1250-рэ илъэсым 
ибэдзэогъу мазэ и 31-м, сыдигъокIи итхьагъэпцIыгъэ 
мыухыжь зэрэхэлъэу, къыгъэтIылъи, Пыйпэрыс джыри 
IуаригъэгъэкIотызэ, ежь ычIыпIэкIэ Айбек дзэпщыр султIанэу Мысыр щыхаригъэдзыгъ. Ар зыхъугъэм бэ темышIэу, 
Шаджарат ящэнэрэ шъузкIэ Айбек дэкIожьыгъ.
ХII 
Айбекрэ Пыйпэрысрэ язэфыщытыкIэ къыбгурыIонэу 
щытыгъэп: зэпыигъэхэп, зэшIугъэхэп, ажи, агуи зэфыIухыгъэу зэщытхъухэуи, зэрэубхэуи цIыф зэхырагъэхыщтыгъэп. 
ТIури мамлюкыгъэх, тIури зыщыщхэ лъэпкъхэмкIи, къызщыхъугъэхэ лъэныкъохэмкIи, абзэ къыщегъэжьагъэу 
яцIыф шэн-гъэпсыкIэмэ ащыкIэкIыжьэу, зэфэшъхьафыгъэх. 
Апэрэр - туркмен, ятIонэрэр - адыгэ. 
ДзэкIолI ныбжьыкIэу Айбек къокIыпIэмкIэ къикIи, зэуакIо къызфэкIогъэгъэ арабмэ яхэгъэгу гъэры зыщэхъум, 
ащ икъэухъумэкIо мамлюк зэолI фэхъужьыгъ. Шъэожъыезэ, къохьапIэмкIэ къыратыгъукIи, хымэ хэгъэгум 
щащэгъэгъэ Пыйпэрыси джа мамлюк дунаим къыхэтэджыкIыгъ. Зы мэфэ закъо пакIо, зы сыхьаткIи къинэнэу ыгу 
зэрымылъыгъэ чIыналъэм, фэигъо-игъуаджэзэ, Айбек 
фэдэу, ари дзэпщ щыхъугъ.
Бын-унагъо зыщашIэгъэ, цIыфы зыщыхъугъэхэ хэгъэгум гупсэфыгъо къызщыфыхэкIрэ уахътэм тIури бэрэ 
щызэфэмызыщтыгъэхэми, къырашIылIэщтыгъэ заомэ 
зэращалIэхэзэ, чатэр зыщагъэбзэрэ, лъыпсыр зыщагъэчъэрэ лIыгъэ утыгум зэдыригъэтыщтыгъэх. Дзэпщ пащэ 
зыфэхъугъэхэ хэгъэгум тIури фэшъыпкъагъ, ащ ихьа тыркIэ, 
анахь чIыпIэ зэжъу ифагъэхэми, зэфэсакъыжьыщтыгъэх, 
"сэ сатекIуагъ, о къыптекIуагъэх" фэдэ гущыIэ зэфэдзхэр 
азыфагу дэлъыгъэхэп, къадэхъугъи къадэмыхъу гъи 
язэфэдагъ. ТIуми текIоныгъэр, хэгъэгумрэ ислъам динымрэ 
якъэухъумэн ары зэкIэми апшъэу алъытэщтыгъэр. Джары 
дунаим ехыжьыгъэ ас-Салих ад-диным ахэр зэрипIугъэ-зэрилэжьыгъэхэр, ямамлюкхэри зэрагъасэхэри.

--- Page 99 ---

Ахэр зэкIэ къызщежьагъэхэри, лъапсэ зыщыхъугъэхэри 
ас-Салих султIаным илъэхъан. Джыры? Илъэс имыкъум 
султIанитIу Мысыр щызэблахъугъ. Зыр ишъхьэпэягъэ 
екIодылIэжьыгъ, адрэр, зэрэбзылъфыгъэр фамыдэу, 
зэрэараб хэгъэгоу зэкъуахьи, тыращыгъ.
Шаджарат ад-Дурр иIушыгъэ-тхьагъэпцIыгъэ, нэпсрэ 
лъыпсрэ дыхэтыжьэу, къыдихыгъэгъэ султIаныгъом тыращыгъа, хьауми ежь-ежьырэу аритыжьыгъа? Мы Iофым 
шIыкIаби иIагъ, ау тара нахь тэрэзыр? 
Мысыр халифатмэ, султIанмэ ащыщэу цIыфхэр къафаеу техьагъэр мэкIэ дэд. Ахэми зыгорэм инэпс рамыгъэхыгъэу, илъыпс амыгъэчъагъэу щытэпщтын. Хэтрэ цIыф 
лъэпкъи ихэгъэгу тахътэ нэкIы хъурэп. ЦIыфым иакъыл ащ 
нэси, ар зызэхипцагъэм къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм щыкIэкIыжьэу ащ Iуши, дели кIэхъопсрэр макIэп. 
ЗыфэмыукIочIыщтыр ашIуекIу, зыфэукIочIыщтыр рагъэкIуалIэрэп, ашIутетIысхьэрэр къафытекIыжьрэп. IэнэтIэфалIэхэр зэбэныжьхэзэ, ащ нэзэрэмыгъэсышъухэ зыхъукIэ, 
нэплъэгъу зэрэшIэжькIэ агъэIорышIэщт горэ къызхагъэщышъ, щытхъупс пагъэчъызэ, тырагъэтIысхьэ. Хэти - 
тырагъэтIысхьагъэри тезыгъэтIысхьагъэхэри - зэрэфаеу 
мэпсэу. Пачъыхьэ тахътэм тырадзагъэм, сфэукIочIырэп, 
сысымадж, сытешъущыжь ыIуагъэкIи, ежьмэ IэнатIэр 
къанэмысыщт нэмыIэмэ, олIэфэкIэ зыфаер фашIэщтэп. 
КъызеукIорэехыкIэ, щытхъупскIэ агъэтIылъыжьынышъ, 
илажьи имылажьи тыралъхьажьызэ, ежьмэ етIанэ зыкъаухъумэжьыщт.
Ас-Салих ыпэкIэ щыIэгъэ султIанитIумэ ащ фэдэ еплъыкIэ-гъэпсыкIэкIэ уатемыгущыIэщтмэ, ежь ар епIуалIэ пакIо, 
благъэу епхьылIагъэкIи кIэрыпкIэщтыгъэп. ЛIыгъэ-Iушыгъэрэ тхьагъэпцIыгъэ-щэIагъэрэ къызхигъафэзэ, пащэ 
зыфэхъугъэ хэгъэгум шъхьэ дыриIэжьыгъэми, ежь нахьи 
нахь шъхьэлъэш-хэбзэкIэхъопсхэу иунэгъо кIоцI къитэджыкIыгъэхэ шъузымрэ ыкъорэ ышIэщтыр езымыгъашIэщтыгъэхэр. Хэгъэгу IофкIи, унэгъо IофкIи Шаджарат Iэжэгъу 
фимыгъотыжьэу зыхъугъагъэр Иерусалим дэжь къызыщауIэм ыуж.
Ар ушъхьагъугъ нахь, ащ ыпаIу Шаджарат ишъхьэлъэшыгъэ къызыригъэжьэгъагъэр. Шам къэлэ эмирыгъор 
шъузым шIомакIэу, нахь чыжьэу плъэзэ, Мысыр султIаныгъом ешэу ыублэгъагъ. Джаущтэу Шаджарат зэрэщытыр, лIыр нахь диIэтаемэ зэрэшIоигъор ас-Салих игопагъэми, иэмирыгъо Iофмэ, етIанэ исултIан Iоф нахь инмэ 
къазэрэхэгущыIэщтыгъэр фидэщтыгъэп. Ахэм Шаджарат 
шъхьэрэ гурэ адыримыIагъэу, джау сыдми ышIэн ымышIэу 
ахэгущыIэщтыгъэу арыгъэп. Бзылъфыгъэр сыдигъокIи 
бзылъфыгъэмэ, паIо щымыгъэу шъхьэтехъо техъуагъэмэ, 
ибзылъфыгъэ Iофмэ ауж ерэт ас-Салих ыIозэ, итхьамыкIагъо къыфыкъокIыфэ псэугъэ. Ау ащ изакъоп султIан 
унагъом итхьамыкIагъо къызыщежьагъэр. Шаджарат 
иIушыгъэ-тхьагъэпцIыгъэрэ иIэнэтIэ-кIэхъопсрэ зэкIэри 
къызыхэкIыгъэр.
ЛIыгуи, лIы теплъи яIэу, уаIуплъэмэ укъыкIагъащтэу 
бзылъфыгъэхэр щыIэх. Ахэм Шаджарат афэдэп. Илъэс 
шъэныкъор зыукъогъэ бзылъфыгъ умыIонэу, нибжьи 
мылъфэгъэ-мыпIуагъэ фэдэу пкъы псыгъо ищыгъэ къопцIэ нэгуф. Ынэхэр зытегущыIэхэрэм, зэплъыхэрэм ялъытыгъэу гупсэфых е къелыдыкIых, ыIупшIэ мыпIокIэ-мыинмэ 
пэ псыгъо фэтхыщашъор адештэ. Мэкъэ кIырымыущэ 
шъабэм уригъэзэщрэп, къэмыгущыIэу щысми, ухъулъфыгъэми убзылъфыгъэми зыдэмышIэжьэу инэплъэгъу 
IэшIу узхегъэткIухьэ. ЛIым илIакIэ ежь ыпкъ къикIыгъэми, 
цIыф римыгъашIэу къелыжьын ылъэкIыгъ, ыкъо икIодыкIэ 
ащ фэдэу хъун Iоу ымышIэгъагъэми, зыдигъэзэжьыгъэм 
шIу щыхъунэу тхьэ фелъэIумэ, загъори пыцIэцIыхьажьызэ, 
иошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъо ежь-ежьырэу ыщэчыжьыгъ. 
ЛIыри, къори чIинэхэзэ, къыдихыгъэгъэ IэнатIэр зэрэрагъэгъэтIылъыжьыгъагъэр ары джы нэс фэмыухырэр. Ежь 
зэрэфаеу ыгъэIорышIэщт Айбекэу зэгорэм ыгъэгугъэгъагъэр султIан аригъэшIи, зыригъэщэжьыгъэ пэтзэ, къырашIагъэр щыгъупшэщтыгъэп.
Ежь нахьи илъэсипшIыкIэ Айбек зэрэнахьыжъым Шаджарат ыгъапэщтыгъэп. "Сэ зэрэсшIоигъоу султIаныгъор 
зэрерэгъэзекIуи, сыда анахьэу сызфэещтыр! Аущтэу 
сфызэшIокIмэ, шъукъызэхэлъади стешъухыжьыгъэгъэ 
султIан IэнатIэр шъор-шъорэу, шъукъысэлъэIузэ, сIэ 
къишъулъхьажьыгъэу слъытэн, мэхъэджэ куп! ГъэшIэгъо на сыбзылъфыгъэмэ?! ЗэуапIэм Iумыхьашъун паIо зыщыгъ 
Iаджи шъори къышъухэт. Айбек лIы дэхэшху, итеплъэ нэр 
пIэпехы, ау пIэм тIэкIу зэрэщыфэмыфыр ары нахь… Iофэп 

--- Page 100 ---

ар, модрэ сиIэгъэ лIэгъэ тхьамыкIэм елъытыгъэмэ, лIы 
псаушху. Силъэгъумэ зыфэмыIэжэжьэу сэ ар къэзгъэпсыщт. Мыхъу зыщыхъужьрэм, Къахьир фэдэ лIы плъырхэри Каир щэхьаулыехэщтын… Сыда шъуIуа а тхьамыкIэжъым икъэбарыр? Айбек ар Шамэ зефыжьым, умышIэ 
сфеIошъугъэп. Сыда джы унэм зизышIыхьажьыгъитIумэ 
аIорэр? Пыйпэрыс нэлъэныкъо нэшъум зыгорэхэр зэхеучаблэхэмэ шIэ?.. А-ей, ынэлъэныкъо закъо итыжьыгъэмэ… 
джары султIан шъыпкъэ Мысыр фэхъущтыгъэр. ИлIыгъэкIи, 
ицIыфыгъэкIи, уисыдрэ IофкIи уицыхьэ зытебгъэлъын 
плъэкIыщтыгъэр… Ары шъхьае, Туран-шах гущэ ятэ 
фэшъыпкъэщагъ…"
- Щай зыфыозгъэхьыгъэмэ сыда якъэбарыр? - фычIаригъэхьэгъэгъэ щаим нахьи зынэгушъхьэхэр нахь плъыжьэу 
унэм къилъэдэжьыгъэ джэхэшъотет пшъэшъэ Iэпс-лъэпс 
цIыкIум Шаджарат еупчIыгъ. - КъыохъулIагъэр сыда, 
мыхъун къыуаIуагъа?
- Хьау,- щтэгъэ нэгу-шъхьэгъэсыс джэуап псынкIэ 
къытыжьыгъ.
- Адэ сыда, щаир афынэбгъэсышъугъэба?
- Нур Али янэ узфэмыуцурэр сыда ыIуи, пхъэ цуакъэкIэ скIыбышъо риутыгъ.
- Сыда иIофэу къыпхэлъыр… уриджэхэшъотетэп, 
уриIофтабгэп сыдрэп зэраIоу?.. ГъэшIэгъона иапэрэ 
шъузмэ, фэлъфагъэмэ?.. А шъхьэцэцэжъри ахэса?
- Хьау. СыкъызекIыжьым, къогъупIэ къэгъэзэгъум 
къыщысэжагъ.
- Зыгъэрэхьат, сэ ащ фэхъун езгъэлъэгъущт. СултIанымрэ дзэпщ нэлъэныкъо нэшъумрэ сыда аIорэр?
- Нэлъэныкъо нэшъу зыфапIорэ Бибарс дзэпщыр 
титыгъэ папкIэ къедаощтыгъэ фэдэу къысщыхъугъ.
- Къызщымыгъэхъу,- "мыдэ мыр къызэрэздэгущыIэрэр, сэ "нэлъэныкъо нэшъу" засIорэм ежь "Бибарс 
дзэпщкIэ" еджэ, Шаджарат къызхимыгъэщэу гукIэ зиутхыпкIыщтыгъэми, дышъэ чапычыр иджэхэшъотет фищэигъ: - Ма мыр, сэ къыпфасшIэрэм фэдэ, джа пкIыбышъо 
изыутыгъэ джынэузыжъри зэрахэтэу, зыми къыпфишIэщтэп, птхьакIумэ чанэу Iыгъ.
СултIаным Пыйпэрыс Iоф зыдыреIэ уж, лIым Шаджарат зыIуигъэкIэнэу мэфэныкъом уахътэ ригъотылIагъэп. 

--- Page 101 ---

Зэ Актай, етIанэ ХъутIыжъыр къаригъэщагъ, султIаным 
иефэнд Имадэ къакIуи, щэджэгъо нэмазыр зэдашIыгъ. 
Щэджэгъуашхэр зытекIым, Нур Али цIыкIум ищхы макъэ 
Айбек иунэ къиIукIэу ригъэжьагъ.
Шъэожъыем ищхы макъэ Шаджарат ыгу темыфэу 
заулэрэ джэхэшъогур рикIукIыгъ, етIанэ пчъэм нахь 
пэчыжьэу тIыси, ыIэгушъуитIу ытхьакIумэмэ аIуилъхьагъ. 
Ари имыкъоу гъолъи, шъхьэнтэ чIэгъым ышъхьэ чIиIугъ: 
"Иапэрэ шъуз шъхьэцэцэжърэ ежьырырэ азыфагу къыдэзыгъэ шъэожъыер зыгъэджэгурэм сыд есIуагъэми дэгъу 
ыIозэ, зыфаер ешIэ, сегъапцIэ. Зэо-бэнэ Iоф хэгъэгум 
къисымыгъэтаджэу ежь пае сиIэнатIэ зэрестыжьыгъэр 
джы нэс гурызгъэIон слъэкIырэп. Имыхьакъ теслъхьанэп, 
апэрэ илъэсныкъом сIорэр хахьэщтыгъ, симылъэгъумэ 
зэгоутэу къыздыричъыхьакIыщтыгъэ, адрэ шъузитIумэ 
ялыягъэу сэ нахьыбэрэ чэщрэ къысфыкъокIыщтыгъэ, 
шъэфэгъуи упчIэжьэгъуи сишIыщтыгъэ. Джы титIу язэу 
зышъхьэ аупсыжьыгъэр сшIэрэп, чэщи, мафи къангъэбылъ 
тызэдешIэ… Сыда ыгу темыфэрэр, чъыIэ къысфэзышIыгъэр? Хэгъэгу Iофмэ сиIо зэрахаслъхьэрэр армэ, зэхэсхы 
пакIо, сшъхьэ къизгъэхьанкIи щхэны. ЫIэпкъ-лъэпкъ 
сытелIэзэ, паIо зыщыгъмэ къахэсхыгъэу зыкъыщэхъужьмэ, 
ар зэкIэми анахь щхэныжь, ежь фэдэ мышъо-мыл 
нэмыIэмэ… ФэпшIагъэр зыщыгъупшэрэм загъорэ…" 
Шаджарат шъхьантэр зытыридзи, къызщылъэтыгъ.
Джэхэшъотет пшъашъэр къымыщэу, ищыгъынмэ 
ахэплъыхьи, зэсултIаным зыщилъэзэпытыгъэ ды шъэпстыжьыныпсыр зытежъыукIрэ, пкъы псыгъор зэкIэзыубытэрэ 
джанэр къахихыгъ. Быгъур зэщызыфырэ плъы жьым фэдэу, 
мыр сызфэкIощтым шIоигъощтэп, ау джы сыдкIэ сигъэпэжьын, сызэрэсултIаныгъэр, счIыпIэ зэризгъэхьагъэр ыгу 
къерэгъэкIыжь ыIозэ, зифэпагъ. IэшIэхкIэ ынэгу едэхэшIэжьи, Айбек икIэсэ мэIэшIури зыпигъэугъ.
- Ятэрэ ыкъорэ дэгъоу шъущыс, шъузэдэджэгу…- 
Шаджарат игые ыпэ итэу унэм ихьагъ.
- КъакIо, Шаджарат, къакIо,- султIан гуащэкIэ 
шъэожъые пашъхьэм щемыджэу, римыгъэблагъэу къызэрэлъихьагъэри гукIэ фимыдэзэ, Айбек шъузым ыцIэ 
къыриIуагъ.

--- Page 102 ---

- Сыкъеблэгъэн, сыкъэтIысын, тIэкIуи шъузгъэохъун… 
Моу къакIо, Нур Али, ори ско утерэс, уянэкIэ сыппэчыжьэми, уятэкIэ, тэ сышъухьыжьын, сышъупэблагъ.
- Сиджэгун сыухыгъэ сэ! - илъэсибл горэ зыныбжь 
Нур Али къызIуипхъоти, ятэ ыкуашъо къепкIэхыжьыгъ, 
шышъхьэр зышIот тыжьын бэщым тетIысхьажьи, дышъэпс 
зытежъыукIрэ пхъэ чэтэ IэтыгъэкIэ унэм илъэтыжьыгъ.
- Адэ джары усабинчъэ-лъфыгъэнчъэ зыхъукIэ, цIыкIуи 
ини къыуаIожьыщтыр, - шъэожъые чан цIыкIум къыриутэкIыжьыгъэ пчъэ лъэныкъомкIэ Шаджарат плъэзэ, 
шъхьэр ыгъэсысыгъ. - Тэри тылъфагъ, тыпIуагъ, къэтлъфыгъэ закъор тызфэшIушIэгъэ хэгъэгум, тыпсэ зыхэтIэгъэгъэ султIаныгъом ежьыри, сабыир зышъо хэлъыгъэ 
нысэри текIодэжьыгъэх. Уилъфыгъэ пкуашъо тесэу о ар 
тэ щыпшIэн, Айбек, къыбгурыIощтэп. Сыкъизымыдзэу 
къыстекууи, мо ичъыжьыгъэ шъэожъыеми, ори, ар къэзылъфыгъэми сыгу шъуабгъэрэп. Ау, къегъэжьэгъахэмэ, 
къыосIон: Мысырым исултIан уашIыным ыпэкIэ орырэ 
сэрырэ тиIуагъэ къызэрэмыгъэшъыпкъэжьыгъэр сыгу 
къео.
Шаджарат къыдзыщтыгъэ гущыIэмэ Айбек къыхырагъэхыщтыгъэми, "къыIо шIоигъор къерэIу, сшъхьэ укъытесымыгъэтIысхьащтмэ, узфаер зэкIэ пфэсшIагъ, икъунба, 
цIыфмэ ажэ сыдэолъхьэ, къыздэогъэхьащхых. Бибарс 
непэ къысиIуагъэм изакъоми… Зэ уцужьба, зыкъэшIэжьба, 
ау зызэщыозгъэфынэп" Айбек ыIозэ, Шаджарат идыс 
упчIэ мэстапэу зыкъыхисагъ:
- Сыда уичIыфэ стелъым фэдэу укъызыфысэплъырэр?
- Шаджарат, зэ шъыу, сыда къыохъулIагъэр?!
- Сэры нахь къыоупчIын фаер, орэп! - Шаджарат 
пкъыр ымыгъэсысэу лIым телъэшыхьэзэ, ынэхэр къилыдыкIыгъэх.- Пщыгъупшэжьыгъа, джыри сыкъыоупчIы, 
султIан узэрашIыгъэ шIыкIэр? 
- Сщыгъупшэжьыгъ! - шъузым иупчIэкIэ макъэ Айбек 
къызэтыричыгъ, джыри нахь лъэшэу къыкIиIотыкIыжьыгъ. 
- Сщыгъупшэжьыгъ, о ас-Салих ад-дин султIаныр дунаим 
зэребгъэхыжьыгъэ шIыкIэр зэрэпщыгъупшэжьыгъэу!
- Ащ идунэеехыжьыкIэ уишIэ хэмылъ фэдэу укъызэрэгущыIэрэр? - Шаджарат джы къыхэмыкуукIэу IупэщхкIэ IущхыпцIыкIи, шъорышIыгъэ нэгукIэ Iуплъэжьыгъ. 

--- Page 103 ---

- СшIагъэр сэзгъэшIагъэри къыздэзышIагъэри орышъ, 
тIуми чэтацэм тызэрэзэдытетыр зыщымыгъэгъупш. Скъуи, 
синыси къызэрэоунэхъулIагъэхэри, франкмэ япачъыхьи, 
ишъузи, ыши, язэолI мин пчъагъэмэ ашъхьэ зэращэфыжьыгъэ мылъкушхор зыдэпхьыгъэри, уишъэо шъхьаубэтэ 
цIыкIу къэмыхъу рапшIэзэ, фыуагъэугъойрэ дышъэтыжьынмэ якъэкIуапIи, ащ нэмыкIхэри бгъэделэхэрэ Бибарс, 
Актай, Къэлэунэ фэдэ дзэпщхэмэ ясэмыгъэIуатэмэ 
нахьышIу.
- Арэп, о бзылъфыгъэр, узэкIокIыгъа сэIо? - ыIощти 
ышIэщти зымышIэщтыгъэ Айбек Шаджарат Iуплъагъ, етIанэ 
"зылъэкъуитIу зэтедзагъэу, зынэ мыущакоу мы сапашъхьэ исыр зэрэбзылъфыгъэ мэхъаджэр сшIэзэ, сыдэущтэу 
Iогъу-шIэгъу сшIынэу, къэсщэнэу хъугъа?" зэупчIыжьыгъ.
- Илъэсныкъуи самыгъэIыгъэу о къыостыжьыгъэ султIаныгъом сыдэущтэу сызэригъэкIокIына? - Шаджарат 
джы нахь бзылъфыгъэ гуштэ-теплъэ шъабэкIэ къыIуи, лIым 
егыишъозэ, зыщытхъужьыгъ: - Ащ фэдашъуи къыстемыплъ, Айбек, непэп сызыпшIэрэр. СапэкIэ унатIэ хъугъэ 
шъузитIумэ сябгъапшэмэ, ахэр зыдэщыIагъэм сэ бэшIагъэ 
сыкъызикIыжьыгъэр боу сыбзылъфыгъэ къабз, сыбзылъфыгъэ Iуш. ШъхьэкIэфэ-гупсагъэкIэ ахэм сызшъхьэрагъэтынэу сшIэгъагъэмэ о къыопэсыгъэ лIы IыгъыкIи язгъэшIэныгъи, хэгъэгу гупшысакIи ахэслъхьаныгъи… Сыдэу сшIына, 
ощ нэмыкI сэ мы дунаим щысиIэп, шIу сылъэгъуи, уасэ 
къысфэшIи, тпэкIэкIыгъэ пстэури зыщыдгъэгъупшэу, уиящэнэрэ сыуерэшъуз фаеми, яплIэнэрэр къыстемыщэу 
тызэдэгъэпсэу. Ары, сыгу илъыр къэпшIагъ, сикIас. Мыхъун 
горэ къыосIуагъэмэ, пфэлъэкIыщтмэ, зыщыгъэгъупш. 
УсултIан Iушэу, удзэпщ лIыхъужъэу сыомыплъыщтыгъэмэ, 
шIу усымылъэгъущтыгъэмэ, угу хэсымыгъэкIыныгъэкIи 
мэхъу. Ори къысфыуиIэ шIулъэгъум, сидунэе еплъыкIэ-гупшысакIэ епэсыгъэу уасэ къызэрэсфэпшIырэм паещтын узэрэзгъэмысэгъэ гущыIэ дыджмэ япэгъокI-сфэшъуашэкIэ укъызэрэздэмыгущыIэжьыгъэр…- Шаджарат 
зыщылъэти, лIым ыбгъэ зычIидзагъ, фэбэмэ-гугъэтакъор 
къызтырихырэ IупшIэ плъыжьышэхэр фищэигъэх. 
- Зэ,зэ,- Шаджарат ыIупшIэмэ Айбек заIуищэикIыгъ,- 
унэм зыгорэ къихьэмэ, хьайнапэ. Модэ уитIысыпIэ кIожь. 

--- Page 104 ---

- Е-е, сисултIан къэрэбгъэжъ тхьамыкI,- Шаджарат 
IэшIубзэу IущхыпцIыкIыгъ,- анахь цIыфышхоми, нахь цIыф 
цIыкIуми ишIулъэгъу тещыныхьэмэ ыгъэбылъызэ, зыдырырегъэдзые, зыкъырырегъэдзыхыжьы… Дэгъу, дэгъу, 
ситIысыпIэ сыкIожьын. Ащыгъум нычэпэ къысфыкъокI, 
тызэрэгъэтхъэжьын.
- Нычэпэ сызигъолъыжьыгъор ятIонэрэ шъузыр ары, 
ау зыгорэ хэсшIыхьан, сыфыкъокIынышъ, сыкъикIыжьын.
- Ар пIоу земыгъэухыжь, сыпсэ закъу…- Шаджарат 
къызэриIокIзэ, зыдэщысыгъэ чIыпIэм зытыримыгъэгупсэфэжьэу, пхъэнтIэкIу цыпэм тесэу къыIуагъ. - Сэ бэрэ 
сыщысыжьыщтэп. Бибарс нэшъур уадэжь къызфэчъэгъагъэр, сэркIэ мышъэфмэ, сшIэмэ сшIоигъу.
- Ащ шъэф хэлъэп, Шаджарат, ау Бибарс дзэпщым 
джырынэкъэуж нэшъукIэ уеджагъэу зэхэсэмыгъэхыжь. 
Ащ фэдагъот адрэ дзэпщэу тиIэхэр. Бибарс дзэпщыри, 
Актаий, Къэлэуни, ХъутIыжъи тэ тызгъэгумэкIрэмэ агъэгумэкIых. Сирием иаюбид эмирмэ япэщэ Насыр Юсуф 
къащзехьэ-джаурымэ адишIыгъэ мамыр зэзэгъыныгъэм 
егъапэх. Аюбид султIанмэ ятетыгъо Мысыр щаухыгъэшъ, 
зашхыхьажьы. Ежьхэр къыттемыохэзэ, тэ апэ татеон фае 
аIо.
- Аферым, Бибарс! - Шаджарат Iэгу теозэ, къыхэкуукIыгъ. - Сызэрэуаджэщтыгъэр зыми зэхезгъэхыжьынэп. 
Тэрэз, ащ бэлэрэгъыгъэ ищыкIагъэп. Апэ сэ къысэбэныгъэ 
Мустасим-биллахь халифыжъри ичIыпIэ ижъугъэуцожь.
- Насыр Юсыф иаюбидмэ тязэон, зэхэткъутэных, ау 
Мустасим-биллахькIэ сызэшIэгъуай. Ащ ыгу къытфилъыр 
къэпшIэнэу щытэп, инасыпмэ, Насыр фэдэу, къащзехьэмэ 
заригъэгъэделэнэп.
- Ащ къехъулIэщтыр нафэ,- Шаджарат зыкъызэкIиуIапIи, къэтэджыжьыгъ,- сэ, Тхьэ нахь зымышIэрэ бзылъфыгъэ цIыкIум, къысаригъэшIагъэм ар ыгъэкIощтэп. Эмирмэ 
къысапэсыгъэгъэ султIаныгъор ынэ кIауи, Багдад сэщ пае 
къыраригъэхыгъагъэр ытхы зэхъум къэлэмыр зэриIыгъыгъэ Iэхъуамбэхэри, къысфигупшысыгъэр къызэрихыгъэ 
шъхьэри Алахьым пегъэгъукIых, сэщ нахь Iэзэгъу имыIэнэу 
ерэшI. 
"Сыд бзылъфыгъа мыр! - пчъэ кIыб Шаджарат 
зэрэхъоу, Айбек къызщытэджыкIи, джэхэшъогур лъэбэкъушхокIэ рикIукIэу ригъэжьагъ. - КъыпIуелъхьэ, пIуетхъыжьы. 
ЗэкIэми афэлIэ, акIэхъопсы, зыфаер къыдэхъуным пае 
къызэрэоблэн щыIэп: удиIэтэещт, укъыридзыхыжьыщт, 
птхыцIэ къупшъхьэ зэхигъэтакъозэ, къырыкIожьыщт. Ем 
уIумыкIэу, шIум уасэ фэшIыгъуай, джы къызгурэIо ас-Салих тхьамыкIэм ищыIэкIагъэр зыфэдэр. КъысэхъулIагъэмкIэ хэта згъэмысэрэр? Сэ силажь зэкIэри! Мыщ идагъохэри 
сэри сидагъох, армырыгъэмэ сыкъиугъонын ылъэкIыщтыгъэп. Тхышъхьэм дэкIоегъуай, ау къечъэхыжьыгъошIу. 
Сызтет лъэгапIэм сыдащэягъ сэIоми, лъыкIэ къыдэсымыхыгъэу, къысэмыпэсыгъэу, сапэкIэ тетыгъэмэ ашIагъэр 
сфэмышIэшъунэу арэп. Ау зезгъэгъэделэн фэягъэп. Мыщ 
фэдэу мыр къысшъхьэщытыщтмэ, Iоф сигъэшIэщтэп, шIу 
кIэрысхыщтэп. Зыгорэ къыфэгупшысыгъэн фае. Ар джырэп, мамлюкмэ сызэрэзэхашIыкIыщт, сыкъызэракъонэжьыщт Iофыгъо ин горэ зесхьэмэ ары. Аюбидхэмрэ 
динлэжьхэмрэ зэкъуахьэхи, султIаныгъор мыщ рагъэгъэтIылъыжьыгъагъэми, лъытэныгъэ макIэп джыри Мысыр 
щыриIэр. Ежь зэришэнэу, седэхашIэмэ сеубзэзэ, ыбзэ-ишъхьалъэшыгъэ зэрезгъэубытыщт горэм сеусэн. Нычэпи, 
сыгу филъыр есымыгъашIэу, зыфаер фэсшIэн…"
Мысыр султIаныгъом ыпашъхьэ Айбек щызэрихьащт 
лIыгъэ Iофыр 1252-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 19-м къыфыкъокIыгъ. Айбек султIанымрэ Насыр Юсыфрэ ядзэхэр 
Мысыр щызэпэуцугъэх. Мэфищ лъыгъэчъэ заом ыуж, 
текIоныгъэр Насыр джы къыдимыхмэ джы къыдехы 
зыщаIощтым, Актайрэ Пыйпэрысрэ ядзэмэ аюбидмэ кIэух 
афашIыгъ. Ау текIоныгъэм икъэбар зэпырыгъэзагъэу Каир 
нэси, Айбек султIаныр аукIыгъэу имышIу аюбидмэ макъэ 
мэщытмэ ащагъэIугъ, щагъэмэфэкIэуи ащырагъэжьэгъагъ. 
Ау псаоу къэзгъэзэжьыгъэ Айбек ахэмэ ягушIогъо мэфэкI 
лъыпсгъэчъэ тхьамыкIагъо Каир щафишIыжьыгъ. 
Мамлюкхэр зэрэжъалымхэр, ятетыгъо уецэгъумэ 
къызэрэпфамыгъэгъущтыр Айбек ипыйхэми, ишIухэми 
ащкIэ агуригъэIуагъ.
Айбек текIоныгъэм ишыфыжь тесыгъэми, емрэ шIумрэ 
зэрэзэхэлъыр шъыпкъэщтын, ионэгу къизыдзын гухэлъ 
зиIэ цIыф идзэпщмэ къахэкIыгъ. ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэр орэп, тэры, къэгъэтIылъ ыIозэ, къедаощтыгъэр Актай. 
Ащ изэкъуагъэп, Пыйпэрыси, Къэлэуни, Тэрмакъи, Бэрэкъэти къаготыгъэх, бахрит мамлюкхэри ягъусагъэх. Айбеки 
дзэпщ макIэп фэшъыпкъагъэр, анахь шъыпкъэныгъэ къыфызиIагъэмэ ХъутIыжърэ Къахьирырэ ащыщыгъэх, салихие мамлюкыдзэхэри акIыб дэтыгъэх.
Онэгум исымрэ лъэсымрэ зэпэбгъэчъагъэхэкIи зэкIэхьащтхэпышъ, Айбек султIаныр, Шаджарат иIоф джыри 
хэлъэу, Пыйпэрысдыхэм яжъалымэкIыгъ: ХъутIыжъым 
икуп шъэфкIэ Актай пигъэтIыси, аригъэукIыгъ. Пыйпэрысрэ 
Къэлэунэрэ зипэщэ бахрит мамлюкмэ Актай агъэтIысыгъэу 
къашIошIи, къаIахыжьынэу Айбек иунэ-пытапIэ Iууцуагъэх. 
- Сыда тшIэщтыр? - Айбек къэупчIагъ.
- УсултIанмэ, сидзэхэр къысфэшъыпкъэха пIоу зыми 
уемыупчIыжь,- зэкIэми апэ Шаджарат къыIуагъ,- къызкIэдэухэрэм ышъхьэ зием ахэдзэжьи, уилIыгъэрэ уидзэ 
ихьазырыгъэрэ зыфэдэхэр къагурыIощт.
Шаджарат псыхъом хаплъи, лэнд цэкъалэр хилъэгъуагъэу Iофыр къычIэкIыгъ: Актай ышъхьэ пыупкIыгъэ 
къазыхадзэм, бахрит мамлюкхэр зэтыригъэкъагъэх. 
Шъхьэчъэ-псэчъэ щтэгъэ нэгукIэ зэбгырычъыжьыгъэхэ 
мамлюкхэр Мысыр исыжьынхэ амылъэкIэу зытекIогъагъэхэ Насыр дэжь, Сирием чъэжьыгъэх. Джы кIочIэшхо 
зиIэ хъугъэ Айбек султIаным щыщынэхэзэ, Пыйпэрысдыхэми 
джа дэдэр ашIагъ.
 Айбек султIаныр пкъые зыщыхъугъэ илъэсым, иунэгъо Iоф зэригъэфэнэу, ыуджэгъугъэ Шаджарат ичIыпIэ 
ригъэуцонэу ыуж ихьагъ. КъурIаным къызэриIоу псэугъэ 
зэраригъэIощтыр иIэубытыпIэу яплIэнэрэ шъузкIэ Мосул 
Iэбагъэ, ащ ипащэ ыпхъу дахэ къыщагъ. ЛIым изекIуакIэ 
зэзымыпэсыжьыгъэ Шаджарат ар аужырэ жьыкъэщэгъу 
Айбек фишIыгъ, щэнаут Iуаригъадзи аригъэгъэлIагъ.
СултIаныгъо гъогур джыри Шаджарат ад-Дурр 
фызэIухыгъэ хъугъэми, ипый аюбидмэ, динлэжьмэ къызэрэфамыдэщтыр ышIэзэ, ар зыпшъэ раригъэлъхьащт 
дзэпщмэ, эмирмэ алъыхъоу ригъэжьагъ. Бэмэ амышIэу, 
Насыр Юсыф щыкIэкIыжьэу, нафэкIи шъэфкIи ялъэIугъ, 
халифат зырызхэми заIуигъэкIагъ. Ау, Айбек фэшъыпкъэ 
мамлюкхэм ащыщынэхэзэ, султIаныгъор зыми фиштагъэп.
Айбек готыгъэ дзэпщхэри, мамлюкхэри къэхъущтым 
паплъэхэу щысыгъэхэп: ясултIаныгъэм къыкIэныгъэ Нур 
Али шъэожъыер 1257-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ и 16-м 

--- Page 105 ---

ятэ ычIыпIэ Эмир упчIэжьэгъум ригъэхьагъ, зыпIущтзылэжьыщт ХъутIыжъ дзэпщыри ащ фигъэнэфагъ. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, ХъутIыжъ дзэпщ "шъэожъые Iыгъыр" 
мысултIанэу Мысыр хэгъэгур ыIэмычIэ илъыгъ.
Нур Али султIан шъэожъыем янэ Айбек ылъ ышIэжьы 
шIоигъоу бэрэ пылъыгъ. Ау Мысыр султIанитIумэ яшъузыгъэу, джа IэнэтIэ дэдэр зезыхьагъэм хэгъэгум къыщыфашIыщтыгъэ лъытэныгъэ-шъхьэкIэфэныгъэм ихьатыркIэ 
ащ ыIэ тезыщэен цIыф земыгъотым, ХъутIыжъ дзэпщым 
ишIэ хэлъэу, шъэфкIэ ыдэжь къаригъэхьыгъэ Шаджарат 
ибзылъфыгъэ унэIут гу плъыгъэхэм ахидзи, пхъэ цуакъэкIэ 
аригъэукIыгъ.
Кара Джабал пытапIэм пэмычыжьэ кэнау горэм Шаджарат ад-Дурр ихьадэ дэлъэу иIахьылмэ къагъотыжьи, 
бырсырынчъэу агъэтIылъыжьыгъ.
ХIII
ГушIуагъорэ нэшхъэигъорэ, гугъапIэрэ гухэлъынчъэрэ, 
къэхъунрэ лIэныгъэрэ, нэпсырэ лъыпсырэ зыщызэпэIулъхэ 
щыIакIэр зыгъэшъэбэн цIыф мамлюк дунаим тетэп. Ащ 
фэдэ цIыф сыдигъу шъуIуа ащ къызыфыкъокIыщтыр?
Илъэсыжъыр илъэсыкIэм зыщыпэплъэн-зыщыпэгъокIыжьын уахътэ щыфефэжьымэ, султIан техьэ-текIым, 
игъо-имыгъо зэблэхъум Мысыр хэгъэгур еухы, кIочIаджэ 
ешIы.
Илъэсибл нахь зымыныбжьыгъэ Нур Али султIанри 
илъэсипшIым хэхьагъ. ХъутIыжъ дзэпщри илъэситIурэ 
ныкъорэкIэ нахьыжъ хъугъэ, зэрыфэгъэ чIыпIэ мыгъэнэфагъэм шъхьацнэлъэ фыжь макIэп ышъхьац хырыригъэдзагъэри. Пыйпэрысдыхэри Сирием къикIыжьыгъэх, 
ямамлюкхэри аугъоижьыгъэх, ядзэпщ чIыпIэхэми арыуцожьыгъэх. Ау хэти - зыфаер къызыдэхъугъи къызыдэмыхъугъи - къэхъущтым пэплъэ, егъапэ.
1257-1258-рэ илъэс икIыгъэхэр узыгъэгумэкIын, узытещыныхьан илъэсыгъэх. Ахэм анахьи нахь гумэкIыгъуагъ 
къыкIэлъыкIогъэ 1259-рэ илъэсри.
Багдад зыштэгъэ монгол дзэпщэу Хулагу-хъан Сириер 
зэлъиубытыгъэу лъыпсыр щегъачъэ. Китбугэ-хъаным идзэ 
зэхэпхъагъэмэ - монголхэм, ермэлхэм, урымхэм, грузинхэм - араб быслъымэнмэ зи къарагъэлрэп, непэ-неущэу Мысыр зыратэкъонэу загъэхьазыры, франк къащзехьэхэри къякIух.
СултIаныгъо шъозэбэн-зэтехыныр мамлюк дзэпщмэ, 
зэолIмэ зыщагъэгъупши, Нур Али шъэожъыем ычIыпIэкIэ, 
яни адыригъаштэзэ, Эмир упчIэжьэгъум 1259-рэ илъэсым 
Сайф Музаффар ад-дин ХъутIыжъ дзэпщыр Мысыр султIанэу ыгъэнэфагъ, салихие, бахрит мамлюкыдзэхэми 
хэгъэгур чIыпIэ хьылъэ зыщифэгъэ уахътэм зэпыщытыныгъэ зэдырямыIэжьынэу зэрагъэзэгъыгъэх.
ХъутIыжъ султIан хэдзыгъакIэм къыфагъэшъошэгъэ 
IэнатIэмкIэ Эмир упчIэжьэгъум тхьаегъэпсэу риIожьызэ, 
мамлюкхэм язэпэщыт Iоф игущыIэ къызыхегъафэм, 
къэдаIощтыгъэмэ янахьыбэр нэплъэгъу шъэфкIэ зэфычIигъэплъыгъэх, Актай иукIыкIэ джы къызнэсыгъэм зымыдэщтыгъэхэм анапIи раригъэдзыхыгъ. Сыгурэ сыпсэрэ зыIозэ, 
Шамэ къичъыжьыгъэгъэ Къахьир ары зынэхэр Iэжэгъуаехэу къиджэгукIыщтыгъэхэр.
"ЦIыфмэ зыщянэшхъэигъо мафэм сыда мыщ игушIуагъор? - Пыйпэрыс зэупчIыжьыгъ, зызэрэшIэхэрэм къыщыублагъэу ыгу шIу зэрэфимылъыр ымыушъэфыщтыгъэми, къызхигъэщыгъэп. - Ас-Салих ыуж яплIэнэрэ 
султIаныгъокIэ зэрэзблэIэбыкIыгъэхэм пае дунаир фимыкъужьэу мыр мэгушIомэ, хэукъо, игушIопсмэ зэгорэм 
атхьалэжьыщт. Тэ тишэсыгъо джыри къэсыгъэпщтын. 
Ас-Салих къызэрэсиIогъагъэу, къатесымыхыщтмэ, сыдигъуа ар къызызнэсыщтыр? ЗэрэхъурэмкIэ, дунаим зыгорэ 
къыщыбдэхъу пшIоигъомэ, Къахьир уфэдэн фае. Сыдэущтэу? Чэтэ чIэгъым щысымышIэрэ шъхьэуфэгъэ-тхыуфагъэу сыхэтыщт, ара? Ащыгъум дунаим сытемытыжьми 
нахьышIу! Къысфаехэмэ сыIуагъэкIуатэ, къысфэмыехэмэ, 
сыIуагъэкIоты" шъхьэгъэсыс-дэдзыягъэкIэ Пыйпэрыс 
игупшысэмэ къахэужьи, Къэлэунэ Iуплъагъ, ыгу илъыр 
къэзышIэгъэ шъэогъум инэплъэгъу гукъауи къыфидзыжьыгъ.
Эмир упчIэжьэгъум изэхэсыгъо Iоф ыухи, зэхэкIыжьхэ 
зэхъум, ХъутIыжъ султIаныр Пыйпэрыс ыцIэ къыримыIоу 
къеджагъ:
- Бахрит мамлюкыдзэм ипащ, зэ моу къэуцу, сыпфэещт. Ори ары, Къахьир.

--- Page 106 ---

ГушIуагъо зыхэмылъ мэкъэ чъыIэкIэ султIаныр Пыйпэрыс къызэреджагъэр шIогъэшIэгъонзэ, Къахьирэрэ 
ежьырырэ къызэрэзэдигъэуцугъэхэр зыфихьын ышIагъэп: 
"Сыда Къахьирэрэ сэрырэ тиIоф зэрэзэхэлъыр? Тураншахрэ Чэусарэрэ Нилэ зетхьалэхэ уж тыжэ зэфэгъэзагъэу 
тызызэдэмыгущыIагъэр. ИкIэсэлагъэ нэпэтехыгъэ пае, 
ежьри шъхьатехъо зытехъуагъэри зэрапхынхэти, мыжъокIэ 
арагъэукIынхэм ычIыпIэкIэ, Шамэ афыжьи, аюбидмэ къыдафыфэ, дэсыгъ. Джыри сыда, ынэхэр зечъэхэу, зыуж 
итыр? Айбек къыкIэныгъэ шъузмэ яз… ИлI ынапэ зыщэфыжьыгъэ бзылъфыгъэм сыд гущыIэ мышъо-мыла есIуалIэрэр!" Пыйпэрыс зыфэгубжыжьыгъэ къодыеу, зигущыIэ 
къыпызыдзэжьыгъэ султIаным зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- ШъуитIо шъукъызыфэзгъэуцугъэр хэгъэгу Iоф. 
Монголхэми, къащзехьэхэми, аюбид-исмахьилэдытхэми 
чIыпIэ къин тызэрырагъэуцуагъэм игугъу къэсшIыжьрэп, 
ащ Эмир упчIэжьэгъум тыщытегущыIагъ. Непэ сиапэрэ 
дзэпщ гуадзэу, Бибарс, усэгъэнафэ, уиапэрэ дзэпщынэу 
Къахьири къыосэпхыжьы. Хэтрэ мамлюк дзэпщи ипшъэрылъ гъэнэфагъэ, зэо утыгум лIыгъэ щызэрихьащтмэ 
пэрыохъу тыфэхъущтэп. Сиунашъо ухыгъэ, утегущыIэжьынэу щытэп, ау зыгорэ къапIо пшIоигъошъ, Бибарс, 
сыкъэдаIо.
- Мысыр султIаным иунашъо сэ зэзгъэфэжьрэп,ау 
Къахьир фэдэ дзэпщ горэ,- Пыйпэрыс ицыхьэ зытемылъым 
ыцIэ къыриIозэ, гукIэ щхыпцIыгъэ,- гущыIэм фэшI, Къэлэунэми хъущтыгъэ, къызготынэу сыфэягъ.
- Аущтэу, Алахьым илIыкIу,- ХъутIыжъ дзэпщыр 
султIанэу зыхадзыгъэм ыуж джа цIэмкIэ апэ еджэзэ, 
игузэжъо-гумэкI къызхимыгъэщэу Къахьир къыIуагъ,- 
Бибарс дзэпщым еIомэ, сэ счIыпIэкIэ Къэлэунэми хъущт, 
Расими къекIущт, ау Мысыр араб хэгъэгу пашъхьэм сэ 
лIыгъэ щызесымыхьагъэу, слъы щымычъагъэу зыми къысиIонэп.
- УлIыгъэнчъ зыми къыуиIуагъэп, уизэблэхъун Iофи 
агъэуцугъэп,- Пыйпэрыс мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ исэмэгукIэ 
къыготым фыремыплъэкIэу, фидзыгъ,- ау Мысыр зэрэараб хэгъэгур сынэ къыкIэмыIуат.
- Мысыр араб хэгъэгу сIуагъэмэ, сыда ащ хэлъыр, 
шъыпкъэба? - Къахьири къызэкIэкIуагъэп.

--- Page 107 ---

- Сириери араб хэгъэгу,- Пыйпэрыси къытехъупкIэжьыгъ,- сыда Китбугэ монгол дзэпщым Шамэ зыкъызыкIыдебгъэфыгъэр?!
- СултIан пашъхьэм шъущызэщымыхь! - ХъутIыжъыр 
джы гъум-кIэко лъэдэкъэ игъанэкIэ къызщытэджыкIи, нахь 
мэкъэ шъабэкIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Мысырри, 
Сириери, шъыпкъэ, егъэшIэрэ араб хэгъэгух, зыемэ 
япкIэнтIэпскIи, анэпскIи шъокIыгъэ, мамлюкхэми ар къаухъумагъэп пIон плъэкIынэп. ОркIэ, Къахьир, сиунашъо 
джащ щысэухы, Бибарс уриапэрэ дзэпщ гуадз. КIо, уиIофмэ ауж ихь, уипшъэрылъ гъэцакIэ. - Пчъэ зэфэшIыжьыгъэ макъэр джэхэшъогур изыкIухьыкIыщтыгъэ султIаным 
зэрэзэхихыгъэм лъыпытэу, идзэпщ гуадзэ ыпашъхьэ 
зыщыритIи, цыхьэшIэгъу-щыгугъкIэ фидзыгъ: - ПIохэрэр 
сыда зилIэужыгъохэр? Пщыгъупшэжьыгъа арабмэ аIуамыIо ми, яхэгъэгу тызэрисыр. Сэри ори тызэрэадыгэр 
имыкъоу, Къэлэуни къытхэогъэхъожьы, Бэрэкъэти къытэбгъэгъусэжьын фэягъэ. НэмыкI адыгэ мамлюк эмир цIыкIухэри ары.
- Сщыгъупшэжьыгъэп араб хэгъэгум сызэрэщыадыгэри, сызэрэщыарабри! - Пыйпэрыс мэкъэ IэтыгъэкIэ 
къыпиупкIыгъ. - Сэ мыщ зэо-бэнакIо сыкъэкIуагъэп, 
шъхьэфитынчъэ араб мамлюк сыщашIыгъэшъ, лIы сызщыхъугъэ, унагъо зыщысшIэгъэ, сисабый къызэрыхъухьэгъэ хэгъэгур ипыймэ къащысэухъумэ,- зэпыугъо тIэкIукIэ 
къыпигъэхъожьыгъ.- Зыгорэмэ афэдэу сиадыгагъи щысщыгъупшагъэп, султIан сыхъугъэкIи, ар сфэхъожьыщтэп.
 СултIаныр щхыпцIыгъэ:
- ЗэрэхъурэмкIэ, жьыбгъэнчъэу сынэ пшахъо къыкIатакъо…
- Сыда зыкIэжьыбгъэнчъэр? Орба зиадыгагъэ тещыныхьажьрэр?
- Сымыадыгэмэ, тиадыгагъэ тырыгущыIэщтыгъа? - 
зэреупчIыгъэ шIыкIэм къыхыригъэхыгъэми, ХъутIыжъ 
султIаным зиIэжагъ, кIилъэшъужьы фэдэуи зишIыгъ.- Адыгэ 
дзэпщ пэщабэ зафэтшIынэп сIуагъэ пае сыда ащ хэлъыр. 
Ежь зыкъэзымыухъумэжьрэр Алахьым къызэримыухъумэжьыри зыщымыгъэгъупш, зиадыгэ лъэпкъ къогушхукIрэ мамлюк дзэпщ,- султIаныр илъэпкъэгъу къесэмэркъэужьыгъагъэми, раIожьыгъэм ыгу къыкIыригъэпхъотыкIыгъ.

--- Page 108 ---

- Мысыр араб хэгъэгум уадыгэу султIан узэрэфашIыгъэм пае узытемыщыныхьажь. Сэ мыщ сыкъызырахьагъэм 
къыщегъэжьагъэу араб султIан иIагъэу къэсшIэжьрэп. 
Курд, туркмен яIагъэхэр. Шаджарат тырку лъэпкъэуи, 
ермэл лъэпкъэуи аIощтыгъэ, о адыгабзэ умышIэжьы нахь 
мышIэми, уадыг.
- Арэп, Бибарс, адыгабзэр зэрэсымышIэжьрэр 
къысфэодзы зэпыты, сыда ащкIэ къапIомэ пшIоигъор?
- Узэрэмыадыгэжьыр ары! - ХъутIыжъ султIаным ыгу 
филъ шъыпкъэр, хъоршэрыгъэкIэ ыпэ зэришъыгъэри, 
зэрешъугъури, зэрэфэмыштэри зыдишIэжьызэ, фидзыжьыгъ.
- СисултIаныгъо ащ фэдизэу къысэмыпэсмэ, сызэрэмыадыгэжьым иягъэ сиарабыгъэ зэремыкIыщтым ари 
къыгогъэхъожь. Ау сэ арэп джыдэдэм сызгъэгумэкIрэр. 
Орырэ сэрырэ мыщ фэдэу тызэфыщытэу сыдэущтэу зы 
хэгъэгу тызэдисыщта? БгъуитIукIэ къытэкIухэрэ пыйхэм 
сыдэущтэуи тапэуцужьыщта?
- Ар Iоф шъхьаф. Ау о уисултIаныгъэ къызыщытшIэщтыр узыгъэнэфэгъэ Эмир упчIэжьыгъом ыпашъхьэп, 
непэ къызэрэпIогъагъэу, зыкIыныгъэ тхэлъэу типыймэ 
тазытебгъакIокIэ ары. Джаущтэу зэрэхъущтым ислъам 
дин лъапIэр къытфезгъэхыгъэ Алахьыр щыгъуаз. ЗичIыгу 
къэзыгъэгъунэжьрэр сыдигъокIи зафэшъ, аущтэу ари 
хъунэу сыгу къысеIо. Хэгъэгум титIо тызэдисышъуна-тызэдимысышъуна зыфэпIуагъэм ипэгъокI лъэIу сиI. ТитекIоныгъэ къызыдэтхыкIэ, эмирыгъокIэ Шамэрэ Хьалэбрэ яз 
къысэппэсмэ сигопэщт, тиIуи тишIи зэхэлъ-зэхэмыхьэу, 
Алахьым къыттырилъхьагъэр тихьылъэ, араб дунаим 
тыщызэдытетыщт. Хэти щэрэщ - адыги, кипчаки, туркмени, 
курди, албани, тыркуи, боснакъи зыфэдэр - ащ къыщылъэгъощт.
- Шъыпкъэ, Бибарс, гъэрекIо, Мысыр къэжъугъэзэжьы 
зэхъум, о уимамлюкхэр арба Газэ дэжь монголыдзэр 
щызэхэзгъэтэкъогъагъэхэр? Егъэзыгъэ Iоф ащ хэлъыгъэп, 
шъуичIыгу фышъуиIэ шIулъэгъум ар шъуигъэшIагъэ, зэрэ 
Мысыр хэгъэгоу нэшIукIэ къышъуигъэплъыгъ. Адрэ уилъэIу армэ, Хьалэб къыостын, нахь чIыгуби къизгъэгъусэжьын, ШамэкIэ, тэ ущыIагъа джы нэс, Къахьирэ згъэгугъэгъахэ,- "мыдэ мыр зыфаер, еж Хьалэб къыостэу Гурыт 

--- Page 109 ---

хыIушъом уIузгъэтIысхьафэ, Шам нэмыIэмэ, ар хэгъэгу 
псаушъ, утезгъэплъэнэп. Укъысэбэнын оIомэ, сэшIэ сэ о 
пфэшъуашэр, нэзэжъумэ тазытекIорэ уж уипIэлъэжьыщтыр" псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ,- гъэшIэгъона 
уидзэпщ гуадзэ згъэгугъагъэмэ, Шамэ нахь уфаемэ, 
Къахьири зыгорэ къыфэтыугупшысын. Непэ, тихэгъэгу 
чIыпIэ къин зифагъэм, орырэ сэрырэ, Бибарс, тыгу зэзыгъэбгъэн зэтIуагъэп. Мысыр султIаныгъор къызэрэопэсыгъагъэри сэ бэшIагъэ зысшIэщтыгъэр. Айбек тхьамыкIэри 
къыпщыщынэзэ, дунаим зэрехыжьыгъэми сыщыгъозагъ. 
О къыбблэIэбыкIхи, султIаныгъор сэ къызэрэсфагъэшъошагъэр къырамыгъэкIоу мамлюкхэри, арабхэри, курдхэри, 
нэмыкIхэри зэрэрыгущыIагъэхэр сэшIэ. Пчыхьэшъхьэ 
уашъом апэрэ жъуагъор къызщыхэжъыукIыщт чIыпIэр 
сыдым фэпшIэна? Джа дэдэр сэри къысэхъулIагъ. Ори 
уижъуагъо Хьалэба, Шама, Багдада, Каира зышъхьагъ 
къызщыхэлыдыкIыщтыр? Сыд фэдизкIэ Iэбжымыр пытэу 
зэкIэпкъузагъэми, псыри пшахъори фэубытышъурэп 
бедуинмэ зэраIоу, султIаныгъор хэтрэ цIыфкIи егъэшIэрэ 
IэнатIэп, мары плъэгъун ори ар къызыбнэмыскIэ. Ащ фэдэ 
чIыпIэ тызифэкIэ, сэ апэ пцIэ къызэресIощтымкIэ уицыхьэ 
къыстегъэлъ, сIонэп сIуагъэ шъхьае, сыадыгэба, ар о 
бблэсхэу Къахьири, Расими, Танкъызи, нэмыкI тимылъэпкъэгъухэми афэсщэинэп.
- Хьау, хьау, уиIэнатIэ сыкIэхъопсэу къызщымыгъэхъу, 
хэти Алахь лъапIэм къырипэсыгъэм ерэзэгъ. Ары зэкIэ 
зышIэри, зыIэмычIэ тилъри,- "пIупэ телъымрэ угу илъымрэ 
зэфэшъхьафышъ, джа шIыкIэ дэдэмкIэ сэри сыкъыппэгъокIыжьы" Пыйпэрыс гукIэ риIожьи, ашIэн фэе шъыпкъэм 
джы султIаныр щигъэгъозагъ.- Ащ фэдэ унашъо тэркIэ 
зыпшIыгъэкIэ, Къахьирэрэ сэрырэ тиIофмэ ауж тихьан, 
дзэпщхэр тыугъоиных, тадэгущыIэн, пшъэрылъхэр афэдгъэуцуных. Монголхэр къыздикIхэрэ Багдад, Шам лъэныкъомкIи, къащзехьэмэ зыкъызщагъэхьазырыгъэ АккэкIи 
тишыу гъозэрыплъэхэр дгъэкIоных. Тишэсыгъо къэсыгъ 
зыщыпIорэм, тыхьазырыщт.
Каир щымамыр фэдагъэми, гумэкIыгъор дэфэжьыщтыгъэп: бэдзэр зэфэшъхьафмэ щыIакIэр ащэжъоты, 
мащэх, мэщафэх, ау хэти къэхъущтым пэплъэ, кIэупчIэ. 
Монгол дзэ нэкIыгъэм къалэм зыкъыдитакъомэ, дэлъыр 

--- Page 110 ---

зэкIэ диукъэбзыкIыщт аIошъ, къэлэдэсхэми, пэблагъэуи 
пэчыжьэуи псэухэрэ феллахэми лэжьыгъэр, дышъэ-тыжьын 
тIэкIоу яIэр чIатIэ, хьалыгъур агъэгъу, лыгъэгъугъэр гъушъапIэмэ ащагъэбылъы. Шыхэмрэ махъшэхэмрэ, цухэмрэ 
щыдыхэмрэ, мэлхэмрэ чэмхэмрэ арапэсыщтыр амышIэу 
Iоф хэтых. Шъэожъые-пшъэшъэжъые лъфыгъэхэр ныхэм 
гугъэуз нэплъэгъукIэ агъэежьых. Пшъашъэхэр нахь теплъаджэ зэрэхъущтхэм пае ашъхьэхэр арагъэупсых, щыгъыныжъхэр зыщарагъалъэх, анэгухэр зыгъастхъэрэ 
уцыпсхэр ащафэх, етIэмэIу зашIыжьы. Шъэо такъырым 
къыщегъэжьагъэу лIыжъым щыкIэкIыжьэу яунэрэ ябзылъфыгъэхэмрэ къызэрагъэгъунэщтым зыфагъэхьазыры: 
яшъэжъыехэри, ячатэхэри агъэлъых, якохъуапэхэри, 
япчэгъупэхэри аупэпцIых. Бэлахьыр къэзыхьыщт пыйхэр 
къымыгъэкIонхэу, къякIухэми агу шъабэ къафишIынхэу 
мэщытхэм, унэхэм Алахьым ащелъэIух. ШIу амылъэгъущтыгъэ мамлюкхэр джы ягугъапIэхэшъ, илъэс заулэкIэ 
узэкIэIэбэжьмэ, Айбек султIаным арабылъыр Каир зэрэщигъэчъэгъагъэр ащыгъупшэжьыгъэу, текIоныгъэшIукIэ 
къафэкIожьынхэу афэлъаIох.
Мысырымрэ Сириемрэ къарыхъухьэрэ шIагъо щымыIэу 
тхьэмафэ тешIагъ, къыкIэлъыкIуагъэри текIыгъ, шышъхьэIум имэзэныкъуи пыкIыгъ. Хэ зэтыраутыгъэ мамлюкыдзэри, тежьагъ зыщаIорэм зипхъотэнэу, Айн Джалут 
чIыпIэ тешъом пэмычыжьэу щыхьазырыгъ. ДзиплIыр, 
мэфэныкъо гъогу азыфагу дэлъэу, монголмэ ядзэхэм 
апыщытыгъ. Адрэ дзитIур, джа шIыкIэ дэдэмкIэ къащзехьэмэ апэуцугъагъ. Мамлюкыдзэхэр лъэныкъуитIукIэ 
гъэзэгъагъэхэми, анаIэ зэтырагъэтэу, зэфэсакъыщтыгъэх. 
ХъутIыжъ султIаным инэплъэгъу дзэ пстэури ригъэкIыщтыгъэп - сыхьат пэпчъ къэбархэр къыфэзыхьыщтыгъэхэ 
шэсхэр ыдэжь къыIулъадэщтыгъэх, Iучъыжьыщтыгъэх. 
Монголхэми франкхэми зыкъагъэхъыещтыгъэп. 
Джаузэ ящэнэрэ тхьамафэри кIуагъэ.
ХъутIыжъ султIанми Пыйпэрыс дзэпщ нахьыжъым 
ынаIэ тырихыщтыгъэп. Гуцафэ езыгъэшIын гори лъигъаплъэщтыгъэхэ Къахьири, Расими, нэмыкI дэIуашэхэми 
къыфахьыщтыгъэп. Мамлюкхэри пый пэплъэ мыухыжьымрэ 
фэбэ зэпымыужьымрэ агъэпшъыгъагъэхэми, мыхъун аIоу 
зыми зэхихыщтыгъэп. 

--- Page 111 ---

- Сыда тшIэщтыр, моущтэу титэкъухьагъэу шъофым 
титыщта? - султIаныр идзэпщ нахьыжъ еупчIыгъ.
- Сызэгуцафэрэр сIофтэгъэ гъозэрыплъэмэ къызысфахькIэ, къыосIощт,- гугъуемылIыхэу Пыйпэрыс къыриIожьыгъ.
- Сэ сымышIэрэ шъэф мыщ дэжь щыIэнэу щыта?
- Китбугэ-хъаным дзэр къытпиIэтынэу римыкушъукIэ 
сенэгуе.
- Китбугэ-хъаныр дзэпщ къэрабгъэп.
- Хулагу-хъаным паплъэу къычIэкIын.
- Джыри ар Монголым къимыкIыжьыгъэу оIошъ ара? 
- ХъутIыжъ султIаныр псынкIэу ипхъэнтIэкIу шъхьако-тахътэ 
къытетэджыкIи, джы нэс зэзгъэжэгъэ ипый фэгубжыгъ: 
- Ащ нахьрэ лIыгъэ хэмылъ нэмыIэмэ, идзэ къытищэлIагъэу 
сыда тшъхьэ зыфигъэузрэр!
Пыйпэрыс зажэщтыгъэ шэсхэри къэлъэгъуагъэх, къэбарым ишъыпкъапIи къыхьыгъ.
- Джыдэдэм, сыхьат пIалъи темыгъашIэу, Бибарс, 
дзэр къысфэугъой. ТитекIоныгъэ Алахь лъапIэу лъагэм мо 
къытфыкъуигъэкIрэ тыгъэм къыздехьы. - ЗыфиIогъэ 
пIалъэм ехъулIэу ХъутIыжъ султIаныр мамлюкыдзэм 
ыпашъхьэ еуцуошъ, ыIитIу зыIущэигъэ нэIур къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэу дыухьэ къехьы, етIанэ зэкIэми зэхаригъэхэу къеIо.- Я си Алахь лъапI, унэшIу къытщыф, 
текIоныгъэр къыдэтэгъэх! Алахьыр зигугъапIэу, зэрэ Мысыр хэгъэгоу зыщыгугърэ мамлюкыдзэр, сауж шъукъихь!
Сайф Музаффар ад-дин ХъутIыжъ султIаныр зипэщэ 
мамлюкыдзэу куохьау-кIый мыхъэкIэ къэзэрэфыщтыгъэм 
Китбугэ-хъаным иапэрэ шыудзэ фэмыщэчэу, идзэпщ 
зэреджэщтыгъэри къыримыдзэжьэу, кIитхъужьыгъ.
 Шым къелэлэхырэ монгол укIыгъэм ытхыкIэ зичэтэлъ 
зылъэкIыжьыщтыгъэ ХъутIыжъ султIаныр Пыйпэрыс 
екууагъ:
- Джы мо зишыкIэ пызыутыжьрэмэ шъуалъежь, Китбугэ-хъанри псаоу сапашъхьэ къижъудз!
Мэфищым къыкIоцI Пыйпэрыси, Къэлэуни, Тэрмакъи, 
Бакътути, Анаси, Къахьири, Расими зипащэхэ мамлюкхэм 
шъхьэчъэ-псачъэм хэфэгъэ монголыдзэ зэхэпхъагъэм зи 
къырагъэлыгъэп. Ящэнэрэ мафэм итыгъэкъохьапIэмкIэ 
зыщыригъэзыхыгъэ уахътэм Мысыр султIаным дэжь къэзыгъэзэжьыгъэ мамлюк шыухэр къэлъэгъуагъэх: гъэрхэр 
апэ итыгъэх, Пыйпэрыс ишыплIэ Китбугэ-хъаныр дэлъыгъ.
- Уиунашъо дгъэцэкIагъэ, Алахьым илIыкIу,- текIоныгъэр къыдэзыхыгъэ мамлюкхэми, гъэрхэми зэхаригъэхэу 
Пыйпэрыс къыIуагъ,- мыхэр, Китбугэ-хъаным идзэпщ 
зытIущи зэрягъусэу, уигъэрых.
- Китбугэ-хъан дзэпщыр шыплIэм къыдэшъух,- ыгукIи 
ымакъэкIи разэу султIаным къыIуагъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ дзэпщ гъэрыр ыпашъхьэ къызэрэрагъэтIысхьэрэр 
ыдагъэп.- Къэжъугъэтэдж, ыIи шъутIатэ. Хымэ чIыгум 
уигухэлъ къыщыбдэхъугъэп ара, Китбуг-хъан?
- Ори а узтет чIыгум укъытехъухьагъэп,- Китбуг нэ 
IаекIэ султIаным къыфычIэплъыгъ.
- Шъыпкъэ,- султIаныр щхыгъэ.- Ау ощ фэдэу 
зэокIо-техакIо сыкъыфэкIуагъэп, сыщапIугъ, сыщалэжьыгъ, 
игумэкI-гукъао щызэхэсшIагъ. Арэу улIмэ, шъхьакIо уиIэмэ, 
упсэ зыщыбгъэгъун чIыпIэ уифагъэшъ, ар ор-орэу зэшIэжь. 
Монголмэ сэжъыер якIасэшъ, ежь къыгошъухыгъэр 
ыпашъхьэ фычIашъус. Тэрэзба, Имад? - Iимамым еупчIыгъ.
- Тэрэз, тэрэз, тыгъэ папкI, Алахь лъапIэу лъагэм 
IашэкIэ къыокIурэр иIашэ екIодылIэжьы еIо, етIани ар джаурмэ нахьышIу.
Китбугэ дзэпщым фычIасэгъэ сэжъыем, бэ ыгу къыгъэкIыжьызэ, заулэрэ еплъыгъ, къыштэнэу зеIэбэхым, 
изэолI гъэрмэ лъэгонджэмышъхьэкIэ чIыгум зырадзыхыгъ. 
Сэм пылъ пшэхъо-ятIэр икIэкI IэгъуапэкIэ тырилъэкIыкIи, 
ыпашъхьэ щычIисэжьыгъ: 
- Дзэпщмэ заукIыжьэу тихабзэп.
- Укъелыщтмэ, ари ушъхьагъу хъущт,- султIаныр 
щхыпцIыгъэ, зиплъыхь-зыкъиплъыхьажьи, Бэрэкъэт 
еупчIыгъ.- Мы дзэпщ лIыхъужъ-къэрабгъэм ыпсэ фыIупхынкIэ уишIуагъэ ебгъэкIына?
- Ар спшъэ къеолъхьэмэ, тыгъэ папкI, зи езгъэIонэп. 
Тэ щыIа мы джаурым ичатэ? - Бэрэкъэт зэогъукIэ Китбугэ 
дзэпщым ышъхьэ шIуигъэлъэтыгъ.

--- Page 112 ---

Бахрит, салихие мамлюкыдзэхэр Айн Джалут дэжь 
Хулагу-хъан идзэхэр зэрэщызэхакъутагъэхэр, идзэпщ 
анахь пхъэшэ Китбугэ-хъаныр зэрэщаукIыгъэ къэбар 

--- Page 113 ---

гушIуагъом араб дунаир къызэлъибыбыхьагъ, нэшхъэигъо 
къэбаркIи Монголиеми нэсыгъ, Дербент лъэныкъомкIэ 
Темыр Кавказым зизытакъощтыгъэ ядзи лъыкIэхьагъ, 
Византиий щызэхахыгъ, франк къащзехьэмэ ядзэ хьазырыгъэхэри зэтыриIэжагъэх, Мысыр хэгъэгум пхырыкIрэ 
Дэнэ гъогур зихэкIыпIэ сатыушIэхэри ыгъэгушIуагъэх. 
Мамыр сатыушIэ Мысыр дызиIэ хэгъэгухэу хы Гурытым 
пэIусхэ Испанием, Португалием афэдэхэм, нэмыкIхэми 
джыри нахь гугъэпIэ дэгъу афихьыгъ.
Мамлюкыдзэмэ лъыпсгъачъэкIэ къыдахыгъэ щытхъур 
зиягъэр, зилIыгъэ напшIэ тезылъхьэщтыгъэр Сайф Музаффар ад-дин ХъутIыжъ султIаныр арыгъэ. Зэгорэм Тураншах къехъулIэгъагъэр щыгъупшэжьыгъагъэу арэп. Ыпашъхьэ щаIорэ щытхъур ымыдэщтыгъэми, ыкIыбкIэ щаIорэр 
зэригуапэр дэзышIэщтыгъэмэ рагъэхъущтыгъэ нахь, 
щагъакIэщтыгъэп. Джащ фэдэ щытхъукIэе-убыкIаем 
мамлюкхэри дзэпщхэри зэпигъэблагъэхэрэп - зэпэIуегъэкIотых.
Пыйпэрыс дзэпщ нахьыжъым илъэпкъэгъу султIаным 
къыришIагъэр ахэм ялъытыгъэми, зэуи арыхэп. ЗыкIэлъэIугъэгъэ Хьалэби къыритыгъэп, ШамэкIэ къызэригъэгугъагъэр зыщигъэгъупшэжьи, Айн Джалут зэуапIэ 
къикIыжьыгъо римыгъафэу, ащ эмиркIэ Къахьирэ ыгъэкIуагъ. "Мамлюк дзэ пстэуми дзэпщ нахьыжъкIэ урящыкIагъ, титIуи нахь Iэрыфэгъу годзэ-цыхьэшIэгъукIэ тызэготын" ушъхьагъукIэ зэрэIуригъэхыщт гухэлъ шъэфыр нэмыкI 
гущыIэшIухэмкIэ къыфызэблихъугъ. Ау Пыйпэрыс зэгуцэфагъэр ятIонэрэ мафэм Расим къыфигъэшъыпкъэжьыгъ.
- ЕмыкIу къысфэмышI, Бибарс, сэ о сыкъызэрэпщыгугърэ щыIэп, ау мы шъэфым ышъхьэ уилIыхъужъыгъэрэ 
уизэфагъэрэ къисэзгъэхыгъэр,- Расим игущыIэ кIэух 
къыфишIыжьыгъ. - Алахьыр сакъ, зыфэсакъыжь, непэнеу щэу укI къыуашIылIэнэу загъэхьазыры.
 Къэлэунэ унэм къипкIагъ, ынэ гумэкIыхэмкIэ къэбарышIу зэрэщымыIэр бысымыми, ихьакIи къагурыIуагъ.
- Шъо шъущыс, шъугущыI,- Расим къэтэджыжьыгъ.
- Хьау, Расим, цыхьэшIэгъу тызызэфэхъугъэкIэ, тиIоф 
зэхэтымыфэу кIожь Iоф щыIэп,- Пыйпэрыс мэкъэ гъэтIылъыгъэ-теубытагъэкIэ Расим ыгъэтIысыжьыгъ, къэзыщэгъэ къэбарым зэрэщыгъуазэр ригъашIэу шъэогъум 

--- Page 114 ---

еупчIыгъ.- Тиныбджэгъу-цыхьэшIэгъу султIаным ишъэф 
о сыдэущтэу кIэпшIыкIыгъа? КъаIо, Къэлэун, мыщ дэжь 
шъэф щыIэжьэп.
- Симамлюк цыхьэшIэгъу къысиIуагъ.
- Сэ зэрэсимызакъор дэгъу…- цIыфышъо нэгу зимыIэ жьэу тIысыжьыгъэгъэ Расим гу къызIэпишIыхьажьыгъ.
- ХъутIыжъыр тэ щыдгъотыщта? - зыфэмыIэжэжьэу 
Пыйпэрыс къэтэджыгъ. - ШакIо щыI пIуи? Хэт дзэпщмэ 
ащыщэу игъусэхэр? - Зэхихыгъэ эмирмэ ацIэхэр IэпэчIэIуантIэкIэ Пыйпэрыс къыпчъыжьыгъэх, ежь ишIошIи къыриIолIагъ.- ЗэрэхъурэмкIэ, тэри, Бакътути, Анаси, Магърыби ишэкIо IофкIэ тырицыхьэшIэгъужьэп. НекIо, Къэлэун, 
тэ тидзэпщ цыхьэшIэгъумэ…
- Сэры? - Расим нэмыз-Iумызэу къызщылъэти, Пыйпэрыс игущыIэ къыригъэухыгъэп.
- О зы лъэбэкъуи унэм къибдзыщтэп, оркIэ ар 
нахьышIу…
Пыйпэрысдыхэри - Къэлэуни, Бакътути, Бэрэкъэти, 
Анаси, Магърыби - шакIо къикIыжьыщтыгъэхэ фэдэу Каир 
къэкIожьыщтыгъэхэ султIандыхэм заIуагъэкIагъ, гъуим 
хагъэбылъыхьэгъэхэ мамлюкхэри къафэсакъыщтыгъэх. 
Игъусэмэ Iуагъэ зэрадишIыгъагъэу, Пыйпэрыс шъхьэщэгъашIокIэ султIаным зекIуалIэм, зэбэунэу къыфищэигъэ 
Iэр пиубытыкIи, онэгум къыридзыгъ. Къэлэунэ чэтэогъу 
зэрихыгъэ султIаныр чIыгум хигъэфэжьыгъ. Къэхъугъэр 
къызгурымыIощтыгъэхэ ухъумэкIо зэтекъагъэхэм Бакътути, Анаси, Бэрэкъэти, Магърыби Iэшэ къихыгъэкIэ апэуцугъэх, гъуим къыхэчъыгъэ мамлюкхэри къэсыгъэх. 
Нэрэ-Iэрэ азыфагу къэхъугъэм хэпшIыхьажьын щымыIэу, 
султIанри укIыгъэу залъэгъум, ухъумакIохэр къяхъулIагъэм 
еуцолIагъэх.
Сайф Музаффар ад-дин ХъутIыжъым исултIаныгъо 
зыщихьыгъэ илъэс закъор джаущтэу ыухи, джа мэфэ 
дэдэм итыгъэкъохьагъу уахътэм, 1260-рэ илъэсым ичъэпыогъу и 3-м, Айн Джалут дэжь мамлюкмэ монголыдзэр 
зыщызэхагъэтэкъуагъэм мазэ тешIагъэу, аз-Захир Рукн 
ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысырым исултIанэу Каир 
къыгъэзэжьыгъ. Сыдигъуи зэрэхъу хабзэу - ащ сыдрэ 
уахъти фэамалэп, фэIэзэгъоп - текIыгъэр ащэгъупшэ, 
къытехьагъэм щэтхъух…

--- Page 115 ---

ХIV
Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари егъэзыгъэ укI IофкIэ къыдихыгъэ султIан IэнатIэм ежьыркIи, 
нэмыкIхэмкIи къыдэкIогъэ мэфэ гушIогъо-нэшхъэйхэр 
текIхи, тахътэм изакъоу къызытенэжьым, шъхьэм къыфечъэгъэ упчIэмэ къызэкIагъэщтэжьыгъ: "Моущтэу 
тызэзэо-тызэрэукIзэ къэтхьыщта? Нахь лъэшымрэ Iушымрэ 
тэзэрэмыгъашIэу шъозэбэн-езэрэмыгъэхьым тыхэтыщта? 
Хэгъэгум мамыр илъын, цIыфмэ зядгъэгъэгупсэфын фаеба? 
Сыда тэ, мамлюкхэм, тазыфагу цыхьэзэфэшI зыкIыдэмылъыр? Хэта ар зилажьэр, зыпкъ къикIырэр?.."
УпчIэ зэкIэлъычъэ-зэкIэлъытхъомэ къастыгъэ фэдэу 
Пыйпэрыс къэтэджыгъ, щэджэгъо нэмазшIыгъо уахътэр 
къэмысыгъагъэми, амдэзштагъэкIэ Алахьым ыпашъхьэ 
иуцуагъ. 
Нэмаз едзыгъохэр зегъэцакIэхэм, лъэгонджэмышъхьэкIэ нэмазлыкъым тесэу зыфэамалынчъэ иупчIэ-джэуапхэр Алахьым феIуатэх, химыгъэукъонэу, IэпыIэгъу 
къыфэхъунэу елъэIу: "ЦIыфхэр зэлъэIухэу зыми емылъэIужьырэр Оры, си Алахь. Оры зыIэ тилъыр, тызгъэпсэурэр. 
ПIалъэкIэ тызщыбгъэпсэурэ дунэе хьафым щытэбгъэшIэрэ 
шIугъэр къизыутыжьырэ мыхъуныбэ тшъхьэ тыфитэуи, 
тыфимытэуи тетэшIыхьэ. Сышъэожъыезэ, Мысыр сыкъахьи, уибыслъымэнмэ сазыхэогъэзагъэм, симэджусый 
диным ычIыпIэ къабыл сфэпшIыгъэ ислъам дин лъапIэм дэх 
фэсымышIэу сыфэшъыпкъ, сыриухъумакIу. Зэгорэм 
сидиныгъэм игугъу къызэрэсшIыгъэр, си Алахь, къысфэгъэгъу. А лъэхъан чыжьэми сызэрэмыдинынчъагъэр ащкIэ 
къыуасIо сшIоигъошъ ары. Тидин лъапIэ ттезыхын зигухэлъхэ къащзехьэхэмрэ мыжъом хэшIыкIыгъэр зитхьэхэ 
монголхэмрэ сазэрэпэуцужьыгъэр, алъи, сэ слъи зэрэзгъэчъагъэхэр шIушIэкIэ зыфэсэлъэгъужьы. Ау Мысыр 
хэгъэгум султIан сызэрэфэхъугъэ шIыкIэм мыхъун хэолъагъомэ, ар сэри зыдэсэшIэжьышъ, къысфэгъэгъу. Ар сэ 
зытесэлъхьажьыми, сэрэп, ежьыр ары зилажьэр. Iофыр 
зэолIэжьыщтыгъэр титIу: е сэры, е ежьыр. Аущтэу сымызекIогъагъэмэ, джыдэдэм уапашъхьэ симысыжьыныгъэкIи 
мэхъу. Синасып тебгъакIуи, псаоу сыкъызыбгъэнагъэкIэ 
лъэIу къыпфысиI. Джа уапашъхьэ сыкъизыщагъэхэ 

--- Page 116 ---

сиупчIэхэм джэуап тэрэз ястыжьышъунэу амал къысфэхъу. 
Дэгъури, дэйри къызыпкъырыкIрэр цIыфыр арышъ, дэим 
сщегъэкIухь, дэгъур сфэгъэшIу. Джыри зы лъэIу, мыгъатхэ 
уадэжь къэзыгъэзэжьыгъэ сиIуми дышъэ унэшIу къыщыф, 
Айдакин бабарэ Мэрджэнат Iумирэ сэркIи, хэткIи цIыфышIугъэхэшъ, уиджэнэтыпчъэ афызэIухыгъэнэу сыфай. 
МодыкIэ, хыкIыбымкIэ, щысиIэгъэхэ сянэ-сяти, синэнэжъ-тэтэжъи насыпынчъагъэхэшъ, сыд дин аIыгъыгъэми, унаIэрэ 
уигукIэгъурэ атезгъэты сшIоигъу. СыкъызэхэшIыкI, унэшIу 
къысщыф, си Алахь, лъыкIэ сагъэштэгъэ султIаныгъом 
иапэрэ лъэбэкъу мафэ сфэгъэхъу".
Пыйпэрыс иапэрэ султIаныгъо мафэ ышъхьэ къыфитэджэгъагъэхэ упчIэхэр джау сыдми упчIэ зэхэлъэ дэзэхэчъыжькIэ кIодыжьыщтыгъэхэмэ афэдагъэхэп. Джырэп, 
бэшIагъэ загъэгумэкIыщтыгъэр - мамлюк чэтэ ихыгъэкIэ 
зэо заулэмэ ахэти, уIэгъищ къызытыращэ уж ары ахэм 
ягупшысэ лъапсэ къызыщежьэгъагъэр. Ау ащ пае цыхагъэу, къыхэмыхьапхъэ горэ къыхэфагъэу цIыф ылъэгъугъэп. 
ИлIыгъэ щытхъу къызэрэраIорэм фэдизрэ ебгъукIохэуи, 
блэIэбыкIыхэуи къыхэкIыгъ. Зао щымыIэу Iаджри хьа гъушъугъу кIодыпIэмэ арыфагъ, къарыкIыжьыгъ. Арэущтэу 
щытми, ишIуагъэ цIыф макIэп зэригъэкIыгъэр, джащ фэдэу 
ежьми къыфыщытыжьыгъэх. 
Джы идунэе лъэгапIэ зытеуцогъэ мафэм сыд упчIэха 
ышъхьэ къыфихьэхэрэр? Араб дунаим изэо мыухыжь 
хэпшъыхьагъа, хьауми Алахьым нахь пэблэгъэ лъэгапIэу 
къыкIэлъытхъохэзэ зыдэкIоягъэм ышъхьэ къыгъэунэзагъа?
Тыжьыныпс-дышъэпс зэгъэшъогъэ хъырахъишъэхэмкIэ гъэпкIэгъэгъэхэ дэпкъхэри, кIашъори лъэгэгъагъэхэми, 
кIаорэм фэдэу, пкъы пытэ зандэмкIэ джэхэшъогур Пыйпэрыс заулэрэ рикIукIи, КъурIаныр зытелъ мэкIаим дэжь 
къыщыуцугъ. Алахьыр зыгъэлъэпIэрэ, зыгъэинырэ дыухьэр 
зэлъыпытэу гукIэ щэ къыIуи, фэсакъмэ ыгъашIозэ, КъурIаныр къыштагъ, ынатIэ нигъэсыгъ, ебэугъ, ыбгъэ сэмэгу 
рифызылIэжьи, къызтырихыгъэгъэ мэкIаим тырилъхьажьыгъ. Пыйпэрыс ыгу, ныбжьи зэрэщымытыгъэу, 
къэушъэбы ригъэжьагъ, ыIэпкъ-лъэпкъхэри нахь ланлэ 
къэхъугъэх. Чатэмрэ мэIумрэ лырыгъужъ ашIыгъэ Iэгушъохэри къызэрэпкIантIэхэрэр зэхишIагъ. ЫнатIэ теIэбэжьыгъ 
- гъушъэ, ынэкIушъхьэхэр плъыхэрэп, ыгуи ыгъэгумэкIырэп. Щагум дэдзэгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ алъэныкъокIэ щыджэгурэ шъэожъыемэ ыкъо Саидэ ымэкъэ 
чан къахэIукIы.
"Сыда сэIо къысэхъулIэрэр!.. - Пыйпэрыс зыфэгубжыжьыгъ, етIанэ изытет зыдишIэжьзэ, зэгыижь-зэсэмэркъэужь фэдэ зишIыгъ.- Сыпсаузэ, сигушIогъо мафэ 
зыщысымыгъэежьы мыхъунэу къысщышIыгъэр…" султIан 
тэхътэ гъэкIэрэкIагъэм лъэбэкъушхохэмкIэ блэкIи, Нил 
псыхъомкIэ гъэзэгъэ имыкIэсэ шъхьаныгъупчъэм, зыфелъэкIонри ымышIэу, кIэрыхьагъ.
Мэкъэнчъэ псыорхэмкIэ Нил мэуалъэ, тхыцIэ 
гъожьышъо къипшкIэ Пыйпэрыс инэплъэгъу кIэкIотзэ, 
уашъомрэ чIылъэмрэ зыщызэолIэжьрэ лъэныкъомкIэ 
зехьы. 
Мэфэщэджагъо пэтзэ, сыда Пыйпэрыс инэплъэгъу 
къыхэтэджыкIхэрэр? КъохьапIэмкIэ мэшIотхъуабзэр къызпыутысыкIрэ тыгъэ плъыжьышхор хым хэстыхьэ… Мэлхэр 
тхышъхьэм езэрэгъэчъэхыжьых… Къухьэр, Къэлэун,Чэусар… ГъэрщэпIэ бэдзэрхэр… Айдакин, Мэрджэнат… 
Джэнчыдз ныор… АхъщэенэцIыныр… Апэрэ мамлюк 
заор… "Мысыр султIаныгъор, ухэхэсышъ, къатемыхыщтмэ, къыуатыщтэп" ас-Салих ад-дин султIаным къызэрэриIогъагъэм хэгупшысыхьэзэ, Нил хитхьалыхьащтыгъэ 
Чэусар ынэгу къызыкIэуцожьыкIэ, шъхьаныгъупчъэм 
Пыйпэрыс зыкъыIуедзыжьы. 
"Сызфэмыеу сызэрагъэнэцIыщтыгъэ султIаныгъор,- 
Пыйпэрыс джыри игумэкIмэ къатыригъэзэжьзэ, дэпкъым 
пылъэгъэ чатэм кIэрыуцуагъ,- лIыгъэкIэ, къатесхыгъ!..
Сыда джы?.. Мы чатэм апэра цIыф зырысыукIырэр? Мыр 
сияплIэнэрэ чат. ЗэуапIэмэ щызэпысыутэуи, щысIэкIаутэуи, 
щычIысагъэдзэуи къыхэкIыгъ, ау сыд сшIагъэми, спсэ 
къэсыухъумэжьзэ, зыфасшIэрэм сыфэшъыпкъагъ, лъыр 
зыфэзгъачъэрэр симычIыгуми, си Алахь лъапIэр сыгу 
илъыгъ, къысшъхьэщытыгъ. ЗишIэ хэлъи, хэмылъи чэтапэкIэ 
псынэ сигъэтIызэ, симыхэгъэгу султIан сыфэхъугъ. Арабмэ 
зэраIоу, псы лъакъо зимыIэ псынэм осэпсыкIэ из пшIын 
плъэкIыщтэп. Псынэр тIыгъахэмэ, ащ зыгорэ еспэсын, 
псынэ щалъи, псынэ кIапси зэрэщыIэнхэ фаери сэшIэ, ау 
Iуми тхьамыкIэм къысиIощтыгъэр зэкIэми анахь Iоф: 
"Уишъэогъу-ныбджэгъухэр гъашIох, гъэлъапIэх, ахэр 

--- Page 117 ---

зыщыуимыIэхэ хэгъэгур сыдигъокIи уианахь хымэ хэгъэгу". 
Къэлэуни Имади, Танкъызи Бэрэкъэти, Расими Бакътути, 
Анаси, Магърыби сишъэогъу-ныбджэгъухэба? СисултIан 
псынэ стIы зэхъум, ахэр арба сигъусагъэхэр? Ар сэIо 
шъхьае, ХъутIыжъым етшIагъэм фэдэу, сэри джа псынэ 
дэдэм, итыпсыр IэшIушъ, сырагъэтхьалэжьмэ?.. Сисултаныгъэ иIэшIугъэ зыхэсымышIэзэ, сшъхьэ къизгъахьэхэрэр 
сыда?!" къыпаIэтыгъэ чатэм зыщидзыерэм фэдэу Пыйпэрыс 
дэпкъым къыкIэрыкIыжьи, щагумкIэ къыщыIущтыгъэ 
шъэожъые макъэмэ унэм ращыгъ.
СултIаныр къызэрэлъагъоу щагур кIым-сым хъугъэ: 
чъыг жьаум чIэсыгъэ Мунирэ лъэрымыхьэм шъхьэщытыгъэ бзылъфыгъэхэр, жьы феощтыгъэ пшъэшъитIур къыкIэрыни, IукIотыгъэх. Пыйпэрыс иухъумакIохэри, ынаIэ 
тырамыхэу, шъхьащыкIыгъэх. Саидэ пхъэнтIэкIум тетэу 
кIэкуукIызэ, пхъэ чатэмкIэ зэрэзаощтыгъэр Пыйпэрыс 
зелъэгъум, ыгу къыпыузыкIыгъагъэми, зэхихыгъэм щигъэгъупшагъ:
- Уичатэ пIэкIэсымыутыгъэу, сапашъхьэ лъэгонджэмышъхьэкIэ укъыщемытIысэх, къэтэдж! - султIаныр 
зылъэгъугъэ шъэожъыер къыфэмытэджы зэхъум, ыкIыбыкIэ зыгорэ зэрэщыIэр Саидэ къыгурыIуи, къызэплъэкIыгъ, 
ау ащ пае къыгъэнагъэп текуонри, егыинри, ыушъхьакIунри.- Къэтэдж сIуагъэба! Мысыр султIаным ыпашъхьэ 
зыщебдзыхыгъэшъ, сыптемыкIуагъэу къызшIомыгъэшI. 
Ащыгъум уичатэ къысфычIаси, зыкъызэрэптырэр зэкIэми 
алъэгъоу пIэ къэIэт.
Пыйпэрыс зэхихыгъэр ыгу еIугъэми, емыIугъэми 
умышIэнэу щхыпцIыгъэ, тегущыIыкIрэм фэдэу шъузым 
еупчIыгъ:
- Зыогъэпсэфы ара, сидах?
- Моущтэу сыныбэ къипшэу сыдахэми сшIэрэп, ау, 
Алахьым ыIомэ, ынэшIу къытщыфэмэ, ащ тызытегущыIэщтыр къэкIощт тхьамафэр арэу къысщэхъу,- ежь Мунири 
уасэ зыфишIыжьзэ, IущхыпцIыкIыгъ, зызэригъэпсэфырэ 
шIыкIэри гые-сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ.- Мор зизэокIэкууа кIэм зиуигъэгъэпсэфына.
- Адэ сыдэу пшIына, джары тидунай зыфэдэр,- зэрэсултIанри, хэгъэгум ианахь лъэгапIэ зэрэтеуцуагъэри, 
ащ къихъухьащт-щышIэщтыри ежь зэрепхыгъэр щыгъупшэжьыгъэу Пыйпэрыс къыIуи, гукIэ пигъэхъожьыгъ: 
"Лъэшым махэр реуты. ЦIыфхэр къызкъощэгъэнхэмкIэ, 
цыхьэ къызфядгъэшIынымкIэ, мамлюкхэми жьыкъэщэгъу 
закъу нэмыIэми ядгъэгъотынымкIэ сапэ щыIэгъэ султIанмэ 
амышIагъэ горэ шIэгъэн фае. Адэ моущтэу зэо мыухыжьым 
тыхэт зэпытыщта? Франк къащзехьэхэр дгъэIэсагъэхэ фэд, 
монголхэр арых джы тэркIэ зэкIэми анахь Iофыр. Тагоуцон-къыткъоуцонхэу нэзэжъумэ тэщ нэмыкI пый яIэба? 
Византие лъэныкъомкIэ, хытIолитIур зыIэмычIэ илъ Константинополь дэжь латинянхэр щэзаох. Каир къыдэхъухьэхэрэр, сапашъхьэ къихъухьэхэрэр сынэ къыпэIуимыхьэхэу хымэ хэгъэгум, Константинополь щыхъу рэщышIэхэрэр сэ зэсэгъафэх!" Пыйпэрыс зызэрэфэгубжыжьыгъэм зыкъыригъэшIэжьи, шъузым зэрэтегупшысыкIыгъагъэмкIэ зыкъигъэтэрэзыжьы фэдэзэ, игущыIэ 
пидзэжьыгъ. - Ары, ары, сидах, сэ сызгъэгумэкIрэм ори 
уегъэгумэкIы. Хэгъэгу Iофхэр зэкIэми апшъ, ау титIокIэ 
зэкIэми апшъэжьыр джа къэкIощт тхьэмэфэ пIалъэу зыфэпIуагъэр ары. Щыс о, зыгъэрэхьат, жьы къызIугъахь, зыми 
земыгъэгъэгумэкI, сэ дзэпщхэр къезгъэблэгъагъэхэшъ, 
унэм сыкIожьын, зыхэзгъэдэIощтхэ Iофмэ джыри зэ сахэгупшысыхьажьын.
- ГумэкIыгъо щыIа? - ежь нахьи исабыймэ нахь атещыныхьажьызэ, Мунирэ къэупчIагъ.
- Хьау. КаиркIи, хэгъэгумкIи Iофыгъо зытIущ щафэзгъэуцу сшIоигъу. Ар ори ошIэ, зымафэ ущызгъэгъозэ гъагъ.
Ечэнд нэмазым ехъулIэу мамлюк дзэпщхэр Мысыр 
султIаным имэщыт къыщызэрэугъоигъэх. Мэщыт чIэхьагъум дэжь псым къезэрэгъэтIысэкIхи, амдэз аштагъ. Хэти 
фэгъэнэфэгъэ чIыпIэм яIашэхэри, ялъэкъопылъхьэхэри 
къыщагъанэхи, лъэпэд пIонэкIхэу мэщытым чIэхьагъэх, 
султIанымрэ Iимамымрэ аужкIэ яалырэгъу-нэмазлыкъмэ 
атеуцуагъэх. Пыйпэрыс султIаныр Имад Iимамым зы 
лъэбэкъукIэ ыпэ ит. Адрэ дзэпщхэри джа лъэбэкъур азыфагоу, аIэнтэгъухэр зэнэс-зэнэмысхэу, зэготых.
Пыйпэрыс араб дунаим зэрэхэфагъэм лъыпытэу 
быслъымэн диныр къабылкIэ ыштагъэшъ, ыныбжь хэкIуатэ 
къэси, нахь фэшъыпкъэу ищыIэныгъэ къехьы. Джары 
Мысыр султIан зэрэхъоу, Алахьыр зыгу илъ пстэури ислъам 
диным иухъумакIокIэ ащ зыкIеджагъэр, нэмазышIмэ апэ 

--- Page 118 ---

сыдигъокIи зыкIырагъэуцорэр. Адрэ султIаныгъэхэми а 
цIэмкIэ ямыджэщтыгъэхэуи, Алахьым илIыкIокIэ амылъытэщтыгъэхэуи арыгъэхэп, ау ислъам быракъ шхъуантIэм 
ыкIэ нахь пытэу зыIыгъыгъэр Пыйпэрыс ары. Ислъамыр 
зэрымылъ хэгъэгум къырахыгъэгъэ шъэожъыем сыдэущтэу ар ыпшъэ ифагъа? СултIаныгъор зыщиIыгъ хэгъэгумкIэ Пыйпэрыс хыма? УпчIэр зэрэбгъэуцурэм елъытыгъэщтын 
ащ иджэуапыщтри. НэмыкI хэгъэгухэм абзи, яхабзи 
пэчыжьэхэу, быслъымэн диныр ащаIыгъ, ащырякъабыл, 
ау узщымыщмэ султIан уафэхъуныр… Афэхъугъа, къатырихыгъа? Ари Iоф шъхьафышъ, хэти зэрэзэхифышъу. 
Тхьэ зелъэIухэ уж, нэмазым къытекIыжьыгъэхэ дзэпщхэм агухэр псынкIэ хъугъэхэу султIаным иунэшхо щызэрэугъоигъэх. Пыйпэрыс исултIаныгъо ыпэкIэ нахьыпэрэ зэIукIэгъухэм зэращашIыщтыгъэу пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, 
псыIэшIухэр, нэмыкI IэшIу-IушIухэр Iанэмэ атетыгъэхэп. 
Аущтэу зыкIыщытым дзэпщхэр егупшысэгъу фимыфэхэу 
Пыйпэрыс къыIуагъ:
- Шъолъэгъу, дзэпщхэри, эмирхэри зэкIэ садэжь 
къезгъэблэгъагъэхэп. Сигупшысэ ахаслъхьэмэ, сяупчIыжьмэ 
акъылэгъу къысфэхъущт-сызфэхъущтхэр, анахь къыспэблагъэхэр арых къезгъэблэгъагъэхэр. Адрэхэр къыспэмыблагъэхэу, симыакъылэгъухэу къызшIошъумыгъэшI. Тэ 
зэкIэ, мы щысхэри щымысхэри, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэ Алахьым къытфыригъэхыгъэ быслъымэн 
дин лъапIэм тыриухъумакIу. Хэти иакъылрэ илIыгъэрэ 
къызэрихьэу ынэIу къабзэ Уашъомрэ Чабэмрэ афэгъэзагъ, 
агуи, ягугъи афызэIухыгъ. Ау ислъамым ипыймэ, тэ типыймэ 
тапэуцужьы, зыкъэтэухъумэ тIозэ, хэгъэгум мыхъуныбэ 
къехъухьэ. Тикъалэмэ, тичылэмэ шъхьэлъытэжьыр ащымакI, нэпэнчъагъэр ащыб. Тутын Iэлуцым тихъулъфыгъэхэр 
фэщагъэ мэхъух, мыхъумыбзыгъэри къахахьэ, тибзылъфыгъэмэ ащыщхэри шъэфкIэ ежь зэрэфаехэу мэпсэух. 
Бзылъфыгъэ цIэIужьыр франк дзэпщмэ, дзэкIолI лъэрыхьэмэ 
къыздыращэкIырэ шъхьатехъончъэ мыукIытэмэ къытхахьагъ. АщкIи къокIыпIэмкIэ къытфикIхэрэ монголхэри 
шIухэп. Ахэм нибжьи тымышIэщтыгъэ узхэр къытхахьэх. 
Тиурамхэр шIоих, тихьамамэхэр къабзэхэп, бэдзэрхэр 
IыгъэкIых, тутынешъуапIэхэм тиныбжьыкIэхэр ачIэунахъох, 
тищайешъуапIэхэр архэмэ, бэдзэлъэ-шIоилъэх.
129
5 Заказ 022

--- Page 119 ---

- ЯхэкI-шIойхэри урам-сукъакъмэ къатыратакъох,- 
Бэрэкъэт къызеIом, пшIэрэр сыда къыригъэкIэу Къэлэунэ 
ынэ ыгъэIаезэ, дзэпщ ныбжьыкIэм ыцIэ къыриIуагъ.- 
Бэрэкъэт!..
- КъегъаIу, къегъаIу,- ас-Салих ад-дин султIаным 
Бэрэкъэт шIу зэрилъэгъущтыгъэр Пыйпэрыс ыгу къэкIыжьэу 
щхыпцIыгъэ,- тыкъыодэIу, Бэрэкъэт, узыгъэгумэкIырэр 
уушъэфын нахьи, къапIомэ нахьышIу.
- Къысфэгъэгъу, Алахьым илIыкIу,- Бэрэкъэт шъхьэщэгъашIо султIаным фишIызэ, къэтэджыгъ,- узэрэзэпызгъэугъэмкIэ. О умышIэрэр сэ сшIэу, сынаIэ тесыдзэу арэп, 
къапIорэр зэкIэ шъыпкъэшъ, къыбдесэгъаштэ. Ау къызгурымыIо горэ сшIэмэ сшIоигъу. Ар сэзгъаIорэр чэщи 
мафи зыIэ чIыгум хэлъ феллаххэр арэп, щэн-щэфым, 
ешхэ-ешъом хэтхэ къэлэдэс хьакъужъокъухэр арых. Пыир 
къызытэкIукIэ, къэшъумыгъакIу, тызэрешъумы гъапхъу, 
шъуатекIу аIомэ дыухьэ къытфахьызэ, тагъэшэсы. Пыим 
тытекIоу къызыдгъэзэжькIэ, Iэхъомбэшхо щытхъукIэ 
къытпэгъокIых, етIанэ, тIэкIу тешIэу щынагъор защыгъупшэжьыкIэ, такIыб Iэбжым къыщытфашIыжьы. Джа къэпIуагъэмэ афэдэу, Алахьым илIыкIу, такIыбкIэ щыхъу хэ рэми сагъэгумэкIы, сыхэукъоми сшIэрэп.
Унэм къиуцогъэ кIым-сымым Пыйпэрыс зыкъыригъэшIэжьыгъ: "Сыгу илъыр тэ щишIагъа мыщ? Арабхэмрэ 
мамлюкхэмрэ зэрэзэфыщытхэм ышъхьэ къырихыгъап. 
Джа дыухьэ-тхьэелъэIукIэ тызфагъэшэсхэрэ пыйхэр къыттекIохэу яхэгъэгу заубытыкIэ, джаущтэу ахэми зэрафыщытыщтхэм щэч хэлъэп. "Уихьаным ыпэкIэ укъызэрикIыжьыщтым егупшыс" зионэгу зышIотыубытыгъэмэ 
аIо. Тэ тилажьа яуанэ тызырадзэм яшхомлакIэ тырагъэтхъуагъэмэ… къызэрэтпэгъокIыгъэхэу тапэгъокIыжьы. Сэ 
цIыфышIумэ саIэкIафи, зыми сыщамыгъакIэу сапIугъ 
шъхьае, мы сапашъхьэ исхэри, нэмыкI мамлюк дзэпщхэри, 
къызэрыкIохэри ямыхэгъэгу зыпсэ фэзыгъэтIылъыгъэхэри 
зэрахэтыжьхэу, лъыпс-нэпсынчъэкIэ Мысыр хэгъэгум 
илъэгапIэмэ атехьагъэха? Сыда джы Iэбжым къытфэпшIыжьыкIэ… Фаехэмэ, Iэбжымым ычIыпIэкIэ, къыдгорэуцох, тинэпси, тилъыпси къыддарэгощ. Ау мамлюкмэ 
анахьыбэу арабхэр пшIыхэ хъущтэп, дзэпщ IэнэтIэкIэхъопсхэшъ, къызэрэзэбгъэкIэсхэу уиуанэ укъырадзыщт. 

--- Page 120 ---

Ар мыхэм джыдэдэм къахэслъхьанэу ищыкIагъэп, непэ 
фэдэу ащи зэгорэм тынэсыщт…" Бэрэкъэт къызкIэупчIэгъагъэр Пыйпэрыс султIаным зыщигъэгъупшагъэп:
- Ухэукъорэп, Бэрэкъэт. Джахэми, нэмыкIхэми татегущыIэнэу ары шъукъызфезгъэблэгъагъэр. Тэ пытапIэм 
зыдэтшIыхьажьыгъэу, "мардж" тIомэ тыкъыдэлъэтэу, 
цIыфмэ тазэрэкIэрычыгъэр тэрэзэп. Тэ тымамлюк дзэлI 
къодыеп. Мысыр хэгъэгури, ибыслъымэн дини къэзыухъумэщтыри, ащ имамыр фэIо-фашIэхэм ягупшысэгъэн 
фаехэри тэры. Къалэмэ, чылэмэ яухъумэкIо мамлюк 
шыухэм арабхэри ахашъущэхэмэ дэгъу. Урамхэм, бэдзэрхэм татетынхэ, къухьэуцупIэхэм, лъэмыджхэм таIутынхэ, шхэпIэ-ешъуапIэхэм, шыгъэчъапIэхэм тынаIэ ащытедгъэтын фае. Джа Iофмэ язэхэщэн, Магърыб дзэпщыр, 
непэ къыщегъэжьагъэу ппшъэ къисэлъхьэ, Расими, Бэрэкъэ ти гуадзэ къыпфэсэшIых. Сыдырэ IофкIи Имад хэгъэгу 
имамри уиупчIэжьыгъощт. ПIэлъэ елбэти къыпфэзгъэуцурэп, ау бэ темыгъашIэу шъуигупшысэхэм сащыбгъэгъуазэмэ, нахь игъэкIотыгъэу татегущыIэн, зэфэтхьысыжьыных, сиунэшъошIыгъи цIыфхэр мэщытхэм ащыщагъэгъозэных. Ори, Къэлэун, арабхэр мамлюкыдзэм 
къызэрэхэпщэщтхэ шIыкIэм егупшыс. Фаехэр ары, егъэзыгъэ Iоф хэлъэп. УзыдэгущыIэщтхэр илъэс пшIыкIуим 
къыщегъэжьагъэу илъэс щэкIым щыкIэкIыжьэу зыIэпкълъэпкъ пытэ цIыфхэр арых.
- Спшъэ къиплъхьагъэм, Алахьым илIыкIу, непэ къыщыублагъэу ыуж сехьэ,- Магърыбэ зэришIыгъэм фэдэу, 
Къэлэуни къэтэджи, тIысыжьыгъэ.
- Шъудэмыгузажъу, шъузыдэгущыIэрэр дзэкIолIыным 
зыкIыфаер, ыгу илъ шъыпкъэр зэжъугъашIэ, егъэзыгъэ 
зэрэхэмылъыри, хэгъэгум фэфэхмэ, кIэдэужь зэрэщымыIэщтыри гурыжъугъаIу. Джыри зэшIотымыхы мыхъущт 
Iоф. Къащзехьэхэм татемыкIопагъэми, дгъэIэсэнхэ тлъэкIыгъэ, хы Гурытым Iут тикъалэмэ янахьыбэр къатетхыжьыгъ. Ахэм зыкъашIэжьыфэ пIалъэ ищыкIагъ, ау пый 
мэхъаджэх къокIыпIэмкIэ къытфикIхэрэ монголхэр. Ахэр 
зэтетIэжэнхэ-зэхэткъутэнхэм пае хэгъэгу къотэгъухэр 
къохьапIэмкIэ щытымышIхэ хъущтэп. А лъэныкъомкIэ 
монголхэр зэрэфхэшъ, къыщыддырагъэштэнкIэ сэгугъэ. 
СатыушIыныр Испанми, Португалми, Крит хыгъэхъунэми 
5*

--- Page 121 ---

адытиIэшъ, ахэм ягугъу сшIыжьырэп. Рим дэс къащзехьэмэ 
яшъхьэ франкмэ адырегъаштэ нахь мышIэми, ВизантиекIэ 
силIыкIо згъакIо сшIоигъу. Палеолог пачъыхьэм Константинополь шъхьэфит ышIыжьыгъэшъ, ихытIолитIу тикъухьэхэр дигъэкIынхэу сезэгъыщт. Кавказ къокIыпIэ лъэныкъор перс ильханмэ, монгол хъанмэ аIыгъ. Кавказым 
икъыблэ-къохьапIэкIэ тызэрихьан закъоу къытфэнэжьыгъэ 
хытIолитIур ары тимамлюк гъогу къэкIопIэщтыри. А лъэныкъомкIэ зизытэкъогъэ типыймэ Дышъэ Ордам ихъан 
нахь къащыпэуцужьынымкIэ зэзэгъыныгъэ дишIынэу 
Кушарбек эмирыр лIыкIо фэзгъэкIощт. Джащ тигущыIэ 
щытэухы. КъышъосIуагъэм шъухэгупшысыхьи, шъуишIошIыхэр тиятIонэрэ зэIукIэгъу къешъухьылIэхэмэ, тиIуи-тишIи 
нахь зэхэтлъхьан. Ау тызэрэугъоифэ зигугъу къышъуфэсшIыгъэ Iофмэ ащыщ горэхэри сэ зэшIосхынхэкIи къэнэнэп. 
Къэлэун дзэпщ нахьыжъыр, къэуцу, сыпфэещт. 
СултIан тахътэм Пыйпэрыс тетIысхьажьыгъэп, ыIэхэр 
ыкIыбыкIэ щагъэхэу джэхэшъогур тIо-щэ рикIукIи, Къэлэунэ 
зыдэщысым пэчIынэтIэ пхъэнтIэкIу шъабэм тетIысхьагъ, 
ыпшъэ рилъхьэжьыгъэ хэгъэгу Iофыр зэрэкъиныр ихэщэтыкIыкIэ ишъэогъу гуригъаIозэ, адыгабзэкIэ къыIуагъ:
- Адэ джары тиIофхэр зэрэхъухэрэр, Къэлэун. Зымыплъыхь, зыми тыкъызэхихырэп. ТыбзэкIэ тыгупшысэзэ, 
арапыбзэкIэ тэгущыIэ.
- Ори ара, Пыйпэрыс? - зэхихрэр игуапэу Къэлэунэ 
къэупчIагъ. - Сэри ар къысэхъулIэшъ ары.
- Тыадыгэшъ, тиадыгэгу тфэухырэпышъ, ар къытэхъулIэ,- Пыйпэрыс игуапэу IугушIукIыгъ, зэпагъэугъэгъэ 
гущыIэм пидзэжьыгъ,- арапыбзэм тырыгущыIэ къодыерэп, 
тыфэзао, ихэгъэгуи, идини къырэтэухъумэх, иараб дунай 
тыфэгумэкIы.
- Ар тызэрэадыгэр къизымыдзэщтыгъэ ХъутIыжъымкIэ сфэIонэп.
- ХъутIыжъ султIаныр мыадыгэжьыгъэу, лIыгъэнчъагъэу оIошъ ара? Ухэукъо. ИлIыгъагъэ епэсыгъэ иадыгэгу 
фэгъэIорышIэжьыгъэпти, екIодылIэжьыгъ. РашIагъэр ежь 
къыпкъырыкIыжьыгъэшъ, тэ гунахьэ тиIэп, зыдигъэзэжьыгъэм, фэшъуашэмэ, Алахьым джэнэт къыщырет. Мыдэ, 
Къэлэун, адыгабзэкIэ орэд къэтэгъаIу,- ошIэ-дэмышIэу 
Пыйпэрыс игущыIэ къыухыжьыгъ.

--- Page 122 ---

- Сыд фэдэ орэда?
- СшIэрэп ныIа, угу къэкIыжьрэр ары. Уикушъэ орэдми 
хъущт.
- Кушъэм ухэлъызэ, къыпфаIогъэ орэдыр сыдэущтэу 
къэпшIэжьына?..
- ГущыIэхэр къэмышIэжьхэми, орэдышъор птхьакIумэ 
къинагъэба, угу къыхэнагъэба?
- СшынахьыкIэ цIыкIу синэнэжъ къыфиIощтыгъэ кушъэ 
орэдыр армэ, къэсэшIэжьы.
- Къыхадз, сыкъыбдежъыущт.
- Лай-лаир синэф, жьырыгъолъыжьыри сишъау,- 
Къэлэунэ къыхедзэ, Пыйпэрыс дежъыу,- жьырытэджыр 
зипIалъ, Iанлъэм илъ тхьацури къэтэджы, джэныкъо 
машIори зэкIэблэ, лIыбланэ хъущтри сишъау…
- Саусырыкъо тикъан, Саусырыкъо тинэф,- джыри 
Пыйпэрыс нэмыкI гущыIэхэмкIэ кушъэ орэдыр къызэпеуты,- пчымэIуфыр зиашъу, ашъор зиджэнэкокI, пчыкIэр 
зипэIошыгу, ешыгуаор зичат… Хъугъэ! - джы Пыйпэрыс 
зыфэгубжыжьышъ,зеухыижьы: - ЕмыкIу къысфэмышI,Къэлэун. Сыгу зэрэщытыр сшIэрэп… Мамлюкыдзэм арабхэр 
къыхапщэхэ хъумэ, фэсакъ, емыгъэлыящ… ШхомлакIэр 
уанэм исми, къекIэсыгъэми зэдаIыгъын алъэкIыщтэп. 
ХV
Хым тет къухьэм ичэтэн гъэIагъэмэ арыз хъущт жьыбгъэр къыздикIыщт лъэныкъор къызэрэшIэгъуаем фэдагъ 
Дышъэ Ордам кIощтыгъэхэ Мысыр лIыкIохэм яIоф къызэрикIыщтым зэрэщымыгъозагъэхэр. Гъогу техьэрэр гъогу 
тенэрэп заIокIэ, къежьапIэми ухыжьыпIэ иIэмэ, сыд фэдэщта ар? Пыйпэрыс султIанри илIыкIо Кушарбеки ащ ыгъэгумэкIыщтыгъэх. Апэрэр, мамлюк ухъумакIохэр къешIэкIыгъэхэу, Каир дэсыгъ, ятIонэрэр, мазэрэ ныкъорэкIэ чIылъэ 
гъогур къызэринэкIыгъэу, джы хы Гурытым тетыгъ. 
"ЦIыфым тхьакIумитIурэ зы жэрэ иIэх, арышъ, тIо даIо, 
зэ гущыIэ" гъогум къытехьаным ыпэкIэ Пыйпэрыс къыриIогъагъэр Кушарбек щыгъупшэрэп. ГущыIэ лъапсэм 
хэгупшысыхьэ къэси, ежь зыфаер зэрэхигъуатэрэм имызакъоу, бгъу зэфэшъхьафкIэ султIаныр игукъэкIмэ къахэтэджыкIы: "Бибарс лIыгъэ хэлъ, дзэкIолI пхъаш фаIощтыгъэ нахь, хэгъэгу Iофмэ афытегъэпсыхьагъэу игугъу 
ашIыщтыгъэу къэсшIэжьырэп. Ау изы илъэс султIаныгъо 
уахътэм нэмыкIынэкIэ цIыфхэр Мысыр щызэригъэплъыгъэх. Лъыбэ щигъэчъагъ нахь мышIэми, Каир Iэдэбрэ 
щынагъорэ дигъэуцон ылъэкIыгъ, хэгъэгум инэмыкI чIыпIабэхэми уасэ къызыщыфаригъэшIыгъ, иIофшIагъэхэмкIэ 
иакъыли, илIыгъи зэрэзэголъыр гъунэгъу къэралыгъохэми 
алъыIэсыгъ, нахь чыжьэуи ыгъэплъагъ. Константинополь 
Iофыр къыщыздэхъумэ, Дышъэ Ордам тигъогу фызэIухыгъэщт, етIанэ хитIумэ азыфагу, Темыр Кавказым ащыпсэу рэ адыгэмэ тахэхьащт, кипчак шъофрысхэри къызэдгъэлъэгъущтых. Ар Палеолог пачъыхьэм дэжь тиIоф къыщикIмэ ары".
 Пыйпэрыс султIан зэрэхъугъэм икъэбар джыри Палеолог пачъыхьэм лъымыIэсыгъагъэми, фагъэкIогъэ Кушарбек эмирыр бэрэ зэригъэжагъэп - къыздикIырэ лъэныкъомрэ игухэлърэ зыраIохэм, иIофхэр IуигъэкIотхи, 
ригъэблэгъагъ.
- Къеблагъ, талъэныкъо къэкIорэ Дэнэ Гъогур къэзыухъумэрэ Мысыр султIаным илIыкIу. Константинополь 
шъхьафит зытшIыжьыгъэ илъэсым мамыр IофкIэ апэ 
къытфэкIуагъэмэ уащыщ, шIукIэ укъытхахь. ШъуисултIани…- СултIаным ыцIэ зымышIэрэ пачъыхьэр тIэкIу 
къызэтенагъэти, къэзыIофтагъэм фыриIэ шъхьэкIэфагъэр 
икъэтэджыкIэкIэ ригъэлъэгъузэ, Мысыр султIаным ыцIэ 
кIыхьэ Кушарбек къыжэдэтэкъугъ:
- Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари, ау 
нахь кIэкIэу Бибарс султIаныр пIоми хъущт.
- Бибарс мамлюк дзэпщыр ара джыдэдэм Мысыр 
султIаныр? - Пачъыхьэм зэхихыгъэ къэбарыр шIогъэшIэгъоныгъэми, джэуапым емыжэжьэу игущыIэ пидзэжьыгъ.- 
Бибарс дзэпщым илIыгъэ бэрэ зэхэсхыгъэ, ар султIан 
хъущт. ИIофыгъохэр лъигъэкIотэнхэу, игухэлъхэр къыдэхъунхэу, ипсауныгъэ пытэнэу, ихэгъэгу мамыр илъынэу 
сыфэлъаIо. Джы о сыкъыодэIу.
- Яенэрэ Михаил Палеолог пачъыхьэ лIыхъужъыр 
ипыймэ зэратекIуагъэм, Константинополь къазэрэтырихыжьыгъэм, ихытIолитIу шъхьафит зэришIыжьыгъэм 
пае аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаныр къыпфэгушIо, мы дышъэ чатэр инэпэеплъэу 

--- Page 123 ---

къыуеты, модрэ пхъонтэ тынри тэ ти Алахьи шъо шъуи 
Тхьи пфагъэбэгъонэу сялъэIу. Джы уадэжь сыкъызыфаIофтэгъэ Iофыр уапашъхьэ къисэлъхьэ: уихытIолитIу тимамыр 
сатыушIэ къухьэхэр дэбгъэкIынхэу къыолъэIу. Къытфэбгъэуцурэ уасэр уиIэрылъхь.
"ШъуилъэIу федэ хэтымыхыщтмэ, иягъэ къытэкIыщтэп" 
пачъыхьэм гукIэ зэриIожьи, ыпшъэ шIохэлъэгъэ къащышхор ыбгъэ щигъэтэрэзыжьызэ, къыIуагъ: 
- Дэнэ ГъогумкIэ шъуихэгъэгу тызэритым елъытыгъэмэ, шъукъызкIэлъэIурэр тэркIэ зэуи арэп. ТисатыушIэ 
бгъуитIумэ къатырэ пкIэмкIэ тызэпэгъужьын тлъэкIыщт. 
Сыдэущтэу ащ шъуеплъыра?
"ГущыIэгъу тызэфимыфэзэ, мыщ ифедэ лъыхъоу 
ригъэжьагъ…" Кушарбеки гукIэ щхыпцIыгъэ, тIэкIу тыригъашIи, шъхьэихыгъэ джэуап ритыжьыгъ:
- ШъуалъэныкъокIэ ар еплъыкIэ хъущт, уифедэ къызхэкIыщтым утегущыIэныр емыкIоп, ау ащ тисултIан егупшысагъэщтын, къыриIолIагъэм ущызгъэгъозэн. ШъуисатыушIэхэр илъэс псаум Мысыр хэгъэгум и Дэнэ Гъогу мафэ 
къэси темытхэу къыхэкIырэп, тэ тыкъызкIэлъэIурэр зэдэкIыгъо-къыдэкIыжьыгъу ныIэп.
- Мы къэпIуагъэр Бибарс султIаным къыпкъырыкIыгъа, 
хьауми къэзгъэуцугъэ уасэм иджэуапа?
- Хьау. Сэ султIаным къысиIуагъэр къэсэIожьы, шIэ 
зыфиIуагъэр сэшIэ. ДэкIыгъо пэпчъ ыуасэ къэтэты.
- Сыкъезэгъы,- Палеолог пачъыхьэм иджэуап зыригъэукIыхьагъэп, ау псынкIэу, чIэгъчIэлъыгъэ хэмылъэу, 
къыпигъэхъожьыгъ. - Аущтэу оIомэ, шъуисултIан Бибарс 
ичатэ зэрэчаным фэдэу иакъыл-гупшыси чан, шъуинасыпмэ 
бэрэ къышъушъхьащытын, шъухигъэукъощтэп. ДысиIэщт 
шъыпкъэныгъэр къэзыушыхьатырэ шIуфэсым дыкIыгъоу 
мы дышъэ лагъэр синэпэеплъэу сфетыжь. СыдигъокIи ар 
сэркIэ хьакIэ лъэпIэщт.
Кушарбек зэрэмыгугъагъэу илIыкIо Iоф псынкIэу Константинополь щызэшIокIыгъагъэми, мэфэ пIалъэм ычIыпIэкIэ 
Iофынчъэу мэфищэ къалэм къыдэсыжьыгъ. Бысымыр 
нэгушIоу къызэрэпэгъокIыгъэм ихьатыркIэ некIо зыфаIорэм 
"хьау" фыримыIэу зигъэшIо-зигъэтхъэжьэу уахътэр щигъэкIуагъ. ГушIуафэм зэрихьэзэ, ежь зэриIощтыгъэу, къыгъэшIэгъэ илъэс тIокIитIум елъытыгъэмэ, Константинополь 
щигъэкIогъэ мэфищыр зэкIэми аосагъ.
- УцIыфмэ джары зызэрэбгъэтхъэн фаер, Джэлат,- 
Кушарбек ыгу къыдеIэу игъусэ гуадзэ риIуагъ. - Тэ сыда, 
ори сэри тищыIакIэр? КIуакIэ тымышIэжьэу уанэмэ тарыхъухьагъ, тичэтэ чIэгъ чIэкIуадэрэмэ алъ тшъхьэ ымыгъэунэзэжьэу дунаим тытет. Пыймэ тапаIуадзэми тэгушIо, 
тшъхьэ заом къыIутхыжьми, тэгушIо… султIаным ыпашъхьэ тихьэми тыIогушIо, игугъу тшIы къодыеми… тыгушIон 
фаеу ары…
- Кушарбек, синыбджэгъужъ,- тигъусэмэ ащыщ 
горэм тыкъызэхимыхыгъот ыIомэ зиплъыхьэзэ, Джэлат 
къыIуагъ,- олахьэ дэгъоу Бибарс султIаным пае мыхэм 
япачъыхьэ удэгущыIагъэм. ТисултIан ащ егупшысагъ зеоIом, 
къебгъэуцолIагъ. Тэ тэшIэжьы нахь, мыхэм япачъыхьэ гу 
зэрэлъебгъэтагъэу, Алахьэм илIыкIо Бибарс султIаныр лIы 
Iушым, лIыбланэм. Джаур пачъыхьэм зыфаем тыригъэуцолIэнти, тигъэпцIэн игухэлъыгъ.
- Сэ сIуагъэр пшIошъ бгъэхъоу зымыгъэпцIэжь…- 
Кушарбек IущхыпцIыкIыгъ. - ЗэIогъу ныIэп Iушы узэрашIыщтыри, делашъо къызэрэптырагъэощтыри. Мыщ фэдизэу 
ашъыу зымыплъыхь, зыми тыкъызэхихрэп. Непа Бибарс 
зыплъэгъужьыгъэр?.. Шъорба урамым тезэрэубышъыхьажьыщтыгъэхэр?
- ТыцIыкIузэ, урамым тыкъызэдытекIыгъ, эмири 
тызэдэхъугъ, ау а зыфапIорэм фэдэ зэмышIуныгъэ тазыфагу дэлъыгъэу къэсшIэжьрэп.
- О къэмышIэжьми, ежь Бибарс къыIожьэу сэ Iаджри 
зэхэсхыгъэ, Къахьири къыдыригъаштэщтыгъэ,- аужрэ 
цIэмкIэ Кушарбек игъусэ фытеIункIэжьыгъ.
- Зэгорэм, типэщыныцIэгъу, тызэзэогъэнкIи мэхъу, 
сыдигъуа ар зыхъугъэр? - "Сыда мыр зыфаер" ыIозэ, 
Джэлат кIэтхыукIыгъ. - Бибарс ицIыкIугъоми кIочIэшхуагъ, 
ау гукIэгъунчъагъэп. Сыда, Кушарбек, Алахьым нахь 
сымышIэу сызэрэоупчIыгъэм ащ фэдиз къызыкIыпыбгъэтэджагъэр?
- Бибарс султIаным ицIыкIугъом зэрэкIочIэшхуагъэмрэ 
гукIэгъу зэрэхэлъыгъэмрэ къыозгъаIохэ сшIоигъуагъэшъ 
ары,- къырихьыжьэгъэгъэ Iофым зи къызэримыкIыщтыр 
Кушарбек къызыгурэIом, сэмэркъэукIэ кIилъэшъужьыгъ: 

--- Page 124 ---

"О егъашIэм урипыигъэмэ, сэ зысшIэрэм къыщегъэжьагъэу сыришIугъэти, гъусэ укъыкIыздишIыгъэр сшIогъэшIэгъоныгъ… Аущтэу оIомэ, сэ пэкIэ псы сешъоу къызщымыгъэхъу". - Адэ джары, Джэлат, тэсэмэркъэуми, 
шъыпкъэ тэIоми султIан Iушым илъэс закъом иакъыл 
зыдынэсыщтыр. Мысыр хэгъэгум икъокIыпIэкIи икъохьапIэкIи заор ащигъэуцугъ, итыдырэ чIыпIи хабзэ ащырилъхьаным иIофыгъохэр ицIыф гъэнэфагъэхэмкIэ ащызэрехьэ. 
Каир тыкъыдэкIы зэхъуми, нэмыкI чIыпIэхэми ащыпылъэгъэгъэ цIыфхэр армэ, ахэр бзэджашIэхэшъ, тыгъуакIохэшъ, 
укIакIохэшъ, аришIагъэр яфэшъуаш. ЛъэIуакIо тыкъызфэкIогъэ джаур пачъыхьэм икъалэ мы мафэхэм дэтлъэгъогъэ шIоигъэмэ ялъытыгъэмэ, Каир къабзэ мэхъу, 
шъхьэлъытэжьыр къыдэтэджэжьы, бзылъфыгъэ цIэIужьхэр шхапIэмэ, ешъуапIэмэ, хьакIэщмэ ащыплъэгъу жьыхэрэп. Унэ кIэтым нэмыкIынэкIэ уеплъыным, уасэ фэпшIыным пае зекIо укIон фаешъ, тисултIан ад-дин Бибарс 
бэгъашIэ Алахьым ешI тIозэ, нычэпэ зыдгъэпсэфынышъ, 
неущ тигъогу тытехьажьын. Къытфэгъотмэ, ежь Бибарс 
султIаныр къызэрэсэлъэIугъэу, ичылэ Сэлхъоти тыдэхьащт.
- Къэлэуни ащ щыщэу къысиIуагъ, къысэлъэIугъ.
- Ара?.. - ежь къызэремылъэIугъэр зэримыгуапэр 
къызхимыгъэщэу Кушарбек къэупчIагъ. - Сэ зи къысиIуагъэп… Къэлэунэ зыфэдэ цIыфыр къэшIэгъуай, сыд фэпшIагъэкIи тхьауегъэпсэу къыуиIощтэп. НэфылъэшIу укъекI, 
Джэлат.
Кушарбекрэ Джэлатрэ зызэрэшIэхэрэр илъэс заулэ 
мэхъу - ас-Салих султIаныр зылIагъэм ыуж. 
Кушарбек кипчак цIыф лъэпкъ, илъэситфэ монгол 
гъэрым щыIагъ. Арапыбзи, адыгабзи, урымыбзи, нэгъоибзи, нэмыкI бзэхэри зэришIэхэрэм пае тыдрэ лъэныкъокIи 
монголмэ къыздыращэкIызэ, Багдад къызнэсхэм, мамлюкмэ закъыритыгъ. Джэлатрэ Пыйпэрысрэ Шамэ нэIуасэ 
щызэфэхъугъэх, зы мамлюкыдзэ зэдыхащагъэх, зэо 
чIыпIабэми ащызэдэзэуагъэх, ау яшъэожъые зэмышIуныгъэ агу къагъэкIыжьэу цIыф зэхырагъэхыгъэп. Сыда Джэлат фэгъэхьыгъэу тыгъоспчыхьэ Кушарбек къыриIуагъэм 
Къахьирэ къызэрэхахьэрэр? ГъэшIэгъона яшъэожъыегъум 
урамым щызэзаощтыгъэхэмэ? Джы мары яхэгъэгу къызэдаухъумэ. Зыр Мысыр султIан, адрэр идзэпщ.

--- Page 125 ---

"Сэ сыгу Бибарс земыбгъэкIэ,- Кушарбекрэ ежьырырэ 
азыфагу къыдэтэджэгъэгъэ гущыIэм джыри Джэлат 
хэгупшысыхьажьызэ, зэупчIыжьыгъ,- сыда мыщ ыгу ащ 
зыфебгъэн фаер? Илъэс зытIущ нахь къытхэмытыгъэу, 
зыпсэ Iуахыгъэ Кутыз султIаным елъэIуи, шыуитф эмирыцIэм блэIэбыкIызэ, шыуипшI эмирыцIэр раригъэтыгъагъ. 
Гъогум тыкъызытыригъэхьащт мафэм, моди-мыди щымыщэу, Бибарс султIанми шыу тIокIым яэмир къыфигъэшъошагъ. Арэущтэу щытыщтмэ, Мысырым зыдгъэзэжьыкIэ, 
сэ ерагъэу лъыпсыкIэ къыдэсхыгъэ шыу тIокIитIу эмирыцIэмкIэ мыр къыскIэхьажьынкIи пшIэхэнэп. СиэмирыгъэкIэ 
сэ сынахьыжъ пэтзэ, бзэмэ афэIаз ыIуи, лIыкIо пащэ ышIыгъ. 
Сыригуадзэми, джаур пачъыхьэм дэгущыIэнэу зэкIом, 
"сэ абзэ сэшIэ, о убзэмыIу пIонэу сыда къыщыпшIэщтыр" 
иушъхьагъоу сызэригъэгъусагъэп, "зызэраригъэгъэтхъэгъэ" мэфищми изэкъуагъ. СшIэрэп игухэлъ шъыпкъэр… 
Сэ ар зэдзэкIакIоу сиIагъэми хъущтыгъэ…"
- Джэлат, мы дунай дахэм узэгупшысэрэр сшIэрэп,- 
Кушарбек къыхэкуукIыгъ,- модэ хым къышъхьэрытаджэхэрэ къушъхьэмэ яплъ! Къухьэм узэрикIыгъэм 
лъыпытэу джэнэт чIыгум плъапэ ибдзэщт. Джары Бибарс 
ад-дин султIанми, Къэлэунэ дзэпщми, мамлюк дзэкIолI 
къызэрыкIохэми мы лъэныкъор закIыщымыгъупшэрэр.
Зичэтэн гъэIэгъэ къухьэр гъэтхэ тыгъэпсым хэсыкIы. 
Нэпкъыр къэблагъэ къэси, шхъонтIэрымэ-фыжьымэ зытырихрэ къушъхьэ шыгуфхэр чIым телъэгыкIых. Жьы мэкIэ 
шъабэм чъыг тIэмыгъакIэмэ амэ къелъэсы, хыбзыу фыжьхэр хы кIыIуми щызэблэух, хы шъхьашъоми щэуалъэх. 
Тэмэ зэкIэхыгъэкIэ бгъэжъ зырызхэри фэмыф-гуфаплъэкIэ 
къушъхьэгум щэхьарзэх, ахэм анахьи чIылъэм нахь пэблагъэхэ пцIэшхъо ныбэфхэри жьым хэджэгухьэх. Джэнэт 
хьампIырэшъо къолэнхэри хыжьым зэрехьэх.
"Мыщ фэдэ дунай джэнэтыр адэ пщыгъупшэнэп…- 
Бибарсрэ ежьырырэ шъэожъыехэзэ, зэрэзэзэогъагъэхэр 
Джэлат ыгу къэкIыжьыгъ. - Мыщ сыкъызэрэщымыхъугъэ 
пэтзэ, мыр Iае Iуи, сэри сыозэон. Къысфэгъэгъу, Бибарс, 
къэошIэжьмэ, сэрэп апэ щыхьэгъу узышIыгъагъэр, Къахьир 
ары. СихъотIэ-бжъэтIагъэ зэсыутэкIыщтыр сшIэщтыгъэпти, 
сыкъыозэогъагъ. Ау "щылъым шъуемыу" Имадрэ Расимрэ 
зэряпIогъагъэр джы къызнэсыгъэм сщыгъупшэжьрэп. 

--- Page 126 ---

Къахьир? Ащ сыкъыжъужэхини кIиIэжьыгъагъ. Ащ ыужи 
тызэшIужьэуи, тызэзэожьэуи къыхэкIыгъ, ау зы хэгъэгу 
къызэдэтыухъумэным ащ иягъэ къытэкIыгъэп".
- ТызэсылIэрэ хэгъэгум плъапэ имыдзагъэзэ, ашыкъ 
уехъулIагъэмэ сшIэрэп, Джэлат? - кIэнэкIэлъэ-сэмэркъэукIэ Кушарбек джыри Джэлат еупчIыгъ, псынкIэуи 
пигъэхъожьыгъ. - Джары, шъуалъэныкъо елъытыгъэмэ, 
тэ талъэныкъо зыфэдэр, джэнэтшIыгъахэ уифэщт.
- Хэти илъэныкъо зэреплъырэр, ежь ын,- Джэлат 
ыIозэ,бисымлахькIэ адыгэ чIыгум теуцуагъ,- сэ сыкъызщыхъугъэ лъэныкъори дахэ, бедуинхэм япшэхъолъэ чIыгуи, 
яхьаку мэшIо тыгъи, яхамсин жьыбгъи, япсынэ гъукIагъи 
къыуатыщтэп. Дунаир зэIызышIэжьхэрэ монголхэри ячIыгу 
агу илъэу къокIыпIэмкIэ къичъыхэзэ, къохьапIэмкIэ мачъэх. 
Мы дунэе джэнэтыр адыгэхэмрэ кипчакхэмрэ зэдаIыгъэу 
зэхэсха?
- Хьау,- сыд упчIа къысэптырэр ыIорэм фэдэу Кушарбек зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ,- адыгэхэр къушъхьэми 
хэсых, шъофми исых. Хазар хэгъэгу къутафэм ыуж тэ 
ахэм якъокIыпIэ шъоф лъэныкъокIэ гъунэгъу тафэхъугъ. 
ТизэфыщытыкIи къэпшIэнэу щытэп, тызэхахьи фэд, тызэфычIэплъи фэд. УипкIэнтIэпсрэ уилъыпсырэкIэ мышъокIыгъэ хэгъэгу уисыныр къин, гукIи псэкIи зыхапшIэрэп. Тэ 
тызщетIысэхрэмрэ тыкъызтэджыжьрэмрэ типIалъэу, тыгу 
зэIугъэ чIыпIэм тибылымымэ уцыр щытырахъукIыфэкIэ 
тыщэпсэу, чIы хэхыгъэрэ ошъо хэхыгъэрэ тиIэп. Джащ пае 
нэгъоймэ яшыкIэ машIо пыгъэнэгъэ зэпыт адыгэмэ къытаIо.
- Кипчакхэр нэгъойха?
- Тэ адыгэмэ къытамыIожьрэ щыIэп,- Кушарбек 
зэрэнэбгъузашъор джы хэпшIыкIэу щхыгъэ,- тыкипчак, 
тынэгъой, тыкъэндзал, тынэзэжъу, тэри адыгэмэ ятIолIэн 
тэгъоты… Зэ, зэ, Джэлат, мо шыухэр тэркIэ сэгугъэ къызпэгъокIыгъэхэр. Мэфищэ Константинополь зыщызгъэтхъэжьыгъэу къышъушIошIыгъагъ шъхьае, мыхэр къызэрэтпэгъокIыщтхэм ыуж зесфагъ,- зыпчыхьэ зыгъэтхъэн 
IофымкIэ зэрэдэгущыIэгъагъэр Кушарбек кIилъэшъужьызэ, 
шыумэ акIэрыхьагъ.- Шъора Мысырым исултIан аз-Захир 
Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр султIаным 
илIыкIохэм къапэгъокIыгъэхэр?

--- Page 127 ---

- Фэсапщи,- шыу шъэныкъомэ апэ ит лIы гъур нэгушIор 
къызепсыхым, игъусэхэми лъэсы зашIыгъ,- тхьэмэ ятхьажь 
Тыгъэшхор къызыщытфыкъокIырэ лъэныкъо Мысырым 
илIыкIо хьакIэхэр, адыгэ чIыгум мафэкIэ, гухэлъышIукIэ 
шъукъехь, шъуеблагъ шъотэIо, шъуизымафэ мэфишъэ 
хъузэ шъупсэунэу сэ сцIэкIи, сицIыфхэм ацIэкIи сышъуфэлъаIо. Сэ сцIэр Табыкъу, Къырым къинэжьыгъэ адыгэмэ 
сыряпщ.
- Сэ сцIэр Кушарбек,- мамлюк шыу тIокIым зэряэмирыр къыIо шIоигъуагъ шъхьае, нэIуасэ афишIыщт игъусэр 
зэрэшыу тIокIитIу эмирым зыригъэушъэфыгъ,- мыр 
Джэлат, модрищыр тигъусэ. Алахьым шIукIэ шъуичIыгу 
тыкъырегъахь, мафэкIэ тыкъышъухегъахь.
Бысымхэри хьакIэхэри шыу зэхэпхъагъэхэкIэ Табыкъу 
ичылэ гъогу техьагъэх. ТIэкIурэ кIуагъэхэу пщыр къэупчIагъ:
- Мы уигъусэхэм, хьакIэ, о зэрыпшIэу адыгабзэ ашIэкIэ 
сыгугъэрэп.
- Ухэукъуагъэп, зиусхьан, сигъусэхэр шъубзэкIэ бзэмыIух. КъапIо пшIоигъом утемыщыныхь. Сэ сынэгъойми, 
бэшIагъэ адыгэ сызыхъужьыгъэр.
- Шъэф зыдысиIэщт хьакIэ джы нэс сырихьылIагъэп, 
джау сыдми уигъусэмэ сакъыкIэупчIагъ ныIэп. Адрэ 
узэрэнэгъойри къэмыIожьыгъэмэ хъущтыгъэ, сызэрэоплъэуи, укъызэрэгущыIэуи къэсшIагъ.
- Сиадыгабзэ зэрэмыхъатэри сэшIэ,- Кушарбек 
зиухыижьзэ, къызыщытхъужьыныри зыщигъэгъупшагъэп,- 
ау сыкъырыбдэгущыIэн сэлъэкIба, зиусхьан? 
- ПлъэкI къодыерэп, дахэу урэгущыIэ,- Табыкъу 
нэшIукIэ хьакIэм фыреплъэкIызэ, фидзыгъэгъэ гущыIэр 
зэкIихьажьыгъ, къызэрехъуапсэрэри ыушъэфыгъэп,- о 
тыбзэ зэрэпшIэрэм фэдэу шъо шъубзэ сшIэщтыгъэмэ… 
Модэ мо бгы лъапсэм кIэрытэкъогъэ чылэ стыгъэр олъэгъуа? Батый хъан зыфаIорэм идзэпщхэу Менгуррэ Къэзанрэ 
яшыудзэ дэбыби зы нэбгырэ къыдимынэу диукIыхьагъ, 
зэрипхъуагъ, тыригъэстыкIыгъ. Сыд фэдэу чылэшхуагъа, 
чылэ шIэгъуагъа ар… Сэлхъот чылэр дунаим тетыгъ, джы 
тетыжьэп.
- Сэлхъот пIуи?!. - Кушарбек иш къызэтыригъэуцуагъ, 
арапыбзэкIи Джэлат риIуагъ. - Мо къэлъэгъорэ чылэ 
стыгъэр Сэлхъот ары.

--- Page 128 ---

- Сэлхъот чылэм изакъоп,- чылэм ыцIэ Кушарбек 
къызэрэриIуагъэм пымылъэу Табыкъу игущыIэ лъигъэкIотагъ,- тIуакIэм дэсыгъэ чылэ пчъагъэри тырагъэстыкIыгъ…- 
хьакIэмэ янэмыз-Iумызыгъэ пщым зелъэгъум, зыкъишIэжьыгъ.- Сэлхъот чылэм ыцIэ тэ щышъушIэра, сыда 
шъукъызфыкIэупчIагъэр?
- Мысыр султIаным ипшъэрылъ дгъэцэкIэшъугъэп… 
Сыдэущтэу къэбар тхьамыкIагъор фэтхьыжьыщта?.. 
Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаныр Сэлхъот чылэм щыщ.
- Зэ, хьакIэ, зэ,- Табыкъу зиусхьаныр къэгузэ жъуагъ,- 
къэппчъыгъэ купыр сыда зилIэужыгъор? Мысыр султIаныр 
Сэлхъот щыщэуи?.. ЫцIэ-ылъэкъоцIэ шъыпкъэр къаIо.
- Бибарс.
- Ащ фэдэ цIэрэ лъэкъуацIэрэ адыгэмэ яIэп,- Табыкъу 
къыпиупкIыгъ, игъусэ байкол шыумэ аIуплъагъ, къыдырагъэштагъ. - ШъуисултIан зыгорэхэр шIузэхэкIокIагъэхэкIэ 
енэгуягъо.
- Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаным ащ фэдэр епэсыгъуай. Адэ Къэлэунэ цIэ шъуиIа?
- Къэлэунэр адыгэцIэ шъыпкъ,- шыумэ ащыщ горэм 
джы зыфэIэжагъэп.
- Кипчакми а цIэр яIэшъ ары…
- ШъуиI адыгэмэ ахэшъухыгъэшъ,- нэмыкI шыу горэми 
къыфидзыжьыгъ,- кипчакыбзэкIэ ащ къикIырэр къытаIуи, 
шъуиемэ къэпшIэщт.
- АдыгабзэкIэ къикIрэр къэсымыIощтмэ, кипчакыбзэкIэ зи къикIырэп. Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари султIаным ыуж Къэлэун дзэпщышхом ыцIэ Мысырым щыраIо. Ари Сэлхъот щыщ, исэлам гуапэ къыфытигъэхьыгъ.
- Бибарс султIанымрэ Къэлэунэ дзэпщымрэ фэшъхьаф 
сэлам къытфязгъэхьыжьын адыгэ джыри Мысыр исба?.. 
НекIо, мокIэ унагъор, чылэр къытэжэ…- ардэдэм шыр 
Табыкъу зиусхьаным къызэтыригъэуцожьыгъ. - Бибарс 
зыфапIорэр Пыйпэрысмэ шIэ?
- АрынкIи мэхъу… усымыгъэпцIэщтмэ, сшIэрэп.
- Пыйпэрысми орэ Пыйпэрыс, Къэлэунэми орэ Къэлэун!.. - Табыкъу гъумытIымызэ, иш ригъэжьэжьыгъ. - Тэ 
мыкIэ пыймэ тызэрапхъо, тытырагъэстыкIы, ежьмэ загъэсултIанзэ, загъэдзэпщызэ, яIоф зыдэщымыIэ хэмэ хэгъэгур къаухъумэ…
Дышъэ ордам кIощтыгъэхэ мысыр лIыкIохэр Табыкъу 
зиусхьаным мэфищэ ихьакIагъэх. Пчыхьэрэ Iэнэ зэIухыгъэм 
кIэригъэсыщтыгъэх, мафэрэ къырищэкIхэзэ, ичылэ къызэтенагъэхэр аригъэлъэгъущтыгъэх: нысэщэ джэгу горэми 
хигъэтыгъэх, дунаир ренэу тыгъэпс закIэпышъ, лIагъэ зиIэ 
унагъо горэми фигъэтхьаусыхагъэх, чылэ шыгъачъэ горэми 
хигъэлэжьагъэх, кIапщэ зэрыт унэ горэми рищагъэх.
Iанэм укIэрысми, ушыуми, улъэсми, унэбгыритIу-унэбгырищми къэIогъэ-IожькIэ бэмэ уанэсы, бэмэ уатегущыIэ. 
Ау сыд фэдэ гущыIэ бысымымрэ хьакIэхэмрэ азыфагу 
къыдэтаджэщтыгъэми, Пыйпэрыс Мысыр султIанымрэ ащ 
идзэпщ Къэлэунэрэ ягугъу къыхагъафэщтыгъэп. Загъорэ 
Кушарбек ышIэзэ къызызIэкIигъаIокIэ, Табыкъу зиусхьаныр 
тегущыIыкIызэ, яшэсыжьыгъо пчэдыжьым нэс раригъэхыгъ.
ХьакIэ дэкIуатэкIэ Табыкъу ихьакIэхэр Iузэжъу зэпырыкIыгъом нэс къызегъэкIотэжьхэм, Кушарбек риIуагъ:
- Гъогумафэх, шъуигухэлъ къыжъудэхъунэу титхьэмэ 
тялъэIун. Мысыр зыжъугъэзэжькIэ шъуисултIан Пыйпэрысрэ шъуидзэпщышъхьэ Къэлэунэрэ ячылэ чIы стэфэ тIэкIу 
зэрылъ мы чысэр сфяшъутыжь. "Уимыхэгъэгу идышъэбг 
нахьи укъызэрыхъухьагъэм ичIыгу IэмычI" тиадыгэ 
гущыIэжъи сфяшъуIожь.

--- Page 129 ---

Иран лъэныкъомкIэ къикIхи, Кавказым зыкъизытэкъуагъэхэ монгол-хулагидмэ 1239-рэ илъэсым Дербент 
заштэм ыуж, ахэм япыйщтыгъэхэ - ялъэпкъэгъу монгол-джучидхэу Дышъэ ордар зэхэзыщагъэмэ яIоф къызэIыхьэу регъажьэ. Ау анахь чIыпIэ къин Дышъэ ордар 
зифэгъагъэр япэщэ Нэгъой хъаным идзэ къызэхакъути, 
Тэрч псыхъо лъэныкъом къызафыгъэ илъэсыр ары. Ау ащ 
джы пащэ фэхъугъэ Берке-хъаным бэмышIэу Тэрч Iушъо 
хулагидхэр зэрэщызэхигъэтэкъуагъэм джучидмэ зыкъаригъэшIэжьыгъ.
Мысыр султIаным илIыкIохэр Берке-хъаным ишыбылыкъ-щэтырэ гъэIагъэ зычIащэхэм, къафэмытэджыгъэми, 
нэгуихыгъэкIэ къаIуплъэзэ, пчъаблэм дэжь къыщагъэуцугъэхэм къариIуагъ:

--- Page 130 ---

- СыкъышъодэIу, Мысыр чыжьэм къысфикIыгъэ лIыкIохэр.
- Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаным шъуипыйхэ хулагидмэ атешъушIыхьэгъэ текIоныгъэм пае гушIуакIо тыкъыпфигъэкIуагъ, Дышъэ ордам 
ихъан. Шъо шъуипыйхэри тэ типыйхэшъ, убэгъэшIэнэу, 
уилIыгъэ-гъэхъагъэмэ ахэбгъэхъо зэпытынэу быслъымэнхэр тимэщытхэм Тхьэ щыпфялъэIух. Хулагид зепхъуакIохэр 
Темыр Кавказым имыгъэхьанхэу, зэхэпкъутэнхэу къыпщэгугъы. МысыркIи ШамэкIи джар дэдэр ахэм ащаришIагъ, 
джыри ащаришIэнэу гущыIэ къыуеты. УилIыгъэрэ уитекIоныгъэрэ апае мы дышъэ апсыр инэпэеплъэу къыпфысигъэхьыгъ.
- Бибарс ад-дин Мысыр султIаныр Алахьым егъэпсэу,- 
Берке-хъаным къыIуи, дышъэ апсыр зэпиплъыхьэзэ, кIэкIэу 
къыухыжьыгъ,- къижъугъахъу мыщ кумыс, титекIоныгъэ мэ апае сэIэты,- джы щытэу хъаным кумысыр ришъуи, 
хэIэтыкIыгъэм къехыгъ, япыймэ къычIырагъэнэгъэ къонтхъ 
Iэшэ гъэтIылъыпIэм екIолIагъ. - Тара мыхэм ащыщэу Менгу 
дзэпщым къычIедгъэнэгъэгъэ чатэр? Мары идышъэ тамыгъи тет. Зэо утыгум уичатэ къыщычIэунэнышъ ухэхьажьын 
нахьи, уикIуадэмэ зэрэнахь лIыгъэр Бибарс ад-дин Мысыр 
султIаным ешIэшъ, зеплъыкIэ зыем дэхьащхынэу мы 
къонтхъ чатэр есэты, сидышъэ шыукъамыщи нэпэеплъкIэ 
кIысэгъэгъужьы. Хулагидмэ тазэрэпэуцужьыщтымкIэ 
ицыхьэ къыттыригъэлъынэу сфешъуIожь,- Берке-хъаныр 
нэкIушъхьаплъ-тхьагъэпцIышъокIэ лIыкIомэ апашъхьэ 
къиуцуи, къафишIыгъэ пшъэрылъым сэмэркъэу фэдэкIэ 
къафыпигъэхъожьыгъ. - Ау тэри шъуисултIан гукъэо тIэкIу 
фытиI. Хулагидхэр ихэгъэгу щызэхерэгъэтакъох нахь, 
талъэныкъокIэ къерэмыфых, Iоф къапэкIы…- къыIуи, 
щхыжьыгъэ, етIанэ Кушарбек еупчIыгъ. - УикъэгущыIакIэкIэ 
укипчакын фае о?
- Сызщыщ цIыф лъэпкъымкIэ сыкипчак, Берке-хъан, 
сыцIыкIузэ мыщ сырахи, Мысырым мамлюк сыщыхъугъ. 
Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаным сыришыу тIокI эмир.
- Джы зыкъэбгъэтэрэзыжьыгъ, сигумышIуныгъи 
сшъхьащыпхыжьыгъ…- Берке-хъаным кIэкIэу зызэригъэзэкIи, къызытетэджыкIыгъэгъэ тэхътэ лъагэм тетIысхьажьыгъ, игущыIи къыпидзэжьыгъ.- Тэ кипчакмэ бэшIагъэу 
тыгу афэшIоп. Алланхэмрэ кипчакхэмрэ зэгъусэхэу Джэбэ, 
Субэдэй дзэпщхэм къызязэохэ лъэхъаныр ары. Кипчакхэмрэ тэрырэ тызылъэпкъэгъу тIуи, алланмэ къаготщынхэшъ, ядгъэзэожьынхэ тлъэкIыгъагъэми, шъыпкъагъэ 
къыддырямыIэу яаркъэн шъэфхэр тпшъэ къырадзэзэ, бэрэ 
къумалыгъэ къыддызэрахьагъ. Нэгъой-хъан дзэпщыри 
ахэм атекIодагъ. Мы тиаужрэ зауи типый хулагидмэ аготхэу къытэзэожьыгъэх. Кипчакмэ афэгъэхьыгъэу къасIорэр 
угу римыхьми сшIэрэп, хьакIэ?
- Хьау, сыд пае сыгу къеона, къумалыр сэркIи, хэткIи 
къумал,- Кушарбек псынкIэу джэуап къытыжьи, "ячIыгу 
шъуубытын, ишъуфынхэ фэягъэп" гукIэ фыпигъэхъожьыгъ.
- Ары шъхьае цIыф лъэпкъыр зэрэпсаоу къумалэ хъун 
ылъэкIына? Узщыщ цIыф лъэпкъыр зысэшIэм, сыгу плъыгъэ къысшIудэоежьыгъэ пае… Джы о укипчакыжьэп, 
Мысырым уримамлюк зэолI. Мыдэ, тилIыкIо хьакIэ лъапIэхэм - къызэрэтэпэсыгъэу! - шъуапэгъокI, жъугъашIох, 
ешъумыгъэзэщых,- Берке-хъаным инукермэ афигъэпытагъ, етIанэ джы нэс щигъэтыгъэхэ лIыкIомэ закъыфигъэзэжьыгъ. - Гъогу шъутехьажьын хъумэ, джыри зэ 
тызэIукIэн, нахь игъэкIотыгъэ-шъхьэихыгъэу тызэдэгущыIэн.
"Ащ нахь шъхьэихыгъэу сыд къэпIожьын…" - Беркехъа ным ыпашъхьэ Кушарбек къикIыжьызэ, гукIэ гъумыгъугъэ.
ХVI
- Сыдигъуа орырэ сэрырэ тызызэрэлъэгъугъагъэр? 
- пчъаблэм къыдэкIыгъо римыгъафэзэ, Пыйпэрыс султIаныр Расим еупчIыгъ, ежь-ежьырэуи джэуап къытыжьыгъ.- 
Мазэрэ мэфищрэ хъугъэ.
- Шъыпкъэ, Алахьым илIыкIу, непэ мазэрэ мэфищрэ 
хъугъэ,- зыщырирагъэтIэгъэ чIыпIэм зыщимыгъэсысэу 
султIаным игущыIэхэр Расим къыушыхьатыжьыгъэх.
- Адэ сыда? - Пыйпэрыс джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ.
- Ащ фэдизым, тыгъэ папкI, зэп-тIоп-щэп, сыкъыпIукIэ 
зысшIоигъуагъэр, ау ушъхьагъу къысфагъотымэ, урищыкIагъэ хъумэ ежь къыоджэщт аIозэ, уипчъэ бэрэ сыIуагъэкIыжьыгъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, сиухъумакIомэ дэгъоу сыкъаухъумэ…- Пыйпэрыс щхыпцIи, икIэсэ джэхэшъоикIукIыным 
диублэжьызэ, гукIэ зэриIожьыгъ: "О уизакъоп - сишIуи 
симышIуи! - зыкъысIузыгъакIэ, къысIуплъыхьэ, къысIущхыпцIэ зышIоигъохэр, мафэр зыщисхрэм, чэщыр зыщызгъакIорэм егъапэх, лъэбгъу къызэрэсадзыщтым, щэнаутыр къызэрэсIуадзэщт шIыкIэм ешэх. Шъо, сижьау чIэтхэм, 
сыд къыздэхъугъэми, къыздэмыхъугъэми шъогушIо, Iофыр 
зытет шъыпкъэр къысашъуIорэп. Сэ ас-Салих, Шаджарат, 
Туран-шах,ХъутIыжъ султIанмэ сафэдэп, ахэм санахь 
Iушэу, амышIагъэр сшIагъэу зыслъытэжьырэп, ау Алахьым 
сыкъимыухъумэмэ, сэ зыкъэсымыухъумэжьымэ, ащкIэ 
сицыхьэ зыми къышъутелъэп. СакIыб шъузэрэхъоу щэбзэщэрыо шъэф къысэшъошIылIэ…", зиошIэ-дэмышIэ 
гупшысэ гумэкIмэ къахэужьыгъэ султIаным къыIуагъ. - 
Джы моу сапашъхьэ къитIысхьи, къысфэпхьыгъэ къэбарым 
сыхэгъэдаIу.
- КъэбарышIу щыIэп, Алахьым илIыкIу.
- Ар шIуми мышIуми зизэхэфыныр сэры нахь, орэп.
- Ары, тыгъэ папкI, ары. Сирием ичыристан къалэмэ 
Иран хулагидмэ зэзэгъыныгъэ шъэф адашIы.
- Шамэ дагъэтIысхьэгъэ Къахьир эмирыр нэшъуа, 
дэгуа? - зыгъэ Хьалэбми Шамэми яз эмиркIэ ыгъэкIонэу 
ХъутIыжъ султIаным къызэригъэгугъагъэр къыфимышIэжьэу ежь ычIыпIэкIэ Къахьир зэригъэкIогъагъэр Пыйпэрыс 
ыгу къэкIыжьыгъ.
- Хьау, Алахьым илIыкIу,- Расими джы нахь зыфэсакъыжьыгъ,- нэшъопти, типыймэ ягъогу тегъощыхьагъэп, 
дэгопти, къыраIуагъэр зэхихыгъ. Монголхэм Сирием 
зыкъызыратакъокIэ, апэуцужьы фэдэу зишIынышъ, Шам 
аритыщт, къащзехьэхэми апэуцужьыщтэп.
- Аущтэу зэрэхъущтыр сшIэщтыгъэ! УилIыкIо шъэфхэр 
Сирием итIупщыхьэх, къалэ пэпчъ дэгъэтIысхьэх, хэти сыди 
щэрэщ, орэбзыу, орэцIыфы, орэпсэушъхь, типыймэ алъэныкъокIэ зинэплъэгъу зыдзырэмэ ягухэлъ тшIэн фае. Цыхьэ 
зыфэтшIи, зыфэтымышIи анэхэр атырарэмыхых, атхьакIумэхэр акIэрэрамыхых. Тхьэмафэ тешIэ къэси, шызэIэпыхыхэр 
Каирырэ Шамэрэ азыфагу дэбгъэуцонхэшъ, къэбармэ 

--- Page 131 ---

сащыбгъэгъозэщт. Тыдэ сыщыIэми сэ укъэзгъотыщт. Тэ 
хэгъэгум мамыр итэгъэуцо, нэмыкI къэралыгъомэ зэзэгъыныгъэ адэтэшIы тэIо, ежьхэр…
"…Ежьхэр хьашъэфырытхъо шIыкIэкIэ къыддэпсэух,- 
Пыйпэрыс изакъоу унэм къызенэжьым, Расимэ ыпашъхьэ 
щызэпигъэугъэгъэ гущыIэм къыпидзэжьыгъ,- сшIэрэп 
зыфаехэр… Тэры, мамлюкхэр ары мыхъугъэхэмэ, бэшIагъэ араб дунаир къащзехьэмэ заубытыщтыгъэр, Алахь 
лъапIэу лъагэм къытфыригъэхыгъэ ислъам диныр загъэкIодыщтыгъэр, монголхэм тызызэрапхъощтыгъэр. 
Сицилием ипачъыхьэ Анжуйскэми, Арагонми, Кастилиеми 
япачъыхьэхэ Джеймси, Альфонси сатыушIэ зэзэгъыныгъэ 
адэсшIыгъ. Константинопольрэ Дышъэ ордамрэ згъэкIогъэхэ лIыкIохэми якъэсыжьыгъу. Сыда шъуIуа талъэныкъо 
щыкъэбарыр?.." шъхьэм къыфечъэгъэ упчIэм гур къыпигъэузыкIыгъэти, ар зыщыригъэгъэгъупшэу унэм иджыкIыгъ, къихьэгъэ ухъумакIом риIуагъ:
- Елбэтэу Къэлэунэ къысфашъущ.
Къэлэунэ дзэпщышъхьэр унэм къызэрихьагъэм лъыпытэу, ыцIэрэ иIэнатIэрэ зыфэдэхэр арапыбзэкIэ Мысыр 
султIаным риIонэу зырегъажьэм, Пыйпэрыс адыгабзэкIэ 
фидзыгъ:
- Тхьапшрэ къыосIуагъа тизакъо зыхъукIэ адыгабзэкIэ 
тызэдэгъэгущыI!
- СшIэрэп ныIа, елбэтэу сыкъябгъэщагъэти, хэгъэгу 
Iоф тиIэмэ…
- Убзэ зыщымыгъэгъупшэнри урыгущыIэнри хэгъэгу 
Iоф,- шъэогъум риIощтыгъэми, ежь Пыйпэрыс ымакъэкIэ 
зэгыижьрэм фэдагъ.
- Ары шъхьае, ащ пыгъэнагъэр оры, сэры, Бэрэкъэт. 
Ари, о уиIуагъэу, тизакъо зыхъукIэ ары.
- Адэ сыдэу пшIын,- Пыйпэрыс хэхьапщыкIыгъ,- ащ 
фэдэ дунай тыкъызытефагъэр… Адыгэ мамлюкхэр абзэкIэ 
зэдэгущыIэхэрэба? - султIаныр къэупчIи, ежь-ежьырэу 
зыIущхыпцIэжьызэ, джэуап къытыжьыгъ. - Адыгэхэри, 
адрэ мамлюк цIыф лъэпкъхэри абзэкIэ дзэм щызэдэмыгущыIэнхэу сэри афэзыгъэпытагъэр. Арэущтэу сымышIагъэмэ хъущтыгъэп, тызэрысыр араб хэгъэгу, яхэбзашъхьэ 
зыIыгъыр тэры. Ау ежьмэ зэрамышIэжьыгъэ къяхъулIагъэп. 
ТыгъуакIомэ, сатыушIэмэ титхьамыкIэгъэ-насыпынчъагъэ 

--- Page 132 ---

ахъщэкIэ ащащэфын фэягъэп. Мы тIохэрэр гужьыдэгъэкIыгъохэми, Къэлэун, укъызыфэсщагъэр Iоф дэгъоп. 
Къащзехьэмэ ашъхьэ къаIэтыжьы, Иран зыубытыгъэ 
монголмэ шъэф зэзэгъыныгъэхэр адашIых, Къахьир 
фэдэхэр зыкъуащэх.
- Къахьирэ зэгорэм орэуцужьба! - Къэлэунэ къыхэуплъыжьыкIи, зиумысыжьыгъ. - Сыдэуи бэ фэдгъэгъугъэр.
- Къахьирэ зыгъэгупсэфыжьыщтыр сэ сэшIэ, мо чатэр 
ары. Ау къысахьылIэгъэ къэбарыр непэкIэ къэIогъэIотэжьыгъ ныIэп, IупэкIэ къыддэгущыIэзэ, ыгу къытфилъыр 
къумалыгъэмэ, фэгъэгъу щыIэп! Джыри зэ къащзехьэ 
Керак тытемыо хъущтэп. Ащ дзэхэр фытебгъэпсыхьанхэу 
мэзэ пIалъэ къыосэты.
- Тэ къызыщыпIорэм тыхьазыр, Алахьым илIыкIу,- 
нэмыкI макъэкIэ джы Къэлэунэ къыIуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, ау Iофым тыдэмыгъэгузажъу. КъэошIэжьа зыгъэ ХъутIыжъ султIаным Хулагу-хъаным илIыкIуиплI зэрэпилъэгъагъэр?
- КъэсэшIэжьы.
- Адэ къэошIэжьа ар зэрэсымыдэгъагъэр?
- ХъутIыжъ султIанымрэ орырэ шъуазыфагу ащ 
зэмышIуныгъэ къызэрэдигъэхьэгъагъэри къэсэшIэжьы.
- КъэошIэжьмэ, сIогъагъэмкIэ сызэрэкIэгъожьыгъэр 
джы къыосэIо. ХъутIыжъым ыIорэм загъорэ тепцIыусыхьажьыщтыгъэми, лIыгъэ хэлъыгъ. Ау я IХ-рэ Людовик 
къащзехьэ пачъыхьэмкIэ Шаджарат ышIэгъагъэр тэры 
зилажьэр, ежьыми, ишъузи, ыши, адрэ гъэр мин пшIыкIутIуми зядгъэщэфыжьын фэягъэп. Джы ахэм зыкъашIэжьыгъэшъ, къытэкIунхэу загъэхьазыры.
СултIан пчъэшхор къызфыIуахыгъэ Саидрэ ащ зыIапэ 
ыIыгъ Саламыш шъэожъыемрэ къэлъэгъуагъэх, ятэ нэмыкI 
унэм имыс фэдэу кIэрылъэдагъэх.
- ЕмыкIу къэсэшъумыгъэхь, модэ апэ Къэлэунэ сэлам 
ешъух,- Пыйпэрыс ыкъомэ адыгабзэкIэ ариIуи, арапыбзэкIэ 
афыкIиIотыкIыжьыгъ шъхьае, тIум язи зигъэхъыягъэп. - 
Джары, Къэлэун, тэунэхъу, тиадыгагъэ мэкIоды.
- Тиадыгагъэ бэшIагъэ тэ зыттырахыгъэр, зымыухыжь.
- Тиадыгэ чIыгу ттырахыгъ пае адыгэгу тимыIэжьэу 
оIошъ, ара? - Пыйпэрыс зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, етIанэ 
ятэ зэрыгущыIэрэ бзэр къызгурымыIохэрэ ыкъохэми 

--- Page 133 ---

ариIуагъ. - ЖъугъэшIэгъон зыхэслъэгъожьырэп, шъукъэдаIу, къыжъугурымыIоми, сиадыгэ макъэ шъугу ишъуубытэн. Тэ адыгэгу тимыIэжьэу зыхъущтыр ошIа, Къэлэун? 
Мы дунай хьафым тызехыжьыкIэ ары. ТыздэкIожьыгъэм 
тиадыгагъи тиадыгэгуи щытищыкIэгъэнхэ фаеу къысщэхъу. 
КъышъуIуслъхьэгъэ бзэр, шъуиадыгагъэ жъугъэкIодыгъэхэба ыIоу Алахьыр къызытэупчIыкIэ, тызыщыукIытэжьын 
чIыпIэ зитымыгъафэмэ нахьышIу. ЕтIани тянэ-тятэ, 
тинэнэжъ-тэтэжъмэ, тиIахьылмэ ащ тащыIукIэжьмэ, 
сыдынэкIэ тяплъыщта? КIо, модэ къышъоджэх,- Пыйпэрыс 
исабыймэ яшъэбэкIзэ, акIыбмэ анэсыгъ, зэмысэгъэ макъэм 
езэщыгъэ шъэожъыехэри гушIохэзэ, унэм ичъыжьыгъэх.- 
Мыхэр модэ тичылэжъ пщэнхэшъ дэбгъэсынхэкIэ дэгъугъэ, 
адыгабзи ашIэу, адыгэгу тIэкIуи яIэу къэкIожьыщтыгъэх,- 
акIэлъиIожьыгъ.
- Сэ синэкъичъ-шъхьэубэтэ цIыкIуи ахэм язгъэгъусэщтыгъэ,- Къэлэунэ щхыпцIи, зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыпигъэхъожьыгъ. - Зымафэ ар кипчак гущыIэ горэмкIэ 
къызысэупчIым, хьакъмэкъ сехъулIи, уятэ ыбзэ зэмыгъашIэу укъызэрэздэгущыIэрэ бзэр сыда зилIэужыгъор сIуи, 
сыфэгубжыгъагъ. Къысфидзыжьыгъагъэр гъэшIэгъоны. 
Укипчакэу о лIышхом сыдэущтэу убзэ умышIэжьыра?
- Ным ригъашIэрэр ары сабыир зэрыпсэурэр, хьаулыеу 
шъэожъыем ыгу хэбгъэкIыгъ,- ар дэдэр ежь Пыйпэрыси 
иунагъо къызэрэщехъулIэрэм ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, 
къызхигъэщыгъэп.
- Тэрэзэу къэпIуагъ, ныр ары зэкIэ зилажьэр. Ащ пае 
шъузымрэ сэрырэ Iаджри нэмыплъ зэтхыгъ, тызэшIужьыгъ, 
тызэдэгущыIагъ, ау инэгъой-кипчакыгъэ хезгъэнэн сфэлъэкIырэп.
- Узэрэадыгэр къыпфедза, мыхъун къыреIуалIа?
- Ащ фэдэ сиунэ ис кипчакыпхъум къысерэшIи, дунаим 
тезгъэтынэп, ау ащ сынэмысэу шъузыми, шъаоми ясшIэрэр 
къыосIон. АдыгабзэкIэ тIуми садэгущыIэу езгъэжьагъ.
- Сыдэу адэ зыкъыпфашIыра? - Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ.
- КъысIоплъыхьэх, ау бзэко-дэгух. Кипчак унагъо 
сызышIырэри сымышIэу щытэп. Шъузым ышыпхъу 
нахьыжъэу Актай тхьамыкIэм ишъузыгъэр ары. Тыдэ кIона, 
ипфына, чэщи мафи тиунэ икIырэп, абзэ афэухырэп.
- О ущысми нэгъоибзэкIэ зэдэгущыIэха?

--- Page 134 ---

- Хьау, сэ сахафэмэ, ахэр арапыбз зэрэгущыIэхэрэр.
- Джары, Къэлэун, о загъорэ бдэрэп шъхьае, мамлюкыдзэм бзэ зэфэшъхьафкIэ зыкIыщысымыгъэгущыIэхэрэр. Тэ адыгэхэр танахьыбэшъ, нахь макIэмэ агу 
къеощт.
- Тыбзэ зэжъугъашIэ ятIорэп ныIа… Тэри, нэмыкIхэми 
арапыбзэр зэдгъэшIагъэ.
- ЗэдгъэшIагъэ яхэгъэгу тисыти, абзэ тищыкIагъэти. 
Мамлюк пстэуми адыгэкIэ зэряджэхэрэр пфикъурэба?
- Сфекъу. Ау ахэр зэуапIэм зифэхэкIэ, хэти ежь ыбзэкIэ 
куозэ, зэрэзаорэр стхьакIуми ит, сынэгуи кIэт.
- Зэо утыгум хэти щиIорэри, щишIэрэри Iоф шъхьаф,- 
Пыйпэрыс султIаным ышъо къызэокIыгъ,- ау лIыгъи, 
къэрэбгъагъи ащ щызезыхьэрэ пэпчъ алъыкIи, анэпскIи 
зэфэдэх. Хъугъэ, Къэлэун, тиадыгэ гупшысэхэр непэкIэ 
джащ щытэгъэухых, тиадыгэгуи тэмыгъэгъэузыжьы, тиадыгэ гушхуагъи тэмыгъэгъэцIыкIужь. Къихьащт мазэм 
иапэрэ мафэхэм къащзехьэмэ адэжь Керак текIу. Мы 
Iофымрэ пIалъэмрэ орырэ сэрырэ фэшъхьаф цIыф ышIэрэп. 
Дзэр зетщажьэкIэ, тыздакIорэр, тызыкIакIорэр гъогум 
щятIощт.
Къащзехьэхэм яанахь пытэпIэ зэтегъэпсыхьагъэмэ 
Керак ащыщ. Араб дунаим къытехъухьэхэрэ мыхъунхэр 
мы лъэныкъор ары къыздикIыхэрэр. Зэп-тIоп Пыйпэрыс 
мыщ зэрэщызэуагъэр, ислъам диныр къазэрэщиухъумагъэр. Нахьыпэм мамлюк дзэпщ къодыягъэмэ, джы Мысыр 
хэгъэгум Пыйпэрыс исултIан. 
Керак иштэн мэфэныкъуи мамлюкыдзэхэр пылъыгъэхэп. Мамлюкмэ ячэтэ ихыгъэрэ яшылъэбжъэ макъэрэ 
къалэм иухъумакIомэ афэщэчыгъэп. ГъучI джэнэ-паIохэр 
зыщыгъ тамплиер, госпитальер шыу уIэшыгъэхэм афэшъхьаф мыхъэр къызыпыхъыкIызэ къызэрэхьыщтыгъэ 
Алахьым идзэлIмэ зи къапэуцужьыгъэп. Ахэри чъэм 
дыхэтэу раутэхыхи, Пыйпэрыс султIаныр зипэщэ шыухэр 
къалэм дэлъэдагъэх, ячатэмэ, япчыпэмэ, яшыбгъэмэ зи 
къарамыгъэлэу, Iашэ зыIыгъи, зымыIыгъи амыIоу лъыр 
щагъэчъагъ, къащзехьэхэр зычIэлъэдэжьыгъэхэ Назарет 
чылысыри зэхакъутагъ. БлэкIыгъэ зэо илъэсхэм ялъытыгъагъэмэ, гъэрыштэ Iоф мы заом щыIагъэп - джаурым 
джаурыр икIодыкIагъ.

--- Page 135 ---

КъыкIэлъыкIогъэ мафэхэм мамлюкыдзэхэр бгъу 
зэфэшъхьафкIэ Цезарее екIугъэх. Я IХ-рэ Людовик пачъыхьэм мыщ щишIыгъэгъэ пытапIэмэ къалэри къэлэдэсхэри къаухъумагъэхэп. Джыри чэтэ къихыгъэкIэ Пыйпэрыс 
ары апэ къалэм дэлъэдагъэр, зыкъезыгъэтыгъэр. Ящэнэрэ 
къалэу мамлюкыдзэмэ къапыщылъыгъэр Арзуф пытапIэр 
арыгъэти, ащ ечъагъэх. Ау ар, адрэмэ афэмыдэу, нахь 
штэгъуае къафэхъугъ. Мэфэ тIокIитIо пытапIэм зы цIыф 
дамыгъахьэу дамыгъэкIэу заIыгъ уж, зычэщ ошIэ-дэмышIэ 
зыIэтыгъокIэ ари зэхагъэтэкъуагъ.
Мазэрэ ныкъорэ зыкъудыигъэ Керак заом мамлюкмэ 
лIыхъужъыныгъэ макIэп щызэрахьагъэр, ау цыхьэ зыфамышIыщтыгъэ Къахьирэ имамлюкыдзэ сыдырэ IофкIи 
дэгъоу зыкъыщигъэлъэгъуагъ, зэкIэми апэ итыгъ. Идзэпщ 
нэмыIэмэ, мыхьылъэ дэдагъэми, уIэгъитIу ыIэрэ ылъакъорэ 
къыщытыращагъ. "Олъэгъуа мыр пхъашэу зэрэзэуагъэр" 
къыригъэкIэу Пыйпэрыс нэкIэ Расим гуригъэIуагъ: "Сэ 
зэрэсшIэу Къахьир шъо шъушIэрэп, джау сыдми ащ ышъхьэшыгу уригъэIэбэщтэп… Хъурэм теплъын, непэриза сэ 
мыр къангъэбылъ къызыздешIэрэр…"
Пыйпэрыс султIаным франк къащзехьэхэмкIэ текIоныгъэ къыдэзыхыгъэ дзэр Арзуф пытапIэм ихьанэ-гъунэ 
къыщаригъэугъоигъ, имэкъэхъугъэ джыри нахь мэкъэхъугъэ хигъэхъожьызэ, ариIуагъ:
- Алахь лъапIэу, лъагэм идзэкIолIхэр! Сыдигъуи фэдэу 
быслъымэн диным, хэгъэгум якъэухъумэн заоу къащзехьэ 
типыймэ яшъушIылIэгъэ джыхьэт заомкIэ, Алахьыр къышъуфэраз, сыжъугъэрэзагъ. Зидинрэ зичIыгурэ къэзыухъумэхэзэ, фэхыгъэ тидзэлIхэр джэнэт Iахьыл хъунхэу 
дыухьэ къафэтэжъугъэхь, тафэжъугъэлъаIу,- Пыйпэрыс 
ыIэгушъошхуитIу зыдегъэчъаем, мамлюк шъэ пчъагъэми 
джа дэдэр ашIагъ, идыухьэ къызеухым, игущыIэ пи дзэжьыгъ. - Амин си Алахь, уадэжь къэзыгъэзэжьыгъэмэ, 
унэшIу ащыф, уапашъхьэ итмэ псауныгъэ къят, бэгъашIэ 
гъэхъух. Алахьымрэ Мысырымрэ ядзэкIолI лIыхъужъхэр! 
Непэ къыщегъэжьагъэу, джа зэрытшIы хабзэу, мэфищ 
пIалъэкIэ къэлищри шъосэты. Дышъэми тыжьынми, щыгъынми Iашэми, хьакъу-шыкъуми, Iэмэ-псымэми шыплIэм 
дафэрэм фэшъхьаф къадэшъухырэп. Лъыгъэчъэ Iофи, 
нэпэтехыгъэ Iофи щыIэп. Къадэшъухырэ мылъкум ызыщанэкIэ, джыри шъугу къэсэгъэкIыжьы, шъуихэгъэгу 
шъукъетэ.

--- Page 136 ---

Франк къащзехьэмэ атырашIыхьэгъэ текIоныгъэм 
имэфэкI жъотыпIагъ Кушарбекдыхэр Каир къызэкIожьхэм. 
Бэрэкъэт шыуипшI эмирыр ары адыгэ шIыкIэкIэ апэ къэбарыр султIаным фэзыIопщыгъэр:
- ТалъэныкъокIэ пIофытэгъэгъэ Кушарбекдыхэр, 
Алахьым илIыкIу, къэкIожьыгъэх.
- УмакъэкIэ, Бэрэкъэт шыуипшI эмирыр, къэбар дэгъу 
силIыкIомэ къахьыгъэу сыпхэплъэ.
- Сэри джары, тыгъэ папкI, ахэм сазэрэхэплъагъэр,- 
джыри нахь мэкъэ чанкIэ Бэрэкъэт ишIошI къыушыхьатыжьыгъ,- Кушарбекрэ Джэлатрэ уипчъэихьагъу дэжь 
щытых.
- КъэбарышIу къэзыхьрэм талъэныкъокIэ гушIуапкIэ 
ратэу хабзэба, Къэлэун? - Пыйпэрыс султIаным итыжьын 
къамэ Бэрэкъэт ритыгъ. - Мыщ шыу тIокI эмир IэнатIэр 
къыпфыгосэгъэхъожьы. Унэм лIыкIохэр къищэх.
Кушарбекрэ Джэлатрэ чэзыу-чэзыоу гущыIэр зэIэпахызэ, Константинополь зэрэщыIагъэхэр, я VIII-рэ Михаил 
Палеолог пачъыхьэм дашIыгъэ зэзэгъыныгъэр, Табыкъупщым зэрихьакIагъэхэр, Дышъэ ордам ихъан Беркехъа ным зэрэIукIагъэхэр, раIуагъэр, къариIожьыгъэр, 
къэгъэзэжь гъогур, ежьхэр зэрэмыгугъагъэхэу, кIыхьэ 
зэрэхъугъэм, тыралъэгъогъэ къиным щыкIэкIыжьэу султIаным къыфаIотагъ, пачъыхьэми, хъанми къыфырагъэхьыгъэ шIухьафтынхэри, адыгэпщым ием игугъу къамышIэу, къыратыжьыгъэх. Мысыр хэгъэгум монголмэ 
щарашIэн фаеу Берке-хъаным къыфаригъэхьыгъэ сэмэркъэу тIэкIури зыщагъэгъупшагъэп.
- Монголхэр тэ Мысыр щызэхэткъутэхэу зыкIэмыIажь 
щитшIыхьэхэмэ, ежь Берке-хъаным сыда ышIэщтыр? 
Зигъэтхъэжьызэ, щыIэнэу игухэлъ ара? - Пыйпэрыс сэмэркъэунчъэу щхыпцIыгъэ. - Берке-хъаныр гупсэфэу щагъэсыщтмэ, тэ ар Мысыр щыфэтшIэн. Ау ащ фэдэ дунай 
тытетыгъэмэ…- Пыйпэрыс тIэкIурэ щысыгъэу ящэнэрэ 
пшъэрылъым иIоф гомыIу къызэрэригъэжьэщтыр зымышIэщтыгъэ Кушарбек риIуагъ. - Къэлэунэрэ сэрырэ тилъэIу, 

--- Page 137 ---

игугъу къэшъушIыгъэпышъ, ар шъупшъэ къимыфэшъугъэкIэ сенэгуе.
- Хьау, Алахьым илIыкIу, ари тпшъэ къифагъ… ау 
къызэрэсIощтыр сшIэрэп… Табыкъупщым шъуичылэ 
тигъэлъэгъугъэ шъхьае, зы уни, зы нэбгыри къыдамынэу 
къохьапIэмкIэ зэрэфыгъэ монголмэ тырагъэстыкIыгъ, 
Сэлхъот чылэр щыIэжьэп. Мы чысэм илъ чIыгу стафэр 
Табыкъупщым къышъуфытигъэхьыгъ. Мыщ къыкIигъэгъужьыгъэ адыгэ гущыIэжъыр къышъотIожьынэу къытфигъэпытэгъагъ шъхьае… сшIэрэп…
- КъаIо адыгабзэкIэ къызэриIогъэ шъыпкъэу,- Пыйпэрыс султIаныр нэмыз-Iумызэу Къэлэунэ Iуплъагъ, илIыкIохэми къаIуплъэжьыгъ.
- "Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи укъызэрыхъухьагъэм 
ичIыгу IэмычI" шъуIуи шъукъытфэзгъэкIогъэ Пыйпэрыс 
Мысыр султIаным сфешъуIожь ыIуагъ. ЕмыкIу къытфэшъумышI, къытфагъэпытагъэр къышъотэIожькIэ тыбзэгухьэп.
Мысыр султIаным иунэ нэфынэ хъоо-пщаушхо 
къэушIункIы фэдэу Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ къащыхъугъ. 
КIым-сым онтэгъур унэм ис нэбгыриплIыми аплIэIу ифагъ, 
Пыйпэрыс имыежь макъэкIэ лIыкIомэ къариIуагъ:
- Тхьашъуегъэпсэу, сышъуфэраз, шъо шъуишIэн 
шъушIагъэ. - ЛIыкIохэр унэм зекIыжьхэм, мамлюкитIур 
зэIуплъэнхэкIэ зэщыщынэжьхэрэм фэдэу заулэрэ щысыгъэх, етIанэ чылэ чIыгу стафэр зэрылъ чысэр зыIыгъ Пыйпэрыс ыгу къызэхахьэзэ, къэтэджыгъ, Къэлэуни щысышъугъэп. - Джары, Къэлэун, титIо къытэхъулIагъэр…- хымэ 
хэгъэгум султIанрэ дзэпщырэ щыхъугъэхэ лIитIум зафэмыIэжэжьэу анэпсхэр къакIэтэкъугъэх.
ХVII
ЦIыфыр гугъэмрэ шIугъэмрэ щагъаIэ.
Тыгъэр къохьажьэу ичэщ гупсэфыгъо цIыфыр зекIужьыкIэ, мафэр шIукIэ зэрэпэкIэкIыгъэм рыразэу, неущ ар 
джыри къызэрэфэкIощтым щыгугъызэ, хэчъыежьышъ, 
пчэдыжь нэфыпсым къыдэтэджыжьы. Ар хэти - шIу зыгу 
илъи имылъи, Тхьэр зикъабыли зимыкъабыли - идунэе 
тетыкI, ишэн-гъэпсыкI, ипытапI, итIэсхъапI. Пыйпэрыс султIанри хэгъэгум ианахь лъэгапIэм тетми, цIыфышъ, идэгъугъэ-идагъокIи ахэм ащыщ. Ау ежь зыфэдэр цIыфым 
зэрэзыдишIэжьэу ар зыми фызэхэшIыкIыщтэп, фызэхэфыщтэп.
Пыйпэрыс сыд фэдэ цIыфа, насыпышIуа, насыпынчъа? 
УпчIэр тыгъошIуми, джэуапыр етыжьыгъуай. Тыгъэр къызщыкъокIырэ-зыщыкъохьажьырэ, чэщыр зышъхьащытырэ-зышъхьащыкIыжьрэ дунаир гушIуагъокIи нэшхъэигъокIи, къэхъункIи лIэжьынкIи зэрэзэхэтым фэд цIыфым 
ищыIэныгъи. Пыйпэрыс ежь илъэгапIэ загъорэ къызытенэжьырэм, ыгу зэрэиныри, зэрэцIыкIури зыдишIэжьызэ, 
ищыIэныгъэ гъогу хэгупшысыхьажьы хъумэ, ыпэкIэ плъэзэ, 
къызыфызэплъэкIыжьын гукъэкIыжь макIэп иIэр: ицIыкIугъу, илIыкугъу, идзэпщыгъу, исултIаныгъу.
Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас. Пыйпэрыс къылъэгъугъэри пэкIэкIыгъэри бэ, ау ахэр зэкIэ непэ фэдэу 
къешIэжьых. Чъыг чIэгъым чIэтым нахьи чъыг шъхьапэм 
пысыр нахь чыжьэу маплъэ. Сыд фэдэрэ лъэгапIи къызщежьэрэр ылъачI. Лъапсэр пытэмэ, чъыгыпкъыр гъэсысыгъуай.
"Лъэпсэ закъоу сиIагъэр сичылэжъыти, "уимыхэгъэгу 
идышъэбг нахьи укъызэрыхъухьагъэм ичIыгу IэмычI" къырысаIозэ, ащ истафи къысфырагъэхьыжьыгъ,- Пыйпэрыс 
ыгу къыпыузыкIыгъ. - ЗэрэхъурэмкIэ, сычылэнчъэ-лъэпсэнчъэу дунаим сыкъытенагъ… Ары шъхьае, мэлхэр 
зыщызгъэхъущтыгъэ чылэ Iэгъо-благъори, сыкъызытыратыгъукIыгъэгъэ тхышъхьэри, ихы нэпкъи къэнагъэхэба? 
Тиадыгэ гущыIэжъкIэ Табыкъупщым къысиIо шIоигъуагъэр 
къызгурыIуагъ, ау симыхэгъэгу идышъэбг сытетми, сыкъызщыхъугъэ чIыгу чыжьэмкIэ сыд сиамал… Егъэзыгъэ 
нэпс-лъыпсыкIэ сыздэкIоегъэ дышъэбгыр сэркIи, нэмыкI 
хымэ цIыфхэмкIи зэрэпшэхъо лъапсэр сымышIэу щытэп. 
ТакIыбыкIэ джахэр, нэмыкIхэр щаIохэми, сэ мыщ чатэкIи 
скъохэмкIи зыщэсэгъэпытэ. Ярэби, мы скъо нахьыжъ 
Саидэ сыкъэзымыгъэукIытэжьынылI хэкIын шъуIуа? Шъхьэщытхъужьын тIэкIур хэмылъыгъэмэ… Загъорэ Туран-шах 
сыгу къегъэкIы. Чыр цIынэзэ ауфэ, джау сыдми шым 
тебгъэтIысхьэу мыщ шхомлакIэр IэкIабдзэ хъущтэп. 
ШъхьэпсынкIащ. ТызызэкIыгъу сыхьатныкъом зыщэ-зыплIэ 
сиджабгъукIи, сисэмэгукIи къыздыричъыхьыкIыгъ. Иадыгагъэ нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэр джы къызнэсыгъэм 
гурызгъэIон слъэкIырэп. Мыщ елъытыгъэмэ, Саламыш 
цIыкIур бэкIэ нахь губзыгъ…"
- Тхьапшрэ къыосIуагъа титIо зыхъукIэ сиджабгъукIэ 
укъэмыуцунэу,- ащ нахь фэмыщыIэжьэу Пыйпэрыс ыкъо 
едысыгъ,- адыгабзэкIэ къыосэIошъ, къыбгурыIорэп, арапыбзэкIэ къыпфэсэIуатэшъ пшъхьэ иуубытэрэп. Усыд 
цIыфа?!
- Сэ Мысыр султIан аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс 
аль-Бундукдари сырикъу, сы Саид, ау зэгорэм сэри сызэрэсултIаныщтыр сцIэ къыпызгъэхъожьырэп,- ятэ къызэрегыигъэ-къызэредысыгъэм пымылъэу, мэсэмэркъэуми, 
ишъыпкъэми умышIэнэу Саид къыIуи, сэмэгу зызыфишIыгъэм еупчIыжьыгъ. - Джы тэрэзэу сичIыпIэ сиуцожьыгъэба?
- УинахьыкIэ чIыпIэ уиуцожьыгъ, ау пцIэ къыпыбгъэхъожьыгъэм удэмыгузажъу, зытх-зышъхьэ зыфауфэрэ 
пстэури мэтхъэжьэу къызщымыгъэхъу.
- СшIэрэп аущтэу зыкIапIорэр, тыгъэ папкI, сэ шъхьащэ 
къысфэзышIырэ пстэуми сагъатхъэ.
- Шъхьащэ къытфэзышIырэ пстэуми агу шIу къытфилъэуи?
- Егъэзыгъэ Iоф сэ зыми дысиIэп.
- Уищынагъо ашъхьэ рарегъэуфэхышъ, дыуиI… КъэошIэжьа уцIыкIузэ, Бэрэкъэт шъхьэщэгъашIо къысфишIыгъэп 
пIуи, садэжь укъызэрэчъэгъагъэр?
- Джы шъхьэщэ-тхы уфагъэкIэ сызыблегъэкIы.
- Ыгу къыпфилъыр?
- Ащ сигъапэрэп.
- ПшIэхэнэп зэгорэм ар къызэкIэрыожьынкIи.
- Хэти имамлюк чIыпIэ ерэт.
- О умамлюкба?
- Хьау, тыгъэ папкI, сэ сысултIанхэкI.
- Сэ сисултIаныгъэмэ зыфапIорэр, сэ сымамлюкхэкI.
- Сыдигъуа узымамлюкыгъэр?! Ар пIоу, зыми ыгу 
къэмыгъэкIыжь.
Пыйпэрыс зэхихыгъэм ыгу къыпыригъэIонтIыкIыгъэми, 
къызхимыгъэщэу гукIэ зыфиIожьыгъ: "Чъыгым игъун 
ышъхьапэкIэ къызэрэригъажьэрэр шъыпкъэ. Сэ мыр лъапсэ 
сфэхъунэу сыщэгугъы, ежь зытес къутамэр пеупкIыжьы. 
Сэ тиунэжъ, тихэпIэжъ, тичылэжъ, тичIыгужъ сэIо, ежь 

--- Page 138 ---

султIан хъунэу шIоигъошъ, зэгорэм уичъыг лъапсэ зэрэпсыгъуагъэр зыщыгъэгъупш къысеIо. Е-о-ой, сикIэлэ мыгъас, 
сызаомэ-сыбанэзэ згъэчъэгъэ лъыр сынэпскIэ сщыужьызэ, 
илъэс пшIыкIуй охъуфэ узыфэсымыпIугъэм джы урызгъэмысэжьыкIэ сыдыр ишIогъэжь. "УзыужъунтхэкIэ ужакIи 
упакIи уатеужъунтхэжьы" уянэкIэ узщыщ арабмэ зыфаIуагъэр сэ къысэхъулIэкIэ сенэгуе".
- СисултIаныгъэ сырыгущыIэн нахьи, сикIал, симамлюкыгъэ сытегущыIэныр нахь къэсэштэ,- Пыйпэрыс къыIуи, 
нахь кIэкIэу къыухыжьыгъ. - Ау зэгъашIэ: хэти мамлюкыцIэри султIаныцIэри иIэу къэхъурэп.
"СицIыкIугъом сынасыпынчъагъ сIозэ, мыр згъэсэхъуджагъа, хьауми цIыфым насыпышIуагъэ-насыпынчъагъэр 
ынатIэ илъэу къэхъуа? - гупшыситIукIэ Пыйпэрыс зэупчIыжьи, апэрэмкIэ ежь зигъэмысэжьыгъ, ятIонэрэмкIэ игыеджэуап къышIутекIуагъ. - Хьау, хьау, сисултIаныгъэ сэ 
насыпышIуагъэ хэслъагъорэп. Хэти икъэкIуакI икIожьыкIэщтыри. Сыда КъурIан шыихъым иусэмэ ащыщ горэм 
ыIорэр? "Зафэр ренэу Iэшъхьэтетыщт, зэфэнчъэр бэрэ 
Iэшъхьэтетышъущтэп". Сызэфэнэу сыфай, ау сыдэущтэу 
ар сидунай мызафэ щызгъэцэкIэщта? Хэгъэгум урисултIан-Iэшъхьэтет зыхъукIэ, хэти иIоф зэхэф-зэхэмыфи, 
игумэкI-гукIаий къызыуихьылIэкIэ уиджэуап зафэ зэхихынэу 
къыпщэгугъы. Ары шъхьае, иупчIэ къыпфэзыхьырэ пстэуми 
джэуап ятыжьыгъуай: зыр къыпфэразэу, адрэр къыпфэгуитIоу, нэмыкIым урипыеу уапашъхьэ екIыжьы. КъыпIугушIорэ пэпчъ, ежь ифедэ закъошъ зыкIэхъопсырэр, 
бгъэрэзэн плъэкIыщтэп. Уисабый, уиунагъо, къыппэблагъэмэ укъызэхамышIыкIэу, къыппэчыжьэмэ сыдэущтэу 
укъызэхашIыкIыщта? Зыгу шIу къыпфилъи, къыпфимылъи 
шъхьащэ къыпфашIызэ, усултIан-Iэшъхьэтетыныр дэгъуа, 
дэя? Шъоур пшхы зэпытмэ, угу къызэриутIэрэм фэдэп. 
Нычэпэ уичэщ зыщипхыгъэм уинеущ чэщ зыщимыхыжьыкIэ ары ащ иIашIуи идыджыгъи къызыпшIэщтыр. "Уиэмир 
уепыйми, уиухъумакIо уемыпыижь" джары ас-Салих 
ад-дины тхьамыкIэм къызыкIысиIощтыгъэр…"
Мафэ горэм шакIо къикIыжьхэзэ, Пыйпэрыс Къэлэунэ 
риIуагъ:
- Къахьирырэ Кушарбекрэ сыда ятпэсыщтыр?

--- Page 139 ---

- Къахьирэ нибжьи сицыхьэ телъыгъэп, ау Кушарбек 
ащ фэдэу къытфычIэкIыжьынэу сшIагъэп.
- КонстантинополькIэ фэсшIыгъэ пшъэрылъыр къызэшIуихыгъ,- Пыйпэрыс къыIуи, гукъэо макъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ,- ау талъэныкъокIи, Дышъэ ордамкIи хьайнапэ сыщишIыгъ. ЛъэIуакIо згъэкIогъэ ушъхьагъукIэ 
дышъэ-тыжьын ахъщэу щиугъоигъэр макIэп. Ныбжьи 
сицыхьэ зытемылъыгъэ, сынэгу къыкIэсымыгъаплъэщтыгъэ Джэлат нахь цIыфыгъэрэ лIыгъэрэ хэлъхэу къыгъэзэжьыгъ. Хьау, хьау Джэлатэп къэбарыр къысфэзыхьыгъэр,- Пыйпэрыс IущхыпцIыкIыгъ,- ащ ыжэ пхъэмбгъу 
зэтеIулIагъэм фэд, къыжэдэмытхъэу къыуиIон щыIэп.
- Адэ хэта? - къыраIуагъэм Къэлэуни къымыгъэупчIэн 
ылъэкIыгъэп.
- Ар о уищыкIагъэп, сэри умышIэрэ шъэф гори серэI,- 
Пыйпэрыс сэмэркъэукIэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- язгъэгъусэгъэгъэ мамлюк къызэрыкIомэ яз сицIыфэу урымыбзэри, адыгабзэри, нэгъоибзэри ешIэхэти, силIыкIомэ 
аIуагъи, ашIагъи гущыIэ химыгъэзэу сапашъхьэ къырилъхьажьыгъ. СицIыф къысихьылIагъэр Джэлат къысфегъэушыхьатыжьырэп.
- Сыда къыуиIорэр?
- Ицыхьэ къыстемылъэу сыхэплъэ.
- Арымырми шъуишъэожъыегъу къыщегъэжьагъэу 
шъуитIуи шъуицыхьэ зэтелъыгъэп,- Къэлэунэ щхыпцIыгъэ.- УицIыфрэ Джэлатрэ зэпщалIэхэмэ хъущтба?
- СицIыф нафэ сшIыным ычIыпIэкIэ, Кушарбекрэ Джэлатрэ ашъхьэ шIуязгъэхыныр апэ къэсэштэ.
- Джа уицIыф сэ сшIэрэба? - цыхьэтелъхьэ мэкъэ 
шъабэкIэ Къэлэунэ къэупчIагъ, "сымышIэми, нэбгырищыр 
нэбгырэ шъищэп, къызэзгъэшIэщтба".
- ПшIэрэп, укъысэупчIыгъэкIи къыосIощтэп,- Пыйпэрыс 
къыпиупкIи, ыгу илъыр къышIагъэм фэдэу къыпигъэхъожьыгъ,- зэбгъэшIэнэу ыуж узихьэкIэ, къыпфэздэщтэп. 
Ау неущ аужырэу Джэлат сыдэгущыIэжьыщт. Джыри 
сапашъхьэ дэгу-псыго-бзако зыкъызыщишIыкIэ, ежьри, 
ишъэфи Кушарбек нэпэтехым дезгъэхьыжьыщтых.
Шъэф тIэкIу-шъокIухэмкIэ Пыйпэрыс зэрэпсэущтыгъэр 
Къэлэунэ ымышIэу арыгъэп, ау султIаныгъор ыпшъэ 
зыделъхьажьым зызэрэзэкIоцIиушъафэрэр, зызэригъэнэгъуаджэрэр къыпэблагъэхэми, къыпэчыжьэхэми загъорэ 
защидзыеу, ятхьагъэпцIэкIэу зэрэхъугъэр джыри зэ шъэогъум къыриIуагъэмкIэ зыкъиушыхьатыжьыгъ. "Тыгъуасэ 
узэрэщымытыгъэу непэ сыдэущтэу нэмыкI ухъущта? - 
хьарамыгъэ хэмылъэу Къэлэунэ зэупчIыжьи, шъэфэгъу 
къыфэмыхъугъэр къыухъумэжьыгъ. - Хэгъэгур зепщэныр 
IэшIэхэпщтын… Хьау, хьау, уинми, уцIыкIуми уцIыфын 
фай! - зыкIэгупшысыхьажьым, къыIуагъэр риутыжьыгъ, 
ау нэмыкI упчIи къыфэтэджыгъ. - Ары шъхьае, хэгъэгу 
лIышъхьэм шъэогъу-ныбджэгъу иIэн ылъэкIыщта?.."
КъыкIэлъыкIогъэ мафэм Пыйпэрыс султIаным Джэлат 
къаримыгъащэзэ, ежь ышъхьэкIэ къыфэкIуагъэу къызыраIом, дэгущыIэным ыпэкIэ Къэлэунэ дзэпщ нахьышъхьэр 
къаригъэгъэсыгъ. СултIаным игумышIу къызхэщырэ макъэкIэ унэм къычIаригъэщэгъэ Джэлат ыцIэкIэ емыджэу 
риIуагъ:
- Садэжь ор-орэу укъэкIуагъэмэ, Iоф къыздыуиIэщтын, 
сыкъэдаIо.
- Орырэ сэрырэ тицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу Iоф 
зэдэтимыIэу мафэ къыхэкIыгъэп. Ау титIуи Алахьым къытипэсыгъэм тыфэшъыпкъагъ, ыпашъхьэ техьажьыфи 
тыфэшъыпкъэщт. Ощ фэдэу сэри хэгъэгум ыпашъхьэ 
Кушарбек зэрэщызгъэмысэрэр ежь щытэу, ынэмэ сакIаплъэзэ, есIонэу сыфай.
- Зымафэ сапашъхьэ ущыдэгу-псыгугъ, джы сыда 
къыохъулIагъэр?
- Уапашъхьэ, Алахьым илIыкIу, сыщыбзэгухьанэу 
сыфэягъэп.
- Аущтэу оIомэ,- Пыйпэрыс IущхыпцIыкIыгъ,- Кушарбек къумалыр мыщ къязгъэщэнэп, Къэлэунэрэ орырэ, 
ящэнэрэ гъусэ горэ къышъуфэсшIынышъ, зыдязгъэдзэгъэ 
хьапсым шъузгъэкIон.
- Ори укъыткIыгъугъэмэ нахьышIугъ, тыгъэ папкI,- 
Джэлат ежь зыфаем текIыщтыгъэп,- сихэгъэгу сызэрэфэшъыпкъэр унэкIи плъэгъущтыгъэ, птхьакIумэкIи зэхэпхыщтыгъэ.
- СIонэп сIуагъэ шъхьае, Джэлат, сыда узкIэдэурэр?! 
- Къэлэунэ ышъо къыхихыгъ. - Уихэгъэгу шIулъэгъукIэ 
Мысыр султIаныр уишыхьатынэу ара?

--- Page 140 ---

- Тэ тищэ тихэгъэгу фэтшIагъэри, ежь къытфишIагъэри 
зыдэтымышIэжьэу щытэп,- Пыйпэрыс ерагъэу зиIажэзэ, 
къыIуагъ,- уихэгъэгу узэрэфэшъыпкъэр тизаомэ дэгъоу 
къащыбгъэлъэгъуагъ, ащкIэ сыуишыхьат, ау узэрэмыбзэгухьэм сыришыхьатынэу зэспэсыжьырэп. ШъузыдэзгъэкIуагъэм Кушарбек щызэхишIыхьагъэр сэ къызнэсыжьыгъ, ау ар о апэ къэозгъэIонэу сыфэягъ шъхьае, 
укъясэгъэщэфэ, ужэ къыдэсэтхъыфэ зыуушъэфыгъ. 
Умыбзэгухьанэу укъызкIэдэущтыгъэм нахьи ар бэкIэ нахь 
Iай. УишъорышIыгъэ дао зыми ищыкIагъэп, ащкIи, КушарбеккIи усэгъэмысэ.
- Сэ Кушарбек мыхъун дэсшIагъэп…- ежь зэрэмыгугъагъэу иIоф зэрэхъущтым Джэлат тещыныхьэзэ, ымакъэ 
къэкIэзэзыгъ,- сызафэу, сыкъабзэу сихэгъэгу къэзгъэзэжьыгъ.
- Кушарбек сэдэкъэхэдзым мыхъун дэмышIагъэми, 
зыуушъэфыгъ! - Пыйпэрыс къызыбгырыуи, ынэ псау закъо 
мэшIуачэр къыкIилъэсыкIыгъ. - Мыхъун зышIагъи, зызыушъэфыгъи сэркIэ зы! - "урамым къыщысэзао зэхъум, 
симыхэгъэгу сызэрисыр къыспиIэтыщтыгъ, джы сызэрисултIаныр ышIэ пэтзэ, ыгу темыфэу "сыфэзафэу, сыфэкъабзэу сихэгъэгу къэзгъэзэжьыгъ" ыIозэ, джыри къысфедзы" гукIэ къыIуагъэм тешхыхьажьи, унэм къырищэгъэ 
Бэрэкъэт фигъэпытагъ. - Джыдэдэм мыри жъугъэтIыс! 
Кушарбек иIоф зэрэсыухыгъэу, мыщ иIофи сыухыгъэ.
СултIанымрэ дзэпщымрэ язакъоу къызызэкIэрынэжьхэм, Къэлэунэ къэупчIагъ:
- ДжэлаткIэ мамлюкхэм, арабхэм тыкъызэхашIыкIына?
- Сыдигъуа Мысыр султIаным иIо ахэмэ агъэтэрэзыжьэу зыхъугъэр? - зэхихыгъэр егъэшIагъоми емыгъэшIагъоми умышIэнэу Пыйпэрыс джэуап къытыжьыгъ.
- ШъуизэфыщытыкIэ зышIэхэрэмэ, Алахьым илIыкIу,- 
Къэлэунэ зыфэсакъыжьызэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- султIаным игухьэ-гужъыгъэ ыгу зыфэмышIум тырикъутагъ 
ясымыгъаIомэ сшIоигъуагъэшъ ары.
- Земыгъэгъап,- Пыйпэрыс къыIуи, сэмэркъэукIэ 
къыпигъэхъожьыгъ. - СултIаным ышIэрэр сыдигъуа иIумэтмэ зафэ заIуагъэр? Кушарбек мысэшъ, игъусагъэмэ, ащ 
ишIой цыпи къыкIэрыпкIэщт. Мы згъэтIысыгъэм джаущтэу 
тыдэмызекIощтмэ, Къахьирэ бэджэ нэгужъым къыкIэрытчын тлъэкIыщтэп. СултIаныгъом къешэ, ипкIыхьэлъэгу. 
Къащзехьэхэмрэ монголхэмрэ хэкIхэмэ, Къахьирэ нахь 
пый тхьагъэпцI орырэ сэрырэ Мысырым щытиIэп.

--- Page 141 ---

Ар зыхъугъэм мэфэ заулэ тешIагъэу, Кушарбекрэ 
Джэлатрэ хэгъэгу къумалыгъэ Iоф апалъхьи, Каир ианахь 
цIыфкIопIэ гупчэм ашъхьэхэр щыпалъагъэх. Хэгъэгум 
икъумалмэ яфэшъуашэр арагъэгъотыгъ зыIуагъэхэри 
щыIагъэх, зышъхьэ еуфэхыгъэу IукIыжьыгъэри мэкIагъэп, 
къалэм щыхъугъэр къизымыдзагъэри нахьыбагъ. ПалъагъэхэмкIэ, зыл мыузыжьхэрэмкIэ хэт ыIуагъи-ымыIуагъи 
сыдэу къащыхъужьын...
Пыйпэрыс ихэгъэгу пыйхэм аришIагъэр щыгъупшэжьыгъэу, къихъухьэрэ нэмыкI Iофмэ апылъызэ, Къахьирэ 
эмирым тынкIэ Шамэ къыраригъэщыгъэ шъэожъые шъэныкъор Мысыр султIаным ыгъэшIэгъуагъ:
- Мощ фэдиз шъэожъые Къахьирэ тыдэ къырихыгъа? 
Адыгэха?
- ЗэкIэри адыгэ, пытэ цIыкIух,- Къэлэунэ ылъэгъугъэхэр джыри ынэгу кIэтхэу IугушIукIыгъ.
- Тхьаегъэпсэу тызэрэщымыгъупшагъэмкIэ… хэгъэгум 
фэгумэкIы… ау алъитыгъэ ахъщэ хъущэр къыздырихыгъэр 
сшIэрэп нахь… Кушарбек зыхэунэхъукIыгъэм хихыгъэм 
щыщэу ежь сыд фэдиз адэ къыфэнэжьыгъэр?.. - упчIэм 
иджэуап Пыйпэрыс пымылъыжьэу "джыри Къахьирэ тхьагъэпцIыжъыр сIэкIэцIэнлъыжьын имурад" гукIэ зэриIожьыгъ.

--- Page 142 ---

ШIушIэ Iоф фэдэкIэ Каир ыIофтэгъагъэмэ Шамэ къызагъэзэжьым, пащэ афишIыгъэм Къахьир еупчIыгъ:
- Сыдэущтэу аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари султIаныр къышъупэгъокIыгъа?
- Мысыр султIаныр Дамиетт кIуагъэу къычIэкIи, тлъэгъугъэп. Къэлэунэ дзэпщышъхьэр нэгушIоу къытпэгъокIыгъ, афэпшIагъэр зэригуапэр къытиIуагъ, исэлами 
къыпфы тигъэхьыжьыгъ.
- Игопэн адэ мамлюк дзэ псау зыхэкIын шъэожъыехэр 
афэшъозгъэщагъэмэ… СултIаным къыгъэзэжьыфэкIэ 
шъукъежэн фэягъэ.

--- Page 143 ---

- Ащ фэдэ пшъэрылъ тиIагъэп, Шамэ иэмир нэф.
- Хэта зышIагъэр Алахьым илIыкIо дэмысынэу? Сэ 
шIэхэу Каир сыкIощтышъ, аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс 
аль-Бундукдари султIаным сыIукIэщт,- "нычэпэ зыщыгъолъыжьыщт чIыпIэр ежь фэшъхьаф зымышIэрэ нэлъэныкъожъым къаигъэ зезгъэшIынэп" Къахьири гукIэ зэушъы ижьыгъ.
ХVIII
Арзуф къалэр Пыйпэрыс султIаным къызештэм, 
мэзибгъу ныIэп мамыр щыIэкIэ-псэукIэр Мысырым зэритыгъэр. 
 Антиохием ипачъыхьэ я VI-рэ Боэмунд ошIэ-дэмышIэу 
Химс къызэрэтебэнагъэм, зы быслъымэн къыдимынэу 
зэрэщышIуибзыгъэм икъэбар тхьамыкIагъо султIаным 
имамлюкыдзэ елбэт гъогу тырищагъ. КIом дыхэтэу Химс 
шъхьэфит ышIыжьи, Тавериадэ хыкъум нэпкъым тет Сафадэ 
пытапIэм екIугъ, бгъу пстэумкIи къыухъурэихьагъ. Тхьамэфищэ зэо пхъашэ щекIокIыгъ. Химс щызэрахьагъэ мэхъэджагъэр зыдашIэжьыти, тамплиерхэмрэ госпитальерхэмрэ 
зыкъэт яIагъэп. 
Джа зэо мафэхэм Пыйпэрыс къыщауIэгъагъэми, 
имамлюкыдзэ пэщэныгъэ ымыгъэтIылъэу апэ итыгъ. Ау 
пытапIэм икъэштэн изэолIыбэ зэрэхэкIодэщтыр султIаным 
къыгурыIуагъэти, зыкъатмэ, ямысагъэ зэрафигъэгъущтыр 
хэкIыпIэ зимыIэ къащзехьэмэ зареIом, гъаблэм зыдырырамыгъэлIыхьаным пае къеуцолIагъэх.
Пыйпэрыс игущыIэ зыкъэзытыгъэмэ афигъэшъыпкъэжьыгъэп: пытапIэм пэмычыжьэ Iошъхьэ лъапсэм Храм 
орденым икъащзехьэ минитIу щаукIыгъ.
ТекIоныгъэм ыуж текIоныгъэр къыдэзыхыщтыгъэ 
Пыйпэрыс къэуцу иIагъэп: Шекиф зештэм, зы мэфэ закъокIи зыкъэзымыухъумэжьышъугъэ Яффэ къыкIэлъыкIуагъ.
Боэмунд пачъыхьэр зэкIэкIо, Пыйпэрыс султIаныр 
ылъэдакъэ епкIэ. Сирием зыкъизытэкъогъагъэхэ монголмэ 
зэрагоуцогъагъэр къащзехьэмэ япащэ фигъэгъущтыгъэп. 
1268-рэ илъэсым Пыйпэрыс идзэ Трипольрэ Антиохиемрэ 
якIугъ. IэшIэх къыфэхъугъэ Триполь мамлюкыдзэм зэрэригъэпхъуагъ цIыфхэр даукIыхьагъэх е гъэрыпIэм ащагъэх. 

--- Page 144 ---

Бэрэ зыкъэзымыухъумэжьышъугъэ Антиохие къалэми 
мамлюкхэр фэмыукIочIыхэу зыкъитыгъ. Нэбгырэ минишъэ 
зыдэсыгъэ къалэр чIым щыщ ашIыгъ, къащзехьэ зэолI гъэр 
миний фэдиз ащэн-агъэпщылIынэу мамлюк дзэпщ пэпчъ 
ратыгъ. ТекIоныгъэм ыгъэутэшъогъагъэхэ мамлюкхэм 
дышъэ-тыжьын ахъщэр амылъытэжьэу апскIэ зэфагощыщтыгъэ, осэнчъэ дэдэкIи гъэрхэр ащэщтыгъэх: шъэожъыем 
дирхем пшIыкIутIу, пшъэшъэжъыемэ дирхемитф аосагъ.
Антиохиер зэрэфэхыгъэр къащзехьэхэмкIэ тхьамыкIэгъошхуагъ. 1269-1271-рэ илъэсхэри ахэмкIэ нахь 
дэижьы гъэх. Европэм IэпыIэгъукIэ къафикIыщтыгъэхэми 
яшIуагъэ къэкIожьыщтыгъэп. Зыр зым кIэлъыкIожьызэ, 
мазэ къэси япытапIэхэ Тири, Апамий, Сидони, Бейрути, 
Ладокий, Пталомаиди фэхыщтыгъэх, язэолI пчъагъэхэми 
ахэкIыщтыгъэ. Мамлюкхэр онэгум исыгъэх, къащзехьэхэр 
шынчъэ -лъэсыгъэх.
Къащзехьэмэ яанахь пытэпIэ пхъашэу Сирием итыгъэ 
Хисн аль-Акрад Пыйпэрыс султIаным зештэм, идзэпщхэр 
имамлюкыдзэ ыпашъхьэ къыщиугъоихи, Имад имамым 
риIуагъ:
- Уионэгу узэрисэу уикъэлэми уитхылъыпIи къаштэх, 
хымэ хэгъэгум зиIоф имылъ Боэмунд пачъыхьэ джаурым 
фэтх: тибыракъ гъожь уибыракъ плъыжь текIуагъ, ти 
Алахьышхо уичылыс одыджын макъэ щыригъэгъэтыгъ. 
ШIу зыгу къытфимылъэу тибыслъымэн хэгъэгу къытфихьэрэ 
пстэуми джар яфэшъошэщт, тичатэ екIодылIэщт. Мысырым 
исултIан аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Iуи 
кIэтхэжь. Алахьы лъапIэр лъагэр зыфэразэу, сэ сирэзэныгъи зыхэлъ мамлюкыдзэу ислъамым иухъумакIо къыфеджи, тиджэгъогъу Боэмунд пачъыхьэ-джаурым IэкIэжъугъахь. Иджэуап сызэремыжэрэри, ыпсэ Iузыхыщт 
аужырэ чэтэ ихыгъэкIи сызэрэфэкIощтыри сфешъуIожь. 
Ар зыпшъэ ислъхьэрэр оры, Къахьир, къащзехьэмэ ащытыухъумэрэ Шамэ иэмир.
Имадэ лъэпэ-лъэрыгъкIэ онэгум зыриIэтыкIи, рагъэтхыгъэм мэкъэ IэтыгъэкIэ мамлюкыдзэ пашъхьэм къыщеджагъ, Пыйпэрыс султIаным зэрэдырагъаштэрэр къыраушыхьатэу мамлюкмэ ячэтэ къипхъотыгъэхэр жьым 
щагъэдыдыгъэх.
Пыйпэрыс Расим фигъэпытагъ:
161
6 Заказ 022

--- Page 145 ---

- Къахьирэ шашитым уригъусэщтэп, ау зы такъикъкIи 
уинэплъэгъу тепхыщтэп,- Къахьирэ кIигъэгъугъэ нэбгырищым языр ежь зэрицIыфыри Пыйпэрыс ыушъэфыгъ. 
- Къэуухъумэнэу арэп, къаукIыщтми хьау сиIэщтэп. ФэсшIыгъэ пшъэрылъымкIэ ежь сыдэущтэу ухэплъагъа?
- Цыхьэ зэрэфэпшIыгъэмкIэ игуап, Алахьым илIыкIу. 
ЗыгорэкIэ, тыгъэ папкI, Алахьыр сакъ, тызфэсакъыжьмэ 
нахьышIуба,- Расим ышъо къызэокIыгъ,- зыфэбгъакIорэм 
дэжь ар къэнэжьыкъомэ?..
- Зыгъи, гъэрекIуи ар зимышIагъэкIэ,- Пыйпэрыс 
IущхыпцIыкIыгъ,- непэ уицыхьэ тегъэлъ, Шамэ иэмирыгъэ 
зыIэкIитIупщэу ар зыдэкIожьын щыIэп. Боэмунд фезгъэхьыгъэм къызытыримыукIыхьэкIэ, тызыфегуцафэрэр 
джыри зэ къэшъыпкъэжьы.
IупэкIэ къыIубзабзэщтыгъэ султIаным ыгу къызэрэфэмышIур Къахьирэ ышIэщтыгъэми, къызхигъэщыщтыгъэп. 
Сыд фэдэрэ пшъэрылъ фишIыгъэми, ежь цыхьэшIэгъу 
зыфилъэгъужьрэр нэмыкIмэ агуригъаIозэ, игухьэ-гужъыгъэ къызыхимыгъэщэу егъэцакIэ. 
Джахэр Къахьирэ ыгу ихъыкIызэ, зыдаIофтэгъэгъэ 
Боэмунд дэжь псаоу непэ къекIыжьы: "Сыда Бибарс султIаным силъэгъу зыфэмыхъурэр, нэпч сызкIырифыгъэр? 
ТицIыкIугъо урам зэжэхэбанэр щымыгъупшэжьыгъэуи? 
ЗэкIэ зилэжьагъэр, имыхьакъ тырилъхьи, Кушарбек 
нэйпсыем дыпаригъэлъэгъэ Джэлат тхьамыкIэр ары нахь, 
сэрэп. Мохэм сязэожьынэу сэ а лъэхъаным кIуачIэ сиIагъэп. 
СакъызыхэчъыжьыкIэ, сизакъоу сыкъэбгъанагъ ыIозэ, 
Джэлат къысэзэожьэу Iаджри къыхэкIыгъ. Арэущтэу 
тызэпый-тызэшIужьызэ, урамым тыкъызэдытекIыгъагъэми, 
тызэрэшIэ-тызэрэмышIэу а зы Iофым тызэдыкIэуцон фаеу 
хъугъэ, зэо хьылъэ чIыпIабэмэ тилIыгъэ-зэфагъэ хэткIи 
къащынэфагъ. Ау Джэлат илIыгъэ-зэфагъэрэ ихэгъэгу 
шIулъэгъу-шъыпкъагъэрэ къаухъумэжьышъугъэп. Сыда 
сэ Пыйпэрыс есшIагъэр, ыгу сызыкIытемыфэрэр? ХъутIыжъ 
султIаным Шамэ иэмир сызэришIыгъэр ара? IэнэтIэ цIыкIоп 
ежь ритыгъагъэри, мамлюкмэ урядзэпщышъхьаныр мыдэ 
щыIа! Джы Мысыр хэгъэгум исултIан. Къысщытхъумэ 
къысIугушIозэ, зы делагъэ горэ къысимышIагъот… Ичатэ 
къихыгъэ зэпытэу заор зыщыплъыр-зыщыжъобгыпIэмэ 
аIут, ыныбэ къизыгъэун горэ къызэрэпэкIэмыфэрэр… 

--- Page 146 ---

СыдэрэгущыIа?.. Пшъхьэ ууджэгъужьыгъэмэ, дэгущыI!" 
- Къахьирэ ежь-ежьырэу зыфэгубжыжьыгъ.
СултIаным дэжь апэ къэзыгъэзэжьыгъэр шъэфкIэ 
лIыкIом лъыплъэщтыгъэр Расим арыти, ылъэгъугъэр Пыйпэрыс риIожьыгъ:
- Уишэс Къахьирэ, Алахьым илIыкIу, Боэмунд джаурым 
зыIуигъэкIагъэп. Къыпэгъочъыгъэхэ шыуищмэ тхылъыпIэр 
арити, зы шъхьацналъи хэмызыгъэу къыгъэзэжьыгъ.
- Ышъхьацналъэ къычIимынагъэми, фыжь зэрэхэхъуагъэр сэшIэ,- Пыйпэрыс къыIогъэ къодыеу, унэм 
къихьэгъэ Къахьирэ IугушIуагъ. - Фэсыжьапщи, шъуиIоф 
къызэшIокIыгъэн фае, псынкIэу къэжъугъэзэжьыгъ.
- Уипшъэрылъ дгъэцэкIагъэ, Алахьым илIыкIу,- шъхьэщэгъашIо султIаным фишIи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Къахьир 
къыIуагъ. - Боэмунд джаурым тызытыримыгъэплъагъэми, 
мычъыежь уз зэрэфэтэбгъэхьыгъэм сыришыхьат. Ыгуи 
хы кIыбымкIэ щыI, къыфэкIощт IэпыIэгъуми щыгугъыжьырэп, ышъхьэ зыдихьыщтыр ышIэжьырэп, фэхъун едгъэхьыгъ.
"Мы шъхьэщытхъужь згъэнэIуагъэм зыфэдэ шъыпкъэр 
есэрэIуа? ПэкIэ псы сызэремышъорэри гурысэрэгъаIуа? 
- Пыйпэрыс гукIэ къыхэгубжыкIыгъагъэми, псынкIэу зэгыижьыгъ. - Ар зысшIэн фэягъэр бэшIагъэ. Мыщ елъытыгъэмэ гуплъыгъэкIэ пязгъэлъэгъэгъэ Джэлат тхьамыкIэжъыр 
лIыгъэ. Сэ аупкIагъ сIомэ, ежь аупхъуагъ ыIозэ, тIуми 
тызэкIодылIагъ. Тазыфагу къыдэхъухьэгъэ тхьамыкIагъор 
къызэрыкIыгъэри, епшIагъэр тэрэз къысэзыIуагъэ ри мы 
кIэтIаркъор ары. СанэIу ралъэсыкIынымкIэ синэплъэ гъу 
мышIу закъу ныIэп мыщ ищыкIагъэр… ау Iэтхъо-лъатхъозэ 
къысфитхъурэ пшэхъо машэм ежь-ежьырэу зычIезгъэухъумэжьын нахь, ар сэ есшIэнэп…" гужьыдэгъэкI 
фэхъугъэ гупшысэ зэхаом Пыйпэрыс къыхэужьи, Къахьирэ 
риIуагъ:
- Боэмунд джаурым зэрэкIедгъэIэжьыгъэр щытхъукIэ 
зыфэшъолъэгъужьмэ, сшIэрэп ащыгъум… Ышъхьэ 
къысфэзыхьыщтыр ары лIыкIэ слъытэщтыр! - нахь мэкъэ 
IэтыгъэкIэ Пыйпэрыс къыухыжьыгъ.
- Арэущтэу оIомэ, уфаемэ, Алахьым илIыкIу,- 
Къахьирэ зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм султIан пашъхьэм зыщырыригъэщыгъ нахь, зыщыригъэутIыIугъэп,- джыдэдэми 
6*

--- Page 147 ---

ышъхьэ къыпфэтхьын, ары пакIо, ежьыр шъыпкъэри 
уапашъхьэ къыпфитщэн! Ау сэ симамлюк хэшыпыкIыгъэ 
шыуишъэмэ анэмыкIэу о уиухъумакIомэ ащыщ мамлюк 
шъэныкъуи сищыкIэгъэщт. Расим фэшъхьафэу къыскIыбгъэгъурэр сигъусэщт. Къэлэунэ къысэбгъэгъусэмэ, дзэ 
псау ыуасэшъ, зэкIэми анахьышIужь,- "ар къысфапшIэу, 
Бэрэкъэти къыпкIэрыстхъыжьыгъагъэмэ,- Къахьирэ ыгу 
султIаным фижъэжъыкIызэ, щхыпцIыгъэ,- ХъутIыжъ султIаным епшIэгъэгъэ шъыпкъэр сэри къыосшIэжьыщтыгъэ, 
шъуиадыгэгъэ зэхэблэгъэ-зэхэтыкIи къыпкIэлъызгъэкIожьыщтыгъэ. Икъунба шъукъызэплъэкIмэ шъукъытэцакъэзэ, тапэ шъузэритыгъэр… шъуимыхэгъэгу набгъо 
зэрэщышъушIыгъэр…"
- Зэхэоха, Къэлэун, Къахьирэ узэрищыкIагъэр? - Пыйпэрыс игуцэфэшIылыгъэ зыкъыжэхидзи, къыгъэупчIагъ.
- Зэхэсэхы, тыгъэ папкI, ау къысфырихьисапыр къызгурыIорэп,- Мысыр султIанымрэ эмирымрэ язэдэгущыIакIэ 
ыгу зэремыIурэр ымакъэ тIэкIу къышIухэщызэ, Къэлэунэ 
къыIуагъ.
- Орба дзэ псау уасэ къызфашIыгъэр? - щхы фэдэзэ, 
Пыйпэрыс къеупчIыжьыгъ.
- СцIэ Къахьирэ къыримыIогъагъэмэ, Алахьым илIыкIу, 
сшIошъ хъущтыгъэп,- Къэлэуни зыкъызэрэфашIыгъэу 
султIаным есэмэркъэужьи, пигъэхъожьыгъ,- тиныб джэгъу 
эмирыр къысщэтхъущэкIэ сенэгуе.
- УилIыгъэ-цIыфыгъэкIэ къыптемыфэрэр къыосIуагъэп, 
мамлюкмэ ядзэпщышъхь,- Къахьири къыIуагъэм текIыгъэп, 
"шъуитIо шъузэкIэрыстхъыгъагъэмэ, сэ къышъосшIэщтыгъэр шъозгъэлъэгъущтыгъэ" гукIэ пигъэхъожьызэ, игущыIэ 
шъхьэихыгъэ лъигъэкIотагъ,- ащ фэдэу лIыгъэ зыхэлъым 
сыригъусэщтмэ, скIуачIэ къымыхьын щымыIэу къысщэхъу.
- СшIэрэп, Къэлэун, ащ нахьэу Къахьирэ ицыхьэ къызэрэптелъыщтыр,- Пыйпэрыс гукIэ щхыпцIыщтыгъэми, 
къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп. - Сыд адэ?
- Арэущтэу уеплъымэ, о къызэрыпIу.
- Къахьирэрэ тэрырэ тицыхьэ зэтемылъыгъэмэ, 
тызэфэмышъыпкъагъэмэ тизэо гъогумэ, тихэгъэгу Iоф 
къиныбэмэ тыпсаоу тыкъялыжьыныгъэп. Арышъ, гукIэ 
сызфэе-сызкIэхъопсэу сэмэркъэукIэ шъузэзгъэдэIугъэм 
шъуитIуи шъуфэшъыпкъэщтымэ мы Iофым фысиIэ еплъыкIэр къышъосIон. Тхьауегъэпсэу, Къахьир, укъызэрэсфэшъыпкъэр, ищыкIагъэ хъумэ уидин лъапIэрэ, уихэгъэгу 
кIасэрэ, уисултIанрэ апае упсэ узэремыблэжьыщтыр джыри 
зэ тыгъосэрэ-непэрэ зэо утыгухэми къащыбгъэлъэгъуагъ, 
сыпфэраз, ау Боэмунд ышъхьэ тыгъугъэ шъэф IофкIэ 
къызэрэсфэпхьыщтым пае Къэлэуни Бэрэкъэти, узфэмые 
Расими къыпкIызгъэгъущтхэп, ори ащ фэдэ гъогу утезгъэхьащтэп. Ащ дэжь усIофти, укъэкIожьыфэкIэ ар шъхьэегъэзыпIэкIэ зыдэчъэжьыгъэр ошIа?
"Сыда гум имылъыр зыбзэгу телъым мыщ зызыфыпигъэпкIагъэр!.. - зэрыфэгъэ чIыпIэри, зэхихрэри шIоIаехэу Къэлэунэ зыфыхэкуукIыжьыгъ. - Пыйпэрыс нэпч 
узырифыкIэ, ежь нахь зэрэлъэшым, зэрэIушым уримыгъэуцуалIэу, пэкIэ чIым ухимыгулIэу уауж икIыщтэп. Ежь 
ыIорэр зыдэмыIокIэ, ХъутIыжъ султIаным зэрэдэзекIуагъэу 
къыбдэзекIощт, Джэлат раригъэшIагъэр къыуаригъэшIэщт. 
Адэ мыщ сыд ыIуагъэми, тыдежъыу зэпытыщта? Джы 
къызнэсыгъэм, бын-унагъо хъужьыгъэу, хэгъэгум ианахь 
лъэгапIэ ашIудэкIоягъэу, Чэусар фэухырэп, Къахьирэ ар 
Туран-шах зэрэригъэщэгъагъэр фимыгъэгъоуи?.."
- Шъыпкъэ, хэшIыкI фыуиIэпти ары сыкъызыкIыоупчIыгъэр,- Пыйпэрыс зэхихыгъэм игуапэу джэуап ритыжьыгъ,- 
мэхъшэ пэнэ шъхьапэр сысы пакIо, зы пшэхъуацэ зыщыхъыегъэ чIыпIэм щыкIэкIыжьэу сыщыгъуаз. Боэмунд 
джаурым идиныгъо Килике ермэлмэ къакъонэщтмэ сшIэрэп 
нахь, чъэжьыгъэ. Джа лъэныкъор ары, сидзэпщхэр, шъуишыпэхэри, шъуилIыгъэ нэплъэгъухэри зыдэгъэзэгъэнхэ 
фаер. О уигухэлъи, Къахьир, ащ Алахьым къыщыбдегъэ хъу. Сэ сIуагъэ, шъо шъошIэ.
"О оIо шъхьае, тэ тшIэщтыри тэшIэ… аужрэ шэсыгъо 
сэ ар пфэзгъэхъун, теплъын зышъхьэ пшэхъо сапэм хэлъыщтыр…" Къахьири гукIэ гъумыгъузэ, султIаным ыпашъхьэ 
икIыжьыгъ.
- Непэ зыгорэу ущыт, Къэлэун,- тIэкIу тешIагъэу 
Пыйпэрыс идзэпщ шъхьаIэ риIуагъ,- Боэмунд зэрэпIэкIэкIыжьыгъэм уегъэчэфынчъэмэ сшIэрэп. Земыгъэгъап, 
пачъыхьэр сыдигъуи зэуапIэм зэрэщыубытыгъуаер сэ 
зэрэсшIэу ори ошIэ. Джары сэ Къахьирэ бэджэ тхьагъэпцIым сызыфесэмэркъэужьыгъэр. Шъузэригъэгъусэнышъ 

--- Page 148 ---

лIы къабзэм, Боэмунд ышъхьэ къысфихьыщт… Ащ ычIыпIэкIэ сэ сшъхьэ шъуапашъхьэ къыримыдзэжьыгъот!
- Пшъхьэ къибгъахьэхэрэр, Алахьым илIыкIу, сыд 
илIэужыгъуа! - Къэлэунэ ныбжьи зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм 
ышъокIи, ымакъэкIи къыхыригъэхэу ишъэогъу-султIаным 
фидзыгъ, ау псынкIэу идысыгъэ зыдишIэжьи, елъэIужьыгъ.- 
Къысфэгъэгъу, угу хэзгъэкIынэу сыфэягъэп, ау ащ фэдэр, 
Пыйпэрыс,- джы нахь мэкъэ шъабэкIэ иадыгабзэ техьагъ,- 
уапашъхьи, сапашъхьи къыщымыIу, армырми тызхэтмэ 
талъэгъу хъурэп.
- Уигурмыкъыгъэ зыдэошIэжьмэ, сишъэогъужъ, 
къыпфэсэгъэгъу, ау къэсIуагъэм ори, уфай-уфэмыеми, 
укъытехьажьыгъ. Адэ тэ зи къытэмышахэу ара? Ар пIоу 
самбырыгъэ къызхэмыгъаф. Шым тесым лъэсыр зэрэкIэлъыплъэрэр зыщымыгъэгъупш. Уимыш утесы зыхъукIэ, 
къыпкIэлъыощтыри, къыпкIэнэкIэщтыри нахьыбэжь.
- КъокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи яхэгъэгу къафэуухъумэуи, урямахълъэуи ар къыуашIэна?! - Къэлэунэ тIэкIу 
султIаным зэрешъугъурэр щыгъупшэжьыгъэу къэупчIагъ.
- Зымыгъэшэхъу, Къэлэун, зи рагъэIонэп,- Пыйпэрыс 
къыIуи, къеупчIыжьыгъ. - Адэ джы о зыми уемыхъуапсэу 
дунаим утета?
- Ар сшIэрэп къызэрэосIощтыр…- Къэлэунэ щхыпцIыгъэ. - КъэошIэжьа, Джэлатрэ орырэ чъыг шъхьапэмэ 
шъуазэрэпысыщтыгъэр? Сшъхьэ жъугъэуназэщтыгъэми, 
сышъохъуапсэщтыгъэ.
- Джыры?.. Джы пшъхьэ унэзэжьырэба?
- Сыда зыкIэунэзэщтыр? - къызыфеупчIыгъэр къыгурымыIо фэдэу Къэлэунэ зишIызэ, етIанэ щхыгъэ, къесэмэркъэужьыгъ. - Алахьы лъапIэмрэ орырэ къысэшъупэсыгъэ лъэгапIэм сытетэу, сшъхьэ унэзэна?
- СшIэрэп ныIа…- тхьагъэпцI нэгукIэ Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ. - Муары скъо пэтзэ, Саиди сисултIаныгъо къенэцIы фэдэу сыхэплъэ. Ащ хэлъ щыIэп, тэри тыхъуапсэмэ 
тынацIэзэ, джы нэс къэтхьыгъ. О сшIэрэп, тихэгъэгу орэшъхьэфити, сэ нэмыкI сыфаеп.
- Сэри джары, Алахьым илIыкIу, сызфыщыIэри, слъы 
зыфэзгъачъэрэри,- гукIэ кIэгубжыкIызэ, Къэлэунэ къыIуи, 
"зэтIощтыр зэтIогъахэу сыда мыщ джыри сыкъызыкIиуджырахьырэр, уисултIаныгъо сыкIэнэцIэу къызыщымыгъэхъу, 

--- Page 149 ---

нибжьи мыхъун къыосшIэнэп, ау зыгорэкIэ, хэт ышIэра мы 
дунэе шъозэбэным щыхъущтыр, къысэупэсмэ, хьау сIонэп, 
укъызблэIэбыкIми, пфэсыдэнэп" ежь зыфыпи гъэхъожьыгъ.
Ар дэдэр Пыйпэрыс ыгу илъыгъэми, къыфэIошъущтыгъэп: "СултIан тахътэм емынэцIырэ цIыф - Iуши дели - 
сырихьылIагъэп. Мырырэ сэрырэ а зы къиныгъо-гумэкIыгъомэ такъызэдыпхырыкIыгъ, тызэшъэогъу-тызэцыхьэшIэгъу. СтхыцIэ укъиплъэзэ, слъэдакъэ укъепкIэшъ арыба 
гукIэ узынэсэу плъапэ зынэмысышъурэ лъэгапIэм укъызкIенэцIыщтыр… Дзэпщхэр бэ мэхъух, султIаныр - зы. 
Фыхэзгъэпсыгъэр пкъырымыхьагъэмэ, есэрэIуа? Хьау, ар 
сIоу анахь къыспэблэгъэ закъом имыщыкIэгъэ гурышхъо 
езгъэшIынэп. Сесэмэркъэумэ сепIэскIужьызэ, зымафэ 
хьаулыеу Бэрэкъэти ыгу хэзгъэкIыгъ. Хьаулыена, "бащэрэ 
тэзао, хэгъэгу кIоцIым зи щытшIэрэп" ащ нахь мыхъурэм 
къысфидзыгъагъ. КъысиIуагъэм шъыпкъагъэ хэлъ, сэри 
ар зыдэсэшIэжьы, ау типыймэ чэтэ лъы телъэкIыкIыгъо 
тырагъафэрэп, езгъэжьэгъэ мэщыт, лъэмыдж, медрысэ 
шIынхэри сагъэухыжьрэп. Ермэл Киликыр,ичылыс 
одыджынмэ амакъэ зэхэсымыхыжьынэу зызэхэскъутэкIэ, 
тыкъызыпащыгъэ Iофмэ ауж тихьажьыщт. Фостат къухьэу цупIэми нахь зетымыгъэушъомбгъу хъущтэп, псыIэрыщэ-кIэгъэлъэдэнмэ яшIынкIэ фелахмэ тадэIэпыIэн фае, 
джарэущтэу тызымыпсэукIэ, огъумэ къытфахьыщт гъаблэм 
ищынагъо къытшъхьэщыт зэпытыщт. Ау сыд хэгъэгум 
фэпшIагъэкIи, къыпфэнэшъум ылъэгъущтэп, къыпфэдэгум 
зэхихыщтэп. Къыппэблагъэхэри, узыщыгугъыхэри къыохъуапсэхэзэ, къыошъугъужьынхэ алъэкIыщт. Загъорэ 
мыхэми уакъыфызэмыцэкъэкIымэ, цэ пIумытыжьэу къащыхъущт…" Пыйпэрыс игупшысэ зэпеомэ къахэужьи, 
шъорышIыгъэнчъэу Къэлэунэ риIуагъ:
- Сэ сфэдэу ори хэгъэгум узэрипкъэур сшIошъ мэхъу, 
Къэлэун. Ау ермэл Киликэм ичылыс одыджынмэ таудэгуфэ 
тыгупсэфын тлъэкIыщтэп. 
Бжыхьэ мэзищым Пыйпэрыс султIаным ежь ышъхьэкIэ 
зипэщэ мамлюкмэ ермэл-монгол дзэ зэхэпхъагъэр зэхагъэтэкъуагъ. Адан къыщегъэжьагъэу Тарсус щыкIэкIыжьэу 
Киликэ хэгъэгум икъэлэ-чылэхэр идзэмэ зэраригъэпхъуагъ, 
Сис къэлэ шъхьаIэр аригъэгъэстыгъ.

--- Page 150 ---

- Зэхэоха, Къахьир, одыджын къефэх макъэ нэмыкI 
Сис къыдэIукIыжьрэп, ау Боэмунд пачъыхьэр джыри къытфэубытышъугъэп,- стыщтыгъэ къалэм пэмычыжьэ Iуашъхьэм тетэу Пыйпэрыс Къахьир риIуагъ, къытыжьыщт 
джэуапми пымылъэу, ежьми зыкъыдыригъэубытызэ, 
чIэгъчIэлъ упчIэ фидзыгъ. - Уиблэгъэ-тиблэгъэ къэрарынчъэ Исмахьилэ асасианмэ адэжь чъэжьыгъэмэ шIэ?
- Боэмунд къэрабгъэмкIэ тлъэкI къэдгъэнагъэп, 
Алахьым илIыкIу,- султIаным икъэупчIакIэ ыгу зэремыIугъэр ышъокIи, ымакъэкIи къызхимыгъэщэу Къахьирэ 
къыIуагъ,- ермэлмэ адэжь ар чъэжьыгъэу хэт къыуиIуагъэми, уигъэплъэхъугъ. Зыдэчъэжьынэу ащ иIэр къыздикIыгъэ франк хэгъэгур арышъ, хым зэрисыкIыжьыгъэм 
щэч хэлъэп. Ау тиблэгъэ-типый асасиан мэхъаджэхэр 
оIомэ, сыдигъуи уимамлюкыдзэ уицыхьэ зэрэтелъэу, тэ 
джыдэдэми тыхьазыр.
- Ащ фитыр сэрэп,- Пыйпэрыс ыпашъхьэ итхэми, 
имытхэми зэхаригъэхэу мэкъэ IэтыгъэкIэ къыIуагъ,- цIыфыбэр зэлъэIоу, зыми емылъэIужьрэ Алахьы лъапIэу, 
лъагэр арышъ ащ фитыр, Ащ ишIоигъуагъэкIэ асасиан 
тилъэпкъэгъу мыдаIомэ тякIу. Сауж шъукъихь, Къэлэун. 
Алахьым иIо - тиIо, ишIэ - тишIэ.
Исмахьил асасианмэ якъушъхьэ пытапIэхэу Масйад, 
аль-Кадумс, аль-Кахф, нэмыкI чылэгъо зэфэшъхьафхэри 
зым зыр къыкIэлъыкIоу мамлюкыдзэмэ къызэлъаштагъ. 
Яшъхьафитыныгъэ джащ щаухи, зыфэмыягъэхэ Мысыр 
хэгъэгум щыщ хъугъэх, къырамыдзэщтыгъэ Пыйпэрыси 
ясултIанкIэ алъытагъ.
Джыри зэ щытхъу къыфэзыхьыгъэ текIоныгъэхэмкIи, 
хэгъэгур зыгъэбаигъэ мылъку бэгъуагъэхэмкIи Пыйпэрыс 
султIаныр рэзагъэми, ипый Боэмунд пачъыхьэр 
зэрэIэкIэкIыжьыгъэмкIэ мыразэу Iофыбэ зэфэшIу-зэфэмышIухэр къызыщежэщтыгъэ Каир къыгъэзэжьыгъ. Ау 
ар зыхъугъэм мэфэ заулэ нахь темышIагъэу рагъэгушIон 
ашIошIызэ, къыфахьыгъэ къэбарым шъхьэгъэсыс гукъаокIэ 
риIолIагъэр фэшъхьаф:
- Е-е, Боэмунд, Боэмунд, зэуапIэм пшъхьэ зиохыжьым, 
тыпкIэнэкIэгъагъ шъхьае, лIыгъэ зэрэпхэлъыри, узэрэмыкъэрабгъэри тшIэщтыгъэ, ау шыкъефэхым уекIодылIэжьын 
нахьи, тизэопIэ утыгу горэм ущыфэхыныр нахь къыопэсыгъагъ. Ау, сыдэу пшIын, о узэрэфаеу зэкIэ дунаим 
щыхъущтыгъэмэ. Боэмунд пачъыхьэр идин фэшъыпкъагъ, 
къыгъэгъунэзэ дунаими ехыжьыгъ. Джаур нахь мышIэми, 
ащ фэдэ дзэлIым тыфэжъугъэтэдж, шъхьакIафэ фэтэжъугъэшI,- султIаныр къызэтэджым, щысхэри къызэлъытэджыгъэх, тIэкIу тыригъашIи, ыгъэтIысыжьыгъэхэм 
агухэр ыгъэрэхьатыжьыгъэх. - ШъозгъэшIагъэм игунахь 
сэштэ, къытфигъэгъунэу, тыкъызэхишIыкIынэу, ынэшIу 
къытщифэнэу ти Алахь лъапIэу лъагэм сэ селъэIущт.
ХIХ
Сыда Каир пэблагъэ Мукаттам Iуашъхьэхэр Пыйпэрыс 
зыкIикIуапIэхэр, шIу зыкIилъэгъухэрэр? Нэр зыгъэшIун, гур 
зыгъэушъэбын уц шхъуантIи, мэзи атетэп, псынэкIэчъ 
жъгъыухэри къячъэхыхэрэп, бзыухэми орэд къыщаIорэп, 
илъэгапIэхэри ос шыгухэп. Жьыбгъэр щэджэгу, щэшъуи, 
мыжъо пытэм тецIэнлъы, шъабэр ехъокIы, къыхихрэ 
пшэхъуацэр зэрехьэ. Сыд фэдэ теплъэ яIэми, Пыйпэрыс 
иапэрэ нэплъэгъу ахэр къыхэнагъэх. Тыдэрэ лъэныкъо 
кIуагъэми, ынэгу кIэтых. Мафи, чэщи ыIорэп, Каир къызэрэсыжьэу иапэрэ Iуплъи, иапэрэ сэлами арехы.
Мары непи Мукаттам Iуашъхьэмэ шыу мыбащэкIэ 
Пыйпэрыс афэшэсыгъ, идзэпщмэ ащыщэу Бэрэкъэт закъу 
гъусэкIэ зыдырищэжьагъэр.
- Гъусэ тызэфэхъугъ шъхьае, укъыздэсщагъэ къушъхьэхэр уимыкIасэхэкIэ сенэгуе,- Пыйпэрыс зигъэсэмэркъэузэ, Бэрэкъэт риIокIыгъ.
- Мыхэм, Алахьым илIыкIу, къушъхьэкIэ уяджэ хъунэп, 
талъэныкъо сыгу къагъэкIышъ, мы Iуашъхьэхэр сшIоIаехэп.
- Ори арэущтэу оIуа, сшынахьыкI?.. - зэрэсултIаныр 
щыгъупшэжьыгъэу адыгэ шIыкIэкIэ Пыйпэрыс къэупчIи, 
ыгу къыпыузыкIыгъ. - Моу тIэкIу тыщыгъэс. О укъыздырахыгъэ лъэныкъоми къушъхьэхэр щыинха?
- Тэ талъэныкъо къушъхьэхэр, тыгъэ папкI,- Бэрэкъэт 
хэщэтыкIыгъ,- иных, дахэх, уци, мэзи атиз, ашыгухэр оскIэ 
фыжьыбзэх, псынэкIэчъхэри, бзыухэри, хьампIырашъохэри 
ащыхъоих.
- КъызэрэпIорэмкIэ, шъо шъуикъушъхьэхэри тэ ти 
Къырым къушъхьэхэри зэфэдэх…- Пыйпэрыс чыжьэкIэ 

--- Page 151 ---

ыгу щыIэу къыIуагъ, "сэ сизакъоп, къызыщыхъугъэ чIыгур 
мыщи щыгъупшэрэп. Илъэс тIокIищым сыкъехъужьыгъэу 
сэри ар зысфэмыухыжьыкIэ бгъэшIэгъон ащ зи хэлъэп. 
Сыд бэлахьа тызхэфагъэр?.. Хымэ чIыгум тыщызэрэугъоигъэу, мамлюккIэ къыщытаджэхэзэ, лъыпсырэ нэпсырэ 
щытэгъачъэх… Зэ, зэ, сэ ар зысIокIэ, мы тхьамыкIэжъхэр 
сыдэущтэу къэнэжьхэра? ЛIыгъэ зетхьэмэ тэр-тэрэу тызыщэтхъужьы, таукIмэ, зыми тимыгъэежьэу, пшэхъо чIэгъ 
тэхъужьы. Ас-Салихи щыIэжьэп, Айбеки кIэлъыкIожьыгъ, 
ХъутIыжъри псэугъэ-мыпсэугъэу дунаим ехыжьыгъ. Актай 
тхьамыкIэжъыр?.. Шаджарат икIодыкI?.. Ахэри сэщ фэдэу, 
Бэрэкъэт фэдэу, мы чIыгумкIи хэгъэгумкIи хымагъэх. 
ПсэуфэхэкIэ шъозэбэн-хьэзэбэн езэрэмыгъэхьым хэтыгъэх. Джы гупсэфыжьыгъэхэщтын, ягугъу ашIыжьырэп. 
СшIэрэп уимыхэгъэгу ипшэхъо ныбэ узэрэщыгупсэфыщтыр…" - Адэ зи къапIорэпи, сшынахьыкI?
- Сыд къыосIон, уздэплъэрэ Нил лъэныкъомкIэ сэри 
сэплъэ. ТихитIу сыгу къагъэкIы.
- ТихитIу ялъытыгъэмэ, Нил псы лъэбан,- ыгу къыдемыIэу Пыйпэрыс щхы фэдэ зишIыгъэми, исултIаныгъэ 
зыкъыригъэшIэжьыгъ,- ау тинасыпти, ари тиI, зэрэхэгъэгоу тегъашхэ. Модэ плъэлъ, феллахмэ афядгъэшIыгъэ 
псыIарыщэхэр зэрагъэфедэхэрэр. Монголхэр къытэмыкIухэу тихэгъэгу мамырыщтмэ, нэмыкI Iофыгъохэри 
щызетхьащтых. Франкхэр хым къызыщитIысыкIыщтыгъэхэ 
Александрий, Дамиетти, урым тIысыпIэ уцупIэщтыгъэхэ 
Галеолопоси, Фостати мэщытхэр, медрысэхэр, лъэмыджхэр, шыгъэчъэ чIыпIэхэр ащытшIыгъэх. Каири, 
тыпсаумэ, мыгъатхэ ехъулIэу мэщытымрэ сымэджэщымрэ 
къыщызэIутхыщтых. Тхылъ чIэлъыпIэ унэми ишIын непэнеу щэу аухыщт. Чылагъомэ, къалэмэ муртазыкъхэр 
зэрадэдгъэтIысхьагъэхэм Къахьирэ эмирми, нэмыкI зытIущми адэгъагъэп шъхьае, яшIуагъэ къэкIуагъ, ящынагъуи 
ашъхьащыт, цIыфмэ яIэдэб-зэфэсакъыжьи хагъахъо. Чэтэ 
закъор арэп, сшынахьыкI, дунаир зыгъэпсэурэр. Дунаир 
нэшхъэй закIэкIэ, гухэлъынчъагъэкIэ зэхэлъыгъэмэ, бэшIагъэ зыкIодыжьыщтыгъэр, тэри мыщ тшъхьэ къыщытIэтын, 
илъэрыгъ тиуцон тлъэкIыщтыгъэп… Бэрэкъэт, уигупшысэмэ 
къахэужь, укъэмыдаIокIэ сенэгуе.

--- Page 152 ---

- Мо мыжъо цакIэм тес бгъэжъым сеплъы пае, 
Алахьым илIыкIу, сыкъэмыдаIоу къызшIомыгъэшI. Мэщытхэри, медрысэхэри, лъэмыджхэри, сымэджэщхэри хэгъэгум ипшIыхьагъэх, муртазыкъ IофшIапIэхэри зэхэпщагъэх, чэтэ закъор арэп дунаир зыгъэпсэурэр…- султIаным 
къыIуагъэхэр Бэрэкъэт псынкIэу къыкIиIотыкIыжьыгъэх, 
"мы къэпIуатэхэрэри, нэмыкIхэри талъэныкъокIэ щыпшIэгъагъэхэмэ сыдым фэдагъ…" ежь зыкIэхъопсыщтыгъэри 
гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Бэрэкъэт,- Пыйпэрыс игуапэу 
IугушIукIыгъ,- ау непэризэ мыщ дэжьым "Алахьым илIыкIу", "тыгъэ папкI" пIоу сисултIаныгъэ къысфыхэмыгъэщынэу сыфэягъ, сыд фэдэ лъэоянэкIэ титIо зытIэтыгъэми, 
орырэ сэрырэ тыадыг, мыщ тыщымамлюк…- Пыйпэрыс 
хьылъэу жьы къыщи, исултIан паIокIэ ынатIэ пкIантIэр 
тырилъэкIыкIыгъ.
- Ары шъхьае, Пыйпэрыс,- апэрэу Бэрэкъэт зыгос 
адыгэм ыцIэ къыриIуагъ,- мыщ къыщыуапэсыгъэ цIэмкIэ 
сыкъыомыджэмэ, сэщ нахьи бэкIэ унахьыжъба…
- Угу къемыгъау, ау къыосIощтыр угу иубыт. СисултIаныгъэ сэ IашэкIэ зыфэсшIэжьыгъ нахь, зыми къысипэсыгъэп. СакIыбыкIэ арабмэ, къысфэмые пстэуми щаIорэр 
ошIа, симамлюкыгъэ сщамыгъэгъупшэу мамлюк султIанкIэ 
къысэджэх. Сыгу ябгъэрэп, титхьамыкIагъэ раIолIэгъэ цIэ 
пщылI фыжьымкIэ къытэджэх. Ар тэркIэ къежьагъэп, 
тэркIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Джы "нахьыжъыгъ" зыфэпIуагъэм къесIолIэщтыр фэшъхьаф. УкъызготIысхьанэу Iизын 
къызыосэтым, сисэмэгукIэ уичIыпIэ зэоубытым, тиадыгэ 
нахьыкIэгъэ-нахьыжъыгъэр мы лъэныкъом зэрэщытщымыгъупшэжьыгъэм пае сихымэ султIан паIо сщигъэфэжьыгъэп. Тхьауегъэпсэу, Алахьыр разэ къыпфэхъу, сшынахьыкI. 
Тыдэ тыщыIэми, тыдрэ анахь чIыпIэ къин-чIыпIэшIу тифагъэми, тиадыгагъэ зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. - Шъхьэм 
къибэнэгъэ гумэкI-бырсырыр обыяужьыфэ Пыйпэрыс 
щыси, ошIэ-дэмышIэу Бэрэкъэт еупчIыгъ. - Талъэныкъо 
хитIумкIэ бгъэзэжь пшIоигъуа, сшынахьыкI? 
- Зиунэ зымыгъэзэжь шIоигъо цIыф,- Бэрэкъэт 
зэмыжэгъэ упчIэм ышъхьэ кIыригъэпхъотыкIыгъ,- сэ джы 
нэс сырихьылIагъэп.
- СшIэрэп ныIа, зымыгъэзэжьышъун Iаджи сэшIэ.

--- Page 153 ---

- Ахэм сащыщ сэIомэ, усэгъапцIэ. Ау ащ фэдэ сэри 
сфэшIэшъунэп.
- ПIэ къимыхьанэу, пфэмыукIочIынэу е цыхьэ къысфэмышIэу ара?
- Гъогу техьэрэр гъогу тенэрэп аIо, цыхьи къыпфэсэшIы, ау ар сфэшIэшъунэп.
- Сыда? - зэхихыгъэр Пыйпэрыс шIогъэшIэгъонэу 
къэупчIи, тезыгъэгушIухьан гущыIэкIэ егыижьыгъ. - Шъхьэфит ашIыжьрэр мэгушIо, зиунэ, зихэгъэгу зыгъотыжьрэм 
насыпышIуагъэкIэ зыфелъэгъужьы.
- УитхьамыкIэгъо-гукъаорэ уисабыигъо-ибэрэ зыдэбгощыгъэмэ пшъхьэ ифедэ пае уахэкIошъыжьмэ, Алахьым 
илIыкIу, уихэгъэгу пакIо, уиунэ шъыпкъи насыпышIо ущыхъунэп.
- КъэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ, сшынахьыкI. Сэ укъысэлъытыгъэмэ, о джыри уныбжьыкI, уинасыпкъэкIогъу. 
Сэ зыми къысфимышIагъэр къызыщыпфэсшIэн чIыпIэ непэ 
сит. Сыгъэфед, сыгъэгушIу, сыгуи жьы дэгъэкI, мыщ 
сызэрэщыIэ пэтызэ, тадэжь сыкъыбдэкIожьыгъэу зыслъытэжьын. "Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи укъызэрыхъухьэгъэ хэгъэгум ичIыгу IэмычI" зыфаIорэ адыгэ гущыIэжъыр 
зэхэпхыгъа? Зэхэмыхыгъэмэ, ар зыфэгъэхьыгъэр тэ 
тфэдэшъ, ари угу иубыт. ИшIуагъэ къыокIынкIи мэхъу.
- ГущыIэжъ дэгъу. ЗыгучIэ чIагъэIэбэжьыгъэ тэ тфэдэ 
горэм ар игукъэо-гупшысагъэщтын…- Бэрэкъэт къыIуи, 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ. - Хьау, Алахьым 
илIыкIу, пырамыбжьыр шъхьалъэу, хэти илъэпкъ екIужьми, 
ори, Къэлэуни мыщ шъукъэзгъанэу ар сфэшIэшъунэп, 
мамлюкхэми ягунахь къэсхьын. Адрэ сыныбжьыкI, синасыпкъэкIогъу зыфэпIуагъэмкIэ тхьауегъэпсэу, сэри джащ 
фэдэ ныбжьыкIэгу сиIэу сызэплъыжьы, ау псапэ афапшIэ 
пшIои гъомэ, къызыдырахыгъэхэ къохьэпIэ лъэныкъор 
анэгу кIэмыкIэу, "нан" аIозэ, гъынагъэхэрэ мамлюк 
шъэожъые Iаджи сэшIэ…
- Тэри Iаджри тыгъыгъ! - Пыйпэрыс султIаным иошIэ-дэмышIэ мэкъэ Iэтыгъэ Бэрэкъэт зыригъэушъэфыгъ, етIанэ 
нахь шъабэу игущыIэ пидзэжьыгъ. - Щэркъаижъми тызэхишIыкIыгъэп, гъэрыщэ бэдзэрхэми къыщытэубзагъэхэп. 
Тхьаегъэпсэух Мэрджэнат Iумирэ Айдакин бабарэ, сэ ахэм 
яIэшIугъэ сщыгъупшэщтэп. Мыхъун къэпIуагъэп сшынахьыкI, 

--- Page 154 ---

тызгъэгумэкIрэр тIуми тидагъу. Хэти щэрэщ, гъырэ пстэури 
сикIасэп. ЯдэхашI, яушъый мыгъынхэу, паIо ащыгъба, 
лIыгъэ къызхагъэфэнэу яIу. Ма, сэ сцIэкIэ мы чысэм илъ 
дышъэ чапычхэр сфятых…- Чысэ къэштэныр иушъхьагъоу 
Пыйпэрыс къэтэджи, ынэ псау къечъэгъэ нэпсыр Бэрэкъэт 
римыгъэлъэгъуным пае ынэIу жьыбгъэ стырым фигъэзагъэу, зызыпхъотэжьыгъэ бгъэжъым ехъопсагъ. - Мо 
бгъашхъом ытэмэ пытитIу зготыгъэмэ, ынэ чан сынагъэмэ… 
Мо къэчъэрэ шыухэм къэбарышIу къахьырэп…
Къэсыгъэхэ шыухэм уанэмэ закъырадзыгъ, анахьыжъым къыIуагъ:
- Алахьым илIыкIу, къэбарышIу щыIэп. Мысырп шъэмкIэ щыпсэухэрэ нубмэ зыкъаIэтыгъ, Нил псыхъуапшъэ 
чылэхэр зэрапхъох.
- Къэлэунэ дзэпщыр къэбарым щыгъуаза? - ишыIупIэ 
мамлюкитIумэ, илъэрыгъхэр фэшъхьафитIумэ аIыгъхэу 
агъэшэсыжьыгъэ султIаныр къэупчIагъ. 
- Шыудзэхэр Къэлэунэ дзэпщым къыуегъажэх, 
Алахьэм илIыкIу.
- Нубэхэр тихэгъэгу къызэрибэнэгъэхэ къэбарыр Каир 
къэлэдэсмэ ашIа?
- Гъоухэм къэбарыр къэлэ урамхэми, бэдзэрхэми 
ащагъэIу.
Мамлюкыдзэр Нубие гъогум зыщытехьащтым, Къэлэунэ Пыйпэрыс риIуагъ: 
- Мызэгъогум мор зичыжьэгъэ гъогум укъыддемыжьагъэми хъущтыгъэ, Алахьым илIыкIу.
- Хьау, хьау,- Пыйпэрыс султIаным идзэпщ къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп,- сыд гукIэгъуа пшъхьэ къысфибгъэхьагъэр! СултIаныр султIаныдзэм ыпэ зэритын фаер 
пщыгъупшэжьыгъа? Къыстемыфэрэр сэмыгъаштэ! Модэ 
уишэс псынкIэхэр Сирие эмирмэ афэгъачъэх, макъэ яжъугъэIу.
- Ари згъэцэкIэгъахэ, Алахьым илIыкIу, тишэсхэр гъогу 
тетых.
- Къахьир… КъахьирэкIэ къыосIуагъэр?
- Къахьирэ эмирри зыщагъэгъупшэщтэп,- Къэлэунэ 
зиIажэзэ, джэуап къытыжьи, "машIор къыIулъэлъэу сыд 
сэIо мыщ Мукаттам Iуашъхьэ къыщехъулIагъэр… ЗыгорэкIэ 

--- Page 155 ---

бзэгу сыфахьыгъэмэ шIэ? - зэупчIыжьыгъ. - Бэрэкъэт 
мыхъун IэкIэIогъэна… Хьау, хьау!" зыфэгубжыжьыгъ.

--- Page 156 ---

1276-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 18-м Пыйпэрыс 
султIаныр зипэщэ мамлюкыдзэр Нубым ихьагъ. Абду-Хьамедрэ Берберрэ азыфагу пыидзэр къащаухъурэихьи, зы 
дзэкIолI къыхамыгъэкIыжьэу зэхаукIыхьагъ.
Джа текIоныгъэм ыуж арабмэ ислъам диныр лIыгъэкIэ 
Нубым щарагъаштэзэ, азэнэджэ макъэхэм хэгъэгум 
закъыщарагъэIэтыгъ.
МыдыкIэ Пыйпэрыс султIаным итекIоныгъэхэм джыри 
ахигъэхъонэу, ихэгъэгу Iофхэр ыгъэбэгъонхэу, ипсауныгъэ 
пытэнэу бэрэскэшхо нэмазышIхэр Каир мэщытхэм тхьэ 
щыфелъэIущтыгъэх… Ау ащ зыгу шIу филъи, фимылъи, 
зэрэсултIаныр зигуапи, зимыгуапи сыдэущтэу ахэм ахэпшIыкIыщта?..
ХХ
"Блэр ищэнаут екIодылIэжьрэп" Къэлэунэ джыри зэ 
араб гущыIэжъыр гукIэ къыкIиIотыкIыжьи, зэупчIыжьыгъ: 
- Нубмэ адэжь тыкъызекIыжь уж, сыда мы гущыIэжъыр 
Пыйпэрыс къызыкIиIо зэпытрэр? Зыфэсхьыщтыри есIолIэщтыри сымышIэу загъорэ сегъэмэхъашэ. КъехъулIагъэр 
сшIэрэп, ащ фэдагъэп ар. ЦIыфмэ защедзые, эмирмэ 
акIэнакIэ, тэри тызщегъэгъупшэ. Мафи, чэщи нэмазым 
тес, КъурIаныр ыгу илъэу мэгъолъыжьы, ыIупэ телъэу 
къэтэджыжьы. Сыд къыIоми, "Алахьу акбаркIэ" къырегъажьэ, еухыжьы. Тэри тыбыслъымэн, Алахьыр тилъапI, 
тыгу илъ. Я си Алахь, мыхъун сэIомэ,- Къэлэунэ гукIэ 
къызэкIэщтэжьыгъ,- "Ощынэмэ, къэмыIу, къызыпIогъахэкIэ, умыщынэжь" Орышъ тэзгъэIуагъэр, къысфэгъэгъу, 
унэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI. УсултIан зыхъукIэ, 
къыпщыгугъырэ пэпчъ зэрэмыгъэрэзэшъущтыри, ыгу 
къызэрэобгъэщтыри сэшIэ, ау етIани Пыйпэрыс сшым 
фэдэшъ, тидунай хьаф-хьазабмэ такъыхэтэджыкIыгъэшъ, 
хэмыукъонэу сыфай, ыгу шъабэ шIы, Оры ащ фитыр".
Къэлэунэ гъэрекIо аригъэшIыгъэ унэ лъагэм ишъхьаныгъупчъэ узиплъыкIэ, Мукаттам Iуашъхьэхэр блэгъабзэу 

--- Page 157 ---

олъэгъух. Мэфэщэджэгъо фабэм тыгъэхьажъумэ агъэхъыех, пчэдыжьрэ жьым хэджэгукIых, пчыхьэрэ пшъыгъэ 
нэгух. Ащ фэдэ охътэ зэблэхъумэ Къэлэунэ апылъэп. Каир 
нахь къыпэблэгъэ Iошъхьэ тешъом мамлюкыдзэм ипытапIэу къытещырэр ащ ипчэдыжь-щэджэгъо-пчыхьэ нэплъэгъу. Унэм къэкIожьы хъуми щэ, плIэ фызэплъэкIыжьы, 
къызысыжьыкIи, Iашэр зыпымихыжьызэ, джыдэдэм 
зыкIэрыт шъхьаныгъупчъэм Iохьэшъ, а лъэныкъом мэплъэжьы. Къызыщежэхэрэ пытапIэм шэсын зыхъукIи, 
пытапIэм IумыгушIоу, нэшIу сэлам римыхэу унэм икIырэп.
Непэ зыгорэу Къэлэунэ ыгу щыт - пчэдыжьыпэр онтэгъу, гопэгъу. Къэлэпчъэшхом дэжь къыщежэхэрэ ишыу 
ухъумакIохэр хьазырхэми, ежь шъхьаныгъупчъэм 
къыIукIыжьышъурэп. Маплъэ шъхьае, гум илъым фэшъхьаф ылъэгъурэп, къыриIорэм нэмыкI зэхихрэп. 
Зымафэ шэщым зизышIыхьажьыгъагъэ мамлюк 
шъэожъые цIыкIуищмэ ягъымакъэ ытхьакIумэ 
къитэджэжьыгъ, ежь ышъхьэ зэгорэм Пыйпэрыс ыбгъэ 
рифызылIагъэу къухьэм зэрэщыгъыгъагъэр ыгу 
къэкIыжьыгъ: "Е-е, Пыйпэрыс, Пыйпэрыс, сыда зыуж 
титыри, тидунэе тетыкIэри? Адыгэ шъэожъые тыгъугъэхэр 
хымэ хэгъэгум щытэщэфхэшъ, лIы шъухъущт тIомэ тащытхъузэ, янани, ятати, ячIыгуи ащыдгъэгъупшагъэхэу ямыхэгъэгу къятэгъэухъумэ. ЛъыкIэ, нэпсыкIэ тызыфэзаохэзэ, 
къэтыухъумэхэрэр къытфэразэхэу оIошъ, ара? СшIэрэп… 
Мамлюк чатэм ищынагъо зэрашъхьащытыр ары сшIэрэр! 
АхэмкIэ тэри тыхым, тызэзаохэрэри хымэх. Ащыгъум 
тыхэта тэ? Хэгъэгумрэ хабзэмрэ зиемэ ашIозыубытыгъэ 
тыегъэзыгъэ техакIу! О етIани "блэр ищэнаут екIодылIэжьрэп" оIо…"
Мамлюк пытапIэм Къэлэунэ дзэпщыр мыкIоу, Пыйпэрыс султIаным икъэлапчъэ щепсыхыгъ. Къэлэпчъэшхор 
зыфыIуаубгъукIыгъэр Саид султIан шъаор арыти, ыуж ит 
шыумэ ашъхьэ раригъэуфэхэу хэгъэгум иятIонэрэ цIыф 
къыфидзыгъ:
- Уисэлам тэ щыIа адэ, Къэлэун?
- Уныбжь епэсыгъэу упсэугъэмэ, сисэлам къыппэзгъохыжьыныгъи…- СултIан фалIэм ишIыкIэягъэ щыгъо зэгъэ 
Къэлэунэ Iофы зыримыгъэшIэу къызэриIокIыгъ.

--- Page 158 ---

Щэджэгъо нэмазыр Пыйпэрыс ыублэгъакIэу Бэрэкъэт 
къызыреIом, Къэлэунэ амдэз ышти, султIаным исэмэгубгъукIэ ыуж иуцуагъ.
Нэмазыр заухым, султIаныр дзэпщым IугушIуагъ:
- Уилъэгъужь шIу, Къэлэун, бэшIагъэ тызызэрэмылъэгъугъэр.
- Непэ мэфищ хъущт,- нэмаз ужым зыгу Iэсэжьыщтыгъэ Къэлэуни джэуап къытыжьыгъ,- тыгъоснахьыпэ 
щэбзэ щэрыоными, онэгу къихыными, шыу екIэсыными 
тызэдыхэтыгъ. Мамлюкмэ уагъэрэзагъэмэ сшIэрэп, хамсин жьыбгъэр къыттебэдзэжьи, тызэдэгущыIэнэу хъугъэп.
- Зи алъэкI къагъэнагъэп. Тэ тизэман нахьи тинепэрэ 
мамлюкхэр нахь пхъашэх. Ау хэгъэгум щымамыр шъуIоу 
ахэр шъумыгъэбэлэрэгъых, заом пэблэгъэ джэгукIэ зэфэшъхьафхэр къафэшъуугупшысых, ахэкIуадэхэуи къыхэкIыщт. ЦIыфылъ зыкIэмыорэр дзэкIолI хъущтэп. ПшIэщтэп 
типыйхэр къызкъоукIыщтхэ лъэныкъор. Сыд етIанэ къэбар?
- Дунаим къэбарыбэ къыщекIокIы, Алахьым илIыкIу, 
ау тэ къытлъыIэсрэр макIэ,- зыми щымыщ фэдэу Къэлэунэ 
зишIызэ, султIаным Iуплъагъ "о пшIэрэмэ сахэгъэдаIу" 
гукIи риIожьыгъ.
- Ащ фэдизэу зымыгъэцIыкIу,- Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ,- къэбарыбэкIэ дунаир зэрэбаир шъыпкъэ, тэ тихэ гъэгу 
щыхъухэрэр, щышIэхэрэр ары сыкъызкIэупчIэрэр, ау 
умысултIанэу, дзэпщмэ урядзэпщ къодыекIэ, сэ къысахьылIэрэ-къысэуалIэхэрэр о хэт къыуиIона, сыдми 
фэпшIэнха. Хьау, хьау, зыми ущымыщэу, уцыхьэнчъэу 
къизгъэкIырэп… Хэти ежь епэсыгъэр инасыпэу мэпсэу. 
"Блэр ищэнаут екIодылIэжьрэп" зыфаIорэ араб гущыIэжъыр 
зэхэпхыгъа?
- Зэхэсхыгъэ, Алахьым илIыкIу,- фэсакъыпэзэ, джэуап 
ритыжьыгъ,- бэрэ ар ори къэоIо, къибгъэкIрэр сшIэрэп 
нахь.
- Ащ сэ бэ къесэгъэкIы… сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ…
- Орырэ сэрырэ, Алахьым илIыкIу, зэгурымыIоны гъэзэхэмышIыкIныгъэ тазыфагу къыдэхьагъэу къэсшIэжьрэп.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ,- Пыйпэрыс псынкIэу шъэогъум 
дыригъэштагъ,- арынкIи мэхъу тызыщегъэзыгъэ хэгъэгум 
тыкъыщызыухъумэрэр. Зышъхьэшыгу, ары, ары, зышъхьэшыгу тит хэгъэгум тыщегъэзыгъ зэрэсIуагъэр умыгъэшIагъо. Тызпыс чъыг шъхьапэм ианахь мыIэрысэ плъыжьмэ 
талъыIабэ къэси, тызтес къутамэм зызэриуфэрэр, нахь 
махэ зэрэхъурэр къапшIэрэба?
- КъэсшIэ къодыерэп, симамлюкыгъи сырыукIытэжьэу 
къыхэкIы.
- Сыдэущтэу ар къыбгурыIощта? - гопэгъум къыригъэIогъэ упчIэм джы рыкIэгъожьыщтыгъэ султIаным ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъ.
- УкъысэупчIыгъэти, Алахьым илIыкIу, узэхэсэшIыкIыти, 
сишIошI зэхэпхыгъэ.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тимамлюкыгъэ сэ сизакъоп ыгъапэрэр…- Джы нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ Пыйпэрыс къыIуи, 
ежь иамалынчъагъэкIэ зэгыижьыгъ. - О уибын-унагъо 
укъызэхимышIыкIэу сыдэущтэу хэгъэгум укъыщырадзэн. 
Къэлапчъэм дэжь узыIукIэгъэ султIан шъаом зигъэсэмэркъэузэ, моу джыдэдэм къысфидзыгъэр ошIа? Мысыр араб 
хэгъэгум урисултIанмэ, уиарапыбзэ тIэкIу фэсакъыжьызэ 
шIы. Сыгу къеуагъэми, шъыпкъэм пэблагъэти, къызхэзгъэщыгъэп. Уянэ къыпIуимылъхьэгъэ бзэр ныдэлъфыбзэ 
зэрэпфэмыхъущтыри, иIэшIугъакIи убзэгу зэрэтемылъыщтыри, мы тыкъызхэфэгъэ, пащэ тызфэхъугъэ арабмэ 
зэраIоу, ушIуцIэмэ, сабынишъэкIэ зыптхьакIыгъэкIи, нэгуф 
узэрэмыхъущтыри къызгурэIо. Унэм щаIорэмрэ урамым 
щызэхихырэмрэ къэплъфыгъэ шъхьэпаем къыкIеIотыкIыжьы пае угу ебгъэна?
- О уизакъоп ар къызэхъулIэрэр,- султIан шъэо 
шъхьахъыжъэр къызэрэпыпкIэгъагъэр Къэлэуни ыушъэфызэ, игукъэо-ушъый къыIуагъ,- ащ фэдэхэри тэ тиуни 
щызэхэтэхых. ШIу тамылъэгъукIэ, уасэ къытфамышIыкIэ 
арэп, джа урамымэ, нэмыкI къогъупIэ-шъэфыпIэмэ тэ 
къытэхьылIагъэу ащызэхахышъ, тызхэфагъэмэ афэдэ тэри 
ташIы ашIоигъу.
Пыйпэрыс щхыгъэ:
- Хьаулыеу загъэлIэжьы. Къом уанэ теплъхьэкIэ онэш 
хъуна? Чэусар тхьамыкIэм фэдэ горэ ори, сэри тынэтIагъэ мэ, ащ фэдэхэр унагъом къыщытамышIэныгъэхэкIи 
мэхъу…- Шъхьэм къыфечъэгъэ гопэгъум Пыйпэрыс хигъэщэтыкIыгъ.
"Мыдэ мыщ зыцIэ къыриIуагъэр, ыгу къэкIыжьыгъэр?!." 
Къэлэунэ ыгъэшIэгъуагъэр зыхиушъэфагъэп:

--- Page 159 ---

- КъытишIагъэр пщыгъупшэжьыгъа? ЫцIэ дахэу къепIуагъ.
- Чэусар сыгу ебгъэрэп. Ори угу емыгъабгъ, мыхъун 
ышIагъэп. Ари тэ тфэдэу псэугъэ. ПаIор зыщыслъэжьыфэ 
сыпачъыхьагъот зыIогъагъэм фэдэу хъугъэ, ау инасып 
къыхьыгъэп.
- Ипэгагъэ екIодылIэжьыгъ.
- Ипэгагъэп, тэры къызэунэхъулIагъэр… Багдад тылъычъи, ежьыри, зыпIугъэ Бедуан тхьамыкIэри дгъэунэхъугъэх. КъэошIэжьа Чэусар къехъулIагъэр зызэхехым, 
ыкъохэр игъусэхэу тхьаусхакIо къызэрэтфэкIогъагъэр, 
зэрэбынэу зэрагъэегъагъэр? Тэ нэпкъым тытетэу теплъы мэ, тыгу фэплъызэ, псым едгъэтхьалагъ… ЗэкIэ зилажьэр 
Къахьир ары! Тазыфагу къыдэмылъэдэгъагъэмэ, Чэусар 
инасып нэмыкIэу къычIэкIыныгъэкIи мэхъу… Къахьирэ 
зынэсрэр еушIои. КъытIугушIомэ къытщытхъузэ, тэ тлъапси 
къычIэтIэ.
- Сыдэущтэу ар уилъэгапIэ къынэсышъуна…- Хъэтэпэмыхь макъэкIэ Къэлэунэ къыIуагъэм тещхыкIыжьыгъ.
- Ар пIоу зымыгъэбэлэрэгъ, ащ екIолIэпIэ Iаджи иI. 
Джа тызтес чъыг къутамэр мэуфэба? Лъапсэ зимыIэ лъэгапIэ щыIэпышъ, уетIэни, бгъэсысыни плъэкIыщт. Сыда ащ 
нахьэу узфаер? Къыпщытхъухэмэ Iэгу къыпфытеожьхэзэ, 
орэд къыпфаIомэ къыддашъу къыуаIозэ, укъыращэхын 
алъэкIыщт. Ау Къахьирэ пакIо, зэрэ Мысырэу къытпэуцугъэкIи, ар къызэрядгъэшIэнэп. Зыми ригъэзыгъагъэхэп, 
тащэфын фэягъэп. Бдзыгъэ мыжъор къыптемыфэжьми, 
уелъэпэожьы. Сэ сшъхьэкIэ ащ фэдэр зыфэсIожьынэу 
къыстефэрэп, Чэусари иIоф Бедуан дэжь щыдэигъэп. Ар 
тэры, тэ тфэдэ нэбгырэ заулэми ацIэ къепIон плъэкIыщт. 
Шъоры? Шъэожъые мин пчъагъэр? О тхьапшрэ уащагъа, 
уащэфыгъа?
- Ас-Салих эмирым ятфэнэрэу сищэфыгъагъ. Нахь 
ахъщабэ зэрэскIахыщтым адрэхэр пылъыгъэх нахь, зыми 
укъыздырахыгъэм уязгъэщэжьыщт къысиIуагъэп,- Къэлэунэ игые тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ. - Тэри 
джа тызыщэщтыгъэмэ танахьышIоп, къыдрыкIуагъэр 
тщыгъупшэжьыгъэу мамлюк щэфынымкIэ тыжъалымыщ.
Къэлэунэ игущыIэ зызэпегъэум, ерагъэу зызыIажэщтыгъэ Пыйпэрыс хьарамыгъэнчъэу щхыпцIыгъэ:

--- Page 160 ---

- КъаIо, къаIо, сыкъэдаIо.
- СшIэрэп анахьэу къэсIощтыр, сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ пIогъагъэти, сэ сызгъапэхэрэми ягугъу къыпфэсшIыгъ. 
Сиакъыл нэмысэу мыхъун къэсIуагъэмэ, емыкIу къысфэмышI, о уиIуагъэу султIаным рахьылIэрэ шъэф пстэуми 
сащыгъуазэп, ау уиIо симыIоу, уишIэ симышIэу ащ къизгъэкIырэп. Тыжъалымыщ зыкIэсIуагъэри, ар къызхэкIырэри 
сэшIэшъ ары.
- Тхьауегъэпсэу, джы зыкъэбгъэтэрэзыжьыгъ. Тыжъалымыщ зыфэпIуагъэр, титIо зэфэдэу, сэ тIэкIу нахьыбаIоу къыстефэми, зэдэдгощыгъэу сэлъытэ. Мамлюк шы 
емылычыр зыгъэшэсыгъэр тэрэп, тэркIи ар уцужьыгъэ 
хъущтэп. ШхомлакIэр къызэрэдгъэланлэу онэгум тыкъизыдзыщтыхэр къытэшэх. Ау загъорэ зыцIэ къыпфыхэзгъэпсырэ эмир горэмкIэ узэрэдэгур сэгъэшIагъо.
- Пыйпэрыс! - Къэлэунэ мэкъэ IэтыгъэкIэ джы иадыгабзэ техьагъ. - УилIыгъэрэ уиIушыгъэрэ Мысыр ифэжьырэп, уипыймэ ашъхьэ рарегъэуфэхы, къыпщыгугъыхэрэмэ 
урягугъапI. Къахьирэ утезгъэгущыIэ пакIо, ыцIэ къеозгъэIоныр къыоспэсырэп. ПIэбжъэнакIэ ыуасэп!
- Ымыуасэми, Сирием илIышъхьэ эмирмэ пащэ 
зафишIынэу игухэлъ.
- Сэри Iаджи сигухэлъ, пфэмышIэшъущтыр уигухэлъкIэ сыда ишIуагъэр?
- Ар ощ фэдэп, сэщ фэдэп,- Пыйпэрыс ыIупшIакIэмэ 
щхыпцIышъо фэмыфыр арычъагъ,- нахь чыжьаIоу маплъэ. 
Сирием султIан зыщишIынышъ, дгуищын ихьисап. Мысырым ибжь зэрэттелъыгъэр икъун еIо. 
- Къыфэгъэгъунэшъущтмэ, султIани, пачъыхьи, хъани 
зыщерэшI фаеми. Аущтэу еIомэ, зэунэхъулIэжьыщтыр 
къызыфычIеупхъукIыжьы. Ар иIушыгъэ-делагъэу сшIагъэп. 
Тэ тызытес къутамэр арэп, ежь зытесыр ары пиупкIыжьырэр. СшIэрэп къехъулIэпагъэр, сэ ащ бэрэ заомэ сащыкIырыплъыгъ, ежьымкIи, имамлюкхэмкIи узэгуцэфэн горэ 
яслъэгъулIагъэп, тапэ имытыгъэхэмэ, тауж зыкъырагъанэщтыгъэхэп.
- Сэри ащ лъызгъэплъагъэх. ШъоткIо-латкIо зыкъызэрэтфишIырэм, къызэрэтIугушIорэм уемыплъ. ЫIупэ 
телъымрэ ыгу илъымрэ зэфэшъхьафы. Тэ мамлюк шъэныкъо къытфарегъащэшъ, ежь шъищ зыфещэфыжьы. 
Арэущтэу псэущтмэ, Каир щытIыгъ мамлюкмэ шIэхэу 
ашъхьадифыщт. БлэкIыгъэ мазэм СириемкIэ гъэзэгъэ 
эмирхэр къытэмыупчIыжьэу Хьалэб щиугъоигъагъэх. Джы 
Шамэ ригъэблэгъэнхэу зегъэхьазыры.
- Сыда эмирхэм Хьалэб щариIуагъэри, Шамэ щариIощтыри?
- Джа тэ тIорэ дэдэр ары. Араб дунаимрэ ислъам 
динымрэ пыймэ къащиухъумэщт. Ар ыIупэ телъыр ары, 
Каир дэс шIохымэ пащэмэ зэрамынахь дэир ыгу илъышъ, 
зарегъэлъэгъу, къызэрегъасэх. Ахэри фэзгъэгъуныгъэхэкIи мэхъу араб хэгъэгум араб султIан иIэн фэе ыIозэ, 
ишъэфэгъумэ ямыIушъашъэщтыгъэмэ.
СултIаным иаужырэ гущыIэмэ гупсэф-фэмыфышъоу 
щысыгъэ Къэлэунэ къыхагъэкуукIыгъ:
- Ар хъухэщтэп, Алахьым илIыкIу! Сыд шIэ пIуагъэми, 
джыдэдэм сэри, уидзи тыхьазыр! 
- Тхьауегъэпсэу, Къэлэун,- гукIэ Пыйпэрыс щхыпцIыгъэ, "цIыфыр хьалэмэтэу зэхэлъ, ышъхьэ фэмыгъэхьыгъэмэ, ыгъапэрэп, ием узынэсырэм, къызыбгырэу" 
шышъхьэр зыблэттIупщыгъахэкIэ шыкIэм тыкIэлъытхъожьынэп, ау ар зэрэзгъэлъэпэощтыри, тесыр къызэрэрезгъэдзыхыщтыри сэшIэ. Сыдрэ пхъэшъхьэ-мышъхьи игъом мэтIыргъо. Джы нэс Къахьирэ зысщыIагъэкIэ, 
а мафэр къэсыфэкIэ джыри сщыIэжьын… насыпынчъашъо 
зытеощтыгъэ султIаныр плъызызэ, тIэкIурэ щысыгъэу, 
илъэс пчъагъэм зыухыщтыгъэ ишъэф зэкъодзагъэ зыкъышIуитIэтагъ: - Ащ ЧэусаркIэ къысишIагъэр сэ фэзгъэгъущтэп…
- Бын-унагъо ухъужьыгъэу, Пыйпэрыс!.. - ышIошъ 
мыхъузэ, бэшIагъэу зэгуцафэщтыгъэм Къэлэунэ къызыIуригъэпхъотыгъ.
- ИщыкIагъэп! - Пыйпэрыс къэтэджыгъ, Нил псыхъомкIэ гъэзэгъэ шъхьаныгъупчъэм зыщынэсыщтым, кIэкIэу 
къыгъэзэжьыгъ. - Джа зэхэпхыгъэр ары…- "Блэр ищэнаут 
екIодылIэжьрэп" къыпигъэхъожьынэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, сыда ар мыщ дэжь зэрэщищыкIагъэр ыIозэ, 
зыхиушъэфэжьыгъ.
Къэхъущтыр Пыйпэрыс султIаным ышIэщтыгъэм фэдэу 
зажэщтыгъэ мафэр къэсыгъ. Азие ЦIыкIумкIэ монголхэр 

--- Page 161 ---

къикIхи, Аблестинэ дэжь Сирием зыкъыратэкъуагъ. Пыйпэрыс зипэщэ мамлюкыдзэхэр чIыпIэ гощыгъэ заулэкIэ 
пыймэ апигъэуцугъэх. Апэрэу зэуапIэм Iуащэгъэ Саидэ 
султIан шъаом Къэлэунэрэ Къахьирэрэ ращэжьэгъэхэ 
шыудзэхэр зелъэгъухэм, гу бырсырыгъэкIэ ятэ еупчIыгъ:
- Тэ хэта тызажэрэр, сыда тызыфыщытыр?
- Умыгузажъу, гузажъорэм ижъуагъо мэкIуасэ. Заом 
имэшIожь зыIуозгъэщэнэу мыщ укъэсщагъ нахь чэтэ 
зэпэIудзэмэ уахэсыдзэнэу арэп. Плъэ, даIо, плъэгъурэри 
зэхэпхырэри угу иубытэх.
- Армэ о узэрэзаорэр, тыгъэ папкI, Къэлэунэрэ 
Къахьирэрэ ячатэхэр Iэтыгъэхэу сэ сичатэ едзыхыгъэу мыщ 
дэжь сыщытын слъэкIыщтэп, некIо, Бэрэкъэт, улIмэ!
- Быяу зэ! - шым елъэдэкъэогъэ ыкъо Пыйпэрыс 
IэнтэгъупэкIэ етIыргуи, онэгум ридзыгъ. - Щытхъухьэ заом 
кIохэрэп, хьайнапэ сыомыхъулIэу къэшэсыжь!
Пыйпэрыс изэо гъашIэ джащ нахь зэо кIэкI къыфыхэкIыгъэп. 
Зы мамлюк дзэкIолIи къычIамынэу щэджэгъоужмэ 
адэжь Къэлэунэдыхэм къагъэзэжьыгъ. Iэшэ къимыхкIэ 
монголыдзэр зэрэзэкIэчъэжьыгъэм икъэбари султIаным 
къыфахьыгъ.
- ЗэкIэчъэжьынэу монголыдзэр гъощэгъагъа?.. - 
Пыйпэрыс зигъэсэмэркъэузэ, къэупчIи, Къахьирэ риIуагъ.- 
Лъыгъэчъэнчъэ-нэшхъэинчъагъэкIэ зичIыгу къэтыухъумагъэр орышъ, Шамэ иэмир нэф, тыпхьакIэн-тыбгъэшIожьынэу 
къыптефэ.
Ешхэ-ешъор Шамэ ишхапIэхэми, Къахьир эмирым 
ищагушхуи ащыжъотыпIагъ, Пыйпэрыс султIаныр зыкIырыс 
Iанэм куо-хьау гумэкIым зыкъызыщепхъуатэм. Iанэм 
къыпэукIорэикIыгъэ султIаныр джэхэшъогум телъ, Iупс 
тхъурбэр къыIуефы, ыIупшIэхэр мэхъублаблэх, къыIорэр 
лъэгонджэмышъхьэкIэ шъхьащыс Къэлэунэ къыгурыIорэп. 
Iапэ къызыфишIыкIэ, ытхьакIумэ ыIупшIэ рехьылIэ.
- Къэлэун, джыри Къахьирэ къыстекIуагъ, кумыс 
щэнаут Iапсыр сэ сиIапскIэ къысфызэблихъужьыгъ, сишъэожъыитIу пыдзы умышIы… мамлюк лъапсэр кIямыгъэут, зыкъэшъуухъумэжь… 
Илъэс пшIыкIублэ Мысырым исултIаныгъэ аз-Захир 
Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари ынапIэхэр Къэлэунэ 

--- Page 162 ---

1277-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 1-м ыгъэплIэжьхи, 
къызэтэджыжьым, къыфащэигъэ мамлюк быракъ гъожьыр 
хьадэм тырихъожьыгъ. 
КъяхъулIагъэр къызыгурымыIощтыгъэ дзэпщ-эмир 
зэрэгъэбырсырыгъэмэ цIыфышъо зимыIэжь Къэлэунэ 
ахэплъагъ, ахимылъагъощтыгъэм кIэупчIагъ:
- Къахьирэ тэ щыIа?
- Мары, мары, мыдэ сыщыI…- ИIанэ къыIухъухьагъэр 
шIоемыкIоу "сызгъэлIэн зигухэлъыгъэм есшIэжьыгъэмкIэ 
гуцафэ къысфашIынэп" ыIозэ, хьадэр зэрылъ утыгум 
Къахьирэ къихьагъ.
- Сыд мэхъэджагъа къытэпшIагъэр, Iиман зимыI! - 
Къэлэунэ ичэтэогъу Къахьирэ ышъхьэ шIуигъэлъэтыгъ, 
лIэныгъэр ежь султIаным зэрилажьэр ыушъэфи, зэлъыIукIотыгъэхэ эмирхэм ариIуагъ. - Мыщ ищэнаут тисултIан зэкIодылIагъэр. Джыдэдэм, сыдигъуи зэрытшIы хабзэу, 
къызэдэо-зэдэожь тхэмылъэу непэ Мысыр султIаныщтым 
ыцIэ тинэшхъэигъэ пашъхьэ къыщесэIо: игъонэмыскIэ 
дунаим ехыжьыгъэ аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари ыкъо нахьыжъ ас-Саид Насир ад-дин Барака. 
Шъхьащэ фэшъушI шъуисултIан! - Зэпыугъо тIэкIу фишIи, 
къыпигъэхъожьыгъ. - Бэрэкъэт дзэпщыр Шамэ иэмирынэу 
сэгъэнафэ, мамлюк шыуишъэм иэмирыцIи фэсэгъэшъуашэ.

--- Page 163 ---

ЯТIОНЭРЭ ЕДЗЫГЪУ
I
Хэти зэрэфаеу къэбарыр зэтыреIотыкIы. Зым хе гъахъо, адрэм хегъэкIы, нэмыкIым къырехьакIы, фэшъхьафым 
еушъэфы. Сыд фэдэ ащ хагъэхъуагъэми, хагъэкIыгъэми, 
ишъыпкъапIэ еуцожьы: уеIункIыгъэкIи, пфэгъэукIорэирэп, 
лъэбгъу ебдзыгъэкIи, пфиутырэп.
Пыйпэрыс султIаным ежь зэришIэжьыгъэмрэ ащ 
текIодэгъэ Къахьирэ эмирымрэ якъэбар Шам зызыщепхъуатэм, ыгъэнэшхъэигъэри ыгъэгушIуагъэри макIэп. 
Зэрэ Мысырэу къызэпичъыхьи, къокIыпIэ, къохьэпIэ хэгъэгуми анэсыгъ. Ау зэкIэми анахьэу ащ ыгъэгумэкIыгъэ хэр, зэтезыIотыкIыгъэхэр ар къызхэтэджэгъэ арабхэр 
арых. "Мамлюкхэр зэрэшхыжьых…" зым ыIуагъ, "анахь 
Iушымрэ анахь лъэшымрэ язэрэгъашIэрэп…" адрэм пигъэхъожьыгъ, "яIэнатIэ зэтырахы…Хэтха типащэхэри, тыда 
тыздащэрэри?.." нэмыкIыр къэупчIэ, "мамлюкхэм хэгъэгур, ислъам диныр къызэраухъумэхэрэр, мэщытхэр, 
сымэджэщхэр, еджапIэхэр, псыкIэгъэхъуапIэхэр, лъэмыджхэр зэрашIыхэрэр, кIэпешъоным, ныбжьыкIэ шIыкIэягъэм, бзылъфыгъэ шъхьэмылъытэжьым зэрябэнхэрэр, 
тищыIакIэ нахьышIу зэрэхъущтым зэрэпылъхэр шъулъэгъурэба!" фэшъхьафмэ джэуап атыжьы. "Уимылъэпкъэгъур пащэ пфэхъунри, тыгъужъыр мэлахъо пшIынри 
зэфэдэ… Сыда тэ, арабхэм, зыфэтымышIэшъухэрэр хымэ 
адыгэмэ къытфашIэнэу тазыкIыщыгугъырэр? Тщэфыгъэхэмэ япщылIыпIэ ерэтых, тишыкозын къырарэдз, 
тишыIупIэ-лъэрыгъхэр аIыгъхэу тарэгъэшэс, атх уфагъэу 
тапашъхьэ ерэтых" зыIохэзэ, зэIушъэшъэжьхэри хъоигъэх.

--- Page 164 ---

ЛIыр зэрэщымыIэжь къэбарыр Мунирэ зыфаIопщым, 
шъхьэр къыпхъотэгъагъ нахь, "сыд тхьамыкIагъу къытэхъулIагъэр" ыIоу къызщылъэтыгъэп, кууагъэп, зэкошъоожьыгъэп, ау ыкъо пае щтэгъэ-гуIэ макъэкIэ къызыIуипхъотыгъ:
- Тхьакъысауи!.. Саид псауа?!. - ыкъо султIан хъугъэу 
Каир къызэрэкIожьрэр Мунирэ зыраIом, "армэ Iофэп" 
гукIэ зэушъыижьызэ, джы лIым къыкIэупчIагъ. - СултIаным 
ихьадэ тэ щыIа?
- Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари Мысыр 
султIаным ихьади къэтэщэжьы,- мэкъэгъэIумэ япэщэ Расим 
джэуап къытыжьи, шъхьэегъэзыхыгъэкIэ къызыхэкIотыгъагъэмэ къахэуцожьыгъ.
- Тхьашъуегъэпсэу, хэти, сыд къехъулIагъэми къемыхъулIагъэми, иунэ къеолIэжьын фае… мыуцужьыхэ 
зэхъум, ащ фэдэ горэ къызэрэпыщылъым сенэгуещтыгъэ…- Мунирэ султIан гуащэм къыIуи, нэпсыр къызэмычъэщтыгъэ ынэмэ дэнэ IаплъэкIжъыемкIэ акIэлъыкIыхьажьызэ, къыпигъэхъожьыгъ. - Сыдэу тшIына, сыда тызфитыр, арэущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъагъэу къычIэкIын, 
лIагъэм лIагъэр иIоф, псаум псаур иIоф, хэти тефэрэр, 
епэсыгъэр фэтшIэн.
ЛIэныгъэм щыIэныгъэр шъхьарымытыгъэмэ, бэшIагъэ 
дунаим къокIыпIи, къохьапIи зимыIэжьыщтыгъэр, къыблэм 
ифабэ темырым ичъыIэ хэкIодэжьынти, егъэшIэрэ мэзахэм 
чIыгу хъураир хэпIыкIыхьэжьыщтыгъэ. Пыйпэрыс ыпсэ 
хэкIыгъэу, ыпкъышъол джыри зэрэфэбагъ Къахьирэ ышъхьэ зышIуагъэлъэтым, ащ ылъи дыигъо ифэгъагъэп Саиди 
султIан зашIым, Шам эмирыгъор Бэрэкъэти зыфагъэшъуашэм. Пыйпэрыс джыри агъаещтыгъэ, джыри ибэн тIын 
рагъэжьэгъагъэп илъэс пшIыкIубгъу зыныбжь Саид султIаныр псэемыблэжьэу Аблестинэ ихьанэ-гъунэ манголмэ 
зэрэщязэуагъэм ищытхъу гъоухэм Каир иурамымэ, нэмыкI 
цIыфкIуапIэмэ ащаIуатэ зэхъум. Ахэр зэхэзыхырэмэ ар 
зышIоемыкIухэри, зыгу еIухэри, зытхьакIумэ изымыгъахьэхэри ахэтыгъэх. Джары тищыIакIэ зыфэдэр зыIозэ, 
щхыпцIыщтыгъэхэри, цIацIэщтыгъэхэри, зэужъунтхэкIыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп. Зэпыбгъэуцомэ зэпымыфэшъурэ 
къэбаритIур зыпашъхьэ рахьэгъэгъэ Мунирэ зэриIогъагъэу, 

--- Page 165 ---

щыIакIэм бэрэ зэрэщыхъурэ шъыпкъэу, зым ихьадэгъагъ, 
адрэм иджэгугъ.
Пыйпэрыс ихьадагъэ заухыгъэм къыкIэлъыкIогъэ 
мафэм янэрэ ыкъорэ султIан тахътэр зэрыт унэм щызэIукIагъэх, зы цIыфи къырамыгъэхьанэу къэрэгъулэхэм афагъэпытагъ. Ищыгъын шIуцIэхэмкIэ Мунирэ зэрэшъыгъорэр 
къапшIэщтыгъэми, зы шъыгъуи ынэгу кIэмылъэу ыкъо 
риIуагъ: 
- А сикIал, Мысыр султIан тахътэм тетIысхьи, сызэгъэплъ.
- Сыда? - къыриIуагъэр шIогъэшIэгъонэу янэ еупчIыжьыгъ.- Бабэ дэмысы зыхъукIэ, ащ Iаджри сытебгъэтIысхьэу къыхэкIыгъ.
- Ащыгъум ушъэожъыягъ, джы усултIан шъыпкъ, 
араб дунаир пIэ илъыщт, ушъхьарытыщт.
- КъэошIэжьа мыщ сытебгъэтIысхьагъэу бабэ унэм 
къызехьажьым къызэрэоцIэцIэгъагъэр? - Зыдежьагъэм 
нэмысэу къызэтеуцуи, щтэгъэ нэгукIэ Саид султIаныр 
къызэплъэкIыгъ.
- Джы къытэцIэцIэни, тыгу хэзыгъэкIыни щыIэжьэп, 
ащ фэди, нэмыкIи пшъхьэ къимыгъахьэу тетIысхь, зызэрэтебгъэпытыхьащтым егупшыс. Сэ укъысэдэIумэ, ухэукъощтэп.
СултIан тахътэм Саид зытетIысхьэм, ишъэожъыегъум 
фэмыдэу, ыгу зыгорэу къэхъугъ, ыпкъи, ыIэхэри, ылъакъохэри имыежьхэу къэкIэзэзыгъэх, гопэгъу пкIантIэми зыкъыжэхитэкъуагъ. Ау къыстегъэпсыхьагъэба къизыгъэкIырэ 
нэшIу IуплъэкIэ янэ IугушIуагъ. Мыдрэми ыкъо зыфаер 
дишIагъэу тыригъэгушхуагъ:
- Ары, ары, сикIал, о птырашIыкIыгъэм фэд. Алахьым 
мафэ пфешI, уапэкIэ тесыгъэхэ султIанхэм, уяти зэрахэтыжьэу, сыдырэ IофкIи урягъэшIокI. Сэри, пшынахьыкIэ 
Сэламыш цIыкIуи Алахьым насыпышIо тыкъыбдешI, тыкъыбдегъэтхъэжь.
- Тхьауегъэпсэу, Iуми, мысыр султIаным янэ Iушышху,- 
Саид ыIэгушъо ыбгъэ сэмэгу телъэу ным шъхьэщэгъашIо 
фишIи, есэмэркъэужьыгъ. - Сэламыш шъхьаубатэм 
игугъу къэмышIыжьыгъэми хъущтыгъэ, армырми ыжэ 
къыдахьэрэр къысеIо.

--- Page 166 ---

- ПшынахьыкIэ цIыкIути, къыуиIуагъ,- Мунирэ ыIупшIэ 
Iужъу зэкIужьмэ гушIопсыр къатенэфыкIыгъ,- джы къыуиIожьыщтэп.
- КъысиIонэп адэ араб пстэумэ сырясултIанэу! 
- Сыд пIуи?!. - зэхихыгъэр ным игопагъэми, къызэкIэщтэжьыгъ.
- Араб пстэуми сырясултIан сIуагъэ,- янэ къызфеупчIыгъэ шIыкIэм гуцафэ фишIыгъэми, тIэкIу тешIэ къэси 
зитахътэ есэщтыгъэ султIаным нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ 
къыIуагъэр къыкIиIотыкIыжьи, къыкIэупчIэжьыгъ. - Мыхъун 
къеогъэкIа?
- Хьау, хьау, сикIал, уятэкIэ уадыг нахь мышIэми, уянэ 
зыщыщ арабмэ яхэгъэгу узэрэфэгумэкIырэр сигуапэ, сыгу 
укъегущыIыкIы. Ау ар мамлюкмэ зэхямыгъэх, къыпфадэнэп… СысултIан пIокIэ, джырыкIэ пфэмышIэшъущтмэ 
ауж уимыхь. ЦIыфитIу кIодыкIэкIэ султIан узэрэхъугъэри 
зыщымыгъэгъупш,- "ицIыкIугъом дэсыублагъэу мыщ 
талъэныкъокIэ зыкъигъэзэнэу, арабыгу иIэнэу сызэ рэфэягъэр, сшIагъэр хьаулые зэрэмыхъугъэр иапэрэ султIан 
гущыIакIэ къыхэщыгъ, ау ар шIэхыщэ-къихыгъащ, Къэлэунэ 
икуп мамлюкыжъымэ къызыбдашIэкIэ, узытетIысхьэгъэ 
тахътэм зы мафэ пакIо, зы такъикъкIи утырагъэсынэп, 
Шаджаратрэ ыкъо Туран-шахрэ ягъогу пхэндж титIуи 
тытемыгъахь…" - Алахьыр сакъ, пIощтымкIи, пшIэщтымкIи зыфэсакъыжь, сикIал. Угу илъ пстэури пIупэ темылъмэ 
нахьышIу.
- АщкIэ зыгъэрэхьат, Iуми,- Пыйпэрыс итеплъэ-Iуплъэ мэ ащыщ горэ, ыпшъэ зэрэкIыхьэ закъор умыIощтмэ, 
зыхэмылъ Саид султIаныр ежь зыфэрэзэжьэу IущхыпцIыкIыгъ,- джа мамлюкмэ сакъызэрэщымыхъоу сэ зэгорэм 
ахэм сакъыфычIэкIыжьыщт. Икъунба акъыли тимыIэу, 
лIыгъэ-цIыфыгъи тхэмылъэу, типчъэIупэ типсыунэу аIозэ, 
къызэрэткIэнэкIагъэхэр, тызэраушъхьакIугъэр. Мы сызтебгъэтIысхьагъэм сыкъытекIыжьы хъущта, Iуми?
- Тес, тес, зегъас,- ыкъо къызэреупчIыжьыгъэр 
Мунирэ шIоIэшIугъэми, шъхьэм къыфечъэгъэ гуцафэмкIэ 
емыупчIыжьын ылъэкIыгъэп. - Утезэщыхьагъа?
- СытемытIысхьэзэ, сытезэщыхьана?.. СшIэрэп ныIа… 
сэ мыщ сытесэу, о модыкIэ ущысэу…

--- Page 167 ---

- Ащ сэ нибжьи сытетIысхьанэп, ау сыкъыбдытесэу 
къызщыгъэхъу, сикIал.
Пчъэ кIыбымкIэ къэрэгъулэмэ бырсыр язышIылIэгъэ 
Сэламыш цIыкIум ымакъэ къыщыIугъ.
- Къэсыгъ джы…- Саид пкъыкIэ тахътэм зытыригъэпытыхьэзэ, пчъэмкIэ плъагъэ,- тигъэгущыIэщтэп. Зи къырамыгъэхьанэу пчъэIутмэ афэзгъэпытагъ, ау мыри къырамыгъэхьанэу ясIощт,- ыIэгушъомэ защытеощтым, янэ 
ыдагъэп:
- ПшынахьыкIэрэ орырэ шъузэрэзэпэбжъэожьрэр 
зыми ищыкIагъэп, хымэм къыжъудилъэгъугъэр анахь 
къышъупэблагъэхэми къышъуахъоныжьыщт. Сэламыш 
икъаигъагъэ-нэстырыгъэ умышIэрэм фэд, загъорэ уятэ 
иадыгагъэ-джырыкъыгъэ сыгу къегъэкIы, сэсие горэ - спа, 
сына, сищхыкIа, сиIокIэ-шIыкIа - къыхэфэгъагъэми сезэгъыщтыгъэ, ау пхъу фалIэ сылIэзэ, ари къэслъфыгъ, тэ 
схьыжьын. Пчъиблырэ къэрэгъулиблырэ пэуубытыгъэкIи, 
плъэгъун, къашIуихьащт.
Пыйпэрыс ишъэожъыягъи, илIыкугъи плъэгъугъэмэ, 
ыпкъ зэхэлъыкIэкIи, игъэпсыкIэ-шIыкIэкIи, ыIэ кIыхьитIукIи 
ехьщырыбзэу Сэламыш унэм къипкIагъ, ыIитIу ыпчанэмэ 
арытэу ышнахьыжъ фидзыгъ:
- СултIан тахътэм шIэхэу утетIысхьагъ.
- Къысапэсыгъэти, сытетIысхьагъ.
- Моу кIуати, сызгогъэтIысхь.
- НэбгыритIу мыщ тефэщтэп.
- Тефэщт!
- Шъузэщымыхь,- ныр къэгузэжъуагъ.
- СызыгогъэтIысхь мощ есэIо нахь, сыщыхьэрэп.
- СултIан тахътэм нэбгыритIу тырагъэтIысхьэрэп хэта 
зэраIуагъэр, шъхьэгъажъу! - хэгъэгу тахътэр тырахэу 
зыщыхъущтыгъэ Саид султIаныр къэгубжыгъ, етIанэ нахь 
кIэжъукIыжьызэ, къыриIуагъ. - Ащ узытырагъэтIысхьащтыр сэ сфэдэу эмирмэ ар къызыпфагъэшъуашэкIэ ары.
- Сыдигъу ар зыхъущтыр? - илъэсипшI зыныбжь Сэламыш уцущтыгъэп.
- КъыосIон,- Саид ицIыф псынкIагъэ къызIуригъэпхъотыгъ,- сятэ фэдэу сэри сызылIэрэм ыуж! 

--- Page 168 ---

- Тхьакъысауи, пIорэр сыда зилIэужыгъор!.. - Мунирэ 
ыIэгушъуитIукIэ ыкуашъомэ атеожьыгъ. - Ащ фэдэ аIорэп, 
ашъхьи къырагъахьэрэп!
- ТигъэгущыIэщтэп сIуагъэба мыщ…- ГумышIугъэр 
зыкIэутысэгъэ мэкъэ шъабэкIэ Саид къыIуагъ.
- УгущыIэ пшIоигъомэ, султIан тахътэм утесэу Iуми 
удэмыгущыI, Бибарс султIаным ащ фэдэ ышIэщтыгъэп.
- Сэламыш! - Мунирэ ымакъэ зыкъышIуипхъотагъэми, 
зэушъыижьмэ зыфэсакъыжьызэ, игущыIэ къыухыжьыгъ. 
- ОркIэ шъэф тиIэп, сикIал, тэ тIощтыр тIогъахэ, пчъэм 
дэжь ущымытэу моу къакIо.
- ШъуIощтыр шъуIогъахэмэ, дэгъу,- лIышъо зытезгъаощтыгъэ Сэламыш къыухыжьыгъ,- сэ модыкIэ, Бибарс 
султIаным зэриIощтыгъэу, монгол нэзэжъумэ язгъэзэощт 
мамлюк-сишъэогъу зэолIхэр къысэжэх. Укъытэплъы 
пшIоигъомэ, мысыр султIаныр, унэм къикI,- мыхъэр 
пыхъыкIызэ къазэрэшIуихьэгъагъэм фэмыдэу, зышIомыдэеу Сэламыш пчъэкъопсым зыщеIэщтым, къызэплъэкIыжьи, унэм зыфырищынэу зыфиIогъагъэр ышынахьыжъ 
къыфызэхифыжьыгъ. - Укъытэплъынэу ары нахь, симамлюк зэолIмэ уряпэщэнэу арэп.
Ежьыми зыдимышIэжьэу, зыми иIоф хэмылъэу султIан 
тахътэм Саид къехыжьи, янэ зыдэщысым пэчIынатIэу тIысызэ, къыIуагъ:
- Сэламыш сшъхьащымыщмэ, Iуми, Iоф сигъэшIэщтэп.
- Ащ нахь хэмылъэу, Мысыр араб хэгъэгум исултIан, 
пшынахьыкIэ Iор-жъор цIыкIу укъигъэщтагъа? - Ныр къесэмэркъэужьыгъэми, ежь Саид султIаныр зыгъэгумэкIырэм 
тетыгъ:
- Ары шъхьае зэхэпхыгъэба къызэрэспэгущыIэжьыщтыгъэр? Къытэплъ нахь, мамлюкмэ пащэ уафэсшIыщтэп 
къызэрэсиIуагъэр?
- Фэгъэгъу, шIу уелъэгъушъ ары,- Мунирэ ыкъо 
IугушIуагъ, етIанэ нахь мэкъэ чъыIэкIэ къыухыжьыгъ.- 
Зыкъыптыримыгъэпщыхьажьынэу фэзгъэпытэщт.
- А делэ цIыкIум сэ есшIэн слъэкIыщтыр къыгурыIорэп…- Саид султIаным ынэ гъожьышитIумэ къакIэустхъукIыгъэ мэшIобзыймэ къастыгъэ напэр хэжъукIы жьыгъо 
имыфэзэ, ащ къыкIэлъыкIожьыгъэ упчIэм ным ыгу нахь 
къыгъэузыжьыгъ. - Сыда ори сэри бабэ нахьышIу Сэламыш 

--- Page 169 ---

зыкIилъэгъурэр? Бабэ ынэ зэрэшхъонтIагъэм фэдэу ежь 
ынэхэри зэрэшхъонтIабзэхэр ара? 
 "УнэшIу къытщыф, къытфэгъэгъу, си Алахь, мыщ 
иупчIэ сыда къызхэкIыгъэр? - зынэ инмэ егъашIэм яхъуапсэщтыгъэ Мунирэ ынэ гъожь хъурэе цIыкIухэр ынэчIэ 
курбмэ къарыжъыукIыгъэх.- ГужьыдэгъэкI сшIызэ, сисабый хэслъхьагъэр ара къысфидзыжьыгъэр, хьауми ежь 
игумышIуи ащ дыхэтыжьа?.. Сыдэущтэу ар сэ пфызэхэсфыщта? Уяти ар къыгурымыIозэ, дунаим ехыжьыгъ. 
Сипшъэшъэгъум сымыIэягъэ-сымыдэхагъэми, уятэ зэрэнэлъэныкъор сшIэзэ, сыдэкIуагъ. Ау ащ ыгу илъыгъэр 
сэрыгъэп, Чэусар ыцIэу ежь яадыгэ лъэныкъокIэ къыдырахыгъагъэ пшъэшъэжъыер арыгъэ. СыкъыбдэкIощтэп 
къызыреIоми, шъхьакIо щыхъугъэп, нэмыкIым зэришъузызэ, ыгу илъыгъ, илI псыхъом зызэрэдыригъэтхьалэжьыгъэр ышIэщтыгъэми, ыцIэ чэщрэ къыриIозэ, тхьапшрэ 
къэзгъэущыгъа. Ау мы аужрэ илъэс заулэм, нахьыжъ 
хъумэ нахь зыкъишIэжьын сIозэ, иапэрэ шIулъэгъу сапашъхьэ щимыушъэфыжьыхэу къызырегъажьэм, сыжэхэбэнэжьэу дезгъэжьэгъагъ. СшIэрэп ижъышъхьэм къехъулIэгъагъэр, а бзылъфыгъэ мыгъом ежьыри, лажьэ зимыIэ 
Къахьири текIодэжьыгъэх. Ар сэ зыми есIонэп, зысIотэжьынэп, ау Къэлэунэ мамлюк пшъэкъэжъыр ащ щыгъуазэу сегуцафэшъ, IэкIэрэмыкIи…" Мунирэ игупшысэ 
хьылъэмэ къазыхэужьым, ыкъо риIуагъ: 
- Шъуятэ шIу тэлъэгъуми, тымылъэгъуми непэ игугъу 
тэмыгъэшI. Унагъо зыпшIэкIэ, ащ идэгъуи идэий узяутэкIыкIэ ары къызыбгурыIощтыр. Ащ нахьи нахьышIу, лIагъэр 
лIагъэшъ, псаур псаун фаешъ, уисултIаныгъо Iофмэ татегъэгущыIи. Апэ къызщебгъэжьэщтыр ошIа, Алахьым 
илIыкIу?
- СыкъыодэIу, Iуми.
- Хэт къыоолIагъэми, "Алахьым илIыкIомрэ" "тыгъэ 
папкIэмрэ" ебгъэсэнхэ фае. Ытх иплъэгъукIэу анахь цIыкIуми анахь инми ышъхьэ къызфегъэуф.
- Къэлэунэ дзэпщ нахьышъхьэри, эмир дзэпщхэри 
ара? - зыфэе дэдэр зэхэзыхыгъэ султIаныр къэупчIагъ.
- Зэгорэм Къэлэуни ытх уиплъыхьащт, ау удэмыгузажъу. Эмирмэ ахэплъыхь. Хэти зыкъызэрэпфишIэу 

--- Page 170 ---

дэзекIу. Къызкъуащэх, гъэщынэх, зэгъэпыих, зэгъэшIужьых. Сыда Къэлэунэ укъызыкIыкIэупчIагъэр, угу ебгъа?
- СызэмысултIаным ыгу сытемыфэу бэрэ дэслъэгъугъ, 
ау сысултIанынымкIэ апэ ащ сцIэ къыриIуагъ.
- СултIаныр щымыIэжь хъумэ, ыкъо ычIыпIэ зэрэрагъахьэрэр КъэлэунэкIэ къежьагъэп. Ащ къымыIогъагъэми, 
нэмыкI горэм пцIэ къыриIощтыгъэ.
- Ари шъыпкъэ, эмирмэ сцIэ зызэхахым, къыздырагъэштагъ. Ау Къэлэунэ сыгу зэребгъэрэр къыосIон: 
Бэрэкъэт нахь мыхъурэр Шам иэмир зешIым, къысэупчIыжьыгъэп.
- КъызыщыоупчIыжьын чIыпIэ уитыгъа? - Ыкъо пкъыягъэ къызэрэзыхигъафэрэр янэ игопагъэми, гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Мысыр хэгъэгум султIан сызэрэфэхъугъэм лъыпытэу 
Бэрэкъэти IэнэтIакIэ ритыгъ, ау зэкIэми анахьэу сыгу къеуагъэр мамлюк шыуишъэ эмирыцIэр ащ зэрэфыригъэгъусэжьыгъэр ары.
- Бэрэкъэт Iофэп, ащ Шамэ лъапсэ щыриIэщтэп, зэрэтпэчыжьэри нахьышIу. Непэ о пшIэн фаер зэкIэми анахь 
Iоф. Уикъэрэгъулэхэр, уицыхьэ зытелъи, зытемылъи, 
зэблэпхъущтых. Апэ зыдебгъэжьэщтхэр уипчъэIутхэр 
арых.
- Ары, Iуми. Сэламыш сипчъэIутмэ унэм къазышIуехьэм, ащ сыригъэгупшысагъ. Адэ сыдэущтэу Расим дзэпщым уеплъыра?
- Расим дзэпща, хьауми дэIуаша? - Мунирэ щхыпцIыгъэ. - Ас-Салих ад-дин султIаным къыщегъэжьагъэу уятэ 
щыкIэкIыжьэу ар бэмэ яцIыфыгъ, анагъ, атхьакIумагъ. Ащ 
фэдэхэр зы нэбгырэ ипщылIхэшъ, зэрэбзэгухьэхэр зыми 
ымышIэным пае егъашIэм къыпфэшъыпкъэщтых. Ежь-ежьырэу къыоIушъэшъэфэ зи емыIу, кIырыплъ.
- КъызгурыIуагъ. Расим сищыкIэгъэщт. Адэ Имадэ 
имамым сыда еспэсыщтыр?
- Непэ бащэмэ уакъыкIэупчIагъ, Алахьым илIыкIу, о 
уишIошI горэ сэри зэхэсхы сшIоигъу. Ау укъысэупчIыгъэшъ, 
къыосIон: ислъам диныр зыщагъэлъапIэрэ хэгъэгум урисултIанмэ, идинлэжьмэ угу шIу афигъэлъ.- Ардэдэм 
азэнаджэмэ амакъэ Каир зыкъыщиIэтыгъ.- Щэджэгъо 

--- Page 171 ---

нэмазыри къэсыгъ, тинэмаз шIыгъокIэ джыри зэ Алахьым 
ыпашъхьэ тихьан, тэ тызфаемэ ащыщэу Ежь къытипэсырэр 
къыддигъэхъунэу телъэIун.
II
Къэлэунэ чIыпIэ къиныбэми арыфагъ, лIэныгъэ Iаджми 
къаIэкIэкIыжьыгъ, ыкIышъо телъ чэтэогъухэр загъорэ 
къыхэмыузыкIыщтыгъэхэмэ, щыгъупшэжьыпэщтыгъэх. 
Ау джырэ фэдэу, Пыйпэрыс зылIэгъэ уж, къэмэ бгъуитIуцэм ызыкIэлъэныкъо зыгозыкIэ зэрэгъэIорышIэгъуаеу, 
ыпэкIэ плъэмэ, зыдакIорэр ымылъэгъоу, къызэплъэкIымэ, 
къыкIугъэм щымыгушIукIыжьэу ыгу кIодэу къыхэкIыгъэп. 
Ежь зыщымыгугъыжьыкIэ, ишъхьэзэкъуагъэ ыгъэежьыкIэ 
арэп. Къэлэунэ ар епIолIэнкIи, фэбгъэIункIи епэсыгъэп, хэт 
зэхихыгъэкIи, шIошъ хъунэп. ЦIыфмэ апашъхьэ зыщегъэнасыпышIоми, изакъо зыхъукIэ зытет пшэхъо Iатэм пхырызыщтым фэдэу, зэрыфэгъэ чIыпIэм хэкIыпIэ фигъотрэп.
"СигумэкI-гукъаохэр фэсэIуатэхэкIэ, хэта сыкъызэхэзышIыкIыщтыр? - Къэлэунэ зэгыижьы, зеухыижьы.- Ас-Салихи, Айбеки, ХъутIыжъи, Актаий, Джэлати, Пыйпэрыси, 
Къахьири, къаигъэгъэ-фэмыгъэгъу зэтшIылIэгъэгъэ Чэусари, нэмыкIхэри щыIэжьхэп. Сэры, Имад, Расим, Бэрэкъэт 
къэнэжьыгъэхэр. ЯIоф нахьышIу зэрэхъущтым щыгугъыхэзэ, эмирыби дунаим ехыжьыгъ, мамлюк зэолI мин 
пчъагъэхэри яшъхьафит-гугъапIэ кIэхъопсхэзэ, зэо утыгумэ 
арыкIодагъ. Зы султIанэп, султIанитIоп, султIанищэп сэ 
сигъашIэкIэ зэблэсхъугъэр, ау ежь-ежьырэу лIи дгъэтIылъыжьыгъэу зы султIани къэсшIэжьырэп. Джагъом илIакIи, 
кIасэм илIакIи зэрэзэфэмыдэхэр къызгурэIо. ЛIагъэм 
гукъанэ зэрэфамышIыжьырэри сэшIэ. Ау мощ фэдиз 
лIыгъэ-Iушыгъэ арабмэ афызезыхьэгъэ Пыйпэрыс идунэеехыжьыкIэ слъэ кIиутыгъ, агу имылъымкIэ къытIугушIохэрэм 
сизакъоу сакъыхинагъ. Сыда, бын-унэгъончъэу дунаим 
сытета? Пыйпэрыси бын-унагъуи иIагъ, ау зэлIэм, емыпэсыгъэмкIэ ишъузи, ыкъуи дэзекIожьыгъэх. Ягухэлъ шъыпкъэр сшIэрэп нахь, Пыйпэрыс иухъумэкIуагъэхэр зэблахъугъэх, пэблэгъагъэхэр зыIуагъэкIотыгъэх. ЯцIыфхэр япчъэмэ 
аIуагъэуцуагъэх, яцыхьэшIэгъух, яджэхэшъотет хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри нэмыкIых. Анахь гъэшIэгъоныр, 

--- Page 172 ---

гумэкIыгъо-цыхьэмышIыгъо къыпхэзылъхьэрэр ахэм зы 
адыги, кипчаки, туркмени, курди, тыркуи зэрахэмытыр 
ары - зэкIэри арабых. Загъорэ Пыйпэрыс тхьамыкIэм 
шъузымкIэ къыIэкIэIукIыщтыгъэхэр джы къэшъыпкъэжьых. 
ЗэрэхъурэмкIэ, тэри ар шIэхэу къыднэсыщт. Сыда къытишIэн ылъэкIыщтыр? Мамлюк зэолIхэр арабхэмкIэ, 
пшэхъорыс бедуинхэмкIэ зэблихъунхэуи? Ар зыми джы 
нэс фэшIагъэп, фэшIэнкIи сыгугъэрэп…"
ОшIэ-дэмышIэу къилъыгъэ жьыбгъэм къэбэкъхэр 
зэпэIуидзхи, шъхьаныгъупчъэр къыIуиубгъукIыгъ, пшэхъуацэхэр къызхэзырэ жьы шъуй макъэм унэм зыкъыридзагъ.
 Мафэри къэушIункIэу, ошъо шIуцIэшъо-гъожьышэри 
къегъолъэхэу регъажьэ. 
Къэлэунэ мамлюк пытапIэр зытет Мукаттам тхышъхьэмкIэ маплъэ, пшэхъо жьыбгъэр къыздипщырэ лъэныкъомкIэ ыгуи ыпси щыI: "Сыда шъуIуа мамлюкмэ якъэбарыр? Хамсин жьыбгъэр ящыпэлъэгъуа? Къапыщылъыр 
амышIэу ащ фэдэ жьыбгъэ-бэдзэжь Iаджи ахэм апэкIэкIыгъ, 
джыри апэкIэ къэтыр макIэпщтын. Ау зэкIэми анахь Iофыр, 
тызхэмыкIыжьын лажьэ тыхэзыдзэщтыр султIан тахътэм 
тедгъэтIысхьагъэр арыкIэ енэгуягъо. Зыми зи ыIорэп, 
заушъэфы, къызажэхэрэр сэры. Бэрэкъэт игугъу сшIырэп, 
ар Шам щыI, тпэчыжь, Iоф псынкIэп ыпшъэ дэслъхьагъэри. 
Расим, Имад? Сыда ахэм зызыфаушъэфрэр? Зэрэарабхэм 
пая? ЗэкIэ зилажьэр Пыйпэрыс! МыгъокIэ Чэусар къытигъэгъотыжьи, ыгу филъыр симыгъашIэзэ, ежьыри бынуна гъоу, султIан хъужьыгъэу зэришIэжьыгъэри къытишIагъэри емыкIу. Сичэтэ чIэгъ чIэкIодэгъэ Къахьирэ сыда 
илэжьагъэр? Чэусаррэ Туран-шахрэ хэщакIо зэрафэхъугъагъэр ара? Ас-Салихи ащ ыушъхьакIугъагъ, ау зи ришIагъэп, раригъэшIагъэп ыкIи… Къахьирэ есшIагъэмкIэ сырыкIэгъожьэу арэп. Мызэфэгъаби мафэ къэс дунаим щызэрахьэ, тэри къыддызэрахьэ. Арабмэ афэгумэкIхэрэ 
Мунирэрэ Саидрэ яфэшъуашэр сэ сэшIэ. Ахэм язакъоп, 
шы тесыкIэрэ Iэшэ IыгъыкIэрэ зымышIэрэ хэхэсыкIэ тызылъытэхэрэ араб-бедуинхэри арых. Шъуипыймэ шъуязау, 
шъуихэгъэгу, шъуидин къэшъуухъумэжьых япIонышъ, 
мамлюкхэр ашъхьащыпщынхэкIэ дэгъугъэ… Къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф, си Алахь, къабыл сфэхъугъэ 
дин лъапIэр "шъуидин зэрэсIуагъэмкIэ! Уигуплъыгъэ загъорэ укъестыжьы зыфаIорэр уапашъхьэ къыщысэхъулIагъ".
Пшэхъо нэпэмэIоу Расим унэм къихьагъ, игыий ыпэ ит:
- О уипчъэ зи Iутэп, модрэхэм яхьанэ-гъуни сырагъэхьагъэп.
- Хэта "модрэхэр?"
- Аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари ихьадашъхьэ султIан тепшIыхьагъэр ары. Уримыгъэблэгъагъэ мэ, ыпашъхьэ уидгъэхьащтэп иухъумакIомэ къысаIуи, 
сыкъыIуагъэкIыжьыгъ.
- Пфэмышъуашэ къыохъулIагъэп, къыомыджагъэу 
сыд пае ыдэжь укIуагъа?
- Адэ ыгу сыкъэкIыфэ сежэу сыщысыщтыгъа? - Расим 
имыхабзэу ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, етIанэ нахь мэкъэ 
зыфэсакъыжькIэ къыухыжьыгъ. - Плъэгъурэба зэрэзекIорэр, ышIэхэрэр зыфэдэхэр? Арабым арабыр зэрэзэхишIыкIынэу сыдэгущыIэнэу сыфэягъ.
- Сыд пIуи?.. 
- УмыгъэшIагъо, Къэлэун, джа зэхэпхыгъэр ары. Тэ 
тымыарабэу ежь араб шъыпкъэкIэ зелъытэжьымэ, иарабыгъэ зыфэдэр зыдезгъэшIэжьынэу сигухэлъыгъ.
- ЕпIощтыр ыгу зэрэримыхьыщтыр пшIэзэ, пшъхьэ 
шIуебгъэхыщтыгъа?
- ТIэ зэтедзагъэу тыщысызэ, ащ тэри теунэхъулIэщт, 
хэгъэгури екIодылIэщт.
- Ащ тиIоф нэсыгъэу къыпщэхъуа? - Къэлэунэ къэупчIи, 
гукIэ щхыпцIыжьыгъагъэми, "Расим сесэрмэкъэу шъхьае, 
сыгу къегущыIыкIы, исэнэхьат шъэф елъытыгъэу сызыщымыгъозэ Iаджми ащыгъуаз, сэ къысфэгъэхьыгъэщтын 
къыфэмыIошъурэр" зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Къысщыхъу къодыерэп, о къыпфэгъэхьыгъэу 
зыгорэхэр янэрэ ыкъорэ акIэсшIыкIыгъ.
- КъаIо.
- Дзэпщ нахьыжъ IэнатIэм уIуащы ашIоигъу.
- Сэри бэмэ сафай, ау къыздэхъурэп нахь,- Къэлэунэ 
зыкIэнэкIэжьы фэдэ зишIызэ щхыпцIи, гукIэ зэриIожьыгъ: 
"Пыйпэрыс ыуж сэры султIаныныр зытефэщтыгъэр, чIыпIэ 
193
7 Заказ 022

--- Page 173 ---

дэгъу сифэгъагъ, ау цIыф укIыгъэкIэ сызыблэIэбыкIи, къэлъэIожьыгъагъэти, ыкъо шъхьанэкI султIан язгъэшIыгъ, 
ащкIэ синэузыр зытесхыжьыгъэкIэ слъытэн. Хэти сыд 
къысиIуагъэкIи, къысишIагъэкIи фэсыдэнэп, икъун нэмыкIмэ 
сазэрэфыщыIагъэр, джы сшъхьэ иIоф зесфэжьын".
- Нахь IэнэтIэ ин къыуаты ашIоигъу.
- СултIанымрэ дзэпщ нахьыжъымрэ нахь IэнэтIэ ин 
Мысырым илъэп.
- БлэкIыгъэ мазэм къыщычъыий лIэгъэ султIан гуадзэм 
ычIыпIэ урагъэхьанэу аIо.
- СултIан гуадзэри IэнэтIэ цIыкIоп, ау усултIаныныр 
нахьышIу.
- Джа дэдэр сэри сэIо, Къэлэун, хэт сыд ыIуагъэкIи, 
уемыдэIу. УфаекIи, мамлюкмэ къыпфадэщтэп!
- Ащыгъум, мамлюкмэ къызэраIоу тыпсэун,- Къэлэунэ тIэкIу тыригъашIи, исэмэркъэу макъэ къызэблихъугъ. 
- Угу къысэмыгъабгъ, ау сызыгъапэрэмкIэ сыкъыоупчIыщт. 
СултIаным иунэ урагъэхьагъэпышъ, мыр къысэоIуа, хьауми 
сыда уигухэлъ шъыпкъэр?
- Цыхьэ къызэрэсфэмышIырэмкIэ сыгу къыуабгъэрэп, 
Къэлэун,- къыфадзыгъэ гущыIэм Расими зырыригъэутыгъэп,- ау мы илъэсныкъом шъхьэихыгъэ IофкIэ къытхагъэтэджэгъэ араб Iофым пае, сыарабышъ, сэр-сэрэу 
сшъхьи, сыгуи зэбгъэжьы. УзфэшIушIэрэмэ, упсэ зыфэбгъэтIылъырэмэ укъызэхамышIыкIыжьыныр тхьамыкIагъу. 
О уизакъоп, сэри ар сшъхьэ фэсэхьыжьы, сызыщыщмэ 
сыкъаушъхьакIугъэу зысэлъытэжьы. Сшъхьэ шIуахыщтыгъэми, джары султIаным дэжь сызфэкIогъагъэр, шъыпкъэм 
уфаемэ, султIаныр арэп, ян, Мунир ары силъэгъуныгъэр, 
ау къызэрэздэзекIуагъэхэм ущызгъэгъозагъ. Якъэлапчъэ 
сызэрэIутыгъэр арамыIуагъэми сшIэрэп…
- Угу илъыри, къысфилъри, Расим, зэрэсэбгъэшIагъэр 
дэгъу, сигуапэ,- Къэлэунэ къыIуагъ, етIанэ хэхьапщыкIи, 
къыухыжьыгъ. - Якъэлапчъэ узэрэIутыгъэр арамыгъэшIагъэу зыфэпIуагъэр зэхэсымыхыжьыгъэмэ нахьышIугъ. 
Яунэ пшэхъуацэу джыдэдэм жьыбгъэм рилъасэрэм 
нэсыжьэу ахэр щыгъуазэх, ау дэгъу хъугъэ узэрэрамыгъэхьагъэри, Мунирэ къужъ нэгуми гущыIэгъу узэрэфэмыхъугъэри, унэ къыкIаплъэмэ къыпIугушIозэ, шIу кIэрыпхыщтыгъэп. Бибарс тхьамыкIэр зэунэхъулIагъэмэ ари 
ащыщ. Якъэрэгъулэхэр, яджэхэшъотетхэр зэбларэхъух, 
агъэлIэгъэ султIан гуадзэм ычIыпIэкIэ нэмыкIи арэгъэнаф 
фаеми, ау мамлюкыдзэхэр тэ къызэрэткъотыхэр зыщымыгъэгъупш. МодыкIэ, талъэныкъокIэ, "мыуцурэр къиуцукI IокIэ" адыгэмэ щаIо. Янэрэ ыкъорэ джар къызэряхъулIэщтым Iофыр фэкIо.
- Ары шъхьае, о умышIэу, - Расим къэгузэжъуагъ,- 
шэс шъэфхэр эмирхэм афагъакIох, къуалъхьэхэр афашIых, 
IэнэтIакIэкIэ агъэгугъэх.
- ШыуипшI эмирыр тIокIым,- Къэлэунэ тхьагъэпцIышъо 
нэгукIэ щхыпцIызэ, Расим ымакъэкIэ дыригъэштагъ,- тIокIыр 
тIокIитIум, тIокIитIур шъэм рагъэнэцIы, ау Каир къэзыгъэзэжьрэ шэс пэпчъ ишъэф Iоф екIодылIэжьы.
- ЕтIани о зи умышIэу оIо.
- Хьау, ащ фэдэ сэ къыосIуагъэп, о пшIэрэмрэ сэ 
сшIэрэмрэ зызэтхьылIэжьыхэкIэ, тазыфагу зы пшэхъуацэ 
зыми къыдидзэн ылъэкIыщтэп. Тхьауегъэпсэу, Расим. Сэ 
сцIэкIи, Бибарс ыцIэкIи сызэрэпфэразэр къыосэIо. Адрэ 
янэрэ ыкъорэ заIумыгъакI, уадэмыгущыI, шъхьаихыгъэу 
гъэпыих къыуасIорэп. Ау сызыщыщ хъужьыгъэ шъо араб мэ зэрэшъуIоу, кIэпсэрышъуитIур а зы кIапсэм къыщызэдэшъонхэ алъэкIыщтэп.
Мэзэ псау къепщэгъэ жьыбгъэри уцужьыгъэ, цIыфмэ 
унэхэри агъэкъэбзэжьыгъэх, ыгъэфыкъогъэгъэхэ унашъхьэхэри, къакъырышъхьэхэри агъэцэкIэжьыгъэх, япчъэIупэмэ ащызэрихьэгъэ пшахъори IуапхъэнкIыкIыжьыгъ, 
чъыг къутэмэ къекIыкIэхыгъэхэри къыраупкIэхыжьыгъэх, 
чэухэри къаIэтыжьыгъэх. Мафэхэри, чэщхэри зэблэкIыгъэх, 
ощх фэбэ тIэкIуи къещхыгъ, шхъонтIэ теплъэкIэ IугушIукIын 
езыгъэжьэгъэгъэ уцыпэхэри тыгъэнэстырым пистыкIыжьыгъэх.
Тхьэмэфэ псаум Къэлэунэ тIысыгъорэ уцугъорэ иIагъэп. 
Мысыр султIаным дэжь кIонэу къызыфаIопщым, мэфэ 
заулэ хъугъэти зежэщтыгъэр, ащ фэдизэу ыгъэшIэгъуагъэп, апэ ылъэгъурэ, зыцIэ ымышIэрэ шэсым риIуагъ:
- ЗыфаIогъэ щэджэгъо нэмазым ехъулIэу сыкъэкIощт.
- Хьау, тэ укъыддэкIонэу ары Алахьым илIыкIо пшъэрылъэу къытфишIыгъэр.
7*

--- Page 174 ---

- Мысыр султIаныр зыщыпсэурэ унэр зэрэсшIэрэри, 
сишхомлакIэ зыми къызэрэздимыIыгъыри тыгъэ папкIэм 
сфешъуIожь.
- Ар Алахьым илIыкIо зыщетIожьын чIыпIи тифэн,- 
бгъуитIумкIи Iашэр къызпылэлырэ лIы шIуцIэшхом ынэ 
мыущакоу Къэлэунэ къыфидзыжьыгъ,- о бэрэ упымылъэу 
зыкъэгъэхьазыр, тыкъыожэщт.
- Мамлюкыдзэмэ сызэрядзэпщ нахьыжъыр зыщыогъэгъупшэ.
- Мысыр султIаныр, аль-Малик ас-Саид ад-диныр, ощ 
нахьи зэрэнахьышъхьэр пщыгъупшэжьыгъэмэ, угу къэсэгъэкIыжьы. Бащэ тIонэу ищыкIагъэп, уикъэлэпчъэ дэхьагъу 
дэжь тыкъыщыожэщт.
- ШыплIэкIэ сышъухьынэу ара? - Къэлэунэ щхыпцIыгъэ.
- Хьау, аль-Малик ас-Саид ад-дин султIаным къысфашъущ ыIуагъэшъ, ыдэжь утщэщт.
- Шыу баIо шъохъуа?
- Шыу пшIыкIутIу.
- Ар сэркIэ мэкIаIо хъун…- Къэлэунэ ыIэгушъо итео 
макъэ ыпашъхьэ ит лIы шIуцIэм мынахь цIыкIухэу нэбгырищ 
унэм къырищагъ, афигъэпытагъ. - Мы нэIуагъэр зэкIоцIышъупх джыдэдэм! - "Мысыр султIаным сырилIыкIу!.." 
зыIозэ раутыгъэм Къэлэунэ ебгъукIуи, унэм зыщикIыщтым 
къызэриIокIыгъ.- ИшыплIэ дэлъэу сауж шъукъихь!
Мамлюк шыу шъэныкъо зыкIыгъу Къэлэунэ дзэпщыр 
султIаным икъэлапчъэ щепсыхыгъ, аригъэтIэтэжьыгъэм 
риIуагъ:
- Сапэ иуцуи, къыуязгъэшIагъэр сэ зэхэсхэу Алахьэм 
илIыкIо еIожь.
- КъысэпшIагъэр ори ащ къыщыуашIэжьмэ? - рахыгъэ 
шъхьакIом къымыубытыщтыгъэр джыри къызэгъумытIымыкIыжьыгъ, ау султIаным ыпашъхьэ зехьэхэм, къахэхъухьагъэм егуцафэзэ, илIыкIо игукъао къыригъэухыгъэп.
- СултIаным ыуж, Мысыр хэгъэгум иятIонэрэ цIыф 
зэрэсилъэгъуныр сфепIонэу усIофтэгъагъ нахь, шыу шъхьэрыткIэ къысфэпщэнэу пшъэрылъ къыпфэсшIыгъагъэп. 
ТанэIу икI, уиинагъэм фэдиз уиделагъ. Зэ къэуцу! ЕмыкIу 
къысфэмышI, Къэлэун, мамлюк зэолIмэ яжъогъо нэф, 
мы узыушъхьакIугъэм еупэсырэмкIэ джыдэдэм сыдэзекIощт.

--- Page 175 ---

- ИщыкIагъэп, Iушы охъуфэкIэ щэрэI. Мыщ епIуагъэр 
чэтэогъукIэ сэлъытэ. Джаузэ, зыгорэм ыпэ къыпикъэфэ, 
ар дунаим тетыщт. Сыда пцIэр?
- Къэрэхъан, мамлюк зэолIмэ яжъогъо нэф. 
- Адэ джары, Къэлэун, сятэ тхьамыкIэм иныбджэгъу 
шъыпкъ,- Саид султIаным мэкъэ шъэбэ шъоткIо-латкIокIэ 
къыIуагъ,- олъэгъу тыкъызфэнэжьыгъэхэр, дунаим, 
зыдэхъугъэхэр сшIэрэп, цIыф тэрэз, цыхьэ зыфэпшIын 
тетыжьэп. Тызщыгугъхэрэр, мы танэIу итфыжьыгъэм 
фэдэу, мыIушхэу къычIэкIых. Нуб быслъымэнмэ Къэрэхъан 
ащыщ, лIы джэдэшхоти, сиухъумэкIонкIэ сенэцIыгъагъ… 
Ори сэри хьайнапэ тишIыгъ. О ар фэбгъэгъугъэми, сэ 
фэзгъэгъунэп.
- Фэгъэгъу, къэзгъэзэжьрэр Алахьым ештэжьы, сыдэу 
тшIын, дунэе хьаф тызтетыр.
- Ары, ары, тянэ иIуагъэу, о зыр ары лIыгъэ-зэфагъэ 
зыхэлъэу тэ къытфэнэжьыгъэр. Адрэхэр, тиэмирхэр арых 
зыфасIохэрэр, щытхъуфалIэх, шъугъуалэх, бгъакъэх, 
пцIыусых, мылъкупсэх.
- Тхьашъуегъэпсэу, Алахьым илIыкIу, ащ фэдэ уасэ 
къысфэшъошIмэ, уятэ ихьатыркIэ хэгъэгу пашъхьэм зи 
къызыщытезгъэнэнэп. Ау цIыф пстэури зэрэзэфэмыдэу, 
анахь цIыкIум къыщегъэжьагъэу анахь иным щыкIэкIыжьэу, 
тиэмирхэри зэфэдэхэп.
- Тимамлюк ныбэнэкIхэри ахэм акIыгъэгъужьых! - 
султIаным зэхихрэр игуапэу дзэпщым игущыIэмэ закъыхидзагъ.
- Хьау, Алахьым илIыкIу, мамлюк зэолIхэмкIэ сэри 
сыхэмыгъэукъу, ори зыхэмыгъэукъожь. Эмирхэр, дзэпщхэр, султIанхэр къытехьэх, текIыжьых, мамлюкхэр 
хэгъэгум иухъумэкIо шъыпкъэх. Ахэр арых удэзыIэтэещтхэри укъезыдзыхыжьыщтхэри. Адрэ бгъакъэх, пцIыусых, 
мылъкупсэх зыфапIохэрэмкIэ къыбдесэгъаштэ. Нил 
псыхъом зэрихьэрэ тхъурбэпсхэм афэдэхэу, къызыщызэIыутыщтхэри амышIэхэу дунаим ахэр шъхьарысых.
- Сэри загъорэ джаущтэу сэгупшысэ, хэти тефэрэр 
ифэшъуаш, ау сэ укъызыфэсщагъэр фэшъхьаф Iоф. СыоупчIыжьы сшIоигъошъ, тятэ ихьатыркIэ, узфэшъыпкъэ 
хэгъэгум инамыскIэ сыхэбгъэукъощтэпышъ, къызэрыпIоу 
сызекIощт.

--- Page 176 ---

- СыкъэдаIо, Алахьым илIыкIу,- "уянэ шашитым укъызэригъэIушыгъэу уишъоупс семыгъашъу".
- СултIан сызябгъэшIыгъэр шIэхэу илъэс хъущтышъ, 
моущтэу, зи сымышIэу, сIэ зэтелъэу, сыщысына? Мысыр 
хэгъэгум сызэрисултIаныр фелахьхэми, мамлюкхэми, 
типыйхэми амышIэ фэдэу къысщэхъу. Сыда сшIэмэ 
нахьышIур?
- ЦIыфмэ уашIэным пае шIыкIэ пчъагъэ щыI. Мылъку 
уиIэмэ, хэгъэгум илъмэ, уицIыфмэ афэшIушI: сымэджэщхэр, еджапIэхэр, сабый ибэ IыгъыпIэхэр, пкIэ зыхэмылъ 
шхапIэхэр, чэщ-чъые ихыпIэхэр къафызэIухых, псыкIэгъэхъуапIэхэр тыдэкIи щягъэшIых…
- Сятэ мылъку тэрэз къысфимыгъэнагъэу къэупчъыгъэ пстэумэ апэIузгъэхьащтыр тэ къисхыщта? - Саид султIаным зэхихрэм ышъо къыхыригъэхэу Къэлэунэ къызэпиутыгъ. - Тянэ зэриIоу, илъэс пшIыкIублэ тятэ Мысырым 
зесултIаным ыугъоигъэ мылъкур, къыздикIыгъэ лъэныкъом 
аримыгъэщагъэмэ, зыдихьыгъэр сшIэрэп. Зы джанэрэ зы 
гъончэджырэ, зы чатэрэ зы гъучI паIорэ нэмыкI къыкIэныгъэп.
- Уятэ аз-Захир Рукн ад-дин Бибарс аль-Бундукдари 
Мысыр султIанышхор умыушъхьакIу! - Къэлэунэ ымакъэ 
зыкъипхъотагъ, джа дэдэмкIи къыухыжьыгъ. - Бибарс 
султIанышхом Мысыр хэгъэгур къыухъумагъ нахь, мылъку 
ыугъоигъэп.
КIым-сым хьылъэр унэм иуцуагъ. Адрэ унэмкIэ, Мунирэ 
зэрисыр къаригъашIэу, ипскэ макъэ къиIукIыгъ.
- Сятэ сыушъхьакIунэу сыфэягъэп…- СултIаным 
зиухыижьызэ, унэ кIым-сымыр къыукъуагъ,- сигумэкI 
шъхьэгугъумэ къысIэкIагъэIуагъ. Ау етIани зыгорэ шIэгъэн 
фае, сIэ зэтелъэу сыщысы хъущтэп. Сянэ зэриIоу,- джыри 
ным игугъу къымышIын ылъэкIыгъэп,- шъэфым бырсыр 
къыхэтэджыкIыщт. Типыйхэ къащзехьэхэми, монголхэми 
заушъэ фыжьыгъ.
- Хэгъэгум мамыр зэрилъыр дэгъу, ар Бибарс султIаным иIэшIагъ.
- Ермэл Киликэм зыгорэхэр щэхъух аIуагъ, шъыпкъа? 
- Къэлэунэ къыIорэр ытхьакIумэ римыгъахьэу ежь 
зыфэе-зытыриубытагъэмкIэ султIаныр къэупчIагъ.

--- Page 177 ---

- Тыдэрэ лъэныкъуи Iаджи щэхъу-щэшIэ, Алахьым 
илIыкIу, ермэл Киликэм зэп тызэрекIугъэри, зэрэтедгъэстыкIыгъэри, иягъэ къытигъэкIынэу ащ иIоф тетыжьэп.
- Темытыжьми, джыри текIущт! - султIаным къыпиупкIыгъ.
 Ардэдэм къыпыт унэм къикIызэ, Мунири къыIуагъ:
- Ары, Къэлэун, ары, аль-Малик ас-Саид ад-дин Мысыр 
султIаным ыIорэр зэкIихьажьырэп.
- Ары шъхьае, ар зао!..
- Заомэ гъэшIэгъона! Зэощтхэр мамлюкхэр, эмир 
шхэкIыгъэхэр арых. Аль-Малик ас-Саид ад-дин Мысыр 
султIаныр уигъусэщт, уижьау чIэтыщт. Чатэр фэдэгоу, 
щэбзащэр фэнэшъоу текIоныгъэм ишы фыжь тесэу ихэгъэгу къебгъэгъэзэжьыщт. Мыр унашъо нахь, Iо хэлъыжьэп!
III
Араб дунаим шъхьэщыкIотырэ гъэмэфэ жъоркъым 
ыгъэпкIыжьыгъэ тыгъэ нэгъыфыр ерагъэу ошъо пщагъом 
къыхэщы. Чэщ кIэкIым зыдэхьыжьыгъо фимыфэгъэ пчэдыжь гопэгъур зэщызыутын жьыбгъэ макIи, ини щыIэп. 
Азэнэджэ макъэхэр Каир зыхэкIодэжьыгъэхэри, нэмазышIхэми, бэдзэрыкIохэми, псы-щай къехьакIхэми, шъэжъые-лэныстэ гъэлъакIохэми, щырыкъулъэкIхэми, 
гъукIэхэми, нэмыкI цIыф къызэрыкIо лэжьакIохэми яIофшIэнмэ западзэжьыгъэр тIэкIу шIагъэ.
Мукаттам, Равдэ пытапIэхэм къарыкIыгъэхэ мамлюкыдзэхэр къэлэбгъу шъофым къыщызэрэугъоигъэх. Ас-Саид 
ад-дин султIаныр къызэрэлъагъоу пэгъокIыщт Къэлэуни 
шым тес, игъусэщтхэри хьазырых. 
"Тыгъэр къыкъомыкIызэ гъогу тытехьащт ыIуи, дзэр 
тигъэугъоигъэ, тыгъэр къытшъхьэщэкIуатэ, ежь щыIэп,- 
Къэлэунэ къызхимыгъэщыми, гукIэ зестыжьы. - ЗиIо 
зэзымыгъотылIэжьырэм сыдэущтэу шъыпкъагъэ къыбдызэрихьащта? Ащ кIэгъожьыгъэ Iоф иIэп. Сыд есIуагъэми, 
ышъхьэ римыгъахьэу, гъэмафэр текIыфэ шIуабэ дашIэу, 
зытетыубытэгъэ пIалъэм тынимыгъэсызэ, дзэр къысигъэIэтыгъ. О пащэ уфэхъушъущтмэ, мамлюкыдзэр хьазыр. 
ЗыIэмычIэ тилъыр орышъ, тызыдепщэжьэщтым тыкIон, 

--- Page 178 ---

ау угу зыфэмышIум утебанэкIэ, лIыгъэ-щытхъу зэрэхэмыхыщтыр джыри къыосэIо. Сэрэп ар зыIощтыгъэр, джа 
къишъумыдзэжьырэ уятэ Пыйпэрыс ары. Ащ иIушы гъэлIыгъэ щыщэу зыгорэ нэмыIэми къыпхэфэгъагъэмэ сезэгъыщтыгъэ…"
Мамлюкыдзэ зэтегъэIагъэр зажэщтыгъэ ас-Саид 
султIаныр Мунирэ фэмыплъэкIэу щэгушIукIышъ, зэо гъогум зэрэтырыригъахьэрэр зэуи щымыхъоу, ар къыдихыгъахэкIэ ылъытэзэ, ыпашъхьэ ит: 
- А сикIал, джыри зэ сызэгъэплъыжь. Ары, ары, 
аль-Малик ас-Саид ад-дин Мысыр султIаныр, уиIэшэ-шъуашэхэр къыокIух, птырашIыкIыгъэх, уафытегъэпсыхьагъ, 
гъогумаф, сыхьатымаф. КъыосIуагъэхэр зыщымыгъэгъупшэх, мамлюкыдзэм сырипащ пIокIэ, уятэ ишъорышIыгъэ лIыгъэ шэнхэр къызхэмыгъафэх. Ермэл-джаурхэр 
лъэшыжьхэп, кIочIаджэ тшIыгъэх зыIорэ Къэлэунэ мамлюкхэмрэ эмирхэмрэ апэ итэу гъэзао. Сэ ахэр зэкIэ 
уидзэпщ нахьыжъ есIуагъэх, фэзгъэпытагъ. О пIорэр ары 
нахь, ежь ыIорэр арэп. КъыбгурыIуагъа?
- СултIаныр Мысыр хэгъэгум зэрилIышъхьэр, ащ 
ыIорэм хэти зэрэблэмыкIыщтыр къызгурыIуагъ, Iуми,- 
ас-Саид ыIэмычIэ чIэлъыр нахь чIигъэпытыхьажьы фэдэу 
къыIуи, иIэшэ-шъуашэхэмкIэ зыпыплъыхьажьызэ, къыIущхыпцIэщтыгъэ ышнахьыкIэ Сэламыш фыреплъэкIыжьыгъ.
- Гъогумаф ащыгъум,- Мунирэ ыгу къыпыузыкIыщтыгъэми, къызыхигъэщыщтыгъэп,- мамлюкыдзэр Каир 
псынкIэу дэмыщ, уздежьагъэр цIыфмэ ягъашI, къызэгъэплъых, къызкIэлъыгъаплъэх, цыхьэрэ уасэрэ къызфягъэшI. 
Уятэ мыдаIо зэришIыщтыгъэу, Къэлэунэ къызгобгъэтынэу 
ищыкIагъэп, зы шышъхьэкIэ уауж ерэт.
- СапэкIэ ит хабзэ шыу зэхьщыритIур саужкIэ згъэуцумэ хъущтба?
- Хьау, ахэр уишыу шъошэ къодыехэп, уигъогупэ 
пфызэIуахы.
- Ары шъхьае, яшыцуехэр къакIэкIэзхэу, амэ къысIуихьэу…
- Уапэ итхэу цIыфмэ зыщалъэгъущт тIэкIум яшхэр 
арэмыгъашхэх, псы рарэмыгъашъох.
Шы илъыгъо заулэ зикIыхьэгъэ мамлюкыдзэр Каир 
дэкIы. ЯтеплъэкIи, яинагъэкIи, ящыгъынкIи, зытесхэ шымэ 

--- Page 179 ---

ащыкIэкIыжьэу, зэфэдэ шыуитIумэ ас-Саид ад-дин Мысыр 
султIаныр ауж ит, дышъэ-тыжьын IуданэкIэ хэдыкIыгъэ 
хъырахъишъэхэр къызытежъыукIхэрэ техъоныр иш пцIэгъоплъ къехъухыгъ. Лъэрыгъ-лъэдакъэмкIэ ымыгъэрэхьатырэ шым загъорэ шхомлакIэмкIэ жэдаIэ, кIегъэджэгукIы, зыдырегъэдзые, тхъурбэ Iупсыри шхоIум къыпэзы.
Къалэм зыхэзытэкъуагъэхэ гъоухэм хэгъэгум зао 
къезышIылIэгъэ ермэлмэ ислъам диныр ащызыухъумэщт 
султIаным ищытхъу аIуатэ, текIоныгъэшхокIэ къыгъэзэжьынэу, изымафэ мэфишъэкIэ бэгъонэу, чэтэогъури 
шъхьэрихынэу, щэбзащэри шъхьэрищынэу Алахьым 
елъэIух. ЛIыгъэмрэ гукIэгъумрэ, цIыфыгъэмрэ хыягъэмрэ 
зинэхъой-нэпэ султIаныр къэзылъфыгъэ, зыпIугъэ ныри 
зыщагъэгъупшэрэп - жэм къыхьыщт шIугъэр раIуалIэ.
"Тэ Тхьэ нахь тымышIэу,- Къэлэунэ щхыпцIыгъэ,- янэрэ 
ыкъорэ дэгъоу Iоф ашIагъ, тыздежьагъэм тымыкIожьми, 
лъырэ нэпсырэ тымыгъэчъэжьми хъущт. ТекIоныгъэкIэ 
къэзыгъэзэжьрэми ащ фэдиз щытхъу раIуалIэрэп. Сыд 
дуная тызытетыр? Тэзао, тэщхы, тэгъы, тызэщэтхъужьы. 
Тэр-тэрэу зытэгъэпцIэжьа, хьауми зыгорэм зетэгъэгъапцIа? Пыйпэрысми зилэжьагъэр, сэрба Къахьирэ къызэунэхъулIагъэр?.. Сыд пфаIуагъэми, пфагъэIугъэми зыуудэгу-зыуушъэфы зыхъукIэ пфэшъуаш. Зиш кIэзыгъэджэгукIызэ 
сапэ итыр сэрба султIан языгъэшIыгъэр? Ары шъхьае, сыда 
сызфитыгъэр, сыда сиамалыгъэр? Джар тIомэ, тызыфаер 
ятшIэмэ, зыфаер къызэрядгъашIэзэ, ушъхьагъу лъыхъум 
тыхэхьажьы… Лъэсымрэ шыумрэ зэфэдэп, ау сэ сызытес 
шыри мор зытесым нахь цIыкIоп. Къыдэдгъэхъугъагъэп 
нахь, арэу къычIэкIын эмирхэр зэблихъунхэу зыкIыригъэжьэгъагъэр… Янэрэ ыкъорэ шъоу бзэгу зыкъысфашIы 
зыхъукIэ, сшъхьэ есэуфэхы, зысэушъэфы. "Аль-Малик 
ас-Саид ад-дин Мысыр султIаныр уигъусэщт, уижьау чIэтыщт. Чатэр фэдэгоу, щэбзащэр фэнэшъоу текIоныгъэкIэ 
ихэгъэгу къебгъэгъэзэжьыщт" сэрба пшъэрылъ къызыфашIыгъэр! Мыхэм зягъэгъэпыти, дунаим утырагъэтыжьынэп. Лъапсэ ятымыгъэшIызэ, зыгорэ къафэмыгупшысыгъэ хъущтэп. Джыри укIы, цIыф гъэкIод ара?.. 
ЗыкъызыщысшIэжьрэм къыщегъэжьагъэу джары тызхэтыр! Сыдэу тшIына, къыташIэрэр ятшIэжьэу дунаим тытет. 
Теплъын хъурэм, тыздакIорэр хьакIапIэп …"

--- Page 180 ---

Мамлюкыдзэр Каир къызэрэдэкIыгъэм лъыпытэу 
гъоумэ амакъэхэри, сырынэ-шъонтырпау макъэхэри 
зэпыужьыгъэх, султIанми инасыпышIогъэ гушIопси тIэкIутIэкIузэ ынэгу текIодыкIыжьышъ, урамыбгъумэ аIутыгъэ 
цIыфмэ якъэплъэкIагъэхэр ыгу къэкIыжьых. "Нэ IаекIэ 
къысфычIэплъыщтыгъэх... Зытх къысфэзымыуфагъэри 
нахьыбагъ…. Сыд афэпшIагъэкIи, а слъэгъугъэхэм "тхьауегъэпсэу" къыуаIощтэп. Зэ моу сыкъэжъугъэкIожь, 
шъуфэшъуашэр сэ сэшIэ!.." 
- Сауж узэритыгъэр икъун, Къэлэун,- султIаныр къызэджэкIыгъ,- моу къызгоуцу. Уишъэогъугъэ сятэ иадыгэ 
хабзэкIэ къыопэсыгъэ чIыпIэр сшIэрэп. Сисэмэгуа, сиджабгъуа?
- Зэгорэм, сицIыкIугъом, зэхэсхыгъагъэр джы къызнэсыгъэми сщыгъупшэжьыгъэп,- Къэлэунэ шым елъэдэкъауи, султIаным исэмэгубгъукIэ уцугъэ. - Сыныбжь 
нахьыжъыгъэкIэ сыкъикIын хъумэ, о унахьыкIэшъ, тыгъэ 
папкI, джабгъу чIыпIэм ситын фае, ау султIаныр сыдигъокIи, 
ныбжьым емылъытыгъэу султIанышъ, тызынэбгыритIукIэ, 
уисэмэгубгъу сыкъэуцу.
- Ары, ары, мамлюкмэ яжъогъо нэф, джы сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. Унэбгырищ зыхъукIэ, нахьыжъыр азыфагу, 
анахьыкIэр яджабгъу.
- Тхьэуегъэпсэу, Алахьым илIыкIу, зыщыбгъэгъупшагъэп,- Къэлэунэ дзэпщыр султIаным щытхъуи, ыгу зэребгъэрэр къызыхимыгъэщэу гуригъэIуагъ,- уятэ сэ зэрэсишъэогъугъэм нахьи ар Мысыр хэгъэгум зэрисултIаныгъэри, IофшIэгъабэ зэрэщызэрихьагъэри зыщымыгъэгъупш. Сыд пIуагъэми, пшIагъэми, уятэ урагъэпшэ зэпытыщт.
СултIаныр ишылъэмакъэ кIэдэIукIызэ, тIэкIу тыригъашIи, 
зызэрэшIошIыжьырэм темыукIытэхьэу къэупчIагъ:
- Сынахь Iушми, нахь лIыгъэ схэлъми ара?
- Уятэ Бибарс уешIокIмэ, аферым къыуаIон, ау ащыбгъэгъупшэн гухэлъ уиIэмэ, ухэукъо, пыуты урыхъун.
- Сэ сигухэлъи, о уигухэлъи, сапэкIэ султIаныгъэ сятэ 
игухэлъи зэфэдэх, Алахь лъапIэу лъагэм къысфигъэшъошэгъэ Мысыр хэгъэгур зэрэзгъэпытэщтыр, ислъам диныр 

--- Page 181 ---

къызэрэсыухъумэщтыр сиапэрэ пшъэрылъ,- султIаным 
къыIуи, зэзэщыгъэ гущыIэм текIы шIоигъоу джы нэс зыфызэмыплъэкIыгъэ мамлюкыдзэм фызэплъэкIыгъ, гъогу 
темыхьэ рапшIэзэ зыгъэпэн езыгъэжьагъэри ыушъэфыгъэп.- Моущтэу тызэпышIэгъэ-тызэрэлъэшъущтмэ, ермэл 
Киликэм илъэсныкъокIи тынэсынэп, тишылъабжъэхэри 
пыутыных, тэри сэпэмэIу тызэхэхъухьан. Шыудзэ пэрытыр 
тапэ идгъэшъымэ сыдэу уеплъыра?
- Оры типащэр, Алахьым илIыкIу, къызэрэпIу.
- Тхьэуегъэпсэу, Къэлэун, мамлюкмэ яжъогъо нэф, 
къыстефэрэм елъытыгъэу укъыздэгущыIэми,- зыми 
зэхыримыгъэхы шIоигъоу ас-Саид ымакъэ джы нахь 
риушъэфэхыгъ,- тянэ къызэрэуиIогъагъэу текIоныгъэм 
иш сытесэу Каир къызэрэзгъэзэжьыщтыр угу къэсэгъэкIыжьы.
- Ащ фитыр сэ сизакъомэ…
- Хэта ощ нэмыкIэу ащ фитыр? - шъэожъые щтэгъэ 
нэгукIэ султIаным къызыIуипхъотыгъ.
- Алахьыр ары,- Къэлэуни упчIэм ежэщтыгъэ фэдэу 
джэуап къытыжьыгъ,- Алахьым ыуж мамлюкмэ япытагъ, 
ялIыгъ зэкIэри зэлъытыгъэщтыр.
- Алахьым ишIэ хэмылъэу гъогум шъукъытесщагъэп,- 
зы укIытэгъашъуи ынэгу кIэмылъэу султIаным къыIуагъ,- 
о сицыхьэ зэрэптелъэу мамлюкхэри сигугъапIэх.
Мэзэ гъогум ас-Саид ад-дин султIаным ытамэхэр 
фабэм къыригъэлэнлэхыгъэх. Ащ ыуж пшэхъозехьэ жьыбгъэм къелыжьыгъ ыIозэ, бжыхьэ ощх зэпымыу мэфэ 
пчъагъэм зыхэфэжьым, зыуж ихьэгъэ Iофым нахь хэгупшысыхьэу, ушъхьагъу лъыхъоу регъажьэ: "СысултIанэу, 
хэгъэгури, дзэри сIэмычIэ илъхэу, сIуагъэр изыутыжьыни 
къысшъхьащымытэу, пшэхъуацэр зыIуздзэу, ощх чъыIэм 
зыхэзгъэшъухьажьэу сыда зыуж ситыр? Хэта сипIэ шъабэ 
сыкъыхэзыфыгъэр, сикъумгъан-лэджэн сы къыкIэрызыфыгъэр? ЫцIэ зэхихынэу сянэ фаеп шъхьае, щытхъухьэ 
заом кIохэрэп апэ къысэзыIогъагъэр сят. Мы сигъусэ пшъэ 
гъум-Iэшхожъми ар ыжэ дэкIрэп. Ары, ары, Iуми, ащи, 
тызыфаер едгъэшIэфэ, теубзэщт, Iэ щытфэщт…"
- Къэрэхъан! - бжыхьэ ощхыцэ жъгъэир къызытепхъапхъэрэ щэтырэм султIаныр иджыкIыгъ, къихьэгъэ 

--- Page 182 ---

лIышхом риIуагъ. - ЧъыIэ къысхэхьагъэмэ сшIэрэп, моу 
техъон фабэр саплIэIу къихъу, слъэгуанджэхэри къысфычIэуцухьэх, щай стыри сегъашъу. О уиIофхэр сыдэущтэу 
хъухэра?
- Алахьым илIыкIо ифэIо-фашIэ фэшъхьаф Iоф сиIэп, 
тыгъэ папкI.
- Тхьауегъэпсэу,- шыплIэкIэ къызэрэфахьыжьыгъагъэр ыгу къэкIыжьызэ, султIаныр щхыпцIыгъэ,- сыпфэраз, 
уиIэнэтIэ-пшъэрылъ дэгъоу огъэцакIэ, Къэлэунэ дзэпщым 
узэрэсигъэушъхьакIугъагъэр угу зэримыубытагъэр лIыгъэу 
къыпфэслъэгъугъ. Ар сэIо шъхьае, сшIэрэп ныIа о угу 
илъыр?
- Хьау, хьау, Алахьым илIыкIу, султIаным сыд къыуиIуагъэкIи, къыуишIагъэкIи, угу ебгъэбгъэнэу щытэп. ГукIи, 
псэкIи сыпфэкъабз, сыпфэшъыпкъ.
- Ары зэрэщытыри, зэрэщытын фаери, зы гуцафи 
сэбгъэшIыгъэп. Мысыр султIаным гущыIэгъу къыфэ хъурэзыфэхъужьырэ пэпчъ ицыхьэшIэгъоп, иухъумакIоп. Ащ 
иIэр ощ фэдэу зырыз дэд ныIэп. Ар къыбгурыIонэу, укъызготын-укъысфэшъыпкъэнэу сыфай, непэп, тыгъуасэп, 
мыщ сызегупшысагъэр. Къезгъэжьэгъахэшъ, сыушъэфыжьынэп: джа къыпфэсыдзыгъэгъэ гущыIэмэ уарысыуплъэкIунэу арыгъэ нахь, гухьэ-гужъыгъэ хэлъыгъэп. Ар 
зилажьэм ыцIэ ошIэшъ,- султIаныр джыри IущхыпцIыкIыгъ,- джа о епIогъагъэр рямыгъаIоу моу къысфашъущ.
"ЦIыф псынкIэ-шъхьапсынкIагъэр фагъэIугъэми, 
зымышIэрэмэ къазэрэщыхъу дэдэу мыр щытэп…" 
Къэрэхъан ыгукIэ ыIуи, зыфэсакъыжьзэ, зэупчIыжьыгъ.- 
Сэ сыда къысфырихьисапыр?.."
Щэтырэ къихьагъумкIэ Къэлэунэ ымакъэ султIаным 
зызэхехым, сымэджашъо къызытыригъаозэ хэпскэуIукIыгъ, нахь ыгъэжьэуи ыублагъ.
- ЧъыIэ къыпхэхьагъа, Алахьым илIыкIу, опскэ? 
- Сэри ары сIорэр, мамлюкмэ яжъогъо нэф, чъыIалIэм 
сыкъигъэущыгъэти, олъэгъу фабэу зысагъэфэпагъ, щай 
стыри сырагъэшъуагъ,- султIаным джыри пскэ фэдэу 
зишIыгъ. - Сэ сыIофэп, сыхъужьын, мыфэбэ дэдэми 
щэтырэм сычIэс. Дзэр ары, дзэм иIоф сыда зытетыр?
- Дзэр дзэшъ, фаби, чъыIи, жьыбгъи ар ясэжьыгъ. 
Оры Iофыр, о пIэ фабэ уищыкIагъ.

--- Page 183 ---

- Ащ фэдэ тыдэ къипхыщта? - Ас-Саид зыфаер 
зызэхехым, къызхимыгъэщэу гушIуагъэ.- Шам мычыжьагъэмэ…- "Къыщыхьэгъэ" пскэр султIаным зеухым, 
къэлъэ Iуагъ. - Сызэрэгъойщаир дзэм ешъумыгъашI, ыгу 
шъумыгъэкIоды. ФэбэпIэ чIыпIэ горэ згъотыгъэмэ, мэфэ 
зытIущкIэ слъэ сыкъытеуцожьынти, сидзэ пащэ сыфэхъужьыщтыгъэ… Чыжьэ шъуIуа Шам? 
- Шам тыдэхьащтэп, Алахьым илIыкIу, пчыхьэ нэс 
тыкIомэ, тисэмэгукIэ дгъэзэщт, ау уфаемэ, ащи унязгъэгъэсыщт. Ермэлмэ адэжь тынэсыфэ ухъужьын, укъытхэхьажьыфи тыкъыожэн.
- Адэ ары, мамлюкмэ яжъогъо нэф, Алахьым иIорэ 
ишIэрэ хэлъэу сыкъышъухэхьажьын, ермэл джаурхэми 
зядгъэшIэжьын. Сызэрэгъойщаир сидзэ ерэмышI сIогъагъэ 
шъхьае, Алахьым ыухыгъэ IофымкIэ сыкъызэхишIыкIынэу 
сыщэгугъы. Бэрэкъэт эмирыр Шам дэсыгъэмэ дэгъугъэ, 
ау ащ идзи Киликэм рещалIэ пIуагъэшъ, дгъэохъунэп.
Ас-Саид ад-дин султIаныр джа мэфэ дэдэм сыхьат 
пIэлъэ псынкIэкIэ зызэкIиугъуаий Шам гъогум техьагъ, 
зэрэгъойщаим икъэбари дзэм зэхихыгъ. Зигъэхъужьыщтымэ, къыткIэхьажьыщтмэ аIуи, ащ фэдизэу мамлюкмэ 
Iофы зырагъэшIыгъэп. 
Щэджэгъоужмэ адэжь ощхыр теужьи, тыгъэпс фабэкIэ 
дунаир къызэкъоужьыгъэти, Къэлэунэ зипэщэ мамлюкыдзэр мэфэ заулэ пIалъэкIэ Бэрэкъэт эмирыр къызыщяжэщтыгъэ чIыпIэм нэсыгъэх. Плъэхэмэ, Киликэм икъэлэ 
шъхьаIэ Сис алъэгъоу тхышъхьэм теуцуагъэх, кIэй шъоф 
бгъузэри зэлъаубытыгъ.
ЧIыгубэ къызэзынэкIыгъэ мамлюкыдзэр зыпыупхъухьажьыгъ, ицIыфхэми, иш улэугъэхэми зызагъэпсэфым, 
зыкъашIэжьыгъ. КъыкIэлъыкIогъэ мэфэ зытIущыри зэщыгъончъэу текIыгъ, ау етIанэ хэта тызажэри, сыда тызфыщысыри къыхаIукIэу рагъэжьагъ. Джыри мэфэ зыщыплI 
зытешIэм, ясултIан фэгъэхьыгъэ къэбар зэтеIукIым бырсыр 
шъэф къахилъхьагъ, мамлюк зэолIмэ эмирхэр Къэлэунэ 
къыфагъакIохэу аублагъ.
- КъэIогъэ-IожьыкIэ султIаным тытешъумыгъэгущыI, 
Расим,- Къэлэунэ къеуалIэщтыгъэ къэбар зэфэшъхьафмэ 
гуцафэ рагъэшIыщтыгъэми, дзэпщым еушъыигъ,- зэрэгъойщэягъэр сынитIукIэ сымылъэгъугъэмэ, зыгорэм 
фэдагъ. Мамлюкыдзэр щыгъупшэжьыгъэу хьэрамымэ 
бзылъфыгъэкIэ зызэригъэтхъэжьырэр сэри зэхэсхыгъэ, 
ау фэзгъэкIуагъэмэ къахьыщт къэбарым тегъаж. Бэ 
зытешIагъэм макIэ щышIэжьын. Сэ сыбгъапцIэкIэ, дзэр, 
хэгъэгур бгъэпцIэнхэ плъэкIыщтэп. Бибарс зигъэгубжыкIэ, 
тинасыпмэ скъо шъхьанэкIыжъым хэгъэгур къыфэнэжьынэп ыIощтыгъ. Джы натIэкIэ теутэкIыжьыгъ. 
- Оры зилажьэр, Къэлэун,- Имади къыдзыгъ,- 
псынкIэ-хъункIэ къытэпшIылIи, гупшысэгъу тибгъэфагъэп.
- Тызэрыфэгъэгъэ чIыпIэр шъущыгъупшэжьыгъа?!. 
Бибарс къысэлъэIужьыгъэти, фэсшIагъ.
Шыу купыр къыздичъырэ Шам лъэныкъомкIэ дзэпщхэр 
зэрэгъэплъагъэх, ащыщ горэми къызIуипхъотыгъ:
- СултIаным игунахь хьаулыеу къэтхьыгъ, муары 
къэкIожьы…- ау псынкIэуи кIилъэшъужьыгъ. - Хьау, 
султIаным иухъумэкIо шыу купкIэ ар мэкIаIо.
Къэсыгъэ шыумэ апэ итыгъэ Къэрэхъан шым къепсыхи, 
гумэкI нэгукIэ Къэлэунэ зыкъыфигъэзагъ:
- Мамлюкмэ яжъогъо нэф, шъэф къыбдысиI.
- КъаIо, сидзэпщ эмирмэ апашъхьэ шъэф щысиIэп.
- СултIаным сымэджэ Iоф иIагъэп, шъори тэри тигъэпцIагъ. ПшIэрэр тэрэзэп, мокIэ мамлюкыдзэр къыожэ 
езыIогъэ иухъумакIо къаригъэукIи, Каир ыгъэзэжьыгъ. 
Зэхихыгъэм рипэсыщтымрэ риIолIэщтымрэ зымышIэщтыгъэ Къэлэунэ Къэрэхъан еупчIыгъ:
- О султIаным уриухъумэкIожьба?
- Ащ фэдэм уриухъумакIо пакIо, султIанкIи уеджэ 
хъунэп!..

--- Page 184 ---

Къэлэунэ Киликэ гъунапкъэм мамлюкыдзэр къыIуищыжьи, уцугъуи тIысыгъуи имыIэу Каир къыщэжьыгъ. 
Джыри зыкъэшIэжьыгъо имыфэгъэ султIаным иунэ къыухъурэихьагъ, къикIынэу зыфагъэпытагъэм ычIыпIэкIэ янэ 
Мунирэ шъхьэтехъо шIуцIэ къехъухыгъэу, Сэламыш 
шъэожъыер игъусэу лъэгуцэм къытехьагъ.
- Орэп Iоф зыдытиIэр,- зыцIэ къыримыIогъэ бзылъфыгъэм Къэлэунэ фидзыгъ. - Тыкъызэхэзыни къыпфэчъэжьыгъэ султIан нэпэнчъэр ары тэ тидэогъур!

--- Page 185 ---

- Непэ къыщегъэжьагъэу шъунапэрэ сынапэрэ тезыхыгъэр мысултIаныжьэу шъулъытэ. Псаузэ мы сишъхьэтехъо 
шIуцIэкIэ сэгъэежьы. Тэ схьыжьына, сфэукIыжьынэп, шъори 
ар ешъумышIэнэу сышъущэгугъы. Ау, сыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, Къэлэун, Бибарс султIаным ихьатыркIэ сыкъыолъэIущт: мы Сэламыш шъэожъыем, ушъхьэрытыщтмэ, султIан хэкIыщт.
- Ащ сэрэп фитыр.- Къэлэунэ зэхихыгъэм къыгъэмэхъэшагъ. - Эмир упчIэжьэгъум къызэриIу.
 Джа мэфэ дэдэм зэхэсыгъэ Эмир упчIэжьэгъум унэшъуитIу ышIыгъ: апэрэр, Мунирэрэ ыкъо Саидрэ Каир 
дэмысынхэу, хэгъэгум исыдрэ Iофи яIо хэмылъэу Дамиеттэ 
щыпсэунхэу арагъэщагъэх. ЯтIонэрэр, илъэс пшIыкIуй 
охъу фэ Къэлэунэ ынаIэ зытыригъэтыщт аль-Адил Бадр 
Сэламыш ад-диныр лъыгъэчъэ-гузабгъэ къыхэмыхьэу 
1279-рэ илъэсым Мысырым султIан фашIыгъ.
Ар зыхъугъэм илъэсныкъуи тешIэгъагъэп аль-Мансур 
Сайф аль-Алфи Къэлэунэ атабекым Сэламыш шъэожъыем 
исултIан IэнатIэ къызырырегъэтIылъыжьым…
IV
- Тхьакъысауи, джыри мыхэм къыташIагъэр!.. - ыкъо 
нахьыкIэ икъэбар Мунирэ зызэхехым, кууагъэ.- ТигугъэпIэ закъо тырадзыжьи, лъэпсэичы ташIыжьыгъ!
- Сыда, Iуми, къэхъугъэр? - дышъэ-тыжьыныпсыр 
къызытежъыукIырэ къэптан кIыхьэм ибгырыпх лэнлагъэ 
ыгъэтэрэзыжьзэ, адрэ унэм Саид къычIэкIыгъ.
- ПшынахьыкIэ султIаныжьэп!
- СшынахьыкIэ шъхьэнэкIыр султIаныгъа?.. Аущтэу 
оIомэ, фэшъуашэр къехъулIагъ.
- Ужэ зэтелъхь!
- Сэ сыжэ зэтеслъхьан, ау зэкIэми ажэ ябгъэубытышъунэп,- гум диушъафэщтыгъэ мырэзэныгъэр Саид къыIуи, 
пхъэнтIэкIу шъабэм тетIысхьагъ.
- Плъакъо зэтедзагъэу сапашъхьэ укъимытIысхь! - 
ыкъо нахьыжъ игугъуемылIыгъэ ным фэщэчыгъэп.
- Сыда адэ сэбгъэшIэщтыр? - зылъакъо псынкIэу 
зэтезыдзыжьыгъэ Саид къэупчIагъ.

--- Page 186 ---

- УзэсултIаным пфэмышIэшъугъэм джы сыда укъыкIэупчIэжьыкIэ…- Мунирэ ынэ гъожь цIыкIу къэупсэпса гъэмэ ымакъэ къыщагъэтхъагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- СIорэм къедэIузэ, тшъхьэ иIофмэ татегъэгущыIи, 
нэмыкI сыфаеп.
- КъысэпIуагъэмэ сыкъямыдэIугъэмэ, Iуми, сшIэрэп 
ащыгъум…- Ным къыфидзыгъэр джы Саид шIошъхьакIоу 
ыгу къызэхэхьагъ.
- Хъугъэ, сыда джы угъыкIэ ишIогъэжьыр, моу къакIо,- 
Мунирэ ыбгъэ Саид ышъхьэ кIиубыти, Iэ щифэзэ, еушъыигъ,- зэIун, угуи сэ сыгуи умыгъэцIыкIу, тэ джыри тыщыIэн 
фае, орышъ узикъэщэгъушху. КъыптелIэщтыгъэхэми 
уащыгъупшэжьыгъэщтын. Ахэмэ язакъоп, тхы уфагъэкIэ 
тапашъхьэ итыгъэ хъухэри бзыхэри ары. Хэта тыкъызэхэзышIыкIыжьыгъэр? - Ным ыбгъэ фабэрэ ыIэгушъо шъабэрэ 
агъэгупсэфыжьыщтыгъэ Саид игъындзыон джыри къызырегъэжьэжьым, ытх теуIуагъ. - Хъугъэ зэраIуагъэр орба, 
сикIал? ТызэсултIаным мафэ къэс тиунэ исыгъэ Къэлэунэжъым ишъуз Бибэ апэ зэритэу зэкIэми тащыгъупшэжьыгъ. Сыда тиамалыр, Алахьым тызщиушэтырэ 
тидунай хьаф джащ фэд. Еплъ джыри къытэхъулIагъэм, 
тэ титIо къыташIагъэр имыкъоу сызфялъэIугъэгъэ шъэожъыем исултIаныгъэ Къэлэунэжъым шIуиштагъ. Сыда 
аIорэр, къушъхьэм пщагъом зызэрэшIуимыгъэбылъышъущтым фэд цIыфым къыпыщылъ тхьамыкIагъоми зызэрэщимыухъумэшъущтыр. Джа къытишIэгъэ шъыпкъэр, 
сикIал, плъэгъун ежь ыпи къызырамыфыжьыкIэ.
- Киликэм дзэр зесэщажьэм, Iуми, Шам дэс къызысэоIом, сыкъыодэIун фэягъэп…- Саид игукъао шъхьэихыгъэ 
макъэкIэ къымыIоу, фэсакъыпэзэ къызыIуиушъэшъыкIыгъ.
- Ары, ары, угу къыстегъэпщах, сэры зэкIэ зилажьэр! 
- Мунирэ зэхихыгъэм ыгукIи ышъокIи къыхыригъэхыгъэми, 
нахь гущыIэ шъэбэ-гыекIэ фыпигъэхъожьыгъ.- Сэ къыосIуа гъэм о шъхьэ дыуиIэжьын фэягъэ… Хэта уятэ ишъэогъугъэр джаущтэу къытфычIэкIыжьынэу зышIагъэр? 
Фэсакъ, уижьау чIэгъэт, лIыгъэ напэкIэ султIаным къегъэгъэзэжь есIуагъэмэ, дзэр умыгъэзао, къегъаж есIуагъэп 
сэ… Къызыплъегъачъэхэм, дзэм пащэ уфэсшIыгъэмэ 
гъэзао, уисултIан текIоныгъэ къыдэх пIони унашъо фябгъэхьыным ычIыпIэкIэ, зыкъэппхъуати, Каир укъэчъэжьыгъ.

--- Page 187 ---

- СаукIыщтыгъэ, Iуми…
- СакIыб удэтэу зыми уиукIыщтыгъэп! Тиунэ къэзыдзыхьэгъагъэмэ уязгъэукIыгъэпи адэ! Сэламыш шъэожъыемкIэ Къэлэунэ пшъэ гъумыжъым сэ сетхьагъэпцIэкIы 
сIозэ, тэ къытаригъэшIагъэми, о пчIыпIэ раригъэхьагъэм 
ришIэжьыгъэри джы ошIэ.
- Сыда, сшынахьыкIэ псэужьба?!.
- Ужэ Алахьым емынэ дерэмыгъахь, пIорэр сшIэрэп! 
Сэламыш султIаныжьэп сIуагъэ нахь о пшъхьэ къибгъэхьагъэр сыгу къэкIыгъахэп. -"КъытэхъулIагъэр зэкIэ зилажьэр 
сэры, си Алахь! - Мунирэ гукIэ кIэкуукIыгъ. - Зэгорэм 
мыщ шъэожъые чанэу къыригъэжьэгъагъ, ау хьарыпIэр 
зэраупIэпIэу сыупIэпIызэ, мыр зэрэцIынэу къэзгъэнагъ. 
Сыдэущтэу мыгъокIэ черкесхэр сынатIэ къизгъафэхи, 
зязгъэгъэунэхъужьыгъа?! Зызгъэтхъэжьыщт сIозэ, нэлъэныкъо мамлюк дзэпщым сыдакIуи, Iулъхьашхор гозычырэр 
Iулъхьашхом зэритхьалэжьрэм фэдэу зыми сыщымыщэу 
туснакъым сыдэс, мыри шыгъэчъэ-мычъэшъоу къысIэкIэнагъ, модырэ насыпынчъэ язгъэшIыгъэ шъэожъыер, 
ышнахьыжъ ыжэ сыдэпыджагъ шъхьае, мыпсэужьми 
сшIэрэп. Тшхыщтми зыщытлъэщтми тыщамыгъакIэми, 
тлъапэ щагум дэтыдзын тыфитэп, хэгъэгум, дунаим щыхъурэмэ тафэнэшъу, тафэдэгу. Сишъэожъые тхьамыкIэ 
къехъулIагъэр ситхьакIумалъэкIэ сагъэшIагъэ нахь, джы 
нэси хэшIыкI фысиIэщтыгъэп… Я си Алахь, черкес мамлюкыжъхэр зэгорэм тшъхьэщыпщыжьыщтхэба? Уидин 
лъапIэ къызыхэплъхьэгъэ арабмэ, сисабыймэ афэдэхэм, 
ашъхьэ къарагъэIэтырэп. Мыхъун сIуагъэмэ, унэшIу къысщыф, сыкъэухъум, ау шъыпкъэр сэIоу къысшIошIы…- 
КъызэкIэрыожьыгъэ щтэгъэ нэгукIэ Мунирэ игупшысэмэ 
къахэужьи, ыкъо еупчIыжьыгъ. - А сикIал, пшынахьыкIэкIэ 
зыгорэ шIэгъэн фае, сыда етпэсымэ нахьышIущтыр? Къолъхьэ тэрэз тикъэрэгъулэ нахьыжъ естмэ, Каир сигъэкIонба?
- Сэ сыуимыгъусэу, Iуми, зыми укIощтэп! - зэмыжэгъэ джэуапкIэ ным иупчIэ Саид къыпиупкIыгъ.
- Сыда, о нэмыкI хэкIыпIэ ошIа? - Мунирэ ыгъэшIэгъуагъ, етIанэ гукIэ щхыпцIызэ, къыухыжьыгъ.- ТитIо 
тызэгъусэмэ ары тызамытIупщыхэщтыр.
"Сянэ Iуш, иакъыл бэмэ анэсыми, тятэ зыщымыIэжь 
уж рихьыжьэгъэ Iоф къыдэхъугъэу сшIэрэп, чIыпIэ къин 

--- Page 188 ---

зифэкIэ, ыIуагъи ышIагъи егъэкIодыжьы…- Саиди янэ 
кIэнэкIэжьызэ, шъхьэм къыфечъагъэм зыкъызэблыригъэхъужьыгъ. - Ар сэIо шъхьае, Къэлэунэ тыкъызедзыхьэм, 
сшынахьыкIэкIэ хэкIыпIэ къыгъоти, сыритыгъагъэп. СэркIэ 
ар дэгъугъа, дэигъа? ШъхьэихыгъэкIэ Къэлэунэ сыдэгущыIэгъагъэмэ, мы къытэхъулIагъэр сятэ ихьатыркIэ къытимыгъэхъулIэныгъэкIи мэхъу. СшынахьыкIэ исултIан IэнатIэ 
зэрэIихыгъэ къэбарыр къыднэсыгъ нахь, тшIэрэп ныIа 
ришIагъэри… ИсултIаныгъэ зыIахрэ пэпчъ аукIа, палъа? 
Тымышъхьафит дэдэми, мары тэри тыпсэу, дунаим тытет. 
Сянэ ыIу-ымыIоми, зылъ схэлъ черкесхэр жъалым лъэпкъых. Тятэ ежь щыщ ХъутIыжъыр ыукIи, исултIаныгъэ 
къызэрэзыIэкIигъэхьэгъагъэр? Кушарбекрэ Джэлатрэ Баб 
аз-Зувейлэ пчэгум зэрэпаригъэлъэгъагъэхэр?.. Ышып хъукIэ 
ылъытэщтыгъэ Чэусар псым ытхьалэ зэхъум, зызэрэфимыгъэхъыегъагъэр?.. Къэлэунэ сапашъхьэ Къахьирэ зэрэщыриукIыхьэгъагъэр?.."
- Ас-Саид ад-дин, а сикIал, уздэщыIэр мычыжьэ 
дэдэмэ, зэ къикIыжь, сыпщыгъупшэжьыгъ,- Мунирэ ыкъо 
есэмэркъэузэ еджагъ, игупшысэмэ къахищыжьыгъ. - 
СыкъызыфыоупчIыгъагъэри къэсшIэжьрэп.
- Сэри хэкIыпIэ горэ сымышIэу щытэп, Iуми. Уфаемэ, 
зэп, тIоп узыхэзгъэдэIощтыр.
- Зы нэбгырэм ишъхьэIушыгъэ нэбгыришъэмэ ашъхьэ 
къегъэнэжьы. СыкъэдаIо.
- СшынахьыкIэрэ сэрырэ тисултIаныгъо ттезыхыгъэм 
зыIузгъэкIэнэу сэIо.
- ЗэшитIуми зыми шъущымыщыжьэу шъукъэзыушъхьакIугъэм сыдэущтэу зыIубгъэкIэщта?
- СшынахьыкIэ икъэбар сыкIэупчIэн сыфитба? - янэ 
ыбгъэ ышъхьэ чIэлъэу гъыщтыгъэр арми умышIэжьынэу 
Саид къэупчIагъ, ежь-ежьырэу шъхьэ Iэтыгъэ джэуапи 
зэритыжьыгъ. - Сыфит. Ори сэри тыбыслъымэнба? 
Тыбыслъымэн. О ущыIагъ шъхьае, сэри зэгорэм хьаджэ 
сыкIон фаеба? Фае. СIонэп сIуагъэ шъхьае, тятэ Бибарс 
султIаныр хьатырынчъэу дунаим ехыжьыгъа? Ехыжьыгъэп.
- Быяу зэ,- Мунирэ ынэкIушъхьэхэр шэплъы кIэхъукIхэу 
ыкъо къызэтыригъэуцуагъэми, IугушIомэ щытхъузэ, 
еупчIыгъ. - Ахэр угу къызэрэкIыгъэхэр дэгъу, ау къытфэмыем сыдэущтэу узIуигъэкIэщта?
- Мысыр султIанми, Эмир упчIэжьэгъуми сафэтхэщт.

--- Page 189 ---

- Уафэтхэн, ау аIэкIагъэхьанэп.
- Мыхъун истхэщтэп, Iуми, хэта аIэкIэзымыгъэхьащтыр?
- Сызгъэшыпхъущтыгъэ Бибэ, джы султIангуащэм, 
сэри тIо, гъэрекIуи мыгъи, сыфэтхагъ, джэуапынчъ нахь.
- СшIэрэп ащыгъум…- Саид ымакъэ къефэхыгъ, 
етIанэ зигъэпкъыезэ, хэгубжыкIыгъ. - Адэ зыгорэми 
темыусэу, тызэIуплъэмэ тызэгъыелIэжьызэ, моущтэу 
тыщысыщта! Сыкуощагъэмэ, къысфэгъэгъу.
- Хьау, сикIал, уигукъао укъызэрэхигъэкуукIыгъэм 
шъхьэмылъытэжьыгъэ хэслъагъорэп. Ар зыозгъэIони, 
зыоз гъэшIэни фэягъэр джа узэсултIаным сиIо зыпхэлъыгъэ 
лъэхъаныр ары. Уятэ Бибарс черкес губжыпхэм симыгъашIэщтыгъэр оркIэ къыздэхъугъэу зыслъытэжьызэ, 
пшъхьэрэ угурэ уафитэу ущызгъэIагъэп. Ау сэ къызгурыIуагъэр зы: мы зызыфэзгъэлIэжьрэ силъэпкъэгъумэ, 
КъурIан лъапIэм итыри имытыри яIэубытыпIэу, бзылъфыгъэ султIан ящыкIагъэп. Ар сэIокIэ, сикIал, укъысэмыдэIуныр, сигущыIэ къыпхэмызэгъэныр къикIырэп. Мары, 
тызгъэгумэкIыхэрэри зэтIуагъэх. ПшынахьыкIэ иIоф орырэ 
сэрырэ ымыгъэпэщтмэ, хэта ащ ыгъэпэнэу дунаим тетыр? 
Тызгъэунэхъугъэ султIанми фатх, уятэ ыгу къэкIыжьынышъ, 
тыкъызэхишIыкIынкIи пшIэхэнэп, ащ дезымыгъаштэхэрэри, 
мэщынэх нахь, эмирхэми ахэтых. Дэгъоу къэпIуагъ, тIэ 
зэтелъэу тыщысы хъущтэп, хэкIыпIэ Iаджи щыI. Ти Сэламыш 
тхьамыкIэ цIыкIу ары зэкIэми анахь Iофыр.
- Псэужьмэ…- Саид зэнэгуерэр къымыIон ылъэкIыгъэп.
- Хьау, хьау, ар пшъхьэ къимыгъахь! - Мунирэ пкъымкIэ зыкIипхъотыкIыгъ, етIанэ нахь гупсэфэу къыу хыжьыгъ.- Ащ фэдэ сыгу къысиIорэп. Сыд фэдиз Къэлэунэ 
имэхъэ джагъэми, уятэ ихьатыр къыубытыщт. Сыда, зыгорэ 
къысшIооушъэфа?!
- Хьау, Iуми… Угу къемыощтмэ, сыкъыоупчIыщт.
- КъэупчI, сигукъэо пстэуми ари ахэфэн.
- Шъуятэ ихьатыр ренэу оIо зэпыт, сыда ащыгъум тятэ 
угу зыфебгъэрэр? Чэусара?.. 
Зэмыжэгъэ упчIэм Мунирэ ышъо къыпифыгъ, къыгъэушэплъыжьыгъ. КъышIузэхахьэщтыгъэ гуми теIункIэжьи, 
нэ чъыIашъокIэ ыкъо Iуплъагъ, хэщэтыкIыгъ:

--- Page 190 ---

- УятэкIэ укъызэрэсэупчIыщтыр илъэс пчъагъэм къыздесхьакIыгъ…- "зэрэхъурэмкIэ хьаулыеу зысшхыжьыгъ, 
угу чъыIэ фэсшIышъугъэп, щымыIэжьым уедыргъыжьыкIэ, 
сыда джы ишIогъэжьыр. СултIаныгъор зыIыгъыр зэришъэогъугъэм къыщымыуцоу илъэпкъэгъу шъыпкъ…" - 
кIо, сыгубжымэ зыгорэ сэIо пае, уятэ Бибарс цIыфыгъэнчъэ-лIыгъэнчъагъэп, Iофыгъуабэ хэгъэгум щызэшIуихыгъ, 
пыймэ къащиухъумагъ, тидини къызэтыригъэнагъ. Ау ащ 
игугъу шIукIэ ашIыми, сэ сигъэтхъагъэп…- Мунирэ ынэ 
шынэгъэ цIыкIумэ акIэбэнэжьыгъагъэми, ыкъо ыпашъхьэ 
къыщыримыгъэкIоу зыкъишIэжьыгъ,- ар къызэрэсэхъулIэщтыр ышIэщтыгъэти ары, уимылъэпкъэгъу, орэлIышху фаеми, удэмыкIу, сянэ тхьамыкIэм къызыкIы сиIогъа гъэр… Хъущтыр хъугъахэми, сикIал, джы нэс къысфэмыIошъугъэм къедэIу. УятэкIэ, Бибарс султIанымкIэ аущтэу 
угу щытмэ, сэщ пае нэмыплъ емых.
- ШъуизэфэмышIугъэ къызыхэкIыщтыгъэр сэ Чэусар 
теслъхьащтыгъ…
- А зыцIэ къепIуагъэм игугъу зэхэсхынэу сыфаеп. 
Алахьым джэхьнэм тIысыпIэ а хьабзыр ешI! Ар джы о 
къыбгурыIощтэп, унагъо пшIагъэу, сабыитIу уиIэ зыхъукIэ 
ары ащ къызытедгъэзэжьыщтыр… Хъугъэ, тыгу зыгъэшIун 
нэмыкI горэм тытегъэгущыI.
- СшIэрэп ныIа нэмыкI гугъэшIу щыIэми…- Пкъы пытэ 
ихыгъэкIэ щысыгъэ Саид ытэмэпкъышъхьитIу къефэхыгъ.
- Сыда зыфыщымыIэр? - ным зэхихыгъэмрэ ылъэгъугъэмрэ зыкъырагъэшIэжьыгъ. - Сэламыш гущэм 
икъэбар тэрэзэу зэрэтымышIэрэ закъор ары нахь, ори, 
сэри мары, Алахьым ишыкуркIэ, тыпсау, тыгъэри къытфепсы, тшхыни зыщытлъэни тэгъоты, непэ фэдэу неущи 
тимафэ къэкIощт, сикIал. Мы сэпэлъэ къэлэжъ цIыкIум 
егъашIэм тыдагъэсынэу оIошъ, ара? СултIанхэр къытехьэх, 
афытемыкIыжьхэрэм щэнаут аIуадзэ, тырадзых. Сэ къэзгъэшIагъэм султIан тхьапша спэкIэкIыгъэр! О къэбгъэшIэгъэ тIэкIум, ас-Салих ад-диным ыуж, къыпфэспчъын: 
Шаджарат, Айбек, Нур Али, Кутыз, уят, оры, пшынахьыкI, 
сыхэмыукъомэ, шъуисултIаныгъэ шъутезыхыгъэ Къэлэунэжъыр яенэрэй. Ащи неущ къыпыщылъыр ышIэрэп. 
Ау сибгыбзэ тефэщт, къытишIагъэр мыгъо фэхъущт. 
Арышъ, гукIодыгъо щыIэп. Армэ, къызезгъэжьэгъахэкIэ, 

--- Page 191 ---

мыщ тыкъызащэгъэ гъэрекIо къыщегъэжьагъэу сызыкIэхъопсызэ, Алахьым сызыфелъэIурэ сишъэф къыосIон: 
сфэлъэкIыгъэмэ, пыйхэм Мысырыр язгъэштэнти, мамлюкхэр хьапэ-сапэ язгъэшIыщтыгъэх.
- Iуми! - Саид ынэхэр къышIуикIхэу къэкууагъ.
- Сыда, ари угу рихьрэп, ара?
- Ащ фэдэ мышIугъэ хэгъэгум раIуалIэрэп,- джыри 
Саид ымакъэкIи итеплъэкIи зэкIэкIуагъэп.
- СшIэрэп ащыгъум сызэусэщтыр…- Мунирэ щымысыжьышъоу къэтэджыжьыгъ, унэм икIыжьызэ, фэмыIажэщтыгъэ гум къызэрэригъэIокIыгъ. - Къэлэунэ, черкес 
гукIэгъунчъэм, къытишIагъэр пщыгъупшэжьыгъэу зыгорэкIэ 
ущэгугъымэ, ужэ къыIузыфэ уежэн.
Адрэ чэщхэм афэдэу нычэпи Мунирэ чъыерэп. Ыкъорэ 
ежьырырэ зэрэзэдэгущыIэгъагъэхэм хэгупшысыхьэмэ, 
гъымэ зэIунэжьызэ, нэпсыкIэ шъхьантэр ыгъэшъокIмэ 
нэкIушъхьэ плъырымкIэ ыгъэгъушъыжьызэ, пIэм хэлъ. 
Бэмэ анэсы, къауIэ, агъэхъужьы. Саиди тешхыхьэ, ешIужьы. 
Ежь зызэригъэмысэжьырэри макIэп, ау Iофыр ышъхьэ 
зыфэкIожьыкIэ, зызиухыижьырэри нахьыбэжь: "Пыймэ 
Мысыр арэшт сIуагъэмэ, сыда хэлъыр… Ислъам диным 
къебэнхэрэ къащзехьэхэр арэп сэ зыфэсIуагъэр, къокIыпIэмкIэ къытфикIыхэрэ монгол нэзэжъухэр дингъэкIодхэп, 
мылъкузепхъох нахь… Сыд есIуагъэми, къысиIожьыгъэми, 
Саид зэрэзгъэгубжыгъэм сырыраз! Джыры ныIэп, дэгъуми 
дэйми, ятэ ишэн горэ зыхэслъэгъуагъэр. Ау КъэлэунэкIэ 
есIуагъэм сырыкIэгъожьырэп. ТиунагъокIэ къытишIагъэр 
ежь иунагъуи Алахьым рырегъэшIэжь! Сэ къысэхъулIагъэр 
Бибэ пхэкIышхом къехъулIэгъагъэмэ, сеплъыни зызэришIыщтыгъэм…"
Чэм лъакъо шкIэ ыукIыжьырэп зыфаIорэр шъыпкъэ. 
Янэрэ ыкъорэ зэшIужьыгъэх. Ащ ыужи зыщызэпыпкIэ гъэзыщызэфэсакъыжьыгъэхэ мафэхэри текIыгъэх. Пшъхьэ 
уфимытэу унэм уишIыхьагъэу щагу гъэпытагъэм удамыгъэкIы зыхъукIэ, къыппыщылъым хэшIыкI фыуимыIэмэ, 
ащ фэдэхэри къыохъулIэщтых.
Мэзэ псэум джыри хамсин жьыбгъэр къепщагъ. Ощх 
гъощагъэ горэ къыхьы пакIо, зы ощхыци къыдзыгъэп. Ау 
хэпшIыкIэу дунай гъукIагъэр къыгъэучъыIэтэгъагъ.

--- Page 192 ---

КъэлэпчъэшхомкIэ къыщыIугъэхэ шылъэмакъэхэм унэ 
нэтIэ жьаум хэсыгъэ Мунирэ ышъхьэ къырагъэпхъотагъ, 
къэбарышIум нахьи гумышIу гуцафэкIэ Саид еупчIыгъ:
- Сыд шылъэмакъэха ахэр?
Имад имамымрэ Расим дзэпщымрэ азыфагу Сэламыш 
дэтэу щагум къыдэхьагъэх.
- Упсэуа, си Сэламыш!.. Сэ бэшIагъэ узызгъэежьыгъагъэр!.. - нымрэ шъэожъыемрэ зэпэгъочъыгъэх.
- Тэ хэгъэгу IофкIэ тыкъэкIуагъ,- Имадэ мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыIуагъ,- аль-Мансур Сайф аль-Алфи Къэлэунэ 
султIаным ыцIэкIэ Эмир упчIэжьэгъум иунашъо къэтхьыгъ. 
Къедж, Расим.
- "Илъэс зытешIэгъэ уж, Къэлэунэ султIаным илъэIукIэ, 
ятэ Бибарс султIанышхом ихьатыркIэ ас-Саид ад-дин зэрэдгъэмысэгъэгъэ даор тетэхыжьы, дзэм къыхэтэщэжьы. 
Эмир упчIэжьэгъум Унашъор ыштагъ. 679-рэ илъэс. 
Каир".- Расимэ тхыгъэм къызеджэм, ежь къыпигъэхъожьыгъ.- Къэшэс, ас-Саид ад-дин, Каир тэкIожьы.
- Сэры!.. - зимышIэжьэу Мунирэ къыхэкуукIыгъ, 
гугъэнчъэ макъэкIи къэупчIэжьыгъ. - Сэ сизакъоу мыщ 
сыдэжъугъэсыщт, ара?..
- Эмир упчIэжьэгъум и Унашъо о укъыхиубытэрэп,- 
Имад джэуап къытыжьыгъ. - Пкъомэ уапэчыжьэмэ, уиIо 
ахэмылъхьэмэ, оркIи тэркIи нахьышIу, ау илъэсым, фаехэмэ, зэ узэрагъэлъэгъунэу фит ашIыгъэх. 
- Арэущтэу шъуIуагъэмэ, скъохэр стешъухыгъэхэмэ, 
сыда сызфитыр…- Мунирэ ыIэбжым цIыкIухэр зэкIифызэхэзэ, къыIуагъ,- Алахьым къыуишIагъэу узэмыуцолIэн 
щыIэпышъ, ащи сыкъезэгъы, ау сиунагъо зэрэзэтешъучыгъэр джа Алахь дэдэми къышъуфигъэгъунэп. НекIо, сикIал, 
некIо, Саид, мыхэм яунашъо гукIэ оштэмэ, уигъогу уфэзгъэхьазырын.
Унэм ихьажьыщтыгъэхэ янэрэ ышнахьыжърэ Сэламыш 
акIэлъыплъэщтыгъ нахь, зыдэщыт чIыпIэм ихъыикIыгъэп…

--- Page 193 ---

Мунирэ изакъоу къызэнэм, сыд ипытэгъэгъэ-шъхьэлъэшыгъагъэми, къехъулIагъэр фэщэчыгъэп: джа чэщ 
дэдэм шъхьаныгъупчъашъхьэм зыщыпилъэжьыгъ…

--- Page 194 ---

V
Дунаим хъугъэ-шIэгъабэ къытехъухьэ. Мысырми 
къэбар горэ къимытаджэу мафэ къыхэкIырэп. Ау ащ пае 
къанэрэп къокIыпIэмкIэ тыгъэр къыщыкъомыкIыныр, 
къохьапIэмкIэ щыкъомыхьажьыныр, Нил псыхъори 
къэушIоркъыми мэчъэгъожьы, мэфэ шъабэми хубыб 
жьыбгъэр къыхэпщэми мэуцужьы, шъыпкъэмрэ пцIымрэ 
зэутэкIых. Къэлэунэ султIанри тэ кIожьын, джа дунаим 
щыщ - иятI, ипшахъу, ижь, ишъхьэуз, игугъапI, иджэуапынчъ. 
Пыйпэрыс зыщымыIэжь илъэс заулэм ыуж зыфэбэнэгъэ IэнатIэм иIэшIугъи, идыджыгъи джыри зэхимышIагъэхэ 
фэдэу загъорэ зэупчIыжьы: "Алахьым илIыкIу, тыгъэ папкI" 
къызэрыуаIорэр пшIошъ мэхъуа? Щытхъу шъоткIо-латкIом 
нахь къыпхэпшыхьанрэ къыпхэткIухьанрэ щыIэп. Алахьым 
урилIыкIуагъэмэ, уритыгъэ пэпкIагъэмэ, сыда ащыгъум 
джы нэс узыкIэмысултIаныгъэр?.. Мамлюк гъэркIэ къебгъажьи, пIэкIаугъэIэшIогъэ "мамлюк жъогъонэфым" 
къыдыуигъэхыгъэ султIаным сыда джы узыфемыгупсэфылIэжьырэр? Ащ нахь IэнэтIэ лъапIэрэ лъагэрэ хэгъэгум 
итэп! Хьауми зызытебдзэгъэ шхомлэкIэнчъэ шым укъигъэщтагъа?.."
Къэлэунэ иджабгъукIэ къыгот Сэламыш фыреплъэкIыгъ, исэмэгубгъу зыIыгъ Саиди джа нэплъэгъу шъэфыри 
фидзыгъ. ЗэшитIум ятеплъэ-Iуплъэрэ яшытесыкIэрэ Пыйпэрыс ыгу къагъэкIыгъ. Саид инэпкъ-пэпкъкIэ гъэрекIо 
бжыхьэ зидунай зыбгынэжьыгъэ янэкIэ кIуагъэми, ытх 
ихыгъэрэкIэ, ыпшъэ ищыгъэрэкIэ ятэ ехьщыр. Илъэс зытIущ 
горэкIэ "Пыйпэрыс" пIоу Сэламыш нахьыкIэм узеджэкIэ, 
ухэукъощтэп: "Мыхэм янэ игунахь къэсхьыгъэми, сэри 
ежьхэми янасып къызэрызэсщэлIэжьыгъэхэр, пыи къызэрэзыфэсымышIыгъэхэр. Модрэ дунаим Пыйпэрысрэ 
сэрырэ зэгорэм тызыщызэIукIэжьмэ, сыда есIощтыгъэр, 
сыдынэкIэ сеплъыщтыгъа? МунирэкIэ сэ есIони, ежь къысиIони дгъотыныгъи. СшIагъэм сеуцолIэжьрэп шъхьае, 
бзылъфыгъэмкIэ тэрэзэу сымызекIуагъэу къысщэхъу. 
Бетэмалым ащ фэдэ цыхагъэ къызхигъэфэнэу, зыми къымыубытыжьынэу сшIэгъагъэмэ, сишъэогъу нахьыжъым 

--- Page 195 ---

ишъузыгъэба, султIан гощэшхуагъэба, сигъусэ шъаохэр 
къылъфыгъэхэба, ари къязгъэтIупщыжьын фэягъэ, Расимрэ 
Бэрэкъэтрэ зырамыгъэнэгъагъэмэ, Имад имами зыримыфыхьэщтыгъэмэ, Эмир упчIэжьэгъум къезгъэтIупщыжьыщтыгъэ… Мыхэм янэкIэ зи къамыIоми, агу къысэмыбгъэу 
ара?.."
Мукаттам тхышъхьэм къехыжьыхэзэ, тыгъэ плъыжь 
хъурае цыпэр чIым зытезыIэтыкIырэ мыжъо зэтелъышхо 
къуапэм къокIуашъэу Къэлэунэ зелъэгъум, иш къызэтыригъэуцуагъ, ыуж итыгъэхэ ухъумэкIо шыу шъэныкъоми 
яшылъэмакъэхэр зэпыугъэх, султIанми къыIуагъ:
- Тинепэрэ мафэкIэ шыкур тэжъугъаIо, исэлами къытехыжьы. КъеIуалI, Хьазиз, мо плъэгъурэ гумэкIыгъо-дахэм 
зыгорэ. 
- Я си Алахь, уичэщ гупсэфыгъо къытфегъэхь, уинеущрэ мафэ шIукIэ тыкъыхэгъэтэджэжь,- гъэрекIо къыщегъэжьагъэу иусэкIо Хьазизэ зыхэт шыумэ къахэкIоти, 
мэкъэ гохь псынкIэкIэ игущыIэхэр къызэпигъэщагъэх,- 
тисултIан Къэлэуни ибын-унагъо дэбэгъонэу, джэгъогъур 
имакIэу, илIыгъэ къебэкIэу бэрэ, бэрэ тапэ итынэу, тыгукIи, 
тыпсэкIи тыфэхъохъу.
- Амин! - ащыщ горэм къызызIуепхъотым, зэкIэми 
дырагъэштагъ, джа дэдэр адэзыIогъэ Къэлэунэ султIанми 
ежьыркIэ зэхихыгъэр игопагъэми, зигъэшъырытызэ, иусакIо 
еушъыи фэдэу зишIыгъ:
- Аужырэхэр къыпымыгъэхъожьыгъэхэми хъущтыгъэ…- СултIаным ишъорышIыгъэ гущыIэхэр зышIошъ 
хъугъи, мыхъугъи зэуж-зэготхэу заулэрэ кIуагъэхэу, тIум 
язэу зэриIорэр умышIэнэу ыпIурэ-ыгъэсэрэ шъаомэ 
яупчIыгъ.- Тыгъэр къуахьэ хъумэ, гумэкIыгъо шъугу 
къихьэрэба?
- Саид ащ зэреплъырэр сшIэрэп, ау тыгъэр къуахьэ 
хъумэ, сэ сыгу зыгорэу мэхъу,- Сэламыш упчIэм ежэщтыгъэ фэдэу псынкIэу къыIуагъ.
- Пщыгъупшэжьыгъа къэумэзэхын зэрэригъажьэу 
Iуми ыбгъэгу зызэрэчIэбдзэжьыщтыгъэр? - ауан хэмылъэу 
Саид къэупчIи, янэ игугъу къызэришIыгъэр арыщтын, 
хэщэтыкIыгъ, ау ар рыхигъэкIокIэжьэу къыпигъэхъожьыгъ.- 
Тыгъэр къохьажьми, къыкъокIыжьми сэркIэ тIури зы.
- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп,- Къэлэунэ Саид фэсакъызэ, еушъыекIыгъ, псынкIэуи зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- 

--- Page 196 ---

Сыда зыкIэмыхъущтыр ащ фэдэ еплъыкIэ о пшъхьакIэ 
тыгъэ къохьажьыгъомрэ къыкъокIыгъомрэ афыуиIэмэ. 
Мары шъуитIо зын-зыт шъукъыхэкIыгъэ пэтызэ, шъуиIо 
зэтефэрэп, ау ащ къикIырэп шъузэгурымыIоныр, шъузэфэмысакъыжьыныр.
- Ас-Саид сэркIэ къыIуагъэр шъыпкъэ, Алахьым 
илIыкIу, сызэцIыкIум мэзахэм сыщыщынэщтыгъ, ау тыгъэр 
къуахьэ хъумэ, къызэрэсIощтыр сшIэрэп, нахьыпэрэм 
фэмыдэу сыгу зыгорэу мэхъу. Саид зегъэлIышъ, къыIонэу 
фаеп нахь ащ фэдэп ыгу зэрэщытыр. Арба, ас-Саид?
- Хъугъэ шъыу, сыдэу укъыспыпкIэпагъа,- Саид 
ышнахьыкIэ къыпебжъэожьы фэдэу зишIи, ежь зэрэфаеу 
гуригъэIуагъ,- аущтэу оIомэ, джаущтэу орэхъу, тяни тяти 
зэраIощтыгъэу, дунай хьафи тызтетыр.
- ЗэшитIум аущтэу шъоIомэ,- Къэлэунэ игущыIэ лъигъэкIотагъ,- ащыгъум тищи тиIо зэтефэ. Тэ тизакъоп, 
тяплIэнэрэми ыцIэ къесIон - шъуят ары.
- КъыкъокIырэ тыгъэм тятэ еплъыныри, дэгущыIэныри 
икIэсагъ…- Саид ошIэ-дэмышIэу къызеIом, мэзахэм 
къыхэIукIыгъэ макъэр къыщытхъагъэ фэдэу Къэлэунэ 
къыщыхъуи, шъхьэ кIэпхъотыгъэкIэ къыгъэупчIагъ:
- Ар о тэ щыпшIэра?
- СызэцIыкIум сыкъигъэущыти, ыпшъэ сыдэсэу сигъэлъэгъущтыгъэ.
- Сыдыбза, арапыбза зэрэдэгущыIэщтыгъэр? - ежь 
Къэлэунэ зыщыгъуазэр Саид ешIэмэ къыригъэIонэу ыгу 
къыпиIонтIыкIызэ, кIэкIэупчIыхьагъ.
- "УзыкъохьажьыщтымкIэ сыкъыздырахыгъэ лъэныкъор щыIэшъ, сызэрэпсэур сфяIожь, сисэлам сфяхыжь" 
ыIозэ, арапыбзэкIэ къыригъажьэти, черкесыбзэкIэ 
ыухыжьыщтыгъэ.
- Сэри черкесыбзэр зэзгъэшIэщт зэсэIом, Iуми къысфидэгъагъэп!.. - зызыфэмыIэжэжьэу къэдаIощтыгъэ 
Сэламыш джы къыIуиутыгъ.
- ШъузэгурыIогъагъэпщтын,- шъаомэ янэу щымыIэжьыр Къэлэунэ къыухъуми, щытхъужьыгъ,- адыгэ гущыIэ 
горэ загъорэ сэ зесIокIэ, зэрэгурыIуагъэр сигъашIэу 
къысIугушIожьыщтыгъ…

--- Page 197 ---

- Черкес гущыIэ зырызхэри, къарыкIырэр сшIэрэп 
нахь, "сымыудэгу", "стырыж", "губжыпхэж" Iуми загъорэ 
бабэ риIощтыгъэ.
- Ащ фэдэ гущыIэхэр султIаным Мунирэ риIощтыгъэхэуи? - зэхихыгъэр зыфихьын ымышIэу Къэлэунэ 
къэупчIи, "джы къызгурэIо Пыйпэрыс тхьамыкIэм унагъомкIэ ыгу зыкIэмыIэтыгъагъэр" зэриIожьыгъэу, зэнэгуещтыгъэр Саид къыушыхьатыжьыгъ:
- Адэ, цIацIэ зыхъукIэ ары ащ фэдэ гущыIэхэр зиIощтыгъэхэр… Сыда гущыIэ дэйха?
- Хьау, шъуятэ ичеркесыбзэ ахэр щыщхэмэ, сыд пае 
дэиных… Ащ фэдэу тыбзэ Мунирэ ешIэ Iоу сшIагъэп.
- Сэри черкес гущыIэхэр сэшIэх,- ышнахьыжъырэ 
султIанымрэ аIорэм джыри Сэламыш захидзи, адыгэ гущыIэ 
заулэ къыпчъыгъ,- "камэ", "сэшхо", "чатэ", "псы кысэт", 
"умышычай", къарыкIхэрэри арапыбзэкIэ къыIожьыгъэх.
- Ахэр черкес гущыIэ шъыпкъэх,- Къэлэунэ игуапэу 
къыIуи, къэупчIэжьыгъ,- хэта озыгъэшIагъэхэр?
- СшынахьыкIэхэ Алыйрэ Хьалилэрэ, Бибэ султIан 
гощэшхори ары.
- ЧеркесыбзэкIэ ясIорэр ащ фэдэу скъомэ агу раубытагъэуи? - ежь Къэлэунэ зыщыгъуазэр ышIошъ мыхъурэм фэдэу Сэламыш къесэмэркъэужьи, пшъэрылъ 
къыфишIыжьыгъ. - Ащыгъум черкесыбзэм фэIазэхэ 
пшынахьыкIэхэм сэ сцIэкIэ тхьашъуегъэпсэу сфяIожь, сэри 
гощэшхом тхьауегъэпсэу есIожьын,- "ошIэ-дэмышIэкIэ 
тазыфагу къыдэтэджэгъэ гущыIэр дэгъу фэд шъхьае, мы 
къытхэмыгущыIэрэ Саид янэкIэ гуцэфэ лые горэ едгъэшIымэ" ыIуи, шыхьат къызфигъэхъунэу еупчIыгъ. - Тэ рэзба, 
ас-Саид?
- Адэ ары, Алахьым илIыкIу. Убзэ фэшъхьафыбзэ 
пшIэнри дэеп. Мары типый къащзехьэхэми, монголхэми 
абзэ тшIэрэп, персыбзэри, тыркубзэри ары.
- Шъыпкъэ, бзэ лые щыIэп,- "джа къэппчъыгъэ купмэ 
адыгабзэр къахэбгъэхъожьыгъэмэ, сигопэни" Къэлэунэ 
гукIэ ыIозэ, ежь зыфаер фыпигъэхъожьыгъ,- уятэрэ 
сэрырэ арапыбзэр зэдгъэшIагъэти, ишIуагъэ къытэмыкIыгъэмэ, иягъэ къытэкIыгъэп.
- Адэ джары, Алахьым илIыкIу, егъэзыгъэкIэ шъуагъэшIагъэм ишIуагъэ къышъокIыжьыгъ,- Саид зыфэсакъыжьызэ къыIуи, "Мысырми шъукъамыхьыгъот, тыбзи 
зэшъумыгъэшIэгъагъот" ыгу къинэгъагъэхэ янэ игущыIэхэмкIэ ежь зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Егъэзыгъэми, сыд тызыфитыгъэр, шIуагъэ хэлъ, джа 
тызэрэплъэгъу,- "мыдэ мыщ къыдзыгъэр, ежь иакъыл 
нэсыгъа хьауми янэ ыгу джыри къегущыIыкIа" ыIозэ, Къэлэунэ джэуап къытыжьи, зытегущыIэщтыгъэм псынкIэу 
текIыгъ. - Тыгъэри къохьагъ, джэцэ нэмазри къытпыщылъ, 
некIо, унэм тежъугъэужьырыжь.
Зэо блэгъэ ушъхьагъукIэ Сэламыш султIан шъэожъыем 
иIэнатIэ Iихи, ежь Къэлэунэ ащ ычIыпIэ зихьагъэ илъэситIурэ 
ныкъорэм джырэ фэдэу Мысырым щымамырыгъэу 
къашIэжьрэп. Пчэдыжьыпэм е щэджагъом, пчыхьэшъхьапэм е чэщым, е ахэм къакIэлъыкIощт мафэм къахьыщт 
щынагъомэ ямыгупшысэжьхэрэ цIыфхэм абгъэ дизэу жьы 
къащэжьыгъ. Бэдзэрхэр къежъукIых, нысащэхэр мэджэгух, сабый чэф макъэмэ заIэты, Нил тет къуашъомэ япчъагъэ хэхъо, шыгъачъэхэр нахьыбэрэ зэхащэх, урамым тет 
цIыфхэр нэгушIох, дэгъоу фэпагъэх.
Адрэ гъэмэ афэдэу блэкIыгъэ илъэситIумэ огъуи-гъабли къахьыгъэп. ПыкIыгъэ илъэсныкъом илэжьыгъитIу 
багъуи фелахьмэ Iуахыжьыгъ, ящэнэрэм ихэлъхьан фэIофашIэмэ ауж итых. Коц бэгъуагъэм ихьалыгъу нэхъой 
тыдэкIи щыхъой, бзыуцыфым хэшIыкIыгъэ шэкI зэфэшъхьафхэр бэдзэрмэ, тучанмэ атизых. Мамыр щыIакIэр 
зигушIогъо цIыфхэм унэхэр ашIых, чIыгухэр аукъэбзых, 
лэжьыгъэшIум икъэкIопIэщт псыIэрыщэхэр аIуащэх. Хэгъэгум имамыр щыIакIэ, ежь ышъхьэкIэ хишIыхьагъэ шIагъо щымыIагъэми, зэрэадыгэхэкIыри ащыгъупшэжьыгъэу 
Къэлэунэ султIаным рапхы. Нысащэхэми, хьадагъэхэми, 
шыгъачъэхэми, мэщытхэми, тыдэрэ цIыф зэхэхьапIэхэми 
тхьэ щыфелъэIух.
Ащ пае Къэлэунэ ихэгъэгу фэмыплъырын къыгъанэрэп. 
СысултIанышъ, зэкIэри сыешъ, зэкIэмкIи сылъэш ымыIоу 
ежь ышъхьэкIи, иунагъокIи, иIэнатIэкIи зызэригъэпытэщтым 
иIоф къызхимыгъэщэу зэрефэ. Ежь ие шъыпкъэхэ мамлюк 
минитфмэ, джыри ащ фэдиз ахигъэхъуагъ - тыдэ щызэригъэгъотыгъэхэми, ахэм янахьыбэр адыгагъэ. КъызфигъэшIушIэнхэм пае ежь имылъкукIэ бэ афишIэщтыгъэр: 

--- Page 198 ---

унагъо зышIэрэм фэлэжьыщтым фэдиз ичIыгу бэгъуагъэ 
щыщ фыпиупкIыщтыгъэ, имэзэпкIэ дышъэ ахъщэм ызыныкъо фыхигъахъощтыгъэ, зэолI къызэрыкIор илъэс 
тIокIитIу зыхъукIэ, нэмыкIыдзэ хэхьан фимытэу, дзэпщыр 
зеджэрэм къыфэшэсын зэзэгъынкIэ шъхьафит ышIыщтыгъ.
Ар зы лъэныкъуагъ. Адрэ лъэныкъор, ежь ышъхьэ 
закъо фэмыгъэхьыгъэ къодыеу, зисултIан хэгъэгум исыдрэ 
IофкIи епхыгъагъ. Пыйпэрыс зэригъэсэгъагъэу, хэгъэгум 
непэ, нычэпэ сыд къихъухьагъэми, щыгъозагъ - ишыу-лъэс 
плъырхэм уцугъуи, тIысыгъуи яIагъэп. Къащзехьэмэ анахьи 
Къэлэунэ султIаным инэплъэгъурэ ытхьакIумэрэ зыдэщыIагъэхэр Иран зыщизгъэпытыхьэщтыгъэхэ монгол-ильханхэм 
япащэ Хулагу-хъаным ыкъо Абака дэжь. Ятэ Хулагу-хъаным Пыйпэрыс султIаным къыдимыгъэхъугъэр ежь Абака-хъаным ыпшъэ рилъхьажьыгъэу, Менгу-Тимур идзэ 
Сирием къыритIупщхьанэу егъэхьазыры. Ар хэщ-ощышхо 
Къэлэунэ ымышIми, бэлэрэгъыгъэ къызхигъафэрэп: монголхэр къыздикIыщтхэ Иран лъэныкъомкIэ гъэзэгъэ Шам 
иэмир Бэрэкъэт Iофым щыгъуаз, апэрэ IэпыIэгъу фигъэхъущт дзитIури гъогу фытыригъэхьагъ. Макъэ къызэришъэу ежьри гъогу техьанэу хьазыр.
Зыгъэ, Саидрэ Мунирэрэ къыраупхъукIыгъэгъэ IофкIэ, 
ермэл Киликэ цIыкIум заокIэ зэрэфэкIогъагъэхэр Къэлэунэ 
ыгу къызэкIыжьым, щхыпцIыгъэ: "Сыда сшIэщтыгъэр, 
султIаным сыпэуцужьынэу чIыпIэ ситыгъэп. Щхэныгъэ-гъэныгъэ а илъэсыр. Абака-хъаныр къызэрэттемыбэнэгъагъэри гъэшIэгъоны, тиIофмэ ащыгъозагъэпщтын. КъытэкIугъагъэмэ, "хэт уятэр аIуи, щыдым зеупчIыхэм, шыр ары 
сятэшыр" къызэрариIожьыгъагъэм сиIоф фэдагъэми, 
султIаным ыIощтымрэ ышIэщтымрэ сапымылъэу симамлюк 
дзэпщ пшъэрылъ Пыйпэрыс сыгу илъэу Мысырым ыпашъхьэ щызгъэцэкIэныгъи! Сыдэу щыIакIэр кIэпсэ зэкъолъэдэгъэ-зэхэутIэрэхъыхьагъэу зэхэлъа?.. ПкъохэмкIэ 
сшIагъэр къысфэгъэгъу, Пыйпэрыс. Дунаим уехыжьызэ 
укъызфысэлъэIужьыгъагъэр ардэдэм, уихьадэ пашъхьэ 
щызгъэцэкIэгъагъ шъхьае, Мунирэ иягъэкIэ Саид султIан 
хъушъугъэп. Джы къызэсщэлIэжьыгъэу къыскIэрыс, 
сыкIырыплъынышъ, зыфэамалыщт горэ еспэсын, унагъуи 
езгъэшIэн. Сэламыш угу къыфэмыгъэгъу, ащ лIы хэкIынэу 

--- Page 199 ---

сыхэплъэ, шIукIэ уигугъу ешIы. Сабыищагъэти, рязгъэтыгъэгъэ султIан IанатIэр Iысхыжьынышъ сэ спшъэ ислъхьан 
фаеу хъугъагъэ. Сэ уиIэнэтIагъэм сыкIэнэцIыщтыгъэу арэп, 
тэ, адыгэхэм, къытэбэнхэрэ кипчакхэмкIэ исмаилитхэмкIэ 
чIыпIэ щынагъо тифэгъагъэти, джаущтэу сшIыгъэ. Ау 
Сэламыш ины хъоу зыгорэкIэ къытезгъэзэжьынэу укъысщэгугъымэ, ар зэрэсфэмышIэшъущтыр сыушъэфрэп, 
къыосэIо. Сэламыш игугъу къызэрэпфэсшIыгъагъэу, лIы 
хэкIынэу сыщэгугъышъ, Мысыр хэгъэгум сэ ар IэнэтIэнчъэ 
щысшIынэп, уицыхьэ къыстегъэлъ, зыгорэкIэ укъызэрэсфэмыразэ щыIэмэ, къысфэгъэгъу, сэ сыпфэраз, зыдэбгъэзэжьыгъэм джэнэт рэхьатыгъо Алахьым щыуегъэгъот… Къэлэунэ ыгу жьы зыфыдигъэкIыжьыгъэу игупшысэмэ къазыхэужьым, "Мунирэ идунэе хъожьыкIэ игугъу 
зэрэфэсымышIыгъэр дэгъоу сшIагъэ… зэлI-зэшъузхэр 
зэIукIэжьыгъэхэмэ, ежьмэ яунэгъо Iофхэр зэхарэфыжьых…" гужъ зыхэмылъ фэдэ щхыпцIышъо нэгукIэ 
зэриIожьыгъ.
VI 
Узыфаер зэкIэ дунаим щыхъурэп, аущтэу зэрэщытри 
цIыфхэм янасып. КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ, къыблэмрэ 
темырымрэ зинэплъэгъу-гупшысэ хэмыт цIыф дунаим 
тетынэуи? Мэфэ нэфым инэфапIэ нахьи чэщ мэзахэм ишъэфыпIэ зыгу нахь рихьхэрэр щыIэхэмэ, шъоущыгъур зимыкIасэмэ щыгъур зящыкIагъэкIэ, сыда ар зыкIэбгъэшIэгъощтыр? ЦIыфым инэплъэгъу-гупшысэ гъэшIэгъон хэмылъыжьмэ, ищыIэныгъэ хьаулыешъ, къыблэм щыфабэми, 
темырым щычъыIэми, тыгъэр къыкъокIыми, къохьажьыми, 
жьыбгъэр къепщэми, шыблэр гъуагъоми, ищыкIагъэр 
зэригъотылIэжьызэ орэпсэуи, дунаим сыд щыхъугъэщышIагъэми, ежьыркIэ тIури зы.
Къыблэр темырымкIэ зэблэзыхъухэ зышIоигъохэри, 
псыхъуапэхэри зэпырызгъэзэн зигухэлъхэри, тыгъэм икъокIыпIэ-къохьапIэ зэрэтыращыщтым егупшысэхэри, зэо 
лъыпсым чIылъэр езыгъэтхьалэщтхэри щыIэнхэкIи мэхъу, 
ау ащ фэдэхэр зырызых, шIу зыгу илъхэр нахьыбэх. ЦIыфым ежь-ежьырэу - шIуми, еми - зыфишIэжьыщтыр 
зыми къыфишIэн ылъэкIыщтэп.Iэзэгъури, узыри къыдекIокIых. Ащ игъэшIэ гъогу зиухыкIэ, шыр лIэмэ, инал 
къыкIэныжьы, цIыфыр дунаим ехыжьмэ, ыцIэ къэнэжьы 
зэраIоу, зэрэпсэугъэ-ышIагъэм елъытыгъэу игугъу 
ашIыжьы. ЦIыфым игъэшIэ лъэбэкъухэр зэуи арыхэхэп 
- япчъагъэхэмкIэ гъогу кIыхьэ-гъогу кIакох. Гъогупэр 
зыщиухыщтыр цIыфым инэплъэгъу химылъэгъожьми, 
къыздизыгъэр ымышIэу ащ мэфаекIэ зэгорэм ыпашъхьэ 
зыкъыщыретIэ. ЛIэныгъэр гукIэгъунчъэ-чъыIэ мэзахэшъ, 
ащ кIи жъи, баий тхьамыкIи, лIыхъужъи къэрабгъи изэфэд 
зи IэкIэкIыжьырэп.
Сэламыш умышIэжьынэу ыпкъыкIи иакъылкIи мыгъэ 
зыричи, илъэс пшIыкIуим иуцуагъ, ышнахьыжъ Саиди 
илъэситIукIэ лъыкIуати, гъэ тIокIырэ тфырэм хэхьагъ. 
ЗэшитIум къагъэшIагъэм утегущыIэныр бэп, ау тIуми 
дунаим щырахыгъэ мэфэ пчъагъэхэр зэхэбгъахъохэмэ, 
ятэ султIан зыщыхъугъэ илъэс щэкIырэ блырэр аныбжь. 
Агъэхъэгъэ шIагъо щымыIэми, Пыйпэрыс лIышIу-лIышхом 
ыкъохэр султIаныгъэх, яшIэ хэлъэуи хэмылъэуи яIанатIэхэр 
арагъэтIылъыгъагъэхэми, Мысырым итарихъ къыхэнагъэх. 
Къэлэунэ джы ахэр зэриубытылIэжьыгъэхэу ежь ыкъомэ 
афимышIэрэр мыдрэмэ афешIэ. Сыда Къэлэунэ имысагъэ 
зыдешIэжьа, хьауми ишъэогъоу щымыIэжьым ихьатыра, 
хьауми цIыфмэ аIорэмэ ашIолIыкIышъ, ара?
Ахэри, нэмыкI Iофыгъохэри Къэлэунэ игупшысэмэ 
къахахьэх, зеумысыжьыми, зеухыижьыми, зэгыижьыми, 
Пыйпэрыс иунагъо зэрэзэтезыгъэмрэ ишъэуитIу зэрэзэгурымыIорэмрэ ышъхьэ икIыхэрэп. Яушъыи, яIэсэкIы, 
зэригъэшIужьыгъэх ыIозэ, зэфэгубжыжьых. ЗэшитIум 
язэфэмышIугъэ къэбар султIан унэм къинэжьыщтыгъэмэ, 
щагум къыдэнэжьыщтыгъэмэ зыгорэм фэд, ар урамым 
техьэ, джэгъогъухэм ажэ дахьэ, къэIо-Iожьхэр хэгъэгум 
къетаджэх, тIэсхъапIэмэ алъыхъухэрэ пыйхэм ашъхьэ 
къарегъэIэты.
Саидрэ Сэламышрэ блэкIыгъэ тхьэмафэхэм афэдэу 
непи зэпыпкIагъэх. Нахьыжъым къыригъэжьагъ, нахьыкIэм 
фигъэгъугъэп:
- Узэрэнахьыжъыри, сызэрэнахьыкIэри сэшIэ, Саид,- 
пчъэшхо зэпэхъагъэр рищэлIэжьызэ, Сэламыш къыIуагъ,- 
ау хэгъэгу-султIан Iофмэ нахьыжъыгъэ-нахьыкIагъэ яIэп. 

--- Page 200 ---

Зэ узэрэсултIаныгъэр зыщыгъэгъупшэжьи, тятэ иныбджэгъу Къэлэунэ султIаным тыгогъэт, ыIорэр дэтэгъаIу, 
ышIэрэр дэтэгъашI. Ощ нахьи сынахьыкIэми, сэ сиакъыли 
зынэсын горэ щыIэнкIи мэхъу, сIорэм къедэIу.
- Уиакъыл зынэсыгъэм сэ бэшIагъэ сыкъызикIыжьыгъэр,- Саид икIэсэ лъэкъо зэтедзагъэмрэ ыбгъэ щызэтелъ 
IитIумрэ ымыгъэсысэу ышнахьыкIэ жэдэожьыгъ,- илъэситIум къехъоу Мысыр хэгъэгум сырисултIаныгъ. Iуми 
тхьамыкIэмрэ сэрырэ тыкъыпщыгугъызэ, Эмир упчIэжьэгъум къыуипэсыгъэ IэнатIэр птезыхи, тызгъэунэхъугъэм 
ощ фэдэу сэ лъэгукIэтын зыфэсшIыщтэп. КъыбгурыIорэба 
тянэ тхьамыкIэм зызэрэпыригъэлъэжьыгъэр?..- Саид 
къыщиутагъ.
- Хъугъэ, тхьапшрэ къыосIуагъа, сапашъхьэ укъимыгъыхь! - Сэламыш ыпшъэ кIыхьэрэ ытэмэпкъхэмрэ 
ышнахьыжъ фигъэпкъыехэзэ, фэгубжыгъ, иупчIэхэри бэ 
пчъагъэмэ арытхэу фидзыгъэх. - Сыда шъуфэмыгъотырэр? 
Икъунба тятэ зэрэшъуушъхьакIугъэр!
- Мыдэ мыщ къысиIуагъэр! - Саид къызщылъэтыгъ.
- КъыосIуагъ себгъэзэщыгъэшъ! - Сэламыши 
ышнахьыжъ пэуцужьыгъ, нахь мэкъэ шъабэкIэ къыIуагъ.- 
Къэлэунэ ылъэкI къыгъанэрэп, тызфаер къытфешIэ, тятэ 
тщигъэгъупшэрэп…
- Уянэ… Уянэ, Iуми пщигъэгъупшагъэба? - Саид къызIуипхъоти, ышнахьыкIэ къыIощтыгъэр зэпыригъэгъэугъ.
- Сяни, сяти сщызгъэгъупшэн цIыф, Алахьым фэшъхьаф, дунаим тетэп! - Сэламыш кIэкIэу Саид фыпиупкIи, 
зыдэщысыгъэм тIысыжьызэ, гъумыгъугъэ. - Ар пIозэ, 
зыошхыжьы.
- Зысшхыжьырэп! СшынахьыкIэрэ сэрырэ къыташIагъэмрэ къыташIэщтымрэ сягупшысэзэ, зыкъызэрэтыухъумэжьыщтым ыуж сит, о къызэрэпщыхъоу тиIоф тетэп,- 
Саиди зыкъызытырипхъотыкIыгъэгъэ пхъэнтIэкIу шъабэм 
зытыригъэгупсэфыхьажьи, цыхьэшIэгъу макъэкIэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ. - Зымафэ эмир зытIущмэ зыкъысIуагъэкIагъ, сэри нэмыкIхэм гущыIэгъу сафэхъугъ, джыри 
непэ-неущэу нэмыкIмэ сафэзэщт.
- Сыда зешъуфэрэр, япIорэр, къыуаIорэр? - Сэламыш 
зэхихыгъэм ыгу пкIантIэ къытырыригъэкIагъ.

--- Page 201 ---

- Адэ тятэ къытфищынэгъэ султIаныгъор зытырядгъэхыпэщта? Къэлэунэ ыкъо шъхьаубэтитIумэ, Алыйрэ 
Хьалилэрэ, афэбгъэшIощтха?
Сэламыш ыплIэIу къифэгъэ упчIэ зэмыжагъэмэ ыгу 
къыпагъэузыкIызэ, зырагъэутIыIугъагъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: "Зинахьыжъыгъэ къысфэзыдзырэ Саид 
пэкIэкIыгъэ къиным Iушыгъэ хихыгъэу къысщыхъугъагъ 
шъхьае, акъылынчъэ зэхэлъэшъуакIу мыр… Къэлэунэ 
ыкIыбыкIэ щиIорэ-щишIэхэрэр зэхихыжьхэмэ?.. Къыздыраригъэщыгъагъэм джыри аригъэщэжьын, ау ащ Iофыр 
къыщыуцунэп…"
- Сыда джы зыкIызэтепIубэжьыгъэр, сиупчIэ зэхэпхыгъэба? - Саид нафэ къышIыгъэ игупшысэ шъэфмэ къызэкIагъэщтэжьыгъэу ышнахьыкIэ Iуплъагъ, зэрэмыразэри 
къымыIон ылъэкIыгъэп. - Укъызэрэзгомыуцощтыри 
сшIагъэ…
- АщкIэ ухэукъуагъэп. Ау зи къысэпIуагъэп, зи зэхэсхыгъэп. Бибарс султIаным ыкъохэр зэбэныжьыгъэх ятымыгъаIоу тятэ ынапи, тэ тицIыфыгъи къэтэгъэухъумэжь. 
Уиунэ зы пый къыбдисын нахьи, пыишъэ уиIэныр нахьышIу 
цIыфмэ ятэмыгъэгъаIу.
- Арэп, сшынахьыкI, мыщ фэдэу уIушыгъэмэ, сыда 
уисултIан IэнатIэкIэ зызыфябгъэгъэпцIагъэр? - Саид щхыпцIызэ къыIуи, зынэхэр къыфизыгъэкIыхэзэ, къыжэхэбэнэжьынэу зигухэлъыгъэ Сэламыш ыгъэIэсэжьыгъ. - 
Хъугъэ, хъугъэ, зи къыосIуагъэп, зи зэхэпхыгъэп, ау сэ 
сшIэщтыр сэшIэ…
Пчъэ IуубгъукI мэкъэшхокIэ унэм къихьагъэхэ Алыйрэ 
Хьалилэрэ Саид игущыIэ зэпырагъэгъэугъ. Тыжьын шыукъамыщыр зыIапшъэ шIолъыгъэ Алый къэупчIагъ:
- Сыда унэм зишъушIыхьажьыгъэу шъузфисыр? 
Шыгъачъэм тыжъугъакIу.
Ушъхьагъу дэгъу зыгъотыгъэ Сэламыш ардэдэм къызыщылъэтыгъ, ышнахьыжъи риIуагъ:
- НекIо, бэшIагъэ шыгъачъэм узыщымыIагъэр.
- Шъо шъукIу, Хьазизэ усакIомрэ сэрырэ щэджэгъо 
нэмазым ыуж тызэдэгущыIэнэу тызэзэгъыгъагъ,- шыгъачъэм зэрэмыкIощт ушъхьагъур Саид къыгъотыгъ, 
"тызэпкъыгъо-лэгъоп зэраIоу сыдыкIэ шъусищыкIагъа?" 
зыфыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 202 ---

- Ори усэ зэхэолъхьа? - Хьалилэ къэупчIагъ.
- Хьау, сыдым сэ усакIо сишIын, КъурIан лъапIэм исурэ 
горэмкIэ тызэдэгущыIэнэу ары.
- Хьазизи султIаным игъусэу шыгъачъэм кIуагъэ,- 
Алый зыщыгъуазэр къыIуагъ.
- Ара? - къэупчIэ фэдэу Саид зишIыгъ. - Шъо шъукIу 
ащыгъум, сэ тянэрэ тятэрэ афэзгъазэрэ КъурIаныр 
сыухыжьын.
Мафэ горэм Саид ыбгъэ КъурIаныр чIэлъэу Къэлэунэ 
султIаным иунэ ихьагъ, шъхьэщэгъашIо фишIыгъ, риIуагъ:
- Мысырым исултIан аль-Мансур Сайф аль-Алфи 
Къэлэун, лъэIу сиIэу уадэжь сыкъэкIуагъ.
- Пчъэм дэжь ущымытэу къэтIыс.
- Хьау, Алахьым илIыкIу, мы сыздэщытыри сэркIэ 
хъущт. Мысыр султIаным ыпашъхьэ ситIысхьана?..
- Тхьауегъэпсэу, ас-Саид ад-дин, султIаныр зэрэбгъэлъапIэрэмкIэ, ау уятэ къыуиIорэр зэрэфэпшIэщтым 
фэдэу сэ сишIоигъуи къысфашI. - Къэлэунэ ыпашъхьэ Саид 
зырегъэтIысхьэм, мыхъун зэрэримыгъэшIагъэр гуригъэIожьыгъ. - Нахьыжъым тIыс къызыуиIокIэ, уиубыжьырэп адыгэмэ аIошъ, зыгъэрэхьат. Убгъэ чIэлъ КъурIан 
IыгъыкIэм сыда къибгъэкIырэр?
- Мы КъурIан лъапIэу Алахьым къытфыригъэхыгъэр 
ары уадэжь сыкъэзгъэкIуагъэр, тыгъэ папкI. Алахьталэр 
сикъабылэу, сыгу илъэу Чабэм сыкIо сшIоигъу.
- Чабэм кIорэ пстэури мэлъаIуа? - "эмир зытIущмэ 
зэряIушъэшъэгъэ тIэкIу-шъокIум мыр къыкIигъэщтэжьыгъэкIэ сэгугъэ, ау ишъэфэгъумэ бзэгу къызэрэсфахьыжьыгъэр есIонэп" Къэлэунэ гукIэ щхыпцIызэ, еупчIыгъ.
- УишIэ хэмылъэу гъогу сытехьанэп сэIошъ ары, 
Алахьым илIыкIу. ЕтIани сэркIэ анахь лъэIу лъапIэр мыщ 
кIыгъужь,- КъурIаныр ынатIэ рихьылIагъ, ебэугъ,- быслъымэнмэ Алахь лъапIэу лъагэм къафыригъэхыгъэ мыжъо 
шыихъым тырябгъахъорэ шэкIыр Мысыр хэгъэгум ыцIэкIи, 
о пцIэкIи, сэ сцIэкIи зыдэсэбгъэхьынэу къысэуупэсымэ, 
сигопэщт.
- УгукIэ пштэгъэ къабылым лъэIу ищыкIагъэп. УкIомэ, 
гукIэ нахь угупсэфыгъэу укъэкIожьын.
- Тхьэуегъэпсэу, Алахьыр разэ къыпфэхъу, тыгъэ 
папкI.
225
8 Заказ 022

--- Page 203 ---

- Чабэм укъызикIыжьыкIэ, орырэ сэрырэ IофыгъуитIу 
горэм тызэдягупшысэщт.
- Сыд фэдэ Iофха? - Саид щтэгъэ нэгукIэ султIаным 
Iуплъагъ.
- Зыр хэгъэгу Iоф,- шъэогъу щымыIэжьым ыкъо 
дилъэгъугъэ цыхагъэр Къэлэунэ къызхигъэщыгъэп,- адрэр 
тэркIи, оркIи цIыкIу-шъокIоп, унэгъо Iоф.
- Ара?.. - Саид ынэгу кIыф лъы къыкIэхъожьыгъ.- 
ЕтIан ар, етIан.
- Сэри джыдэд сIорэп, Чабэм укъызикIыжькIэ ары.
Джа мэфэ дэдэм Къэлэунэ султIанымрэ Сэламыш 
эмирымрэ пчыхьэшъхьэ щагу чъыIэтагъэм щызэIукIагъэх. 
- Пшынахьыжъырэ сэрырэ непэ тызэдэгущыIагъ, 
икъэ бар ошIа?
- Хьау, Алахьым илIыкIу,- "зымафэ тызэрэгущыIэгъагъэр султIаным ешIэмэ" ыIуи, Сэламыш гукIэ къыкIэщтагъэми, къызхигъэщыгъэп, еупчIыгъ. - Мыхъун горэ 
къехъулIагъа?
- Чабэм макIо.
- Ар бэшIагъэ зишIэн фэягъэр, зи мыхъуми, ыгу шъабэ 
къыщыхъун.
- Ори аущтэу оIуа? - Къэлэунэ нэшIукIэ Сэламыш 
фыреплъэкIыгъ, фэсакъзэ еупчIэкIыжьыгъ. - Сэ сымышIэрэ 
горэ ас-Саид дэошIэмэ шIэ?
- Сэ ащ дасшIэрэр, Алахьым илIыкIу, ори дэошIэ. 
Сшынахьыжъба, зызэраригъэуцIэпIыжьрэр сыгу къео.
- Тхьэуегъэпсэу, сикIал,- Къэлэунэ "сикIалэр" адыгабзэкIэ Сэламыш риIуагъ,- пшынахьыжъ ишъэф зыдэошIэм, 
зэрэфэмыдагъэри, фэсыдагъэп пIоуи садэжь укъызэрэмычъагъэри сигуапэ, лIыгъэу пфэсэлъэгъу. Ас-Саид имысагъи сэ фэзгъэгъун, Чабэм ар къикIыжьыфэкIэ, иэмир 
пыхъо-пыщэхэри ащ госыупкIыных, ау джыри зэ икъумалыгъэ зызыриусэижьыкIэ, Алахьым сэри къысфигъэгъун, 
ежь ышъхьэкIэ къысэкIодылIэжьыпэн.
VII
КъокIыпIэ бэдзэрыр умылъэгъугъэмэ, ущымыщэфагъэмэ, зыфэдэр къыбгурыIощтэп: щэрэри щафэрэри 
ифедэ лъэхъу, зиджыбэ ушъагъэри, нэкIри мэгугъэ, зыр 

--- Page 204 ---

хэкIуадэ, адрэр хэбаикIы. Ахъщэ пIэкIэлъмэ - ущышыу, 
уIэнэкIмэ - ущынэцIэфаф. 
Сыда Каир ибэдзэрмэ ащамыщэрэр? УищыкIагъэмэ, 
чIыгу шIуцIи, чIыгу шэплъи, чIыгу гъожьи, дышъэ такъыр 
пыупкIыгъэм щыкIэкIыжьэу ащыбгъотыщт.
- Сэ сидышъэ фэдэ Мысырми илъэп, дунайми тетэп!
- Сипс жъыр ешъомэ, къэкIэжьы, кIэм Iуфэмэ, зыфаер 
къыдэхъу!
- Мы чатэр аль-Малик, ас-Салих ад-дин Наджм Аюб 
султIаным, ащ ыуж аз-Захир Рукн Бибарс ад-дин аль-Бундукдари султIаным, етIанэ аль-Мансур Сайф ад-дин Къэлэун 
аль-Алфи султIаным яягъ, сщызыщэфырэм илIыгъи иныщт, 
инасыпи кIыхьащт. СшIэрэр къышъосэIо, сызыщымыгъуазэм сытегущыIэрэп, шъублэмыкI - шъукIэгъожьын!
- Сыда сэIо мощ ыIорэр? - Гъэлабые джэнэ кIыхьэ 
шIой дыжьыгъэр зыщыгъ Къэлэунэ къызэтеуцуи, ежь 
фэдэу фэпэгъэ Сэламыш еупчIыгъ. - Уятэ ыцIи, сэ сцIи 
къеIо, некIо, тегъэплъ.
- УкъишIэжьмэ?.. 
- НекIо, некIо. СэдэкъэхэдзкIэ тызылъытэхи, къы джэхэогъагъэхэ Мэргъыб ишыумэ тыкъызамышIэжьы гъэкIэ, 
мыщ тыкъишIэжьхэнэп.
Фелахь щыгъын къызэрыкIокIэ Къэлэунэ султIаныр 
фэпагъэу мазэм зэ бэдзэрым техьэу ихэбзагъ. Непи Сэламыш игъусэу ар ышIагъ. Къыщэфырэ шIагъо щымыIа гъэми, 
дышъэхэми, щыгъынхэми, гъомылэхэми, нэ мыкIхэми 
ауасэхэм акIэупчIэщтыгъэ, зыгъэщафэхэ зышIоигъуагъэхэр 
къыфэчэфыгъэх, ишъой-цыягъэ зылъэгъухэрэр джэуапынчъагъэх, хьалыгъу такъыр къезытыщтыгъэхэри, щаибжъэ къыфэзыщэищтыгъэхэри мэкIагъэхэп, зитучан пчъэшъхьаIу блэзымыгъэкIыщтыгъэхэри къахэкIыщтыгъэх.
Мысыр султIанмэ ацIэхэр къэзыпчъыщтыгъэм итеплъэ 
Къэлэунэ къызэтыригъэуцуагъ: чэтэ закъор зыпашъхьэ 
щычIэсэгъэ лIы джадэм ытэмэпкъ сэмэгу къыщегъэжьагъэу 
ыIэ еупкIэхыгъ, пхъэлъакъуи пыт. 
- Уичатэ тарихъыбэ пылъ, шъыпкъэмэ сшIэрэп нахь? - 
Къэлэунэ пкIэнтIэ нэгу лIы джадэм есэмэркъэугъ.
- Мышъыпкъэ сIорэп, сызыщымыгъуазэ сытегущыIэрэп,- лIы сэкъатым къыпиупкIыгъ.
8*

--- Page 205 ---

- Мы чатэр зыцIэ къепIуагъэ султIанхэм яягъэуи?
- УищыкIагъэмэ - щэфы, уимыщыкIагъэмэ - зыIуегъэх, сымыгъэохъу,- лIы Iэгъо-лъэкъончъэм зиIажэщтыгъэми, ымакъэ зыкъышIуипхъотагъ, ау зытелъэшыхьагъэр 
ежь зыфигъэдэжьзэ, егыижьыгъ. - ТIуми сышъоплъышъ, 
сэщ нахьи шъунахьыбаеп. Мыр сщэгъагъэмэ, Айбекрэ 
Шаджаратрэ апае сэдэкъэ-псапэкIэ сышъотэныгъи. КъэошIэжьха ащ фэдэ султIанхэр зэрэтиIагъэхэр?
- Мысырым сыщэпсэуба, сырицIыфба къэсымышIэжьхэу…
- Адэ джары, ащ фэдэ зэмани щыIагъ… СIи, слъакъуи 
хэслъхьагъ, ау сыда уищыIакIэр, сыдэу ухъура зыми къысиIожьыгъэп. Сыунэгъончъэми, сIэ щэигъэу урамым 
сытетэп, хэгъэгум къысфимышIагъэр сэр-сэрэу зыфэсэшIэжьы. Мы бэдзэрыр, мы чIыпIэр сищапIэ, мы чатэр 
сифедэхэгъэкIыпI, сэлажьэ, къэзлэжьырэм сырыщыI.
- Гукъао уиI нахь мышIэми, сызэрэоплъэу узэрэцIыфышIур къэсшIагъ. Сыда пцIэр?
- Сэ сцIэ ифэшъуашэкIэ сыпсэущтыгъэмэ…- щхы 
мэкъэ Iужъу зэхэтэкъукIэ кIэщхыкIи, ыцIэ къыIуагъ. - АтамурадкIэ къысэджэх.
- ЦIэ дэгъу, цIэ бай, туркменмэ урятэгухэлъынри 
дэеп,- Къэлэунэ нэIуасэ зыфэхъугъэм есэмэркъэужьыгъ, 
псынкIэуи фыпигъэхъожьыгъ. - Джы къызгурыIуагъ уилъэпкъэгъухэ Айбекрэ Шэджэратрэ уафэшIушIэнэу зыкIэпIуагъэр.
- Адэ! - Атамурад ымакъэ джыри зыкъышIуипхъотагъ.- Черкес мамлюк дзэпщхэр зэкъолъэдэжьхи, ахэм 
ясултIаныгъо зи къарагъэлыгъэп. Шъоры, шъо сыда шъуцIэр? Хэтмэ шъуащыща?
- ТызыдэтIысрэр титIысыпIэу тызытехьэрэр тигъогупэу 
дунаим тытетми, тэри тыцIэнчъэп. Сэ сцIи о пцIэ ехьщыр 
- Абу. Мы сигъусэ шъаор Джантэмыр.
- Ащыгъум шъуитIуи шъуараб, дэгъу шъузэрэмычеркесыр…
Къэлэунэрэ Сэламышрэ нэплъэгъу шъэфкIэ зэфычIэплъыгъэх, шъаом зэхихыгъэр зэримыгуапэр Атамурад 
къыгурыIуагъэти, щхыпцIыгъэ:
- Мыхъун къэсIуагъа? О учеркесмэ шIэ?

--- Page 206 ---

- СычеркесынкIи, сыарабынкIи, сытуркменынкIи 
мэхъу, ау лъэпкъ зэхэдз зышIыхэрэм сащыщэп! - Къэлэунэ 
зэмыжэгъэ ошIэ-дэмышIэ гущыIэкIэ Сэламыш джы ыгу 
зэмыгъужьыщтыгъэ лIы ныкъо-тыкъом епэбжъэожьыгъ. 
- НекIо, Абу.
- Зэ быяу, шъао! - Атамурад къэгубжыгъ. - Сэщ 
нахьи унахь Iуша сыкъэуушъхьакIунэу, сыкъэбгъэсэжьынэу! 
Ащ фэдэу уIушыгъэмэ, Iалъмэкъ зэпедзэкIыкIэ улъаIоу 
ухэтыщтыгъа?
- Атамурад, укъысэдэIунэу сшIагъэмэ,- Къэлэунэ 
мэкъэ гъэтIылъыгъэ-гъэшхъыгъэкIэ къыIуагъ,- уиаужырэ 
гущыIэ дыс мы шъаом фыозгъэдзыщтыгъэп.
- Сыда мы уигъусэр шыихъа?! - къаушъхьакIугъэу 
зызылъытэжьыщтыгъэ Атамурад Iэсэжьын гухэлъ иIагъэп: 
ыIэ зыпымытыжь тэмэпкъым зыкъышIудедзые, джы къымыпхъуатэмэ джы къыпхъотэнэу ыпашъхьэ щычIэсэгъэ 
чатэм феплъыхы.
- Мы сигъусэ шъаор шыихъ пIоми хъущт, Атамурад, 
еджагъ, гъэсагъ,- Iэжагъэ зыхэлъ джэуап Къэлэунэ къытыжьыгъ,- къэпIуагъэм ипэгъокIэу къыбдэгущыIэжьыгъ 
нахь, уиушъхьакIун-уигъэсэжьын гухэлъ иIагъэп. Арба, 
Джантэмыр?
- Ары, Абу,- зыфэгъэзэгъэ пшъэрылъыр дэгъоу 
Сэламыш ыгъэцакIэзэ, султIаным дыригъэштэгъагъэми, 
бырсыр къызэрыкIыгъэ гущыIэм текIыгъэп,- ау къэсIуагъэм 
шъыпкъэ хэлъышъ, зэкIэсхьажьырэп.
- Хъугъэ шъыу…- ымакъэкIэ къапшIэу ардэдэм Атамурад лIы джэдэшхор кIэжъукIыжьыгъ,- шъыпкъэ закIэкIэ 
дунаир зэхэлъыгъэмэ, мы къысэхъулIагъэр сэри къысэмыхъулIэныгъэкIи мэхъу. ГъэшIэгъона "сытуркмен", 
"учеркес" сIуагъэмэ. ЗыцIэ зэхэшъухыгъэ силъэпкъэгъу 
туркменхэми мы къысэхъулIагъэхэмкIэ самыгъэунэхъугъэмэ, сагъэтхъагъэп. Ахэм ауж хабзэр, хэгъэгур 
ашIозыубытыгъэ черкес султIанхэми яшIуагъэ къытагъэкIыгъэп, тащыгъупшэжьыпагъ. Сэ сизакъу шъушIошIа, 
сэщ фэдэу Мысырым исыр макIэп. Сыда тызэрэгущыIэрэр, 
шхэкIыгъэрэ нэкIыгъэрэ, байрэ тхьамыкIэрэ егъашIэм 
зэрэзэгурымыIощтыр джырэ чIыпIэ къин сызефэр ары 
къызызгурыIуагъэр. Ау гукIодыгъо щыIэп сыпсэу, слъэ 

--- Page 207 ---

сытет, жьы къэсэщэ, Алахьым къыстырилъхьагъэр сихьылъ, сытхьаусыхэрэп. Шъо шъуиIофи сэ сиIофи нахьышIу 
хъунэу Алахьталэм телъэIун, ынэшIу къытщыфэн. Икъун 
тIуагъэр, сэ мы чатэр сщэн фае, шъоры нэмыIэмэ, ар 
зэрэшъущэфын ахъщэ шъуиIэп,- Атамурад ичэтэ щэн 
ыуж ихьажьыгъ: - Мы чатэр аль-Малик ас-Салих ад-дин 
Наджм Аюб султIаным, аз-Захир Рукн Бибарс ад-дин Бундукдари султIаным, аль-Мансур Сайф ад-дин Къэлэун 
аль-Алфи султIаным…
- Зэ, умыгузажъу, сыда зыкIэтымыщэфыщтыр,- Къэлэунэ Атамурад къыпчъыщтыгъэхэр зэпыригъэугъэх,- 
тхьапша чатэм ыуасэр?
Атамурад зэхихыгъэр ышIошъ хъугъэп. ЫлъэгъугъакIэм 
фэдэу нэбгыритIур джыри къызэпиплъыхьагъэх: "Сэ сысэкъат тхьамыкIэми, сыщакIу, шъо сышъуфэдэу Iалъмэкъ 
зэпедзэкIыкIэ сылъэIуакIоп. Къэсщэфрэм ыуасэ ызыныкъо 
хэзгъэхъожьызэ шъосэгъапцIэми, сытыгъуакIоп, зыцIэ 
къесIохэрэм ямыIашагъэр яIаш сэIокIэ, сыпцIыусэп, ахэри 
шъыпкъэIуагъэхэп, езэрэмыгъэхь-езэрэмыгъэшхым хэтхэу дунаим езэрэфыхыжьыгъэх, лIыгъэкIэ джы къытшъхьэщыуцогъэ черкес лъэпкъ султIаныр узщыгугъын 
цIыфэпышъ, хэти ежь зэрэщыIэшъу…"
- СултIан щымыIэжьхэми, джы щыIэми аIэдакъэ чIэлъыгъэ чатэм макIэ ыосэна?!. - Атамурад игупшысэхэр 
зыпэIуидзыжьыхэзэ къэупчIагъ, шъукIэгъожьыкъон ыIорэм 
фэдэу къафыпигъэхъожьыгъ.- КIо, нэIуасэ тызызэфэхъугъэкIэ, щыми тызызэфэдэкIэ, тIэкIу къыщызгъэкIэн. Джыдэдэм тисултIан черкес нэIуагъэ цIыкIузэ Мысырым къызахьым, къызэращэфыгъэгъэ уасэр зыфэдизыр шъошIа?
- Сыдым фэтшIэн,- Къэлэуни гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Ащыгъум,- Атамурад ыгу къыдеIэу щхыгъэ,- нэмыкI 
упчIэ къышъостын. Сыда Къэлэунэ султIаным ыцIэ къызэсэпчъым, "аль-Алфи" къыкIыпызгъэхъожьыгъэр? Ащ 
къикIрэр шъошIа?
- "Дышъэ мин уасэ" къекIы,- ащ нахьрэ лIы сэкъатышхом теплъэжьын зымылъэкIыщтыгъэ Сэламыш къызIуипхъотыгъ.
- Тэрэз, мыдышъэми, джащ фэдиз дирхем къызышъуштэкIэ, султIан чатэр шъуие. Шъукъысэдаомэ, дирхем 

--- Page 208 ---

зытIущ нахь къызэрэщысымыгъэкIэщтыри къышъосэIо. 
ШъуфэукIочIына? - кIэнэкIэлъэ тIэкIуи къафыкIиутэжьыгъ.
- Сыд пае тфэмыукIочIын. КъытфыщыбгъэкIэнэу 
зыфэпIуагъэм нахь баIуи къыпфыхэдгъэхъон. Дирхем 
минрэ шъитфырэ ет, Джантэмыр.
- Бащэ лъыоты! - Сэламыш зэмыжэгъэ уасэм къыхыригъэхыгъ.
- Ужэ зэтелъхь,- шъаом Къэлэунэ фэгубж фэдэу 
зишIи, еушъыижьыгъ,- Къэлэунэ султIаным ичатэ ащ нахь 
ыуасэба, зыгорэм зэхихмэ, бзэгу тихьыжьын.
- Ары, ары, тэ тпэкIэкIыгъэр мыхэм сыдым фашIэна, 
джыри кIалэх,- шъхьэтемыIэтыкIыкIэ ахъщэр зылъытэщтыгъэ Атамурад зыщыщ ымышIэщтыгъэ Къэлэунэ къыдыригъэштагъ,- Расимэрэ Мэгърыбрэ ядэIуашэхэр бэдзэрым тизых, шхапIэмэ ачIэсых, урамымэ атетых.
- Хэта ахэр? - зыцIэ зэхихыгъэхэр Къэлэунэ ымышIэхэрэм фэдэу къакIэупчIагъ.
- А делэжъитIур шъушIэрэба?
- Сыдым тигъэшIэна, тэ Шам тыкъекIы.
- Ара? Адэ джы нэс къызыкIысэшъумыIуагъэр?.. Ахэр 
зичатэ шъущэфыгъэ Къэлэунэ султIаным ицIыфых,- 
IукIыжьынэу зызыгъэхьазырхэрэм Атамурад яIушъэшъагъ,- запэкIэшъумыгъаф, тыгъуакIохэмрэ лъэIуакIохэмрэ дунаим тырагъэтыхэрэп. Тхьашъуегъэпсэу, илъэс 
псэум сыщызгъэIэн сэжъугъэгъотыгъэ…- "джа шъукъыздикIыгъэ Шам эмир жъалым горэ иI, хьэр псашъо арабмэ 
арегъащэ аIуагъ, аущтэу Къэлэунэ султIаным ичеркес 
мамлюкхэр ыгъэшъхьафитыщтхэмэ, зэрэараб дунаеу 
зэлъаубытыжьын…" гукIэ акIэлъиIожьыгъ. - Тэ зэзакъо 
туркменмэ хабзэр къызытапэсым, Айбек ыуж ихьэхи, 
агъэлIагъ, иунэгъо дахи зэтырачыгъ, къыкIэныгъэ сабыйхэри 
кIэлъагъэкIожьыгъэх.
Къэлэунэдыхэр алырэгъухэр зыщащэхэрэ чIыпIэм 
текIхи, заулэрэ кIуагъэхэу "къащзехьэ шъхьэ пчъагъэхэр 
шIозыгъэлъэтыгъэ сичатэ зыщэфын щыIэмэ, мылъапIэу 
есщэщт…" ыкIыбыкIэ къыщыIугъэ инэIосэ макъэм Сэламыш къызэтыригъэуцуагъ:
- Зэхэоха джы ащ ыIорэр? 
- Атамурад джы ичатэ паекIэ шъыпкъэ еIо,- Къэлэунэ 
щхыпцIызэ, ежьэжьыгъ.

--- Page 209 ---

- Ащыгъум мы къыщытщэфыгъэр пцIы закI…- Сэламыш гъумтIымыгъэ,- некIо къызыосэIом, тыкъыIубгъэкIыжьын фэягъэ… хьаулыеу ахъщэ хъущэ етэбгъэтыгъ.
- ПшIагъэм урыкIэмыгъожь,- Iофы зыримыгъэшIэу 
Къэлэунэ къызэриIокIыгъ,- ари щыIэн фае. Плъэгъугъэба 
насыпынчъэ-амалынчъэу къызэрынагъэр?
- Слъэгъугъэ. ЩымыIэжьыгъэми ежьыркIэ нахьышIунэу 
цIыф тхьамыкI… ау жъалым! Зэхэпхыгъэба черкесхэмкIэ 
къытиIолIагъэхэр? 
- Ар ежь илажьэп,- апэ ынэ къыпэшIофэгъэ пхъэтэкъэжъым Къэлэунэ тетIысхьагъ, исэмэгубгъу чIыпIи Сэламыш ригъэлъэгъугъ, тIэкIурэ щыси, шъхьэгъэсыскIэ игущыIэ 
къыпидзэжьыгъ. - Тэры, султIанхэр арых мысэхэр. Дгъэзаохэмэ зыкъядгъэухъумэзэ, ныкъо-тыкъо къызытэхъулIэхэм, тимыщыкIэгъэжьхэу урамым къытетынэжьыгъэх. 
Сыд афэпшIагъэми, атефэ. Зыгорэ къафэгупшысыгъэн 
фае.
- КъызгурыIуагъ, Алахьым илIыкIу, ахэм угу зэрафэгъурэр, зы дэгъу горэ афапшIэмэ зэрэпшIоигъор,- джы 
нахь мэкъэ шъабэкIэ Сэламыш Къэлэунэ дыригъаштэзэ, 
гукъао щыхъугъэр къымыIожьын ылъэкIыгъэп. - Ары 
шъхьае, ащ черкесхэм тыкъиушъхьакIугъ.
- Атамурад къытиIолIагъэр пшъхьэ имыубыт, фэ гъэгъу. 
Ащ ыгу черкесхэр зыкIытемыфэхэрэр ошIа? СултIанхэшъ, 
хабзэр хэгъэгум щаIыгъышъ ары. Тэщ фэшъхьаф лъэпкъ 
горэм султIаныгъор зыратыкIэ, джа дэдэр раIолIэщт. 
Махъшэм тесым лъэсыр ехъуапсэ зыфаIорэр шъыпкъэ.
- Армэ хъун…- Сэламыш къыIуагъэм зэпыугъо тIэкIу 
фишIи, къыухыжьыгъ. - Саид ыуж сэ султIан сызэшъошIым, 
сыришынахьыкIэ пэтзэ, ыдэгъагъэп, ау ащ пае сыгу ебгъагъэп.
Атамурад ышъхьэ имыкIэу, инэплъэгъу хэмыкIэу Къэлэунэ мэфэ заулэ къыхьыгъ. Къыщищэфыгъэ чатэм пылъыгъэ тарихъыр ыгу къызыкIыжьыкIэ, ежь-ежьырэу 
зыдэхьащхыжьы, мамлюкым инасыпынчъагъэ ынэгу 
къызыкIэуцожьырэм, ыгу къыпэузыкIы. 
БлэкIыгъэ бэрэскэшхом Эмир упчIэжьэгъумэ ашъхьажь 
Эмир тIокIыр зэфищэси, заомэ ныкъо-тыкъо ахэхъухьэгъэхэ мамлюкхэр, ахъщапкIэ аритызэ, хэгъэгум зэриIыгъыжьыщт унашъо аригъэшIыгъагъэми, гупсэфыщтыгъэп, 
ащ фэдэ шIушIагъэ зыфашIэщтхэр къаушъхьафыфэ, 
япчъагъэ зыфэдизыр къырахьылIэфэ ышIуабэ дэшIэ. Ащ 
фэдэхэми, нэмыкIхэми Къэлэунэ ягупшысэ къэси, Атамурад ылъэгъу шIоигъоу ыгу къэкIы.
Къэлэунэ Мэгърыб къаригъащи, риIуагъ:
- Зымафэ джа зигугъу къыпфэсшIыгъагъэ Атамурад, 
султIаным уфэтэщэ ешъумыIоу, къысфашъущ.
- А джынэузыжъыр зэкIоцIыпхагъэу къэсымыхьыщтмэ, 
Алахьым илIыкIу, ежь-ежьырэу къытфэкIонэп.
- Ащ о еплъыкIэу фыуиIэр сэ сищыкIагъэп! Къысфащ 
къызыуасIокIэ, къысфащ!
- УиIо сиIо, уишIэ сишIэ, Алахьым илIыкIу,- Мэгърыб 
кIыбыкIэ зэкIакIозэ, унэм икIыжьыгъ.
VIII
Уихэгъэгу икъокIыпIэрэ икъохьапIэрэ, икъыблэрэ итемырырэ къащыхъурэмэ уащымыгъуазэмэ, уигъунэгъу 
хэгъэгухэм пшIуаушъэфрэр умышIэмэ, унэшъу, удэгу 
Пыйпэрыс зэриIощтыгъэр Къэлэунэ зыщигъэгъупшагъэп: 
мэфэ гъэнэфагъэкIэ тхьэмафэм зэ ыдэжь Расим къыфэкIо.
- Къэбар дэй къызэрэмыхьыгъэр унэгукIэ къэсшIагъ, 
Расим,- Къэлэунэ ыгу мышIугъэми, къыфэкIуагъэм 
нэгушIоу пэгъокIыгъ.
- Ащ фэдэ, Алахьым илIыкIу, моу джыдэдэм сызIукIэгъэ Мэгърыб еслъэгъулIагъэп,- Расим щхыпцIышъозэ, 
сыдрэ IофкIи иIэнатIэ зэримыгъэхьаулыерэр султIаным 
риIокIыгъ.
- Ащи гу лъыптагъа? - Къэлэуни зэхихыгъэр ыгъэшIагъо фэдэу зишIыгъ.
- Ащ фэдэмэ гу алъысымытэщтыгъэмэ, Алахьым 
илIыкIу, ас-Салих султIаным къыщегъэжьагъэу о щыпкIэкIыжьэу сиIэнатIэ сэжъугъэIыгъыщтыгъа? - "мы къысIущхыпцIэрэм бащэ сегъаIоми, есэIоми сшIэрэп" Расим 
зыфэсакъыжьызэ, Мэгърыб фэгъэхьыгъэу къыжэдэкIыгъэгъэ гущыIэм рыкIэгъожьыгъ.
- Укъызыщымытхъужь, Бибарс ары мыхъугъэмэ, сэ 
бэшIагъэ пшъхьэ зышIосхыщтыгъэр,- Къэлэунэ къыдзи, 

--- Page 210 ---

къесэмэркъэужьыгъ. - Ау тинасып Алахьымрэ Бибарсырэ 
сызэрэIажэгъагъэр, ощ фэдэ джы тэ къисхыжьыщтгъагъэ. 
КъэошIэжьа Чэусар дэжь Багдад тыкIо зэхъум, укъытэдэIошэнэу ас-Салих укъызэрэтигъэгъусэгъагъэр?
- Ар тэ щышъушIагъа, хэт къышъозыIуагъэр, тыгъэ 
папкI? - илъэсыбэ зытешIэжьыгъагъэр непэ къехъулIэжьыгъэ фэдэу Расим къэупчIагъ.
- "МыдаIорэр - дэгу, мыплъэрэр - нэшъу" шъорба 
зыIорэр? Аущтэу шъумыпсэущтыгъэмэ, ори гуцафэ Мэгърыб фэпшIыщтыгъэп. Зэ, зэ, Мэгърыб фэсшIыгъэ пшъэрылъыр имыIофэу елъытэкIэ сенэгуе.
- Сэ зи Мэгърыб есIуагъэп, къысиIуагъэп,- Расим 
щыгъупшэщтыгъэ сакъыныгъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ,- 
сэлам зэтхи, тызэблэкIыгъ ныIэп… Ау, Алахьым илIыкIу, 
сэ ар о къыосымыIомэ, хэт къыозыIощтыр, Мэгърыб 
эмирым ынэгу рэзэныгъэ-гуфэбагъэ кIэлъыгъэп. Мышъэфмэ, ащ ыгу емыIугъэр сшIэмэ сшIоигъуагъ.
- Ар пIоу уицIыфхэр Мэгърыб ыуж ибгъэхьакъоных,- 
Къэлэунэ ышъхьэшхо къыпхъотагъ,- ащ сицыхьэ ателъ. 
Орырэ сэрырэ шъэф зэдытиIэмэ, тазыфагу къыдэнэжьэу 
хабзэ. Бэхъэдар аль-Мэгърыб муртазыкъым ыпшъэ ислъхьагъэр шъэфэп, заомэ сэкъат ахэхъухьэгъэ мамлюкмэ 
апае зымафэ Эмир упчIэжьэгъум езгъэшIыгъэгъэ унашъом 
иIоф ары. ЫIэ лъэныкъуи, ылъэкъо лъэныкъуи пымытыжьэу 
Касарие бэдзэрым мамлюк сэкъат лIышхо горэ тетэу 
игугъу ашIышъ, къысфаригъэщэнэу есIуагъ,- зыцIэ ыушъэфыгъэм зымафэ дэмыгущыIагъэ-щымыщэфагъэ фэдэу 
Къэлэунэ зишIыгъ. - Ори ащ игугъу зэхэпхыгъэнкIи мэхъу, 
сэдакъэ хидзрэп, чатэхэр ещэх.
"Iалъмэкъ зэпедзэкIыр ытамэ едзыхыгъэу, ыуж ит 
Сэламыши еIушъэшъэкIзэ, зымафэ бэдзэрым зытехьэм, 
тыкъызэреухъурэикIыгъагъэр ышIэ пэтзэ, мыр къызэрэздэгущыIэрэр? - Расим щхыпцIыгъэ. - Угу илъ закъор ары 
нахь къыбдэтымышIэрэр, лъэбэкъу пчъагъэу непэ, ары 
пакIо, нычэпи бдзырэр къыбдэтэшIэ. О сыд, тыпфэраз, 
ичэщ зыщырихыщтымрэ къызыщычIэужьыщт нэфшъагъомрэ хэшIыкI афытимыIэу Бибарс ары Iоф тыхэзгъэтыщтыгъэр. Атамурад жэхъужъым епIогъэ-къыуиIуагъэмэ 
къащегъэжьагъэу узэрэщыщэфэгъэ ахъщэм щыкIэкIыжьэу 

--- Page 211 ---

зы гущыIи, зы чапычи хамыгъэзэу сицIыфмэ къысахьылIэжьыгъ. Ахэм уащыгъуазэми, сытыгъуакIоп, сыпцIыусэп пIомэ, сшIошъ бгъэхъузэ, сыIофынчъэ-дэлъынчъэу 
сыплъытэзэ, сынэмэ уакъыкIэплъэ, укъысэупчIы…" султIаным зызэришIрэм нахьи нахь фэIазэу Расимэ къыратыгъэ упчIэм иджэуап упчIэ фыпигъохыжьыгъ:
- Атамурад джынэузыжъыр арыщтын, Алахьым 
илIыкIу, зыфапIорэр?
- Ары, Атамурад мамлюкыр ары, ыцIэ сыгу къэбгъэкIыжьыгъ. Ори а мамлюк сэкъатым джынэузкIэ уеджа?
- Сэ сизакъоп, зэрэбэдзэрэу еджэ.
- Зэрэ Каирэу аущтэу ерэдж фаеми, Мэгърыбэ ар 
къысфимыщэ хъущтэп.
- Ар бэдзэрым Мэгърыб тыригъотэжьынэп.
- Сыда?
- Зымафэ згъэтIысыгъэ.
- Тыгъуагъа?
- Хьау, Алахьым илIыкIу.
- ЦIыф ыукIыгъа?
- Хьау, Алахьым илIыкIу.
- Сыда адэ зыфэбгъэтIысыгъэр? Пыплъхьагъэр? - 
псынкIэ упчIэ-гущыIэныр зимышэныгъэ Къэлэунэ зэгуцафэщтыгъэм ымакъэ къыхигъэлъэшыкIыгъ, ыпшъэби къыригъэпшыгъ.
- Жэхъути, цIыфмэ ащысыдзыягъ.
- Жахъо пэпчъ ыжэ шъокуда?
- Жэхъути, Алахьым илIыкIу, шъощ пае, султIанхэм, 
черкесмэ апае мыхъуныбэ ыжэ къыдэкIыщтыгъэти, скудагъэ…- "сыда мы къызфысэбэнырэм рилъэгъулIагъэр, 
сызыфытыришхыхьэрэр" Расим ыIозэ, ышIагъэм рыкIэгъожьэу ригъэжьагъ.
- Хэта джы зыжэ мыутIупщыгъэ-мыжахъоу тидунай 
темытыр,- Къэлэунэ ыгу къыдемыIэщтыгъэми, щхышъо 
къызытыригъэуагъ, къыIощтыр хьазырыгъэми, зэпыугъо 
тIэкIукIэ къыпидзэжьыгъ. - Сыдэу пшIын, араб, черкес, 
нэмыкI фэIуагъэп, жэрэ бзэрэ зыIулъ цIыф пстэури ащ 
фэд. Тапашъхьэ къызиуцохэкIэ,къызэрэтщытхъухэрэри 
зэхэтэхы, такIыб зыхъужьхэрэм тызэраулыIурэри зыхэтэшIэ. Умыгъэщынэх, мыхъун ашIагъэмэ зыдямыгъэшIэжь 

--- Page 212 ---

сIорэп, ау ащ къикIырэп зилажьи-зимылажьи, къэзыIуагъи-зыIотэжьыгъи бгъэтIысыныр. Атамурад тхьамыкIэжъым 
иIоф нэмыкI шъыпкъ. Ащ ычIыпIэ тифэгъагъэмэ, къытпымылъыжьыгъэхэ тызгъэзэуагъэхэм сыда ятIолIэщтыгъэр, 
ятшIэщтыгъэр? ЗэрэхъурэмкIэ, мэфэ псэум шъузыфызэхэзгъэсыгъэ унашъом игукIэгъу зыфэдэр къыбгурыIуагъэп. Лъэкъончъэ-Iэнчъэ мамлюкым ыгу жьы зэрэдигъэкIырэр IоржъорыгъэкIэ фэплъэгъуи зэрэбгъэтIысыгъэр 
зэхэзыхрэмэ сыда къытаIощтыр? Джыдэдэм, сыхьат пIалъи 
къыостырэп, къягъэутIупщыжьи, уеубзэмэ уеIэсэкIызэ, 
садэжь къысфащ!
- Ар сфэшIэшъущтэп, Алахьым илIыкIу, къысфэгъэгъу…- зыIэпкъ-лъэпкъхэр пытэ зэпытыгъэ Расим нэрэIэрэ азыфагу къызэхэулэнлагъ.
- Сыда ешъушIагъэр мамлюк зэолIым! - Къэлэунэ 
къэтэджыгъэп, къызыщылъэтыгъ.
- ЗыгъэтIысыгъэмэ къязэожьызэ аIэкIэукIагъ…
- Расим! - чэтэогъу псынкIэм фэдэу Къэлэунэ къызыбгырыугъ. - СанэIу икI, къысэмыпэсыгъэр зэсэмыгъашI!..- 
Пчъаблэм нэсыгъэм етIанэ мэкъэ фэгъэгъукIэ кIэлъыджэжьыгъ: - Къэуцу. - "Сэ о пфэшъуашэр сэшIэ!" гукIи 
зэриIожьыгъ. Пчъэм дэжь зыщизытIэгъэгъэ шъэфышIэмэ 
яIэшъхьэтет зыщыгъупшэжьыгъагъэ Къэлэунэ султIаным 
джэхэшъоикIукI заулэкIэ зыкъишIэжьи, зэгыирэ-зэушъыирэр ежьыр арыми, зыфэгубжыгъагъэр арми умышIэнэу 
ичIыпIэ зыригъэгупсэфэжьызэ, къыIуагъ. - Адэ узэрэфаеу 
зэкIэ дунаим щыхъущтыгъэмэ… КъэтIысыжь ори… Угу 
къысэмыгъабгъ, сигухэлъ сыкIэбгъэхьагъэпти ары. Ау 
загъорэ пшIэщтымкIэ упчIэжьзэ шIы.
- КъыуиIуалIэщтыгъэр къыпфэшъыпкъэхэ уицIыфмэ 
агу тефагъэпти, ежьхэр Iоф хэфагъэх, сэри Iоф сыхадзагъ. 
Джы нахь сызфэсакъыжьын…
- Сыдрэ Iофи удэгузажъо хъущтэп. Къэмыщыныгъэ 
корэшъур къесэгъэкIы пIоу ухэмыIэмэ нахьышIу.
- Тхьауегъэпсэу, тыгъэ папкI, сэркIи дунаим рагъэхыжьыгъэ тхьамыкIэмкIи гукIэгъушхо зэрэпхэлъыр джыри 
къызгурыIуагъ. МыдэIуагъэхэ-мыупчIэжьыгъэхэ муртазыкъмэ сэ сафэгъэзагъ.
- Зи ямыIу, уащымыхь. ЯбгъэшIагъэр зытеплъхьажьырэмэ цыхьэ къыпфашIыжьыщтэп,- ыгу илъымрэ ыIупэ 

--- Page 213 ---

телъымрэ зэфэшъхьафэу Къэлэунэ къыIуагъ. - Джы тIуагъэ-тшIагъэ щыIэмэ, зыщытэгъэгъупшэжьи, къысфэпхьыгъэ къэбармэ сахэгъэдаIу.
- СынэгукIэ сыкъызэрэпшIагъэу Алахьым ишыкуркIэ, 
о уиIушыгъэкIэ хэгъэгум щымамыр. Хэгъэгум мамыр илъ 
хъумэ, цIыфхэри гупсэфых, ящхи, яорэди заIэты. Мысырыпшъэм ощх къыщещхырэп, Нил нахь чэндж мэхъу 
умыIощтмэ, зэкIэри дэгъу.
- Ощх къещхыныри, псыхъом хэхъоныри, хэкIыныри 
тэрэп зыIэмычIэ илъыр, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьрэ Алахьталэр ары. УнэшIу къытщыф, тимамыр 
гухэлъхэр къыддэгъэхъух, си Алахь, мэщытри, муристанри, 
медрысэри зэо-пыджэ къытхэмыхьэу сэгъэухы.
- Амин,- щынагъор зыхэкIотыжьыщтыгъэ Расими 
къыдыригъэштагъ.
- Бурджыт мамлюкмэ адэ сыдэу зыкъытфашIыра?
- КъеуцолIагъэх, Алахьым илIыкIу.
- Тибахрит султIан IэташъхьэкIэ дгъэщынагъэха?
- Хьау, Алахьым илIыкIу, ясултIан ихэгъэгузещэкIэ Iуш 
егупсэфылIагъэх.
- Ар шъуIоу,- Къэлэунэ ыIупшIэ Iужъумэ щхыпс фэбэ 
тIэкIу арычъагъ,- бахрит мамлюкмэ зашIошъумгъэшIыжь. 
Адэ джары тиIофхэр зэрэхъухэрэр. ГъэрекIо махълъэ 
сызфэхъугъэ монголхэр гупсэфыжьыгъэха?
- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, Алахьым илIыкIу, благъэ 
тызфэхъугъэмэ, аущтэу тащыгугъыгъ шъхьае, ахэм цыхьэ 
афэшIыгъуй, агу илъымрэ аIупэ телъымрэ зэфэшъхьафы.
- Ащ фэдэ си Аслун Хатун гушIубзыу есIолIэн слъэкIынэп, ащ имафи тыгъэпс, ичэщи нэфын. ЗэрэхъурэмкIэ, 
перс ильхан-монголхэр джыри уцухэрэп. Бибарс султIаным 
Абака-хъаным ятэ Аблестинэ дэжь зэрэзэхигъэтэкъогъагъэр щыгъупшэрэп, ылъ ышIэжьы шIоигъу. Теплъын, 
теплъын, тэри тIэ зэтелъэу тыщысэп. Сириер ыгу хэпкIагъэмэ, егъэшIэрэ гухэупкIэ фэтшIын. Фэшъуашэба?
- Фэшъошэ къодыеп, Алахьым илIыкIу, ихьадэ къупшъхьэ агъотыжьынэп,- "сысултIан мамыр зыIозэ, сызышхы 
пэтыгъэр зэон фалI, ынэкIушъомэ яожьыным пае хьадагъэ 
ищыкIагъ мыщ" къаушъхьакIугъэ Расим фызэшIокIыщт 
гущыIэ шъэфхэмкIэ султIаным ыгу тыригъэпщэхэжьыгъ.

--- Page 214 ---

- НаIорэм раIорэр къыгурымыIо зыхъукIэ, ащ фэди 
къехъулIэжьыщт,- Къэлэунэ ыIэгушъошхуитIукIэ ыкуашъомэ атеожьи, имонгол Iофмэ кIэух къыфишIыжьыгъ.- 
НекIо типсэолъэшIмэ адэжь, муристанымрэ медрысэмрэ 
яшIын зынагъэсыгъэм тыкъеплъыщт.
Мафэм иплъырыпIэ-гопэгъугъэ охътагъэми, Муиз 
урам къуапэм тырашIыхьэрэ муристанымрэ медрысэмрэ 
зыхэт мэщытым цIыфхэр къетэкъокIыгъэх: мыжъор ахъо, 
зэгуабзыкIы, пшэхъо-ятIэр зэIагъахьэ, гыныплъ теплъэ 
шыгу зиIэ азэнэджэпIэ лъагэр зышъхьэрыт кIашъом пхъэцухэр тырагъэуцох, шъо Iалъмэкъ зэпедзэкIыкIэ щыдхэр 
псыщэ макIох, къэкIожьых, ощ-отэ макъэр тыдэкIи къыщэIу 
IофшIэныр зэпыурэп, мэжъоты.
- Мо мыжъохэр зыхъохэрэр хэт щыщыха? - Къэлэунэ 
зэгуцэфагъэм ыгу чъыIэ къыригъахьэу Санкар шыуишъэ 
эмирым еупчIыгъ.
- Къащзехьэ гъэрых, Алахьым илIыкIу.
- Ислъам диныр якъабыла?
- Хьау, тидин зымыштэхэрэр анахь Iоф къинмэ апэтэгъэуцох.
- Зэхэшъоха, мыщ ыIорэр!.. - Къэлэунэ зэмыжагъэм 
къыкIигъэкуукIыгъ.
- ЦIыфыр тимакI, IофшIэным тыпырикъурэп…
- Ужэ зэтелъхь, Iиман зимыI! - султIаныр Санкар 
эмирым фэгубжи, къыIощтыр къыригъэухыгъэп. - ПшIэрэр 
хьарам, тидин лъапIэ къебэнрэмэ Алахьым имэщыт ямыгъэуцIэпI, санэIу ифых! Ахэм афэшъуашэр ошIа, Атамурад 
тхьамыкIэм фэдэхэр ябгъэIыгъыжьынхэр ары. КъыбгурыIуагъа? - Къэлэунэ зэупчIыгъэ Расим пымылъыжьэу 
Санкар зыфигъэзэжьыгъ. - ЦIыфыр шъуимакI, IофшIэным 
шъупырикъурэп, ара? Мо къэлэ урамымэ атет джэрыуакIохэр къешъуфылIэх! Шъэожъыехэмрэ лIыжъхэмрэ 
зи яшъумыIу, мэщытри, муристанри, медрысэри сэ зыфэсшIыжьырэп, быслъымэн пстэуми апай. Сыда, укъызгогъэпкIагъэу ори узфыщытыр?! - Къэлэунэ Расим текууагъ.
Расимрэ Санкаррэ зипэщэхэ шыу заулэр Iучъыгъэ 
къодыеу Мэгърыб къэсыжьыгъ, зыфэгъэхьыгъэм ыцIэ 
къыримыIоу султIаным къеIушъэшъагъ:
- Згъотыгъэп, Алахьым илIыкIу. СызэупчIыгъэмэ мэфэ 
заулэ хъугъэ зытымылъэгъужьыгъэр къысаIуагъ.

--- Page 215 ---

- Джац нэмаз ужым садэжь къакIуи, ар зыдэщыIэр 
сэ къыосIощт.
IХ
УсултIанми уцIыф къызэрыкIоми, махъшэм утесми 
ыуж уитми, мылъкур уихъойми уиджыбэ нэкIыми, жьы 
къыпфеохэми щамсыир уашъхьагъми, Мыхьамэт пегъэмбарыр къызщыхъугъэ чIыпIэ шыихъ Чабэм укIоныр 
IэшIэхэп. Мысыр уикIын хъумэ, гъогуитIу щыI: зы лъэныкъомкIэ хы Плъыжьыр къэоухьэ, адрэмкIэ Нил псыхъом 
уготэу хэгъэгур икIыхьэкIэ зэпыочышъ, уиджабгъукIэ Асуан 
къэбгъанэзэ, хым уекIуалIэ, мэфэ пIалъэкIэ Джиддэ 
къухьэуцупIэм узесылIэрэм, чэщ-мэфэ заулэкIэ Чабэм 
унэсы.
ЧэбэкIо гъогуитIури ас-СаидкIэ зы: "Къэлэунэ султIаным, ащ къешIэкIыгъэ купмэ анэIу зэ сикIыгъэмэ ары. 
АдыкIэ Алахьым зэриухыгъэу сиIофхэр хъуных - е 
къысэджэнышъ, идунай хьаф сыхищыжьын, е къысэхъулIагъэхэ тхьамыкIагъохэр къысфэзыхьыгъэхэ султIаным 
синасып тыригъэкIон. Къыскъоуцогъэ эмирмэ сакъызэрэхэкIыгъэр дэгъоу сшIагъэ. Сырямыгъусэнэу арэп, 
сыгукIи, сыпсэкIи адэжькIэ сыщыI, ежьхэри джащ фэдэу 
къысфыщытых, сичэбэкIо-шъхьэщыгъэзые сиIушыгъэ 
къызэрихьыгъэр ягуап. Санкар эмирыр лIы Iуш, лIы пхъаш, 
мамлюк къотэгъуби иI, эмир заули ыгъэдэIон ылъэкIыгъ, 
джыри нэмыкIхэм адэгущыIэ. Зэрэфаехэу орэзекIох, 
пэрыохъу сафэхъунэп. УисултIаныгъэ къыоттыжьыгъ аIоу 
къысфаIопщыфэ мы сыздакIорэми сыкъэтын. Ау Оздэмыр 
дымыIур гъусэ къызыкIысфашIыгъэр къызгурыIорэп. 
Сэламыш сызеупчIым, сшынахьыкIэ пэтзэ, къысIущхыпцIагъ 
нахь, къысиIуагъэп. Уянэ къылъфыгъэм ар къыуишIэныр 
тхьамыкIагъоба? Зэ сисултIан IэнэтIагъэ сэжъугъэубытыжь, 
шъулъэгъун шъуитIо къышъосшIэщтыр…"
- Оздэмыр-хьадж, мамлюкмэ яжъогъонэф,- ас-Саид 
игъусэ плIэIу шъомбгъэ лIы пытэм еупчIыгъ,- дэгъоу сшIагъэба хы Плъыжь гъогумкIэ Чабэм шъузэресымыщэжьагъэр?
- Хы зэпырыкIыныр ары нахь, а лъэныкъор гъогу 
кIэкIыгъ,- тIэкIу тыригъашIи, мэхъшэ сыджитIум азыфагу 

--- Page 216 ---

дэшIыхьэгъэ алырэгъу тахътэм тес Оздэмыр мэкъэ IужъукIэ джэуап къытыжьи, аущтэу зыкIиIуагъэм инахьышIугъэ 
къыфиушъхьафыжьыгъ,- ау мы мэхъшэ купмэ къядгъэгъэзэжьынти, Джиддэ былым бэдзэрым имыщыкIэгъэ 
хъардж щытшIыжьын фаеу хъущтыгъэ.
- Ащи сегупшысагъ, мамлюкмэ яжъогъонэф,- ас-Саид 
ыуж ит мэхъшипшI тхы ушъагъэмэ афызэплъэкIыгъ, "шIу 
плъэгъурэ уисултIан тхьагъэпцI мэхъшэ тIокIыкIэ гъогум 
шъутехь къызысеIом, сятэ къыкIэныгъэ мылъку хъущэр 
зыкIэзыугъоежьыгъэм сышъхьасын фэягъэп, къыуатырэр 
къызаIымыхыкIэ, дунаим сыкъызэрэтенэгъэ мылъкун чъэIэнэтIэнчъэу укъэнэщт. Ыпсэ зыхэтIэгъэ султIан делэшхом 
мы шъхьэгъумыжъыр фэдэми, ежьыри, махъшэхэри, мо 
сапэ итым ыхьырэ дышъэ пхъуантэри, ытх щызэпедзэкIыгъэ Iалъмэкъри, сигъусэ мамлюкхэри, къыщысфэшъыпкъэхэ эмирхэм яIоф Каир къыщекIыфэ зыдасщэхэрэм 
къызэримыкIыжьыщтхэм егуцафэхэрэп",- мафэ къэси 
къытэпэбжъэо зэпытрэ езэрымыгъэхь щыIакIэм Iушы 
тишIыгъэшъ ары. Тиунагъо къехъулIагъэм сытемыгущыIэжьыми, сэ сигъэшIэ макIэ къырыкIуагъэм изакъоми… 
СшынахьыкIэ Сэламыши исултIаныгъо илъэсныкъуи рагъэIыгъыгъэп.
- Сэламыш илъэсипшIи ыныбжьыгъэп султIаныгъор 
зыфагъэшъуашэм…
- Сэры?!. Сэ илъэс тIокIырэ тIурэ сыныбжьыгъ сисултIаныгъо зысагъэгъэтIылъыжьым…- ас-Саидэ игукъао 
ыжэ къышIудэлъэтыгъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ. - Хьау, 
хьау, сэр-сэрэу зысэгъэмысэжьы нахь, зи згъэмысэрэп. 
Сятэ аз-Захир Рукн Бибарс ад-дин аль-Бундукдари ихьатырми, хэт ихьатырми аль-Мансур Сайф Къэлэун ад-дин 
аль-Алфи султIаным сыфэраз, сэркIэ ылъэкI къыгъэнагъэп. 
Чабэм тыкъызикIыжьыкIэ, спшъэ къырилъхьащт IэнатIэми 
егупшысэгъахэу, сшынахьыкIи епIу, ыныбжь емыплъэу 
иупчIэжьэгъу,- "эмирхэм зыкъызаIэтыкIэ, къысфигупшысыгъэ IэнатIэр дэгъуми, дэйми ащ ыпэ рагъэзыхьажьыгъэу 
къэслъэгъужьын" гукIэ щхыпцIызэ, къыIуагъэм зэрэтекIыщт 
ушъхьагъу азыфагу дэт Iанэм телъ хэтэрыкIхэмкIэ къыгъотыгъ. - Тыгъосэрэ хэтэрыкIхэмэ сшIэрэп тагъэшхыхэрэр, гъонлагъэх, псы акIэтыжьэп! Модэ хатэмэ бэтIатIи, 

--- Page 217 ---

нэшэбэгуи, бэлыджи къакIэшъучых. - Мэхъшищмэ атх тет 
хатэхэм къакIачыгъэхэр иIанэ къызытыралъхьэхэм, игумышIуныгъэ рэзэныгъэкIэ къыухыжьыгъ. - Джар хъун, 
псы акIэжъугъахъу, шъушъхьамыс. Джары, мамлюкмэ 
яжъогъонэф, сэ сшъхьакIи, тиунагъокIи къытэхъулIагъэр, 
ау зыми гухьэ-гужъ фысиIэп.
"ТхьамэфитIу хъугъэшъ гъогу тызытетыр, мафэ тешIэ 
къэси къыпидзэжьызэ, мыщ нахьрэ гугъу иIэп,- Оздэмыр 
эмирыр гукIэ мэщхыпцIы,- "тыгъужъ мыхъугъэр тыгъужъмэ ащэщынэжьы" зэраIоу, зыгорэкIэ къысфэгуитIумэ 
шIэ? "Мамлюкмэ яжъогъонэфкIэ" къысэджэ, тыгъужъым 
щыщынэрэм хьэр зэригъасэу сэри ащ сыфигъадэу къызыщэхъужьмэ, щхэн плъэгъун" Оздэмыр нэшIукIэ ас-Саид 
Iуплъэ фэдэзэ, риIуагъ:
- Джыри укIалэми, ас-Саид, къыбрыкIуагъэм 
гухьэ-гужъыгъэ уимыгъэшIэу акъыл зэрэхэпхыгъэр сигуа пэ. Сыд фэдэ гъогу Къэлэунэ идунай щыпэкIэкIыгъэми, 
шъуятэ ихьатырми, зипэщэ хэгъэгум ихьатырми, зэшитIуми 
шъузщигъэгъупшагъэп, ежь зыфимыгъэгъущтыр, о пшъхьэкIэ 
къыпфигъэгъуи, ихэгъэгу Iофмэ уахищэжьыгъ. Каир къызыдгъэзэжьыкIэ, IэнэтIэ ин къызэрэпфигъэшъошэщтыр 
ори къэпIуагъ, зыфэдэр сшIэрэп, ау эмирхэр ащ рыгущыIэхэу сэри зэхэсхыгъэ. УянэкIэ къыохъулIагъэр къызэрэохьылъэкIрэри, зэрэпщымыгъупшэрэри сэшIэ. Сыдэу 
пшIын, щыIэ, тызэриушэтын дунай хьаф Алахь лъапIэу 
лъагэм къытфишIыгъэр. Тэщ нахьи нахь лIышIухэри ащ 
щиутхындзыгъэх, щыкIигъэкIыщтхэри тапэкIэ къэтых.
- Тхьауегъэпсэу, Алахьыр разэ къыпфэхъу, мамлюкмэ 
яжъогъонэф, сянэрэ сятэрэ къызэрэсэушъыинхэу укъысэушъыигъ, сшынахьыжъ сиIагъэмэ къызэрэздэгущыIэнэу 
укъыздэгущыIагъ. Ау тыгухэр моущтэу гъогум зэпэблагъэ 
зишIыгъэхэкIэ, Чабэм сызыфэкIорэ шъыпкъэм ущызгъэгъозэн. Сянэ тхьамыкIэм идунэе ехыжьыкIэ сэ силажьэу 
зыфэсэлъэгъужьышъ, гунахь-псэкIод гъэгъум сырищэжьагъ…- Ас-Саид ымакъэ къыщигъатхъи, ынэмэ 
акIэбэнэжьы фэдэу зишIыгъ.
- Зэ, зэ, чэбакIо уезыщэжьэгъэ гукъаор ори къэпIуагъэп, сэри зэхэсхыгъэп! - Оздэмыр къэгузэжъуагъ.- 
Алахьым укъызэхишIыкIын, ынэшIу къыпщыфэн. Чабэм 

--- Page 218 ---

зыфакIохэрэр, Арафат Iуашъхьэм зыфыдэкIуаехэрэр ащ 
фэдэ Iофэп. Алахь лъапIэу лъагэм ишыихъ чIыпIэхэм, Ащ 
илIыкIо Мыхьамэт пегъэмбарыр къызщыхъугъэм шъхьэщэгъашIо фашIынэу ары.
- О ар нахь пшIэщт, мамлюкмэ яжъогъонэф,- ас-Саидэ игъусэ нахьыжъ дыригъэштагъ,- апэрэп ныIа Чабэм 
узэрыкIорэр. Сятэ Бибарси, Къэлэунэ султIанми Чабэм 
уадэкIогъагъэти ары сэри зыцIэ къысфыраIогъагъэ эмирмэ 
гъусэшIу укъысфэхъунэу уакъыкIыхэсхыгъэр.
- Тхьауегъэпсэу сцIэ къызэрепIуагъэмкIэ. Алахьым 
ишыкуркIэ уятэ султIанми Къэлэунэ султIанми Чабэм садыщыIагъ, ящэнэрэ кIогъукIэ ори сыкъыбдежьагъ, Алахьым 
тигъогу псынкIэ къытфешI, дахэкIэ тегъакIу, тыкъегъэкIожь,- "мы гъусэ сызыфашIыгъэм шъхьэпсынкIагъэр 
зыкIыфагъэIугъэр сшIэрэп нахь, ащ иIоф тетэп, шъоткIо-латкIо зыкъысфишIызэ, сыгу фызэIусигъэхынэу 
къыспылъ, зыми къысимыIогъэ "мамлюкмэ яжъогъонэфыр" иятIонэрэ гущыI".
- Ары, ары, мамлюкмэ яжъогъонэф, Алахьым дахэкIэ 
Чабэм тигъэкIон, дахэкIи тыкъигъэкIожьын. Аль-Мансур 
Сайф Къэлэун ад-дин аль-Алфи султIаным зэриIуагъэу, тэ 
Iофыбэ Мысыр къыщытэжэ. Ащ нэс муристанымрэ 
медрысэмрэ зыхэт мэщытышхом ишIын ыухынэу тисултIанышхо ыIуагъэшъ,- "ыухын, ау къызэIухыгъо рагъэфэнэп 
нахь",- ащ тыкъытефэжьыгъагъэмэ, насыпыгъэу зыфэслъэгъужьыныгъи. Ау ар зыIэмычIэ илъыр Алахьыр ары 
нахь, тэрэп. Джы сянэ игунахь чэбакIо сырищэжьагъ зыфэсIуагъэу къысфэмыдагъэр зыщызгъэгъупшэжьынышъ, 
нэмыкI горэмкIэ сыкъыоупчIыщт. Мэхъшэ къурмэн Чабэм 
зыщысшIыкIэ, сянэ къехъулIагъэр,- "рашIагъэр" къыIонэу 
фежьи, "къехъулIэгъэ" гущыIэмкIэ зэблихъужьыгъ,- къыфигъэгъунэу Алахьталэм селъэIумэ хъущтба?
- КъехъулIагъа ежь зэришIэжьыгъа?
- УиупчIэ Iофыбэу зэхэлъышъ, джэуап къетыжьыгъуае 
сфэхъун, ау тIури зэхэтмэ, Алахьталэм сыкъызэхишIыкIынэу 
сыщэгугъы.
- Алахь лъапIэу лъагэм джэуап къызыпимыгъохыжьыгъэ цIыф дунаим тетэп, ау ежь-ежьырэу зыпсэ зыгъэгъужьхэрэр Ащ имыцIыфхэу елъытэх.

--- Page 219 ---

- Ары шъхьае, мамлюкмэ яжъогъонэф, сянэ ишъхьакIо 
фэщэчыгъэп.
- ШъхьакIо зиIэ пстэуми аIэ зытыращэежьырэп. Тызтетыр дунай хьаф зыкIэтIуагъэр шIукIи, екIи Алахьым 
тыщеу шэтышъ ары. Дунэе хьафым къыщытфычIисэгъэ 
пкъэуитфым блэмыкIэу псэугъэм игъэзэжьыгъо къызысыкIэ, ыдэжь зэрещэлIэжьышъ, иджэнэт регъэтIысхьэ, 
зыми къымыубытэу шъхьэрытIупщ хьакъу-жъокъум, 
пцIыусыным, тыгъоным, бзэджэшIэным хэтыгъэр иджэхьнэм лъэмыдж тырегъахьэ, щеушэты.
- Ар шъыпкъэ, зэфагъ. Ау етIани сянэ тхьамыкIэм пае 
сигугъэпIэ Алахьым селъэIущт,- Саид ымакъэ къыщытхъагъ,- емыкIу къысфэмышI, сянэ тхьамыкIэр сыгу къызыкIыкIэ, зысфэщыIэжьырэп.
- Ары, ары, уянэ Мунирэ, зи къыуимыгъэлыгъэми, 
зэрэпщымыгъупшэрэр сигуапэ. Къо дэй нахь, ны дэй щыIэп 
зыфаIорэри шъыпкъэ. Шъэожъыеу мыщ сыкъахьи, лIы 
сыхъуи, унагъо щысшIэжьыгъ пэтызэ, зы мэфэ закъуи 
сянэ сыгу къэмыкIэу къыщысфыхэкIыгъэп. Уянэ угу къыпылъэдагъэми къыпымылъэдагъэми, зытыращэгъэ джэхьнэм лъэмыджыр нахь псынкIэ фэхъунэу Алахьым елъэIу, 
хэт ышIэра укъызэхишIыкIынкIи, ынэшIу къыпщифэнкIи 
пшIэнэп. ЗыIэ зытезыщэежьыгъэмкIэ хьарам сфэхъущтми, 
ным фыуиIэ шъулъэгъум ар къысегъаIо. Мыхъун сIуагъэмэ 
къысфэгъэгъу, си Алахь.
- Хьау, хьау, мыхъун пIуагъэп, мамлюкмэ яжъогъонэф. 
Тхьауегъэпсэу, сшынахьыкIэ елъытыгъэмэ, сянэ тхьамыкIэкIэ унахь цIыфышIоу укъысфычIэкIыгъ. Игугъу къызыфезгъажьэкIэ, Сэламыш зеудэгу, ышъхьэ дырегъэзэкIы. 
Укъэзылъфыгъэ ным аущтэу уфыщытыныр емыкIуба, 
нэпэнчъагъэба?
- Нэпэнчъагъэм нахьи емыкIугъэр къэсэштэ, ау шъо 
зэшитIум джы нэс шъуфызэхэмыфыгъэр сэ зэхэфыгъуае 
сфэхъун, шъуигунахь сыхэхьанэу сыфаеп, шъор-шъорэу 
шъузэгурыIомэ нахьышIу,- "Сэламыш уфэдагъот, ащ иIуи 
ишIи зэголъых, янэкIи нэшъоп, ятэкIи дэгоп" Оздэмыр гукIэ 
зэриIожьызэ, шъхьаихыгъэу пигъэхъожьыгъ. - Ау уятэ о 
зэрэпщыгъупшэу пшынахьыкIэ щыгъупшэрэп.
"Сэ къыфезгъажьи, сызэнэгуещтыгъэр къызфезгъэдзыжьыгъ! - Саид гукIэ зыфэгубжыжьыгъэми, ышъокIэ 

--- Page 220 ---

къызхигъэщыгъэп. - Сянэ шIу сэлъэгъуми, сятэ сыфэгуитIуми сыда шъуиIофэу хэлъыр. Ар шъуIозэ, черкес нэIуагъэхэм шъузэкъуахьэхи, сянэ зыпежъугъэлъэжьыгъ, 
сшынахьыкIэ гучъыIэ къысфежъугъэшIыгъ, сызымышIэрэмэ 
ажэ дэйкIэ сыдэжъугъэфагъ. ГъусэкIэ сэ эмирмэ уакъыхэсхыгъ къыосIуагъэми, черкес хэхэс султIаным уринэуи, 
уритхьакIумэуи укъызэрэскIэкIидзагъэм семыгуцафэу 
арэп. Ау делашъо къыстешъоштэми, шъузфаер къыжъудэзгъэхъунэп, сичэтэогъу апэ зыпшъэ дэфэщтмэ ори 
уащыщ. Джа укъызыщытхъурэ сшынахьыкIи къыжъудэзгъэкIожьын!.."
- СшынахьыкIэ Сэламыш, мамлюкмэ яжъогъонэф, 
сятэ зэрыщымыгъупшэрэр сигуапэ, сэри ар сыгу икIырэп. 
Сянэ игугъу нахьыбэрэ зыкIэсшIырэр Дамиеттэ тызарагъащэм, тиилъэс къинхэр зэрэзэдэтщэчыгъагъэхэр арыщтын, мамлюкмэ яжъогъонэф. Сяни зыщызгъэгъупшэрэп, 
сяти сырэгушхо.
- Дэгъу, аущтэу узэрэщытыр. Сэри, шъыпкъэм уфаемэ, джары зэхэсхынэу сызыфэягъэр, ау "мамлюкмэ 
яжъогъонэфкIэ" укъызкIысаджэрэр зыфэсхьын сшIэрэп.
- Сыда?
- Ащ фэдэ цIэкIэ укъысэджэным сиIоф нэсыгъэпышъ 
ары.
- Расим, Мэгърыб, Санкар, Бэрэкъэт эмирхэм 
уафэдэба?
- Сэ сышыу тIокIитIу эмир. ЗыцIэ къепIуагъэхэр шыуишъэ эмирых, Мысыр султIаным иапэрэ цIыфых, ицыхьэшIэгъух, иупчIэжьэгъух.
- Анаси, Санкари, Малики, Маханни ицыхьэшIэгъу 
дэдэхэуи?
- Цыхьэ зыфимышIыхэрэр Мысыр султIаным зыгуигъэтыхэрэп! - Оздэмыр къыпиупкIыгъ.
- Ар шъыпкъэ. Ау зыцIэ къесIуагъэхэ эмирхэмкIэ 
сыкъызыкIыоупчIыгъэри къыосIон. Джы къызнэсыгъэм 
узэрэшыу тIокIитIу эмирыр сэгъэшIагъо. УзысшIэрэм 
къыщегъэжьагъэу султIанмэ уагот, тятэ ыуж сэри сшынахьыкIи укъытпэблэгъагъ, джы мары Къэлэунэ султIанышхом 
ицыхьэшIэгъумэ уащыщ. Сыда уиэмирыцIэ къызыкIыпфемыплъырэр? ЕзыIон, фэзыгъэчэфын цIыф уиIэпышъ ары. 

--- Page 221 ---

Чабэм тыкъызикIыжьыкIэ, ар сиапэрэ Iофэу султIаным 
ыпашъхьэ фисхьащт.
- Хьау, ар озгъэшIэнэп! - Оздэмыр зэмыжэгъэ гущыIэр 
Саид IэкIиути, фиушъхьафыжьыгъ. - ЗыкIэлъэIухэрэ пстэури 
сыдигъокIи къабыл хъурэп.
Ардэдэм махъшэхэр къызэтеуцохи, ахэм ащыщ горэм 
ытх тет азэнаджэм ымакъэ пшэхъолъэ нэкIым шъхьэщытэджагъ: "ЛаIилахьу-Iилэлахь, Алаху акбар!.."
Оздэмыр къыIуагъэр зыфихьыщтыри, пигъохыжьыщт 
джэуапыри зымышIэщтыгъэ Саид ушъхьагъу дэгъукIэ 
азанаджэм зыкъыригъэшIэжьыгъ:
- Джары, тыгущыIэзэ, тигъогуи хэкIыгъ, щэджэгъо 
нэмазри къэсыгъ. Нэмаз ужым, Алахьым ыпашъхьэ тыкъызикIыжьыкIэ, тигущыIэ пытыдзэжьын,- "тызэIууIухьэзэ, 
сэ сызфаеми укъесщэлIэн, цыхьэшIэгъу укъысфэхъущтми 
зэзгъэшIэн" Саид гукIэ ыIозэ, махъшэм къехи, амдэз 
ыштагъ, игъусэмэ ахэмыхьэу пшэхъо Iатэм нэмаз щишIынэу 
дэкIоягъ. - Мыщ зэкIэми тиIэтынэп, ау сэ Алахьталэм 
ыпашъхьэ нахь пэблагъэу сиуцон. Шъо сакIыбыкIэ, джау 
пшэхъо Iэтэ лъапсэм шъукъыщызэхэуцу.
Пшэхъо сэмэ зэщычъэхэмрэ махъшэ къурэхэмрэ 
афэшъхьаф зэрымыт шъоф гъожьышэ мэкъэнчъэм шъхьэщыт ошъо пкIыжьыгъэм тыгъэ фыжьышъор къежъэжъыкIы. Жьы стырыр шъхьэкуцIым къыхэтIысхьэ, ежь-ежьырэу пшэхъо плъыгъэр мэлъалъэ. Щыс махъшэхэри, 
щытхэри мэгъуашхэх. Чабэр зыдэщыIэ къыблэ лъэныкъомкIэ зынэIу гъэзагъэхэ нэмазышIхэм дыухь къахьы, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ мэтIысых, шъхьащэ ашIы, шъхьэдегъэзэкIыкIэ сэлам ахы, къэтэджыжьых, мэтIысыжьых. 
Хэтырэ нэмазышIи итхьалъэIу ежьырырэ Алахьым фэшъхьафрэ зэхихырэп.
Аравие пшэхъолъэ нэкIым итыдэрэ лъэныкъокIэ къокIыпIэ-къохьапIэмкIи, къыблэ-темырымкIи щызэщыгъу умыIощтмэ, щырэхьат. Ау зы пщэ гъощагъи къызыщымылъагъорэ Алахьым иуашъо ошIэ-дэмышIэу къыщыхэлыдыкIыгъэ пчыкIэм шыблэ гъуагъор къызбгыригъэугъ, зыкъэшIэжьыгъо нэмазышIхэр имыфэхэзэ, ятIонэрэу къызэожьым, пшэхъо хъые-зэхэлъалъэр шъофым къыригъэтэджагъ. Ардэдэм, зэкIэми алъэгъоу, ас-Саид пшэхъо 
Iатэм пхырызыгъ…

--- Page 222 ---

Пшэхъо лъалъэкIэ къябэныжьыщтыгъэ Iуашъхьэм 
Оздэмырдхэр пыримыкъухэу, зыIуилъэшъонэу фежьэрэр 
къыIэкIатхъыжьызэ, мэфэныкъом ебэныгъэх. Тыгъэр 
зыщыкъохьажьыщтмэ адэжь, зичIыпIэ тIо икощыкIыгъэ 
пшэхъо Iатэм Саид ылъэхъуамбэ къызычIэщым, "укIэкIо" 
самэм еIэсэкIхэзэ, хьадэр къычIахыжьыгъ.
- КъытэхъулIагъэр тхьамыкIагъу,- хьадэм кIэрысыгъэ-шъхьащытыгъэмэ Оздэмыр ариIуагъ,- ари аущтэу 
хъунэу Алахьым ыухыгъагъэшъ, теуцолIэн. ЧIыпIэ къин 
тифагъэми, нычэпэ мы тхьамыкIэм тыкIэрысыжьынышъ, 
неущ дгъэтIылъыжьын. Хьау, чэбакIо щыIэп, сыд пае 
тигукIае Алахьым ишыихъ чIыпIэ итхьан, Мысырым дгъэзэжьыщт.

--- Page 223 ---

Къушлъыкъу щайешъогъу уахътэм гъогуныкъом 
къытекIыжьыгъэ чэбакIохэр Каир къыдэхьажьыгъэх, гъоумэ ягушIогъо джэмакъи зэхахыгъ:
- Аль-Мансур Сайф Къэлэунэ ад-дин аль-Алфи Мысыр 
султIанышхор непэ ишъуз Аслун шъаокIэ ыгъэгушIуагъ, 
ан-Насыр Мухьамэд фаусыгъ, Алахьым мафэ тфешI, 
мамыр-зэдэIужь фэшъхьаф хэгъэгум имылъэу щыIэкIэшIукIэ тыдегъэтхъэжь.
- Амин, си Алахь,- Оздэмыр эмирым къызеIом, 
игъусэхэм къыдырагъэштагъ, гъогум къыщехъулIэгъэ 
тхьамыкIагъомрэ зэхихыгъэ къэбар гушIуагъомрэ ахэмыгупшысыхьани ылъэкIыгъэп: "Зыр кIодыкIаекIэ дунаим 
ехыжьы, адырэр гушIуагъокIэ къытехъо…"
Х
Абака-хъаным ятэ Хулагу-хъаныр Пыйпэрыс султIаным 
Сирием зэрэщызэхигъэтэкъогъагъэр джы къызнэсыгъэм 
щыгъупшэрэп. Пыйпэрыс осултIаныфэ имонголыдзэ 
Сирием къыритэкъонкIэ щынэщтыгъэ. Зэ къырищажьи, 
аущтэу зыкIишIэрэр идзэпщмэ аримыIоу, гъогуныкъом 
щызэкIищэжьыгъагъ. Джы Пыйпэрыс зыщымыIэжь илъэс 
заулэр тIэсхъагъэ шъхьае, ащ ычIыпIэ ихьэгъэ Къэлэунэ 
султIаныр нахь тхьагъэпцIэу къыфычIэкIыгъ: ианахь дзэпщ 

--- Page 224 ---

цIэрыIомэ ащыщ Хэтун-хъаным ыпхъу Аслун ыщи, Абака 
илъышIэжь Iофхэр зэтыригъэуцогъагъэх. Пыи къыфэхъугъэхэр зэкъуеутыфэ охътэ макIэп ыхьыгъэр. Ащ нэс 
Хэтун-хъанымрэ махълъэ къыфэхъугъэ Къэлэунэ султIанымрэ азыфагу зэмышIуныгъи къыдэхьагъ, ау ащ монгол 
хъанитIум язэфыщытыкIэ хигъэхъуагъэп, хигъэкIыгъэп, агу 
илъымрэ аIупэ телъымрэ зэфэшъхьафхэу, зэIущхыпцIэ-зэфычIэплъыкIэ, анахь лъэшымрэ Iушымрэ язэрэмыгъашIэу, 
Илхан Курлутаим хъанмэ ашъхьэ Абака ешIыфэ, Перс 
хэгъэгум щызэдисыгъэх. 
Дунай хэгъэгу пстэуми Персиери афэд: ащи къокIыпIи 
къохьапIи, къыбли темыри иI. Къушъхьэ зэшъхьащыкIотхэри, шъоф зэпэIучъхэри, мэз зэикIхэри, гъуй-пырыпыцухэри итых, псынэкIэчъхэри, псыхъо инхэри имакIэхэп, 
Перс хытIуалэмрэ Каспие хымрэ яорхэр, Оман хытIуалэм 
иехэри ахэтыжьхэу, къеуалIэх, ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр 
чIыгу шIуцIэкIэ, шэплъыкIэ, гъожьышъокIэ зэтеутыгъэх, 
ощхи къыщещхы, оси къыщесы, жьыбгъи къыщепщэ, 
шыбли щэгъуагъо. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыби щэпсэу, 
ислъам диныр нахьыбэмэ щаIыгъ, Алый япегъэмбар лъапI. 
Кощырыпсэу монголмэ ябуддэ дин шытхыкIэ къызэрэрахьагъэм фэдэу шытхыкIэ ралъэсыкIыжьыщт аIозэ, ахэр 
ыгъапэхэрэп. Буддэ диныр зикъабыл хымэ пыидзэр ячIыгу 
зэритэкъуагъэ пэтызэ, яазэнэджэ макъэхэр зэпыухэрэп, 
янэмазышIмэ ахэхъо, нэмазщыгъыр агъазэ, КъурIаным 
еджэх.
- Мыхэм амакъэ сыуджэгъугъэ! - щэджэгъо азэнэджэ 
зэпеомэ Менгу-Темур дзэпщыр къызыщагъэтэджыкIыгъ.
- Сэ сыгу рехьы,- Абака-хъаныр тхьагъэпцIышъо 
нэзэжъукIэ щхыпцIи, жэпкъ жэкIэ пIуакIэм ыIэгушъо ригъэчъэжьыгъ,- тищэджэгъуашхэ къызэрэсыгъэр тагъашIэ.
- Ары, ары, хъанмэ яхъаныжь,- Менгу-Темури къесэмэркъэугъэ ятэшым ыкъо дыригъаштэзэ есэмэркъэужьыгъ,- ящыдхэми ящэджэгъо уахътэ зыщагъэгъу пшэрэп. 
Мары, тищэджэгъуашхи ымэ къыскIихьагъ.
АлырэгъукIэ пкIэгъэ джэхэшъогум хэтIэгъэ пкъэу пытэм 
щэтырэ хъоо-пщаур зэлъеIэты, бгъуиплI шъхьаныгъупчъэ 
зырызмэ ащыкъудыигъэ щэрэб пIуакIэмэ мафэм итыгъэпс 
фэмыф ерагъэу къахэпсы чэпэзэхэогъум хъанитIур хэс 

--- Page 225 ---

фэдэу къыпщэхъу. Дышъэпс-тыжьыныпс егъэшъогъэ 
яшъэжъые-къэмэ-чэтэ Iапшъэхэр, ящыгъынмэ, япэIо 
шыгумэ, ялъэкъопылъхьэмэ ахэдыкIыгъэхэ хъырахъишъэхэр ащ къыхэжъыукIых. Джыдэдэм Абакэ-хъаныр 
зытемыс дышъэ тэхътэ хэIэтыкIыгъэу абгъукIэ щытми 
зигъэзэщырэп зэпэлыдыжьы. Мафэми чэщыми ищыкIэгъэщт хьакъу-шыкъухэри адырабгъу тегъэуцуапIэм щызэхэтых, джэрз лэджэнри къогъупэм къот. 
Абакэ-хъаным ищэтырэ хъоо-пщао къабзэми, ежьми, 
иIахьыли зыдамышIэжьхэу зэсагъэхэ былымышъо шIоIурымэмрэ цIыф пкIэнтIамэмрэ из.
Хъаным иIэнэзехьэмэ щэтырэ щыблыкъ-пэIухъо къолэныр къызыIуахым, щыгъу зыхэмылъ шыл гъэжъогъамэр 
къырилъэсагъ, пахъэр къызшъхьэщихырэ Iэнэ зырыз 
зыIыгъхэ нэбгыритIум ауж пщэрыхьакIор ит, ащи мэлылъ 
гъэпцIэгъэ дыигъэр зэрыт IэгубжъитIу ыIыгъ, къыкIэлъыкIорэм кумысыр зэрыз пхъэ щалъэр къехьы, ихьагъум 
дэжь къыщыуцугъэ пшъэшъэ нэзэжъу дэхитIумэ хъанмэ 
афэгъэхьыгъэ хъохъу-орэдыр мэкъэ шъэбэ зэкIукIэ къыхадзагъ.
Гъомылэр къэзыхьыгъэ лIитIур хъанмэ акIыб къызыдэуцохэм, шхэгъу пэпчъ зэришI хабзэу Абака-хъаным 
пщэрыхьакIом риIуагъ:
- Къытфэупщэрыхьагъэмэ зырызэу ахаI, кумысри 
уплъэкIу, шъори ары,- пчъаблэм дэжь къэуцугъэхэ пшъэшъэ нэкушъхьаплъитIуми ариIуагъ. Зи къызэмыхъулIэгъэ 
гъомылэ уплъэкIухэр щэтырэм зекIыжьхэм, Абакэ хъаным 
анахь лы пщэр такъырыр къышти, шэдагъэр ыIупшIакIэмэ 
къаIучъэу ецэкъагъ, шъэжъые кIэкIыр къызыгозыхи лыр 
къупшъхьэм къытезыупкIыщтыгъэ Менгу-Темур есэмэркъэукIыгъ:
- Цэхэр пIутыжьхэба?
- Ащ тиIоф джыри нэсыгъэгоп, мы къупшъхьэри зэхагъэтэкъощт.
- Шэр мыдыижьызэ, лым ецакъи, джа зэхэпхьаджыхьащт къупшъхьэм иIэшIугъэ зыфэдэр къэпшIэщт,- 
зижэкIэ пIуакIэ дагъэр къызытежъыукIыщтыгъэ хъаным 
идзэпщ риIуи, къапыщылъ Iофым зэрэфэхьазырын фаери 
сэмэркъэукIэ фыпигъэхъожьыгъ. - Ар пIоу пцэхэмрэ 

--- Page 226 ---

уичатэрэ уадэмыгузажъу, Къэлэунэ султIаным икъупшъхьэ-лъашъхьэхэр зыщытхьаджыщт чIыпIэмрэ зэманымрэ 
тапэкIэ джыри къэт.
- Неп, джыдэд пIуагъэми, хъанмэ яхъаныжь, сэ сыхьазыр! - Менгу-Темур ишъэжъые Iэдакъэм нигъэсэу лыухъо 
пщэрым хисагъ, ыIэгушъо дагъэхэмкIэ ыжакIэ телъэкIыхьажьызэ, нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- Тятэшым 
ылъ сымышIэжьэу сыуцущтэп!
- Ар зэтшIэжьын фэягъэр, сшынахьыкI, Бибарс нэлъэныкъонэшъур ары, адырэ нэ псэу закъор фисымыутыжьэу 
дунаим ехыжьыгъ,- Абака-хъаным ишъхьэкIо-гукъао 
рыригъэутэхэу кумыс къашыкъыр тыришъухьажьи, тегущыIыкIыгъ.- Черкесмэ ялышхыкI къызгурымыIорэр. 
ЩыгъупсыкIэ агъажъошъ, лым иIэшIугъэ кIафы. Былымылъ 
зыIуагъафэрэп, кIагъэчъы.
- Щыгъупсым зэрэхагъэжъукIыгъэр имыкъоу бжьыныфщыгъури тыратэкъожьы,- Менгу-Темури щхыпцIы-мыскъарэкIэ къыдыригъэштагъ.
- Пцэлмэ уряIазэзэ, бжьыныфыцэр ууцэIун фае нахь, 
сыда щыгъум зыкIыхэуубыхьащтыр, зыкIэбгъэкIодыщтыр. 
Хьайуанхэр ары щыгъур зищыкIагъэр.
- Хьайуанхэшъ ары, хъанмэ яхъаныжь, черкесхэр 
зыкIэщыгъушхыхэр.
- Джащ нахь шъыпкъэ сятэ зэкIодылIэгъэ Бибарсыжъыр 
къызхэкIыгъэ черкесмэ япIолIэнэп,- ыгу къыдеIэу хъаныр 
щхыгъэ. - Мыдэ, лъы дыигъэм тыхэгъаIи, кумысри тетэгъэшъухьажь. - Кумыс кIуачIэм нэкIушъхьаплъ кIигъэхъукIыгъэ хъаным нахь фэкIэщыгъоу игущыIэ къыпидзэжьыгъ: - Къэлэунэ пшъэ гъумыжъым ышъхьэ типчыпэ 
шIоIугъэу султIаныгъор зышIуиубытыгъэ араб хэгъэгум 
къыщетхьакIынышъ, шъэожъыезэ къыздырахыгъагъэ 
Черкесым тхьыжьыщт. Ащ изакъоп, Бибарс ышъхьэ-къупшъхьи къычIэтхыжьынышъ, едгъэгъусэжьыщт.
- Мамлюкхэр? - япыймэ яIоф ухыгъахэ фэдэу Менгу-Темур къызIуипхъотыгъ, къызыкIэупчIагъэри псынкIэу 
къыушъхьафыжьыгъ. - Черкес мамлюкхэр ары зыфасIорэр.
- Ахэр зэкIэ типщылIыщтых! Агухэр къызфэдгъэшIунхэм пае араб унагъохэри Iахьынчъэ тшIыщтхэп.

--- Page 227 ---

- Ащ фэдиз черкес мамлюк исынэуи?
- Имысыгъэмэ араб шъхьанэкIмэ яхэгъэгу ашIуаубытыщтыгъа? Ахэм туркменхэри, албанхэри, тыркухэри, 
гъэркIэ зязытыгъэхэ тиайратхэу быслъымэн диным ихьагъэхэри ядгъэгъусэщтых.
- Ахэр егъэзыгъэкIэ гъэр хъугъэх, хъанмэ яхъаныжь, 
быслъымэн диныр арагъэштагъ…
Абака хъаным Менгу-Темур дзэпщым къыригъэжьэгъэ гущыIэ гукIэгъур къыригъэухыгъэп:
- КъэмыIу! Унэ къаплъэу уипый гъэр зебгъэшIыныр - лIыгъэнчъ. Ащ нахьи нахь нэпэтехыгъ узэрэбыслъымэныщтым пае пкIэтым ыпакIэ пябгъэупкIыныр! Айрат 
зэолI шъихыр мэл хъыдагъэм фэдэу зэхэуцохи, зыхарагъэщмэ "Алаху акбар" арагъаIозэ, быслъымэн зэрагъэшIыгъэшъ, лъэгонджэмышъхьэкIэ тIысхэмэ къэтэджыжьхэу, ашъхьэ зыфауфэри амышIэу, непэ тфэ нэмаз ашIы. 
Узыщыгугъырэ зэолIмэ ащ фэдэ къыуашIэныр шъхьакIом 
къыщыуцурэп. Сятэ, уятэш дзэпщышхор пый утыгум 
къырани, мамлюк шы лъабжъэмэ арагъэулъэгужьыгъ… 
О етIани ахэм угу афэгъу! - Бибарс имамлюкмэ япчыпэ 
зэпэIыгъыкIэ ятэ къызэрэрахьакIыщтыгъэр, зэрэзэпадзыжьыщтыгъэр, яшылъабжъэхэмкIэ зэраулъэгужьыгъагъэр, IэпыIэгъу фэхъункIэ амалынчъэ-уIагъэу ежьыри 
зэуапIэм шыплIэкIэ инукер къызэрэрихыжьыгъагъэр 
Абака-хъаным ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ, зыкъопитIу ыIыгъ 
мэл цэгэналъэр зэхигъэшъхъашъхъэрэм фэдэу ыцэлышъхьэхэр зэригъэшхыжьыгъэх.
- Хьау, хъанмэ яхъаныжь, ащ фэдэ гукIэгъу IофкIэ 
укъысэмыгуцаф,- Менгу-Темур ынэкIушъхьэ хъурай 
шэплъхэр кIыфы кIэхъукIхэу зыкъишIэжьыгъ,- армырми 
сэ ахэм бэшIагъэ сыгу зафэплъырэр. Быслъымэн пыупкIафэ 
зязгъэшIыгъэхэр язгъэсэкIыжьыгъэхэу къыозгъэлъэгъужьын. Хэтун къэрэбгъэжъым сэ сIэкIэ джа дэдэри есшIэн!
- Хэтун-хъаным арэп етшIэщтыр,- кумыс къашыкъ 
зыщыплIым тIэкIу кIигъэукъощыгъэ шъхьэ фэкIыхьашъор 
Абака-хъаным къыкIипхъотыкIи, мэкъэ псыгъо зэпытхъыкIэ кIэщхыкIыгъ,- Къэлэунэ яплIэнэрэ шъузкIэ ригъэщэгъэ 
ыпхъу Аслунэ кIэпэлъатэр ежьыр шъыпкъэм едгъэшъузыжьыщт.

--- Page 228 ---

- Джар зэкIэми анахь дэгъу, фэшъошэ шъыпкъэу 
къыфэуугупшысыгъ! - Менгу-Темур зэхихыгъэм къыкIигъэкуукIыгъ, къыфихьыгъэгъэ къэбарэу щыгъупшэжьыгъагъэр ыгу къыгъэкIыжьи, нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыкIэлъиIожьыгъ. - ЛъфэгъакIэ ар.
- ЛъфэгъакIэ пIуи? - егъэшIагъоми-емыгъэшIагъоми 
умышIэнэу Абака-хъаныр къэупчIи, ежь-ежьырэу джэуап 
кIэух зыфишIыжьыгъ. - Лъфагъэмэ нахьышIужь, сабыир 
быдз езыгъашъорэ бзылъфыгъэр сыдигъокIи пIэ IофымкIэ 
ерыш,- щхыпцIыр зыкIэт кIэнэкIэлъэ "хьа-хьахь" макъэм 
кумысыр тыришъухьажьи, щыблыкъ къолэн дышъэшъо 
зэпэжъыужьыр къызэпхъухыгъэ ихьагъумкIэ плъагъэ, Iэгу 
теуагъ. - Тэ хъугъэха сиорэдыIо Iушъабэхэр?
ХI 
Зэо мыухыжьмэ, къешIэкIыгъэгъэ пый хъущэмэ афэмыштэзэ, зихъоршэрыгъэ текIодэжьыгъэ Бибарс султIанри 
щыIэжьэп, зиараб шIулъэгъурэ зишъхьалъэшыгъэрэ 
яунэхъулIэгъэ Мунири ащ кIэлъыкIожьыгъ, ным насыпынчъэ техъухьагъэ пэтзэ, фыземыхьэгъэ IэнатIэм шъэфкIэ 
кIэбэныжьыщтыгъэ Саид чэбакIори Аравие пшэхъолъэ 
шъофым ыдырыжьыгъ. Ахэм къакIэныгъэ Сэламыш джы 
зизэкъо-Iахьылынчъэу дунаим тетыр.
Ащыгъум "гухэкIыр - хьадагъэ, гушIуагъор - гухахъо" 
арабмэ зыфаIорэ гущыIэжъыр шъыпкъэба? ГухэкIри гушIуагъори къэIогъэшIух шъхьае, ахэм яджэуап етыжьыгъуай. 
ЕтIани ащ фэдэ уилIакъо къемыхъулIагъэмэ, зэхэшIыкIыгъоещт. Ау ащ лIакъор фимытыжьэу, хэгъэгу лъэгапIэмэ 
лъэкъуацIэр япхыгъэ хъумэ, ар зэкIэми анахь Iофыжь.
Сэламыш иныбжьыкIэ тэмэпкъхэр опытэфэхэ хьадэгъищ пэкIэкIыгъ. УIэгъэ зырызкIэ ахэр шъхьэрыкIхи, щыгъупшэжьыгъэхэуи? Чатэм ыуIэрэр мэкIыжьми, ар егъэшIэрэ 
пкъышъол тыркъоу къэнэжьы. Ятэ илIакIи, янэ идунэе 
бгынэжьыкIи, ышнахьыжъ икIодыкIи Сэламыш ышIэщтыгъэми, ным ежь зэришIэжьыгъагъэр ары джы къызынэсыгъэм фызэхэмыфырэр. Зыпызылъэжьыгъэм зыпилъэжьыгъэшъ, сыда ащ къыбгурымыIонэу хэлъыр?
Ар уиунэгъо кIоцI къимыхъухьагъэмэ, уилIакъо къыхэмыхъухьагъэмэ, ащ фэдэм тегущыIэгъошIу, ау джэуап 

--- Page 229 ---

етыжьыгъуай. Ар нэшхъэимрэ гушIуагъомрэ, хъопсэнымрэ 
шъугъонымрэ, шъабэмрэ пытэмрэ, пцIымрэ шъыпкъэмрэ, 
хьажъ-гужъымрэ гукIэгъумрэ зэрэзэголъхэм фэд. Зым 
ущегъаIэ, адрэм уреуты, нэмыкIым укъегъэтэджыжьы, 
фэшъхьафым бэн пфетIы. Арэущтэу цIыфым ищыIакIэ 
гушIуагъорэ гукъаорэкIэ, нэпсырэ щхэнрэкIэ зэхэмылъыгъэмэ бэшIагъэ дунаим зытекIодыкIыжьыщтыгъэр. 
Ным иIэшIугъэрэ тым игушIуагъорэ Сэламыш зыхимышIэзэ, къыгъэшIэгъэгъэ илъэсипшIым, ежьыри зэрахэтэу, султIан IэнэтIищыр къызэринэкIыгъ. Къэлэунэ - 
яплIэнэрэ. Илъэс тIокI хъугъэ СэламышкIэ сыд фэдэщта 
ар? Шъхьэзэкъо-Iахьылынчъэу дунаим укъызытенэкIэ, 
дышъэпсым зыщыогъэпскIми, уикIэтIый уицокъэпсми, 
зэгорэм ащ фэдэ упчIэ пшъхьэ къызитаджэкIэ, уигъэгумэкIын, джэуап ептыжьын фаеба?
Ащ фэдэ упчIэхэм джэуап язытыжьыщтхэр джы нэс 
Сэламыш иIагъэх - янэрэ ышнахьыжърэ. Ахэм яшъэфшъхьэихыгъэ нэфагъэ. Джыры? "ЦIыф пстэуми якъэхъукIэ 
зэфэдэ, ялIэжьыкIэ зэфэшъхьафы" зыфаIуагъэр къагъэшъыпкъэжьызэ, тIури дунаим ехыжьыгъ, ау ятэ султIанышхом емыпэсыгъэ лIакIэр гуплъыгъэ-шъхьэплъыгъэм 
янэ хэтэу зэгорэм къыриIогъагъэми, ятэ фыриIэ шъэожъые 
шIулъэгъум ар щигъэгъупшэгъагъэу къычIэкIын, неп ныIэп 
ар ошIэ-дэмышIэу ышъхьэ къызфечъэжьыгъэр: "Сянэрэ 
сшынахьыжъырэ якIодыкIэ тхьамыкIагъо сызыщыгъуазэкIэ, 
сыда сятэ идунэе ехыжьыкIэ зыкIэсымышIэн фаер? ФагъэIугъа хьауми шъыпкъа? Узылъэгъу мыхъурэ пыир ары 
ащ фэдэр пфэзгъэIущтыр! Сянэ ащ фэдизэу сятэ епыищтыгъэуи?.. Сшъхьэ къихьагъэр жъалымыгъэм къыщыуцурэп! Ащ ишъыпкъапIэ зышIэрэр Къэлэунэшъ, сызыфеупчIыщтым игъо къэсыгъ",- Сэламыш ынэгушъхьэ ушэплъыгъагъэмэ лъыр акIэчъыжьэу ригъэжьэжьыгъ.
Мафэ горэм Къэлэунэ Сэламыш къаригъэщагъ. Унэм 
къыфихьэгъэ пкъы ищыгъэмрэ IэшхуитIу едзыхыгъэмрэ, 
пшъэ кIыхьэ пытэмрэ нэ чан шхъуантIэхэмрэ Къэлэунэ ыгу 
Пыйпэрыс икIэлэгъугъэ къагъэкIыжьэу къызыщытэджыкIыгъ, пэгъокIи, IаплI рищэкIмэ ытэмэпкъ теуIэзэ, есэмэркъэугъ:
- Мафэ къэси моущтэу зипчыщтмэ, уятэ иинагъэ фэдиз 
бжыхьэ нэс ухъущт, моу нахь тэрэзэу сызэгъэплъ,- Къэлэунэ зэкIакIуи, нэгушIо IуплъэкIэ Сэламыш къызэпиплъыхьагъ,- уиIэшэ-шъуашэ дэгъоу къыокIу, ау узфэчэфынчъэр сшIэрэп. Зыгорэм угу хигъэкIыгъа?
- Хьау, ащ фэдэ Iоф сиIэп,- Сэламыш къыIуи, мыгъатхэ 
къыщегъэжьагъэу шъхьэгугъум хэзыгъэтыщтыгъэ Iоф 
джэуапынчъэр ыушъэфызэ, гукIэ зэупчIыжьыгъ: "ЕсэрэIуа? 
Сянэ къысфидзыгъагъэм сыда мыщ къыхигъэхъожьыщтыр?.."
- Зэгорэм къычIэщыжьыщтыр сшIомыушъэф,- Къэлэунэ къызпигъэтIысыгъэ шъаом ынэмэ акIаплъэзэ риIуагъ,- сэ къысэпIуагъэри о зэпIожьыгъэри зы. УзыгъэгумэкIрэр къыздемыхьакIэу зышъхьащыдз. СыкъэдаIо, 
Сэламыш.
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, къебгъэжьэгъахэшъ, 
сыоупчIын.
- Зэ, зэ,- мэкъэ пытэ теубытагъэкIэ Къэлэунэ ыпашъхьэ исыр зэпигъэугъ,- ащ фэдэ пэублэ зиIэр зэхэсхынэу 
сыфаеп. Орырэ сэрырэ къангъэбылъ тызэдешIэнэу зедгъажьэкIэ, эмирмэ, мамлюкмэ, фелахьмэ сыдэущтэу 
зыкъытфашIыщта? Тызипэщэ хэгъэгур сыдэущтэу хъущта?
- Сэ зыми сырипащэп, Алахьым илIыкIу.
Къэлэунэ зэхихыгъэм шъхьэшхор къыригъэпхъотагъ:
- Ар уигукъауа, хьауми джаущтэу къэоIуа?
- Хьау, тыгъэ папкI,- Сэламыш псынкIэу зыкъишIэжьыгъ,- укъызэрэсэгуцэфэгъэ гумэкIыр тэрэзэу къысфэIошъугъэп. Сятэ илIэкIэ шъыпкъэ сшIэмэ сшIоигъу. "Имэхъэджагъэ текIодэжьыгъэу" сянэ къызэрэсиIогъагъэр сшъхьэ 
икIырэп.
- Аущтэу уянэ къыуиIогъагъэмэ,- Къэлэунэ шъхьэгъэсыс гукъаокIэ хэхьапщыкIыгъ,- зэрэпшъхьэщысщыгъагъэм сырыкIэгъожьырэп, ежь зэримышIэжьыгъи къехъулIагъэп. Ныр нышъ, уянэкIэ угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу.- Нэшхъэигъо зэпыугъо заулэкIэ султIаныр щыси, 
игущыIэ къыпидзэжьыгъ. - "Кушъэ зыфамышIырэ бэн 
зыфамытIырэ цIыф дунаим къытехъорэп" адыгэмэ аIо, ау 
арабхэми мыщ фэдэ гущыIэжъ яI: "Шыр лIэмэ, инал къыкIэныжьы, цIыфыр щымыIэжьмэ, ыцIэ къэнэжьы". Бибарс 
цIэ къодыеп. Чэщрэ ошъогу къабзэм къижъыукIхэрэ 
жъуагъомэ япчъагъэ гъунэнчъ. Зыр нахь инми, адрэр нахь 

--- Page 230 ---

цIыкIуми, зэкIэми ацIэр - жъуагъо, ау ахэр къызэшIэкIыгъэхэ жъогъошхом МазэкIэ еджэх. Джащ фэд Бибарс 
султIанри. Хэт сыд къыуиIуагъэкIи, уятэ ицIыфыгъэрэ 
илIыгъэрэкIэ уемыхъырэхъыш, рыгушху. Ау сыхьат къэси, 
мафэ къэси Алахь лъапIэу лъагэм тызыщиушэтырэ дунай 
хьафым щыхэукъогъошIушъ, уятэрэ сэрырэ тызэготыфэ 
зэзакъу ныIэп зэрэхэукъуагъэу сэ дасшIэрэр - ежь 
зэришIэжьыгъэ лIэныгъэр ары. Ау зэмышIэгъу закъокIэ 
шIушIэр мэкIодыми, ащ фэдэр зыфаIорэ цIыфмэ Бибарс 
зэращымыщым, Алахьталэм ынэшIу къыщифи, къызэрэзэхишIыкIыгъэм сицыхьэ телъ. ШIу фэшъхьаф уятэ угу 
фимыгъэлъ. Къытфыщинэгъэ Iоф зэшIомыхыгъэхэр лъэтэгъэкIуатэх, зыдигъэзэжьыгъэ джэнэт лъапIэм щэтэгъэгъэгупсэф.
- Тхьэуегъэпсэу, Алахьым илIыкIу,- гопэшIушIэр зыхиз 
макъэкIэ Сэламыш къыIуагъ,- мы тидунэе хьаф сятэ зэрэщызэфагъэми, зыдигъэзэжьыгъэм шIукIэ къызэрэщыпэгъокIыгъэхэми, зэрэщыгупсэфырэми, ощ нэмыкI зэрэщымыгъуазэр сэшIэшъ, сихьылъэ джы псынкIэ къысфэпшIыгъ. 
Сянэ, сшынахьыжъ тхьамыкIэхэми мыхъун ясIолIэнэу 
сыфаеп, нэбгырищыри а зы чIыпIэм,- джэнэтым ыцIэ 
къыриIонэу шIоигъуагъ шъхьае, къыфэIошъугъэп,- нэбгырищыри щызэIукIэжьыгъэнкIи пшIэхэнэп.
- Джэнэт Iахьыл зэфэхъужьыгъэнхэуи? - къызэрэупчIэгъэ шIыкIэм султIаныр рыкIэгъожьыгъэу ардэдэм кIилъэшъужьыгъ. - Ары, пшIэхэнэп.., ау ахърэт мафэр… Ахэр 
Алахь Iофыхэшъ, татемыгъэгущыI. 
"УпчIэрэм анахь бгы лъагэми дэкIыпIэ къыфегъоты, 
мыупчIэрэр шъоф тешъоми щэгъуащэ" зыфаIорэр шъыпкъэ,- Къэлэунэ гукIэ ыIуагъ. - Саид бэIо-башIэу зи зыфэмышIэшъущтыгъэм елъытыгъэмэ, мыр бэкIэ нахь Iуш. Ятэ 
иушъхьагъоу янэкIэ къэупчIэ шIоигъокIэ сенэгуе. Сыд 
къыосIон, сэри ощ фэдэу сыамалынчъ. Уянэрэ пшынахьыжъырэ къяхъулIагъэм сиIоф хэлъэп сIомэ, ори усэгъапцIэ, 
сэри зысэгъэпцIэжьы, ау чатэр къыпфизыпхъотырэм уичатэ 
зыпэIумыдзэжьыкIэ уекIодылIэщтышъ, къытэхъулIагъэр 
уинэрылъэгъу. Сыда ащыгъум "сэ зыми сырипащэп" 
къызыкIысиIуагъэр? НацIэрэм шъэф цIацIэр къытекIоу 
къысэбэныжьмэ? Ащыгъум къызыфэсщэгъэ Iофым сыдэгузэжъонэп, къызэзгъэкIэсэу уанэм зыкъырезгъэдзыжьын 
нахьи джыри тIэкIу сыкIырыплъын. Мырырэ Бэрэкъэтрэ 
- тIум язэу - хэта сэ нахь къысфэшъыпкъэщтыр? Бэрэкъэт 
лIыпкъым иуцуагъ, Пыйпэрысрэ сэрырэ къыдготэу зэо 
чIыпIабэмэ ичати, ыпкъышъоли ащыпсыхьагъ, иакъыли, 
илIыгъи зэголъхэу Сирие лъэныкъомкIэ сыгу щигъэрэхьатыгъ. Мысыр султIан годзэ дэгъу джары хъущтыгъэр. 
Аущтэу зысшIыкIэ, тызылъэгъу мыхъурэмэ джыри адыгэмэ 
Мысырыр зэлъаубытыжьыгъ аIозэ, Санкар икупмэ арабхэр къытфагъэблыщтых. Ахэм ажэ СэламышкIэ - ятэ 
адыгэми, янэ араб - скудэн слъэкIыщт, ау, джа зэрэсIуагъэу, джыри тIэкIурэ мыщ сыкIырыплъын, зэмыжэгъэ упчIэ 
гори естын". 
- Сэламыш, зэдатшIэрэ эмир горэмкIэ упчIэжьэгъу 
укъысфэхъунэу сыфай. Шам иэмир Бэрэкъэт сыдэущтэу 
уеплъыра?
- УикъэупчIакIэ, Алахьым илIыкIу,- Сэламыш гукIэ 
щхыпцIыгъэ,- бэ къибгъэкIын плъэкIыщтыр, ау къэсIон.
- Ары, ары, идэгъуи, идагъуи сшIэхэмэ сшIоигъу.
- Сятэ шIу ылъэгъущтыгъэр сэри шIу сымылъэгъун 
слъэкIыщтэп, Алахьым илIыкIу. Бэрэкъэт эмир къодыеп, 
лIыгъи, шъыпкъагъи, цIыфыгъи зыхэлъ зэолI. Ау гъогуонабэкIэ зэрэтпэчыжьэр сыгу къео. Мыгъатхэ тызэрэлъэгъугъагъ.
- КъызэрэпIорэмкIэ, шъузэфэзэщы. Ар сшIагъэп. - 
Гупшысэ зэпыугъо макIэкIэ Къэлэунэ игущыIэ къыпидзэжьыгъ. - Сэри Бэрэкъэт мыщ щысищыкIагъ, зэрызэблэсхъущтыр згъотырэп нахь. УмыгъэшIагъо, эмирхэр 
бэ, цыхьэ зыфэпшIыщтыр зырыз. КъаIо ошIэмэ.
"Ара сыкъызфэпщагъэр? - Сэламыш зыфэсакъыжьызэ, султIаным Iуплъагъ. - Узыфэе шъыпкъэр шъхьэихыгъэу къысаIу. Цыхьэ къысфэпшIырэба? Ащ фэдэ джы нэс 
къысфыхэкIыгъэп. ЗыгорэкIэ Саид исултIаныгъэ зэрэкIэлъыбэнэжьыгъагъэм фэдэу сэри сиIэнэтIагъэмкIэ себэныжьынэу къыщэхъумэ шIэ? Ар сфэшIэнэп, сшIагъэкIи, 
сятэ къысфэрэзэнэп! Къыбготмэ уицыхьэ атемылъмэ, хэта 
хэгъэгумкIэ уицыхьэшIэгъущтыр? Къызгобгъэуцорэм 
уишъэф ешIэфэ бгъэфедэщтмэ, ащыгъум тянэ тятэ риIощтыгъэм, сшынахьыжъ зэригъэIорышIэщтыгъэм шъыпкъэ 

--- Page 231 ---

хэлъба? ЛIыр щымыты хъумэ, янэ гущыIэ IаехэмкIэ ятэ 
зэрецIацIэщтыгъэр, зэриубыщтыгъэр, ыпашъхьэ итмэ, 
зэреубзэщтыгъэр, зэрэщытхъущтыгъэр, чэщыих зэблэхъумэ ятэ зэрахэтыгъэри Сэламыш ыгу къэкIыжьыгъ. - 
Сятэрэ сянэрэ яIоф сизэхэфынэп. Щэч хэлъэп, джары 
сшынахьыжъ Саиди зытекIодагъэр. Аущтэу зэрэщыт 
пэтызэ, Къэлэуни ащ ихьадэкъупшъхьэхэр Аравие пшэхъуалъэм къыщаригъэгъотыжьынхэмкIэ, къаригъэщэжьынхэмкIэ, сянэ зыдэщылъ чIыпIэм щаригъэгъэтIылъыжьынымкIэ ылъэкI къыгъэнагъэп. Ау Саид тхьамыкIэр 
сятэ зэрэгуаримыгъэлъхьагъэр сыгу къеогъагъ шъхьае, 
тэрэзэу зекIуагъэ - хэти иапэрэ ахърэт шъхьаихыгъэхэр 
идунэе хьаф щыфашIыгъэ бэн къыщежьэ…" Сэламыш 
зеIом, ежь къыратыгъэгъэ упчIэмкIэ зэрэджэуапынчъагъэр 
шъхьэм къыфеожьыгъ.
- Эмирхэр бэхэми, цыхьэшIэгъухэр макIэхэми, 
Алахьым илIыкIу, уихэгъэгу щымамыр, фелахьхэр къыпфэразэх, щэкIо-щэфакIохэр огъэтынчых, псыхъо кIыIум 
тет къухьэхэр нэкIэу щесхэрэп. Оздэмыр эмирыр нэмыIэмэ, 
эмир пчъагъэмэ ауас. Мэгърыб, Санкар, Къэрэхъан, 
Бэрэкъэт, упчIэжьэгъу эмирхэр армэ, пIорэм блэкIыхэрэп. 
Сэрышъ, ощ фэшъхьаф гугъапIэрэ къотэгъурэ сиIэп. 
ГущыIэ лъэшыщэкIэ къэсэIоу къызщымыгъэхъу, щылыч 
чатэ зыкъысфэшIи, сIэдакъэ зыкъычIалъхь Iуи, джыдэдэм 
сыхьазыр! - Сэламыш ымакъэ къэкIэзэзи, нэку-нэпс 
къэхъугъ, зызэриухыижьын амали къызыфигъотыжьыгъ.- 
Къысфэгъэгъу, тыгъэ папкI, сятэ Бибарс султIаныр сыгу 
къэбгъэкIыгъэти ары.
- Тхьауегъэпсэу, Сэламыш, сыгу къыдэпщэягъ. Сыдигъуи султIаныр шъхьэзакъоми, непэкIи, неущкIи зэрэсимызэкъощтыр къызгурыIуагъ. Тэ къызэрэтшIошIэу дунаир 
щытэпышъ, тызыфэсакъыжьмэ нахьышIу,- "мыр султIан 
годзэ шъыпкъэ хъущт, ау ежь сыгу филъымкIэ сыдэмыгущыIэу, Бэрэкъэт фысихьисапымкIэ сеупчIын" Къэлэунэ 
ыIозэ, ыныбжь емылъытыгъэу гупшысэрэ шъэо нэутхэм 
IугушIуи, риIуагъ: - Сигуапэ Бэрэкъэтрэ орырэ шъузэрэзэфэшIур. Къыздебгъэштэщтмэ, Бэрэкъэт эмирымкIэ 
сыкъызыфыоупчIыгъэм ущызгъэгъозэн. Мысыр мамлюкыдзэмэ пащэ афэсшIын сэIо.

--- Page 232 ---

- Дэгъу дэд! - Сэламыш ардэдэм султIаным дыригъэштагъ, ычIыпIэ ригъэхьащтымкIи еупчIыгъ. - Хэта Шам 
эмирыгъор зэупэсыщтыр?
- Нахь IэнэтIэ инкIэ сыпщымыгугъыщтыгъэмэ, о Шам 
узгъэкIощтыгъэ,- тхьагъэпцIышъо нэплъэгъукIэ султIаныр 
Сэламыш Iуплъи, еупчIыжьыгъ: - Хэт згъакIомэ нахьышIуа?
- Ар султIан Iоф, Алахьым илIыкIу,- Сэламыш нэшIукIэ 
ятэ ишъэогъу Iуплъэзэ къыIуи, къыкIэлъыкIогъэ гущыIищыр, 
апэритIур арапыбзэкIэ, ящэнэрэр адыгабзэкIэ къыухыжьыгъ,- зыцIэ къепIорэр сицу.
- Сыд пIуи?! Адыгабзэ умышIэу пIощтыгъэба?
- Сятэ сигъэшIэгъэгъэ гущыIэ заулэр сщыгъупшагъэп.
- Алыйрэ Хьалилэрэ ашнахьыкIэ ан-Насыр Мухьамэд 
шъэо цIыкIум дэгущыIэхэ зыхъукIэ, раIорэ адыгэбзэ гущыIэ 
зытIур къыздикIыгъэр джы къызгурыIуагъ. Хэта ощ нэмыкIэу ахэр язгъэшIэщтыр? - Къэлэунэ зыфэмыIажэу хэщэтыкIыгъ, ежь-ежьырэу зэгыижьызэ, къыIуагъ. - Алыйрэ 
Хьалилэрэ янэ кипчак, ан-Насыр Мухьамэд къэзылъфыгъэр 
монгол… Ощ фэдэ ты шIулъэгъурэ лъэпкъ зэхашIэрэ 
сишъаомэ яIэнэу сшIагъэмэ, дунаир сигушIогъоныгъи, 
Сэламыш! Ау ахэри къэхъухэмэ, зыгорэу хъуных. Мыдэ 
тазыфагу къыдэтэджэгъэ Iофыр тэгъэухы. Бэрэкъэт эмирым ычIыпIэкIэ Мэгърыб эмирыр Шам згъэкIонэу сигухэлъ. 
Ау мы Iофым сызэнэгуе горэ къыхьын ылъэкIыщт.
- Мэгърыб эмирым утемыщыныхь, Алахьым илIыкIу. 
Бибарс султIаныр ащ лIы шъыпкъэкIэ еджэщтыгъэ, ычIыпIэ 
ибгъэхьащтыр сшIэрэп нахь.
- Атэмурад тхьамыкIэжъымкIэ згъэпщынэгъагъэ Расим 
хьапсым къыдэсщыжьынышъ, иIэнэтIагъэм Iузгъэхьажьыщт. 
Хэгъэгум ишъэф бащэ зышIэрэ цIыфыр е щагъаIэрэп, е 
чыжьэу зыкIэратIупщырэп. УичIыфэ зытелъыр сыдигъокIи 
къыбдечъэкI зэпытыщт. Ау арэп сэ сызэнэгуерэр. Сэ 
сыадыгэу, Бэрэкъэти адыгэу Мысырым тызышъхьащыуцокIэ, зыжэ тыдэмыкIырэ уянэ илъэпкъэгъу арабмэ сыдэущтэу зыкъытфашIыщта?
- Бибарс султIанымрэ Къэлэунэ дзэпащэмрэ къокIыпIэмкIи, къохьапIэмкIи Мысырыр къэшъуухъумэ зэхъум, 
шъуадыгагъэба?
- Непэ нахьи а лъэхъаным тынахь адыгагъ.
257
9 Заказ 022

--- Page 233 ---

- Адэ джы сыда?
- Джы дунаир мафэ къэси нахь зэблэхъугъэ мэхъу.
- Ощ нахьи сынахь Iушэп, Алахьым илIыкIу,- Къэлэунэ 
къыгъэшIагъэм елъытыгъэмэ, илъэс тIокIитIум къехъукIэ 
нахьыкIэ Сэламыш умышIэжьынэу пкъы ищыгъэм пытэ 
кIэхъукIызэ, ынэхэр къилыдыкIыгъэх,- ау, зэрэхъурэмкIэ, 
чъыещтыгъэхэр къэжъугъэущыгъэхэшъ, къэущыгъэмэ 
ашъхьэ къаIэтыгъэшъ, къытаIощтым шъушIолIыкIы, ара?
- Зэ, зэ,- Къэлэунэ щхыпцIызэ, чэтэ къихыгъэкIэ 
шэсыгъэ Сэламыш гуплъырыр зэтыриIэжагъ,- тафэгубжы 
тэIокIэ, ар дэдэр арабмэ ятэмыгъэIуалI. Ахэм япачъыхьэш 
тэ тызытемысми ахэр цIыф лъэпкъхэу щыIагъэх. Непэ 
фэдэу ятыгъи къыкъокIыщтыгъэ, къохьажьыщтыгъэ, 
япсыхъо Нили чъэщтыгъэ, игъукIыщтыгъэ, къиущтыгъэ, 
фирхьаун-пачъыхьэ макIэп яIагъэхэри, шъхьэм къымыубытхэрэ саугъэтхэри зыфагъэуцугъэх е афаIэтыгъэх. 
Хьисапри, араб тхакIэри, ислъам динри, хэт ышIэра тэ 
тымышIэу джыри щыIэхэр, мыщ къыщежьагъэх. ТапэкIэ 
псэугъэ пачъыхьэмэ тялъытыгъэмэ, тэ тыхэта, тысыда?
- Ахэм ашъхьэ пае саугъэтхэр зыфагъэуцужьыгъэхэмэ, 
шъо мэщытхэр, медрысэхэр, сымэджэщхэр цIыфмэ апае 
шъошIыхэба? - зыхэгупшысыхьан Сэламыш къыраIуагъэми, 
уцущтыгъэп. - Мысыр хэгъэгур пыймэ, ислъам диныр 
джаурмэ ащэшъоухъумэба? Арабхэр зэрэжъугъэпсэущт къызэрэзэтежъугъэнэщт Iофмэ шъуапылъба?
- Тапылъ. Ахэри къэтэухъумэх, тэри зыкъэтэухъумэжьы.
- Фирхьаунэ-пачъыхьэмэ язэман Мысырыр зыIэкIэзылъхьэгъагъэхэ урымхэми, джуртхэми, персхэми, нэмыкI 
техэкIо-зепхъуакIохэм адэ ар ашIэщтыгъэпи?..
- Хэти изэман тегъэпсыкIыгъэ акъылкIэ псэущтыгъэщтын… Арэп, Сэламыш, чыжьэу сыбгъэIабэзэ, тинепэрэ 
лъэхъан сыкъеофылIэ, тэ щыпшIэра ахэр? Хьазизэ усакIор 
зэрэуиныбджэгъу нахьыжъыр гъуащэрэп. Ори усэхэр 
зэхэолъхьэха?
- Хьау. Уихэгъэгу къырыкIогъэ тарихъыр пшIэмэ, ул 
фэузыщт, шIу плъэгъущт Хьазизэ еIо, ащкIэ сыригъус.
- Ар шъыпкъэ. Узыщыщмэ апэкIэкIыгъэм ущымыгъуазэмэ, ул фэмыузмэ, зыми укъызэхишIыкIыщтэп, ыл 

--- Page 234 ---

къыпфэузыщтэп,- султIан гуадзэ зыфишIыщтым Къэлэунэ 
дыригъаштэщтыгъэми, зэгупшысэщтыгъэр фэшъхьафыгъ: 
"Сят ыIозэ, янэ зэунэхъулIэгъэ гупшысэмэ мыри тIэкIутIэкIузэ якIужьмэ сшIэрэп. Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, Бибарс 
зэриIощтыгъэу пырамыбжьыр мэшъхьалъэ, хэти ылъэпкъ 
екIужьы. ТызыщычIасагъэм тыщылъэпсэнчъэми, тэры 
гъогу гъэзэжь зимыIэр. СултIан гуадзэ мыр сшIымэ, 
сыдэущтэу зыкъысфишIыжьыщта?.." Ары, ары, Сэламыш, 
мыхъун къэпIуагъэп, тазыфагу къыдэтэджагъэхэ гущыIэхэр 
узыхэгупшысыхьан закIэх. Джары тидунай мафэ къэси 
нахь зэблэхъугъэ мэхъу зыкIэсIуагъэр. Тиараб щыIакIи 
лъэкIуатэ, тэ тызфимыт нэмыкI еплъыкIэхэри къыхахьэх. 
Арышъ, ори сэри зы лъэныкъорыгъазэ тыхъунэу сыфаеп. 
Уянэрэ пшынахьыжърэкIэ тпэкIэкIыгъэр зыгорэм зэгорэм 
къымыгъэтэджыжьынэу сIорэп, ау тызфэсакъыжьмэ 
нахьышIу.
- КъапIо пшIоигъор къызгурэIо, Алахьым илIыкIу,- 
къыраIокIы фэдэзэ, къытыраубыти къыраIуагъэм ыгу 
къызэрэпигъэузыкIыгъэр Сэламыш къызхимыгъэщэу 
джэуап къытыжьыгъ,- ащкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ. Слъынтфэмэ арыт адыгэлъымрэ арабылъымрэ сэркIэ зэфэдэ. 
Хэт сыд ыIуагъэкIи, узэгуцафэрэр фэсыдэнэп.
Зэпыугъо гумэкI заулэкIэ Къэлэунэ щысыгъэу къыIуагъ:
- Тхьауегъэпсэу, аль-Адил Бадр ад-дин Сэламыш, 
фэшъхьаф джэуапкIи сыожагъэп. Аущтэу оIомэ, сицыхьэ 
птелъышъ, джы сыгу пфилъыгъэ шъыпкъэр занкIэу 
къыосIон. Мысырым исултIан гуадзэкIэ укъызгоуцонэу 
сыфай. Мы мазэм ыкIэмэ адэжь щыIэщт Эмир упчIэжьэгъум уиIоф къыхэслъхьащт.
- СыныбжьыкIащ къыуаIонба, Алахьым илIыкIу? - апэ 
зэнэгуягъэмкIэ Сэламыш къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- ИлъэсипшI уныбжьэу Мысыр султIаныгъор къызыотэпэсым хэт сыд ыIуагъа?
- Сыдигъуа ар зыхъугъагъэр?.. НэмыкI дунаигъ.
- ИлъэсипшIыкIэ жъы хъугъэ дунаим къыхэхъухьэрэ 
зэхъокIынэгъэмэ япэсыгъэу джы тыпсэущт,- Къэлэунэ 
султIаным иджэуап кIэкIыгъэ.

--- Page 235 ---

9*

--- Page 236 ---

ХII
Мысырым ишъэф-нэфэ пстэумэ закъыхимыгъэщэу 
зиIо ахэлъыгъэ Расим зыфагъэтIысыгъэр ышIэщтыгъэми, 
къехъулIэщтым хэшIыкI фыриIагъэп. КъатIупщыжьыщта, 
палъэщта? 
"Къэрэхъан шIуцIэжъыр сыда зыхэтыр,- Расим еIо,- 
фагъэпытагъэм дэхыгъэп, сипхыгъ, ишыплIэ сыдидзагъ, 
сыкъыдидзыжьыгъ. Адрэ къысIущхыпцIэщтыгъэхэ эмирхэр? Мэгърыби, Оздэмыри, Санкари, адрэ акIыгъугъэхэ 
мамлюкхэми садэзэуагъэба, хэгъэгур къадэсыухъумагъэба? Зыгу шIу имылъ пый тхьапша Мысырым шъхьэщысщыгъэр?.. Сэра мыщ фэдэ шъхьакIо зэрахырэр! Зэ, зэ, 
хэгъэгум гъэшIэгъоны къихъухьэрэр… СызыгъэтIысыгъэмэ 
Санкар захэпхыжьыкIэ, нэбгыриблыри зэлъэпкъэгъух. 
Ащыгъум зыжэ скудэщтыгъэхэ, згъэщынэщтыгъэхэ арабхэм аIорэр шъыпкъэба? Ащ фэдэ черкес гумышIу Санкар 
иIэми, сишъхьафитныгъэ стезыхыгъэмэ ари ащыщ! Сэрэп, 
ежьыр ары апэ зишъэф къысэзыхьылIэгъагъэр. Сэ есымышIагъэр ежь къысишIэжьыгъ…" Расим къызыщы лъэти, 
узыр зыхэзымышIэжьырэ IэбжымхэмкIэ пчъэм теозэ, 
джагъэ:
- Къэлэунэ султIанышхом ицыхьэшIэгъумэ ащыщ горэ, 
Санкарми хъущт, къысферэгъакIу. Ежь ышъхьэкIи, султIаныгъомкIи щынагъо зэрэщыIэр фэсIопщыщт… 
Мэфэ заулэм зыфытеогъэгъэ пчъэ кIыбыр РасимкIэ 
дэгугъэми, ежь зэрэгугъэщтыгъэу Iофыр щытыгъэп: 
хьапсым щиIорэр, щишIэрэр султIаным нагъэсыжьыщтыгъэти, мафэ горэм Къэлэунэ губжыгъэ:
- Сыда джы нэс къысимыIуагъэу джы къысиIонэу ащ 
ышIэрэр! УрицыхьэшIэгъумэ, Санкар, лIыкIо усэшIы.
- Хьау, хьау, Алахьым илIыкIу,- зэгорэм шъэфэ гъуцыхьэшIэгъукIэ Расим зыкъызэрэпищытIэгъагъэр Санкар 
ыгу къэкIыжьызэ, нэгу чъэкIыгъэкIэ къызэкIэщтагъ,- о 
къыпфэмышъыпкъэм сэ цыхьэшIэгъоу зезгъэшIыщтэп. 
УкIон фае оIомэ, сыкIон, ау сизакъоу къыздэзгъэгущыIэщтэп!
- Егъэзыгъэ Iоф ащ хэлъэп. ЖъугъэтIысыгъэм щыгъупшэжьыгъагъэ горэм ышъхьэ къырихыжьыщтмэ шIэ? Расим 

--- Page 237 ---

фэдэхэм яшъэф-нафи, язэкъодзэкIэ-зэкъохыжьыкIи къызщежьэрэри зыщиухыжьырэри къыбгурыIонэу щытэп. 
Зыгорэм фахъырэ хъытыум ежьхэри загъорэ ифэжьхэу 
къыхэкIы. Атамурад тхьамыкIэм раригъэшIагъэм джыри 
зэ ерэгупшыс, акъыл херэгъуат. Сыдэущтэу зыкъыпфишIыми, анахь къэбар дэгъуми дэйми уахигъэдаIоми, 
Баб аз-Зувейлэ пчэгум зэрэщыпязгъэлъэщт-зэрэщыпясымыгъэлъэщтым сызэрегупшысэрэр ерэшI. 
"Бибарс жъалымыгъ тIощтыгъэ шъхьае, мыщ ар къытигъэштэжьынкIэ сенэгуе…- Санкарэ ыгу къиучъыIыкIыгъ.- 
"ЖъугъэтIысыгъэ" еIошъ, ежь тигъэшIагъэр тэ къытфедзыжьы… Атамурад жэхъужъым Расим эмирыр емыпэсыныр емыкIу. Сыд Iофа сызыхэфагъэр! "Жьыбгъэм 
къылъымычъыхь - къыпфэубытыщтэп, уиныбжьыкъу 
улъемыжь - укIэхьашъущтэп" зэраIуагъэм сыфэд. Iоф 
сыхэфагъэми, тыкъызыдеушъэкIырэм гуцафэ къызыфезгъэшIынэп".
Джа мэфэ дэдэм Санкар Расим дэжь кIуи, къэкIожьыгъ.
- Сыд къэбара къысфэпхьыгъэр? - Къэлэунэ щхыпцIызэ, илIыкIо еупчIыгъ.
- Къызэрэпфэшъыпкъэм, ихэгъэгу шIу зэрилъэгъурэм, 
шъощ пае ыпсэ зэригъэтIылъыщтым, султIан гуадзэ Сэламыш зэрэпшIыгъэмкIэ къызэрэпфэразэм фэшъхьаф 
къысиIуагъэп, Алахьым илIыкIу,- унэм дитыгъэ къэрэгъулэм 
ыкIыб къызегъазэм, "сыкъябгъэтIупщыжьымэ, пко фэдиз 
дышъэ къыостыщт" къызыреIушъэшъэкIым, игъусагъэм 
зэхыригъэхызэ, "синамыс сщэрэп" зэрэфидзыжьыгъагъэр 
ыушъэфыгъ, ау султIаным икъэплъэкIэ-къэупчIакIэ хьапсыр 
зэрэшъэфынчъэр Санкар къыгурыIуагъэу ыгу къыIэпызыгъ.
- Расим гухьэ-гужъ къызэрэтфимышIыгъэр дэгъу, ау 
адрэ къызэрэоIушъэшъагъэр?..- Къэлэунэ ынэ шIуцIагъохэр къибырылъыкIыгъэх, ышъхьэ ыгъэсысызэ, къыпигъэхъожьыгъ.- Расим чIэ иIэп. Аркъэныр ыпшъэ шIолъ 
пэтзэ, пко фэдиз дышъэ къыозытынэу зыIуагъэм о фэмыгъэгъугъагъэми, сэ фэзгъэгъунышъ, ащ фэдизэу баймэ, 
муристан-сымэджэщым щысIыгъ зэолI тхьамыкIэмэ афэзгъэшIушIэн. Ау ар зимэхъэджагъэм ишIушIэ къабыл 
хъунэп, кIапсэр ыпшъэ фэзэщыкIэ енэгуягъо!
"Мыр лIы гъэтIылъыгъэ фэдэми,- Санкар игущыIэмэ 
ащыщынапэзэ, джыри зэриIожьыгъ,- цIыф плъыр гукIэгъунчъ, къытIущхыпцIэзэ, тимыгъэунэхъугъот! Мысырым 
бэлахь рерэмылъхьи, тэ тыIофэп… Бибарс ыIогъэгъэ-къыIожьыгъагъэкIэ щытхъузэ, иунагъо Iо рилъхьи, лъэпсэич 
ригъэфагъ. Игъом кIигъэхьагъэп нахь Саид тхьамыкIэр ары 
мыщ ишашытыгъэ-гукIэгъунчъагъэ дэгъоу къызыгурыIогъагъэр… Черкес мамлюкмэ япчъагъэ мафэ къэси хегъахъо. Мысыр араб хэгъэгур черкес хэгъэгу ымышIызэ, 
къызызэтетымыгъэуцокIэ, тытекIодэжьыщт. "Зэгорэм 
шъори, кипчакхэм, а пшъэ гъум тхьагъэпцIыр къышъуIугушIозэ, хэгъэгу лъэгапIэмэ шъуакъыриутэхыщт" Мунирэ 
къызысфедзым, зэрэдесымыгъэштэгъагъэм сырыкIэгъожьы. Сэщ нэмыкI кипчакэу хэта мыщ готыр? Черкес 
фэшъхьаф хэгъэгум шъхьащытэп. Тэ щыIэха адрэхэр? 
Тызэрээмир пэтызэ, илъэпкъэгъу мамлюк къызэрыкIохэр 
нэбгъунджыкIэ къытэплъых, анэIу тыкIэтми тыкIэмытми, 
зыкъыттырагъэпщыхьэ…" зыкъыжэхэзытэкъогъэгъэ 
гупшысэмэ Санкар къазыхэужьым, къызэрэкIэщтагъэр 
рыхигъэкIокIэжьызэ, къэупчIагъ:
- Зыгорэ къэпIуагъа, Алахьым илIыкIу? ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, сытегупшысыкIыгъ.
- Сэ зи къэсIуагъэп, ау сапашъхьэ уизылъэсыкIыгъагъэр, мышъэфмэ, сэгъашIэ. Гупшысэрэр шэсыгъошIу 
аIошъ, узэшэсыгъэм ышъхьэ къысфимыхми, сыгу къыобгъэщтэп. ШIум уекIэсыгъэмэ унасыпышIу, ер къыосагъэмэ 
унасыпынчъ. Джырэ тидунай шIури, ери ионэкъопитIу.
- Хьау, хьау, тыгъэ папкI, Алахьым ыуж орышъ 
сызиIумэтыр, шъэф къыбдысиIэна! - "Къом ыкIэ пыуупкIми, ытхьакIумэхэр гоуупкIхэми, зэрэкъоу къэнэжьы" 
зэраIоу, султIанышым утшIутетысхьагъэкIэ, ащ фэдашъокIэ 
укъытэмыплъ" шъэфэу зыIощтыгъэ Санкар Къэлэунэ 
Iубзэежьыгъ. - Уигупшысэ сигупшыс, уигумэкI сигумэкI, 
уиIашэ сиIаш, къэшэс зыщыпIорэм - сыхьазыр!
- Тхьауегъэпсэу,- гопэшIушIэ шъхьэихыгъэкIэ эмирым 
риIуагъэм "пфэлъэкIмэ, слъэкIапIэ зэрэкIэуутыщтымкIэ 
сыомыгуцафэмэ, сыдел, Саидрэ орырэ зэгорэм сэркIэ 
шъузэрэзэшъэфэгъугъэм, сыщымыгъозагъэу арыгъэп, 
игъонэмыскIэ дунаир хымэ чIыгум щызыбгынэжьыгъэм 
ихьатыркIэ къызэрэпфэзгъэгъугъэмкIэ гушIо" Къэлэунэ 
гукIэ эмирым фыпигъэхъожьыгъ. - Мыдэ ар Iофэп. Персым Iэбжым къытфизышIыкIхэрэ уилъэпкъэгъу монголхэм 

--- Page 238 ---

татегъэгущыI. Сыда Абака-хъаным зэхиIухьэхэрэр? СишIупщ 
Хэтун-хъаным ебэны аIоу къэбар къысэIугъ, шъыпкъа ар?
- Сэри ащ фэдэ мышъомыл горэ къызнэсыгъагъ, 
Алахьым илIыкIу, ау сшIошъ хъугъэп. Хэтун дзэпщым 
уебэнынри лъапэкIэ Хеопс уеонри зы!
- Арэущтэу ори оIуа?
- Зытемыт сIуагъа, тыгъэ папкI?
- Зымафэ а дэдэр Мэгърыби къысиIогъагъэшъ ары,- 
Къэлэунэ ынэ шIуцIэгъо чанхэмкIэ Санкарэ ынэ фэзэжъушъомэ акIэплъагъ,- ащ хэлъ щыIэп, къысфэшъы пкъэсызыфэшъыпкъэ эмиритIу яIо зэтекIын нахьи зэтефэмэ 
нахьышIу. Ау тызежьэгъахэкIэ, тылъыкIотэн. Зыпшъэ 
удэзымыгъэIэбэн лIыгъэ сишIупщ Хэтун-хъан хэлъми, сыгу 
фэгъу. Сыд фэдизэу зыбгъэпкъыягъэми, шъузым игумэкI 
тIэкIу-тIэкIузэ укъеутIэсхъы…
"ЕтIани шъуз ныбжьыкIэм ыпкъ шъэбэ плъыр зыкъызыпхигъэткIухьэкIэ, уимыгъэIони уимыгъэшIэни щыIэп" 
Санкар гукIэ зицыхьэ темылъыгъэ султIаным фыхигъэхъожьыгъ.
- Ау а лъэныкъомкIэ,- Къэлэунэ игущыIэ тхьагъэпцIышъо макъэкIэ зэкIэкIищыгъ,- сыгу емыIун къэбари 
къиIукIыгъ. Абака-хъанымрэ Хэтун-хъанымрэ зэшIужьыгъэхэу аIуагъ, шъыпкъэна?
- Ащ фэди хъун ылъэкIыщт, Алахьым илIыкIу,- "аущтэу 
хъоу зэ къытэкIугъагъэхэмэ, дэгъугъэ" Санкар ыгукIэ 
пиIухьажьзэ, султIаныр зэригъэжагъэп. - Монголмэ ашъхьэ Iоф нахьи хэгъэгу Iофыр апэ рагъэшъы.
- Ар зишэныр монголмэ язакъоп,- зэхихыгъэр Къэлэунэ ыгу римыхьыгъэми, къызхигъэщыгъэп,- хэтрэ цIыф 
лъэпкъи арэущтэу мыпсэумэ, ежь-ежьырэу дунаим зытыригъэкIодыкIыжьыщт. Дунэе зэлъыштэныр зинэрыгъ 
монголмэ тякIунэп, ау къытэкIухэмэ, "махълъэ", "благъэ", 
"скъо япхъорэлъф" тымыIоу тапэуцужьын, тичIыгу, тихэгъэгу къэтыухъумэн.
"УзыкIэнакIэхэрэм чIыгуи, хэгъэгуи яI,- гукIэ Санкар 
щхыпцIыгъэ,- оры чIыгуи, хэгъэгуи зимыIэр".
Расим ихьапсдэсын илъэсныкъо тешIагъ. А уахътэр 
дунэе тарихъымкIэ макIэми, зышъхьэ фимытыжьымкIэ 
гъэшIэныкъу.

--- Page 239 ---

Зыгу къыфэмышIу ипый шъэфмэ зэхаучаблэщтыгъэхэ 
къэIогъэ-Iожьмэ задыримыгъэхьыхэу Мысырым рилъхьэгъэ мамырыр Къэлэунэ къызфигъэфедэзэ, Iофыгъуабэ 
ышIагъ. Исыдырэ Iофыгъо къехьыжьагъэкIи - хэгъэгу 
кIоцIымкIи, IэкIыбымкIи - Сэламыш султIан гуадзэр ары 
иIэпэIэгъу-кIэгъэкъоныгъэр. КIо ыIомэ - чъэщтыгъэ, чъэ 
риIомэ шэсыщтыгъэ. 
ЩыIэныгъэм чIэнагъэ ешIыми, къызэтеуцорэп. Кушъэм 
хэпхагъэри хэгъэгум зизышIыхьажьыгъэри зэфэдэ ыIозэ, 
Къэлэунэ къокIыпIэмкIи къохьапIэмкIи плъэщтыгъэ, къыблэри темырыри зыщигъэгъупшэщтыгъэп. Мысырым федэ 
къызэрэфихьыщтыр ары нахь, зэзэгъыныгъэ зыдишIыщтымкIэ быслъымэн, чыристан хэгъэгу зэхэдз иIагъэп. 
Илъэсныкъо пIэлъэ кIэкIым быслъымэн Йеменми, Цейлон 
чыжьэми мамыр зэзэгъыныгъэ адишIыгъ. Щэн-щэфын 
зэгурыIоныгъэкIэ Генуе, Кастилие, Сицилие католик хэгъэгухэми язэгъыгъагъ. Константинопольрэ Дышъэ 
Ордамрэ Бибарс адыриIэгъэ зэфыщытыкIэмэ ахимыгъэхъуагъэмэ, зэпигъэугъэп.
Пачъыхьэ зиIэ хэгъэгу пстэуми афэдэу Мысыр хэгъэгу 
кIоцIыри шъэф-нэфэ зэкIоцIылъ-зэкIоцIыхыгъэу мэпсэу 
- тхьамыкIэм ицуакъэ фэзэжъу, бай жъугъэр икIагъэм 
фэнэшъу.
"СултIаныр дышъэ тахътэм тесми, анахь шы чъэрыр 
ионэшми, тыжьын тасым псы решъоми, егъэзыгъэмрэ 
ехьыжьагъэмрэ зыщигъэгъупшэхэ хъущтэп" Къэлэунэ 
ыIуи, Къэрэхъан къаригъэщагъ:
- Расим тхьакIумашIор зыжъугъэтIысыгъэр непэ илъэсныкъо зэрэхъугъэр шъущыгъупшэжьыгъа?
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, сэри сэIо.
- КъыосымыIогъагъэмэ?
- О угу къэмыкIыгъагъэмэ, Алахьым илIыкIу, цIыфым 
игугъу шIукIи, дэйкIи амышIыжьы хъумэ, щыIэжьэп тятэ 
зыфиIощтыгъэр ащ къехъулIэщтыгъэ… Бащэ къэсэIо, 
тыгъэ папкI, къысфэгъэгъу.
- Акъыл зыхэлъым бэIуагъэ хэлъэп. Уятэ лIы Iуш, псауа?
- Хьау, дунаим ехыжьыгъ.
- Иахърэт мафэ Алахьым ынэшIу къыщеф.
- Тхьауегъэпсэу.
- Сыдигъуа идунэе хьаф зихъожьыгъэр?

--- Page 240 ---

- ТIэкIу шIагъэ…- "зыгъэ зыкъэзыIэтыгъагъэ нубмэ 
сятэ зэряпэщагъэмкIэ султIаныр къысэгуцафэми сшIэрэп" 
Къэрэхъан ыIозэ, джэуап зетыжьым, ыуж зэхихыгъэм гу 
къызыIэпыригъэшIыхьажьыгъ.
- Адэ, сыдэу пшIын, Алахь лъапIэу лъагэм къытфиухэсыгъэмкIэ тыамалынчъ, зыр къытфегъэхъу, адрэр 
зэрещэлIэжьы. Ар зыфэзгъадэрэр ошIа, Къэрэхъан? 
КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ, мафэмрэ чэщымрэ. Арышъ, 
илъэсныкъо пшъэдэкIыжьыр зыхьыгъэ Расим къягъэтIупщыжь. ЗанкIэу садэжь къысфащ.
- Зыпыупхъухьэжьыгъо фифэна, Алахьым илIыкIу?
- Тихьапсмэ нэмаз ащашIырэба? Хьамамэ ахэтба?
- УкъызкIэупчIагъэхэр тихьапсмэ дэгъоу ащагъэцакIэ, 
тыгъэ папкI.
- Сыд етIанэ…- Къэлэунэ къыIуагъэм зэпыугъо макIэ 
фишIи, нэпIэ едзыхыгъэкIэ тIэкIурэ щысыгъэу, нахь мэкъэ 
зэблэхъугъэкIэ къыпигъэхъожьыгъ. - Хэтрэ быслъымэни 
ыIэпкъ-лъэпкъхэмкIэ, ыгукIэ, ыпсэкIэ къабзэу мафэм нэмаз 
шIыгъуитфыкIэ Алахьым ыпашъхьэ зимыхьэкIэ, зэрэмыбыслъымэныжьыр зыдерэшIэжь! - ГущыIэ Iэтыгъащэр 
къедэожьыгъэ фэдэу исултIан лъэшыгъэ зытырикъутэгъэгъэ хьапсдэсымкIэ къызэриухыжьыгъэр фэшъхьаф.- Ащ 
фэдэ мыдурысыгъэ зэрэIуалIэрэмэ Расим тхьамыкIэр 
ащыщэпщтын…

--- Page 241 ---

ГушIуагъомрэ тхьамыкIагъомрэ ушыу, улъэс яIэп - 
тIуми султIан гъэшIуагъэри цIыф къызэрыкIори язэфэд. 
Зым угу хигъахъозэ, "тхьэ къысати!" уегъаIо, адрэм ул 
ыгъэузызэ, "тэ укъикIи, лажь!" ухегъэкуукIы.
- Ан-Насыр цIыкIур чъыгым къефэхыгъ, ылъэгуанджэ 
зэриутыгъ!.. - султIан щагум зыкъыщызыпхъотэгъэ бзылъфыгъэ куо гуих макъэм Къэлэунэрэ Расимэрэ ашъхьэ 
къаригъэпхъотагъ.
ХIII
ЩыIэныгъэр упчIэ-джэуап закI. Тэра ахэм ащыщэу 
ухэзымыгъэукъощтыр? Гъогу занкIэми утезэщыхьэ, шъоф 
зэикIыми уегъощыхьэ, къушъхьэ дэкIоегъу-ехыгъо лъагъохэри щынагъох. Уашъомрэ чIымрэ зыщызэолIэрэ 
гъунапкъэр благъэ фэдэми, узнимыгъэсэу IокIоты. КъокIыпIэм инэфыпси упчIэ-джэуап пчъагъэкIэ мэзахэм къыхэпсызэ, мафэр къыздехьышъ, амал зыфэхъугъэр ыгъэгушIомэ, зыфэмыхъугъэр ыгъэнэшхъэйзэ, къохьэпIэ 
шэплъым зыкъуеушъэфэжьы.
 Чэщи, мафи дунаир иощхкIи иогъукIи, игъаблэкIи 
игъэ бэжъукIи, изаокIи имамыркIи игъогу тет. Джахэр 
иупчIэх, иджэуапых. СултIанри, лэжьакIори, цIыф псаури, 
узгъэлри изэфэд.
ШIури, ери щыIакIэм щызэголъхэмэ, анахь узыфэсакъыжьыгъэми - узафэми, ухьилэми - ацыпэ горэ къызыбнэскIэ, удеIэтае, укъыредзыхыжьы. Улъэсмэ шыум 
урегъэхъуапсэ, онэгум уисмэ уапэ ишъыгъэм укIэлъырегъажьэ, укIахьэмэ дэгъу, ау ар къызыбдэмыхъукIэ, нэкъокъоным ишIу пщыгъупшэжьыгъэу егъэшIэрэ шъугъоным 
ухегъэты. 
Къэлэунэ ищыIэныгъэкIэ ахэр зэкIэ пэкIэкIыгъэх. Ишъэожъыегъу мамлюкыгъо къыщегъэжьагъэу зыми емышъугъугъэу, зыкIи мыхъопсагъэу арэп. Хъопсэнымрэ шъугъонымрэ зэфэдэхэп шъхьае, узыкIэмыхьашъурэ хъопсэным къыхэкIошъыкIырэ шъугъоным цIыфым ищыIэныгъэ 
тIэкIу-тIэкIузэ зыIэкIелъхьэ. СултIанри цIыфышъ, зыщыщмэ 
ахэкIыжьэу тэ кIон, ушъэожъые амылынчъэу хымэ хэгъэгум укъызырахьэкIэ, ны зиIэми, ты зышъхьэщытми, шхэкIыгъэми, фэпагъэми уяхъопсэщт, пIэдакъэ чIэмылъ хьалыгъу 
такъырми уенэцIыщт. СултIан хъущтымкIэ зыщымыгъозэгъэгъэ гъогум тетыфэ зэзакъу ныIэп ежьыми зыдимышIэжьыщтыгъэ ошIэ-дэмышIэ шъугъоныр Къэлэунэ 
къызтекIогъагъэр - Пыйпэрыс лIэзэ, къышъхьэрыIэбыкIи, 
ыкъо нахьыжъ Саид зыфэдэр ешIэ пэтми, султIаныгъор 
фигъэшъошэнэу къызэрелъэIужьыгъагъэр ары. ЗэшитIу 
зэблэщкIэ ащ ыуж ежь зыфишIыжьыгъэгъэ султIан тахътэм 
нахь тегупсафэ къэси, илъэс пчъагъэ зытешIэжьыгъэ хъугъэ-шIагъэр ыгу къызыкIэкIыжьрэр Къэлэунэ зыфихьын 
ышIэрэп. Ежь ышъхьэкIэ зыдишIэжьрэ шъэф зекIуакIэр 
къегъужьа, хьауми зэрэсултIаным пае шыихъ хъугъэу 
зелъытэжьа?
Мафэ горэм Къэлэунэ Бэрэкъэт еупчIыгъагъ:

--- Page 242 ---

- КъэзгъэшIэгъэ илъэс тIокIищым ызыныкъокIэ шIэхэу 
сауж укъиуцощт, укъэзыгъэукIытэжьын мыхъун горэ 
зепхьагъэу зыдэошIэжьа?
- Мафэ къэси, тызыщыгупсэфыжьрэ чэщ чъыер 
хэмытэу, мыхъун фэшъхьаф тымышIэу къысщэхъу, 
Алахьым илIыкIу,- сэмэркъэу хэлъми хэмылъми умышIэнэу 
Бэрэкъэт джэуап къытыжьи, уикъэупчIакIэ къызгурыIорэп 
риIожьрэм фэдэу султIаным Iуплъэжьыгъ.
- О пшъхьэкIэ пшIагъэр ары нахь, зыгорэм ышIагъэр 
уизэгъэфэнэп,- Къэлэунэ зэхихыгъэм ыгу зэремыIугъэр 
ымакъэ къыхэщыгъэми, ынэгу къыкIимыгъэщэу къыIуагъэр 
къыушъхьафыжьы фэдэу зишIыгъ. - ГумэкIыгъо шъэф 
горэ зимыIэ цIыф, орэ ины орэ цIыкIу фаеми, дунай хьафым 
тетэпщтын.
- Ары, ары,- Бэрэкъэт иджэуап гукIэ темыкIыщтыгъэми, султIаным дыригъэштагъ,- пIэкIэшIэгъэ мыхъуным 
ишъэф уимыгъэгумэкIын плъэкIыщтэп. Ау сыд тыушъэфыгъэми, Алахь лъапIэу лъагэм къыддешIэ, къытэджэжьмэ, 
тиахърэт мафэ ынэшIу къытщыфэн. Мафэ къэси мыхъун 
тэшIэ, тыхэукъо зыкIэсIуагъэр дунай жъалымым тытетышъ 
ары. Ау уиIуи уишIи зыхэлъ тиараб дунай мамыр, 
уицIыфхэр…
- Сыд пIуи, тиараб дунай пIуагъа? - Къэлэунэ ыгъэшIагъозэ, Бэрэкъэт игущыIэ зэпигъэугъ.
- Ары, тиараб дунай сIуагъэ. Арба зэрэщытыр?
- Хьау, мыхъун къэпIуагъэп,- султIаным зэхихыгъэр 
ежь ышIошъ мыхъущтыгъэми, джау къыдыригъаштэзэ, 
къыупкIэпкIыжьыгъ,- джары зэрэщытыри, зэрэщытын 
фаери. Пыйпэрыс ыуж ар адыгэ къыIуагъэу зэхэсэхы. 
Аущтэу ущытмэ, сигуапэ. - Зэпыугъо макIэ фишIи, къеупчIыжьыгъ.- Хьауми зику уисмэ яорэд къэоIуа?
- Ар дэдэр зэспэсыжьынэп, ау сызкIэшIагъэм ихьылъэ 
сэкъудыи.
"Тиараб дунай… сызыкIэшIагъэм ихьылъэ сэкъудыи…" 
зэгорэм Бэрэкъэт къыриIогъагъэхэр Къэлэунэ щыгъупшэхэрэп: "ЗэрэхъурэмкIэ, араб дунаим ихьылъэ зыкъудыйрэмэ сэри сащыщ, сащыщ къодыеп, сырякъамыщау, 
сырягугъапI, сыряхымэ султIан… "Нэпсырэ-лъыпсырэкIэ 
згъэшъокIыгъэ чIыгум, унагъо зыщысшIэгъэ, султIан 

--- Page 243 ---

сызыфэхъугъэ хэгъэгум джы къызнэсыгъэм сесэн слъэкIыгъэп" загъорэ Пыйпэрыс къызысиIокIэ, згъэшIагъощтыгъэми, сэри ар сишъэф дагъоу араб хэгъэгум сыщэпсэу. 
СыпщылIа, сызэолIа, сыхэхэса? Хъущтыр хъугъахэу, сыда 
ащ непэ джэуап сыфэхъужьыкIэ къикIыщтыр. Сисабыигъо 
итхьамыкIагъо сижъышъхьэм сеуцолIэжьынэуи? Сисабыигъо итыгъэ фабэ мыщ сыщыкIэхъопсэу, ипсынэкIэчъхэр 
сыгу щыпхырычъхэу, икъушъхьэ шыгуфхэр сынэгу кIэтхэу, 
иощх шъабэмэ сащыкIэдэIукIызэ, сижъышъхьэ гъашIэ 
сыухыжьыщта?.. "Уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи укъызэрыхъухьагъэм ичIыгу IэмычI…" Пыйпэрысрэ ежьырырэ 
ячылэ стэфэ яжьэ зэрылъ чысэр аIыгъэу зэрэгъыгъагъэхэр 
Къэлэунэ ыгу къэкIыжьыгъэу, анахь къупшъхьэIазэмэ 
зылъакъо тэрэзэу афэмыгъэкIыжьыгъэ Насыр шъэожъые 
лъащэр къыфачъэу зелъэгъум, игууз къехьылъэкIыжьыпагъ.
- Хьалилэ къангъэбылъ сыздыригъашIэрэп!
- Сыда?
- Улъащ, укъыддэхъущтэп къысеIо.
- ТIэкIу ухэлъэщыкIмэ, гъэшIэгъона…- Къэлэунэ 
зэриубытылIэгъэ шъэожъыем ышъхьэ Iэ щифагъ,- Алахьым 
ишIэ зыхэлъым кIэнакIэхэрэп.
- Алахьыр арэп къысэзышIагъэр! - гуплъыгъэкIэ Насыр 
къызIуипхъотыгъ.- Хьалилэ къысэмыIункIыгъагъэмэ, 
чъыгым сыкъефэхыщтыгъэп.
- Ары, ары, тэшIэ. ТетымыгъэхъыкIыгъи къэдгъэнагъэп, джы къызнэсыгъэм уянэрэ ащ янэрэ зэзгъэшIужьынхэ 
слъэкIырэп. Ахэр зэшыпхъухэп, шъуямыдэIу. Шъо, Хьалилэрэ орырэ, шъузэшых. Хъущтыр зыхъугъахэкIэ, гумышIу 
пшынахьыжъ фэмышI. Уфаемэ, къангъэбылъ сыкъыбдешIэн, сэ апэ сынэ сыупIыцIэнышъ, о зыгъэбылъ.
- Орырэ сэрырэ тызэдэхъуна!.. - Насыр шъэожъыем 
игукъао щыгъупшэжьыгъэу къызыIуитэкъуи, ятэ къызэрэфэчъэгъагъэм фэдэу кIэрычъыжьызэ, къызэриIокIыжьыгъ.- Хьалилэ къангъэбылъ сызыдыримыгъэшIэщтмэ 
езгъэлъэгъущт сэ!..
"Сэ къысэхъулIагъэм сеуцуалIэрэп,- шъэожъыем 
кIэлъыплъэзэ, Къэлэунэ зыфиIожьыгъ,- къыохъулIагъэм 
езэгъ мощ есэIо. КъысхэкIыгъэ зэшитIур зэсымыгъэпыйхэ 
сшIоигъошъ, ара? Ащыгъум сыда лIэшIэгъуныкъо зытешIэгъэ ситхьамыкIагъо джы къызнэсыгъэм зыкъызыкIырезгъэфэкIрэр? "Улъащ, уIащ, унэшъу!" къызэрэсаIон-сызэраушъхьакIун дагъо сиIэп. СапашъхьэкIэ атхыцIэ уфагъэ 
сытезгъаплъэрэмэ сакIыб зызашIыкIэ, хэхэскIэ къызэрэсаджэхэрэр ара? Къысэджэхэми, сырясултIан, сыряты гъэ 
папкI, сызылъэгъурэм лъэгонджэ едзых зыкъысфешIы, 
сигъашIэ кIыхьанэу, сипыйхэм сатекIонэу сиIумэтхэр 
мэщытхэм тхьэ щысфелъэIух. Сыда симыIэр, сыда сызыфаер?.. - ардэдэм "дышъэбгымрэ чIыгу IэмычIэмрэ" ыгу 
къыпылъэдэгъагъэми, хэта а лъэныкъомкIэ къыщысажэрэр 
ыIозэ, зышъхьэщигъэгъупшыкIыгъ, ау тIэкIу зытешIэм, 
илъэс пчъагъэм зэмысагъэмэ яцIацIэзэ, ыгу жьы дигъэкIыгъ: - Мыщ ятыгъи ошъогум къежъэжъыкIы, ядунаий 
гопэгъу, Мукаттам Iошъхьэ джэшъожъхэми сязэщыгъ…"
Бэрэскэшхо нэмазым ыуж Къэлэунэ Хьазизэ усакIор 
къызфаригъащи, пчъэблэ къыдэкIыгъо римыгъафэзэ, 
риIуагъ:
- Къысфедж, Хьазиз, сикIэсэ усэм.
- Дербент къэлэ цIыкIу-къэлэшху,- нэ упIыцIагъэкIэ 
пчъаблэм зыгозытIэгъэ Хьазизэ иусэ къеджэ,- къохьапIэм 
фызэIухыгъэ къэлэпчъэшхом сыдэкIы, сионэш шхоIум 
егъу, а лъэныкъом игъорыгъоу къысфисыкIхэрэ пщэфхэр 
синэплъэгъух, чIылъэм зыщызыубгъурэ жьыбгъэм зичIыгу 
къэзыухъумэжьрэ черкесхэм ясэшхо жъынчхэм амакъэхэр 
къыхэIукIых…
Къэлэунэ ин-инэу къызщэтэджыкIышъ, усэр къеухыжьы: 
- Гузэжъогъу хэфагъэхэ монгол нэзэжъухэр, Iузэжъу 
къыIозэрэгъэчъыжьых, шылъэбжъэ кIэутхэкIэ къыздичъыгъэхэм мэчъэжьых! Аферым, черкесхэр! - аужырэ 
гущыIитIур ежь усэм пегъэхъожьы. - Тхьауегъэпсэу, 
черкесмэ ялIыгъэ уинэрылъэгъугъэ фэдэу уиусэ зэхэплъхьагъ, гукIи, псэкIи узэрягъусагъэр зэхэсшIагъ.
- Икъунба, Алахьым илIыкIу, Iэчъэ-лъэчъэ зепхъуакIохэу монголхэр дунаим зэрэтетхэр! Джы къызнэсыгъэм 
Перс хэгъэгури ахэм ялъэгукIэтын. Черкес лъэныкъом 
сынэсышъугъэп, ау типыймэ зызэрарагъэпхъуагъэп, къапыухьагъэх аIоу зызэхэсэхым, сыгу къыздеIэу усэр стхыгъэ.

--- Page 244 ---

- Сэри а къэбарыр зэп-тIоп къызэрэсэIугъэр. А лъэныкъом сызэрэщыщым пае мыр къыосIо къызшIомыгъэшI, 
черкесхэр сыдигъокIи зэолI пхъашэх.
- Джа дэдэр черкесхэм афэгъэхьыгъэу монголхэми 
аIоу зэхэсхыгъэ, Алахьым илIыкIу. ЗичIыгу къэзыухъумэжьырэ пстэури лъэш, зафэ. Шъхьафитныгъэр зилъапIэр 
ылъэдакъэкIэ ичIыгу хэт. Итыгъи фабэ, иуашъуи дахэ, ипс 
гъуаткIуи шъоупс, ичI зали ыгу фэд.
"Мыдэ Хьазизэ усакIом ыIорэр! - Къэлэунэ зэхихыгъэм 
гукIэ къыхигъэкуукIыгъ. - Шъыпкъэ фэшъхьаф къыIуагъэп. 
Ау ежь зыфеIожьа хьауми сэ къысеIокIа?" - сеупчIын:
- Шъхьафитныгъэм фэпIуагъэр тэрэз, ау мыщ щытIыгъ 
мамлюкхэмкIэ ар къекIунэу олъыта?
- Гузэбгъагъэ хэсымыхыщтмэ, Алахьым илIыкIу, укъызыкIэупчIагъэмкIэ сыгу илъ шъыпкъэр пшIосыушъэфынэп.
- Уиусэ зыпэсшIын щыIэпышъ, усакIу, анахь мыхъуным 
ышъхьэ къысфипхыгъэми, къыпфэзгъэгъун. СыкъэдаIо.
- Уимамлюкмэ ячIыгоп, яхэгъэгоп, орэп къаухъумэрэр, Алахьым илIыкIу.
- Адэ хэта? - Хьазизэ къыIощтым егуцафэщтыгъэми, 
Къэлэунэ къэупчIагъ.
- Ежьмэ ашъхь къаухъумэжьрэр. Фэхыгъэм зегъэпсэфыжьы, псаум зыкъеухъумэжьы.
- Сэры, сэ сисултIаныгъэ ащыгъум сыдэущтэу уеплъы ра? - Къэлэунэ щхыпцIыгъэ. - Лъэрыгъым плъапэ иплъхьагъэмэ, шэсы.
- Ори умамлюк, къыохъулIэщтыри, унатIэ итхагъэри 
Алахьым фэшъхьаф ышIэрэп. Уинасыпмэ, уисултIан тахътэ 
зыфэбгъэIэгъэ араб хэгъэгум зыкъишIэжьынэп… ЕмыкIу 
къысфэмышI, чатэм пиупкIырэр мэкIыжьыми, жэм пиупкIырэр кIыжьырэп аIо.
- Сызэмыгуцэфагъэ зэхэсхыгъэпышъ, анахь мыхъун 
къысэпIуагъэкIи, узгъэмысэщтэп. Ау мы тызытегущыIагъэхэр зыгорэм нафэ зыфэпшIыхэкIэ араб, мамлюк фэIуагъэп! Сэщ пае анахь усэ дэгъу зэхэплъхьагъэми, дунаим 
сыкъызэрэоплъын щыIэп! КъыбгурыIуагъа, усакIу? - нахь 
мэкъэ шъабэкIэ Къэлэунэ къыухыжьи, иадыгэ усэ джы 
зэрэпсэоу къызеIожьым, Тхьэ зыфелъэIужьыгъ: - Я си 
Алахь, унэшIу къытщыф, ащкIи, мыщкIи зыгу къытфэмышIумэ, типыймэ такъыщыухъум.

--- Page 245 ---

ХIV
ЦIыфыр гукIэ зэрэразэр ышъорэ, ищысыкIэрэ, игущыIакIэрэ къызэрэпшIэщтыр. ИщхыкIи, иIэутIэшIыкIи, 
зэрэфэпагъэми ахэолъагъо. Такъикъ заул нэмыIэми унасыпышIоным султIан, лэжьакIо, гъэры, зэолI фэIуагъэп. 
Нычэпэ Къэлэунэ султIан къодыягъэп, гур зыгъэткIурэ, 
зыгъэшIурэ, щызыгъэIэрэ шIулъэгъу гъунэнчъэм илIыгъ, 
иашыкъ-гъэрыгъ. Мызгъэгу фэдэу гукIи, псэкIи, пкъыкIи, 
гупсэфыгъэу Къэлэунэ къызимышIэжьыщтыгъэр бэшIагъэ. 
Мафэ, мазэ, илъэс тешIэ къэси зытещыныхьэщтыгъэ ныбжь 
хэкIотагъэм пIэм къызэрэщимыушъхьакIугъэр ара, хьауми 
Аслун иныбжьыкIэ плъырыгъэ хъулъфыгъэ кIуачIэ къызэрэхилъхьагъэр ары шъуIуа?
Дышъэ-тыжьын хъырахъишъэхэр къызытежъыукIырэ 
къэптан шъабэр зыплIэIу идзэгъэ Къэлэунэ зыкIыб къэгъэзагъэу зыпыупхъухьажьыщтыгъэ Аслун ыпчэнэ игъэчъыкIыгъэ зеплъым, джыри ыгу бгъэм щыушкъоизэ, риIуагъ:
- Адэ сыдэу шIэхэу укъэтэджыжьыгъа, Аслун?
- Тыгъэр къыкъокIы пэт, сыпсэ закъу, икъунба тызэрэщылъыгъэр?
- СэркIэ ар тIэкIу къэгужъуагъэмэ нахьышIугъ.
- Уичъые пфикъугъэба, ситыгъэ нэф? - лIым къыриIокIыгъэр Аслун къыгурыIуагъэми, упчIэ тхьагъэпцIышъокIэ къесэмэркъэужьыгъ.
- Сытыгъэ нэфынэн нахьи, джа нычэпэ фэдэу, джыри 
титIо тызэфэжъогъо плъырынэу сыфэягъ,- араб хэгъэгур 
зыIэмычIэ илъ султIаныр ары Iоу умышIэжьынэу имыежь 
макъэкIэ Къэлэунэ къэлъэIуагъ.
- Тыгъэр зыкъохьажьыкIэ, джыри жъогъо плъыритIу 
пчыхьэ ошъочапэм къыхэжъыукIыщт,- нэгу шэплъ шъхьац 
етэкъохыгъэкIэ Аслун къызэплъэкIи, ибзылъфыгъэ шIоигъуагъэ ыушъэфыгъэп,- ау укъысфаемэ, къакIо, дунаим 
къыпфэсымышIэн щыIэп.
Къэлэунэ зыфэмыIэжэжьэу къэптан шъабэр зыщидзи, 
Аслун Iэпс-лъэпс пкъы псыгъо фабэр къыпхъотагъ, ынэ 
зэжъу дэхэ стырмэ акIаплъэзэ, еIушъэшъагъ:
- Сызыфаер къысфэошIа хьауми укъысфая?
- Сыпфай, сишIулъэгъу, сыпфай…- Аслун ыIупшIэ 
шэплъхэр кIэзэзхэу лIым фищэигъэх, тIури шIулъэгъу 

--- Page 246 ---

гъолъыпIэм зы зыщэхъухэм джыри нахь гугъэтэкъо шъэф 
фалIэкIэ ытхьакIумэ иIушъэшъэжьыгъ: - Сыпфай, сыпфай… 
умыукIыт оIошъ, сыпщыукIытэжьырэп, ренэу сыпфай… 
Ори зыгъатхъ, сэри сыгъатхъ… Зэхэоха, оры, оры сызиер…
Сыда Къэлэунэ ижъышъхьэ къехъулIагъэр? Сыд шIулъэгъу мыухыжьа ияплIэнэрэ шъуз АслунэкIэ къыфэтэджыжьыгъэр? КъокIыпIэмкIэ къафикIыщтыгъэхэ монголхэр рызэтыриIэжэнхэу Хэтун-хъаным ыпхъу Къэлэунэ 
къызещэм, илъэс шъэныкъом ихьэгъэ къодыягъ, ежь нахьи 
илъэс пшIыкIуйкIэ Аслун нахьыкIагъ. Апэрэ илъэс псэур 
шIулъэгъу мыухыжь-кIэщыгъокIэ кIуагъэ.
Иапэрэ шъузищмэ яныбжьыкIагъэ бзылъфыгъэ шIулъэгъур агу къагъэкIыжьызэ, "хэтрэ шъуз ныбжьыкIи 
лIымкIэ гугъатхъэ" аIомэ щхыпцIыхэзэ защыIэщтыгъэми, 
зичэзыу-блэкIыгъэ апэ зымыдэгъагъэр Алыйрэ Хьалилэрэ 
къыфэзылъфыгъагъэ Биб ары. Адрэ шъузитIури сабыинчъагъэхэп - пшъэшъэжъые зырыз-тIукIэ къетэгъагъэхэми, 
"пхъухэр лIэкъо гъэкIодых" зиIокIэ, "Алахьым бэрэ джыри 
укъытшъхьащегъэт, улIэмэ, ахэр ары узыгъэежьыщтыр" 
янэмэ къызыфадзыкIэ, "ащ сызынэсыкIэ, сызыгъэещтри, 
къысфэгушIощтри хъоищт" щхыпцIызэ афидзыжьыщтыгъэми, гъучI къалэ дэсри мастэ щэкIэ зэраIоу, пхъухэм 
зыфэе пстэури афишIэщтыгъэ. Ыкъуищи зыпишIынхэ 
щымыIэу шIу ылъэгъущтыгъэхэми, ты пхъэшагъэр нахь 
адиIыгъыгъ. Ау, анахьыкIэр анахь кIас зэраIорэр арыщтын, 
зэрэлъэщэ цIыкIури ащ къыхэхьажьызэ, ан-Насыр нахь 
зытыриIэтыкIыщтыгъ.
Бибэ, шъуз нахьыжъыр, зэрэпщэрыр ежь ышъхьэкIэ 
шIодэгъо шъэфэу, хэткIи зышIодэхэ-гуащэу псэущтыгъэми, 
мафэ горэм сэмэркъэузэ, ыгу илъыр Къэлэунэ римыIон 
ылъэкIыгъэп:
- Адэ джары, тыгъэ папкI, тиныбжьыкIэгъу тыдэ къитхыжьын,- Бибэ иилъэс хэкIотагъэрэ изэпэхъурэягъэрэ 
пщигъэгъупшэхэу ынэ шIуцIагъохэр къижъыукIыгъэх,- тэри 
зэгорэм тыныбжьыкIагъ, къэошIэжьмэ, пIэпэ зэлищ, спчанэ 
ипсыгъогъагъ.
- КъэсэшIэжьы, къэсэшIэжьы,- Къэлэунэ щхыпцIыгъэ,- ау ар джы тыдэ къипхыжьын.

--- Page 247 ---

- Сэ ар къысэмыгъотылIэжьми, укъызэрэсэплъ дэдэу 
сыщытэп…- Бибэ ихьашI-къошIыгъэ ыпкъыкIэ къыгъэлъагъо шIоигъуагъ шъхьае, фэгъэIорышIагъэпти, къыфидзыгъ.- Уезэщыгъэба сэIо, ар зэбгъотылIэщтым уиерышыгъэ ренэу фэохьы.
Хъулъфыгъэ IофымкIэ къыфадзыгъэм Къэлэунэ 
рыгушхозэ, иапэрэ шъуз нэшIукIэ Iуплъагъ, зэгорэм 
зэрэIэпс-лъэпсыгъэри, зэрэIэшIугъэри, ыгучIэ зэрэщыстыщтыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ, бэшIагъэу фыримыIэжьыгъэ 
зэхашIэри ыпкъышъол къыхэущыкIэу ригъажьи, зэгыижьыгъ: "Сэ сызэмыплъыжьэу пщэры, жъы хъугъэ, зыми 
фэежьэп сэIошъ, мыщ игунахь къэсэхьы. Сыда сызфитыр, 
жъыр сыдигъокIи кIэм фэерыш, кIэ пстэуми жъы пстэури 
ямэхапI. Джаузэ дунаир макIо, жъыр текIы, кIэр къытехьэ… 
Адэ сэри ащ зэгорэм сезэщыщта? О ащ уземызэщыгъэкIэ, 
сыда сэ ащ сызыфезэщын фаер?.. "Дунаир хьафми, 
пфэукIочIыфэ зыщыгъатхъ, уиIэр бэми, макIэми узыдэкIожьыщтым зыдэпхьыжьыщтэп" Хьазизэ усакIом еIо,- 
Къэлэунэ ардэдэм, ас-Салихрэ Шаджаратрэ ынэгу къыкIэтэджагъэх, ахэм акIыбкIэ Къахьирэ къызыдэплъым, 
шъхьэ кIырыукIэ щыри зыщигъэгъупши, шъузым риIуагъ:
- Угу къысэмыгъабгъ, ныбжьыкIэгъур зыдэзгощыгъэ 
султIангуащ, паIо зыщыгъмэ шъузиплI яIэныр Алахьым 
афиухэсыгъэшъ, ащ сыблэмыкIэу сэри сэпсэу.
- ШъузиплI яIэныр, тыгъэ папкI, шIу зыфишIагъэу паIо 
зыщыгъмэ тэрэзэу къагурыIорэп. АфэIыгъыщт -афэукIочIыщт Iофэу ащ пылъыр бэмэ зыщагъэгъупшэ.
Къэлэунэ ыгу къыдеIэу щхыгъэ, шъузым изэпэхъурэягъэ щызыгъэгъупшэжьыгъэ нэшIукIэ джыри къызэпиплъыхьагъ, "сыбгъэ чIэкIуадэмэ, спкъышъол хэткIухьэзэ 
сщыщ хъурэ Аслун IэшIу цIыкIум ыуж сызфыригъэхъуапсэрэ 
пIэм сыдэущтэу мыр щызгъэрэзэщта? ЗыдгъэлIызэ, зытэгъэпкъыеми, ерагъ…"
- КъызэрэпIорэмкIэ, сиапэрэ шIулъэгъу,- ыгу имылъми, 
Къэлэунэ къыIуагъ,- сэри ахэм сахэолъытэ.
- Сыда ащыгъум илъэс псэум сыкъэбгъэнацIэзэ, сичэщ 
мыухыжьхэр зыкIисэбгъэхыгъэхэр?
- Ащ фэдэ IофкIэ гуцафэ сэбгъэшIыгъагъэпти, сыогупсэфылIэжьыгъагъ,- нэчыхьэ зыдыриIэмкIэ зимысагъэ 

--- Page 248 ---

зыдэзышIэжьыщтыгъэ Къэлэунэ ымакъэ къышIуефэхыгъ, 
ау зэхихыгъэм изэфагъэ зыкъыригъэшIэжьыгъ.
- Хъулъфыгъэм унагъо зыфишIэрэр дэхэфэшIэу шъузыр иунэ ригъэсын къодыеп: пIэр дигощынэу, фэпIонэу, 
лIакъор щигъэIэнэу ары.
- Тхьауегъэпсэу, сыпфэраз,- Къэлэунэ шъузым ишъхьэлъэш гые щыригъэгъэты шIоигъоу пIэр зэзыгъафэщтыгъэм ешъэбэкIыгъ.
- Ащ фэдэ шIулъэгъу зэмани зэгорэм тиIагъ, сыдигъу 
ар зыхъугъагъэр?..- дэнэ джэнэ къолэн зэгохыгъэр Бибэ 
зыщигъэзи, пIэм зыхидзагъ. - КъакIо моу, тишIулъэгъу 
тыгу къэдгъэкIыжьын.
- Мэфэщэджагъоуи?.. - гущыIэ къызэфэдз-зэфэдзыжьыкIэ зыгу щагъэкIыгъэгъэ шIулъэгъу Iофым Къэлэунэ 
джы къыгъэгузэжъуагъ.
- Мы Iофыр зызхапшIэрэр ипIалъэ нахь, мафэ, чэщы 
иIэп орба тиныбжьыкIэгъум зыIощтыгъэр? КъэошIэжьмэ, 
гъэрекIо гъатх ар зызэхэсэбгъэхыжьыгъагъэр. КъакIо 
садэжь, пчъэмкIэ умыплъ, егъэтыгъ ар. ПIэм тIэкIурэ 
тызэдыхэлъми, укъызжэхэлъ къодыеми сезэгъыщт.
"Пхъэчай ныбэкIэ къысфэгъолъыгъэу, "улIмэ сыгъэраз" ыIорэм фэдэу къысIоплъэ,- Къэлэунэ ыIозэ, илIыгъэкIэ къызэраушъхьакIугъэм ыгъэгубжыгъэу къызыщылъэтыжьи, зифэпэжьэу ригъэжьагъ,- Имад имамым 
фэсыдэрэп шъхьае, хэтырэ бзылъфыгъи ынэ къэбгъаплъэ 
хъущтэп. Ар Алахьым къытфыригъэхыгъэ тхылъ лъапIэми 
ит". Зыгъэ Фостат къалэм ихьамамэ горэм хэт бзылъфыгъэ цIэIужь унэм, зэрэсултIаныр аримыгъашIэу, екIуи, 
укIытэ зимыIэ шъхьац кIыхьэ пцIанэхэр, хъулъфыгъэхэри 
ягъусэжьхэу, къамыщышъо раригъэшIыхьэхэзэ, зэрэзэбгыраригъэфыгъагъэр, мэфэщэджэгъо урамым къызэрэтыраригъэзыхьэгъагъэхэр ынэгу къыкIэуцожьыгъэх, 
игукъэкIыжь зэфагъэ шъэбагъэр къызыщыхилъхьащтым, 
къыфадзыгъэм шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
- Сыда узыфызыщылъэтыжьыгъэр, сыоцэкъагъа?
- О уфай шъхьае, фэмышIэшъущтымкIэ хъулъфыгъэр 
емыгъэз… 
- Аслун нэзэжъу цIыкIум ащ фэдэхэр къыуеIоха?
- Ужэ къыдэкIырэр сыд илIэужыгъуа? СызэрэсултIаныр 
зыщымыгъэгъупш, бзылъфыгъ!

--- Page 249 ---

- УсултIанмэ гъэшIэгъона! - чхыIаныр Бибэ зытыридзи, 
пIэм къыхэтIысыкIыгъ.
- МышIапхъэ зэсэмыгъашI! - Къэлэунэ ынэ шIуцIэхэр 
къиухъурэикIыгъэх.
- ПшIэщтымкIэ узэрэIэлым сыщыгъуаз…- Щынагъор 
къызытекIогъэ шъузым мэкъэ къефэхыгъэкIэ къыIуагъэми, 
шIэхэу зыкъезгъэшIэжьыгъэр къыфидзыгъ.- Икъунба 
Мунирэ тхьамыкIэм епшIагъэр! Бгъэделэрэ Сэламыш ар 
зэгорэм къызэрэпфимыгъэгъущтыр пшIэрэба? Хъулъфыгъэм иерыш пIэ Iоф зыфэмышIэшъукIэ, къызэрэомыблэщтыри сэшIэ…- шъхьэкIо-пIэскIоныр Бибэ зэпигъэун 
гухэлъ имыIэ фэдагъэми, ошIэ-дэмышIэу къэгъыгъ.- Узыфаер къысягъашI - сягъэукI, сыпягъалъ, сишъэуитIу 
къыпфагъэ гъущтмэ…
- СкIуачIэрэ слъырэкIэ джа шъэуитIур дунаим къызэрэтехъуагъэр зыщымыгъэгъупш. ПIэм хэгубжыхьэгъэ 
бзылъфыгъэм Iогъу-шIэгъу зызебгъэшIыкIэ, жэ ебгъотылIэщтэп,- Къэлэунэ шъузым фидзыжьи, унэм къикIыжьыгъ.
- Джары, джары,- Биби лIым кIэлъиIожьыгъ,- нэчыхьэ 
зыдышъуиIэ шъузмэ яфэIо-фашIэхэр афэшъушIэнхэм, 
жъугъэрэзэнхэм ачIыпIэкIэ шъо, хъулъфыгъэхэр, шъузэрэшIур. Шъузэощт, шъубэнэщт, хэгъэгур зэжъугъэфэщт, 
дунаир зэIышъушIэжьыщт.
Иапэрэ шъузырырэ ежьырырэ къяхъулIагъэм ыуж 
Аслун фэшъхьаф бзылъфыгъэ теплъэжьын ымылъэкIэу 
Къэлэунэ мэфэ заулэ къыхьыгъ. Ащ пае исултIан Iофыгъохэр зэримыхьанхэр къыгъанэщтыгъэп, хэгъэгум икъокIыпIи, икъохьапIи зэдиIыгъ, Персие лъэныкъомкIи мэдаIо, 
маплъэ. Византие чыжьэми щыхъурэ-щышIэрэмэ ащыгъуаз, загъори, хэщэтыкIызэ, адыгэ лъэныкъомкIи гукIэ 
зедзыжьы. Къащзехьэ благъэхэми, чыжьэхэми - сыд 
аIогъэ-ашIагъэми - зызэрагъэхъыягъэм щыкIэкIыжьэу, 
хэшIыкI афыриI. Хэгъэгу кIоцIым къитаджэхэрэ къэбар 
зэфэшъхьафхэр, дэгъуми дэйми, ыпашъхьэ къырахьэх. 
Хьапсым къыздащыжьым "сэри зэгорэм шъхьэ шхыгъо 
сифэжьыщт" гукIэ зэушъыижьыщтыгъэ Расими нахь зыфэсакъыжьзэ, ишъэф-дэIошэн Iофхэм ауж ит, Сэламышрэ 
Къэрэхъанрэ зэрэмышIэхэу зэрэлъыплъэхэрэм егуцафэми, 

--- Page 250 ---

къызхигъэщырэп, Санкар нэмыIэмэ, ыдзырэ лъэбэкъум 
нэс ешIэми, щэм ыстыгъэр псым епщэ зэраIоу, егъэзыгъэцыхьэшIэгъукIэ азыфагу къыдэхьэгъэгъэ IофымкIэ гущыIэгъу фэхъу пакIо, теплъэнкIэ мэщынэ.
Хэгъэгу Iоф мыухыжьхэр зэкIэмэ апшъэми, Къэлэунэ 
иунэгъо зэпымыфэ егъэгумэкIы. ПчъэеутэкIыжькIэ Бибэ 
дэжь къызикIыжьыгъэм мазэ тешIагъ. Шъуз нахьыжъым 
зыкъызэрэфишIыгъагъэр ыгу къэкIыжь къэси, адрэ шъузищым нахь афэкIэщыгъоу ячэщ чэзыу-гъолъыжьыгъохэр 
адырехых. Зэщыр зыхиз шIулъэгъу нэшIукIэ къыпэгъокIых, 
бзылъфыгъэ шъэбагъэкIэ Iэ къыщафэзэ, яунэмэ къырагъэкIыжьы. Ичэщ гъолъыжьыгъо пIалъэ къызысыщтым 
ежьри дэгузажъозэ, имафэхэр егъакIох.
"Мыдрэм?.. ГъэшIэгъона апэрэ шъузмэ… СызэрэсултIаныр хэсэгъэкIыжьышъ, Алахь лъапIэу лъагэм ухъулъфыгъ 
ыIуи, паIо къысщилъагъэба? ШъузиплIымэ тырялIынэу 
къазэрэфигъэпытагъэр ышIэ пэтызэ, сиунэ изгъэнэIухьагъэ 
Iиманынчъэр къысщыукIытагъэп, къысщыщынагъэп, зыми 
щымэхъэшагъэп. Сэры зилажьэр! Апэрэ шъузмэ, шъэуитIукIэ къысэтагъэмэ, сиапэрэ илъэс къиныгъохэр къыздигощыгъэхэмэ сIозэ, зышIозгъэшIыжьи, сижъышъхьэм 
къызэрэзгъэджэгужьыгъ. Ашъыу, ятIонэрэ шъузыри 
къызысэщэм, сысултIаныгъэп. Ари къыздэулэугъ, зым 
нахьи нахь дэхэжьхэу пшъэшъитIукIэ унагъо сфишIагъ, ащ 
къыкIэлъыкIуагъэри бзылъфыгъэ шъэбэ-гохь, къысфилъфыгъэ пшъэшъэжъыер зэрэмышъаомкIэ зиухыжьызэ, 
джы къызнэсыгъэм сыгу къыдищаеу къыздыщыI. Мыры, 
мы Аслун пIокIэ цIыкIур армэ, хьалаом нахьи нахь IашIу, 
Iум дэткIухьэ, бгъэм дэбагъо, уезэщырэп. Шъхьэ кIэфэшIулъэгъукIэ сызыгъашIорэ шъузищыр симыIэу Бибэ 
кипчак жэхъужъым сыкъыфэнэжьыгъагъэмэ, сыда сшIэщтыгъэр? УшыукIи, усултIанкIи, дышъэбгым утеткIи, ар 
къызэрэоплъын щыIэп. ЫлъэкIмэ, уаригъэхьын, упаригъэлъэн!.. Сэ зи къыосшIэнэп, делэжъ, ау о-оим еджэрэм 
о-ой къыфэкIо аIошъ, ор-орэу бэлахь къызфэпхьыжьын…"
- Зыгорэм уегъэгумэкIы, сыпсэ закъу, къыпфаIорэп,- 
Аслунэ лIым еIэсэкIыгъ. - СшIомыушъэф, къыбдэсщэчын.
- Алахьым ишыкуркIэ, гумэкIыгъо щыIэп,- Къэлэунэ 
зыкъишIэжьи, "сэ джы нэс сфызэхэмыфыгъэ бзылъфыгъэ 

--- Page 251 ---

Iофыр сыд пае къыптезгъэкIэнышъ, ори зыозгъэухыжьын" 
гукIэ ыIуагъ,- хэгъэгури мамыр, ицIыфхэри гупсэфых. Ау 
сшIощхэн хъужьыгъэу сызэгупшысэщтыгъэр ошIа? - Къэлэунэ ыгу къыдемыIэщтыгъэми, мэкъэ хьалэлкIэ кIэщхыкIы 
фэдэу зишIыгъ. - КъэошIэжьа гъэрекIо Цейлон къытфикIыгъагъэхэ лIыкIохэмкIэ къытэхъулIэгъагъэр, къэкIуагъэхэми 
тыбзэ амышIэу, ежьхэм абзэкIэ тэри тыбзэмыIоу Iоф 
тызэрэхэтыгъэр? ЛъэныкъуитIумкIэ, тинасыпти, тIапэхэр, 
тынэхэр Iушхэу къычIэкIыгъэх. Джы ежьмэ тазыфакIокIэ, 
абзэ зэригъэшIэнэу адэдгъэкIогъэ араб шъаор тэлмащ 
тфэхъужьынба? Дэгъоу сшIагъэба къысфащэгъагъэхэ 
черкес-мамлюкмэ ар къазэрэхэсхыгъэр?
- Дэгъу къодыеп, тыгъэ папкI, уисултIан гулъытэ ащ 
зэрэнэсыгъэр сэри сигопагъ,- ардэдэм Аслунэ ишъэожъые 
лъэщэ цIыкIу ыгу къэкIи, ыбгъэ къыщыпиIонтIыкIыгъэми, 
къызхигъэщыгъэп,- мафэ къэси гъэрэзэгъуае хъурэ 
арабхэм ажэ джыри зэ пкудагъэ. КъафызэIупхыгъэ 
медрысэм, арапыбзэм дакIоу, франкыбзэри, урымыбзэри, 
джуртыбзэри, монголыбзэри зэрэчIэплъхьагъэхэр бэмэ 
дэгъукIэ къыпфалъэгъугъ.
- Тхьаегъэпсэу ясэIо сыкъызэхэзышIыкIыгъэ пстэуми, 
ори ары, Аслун,- Къэлэунэ игуапэу къыIуи, игукъао пигъэхъожьыгъ. - Адэ ари тимышIэныгъэ къыхэкIыкIэ тинепэрэ 
щыIэныгъэ щытшIын фаеу хъугъэ. УишIухэми, уипыйхэми 
абзэ умышIэмэ, дунаим ущыбзэкощт, ущыдэгущт. Мэрчэп уешъуагъэкIэ, гъэсагъэ ухъущтэп аIоми, медрысэм 
щедгъаджэхэрэ шъэожъыехэм гъэсагъэ гори къахэкIыщт. 
Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуасэмэ, уихэгъэгу зипшIыхьажьы 
хъущтэп. Мары, плъэгъун, ахэм янахьыбэр хэгъэгум игугъэпIэщт, ынэщт, инэфынэщт.
- Тэ тишъэожъые цIыкIуи, Алыйрэ Хьалилэрэ къыкIэнакIэх шъхьае, франкыбзэмрэ монголыбзэмрэ афэкIэщыгъоу медрысэм щызэрегъашIэх,- Аслун инэкIушъхьаплъыгъэ шъуашIо ехъулIэзэ, яшъэожъые къыщытхъугъ.
- ЗыцIэ къепIогъэ ышнахьыжъмэ ялъытыгъэмэ, ан-Насыр Мухьамэд сыфэраз,- Къэлэунэ зэрэпсэоу игушIопс 
къыхэнэфыкIыгъагъэми, шъыпкъэр зыхэлъ сэмэркъэу 
гыер нэшIукIэ фидзыгъ.- Ар пIоу шъуимонголыбзэ уфытемыIункI.

--- Page 252 ---

- Хьау, хьау, сэри ащ сыфэсакъы,- Аслун джыри 
арапыбзэм фэмыIэзагъэми, ицунтхъэкIэ гохь къыплъигъэIэсэу къэгузэжъуагъ,- ау ан-Насыр Мухьамэд ыIорэр 
ошIа, уипый ыбзи зэбгъэшIэн фае еIо.
Къэлэунэ зи къымыIоу тIэкIурэ щыси, игукъао хигъэщэтыкIзэ, къыIуагъ:
- Сыосэмэркъэугъ шъхьае, ным ыбзэ зыIулъхэр, зылъ 
пхэлъхэр бгъэпыинхэр тхьамыкIагъу. Сэ сыбзэкIи джар 
къысэхъулIэ. Сызщыщ черкесхэр згъэпыйхэкIэ арэп. Сыда 
ахэм ялажьэр? ЗэкIэ зилажьэр симамлюкыгъ, силъэпкъэгъухэр гукIэ зыдэсIыгъхэми, IупэкIэ сщызгъэгъупшагъэр 
сисултIан IэнатI. Узыхэфагъэмэ захэбгъэзэгъэн фае тIомэ 
тыубзэзэ, тлъы хэмылъ орэдхэри къадэтIуагъ, тыгу 
ымыштэрэ шхынри адэтшхыгъ, тызэмысэгъэ щыгъынхэри 
зыщытлъагъэх, адетымыгъэштэшъущтыгъэми, такъыдэшъуагъ, такъыдэуджыгъ. Джы къызнэсыгъэми, султIан 
тафэхъугъэ пэтзэ, тяубзэ, зафэтэгъэцIыкIу, медрысэм 
черкесыбзэр чIэслъхьанкIэ сэщынэ… "Зыкъэшъуухъумэжьызэ, яхэгъэгу къэшъоухъумэ…" Ащ нахь шъыпкъэ 
Хьазизэ усакIом ныбжьи къыIожьынэп. "ГукIэ умыштэгъэ 
чIыгум анахь лIыгъэ щызепхьагъэкIи, лIы ущыхъущтэп" 
Бибарс ыIозэ, дунаим ехыжьыгъ. О ащ фэдэ гупшысэ-гумэкIхэр загъорэ пшъхьэ къихьэхэрэба, Аслун? Тэ тыегъэзыгъ шъхьае, япшIэн щыIэп, ащ фэдэхэр пшъхьэ къимыгъахьэх, ямыгъэгъэузыжь.
Псэрэ-гурэкIэ зыщыгугъыщтыгъэ лIым, султIаным 
ишъхьэихыгъэ гущыIэ щынагъомэ зэщыгъо-нэшхъэигъокIэ 
Аслун ыпкъышъол зэлъаштэ, хэгъэгу чыжьэм къырахыгъэ 
бзыужъыер зэмысэгъэ гъучI хъагъэм зэрэщыгумэкIэу ыгу 
цIыкIуи бгъэм щэлъатэ, чъыIалIэмрэ плъыр-стырымрэ 
зэбэных, анахь къин макIэр итеплъэ Iэпс-лъэпсыгъэкIэ 
фэмыщэчыщт фэдагъэми, мыхъужьы зыщыхъурэм хэтрэ 
бзылъфыгъи къечъэжьырэ пытагъэм къыригъэIуагъ:
- Ащ фэдэу, спсэ закъу, угу къыстемыгъэкIуад. Сэ 
сшъхьи гупшысэ горэхэр къехьэх, ау орырэ сэрырэ тымызыщтымэ, уигупшысэ-гумэкIхэр бдэсымыщэчыщтхэмэ, 
ащыгъум - сыхьаулый. УзисултIанмэ яарабыш Iэл ор-орэу 
уешэсыгъэмэ, ионэгу зигъэпытыхь, ишхомлакIэ зыIэкIэмыгъэкI. Илъэсибгъум къехъугъэшъ уиунагъо сыкъызихьагъэр узщыукIытыхьан пшIагъэу къыбдэслъэгъугъэп. Сэ 
синэзэжъугъэкIэ сымонголыпхъумэ, о уилIыгъэ-шъыпкъагъэкIэ узэрэчеркесыр зышIэрэмэ ашIомыушъэф.
- Тхьауегъэпсэу, Аслун,- Къэлэунэ ащ нахь къыфэIошъугъэп, етIанэ тIэкIу тыригъашIи, зиухыижьыгъ.- Адэ 
сыдэу тшIын, ащ фэдэ дунай тызтетыр…- Ыгу нахь зыкIэжъукIыжьым, "зыгорэкIэ, хэт ышIэра, сишъузмэ ащыщ 
горэм, анахьыжъыр жэмыIанышъ, угу хигъэкIымэ, сшIомыушъэф" риIо шIоигъуагъ шъхьае, рикугъэп.
ХV
Лъэпкъ зэфэмышIу-зэпэщытым къыхэкIыгъэ цIыф 
зэрэукIыр Касарие бэдзэрым къыщежьи, нэмыкI чIыпIэхэми 
анэсыгъ, урамхэми защипхъотагъ, унэгъо щагумэ адэлъэдагъ, унэмэ заридзагъ, хъулъфыгъэ зэрэгъэкуо, бзылъфыгъэ-сабый пцIымэмэ макъэхэр Каир къышъхьарытэджагъэх. Мамлюк шыудзэ-лъэсыдзэ уIэшыгъэхэр Равдэ 
пытэпIэ лъэныкъомкIэ къарэчъых, Мукаттам тхышъхьэми 
къечъэхых, Нил бэгъуазэмкIи, Фостат къалэмкIи къарэкIых.
Къэбар гомыIур зыфагъэсыгъэ Къэлэунэ псынкIэу 
зыкъифапи, унэм къикIыгъ. Дышъэпс егъэшъогъэ шэкI 
гъожьыр къызэхъухыгъэ султIан онэшым зешэсым, къэхъугъэм щыгъозагъэми, хэгъэгум имамлюкыдзэ ипэщэ 
Бэрэкъэт еупчIыгъ:
- Сыда къалэм къыдэхъухьагъэр?
- Черкесхэмрэ арабхэмрэ зэзаох, Алахьым илIыкIу.
- Сыда зэтырахырэр? - Къэлэунэ гукIэ зыщыщынэщтыгъэм къыкIэупчIэгъ шъхьае, псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ: - Хэта тIум язэу кIэщакIор?
- ДжырэкIэ, къэпшIэнэу щытэп. Зы бгъумкIэ черкесхэмрэ урымхэмрэ зэготых, адрабгъумкIэ арабхэмрэ 
кипчакхэмрэ зэгъусэх. Шиит, сунит зэмызэгъ Iофри…
- Мамлюкыдзэр? - султIаныр зыгъапэрэм кIэупчIагъ 
нахь, къыраIощтыгъэр зэхихыжьыным иIоф тетыгъэп.
- БгъуитIуми мамлюкыдзэр яIэжакIу.
- Сыд тызфыщытыр, некIо! - Къэлэунэ шым зе лъэдэкъаом, Сэламыш султIан гуадзэр ыпэкIэ къыпэуцугъ:
- Джыдэдэм уахэзгъэхьащтэп. 

--- Page 253 ---

- Сыд шъхьакIуа къысэпхырэр, IукIот!
- Орба, Алахьым илIыкIу, шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы зыIорэр? Уахътэ тищыкIагъ. Къэрэхъан 
тIофтагъэшъ, къызыкIожьыкIэ, тшIэщтым тегупшысэн.
- Сыд гупшыса?! Къэлэдэсхэр зызэрэжъугъэукIыжьыхэкIэ ара!.. - Къэлэунэ ымакъэ къефэхы фэдагъэми, 
къызэкIакIощтыгъэп. - КъызгурыIорэп шъуигухэлъ… 
Бэрэкъэт, сыда мыщ узыфыщытыр! - идзэпщышъхьэ 
текууи, етIанэ адыгабзэ цыхьэшIэгъукIэ елъэIужьыгъ: - 
Зыгорэ къысфышъуихьисапмэ, сшIомыушъэф…
- Ащ фэдэ гухэлъ зыми къыпфыриIэп, ау…
- Сыда "аур"! - Къэлэунэ иадыгабзэ арапыбзэмкIэ 
зэблихъужьызэ, Бэрэкъэт къыригъэжьагъэр зэпиутыгъ. 
- Уителъхьэ-тех сищыкIагъэп, Iофым изытет къэпIощтыр!
- "Ау" зыкIэсIуагъэр, Алахьым илIыкIу, хьал-балыкъ 
Iоф шIоим ухэзгъэплъэнэу, ажэ къыдахьэу къытаIуалIэрэмэ 
уязгъэдэIунэу сыфэягъэп,- Бэрэкъэт зиухыижьызэ, къыфадзыгъэм ымыгъапэу султIаныр зэриIэжэщтым пылъыгъ.- ДэхьапIи, дэкIыпIи имыIэу къалэр мамлюкыдзэм 
къыухъурэихьагъ, зэкIэри тIэмычIэ илъ,- арапыбзэмкIэ 
къыIуагъэм адыгабзэкIэ къыпигъэхъожьыгъ.- ОркIи, 
тэркIи гумэкIыгъо щыIэп, Баб аз-Зувейлэ пчэгум уапашъхьэ къитщэщт бзэджашIэхэм якъэубытын ыуж тит.
- Шъэф къыздыуимыIэмэ,- адыгабзэкIэ Къэлэунэ 
къыIуи, арапыбзэм техьажьыгъ,- мы щытхэмкIэ шъэф 
тиIэпышъ, зэкIэми къагурыIонэу тихэгъэгубзэкIэ къаIо. 
Черкес, араб, тырку, курд, урым, джурт тымыIоу хэти 
ибзэджэшIагъэкIэ пщынэщт! НекIо, Имад, тиэмирмэ къалэр 
зыпкъ рагъэуцожьыщтмэ тIэкIу зытIэжэн, лэжьэнчъэмэ 
анэшIу къащыфэнэу Алахьым телъэIун, мысэмэ ятпэсыщтым ишIэ хэлъэу теусэн,- султIаныр шым къызепсыхыжьым, игъусагъэхэми яонэгумэ закъырадзыгъ.
ЗишыIупIэхэр зыIыгъ ухъумакIомэ Къэлэунэ къапхырыкIызэ, ыдэжь Бэрэкъэт ригъэблэгъэнэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, адыгитIум тызэIушъашъэ фэдэу мы 
сигъусэми, нэмыкIхэми гуцафэ язгъэшIынэп ыIуи, къыригъэкIугъэп. СултIан унэр къэзыухъумэрэмэ Алыйрэ Хьалилэрэ къазэрахинагъэм ыгу нахь къыпигъэхьажьыгъ. 
Сэламыши, Бэрэкъэти ателъэшыхьэгъагъэми, адыгэхэба, 

--- Page 254 ---

мыхъужь зыщыхъурэм къызэхашIыкIынэу ащэгугъы. "Ар 
сэIо шъхьае, чIыпIэ къин узифэкIэ, анахь къыппэблагъэми 
зыкъызэрэпфишIыщтыр къэшIэгъуай. Сыдигъуи лъэгэпIэ 
пстэури щынагъо: е пшъхьэ щыунэзэщт, е укъырадзыхыщт. 
Адэ сиIоф ащ нэсыгъэна? Илъэсибгъу хъугъэ сызысултIаныр. Илъэс пшIыкIублэ Пыйпэрыс зэсултIаным мыщ фэдэ 
цIыф зэфэмышIу бырсыр Каир къыдэтэджагъэу къэсшIэжьырэп. Илъэс пчъагъэм хэгъэгум мамыр зэрафислъхьагъэр армэ шIэ мыхэм ашъо зыкIэхъурэр? Хьауми 
мамлюкхэмкIэ арабхэм зыфаIорэр къытэхъулIа?.."
Ан-Насыр Мухьамэд шъэожъыер елъэщэо-елъэкIонкIэ 
султIанымрэ имамымрэ аблэкIи, гуфэплъэ псынкIэкIэ 
къызэрэфызэплъэкIыгъэр Къэлэунэ игопагъэми, ыгу къыпиIонтIыкIызэ, кIэлъиIожьыгъ: "Мы цIыкIури Iоф хэсыдзагъ. 
Зэ, сикIал, зэ, "аслъаным ылъабжъэхэр цако хъугъэхэми, 
зэрэаслъанэу къэнэжьы, хьэр аслъанмэ къахэхъухьагъэми, 
зэрэхьэлъэпкъыр гъуащэрэп" къысэзыIуалIэрэмэ сэ афэзгъэгъущтэп, сакIыбыкIэ сигъусэмэ къумалыгъэ горэ 
къыздырэрамыхьи… Къыбготыри, къыбгомытыри къызыщыпшIэщтыр непэ фэдэ чIыпI…"
Къэлэунэ ынэхэр ыкIыбыкIэ щыIэхэу султIан унэм 
екIужьы, зэплъэкIы шIоигъу шъхьае, ежь ышъхьэкIэ 
зыдишIэжьыщтыгъэ гущтэр, ары пакIо, щтэгъашъо зэраригъэлъэгъулIэнэу фэягъэп, абэ шIуцIэшхор лъапэкIэ 
зыдзыщтыгъэ имамым ащкIэ гуцафэ зыфыригъэшIыныри 
къыригъэкIущтыгъэп. Iэшэ зэфэшъхьафкIэ - ашъор, чатэр, 
мэIур, обзэгъур, шъэжъыер, щабзэр - уIэшыгъэ пкъышхор зандэ, танджым нахь ин кIигъэхъукIырэ шъхьэшхори 
Iэтыгъэ, пцэшIо шыукъамыщ уплIэнкIагъэри иджабгъу 
Iэдакъ, султIаным илъэбэкъушхомэ имам нэгу хъурэе 
жэкIэф упхъуагъэм ылъэкъо зэблэдз-кIэкIорыкIыкIэ дыригъаштэ-дыримыгъэшташъу. Къалэм къыщыхъугъэм ишъып къапIэ зымышIэхэрэ щагудэтхэр, пчъэIутхэр, агу илъым 
елъытыгъэу, тхы уфэгъэ нэплъэгъу шъэфкIэ къыфычIэплъых. СултIаным ыгу щышIэрэр къызыхимыгъэщыщтыгъэми, а зы нэбгырэр ары зэкIэми ягугъэпIагъэр.
Ары шъхьае, зэкIэри зыщыгугъырэ Къэлэунэ нэмыкIынэкIэ зэплъыжьы, къыпеожьырэ гумкIэ зыдэгущыIэжьы: 
"Тэрэзэу сшIагъа зигухьэ-гужъ зэфизыхыжьыгъэ сиIумэтмэ Iэшэ къихыгъэкIэ сахэмылъадэу къызэрэзгъэзэжьыгъэр? Хэгъэгум къекIурэ пыйхэмрэ мы зэзэожьрэ 
сицIыфхэмрэ зэфэдэхэп. Сахэхьагъэмэ, салъэгъугъэмэ… 
Къалэм сызэрэдэсыр, хэгъэгум сызэрисултIаныр ахэм 
ашIэрэба? Симамлюкыдзэ къыубытыхэрэба? Сыд шиит, 
сунит зэмызэгъ Iофа Бэрэкъэт къыIонэу зыфэягъэр?.." 
Къэлэунэ гуплъыгъэ нэ плъыркIэ имамым фыреплъэкIыгъ, 
ау зи риIуагъэп, унэм зехьэхэм, джыдэдэм зыгъапэщтыгъэмкIэ еупчIыгъ:
- Онэшмэ такъызэрепсыхыжьыгъэм сыдэущтэу 
уеплъы ра, имам?
- Чатэр къэпхъотэгъошIуми, Алахьым илIыкIу, пшIагъэм 
урыкIэмыгъожь, мамлюкыдзэм уицыхьэ тегъэлъ.
- Мамлюкыдзэр сэрба зичатэр? - султIаным къыдзи, 
шъхьэм къыфечъэжьыгъэмкIэ къеупчIыгъ: - Сыд шиит, 
сунит зэмызэгъа Бэрэкъэт къыригъэжьэгъагъэр? Джыри 
ахэр уцужьыгъэхэба сэIо? Гаухар дзэпщ шIуцIэм къыщегъэжьагъэу Муиз, Хаким, Салладин щыкIэкIыжьэу ФатимидхэмкIэ афэмышIагъэр аль-Салахрэ ас-Салихрэ сунит 
Аюбидхэм афызэшIокIыгъ. Сыда джыри афэмыгъотырэр, 
зыуж итхэр?
- Ислъам диныр зэщызгъакъорэ шиитхэмкIэ, Алахьым 
илIыкIу, тлъэкI къэдгъанэрэп,- имамым зиухыижьыгъ,- 
тысунит аIозэ, шъэфэу зыкъытхагъэкIухьашъ, тызэщагъакъо. Друзхэр ары агъэделэпагъэхэр.
- Мыхьамэт пегъымбар нэфыр Алахь лъапIэу лъагэм 
ыпашъхьэ зехьажьым ыуж, ыпхъу Фатимэ ыкъуитIу Хьасанрэ Хъусенрэ арых шиит Iофыгъо зэщыгъакъор ислъам 
диным къыхэзылъхьагъэхэр, друзхэр, исмахьилитхэр 
зэзыгъэкIокIыгъэхэр… Зэлъ!.. - зиIашэхэр зыгозыхыжьын 
гухэлъ зимыIэгъэ Къэлэунэ шъхьаныгъупчъэм кIэрыхьагъ. 
- Къэлэ бырсырыр талъэныкъокIэ, Баб аз-Зувейлэ пчэгум 
къекIумэ сшIэрэп… Тэ щыIа мамлюкыдзэр?.. - "джыдэдэм 
уахэдгъэхьащтэп, гумэкIыгъо щыIэп" къысэзыIорэмэ 
сагъапцIэмэ ыIозэ, зыщигъэгъупшэжьыщтыгъэ гуцэфэшIыным джыри зыкъыжэхидзэжьыгъ, "аущтэу Iофыр 
щымытмэ, Алыйрэ Хьалилэрэ тыдэ щыIэха" Къэлэунэ гукIэ 
ыIогъэ къодыеу шъэожъые нахьыкIэр пчъэм къыздэплъым, 
еджагъ.- Пчъэм укъыдэмыплъэу къихь. Сыда етIанэ, 
сикIал?.. 

--- Page 255 ---

- Сэ джаущтэу сыкъэкIуагъ.
- Дэгъоу пшIагъэ укъызэрэкIуагъэр,- Къэлэунэ джы 
зыкъишIэжьызэ, шъаом еушъыигъ.- Укъэмыщт, ащ фэдэ 
Iаджми тыкъялыжьыгъ тэ! ТхьамыкIагъор, Имад, моущтэу 
тIэ зэредзыхыгъэр ары.
СултIаным емыпэсыгъэ пчъэ IуубгъукIым Къэлэуни, 
Имади, Насыри ашъхьэ къаригъэпхъотагъ. Сэламыши, 
Бэрэкъэти, ахэм акIыбыкIэ къыдэплъыщтыгъэ Къэрэхъани 
къэбарышIу къызэрахьыгъэр султIаным къыгурыIогъагъэти, ымыгъапэрэм фэдэу ариIуагъ:
- СыкъэдаIо.
- БзэджашIэхэр, Алахьым илIыкIу, Баб аз-Зувейлэ 
пчэгум къыщыожэх,- Сэламыш игущыIэ кIэкIы.
- Сикъалэрэ сихэгъэгурэ укI IофкIэ аIэ зэфэзыIэтыжьыхэрэм хые-мысэ яIэп, бгъуитIуми япшъэдэкIыжь 
зэфэдэщт! НекIо, имам. НекIо, ан-Насыр Мухьамэд, непэ 
плъэгъущтыр пфэщэчыщтмэ, ори къэшэс.
Ошъо фыжьышъом къижъэжъыкIыщтыгъэ тыгъэ 
нэгъыфыр щэджэгъуанэм икIошъыкIыщтыгъ, шыу шъищыр 
къызэпхъэкIыгъэхэ Къэлэунэ султIанымрэ Имадэ имамымрэ 
Баб аз-Зувейлэ зынэсхэм. Пчэгу хъоо-пщаушхор хъурэябзэу къэзыуцухьагъэхэ шыудзэ сатырищмэ султIаныр 
залъэгъум, шыIупIэ гоуцокIэ лъэсы зашIыгъ, ахэм апэ ит 
лъэсыдзэми зырищыгъ. Къэхъущтым паплъэщтыгъэхэ 
къэлэдэсхэу къыращэлIагъэхэми тхыуфэ шъхьащэ султIаным къыфашIыгъ. БзэджэшIэ купитIу гощыгъэм инахьыбэмэ 
лъэгонджэмышъхьэкIэ зырадзыхыгъ, ар зымышIэгъэ 
нэбгырэ заули щысхэм къашъхьарынагъ.
- Сыда мыхэр купитIоу зыкIэжъугощыгъэхэр? - султIаныр Расим еупчIыгъ, игущыIэхэр гъоумэ зэлъапхъуатэзэ, 
къэлэдэсмэ зэхарагъэхы. - Лъэпкъ зэфэшъхьафкIэ жъугощыгъэхэу ара? БзэджашIэм лъэпкъ иIэп, зэхэжъугъэзыхьэх! Мо ашъхьащытхэр бзэджашIэхэба, сыда лъэгонджэмышъхьэкIэ зыфыщымысыхэр?
- Апсэ ауджэгъугъэшъ, Алахьым илIыкIу, тфэтIысыхэрэп,- Расим ычIыпIэкIэ Санкар джэуап къытыжьи, "мо 
зынэ къитIэтIырэ делэжъыр аукIыгъагъэу арба, тэ къикIыжьыгъа" ыIозэ, ежь зыфэе кIэух къыфишIыжьыгъ,- ахэр 
арых апэ пытлъэнхэ фаер!

--- Page 256 ---

- ЯшъушIэщтыр шъушIэрэба,- султIаныр гукIэгъунчъагъ,- алъакъохэр зэпягъэутхи, шъулъэгъун сапашъхьэ 
итыщтхэмэ, етIан, ащ ыуж зыпышъулъэщтхэр!
- Ар зыми ыпшъэ ислъхьанэп, Алахьым илIыкIу, сэ сIэ 
шъыпкъэхэмкIэ сшIэн,- Санкар обзэгъур къызыгуихи, 
елъэкIонызэ, зынэсыщтым шIуабэ дашIэу, къеплъыщтыгъэ 
лIым кIэрыхьагъ, къызыхэкIыгъэмэ зэхаригъэхынэу мэкъэ 
IэтыгъэкIэ текууагъ: - Сыда Алахьым илIыкIо султIанышхом 
ыпашъхьэ лъэгонджэмышъхьакIэ узыфимысыр!
- ЗиIо зыгъэшъыпкъэжьырэмэ уащыщэпышъ ары! - 
зэрэдэгущыIэгъэ арапыбзэмкIэ зыфэгубжыгъэм къымыIоу 
кипчакыбзэкIэ къыфидзыжьыгъ.
- Тихэгъэгу арапыбз нахь, кипчак-черкесыбзэ илъэп 
тхьапшрэ къышъосIуагъа!
- Ар сэрэп зэпIощтыр,- зызыфэмыIэжэжьыщтыгъэ 
кипчакым джы арапыбзэ зыкъишIыгъ.- Джы къэуубзэихьажьырэ тызыфэбгъэблыщтыгъэм…
- ПIорэр сыда Iиман зимыI!.. - Санкар зэрэфэлъэкIэу 
обзэгъумкIэ лIышхом ышъхьэ зеом, къыIощтыгъэр къыримыгъэухэу зэхигъэфагъ, адрэ зезыдзыхыщтыгъэхэ 
нэбгырищыми лъыр къызпычъырэ обзэгъур афигъэсысыгъ: - Хэта джыри зыпсэ зыуджэгъужьыгъэр?
"Цыхьэ зыфэпшIын цIыф дунаим тетыжьэп,- Санкар 
ышIагъэм рыразэу, къыфычIэплъыхэрэ бзэджашIэхэм 
ялъэпэкIаомэ султIаным зыкъызэрэфишIыщтым ыгъапэзэ, 
къэкIожьы,- аущтэу силъэпкъэгъу делэжъ сыдэмызекIогъагъэмэ, ежь ыпси сэ сыпси Iуаригъэхэщтыгъэ… Къалэр 
бгъэбырсырыкIэ, мыхъун щябгъаIо-щябгъашIэкIэ мы 
черкес султIаным зи епшIэн плъэкIыщтэп. НэмыкI екIолIакIэ 
горэ къыфэгупшысыгъэн фае. Е ишъуз бэскъагъэ нахьыжъ, 
е ишъуз нэзэжъу нахьыкI, е зэо утыгу горэм тызызэдихьэкIэ 
ары… Абака-хъанри зыкIэмыIажь, зажэрэр сшIэрэп…"
Зыфырикъугъэ бзэджашIэм пае дэгъуми е дэйми 
султIаным къыриIонэу Санкар къышIошIыгъ шъхьае, зыдэуцужьыгъэ лъэныкъомкIэ къаплъэ пакIо, шъхьэгъэсыскIи 
къыфеплъэкIыгъэп. "Сэ къыздэмыхъугъэ Iофым кIэ фэсшIыжьыгъэмэ, джы о пшIоигъор Iо, шIэ фаеми, сыдкIэ 
сигъэпэн" Санкар зыхэфэгъэгъэ щынагъом ышъхьэ къыхихыжьыгъ ыIозэ, зытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэ зэпыт Расим 
къеIушъэшъагъ: 

--- Page 257 ---

- Зыпсэ хэбгъэзыгъэм къыуиIощтыгъэр къебгъэухын 
фэягъэ.
- Хэтрэ бзэджашIи ыжэ егъэтIупщи, къыуимыIон 
щыIэп,- къыфадзыгъэм Санкар ымыгъапэ фэдэу джэуап 
къытыжьи, нахь мэкъэ ябгэкIэ къыухыжьыгъ: - Сынэ къаплъэзэ, тисултIанышхо къезгъэубыщтыгъа! Икъунба 
бзэджашIэмэ къалэм щаIуагъэр, щашIагъэр. Тэ джыри 
ахэм такъыфырехынэу къэт!..
- Зэ! СултIаныр къэгущыIэщтышъ, тегъэдэIу,- Расим 
Санкар игущыIэ Iэтыгъэ-нэшIошIыхэр зэпыригъэгъэухи, 
"джы укъысIэкIэфагъэкIэ енэгуягъо" ыIозэ, гукIэ щхыпцIыгъэ.
- Алахь лъапIэу лъагэм ынэшIу къызщыфэн быслъымэнхэр, зигъашIэ бэгъашIэ тфэхъущт Мысырым исултIан 
къыжъудэгущыIэщтышъ, шъукъэдаIу, зэхэзыхырэм 
лъерэгъэкIуат, хэгъэгум ицIыф пстэуми алъэрэIэс! - гъоумэ амэкъэ зэпэджэжьыхэм Баб аз-Зувейлэ пчэгум зыщапхъуатэ, къэлэ урамымэ затыратакъо, бэдзэрхэр къызэпачъыхьэх, Нил бэгъуазэр зэпагъаджэ, султIаным игущыIэхэри зэпагъохыхэу рагъажьэ.
- О Алахьым ынэшIу къызщыфэн джэмэхьат, непэ 
Каир къыдэхъухьагъэр нэшхъэигъо Iофышъ, бэ къэсIощтэп. 
БзэджашIэмэ тхьамыкIагъор къызыфахьыгъэ унагъомэ, 
лIакъомэ сышъуфэтхьаусыхэ, шъуихые фэхыгъэхэр джэнэт 
цIыф хъунхэу сышъуфэлъаIо. Хэтрэ бзэджашIи ибзэджэшIагъэ зыдерэшIэжь! 
Мы нэбгырэ щэкIыр, тапашъхьэ раукIыхьагъэри зэрахэтэу, джыдэдэм пышъулъ! Адрэ къытIэкIэмыфагъэхэри 
чыжьэу IукIыщтхэп, джа пшъэдэкIыжьыри къапыщылъ.
ОбзэгъукIэ аукIыгъэм игугъу султIаным къызешIым, 
зэхэоха Санкар къыригъэкIэу Расим фыреплъэкIыгъ. "А 
о зэрэпIо дэдэу Iофыр щытэп…" IэнтэгъукIэ зэтIыргугъагъэми гукIэ къыриIожьыгъ.

--- Page 258 ---

Джа мэфэ дэдэм, ечэнд нэмазыр къэсы зэхъум, Къэлэунэ мафэ реным кIэрымыкIыгъэ ан-Насыр Мухьамэд 
риIуагъ:
- Пшынахьыжъхэр къащэх, ечэнд нэмазкIэ Алахьым 
ыпашъхьэ тихьащт.

--- Page 259 ---

- Ахэр исхэп.
- Тэ щыIэха?
- БзэджашIэхэм алъыхъунхэу Расим зыдырищэжьагъэх.
- Оры адэ?
- Сэ султIаным сыкIыгъугъ, сыкъыдэкIожьыгъ.
Непэрэ мэфэ хьылъэм ишъэожъые нахь Iуш хэхъукIыгъэ фэдэу къыщыхъузэ, Къэлэунэ ыпашъхьэ исым еплъыгъ, 
IугушIуагъ:
- Непэ укъызэрэзготыгъэр сигуапэ, сикIал. - ТIэкIу 
тыригъашIи, еупчIыгъ: - БзэджашIэхэр пязгъалъэхэ зэхъум, 
ущынагъэба?
- Хьау! - ащ ежэщтыгъэм фэдэу шъэожъыем къызыIуипхъотыгъ, етIанэ, ыныбжь емыпэсыгъэу, лIы IокIэ 
дэдэкIэ зыкъиушъхьафыжьыгъ: - БзэджашIэм ибзэджэшIагъэ зыдишIэжьын фае орба зыIуагъэр, Алахьым 
илIыкIу?
- Сэры. Ау етIани сшIэрэп ныIа?..
- Санкар эмирым бзэджашIэр зеукIым, сыкъэщтэгъагъэп сэ! Ау сыкъызыщтэгъагъэр пчэдыжь, джа шым укъепсыхыжьи, щагум укъыздэхьажьыр ары.
- Сыда? - Къэлэунэ зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, етIанэ 
"мыщ гуцафэу езгъэшIыгъэр къызыхэзгъэщыгъэнэуи" 
ыIозэ, ежь зэупчIыжьыгъ.
- Ащ фэдэу нибжьи угубжыгъэу слъэгъугъагъэпти 
ары.
- Ара зыфапIорэр? - Къэлэунэ зыхэфагъэм хэкIыпIэ 
къызыфегъотым, щхы фэдэ зишIыгъ. - Губжыгъэмрэ 
щтагъэмрэ сыдым зэфихьыных, узысултIанкIэ, ащ фэдэ 
чIыпIэ Iаджми уарихьылIэщт. ЗэкIэми анахь зэхэфыгъуаер 
ошIа? Шъыпкъэмрэ пцIымрэ.
- Сыда ащ зэхэмыфынэу хэлъыр? - ан-Насыр Мухьамэд 
щхызэ, ежь исабый акъылыкIэ джэуап къытыжьыгъ.- 
Шъыпкъэр - шъыпкъэ, пцIыр - пцIы.
- О къызэрэпщыхъоу дунаир щытыгъэмэ… Ащ иIэшIугъи идыджыгъи къызыпшIэщтыр султIан узыхъукIэ ары.
- Сыдигъу ар?
- Ори усултIанынэу уфая?.. - султIан IэнатIэм игугъу 
шъэожъыем зэрэIэкIидзагъэмкIэ Къэлэунэ кIэгъожьыгъ.

--- Page 260 ---

- Хьалилэ сысултIаныщт зиIокIэ, сэри сысултIанынэу 
сыфай.
- Аущтэу шъуитIо шъоIомэ, сыда ащыгъум Алый 
ыIорэр? 
- Ащи султIанынэу еIо,- ышIошъ хъужьыгъэу къыIорэм 
шъэожъыер текIыщтыгъэп.
- Алахьым шъузыфаер къыжъудегъэхъу, зэшищым 
дэгъоу шъукъысэтIэ…- джы Къэлэунэ щхыгъэ.- Ау сисултIаныгъэ стешъумыхыщтымэ, сыпсауфэ, къышъостын 
мурад сиIэп.
- Ар джырэп, Алахьым илIыкIу, мамлюк дзэпщ тызыхъукIэ ары.
- Пшынахьыжъхэми ара аIорэр?
- Ахэм агу илъыр уагъэшIэщта, сэ сыгу илъыр къыосIуагъ.
- Тхьауегъэпсэу, армэ Iофэп. НекIо, амдэз тэгъашти, 
непэ хъун тшIагъэми, тымышIагъэми тыкъызэхишIыкIынэу, 
ынэшIу къытщыфэнэу Алахьым ыпашъхьэ тигъэуцу,- "непэ 
пытлъагъэхэм ямыхэгъэгу зыкъыщызыухъумэжьхэрэ 
силъэпкъэгъу адыгэ мамлюкхэри ахэтыгъэх…" Къэлэунэ 
ыIозэ, нэмазлыкъым теуцофэ, ари, ыкъохэр исултIан IэнатIэ 
къызэрэкIэхъопсыхэрэри ышъхьэ икIыгъэхэп, зыпашъхьэ 
ихьагъэм ар зэрэриIощт шIыкIэми егупшысагъ, Баб аз-Зувейлэ укIыпIэ пчэгум ишъэожъые зэрэрищэгъагъэри, ащ 
ыуж зэригъэIорыжъорыгъэри къыфигъэгъунэу зэрелъэIущтыри зыдиIыгъыгъ.
ХVI
Къэлэунэ къехъулIагъэр шIошъхьэкIуагъ: гъолъыжьмэ 
зэредзэ, къызытэджыжьыкIэ зыкъыжэхедзэжьы. Зытыригъэунэу зышэсыкIэ, ишылъэмакъи къыфыхэIукIы. 
"Уишъэф орышъ зигъэрыр, зыпIуатэкIэ, о гъэр уехъулIэжьы" гущыIэжъыр ешIэшъ зеушъэфы. Игукъао къызэхэзышIыкIынэу, Мукаттам тхышъхьэм шъхьарызгъэплъынэу, неущ къэхъущтымэ ахэзыгъэгупшысыхьанэу хэта ащ 
иIэр?
Сэламыш султIан гуадзэр? Бэрэкъэт дзэпащэр? Оздэмыр эмирыр? Мамлюкыдзэхэр? Хэтырэ цIыфи ыгу илъыр 

--- Page 261 ---

къызэрэшIэгъуаемрэ зэрэзэхэшIыкIыгъуаемрэ Къэлэунэ 
щыгъозагъэми, "анахь къыппэблагъэм уицыхьэ тегъэлъ, 
ау загъорэ узэрегуцэфэн фаери зыщымыгъэгъупш" Пыйпэрыс зэриIощтыгъэр джы нахьыбэрэ ыгу къэкIыжьы. 
Гукъао зыпэкIэмыкIыгъэм гушIуагъом ыуасэ къыгурыIорэпщтын зэраIуалIэрэм ар зэрэфэмыдэр гъэнэфагъэ, ау 
ыщэчыгъэ къиныр зыпшъэ къыдэмыфэгъэ нэбгырэ мин 
пчъагъи дунаим тет, ехыжьыгъэри нахьыб. ЦIыфмэ апэ 
узиуцокIэ, яхьылъи адэпхьыщт, ягукъауи адэпщэчыщт.
"Къысщыгугъыщтыгъэхэмэ, яцыхьэ къыстелъыгъэмэ, 
ямыхъо-мышIагъэ сапашъхьэ щашIэщтыгъа!" Къэлэунэ 
тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, блэкIыгъэхэ тхьэмафэхэм зэрэзыфэгубжыжьыщтыгъэм фэдэу непи зыфэгубжыжьыгъагъэми, адрэ шыудзэмэ афэдэу къыфагъэуцугъэ мамлюк лъэсыдзэми щытхъугъ:
- Сышъуфэраз, Алахьыр разэ къышъуфэхъу! Ау ар 
сшъхьэкIэ зыфэсIожьын слъэкIыщтэп. СызыщапIугъэ-сызыщалэжьыгъэ хэгъэгум, Алахьым ишIэ хэлъэу пащэ 
сызыфэхъугъэкIэ, идэгъу нахьи идэй апэ зыфалъэгъущтыр 
сэрышъ, къытэхъулIагъэр зэкIэ сэ зыфэсэхьыжьы. СфэмыгъэIорышIэрэ шым сызэрэтемысыри къышъосэIо. 
Хэгъэгум мыхъун щызышIэрэм, хэти щэрэщ, сынитIу языми 
фэзгъэгъущтэп, шъори ащ фэдэ горэ къызыздэшъулъэгъукIэ, къысфэшъумыгъэгъу. Алахь лъапIэу лъагэм тызыщиушэтырэ дунай хьафым тэ джыри бэ къызэрэщытпыщылъыр, гукIи псэкIи тыфэкъабзэу, тыфэзафэу ыдэжь 
зэрэдгъэзэжьыщтыр зыщытэшъумыгъэгъупш, ислъам 
диныр зыщынэфырэ араб Мысырыр щэрэI, ицIыфхэр 
щэрэнасыпышIох! Алахьу акбар! Алахьыр гукIэгъушI! 
Алахьым щытхъур ыдэжь! - аужырэ гущыIэхэм атеIункIэзэ 
Къэлэунэ къызеIом, джа мэкъэ дэдэмкIэ мамлюкыдзэм 
къыдыригъэштэгъагъэми, зыгъапэщтыгъэ мамыр Iофым 
игугъу зэрафимышIыгъагъэмкIэ кIэгъожьыгъэу мэфэ 
заулэрэ хэтыгъ.
Хэгъэгум илъ мамыр щыIэкIэ Iофыр апэ зыфыхигъэпсыгъагъэр Имад имамыр арыгъэ шъхьае, джа мэфэ 
къиным ащ утегущыIэжьынэу щытыгъэпти, къызэрежьэгъэгъэ хъукIэ-шIыкIэм фэдэу ари азыфагу дэкIодэжьы гъагъ. 
Къэлэунэ зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыдэзымыгощын ымыгъотыщтыгъэу арэп. СултIаным къыIэпызыгъэр къэзыпхъотэжьын закIэх къепхъэкIыгъагъэхэр. Ахэм шыу, лъэсы, 
ины, цIыкIу яIэп, аIудзэ къодыий, акъыл ищыкIагъэп, узэрэфаеу къыпфызэрагъэфэщт, пшIодыджыри IэшIу къыпшIуагъэшIыжьыщт. Ау ежьыр шъыпкъэм ихэгъэгу рилъхьэгъэ 
мамыр щыIакIэм IаекIэ тегущыIэжьыныр къыригъэкIущтыгъэп. Ар ежь фэшъхьаф горэм къыригъэIонэу фэягъ - 
зыфыхигъэпсырэмэ заушъэфыщтыгъ е яакъыл къыхьыщтыгъэп.
"Сыда ащ уиакъыл къымыхьынэу хэлъыр! - загъорэ 
Къэлэунэ губжыщтыгъэми, ыгу къыфихьэрэ мышIугъэм 
зегупшысэкIэ, ежь-ежьырэу зеумысыжьы, зэушъыижьы: 
- Ары, ары, ощх шъабэм цIыфыр ежэ нахь, ошъум паплъэрэп. Сэри ащ сыфаеп, ау огъум уисты, уихьы хъумэ, пщэ 
шIуцI пщэ фыжь умыIоу уашъом удэплъые. Сэщ фэдэу 
зышъхьэ закъо къэзыухъумэжьырэмэ ащыщхэп ахэр нахь 
чыжьэу маплъэх, ядунэе щыIэныгъэ фэгумэкIых. Сэ сиIумэтхэм афэсшIэгъэ мамыр щыIакIэр сэр-сэрэу атесыушъогъожьызэ, ягунахь къэсэхьы. Касарие бэдзэрым къытетэджэгъэгъэ цIыф зэфэмышIугъэм ылъапсэ зэхэсымыфэу, дунаир Каир щэкъутэжьы сIомэ сшъхьэ къэсыухъумэжьызэ, лажьэ зиIи, зимыIи яIоф зэрэсIуагъэр, 
Алахьым фэшъхьафэу, хэта зышIэрэр? Расим зымафэ 
СанкаркIэ къысиIуагъэр шъыпкъэмэ… Гуцафэ зыфишIырэм 
ишъыпкъапIэ ыфынэу ыIуагъэшъ, теплъын хъурэм. Аущтэу 
къызычIэкIыкIэ, ащыгъум мы Iофым дзэр хэщагъэба?.. Ар 
хъухэщтэп! Ежь къэлэдэсхэр шъэрэ зэрэрэукIыжьых 
фаеми, симамлюкыдзэ къынэрэмысхи! Хэта сапэкIэ щыIэгъэ султIанхэм ащыщэу чатэр бэрэ щылъмэ, мэулъыи 
зыIогъагъэр? ЗэолIхэми ащ фэдэ къяхъулIэн алъэкIыщт. 
"Тичатэмэ лъы аIуфэжьырэпышъ, гъукIагъэх" ыIуи, исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэлъэу зымафэ къысфэзыдзыгъэгъэ мамлюкым зигъэмамырынэу ебгъэзыгъэкIи, уеушъыигъэкIи, укъызэхишIыкIынэп. Джащ фэдэхэр арых яшъэожъые гъу-насыпынчъагъэм къыщегъэжьагъэу, сэри ахэм 
сазэрэхэтыжьэу, заом фагъэсагъэхэр. Тинасып зы хымэ 
хэгъэгу горэми техакIо тызэрэфэмыкIуагъэр! Ар шIугъэкIэ 
зыфэтэлъэгъужьы шъхьае, уидзэ уицIыфмэ япщэлIэжьыныр тэрэза, зэфагъа?.."
БлэкIыгъэ илъэсныкъом Къэлэунэ ищыкIэгъэ-имыщыкIэгъэ ушъхьагъухэр къызыфигъотыжьыхэзэ, уцугъорэ 
289
10 Заказ 022

--- Page 262 ---

тIысыгъорэ иIагъэп: иухъумэкIо шыу шъищыр фэдитIукIэ 
нахь макIэ ышIыгъэу къэлэ урамхэм атетыгъ. Касарие 
бэдзэрыри, ащ нахь цIыкIухэри къызэпиплъыхьагъэх, Нил 
къухьэуцупIэми Iухьагъ, ежь икъухьэ чэтэн гъожь гъэIагъэкIэ псыхъоми щесыгъ. Къалэм къызегъэзэжьым, 
блэкIыгъэ тхьэмафэм щыIагъ нахь мышIэми, муристан-сымэджэщым Iухьагъ, иухъумэкIо куп зыпигъэтэкъуи, 
Сэламыш, Оздэмыр, Расим, Санкар игъусэхэу унэ ихьапIэм 
дэжь къыщыуцугъэх, къыпэгъокIыгъэ Iэзэ нахьыжъым 
сэлам рихи, ыкъо Хьалилэ къызэрищэлIагъ:
- Тиунагъорэ тищагудэтхэмрэ ацIэкIэ къэтхьыгъэ дышъэ 
миныр сымэджэщым къет. Оры, Расим? КъэошIэжьымэ, 
Санкар зэрэбгъэгугъэгъагъэм ызыныкъокIэ тимамлюк 
лIыхъужъмэ ясымэджэщ укъешIушIэми тезэгъыщт.
- ЗилIыгъэ чIэзымынэгъэ тизэолIмэ афэмышъуашэ 
щыIэп, Алахьым илIыкIу. Сэ мы лIыхъужъымэ сябгъукIоу, 
сафэмышIушIэу зы мафэ къысфыхэкIыгъэп. Гужъыерэм 
ишъэжъые зыфегъэлъыжьы зэраIоу,- Расим Iоф хэзыдзэгъэгъэ Санкар фычIэплъыгъ,- джа зигугъу сшIыгъагъэм 
фэдиз симыIагъэми, дышъэ миным нахь мымакIэкIэ сыкъэтэн слъэкIыщт.
- Тхьауегъэпсэу, Расим. Мыщ егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, 
дышъэ, тыжьын иIэп, хэти ыгу пыкIырэр ары. Шъоры, 
Сэламыш, Оздэмыр, Санкар? Мо сиухъумакIохэри тхьамыкIэхэп, яджыбэхэм ерэIэбэжьых. Ори ары, Къэрэхъан. 
- Дышъэ-тыжьын ахъщэр зэрылъ къошыныр Къэлэунэ 
ыпашъхьэ къызырахьэм, зэкIэми зэхаригъэхэу къыIуагъ: 
- ШъуишIушIэ Алахьым фэдэ пчъагъэкIэ ежъугъотылIэжьынэу сышъуфэлъаIо. Ау джыри къышъосэIо, 
зымышIэхэри щысэгъэгъуазэх: Алахьым ишIушIэ зыхэлъ 
сымэджэщыр Мысыр хэгъэгум ианахь чIыпIэ лъапI. Сэдакъэ 
зыфатыхэрэ зэолIхэп мыщ щаIыгъхэр, зыфаер щагъотэу 
къаухъумэгъэ хэгъэгум имылъкукIэ щэпсэух. Мыщ фэдэ 
сымэджэщхэр Александрии, Дамиетти, Фостати адэтых, 
нэмыкI чIыпIэхэми ащытэгъэхьазырых. Сириеми Мэгърыбэ 
эмирым къащызэIуихыгъэх. Зихэгъэгу сэкъат ехъулIэгъэ 
лIыхъужъхэм, шъуицIыфыгъэ шIэжьрэ шъуигукIэгъу шъабэрэ Iэзэгъу афэрэхъу, амин, си Алахь!

--- Page 263 ---

Мафэ горэм, медрысэм къызекIыжьым, пчъэм дэжь 
къыщыпыбанэхэрэм афызэокIыжьызэ, султIан унэм ан-Насыр Мухьамэд шъэожъыер ашIуихьагъ.
ЗыIэхэр шъонтрыпым псынкIэу къытезыпхъотыжьыгъэ 
Къэлэунэ пшъэгъум ерагъэкIэ къызэплъэкIыгъ, ятэ апэрэу 
рилъэгъулIагъэм зэтыригъэкъэгъэ шъаом къыIугушIощтыгъэми, къегыигъ:
- Хьэрэ бгъэрэ къызэубгъокIыгъэм фэдэу сыда сэIо, 
ан-Насыр Мухьамэд, къыохъулIагъэр?
- Джыри уипчъэ Iутмэ сыкъырагъахьэрэп,- султIан 
ухъумакIохэр къызэрэдезекIуагъэхэри ежь зэрэцIацIэри 
зэримыпэсыжьэу ан-Насыр Мухьамэд къыIуи, зэрымыразэмкIэ къыухыжьыгъ,- сыкIэлэцIыкIуа сиджэнакIэ къыпыбанэхэу!
- Ащ фэдэ ахэм къыуашIагъэмэ, афэсыдэнэп,- гукIэ 
Къэлэунэ щхыпцIыщтыгъэми, ыпкъыкIи игулъытэкIи шъаом 
зыкъызэриштэрэр, мафэ къэси нахь къыпыщэгъэ-къыпэблагъэ зэрэхъурэр игопагъ, ипчъэIутыхэри къызкъуигъэнэжьыгъэх,- ау садэжь зи къырамыгъэхьанэу зэрафэзгъэпытэгъагъэр арыщтын.
- А "зи" зыфэпIуагъэмэ, Алахьым илIыкIу, сэри сахэолъытэшъ, ара?
- "Зи" зыфэсIуагъэмэ уахэсымылъытэу уцIыфба? - 
къедаощтыгъэм есэмэркъэужьы фэдэу Къэлэунэ зишIи, 
щытхъужьыгъ.- Iофынчъэ-дэлъынчъэкIэ къысфакIорэмэ 
уазэрэщымыщыри сэшIэ.
- Ащыгъум, мызыгъэгу сыкъэпшIагъэп,- зытыригъэпщыхьэ-тхьагъэпцIышъокIэ Насыр ятэ IущхыпцIагъ. - 
Сыкъыпфэзэщыгъэти, услъэгъу сшIоигъоти, джаущтэу 
сыкъыпфэкIуагъ, хъущтба?
- Ащ укъыкIэупчIэжьа, сикIал? Мэзэ блэкIыгъэм нахь 
гущыIэшIу зэхэсхыгъэп, ащ фэдэ гухэлъышIу нэмыIэмэ, 
мафэ къэси къысфакIу, сэри сыозэщыщтэп. - Къэлэунэ 
ыгу къэушкъоеу ригъэжьагъэти, шъаом фыриIэ шIулъэгъур 
къызхимыгъэщыным пае нэмыкI гущыIэ техьагъ.- Медрысэм уиIофхэр сыдэущтэу щыхъухэра?
- Теджэ.
- Уифранкыбзи, уимонголыбзи лъэогъэкIуатэха?
- Ахэм язакъоп, черкесыбзи зэсэгъашIэ.
10*

--- Page 264 ---

- Сыдэущтэу? - Къэлэунэ зэхихыгъэм шъхьэ онтэгъушхор къыригъэIэтыгъ. - Сэ сымышIэу тыбзэ - черкесыбзэр! - Медрысэм чIалъхьагъа? Джыри бырсыр къытхагъэтэджэнэу фаеха?
- Хьау, баб,- ан-Насыр Мухьамэд ятэ, "Алахьым 
илIыкIу" римыIоу, тыкIэ еджагъ,- медрысым къыщыздеджэрэ черкес синыбджэгъу горэм сегъашIэ.
- Черкес ныбджэгъу уиIэмэ, джы нэс зыкIысэмыгъэшIагъэр?
- Мы илъэсым, Алахьым илIыкIу, узыщыщ черкесмэ 
защыодзыети, игугъу къыпфэсшIынэу сыфэягъэп. КIэлэ 
дэгъу ар! 
- Сыда ыныбжьыр, ыцIэр?
- Илъэс пшIыкIутф. Сэщ нахьи зы илъэскIэ нахьыжъ. 
ЧэтэIапшъ ыцIэр.
- Сыд пIуи ыцIэр?
- ЧэтэIапшъ сIуагъэ.
- АдыгэцIэ дэгъу ехьми, хэшIыкI фысиIэп.
- Уфаемэ, баб, зэгорэм нэIуасэ къыпфэсшIын. Яти 
дэгъоу ошIэ.
- Хэта ятэр?
- Оздэмыр эмирыр ары.
- Ы-ы, ащ фэдэ шъао Оздэмыр иIэми сшIагъэп!.. 
ГъэшIэгъоны зэхэсхыгъэр. Оздэмыр ыIорэми ышIэрэми 
ежь нахь щымыгъуазэу дунаим тет…- Къэлэунэ зэриIожьы 
фэдэзэ, зыкъишIэжьыгъ.- НэIуасэ къысфэпшIынэу ищыкIагъэп, ау шъуитIуи шъузфэсакъыжь, шъуичеркесыбзи 
ешъумыгъэлыящ.
- Сыда, Алахьым илIыкIу, черкесыбзэм тырымыгущыIэнэу унашъо щыIа?
- Ащ фэдэ унашъо джырэкIэ щыIэп, ау къыдэзгъэкIымэ?..
- Ар зыпшIэкIэ,- султIаным къыIощтыгъэр ан-Насыр 
Мухьамэд IэкIихыгъ,- зыфапшIэхэрэр гушIоных, ау султIаным иIо еIо, тэ тишIэн тэшIэ къыозыIощтхэри…
- Хъугъэ! - Къэлэунэ ымакъэ губж хэмылъэу ыкъо 
къыIощтыгъэр зэпыригъэгъэугъ.- ШIулъэгъу-зэщыкIэ 
укъысфэкIуагъэу непэ гъэшIэгъонхэр къысэоIох, нэмыкI 
горэм тырыгъэгущыI.

--- Page 265 ---

- Аущтэу оIомэ, дэгъу. Ау мо узыкIэрысыгъэ шъонтрыпыр зэрэуищыкIагъэр сшIэрэп нахь.
- Мора? - султIаныр щхыпцIыгъэ. - Зызгъэзэщрэп, 
теуакIэ зэсэгъэшIэжьы.
- Сыда епшIэщтыр?
- СшIэрэп ныIа… уянэкIэ уилъэпкъэгъу монголхэр 
къытэкIухэмэ, шIу тызымылъэгъурэ арабхэр къырысыугъоинхэу сэIо.
- Еж ахэм укъызэхахыфэ!.. - ан-Насыр Мухьамэд 
къызыIуипхъоти, шъонтрыпым фагъэдэгъагъэр ыгу къызэкIыжьым, щхэны щыхъужьыгъ.- Арапыбзэр тэзгъэхьырэ 
кIэлэегъаджэм пае, ымакъэ шъонтрыпым фэдэми, ыкIоцI 
нэкIы Хьазиз еIо.
- Джа шъонтрыпым фэжъугъэдэгъэ шъуикIэлэегъаджэ 
ыпкъзэхэлъыкIэкIэ сэ къысэхьыщырэу оIошъ, ара? - Къэлэунэ зыпыплъыхьажьымэ зигъэсэмэркъэузэ, къеупчIыгъ.
- Хьау, баб, о ащ сыдэущтэу уехьщырын. Ар шъонтрып бэщым фэдэу псыгъо-одыбз, зышIошIыжь-пэдэгъэзыягъ, етIани цIыкIужъый нахь ар!
- Армэ Iофэп. Земыгъэгъап ащ, сикIал,- къыIэкIэIуагъэр зэрэмытэрэзыр хэзыгъэкIокIэжьыщтыгъэ шъаор ятэ 
ыгъэрэхьатыгъ. - Уфаемэ, шъонтрып теуакIэ озгъэшIэн.
- Сэ сызфаер чэтэIыгъыкIэ, чэтэгъэбзакIэ сшIэныр ары 
нахь, шъонтрып теуакIэп.
- Ащ удэмыгузажъу, сикIал. 
- Ар пIозэ, илъэс пшIыкIуплI сыхъугъ. Сызэрэлъащэр 
армэ…- ан-Насыр Мухьамэд ытэмэпкъ папцIэхэр къыхэлъэтыкIхэзэ, къыщиутагъ,- сылъэсыщтэп сэ, сышыущт 
нахь!..
- Зэ, зэ, сыд емыкIу о лIышхом сапашъхьэ щызепхьэрэр! Аущтэу оIомэ, мо дэпкъым пылъэгъэ сичэтитIу 
яз къысфахь.
Ан-Насыр Мухьамэд къызщылъэти, хэлъэщыкIызэ, 
чэтахьэ ежьагъэу къызэплъэкIыжьыгъ:
- Нахь иныр ара, нахь цIыкIур ара?
- ПфэукIочIыщтыр ары.
СултIан пчъэшхор къызэIукIи, пкъы гузажъокIэ Къэрэхъан унэм къихьагъ:
- Сирием, Алахьым илIыкIу, Мэгърыбэ дэжь, шэс 
елбэт къикIыгъ.

--- Page 266 ---

- КъычIащ,- къэбарышIу зэрэщымыIэм егуцафэзэ, 
султIаныр къэтэджыгъ, шъхьэщэ пытэ къыфэзышIыгъэ 
шэсым риIуагъ.- СыкъэдаIо.
- Абака-хъаным идзэхэр, Алахьым илIыкIу, тичIыгу 
гъунапкъэ къырещалIэх.
- Сэ сшъхьэкIэ Абака-хъаным сызэрэпэгъокIыщтыр 
фэшъуIопщ. ИлIыгъэ зыдешIэжьмэ, зыфэе чIыпIэр къысфыхерэх.

--- Page 267 ---

Эмир упчIэжьэгъум изэхэсын сыхьатныкъуи Къэлэунэ 
ригъэкъудыигъэп: сыдигъокIи хьазырыгъэ мамлюкыдзэр 
гъогу тыращэнэу рахъухьагъ.
СултIаным иIэшэ-шъуашэхэр зыпилъхьафэхэкIэ, зыфэгуитIугъэр IуигъэзыкIи, ишъузымэ къапкъырыкIыгъэ лъэIур 
афигъэцэкIэнэу къызщежэхэрэ унэм ихьагъ, пчэгум тIэкIу 
афикIуати, гущыIэ пыгъэчъыкIыгъэхэкIэ ариIуагъ:
- Сэ гъогу сытехьэмэ, сэлам шъосхыжьэу сихэбзагъэп, 
ау сызэжъугъэлъэгъунэу шъукъыкIэлъэIугъэти, шэны 
сфэхъугъэр сыукъуагъэ. Хэгъэгум икъин моущтэу непэ 
шъузэрэзэфищагъэр сигуапэ. Шъэуищым анахьыжъ Алый, 
Алахьым къынэуж, сигъусэ. Адрэ шъэуитIури, ашыпхъухэри къышъулъэхэсэнэх. Зыгорэ къапIо пшIоигъуа, 
султIангощэ нахьыжъ?
- Чатэр цако, щэбзащэр пако шъуфэхъунэу Алахьым 
тышъуфелъэIу, тыгъэ папкI,- Биби султIаныр зэригъэжагъэп,- гъогумаф, сыхьатмаф шъотэIо.
- Тхьашъуегъэпсэу, зэдэIужьыныгъэ зыхэжъугъэлъ,- 
Къэлэунэ ишъузмэ ариIуи, пчъаблэм зынэсым, нахьыжъищмэ къяушъыижьыгъ.- Монголхэр типыих, къытэзаох 
шъуIоу мо шъуинахьыкIэ цIыкIу ыгу хэшъумыгъэкI, шъунаIэ 
тежъугъэт. Оры, Биб, уанахьыжъышъ, ар зыпшъэ къислъхьэрэр.
ХVII
- Аферым, Абака-хъаныр зыщэгугъыжьыщтын, игущыIэ епцIыжьыгъэп,- монголыдзэр Химс тхышъхьэм 
Къэлэунэ зытырелъагъом къыIуи, кIэух къыфишIыжьыгъ.- 

--- Page 268 ---

Ащ илIыгъэ къызыщылъэгъощтыр тичатэхэр зызэпэдгъохыхэкIэ ары.
"Мышъэр умыукIызэ, ышъо тепхынэу уежьагъ…" - 
Санкар гукIэ султIаным кIэнакIэщтыгъэми, шъхьэгъэсыскIэ 
дыригъэштагъ:
- Ары, Алахьым илIыкIу, уичэтэ чIэгъ къычIэкIыжьыгъэ 
пый сэ джыри сырихьылIагъэп. СултIаныр типащэ, илIыгъэ 
тичэтэ ихыгъ!
- Ар пIоу, Санкар, уичатэ жьым щымыгъэхьаулый,- 
гукIэ къызэрэкIэнэкIагъэм Къэлэунэ егуцэфагъэ фэдэу 
фидзыжьи, зэпигъэугъэгъэ гущыIэм пидзэжьыгъ: - СыкъэдаIо, Мэгърыб.
- Абака-хъаныр монголыдзэм ипащэп, Алахьым 
илIыкIу.
- Хэта адэ къысипэсыгъэр? - Къэлэунэ ышъо къызэригъэокIыгъ.
- Менгу-Тимур-хъаныр ары.
- А зыцIэ къепIуагъэри дзэпщ къэрабгъэп, ау ащкIэ 
Абака-хъаным сыкъиушъхьакIунэу еIомэ…- Илъэсрэ ныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1277-рэ илъэсым игъэмафэ 
Нэгъойрэ Менгу-Тимурырэ зипэщагъэхэ монголыдзэм 
адыгэ чIыгур зэрэзэрипхъогъагъэм Къэлэунэ ыгу джыри 
зыкъыригъэпхъотэжьыгъагъэми, зэгупшысагъэр шъхьэихыгъэкIэ къыухыжьыгъ.- Нэгъой дзэпщыри ащ къыригъэгъусэжьыгъагъэмэ дэгъугъэ.
- Менгу-Тимур-хъаным гъусэ иI, ау ар тэркIэ къэбарышIоп.
- Зышъхьэ къыпфимыхышъурэм, Мэгърыб, бгъэшIэгъон хэлъэп,- тыгъуасэ къыщегъэжьагъэу Къэлэунэ 
зыщыгъозэгъэ къэбарыр ыгу къеощтыгъэми, щхы фэдэ 
зишIыгъ,- зэрэхъурэмкIэ, махълъэри, шIупщыри зэрэгъэделэжьыгъэхэп. Хэтун-хъаным ыпхъукIэ сызэрэфэразэм, 
ипхъорэлъф зэрэсишъаом сичэтацэ къыуцэкун ылъэкIыщтэп. КъэошIэжьмэ, Оздэмыр, сыд фэдэ гущыIэжъа 
талъэныкъокIэ ащ фэдэ зекIуакIэм раIуалIэрэр? - Къэлэунэ 
зыщыщ лъэныкъом апэрэу иэмирмэ апашъхьэ игугъу 
къыщишIызэ къэупчIи, ежь джэуап ритыжьыгъ.- Унэ 
къеIэрэм ыпсэ еIэжь.
КъохьэпIэ чыжьэмкIэ щыIэ адыгэ чIыгум Нэгъойрэ 
Менгу-Тимурырэ щызэрахьэгъэгъэ жъалымыгъэ-тхьамыкIагъор Къэлэунэ ынэкIэ ымылъэгъугъагъэми, къыфаIотэжьыгъэр щыгъупшэу мафэ къыфыхэкIыщтыгъэп. 
ЕтIани адрэ мэфэ текIыгъэхэм афэмыдэу ащ мы мафэхэм, 
лъышIэжь чIыпIэ зэрифагъэр арыщтын, ыгу нахь къыпигъэузыкIыщтыгъ. "Хымэ чIыгум идышъэбг нахьи уичIыгу 
Iэбжыб" гущыIэжъыри шъхьэм икIыщтыгъэп, тыдэ кIоми 
къыздырихьакIыщтыгъэ ичылэ стэфэ яжьэр ипый пстэумкIи нэмыплъ кIочIагъ. 
Къэлэунэ зыщысултIан Мысыр хэгъэгум нахьи къызэрыхъухьэгъэ адыгэ лъэныкъор инепэрэ Iофмэ анахьыпшъэнэуи?.. Сыда ащыгъум чIыпIэ къин зыщифэгъэ мафэм 
адыгэ гущыIэжъымкIэ Оздэмыр зыфеупчIыгъэр? Араб 
хэгъэгуми ащ фэдэ гущыIэ щэрыуаби щаIо. Ау нэмыкI 
гущыIэжъи адыгэмэ яI,- Къэлэунэ иадыгэлъ къыдигъэоегъэ гупшысэмкIэ зэрэмызафэр зыдишIэжьызэ, зэгыижьыгъ: 
"Укъэзылъфыгъэр арэп, узыпIугъэр ары нахь!.." Сыда 
сэIо непэ къысэхъулIагъэр!" Къэлэунэ гукIэ зыфэгубжыжьи, Расим еупчIыгъ: 
- Шъузылъыплъагъэмэ сыда ягухэлъыр?
- Къытэжэх.
- Къытэжэнхэу тыхьакIа? Тэ тичIыгу къэтэухъумэ, 
къызежьэхэкIэ, тапэгъокIын! Сыда джыри?
- Джы къэбарышIу, Алахьым илIыкIу.
- Дзэ зэпэуцугъитIум азыфагу къэбарышIу дэлъын 
ылъэкIыщтэп,- Къэлэунэ зэхихыгъэм ежь фыриIэ еплъыкIэр къыриIолIагъ.- Монголыдзэр зэкIэкIожьыгъ пIомэ, 
зэгорэм къытэкIужьыщтышъ, къэбарышIукIэ слъытэнэп. 
Аущтэу щытми, сыкъэдаIо.
- Абака-хъаным нычэпэ Хэтун-хъаныр ыдэжь аригъэщэжьыгъ.
- Ар сишIупщ къызэрехъулIэщтым сенэгуегъагъ… 
Уиныбжьыкъу удэджэгужьмэ, ащ фэди къыохъулIэщт,- 
Къэлэунэ къыфахьыгъэ къэбарыр ыгу къеоми-къемыоми 
къыбгурымыIонэу къыIуи, къокIыпIэ чапэм къыдэсыещтыгъэ тыгъэм еплъызэ, инепэрэ гумэкI мафэ кIэух къыфишIыжьыгъ.- Непэ нахьи неущ нахь мэфэ плъырыщт. Ау 
Менгу-Тимур тыдэбэлэрэгъынэп, ышIэщт дэдэр едгъэшIэн.
Мафэм ипчыхьэшъхьапэ риублэгъуфэкIэ Къэлэунэ 
идзэ уцупIэхэр къызэпиплъыхьагъэх: Малик Мухьамэд 
имамлюкыдзэ тхышъхьэ джабгъу лъэныкъор ыIыгъыгъ, 

--- Page 269 ---

ащ ыпэ Иса ибн Маханнэ итыгъ, сэмэгубгъумкIэ, кIэири 
къызэлъиубытэу, Санкар идзэ гъэзэгъагъэ, ахэм апшъаIокIэ 
тыркумен шыудзэр щаIыгъ. Ежь Къэлэунэ ышъхьэкIэ пащэ 
зыфэхъугъэ адыгэ шыу хэшыпыкIыгъэ миниплIыри ахэм 
азыфагу дэтыгъ. СултIаныр зытетыщт тхышъхьэ хэIэтыкIыгъэри шыу шъэ пчъагъэмкIэ къэухъурэихьэгъагъ. Бэрэкъэтрэ Оздэмыррэ яшыудзэ шъитф зырызи хьазырыпсыгъ.
Менгу-Тимур-хъанри мэфэ реным Iофынчъагъэп: 
монголыдзэр ыIэ къызенэм, ыгурэ ышъхьэрэ афитэу псэугъэ - ежь зэрэшIоигъоу зэблищыгъэх, къогъэнэнчъэшъхьэихыгъэкIэ идзэпщмэ адэгущыIагъ, франк, ермэл, 
грузин, тырку, перс дзэ шъхьафкIэ игъусагъэмэ заригъэлъэгъугъ, мамлюкмэ затекIохэкIэ, зыфаер Сирием раригъэшIыхьанэу ыгъэгугъагъэх. Къэлэунэ султIаным ышъхьэ 
къыфэзыхьырэр, хэти щэрэщ, Сирием пачъыхьэ зэрэфишIыщтыр инэбгырэ пэпчъ лъигъэIэсыгъ. 
"ЦIыфым идунай сыдэу гъэшIэгъонэу зэхэлъа!.. - 
Къэлэунэ исабыигъо мэджусый диныр къытекIуи, 
къохьажьырэ тыгъэм зэригъэупчIыжьыгъ. - КъыкъокIы 
хъумэ, узыпегъаплъэ, къохьажьы зыхъукIэ, узыкIэлъегъэплъэжьы…"
Къэлэунэ игупшысэ тIупщыгъэмэ къызэрэкIагъэщтэжьыгъэр къызхимыгъэщэу, игъусэмэ зэхаригъэхызэ, 
тхьэ зыфелъэIужьыгъ:
- Шыкур, си Алахь, тиушэтыпIэ мафи непэ тпэкIэкIыгъ, 
тинеущи тызафэу тыпэгъэгъокI.
- Амин,- Расими, Бэрэкъэти тхьэ елъэIугъэх.
- ГукIодыгъо щыIэп,- джы Къэлэунэ зыгъэгумэкIыщтыгъэм къыригъэIуагъ,- мамлюкыдзэм нахьи къытэкIугъэ монголыдзэр фэдитIукIэ зэрэнахьыбэр, Алахьым 
къынэуж, тищ зышIэрэр. Ау зичIыгурэ зинамысрэ къэзыухъумэрэр сыдигъокIи нахь лъэш!
Бжыхьэ мэзэгъо чэщ. ЧIым къыхэкIотырэ шынэгъакIэр 
мэфэ жъоркъым къыщинэгъэ гопэгъум зэрэтекIорэр 
зыхэошIэ. ТхышъхьитIум щызэпэIулъ дзэмэ яшыпырхъ 
макъэрэ яцIыф Iушъашъэрэ фэшъхьаф дунаим темытыжь 
фэд. 
Уанэр зипIэшъхьагъ Къэлэунэ ыкъо ихъупшIэпшIэ макъэ 
зызэхехым, гъэрыщэ къухьэ чэщыр ыгу къэкIыжьызэ, 
еIушъэшъагъ:

--- Page 270 ---

- Учъыешъурэба, сикIал?.. ЧъыIэ олIа?.. 
- Хьау, мо жъогъохэчъымэ зыгорэу сыкъашIы…
- Мохэр ара? ЦIыфыпсэп ахэр. Тэри зэгорэм джары 
тIощтыгъэр.
- Сэри ар сэIо шъхьае, Хьалилэ сытырефы… Адэ 
шъыпкъа, баб, тыгъэр зыкъохьажьырэ лъэныкъомкIэ 
черкесхэр зэрэщыIэхэр?
- Ари Хьалила къыозыIуагъэр? - Къэлэунэ ыкъо есэмэркъэужьыгъ.
- Хьау, Насыр ары.
- Насыр еIомэ, шъыпкъэ,- джы Къэлэунэ ымакъэ 
сэмэркъэу хэлъыжьыгъэп. КъызыкIэупчIэгъэ лъэныкъомкIэ монголхэм лъы зэрэщагъэчъэгъагъэр риIонэу ыгу 
къыпылъэдэгъагъ, ау, сыд пае ыгу згъэкIодын ыIуи, къыригъэкIугъэп. - Джы орырэ сэрырэ, Алый, лIыгъэ къызхэтэгъэгъафи, тIэкIу тыгъэшъхьаукъу.
Монголмэ ясырынэепщэхэмрэ яшъонтырыпаохэмрэ 
араб сэбэхьэ дунаир зэтыраутэу зырагъажьэм, мамлюкыдзэр ащ фэхьазырэу ионэгу исыгъ. 
Адрэ тхышъхьэм Менгу-Тимур-хъаным ибыракъ къызыщычIасэм, Къэлэнэ султIаным ибыракъи фычIасэжьыгъ.
Тхышъхьэ къогъум къыкъозэрэхыгъэ монгол шыудзэм 
Малик Мухьамэд эмирым идзэ зыдэщыт джабгъу лъэныкъом зегъазэм, чэтэ къипхъотыгъэкIэ мамлюкыдзэр 
къыпэгъокIыгъ. БгъуитIум яз текIорэр умышIэнэу сыхьатныкъо фэдиз зэрэукIыгъэхэу, зишыу пчъагъэхэр нахь 
пIуакIэ хъухэрэ монголхэр зэкIакIохэу рагъажьэшъ, укIыгъэ-уIагъэхэр зэо утыгум къыранэхэзэ, къызыкъочъыгъэгъэхэ бгы къогъум къолъэдэжьых.
Монголмэ ятхьагъэпцIыгъэ щыгъозэ мамлюк дзэпщым 
Къэлэунэ щэтхъу:
- Аферым, Малик Мухьамэд, тэрэзэу пшIагъэ уазэрэкIэлъымычъагъэр! НэмыкI шыудзэ къыуамытIупщызэ, 
уишыудзи зэблэхъу, уилъэсыдзи уапэ итIупщыхь!
Монгол шыудзэм ычIыпIэкIэ гъучIыкIэ ежьхэри, яшыхэри 
фэпагъэхэу къащзехьэ франкхэр Къэлэунэ зелъэгъухэм, 
ыгъэшIэгъуагъэп. Исэмэгубгъу къыщыхъурэм султIаным 
ыгу къыIэпигъэзыгъ: Санкар идзэ ежь-ежьырэу зэзэожьы, 
шъхьэчъэ-псэчъэ зэбгырытэкъукIэ Химс лъэныкъом зы 

--- Page 271 ---

купыр ечъэжьэжьыгъ, адрэр, монголмэ аготэу, Бэрэкъэтрэ Мэгърыбрэ зипэщэ мамлюкыдзэм къезэожьы.
- Къумалыгъ ар! - Къэлэунэ онэгу зишIыгъ. - Къэшэс, 
сикIал!
- Монгол хъаным иуцупIэ Iулъэдагъэр Санкарба! - 
Къэрэхъан ылъэгъугъэм къыкIигъэкуукIыгъ.
Ар дэдэм Оздэмыр эмирым имыхэбзэ псынкIагъэкIэ 
онэгу зишIи, султIаным къелъэIугъ:
- Мо хъан уцупIэм сынэсыфэ къысаж, Алахьым илIыкIу.- Имамлюкхэми къафигъэпытагъ.- Шыу заулэкIэ 
шъукъыскIэлъежь!
Хъэдэн фыжьыр зипчыпэ пышIэгъэ Оздэмыр эмирыр 
Санкар къызешIэжьым, закъыритынэу къэчъэ шIошIи, 
Менгу-Тимур-хъаным риIуагъ:
- Джар гъусэ дэгъу къытфэхъущт, хъанмэ яхъаныжь.
- Ихъэдэн шIой гъэдыдыкIэкIэ зыкъыситын нахьи, 
къызыкIэрычъыжьыгъэ султIаным ышъхьэ къысфихьыгъагъэмэ нахьышIугъ,- зиш къолэн гъэкIэрэкIагъэ тес 
Менгу-Тимур-хъаныр щхыпцIызэ, иухъумакIомэ къыблатIупщынэу унашъо афишIыгъ.
Оздэмыр шым зелъэдэкъаом, ишыIупIэ къыпыбэнэгъэгъэ монгол ухъумэкIуитIур зыпиути, иапэрэ чэтэогъу 
хъаным рихыгъ, ятIонэрэм Санкар ышъхьэ риупкIэхыгъ. 
Онэгум къизыгъэ Менгу-Тимур-хъан IумэхыкIыгъэр 
зылъэгъугъэхэ ухъумакIохэр мэкуох, къахэлъэдагъэхэ 
мамлюк шыумэ язаох, ядзэпщ уIагъэ Iуахыжьы, нэмыкIхэри 
Iочъыжьых.
- Ябыракъ… ябыракъ къешъутхъых…- Оздэмыр 
эмирым ыIозэ, ыпсэ хэкIыгъ. 
Апэм хъан уцупIэм къыIухъухьагъэмрэ ябыракъ къызыкIэмылъэгъожьырэмрэ монголмэ къагурыIуагъэп, етIанэ 
Менгу-Тимур уIагъэр шыплIэкIэ зэрэIуахыжьырэр, чэтэ 
къихыгъэкIэ Къэлэунэ султIаныр къызэрязаорэр залъэгъукIэ, гущтэр къатекIозэ зэкIэкIох, зыкъэзымытыгъэхэм 
зэуапIэр къычIадзышъ, къыздикIыгъэхэ Багдад лъэныкъомкIэ, Евфрат псыхъом икъамыл зэхэкIыхьагъэ зыхагъэбылъхьажьы. Перс лъэныкъом кIэзыIэжьыгъэхэ монгол 
шыухэм Бэрэкъэтрэ Малик Мухьамэдрэ зипащэхэ мамлюкхэр ауж итых. ЗэуапIэм къинагъэхэ шыухэри къезэрефэкIых. ЦIыф уIэгъэ щэIумрэ шы щыщ макъэмрэ тыдэкIи 
къыщэIу. 
Псыхъор зытегъукIи, къычIэщыгъэ мыжъуакIэм фэдэу 
бгъуитIумкIи щаукIыгъэхэ дзэлIхэр тIуакIэм дизых. ТIэкIу 
тешIэ къэси, мэфэ гопэгъум хиз хъурэ цIыфылъымрэ 
шылъымрэ шъхьэр агъэуназэ. Зэуамэр зэхэзышIэгъэ 
бгъэжъхэри ошъогум щэхьазэ-уазэх.
- ПсыутIэ къамылым машIо кIажъудз! - зисэмэгу тамэ 
лъыр тегъухьэгъэ Къэлэунэ унашъо ышIи, ыкъо Алый 
зыкIимылъэгъурэм ыгъапэщтыгъэми, кIэупчIэнкIэ къыримыгъэкIоу, къыIуагъ.- Расими, Мэгърыби шъухэслъагъорэп, Алыий ары.
- Мары, мыкIэ сыщыт,- Алый макъэ къышIыгъ.
- Ара?.. - султIаныр зэрэгушIуагъэр ымакъэ къыхэщыгъэми, ыкъо фызэмыплъэкIэу идзэпщмэ джыри 
акIэупчIэжьыгъ.- Расимрэ Мэгърыбрэ тэ щыIэха?
- Расими, Мэгърыби фэхыгъэх… Муары Оздэмыр 
ихьади къахьыжьы…- Къэрэхъан ымакъэ къыщытхъагъ.
Оздэмыр эмирым ихьадэ шыплIэкIэ къызыIуащэм, 
султIаныр шым къепсыхи, ыпашъхьэ къыфыралъхьагъэм 
лъэгонджэмышъхьэкIэ фетIысэхыгъ, лъэсы зызышIыгъэхэ 
зэолIмэ зэхахэу къыIуагъ:
- УилIыгъэ шъхьащэ фэсэшIы, Оздэмыр. Тинепэрэ 
текIоныгъэ ынапэр, инамысыр оры. Мысырым ибыракъ 
егъэшIэрэ техъон напэ пфэрэхъу.
ЦIыф зэрэукIыжь зэуапIэм шъхьащытыгъэ тыгъэу 
къохьажьрэр зэрэмэшIуаем нахьи нахь мэшIое быбатэкIэ 
мамлюк шыудзэр зыпэIут Евфрат къамылылъэр мэсты, 
зыгу шIу имылъыгъэ техакIохэр хэстыхьэх…

--- Page 272 ---

Менгу-Тимур-хъаныр зэуапIэм зыIуахыжьыгъэм 
тхьэмэфитIуи темышIэу иуIагъэ илIыкIыгъ. Мамлюкмэ 
рахыгъэ шъхьакIор фэмыщэчэу Абака-хъанри идзэпщ 
кIэлъыкIожьыгъ. Хъан тахътэр зыфагъэшъошэгъэгъэ 
ышнахьыкIэ мамлюкмэ зэратемыкIошъущтыр къыгурыIуагъэти, Ахьмэд быслъымэныцIэкIэ ислъам диным ихьи, 
ал-Мансур Сайф ад-дин Къэлэун ал-Алфи Мысыр султIаным ешIугъ. 

--- Page 273 ---

ХVIII
Монгол щынагъор къокIыпIэ лъэныкъом щызэтезыIэжэгъэ Къэлэунэ султIаным ищытхъу араб быслъымэн дунаир 
къызэпичъыхьи, нэмыкI чыристан хэгъэгухэми анэсыгъ. 
Тыгъуасэ къепыищтыгъэхэр непэ къыфэсакъых, къэхъущтым паплъэщтыгъэхэм гушIокIо-лIыкIохэр къыфаухьазырых, мамыр зэзэгъыныгъэ къызэрэдашIыщтым иIофхэри 
зэрафэх. Чылэ, къэлэ гъоухэм уцугъуи, тIысыгъуи яIэп: 
хэгъэгур зэпагъэджэжьы, Хьазизэ усакIоми щытхъу усэ 
зэхилъхьэгъах. НэмазышIхэми ятхьалъэIу КъэлэунэкIэ 
къырагъажьэшъ, КъэлэунэкIэ аухыжьы.
ТекIоныгъэ щытхъупсым Къэлэунэ султIаныр щагъэпскIыщтыгъэми, араб зыкъэшIэжьыным Каир къыдигъэтэджэгъэгъэ хьал-балыкъыр джы къызынэсыгъэм 
щыгъупшэрэп. Хэти игужъ гъэрыжъ зэрехъулIэжьырэр 
шъыпкъэщтын, фэмышхышъурэ гукъаом къестыжьы. 
"Сыд фэдиз мыхэм афэпшIагъэкIи, тхьауегъэпсэу къыуаIощтэп,- Къэлэунэ еIо.- СултIан хъунхэу зэкIэ фай, мамлюкыныр зэрапэсыжьрэп. Гъэр фыжьхэкIэ шъузэджагъэхэм апсэ ауджэгъужьыгъэп, шъулъэпкърэ шъуихэгъэгурэ янамыс къаухъумэ. Ислъам дин лъапIэм игугъу 
сшIырэп, ар зэкIэми зэдытий. Сыда джыри шъузфаер?.."
Химс зэуапIэр Къэлэунэ ынэгу къыкIэтэджэжьыгъ. 
Къезаорэ монгол шыуищым языр къекуо:
- УидзэпщитIумэ зыкъатыгъ, ори зыкъэт!
- Шъуихъанрэ шъуибыракърэ зыдэщыIэр апэ зэгъашIэ!..- султIаным ичэтэогъу монгол нэIуагъэр шым реупкIэхы, Менгу-Тимур-хъаным иуцупIэрэ ибыракърэ зымылъэгъужьхэрэм кIаIэжьы.
"Оздэмыр, сикъошыжъ заф,- Къэлэунэ ыгу къыпиIонтIыкIыгъ,- укъызготыфэ узфэдэр сшIагъэп, тыгу 
зэзыгъэбгъэн мыхъуни тазыфагу къыдэхьагъэп. Узыдежьагъэм укъызэримыкIыжьыщтыр пшIэзэ, упсэ уешэсыжьи, 
пыим ыпсэ Iупхыгъ. "Дзэ зыгъащтэрэр дзэ псау ыуас" 
тижъмэ талъэныкъокIэ зыкIыщаIощтыгъэр джы къызгурыIуагъ. Ау ори, адрэ мамлюк минмэ апсэ зыфэжъугъэтIылъыгъэ "черкес-хэхэс" къытэзыIорэмэ къагурыIон 
шъуIуа? УлIэнми лIыгъэ хэлъ. Сэ сибынмэ, скъомэ сашъхьащытэу о узышъхьэщымытыжь уишъао сыдэущтэу ар 
зэхезгъэшIыкIыщта? Монголмэ тазэрэтекIуагъэр хэдгъэунэфыкIын фаеу бэмэ къысаIо. Ары шъхьае, фэхы гъэмэ 
акIыIу сыдэущтэу джэгу тетшIыхьащта? Ащ фэдэ мафи 
зэгорэм къытфэкIонкIи мэхъу, ау ар непэп, неущэп: монголмэ аготыгъэхэ франк, ермэл къащзехьэмэ, Ахьмэдхъа ным етшIагъэм фэдэу, яджаур дин зэблядгъэхъоу 
быслъымэн диным къызидгъахьэхэкIэ ары. Къысфэгъэгъу, 
Мэгърыб, ори ары, Расим, силъэпкъэгъу ошIэ-дэмышIэ 
Iофмэ сагъапэзэ, шъусщыгъупшагъэу къызышIошъумыгъэшI. ОркIэ бэрэ сызэрэмысагъэм сырыкIэгъожьыгъ, 
Расим. Уихэгъэгу уфэмышъыпкъагъэу, уегупшысэкIыщтыгъэу сэпсэуфэ зыми къыуезгъэIожьынэп!"
Мафэ горэм Къэлэунэ ыдэжь Сэламыш къыригъэблэгъагъ. Хэгъэгу Iоф зэфэшъхьафмэ - жъыгъокIэ е сымэджагъэкIэ тIысыжьыгъэ мамлюк дзэкIолIмэ чIыгу ятыгъэным, гъогу шIыным, Александрие къухьэ уцупIэм зегъэушъомбгъугъэным, хы Гурытым къыпэIулъ хэгъэгухэм 
гъунэгъу-зэблэгъэныгъэкIэ анаIэ тырагъэтыным, хьисапымрэ ом изэгъэшIэнрэ апылъмэ ялэжьапкIэ хэгъэхъогъэным, нэмыкIхэм затегущыIэхэ уж, джы Къэлэунэ 
зыгъапэщтыгъэр къыIуагъ:
- ТекIоныгъэ мэфэкIэу зыфэтIогъагъэр зыщыгъэгъупшэжь, Сэламыш. ЦIыф бащэ чIэтынагъ, гунахь. Ащ 
нахьи нахьышIу тифэхыгъэмэ алъ зэрэтшIэжьыщтым тегъэгупшыси.
- Сыдэущтэу, Алахьым илIыкIу?
- Менгу-Тимур-хъаным къыдэзэуагъэхэ франк къащзехьэхэр хы Гурытым зэпырысымыфыжьхэу, ермэл 
джаурхэри тичIыгу исымыфыхэу е ядин ясымыгъэхъожьэу 
ауж сикIыщтэп. Грузин нэIуагъэхэри ары. ТякIунышъ, Кавказым щызэхэткъутэщтых!
- Франк Триполри, ермэл Киликэри благъэ, Алахьым 
илIыкIу. Грузинхэр чыжьэхэба?
- Чыжьэхэп! - зы гущыIэкIэ Къэлэунэ къыпиупкIыгъ, 
ренэу щымыгъупшэщтыгъэ гукъаомкIи къыухыжьыгъ: - 
Уятэ Пыйпэрысрэ сэрырэ мыщ тыкъызахьым, ар чыжьагъэ, 
джы нэмыкI дунай тытет. Хэт ышIэра, сижъыгъэ къыстекIоу 
сфэмыукIочIышъумэ, ори, Бэрэкъэти ар зыщышъумыгъэгъупш!..

--- Page 274 ---

- Шъукъэшэс зыщыпIорэм тыхьазырыщт, Алахьым 
илIыкIу,- Сэламыш къыIуагъэм зэрэфэгуитIур къызыхимыгъэщэу джэуап къытыжьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Сэламыш,- Къэлэунэ зэхихыгъэр 
игопагъэми, чыжьэу зэрэIэбэгъащэр къыгурыIожьыгъэу, 
щхыпцIыгъэ,- талъэныкъо гъогум тебгъэшэсыгъэу къысщыбгъэхъугъ. Сэ ар къэслъэгъужьынэп, ау скъуищ яз 
инасып къыхьмэ… ЗаокIэ шъукIонэу арэп, зэгорэм шъукъэплъэн фаеба? Джы сыкъызэрэолъэIущтыр зэшIохыгъошIу. Мо гъоумэ къысаIуалIэрэр зэхэоха? ЩытхъукIаерэ 
убыкIаерэ зэраIоу сыда сэIо ахэм ажэ сызыфыдалъхьагъэр! - Къэлэунэ исэмэркъэунчъэ губж джы къызыщигъэтэджыкIыгъ.- Сэрэп ахэр зыщытхъунхэ фаер, мамлюк 
фэхы гъэхэр, Оздэмыр, Мэгърыб, Расим дзэпщхэр, эмир 
пчъагъэхэр, араб дунаимрэ ислъам динымрэ монголмэ 
къащызыухъумагъэхэр арых!
ГъоухэмкIэ Къэлэунэ мэфэ заулэ ыгу жьы дигъэкIыгъэми, зэпыраригъэугъэм ычIыпIэкIэ зэхихрэм джы езэщэу 
регъажьэ: "Адэ моущтэу тифэхыгъэхэр дгъэе зэпытыщтха? 
ЦIыфым игъашIэ чэщ реныгъэмэ, сшIэрэп щыIакIэр зэрэхъущтыгъэр… Тыгъэр ары тызэмызэщырэр, ау чэщ 
гъэпсэфыгъокIэ ар къомыхьажьыщтыгъэмэ, инэфыпс 
тыхэзэщыхьэныгъэкIи мэхъу. Адэ цIыфыр ищыIэныгъэ 
езэщыжьа?..- Ар дэдэм Мунирэ идунэе бгынэжьыкIэ 
Къэлэунэ ыгу къэкIыжьыгъэти, зыфэгубжыжьыгъ.- Сыда 
сэIо ежь-ежьырэу хьарамрэ гунахьрэ къызыфэзыхьыжьыгъэ бзылъфыгъэ джынэузыжъыр сауж зыфимыкIырэр!.. 
ЗыгорэкIэ янэ пае Сэламыш ыгу къысабгъэмэ шIэ? ЦIыфыр 
зэмышIэгъу закIэкIэ зэхэлъышъ, ицIыкIугъом зыщызгъэзыегъэгъэ султIан IэнатIэм къыкIэшъугъужьынкIи мэхъу… 
Сыда ар зыкIэзгъэшIагъорэр, сионэгу сызэрис пэтзэ, 
силъэрыгъмэ пытэу сарытмэ сарымытмэ, сишхомлакIэ 
шыр егъэIорышIэмэ емыгъэIорышIэмэ зэрагъашIэ пIонэу 
скъуищи сшъхьэпхэтыку къеплъыхьэх. Ари сшIоIофыжьэп, 
нэ Iэе шъэфкIэ зэрэзэфычIэплъыжьхэрэр сыгу къео. Химс 
заом тыкъызекIыжьым, Хьалилэ къысфидзыгъагъэр?.."
- Сыда, баб, пчIыпIэ Алый фэогъэхьазыры, ара?
- ЕгъашIэм сызэрэмысултIаныщтыр пшIэрэба, сикIал? - гухьэ-гужъыгъэ хэмылъэу Къэлэунэ ыкъо есэмэркъэужьыгъ.

--- Page 275 ---

- СэшIэ! - гукIэгъунчъэ гущыIэкIэ Хьалилэ къыпиупкIи, 
ышнахьыжъ ауан къышIыжьыгъ.- А къыздепщэкIырэм зы 
лIыгъи хэлъэп!
- Хьалил! - мэкъэ IэтыгъэкIэ Къэлэунэ ыкъо текууи, 
нахь гущыIэ шъырытыкIэ еупчIыжьыгъ: - Чэтэ ихыгъэкIэ 
ора монголмэ апэIутыгъэр, къауIагъэр? Пшынахьыжъ ащ 
фэдэ емыIуалI. ТызэгъусэфэкIэ шъуигугъу ымышIэу мафэ 
къыхэкIыгъэп.
- Тэри, баб, тыгу шъукъэмыкIыщтыгъэу арэп, ау сэщ 
нахьи Алый илъэситIу ныIэп зэрэнахьыжъыр, тищэ тызэкIыгъугъэмэ нахь тызэфэсакъыщтыгъэ…- Хьалилэ къыIуагъэр 
джы кIилъэшъужьы фэдагъэми, зэрэмыразэр зыщигъэгъупшэщтыгъэп, "ар пIозэ, ащ фыуихьисапым тебгъасэ 
пшIоигъу, ау теплъын хъурэм…" гукIэ щхыпцIызэ, ятэ 
фыпигъэхъожьыгъ.
- ЗэуапIэм унаIэ щызэтебгъэтыжьыныр дэгъу, сикIал, 
ау хэти къызыкъонэжьырэр илIыгъ.
- Ащыгъум зэкIэми, Алыий зэрэшъухэтыжьэу, Оздэмыр илIыгъэ шъукъыкъонэжьыгъэба! - Хьалилэ илакъырдыгъэ ыпэ ригъэшъызэ, къыраIорэр зэхихрэп.
- Ар шъыпкъэ, пшынахьыжъи къызэрэтхэтыжьэу, тэ 
тизакъоп, ори, Каир узэрэдэсызэ, хэгъэгум исхэри ащ 
илIыгъэ къыкъонэжьыгъэх, Оздэмыр псаоу къыгъэзэжьыгъагъэмэ… Арэп, сIонэп сIуагъэ шъхьае, сыда тызэрэбгъэгущыIэрэр! - Къэлэунэ къыхэгубжыкIи, сэмэркъэукIэ 
къыухыжьыгъ: - Арэу уIушмэ, кIэн зэблэдз тызэдегъашI.
- СыбдешIэн, ау Алый нахьи нахь сызэрэмыцакор 
джыдэдэм къыбгурыIон,- Хьалилэ зышIомыдэеу щхыпцIызэ, султIаным пэтIысыгъ…
Къэлэунэ ыгу къэкIыжьыгъэр къыримыдзэ-къыридзашъощтыгъэми, непэ фэдэу ар къышIудэмыоежьэу мафэ 
къыфыхэкIыщтыгъэп. Ар къэси Пыйпэрыс ыкъуитIу ынэгу 
къыкIэуцощтыгъэ. Саидрэ Сэламышрэ азыфагу дэтыгъэр 
янэ арыгъэ шъхьае, хэта Алыйрэ Хьалилэрэ зэщызыхъонхэ 
зылъэкIыщтыр? Бибэ къызищэгъэ мафэм къыщегъэжьагъэу, ышъхьэрэ ишIулъэгъурэ афэмыгумэкIыщтыгъэмэ, 
хэгъэгу Iоф хэгущыIагъэу къышIэжьырэп. "Хьау, хьау, 
сыда цIыфым имыхьакъ зыкIытеплъхьащтыр,- Къэлэунэ 
ежь-ежьырэу зэгыижьыгъ,- зэшитIум язэфыщытыкIэ ным 
иIоф хэлъэп. Хьалилэ ицIыф псынкIэгъэ-жъалымыгъэкIэ 

--- Page 276 ---

зэп-тIоп къызэрэсэтхьаусыхылIэгъагъэр… Ан-Насыр 
Мухьамэд цIыкIури, къызхэдгъэщыгъэп нахь, лъащэ ехъулIагъ. Аущтэу щытми, тэ схьыжьына, сэ къысхэкIыгъ мыр, 
сэ зыдэсымышIэжьырэ Iаджи хэлъэу къычIэкIын…".
Мэзэ псаум Мысырыпшъэм зэдыщыIагъэхэ пэтзэ, 
мэфищ нахь тыримыгъашIэу султIаным дэжь Имад къэкIуагъ, пчъэм къыдэкIыгъэм Къэлэунэ шъхьэимых упчIэкIэ 
пэгъокIыгъ:
- СултIаныр дышъэ тахътэм тесми, анахь шы чъэрыр 
ионэшми, тыжьын тасым псы решъоми, егъэзыгъэмрэ 
ехьыжьагъэмрэ зэрэзыщимыгъэгъупшэнхэ фаер шъыпкъэба, имам?
- Уапашъхьэ сызэрисым фэдэу шъыпкъэ, Алахьым 
илIыкIу,- пхъэнтIэкIу шъабэм зытыригъэгупсафэзэ, Имад 
джэуап къытыжьыгъ.
- Адэ цIыфым игугъу шIукIи, екIи амышIыжьы хъумэ, 
зэращыгъупшэжьырэр шъыпкъа?
- Мафэмрэ чэщымрэ, гъэбэжъумрэ гъаблэмрэ Алахь 
лъапIэу лъагэм зэрэзэхэтигъашIэрэм фэдэу ари шъыпкъэ. 
УзыгъэгумэкIырэ щыIэмэ, тыгъэ папкI, сыкъыодэIу.
- УзыщыгумэкIын дунай хьаф тызытетыр, имам. СултIаныр зызэгупсэфылIэжьыкIэ, къехъулIэщтыри къызгурэIо, 
ау мысырыпшъ эмирхэм яфелахьхэр къызэрэтпагъэгъокIыгъэ шIыкIэм шъорышIыгъэ-егъэзыгъэ хэлъыгъэу 
къысщэхъу.
- ЦIыфым ыгу илъыр зышIэрэр Алахьыр ары, тыгъэ 
папкI. Сэ ащ фэдэ гурышхъо уиIумэтмэ афэсшIыгъэп. 
Къыпфэшъыпкъэх, уитекIоныгъэмэ арэгушхох. Адэ зыгу 
къытфэмышIу гори ахэм къахэкIынкIи мэхъу, зын къылъфыгъэ зэгурымыIожьыби дунаим тет.
- УзэфычIэплъын нахьи узэфэшIумэ нахьышIу,- Хьалилэрэ ежьырэ зэрэзэдэгущыIэгъагъэхэр Къэлэунэ ыгу 
къэкIыжьызэ, имамым дыригъашти, "скъо имырэзагъэ 
мыщи нэсыгъа" ыIозэ, игущыIэ пидзэжьыгъ.- Мысырыпшъэм аущтэу къыщыпщыхъугъэмэ дэгъу, имам. 
Уцугъуи, тIысыгъуи тимыIэу ахэм яIоф, хэгъэгу Iоф 
тызпылъыр. Ау ори зыгорэм уимыгъэгумэкIэу садэжь 
укъэкIуагъэпщтын?
- Алахь лъапIэу лъагэм Iумэт къыпфишIыгъэ быслъымэнмэ яшIоигъоныгъэ къыпфысагъэхьыгъ, тыгъэ папкI.

--- Page 277 ---

Мысырыпшъэми джа шIоигъоныгъэр илъ, Каири дэлъ, 
Мысыр кIэхэ лъэныкъом тыгъуасэ къысфикIыгъэ сидинлэжьи ар къысфихьыгъ.
- Сыд шIоигъоныгъа, имам, зызэбгъэукIыхьрэр? - 
Къэлэунэ къэупчIи, мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыпиупкIыжьыгъ.- СыкъэдаIо.
- Гъоумэ уигугъу хэгъэгум зэрэщямыгъэшIыжьрэр, 
Алахьым илIыкIу, уиIумэт быслъымэнмэ ягуапэп,- имамым 
зигъэIушъабэзэ, султIаным джэуап ритыжьи, нахь тыригъэпытыхьажьыгъ.- Хэгъэгум исултIан иIумэтмэ агу илъын 
фае!
- ЛIыкIо укъэзышIыгъэмэ аущтэу аIомэ, тхьаегъэпсэух, 
сафэраз. Ау Мысыр султIаным шъущытхъу хъумэ, монголмэ аготхэу Триполь къащзехьэхэри, Киликэ ермэлхэри 
къызэрэтэзэуагъэхэри, джыри зэон гухэлъ зэряIэри 
яшъуIу, ахэр араб дунаим тесымыфыфэхэ сищэрихьат 
чатэ зэрэсымыгъэтIылъыщтыри агурыжъугъаIу. КъызезгъэжьэгъахэкIэ къэсIон, гъэмэфэ жъоркъыр зэрэтекIэу 
мамлюкыдзэр апэсIэтыщт, япытапIэхэ Маркаби, Триполи 
чIыгум щыщ сымышIхэу, сидзэпщхэм алъ сымышIэжьэу 
сыуцущтэп. Ахэм ауж Аккэрэ Сисрэ зэхэсымыгъэтакъохэу 
сидунэе хьаф сытегупсэфэщтэп. Ащ о сыдэущтэу уеплъы ра, имам?
- Ислъам диным ипыйхэр сэри сипыих, Алахьым илIыкIу. КъызыщыпIорэм сыхьазыр!
- КъыосIогъахэкIэ лъытэ, уидинлэжьхэри фытегъэпсыхьэх.
Эмир упчIэжьэгъум Iофыр захелъхьэм, зыкIыны гъэзэдэIужькIэ султIаным къыдырагъэштагъэми, ыкъо 
нахьыжъитIу афэмыразэу, "шъузэшIужьыгъэу къызызгъэзэжьыкIэ, нахь шъхьаихыгъэу тызэдэгущыIэщт" Къэлэунэ 
къариIуи, зэо гъогум техьан фаеу хъугъагъэ. 
Зэшмэ къяхъулIагъэм ащ фэдизэу Алый ыгъапэщтыгъэп, шъэфкIэ зыкIэнэцIыщтыгъэ султIаныгъор къызынамыгъэсыщт Хьалил ары гукIэ зызышхыжьыпэщтыгъэр.
Сыд фэдэрэ зауи фытегъэпсыхьэгъагъэ мамлюкыдзэм 
Маркаб зи ригъэIуагъэп - зыкъыригъэтыгъ. Ар зыхъугъэм 
тхьэмафи тырамыгъашIэу хы Гурытым Iутыгъэ Триполи 
ыштагъ. Джы къэнэжьыгъагъэр Аккэ анахь пытэпIэ иныр 

--- Page 278 ---

арыти, ащ икъэдзыхьан зыщаухыгъэ чэщым Къэлэунэ 
зэхихыгъэ орэдым ышъхьэ къыригъэпхъотагъ. Хэукъуагъэп, адыгэ мэкъам зэхихырэр, мамлюк горэм къыхедзэ, 
адрэхэр дежъыух: "…Тимыхэгъэгум иогу мэзахэ, чэтэ 
зэхаокIэ хымэчI пшэхъуалъэм тлъы щытэгъачъэ, тызыпэIапчъэр талъэныкъо гупсэшъ, спсэ зыхэтIагъэм хэт 
сихьыжьын? Еужьыр, мамлыкъ, укъызэкIэмыкIу, адыгэ 
напэм емыкIу емых, чэтэ ихыгъэкIэ пыим пэгъокI…" 
Илъэс тIокIищрэ пшIырэм щыщэу тIокIищыр Къэлэунэ 
араб хэгъэгум къыщигъэшIагъэшъ, мыщ фэдэ адыгэ орэд 
шъхьаихыгъэ зэхихыгъэп. Сыда риIолIэщтыр, нэфылъэ 
кIэтаджэкIэ зэуапIэм ихьащт илъэпкъэгъу мамлюкмэ 
щыжъугъэт ариIощта?
- Зэхэоха, Сэламыш, орэдыр? - Къэлэунэ къэупчIи, 
къышIуежьэгъэгъэ хэщэтыкIыр ерагъэу ыбгъэ диушъэфэжьыгъ.
- Зэхэсэхы,- зытхьакIумэ кIэгъэзыкIыгъэу даIощтыгъэ 
Сэламыши къыIуагъ,- лIыгъэ-нэшхъэй орэд фэдэу къысщэхъу, сыхэукъоми сшIэрэп.
- Ухэукъорэп,- джы Къэлэунэ хэщэтыкIыгъ.
- Къащзехьэхэр чэщныкъом къыддагъэхьащхыхэу 
сыд нэшхъэй орэда ар! - СултIаным ыгу къещэфы ыIозэ, 
Къэрэхъан хэгубжыкIыгъ.- Джыдэдэм щязгъэгъэтыщт!..
- Быяу! - Бэрэкъэт ыдагъэп. 
- Джары цIыфыр зыфэдэр…- Къэлэунэ къышъхьэрыогъэ нэшхъэй гупшысэм ышъо къызэригъэокIыгъ.- Ежь 
ыбзэкIэ, ымэкъамэкIэ ыгу къимыIукIыгъэр зэхихрэп.
1290-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ и 10-м ибжыхьэ чэщ 
Къэлэунэ хэчъыешъурэп - мамлюкмэ яорэд мэкъамэ 
исабыигъо насыпынчъагъэ къызыщежьэгъэ лъэныкъом 
зырегъэдзыжьы, гу пыузыкIым зыкъызыригъэшIэжьыкIэ, 
чэтэ зэхаокIэ лъыр зыщагъачъэрэ хымэчI пшэхъуалъэм 
къехьыжьы: "Еужьыр, мамлыкъ, укъызэкIэмыкIу, адыгэ 
напэм емыкIу емых, чэтэ ихыгъэкIэ пыим пэгъокI…" нэпIэ 
зэтедзагъэкIэ гущыIэхэр къыкIеIотыкIыжьых, етIанэ тIэкIутIэкIузэ, игупшысэ хэо-хапкIэхэр къебэных. Ас-Салихи, 
Шэджэрати, Айбеки, ХъутIыжъи, Пыйпэрыси инэплъэгъу 
къыхэуцукIых, хэкIодыкIыжьых. Туран-шахрэ Чэусаррэ 
псым ытхьалэхэу зилъэгъукIэ, ахэм Атамуради, Оздэмыри, 

--- Page 279 ---

Расими къазыхэхьажьыхэкIэ зыфэгубжыжьы: "Сыда 
сыкъызэлыжьыгъэ щымыIэжьхэм ерыш сыкъызыфашIыгъэр! Сэ джыри Аккэ зэхэскъутагъэп, сизэолI фэхыгъэхэм 
алъи сшIэжьыгъэп, скъохэри…"
Къэлэунэ зызэпырегъазэ, зыкъызэпырегъэзэжьы, 
чэщ мэзахэм хэдэIукIы: "Е-е, адыг, адыгэ мыгъу, емыкIумрэ лIыгъэмрэ уашIолIыкIызэ, тыдэ ущыIэми, ущыадыг. 
Скъохэр? Ахэр адыгэ ныкъох… Хьау, хьау, сыда ащыгъум 
тыгъэр зыщыкъохьажьрэ лъэныкъомкIэ адыгэхэр щэпсэуха Алый ыIуи, къызыкIысэупчIыгъагъэр?.. Ан-Насыр 
Мухьамэд лъэщэ цIыкIури адыгэбзэ зэгъэшIэнымкIэ джы 
къызнэсыгъэм къызэрэсэдаорэр?.. Хьалил? Ар сшIэрэп, 
къызгурыIорэп - адыгэп, арабэп, курдэп, кипчакэп… 
УсултIаныныр цIыф лъэпкъкIэ плъытэщтмэ, джащ фэшъхьафыгу ащ ыбгъэ дэлъэп… Укъызыщыхъугъэ хэгъэгум 
къимыхъухьагъэр, ичIыгу щымыджэгугъэр, илэжьыгъацэрэ 
ипсы Iубрэ зыIумыфагъэр ощ фэдэ сыдэущтэу хъущта? 
Зэ, зэ, сэ хэта сызфэдэр, сызыщыщыр, сыадыга, сыараба, 
сыкурда? ЗишыкIэ пязымыгъэтхъырэ, зишылъабжъэ пязымыгъэутырэ араб султIан… Сэ моу зэрэзгъэзэжьэу…" 
гукъэкIыжь-гопэгъу зыкъэшIэжьым хэтыгъэ султIаныр 
хэчъыегъэ къодыеу, пкъышхор зезыдзэщтыгъэ чъыIэлIэ 
тIыгурыгум къыгъэущыгъ. Сыд тырахъуагъэми афэмыгъэфабэщтыгъэ Къэлэунэ къызэшIотIысхьагъ, зыгорэ къыIо 
шIоигъуагъ, ау зыфэмыIыгъыжьышъоу иукIорэикIыжьи, 
щэнаут зыIуадзэгъэ ыкъо нахьыжъэу Алый зэрэщымыIэжь 
къэбарыр къеIугъо имыфэзэ, ар дэдэм лIагъэ.

--- Page 280 ---

ЯЩЭНЭРЭ ЕДЗЫГЪУ
I
Аль-Мансур Сайф ад-дин Къэлэун аль-Алфи султIаныр 
зыщымыIэжьым илъэсипшI пчъагъэ тешIагъ. 
 ТарихъымкIэ а охътэ кIэкIым къыкIоцI Мысырым тыгъэр 
къыщыкъокIыгъ, щыкъохьажьыгъ, Нил орыпсхэми хы 
Гурытым зыфахьыгъ, хамсин жьыбгъэри щыхъушIагъ, 
щыбыяужьыгъ, цIыфыби къыщыхъугъ, щылIэжьыгъ. СултIан тахътэри нэбгырэ тIокIым къехъумэ, зытефэ-зытемыфи, щызэтырахыгъ тырадзыгъэхэри, ашIутехьажьыгъэхэри, екIодылIагъэхэри мэкIагъэп, гукIэ енэцIыщтыгъэхэри 
нахьыбэжьыгъэх. Ау ятэ къыкIэныгъэ IэнатIэр Хьалилэ 
къызыдихыгъэм мазэ темышIагъэу зыфэдэ цIыфыр СэламышкIэ къыгъэлъэгъуагъ:
- Укъызыфэсщагъэм зезгъэукIыхьащтэп,- Хьалилэ 
ыпашъхьэ ригъэтIысхьаныр зэримыпэсыгъэм риIуагъ,- 
Бибарс узэрикъори, шъуиунагъокIэ къышъохъулIагъэри, 
сятэрэ орырэ шъузэрэзэпэблэгъагъэри сэшIэми, Мысырым 
сырисултIанынымкIэ апэ сцIэ къезыIуагъэр орыми, уисултIангодзэ IэнатIэ джыдэдэм къэогъэтIылъыжьы.
- Къэлэунэ султIанышхом къысфигъэшъошэгъэ IэнатIэр 
сIыпхыжьыным уфит, ау мыхъун сшIагъэу ара?
- Сэ исхъухьагъэм сытегущыIэжьырэп! - джэхэшъогур изыкIукIыщтыгъэ султIаныр Сэламыш дэжь къызнэсым, 
ынэмэ къакIаплъэзэ къыриIуи, IукIыжьыгъ.
- КъызгурыIуагъ,- Сэламыш пиупкIи, зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ къыухыжьыгъ,- ау сэ сятэрэ о уятэрэ хахыгъэ 
гъогум удэмыхынэу сыфэягъ.
Чэщныкъо унэшхор кIым-сым къэхъугъ. Зэхихыгъэм 
къызэтыригъэуцогъэ султIаныр тIэкIурэ щытыгъэу зыкъызэригъэзэкIыгъ:

--- Page 281 ---

- Хэти ежь ышъхьэкIэ мэпсэу, игъогу къыхехы. Сэ 
джыдэдэм зэхэсхынэу сызыфаер къыосIуагъэм иджэуап 
кIэкI.
- Чэщныкъом сыкъызэрябгъэщагъэри, сиIэнатIэ зэрэщыбгъэзыягъэри, гъогу шъхьаф узэрэтехьащтыри къызэрэзгурыIуагъэр къыосIуагъ, зыкIызэхэмыхыгъэр сшIэрэп 
нахь … Ау Эмир упчIэжьэгъум…
- Уи "ау" зэхэсэмыгъэх! - Хьалилэ губжи, IэнатIэр 
зыIихыжьыгъэ Сэламыш къыригъэжьагъэр къыригъэухыгъэп, султIан тахътэм зытетIысхьажьым, ыгу зыфэмышIум 
ришIэшъущтыр къыриIуагъ: - Ащ укъызыблэкIыкIэ, укъызэрыхьагъэ пчъэмкIэ урамыгъэкIыжьэу модрэмкIэ уращынышъ, уикъупшъхьэ-лъашъхьэ агъотыжьыщтэп!
"Мы слъэгъурэм машIор къыIолъэлъыми,- Сэламыш 
щхыпцIыгъэ,- тятэ зэриIощтыгъэу, чъыг шъхьапэ сыкъызэрэпымызыгъэр езгъэшIэн".
- Къэлэунэ султIанышхом къысипэсыгъагъэ IэнатIэр 
къэсэгъэтIылъыжьы, ау сикъупшъхьэ-лъашъхьэмэ къяпIолIагъэр зэрэпфэмыукIочIыщтыр къыосэIо.
- Мысыр султIаным ыпашъхьэ узэритыр зыщымыгъэгъупш!
- Сичэщыныкъо къегъэблэгъакIэ зымыдэгъэ мамлюкхэр уикъэлапчъэ зэрэIутхэр сэри осэгъашIэ.
- СултIаным ыдэжь укъыригъэблэгъагъэмэ, зэо-банэ 
епшIылIэнэу ара? - Хьалилэ мэкъэ гъэшъхъыгъэкIэ къэупчIагъэми, къызэрэушъэбыгъэр икъэтэджыкIэрэ иджэхэшъо 
икIукIрэ къахэщыгъ.- Аущтэу оIомэ,- джы Хьалилэ джэхэшъогум къыщызэтеуцуагъ,- Iушыгъэ хэлъэу уиIэнатIэ 
къызэрэбгъэтIылъыжьыгъэр дэгъу, ау сиIофмэ шъэфкIи, 
нафэкIи уакъыхэгущыIэу пфэсыдэщтэп.
- IэнэтIэ гъэтIылъыным сыкъызыфалъфыгъэкIэ…- 
къедаорэм ятэ зэгорэм султIаныгъор зэрэIихыгъагъэр 
риIокIзэ, Сэламыш щхыпцIыгъэ,- ори ар пфэсшIэн…- 
"ШъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы" зыфиIожьызэ, 
Сэламыш къызхигъэщыгъэп.
Зыфаер султIаным къыдэхъугъэти, къыфадзыгъэр 
зэхимыхэу адрэ унэм къыщежэщтыгъэм еджагъ:
- Турунтай!
- СыкъэдаIо, Алахьым илIыкIу,- пчъэм къыдэкIошъыгъэ шъорэкIнэпэ лIы гъурым къыIуагъ.

--- Page 282 ---

- Мысыр султIаным ежь султIан гуадзэ зыфишIыжьэу 
хабзэшъ, рэзагъэ зэдытиIэу Сэламыш къыгъэтIылъыжьыгъэ IэнатIэр ппшъэ къисэлъхьэ. УилIыгъи, уиIушыгъи, 
уичаныгъи ехьылI.
- УиIо сиIо, уишIэ сишIэ, Алахьым илIыкIу,- Турунтай 
псынкIэу къыIуи, "сэрымырыгъэмэ султIаныгъор къыбнагъэсыщтыгъэп, мы къызготми иIэнатIэ Iыпхыжьыщтыгъэп, 
теплъын джы о къыуашIэжьыщтым…" шъхьащэ зыфишIыгъэм гукIэ фыпигъэхъожьыгъ.
- СиIо сызэремыпцIыжьырэр къыбгурыIуагъа? - унэм 
Сэламыш зэрикIыжьыгъэм лъыпытэу Хьалилэ Турунтай 
еупчIи, джэуапым пымылъэу фигъэпытэжьыгъ.- Джыри 
къыосэIо, орырэ сэрырэ фэшъхьаф тишъэф цIыф ышIэрэп,- 
"Алый насыпынчъэм еозгъэшIагъэм ыуж пшъхьэ 
шIосхыжьыным ычIыпIэкIэ узыкIэхъопсыщтыгъэ IэнатIэмкIэ 
джы сыоубзэжьын фаеу хъугъэ…" гъумыгъузэ, ыIэгушъуитIу дигъэчъэягъ.- Амин Iо, уиIэнатIэ мафэ пфэхъунэу 
тхьэ тегъэлъэIу.- Хьалилэ аущтэу ыIуагъэми, зыфэлъаIощтыгъэр ежь ышъхь: "Я си Алахь, сигунахь уидунай хьаф 
щысшIагъэшъ, мыщ щыхъурэ пстэумэ уишIэ захэлъыкIэ, 
къысфэгъэгъу. Къыстеплъхьэрэр сихьылъэ. СипIалъэ 
къызысыкIэ, уимэшIо лъэмыджи сиушэтыпIэн. Къыздэбгъэхъугъэр бэгъэшIэ мафэ сфэгъэхъу, уиIо-уишIэмэ 
сазэрэдэмыхыщтыр, къытфебгъэхыгъэ ислъам дин лъапIэр 
къызэрэсыухъумэщтыр нэузыр зыфэсэшIыжьы. СыкъызэхэшIыкI, къыскъоуцу, сыхэмыгъэукъу, си Алахь!.."
Мысыр хэгъэгум султIаныкIэ зэриIэм джыри цIыфхэр 
есэгъу фимыфэхэзэ, султIан гуадзэ ежь Хьалилэ 
зыфишIыжьыгъэ Турунтай ыцIэ гъоумэ пчэдыжьыпэм 
щагъаджэу Бибэ зызэхехым, зыфихьыщтыр ымышIэу, 
ишъыгъо джанэрэ хъиджаб шъхьатехъомрэ къемэзэхэкIыхэу ыкъо дэжь кIуагъэ, гумэкIынэкIэ еупчIыгъ: 
- А сикIал, гъоумэ къаIорэр шъыпкъа? Сэламышрэ 
орырэ шъуазыфагу мыхъун горэ къихъухьагъа?
- Гъоумэ къаIорэр, Мысыр султIаным ян, сэ сфэдэу 
шъыпкъэ, укъызкIэупчIэгъэ Сэламыши псау, узынчъэ,- 
шъхьэ Iэтыгъэ-гугъатхъэкIэ Хьалилэ къыIуи, "лъэIо-дэуакIохэри, щытхъуIо-дегъаштэхэри къежьэщтых, ау сшIагъэр 
зыми фызэблэсхъужьыщтэп, зязгъэгъэделэнэп, сэ сигушIуагъуи, синэшхъэигъуи зэрэсфэщэчышъу…" зыфыпигъэхъожьыгъ,- иэмирыгъи, имылъкуи сеIагъэп, къэошIэжьмэ, тятэ аришIэгъагъэр иунагъокIи есшIагъэп.
- Адэ сыда иIэнатIэ зыфытепщыгъэр, зилIыгъэрэ зишIушIагъэрэ тымышIэрэ ТурунтайкIэ зыкIызэблэпхъугъэр?
- Аущтэу сшIын фэягъэ…
- Эмир къодыеп Сэламыш. Бибарс зэрикъор, уятэ ащ 
исултIаныгъо зэрэIихыгъагъэр зыщымыгъэгъупш, Къэлэунэ 
фагъэгъугъагъэр о къыпфагъэгъущтэп.
- Тятэ а лъэхъаным дзэпщыгъэмэ, сэ непэ Мысырым 
сырисултIан! - Хьалилэ къыдэхъугъэм ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъэми, псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- Къыстефэрэр 
сэзыгъэшIэн щыIагъэшъ, тятэрэ сшынахьыжъ игъонэмысрэ 
янэшхъэигъо мафэ ащ тытемыгъэгущыI.
-  Тхьэкъысауи, сыд игъонэмыса зигугъу пшIырэр! - 
Бибэ къыкIэкуукIыгъ.- Си Алый тхьамыкIэ икъичъыйлIакIэ 
Сэламыш къыхэхьагъа?..
- ЕтIан, етIан сIуагъи…- Хьалилэ зыфэе упчIэр джы 
зэхихыгъэти, янэ еушъыи фэдэзэ, ежь икIэхъопс-фалIэ 
ригъэшIэгъэ мэхъэджагъэр лажьэ зимыIэм тырилъхьагъ: 
- Ащ ори узегуцэфагъэкIэ, сыд къесIолIэжьын, ар титIо 
тазыфагу къыдэрэнэжь.
 Бибэ ынэгу хъурэе къуапцIэ кIыфыбзэ къэхъуи, хъиджаб къуапэмкIэ зыкIэбэнэжьыгъэ нэ гъушъэмэ нэпс 
закIемыгъуатэм, пкIэнтIэ чъыIэр къызытырикIэгъэ натIэм 
телъэкIыхьагъ, етIанэ шъхьэ кIырыу-кIэпхъотыгъэкIэ ыкъо 
еупчIыгъ:
- Зэхэсхыгъэр шъыпкъа хьауми гуцэфэ къодыя?
- Сэ сыпфэсакъызэ, къыосIокIыгъэм о цыхьэ зыфэмышIыкIэ,-зэрэсултIаныр зыщыгъупшэжьыгъашъо къызтезыгъэогъэ Хьалилэ хэщэтыкIыгъ,- сшIэрэп ащыгъум…
- Си Алый тхьамыкIэ гущэ идунае хьаф зебгынэжь 
мафэми, ащ ыпэрэ илъэсныкъоми Сэламыш Каир дэсыгъэп, 
уятэ игъусэу къащзехьэмэ язаощтыгъэшъ, ащ фэдэ хъун 
ылъэкIыщтэп,- Бибэ къыIуи, цыхьэмышI щтэ макъэкIэ 
еупчIыжьыгъ.- Мыхъун пшIагъэмэ е уагъэшIагъэмэ шIэ?
- Ащ фэдашъокIэ ори, нэмыкIхэри къысэплъынхэу 
сыфаеп,- Хьалилэ зыкъишIэжьыгъ,- хэтырэ цIыфи имысагъэ ихыягъэ щыгъуазэр Алахь зизакъор арышъ, ащ 

--- Page 283 ---

къызэриIоу тыпсэун, ау Алый ылъ зэрэсшIэжьыщтыри 
къыосэIо. ТхьамыкIагъор къызытэхъулIэм дэсыгъэп, заом 
щыIагъ пIоуи, утемыуцу. Сыдырэ Iофи хащэ зэриIэри, тятэ 
щэIэфэ Сэламыш гогъэпкIэгъагъэми, тэ зэшхэм тыкъыримыдзэу, исултIан IэнэтIагъэм шъэфэу зэрэкIэлъыожьыщтыгъэри сымышIэу щытыгъэп… 
- Аущтэу оIомэ,- Бибэ ыкъо игущыIэ къыригъэухыгъэп,- а Iиман зимыIэр уятэ Къэлэунэ…
- Хьау, хьау,- Хьалилэ къэгузэжъуагъ,- тятэ идунэехъожьыкIэ щыгъозагъэр Алахьыр ары нахь Сэламыш иIоф 
хэлъыгъэп, сыд пае имыхьакъ тетлъхьан …Ау сшынахьыжъ 
бгъэунэхъугъэшъ, уиIэнатIэ къэгъэтIылъыжь есIуагъэп. 
ТицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тызэшIопышъ, IофшIэгъу 
тызэрэзэдэмыхъущтыр гурызгъэIуагъ. СултIангодзэ 
зэблэхъум мамлюкхэри хэгъэгу цIыфхэри зесэхэкIэ, ащ 
иIоф ухыгъахэ.
- А сикIал, сыкъыодэIушъ, уиилъэс тIокIырэ тIурэм 
емылъытыгъэу, Iушэу узекIуагъ. Тишъыгъо илъэс текIэу 
уинысэщэ хъяр сыхэбгъэплъэжьыгъэмэ, гукIи, псэкIи 
сырыразэщтыгъэ. Ау ащ пае къэсымыгъанэу уимыхъуншIагъэ къыосIон. УкъысэупчIыжьыгъэмэ, султIангуадзэ 
Турунтай озгъэшIыщтыгъэп. Турунтайрэ Китбугрэ зэрэзэшъэогъухэри, Аслун шъхьэпаеми ахэр зэрилъэпкъэгъу хэри, япхъорэлъф Насыр лъэщэ цIыкIури плъэдакъэ къызэрипкIэщтыри зыщыбгъэгъупшагъ.
- Ара узгъэгумэкIрэр, Iуми? - ыгу къыдемыIэу Хьалилэ 
щхыпцIыгъэ.- Монгол нэзэжъумэ зямыгъэгъап, сэ ахэр, 
Аслуни зэрахэтыжьэу, илъэс горэкIэ пфыIузгъэтэкъущтых.
- Насыр лъэщэ цIыкIури ары! - Бибэ ынэхэр къистырыкIыгъэх.
- Сыд сшIагъэми а зыр пфэсшIэнэп,- зэхихыгъэм 
ежэщтыгъэм фэдэу Хьалилэ псынкIэу джэуап къытыжьыгъ,- 
ар о къэмылъфыгъэми, сятэкIэ сшынахьыкI!
-  Арыгущ, арыгущ,- Бибэ къыIуагъэр кIилъэшъужьызэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- а цIыкIу закъор ары дунай 
хьафым къыбдытенэжьыгъэр. СитIуанэмэ къалъфыгъэхэу 
шыпхъухэри уиIэх шъхьае, ахэри набгъо шIыгъэ кIэхъопсых. 
Iахьылыр IэшIу, ау псэр зэкIэми анахь IэшIужьышъ, цIыф 
бзэджэ-наджэр тидунай хьаф зыщыхъойкIэ, хэт сыд къыуиIуагъэкIи, сыдэущтэу зыкъыпфишIыгъэкIи, зыхемыгъэгъэукъу. Ныр ары зисабый емызэщыжьыщтыри, зымыуджэгъужьыщтыри…- Бибэ джы нэку-нэпсэу къэтэджыжьыгъ.
"Ныри ными, къори къоми,- Хьалилэ хэщэтыкIи, янэ 
кIэлъиIожьыгъ,- хэти ежьыр шъыпкъэм зышIуиушъэфыжьрэ шъэф закъор къыздырехьакIы. Сызыгъэшэсыгъэ 
нэшхъэй шъэфыр ащ фэдэу сэркIэ орэхъу. Ары шъхьае 
нэбгыритIум зэдашIэрэр шъэфы хъущта? ХьадэгъитIумрэ 
султIан Iофымрэ сахэт сIозэ, Турунтай фысихьисапыгъэр 
зыIэкIэзгъэкIи, сшынахьыжъ тхьамыкIэм ылъ рысшIэжьыным ычIыпIэкIэ ятIонэрэ хэгъэгу IэнатIэр еспэсыжьыгъ. 
Хьау, хьау, нэбгыритIумэ яшъэф ящанэрэм зишIэщтыкIэ, 
ащ иIоф сымыухыжьы хъущтэп! Хэгъэгум уришъхьэу 
ионэш утесы зыхъукIэ, хэти укъилъэгъущт, къыпкIэлъыплъэщт. Узэхэзых зышIоигъом умакъи шIодэхэщт, епIори 
гурыIощт, зыгу къыпфэмышIум онэгум уисми укъилъэгъущтэп, уипаIуи шIопырэцэщт, уианахь гущыIэшIуи мышIу 
хигъотэщт. Уилъэрыгъмэ плъапэ арытми, ежь фаешъ, 
арымытэу къызщигъэхъущт, ныбэпхыр кIэкъузагъэми, 
къэлэнлагъэу къызышIуигъэшIыщт".
 Хьалилэ султIаным хьадэгъитIу зэрэпэкIэкIыгъэр арыщтын, илъэсныкъо уахътэм Сэламыш иIэнатIэ зэрэIуищыгъэри, ащ ычIыпIэ Турунтай зэрэригъэхьагъэри, Къэлэунэ 
хьапсым дигъэтIысхьэгъагъэ Китбугэ къызэрэдигъэкIыжьыгъэри, ежь ицIыфыкIэ Шам иэмир Ладжын зэрэзэблихъугъэм къыщымыуцоу зэригъэтIысыгъэри, къыпэблэгъэ 
эмиритфыри Эмир упчIэжьэгъум зэрэхигъэхьагъэри 
дырагъэштагъ. СултIаныр зыукIынышъ, тетыгъор зыубытын зигухэлъыгъэ Турунтай ежь Хьалилэ ыIэ шъыпкъэкIэ 
зэриукIыжьыгъэр лIыгъэкIэ фалъэгъугъэмэ, зыщыщ цIыф 
лъэпкъыр амышIэрэ Байдар эмирыр султIангуадзэ зэришIыгъэр мамлюкмэ зэрамыдэрэр зызэхехым, хэкIыпIэ къыфигъотыгъ - Къэлэунэ зэхэкъутэгъу зыфимыфэгъэгъэ 
Аккрэ къалэм, 1291-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ и 
5-м идзэ ритэкъулIагъ.
 Къащзехьэмэ яанахь пытэпIэ зэтегъэпсыхьагъэмэ 
Аккрэ ащыщ. ПкIэкIэ агъэзаощтыгъэхэ франк, инджылыз, 
киприот, венецие, генуе зэолI миниимрэ лъэсыдзэ мин 

--- Page 284 ---

тIокIитIумрэ къаухъумэщтыгъэ къалэр, Къэлэунэ агу илъэу 
мамлюкмэ къызэхакъути, текIоныгъэм рыгушхохэу, 
мылъкукIи ушъагъэхэу, чэтэ Iэтыгъо рамыгъэфэгъэ Хьалилэ 
султIаным къыфечъэхыгъэ щытхъупсым зыригъэпскIызэ, 
джа илъэс дэдэм игъэмафэ Каир къэсыжьыгъэх.
 Щытхъупсым зыщызгъэпскIыщтыгъэ Хьалилэ султIаным ыдэжь Хьазизэ усакIор къаригъэщагъ, кIэкIэу фигъэпытагъ:
- Къедж, усакIу, зэхэплъхьагъэм!
- О къыомыпэсыгъэрэ пфэмышъуашэрэ щыIэп, 
Алахьым илIыкIу. Ау укъызкIэлъэIурэр джыри тIыргъуагъэп.
- Аккэ къызэхэдгъэтакъуи тыкъызыкIожьыгъэр бэшIагъэ, сыда джы нэс узыпэсыгъэр?
- СикIыщ хьаку, тыгъэ папкI, шIомыкI езгъэкIугъ, 
сыкIэпщагъ, згъэблагъэ, пэслъхьэгъэ гъучIыр джыри къэплъыгъэгоп.
- Арэп, Хьазизэ усакIор, уIорыжъорэу узэкIокIыгъа?
- Хьау, Алахьым илIыкIу, сиакъыли щыуагъэп, сшъхьи 
гупшысэнчъэп. Ау "тIыргъуагъэм" усэкIуабзэкIэ къизгъэкIыгъэр, сыдэущтэу къыбгурызгъэIощт ар… ГъучIыр 
амыгъэплъэу афытэрэп ныIа?
- УфежьагъэкIи, пфэфытэнэп.
- МашIо кIэмылъэу псыр къажъорэп ныIа?
- Ар сабыйми ешIэ.
- Чэрэз мытIыргъуагъэр къыпача, ашха? Джащ фэд 
сэ сигущыIи, шъхьэм щымытIыргъуагъэмэ…
- Хъугъэ,- Хьалилэ IэутIэкIэ усакIом щыригъэгъэтыгъ,- 
сыдэу ба къыппыхъыкIырэр!.. Сэ кIом дыхэтэу усэр зэхаплъхьэу къысщыхъущтыгъ. Зибэ щышIагъэм имакIэ 
щышIэжьынэп, джыри мэзэ пIалъэ къыосэты. Бибарс, 
Къэлэунэ султIанхэм афызэхэплъхьэгъэ усэмэ анахь дэгъущт! Сэ апэ къысэпхьылIэнышъ, Iизын зыостыкIэ, гъоумэ 
къябгъэIощт! - фигъэпытэжьыгъ.
- Тыгъосэрэ мафэм нахьи непэ зэрэнахь мэфэ дэгъущтым уемыхъырэхъышэжь, Алахьым илIыкIу, зэхэзыхрэр ыгъэгушIоу боу пфызэхэслъхьан…- Хьазизэ 
ыгъэгугъэщтыгъэ султIаным "бзыушхом къыкIэцIыгъэ 
кIэнкIэшхом фэдиз къыкIэцIынэу фежьэгъэгъэ бзыужъыем 
къыщышIыгъэр къыомыхъулIэмэ, етIани сэ "кIом дыхэтэу" 

--- Page 285 ---

усэ зэхаслъхьэрэп, ар зишэныр ощ фэдэ шхэкIыгъэу зыпхэкI 
цуе цIыкIухэр къызыпытэкъурэ мэлыр ары…" фыпигъэчэрэзэжьзэ, унэм къикIыжьыгъ.
 Хьазизэ усакIом инасыпти, зилъэой шагъэ тетыгъэ 
Хьалилэ иIоф Байдар султIан гуадзэм кIэух фишIыгъ. Псыгъэхъунэ Равдэ пытапIэм къыщыхъугъэр зэхэзыхыгъэ 
Китбугэ эмирыр мамлюк шыу шъитIукIэ къызэчъэм, султIаныгъор зыубыты зышIоигъогъэ Байдар аукIи, игъусэхэр 
кIэлъагъэкIожьыхэ зэхъум, гугъапIэ зэрэщымыIэжьыр 
къызгурыIогъэ Ладжын эмир закъор ары а чIыпIэ-кIодыпIэм 
зышъхьэ изыхыжьын зылъэкIыгъэр.
 Байдар ышъхьэ пчыпэм пылъэу Каир къыщырахьакIы фэ, Мукаттам пытапIэр зыIэмычIэ илъ Шужэй эмирыр 
зэкIэми анахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ: султIан хъугъахэу 
гугъэщтыгъэ Китбугэ псыгъэхъунэм къыримыгъэкIыным 
пае ащ екIущтыгъэ къуашъохэр нэпкъым Iуаригъэщхи, 
IэпыIэгъунчъэу къыгъэнагъ.
II
Бахъритхэмрэ бурджитхэмрэ лIэшIэгъу имыкъум 
хэбзэ-тетыгъор шъэфкIэ зэрэзэтырахыщтыгъэр Хьалилэ 
зысултIаныгъэ илъэсищым дэгъоу къыщылъэгъуагъ. 
- Сыда тшIэщтыр, Бэрэкъэт, оры мамлюк дзэ пстэуми 
япащэр? - бахъритхэм пащэ афэхъугъэ Китбугэ псыгъэхъунэм зэрэриубытагъэм Шужэй рыгушхощтыгъэми, 
ыпшъэ зыфырилъхьажьыгъэ Iофыр зэрэмыцIыкIур, ащ 
зэригъэгумэкIырэр иупчIэ пигъэхъожьыгъэм къыхэщыгъ.- 
Мыхэр къызытымыгъэуцухэкIэ, зэхэпхыгъэ Китбугэ султIан 
тахътэм зэрэтетIысхьэгъагъэр, тетыгъор тшIуаубытыщт, 
зыми тыфимытыжьэу хэгъэгум тыщырашIыхьащт. "Икъун 
адыгэхэр зэрэсултIаныгъэхэр" Китбугэ нэзэжъум еIо.
- Китбугэ аущтэу еIомэ, о уишIэн пшIагъэ, сыда етIа нэ? - Бэрэкъэт щхыпцIызэ, ишъыпкъи исэмэркъэуи зэхэлъэу 
къэупчIагъ.
- Хэгъэгур зысултIанынчъэр мэфищ хъугъэ, Сэламыш 
ыцIэ къетIомэ, сыдэущтэу уеплъыра?
- Къыбдесэгъаштэ, къытфезэгъыщтмэ.
- Сыда къызыкIытфемызэгъыщтыр?! - Шужэй ымакъэ 
зыкъышIуипхъотагъ, ау псынкIэу зыкъышIэжьыгъ.- Къысфэгъэгъу, мамлюк дзэ пстэуми япащ, сигумэкI къысшIутекIуагъ. Сэ сишIэн сшIагъэу оIомэ, джы о къапIорэм тетэу 
сызекIощт.
- Мамлюк дзэ пстэумэ гъэрекIо къыщегъэжьагъэу 
сызэрямыпэщэжьыр зыщымыгъэгъупш, Шужэй. Каир 
къыдэхъухьагъэм, Мысырым къихъухьащтым сигъэгумэкIызэ, сыкъыбгоуцуагъ. Ар зымышIагъэ Сэламыш тыдэгъэгущыI къысэоIомэ, джыдэдэм сыкъыбдэшэсыщт, ау 
мы Iофым мыхъун горэ хэсымыгъэхъухьэ сшIоигъу. Къэлэунэ иэмирыгъэхэр Хьалилэ зыпэIуигъэкIотхэзэ, пыи 
зэрэзэфишIыгъэхэу бурджит-бахърит мамлюкхэр зэтымыгъэутэкIынхэу сыфэягъ. Псыгъэхъунэм ипшIыхьагъэ 
мамлюкхэми адыгэ макIэп ахэтыр.
- Ащ фэдэ гухэлъ сиIэп, Бэрэкъэт. Ау, сэщ нахь къэмынэжьыгъэми, Пыйпэрыс ыкъо нахьыкIэ псаоу, Китбугэ 
монгол къумалыр зыщымыщ хэгъэгум султIан фязгъэшIыщтэп!
- КъызэрэпIорэмкIэ,- Бэрэкъэт щхыпцIыгъэ,- хымэр 
нэ чанми, нэшъу. Тэры, тэ адыгэхэр тыхэта?
- Ар къызэрэсфэбдзыщтыр сшIагъэ, ау къыосIон: 
зыщыщ монгол лъэпкъым къумалыгъэ фызезыхьагъэ 
Китбугэрэ Кипчакрэ тафэдэп, тэ Мысырым тыкъыщымыхъугъэми, щыщы тыхъужьыгъ.
- Ащ фэдэ дэдэу сфэIонэп,- Бэрэкъэт ицIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу зытетыгъэ мамлюк еплъыкIэм ижъышъхьэми текIыгъэп,- тынатIэ къифэгъэ насып егъэзыгъэм 
къызэрэтфиухэсыгъэу тэпсэу. Зигугъу ашIырэр пчъэшъхьаIум тес талъэныкъо адыгэмэ зыфаIорэр шъыпкъэ, мары, 
Сэламыши мамлюк купышIукIэ къытфэкIо.
Нил нэпкъым щыплъырхэрэ мамлюкхэри, эмирхэри 
Сэламыш къыздикIыщтыгъэ лъэныкъомкIэ зэрэгъэплъагъэх, чэтэ къихыгъэ гугъапIэкIэ къэсыгъэм сэлам рахыгъ. 
ШыIупIэубыт гъашIокIэ къырагъэпсыхи, мэфищ блэкIыгъэм 
Каир къыдэхъухьагъэ къэбар мышIумэ Шужэй Сэламыш 
ащигъэгъозагъ, щытхъу кIэухи къыфишIыжьыгъ:
- Адрэ эмирхэу унэмэ зарызышIыхьажьыгъэмэ уафэмыдэу укъызэрытхэхьагъэр тигуапэ.
- Зэхэоха, Бэрэкъэт, орырэ сэрырэ адрэ эмирхэм 
тазэрэфэмыдэр?..- Сэламыш щхыпцIи, игущыIэ лъигъэкIотэжьыгъ: - СыкъэдаIо, Шужэй, сыкъэдаIо.

--- Page 286 ---

- Бэрэкъэт эмирым сызэреупчIыжьыгъэм фэдэу ори 
сыоупчIы сшIоигъу. Псыгъэхъунэм исыубытагъэхэ Китбугэрэ Кипчакрэ тызэдэжъугъэгущыI аIошъ, сыдэущтэу 
сапэгъокIыжьмэ нахьышIуа?
- Мы Iофым Бэрэкъэт къыриIолIагъэм сыщыгъуазэп. 
Сэрыгъэмэ, Iэбжым зэфэшъушIын нахьи, шъузэдэзгъэгущыIэщтыгъэ. Мамлюк зэгъэутэкIыным тызыхэмыкIыжьын 
бэлахьэ къытфихьыщт. Джары сисултIангодзэ гъэтIылъын 
бырсыр къызыфисымыгъэкIыгъагъэр. Бэрэкъэти иIушыгъэ 
зекIуакIэкIэ сыфэрэзагъ. Ау хэгъэгум къихъухьэрэмэ 
тамыгъэгумэкIэу ащ къизгъэкIырэп. Сыкъызыфэшэсыгъэри ащ ишыхьат. Хьалилэрэ Турунтайрэ, Байдарырэ 
Китбугэрэ чIыпIэ къин Мысырыр зыщырагъэфэгъэ лъэхъаным лIыгъэ къызхэбгъэфагъ, Шужэй. Бибарсрэ Къэлэунэрэ ягъогу удэхыгъэп, сыкъыбгоуцо.
- Тхьауегъэпсэу,- Шужэй къыIуи, къыдэхъугъахэу 
къышIошIыгъэм къыгъэгузэжъуагъ,- аущтэу оIомэ, усултIанынэу тыфай.
- Сэ сизэман зыблэкIыгъэр бэшIагъэ,- Сэламыш ыгу 
къызэрэпыузыкIыгъэр уигъашIэу ышъо къызэокIыгъ, етIанэ 
зэрэмыразэр къыриIуагъ.- Къэлэунэ ыкъо нахьыкIэ ан-Насыр Мухьамэд узэрэблэIэбыкIыгъэр сыгу къео. Джары 
султIаныныр зытефэу непэкIэ хэгъэгум исыр. ПшIокIэлащэу 
ара?
- СшIэрэп ныIа… Китбуги зынэзэжъукIэ, ан-Насыри 
къэзылъфыгъэр монголыпхъумэ…
- Тэри, адыгэхэм, цыхьэ зэфэтымышIыжьынэу ара? 
- Шужэй къыфэмыIошъущтыгъэм ишъхьэихыгъэ джэуап 
Сэламыш ытыжьыгъ.
Джаущтэу бурджит-бахърит мамлюк зэпэуцукIэм 
1293-рэ илъэсым ыкIэхэм адэжь султIаныкIэ Мысырым 
къыригъэтэджагъ - илъэс пшIыкIух зыныбжь ан-Насыр 
Мухьамэд. Ащ Шужэйрэ Китбугрэ упчIэжьэгъу фашIыгъэх. 
Ау ан-Насыр шъэожъыем исултIаныгъо илъэс нахь рагъэкъудыигъэп. ЗэкIэри къызэрыкIыгъэр Китбугэ упчIэжьэгъумрэ султIан ныбжьыкIэм янэрэ. Китбугэ аригъэукIынэу 
зыфежьэгъэгъэ Шужэй зызегъэбылъыжьым, зыдэщыIэр 
къязыIуагъэри, къязытыгъэри зиманголылъ къызтекIогъэ 
Аслун ары. Ау Аслун зэрэгугъагъэу иIоф къычIэкIыжьыгъэп: ыкъо исултIаныгъо Китбугэ шIуиубыти, илъэсырэ 
ныкъорэ ыIыгъыгъ. А охътэ кIэкIым, Китбугэ ихьатыркIэ, 
монголхэр Каир дизи, Мысырым изи хъугъэх. Зыщыщ 
увайрат лъэпкъыр унэгъо шъэ пчъагъэкIэ къызэрищэлIэжьи, къалэм ианахь чIыпIэ дэгъухэр аритыгъэх, адыгэхэмрэ 
арабхэмрэ къыIуигъэкIотхэзэ, IофшIэгъукIэ къызэришIэкIыгъэх. Иунапчъэмэ аIутыгъэхэри, иджэхэшъогу тетыгъэхэри, 
ишыу гъусэхэри, ипщэрыхьакIо-Iанэзехьэхэм ащыкIэкIыжьэу, монгол зэкIагъэх.
Ан-Насыр Мухьамэд султIаныгъом зыщагъэзыем апэ 
гушIогъагъэр Биб шъхьае, ылъэгъухэрэмкIэ джы зыкъишIэжьыгъэшъ, итхьаусыхэ гукъао зэрихьылIэнырэ къедэIунырэ ымыгъотэу ежь-ежьырэу зэцIэцIэжьы. Къэлэунэ 
зэришъуз кIэсагъэр зыщыгъупшэжьыгъэ Аслунрэ ыкъорэ 
мафэ къэси монгол Iофым зэпигъэчыжьэхэзэ, ан-Насыр 
янэ итIонэ Бибэ пэблагъэ ешIы, ишъэогъу ЧэтэIапшъэрэ 
ежьырырэ яадыгэ-араб гупшысэ хегъахъо, егъэпытэ.
Бахъритхэмрэ бурджитхэмрэ зыщызэпэуцугъэхэ 
лъэхъэнэ хьылъэм адыгэ лъэныкъор зыIыгъыгъэ Ладжын 
эмирым джыри лIыгъэ къызхигъэфагъ: мамлюк уIэшыгъэ 
куп шъэфкIэ Китбугэ султIаным екIуи, тыридзыгъ. Ау илъэситIу имыкъукIэ ар дэдэр ежьми арашIэжьыгъ. Бахъритхэмрэ бурджитхэмрэ япащэхэ Саларырэ Джаншагирырэ 
хэбзашъхьэр язэрэмыгъэгощы зэхъум, ан-Насыр Мухьамэд 
джыри султIан тахътэм тырагъэтIысхьажьыгъ. 
Саларырэ Джаншагирырэ джащ фэдэу яIоф щытыгъэ ми, яшъэф зэпыиныгъэ хахъощтыгъэ нахь, хэкIыщтыгъэп. 
ЗыкIыныгъэ пытагъэ ахэм къазыхафэщтыгъэр пыйхэр 
Мысырым къызекIухэкIэ ары.
Хэгъэгу хэбзэ Iоф зехьаным илъэс къэси нахь Iушы 
ышIыщтыгъэ ан-Насыр Мухьамэд къышъхьарыт эмиритIумэ 
акIырыплъызэ, зылъэныкъобгъу зимышIэу илъэс тIокIырэ 
щырэм зеуцом, иIэнатIэ шъэфкIэ зэтезыхыщтыгъэ бахърит-бурджит пащэмэ ятхьагъэпцIэкIыгъ: Чабэм сежьагъ 
ыIуи, Керак кIуагъэ. Сэларырэ Джаншагирырэ Iоф зэрэрамыгъашIэрэм, Алахьым къыфыригъэхыгъэ тетыгъор 
зэрэзэтырахырэм ыпкъ къикIыкIэ, исултIаныгъо къызэригъэтIылъыжьырэ къэбарыр Каир аригъэхьыгъ. "Сабыигъэ 
къызхэмыгъафэу джыдэдэм къэкIожь" зыфаIопщыгъэ 

--- Page 287 ---

султIаным къыземыгъэзэжьым, нахь эмир макIэ зикъотэгъугъэ Салар IуагъэкIоти, султIаныгъор Джаншагир фагъэшъошагъ.
Джаншагир мамлюк зэолI пхъашэр хэгъэгу Iофмэ 
зэрафытемыгъэпсыхьэгъагъэр иапэрэ лъэбэкъумэ къагъэлъэгъуагъ: Къэлэунэ ыкъо нахьыкIэу зышъхьэ хырагъэхьажьыгъэм мамлюк нахьыбэми, къэлэдэсхэми, 
фелахьхэми агу зэрэфэгъурэр къыгурыIоным, фешъэбэкIын-феIушэкIыным ычIыпIэкIэ ебэнэу ригъэжьагъ. 
Ан-Насыр Мухьамэди Iофынчъэ-дэлъынчъэу щысыгъэп - 
икъотэгъумэ яджагъ. Сирием иэмирхэр къыгохьагъэх, 
мамлюк шыу купхэр Мысырым ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ 
къыфикIыгъэх. Дзэ мин заулэмэ япащэу Шам къызнэсым, 
нэгушIохэу къэлэдэсхэр къыпэгъокIыгъэх, Каир гъогур 
фызэIуахыгъ. Салар эмирым ар зызэхехым, нэпч рафыгъэгъэ султIаным зэрэгоуцорэ къэбарыр шыу купкIэ къыпаригъэгъохыгъ. ИIоф къызэримыкIыщтыр къызгурыIогъэ 
Джаншагир хэгъэгум лъыгъэчъэ зао къызэрэримыгъэтэджэщтым пае зызэкIиуIапIи, Каир дэкIыжьыгъ.
Адрэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, щыIакIэм ыутыныгъэ 
ан-Насыр Мухьамэд джы нахь Iуш-тхьагъэпцIэу иящэнэрэ 
султIан тетыгъом псэугъэ. "ЦIыф зэпэуцу зао Мысырым 
къызэрэримыгъэтэджагъэм пае пшIагъэр къыпфэсэгъэгъушъ, султангуадзэ усэшIы" ыIозэ, Джаншагир къызэрищэлIэжьи, паригъэлъагъ. Джа кIэух дэдэри Салар ришIыгъ. 
Ау техьэмэ, тырадзмэ, ашIутехьажьызэ, илъэс тIокIитIо 
султIаныгъэ ан-Насыр ад-дин Мухьамэд лъэщэ тхьагъэпцIым 
бахърит-бурджитмэ язэпэщыт банэ зи фешIагъэп. Ащ ыуж 
къыкIэлъыкIуагъэхэ султIанхэми, Баркъукъу къахэхьафэ, 
а купитIур зэрагъэшIун афэлъэкIыгъэп.
III
1340-рэ илъэс. Хы ШIуцIэ Iушъу. 
Каффэ къалэм гъэмафэр щыжъоркъ, цIыф макъэр 
бзэ зэфэшъхьафкIэ бэдзэрым щызэтетэкъукIы. Щэджэгъо 
нэстырыгъэми, зылъэкъуитIу пхыгъэ шъаор бэдзэ дыи гъэамалынчъэу сапэм хэс.

--- Page 288 ---

- Сыда мыщ фыуихьисапыр? - шъаом фэе-фэмыяшъоу шъхьэщыт лIы къобэ-бжъабэм Усмание сатыушIэр 
еупчIыгъ.
- Пщэфыщтмэ, къыосщэщт.
- Орырэ сэрырэ джары тисэнэхьатыр, тхьапша къыостыщтыр?
- Уасэу щыIэм сыблэIэбыкIынэп.
- Къэгъэтэдж.
- Къэзгъэтэджын, ау ылъакъо стIэтэщтэп.
- Сыда? - Усмание ынэпцэ кIыр шIуцIэхэр дидзыягъэх.
- Армырми ерагъ мыр .
- Ащ фэдэу ерыша мы ныбаджэр?
- Сыныбаджэп! - джы нэс зызыщыIэщтыгъэ шъаом 
ытэмэпкъхэр къэупэпцIыгъэх, ынэхэр къилыдыкIыгъэх.
- Адэ ухэта? - нэмыплъ къезыхыщтыгъэ шъаом Усмание есэмэркъэу фэдэзэ, еупчIыгъ.
- Сы Баркъукъу, сыцIыф…- Шъаом ынэ шIуцIэ хъурэешхохэр къэушынагъэх.- Сыпщэфыщтмэ, сыщэфи, мы 
мэхъэджэжъым ынэIу сищыжь, уишIушIагъэ ныбжьи 
сщыгъупшэнэп.
- Зэхэоха, Алахьым ынэшIу къызщыфэн, пхыгъэ пэтзэ, 
мыщ ыIорэр? КъызеслъэшъокIырэр мэфищ хъугъэшъ, 
семыуагъа, семыпыджыгъа, сыд есшIагъэкIи, сфэгъэцыхыгъэп. СанэIу ищ къодыий, къысэптырэр сиуасэ. Непэ 
мыр зыIусымыгъэкIыкIэ, есшIэщтыр сэшIэ.
- Сыкъызэрэптыгъугъэр пфимыкъоу, сыда джыри 
къысэпшIэжьыщтыр? - узэрэфай, лъэшэу сегъапэ ыIорэм 
фэдэу Баркъукъу щхыпцIыгъэ.
Хъырцыжъым къамыщыр къызепхъуатэм, Усмание 
сатыушIэр ыIэ епхъуи, рыригъэдзыхыжьыгъэми, ыгу жьы 
дигъэкIыгъ: 
- Адэ, Iузэжъу, узэрэзэпырысымыхыжьыщтыр 
пшIэрэба! Хым ухэсыдзэнышъ, пцэжъые ныбэ усшIыщт!
- Ашъыу хъунэп ар, шъаом зыкъеухъумэжьы пае 
жъалымыгъэ дыземыхь, узафэп.
- Арэп, Усмание сатыушIэр, ори сэри тазэрэхэтэу,- 
зыгу къижъэжъыкIыщтыгъэ хъырцыжъым ерагъэу зызэриIажэщтыгъэр къызхимыгъэщэу къесэмэркъэужьыгъ,- 
мы дунаим зафэ горэ тетэу ошIа?
321
11 Заказ 022

--- Page 289 ---

- Мы тапашъхьэ исыр зафэ.
- Сыдэущтэу?
- Мыр тыгъуакIоп, укIакIоп.
- Ащыгъум, ащ фэдэу угукIэгъушIэмэ, щэфи, тIупщыжь.
- Аущтэу сшIынкIи мэхъу. Ма, дышъищ къыосэты.
- Мыр шъхьаубатэми, хьайуанэп, нахь лъапI. Ау къэптырэр сиуасэ зысIуагъэкIэ, зэкIэсхьажьынэп. Ихъяр 
олъэгъу.
- Орырэ сэрырэ, Баркъукъу, тызэгурыIонэу сэгугъэ,- 
зылъакъо атIатэщтыгъэ шъаом Усмание риIуагъ, еупчIыгъ: - ЛъытакIэ ошIа?
- СIитIумэ Iэхъомбэ тфырытф запытыкIэ, пшIы,- Баркъукъу зэхихыгъэр шIонасыпыгъ,- ащ слъэхъуамбэхэр 
захэбгъэхъожьыкIэ, тIокIы мэхъу.
- Уикъощырхэри ахэгъэхъожь! - кIэпсэжъыер 
зикIэджыбэ изыкожьызэ, IукIыжьыщтыгъэ хъырцыжъым 
къызэриIокIыгъ.
- Сыд къощырха, убыслъымэнба, учыристана? - 
зэмыжэгъэ-зэхихыгъэм сатыушIэр къыгъэгузэжъуагъ.
- Монгол-нэгъоймэ я Алахьэп, чыристанмэ ясурэткъа щэп сэ ситхьэр,- зылъэкъо утэбжьагъэмэ атеуцукIыщтыгъэ шъэожъыем бэ зышIэрэ лIы гущыIакIэкIэ къыIуагъ,- мо тыгъэр, мо уашъор, мы чIыгур арых сэ ситхьэхэр. 
Сыкъуахъомэ гъэшIэгъона?
- ГъэшIэгъонэп, хэти ежь иIэнатIэ шIу елъэгъущтын… 
IэкIэфэгъэ дышъэ тIэкIум насыпышIо ехъулIагъэ мо хъырцыжъыри ежь зэрэпырикъушъоу дунаим щэпсэу. Сыдэу 
тшIын, сэри ары, ори ары. Адэ сэ убыслъымэн сшIошIи, 
Алахьым иджэнэт зыдэщыIэ лъэныкъом усщэн симурадыгъ.
- Тыдэрэ лъэныкъуа ар? - Баркъукъу къызыIуипхъоти, 
кIэгъожьыгъ.- Ары шъхьае сыптIупщыжьынэу пIогъагъэба?
- СIогъагъэ, ау укIэлэ дэгъоу сыпхэплъагъ. Уятэ-уянэ 
уиIэба?
- Хьау,- Баркъукъу хэхьапщыкIыгъ,- Тумтэкъашъэ 
зыубытыгъэ русичмэ сятэ гъэры зашIым, сянэ илъэсныкъуи 
къыгъэшIэжьыгъэп. Сыибэ-сыIахьылынчъ, илъэситIу хъугъэшъ, сыкъуахъу.

--- Page 290 ---

- Ары Iолъ… Усмание хэщэтыкIы фэдэу зишIыгъ.- 
КъызэрэпIорэмкIэ, ушъхьэзэкъо IитIу-лъэкъуитIу, ащыгъум 
тыдэ ущыIэми, оркIэ тIури зы. Алахьым идунэе джэнэт 
зыдэщыIэм укъыкIэупчIагъэшъ, къыосIон: къокIыпIэ-къыблэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэ, ау ащ къохэр щаIыгъыхэп, 
щашхыхэрэп. Хьау пIомэ, Урым чыристан-къащзехьэмэ 
тахэхьан. ГъусэшIу укъысфэхъунэу, сIэпызыгъэр къыскIэуугъоежьынэу сыпщэгугъышъ, Iапэ зыфэпшIырэ лъэныкъом тыкIон, сатыушIэр тыдэ щыщэми, щыщафэми 
хъущт,- "шъэо чан мыр, Йалбугавэ султIан гуадзэр къызыфысэлъэIугъэм тезгъэфагъэкIэ енэгуягъо" гукIэ зыфиIожьыгъ.
- Адыгэхэр нахьыбэу талъэныкъор ара зыдэщыIэхэр?
- Адыгэхэр зыдэщымыIэхэ щыIа! - Усмание 
къыхэкуукIыгъ.- КъохьэпIэ Генуий, Рим лъэныкъоми адыгэхэм уащыIукIэщт, ау ахэр зыщыхъойхэр быслъымэнхэр 
зыщыпсэухэрэ къокIыпIэ-къыблэ лъэныкъор ары. Мысыр, 
Шам, Багдад аIоу зэхэпхыгъа?
- Хьау,- шъэожъыер гугъэпIэ-нэгушIокIэ джы сатыушIым Iуплъагъ.
- Адэ мамлюк аIоу зэхэпхыгъа?
- Мамлюкхэр адыгэхэба! - Баркъукъу ынэхэр къижъыукIхи, къыIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ: Пыйпэрысрэ 
Къэлэунэрэ ахэм ясултIаных.
- Ар о тэ щыпшIэра?
- Сызикъохъуагъэ лIыжъым ихьакIэщ щырыгущыIэщтыгъэх.
- Зэхэпхыгъэр шъыпкъэ, ау Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ 
бэшIагъэ дунаим зехыжьыгъэхэр.
- Мамлюкхэр султIанынчъэхэмэ, сыдэущтэу хъухэра?
- Адыгэр зэгорэм шынчъэу плъэгъугъа? Мамлюкхэри 
джащ фэдэх - султIанчъэщтхэп. НекIо, некIо, сыда укъызфэуцугъэр?
- Тэ тыкIора?
- Хым тэкIо.
- Сыд къыщытшIэнэу?..
- Адэ моущтэу ушIой напэу, ушъой-цыеу гъогу 
тытехьана? ЗыозгъэпскIынышъ, усфэпэщт.
- Ара? - Баркъукъу игуапэу Усмание ыуж ихьажьыгъ.
11*

--- Page 291 ---

- ЕсыкIэ ошIа?
- Хьаулыеу хыIушъом тыIуса! ЕсыкIи, шытесыкIи, 
щэбзэтегъэфакIи, мэшIоелъи сэшIэ, анахь чъыг зандэми 
сыдэкIоещт. Уфаемэ, орэди сыусыщт, къэсIощт…- Усмание зэрэмыгугъагъэу, зэригъэгушхуагъэр арыщтын, 
Баркъукъу игущыIэхэр къыIублыхьагъэх.- Былымхэр хъу 
зэпытыщтхэп ныIа? Щэджэгъуанэм ахэр зыгупсэфыхэкIэ 
зызгъэзэщына? ДжэгукIэ Iаджи къызыфэсыугупшысыжьыщтыгъэ. Сэр-сэрэу сычъэщтыгъэ, сылъэщтыгъэ, пIаий, 
гъури, къангъэбылъи сыздешIэжьэу бэрэ къыхэкIыгъ.
- Ары, ары, Баркъукъу, бжыхьэ бэдзэ дыигъэм уехьщырэу ущысыгъэми, сызэрэптеплъэу узэрэкIэлэ чаным 
гу лъыстагъ. Дэгъоу сшIагъэ хъырцыжъым укъызэрэIэкIэсхыжьыгъэр.
- Тхьауегъэпсэу, нахьыжъ, къысфэпшIагъэр нибжьи 
сщыгъупшэнэп.
- Сэрэп, цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ 
Алахьышхор ары гопэшIушIэ зыфэпшIыщтыр. Джа закъор 
ары ори, сэри хъырцыжъ нэпэнчъэм тыщызыухъумагъэр. 
КъызэрэзгурыIуагъэмкIэ, къокIыпIэ-къыблэ лъэныкъомкIэ 
щыпсэухэрэ адыгэ-мамлюкмэ адэжь гъогу укъыздытехьанэу ухьазыр.
- Непэ къысфэпшIагъэм фэдэу талъэныкъо къэдгъэзэжьыщтымэ, джыдэдэми хьау сиIэп.
- Адэ къэдгъэзэжьын. Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас 
джары адыгэмэ зыкIаIуагъэр…- "Уинасыпмэ Йалбугавэ 
султIан гуадзэм ыгу урихьын… Сыда ыгу зыкIыримыхьыщтыр? Ащ ыгу уемыIумэ, сэ узэсщэщтыр сэшIэ. Ари 
Йалбугавэ нахьи мынахьбаймэ, нахь тхьамыкIэп, ау гущыIэ 
зэстыгъэр згъэрэзэгъагъэмэ, ежьыркIи, сэркIи, мыщкIи 
нахьышIугъ. СултIан гуадзэба, хэгъэгум иятIонэрэ цIыфба…"
Пчэдыжьым, бгъэшхъоогъумэ адэжь, Iузэжъу шъолъырыр бгъуитIумкIэ - хымкIи, чIылъэмкIи - нэр пIэпихэу, 
гур ыгъатхъэу дунаир дахэ: пщэ гъощагъэ зэрымыт ошъогур гупсэф, къушъхьэ шыгуфхэр чыжьэкIэ къэлъагъох, 
хыор фэмыфмэ мыжъокIэ жъгъэир ныджым къыIуалъасэ, 
IуалъэсыкIыжьы. Зичэтэнхэр гъэIагъэхэ, зикъошъо хьанцэхэр хьазырхэ къухьэр хы кIыIум щэсысы, хыбзыу фыжьхэр мэкIыих, тэмэ зэгохыгъэ мыхъыехэмкIэ бгъэшхъо 
зырызхэр ом щэхьэзэуазэх. 

--- Page 292 ---

Каффэ ихыIушъо бэдзэри мэкъишъэ пчъагъэкIэ зэхэтэкъукIы - щэщхых, щызэдаох, щызэфэгубжых, щызэшIужьых, щэгъых, щызэIонэжьых. Хэти ежь ышъхь, иIоф, 
ифедэхэкIыпI.
Тыгъосэрэ Усмание сатыушIэмрэ Баркъукъу къохъо 
шъэожъые гъэрымрэ ары Iоу умышIэжьынхэу гъэкIэрэкIэгъаехэу къухьаIум Iутых.
- Сыд мо шъэожъые зэпхыгъэхэр къухьэм къызфырагъэзыхьэхэрэр? - зэгуцафэщтыгъэр ыгу къыхэуIэщтыгъэми, Баркъукъу Усмание еупчIыгъ.
- Мохэр ара?..- шъэожъыехэр ежь къыщэфыгъагъэхэми, ымышIэ фэдэу сатыушIэм зишIи, ифедэ гущыIэхэмкIэ зиукъэбзыжьыгъ.- Адэ джары, Баркъукъу, ори 
хъырцыжъым укъыщысымыщэфыгъагъэмэ, ахэм уафэдэщтыгъ. НекIо, тыгу дгъэузыжьынэп, тыIугъэкI.
- Ахэр сэ сфэдэу къыпщэфыжьынхэшъ, птIупщыжьынхэ плъэкIыщтба?
- ШIу зышIэрэр Алахьым илъапI, ар зыфэмыукIочIышъу рэми ыгу ебгъэрэп. Алахьым тфиухэсыгъэ дунай хьаф 
тызтетыр, зыр щыхэбаикIы, адрэр щыхэунэхъукIы, ау баий, 
тхьамыкIи тыщеушэты. Тыгъуасэ оркIэ шIу сшIагъэмэ, непэ 
сфэмышIэшъугъэр къысфигъэгъун. ПIэ дэIэтай, гъогу мафэ 
тытыригъэхьанэу Алахьым тегъэлъэIу.
- Ары шъхьае сэ ситхьэр мо тыгъэр, мо уашъор 
ары…- Мэджусый тхьабэр зикъабылэу зыIэ дэзыIэтэегъэ 
шъэо жъыер Усмание Iуплъагъ.
- Тыгъэри, уашъори зиIашIагъэр Алахь лъапIэу лъагэр 
арышъ, елъэIу, укъызэхишIыкIыщт, ынэшIу къыпщыфэщт.
Шъэожъые гъэр Iофхэр Усмание сатыушIэм Баркъукъу 
римыгъашIэхэу мэфищкIэ Хьалэб къухьэуцупIэм къыщызэшIуихыхи, Бумбыджи, Хьамоси, Шами къаухьэзэ, мазэкIэ 
Сирие гъогур къызэпачыгъ. Мысыр зехьэхэм, Усмание 
мэзэ псаум зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ Баркъукъу еупчIыгъ:
- Укъызыдэсщагъэр угу рихьрэба, адэ зи къапIорэпи?
- СшIэрэп ныIа къыосIощтыр… ТэкIо, тэшхэ, тэчъые, 
гъогу тытехьажьы, пшахъорэ мыжъорэ фэшъхьаф слъэгъурэп. Чъыг къыщыкIырэба, псыхъо щычъэрэба мыщ? 
Тэ щыIэха адыгэ мамлюкхэри? Джэнэт хъуна мыр?! Талъэныкъу джэнэтыр!

--- Page 293 ---

- Зэ, зэ, сыдэу упчIаба къыстептэкъуагъэр? Фабэр 
къыогоуагъэкIэ енэгуягъо.
- Къысэгоон адэ мыхэм тыгъэкъохьажь ямыIэмэ… 
Ямафи, ячэщи зэфэдэ, зы ощхыци къефэхырэп. СшIэрэп 
ныIа Мысыр зыфэпIуагъэм дунаир щынахьымышIущтмэ…
- Алахь лъапIэу лъагэм идунэе хьаф тыщеушэтышъ, 
Баркъукъу, тыкъызфэкIуагъэмэ тахэтыфэ, закъыхэдгъэщыщтэп. Алахьым илIыкIо къытиIорэм тыдэхыщтэп, тыфэшIушIэщт.
- Хэта ар?
- КъыосIон, Мысырым исултIан ары. Аль-Ашраф 
Насыр ад-дин ятIонэрэ Шэбан.
- Адыга? Сыда адыгэмэ, мыапэрэу зыкIэятIонэрэр?
- Ащ ыпэкIэ Шэбан ыцIэу султIан щыIагъэшъ ары.
- СшIэрэп ар зыфэдэ адыгэр, апэрэным ычIыпIэкIэ 
"ятIонэрэр" зэрарегъаIо. Сэрыгъэмэ, джаущтэу къызэзгъэджэщтыгъэхэп.
- СыкъыодэIушъ, аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан 
ыгу укъегущыIыкIы. Ащи джары ыIорэр, "ятIонэрэкIэ" 
къызэригъаджэхэрэп.
- Ащыгъум ар адыгэ шъыпкъ.
- Ары шъхьае "ятIонэрэр" къызыIэкIаIохэрэр бзэгунчъэхэу къегъанэх… Сэ зи къэсIуагъэп, ори зэхэпхыгъэп. 
Аль-Ашраф ад-дин Шэбан султIаныр арэп апэ озгъэлъэгъущтыр, Йалбугавэ султIан гуадзэр ары.
- ШъузэнэIуаса? 
- ТызэнэIосэ къодыеп, гукIи, псэкIи тызэпэблагъ. 
Уфаемэ, джары джэнэтым исыр. Каир тызэрэнэсэу плъэгъун.
- Е зянэ! - Баркъукъу игумышIугъэ джы щыгъупшэжьыгъэу ынэхэр къиухъурэикIыгъэх, ау нахь зыгъапэщтыгъэми 
къыкIэупчIагъ.- СултIаныр?
- Ахълан уа сахълан къытиIомэ, теблэгъэн.
- Сыд пIуи? СултIаным адыгабзэ ышIэрэба?
- ЫмышIэ мэхъуа! Загъорэ зегъэарабышъ ары.
- Умыарабэу сыдэущтэу араб ухъущта?..
"Мыдэ мыщ джыри ыIорэр!.." Усмание гукIэ щхыпцIи, 
упчIэм тегущыIыкIыгъ:
- Модэ мо шыу шIуцIэхэр олъэгъуха? Джахэр арых 
бедуинхэр.

--- Page 294 ---

IV
Усмание сатыушIэр лIы хэкIотагъэу Баркъукъу къыщыхъущтыгъэми, чэщым дэгъоу зигъэпсэфыгъэу, жэкIэ - 
пэкIэ зэхэкIыхьагъэмэ ахэупхъухьагъэу, дэнэ джэнэ 
фыжьымрэ гъончэдж шхъонтIэ лъэпэхъумрэ щыгъхэу, 
дышъэ цокъэ чэнджмэ арытэу, шэкI плъыжьыкIэ ыбг 
пыпхыкIыгъэу, IэшIумэри къыпилъэсыкIэу къохъо шъэожъыем пчэдыжьым зелъэгъум, джэхэшъогум щызэтекъагъ.
- Сыда, Баркъукъу, сыкъэпшIэжьрэба? - дэнэф сарыкъ 
мылъагэр ышъхьэ щигъэтэрэзыжьызэ, Усмание щхыпцIыгъэ.
- УкъэсэшIэжьы, ау мыщ фэдэ щыгъынкIэ уфэпагъэу 
апэрэу усэлъэгъушъ ары. ЕтIани унахьыжъ сшIошIыгъ.
- Илъэс тIокIитIури макIэп… Усмание зыхэщэтыкIым, 
нэшхъэй нэгу къэхъугъагъэми, нэрэ-Iэрэ азыфагу зы къишIэжьыгъ.- Ау мы сшIэрэр сшIэу, мы сиIэр сиIэу о уныбжь 
илъэс пшIыкIутфым джы ситыгъэмэ, спэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъори къысэмыхъулIэгъагъэмэ, сэщ нахь цIыф насыпышIо 
дунаим, ары, ары, Алахьым идунэе хьаф темытэу зыслъытэжьыныгъи. Аущтэу щытми, олъэгъу, сынасыпынчъэп. 
Мыдэ, ар Iофэп. Нычэпэ сыдэу ухъугъа, учъыягъа, угупсэфыгъа?
- СипIэкIори шъэбагъэ, сидэнэ чхыIани чъыIэтэгъагъ, 
сычъыягъ, сыгупсэфыгъ,- Баркъукъу зэрэразэр игущыIэ 
зэпигъэукIэкIэ къыхигъэщызэ, джэуап къетыжьы,- мыхэм 
ятыгъи сыкъыдэтэджыгъ.
- Арэу жьэуи?
- Тыгъэм къыдэмытэджырэ Iахъом ибылымхэм сыдигъокIи ашъуи хэхъощтэп, аныби изыщтэп. Жьэу тэджырэм 
шыкIэ къыфалъфы хьаулыеу адыгэмэ аIорэп,- лIыжъ Iуш 
цIыкIу горэм фэдэу Баркъукъу къыIуи, зыфихьын ымышIэу 
ыгъэшIагъощтыгъэмкIэ къыухыжьыгъ.- Шъуищагу, шъуич эу кIыб уцмэ хьалэмэт яслъэгъулIагъ, осэпс къафемыхмэ 
сшIэрэп, сицокъэлъапэ къагъэуцIыныгъэп… Хэта шъуIуа 
мокIэ сикъощыр цIыкIухэр хы Iушъом щызыгъэхъухэрэр?..
- Чэщ закъо нахь сиунэ щимыхыгъэу талъэныкъо гукIэ 
зыбдзыжьыгъ. СызэцIыкIум, уныбжь зысэныбжьым ощ 

--- Page 295 ---

сыфэдагъэп, сыкъыздыращыгъэгъэ лъэныкъор сщагъэгъупшэжьыгъагъ.
- Ори сэщ фэдэу мыщ укъащэгъагъа? - Баркъукъу 
игущтэ-гуцафэ къыгъэупчIагъ.
- Ощ фэдэу сыныбжьыкIэу сыкъичъыжьыгъэмэ, 
сшынахьыкI, сынасыпышIоу зыслъытэжьыныгъи. Чэщ 
зыщипхыгъэ мы унэм афэдэхэри, мынахь мыдэгъухэмэ, 
Константинополи, Генуий, Афыни, Каффи, Тумтэкъашъи 
щысиIэх. Сыда яшIуагъэр?.. Бумбыдж сыщамыгъэунэхъугъагъэмэ, бын-унэгъо дахэ сиIэщтыгъэ… Мыхэр о 
уищыкIагъэхэп, ау сыгу мапэшъ, къыосэIо. Бзылъфыгъэмэ 
афэсакъ, ахэр мэхъэджэ лъэпкъых, агу къэкIыгъэу къыуамышIэн щыIэп… Хьау, ощ фэдэу сишхыни, сичъыий сыщамыгъакIэу Хьалэб къухьэкIэ сыкъащэгъагъэп. Къухьэм 
къыддисыгъэ шъэожъые гъэрхэр плъэгъугъэхэба? Сэри 
зэгорэм джахэм сафэдагъ. Сыд гукъэкIыжь мышъо-мыла 
зызэзгъэухыжьырэр, ащ нахьи нахьышIу пчэдыжьышхэ 
дэгъу тэгъэшIи,- Iэгу теокIэ Усмание унэм макъэ ришIыкIи, 
пчъаблэм къыгоуцогъэ хъулъфыгъэ Iэпс-лъэпс шынкIым 
риIуагъ.- Пчэдыжьышхэ тыкъэкIо. 
Зыдэжь ыщэнэу зыфиIогъагъэ Йалбугавэ султIан гуадзэр Усмание щыгъупшэжьыгъэу мэзэ псаум Баркъукъу 
къалэм къыщырищэкIыгъ: бэдзэрхэр, мэщытхэр, медрысэхэр, тучанхэр, лъэмыджхэр, щайешъуапIэхэр, нэмыкI 
цIыф-кIуапIэхэр ригъэлъэгъущтыгъэхэми, мамлюкхэр, 
мамлюкыдзэхэр зыщаIыгъ пытапIэхэм ягугъу фишIыщтыгъэп.
- Тыдэ тыкIуагъэми, укъашIэжьы, ахълан уа сахълан-къеблагъэр къыуаIо, адыгэ макъэри щыхъой.
- Аферым, Баркъукъу, сыдэу IупкIэ шъыпкъэу а 
гущыIэр угу иуубытагъа? Дэгъу, сшынахьыкI, дэгъу. ИшIуагъэ къыомыкIмэ, иягъэ къыокIыщтэп. Дунаир бзабэу 
зызэхэтыкIэ, цIыфым бзэ заулэ Iулъмэ, ищыIэныгъэ къыгъэпсынкIэщт. Мары сэ адыгабзэри, арапыбзэри, урымыбзэри, генуябзэри, русыбзэ тIэкIу-шъокIуи Тумтэкъашъэ 
щызэзгъэшIагъэхэшъ, къысэхьылъэкIыхэрэп. Адрэ тыди 
сыкъыщашIэу зыфэпIуагъэм бгъэшIэгъон хэлъэп, къалэм 
сыдэс, сысатыушI.

--- Page 296 ---

- Модэ мо хэу къэлъагъорэр! - Нил псыхъом зытеплъэм, ихыIушъо нэпкъ техьажьыгъэ фэдэу Баркъукъу 
къыхэкуукIыгъ.
- Хэп ар, джары Нил псыхъу зыфаIорэр,- Усмание 
къыIуагъ.
- Мыхыми, къухьэхэр тизых…- Баркъукъуи ымакъэ 
къышIуефэхыгъ, зэрэхъурэр ымышIэу псыхъом ыкIыб 
зыфегъазэм, Мукаттам тхышъхьэм къытещырэ мамлюк 
пытапIэр ынэ къыпэшIофагъ.- Мо унэ джэдэшхор сыда 
изакъоу бгым зыфытетыр?
- УкъыкIэупчIагъэшъ, къыосIон,- Усмание ышъо 
чъэкIыгъэ,- ау джыдэдэм зыщыгъэгъупшэжь! Джары 
Мысыр султIаным имамлюк пытапIэр. Модрэ псыгъэхъунэ 
Равдэм къищрэри ащ ий. НекIо, сиечэнд нэмаз къэсы.
"Сыда султIаным ипытапIэмэ Усмание ыгу закIыфэмышIур?..- Баркъукъу гукIэ ыIозэ, шэсыжьи, исэмэгу 
чIыпIэ ыубытыжьыгъ.- Мысырым сыкъищэ зэхъум, султIанми султIан гуадзэми ащытхъущтыгъ, саригъэлъэгъунэуи 
ыIощтыгъ. Мамлюк шыухэр зилъэгъукIэ, ышъо зэокIызэ, 
защытегъэдзые. Сыда шъуIуа? Джа Йалбугавэ султIан 
гуадзэмрэ ежьырырэ зэнэIосэ къодыехэп, агукIи апсэкIи 
зэпэблагъэхэу ыIогъагъ…"
- Мы пшIэрэм, нахьыжъ, сыда къикIырэр? - Баркъукъу 
Усмание еупчIыгъ.
- НэмазкIэ Алахьым ыпашъхьэ уихьаным пае гукIи, 
псэкIи узэрэкъэбзэщтым фэдэу унэгукIи, пIэпкъ-лъэпкъхэмкIи укъэбзэн фае. ЗыгорэкIэ укъызгоуцо пшIоигъомэ, 
амдэз штакIэ озгъэшIэн.
- Унэгу птхьакIыным, пIэхэмрэ плъакъохэмрэ псы 
апыбгъэчъыным сыда хэлъыр, мафэ къэси зэтэтхьакIыба…
- Ащ фэдэхэр умыIох,- Усмание Баркъукъу зэпигъэугъ,- зи зэхэсхыгъэп! Уфаемэ сIуагъэ нахь, мыр егъэзыгъэп. Алахь лъапIэу лъагэм зэкIэри елъэгъу, зэхехы. 
Хэукъорэм еушъыи, шIу зышIэрэм ишIушIэ егъэбагъо. 
Тигукъауи, тигушIуагъуи, тигъощагъи а зыр ары зэхэзышIыкIынэу тиIэр.
- Ары шъхьае, тадэжь зыдгъэзэжьыкIэ, мыщ щысшIэрэр титхьэмэ къысфадэщта?..- Баркъукъу зытырагъэнэцIыхьащтыгъэм зэрэфэгуитIур къыриIуалIэ фэдэзэ, 

--- Page 297 ---

тегущыIыкIыжьыгъ.- ТалъэныкъокIэ уашъуи, тыгъи щыIэх, 
къушъхьэхэри, мэзхэри, псыхъохэри, былым хъупIэхэри 
щыхъоих. СшIогъэшIэгъоныр: мыщ чIыгур щыгъожь, 
щыплъыжьышъу, тадэжькIэ - шIуцIэ.
- Ары, ары, учан, унэутх, апэрэ мафэм ослъэгъулIагъэр мафэ къэси къэоушыхьатыжьы, джары сшынахьыкIэкIи сызыкIыоджагъэр. Ау, уашъомрэ тыгъэмрэ фэшъхьафэу, адрэ къэпIуагъэхэр шъыпкъэх. ТалъэныкъокIи мы 
лъэныкъомкIи тыгъэмрэ уашъомрэ зы. Пыйпэрысрэ 
Къэлэунэрэ язэман Хьазиз ыцIэу усэкIо Iуш горэ щыIагъ. 
Дунаим щыпсэурэ цIыф пстэумэ тыгъэмрэ уашъомрэ 
зэдыряй зэриIощтыгъэм пае Хьалилэ султIаным паригъэлъэгъагъэу къаIожьы.
- Ащ пае паригъэлъагъэуи? - тыгъэмрэ уашъомрэ 
афэгъэхьыгъэу ежь Баркъукъу къыIуагъэр щыгъупшэжьыгъэу зэхихыгъэм ышъхьэ кIыригъэугъ.
- Ары, ау зэрэсултIан лIыхъужъымрэ Iушымрэ апае 
усэ зэрэзэфыхимылъхьагъэри ащ къыхэхьагъэу аIо. 
НэфэIоным тидунэе хьаф узэрэщытекIодэщтыр зэуи арымырми, къокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ, къыблэмрэ темырымрэ зэрэщыIэхэм фэд шъыпкъагъэри. Мы лъэны къомкIэ 
джа тыгъэр къыщыкъокIышъ, уашъом итэу кIозэ, тадэжькIэ щыкъохьажьы. Арабмэ къокIыпIи, къохьапIи зэряIэм 
фэдэу, адыгэхэми къокIыпIи, къохьапIи яI.
- Аущтэу оIо шъхьае, нахьыжъ, мыхэм ятыгъэ, дунаир 
мыщ зэрэщыфэбэ зэпытыр арына, ошъо нэгъыфым ерагъэу къыхэщы, талъэныкъокIэ огум щынэгушIо хъураеми, 
имэфэ гъогу ыухыжьы зыхъукIэ, зыкъохьажьырэ чапэр 
зэхестыхьажьы, гури егъащтэ.
- Ащ пае къанэрэп ныIа неущ ар къыкъокIыжьыныр? - шъэо нэшхом игупшысэ зэпышIэгъэ гузэжъогъумэ 
Усмание къагъэупчIэгъагъэми, "мыр бэмэ агъапэ, зэкIэми 
гу алъетэ, цIыф хэкIыщт" зыфиIожьызэ, ежь зыфэе джэуапыр зэритыжьи, зыгорэ къэзыIо зышIоигъуагъэ Баркъукъу 
къыхыригъэдзагъэп: - ЕтIан ар, етIан. Амдэз зыпштэкIэ, 
шIу фэшъхьаф угу имылъэу Алахьым ыпашъхьэ уихьан 
фаешъ, нэмаз ужым тигущыIэ пытыдзэжьын.
Ечэнд нэмазым ыуж, Усмание зэриIогъагъэу, Баркъукъурэ ежьырырэ язэдэгущыIэн падзэжьыгъэп. Iоф сиIэу 

--- Page 298 ---

моу зыгорэм сыкIощтышъ, пчыхьэ нэс зымыгъэзэщ къыриIуи, шыуитIу гъусэкIэ Усмание шэсыгъагъэми, игопэгъу 
ары нахь езыщэжьэгъагъэр, елбэт Iоф иIагъэп. "ШIури 
ери зэголъых, ери шIури зэголъых…" ыбгъэ щызэпеорэр 
ишылъэмакъэ зэретэкъокIы.- Мы дунаим узэрэщынасыпышIощтыри, узэрэщынасыпынчъэщтыри зэуи арэп… 
Баркъукъу лIыгъэкIэ стырамыхыщтмэ, зыми сфетышъущтэп. Къызэрэсщэфыгъэм лъыпытэу, шIу сшIэнэу сыфэягъэмэ, мыщ къэсымыщэу, хъырцыжъым къызэрэсфидзыгъагъэу, стIупщыжьыгъагъэмэ, непэ сызэрыфэгъэ 
чIыпIэм сифэщтыгъэп. Икъунба ер зэстэкъокIэу дунаим 
сызэрэтетыгъэр? Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ яцIыкIугъом 
къыщегъэжьагъэу ашъхьэрэ яшъхьафитныгъэрэ къаухъумэжьызэ, хымэ хэгъэгум султIан фэхъухи, араб 
тарихъым къыхэнэжьыгъэх. Сэ хэта сызыфэпсэурэр, 
сызыфэугъуаерэр? Мылъкур осэпсымэ, сэ ситыгъэрэ 
сиуашъорэ тыдэрэ лъэныкъуа?.." Усмание ошIэ-дэмышIэу 
шым жэдаIи, унэм къыгъэзэжьыгъ.
Баркъукъу ыIитIу ыкIыбкIэ щагъэу мэкIаим телъ КъурIаным зымафэ зэреплъыщтыгъэм фэдэу непи еплъэу Усмание ылъэгъугъэти, еупчIыгъ:
- КъурIаным итыр пшIэмэ пшIоигъуа?
- ДышъэкIэ гъэкIэрэкIагъэм дэгъу итыщтын, ау сымыбзэр къызэрэзгурыIощтыр сшIэрэп нахь.
- Алахьым сыдыбзэкIэ удэгущыIагъэми, зэхехы, 
гурэIо,- Усмание КъурIаныр къыштагъ,- уфаемэ, арабыбзэкIэ тхыгъэм сыкъеджэнышъ, адыгабзэкIэ къыфызэпырызгъэзэжьын.- Мэкъэмэ гохьыкIэ КъурIаным иапэрэ 
"Алфатихьэ" сурэм Усмание къеджагъ.- УзэдэIугъэм, 
адыгабзэкIэ къэпIожьынэу хъумэ, мыр къекIы: "Бисми 
Лахьи рахьмани рахьим! Зэрэдунаеу и Тхьэ Алахьэу щытхъур зыдэжьым, пщынэжь мафэр зиIэмыр гукIэгъушIэм 
шъхьащэ фэтэшIы, IэпыIэгъу къытфэхъунэу телъэIу! Гъогу 
занкIэм тырыщ, шIу зыфэпшIагъэхэм ягъогу нахь, губж 
зыфэпшIыгъэхэр, гъощагъэхэр зытетхэр арэп".- КъызиухыкIэ, зэпыугъо тIэкIукIэ Баркъукъу къеупчIыжьы.- 
Дэгъуба, тэрэзба къыIорэр?
- Аущтэу къеIомэ, дэгъурэ тэрэзрэ афэшъхьаф зэхэсхыгъэп.

--- Page 299 ---

- Зэхэпхынэп адэ шIу нэмыкI мыщ имытмэ! КъурIаным 
исурэ "АлIихълашърэ" "Алфэлэкърэ" мыщ фэдэх: 
"Алахьыр зы, Алахьыр къотэгъу, лъфыгъи Ащ хэкIыгъэп, 
Ежьри къалъфыгъэп, Ащ фэдэ хъуни щыIэп!". "Мэфэ 
нэфыр зыIэ илъ Алахьыр IэпыIэгъу сэшIы, мыхъунэу Ежь 
къыгъэхъугъэхэм сащиухъумэнэу, чэщ шIункIым щыхъухэрэм яягъэ къысэмыкIынэу, шхъухьашIэмэ, шъугъуалэмэ, бзэджашIэмэ сащиухъумэнэу Алахьым селъэIу. 
ЦIыфхэм я Тхьэ дэжь шъхьэегъэзыпIэ сыщылъэхъу, шэйтанмэ, джынэмэ, зыгу шIу имылъ цIыф шIоймэ сащиухъумэнэу Алахь лъапIэу лъагэм селъэIу!".- Джахэр тыгу 
илъхэмэ, цIыфыбэр зэлъэIоу ежь зыми емылъэIужьырэ 
Алахь зизакъом ынэшIу къытщыфэщт, тыкъыухъумэщт, 
тызыфаер къыддигъэхъущт. Амин Iо, сшынахьыкI.
- Тэ талъэныкъокIи ар щаIо…- Баркъукъу къыIуагъ 
нахь, "амин" гущыIэр къыкIиIотыкIыжьыгъэп.
КъурIан сурэхэр Баркъукъу ышъхьэ имыкIхэу, упчIэр 
нахьыбэу джэуапыр нахь макIэу мэфэ заулэ къыхьыгъ. 
"БзэджэшIэ", "шэйтан", "джынэ", "шхъухьашIэ", "зыгу 
шIу имылъ цIыф шIой" гущыIэхэр арых фызэхэмыфыщтыгъэхэр. "Мыхэм я Алахь ахэр зиджагъохэкIэ, шъэожъые 
тыгъугъэхэр сыда зыкIаригъэщэфыхэрэр?.." гъолъыжьми 
къэтэджыжьми, Iанэм пэсми къыпэтэджыкIыжьми, шым 
тесми, къепсыхыжьми джа упчIэ-джэуапынчъэр шъэожъыем къыздырихьакIыщтыгъэ, къыздырищыгъэм 
ыщэжьынэу зыгъэгугъэщтыгъэ Усмание, згъэгубжыкъомэ 
ыIозэ, еупчIынкIэ щыщынэщтыгъэ.
Джаузэ, мэфэ-пчыхьэ азэнэджэ зэпэджэжьымэ Баркъукъу ясэжьымэ, араб гущыIэ зэетIуаехэм къарыкIырэр 
зэригъашIэмэ, ыгу риубытэзэ, джыри мэзэ зытIущ тешIагъ. 
Шъэо нэутхэм фырихьисапыщтым Усмание тыримыубытэзэ, джыри мазэ къыкIэлъыкIожьыгъ. "Зэгорэм псапэ 
сшIэщытмэ, мы шъаом сиягъэ есымыгъэкIэу къыздисщыгъэм сщэжьын, къохъоныр щызгъэгъупшэн, мылъкукIи 
сешIушIэн" Усмание зыщиIогъэ пчэдыжьым Баркъукъу 
къызIуипхъотыгъ:
- Зэхэоха, гъоухэр маджэх?
- Гъоухэр мафэ къэси маджэхэба…- Зэхихыгъэр 
къыримыдзэ фэдэу Усмание зишIыгъ.

--- Page 300 ---

- Маджэх, султIаным шыгъачъэ иIэщтышъ, тырагъэблагъэ,- Баркъукъу тхьагъэпцIышъо нэгукIэ щхыпцIыгъэ.
- Арабыбзэ пIумылъэу ахэм аIорэр о тэ щыпшIэра?
- Сыгу исыубытэгъэ араб гущыIэхэм "шыри" "шыгъачъэри" ащыщых.
- Ара?..- Усмание къыраIуагъэр ыгъэшIагъоу ынэпцэ 
шIуцIэ кIырхэр дидзыягъэх.- УкIо пшIоигъуа? Адэ сэ неущ 
гъогу утесщэжьэн сигухэлъыгъ…
- Сыдэущтэу зи къысэмыIуагъа? - игыий, игушIуи 
зэхэлъэу Баркъукъу къэупчIагъ.
- Сэ сыдигъокIи сигъогу зэIухыгъэшъ, сызытехьащт 
сыхьатым узгъэгушIонэу арыгъэ, ау джыдэд пIоми сыхьазыр.
- НекIо! - шъэожъыер къызщылъэтыгъ.
- Ащ фэдэу упсынкIэмэ, некIо! - Усмание сатыушIэри 
къэтэджыгъ… 
V
"Ибэм ыныбыдж ежь-ежьырэу пеупкIыжьы" араб 
гущыIэжъыр язгъэIуагъэр Баркъукъу фэдэ гор шъуIуа?..
Баркъукъу зыхэфэгъэ мамлюкхэм янахьыбэр зэрэадыгэ шъэожъыехэр арыщтын, псынкIэу ахэзэгъагъ, сыдрэ 
IофкIи арабыбзэр зэгъэшIэгъэнымкIи, дзэкIолI нэшанэхэр 
къызыIэкIэгъэхьагъэнхэмкIи, еджэнымкIи, IэдэбыныгъэмкIи - илэгъумэ зэряшIокIырэр Йалбугавэ султIан гуадзэм 
гу лъитагъэти, зэкIэми ар къахигъэщэу, нахь къызыфищэу 
ыублагъ. 
ЦIыф щыIэныгъэр - ыбзэрэ щыгъымрэ, игъомылэрэ 
иорэдырэ ямылъытыгъэу - тыдэрэ дунай къуапи 
щызэфэдэшъ, Йалбугавэ Баркъукъу къызэрэфыщытыр 
зыгу римыхьыхэрэ шъэожъые зырызхэри мамлюкхэм 
ахэтыгъ. АщкIэ Баркъукъу зэгуцафэщтыгъэр апэрэ мафэм 
ныбджэгъу-хъушдаш къыфэхъугъагъэ Барыч ары.
Баркъукъурэ Барычрэ аныбжьыкIэ зэлэгъугъэх, адыгэ 
Зых лъэныкъоми зэдыщыщыгъэх. ЯпIэкIорхэри зэготыгъэх, 
гъомылэкIэ зэфэсакъыжьхэзэ, Iанэми зэдыпэсыгъэх, Iелфыбэ, дыухьэ зэгъэшIэными зэдыпылъыгъэх, а зы КъурIаныри зэдыряягъ. Къызэпачъэщтыгъэх, къызэпалъэщтыгъэх, 

--- Page 301 ---

зэбэныщтыгъэх, пчыпэ дзынымкIэ, щэбзэ щэрыонымкIэ, 
пкъэу дэпшыенымкIэ зэнэкъокъущтыгъэх, ау Баркъукъу 
игулъытэ-гупкIагъэрэ инэутхэ-ерышыгъэрэ Барыч акIэхьан 
ылъэкIыщтыгъэп.
Мафэ горэм Барыч, сэмэркъэу фэдэзэ, иныбджэгъу 
фидзыгъ:
- Сыоплъышъ, Баркъукъу, орырэ сэрырэ тиинагъэкIэ 
тызэфэдиз, тызэлэгъу, пшхырэр сэшхы, умамлюкмэ 
сымамлюк, сыд фэдэрэ IофкIи укъызысфытекIорэр 
сшIэрэп. Усмание куцI уигъэшIыгъэкIэ енэгуягъо.
- А пцIыусыжъым игугъу зэхэсэмыгъэх! Сиилъэс 
гугъэпIэ тхъагъо мыщ зы мафэкIэ къыщысIуаригъэтхъыжьыгъ. Укъыздисщыгъэм усщэжьыщт ыIозэ, олъэгъу 
къызэрэздэзекIожьыгъэм. Нэпэнчъагъ ар!
- Мынэпэнчъэ цIыф сэ мыщ сыщырихьылIагъэп,- Барыч 
гъумыгъуи, нахь шъхьаихыгъэкIэ къыухыжьыгъ,- тызыщэфыгъэ Йалбугави апэ зэритыжьэу… Зи къэсIуагъэп, зи 
зэхэпхыгъэп,- къыкIигъэпытыхьажьыгъ.
- Цыхьэ къысфэпшIырэба? - Баркъукъу ынэхэр къиухъурэикIыгъэх.
- КъыпфэсэшIы, ау сшIэрэп ныIа, Йалбугавэ дэгъоу 
къыпфыщытышъ…
- Сэ дэгъоу къысфыщытыр нэмыкIмэ дэеу афыщытмэ, 
цIыф дэгъукIэ зэрэсымылъытэрэр умышIэрэм фэд.
- СэшIэ, сэшIэ. Мыдэ сиупчIэ утемыгущыIыкIэу джэуап 
къетыжь. УкъыстекIо зыфэсIуагъэр ары.
- Ащ фэдэкIэ орырэ сэрырэ, Барыч, тызэмыгъэнэкъокъу. ЦIыф пстэури, сызикъохъогъэ лIыжъым зэриIощтыгъэу, яакъыл-гулъытэрэ япсауныгъэ-пытагъэрэкIэ 
зэфэдэпышъ, чIыпIэ къин титIо тызифагъэкIэ, тызэкъогъэт, 
тызэрэадыгэри зыщытэмыгъэгъэгъупш.
- Эй, укъуахъощтыгъэу быслъымэн ухъугъа?! - 
кIэнакIэми, есэмэркъэуми умышIэнэу Барыч къыфидзыгъ.
- УзымышъхьафитыкIэ, ащ фэди къыохъулIэщт.
- Ар пIоу, ащ игугъу зыми фэмышI… Сыда узыфызэтекъагъэр, къохьажьырэ тыгъэр плъэгъужьыгъакIа?
- Зэ, Барыч, пIэ дэIэтай, тхьэ тегъэлъэIу. Титы гъэ тхьэшхо адыгэхэр зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ къохьажьышъ, 
гъогумаф етэгъаIу, неущ шIукIэ къытфыкъокIыжьынэу 
тегъэлъэIу.

--- Page 302 ---

- Хъугъэ шъыу, къыддэбгъэхьащхыщтых! 
- Зитхьэшхо зыгу илъым дэхьащхыхэрэп! - Баркъукъу 
ичIыпIэ-тхьалъэIупIэ имыкIэу IукIыжьыщтыгъэ Барыч кIэлъиIожьыгъ.
Араб дунаим мамлюкхэр тIо щызэтефыгъагъэх. Ахэр 
эмир лъэрыхьмэ, Йалбугавэ фэдэхэм, къащэфыгъэхэ 
шъэожъыехэу гъэрыпIэм щаIыгъыгъэхэмрэ шъхьафит 
ашIыжьыгъэхэ зэолIхэмрэ арыгъэх. 
Зэо мыухыжьмэ ахэбаикIыщтыгъэ Йалбугавэ султIан 
гуадзэм шъэожъыехэми, дзэлIхэми мамлюк миниплIым 
къехъу иIагъ. Мысырым ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ ежь иунаеу 
чIыгу макIэп фелахьмэ ныкъуахьэкIи, егъэзыгъэкIи щаригъэлэжьыщтыгъэр, Нил псыхъоми ихьылъэзещэ къухьэ 
пчъагъи тетыгъ, къалэмэ адэт итучанхэри, ишхапIэхэри, 
ихьамамэхэри, итутынешъуапIэхэри ианахь федэкъэкIуапIэхэм ащыщыгъэх. Джаущтэу зэрэщыт пэтзэ, ежь иIэр 
шIомакIэу нэмыкIмэ яIэр шIобагъ, мамлюк щэфынщэжьынми шъэфэуи нафэуи хэтыгъ, ау зэкIэри пщызыгъэгъупшэщтыгъэр игукIэгъунчъэ-жъалымыгъэрэ иIущхыпцIэ-тхьагъэпцIыгъэрэ.
- Ислъам динымрэ мэджусый динымрэ зэдэпIыгъмэ 
сшIэрэп? - Йалбугавэ Баркъукъу IугушIозэ, еупчIыгъ.
- Сыда "мэджусыим" къикIырэр? - Баркъукъуи апэрэу 
зэхихыгъэ гущыIэмкIэ къеупчIыжьыгъ.
- Мэджусыир умышIэуи? - Йалбугавэ имонгол нэхэр 
зэрэзэжъум нахьи нахь зэжъу хъугъэх.- СыогъапцIэмэ 
шIэ? Хьау, хьау сыосэмэркъэугъ нахь, ащ фэдэ цыхьэмышIыгъэ сшъхьэ къыпфизгъэхьагъэп, ау ащ къикIырэр 
джа пщымыгъупшэшъурэ тхьэбэ диныр ары.
- Титхьабэхэр ара зыфапIорэр?
- Сэ Алахь лъапIэу лъагэм фэшъхьаф гугъапIэ сиIэп! - 
Йалбугавэ щтэгъэ нэгукIэ къызIуипхъоти, нахь Iушъэ бэтхьагъэпцIышъо макъэкIэ къыухыжьыгъ: - Сэ ситхьабэхэр 
бэшIагъэ зысщыгъупшагъэхэр. Ори ар зымышIэкIэ, укъызхэфагъэмэ уахэзэгъэщтэп. Уакъыл чанэу сыоп лъышъ, 
сынаIэ къыптезгъэтыщт. ИщыкIагъэп къохьажьрэ тыгъэм 
укIэлъыплъэ зэпытыныр.
- А лъэныкъомкIэ адыгэхэр щэпсэухэшъ ары.
- Ари зыщыгъэгъупш. Тыгъэр къызыщыкъокIырэ 
лъэныкъомкIэ сэри сыкъыщыхъугъ, шъо черкесхэм зызэрэшъушIырэм фэдэу цIыф сырихьылIагъэп. Уимэджусый 
дин узэрэкъохъуагъэри дэгъакIу. Ары, ары, умыгъэшIагъо, 
сэ сщэфырэм идэгъуи, идагъуи зэсымыгъашIэу мылъку 
лъыстырэп.
- Усмание пцIыусыр ары къыозыIуагъэр! - Баркъукъу 
ынэкIушъхьэхэр къэушэплъыхи, чъэкIыжьыгъэх.
- Ащ изакъоп,- Йалбугавэ щхыпцIыгъэ.
- Ащыгъум Барычи ары.
- Хэта ар?
- Джа узытесыгъэ махъшэр зымафэ къызтеужъунтхэгъагъэр ары.
- Ари уишъэогъу-хъушдашмэ ащыща? - ымышIэ фэдэу 
Йалбугавэ зишIыгъ.
- Хъушдаш къодыеп, сичIыгогъу шъыпкъ.
- Аущтэу шъуитIо шъузэрэзэфыщытыр дэгъу, ау 
хьаулыеу ащ ыцIэ къепIуагъ. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу симамлюк шъэожъые шъэ пчъагъэмэ уакъыхэзгъэщыгъэшъ, ухэзгъэукъощтэп. Сэри ныбджэгъу-къотэгъухэр, 
чIыгогъухэр сиIэх, ау цыхьэ зыфэпшIыщтыр зырыз дэд, 
джащ фэдэ шъэо пытэ-IушкIэ сыпхаплъэшъ, сынэхэмкIи, 
стхьакIумэхэмкIи, сигупшысэхэмкIи уилэгъу мамлюкмэ, 
къепIолIэщтыр сшIэрэп, уахэзгъэтынэу сыфэягъ.
"Сыда мыщ къысфырихьисапыр?..- Баркъукъу зэхихыгъэр апэм къыгурыIуагъэп, етIанэ, зыкIэгупшысыхьажьым, 
къыкIигъэщтэжьыгъ: Бзэгу сигъэхьынэуи?!. Ара сызыфатыгъугъэри, гъэпцIагъэкIэ мыщ нэс сыкъызыфащагъэри… 
Сишъхьафитыныгъэ чIэсэзгъэнагъэхэ хъырцыжъыми, 
Усмание сатыушIэми Алахьым бэлахь шIуцIэр атырелъхь!" 
Зимэджусый зыщыгъупшэжьыгъагъэ Баркъукъу джы 
Алахьыр игугъапIэу ибгыбзэ нэлаткIэ зыгъэунэхъугъэмэ 
афыхэкуукIыгъ.
- Адэ зи къапIорэпи? - Йалбугавэ къегыий, къеушъыежьыгъ.- Удэмыгузажъу, уезгъэзырэп. Илъэс зыщыплI 
горэкIэ ушъхьафитэу, симамлюкыдзэ уришыуипшI эмирэу 
къэплъэгъужьын. Моущтэу, тыныбжь емылъытыгъэу, 
цыхьэшIэгъу тызэфэхъузэ, тызэрэзэдэгущыIэрэр дэгъу, 
ау сэ укъызыфязгъэщагъэр нэмыкI Iоф. Мы мазэм ыкIэхэм 
адэжь мысыр султIаным шыгъэчъэшхо ешIы. Шыгъачъэм 
изакъоп, мамлюк шъаохэм язэнэкъокъуи ащ хэтыщтышъ, 
сыкъэмыгъэукIытэжьыщтмэ, ухэзгъэлэжьэн сэIо.

--- Page 303 ---

- Силэгъумэ язэнэкъокъункIэ зи къызтезгъэнэнэп, 
мамлюкмэ яжъогъонэф. Ау мыдрэ "нэ", "тхьакIум" 
зыфэпIуагъэмкIэ укъысщымыгугъ, тызэфэшъыпкъэщтмэ, 
ащ фэдашъо къыстемыплъ! - лIы пытэ IуакIэкIэ Баркъукъу 
къыпиупкIыгъ.
- Ащ фэдашъо къыосплъына! - Йалбугавэ ыгу имылъымкIэ къыхэкуукIи, ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ.- 
Симамлюкмэ анахьыбэр черкесыхэшъ, сицыхьэ къышъутелъ.- "Китбугэ султIаныр тэ къитхыжьын, джащ илъэхъан-пIэлъэ кIэкI тэ, монголхэм, зытишIугъуагъэр, хьаблэ 
пчъагъэкIэ Каир тыдизыгъ. Джыры? Хэгъэгу псэур ашIозыубытынхэ зигухэлъ черкесхэм сэ сыдкIэ сакъыхэщын… 
ТинасыпкIэ бахъритхэр бурджитхэм апэуцужьых. Зэгорэм 
тисултIаныгъо Мысырым къыщикIыжьын шъуIуа? Лъэкъо 
лъэныкъомкIэ тэхътэIум тыIут" гукIэ зыфиIожьи, игущыIэ 
лъигъэкIотагъ: - Мамлюк лъэс зэнэкъокъухэмкIэ сицыхьэ 
птелъ, ау шыгъачъэм сыфэгуитIу.
- Сыда? - зыкIэхъопсыщтыгъэ шыгъачъэм султIан 
гуадзэр зыкIыфэгуитIум Баркъукъу къыгъэупчIагъ.- СакъытемычъышъункIэ ощына?
- Хьау, аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаным 
иш укъытечъы хъущтэп. Ар сыдигъокIи апэрэн фае.
- Ащыгъум ар шыгъачъэ хъунэп. 
- Мыхъущтми, шыгъачъэ къэси джары тызхэтыр. Сиш 
фэдэ Мысырым итэпышъ, султIаным естынэу зесэIом, 
сIихыгъэп.
- ПIихыгъэп адыгэмэ шырэ Iашэрэ атырэпышъ.
- Ари ошIа?
- Адыгэ гущыIэжъыр къыкIэсэIотыкIыжьыкIэ, сыIуша?
- Ари тэрэз. Сыда тшIэщтыр?
- СултIаным иш тыкъытечъыщт!
- Хъухэщтэп!
- Ащыгъум шы мычъэр горэ иш къыпэгъачъ.
- Шыгъачъэ къэси султIаным ылъэгъурэ шыр сыдэущтэу зэблэсхъуна?..
- СшIэрэп ащыгъум… СфэмышIэшъущтымкIэ узгъэгугъэнэу сыфаеп. Сэщ нэмыкI горэ бгъэшэсмэ хъущтба?
- Згъэшэсын, згъэдэIон пае сыкъанэщтыгъэп мызыгъэгум о пцIэ султIаным къыримыIогъагъэмэ. Ары, ары 

--- Page 304 ---

умыгъэшIагъо. СултIаным, аль-Ашраф Насыр Шэбан, 
рамыхьылIэжьырэ Iоф Мысырым къихъухьэрэп. Ары пакIо, 
нычэпэ зихьэ Каир щыхьакъугъэ пэпчъ ешIэ. Ощ пае зымафэ 
къысэупчIыгъагъэти, сыпщытхъугъагъ.
- О уиIуагъэу, мамлюкмэ яжъогъонэф,- Баркъукъу 
хэхьапщыкIыгъ,- тхьэмэ къыттыралъхьагъэмэ тяуцолIэнышъ, сыдэу тшIын, султIаным иш къызытедгъэчъын.
- Тхьауегъэпсэу, Баркъукъу, сыкъызэхэпшIыкIыгъ. 
"Тхьэхэр" умыIоу Алахь зизакъор пIогъагъэмэ, нахь сигопэщтыгъэ, ау сыпфэраз. Сызэрэпщыгугъырэ закъор 
шыгъачъэм ерышыгъэ-кIэлагъэ къызыщыхэмыгъэфэнэу, 
титIо тишъэф тазыфагу къыдэнэжьынэу ары.
Йалбугавэрэ ежьырырэ зызэдэгущыIэхэ нэуж гукIи, 
пкъыкIи зызэрэричыгъэр Баркъукъу зыдишIэжьызэ, мэфэ 
заулэ текIыгъ. Мамлюкхэр зыщызэнэкъокъущтхэ пIалъэр 
къэблагъэ къэси, ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ышIэрэп. Лъэс 
зэнэкъокъур Iофэп, ахэм хьилагъэ ахэлъэп, хэти иамал 
къызэрихь. КъызыфелъэIугъэхэ шыгъачъэр ары зэкIэми 
анахь Iофыр. "КъысэлъэIугъэм зыфаер фэсэшIэшъ, сэр-сэрэу гунахьэ къызфэсэхьыжьы. Шыр?.. Тхьэ нахь зымышIэрэ 
шы зафэм къызытедгъэчъыхэкIэ, хэта ащ игунахь зыштэщтыр? Сэра, Йалбугава, хьауми султIаныр ара?"
- Арэп, непэрэзымафэм зыбгъэбылъэу сыда къыохъулIагъэр? - шэщ нэтIэ жьаупIэм къуиубытэгъэ шъэогъум 
Барыч еупчIыгъ.
- Зызгъэбылъына?..- Баркъукъу зиухыижьыгъ.- Алкъадыр сурэр сыгу исыубытагъ, къедэIу: "Тэ Къадыр 
чэщым КъурIаныр къедгъэхыгъ. Къадыр чэщыр зыфэдэр 
о хэт къыбгуригъэIона? Къадыр чэщыр мэзэ минмэ 
анахьышIу! Алахьым иIизынкIэ а чэщым мэлэIичхэр уашъом 
къехых, зэкIэ зэгъэфагъэхэу къахьы. Нэфылъэ къештэфэ 
а чэщыр мамыр!"
- Дэгъоу къэпIуагъ, ау "Джабраил" цIэр хэбгъэзыгъ.
- Эй, ащыгъум мы сурэр ошIэба? Сыдигъуа зызэбгъэшIагъэр?
- Джа Йалбугавэрэ орырэ шъузызэкIэрысыгъэ мафэр 
ары. Земыгъэгъэдел а шашитыжъым! "Нэ", "тхьакIум", 
"шъэфэгъу къысфэхъу" къыуиIуагъ ара?

--- Page 305 ---

- Дышъэ кон къыситыгъэкIи, фэсшIэнэп! - Баркъукъу 
риупкIэхи, "мыщи къеIушъэшъагъ ар" ыIозэ, шыгъэчъэ 
Iофыр ишъэогъу шIуиушъэфыгъ.
VI
Бжыхьэпэ нэфылъэм джыри къыкIичын гухэлъ иIагъэп 
пщэгъо нэгъыф пIуакIэр Каир къызышъхьэрэсыхьэм. Ар 
Мукаттам тхышъхьэм апэ къекIошъэхыгъ, етIанэ унэмэ, 
азанджапIэмэ, хьалыгъугъэжъапIэмэ аблэсыкIызэ, къэлэ 
хьаблэмэ захиубгъуагъ, Нил тет къухьэхэми закъыришIэкIыгъ, Равдэ пытапIэми шъхьарыуцуагъ.
Зыгорэ къетIыргугъэ фэдэу Баркъукъу къыщыхъуи, 
псынкIэу къызэшIотIысхьагъ. Мамлюк шъищыр зэрылъ 
унэр зырызхэр хэпырхъыкIых, нэмыкIхэр хэщэIукIых 
умыIощтмэ рэхьат. ЧхыIаныр зылъапшъэ дэлъ Барычи 
ынэIу дэгъэзыягъэу мэчъые. Тыгъоспчыхьэ, джац нэмазым 
ыуж, гъолъыжьхэ зэхъум, ошъогур жъуагъокIэ пкIэгъагъэ, 
мазэми изыгъ. Тэ хъугъэха ахэр? Баркъукъу мэдаIо. Чэщ 
мэзахэм гумэкIыгъор къыпхелъхьэ. Уахътэри тыда зынэсыгъэр? Атакъэхэри тэ щыIэха?
Щыгъынхэр Баркъукъу къызэкIиуIапIэхи, лъэпэпцIыекIуашъэкIэ бгъагъэм къикIыгъ: "Сыд дуная мыр?.. Бжыхьэр 
къихьагъэми, иуашъуи, ичIыгуи, ипщагъуи гъушъэ. Непэ, 
тызызэнэкъокъущт мафэм, ощх къещхынэуи, жьыбгъэ 
къепщэнэуи сыфаеп, ау етIани шынэгъакIэ зыхэмылъ жьы 
стырыр илъэс псэум зыIупщэныри хьаку машIом укIэрыс 
зэпытыныри зы… Тыгъэшхори, муары, инэфылъ пщэф 
къыхэущыкIы,- Баркъукъу зэплъэкIи, ыIэ диIэтэягъ,- я си 
Тхь, непэ мафэкIэ къысфыкъокI, мыщ сыщыамалынчъэшъ, 
сызыфырагъэзыгъэр зысшIэкIэ, къысфэгъэгъу. Талъэныкъо пакIэ унэсмэ, сикъушъхьэ шыгуфхэм, сипсынэкIэчъ 
нэфхэм, сихыор уалъэхэм, сихъупIэ кIырхэм, сызщыщ 
адыгэхэм сигуфэс сфяхыжь.- ИтхьалъэIу зеухым, джыри 
зиплъыхьагъ, ау гукIэ къыкIэзыгъэщтэжьыгъэмкIи зиухыижьыгъ.- Мыхъун сIуагъэмэ, сшIагъэмэ, си Алахь, хьарамыгъэ хэлъэп, къысфэгъэгъу".
Пщэгъо псынкIэр зышъхьарысыкIыжьыщтыгъэ бгъагъэм Баркъукъу чIэмыхьажьэу ишыгъэчъэш дэжь кIуагъэ. 

--- Page 306 ---

КъымышIэ фэдэу монгол шыIыгъ лIыжъ лъащэр Баркъукъу 
къыпэгъокIыгъ:
- Сыда нэфмышъэу узезыфэрэр?
- НэтIэфыр зэзгъэлъэгъу сшIоигъу,- силIыщтым фэдэу 
сыда мы нэзэжъум фэмыгъотырэр, сызэретэщтыр ышIэ 
пэтзэ, зыкъызжэхедзэ.- Ма, мы чапычри непэ къыосэты.
- Ари пIысхын, ау тыгъэр къыкъомыкIэу шым утезгъэплъэнэп.
- Сыда? - нэфшъэгъо гопэгъугъэми, бэджэшъо пэIо 
укъоягъэр зышъхьэщылъэшъогъэгъэ лIыжъым Баркъукъу 
еупчIыгъ.
- Сэ "хьау" зысIокIэ, укъыкIэмыупчIэжь. Мыщ тыжьын 
абас къыгобгъэхъожьыгъэкIи, скъопхын щыIэп,- лIыжъыр 
зэщхыпцIым, ыцэ лэжьэгъэ гъожьиплIым азыфагурэр 
Iусысыхьэзэ, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ау ушъэо губзыгъэ-хьалэлэу сыоплъышъ, къыосIон: шIоп!
- Ар сшIагъэп,- Баркъукъу зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъ.
- УмышIагъэми, зэгъашIэ! Арэп, орырэ сэрырэ тызызэрышIэрэр тIэкIу шIагъэшъ, сыда сцIэ къызыкIемыIорэр? 
ЦIэ симыIэу огугъа? "НэзэжъукIэ" шъукъысэджэ шъхьае, 
сэ сцIэ шъыпкъэр Айрат! Зэхэоха,- нахь мэкъэ шъэф 
ефэхыгъэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ,- сэ сцIэ шъыпкъэр 
Айрат. Джа цIэмкIэ модэ, тимонгол шъоф, сянэрэ сятэрэ 
къыщысэджагъэх. Ары шъхьае, Йалбугавэ гъусэ сызыфэхъугъэ илъэс тIокIитIум а цIэмкIэ цIыф къысигъэджагъэп. 
Илъэс пчъагъэм шы пшIыкIух зэблихъугъэшъ, сэ сцIэ 
фэшъхьаф афиусыгъэп. Непэ къэбгъэчъэщт НэтIэфым, о 
пшIуеушъэфми, джары зэреджэрэр.
- Ащ шъэф хэлъа? - зыгу жьы дэзыгъэкIыщтыгъэ 
лIыжъыр Баркъукъу шIощхэныгъ.
- Шъэф хэмылъыгъэмэ, сыда джы нэс къызыкIыуимыIуагъэр? - Айрат хэхьапщыкIи, ыIэгушъо пIокIитIу 
зытелъыгъэ бэщышъхьэм джы жэпкъыкIэ зытыригъэкIагъ. 
ГущыIэрые шыIыгъым зышъхьэ къыримыхыщтыгъэ 
шъэфым Баркъукъу игупшысэхэр зэбгырагъэчъыгъэх. 
Сыда, нахьыпэм къызэрэфыщымытыгъэу, цыхьэшIэгъу 
непэ зыкъызыкIыфишIыгъэр? Къыригъажьэрэм икуупIэ 

--- Page 307 ---

щеухыжьы. ЗеупчIыкIэ, джа упчIэ дэдэр къыпегъодзыжьы. 
Сыд фищэигъэми, "сыда сэ мыщ есшIэжьыщтыр, къысэптыгъэмэ пIысхын, кIодынэп" ыIозэ, икIэджыбэ редзэ, 
теуIожьы, мэщхыпцIы.
- А-а, къысерэмыIу фаеми,- шъхьэгугъу хъугъэ Баркъукъуи лIыжъым федзыжьы,- султIаным иш укъытечъышъуна?..
- Ащ фэдэгукIэ НэтIэфыр шыгъачъэм хэмыщ! - Айрат 
лIыжъым ыжэпкъ бэщыпэм къытырипхъотыкIыгъ.- Ори 
къыоIушъэшъагъэха? Эмир шыуипшIыкIэ уагъэгугъагъа?
- Хэта къысэIушъэшъэщтыри, сызгъэгугъэщтыри… 
- ЗыкъысфэмышI! - бэщыпэмкIэ лIыжъыр чIыгум 
шъхьарыуагъ, етIанэ кIэгъожьыгъэ мэкъэ ефэхыгъэкIэ 
гъумытIымыгъэ: - Сэ унахь лIыIу сшIошIыгъ… Модэ, тыгъэр 
къыкъокIы, некIо! - шэщым чIэзэращэхи, шъхьаныгъупчъэм 
Iууцуагъэх.- ЕлъэIу убзэкIэ ти Тыгъэшхо, сэ сыбзэкIи 
селъэIущт. Ары, ары сэ ситхьаби, о угу зэрилъым фэдэу, 
сыгу илъ.
- Тэ щыпшIэра?
- Къысфэнэжьыгъэ мафэхэр сэркIэ пчъыгъахэхэми, 
сынэшъоп, сыдэгоп. Пщымыгъупшэрэ тхьабэ диныр мафэ 
къэси къыосэлъэгъулIэ.
Нэфшъэгъо чапэм къыкъоплъыгъэ тыгъэм Айратрэ 
Баркъукъурэ зелъэIухэм, агукIэ зэрэрэзагъэхэр ашъо 
къыхэщыгъ. Пкъы уфэгъуаекIэ къакъыр лъапсэм лIыжъыр 
зетIысэхым, Баркъукъу зыгъэгумэкIыщтыгъэмкIэ 
къэупчIагъ:
- Алахь лъапIэу лъагэм джы сыда етIощтыр?
- Сэбахь нэмазыр къызысыкIэ, амдэз тштэнышъ, 
ыпашъхьэ тихьащт,- тхьабэ Iофыгъо гори зэримыхьагъэ 
фэдэу лIыжъым къыIуагъ,- тшIагъэр гунахьышIагъэкIэ 
къытфелъэгъумэ, къытфигъэгъунэу, ынэшIу къытщифэнэу 
телъэIущт.
- Ар джыдэдэмэ хъущтба? - Баркъукъу къэгузэжъуагъ.- Непэ мэфэ хьылъэ къытпыщылъ. Сэ Тыгъэшхом 
сызелъэIукIэ, Алахьыми селъэIужьэу сихабзэ.
- ЕлъэIу, елъэIу,- лIыжъыр гукIэ щхыпцIи, хэхьапщыкIыгъ,- мыщ щыслъэгъугъэ къиным нахьыбэпщтын ащ 
иушэтын мафи щыслъэгъужьыщтыр. Сэ укъыспымылъ, о 

--- Page 308 ---

узэрэхъущтым удэмышъхьах. Шъыпкъагъэмрэ зэфагъэмрэ зыпымыгъэзыкIых, дунэе нэпцIыми зыщямыгъэгъапцI.
- СыщагъэпцIэгъах! - къыблэ лъэныкъомкIэ зынэIу 
гъэзагъэу Алахьым елъэIущтыгъэ Баркъукъу идухьэ хадзэкIэ къызэриIокIыгъ.
- КъэзгъэшIагъэм инахьыбэм слъы изышъугъэ Йалбугавэ мэхъэджэжъыр арыщтын? - къыIощтым джы темыщынахьыжьыщтыгъэ Айрат къэупчIагъ.
- Хьау,- джыри Баркъукъу кIэкIэу къыпиутыгъ.
- Хэта ащыгъум? Ащ нахь цIыфыгъэнчъэ Мысырым 
исэу сшIэрэп! СырищыкIэгъэжьэпышъ, шыцуер сиошэкур-пIэшъхьагъэу сегъэпсэу…- Айрат лIыжъыр ыпэ 
шъомбгъо теуфыхьагъэ чIэгъумыгъухьажьи, къыпи дзэжьыгъэр къыухыжьыгъэп.- Си НэтIэф армырыгъэмэ…
- Усмание сатыушIэр цIыфышIуа?!
- А шIоижъ сэкIыгъэм ыцIэ зэхэсэмыгъэх! - Iупс шъугъэкIэ лIыжъыр зэужъунтхэкIыжьыгъ, етIанэ къыIуагъэм 
рыукIытэжьы фэдэзэ, фычIигъэзыхьажьыгъ.- Зыгорэ 
къыпфырихьисапыгъэмэ шIэ?
- Сыда къысфырихьисапыщтыр? - къыраIокIыгъэ 
гущыIэмэ къарыкIырэр зымышIэщтыгъэ Баркъукъу 
къэупчIи, ежь илъэс псаум зыгъапэщтыгъэм иджэуап 
къытыжьыгъ.- Джэнэтыр зыдэщыIэр озгъэлъэгъущт ыIозэ, 
мыщ сыкъищи, Йалбугавэ сырищэжьыгъ. Сыда узфэщхырэр?
- А джэголъэжъым ащ нахь дэмышIэмэ, узэрэзыдимыгъэджэгугъэмкIэ гушIо сэIошъ ары. Хъугъэ, хъулъфыгъэ теплъэ зимыIэжьым, тшъхьэ едгъэгъэузыжьыщтэп! 
КъэдаIу ащыгъум. Си НэтIэф монгол шы лъэпкъэп. Илъэс 
щэкIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ, шъуалъэныкъо Черкесым къисщыгъэгъэ къунаныр НэтIэфым иятфэнэрэ нэнэжъ. Ау 
черкесыш закъоп ар, араб хакIохэри ылъ хэшIушIагъэх. 
Монголыш лъы гъуаткIуи ащ хэмытыми, сцIэ зыхьрэм 
сигушIопси, сипкIэнтIэпси, сигушхуагъи, сигукIаий хиз. 
ЫныбжьыкIи, ыкIуачIэкIи шыпкъышIум ит. Шыгъэчъэ зытIущкIэ, джа къызэрэуаIуагъэу, джыри тызыдэзекIокIэ, 
къэчъэжьышъущтэп. Шъо, черкесхэм, зэрэшъуIоу, улIымэ 
лIыгъэ къызхэгъафи, сижъышъхьэм сыкъыдэщыжь, НэтIэфым ищытхъуи ежь зэхегъэхыжь,- лIыжъым ынапIэхэр 
къэхъублаблэхи, ынэпсхэр ынэгу гъожьышэ гъугъэмэ 
къателъэдагъ, IэхъомбитIу нахь зыпымытыжь Iэ джабгъумкIэ ынэмэ акIэлъэкIыхьажьызэ, зиумысыжьыгъ: - 
Къысфэгъэгъу, сынэ гъукIагъэмэ нэпс акIэтыжьми сшIагъэп.
НэтIэфыр къызытекIыгъэ шыр адыгэ лъэныкъом къызэрэращыгъэ къэбарыр Баркъукъу зызэхехым, шъхьакIом 
емыуцуалIэщтыгъэ гур нахь лъэшэу къытеозэ, нэгу чъэкIыгъэкIэ шъхьэр кIипхъотыкIыгъ. Джыдэдэм ар зыфэежь 
щыIагъэп. ЗэкIэри - пчэдыжьыпэ шэплъыри, ащ хэкIошъэжьыщтыгъэ пщэгъофыри, монгол лIыжъыри, зыкIэхъопсыщтыгъэ шыгъачъэри, къокIыпIэм къыхэнэфыкIырэ мафэ ри - шIоIэягъ, шIожъалымыгъ. 
Сыдэущтэу дунаим утетыжьыщта? Зы мафэм адрэ 
мафэр нахь гухэлъынчъэу къыкIэлъэкIо. "ЗэрэхъурэмкIэ, 
мы зызгъэтхьамыкIэрэ цэ шъугъэр талъэныкъокIэ щыIагъ! 
Щызэуагъ, щыукIэкIуагъ, щызепхъокIуагъ. МырынкIи 
мэхъуба синасыпынчъагъэ къысфэзыхьыгъэр? ЕтIани 
Усманий, Йалбугав еIошъ, зыгорэмэ къасфыкIэнэкIэжьы!.."
- Сыда, къыуасIохэрэр пшIошъ хъухэрэба? - Баркъукъу 
игупшысэ мышIухэр зэпыригъэгъэугъэх.
- Талъэныкъо зэуакIо узэрэщыIагъэр сшIошъ хъугъэ! - 
игуплъыгъэ фэмыIэжэжьэу Баркъукъу къызыIуидзи, джа 
мэкъэ IэтыгъэмкIэ еупчIыжьыгъ.- Сыда джыри анахьэу 
узфаер?
- Сэ зыми сыфаеп…- ЛIыжъыр щхыпцIыгъэ, тIэкIу 
тыригъашIи, нэшхъэй макъэкIэ къыухыжьыгъ.- Сызыфэе 
закъор, псэхэлIэ Iус къуалэмэ сарамыгъэшIэу, цIыфы 
фэдэу чIым сырагъэкIужьыныр ары. Шъуалъэныкъо, хитIу 
зэфагум, сызэрэщызэуагъэр сыушъэфыщтыгъэмэ, уилэгъу курд, кипчак, тырку, силъэпкъэгъу монголмэ ялыягъэу цыхьэшIэгъу усшIыщтыгъа? Сызэпымыгъэу, къэпIощтыр сэшIэ. СэрынкIи мэхъу уяти, уяни, уиIахьылхэри 
зыукIы гъэщтыхэр. Заом удэгъу-удэим щыкIэупчIэжьхэрэп.
- Ары шъхьае, сабыйхэр, бзылъфыгъэхэр?..- Баркъукъу ымакъэ къэкIэзэзыгъ.
- Черкес лъэныкъор сэ егъашIэм сщыгъупшэщтэп. 
Уилъэпкъэгъумэ зэо IофкIэ хъулъфыгъ, бзылъфыгъ, сабый 

--- Page 309 ---

яIэп. Хэти иуни, ичIыгуи къеухъумэжьы. "Е улIын, е улIэн" 
зигущыIэ цIыф лъэпкъым текIогъуай. Джары черкесмэ 
тякIугъэ къодыеу тшъхьэ къахэтхыжьын фаеу зыкIэхъугъагъэр.
- Ащ пае къэжъугъэнагъэп яш мыщ нэс къэшъущэныр…- Джыри Баркъукъу зыфэщыIагъэп.
- Ащ изакъоп. Гъэрыби къитфыгъ, мылъкуби къитхыгъ, 
итщэгъэ дзэм ызыныкъуи щычIэтынагъ. Мары, сIэхъомбищи ащ щыхэслъхьагъ, слъэгуанджи къыщакъутагъ. 
Сыгъэмыс, нэмыплъ къысэх фаеми…
- Арэп, зи къыосIонэп сIуагъэ шъхьае,- Баркъукъу 
джы къызыбгырыуи, лIыжъым игущыIэ зэпиутыгъ,- 
къысфэпIотэрэ купыр сыда зэрэсищыкIагъэр!
- Умамлюкышъ, заом уфагъасэшъ, уищыкIэгъэщт! - 
Айрат лIыжъыр мэкъэ пыупкIыгъэкIэ къыхэлъэшыкIи, 
зэпагъэугъэгъэ гущыIэм пидзэжьыным ыпэкIэ Баркъукъу 
егыигъ.- НахьыкIэр нахьыжъым текуоу, сэ сылIыжъ, адыгэмэ яхабза?
- Къысфэгъэгъу. Хэти ибзэджэшIагъэ зыщызэхафырэр 
Алахьым иушэтыпIэ мафэшъ, ащ къызэрэщаIу.
- Джар хъун, тэрэз. БэшIагъэ ащ фэдэ гущыIэ зафэхэр 
зызэхэсымыхыжьыгъэхэр. Нахь сыкъызызэхэпшIыкIыщтыр 
илъэсипшI горэ тешIэмэ ары, ау сэ, илъэсипшI пакIо, 
мэфипшIи сымыкъудыижьынкIэ щынагъо… Мыщ фэдизрэ 
цIыф сыдэгущыIагъэу сиаужырэ илъэс пшIыкIутфым къэсшIэжьырэп. Джащ щытэгъэух. Ау джыри къыосэIо: 
НэтIэфыр къызытемычъыныш Мысырым итэпышъ, лIыгъэ 
къызхэгъафи, ишхомлакIэ къэмыкъудый, игунахьэ къэпхьыщт. Сэ сиIон сIуагъэ, о пшIэщтым уфит. КIо, укъызыхэкIыгъэмэ ахэхьажь. НэтIэфыр умыгъэгумэкIы, укъызэрэфэкIогъагъэр пфесIожьыщт. Мыдэ, зэ къэуцу. Хэт 
ышIэра сэ къысэхъулIэщтыр… Шыгъачъэм укъызикIыжьыкIэ, мо пхъэшъхьакIэм чIэплъыхь. Джыри зы лъэIу, султIаным ишырэ НэтIэфымрэ пэбзыджын-пэбзыджынэу къызэдачъэхэ хъумэ, Айрат Iуи сцIэ зэхегъэх, ори сэри тыкъигъэукIытэжьыщтэп. Сэ ар зыхэт шыгъачъэмэ Йалбугавэ 
сахигъэтырэпышъ, шъуитIо пае мыщ тхьэ сыщышъуфелъэIущт. Ары, ары, Алахьыми, Буддэми, мэджусый 
тхьэхэми сышъуфялъэIущт, симонголыбзи, сиарабыбзи 

--- Page 310 ---

къэзгъэнэщтэп, шъуичеркесыбзэ зырызхэу сшIэхэрэри 
къыхэзгъэфэщтых.
ШыгъэчъапIэм цIыфыр дэфэжьыщтыгъэп. Пщэгъоф 
пIуакIэм къыхэущыкIыгъэ мафэр дахэ. Бжыхьэпэ тыгъэр 
игъорыгъозэ къушлыкъу чапэм къызыщехъулIэщтым, 
шыгъачъэр зажэщтыгъэ аль-Ашраф Насыр ад-дин Шабан 
Мысыр султIаныр къызэрэсыгъэ къэбарыр сырынапщэшъон тырпэо макъэ жъынчхэмкIэ дунэе къопиплIмэ афаIопщыгъ, Алахьым илIыкIо итахътэ тетIысхьэфэ, Йалбугави 
зэрахэтыжьэу, зытх уфагъэхэу ежэщтыгъэхэр тIысыгъэхэп. 
Шыгъачъэм ыуж лъэс зэнэкъокъум фежьэщт мамлюк 
шъаохэри хьазырыгъэх.
Щэтырэ гъожь гъэIагъэм султIаныр чIэс, жьы феощт 
лIитIури тахътэбгъум гот. Псы чъыIэр, IэшIу-IушIухэр, 
пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зытиз Iанэри чыжьэп, ащ хьацIэ-пIацIэхэр тезымыгъэтIысхьэрэ лIыри шъхьащыт. 
СултIан тахътэ лъапсэм султIан гуадзэр агузэгоу 
УпчIэжьэгъу эмирхэр щызэхэсых. Яшы пчъагъэмэ ялъытыгъэ эмир зэфэшъхьафхэри, нэмыкI цIыф лъэрыхьхэри 
ахэм ачIэгъых. СултIан ухъумакIохэр щэтыр хъоо-пщаум 
чIэсхэм анахьыбэжьых. ПлъэгъугъэхэкIи уямыгуцэфэнэу, 
ау сыдигъокIи къэхъущт мыхъо-мышIэмэ апэIууцонхэу, 
ахэр тыдэкIи щытых, цIыф къызэрыкIохэми ахэсых. 
- Шы тхьапша, Алахьым ыIомэ, непэ къэдгъэчъэщтыр? - зыми ыцIэ къыримыIоу султIаныр къэупчIэ.
- Алахьым ыIомэ, тыгъэ папкI,- Йалбугавэ къызщылъэтыгъ,- непэ шыу къэчъэгъуипшI тиIэнэу ары.
- БаIо хъунба? Джыри мамлюк лъэс зэнэкъокъур 
къытпыщылъ.
- Сыхьатырэ ныкъорэ уахътэ нахь рамыгъэштэнэу 
шыгъэчъэ зэхэщакIомэ аIо. Тинепэрэ зэнэкъокъухэр, 
Алахьым зигъашIэ бэгъашIэ тфигъэхъун тисултIан маф, 
уитетыгъо илъэс зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэх, о пцIэкIэ 
къызэIотэхых, о пцIэкIэ зэфэтэшIыжьых.
- Ащ фэдиз хъугъа сызысултIаныр?..- есэмэркъэужь 
фэдэзэ еупчIи, "Алахьыр ары джа узхэс эмир султIан 
фалIэхэри, ори джы нэс шъугу щышIагъэм щыгъуазэр" 
фыпигъэхъожьыгъ.- Аущтэу шъоIомэ, Алахьым ынэшIурэ 
ишIушIэрэ хэлъэу тинепэрэ зэнэкъокъухэр къызэIушъухынэу 
Iизын къышъосэты. 

--- Page 311 ---

Джыри сырынэпщэ-шъонтырпэо макъэмэ запхъотагъ. 
Ахэм ауж гъоу зэпэджэжьхэми зыкъаIэтыгъ. СултIан 
быракъ гъожьыр шыгъэчъапIэм къыщезыхьакIыщтхэ 
шыуищыр аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан къыфыIухьэхи, 
къепсых-шъхьэгъашIо къызыфашIым, щысхэр къызэлъытэджыгъэх. Тыгъэм пэжъыущтыгъэ быракъыр шыгъэчъапIэм къыщырахьэкIыфэ, зы нэбгыри тIысыжьыгъэп.
Шыгъачъэр къызэIузыхыщт шыуитIум ацIэ къызыраIом, 
Барыч шъэогъум риIуагъ:
- Адэ шъоры, шъо сыдигъуа шъукъызычъэщтыр?
- Мыхэм шыгъачъэр къызэIуахы, тэ зэфэтэшIыжьы.
- СултIаным иш къыпагъэуцугъэр, зэрэхъущтыр 
сшIэрэп нахь, итеплъэкIэ бэлахь, зестыжьы.
- Шы дэеп, зэрэнэкъокъуалэр къыхэщы,- Баркъукъу 
гукIэ щхыпцIызэ, зыIупIэ ыIыгъ НэтIэфым ыпшъэ Iэ щифагъ,- 
ау ащ тесыр ары зэкIэри зэлъытыгъэщтыр.
- Хъугъэ, укъэмычъэ рапшIэзэ, укъызыщымытхъужь,- 
Барыч шъэогъум есэмэркъэу фэдэу зишIыгъэми, зытещыныхьащтыгъэр фыхимыгъэпсын ылъэкIыгъэп,- теплъын 
шъукъачъэ зыхъурэм.
- Сыда шъукъытэплъыкIэ…- Баркъукъу къыIуи, мэфэ 
заулэм зыухыщтыгъэ шъхьагугъур къыфидзыжьыгъ,- ащ 
фэдэу улIымэ, шхоIу-шхомлакIэр сиш Iуямыгъалъхь!
- Угурэ пIэхэмрэ уафитыжьба? - джы нэс Барыч 
къыфэмыIошъущтыгъэмкIэ Баркъукъу еупчIыгъ.
- Тыгурэ тIэхэмрэ тафитыгъэмэ, хымэ хэгъэгум тыщымамлюкыщтыгъа!
- Модэ мыщ ыIорэр! - Барыч къыхэкуукIи, мэкъэ 
гъумыгъукIэ къыухыжьыгъ.- Къызытегъэчъ ащыгъум…
- Шыхэми, къэзыгъачъэхэрэми ягунахьэ къэмыхь,- 
Баркъукъу ыдагъэп,- анахь чъэрыр къатечъы.
Барыч нэчапэкIэ шъэогъум еплъи, зи риIожьыгъэп. 
КъыIукIыжьы шIоигъуагъ шъхьае, изакъоу къыгъэнэныр 
къыригъэкIугъэп. 
Апэрэ къэгъэчъэгъур султIаным иш къызэрэдихыгъэм 
игушIуагъо шыгъэчъапIэм дэфэжьыщтыгъэпти, Барыч 
зыхэфагъэмэ - ар гукIэ зыштагъи, зымыштагъи - зызэрашIыгъэм фэдэу ежьми зишIыгъ, текIоныгъэм игопэшIушIэкIэ цIыфмэ къафырахьакIыщтыгъэ хъурмэ-финик 
заули къаIихыгъ, псы чъыIи тыришъухьажьыгъ.

--- Page 312 ---

Шыгъачъэр къызэIузыхыгъэ шыуитIумэ ауж шыу 
тфырытф-пшIырыпшIхэри, щырыщ-плIырыплIхэри къызэпэчъагъэх, ау хэти зажэщтыгъэр япшIэнэрэ шыуитIум 
якъызэпэчъэн ары.
- Угу хэзгъэкIыгъэмэ, къысфэгъэгъу…- Баркъукъу 
ишэсыгъо къызэсым, Барыч шъэогъум елъэIугъ.- Уакъытезгъэчъы сшIоигъуагъэшъ ары. Зэрэпфэгъэхъу, ау Айрат 
лIыжъым илъэIу зыщымыгъэгъупш.
НэтIэфым "Айрат" цIэр зызэхехым, ытхьакIумэхэр 
ыупэпцIыгъэх, зэблидзыгъэх, ылъакъохэми атеуцукIыгъ. 
Монгол лIыжъым ыцIэ шъыпкъэри, "илъэIу зыщымыгъэгъупш" къызэрэриIуагъэри Барыч тэ щишIэра Баркъукъу 
ыIозэ, шэси, къызыпэчъэщт шыум, Йалбугавэ къызэрэфигъэпытэгъагъэу, исэмэгубгъукIэ гоуцуагъ.
- Йалбугавэ султIан гуадзэр,- аль-Ашраф Насыр ад-дин 
Шабан зигъэсэмэркъэузэ, къэупчIагъ,- непэ укъыстечъын 
гухэлъ уиIэмэ сшIэрэп?
- О къыпкIэхьан цIыф, Алахьым илIыкIу, сэры пакIо, 
араб дунаим, къытпэгъунэгъу хэгъэгухэми, тпэчыжьэхэми 
къарыкIыщтэп, ау тэ тиши зэгорэм,- султIаным есэмэркъэужьын Йалбугавэ зэрилъэкIрэр эмирмэ зэхаригъэхызэ, 
еупчIы,- о уиш горэм къытечъын фаеба?
- Си Лъэкъоф укъызэхишIыкIыщтмэ, ащ фэдэгу зэрэуиIэр дэгъу,- анахь шычъэрыр иш къыпагъэчъагъэкIэ 
къызэрэдамынэщтыр ышIэзэ, султIанри къесэмэркъэужьыгъ.- Уи НэтIэф къэсэшIэжьы, ау къытебгъэтIысхьэгъэ шъэо IонтIагъэр зилIэужыгъор сшIэрэп. Усмание 
къыуищагъэу зыфэпIогъагъэр ара?
- Ары, Алахьым илIыкIу, гъэрекIо зэзгъэгъотыгъэмэ 
ащыщ, зэолI хэкIынэу сыщэгугъы.
- Ишыкъэгъэчъэн?..- султIаныр къэупчIи, джэуапым 
пымылъыжьэу зичIыпIэ зизыпхъотыгъэ шыуитIумэ акIэлъыплъагъ, къыпачъэрэр ежь ием ыуж къинэу зелъэгъум, 
зыкIэупчIэгъагъэм кIэнэкIэлъэ кIэух фишIыжьыгъ.- Шы 
хъарзынэр фэгъэIорышIэрэп, егъэунэхъу… Сыд пIуагъа 
ащ ыцIэр? Баркъукъу пIуи?.. Модэ мощ ышIэрэр! КIахьэ! - 
Джы мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ.
"Ашъыу, зымыухыжь, плъэгъун джаущтэу шыгъачъэр 
замыухыкIэ,- язэкъуагъэмэ, шъхьэихыгъэкIэ султIаным 

--- Page 313 ---

зэреушъыищтыгъэу Йалбугавэ гукIэ щхыпцIызэ, ежь-ежьырэу зэушъыижьыгъ.- Сицыхьэ темылъыгъэмэ, а мыскъарэ 
пшIыгъэр згъэшэсыщтыгъа? ЕгъашIэм фикъущт мылъкур 
непэ къылэжьыщт, теплъын ащ ишъыпкъэгъэ-пытагъэ 
зыфэдэщтым".
- ПшIэрэр сыда, зыкъом фэбэгъон, къызтеогъакIо! - 
къебгъучъэщтыгъэ шъэогъум Барыч екууагъ.
"Умыгузажъу, Барыч, умыгузажъу…" - Баркъукъу 
ыIозэ, НэтIэфым шхомлакIэр диIыгъыгъ нахь, фигъэланлэщтыгъэп. Ау шыилъыгъо ныкъо къэнэжьыгъэу "Айрат" 
зыреIом, ичъэ ригъэхъуи, гоуцуагъ. ЦIыфхэр къызыщылъэтыгъэх, къэхъущтым пэплъэх, зэрэгъэкуох.
- УзэкIокIыгъа!?.- султIаным ишыкъэгъэчъэ шъао 
Баркъукъу къекуо, къамыщымкIэ иш къенэпэкIао.
- Айрат, джы пшIэщтым уфит, зыкъямыгъэушъхьакIу! - Баркъукъу шым зелъэдэкъаокIэ, пкъы псэукIэ 
ыпэ ешъышъ, итекIоныгъэ къыдехы.
Ары шъхьаем, къызытечъыгъэхэ кIалэм ышIэрэр гъэшIэгъоны: Баркъукъу голъэдагъэшъ, къамыщышъо 
решIыхьэ, шыри дегъакIо:
- ПшIэрэба султIаным иш къызэрэтемычъхэрэр?!..
Баркъукъу ащ нахьрэ зыфэмыIэжэжьэу къезаорэм 
пэуцужьы:
- УлIымэ, сиш укъемыу! Сэ къысауи, зэуакIэ озгъэлъэгъущт!..
- Тэ уежьагъа! - гуIэнкIэ Йалбугавэ къызызыщэлъэтым, 
султIаным ыдагъэп,- сэри IэжакIокIэ сызылъыбгъэчъэщта? 
Моу къысфашъущ а сипхъорэлъф зэуакIор. Адрэ мамлюкри ары.- Зиджэнабгъэхэр къетхъыхыгъэхэ кIэлитIур 
султIаным ыпашъхьэ къызращэхэм, ипхъорэлъф ф идзыгъ: - Сыд, къыптечъыгъэм уезэожьы, ара?
- Сэрэп, Алахьым илIыкIу, къызтечъыгъэхэр, султIаным 
иш ары.
- Нахь чъэрти, мыщ иш къатечъыгъ,- зыгу кIэжъукIыжьыщтыгъэ султIаныр щхыпцIыгъэ, Баркъукъу еупчIыгъ: - О сыда етIанэ?
- Сэ сыдына, Алахьым илIыкIу,- Баркъукъу адыгабзэкIэ 
къыIуагъ,- текIоныгъэр ти НэтIэф къыдихыгъ.
- Ар шъыпкъэ,- султIаным къыдыригъэштагъ.

--- Page 314 ---

- Мы Iофым, Алахьым илIыкIу, мыхъун горэ хэхъухьагъэкIэ енэгуягъо…- Йалбугавэ къызеIом, ежь Баркъукъу 
ышъхьэ фихьыжьзэ, зиухыижьыгъ:
- Ежь сэ апэ къызэрэсэуагъэр сшIоIофэп, сиш къемыуагъэмэ.
- Аферым, лIыгъэ къызхэбгъэфагъ. АдыгабзэкIи 
дэгъоу огущыIэ,- султIаным иарабыбзэ джы адыгабзэкIэ 
къызэблихъугъ.
- Сыадыгэшъ, адыгабзэкIэ сэгущыIэ,- Баркъукъуи 
султIаныр зэригъэжагъэп.
- Сигуапэ узэрэадыгэр зэрэзыщымыгъэгъупшэрэр, 
сыдкIэ узгъэрэзэн слъэкIыщт?
- Барычрэ сэрырэ, Алахьым илIыкIу, шъхьафит тябгъэшIыжьэу тадэжь тыбгъэкIожьыгъэмэ, нибжьи тщыгъупшэныеп.
- Хэта Барычыр?
- Ари сэ сфэдэ шъхьафитынчъэу талъэныкъо къыращыгъ, сишъэогъу.
- Сызыфимыт закъомкIэ укъысэлъэIугъ, Баркъукъу,- 
эмирмэ зэхаригъэхэу султIаныр кIалэм апэрэу ыцIэкIэ 
еджагъ.- Алахь лъапIэу лъагэм, зэкIэри зэлъэIоу зыми 
емылъэIужьырэм къытфигъэшIыгъэ дунэе хьафым щиушэтыхэрэ иIумэтмэ сэри сафэд, Ащ тынатIэ къыритхагъэр 
- султIани, эмири, мамлюки - зэкIэми тихьылъ. Амин 
шъуIо! Уашъомрэ чIыгумрэ, тыгъэмрэ мазэмрэ зиIэмыр 
Алахьышхом ынэшIу къытщифэнэу, тимыгъэгъощэнэу 
тежъугъэлъэIу,- аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаныр къызэтэджым, шыгъачъэм къекIолIэгъэ цIыф пстэуми 
ар ашIагъ, зыкIэлъэIугъэм къыпагъохыжьыгъэ джэуапым 
къикIырэр джырэкIэ зыфызэхэмыфыщтыгъэ Баркъукъуи 
ахэм ауж зыкъыригъэнагъэп.

--- Page 315 ---

Шыгъачъэми, лъэс зэнэкъокъуми апэрэ чIыпIэр щызыубытыгъэ Баркъукъу мамлюк пытапIэм къэкIожьызэ, 
ягъусэмэ Барыч зэхаримыгъэхэу шъэогъум еIушъэшъагъ:
- Сыпфэраз, Йалбугавэ зыкъызэрэпфишIыгъэр сшIэрэп нахь…
- Сыдэу зыкъысфишIына, зыгорэ къыIонэу къызырегъажьэм, султIаным фидагъэпти, зиушъэфыжьыгъ.

--- Page 316 ---

- Е-зянэ! - Барыч къызIуипхъоти, зыгъапэщтыгъэмкIэ 
еупчIыгъ.- Сыда ащ фэдизэу султIаным епIощтыгъэри, 
къыуиIощтыгъэри?
- Къыздыригъэштагъ къыосIуагъи, ищытхъуи къэсхьыгъ. Ау, сыда пфэсшIэнэу узыфаер къызысеIом, 
сызыфелъэIугъэр къысфишIагъэп, султIан хъунэп ар. 
Сишъэогъу Барычрэ сэрырэ шъхьафит тягъэшIыжь зесэIом, 
къысиIожьыгъэр ошIа? "Алахьым шъунатIэ къыритхагъэр 
шъуихьылъэшъ, сызыфит щыIэп" къысиIожьынэу ышIагъэр. 
ЕтIани ар, Йалбугави зэрахэтыжьэу, зэкIэми зэхаригъэхыгъ 
нахь.
- СцIэ султIаным епIуагъэуи? - Баркъукъу игукъаомэ 
Барыч апымылъэу ежь пае къэупчIэжьыгъ.
- ЕсIуагъ, къыпкIэупчIагъ. Сыда ащ бгъэшIэгъонэу 
хэлъыр?
- СшIэрэп ныIа… мамлюк пстэуми ацIэ султIаным 
зэхихрэп, къакIэупчIэрэп сэIошъ ары. Олэхьа, Баркъукъу, 
лIыгъэ пхэлъым, ушъэогъу шъыпкъэм.
Мамлюк пытапIэмкIэ къиIукIыщтыгъэ шы щыщ макъэм 
Баркъукъу къызэтыригъэуцуагъ:
- Зэ, НэтIэфым ищыщ макъэба ар?!.- Баркъукъу ионэш 
елъэдэкъэуагъ.
НэтIэфым ищыщыкIэ-бэнакIэкIэ, шэщыпчъэ зэIугъэзыкIыгъэм цIыф зэрэримыгъэкIуалIэрэмкIэ щагум тхьамыкIагъо къызэрэдэхъухьагъэр Баркъукъу къыгурыIуагъ.
- Хьайуаныр ышъэ икIыгъ, шъуукIы! - Йалбугавэ 
ипчыпаомэ ареIо.
- Зэ, зэ, мамлюкмэ яжъогъо нэф, НэтIэфыр сэ згъэIэсэщт! - Баркъукъу лъэIо-гуIэкIэ Йалбугавэ ечъалIэ. 
НэтIэфым инэIосэ макъэ зызэхихыкIэ, ар къыздиIукIыгъэ 
лъэныкъомкIэ ынэшхо щтагъэхэмкIэ маплъэ, тэ ущыIа, 
моу псынкIэу къакIо къыриIорэм фэдэу мэщыщы. Баркъукъуи шым едэхэшIэкIызэ, екIуалIэ.- Зыгъэбыяу, НэтIэф, 
сэры ар, Баркъукъу ары, сыда къыохъулIагъэр? Мары 
джыдэд, хэта угу хэзгъэкIыгъэр? Айрат тэ щыIа?! Барыч, 
НэтIэфыр убыт! - шъхьэм къеогъэ гуцафэм Баркъукъу 
шэщым чIигъэлъэдагъ.
Шъэжъыер зыбгъэ къыхэпIыикIыщтыгъэ Айрат лIыжъыр 
Баркъукъу ыIаплIэ илъэу шэщым къычIэкIыжьыгъ, НэтIэфыри, Барыч зыIэкIиути, кIэщыщыкIызэ, хьадэм ечъэлIагъ.

--- Page 317 ---

Айрат лIыжъыр заукIыгъэм мэфэ заулэ тешIагъэу 
Баркъукъу ыгу къэкIыжьыгъэм къызщигъэлъэтыгъ:
- НекIо, Барыч!
Шъо чысэ цIыкIур пхъэшъхьакIэм Баркъукъу къызычIехым, Барыч къэгуIагъ:
- Сыда ар?
- СшIэрэп, зымафэ Айрат тхьамыкIэм пхъэшъхьакIэм 
чIэплъыхь къысиIогъагъ…- ЧысэIур Баркъукъу зетIатэм, 
ежь ритыгъагъэхэ дышъэ-тыжьын чапыч заулэр ыIэгушъо 
рилъэгъожьыгъ.
- Мы тIэкIур ара пыи зызыфядгъэшIыгъэ лIыжъым 
къытфищынэжьыгъэ мылъкур?..- ЗыщыгушIукIыщтыгъэм 
рыкIэгъожьыгъэу Барыч къызеIом, Баркъукъу нэ IаекIэ 
шъэогъум еплъыгъ:
- Барыч, Айрат игунахьэ къэохьы…
- Ары, ары, тIэкIу сышэхъугъ… Тадэжь тызыхьыжьын 
мылъку тIэкIу къытфищынагъэу сшIошIыгъэти ары.
- Айрат тхьамыкIэм ылъ тымышIэжьэу зыми сыкIонэп, 
ори укIонэп! Йалбугавэ фэшъхьаф ар ышIагъэп! Сэ силажьи 
ащ хэлъ…
- УилIыгъэ-цIыфыгъэ урыкIэмыгъожь.
- СыкIэгъожьыщтыгъэп цIыф къысэмыкIодылIэгъагъэмэ… Сэ а шашитыжъым есшIэщтыр сэшIэ!
- Хъугъэ, щыIагъэ къызхэгъаф, ар пIоу а джэманыжъыр 
пыи умышIы, ежьми земыгъэшI. Тэ тимафи зэгорэм къэсыщт. Тшъхьэ тыфэмыбэнэжьмэ, тызыфэдэр ятымыгъашIэмэ, егъэшIэрэ мамлюкэу къэтхьыщт.
- Талъэныкъо бгъэзэжьын гухэлъ уиIэжьыба? - Баркъукъу джы шъэогъум фидзыгъ.
- Ар зыщызгъэгъупшэрэп. Ау моущтэу тыибэ-тикIагъэу зыдэдгъэзэжьыщтым хэта къыщытажэу пшIэрэр? 
Тлъэ илъэу, тылъэрыхьэу, эмирыцIэ гори тиIэу, тызылъэгъурэр къытэхъуапсэу, уаси къытфашIэу дгъэзэжьмэ 
нахьышIуба!
- УсултIанынэу адэ уфаеба?
- Iэрылъхьэмэ, хьау сиIэп,- Барычи къесэмэркъэужьыгъ.- Ау зымафэ о султIаным удэгущыIагъэшъ, ар 
ппшъэ къисэлъхьэ, зэрэпфызехьашъу.
- Ар тэ сыдым къыднигъэсына… ау, Алахьым жэмафэ 
укъысфегъэхъу, пшIэхэнэп…- Баркъукъу иехъырэхъыши, 

--- Page 318 ---

исэмэркъэуи, ишъыпкъи зэхэлъэу къыIуи, ежь-ежьырэуи 
зыдэхьащхыжьыгъ.
VII
Аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаным фэшъхьаф 
Йалбугавэ пырикъун цIыф Мысырым зэримысыр Баркъукъудыхэм зыдашIэжьыщтыгъэми, янэузыр зыщамыгъэгъупшэу зыфагъэхьазырызэ, илъэс тешIагъ. КъыкIэлъыкIуагъэм апкъыкIи, агукIи, ягупшысэкIи лIыпкъ ригъэуцуагъэх, япкъыгъо-лэгъу мамлюкхэм къафашIырэ 
шъхьэкIэфэ-уасэми хэхъуагъ, сыдрэ IофкIи яшъхьарытыгъэ адаIыгъыгъ.
Барыч ицIыф стырыгъэ шъэогъуитIум язэфыщытыкIэ 
загъорэ къыхэмыхьащтыгъэмэ, зэкIэри дэгъугъэ. Баркъукъуи, адрэ мамлюкхэми ар япэгэкIыщтыгъэу арэп, ыгу 
къыпылъадэрэмкIэ зэрэпсэущтыгъэм иягъэ къекIыщтыгъэ 
нахь, ишIуагъэ къакIощтыгъэп. Ау джа гъэпсыкIэ-шIыкIэр 
къыфэзымыдэрэ ныбджэгъумэ зызэрафигъэгусэрэм 
фэдэу псынкIэуи зэряшIужьыщтыгъэр шэн дэгъоу Барыч 
хэлъыгъэми, Баркъукъу къыгъанэщтыгъэп ащ фимыдзыныр:
- КъыпIущхыпцIэрэ пэпчъ цыхьэшIэгъу зыфэпшIэу усыд 
цIыфа сэIо!
- Орырэ сэрырэ Йалбугавэ тызыIукIэкIэ, къытIогушIоми, шIу тызэримылъэгъурэр сэшIэ! - Барычи зиухыижьы фэдэзэ, къедэожьыгъ.- Ар пIозэ, тиIоф зеогъэукIыхьэ. Зымафэ ыпсэ Iутыутынэу чIыпIэ дэгъу тызефэм, 
къысфэбдэгъагъэп.
- Къыпфэсыдэгъагъэп ухъумэкIо бащэ игъусагъэти. 
Ахэм тицIыфэу ахэтыр макIэ, нэбгырэ зыщыплI къодыекIэ 
тиIоф къикIыщтэп, джыри нэбгырэ заулэ тищыкIагъ.
- КъысIощхыпцIэх зыфапIорэмэ нэбгырэ заулэ къахэсхын слъэкIыщт,- Барыч къэпсынкIэгъагъэми, шъэогъум 
инэхэе къеплъыкIэ зыкъыригъэшIэжьыгъ,- ау ахэр тишъэф 
щызгъэгъозагъэхэп.
- Тэрэзэу пшIагъэ. Тэ Йалбугавэ тепыйрэп. Тыгот, 
тырицIыф, къыбгурыIуагъа?

--- Page 319 ---

- Баркъукъу, джыри сыкъэогъэсэжьы!.. Хъугъэ, хъугъэ, къызгурыIуагъ. Ау тэ тфэдэ мамлюкхэри пыдзы пшIы 
хъущтэп сэIошъ ары. Ахэм Йалбугавэ алъэгъу хъурэпи!
- Ар мамлюкмэ алъэгъу зэрэмыхъурэм сыщыгъуаз, 
ау джы къызнэсыгъэм ахэм яшъхьаихыгъэ нэмыплъ зыми 
етлъэгъулIагъэп. Айрат тхьамыкIэм рашIагъэм фэдэ тхьапша 
аужрэ илъэсхэм тпэкIэкIыгъэр? Зылъакъо зэпаригъэутыгъэгъэ НэтIэфыр зытегъэшхыжьыми, зытыушъэфыгъагъ. 
Мамлюк шъхьафитынчъэхэр зэпыйхэрэр зы нэбгырэми, 
Йалбугавэ зэкIодылIэщтыр ахэмэ яз.
- Ар зышIэщтыр сэры е оры. Ау сэ джыдэдэми сыхьазыр!
- Непэп ар зыпшIэщтыр, сэ сфэдэу уриухъумэкIоныр 
къызыуапэсыкIэ ары.
- Сыдигъуа ар зыхъущтыр?
- КъыпкIэупчIэ, узэрегъашIэ.
- Джы нэс сызэригъэшIагъэба?
- Уримамлюкынымрэ уириухъумэкIонымрэ бэ азыфагур. Джары зыфэсакъыжь зыкIасIорэр.
- Сичэтэ чIэгъ а мэхъэджэжъыр чIэкIодэщтымэ, 
сызыфэсакъыжьы пакIо, лъэгукIэтыни зыфэсшIын! - Барыч 
къызыIуипхъоти, зэгыижьызэ, игуплъыгъэ тыригъэпщэхэжьыгъ.- Ар дэдэри фэсшIэнэп, ау апэрэ мафэм ыпсэ 
Iусхын! 
Баркъукъу Йалбугавэ дэжь зэкIом, Барыч шъэогъум 
кIэлъыгъумыгъужьыгъ: "Неп, неущ ыIозэ, джары тызхэтыр. Сэ сегъэIасэ, ежь къыдеушъэкIы. КъысиIорэп нахь, 
мыр джыри зыгорэкIэ къегъэгугъэ. СерэгъапцIи, сшIэрэп 
ащыгъум… КъыскIэупчIэнэу непа сызишIэрэр? ДэIошэ -
Iушъэ шъакIо сызыфишIынэу сауж къызэрихьэгъагъэр 
шIэхэу щыгъупшэжьыгъ. ЗэкIэми анахь сшIогъэшIэгъоныр 
фэтымышIагъэмкIэ, султIаным иш тыкъызэрэтечъыгъэр 
зэрэхэтыжьэу, тызэримыгъэпыигъэр ары. ИухъумакIомэ 
Баркъукъуи ахищагъ, сэри сыригъэгъусэжьынэу еIо. Сыда 
къытфырихьисапыр, къытщэгугъа, къытщэщына? Сишъэогъу ицыхьэ къыстелъэп шъхьае, ащ фэдэ IофкIэ, титIу 
умыIощтмэ, зыми сыдэгущыIагъэп, гуцафи къызыфезгъэшIыгъэп…"
Барыч шъхьэгугъу хъугъэу бэдзэогъу мэфэ кIыхьэр 
рихыгъ, ау непэ, адрэ мафэмэ афэмыдэу, къехъулIагъэр 
353
12 Заказ 022

--- Page 320 ---

къыгурыIощтыгъэп. Шъхьэихыгъэ гущыIэу азыфагу къыдэтэджэгъагъэр армэ шIэ? "Ащ фэдэ зэфэдз-къызэфэдзыжь макIэп титIо тпэкIэкIыгъэр" Барыч ыIозэ зыдэхьащхыжьыщтыгъэми, игумэкI зыкъыригъэшIэжь зэпытыщтыгъ.
- Сыда непэрэзымафэм шъуIуагъэр? - Барыч игые 
шъэогъум пигъохыгъ.
- Ощ нахьрэ Iоф тиIагъэп,- ыгукIэ зэрэрыразэр ышъо 
къыхэщэу Баркъукъуи къесэмэркъэужьызэ, нахь мэкъэ 
гъэшхъыгъэкIэ къыухыжыгъ.- Йалбугавэ иухъумэкIо 
мамлюк шъэныкъом мамлюкитф нахь къыхэтымыгъанэу 
зэблэтхъугъ.
- О ащ сыда узэрэхэтыр?
- Непэ щегъэжьагъэу иухъумакIомэ сыряпащ. Ори 
ахэм уахэт.
- ШъукъысэмыупчIыжьэуи?..- зыфэягъэр Барыч 
зэхихыгъэми, егыи фэдэу зишIыгъ, ежь ышъхьэ нахьи джы 
нахь шIоIофымкIэ еупчIыгъ.- Адрэ зыцIэ сымышIэхэрэ 
тишъэфэгъу нэбгырищыр?
- Къезгъэгъэнагъэ нэбгыритфмэ ахэри ащыщых.
- Джы сыбгъэрэхьатыгъ. Ау тишъэфэгъумэ сямыгъэгуцафэу ашъхьэ къысфипхымэ хъущтба?
- Хьау,- Баркъукъу къыпиупкIыгъ, етIанэ щхыпцIышъозэ, къыпигъэхъожьыгъ,- ахэм о узэряплIанэмрэ сэ 
сызэрятфанэмрэ сыушъэфрэп. Джы къыосIощтым ублэкIын 
уфитэп: уихьап-щыпхэр ухъумэкIо унэм хьыжьых, непэ 
щегъэжьагъэу джары типсэупIэщтыр.
ПсынкIэ-хъункIэкIэ Йалбугавэ иухъумакIохэр зыкIызэблихъугъэхэр Барыч зыфихьын ымышIэщтыгъэми, ар 
зытыришIыхьагъэмкIэ шъэогъум Iуплъагъ шъхьае, зи 
къыриIуагъэп. Барыч ащ ыгъапэщтыгъэп, ау зыуж уит 
Iофым нахь ухагъэгъозыхьаныри, умышIэрэ гори уагъэшIэныри дэеп ыIозэ, гукIэ щхыпцIыщтыгъэ. Баркъукъу 
зэрэцIыф шъэф-зэтеуIубагъэр ышIэ пэтзэ, емыIушъэшъэ ни ылъэкIыгъэп:
- Зыуж титыр шIэхэу къыддэхъун пшIошIа?
- ЕтIан ар, етIан…- Баркъукъу тегущыIыкIыгъ.
- Ар оIо зэпыт, "етIанэкIэ" тыщыбгъэIэщта?

--- Page 321 ---

- Неущ тыгъэр къызэрэкъокIыщтыр сэшIэ,- Баркъукъу 
щхыпцIыгъэ,- ау нычэпэ къещхыщт-къемыщхыщтым 
хэшIыкI фысиIэп.
- Дэгъу, дэгъу ащ фэдэу уIушмэ… Ащыгъум къысаIу, 
сыда Йалбугавэ къытфыригухэлъыр?
- Гухэлъ зимыIэ цIыф щыIэп.
- Баркъукъу! - зыфэмыщыIэжьэу джы Барыч къызыбгырыугъ.- Мы уителъэшъогъэ гущыIакIэрэ уизэкIоцIыушъэфэгъэ шэнрэ зэ хэнэжь!
- Ар зыхъущтыр къыосIон,- зигуплъырыгъэ есэжьыгъэ шъэогъум Баркъукъу есэмэркъэужьыгъ,- тыкъызхэфэгъэ арабмэ зэраIоу, дунэе хьафыр зысыбгынэжьыкIэ 
ары. Ау синэузыр зытесымыхыжьэу ар зыми фэсшIэнэп.
- Джар хъущт, джы сыбгъэрэзагъ. Ау ухъумакIо 
тызышIыгъэм, модрэ мамлюкмэ ялыягъэу, тэ шIу тызыкIилъэгъугъэр, сегупшысэшъ, къызгурыIорэп.
- Ар къыбгурыIоным пае мо талъэныкъо къохьажьрэ 
тыгъэм елъэIу.
Умамлюк къызэрыкIонымрэ султIан гуадзэм уриухъумэкIонымрэ зэфэдэп. Непэрэзымафэм уцугъорэ тIысыгъорэ зимыIэ мамлюк жъугъэмэ ялъытыгъэмэ, Йалбугавэ 
иухъумакIохэр джэнэтым исым фэдэх - ягъомыли, ящыгъыни, яIаши, яшыхэр зыщаIыгъхэм щыкIэкIыжьэу, 
шъхьафы. Унэ зэпыутыгъэмэ нэбгырэ щырыщэу арысых. 
Охътэ гъэнэфагъэкIэ мэгъолъыжьых, къэтэджыжьых. 
Шхэгъу пэпчъ зы Iанэ зэдыпэтIысхьэх, тхьэмафэм зэ, бэрэскэшхо хъутбэр къызысыкIэ, Йалбугавэ нэмаз дашIы. 
СултIан гуадзэр зыщышэсыщтыр ежь фэшъхьаф цIыф 
ригъашIэрэп. ЗызифапэкIэ, Баркъукъу къарегъащэшъ, 
зыдэкIощт чIыпIэр римыIоу, зэрэшэсыщтыр феIопщы. Ежь 
ар къыугупшысыгъэп, джа дэдэр Мысыр султIанми ишIыкI.
Мафэ горэм Барыч Баркъукъу риIуагъ:
- Мы къыддис Ачир мамлюкыр сыгу рихьрэп.
- Сыда, зыкъыптырегъэпщыхьа?
- Зыкъыстырерэгъэпщыхьи, зэIысыутын! - Барыч 
къызыбгырыуи, щхыжьыгъэ.- Къытщэтхъу, къыткIэкIэупчIыхьэ.
- Сыда зыфаер?
- СэшIа, шъулъэпкъ лIыхъужъ, шъузэолI дэгъу, шъуишъыпкъагъи, шъуицIыфыгъи, шъуиIушыгъи иных, шъуз12*

--- Page 322 ---

гъэпщылIыщтыгъэ араб фэмыфхэр къежъугъэуцолIагъэх, 
тэ, монголмэ, мыщ къыщыддэмыхъугъэр шъо къыщыжъудэхъугъ,- еIо.
- Йалбугавэ иIэнатIэрэ Шэбан султIаныр зэрэмонгол 
пхъорэлъфымрэ шIомакIа? - Баркъукъу ышъо къыхихыгъ.- 
Ащ ятэ ан-Насыр Мухьамэд лъащэр илъэс тIокIитIо Мысырым зэрисултIаныгъэр, щигъэхъагъэр щыгъупшэжьыгъа? 
Янэжъ Аслун нэзэжъу тхьагъэпцIыжъ цIыкIум, Къэлэунэ 
ыуж, Мысырым монголхэр из зэрэригъэшIыгъэр шIомакIа? 
Тэры - тыдэгъуми, тыдэйми - зэкIэми афэмыухырэр! 
Фэсакъ а дэIуашэм. Джары Айрати, нэмыкI мамлюкхэри, 
НэтIэфри зэкIодылIагъэхэр.
- Монгол нэзэжъум.- Барыч гъумыгъугъэ,- сэ 
нахьыжъ сэIошъ, шъхьакIафэ фэсэшIы… Джы къызгурыIуагъ узыфеубзэрэр…
- Сеубзэми сшIэрэп,- къэгубжыным ычIыпIэкIэ Баркъукъу зиухыижьыгъ,- пыим зыкъызэрэпфишIэу ори 
зыдэпшIын фаеу чIыпIэ къыхэкIы. Щыхьагъу-дэогъу нахьи 
цыхьэшIэгъу къызыфэбгъэхъумэ нахьышIу.
- Ари тэрэз,- Барыч къыIуи, тIэкIурэ щысыгъэу къыфидзыжьыгъ.- СыкъыодэIушъ, Баркъукъу, утхьагъэпцI 
о.
- Пшъхьэ къэуухъумэжьыным тхьагъэпцIыгъэ фэIуагъа?.. Сэ къызгурымыIорэр нэмыкI: Ачири, Батыуи, Жалсараий аблэIэбыкIи, янахьыжъыгъэ емыплъэу, ухъумэкIо 
пащэ сызэришIыгъэр ары. Ахэм шыуитф эмирыцIэр 
бэшIагъэ зяIэр.
- Сэ сызгъапэрэм ори уегъапэмэ…- Барыч къыригъэжьагъэр къыухыжьыгъэп.
- СыкъэдаIо, сыкъэдаIо.
- Сыда укъэдаIокIэ… Къысфэбдэгъагъэп нахь, зымафэ 
чIыпIэ дэгъу тифэгъагъ… Арэп, Баркъукъу, зыгорэкIэ 
укIэгъожьыгъэмэ шIэ? Ашъыу, ащ фэдэу укъысэмыплъ, 
сыосэмэркъэугъ. Мы Iофым игугъу ащ нахьрэ къыпфэсшIыжьыщтэп, ау къызыпIорэм сыхьазырыщт.
Барыч ыIу-ымыIоми, блэкIыгъэ мазэми, къихьэгъэ 
тхьэмафэми ЙалбугавэкIэ тIэсхъэпитIу зыIэкIагъэкIыгъ. Ежь 
Баркъукъуи къехъулIэрэр зыдимышIэжьэу загъорэ зыфэгубжыжьы, зэупчIыжьы: "Зымафэ Барыч къызэрэсфидзыгъагъэу сыкIэгъожьыгъэнэуи?.. СшIэрэп ащыгъум… 
ГъэшIэгъона Йалбугавэ иухъумакIомэ пащэ сафишIыгъэмэ? 
Мэзищ тешIэ къэси, ащ иухъумакIохэр зэблехъух… Зэ, 
зэ, сыда ащыгъум Ачирдхэр зыфызэблимыхъухэрэр? 
ГъэрекIуи, гъэрекIопагъи, мыгъи ахэр зэблихъугъэхэп, язи 
ухъумэкIо пащэ ышIыгъэп. Сыда ар сэ къызыкIысипэсыгъэр? СызэрэIукIэу Барычрэ сэрырэ султIаныр къызэрэткIэупчIэрэр иапэрэ гущыI. ТIэкIу тырегъашIэшъ, къыпегъэхъожьы: "Зэрэтипхъорэлъфыр зыщигъэгъупшэзэ, тэ 
къытпымылъэу, ятэжъкIэ илъэпкъэгъухэр нахь шIоIэшIух, 
ицыхьэшIэгъух, иупчIэжьэгъух. ИухъумакIохэри, иджэхэшъотетхэри ахэр арых. Сэ зэхэдз сиIэп: силъэпкъэгъумэ 
анахьи симылъэпкъэгъу черкесмэ, арабмэ, тыркумэ цыхьэ 
афэсэшIы…" Сыда Йалбугавэ ащкIэ къыIомэ шIоигъор?.."
Мафэ горэм, щэджэгъо нэмазым ыуж, Йалбугавэ 
ыдэжь Баркъукъурэ Барычрэ аригъэщагъ.
Пчъэм Iут ухъумэкIуитIумэ Iашэхэр мамлюкмэ къызыгуахынхэу зараIом, Йалбугавэ ыдагъэп:
- Баркъукъу сиухъумакIомэ япащ, етIани мыхэр черкесых, Iашэр зыгуахэу яхабзэп.
- Хьау, мамлюкмэ яжъогъонэф, хабзэу щыIэр тэмыгъэукъо,- Баркъукъу къамэр къызызгуехым, Барычи ар 
ышIагъ.
- Шъузыфаер къышъуфашIагъэмэ,- Йалбугавэ ипчъэIутмэ ариIуагъ,- джы зыжъугъэрэхьат. НекIох модрэ унэм, 
ар нахь чъыIэтагъ, тыщысын, тыгущыIэн. Илъэс псаум 
сышъукIырыплъыгъ, мэзитIуми сышъожагъ. Зи къэшъумыIо зэхъум, шъукъысфэразэмэ зэзгъэшIэнэу шъукъязгъэщагъ. Пхъэшъхьэ-мышъхьэмэ шъуахаI, псы чъыIэми 
шъуешъу. Баркъукъу иIэнэтIакIэ ыуж зэп-тIоп къызэрэсIукIагъэр, о апэрэшъ, Барыч, умыукIыт, тэр-тэр закI. 
Цыхьэ къышъуфэсымышIыщтыгъэмэ, сищыIэныгъэ шъуIэ 
къислъхьаныгъэп, ау Алахьым илIыкIо аль-Ашраф Насыр 
ад-дин Шабан султIанышхом сыщигъэIэжьрэп…
"Сыда сэIо мыщ къыIохэрэр?!." зыкIэрысым емыпэсыгъэу къыжэдэтэкъурэр зыгу емыIущтыгъэ Барыч зыфэгъумытIымыжьыгъ, Баркъукъуи нэчапэкIэ фычIэплъыгъагъэми, зи къызхигъэщыгъэп.

--- Page 323 ---

- Хьау, хьау,- Йалбугавэ ишъоубзэгу пидзэжьыгъ,- 
Алахьым илIыкIо къысэлъэIу нахь, мыхъун къысиIорэп. 
Шъуесщэнэу еIо нахь, шъуестынэу ыIорэп. Сэ сицIыфыгъи 
кIодынэу сыфаеп, сышъоупчIыжьы, сыда тшIэщтыр?
"Джыри мы шашитыжъым зыгорэ къытфигупшысыгъ… 
Джыдэд! Мыщ нахь тIэсхъапIэ тэ дгъотыжьынэп!" Баркъукъу ышъхьэ мэшIуачэр щызэбгырытэкъущтыгъэми, 
къызхимыгъэщэу Йалбугавэ IугушIуагъ:
- Ори, тэри тшъхьэ тызыфимытыжьыкIэ, мамлюкмэ 
яжъогъонэф, пшIэщтыр гъэнэфагъэ, къызэрэшъуIоу 
тыпсэущт,- Баркъукъу ыIэ пытэхэмкIэ Йалбугавэ ыжэпкъ 
зычIидзи, къэхъугъэр къызыгурымыIогъэ Барыч ыпашъхьэ 
нэрэ-Iэрэ азыфагу щитхьалагъ. ЕтIанэ зи зымышIагъэм 
фэдэу зыпыупхъухьажьызэ, шъэогъум риIуагъ.- Мыщ 
нахь Iоф джыри къытпыщылъ, Барыч. УхъумакIомэ гуцафэ 
къызыфятымыгъэшIэу тиIашэ къаIэтэхыжьы, тэшэсыжьы.

--- Page 324 ---

Ечэнд нэмаз уахътэр къызэсыр ары ныIэп Йалбугавэ 
султIан гуадзэр зэрэщымыIэжьыр иухъумакIомэ зашIагъэр. 
Баркъукъурэ Барычрэ етIупщыгъэ-елбэткIэ Сирие 
гъогур зызэпачыщтыгъэм сыхьат зытIущ тешIэгъагъ нэмазым тесыгъэ аль-Ашраф Насыр ад-дин Шабан султIаным 
къэбарыр зырагъэIум. 
- Усыджмэ щыIэ, ууатэмэ теу…- Къэбар гомыIур 
зэхэзымышIэрэм фэдэу заулэрэ щысыгъэ султIаным къыIуи, 
ышъо чъэкIызэ, къэупчIагъ: - УкIакIохэр къэшъуубытыгъэха?
- ЧIыр зэгози дэфагъэх, Алахьым илIыкIу,- Ачир эмир 
шыуитфым шъхьащэ султIаным фишIи, нэ бгъузэ сакъыкIэ 
фычIэплъыжьыгъ.
- Мэхъэджагъэ зезыхьагъэ укIакIомэ апае чIыр зэгозыщтэп, ащ фитыр Алахьыр ары. Къэжъугъотых, сапашъхьэ къишъущэх.
- Къалэр зэпырыдгъэзагъ, Шам, Багдад, Мединэ 
гъогухэри зэпыдгъэIыкIыгъэх.
- Хы Iушъохэр?
- Ахэри зыщыдгъэгъупшагъэхэп.
- Сымыгъуащэмэ, о Йалбугавэ тхьамыкIэм иухъумакIомэ уащыщ.

--- Page 325 ---

- Ары, Алахьым илIыкIу, сыриухъумэкIо къодыягъэп, 
гукIи, псэкIи сыфэшъыпкъагъ, сырицыхьэшIэгъугъ, ау 
къысфэухъумэшъугъэп…- Ачир ыгу къызэхахьи, ынэмэ 
ачIэбэнэжьыгъ.
- Джар сищыкIагъэп! - султIаным кIэкIэу къыпиупкIи, 
мамлюкым фэмышIагъэр къыфидзыжьыгъ.- Шышъхьэр 
блэбгъэкIэу шыкIэм укIэлъытхъожьыкIэ, шIуагъэ иIэжьэп.
- Ары, ары, Алахьым илIыкIу, тымыс, уигодзэ лIы 
шIагъор къэтыухъумэшъугъэп, къыттеплъхьэрэр тихьылъэ, 
ау джыри къэбар гомыIу… Йалбугавэ имамлюкмэ азыныкъо хэхьажьыгъ.
- Сыда шъузыфыщытыр, ар зэкIэми анахь Iоф! - султIаным зэхихыгъэм апэрэ къэбарыр щигъэгъупшэжьыгъэу 
джы къызыщигъэлъэтыгъ.- Хэгъэгум ащ нахь хабзэ 
илъыжь ба, джыдэдэм симамлюкхэр апэшъуIэтых, къэшъуугъоижьых. Хэукъуагъэм фэшъогъэгъу, къышъупэуцужьырэм иIоф шъошIэ. Ачир эмир шыуитфыр, къэуцу, сыпфэещт.
- СыкъэдаIо, Алахьым илIыкIу,- лъэкIэпIэ кIэзэзыхьэкIэ 
мамлюкыр султIаным ыпашъхьэ иуцуагъ.
Аль-Ашраф Насыр ад-дин Шабан султIаным ыIитIу 
ыкIыбкIэ щагъэу зытIо-зыщэ джэхэшъогур рикIукIызэ, 
ошIэ-дэмышIэу къызэтеуцуи, мамлюкым риIуагъ:
- Сицыхьэ птелъэп.
- Алахьым илIыкIу, тыгъэ папкI…
- Щыгъэт! КъысшIоуушъэфырэм ышъхьэ къих!
- Сэ зи къыпшIосыушъэфырэп, Алахьым илIыкIу, 
сыпфэшъыпкъ,- "къызыфысэупчIырэр мыщ тэ щишIэра, 
хэта бзэгу тыфэзыхьыгъэщтыр, хэтына, иухъумакIомэ 
афыхэдгъэхьагъэмэ ащыщ горэщтын" Ачир мамлюкым 
ыIозэ, ыгу къыIэпызыгъагъэми, чIыпIэ къин зифэкIэ зызэришIыщтыгъэу, псынкIэ шъыпкъэу зыкъызэблихъугъ,- ау, 
сызыщымыгъуазэу, гуцафэ зыфэсшIыщтыгъэм, къызэрэосIощтыр сшIэрэп, игугъу къыпфэсшIын. УисултIан 
гуадзэ иIоф непэ Баркъукъурэ Барычрэ амышIэгъагъэмэ, 
уаригъэукIынышъ, пчIыпIэ зишIын имурадыгъ.
- ПIорэр сыда, узэкIокIыгъа?!.- султIаныр къызэтечи, 
етIанэ нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ къыухыжьыгъ: - Джары 
уузгъэлымэ, Тхьэм къыуишIэн, цIыфмэ къыуахъоныжьын 
зыкIаIорэр… СыкъэдаIо, мамлюк, сыкъэдаIо…

--- Page 326 ---

VIII
Баркъукъурэ Барычрэ чэщ реным Шам гъогум зэрэхагъэкIыщтым пылъыгъэх нахь, къызэплъэкIыщтыгъэхэп. 
Ащ фэдиз пIалъэм яшмэ тIо зарагъэгъэпсэфыгъ, ежьхэри 
алъакъомэ атезекIухьагъэх. КъокIыпIэ чапэр къызыщыушэплъыщт нэфшъэгъо уахътэм ахэм къамылылъэ зэпэIукIот 
горэ ягъогупэ сэмэгукIэ щыхалъэгъукIыгъэти, нэплъэ гъу 
зэзэгъкIэ даIонтIэхыгъ. Уц шхъонтIэгъэкIэ тIэкIу зыпэIулъэшъогъэ орыжъылъэ тешъо нэпкъым зыIохьэхэм, 
Баркъукъу къыIуагъ:
- Шыныбэпхыр тэгъэгъэланлэ, уанэр тетхырэп.
- Тыкъызынэсыгъэр, гъогум хэдгъэкIыгъэр зэдгъэшIагъэмэ дэгъугъэ,- ежь Барыч зыгъэгумэкIыщтыгъэр 
шъэогъум игущыIэмэ апигъэхъожьыгъ.
- Сыдэущтэу? - пкIэнтIэпсыр зиш тезылъэкIыкIыщтыгъэ Баркъукъи къэупчIагъ.
- Мы къамылылъэм бедуин унэгъо-лIакъо горэ кIэрымысын ылъэкIыщтэп.
- Пшъхьэ Iупхыжьынэу уфаемэ, бедуинхэр зыщыгъэгъупшэх,- дысыгъэ зыхэмылъ гущыIэ пытэхэмкIэ Баркъукъу къыIуи, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ,- ахэм шъыпкъагъэрэ гукIэгъурэ зэракIэрымыхыщтыр сэ зэрысшIэрэм 
фэдэу ори ошIэ. Нэмаз тэшIыфэ, шыхэр тэгъэхъуфэ сыхьат 
пIалъэ тиI. Зыгъэрэхьат, Барыч, тэр-тэрэу къызыфэтхьыжьыгъэ шъхьафитныгъэм кIэгушIу, гукIодыгъо щыIэп.
- Тишъхьафит кIэхъопс укI къыхэмыхьэгъагъэмэ…- 
Барыч къыригъажьи, къыIо шIоигъуагъэр къыухыжьыгъэпти, ежь Баркъукъу зыфаер джа мэкъэ дэдэмкIэ къыриIолIэжьыгъ:
- Тыкъамытыгъугъагъэмэ, тамыщэгъагъэмэ, тамыгъэпцIэгъагъэмэ, джа къыпфэмыIошъурэр тымышIэныгъэкIи мэхъу. Ау ЙалбугавэкIэ тшIагъэм сырыкIэгъожьы рэп.
- Сэри ары…
- Сыда ащыгъум?
- СшIэрэп ныIа… ОшIэ-дэмышIэ екуныгъэ къызхэбгъафи, зыдэжь тезыгъэблэгъагъэм епшIагъэр джы къызнэсыгъэм сшъхьэ икIырэп, зэрэхъугъэри къызгурыIорэп.

--- Page 327 ---

Баркъукъу гукIэ щхыпцIыгъэ, зэупчIыжьыгъ: "Сыда 
мыщ къыIомэ шIоигъор? СIорэр, сшIэрэр къыздыригъаштэзэ, къыфэмыIошъурэр "аукIэ" къырегъажьэшъ, 
къыфэухыжьырэп. КъехъулIагъэр сшIэрэп нахь, джы нэс 
мыр ащ фэдагъэп. ЗыгорэкIэ непэ зэмыжэгъэ чIыпIэ къин 
зэрифагъэр армэ шIэ? Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, адрэ 
блэкIыгъэхэ мэзэ-илъэсхэми имамлюк щыIэныгъэ псынкIагъа?.."
- Ащ бгъэшIэгъони, къыбгурымыIони хэлъэп,- Баркъукъу игупшысэмэ къахэужьыгъ,- нэмыкI хэкIыпIэ тиIагъэп. 
ТшIагъэм тырыкIэмыгъэгъожь.
- Хьау, хьау, кIо етIани хэт ышIэра сэIошъ ары. Къыппыщылъыр умышIэ хъумэ, ащ фэдэхэри пшъхьэ къихьащтых,- Барыч зиухыижьи, зыфаер сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ,- пчэдыжьышхэ тIэкIу тшIыгъагъэмэ дэигъэп, 
къыздитхыщтыр сшIэрэп нахь… Модэ, титыгъэшхо къыкъокIы!
- Амин Iо! - зиамдэзштэн зэпызыгъэугъэ Баркъукъу 
къэтэджыгъ, ыIитIу дигъэчъэягъ.- МафэкIэ къытфыкъокI, 
мэфэшIу къытфэхь. Тыгъуасэ къысэплъэгъулIагъэр акъыл 
щыуагъэкIэ сшIагъэп, сшIэрэм сыфэшъыпкъагъ, сыфэзэфагъ. Уигъогууанэ зэпхьылIэжьыщт къохьапIэмкIэ талъэныкъо гупсэ-гугъапIэр щыIэшъ, тишIуфэс тфехыжь, тщыгъупшэрэпышъ, ежьми тызыщимыгъэгъупшэнэу тфеIожь. 
Гъогумаф, неущ джыри шIукIэ къытфыкъокIыжь, тигухэлъмэ такIэгъахь.
- Амин! - Барыч ыгу къыдеIэу Баркъукъу дыригъэштагъ.
- Джы цIыфыбэр зэлъэIоу зыми емылъэIужьырэ 
Алахьышхом ыпашъхьэ тихьан,- мэджусый тхьабэмэ ащыщ 
тыгъэм емылъэIугъэ фэдэу Баркъукъу иамдэзштэн икIэрыкIэу диублэжьыгъ, шъэогъум ыуж Барычи зыкъыригъэнагъэп.
ЦIыфхэм защадзыемэ афэсакъхэзэ, Баркъукъудыхэм 
джыри чэщ-зымафэ къакIугъ. Ящэнэрэ мафэм Барыч 
зыфэмыIэжэжьыщтыгъэми, чыжьэкIэ къыухьэзэ, къыригъэжьагъ:
- Шам, Хьалэб, Багдад гъогу зэхэкIищыр чыжьэ шъуIуа?

--- Page 328 ---

- Тызыщынэсыщтыр типIалъэ,- шъэогъур Баркъукъу 
зэригъэжэгъагъэми, зэпыугъо тIэкIукIэ есэмэркъэужьыгъ: - Зыгорэ къыщыожа?
- Баркъукъу, делашъокIэ укъысэмыплъ! - Барыч 
къызыбгырыугъ, етIанэ, къызэрилъыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, къегыигъ.- Фыгуцэ къызытIумыфагъэр мэфищ 
хъугъэшъ, умымэлакIэрэм фэдэу зыкъысфэмышI. ТытыгъуакIоп, тыбзэджашIэп пIозэ, бедуин мэлахъохэм такъыблэбгъэкIыгъ.
- Аферым, Барыч, сыпфэраз, мэфищым щыIагъэ 
къызхэбгъэфагъ, сэри зысэбгъэIэжагъ,- Баркъукъу ыгъашIощтыгъэ Iалъмэкъжъыер ионапэ къычIихи, шъэогъум 
фищэигъ,- ма, хьалыгъу гъэгъугъэ такъыр заулэ хэх. 
Удэмыгузажъу, гъэунэшкIу, нахь къыпфишIэщт.
Барыч ыIэ къычIэфэгъэ хьалыгъу такъыр зытIущымэ 
ыIэпкъ-лъэпкъхэр къагъэкIэзэзыгъэхэми, ынатIэ пкIантIэр 
къытырыригъэкIагъэми, къыратыгъэ гъомылэм темыбанэу 
къесэмэркъэужьыгъ:
- ЖэкIоцI гъукIагъэм Iупс къечъэжьыщтымэ, сыдэгузэжъонэп, ау згъэшIагъорэр ошIа? Мафэ къэси сызэмыжагъэ-къыослъэгъулIэхэрэр арых.
- Дэгъуха, дэйха? - Iоф зыримыгъэшIы фэдэу Баркъукъуи къесэмэркъэужьыгъ.
- ЗэкIэри дэгъу, уцIыф шъэфыщ нахь.
- Ара? - Баркъукъу щхыпцIыгъэ.- Шъэфым фэгъэхьыгъэу арабмэ аIорэр ошIа? Уишъэф уригъэр, ау зыпIуатэкIэ, егъэшIэрэ гъэрэу ащ укъыфэнэжьы. ШIулъэгъумрэ 
лъэрымыхьымрэ, мэхъшэтх тесынымрэ жьыбгъэ къепщэнымрэ зэрэпфэмыушъэфыщтым фэдэу шъэфыри зэгорэм, 
къумалыгъэ къыхэрэмыхьи, нафэ мэхъужьы.
- Тэрэз, тэрэз,- Барыч къыIуи, зыгъапэщтыгъэмкIэ 
къеупчIыжьыгъ.- Сыда шъуIуа тызыдэкIорэ лъэныкъом 
къыщытпыщылъыр?
- ТигугъапIэ нэмыкI къызэрэщытпыщымылъым сыщыгъуаз,- упчIэм Баркъукъу тегущыIыкIыгъэми, шъэогъур 
къызэрэшIомыкIыщтыр ышIэзэ, къытыригъэзэжьыгъ,- 
шъыпкъэр зэхэпхынэу уфаемэ, неущи, неущмыкIи къытэхъулIэщтым ори, сэри хэшIыкI фытиIэп. Непэ къыщегъэжьагъэу зыми тауж къызэримыфырэр къызгурыIуагъ, 

--- Page 329 ---

ау ащ къикIырэп тыбэлэрэгъынэу, тишхэми тафэмысакъынэу.
- Сыгу илъыр къэпшIагъ,- Барыч къызыIуипхъотыгъ,- 
къухьэ гъогупкIэ мыхэр тфэхъущтых!
- Ащ тиIоф нэсыгъа? ПсыикIыгъом унэмысэу плъэкIапIэ дэмыщай.
- ТызынэсыкIэ ары.
"Махъшэм тесми хьэр ецакъэ" зыфаIорэр шъыпкъэщтын: Шам нэсынхэкIэ мэфэ гъогу къэнэжьыгъэу Барыч 
ионэш хэлъэщыкIэу ригъэжьагъ.
- Сэр-сэрэу сиш нэ тезгъэфэжьыгъэкIэ енэгуягъо…- 
Барыч уанэм зыридзи, ишылъэбжъэ сэмэгу чIэплъагъ, 
Баркъукъуи ригъэлъэгъугъ: - ПкIэ иIэжьэп, лы цIынэ 
ылъэгу кIэхъукIыгъ. Джащ сиIоф сэ щысыухыгъ…- Шыбгъэ чIэгъым Барыч чIэтIысхьи, шъэогъур щыгъупшэжьыгъэу 
ышъхьэ IитIукIэ шIуиубытыкIыгъ.
- КъыохъулIагъэр сыда? - Шъхьэр зыгъэсысыщтыгъэ 
шъэогъум Баркъукъу еупчIыгъ.
- Плъэгъурэба сызэрэнасыпынчъэр?..- Нэ плъыжь 
уцуагъэхэмкIэ Барыч Баркъукъу къыIуплъагъ.
- Джыры пшIошIа тызынасыпынчъэр,- ежьми зыкъыдыригъэубытызэ, Баркъукъу щхыпцIи, шъэогъум тешхыхьажьыгъ,- уиш хэлъэщыкIыгъэмэ, угу бгъэкIодэу, 
къекIэс сэсыем!
- Мыры? - Гу къызыIэпызышIыхьажьыгъэ Барыч 
къэупчIагъ.
- Мо мэл Iэхъогъум тынэсыфэ тиIэдэжьыщт.
Мэлэхъо шъэо Iэтахъор имынэIосэ шыумэ хьищ 
шъэджэшъэ банэкIэ къапэгъокIыгъэми, гъогум къыфыдэхыгъэхэр чIыпIэ зэжъу зэрифагъэхэр къыгурыIуи, ыгъэбыяугъэх, ыныбжь емыпэсыгъэу къыIуагъ:
- Шъукъызэрэсщыгугъырэр къашъуIо, сфызэшIокIыщтыр къышъуфэсшIэн, ау сфэмыукIочIыщтымкIэ шъузгъэгугъэнэп. Псы шъуезгъэшъон, мэлкъуае шъозгъэшхын.
- Тхьэуегъэпсэу,- мэлэхъо шъаом игулъытэ Баркъукъу 
уасэ фишIи, ишIушIи щигъэгъозэжьыгъ.- Мы шыр лъащэ 
къытэхъулIагъэшъ, хьакIэ-къокIэ Iус мыхъуным пае 
къыотэты, гъэхъужь, ихъяр олъэгъу.

--- Page 330 ---

- Ащ фэдэ цIыфыгъэ сэ зыми джы нэс къысихыгъэп, 
аущтэу шъоIомэ, шъуIысхын, ау шъузыщыфаем къызэрысэжъугъотылIэжьыщтыри къышъосэIо.
- Сионэш ыгу хэмыгъэкIи, ихъяр олъэгъу,- мэлкъуаер 
зыIузылъакIэщтыгъэ Барыч къыIуагъ,- тэ къэгъэзэжь 
зимыIэ гъогу чыжьэ тытет. Икъунба хымэ хэгъэгум тызэрэщаушъхьакIугъэр, тадэжь тэкIожьы. Сыдэу мыщ нахь 
мыхъурэм зигъэIупашIора сэIо…- АдыгабзэкIэ къыухы жьыгъ.
- ШъузэрэмамлюкымкIэ сышъогуцафэщтыгъэ,- 
мэлэхъо шъаом ышъо къызэокIыгъ,- ау шъузэрэчеркесым 
джы гу лъыстагъ. Тинасып сызимэлэхъо бедуиным 
шъузэрэфэмызыгъэр, черкес мамлюкмэ тагъэунэхъугъ 
еIошъ, щыми тызэдигъакIощтыгъэ.
- Убедуина?
- Хьау,- мэлахъом къыпиупкIи, зыкъиушъхьэфыжьыгъ,- сэ къушъхьэчIэс друзмэ, ащ фэдэ араб лъэпкъ 
зэхэшъухыгъэмэ, Джэбэл лъэныкъом щыIэмэ, сащыщ. 
СцIэр шъушIэнэу шъуфаемэ, къызэрэсаджэхэрэр Друз. 
Шъоры? Хъущтмэ, шъо шъуцIи сэжъугъашIэ.
- Сыда зыкIэмыхъущтыр,- ежь-ежьырэу нэIуасэ 
закъыфэзышIыгъэ Друз къыIуагъэр Баркъукъу ыгъэшIэгъуагъэп,- сэ сы Баркъукъу, мыр Барыч.
- Ахълан уа сахълан,цIыфышIумэ цIэ дэгъу афаусы 
тятэ зэриIощтыгъэу шъо шъуцIэхэри дэгъухэщтын,- имэлэхъо гъомылэ зыдигощыгъэмэ Друз аIугушIуагъ.
- Ныхэмрэ тыхэмрэ ясабыймэ цIэ дэй зэрафамыусырэр шъыпкъэ,- Барыч къэтэджыжьыгъ,- ау тэ тцIэмэ, ори 
узэрахэтыжьэу, насыпышIо тяхъулIагъ сфэIощтэп. Тэ 
егъэзыгъэ-тхьамыкIагъокIэ мыщ тыкъахьыгъэмэ, о укъызыщалъфыгъэ хэгъэгум уригъэрыжь, ар къыбгурыIорэба?
- Барыч,- Баркъукъу адыгабзэкIэ къыгъэгузэжъуагъ,- 
ащ фэдэхэр емыIох, ищыкIагъэп.- Арабыбзэм псынкIэу 
техьажьыгъ.- Хэтырэ цIыфкIи дунаир зэжъу. Тэ зыкъэтшIэжьыгъэу талъэныкъо тызекIужьыкIэ, зэгорэм Друзи 
ядэжь ыгъэзэжьынкIи мэхъу.
- Ащ бэшIагъэ сэ сызегупшысэрэр, ау сыамалынчъ… 
Синасыпмэ, шъуипсэпэш охъужьыфэ сибедуин нэйпсые 
къысфыкъокIынэп. КъыкъокIыми, шIу скIэрихынэп.

--- Page 331 ---

- Чыжьэу щыIа, бэрэ къыпфэкIуа? - шым иныбэпх 
кIэзыкъузэщтыгъэ Баркъукъу къызэупчIэкIыгъ.
- Мо пшэхъо Iэтэ чыжьэмэ акъогъу щэпсэу, тхьэмафэм 
зэ мэлыщэ къэкIо, тыгъуасэ щыIагъ. Ащ нэс шым ылъакъо 
хъужьынба?..
Шы щыщ макъэр Барыч зызэхехым, ышъхьэ Баркъукъу 
ытхы рифызылIэзэ, риIуагъ:
- Сиш тхьамыкIэ къыскIэлъэджэ, еужьыр, зэхэсхын 
слъэкIыщтэп.
- Зыгъэрэхьат,- шы щыщ макъэр зэхимыхрэм фэдэу 
Баркъукъу къыIуагъ,- уиш цIыф дэгъу IэкIэфагъ.
- Уицыхьэ телъа?
- ГъэрыпIэм ифэгъэ пстэуми сицыхьэ ателъ.- Баркъукъу къыIуагъэм зэпыугъо фишIи, къыпигъэхъо жьыгъ: - 
Друз псапи фэтшIагъ, игунахьи къэтхьыгъ.
- Псы Iэгубжъэрэ мэлкъое тIэкIурэкIэ шыр зэттыгъэм 
сыдэущтэу игунахьэ къэтхьыгъа?
- Шыр хьайуан пэтзэ къыткIэлъэджэмэ, сыда Друзи 
гукIэ къызыткIыкIэлъымыджэщтыр, къызыкIытэмыхъопсэщтыр, ари тэ тфэдэ цIыф.
- Тэ тфэдэмэ, шъхьафит зерэшIыжь.
- Тшъхьэ къетхьыжьэжьыгъ пае, тэ шъхьафит тыхъужьыгъэу къыпщэхъуа?..- тIэкIу тешIэ къэси нэбгыритIур 
къызэхьылъэкIыщтыгъэ шым ичъэ къызэрэщыкIэщтыгъэр 
Баркъукъу зэхишIагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ тхьэмафэм, бэдзэр зэхэхьагъумэ 
адэжь, онэш уцуагъэр зиIэдэжь Баркъукъудыхэр Шам 
дэхьагъэх. Джыри жьыгъэми, къалэр ылъэ тетыгъ: хьылъэзехьэ щыдхэр, махъшэхэр, щэрэхъитIу Iэрыгъэчъэ курэжъыехэр урамымэ атизых, Iалъмэкъ зэпедзэкIхэр, къапщыкъхэр зытамэ телъ цIыфхэри макIэхэп - зэкIэри бэдзэрмэ 
якIух. Тучаныпчъэ-шъхьаныгъупчъэ зэIух макъэхэри, 
псымрэ щаимрэ къезыхьакIыхэрэмэ яджэмакъэхэри тыдэкIи 
къыщэIух, хьалыгъу-хьалыжъо жъэрымэхэри жьым хэтых, 
азэнэджэ макъэхэми къалэр зэпагъаджэ.
- Сыда тшIэщтыр, Баркъукъу?
- Тиш псы едгъэшъощт, тыпыупхъухьащт.
- ЕтIан?

--- Page 332 ---

- ЕтIанэ чIыпIэ къиным тыкъыхэзыхыжьыгъэ тионэш 
тщэщт… Баркъукъу ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, къызхигъэщыгъэп.- ТиIашэхэри ары.
- Хьалэб нэс благъэп…- Шыри, Iашэхэри заращэщтхэм Барыч ымыгъапэу къыIуагъ.- ЕтIани тышхэн, тыпсэун 
фаеба?..
- Арэп, Барыч, сыд "етIана" ужэ дэлъ зэпытыр, ори 
зыгорэм егупшыс! - Баркъукъу къэгубжи, кIилъэшъужьыгъ.- Iи, лъакъуи тпытых, тылэжьэщт. ТшIэщтыр ошIа? 
Хьалэб кIорэ мэхъшэ куп горэм хьылъэзехьэ зыфэтшIымэ, 
тикIожьын нахь пыутэуи, IэшIэхэуи къытфыдэкIыщт. 
Тызэрыхъоу тыпсэущт, гукIодыгъо щыIэп!
"Дэгъу, дэгъу,- Барыч гукIэ щхыпцIыгъэ,- тытхьамыкIэуи тыкъахьыгъ, тытхьамыкIэуи дгъэзэжьыщт… О укъохъуагъэмэ, сэ унэгъо фэшIыгъэ сыкъырахыгъ…"
- Зыгорэ къэпIуагъа? - шъэогъур зэгупшысэрэмэ гу 
алъитагъэ фэдэу Баркъукъу къэупчIагъ.
- Сыда къыосIощтыр, тызэрыхъоу тыпсэущт пIуагъэба, 
гукIодыгъо щыIэп,- Барычи гущыIэ тегъэкIыкIэ Баркъукъу 
джэуап ритыжьыгъ.
Шыри, Iашэхэри Баркъукъудыхэм ащэгъэ къодыеу 
цIыфхэр унэмэ, тучанмэ, шхапIэмэ зафилъадэщтыгъэхэр, 
чъыгмэ зафыдэпшыещтыгъэхэр апэм Барыч къыгурыIуагъэп, ау аслъан шъхьэрытIупщыр зелъэгъум, чъыг къутамэм 
зыпидзэзэ, Баркъукъу екууагъ:
- ПсынкIэ, аслъаныр!..
Баркъукъу ышъхьэ Iуихыжьы пакIо, шъэогъур зытес 
къутамэм зыпидзэнэу уахътэ иIэжьыгъэп. ГугъэпIэ закъор 
ишъэжъые кIакоти, зыщепхъощтым, аслъаныр къэси, 
ыпашъхьэ къитIысхьагъ, етIанэ нэ шъэбэ гъожьыкIэ къеплъызэ, ощ фэшъхьаф шъхьащэ зыфэсшIын цIыф сапэ 
къифагъэп къыриIорэм фэдэу ыпашъхьэ къигъолъхьагъ…
Джа мэфэ дэдэм бэдзэрым къыщыхъугъэ къэбарыр 
Шам иэмир Фейсал зызэхехым, ицIыфхэр алъигъэхъухи, 
Баркъукъудыхэр къаригъэгъотыгъэх.
- Хэта шъуитIу язэу аслъан хьакIэ-къуакIэр зыгъэIэсагъэр?
- Мыры,- Барыч шъэогъум шъхьэ фишIи, адыгабзэкIэ 
еIушъэшъэкIыжьыгъ,- Мысырым тыкъызэрикIырэр емыIу.

--- Page 333 ---

- Шъуадыга?!.- эмирым зэхихыгъэ адыгабзэм къыгъэупчIагъ.- Мысырым шъукъызэрикIырэр шъуушъэфынэу щыта? Йалбугавэ шашитыжъым имамлюкмэ ашIагъэмкIэ аферым ясэIо нахь, згъэмысэхэрэп. ТыкъызэхэзымышIыкIыщтыгъэ Шэбан султIаным къыгурыIощтмэ 
сшIэрэп нахь, фитIыщтыгъэ машэм ежь-ежьырэу нэзэжъужъыр ифэжьыгъ. Тэ, адыгэхэр, тыIуигъэкIотынышъ, 
ежь султIан зыкъытфишIынэу фэягъ шъхьае, сэ макъэ 
къызэрэсагъэIугъэмкIэ, иадыгэ мамлюкитIумэ лъыкIагъэхьагъэп аIуагъ. Мыдэ, ар Iофэп, Каир къыдэхъухьагъэр 
ежь султIаным зэхерэфыжь, шэси къысферэмыгъачъ, 
гугъапIи сыкъерэмышI. Ащ нахьи нахьышIу аслъаныр 
зэрэбгъэIэсэгъэ шIыкIэр къысфэIуати, хьакIэ-къуакIэхэмкIэ нэпх пIыгъмэ шIэ?
IХ
"МашIом псыр къегъажъо, псыжъом машIор егъэкIуа сэ" илъэсныкъо хъугъэшъ мы араб гущыIэжъыр, тIэкIу 
тешIэ къэси шъхьэм къышIуечъэзэ, Шэбан султIаным 
къыздырехьакIы. Ишъэожъыегъу къыщегъэжьагъэу иилъэс 
тIокIищ узыгъэлым щыкIэкIыжьэу къыгъэшIэгъэ-пэкIэкIыгъэм зыхэгупшысыхьажьыкIэ, Йалбугавэ заукIыгъэ мафэм 
къыкIэлъыкIогъэ тхьэмэфэ имыкъум мамлюк гъэкIод 
гунахьэу зэрихьагъэр нэмаз ышIыгъэкIи, тхьэ зыфелъэIужьыгъэкIи, къызэрэфамыгъэгъущт шъхьагугъу-гопэгъум 
гупсэф къыритырэп. МашIом укъигъэфабэмэ ущигъаIэзэ 
укъесты, лажьэ къыпфехьы, псым ыпсэ къыпIуилъхьэмэ 
уигъэпсэузэ, ипсыдзэ къыптео, уигъашIэ зэрепхъо.
"ЗэрэхъурэмкIэ,- зибгъэуз зыщыгъупшэгъэ султIаным 
еIо,- Алахь зизакъом фэшъхьаф дунэе хьафым щызымышIэрэ сихыягъэ сэр-сэрэу егъэшIэрэ мысагъэр къызыфезгъэхьыжьыгъ. Джы къызынэсыгъэм афэмыухрэ сятэжъ 
ан-Насыр ад-дин Мухьамэд фэдэу цIыфмэ ажэ зыдэзгъэлъынэп сIомэ зызгъэдэгъузэ, псэхэх сфэхъун зигухэлъыгъэ мэхъаджэм сигъэшIэгъэ псэкIод пчъагъэр сыдэущтэу спщыныжьын! Ащ фитыри, зыIэмычIэ силъри Оры, 
си Алахь. Къысфэгъэгъу, сыкъызэхэшIыкI къыосIонри 
къезгъэкIурэп. КъэошIэжьа, илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, 

--- Page 334 ---

Мысырым султIан уфэхъун фае къызысаIом, сикъарыукIи, 
сиакъылкIи зэрэсфэмыукIочIыщтыр сшIэзэ, даушыгъэм 
сыдихьыхи, "хьау" сфэIошъугъэп. IэшIумрэ гъашIомрэ 
зимыкIэсэ цIыф щыIэпщтын, сэри ащ сырагъэсагъ, сIэкIагъэуIэшIуагъ, ау анахь чIыпIэ зэжъу сифагъэкIи, мы сызыдэгузэжъуагъэм фэшъхьаф мыхъун зэрэсымышIагъэр 
уинэрылъэгъу, заокIи, нэмыкI жъалымыгъэ IофыкIи зыми 
ылъ згъэчъагъэп. Ау сиухъумакIомэ Йалбугавэ къахигъэхьагъэ мамлюкитфыр зэрэпязгъэлъагъэм сырыкIэгъожьырэп. Адрэ хэхьажьыгъэхэу къязгъэубытыжьыгъэхэм ямыхьакъ атеслъхьи, апсэ зэрэхязгъэхыгъэ шIыкIэр?.."
СултIаным жьы ымыгъоты зэхъум, шъхьаныгъупчъэм 
етхъуи, IуиубгъукIыгъ. Гъэмэфэ жьы стырым иягъэ къемыкIыгъэмэ, ишIуагъэ къэкIуагъэп: пскэм зэшIуитхьалыкIызэ, шъхьаныгъупчъэм къыIукIыжьи, джэхэшъогум 
щызэхэфагъ, етIанэ исултIан тахътэ зэрэIупшыхьажьыгъэр 
къыгурымыIоу къэнэхъэжьыгъ. Унэр кIым-сымти, дышъэ 
хъырахъишъэ пкIырапкIынхэр къызытежъыукIыщтыгъэ 
пчъэшхомкIэ плъагъэ, гъумыгъугъэ: "ЛIэныгъэр къыпшъхьэрыуагъэкIи, пчъэ кIыбым дэтмэ укъызэхахыщтэп…Сыд 
пае ямылажьэ атеслъхьэра, "сыкъышъомыджэу шъукъысфэмычъ" сэрба ахэм афэзыгъэпытагъэр?.."
Хэтрэ цIыфи, ежь зыдимышIэжьэу, зэмызэгъитIу 
къыздырехьакIы: зым ишIуагъэ къэкIо, зым чIегъэIабэ. 
ТIури къызыфигъэфедэнэу зежьэкIэ, кIуапIэрэ чъапIэрэ 
зимыIэжь бэщыпитIу пыупкIыгъэмэ афэдэу ахэр къыфычIэкIыжьых. Шэбан султIаным "заокIэ лъы згъэчъагъэп, 
жъалымыгъэкIэ зыми сиягъэ езгъэкIыгъэп, сыцIыф мамыр" 
зыфиIохэрэр шIукIэ фэплъэгъун плъэкIыщт, ау хэгъэгум 
цIыф лъэпкъ зэфэмышIу-зэфычIэплъыр къызэритаджэрэм, 
къокIыпIэ-къохьапIэхэмкIэ пыйхэм ашъхьэ къызэрэщаIэтырэм сыд фэдэ джэуапа узэрекIолIэщтыр? Йалбугавэ 
игухэлъмэ атезыгъэгушIухьэгъагъэр ахэр арынхэкIи мэхъуба?..
"Сэ зэкIэми сыгу шIу афилъ,- султIаным игупшысэмэ 
зыкъыжэхатэкъожьыгъ,- ежьмэ саукIын ямурадыгъ… 
Алахьым ишIэ хэлъэу сыкъэзыухъумэгъэ мамлюкитIур 
згъотыжьыгъагъэмэ, афэсымышIэн щыIагъэп. Джахэр 
арых сэ симэлэIичхэр! Илъэсныкъом тымыгъотынхэу чIыр 
зэгози ахэр дэфагъэхэп. Къязгъэугъоижьыгъэхэ мамлюкхэм тIум язи къахэкIыгъэп. Арабхэми, курдхэми, 
тыркухэми аIу-амыIоми сянэжъ АслункIэ къежьагъэ хъуи, 
сятэжъ ан-Насыр Мухьамэд султIани ащ фэкIэщыгъуаеу, 
сяти, сэри ахэм яIоф зыкъыхэтымыгъэщэу лъытэгъэкIуатэ 
тIозэ, монгол бащэмэ ашъхьэ Мысырым зыкъыщядгъэIэтыгъ. Хэгъэгу IэнатIэм ахэр благъэу къебгъэкIуалIэхэ 
хъущтэп, лIакъокIэ тыкъызытекIыгъэ Къэлэунэ султIанышхом иосыет зыщызгъэгъупшагъ. Уадыгэ лъэпкъышъ, 
эмир IэнатIэхэр адыгэмэ атеогуащэ арабмэ ясымыгъэIоным 
пае сшъхьэ шIозыхын зигухэлъыгъэр зыщыщ монгол лъэныкъом сыIэбэгъащ… IэнэтIэкIэхъопс араб къэрабгъэхэр 
арыхэп хьадэгъум сыщызыухъумагъэхэр - "чIыр зэгози 
дэфагъэх" зыфаIуагъэ адыгэ мамлюкитIур ары…"
СултIаным игупшысэ хьылъэхэр зышъхьэщигъэунхэу 
къэтэджи, КъурIан зэгохыгъэм кIэрытIысхьагъ. Мэкъэмэ 
тIупщыгъэкIэ еджэнэу ригъажьи шъхьае, ижь макIэ ушъхьагъу-телъхьагъу фигъотызэ, унэм иджыкIи, къихьэгъэ 
ухъумакIом игубж тырикъутагъ:
- Шъудэгуа сыкъаджэмэ зэхэшъумыхэу! Хэта мо 
шъхьаныгъупчъэр IузыубгъукIыгъэр, жьы стырыр унэм из 
хъугъэ! - Шъхьаныгъупчъэр фэзышIыжьи, унэм икIыжьыщтыгъэ лIы мытIырым еджагъ.- Зэ къэуцу. ЦIыф лъэпкъкIэ 
о хэтмэ уащыщ?
- Сэ, Алахьым илIыкIу, аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан 
султIаным сыриухъумакIу,- упчIэм ежэщтыгъэ-емыгупшысэжьэу джэуапыр къызыIуитэкъугъ.
- Ар сэшIэ,- султIаныр гукIэ щхыпцIыгъэ.- СыкъызэрэоупчIыгъэр ары сызыщымыгъуазэр.
- Сымамлюк, Алахьым илIыкIо сыридзэкIолI,- джыри 
нахь кIэкIэу лIы джадэм къыпиупкIыжьыгъ.
- Хъугъэ, хъугъэ, къызгурыIуагъ,- едэхэшIагъэкIи, 
фэгубжыгъэкIи, зыфэе гущыIэ зыкIэримыхыщт ухъумакIом 
санэIу икI IэутIэр фишIи, кIэлъыджэжьыгъ,- узыщыщ лъэпкъыр пщызыгъэгъупшэжьыгъэ Мансур эмир шыу тIокIыр 
джыдэдэм садэжь къэкIонэу еIу.
"Щхэны, гъэны тызыхэтыр!..- султIаныр зыфэгубжыжьыгъ.- Зымэ слъапсэ къатIы, нэмыкIмэ зыщыщ лъэпкъыр сшIуаушъэфы, санэIу итмэ атх сфауфэ, сакIыб дэтмэ 
нэкIэ салIы, Iэбжым къысфашIы. УяшIушIагъэкIи, къыпфэрэзэщтхэп, бгъэщынэнэу уафежьагъэкIи, къыпфеуцолIэщтхэп. Пыйпэрыс султIаным къыкIэныжьыгъэ 
гущыIэжъымкIэ къэпIонэу хъумэ, "уимыс, уимыкI, уисэуи 
сыкъимыгъэхьажь"… Ашъыу, сисултIан IэнатIэмэ шъуфэмыухырэр, непэ щыкIэдзагъэу шъосэтыжьы, шъхьаузрэ 
бгъэузрэ фэшъхьаф хэсхыгъэп, адрэ цIыфмэ сафэдэу 
сыгущыIэни, сыщхыни, сысэмэркъэуни сыфитэп… Сыд 
щыIэкIэ-псэукIа ар!.."
- Мансура пцIэр? - унэм къыфихьэгъэ ухъумэкIо 
пащэм султIаныр еупчIыгъ.
- Ары сцIэр, Алахьым илIыкIо тыгъэ папкIэм иухъумакIомэ сыряпащ,- "сцIэ ымышIэ фэдэу зэкIокIыгъа сэIо 
мыр, сыдэуи нэ IаекIэ къысэплъыра" ыIозэ, Мансур джэуап 
къытыжьыгъ.
- ПцIэ нахь, уиIэнатIэп сыкъызыкIэупчIагъэр.
- СцIэр Мансур, Алахьым илIыкIу.
- Ащ къикIырэр ошIа?
- Сыарабэу арабыбзэ сымышIэу…- СултIаным икъэупчIакIэ шIомыскъарэу Мансур къыригъажьи, псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ.- ТекIоныгъэр къыдязгъэхырэр, языгъэшIырэр ары ащ къикIырэр, зибэгъашIэ мафэ тфэхъун 
Алахьым илIыкIу.- "Сыда мы тапэ къинагъэм къыфэмыIошъурэр, къыриуджыхьакIырэр" Мансур эмирым ыIозэ, 
султIаным елъэIугъ.- ЕмыкIу къысфэмылъэгъущтмэ, 
унэшIу къысщыфэщтмэ, къысапIо пшIоигъор къызгурыIуагъэшъ, шъыпкъэгъэ-шIошъхъуныгъэкIэ уикупэгъу сыкъызыкIэуцуагъэкIэ, ащ фысиIэ еплъыкIэри сэмыгъэушъэфы.
- Ащ фэдэу унэутхэмэ, къаIо,- хьарамыгъэ хэмылъ 
фэдэу Шэбан султIаныр Мансурэ къесэмэркъэуи, къыфыриIэ шъыпкъэныгъэм зэрэтеIункIэгъащэмкIэ къегыижьыгъ.- Орырэ сэрырэ тызызэрэшIэрэр непа? Сицыхьэ 
птелъыти, сикупэгъу укъыкIэзгъэуцуагъ. Йалбугавэ иIофкIэ 
чIыпIэ зэжъу сызефэм, къытэхъулIагъэр оры апэ къызгурыIуагъэр, лажьэ зимыIэ мамлюкмэ ялъыгъачъэ игъом 
сэзыгъэгъэуцугъэр.
- Йалбугавэ къумалым готыгъэ мамлюк купым ятэбгъэшIагъэмкIэ сырыраз, ау, къысфэгъэгъу, Ачир нэзэжъур 
ахэм зэрадэтымыгъэкIуагъэмкIэ сырыразэп.
- Сыда икъэбарыр ащ? - Iофы зыримыгъэшIэу, рипэсыщтыри ымышIэ фэдэу султIаныр къэупчIагъ.

--- Page 335 ---

- КъябгъэтIупщыжьынэу къыпщэгугъышъ, Алахьым 
илIыкIу, хьапсым чIэс.
- Шъабэу гущыIэри шъэфэу Iушъашъэри зэфэдэ аIоу 
зэхэпхыгъа? - султIаныр щхыпцIыгъэ, етIанэ ышъо къызэокIызэ, кIэух къыфишIыжьыгъ.- Ащ фэдэ цIыфмэ гугъапIэ аратрэп. Нычэпэ иIоф шъуIо. Ара къысапIо пшIоигъуагъэр?
- Хьау, тыгъэ папкI. Ачирэ бзэгухьэм иIоф ухыгъахэкIэ 
лъытэ. УкъызыфысэупчIыгъагъэ араб Iофмэ ари ащыщ. 
Цыхьэ къысфэошIышъ, гъэрекIо къыщегъэжьагъэу сызыгъапэрэр къыосIощт, пшIосыушъэфыщтэп, сыхэукъомэ, 
сыкъэгъэтэрэзыжь.
- СыкъэдаIо, Мансур, сыкъэдаIо.
- Мы къыосIощтым, Алахьым илIыкIу, Йалбугавэ 
къытишIэнэу зыфэягъэм ыуж нахь сытегушIухьажьыгъ, 
шIошъхъуныгъэ пыти къысхилъхьагъ. Пащэ сызыфэпшIыгъэхэ уиухъумакIомэ яцIыф лъэпкъ зэхэпхъакIэ сшIотэрэзэп. Мысыр араб хэгъэгум исултIан, хэти щэрэщ, джа 
хэгъэгум ыцIэ зыхьырэ цIыф хэшыпыкIыгъэмэ, о къепIолIэщтыр сшIэрэп, сэрыгъэмэ, къязгъэухъумэщтыгъэ. СултIанымкIи шъошэщт, арабхэми ягопэщт. УиухъумакIомэ 
сыд фэдэ ялIыгъэми, бзэ зэфэмышIу пчъагъэ аIулъын нахьи, 
зы бзэ хэхыгъэ рыгущыIэхэмэ нахьышIуба? Агу илъыр 
тымышIэми, аIорэ-зэхэтхырэмкIэ тадэпсэун.
Шэбанэ султIаным къыраIорэм шъхьэгъэсыскIэ дыригъаштэщтыгъэми, ыгу илъыр фэшъхьафыгъ: "Мыдэ мы 
шъоткIо-латкIо зыкъысфэзышIырэм къысиIорэр?.. СищыIэныгъэ сэщ нахьи ежь егъапэ. Сыдигъо щегъэжьагъа узыщытхъурэ уилъэпкъэгъу араб кIэлъэшъумэ шъыпкъэр 
ахэлъэу, лIыгъэр анапэу зыхъугъэхэр? КъышъукIэкIэтэкъурэ пцIыр тфэугъоижьырэп…"
- СыкъэдаIо, Мансур, сыкъэдаIо,- султIаныр джыри 
эмирым ешъэбэкIыгъ.
- Джа цIыф лъэпкъ зэхэпхъэгъэ ухъумакIомэ Йалбугавэжъыр зэратекIодэжьыгъэр тинэрылъэгъугъэшъ ары 
сэзгъаIорэр. ЗыгорэкIэ, Алахьым илIыкIу, зигугъу къыпфэсшIырэмэ уицыхьэ атемылъмэ,- султIаным игупшысэмэ 
гуцафэ афишIыгъэ фэдэу Мансур эмирым псынкIэу зыкъызэблихъугъ,- черкесхэр арыхэми, дэгъу дэд, ау курдхэр, монголхэр, тыркухэр хъухэщтэп. Сыгу илъыр, сызыгъэгумэкIырэр къыосIуагъ, тыгъэ папкI, Алахьыр сишыхьат.
- Алахьыр шыхьаткIэ аштэрэп! - мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ 
султIаным къыпиупкIи, нахь шъабэу къыухыжьыгъ: - 
ИшIушIэ гъунэнчъэшъ, ынэшIу къыпщыфэн, укъызэхишIыкIын. Адрэ къэпIуагъэм шъыпкъэ хэлъ, ау къызэрэбдесымыгъэштэщтыр нахьыбэжь. Арабхэм яцыхьэрэ сэ сицыхьэрэ 
зэтемылъыгъэмэ, султIан сафэхъущтыгъэп. Джы нэс 
лIыгъэ-шъыпкъэгъэ IофкIэ Мысыр араб хэгъэгур къэзымыгъэукIытэжьыгъэхэ мамлюкхэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ зэхэтхэба? Хьилагъэм цIыф лъэпкъ хэушъхьафыкIыгъэ иIэпти, джа зыцIэ къепIуагъэр сиIорэ сишIэрэ 
зыхэмылъ мамлюкитIумэ сфагъэпщынагъ. Сыд шъуIуагъа 
джа лIыгъэ-зэфагъэ къызыхэзыгъэфагъэхэм ацIэр?
- Зыр - Баркъукъу, адрэр - Барыч,- Мансур эмирым 
къыIуи, "сыдэу тыуджэгъугъа мы нэшIошI-тхьагъэпцIыжъыр" гукIэ фидзыжьыгъ.
- Баркъукъур зэгорэм сиш къытечъыгъэгъэ кIалэр 
арба?
- Ары, Алахьым илIыкIу. Барычыр ащ ишъэогъу 
шъыпкъ, тIури черкесых.
- КъэсэшIэжьы, Баркъукъу лIы зэрэхэкIыщтыр пшIэнэу 
кIэлэ нэутхагъ, Барыч зыфэпIуагъэм игугъуи зэхэсхыгъ. 
ЧIыр зэгози дэфагъэх шъуIозэ, сишIушIэхэр джы нэс къызэжъугъэгъотыгъэхэп. Сызэряджагъэр зэхамыхыгъэнэуи? 
Мамлюкыбэмэ сыкъызэхахи, къагъэзэжьыгъ.
- Илъэсныкъо тешIэжьыгъэу тыгъуаси мамлюк заулэ 
къытфыхэкIыжьыгъ. МыдритIур зажэхэрэр сшIэрэп. Къыздыращыгъагъэ Черкесым мыкIожьыгъэхэмэ…
- Ащ мылъку ищыкIагъ,- зэхихыгъэр зэримыгуапэр 
султIаным ымакъэ къыхэщыгъ.
- Ари ары… ау, шъыпкъэмэ сшIэрэп, аукIыгъэм 
имылъку шIукIае зыдырахьыжьагъэу аIо.
- Хэта зыIорэр?! - пскэр къыщызыгъэхьащт макъэкIэ 
султIаныр къыхэкуукIыгъэми, кIэнэкIэлъэ упчIэри къыритыжьыным игъо фифагъ.- Жьыбгъэнчъэу къурэр мэсысы 
ара?..

--- Page 336 ---

Мафэ горэм Джолан къушъхьэ лъэныкъом Баркъукъу 
къикIыжьызэ, Фейсал эмирым икъэлапчъэ онэшитф Iупхагъэу зелъэгъум, шъхьэм къыфечъагъэм егуцэфэкIызэ, 
къыпэгъокIыгъэ Барыч еупчIыгъ:
- Сыда мы шыухэр зилIэужыгъохэр?
- Аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаным Iофы 
зыригъэшIэу Каир къытфыригъэкIыгъэх.
- Сыдэу уфэкIэщыгъуаеу Мысыр султIаным ыцIэ къепIуагъа, уфэзэщыгъа?
- Гум уранэжьын нахьи султIаным ыгу укъэкIыжьыныр, 
урищыкIэгъэныр насыпыгъэба! - жэм дэмыфэжьэу Барыч 
къыIуи, къеупчIыжьыгъ.- Сыда тшIэщтыр?
- О Мысырым ушэсыжьыгъахэу сыпхэплъэ, ау титыгъэ папкIэ къызэриIоу тыпсэущт.
- Мыдэ, мыдэ!..- Барыч игушIуафэ къызыIуригъэпхъотыгъ.- О пIорэ дэдэр ары ащи лIыкIомэ ариIуагъэр, 
сэри къысэупчIыжьыгъ.
- Сыда сэ ащыгъум сызыхэтыжьыр,- Баркъукъуи 
шъэогъум къесэмэркъэужьызэ, Каир къафикIыгъэ лIыкIохэр зэрыс хьакIэщым ихьагъ.
КъыкIэлъыкIогъэ пчэдыжьым лIыкIо шыуитфыр шыуитIукIэ нахьыбэ хъугъэу зэшэсыжьхэм, Барыч Баркъукъу 
еIушъэшъагъ:
- Модэ плъэ, Нэфыпсэ нэку-нэпсэу шъхьаныгъупчъэм 
Iут…
Х
1373-рэ илъэс, бжыхьапэ пчэдыжь.
Мафэми, чэщми умышIэнэу чIылъэмрэ уашъомрэ 
зэлъызыупIыцIэгъэ пшэхъо жьыбгъэр Каир шъхьэщыт, 
урам зэгъокIмэ гур агъэкIоды.
- Каир къызэрэтпэгъокIырэ шIыкIэр сыгу рихьырэп…- 
Барыч ыпшъэ рилъашъозэ, гъумыгъугъэ.
- О сыдэущтэу уфэягъа? - зи зэхэзымыхыгъэ фэдэу 
зызышIыгъагъэ Баркъукъу тIэкIу тыригъашIи, къеупчIыжьыгъ.
- Сызыфаер сшIэщтыгъэмэ, къысэхъулIэгъэ купыр 
къызэзгъэхъулIэщтыгъа? - Барыч зэгыижьызэ, ыгу жьы 

--- Page 337 ---

зыдегъэкIым, зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- О уиIуагъэу, Баркъукъу, гукIодыгъо щыIэп. Ау етIани тшIэрэп ныIа тязыгъэщэжьырэм зыкъызэрэтфишIыщтыр…- ЗыгъэгумэкIзэпытрэри къыпимыгъэчэрэзэжьын ылъэкIыгъэп.
"Мыщ итехьэ-текIрэ игуцэфэшIылагъэрэ сязэщыгъ! 
- Баркъукъу гукIэ Барыч фыхэкуукIыгъ.- КъеIо, реутыжьы, 
зытеуцорэм тезагъэрэп. Ау лIыгъэнчъэп, шъыпкъэнчъэп. 
ЧIыпIэ зэжъу уифагъэми, къыбгоуцощт, уигупшысэ 
епхьылIагъэми, гущыIэ кIэрыпхыщт, ушъый ебгъотылIэщт. 
Ары шъхьае, ахэр зэкIэ итехьэ-текIыгъэ екIодылIэжьы. 
Сэри Iаджми сафай…" къехъулIагъэр Баркъукъу зыдимышIэжьэу игупшысэмэ закъыхидзыжьыгъ:
- Хъугъэ, Барыч, дунэе къутэжьым зыдэтшIэу тимыщыкIагъэм тытемыгъэгущыI.
- Олэхьэ ари тэрэзым,- Барыч зэхихыгъэр имыгопагъэми, шъэогъум дыригъаштэ фэдэзэ, ежь зыфаер гукIэ 
фидзыжьыгъ: "Тэ бэ тищыкIагъэр!.."
"Зэ, зэ,- ошIэ-дэмышIэ упчIэу шъхьэм къыфечъагъэм 
Барыч ыгу зыкъыригъэпхъотагъ,- Фейсал эмирым тырищыкIэгъагъэмэ, сыда ынэIу тыкъызыфыригъэкIыжьыгъэр? 
Мысыр султIаным щыщынэгъэнэуи? Илъэсныкъом ащ ыгу 
зэрэфэмышIум фэшъхьаф зэхытигъэхыгъэп. ЗыгорэкIэ 
нэку-нэпсэу къыткIэлъыплъэщтыгъэ Нэфыпсэ ишIулъэгъу 
Iоф мыщ къыхэхьагъэмэ шIэ? Ары, ары ащ укIэупчIэжьынэу 
ищыкIагъэп. Дэгъу аущтэу зэрэхъугъэр, ары нахь, мырырэ 
сэрырэ тазыфагу дэмылъыгъэ имыщыкIагъэ къыдэхьащтыгъэ… Сымыделагъэмэ, модэ плъэ сIонышъ, Баркъукъу 
зышIозгъэшIыжьэу шъхьангъупчъэмкIэ згъэплъэныя?.. 
Ярэби, сыда мы къызыдэдгъэзэжьыгъэм джыри къыщытпыщылъыр?.. Сыд къэгъэзэжьа, тыкъащэжьы нахь, тэртэрэу тыкъэкIожьырэп. СултIаным уицыхьэ тебгъэлъы 
хъущтэп. Тащэмэ тыкъащэфыжьызэ, джыри зыгорэм 
тыращэжьынышъ, мамлюк гъэрыпIэм хьэр псашъо щытагъэщэщт. Фейсал эмирым зи илажьэп, къышъулъагъэкIуагъэмэ сыд джэуапа ятпэсыщтыр къызысеIом, сэры тезыгъэгушIухьагъэр. Баркъукъуи хьау ыIуагъэп, сэ къыскIэнакIэзэ, сэщ нахьи мы тшIэрэм нахь фэкIэщыгъоу 
къычIэкIыжьыгъ. СшIэрэп, сшIэрэп… ГушIуагъо къытпыщылъыгъэмэ, мыщ фэдэ дунэе къутэжьыкIэ Каир къытпэгъокIыщтыгъэп…"

--- Page 338 ---

Баркъукъу игупшысэхэр Барыч иемэ афэшъхьафыгъэх. 
"Хъугъэ, дунэе къутэжьым зыдэтшIэу имыщыкIагъэмэ 
татемыгъэгущыI" шъэогъум фидзыгъагъэми, ежь ышъхьэ 
къыщечэрэгъокIыщтыгъэ упчIэмэ афэджэуапынчъагъ. 
"СултIаныр къышъущэтхъу, къышъуфимышIэн щыIэп" 
къытлъигъэкIуагъэмэ аIо шъхьае, зэо утыгум уимытэу 
цIыф уукIыныр лIыгъа?.. ЕтIани Шэбан султIаным паеп сэ 
ар зыфэсшIагъэр. Арэу цIыфышIугъэмэ, Барычрэ сэрырэ 
таригъэтIупщыжьынэу зыгъэ сызелъэIум, зыми фимытэу 
къысиIоныгъэп. Ипый аукIи, ежь псаоу къэнагъэшъ, 
мэгушIо, укIакIом щэтхъу. Айрати, НэтIэфи, нэмыкI мамлюк игъонэмысхэми, Йалбугави о ппсэ зэрэпшIоIэшIум 
фэдэу ахэми апсэ ашIоIэшIугъ. ЙалбугавэкIэ сшIагъэм 
сырыкIэгъожьырэп, ау укIэкIуацIэ птелъыныр… МыгъокIэ 
Шам бэдзэрым аслъаныр къыщытпэкIафи, тигъогу гугъапIэ тыкъытырищыгъ… Жьыбгъэри уцужьын, тыгъэри 
ошъогум къытфипсыжьын, ау тишъхьафит гъогу тэ зыми 
къытфызэIуихыжьынэп. Ары шъхьае, Барыч чъыгым зыпезыгъэдзэгъагъэ хьакIэ-къуакIэр тфэмафэнкIи мэхъуба? 
Шам иэмир тыкъызэраригъэгъотыгъэр? Ар цIыф дэгъоу 
къызэрэтфычIэкIыгъэр? Нэфыпси нэку-нэпсэу къызэрэткIэлъыплъэщтыгъэр?.. Хэта титIу язэу ар зыфэгупсэр?.."
- Тыдэ тащэра сэIо мыхэм? - Барыч къызэупчIэм, 
Баркъукъу игупшысэмэ къахэужьи, зэгуцэфагъэм иджэуап 
ригъэжагъэп:
- СултIаным дэжьыщтын.
- Арэу жьэуи?
- Жьына, щэджэгъо азэнаджэр зэхэпхырэба?
- Щэджэгъо азэнаджэмэ тэ щыпшIэра?
- Уашъор зэрэзэкъоурэм гу лъыптэрэба?
- Шъузэмынэкъокъу,- Мансур эмирыр щхыпцIызэ, 
мамлюкитIум язэпео-зэфэдз хэгущыIагъ,- аль-Ашраф 
Насыр ад-дин Шэбан султIаным шъукъызысыжьырэр 
сипIалъэ, чэщи, мафи сиIэп къысиIуагъэшъ, къызэрэсфигъэпытагъэу сызекIощт,- "мазэ фэдиз хъугъэшъ митIум 
гъогу тазыдытетыр зым ыIорэр адрэм римыутыжьэу мафэ 
къыхэкIыгъэп. Зэуи арэп мыхэр зэрэзэбгъэутэкIыщтхэри, 
зэрэбгъэфедэщтхэри" гукIэ зыфыпигъэхъожьызэ, мэзэ 
пчъагъэм зэзыгъэлъэгъунхэу ателIэщтыгъэ тыгъэ папкIэри 
кIэнэкIэлъэ дэхьащхэн адишIыжьыгъ.

--- Page 339 ---

Шам къыфыращыгъэ мамлюкитIур унэм къыфычIащэнэу Шэбан султIаным макъэ зырагъэIум, ежь ышъхьэкIэ 
ихьакIэмэ пчъэм дэжь щапэгъокIыгъ, аIапэ зыриубытырэр 
шIомакIэу IаплIи арищэкIыгъ, зырызэу анэмэ акIаплъэзэ, 
адыгабзэкIэ ариIуагъ:
- Алахь лъапIэу лъагэм ишIэ зыхэлъ псэемыблэжьыкIэ 
шъоры сищыIэныгъэ къэзыгъэнэжьыгъэр, тхьэшъуегъэпсэу. 
О у Баркъукъу - укъэсэшIэжьы, мырба Барычыр?
"Сыдэущтэу зигъэпсыра, зигъэцIыкIужьыра мыщ…- 
ымыбзэкIэ зэхихрэр Мансур эмирым ыгу темыфэу ылъакъомэ атеуцукIыгъ.- Араб хэгъэгум зэрипащэр зыщегъэгъупшэ. Зэгорэм мыхэр тымылъэгъужьынха шъуIуа?.."
- Ора сэIо, Мансур, зылъакъо темызэгъэжьышъурэр? - гу зылъитагъэр султIаным ыушъэфыгъэп.- Мыхэмэ 
щэIэныгъэ къызыхагъафэ нахь, о къэпкIугъэ гъогури 
къакIугъ. Ары, ары, Мансур эмирым арабыбзэ фэшъхьаф 
ышIэрэп. УбзэмыIуныр тхьамыкIагъу джары сэ зыкIасIорэр. 
Модэ Ала Алый шъаом шъукъедж! - шъхьэихыгъэ мыскъарэ ышIыгъэ эмирым фидзи, султIаным зэпигъэугъагъэ 
гущыIэм пидзэжьыгъ.- НасыпыгъэкIэ зыфэсэлъэгъужьы, 
Баркъукъу, джа шыгъэчъэ мафэм, къэошIэжьымэ, укъызысэлъэIум, шъхьафит шъузэрэсымышIыжьыгъагъэр… 
Хэта сипый мэхъаджэ сыщызыухъумэщтыгъэр?..- ИлъэсипшI горэ зыныбжь шъэожъыеу унэм къипкIагъэм султIаным иджэуап щигъэгъупшэжьызэ, риIуагъ.- Мыхэр 
арых, Баркъукъурэ Барычрэ, Ала Алый, уятэ къэзыухъумэгъэ мэлэIичхэр, сыкъыбготми, сыкъыбгомытыжьыми 
къытфашIагъэр зыщымыгъэгъупш. Баркъукъурэ Барычрэ 
сялъэIущтышъ, къезэгъыщтхэмэ, непэ щегъэжьагъэу 
лIыгъэм, шъыпкъагъэм, зэфагъэм уафязгъэпIущт. Уиатабекыщтмэ сэлам ях, аIорэм ублэмыкI, ухагъэукъощтэп.
"Мыдэ мыщ ыкъо фэделэ-Iулашъом риIорэри, ригъашIэрэри…- Пчъаблэм готэу къэдаIощтыгъэ Мансур эмирыр джы гукIэ щхыпцIыщтыгъэ нахь, ышъокIэ къызхигъэщыщтыгъэп.- КъызэпщэлIэжьыгъэхэ укIакIохэр ащ фэдэу 
уицыхьэшIэгъущтхэмэ, узэрэсымэджэжъыр пщыгъупшэжьыгъэу, джыри бэ къэбгъэшIэн уигухэлъ о… Блэм 
ищэнаут зэ цэкъэгъукIэ ыухырэп…"

--- Page 340 ---

СултIан шъаом аталыкъ-атабек зыфэхъугъэхэм мазэ 
тешIагъэу Барыч джыри Баркъукъу фидзыгъ:
- Джэнэтым тифагъ къызыосэIом къысфэбдэгъагъэп 
шъхьае, тэтхъэжьы. Ау, угу къысэмыбгъэщтмэ, сшIомызафэ горэмкIэ сыоупчIыщт.
- КъаIо,- хьарамыгъэ зыкIэмылъ тхьагъэпцIышъо 
нэгукIэ Баркъукъу щхыпцIыгъэ,- сыд пае сыгу къыобгъэн, 
ари адрэхэм афэдэу бдэсщыIэн.
- Аущтэу оIомэ, сигукъао къыздэгощ. Уадыгэмэ, сэри 
сыадыг, умамлюкмэ, сэри сымамлюк. ТIуми тызызэлэгъукIэ, тызызэфэдэкIэ, сыда ащыгъум о эмир шыу тIокIыр 
султIаным къыуипэси, сэ эмир шыуипшIыкIэ сызыфигъэцIыкIугъэр? Тэрэза, зэфагъа ар?
- Зэфагъэ-мызэфагъэм утегущыIэн зыхъукIэ, Барыч, 
бэ къепIолIэщтыр, ащ тыхэмыгъахь. Ащыгъум сыда зыр 
зыкIэсултIаныр, адрэр зыкIэмамлюкыр, зыр зыфэшыур, 
адрэр зыкIэлъэсыр сIони, сэри сыкъыоупчIын слъэкIыщт.
- КIо джары, къыригъэжьагъ джы…
- Модэ Ала Алый къэчъэ, зыгорэ епIокъон…
- Мощ сетхьаусхылIэнэу сипкъыгъо-лэгъуа! - Барыч 
къызыбгырыуи, нахь мэкъэ шъэбэ-гыекIэ къыухыжьыгъ.- 
Орырэ сэрырэ моу зыгорэм тытегущыIэнэу зедгъажьэкIэ, 
мо гъонлэгъэжъ цIыкIур ренэу тазыфагу къыдэлъадэ…
ХI 
Бжыхьэр икIи, къыкIэлъыкIогъэ мычъыIэ-мыфэбэ кIымафэри ощх къепсэпсэо зэпымыужьыкIэ текIыгъ, уц 
шхъуантIэхэмрэ чъыг къэтIэмыгъэхэмрэ зытэмэ гъатхэри 
игушIогъо гощыгъо фимыфэзэ, жьы стыркIэ къыпэгъокIыгъэ гъэмафэм ыIаплI чIэкIодэжьыгъ.
Илъэсым иохътэ зэблэхъумэ Шэбанэ султIаным ищыIэныгъэ узыгъэл хагъэкIы. Щагушхом дэт псыутхыпIэр арышъ 
ащ иIэзэгъур, кIэрымыкIэу имафэхэр егъакIох, иIэнэтIэ 
Iофыгъохэри ежь ыцIэкIэ Баркъукъу нахьыбэрэ зэшIурегъэхы. Барычи ахэм ахинырэп, ау ишэн плъыр-стырыгъэ 
зыфэдэр, ишъхьэгъэтхъэн зэрэфэшIур дишIагъэшъ, ар 
нахь макIэрэ егъэфедэ. Нэмаз ышIы хъуми, непэ фэдэу 
псыутхыпIэм къышъхьэрыкIырэ жьы шъабэр зыIуищэ хъуми 

--- Page 341 ---

мыгъэ илъэс пшIыкIутфым ит Ала Алый лIыпкъым еуцофэ, 
илъэситIу пIалъэ горэ джыри къыфитIупщыжьынышъ, 
щигъэIэнэу Алахьым елъэIу.
"Адэ сыдэу пшIын, Алахьым къыуипэсыгъэм уеуцолIэщт,- султIаным еIо.- Сыпфэраз, си Алахь. Илъэс пчъагъэрэ сызэжэгъэ шъаор къызысэптыгъэ мафэм къыщегъэжьагъэу Мысырым сырисултIанышъ, сиджэгъогъумэ 
синасып атебгъэкIуагъ - джы нэс зыми зао къытебгъэшIылIагъэп, хэгъэгуми къибгъэтэджагъэп. Уихэтрэ быслъымэни игушIуагъорэ инэшхъэигъорэ зэпябгъэщэчызэ, 
уиджэнэти, уиджэхьнэми къызэрыпэщылъыр щыбгъэгъупшэрэп. Укъызэрэсщыгугъэу сэри сыпсэугъ сIомэ, 
зысэгъэпцIэжьы. Сызыфаер къызыдэзгъэхъуным пае 
Iаджри гъогу пхэнджмэ сатехьэу къыхэкIыгъ. Мыхъунэу 
сшIагъэр къысфэгъэгъу, унаIэ къыстетэу джыри тIэкIу 
сыгъэпсэу, сишъао инасып сэгъэлъэгъу. Сэ сфэдэу, ари 
узгъэл хъуна шъуIуа? Адэ илъэс шъэныкъор къызэунэкIыжьыгъэу лъфыгъэ псау къыпхэкIына, аущтэу 
зэрэщыт пэтызэ, сыбгъэгушIуагъ, унэшIу къысщыпфагъ. 
Мыр къеузы, мыщ егъэгумэкIы сIорэп, зэрэод-пIокIэ цIыкIум сегъапэ. Пыйпэрыси шъэожъые пIокIэ цIыкIугъэу, 
нэлъэныкъонэшъугъэу къаIожьы, ау ащ пае къэнагъэп 
султIан пхъашэ хъуныр! Тятэжъ Къэлэунэ? Ащ илIыгъи, 
зэрэIэпкъ-лъэпкъышхуагъэри джы къызнэсыгъэм цIыфмэ 
ахэлъ. Тэ титIо титеплъэкIэ ар тямытэжъыгъэм, тыкъытемыкIыгъэм фэд. Ори ащкIэ тыкъызэхэпшIыкIыгъэп… - 
СултIаныр иаужырэ гущыIэмэ къызэкIагъэщтэжьыгъ.- Хьау, 
хьау, сэ мысагъэ пфэслъэгъурэп. Бгъэузым сешхыми, 
сысултIан, си Алахь, уимамыр уашъуи къысшъхьащыт, 
сыд иодыгъэ-пIокIагъэми, шъэожъыер сижъышъхьэ лъапсэ 
къыдэбгъэчъыжьыгъ. ИмыщыкIэгъэ мышъомылмэ зязгъэухыжьын нахьи, сибжыхьэ чэбэкIон зыфэзгъэхьазы рымэ 
нахьышIу".
- Ала Алый, а сикIал, моу къакIо,- илъэсипшI зыщыхъугъэ мафэм фагъэтIысыгъэгъэ дэшхо чъыгым кIэрытыгъэ шъаом султIаныр еджагъ.- Уичъыг псы кIэокIэ, упэплъыхьэ, зызэрэричырэр пшIомакIа?
- СшIэрэп игухэлъыр,- Ала Алый дэшхо чъыгым рилъэгъулIэрэм зэримыгъэразэрэр къыIуагъ,- ылъапшъэкIэ 

--- Page 342 ---

гъумы мэхъу, икъутамэхэмкIэ зеубгъу, ышъхьапэкIэ 
зиIэтырэп. Илъэсищым ащ нахьи сэ нахь къысхэхъуагъ.
- КъэпIуагъэр иуутыжьыгъ, Алый,- султIаныр ыкъо 
еIэсэкIызэ IугушIуагъэми, мыдрэм зэхихыгъэм къыхыригъэхыгъ:
- Сыда сIорэр исыутыжьынэу, сы Барыч шыуипшI эмир 
пшIошIа?!
- Уиатабек ащ фэдэ еслъэгъулIагъэп.
- ЕмылъэгъулIагъэми, шакIо уздэсщэщт еIошъ, кIэгъожьы.
- Ара зыфапIорэр? - шъаом игукъао Iофы зыримыгъэшIэу ежь зыфаемкIэ еупчIыгъ.- ШакIо уащэныр пэсаIоба?
- Баркъукъуи джары ыIорэр… шъузэрэшIа?
- Мысырым къихъухьэрэм пэпчъ уятэ защыгъуазэкIэ, 
ащ зи бгъэшIэгъон хэлъэп,- зипскэ къыщыхьан зыщыгъупшэжьыгъэ султIаныр ыкъо IугушIуагъ.- Арышъ, Барыч 
кIэгъожьы о зыфэпIуагъэмрэ еоутыжьы сэ зыфэсIуагъэмрэ 
зэтекIых. Дэшхо чъыгыр сыдигъокIи ылъапшъэкIэ къэкIызэ, 
икъутамэхэмкIэ зеубгъу, зеIэты.
- Ары шъхьае, ащ дэдгъэтIысыгъэ чэрэз чъыгыр мыгъэ 
къэтIэмыгъ.
- Удэмыгузажъу, сикIал. Сыдырэ чъыги ежь епэсыгъэу 
зыкъызэIуехы. Илъэс зытIущ горэкIэ уичъыг къэтIэмынышъ, 
дэшхокIэ къыотэщт. Ар сэ къэслъэгъужьына, къэсымылъэгъужьына…- СултIаныр хэщэтыкIи, етIанэ шъхьэгъэсыс 
мэкъэ ефэхыгъэкIэ зыфиIожьыгъ: - Джыри зэ Чабэм 
сыкIогъагъэмэ дэгъугъэ. УнэшIу къысщыфи, си Алахь, 
сигухэлъ сыкIэгъахь.- Алый ятэ кIэрытIысхьи, ышъхьэ 
псыгъо цIыкIу ытамэ зытырелъхьэм, султIаным ыгу къызэхэхьагъэми, къызхимыгъэщэу тегущыIыкIыгъ: - Адэ 
джары… уичъыги къэкIыщт, ори лIы ухъущт… Барыч 
эмирми угу емыгъабгъ, ащи зэгорэм шакIо уздищэщт, 
сэри сыкъыжъудэкIонкIи мэхъу.
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, сэ лъэIу къыпфысиI: 
Барыч шыу тIокI эмир пшIынэу сыфай.
- Ежь къыолъэIугъа хьауми о шIу пшIэ пшIоигъуа? 
- Ары, Барыч къыолъэIун!..- лIыжъ цIыкIум фэдэу 
Ала Алый кIэкуукIи, зыфэлъэIуагъэр къыушъхьафыжьыгъ.- 

--- Page 343 ---

Баркъукъу зэрэшыу тIокI эмирым ехъуапсэу къысщэхъушъ 
ары.
- Сигуапэ ащ фэдэ гулъыти, гукIэгъуи зэрэпхэлъыр, 
аль-Малик Алый,- нэшIукIэ султаныр ыкъо еплъи, нахь 
мэкъэ шъабэкIэ еупчIыжьыгъ.- УимыIэм уехъопсэн нахьи, 
ар зыфэпшIэжьмэ нахьышIуба?
- Адэ зымафэ шыу тIокIитIу эмир пшIыгъэ Мансур ар 
ежь зыфишIэжьыгъэу олъыта?
- Ащ сыда унэзгъэсыгъэр? - ыкъо икъэупчIакIэ зэрэшIоигъуаджэр султIаным ымакъэ къышIухэщыгъэти, 
псынкIэу зыкъызэблихъужьыгъ.- Сигуапэ, Ала Алый, 
сигуапэ султIан Iофмэ узэрагъапэрэр, сэ сишъхьэуз имыкъоу сыд пае сисабый ышъхьэ згъэузын сэIошъ ары.
- Баркъукъу эмирым сэ къысиIорэр фэшъхьаф.
- Мыхъун къыуеIуа? - султIаным ышъо къызэокIыгъ.
- "КъыуаIорэр пшъхьэ иубыт, усабыижьэп" къысеIо.
- Ар дэгъу, узэрэхъущтым уфепIу. Ау Барыч эмирымкIэ укъызыфэлъэIуагъэр зыпфасшIэкIэ, Баркъукъу 
эмирым ишыу пчъагъэ фыхэзгъэхъон фае.
- Хьау, хьау,- Ала Алый къэгузэжъуагъ,- сэ эмиритIури яшыу пчъагъэкIэ зэфэзгъэдэнэу сыфай.
- Тызыфаер зэкIэ къыддэхъущтыгъэмэ…- Аль-Ашраф 
Насыр ад-дин Шэбан султIаныр щхыпцIыгъэ.
- Узыфаер къыбдэмыхъунэу усултIанба? - хьарамыгъэ хэмылъэу Ала Алый иупчIэ къызыIуипхъотыгъ.
- СысултIан,- джы ыгу къыдеIэу султIаныр щхыгъэ.- 
Армэ зыфапIорэр, Мысыр хэгъэгум сырисултIан, ау 
сызыфэе пстэури къыщыздэхъурэп нахь… Сиуз ары 
мыхъугъэмэ, сэ Iофышхохэр хэгъэгум щызесхьанэу сигухэлъыгъ. Сыдэу сшIын, ар Тхьэ Iофышъ, сеуцолIагъ. Ащ 
къикIырэп, Ала Алый, тыгу дгъэкIодынэу. Алахьым къынэуж 
ощ нахь гугъапIэ сиIэп. Ау Барыч эмирым тыдэмыгъэгузажъу, къытфэмышъыпкъэу арэп, тисултIан Iофмэ анахьи 
ежь ишъхьэфэшIу ащ нахь зыдырегъэхьыхэу аIуагъ. Джыри 
зымафэ мамлюк шъэныкъо ыщэфыгъэу къэбар къысахьылIагъ, ащ фэдиз мылъку къыздырихыгъэр сшIэрэп. 
Къысфэбдзыгъагъэ Мансур тхьагъэпцIым шыу тIокIитIу 
эмиркIэ сешIушIэ-сеубзэзэ, IофышIэ Александрие къалэм 
Баркъукъу езгъэщагъэшъ, къызигъэзэжьыкIэ тиIофмэ 

--- Page 344 ---

нахь тарыгущыIэн. Къыобэнырэм пэпчъ шъхьэихыгъэу 
уебэныжьыныр ищыкIагъэп, аль-Малик Алый, уешIушIэмэ 
бгъэгугъэзэ зызыпэIубгъэкIотыкIэ, етIанэ епшIэжьыщтымкIэ нахь Iэрыфэгъу уфэхъужьы. Баркъукъу тхьэегъэпсэу, 
сыфэраз. Шыу тIокIитIу эмирыр Мансур фэзгъэшъошэнэуи, 
Александрие хьапсым Iэшъхьэтет фэсшIынэуи джары 
къэзыгупшысыгъэр. Баркъукъу кIырыплъ, загъорэ удэзыхьыхырэ Барыч елъытыгъэмэ, ар бэкIэ нахь Iуш, ау 
фэсакъ, земыгъэгъэдел.
- Баркъукъу цIыф дэгъу, ау зезыгъэгъэделэнэп! - Ала 
Алый къыпиупкIи, къэтэджыжьыгъ.
- АщкIэ сицыхьэ птелъ, сикIал,- унэм къэкIожьыхэзэ, 
султIаным игущыIэ пидзэжьыгъ.- "Земыгъэгъэдел, фэсакъ" 
къызыкIыуасIорэр, Мансур эмирыр зыщыщ арабхэмкIэ 
иерышыгъэ шIулъэгъу Баркъукъуи илъэпкъэгъу черкесхэм 
афыриIэу хэсэлъагъошъ ары. Мансур жэмыIаныр тэгъэмысэ шъхьае, тызэрысыр араб хэгъэгу. Тятэжъ Къэлэунэ 
зэриIощтыгъэу тицаци мылыцIэу, тили жъагъэу тыпсэумэ 
нахьышIу.
- Баркъукъурэ Барычрэ ащ фэдэ аIоу зэхэсхыгъэп.
- Зэхыуагъэхыщта?
- Зэгорэм къахэIукIынба?
- УахэдэIухьа? 
- Загъорэ сакIэдэIукIы.
- ЧеркесыбзэкIэ гущыIэхэ хъумэ?
- Хьаулыеу черкесыбзэ тIэкIу сэбгъэшIагъа? Арыщтын 
ахэр сапашъхьэ нахьыбэрэ арабыбзэкIэ зыкIыщыгущыIэхэрэр.
- КъыбгурыIуагъа афэсакъ къызыкIыуасIорэр? Ежьхэри 
къыпфэсакъых. Дэгъу, сикIал, дэгъу, гуцафэ къызыфямыгъэшI. Бзэ лые щыIэп сэ джары зыкIасIорэр. Сыдэу непэ 
дэгъоу тызэрэмышIэ-ошIэ-дэмышIэу тызэдэгущыIагъа! 
Сибгъэузи къысщыхьагъэп. Ощ фэшъхьаф гугъапIэ - адрэ 
уянэ итIуанэмэ къысфалъфыгъэ пшыпхъухэр сыдыкIэ 
былымых! - ЗэрэсимыIэр сэшIэми, нэмыкIынэкIэ сызэбгъэплъыжьыгъ. Моу Чабэм сыкIоу сыкъэкIожьэу, уиилъэс 
пшIыкIух къэслъэгъужьыгъот.
- Зы илъэс ныIа къэнэжьыгъэр,- ащ ежэщтыгъэм 
фэдэу Ала Алый къэпсынкIи, къэупчIэжьыгъ,- ащ фэдизэу 
ар ба?

--- Page 345 ---

- СэркIэ илъэс псэур оркIэ мыбэнкIи мэхъу, сикIал…
Ятэрэ ыкъорэ зызэдэгущыIагъэхэм ыуж мазэ тешIагъ. 
Баркъукъуи зэшIуихыгъэ IофымкIэ разэу Александрие 
къызекIыжьым, зэп-тIоп султIаным зэрэIукIагъэр, бэмэ 
атегущыIагъэх. Барычи игугъу ашIыгъ. Ащ имамлюк къэщэфыкIэ гущыIэ хадзэкIэ султIаным къызыхегъэпсым, 
Баркъукъу зэхимыхыгъэ фэдэу зишIыгъ. СултIан гуадзэм 
иIоф къызэтэджым, Баркъукъу къыIуагъ:
- Джар зэкIэми анахь Iоф, Алахьым илIыкIу. Эмир 
упчIэжьэгъум хэтхэми ар къаIэты. Александрие тэкIофэ 
ащ нахьрэ Iоф Мансур эмирми иIагъэп.
- Ежь фаемэ шIэ?
- Аущтэу сыхэплъагъ, ау къысиIуагъэп.
- О ащ сыдэущтэу уеплъыра?
- СултIан годзэ IэнатIэр армэ, Алахьым илIыкIу, сишIошI 
къесIолIэн. УиIэми, уимыIэми хъунэу сеплъы.
Аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаныр тIэкIурэ 
щыси, щхыгъэ.
- Ащыгъум, Баркъукъу, о теубытагъэ уиIэп. Сэ зэхэсхынэу сызыфаер джа къэпIогъитIумэ яз.
- Сэрыгъэмэ, Алахьым илIыкIу, султIан гуадзэ зизгъаIэщтыгъэп! 
"Мыщ къысиIуагъэр!..- султIаныр гукIэ зыфыкIэпхъотыкIыжьыгъ.- Сэрыгъэмэ еIошъ, зыкъысегъапшэ. 
CыщымыIэжьы хъумэ, сыдэущтэу мыщ сишъао зыфишIыщта? Тэ тыщэтхъу, зыфаер етэгъашIэ. АрынкIи мэхъуба 
Мансур эмирыр Александрие нэс зыфысигъэдзыгъэр…
Ари эмир шIугъэмэ аущтэу сыдемызекIоныгъэкIи мэхъу. 
КъаIо джы цыхьэ зыфэпшIыжьыщтыр?.." СултIаныр 
гупшысэмэ къазыхэужьым, Баркъукъу зыкъыфигъэзэжьыгъ:
- СултIан гуадзэ зыкIысимыIэщтым джы уишIошI къеIуалI.
- Йалбугавэ игухэлъыгъэр сщыгъупшэжьыгъэпышъ 
ары, Алахьым илIыкIу.
- Ар шъыпкъэ. Ау арабмэ ащыщ султIан гуадзэ ашIырэп зыIохэрэ Мансур эмирым фэдэхэм ажэ ткудэн фаеба? 
Хэта цIыфыгъэрэ шъыпкъагъэрэ зэбгъотылIэн араб эмирхэу 
тиIэхэр? СултIан годзэ дэгъу хъущтыгъэр оры, ау зыгу 

--- Page 346 ---

къытфэмышIу араб-бедуин фэмыфмэ ажэ ядгъэтIупщыпэнэу сыфаеп.
- Зигугъу къысфэпшIыгъэ IофымкIэ сэ сызыщыгъэгъупш, Алахьым илIыкIу. Ала Алый ипIункIэ цыхьэ къызэрэсфэпшIыгъэм сырэгушхо. Сэ сизакъоп, Барычи ары. 
СултIан гуадзэ уфаемэ, арабмэ ащыщ эмир горэм тылъыхъун,- "дунэе жьышхор зыфимыкъужьырэм сыд 
султIан гуадза ыжэ дэнагъэр, ар етIани арабынэу…" ежь 
ымыштэрэр Баркъукъу гукIэ зыфыпигъэхъожьызэ, султIаным риIуагъ,- ау ар зытшIэщтыр Чабэм укъызикIыжьыкIэ ары, Алахьым илIыкIу.
- Адэ ары, гуIэн ищыкIагъэп. Моу пIорэр зыхэзэгъэн, 
къэууфэн плъэкIыщт гор сызыфаер.

--- Page 347 ---

Аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан султIаныр Чабэм 
щылIагъэу, ащ ишыихъ къэхалъэ зэрэщагъэтIылъыгъэ 
къэбарыр апэ къызэрагъэIугъэр Баркъукъу эмирыр арыти, 
шэкIо благъэм щыIэ Барыч псынкIэу къыраригъэщыжьыгъ, 
еупчIыгъ:
- Сыда тшIэщтыр?
- Джыдэдэм султIаныгъор тыубытыщт!
- Ащ фэдэ ашIэрэп!
- ПшIэщтыр ошIэмэ, сыда укъызыкIысэупчIыжьырэр? 
КъаIо.
- Апэ Ала Алый макъэ едгъэIущт, зидунэе хьаф зыбгынэжьыгъэ султIаным иунэгъо-Iахьылмэ тафэтхьаусыхэщт, 
мэфищ шъыгъо хэгъэгуми щытшIыщт.
- ЕтIанэ? - зэхихырэр къизымыдзэщтыгъэ Барыч 
къэупчIагъ.
- ЕтIанэ лIагъэм ифэIо-фашIэмэ адакIоу Эмир упчIэжьэгъур зэфэдгъэсынышъ, аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан 
къыкIэныгъэ Ала Алый султIанэу хэтыдзыщт.
- Ары, ары, дэгъоу къызэбгъэчэпыгъ…- Барыч щхыпцIыгъэ.- Адэ, а узыфэгуIэрэ шъхьаубэтэ делэ-гъонлагъэм 
тызэреунэхъулIэжьыщтым уегупшысэрэба? Сыкъыоплъышъ, узфэдэ цIыф лIэужыгъор къызгурыIорэп. Мыхэм 
яхьадэгъэ-султIан Iоф зетфэнэу ара Мысырым тыкъызыфэчъэжьыгъэр?

--- Page 348 ---

- Барыч! Быяу, гунахьэ къэохьы.
- Сыд гунахьа! - Барычи шъэогъум епэбжъэожьыгъ.
ХII
Эмир упчIэжьэгъу зэхэсыгъор сыдигъокIи мысыр 
султIаным къызэIуихыщтыгъэ, зэрищэщтыгъэ шъхьае, ар 
зыщымыIэжь мафэм, хэта джы непэ тхьамэтэгъур зыпшъэ 
ифэщтыр? Такъикъ заулэ хъугъэ эмир тIокIищырэ зырэр 
зызэхэсыр - зэфычIэплъых, зэIушъашъэх, рапэсмэ, фызещэщт-фыземыщэщтым ымыгъапэу хэти тхьамэтэгъум 
кIэхъопсы. Баркъукъурэ Барычрэ азыфагу дэс Ала Алый, 
султIаныгъор фагъэшъошэнымкIэ зиIоф ухыгъахэр амылъэгъурэм фэдэу зымэ зашIы, адрэхэр, агу илъымрэ 
янэплъэгъурэ зэфэшъхьафхэу, IогушIох, нэмыкIмэ зэрэдырагъэштэщтым нэкIэ рагъашIэ.
- Сыда тызыпэсыр, зэхэсыгъор зыкIетымыгъажьэрэр? - Мансур эмирым къыIуи, игые-дао къыпигъэчэрэзэжьыгъ.- Джары сэ, зыми сыкъызэхихыщтыгъэп шъхьае, 
хэгъэгум султIан гуадзэ иIэн фае зыкIасIощтыгъэр.
- Тэри зыгорэ тымыIоу тыщысыгъэп, тIорэр къырагъэкIыщтыгъэп нахь,- эмирмэ ащыщ горэм къыдзыгъ.
- О пIорэр къырагъэкIынэу ухэта, мыгъатх ныIэп укъызытхащагъэр…- Тхьамэтэгъур зыубыты шIоигъо Мансур 
эмирыр макъэ къэзышIыгъэм кIэнакIи, "шъузыфыщысыр 
сыда, гу къыслъышъутэрэба" икъотэгъумэ ариIокIызэ, 
аIуплъагъ.- Тизэхэсыгъо къызэIузыхыщтым ыцIэ къешъуIу, 
зэрэараб хэгъэгоу къытэжэ. 
- Сэ сызыщыщымкIэ сыкъэуушъхьакIунэу ухэта о! - 
зыкIэнэкIэгъэгъэ эмирым къыфидзыжьыгъ.- Арэу хэгъэгум уригумэкIылэмэ, о узыщымыгугъыжьэу, нэмыкI горэм 
ыцIэ къеIу.
- СIонэп сIуагъэ шъхьае, Черкес эмирыр!..- Мансур 
къэгубжыгъагъэми, зыцIэ къыриIуагъэ эмирымкIэ 
зэрэхэукъуагъэр зыдишIэжьызэ, къыригъэжьагъэр къымыухэу, къыкъомыуцуагъэмэ ягыирэм фэдэу, зыкъызэблихъужьыгъ.- Ашъыу, армэ шъузыхэхьагъэр, тинепэрэ 
тхьамэтагъо зифэшъуашэр сымышIэу щытэп. КъызэIуерэх 
Баркъукъу эмирым, дунэе хьафыр зыбгынэжьи, Алахьым 

--- Page 349 ---

ыпашъхьэ ихьажьыгъэ аль-Ашраф Насыр ад-дин Шэбан 
султIаным гукIи, псэкIи фэшъыпкъагъ, непэ султIанэу хэтыдзыщт Ала Алый иатабекыгъ, ыпIугъ, ылэжьыгъ.
"Ащ изакъуа!" - Барыч зэхихыгъэм гукIэ къыхыригъэхызэ, Баркъукъу адыгабзэкIэ еIушъэшъэкIыгъ:
- Сыда узыфыщысыр?.. О уфэмыемэ, сэ сцIэ къеIу.
Баркъукъу зыгори зэхимыхыгъэ фэдэу арабыбзэкIэ 
къыIуагъэр фэшъхьаф:
- ТинахьыкIэхэри тэжъугъэгъэлъапIэх, тижъыхэр 
тэжъугъэгъашIох. Фейсал эмирым нахьыжъ къытхэтэпышъ, 
ащ тизэхэсыгъо къызэIуерэх.
- Тэрэз,- бэмэ къыдырагъэштагъ.
- Ау ар тшIэным ыпэкIэ,- Баркъукъу игущыIэ къыпидзэжьыгъ,- щымыIэжь султIаным тхьэ тыфежъугъэлъэIу.
ЛIагъэм духьэ Барыч къызфехьым ыуж ишъэогъу 
Баркъукъу зэрэфэмыразэри зыфыпигъэхъожьыгъ: "Джары 
мыр зэрэщытыр… къыпIугушIозэ, уаригъэхьыщт. Сэ 
есIуагъэ пэтызэ, Шам нэси, Фейсал эмирым ыцIэ къыриIуагъ. Сыда сэщ нахьи ащ узэрэщыгугъырэр? Сэ эмирым 
сыгу ебгъэрэп, чIыпIэ зэжъу тызефэм, тызэриубытылIэгъагъ, ицIыфыгъи, ищыгъу-пIасти джы къызнэсыгъэм 
сщыгъупшэрэп. ШъхьангъупчъэмкIэ къыткIэлъыплъэщтыгъэ Нэфыпсэмэ шIэ ятэ зыфеубзагъэр? Ар щыIэми бэшIагъэ сэ зысщыгъупшэжьыгъэр. А тхьэгъэбэгъон, Каир 
удэсэу, пшъашъэмэ анахь дахэхэр къыопхъэкIыгъэхэу 
модэ зыгорэм илъэкIэпIащэ уегупшысэ хъуна! Ащ 
нахьышIугъ мы шъугъокIо купыр зэфэтымыгъэшэсэу, джа 
къызэрэосIуагъэу, султIаныгъор тыубытыгъагъэмэ. СшIэрэп 
уигухэлъыри, узажэрэри, мыхэм уазэрэщыгугъырэри. 
Зэгорэм укIэгъожьын, ау укIэхьажьынэп! Сыдэу мы цIыф 
мыгъор насып мыгъакIоу сапэ къинагъа?.."
- Аущтэу шъоIомэ, къыздешъогъаштэмэ,- Фейсал 
эмирым къыIуагъ,- ти УпчIэжьэгъу зэхэсыгъо къызэIусэхы. 
Iофым зезгъэукIыхьыщтэп, Мысырым исултIаныщтым ыцIэ 
къешъуIонэу сыфай.
- Сэ ащ ыцIэ къызесIуагъэр бэшIагъэ! - Мансур эмирым джыри гущыIапэр ашIуиштэзэ, къыхэкуукIыгъ, етIанэ 
султIан хъущт шъаом сишIушIэ зыщымыгъэгъупшэ нэшIукIэ 
385
13 Заказ 022

--- Page 350 ---

Iуплъагъ, Баркъукъуи, Барычи къыдыригъэубытыгъэх, ау 
зэрэщыгугъыгъэу аужырэр къыфычIэкIыжьыгъэп:
- Мансур эмирыр, уихьапсэдэсмэ тахэмыгъэкIуакIэу 
ужэ зэтелъхь, зыми ыцIэ къепIуагъэп. Пшъхьэ ишIу пфэухырэп.
- Сэра, хьауми ора зышъхьэ ишIу зыфэмыухырэр?! - 
Къэмэ къипхъотыгъэм фэдэу Мансур къызыщылъэтыгъ.- 
Оры сихьапс дэсын фэягъэр, пщыгъупшэжьыгъа зыгъэ 
хэгъэгум…- инэплъэгъу Баркъукъу къызыредзэм, плъыгъэм хэтэу ЙалбугавэкIэ къыдзынэу ригъэжьэгъагъэр 
зыIуитхъыжьи, гъумыгъузэ тIысыжьыгъэ,- сэ зыгорэм 
сышIомылIыкIыщтыгъэмэ, къыосIощтыгъэр сэшIэ.
- Эмир упчIэжьэгъур шъэф чIыпIэп,- Фостат къалэм 
иэмир Гурген джы къыфидзыгъ,- бдырыжьыгъэм земыгъэтхьалэжьэу къаIо!
- Араб хэгъэгум мыхъунэу щишъушIыхьагъэр шъуфимыкъоу, уинэзэжъугъэ скIэрых! - гущыIэ дысыкIэ 
къебэныгъэ эмирым Мансури пебжъэожьыгъ.- Шъо 
сышъуфэдагъэмэ, Алахьым шъо шъуфэдэ серэмышI, 
сихэхэсыгъэ зыдэсшIэжьызэ, зысыушъэфыщтыгъэ.
- Мыщ ыIорэр, мыр зынэсыгъэр!..- джыри Черкес 
эмирым зыфэIэжагъэп.
- Ар зынэсыгъэр къыосIон,- Барыч ымакъэ губж 
хэмылъэу щхыпцIызэ, джэуап къытыжьыгъ,- араб хэ гъэгур 
къафэтэухъумэшъ, тагъэмысэжьы.
- Араб хэгъэгум цIыфы шъузэрихъухьагъэри зыщышъумыгъэгъупш…- Джы нэс ерагъэу зызыIажэщтыгъэ 
Дамиеттэ къалэм иэмир Ислъам къызеIом, шъхьэгъэсысыкIэ фэшъхьаф нэбгырэ зытIумэ къызэрэдырагъэштагъэр 
шIогъэшIэгъонызэ, зэхихыгъэр зэкIэми анахь ыгъэшIэгъожьыгъ:
- Алахьыр разэ зыфэхъун Фейсал эмирыр,- Ала Алый 
къэтэджыгъ,- мыхэм уанахьыжъэу тхьамэтагъор къыпфагъэшъошагъэшъ, къысфэгъэгъу, ори, Баркъукъу, 
сшIэщтыр къызэрэосымыIуагъэмкIэ емыкIу къысфэмышI,- 
кIуи, султIан тэхътэ нэкIым тетIысхьагъ, егъашIэм тесыгъэ 
фэдэу игущыIэ пидзэжьыгъ.- Эмир упчIэжьэгъур зыфызэхэхьагъэр сэ сиIофмэ, шъуизэпео-къызэпеожь щышъозгъэгъэтынэу Алахьым къысипэсыгъэ султIан IэнатIэр, 
сыд ихьылъагъэми, спшъэ исэлъхьажьы.
- Тэрэз пшIагъэр, Алахьым илIыкIу, лIыгъэ, Iушыгъ! - 
Ылъэгъугъэмрэ зэхихыгъэмрэ яжэщтыгъэм фэдэу Ислъам 
эмирым джы къызыIуипхъотыгъ.
- Щыгъэт! - Ала Алый ад-дин султIаным ыдагъэп.- 
Алахь лъапIэу лъагэм ыухэсыгъэм уасэ ратыжьырэп! - 
Зэпыугъо тIэкIу ышIи, нахь мэкъэ шъырытыкIэ къэупчIагъ.- 
Алахьым иджэнэт гупсэфыпIэ зыфэхъугъэ тятэ аль-Ашраф 
Насыр ад-дин Шэбан султIаныр мыщ фэдэ чIыпIэ зифэкIэ 
ыIощтыгъэр шъошIа? Чэтыу зэрымыс унэм цыгъохэр 
щэджэгух. Къэуцу сиджабгъукIэ, Баркъукъу, сятэ зысеIи 
зысемыIэжьи сыппIугъ, сыблэжьыгъ, мыхъун сэбгъэIуагъэп, сэбгъэшIагъэп. Чыжьэу ущымытэу, Барыч, сисэмэгубгъукIэ ори къысэкIотылI, бэрэ тызэфэмызэщтыгъэми, 
тызызэфэзыкIэ, сыбгъэзэщыщтыгъэп. Тизэхэсыгъо тыублэным ыпэкIэ зэгурымыIоныгъэ тIэкIу къызыхэдгъэфэгъагъэми, джы тишIэ зэхэлъэу Мысыр султIаныр 
зыдгъэнэфагъэкIэ, Эмир упчIэжьэгъум иIофышIэн джащ 
щытэжъугъэух. ТигумышIу зыщыдгъэгъупшэзэ, араб 
хэгъэгум мамыр илъынэу, зэгурыIо-зэфэсакъыжьыр ахэлъэу тицIыфхэр щыIэнхэу, типыймэ татыригъэкIонэу 
Алахьым тежъугъэлъэIу. Амин шъуIо! - ал-Ала Алый 
ад-дин султIаныр итахътэ къытетэджыкIи, ыIэ къызеIэтым, 
эмирмэ джа дэдэри ашIагъ.
"Мы IонтIагъэр сэ хъатэ зыпэсхьыщтыгъэп шъхьае, 
бэлахь…- ТхьэелъэIуным ычIыпIэкIэ Барыч зэриIожьыгъ.- 
УетIыргугъэкIи, уеIункIыгъэкIи, тахътэм пфытедзыжьыщтэп. 
Джары сэ мыщ ятэ зэрэщымыIэжь къэбарыр Баркъукъу 
къызысеIом, султIаныгъор псынкIэу тэгъэубыты зыкIесIогъагъэр. Еплъ къытэхъулIагъэм! ЕгъэшIэрэ Iофтабгэу 
шъхьэгъажъом тыкъыфанэмэ?!. Баркъукъу сыпэшIуекIоныкIэ къысщыщынагъэкIэ енэгуягъо. Ашъыу, сыфэягъэп 
уисултIаныгъи, мамлюккIэ къызэсымыгъэджэнхэм пае 
сысултIан гуадзэми сезэгъыщтыгъэ, етIанэ хъурэм теплъыщтыгъ… Хэгъэгум ихэшыпыкIыгъэ эмирмэ ашIомылIыкIэу, мощ нахь мыхъурэм ышIагъэр зыпкъ къикIыгъэри, 
ыжэ къыдэтэкъугъэ нэшIошIыгъэхэр Iузытэкъуагъэхэри 
Баркъукъу шашитыр ары. "ШакIо узыдасщэщтыгъ шъхьае, 
13*

--- Page 351 ---

аслъаным укъишхыщт" зесэIом, зэрэгъыгъагъэр щыгъупшэжьыгъэу мыщ къытиIуагъэр… Бгъэсагъэ, ау изыгъэгусэ уекIодылIэжьын нахь…" 
"Амин си Алахь, унэшIу къытщыф" гущыIэхэмкIэ 
султIаным итхьалъэIу къызеухыжьым, зигупшысэмэ къахащыжьыгъэ Барыч зэхихыгъэхэр къыкIиIотыкIыжьыхи, 
ипIур шъхьэгъэшIо еуфэх фишIызэ, риIуагъ:
- Алахьым султIан мэфэ-Iумафэ укъытфешI, ал-Ала 
Алый ад-дин. Дэгъоу пшIагъэ уисултIан годзэщтым иIоф 
эмир шъугъуакIомэ къазэрэхэмылъхьагъэр,- Iофы зыримыгъэшI фэдэу Барыч къызеIом, джэуап тыгъо Баркъукъу 
султIаныр римыгъафэу эмирмэ ахищыжьызэ, "сыда узыфыщытыр, некIо" къыригъэкIэу ишъэогъуи къыфеплъэкIыжьыгъ.
- Мо еплъ мохэм султIан нэшIошI пIуакIэр къауцухьагъэу зэрэтхащыжьырэр,- Мансур эмирыр Ислъам эмирым 
еIушъэшъагъ,- джары сэ тилъэпкъэгъу араб гугъуемылIмэ 
тыкъызэхахырэп зыкIасIорэр… Тынэ къаплъэзэ, черкесмэ 
хэгъэгур ятэгъэубыты.
- Ащ фэдэ дэдэу тиIоф щытэп…- Ислъам зищэий 
Мансур ытхьакIумэ иIушъэшъэжьыгъ,- тэтиехэми ашъхьэ 
къаIэты, зыкъашIэжьы. Плъэгъун къэкIорэ Эмир упчIэжьэгъу зэхэсыгъом султIан гуадзэ узясымыгъэшIыкIэ…
- Сыда джы мо зиIоф къимыкIыгъэхэм зэхаучаблэрэр? - Черкес эмирыр зыуж итмэ адэхьащхызэ, Гурген 
эмирыр акIэлъигъэплъагъ.
- Мохэр ара? ЯкIэлъэшъугъэрэ якъэрэбгъагъэрэ 
зыдамышIэжьэу Чингизхъан текIыгъэхэ сэ сфэдэ "нэзэжъу мэ" акIэнэкIэжьых… Хьа-хьа-хьа!..

--- Page 352 ---

Джа мэфэ дэдэм, пчыхьэшъхьапэ тыгъэкъохьагъумэ 
адэжь, Барычрэ Баркъукъурэ зэIуупIагъэх. 
- Зэ, зэ, сыда къыохъулIагъэр, укъырифыжьагъа? - 
шъэогъум Баркъукъу есэмэркъэу фэдэу зишIыгъ.
- Сэ зи къысэхъулIагъэп, зыми сыкъырифыжьагъэп,- 
ынэ плъыжьхэр къышIуикIотхэу Барыч къызыбгырыугъ,- 
о къыохъулIагъэмрэ укъезыфэкIырэмрэ сшIэнхэу сыфай. 
Сыд хьадэгъэ-джэгуа непэ тызыхэбгъэтыгъэр? Уишъэфрытхъуагъэ сэ къызыбдасшIэрэр тIэкIу шIагъэ. Уфаемэ, 
къыосIон.
- КъаIо,- ерагъэу зызыIажэщтыгъэ Баркъукъу щхыпцIыгъэ нахь, къэгубжыгъэп.
- СултIаным зебгъэштэн пIуи, лажьэ зимыIэ Йалбугавэ 
зыотхьалэм ыуж!
- Барыч!..- Баркъукъу къызэщычыгъ.
- СцIэ дэгъоу къэоIоми, сыкъибдзэрэп. Зэхэсыгъор 
къырызэIусхын къодыеу тхьаматэ сягъэшI къызыосэIом, 
сыда зызыфэуудэгугъагъэр?
- Фейсал эмир нахьыжъыр щысэу орырэ сэрырэ 
тхьамэтагъор къызэрэттемыфэщтыгъэр уиакъыл къыхьыщтыгъэба?
- Сэ сиакъыл бэмэ анэсы, ар къызыбгурыIощт 
мафэми…- Плъыгъэм хэтэу Барыч зышъхьэ къырихынэу 
къыригъэжьэгъагъэр зэпигъэужьи, инэмыкI упчIэ къыфидзыгъ.- Арэу Фейсал эмирым шъхьэкIафэ фэпшIыщтыгъэмэ, къырапэсыгъэ тхьамэтагъом фимыгъафэзэ, зышъхьэ щихырэ сабый гъыб-щыбым IэнтэгъупэкIэ уетIыргуи, 
сымылъэгъугъэу къызыщымыгъэхъу, сыда ебгъэшIагъэр?
- Джаущтэу ал-Ала Алый ад-дин султIаным, ыныбжь 
емылъытыгъэу, лIыгъэ къызхимыгъэфэгъагъэмэ, Мансур 
игъусэ араб эмирмэ, зэхэпхыгъэба Ислъам эмирыри, 
нэмыкIхэри къызэрэхэкуукIыщтыгъэхэр, бырсыр къыташIылIэщтыгъэ. Адрэ ышъхьэ щехы зыфэпIуагъэм иуз о 
зэрэпшIэрэм нахь мымакIэу сэри ащ дэсэшIэ, ау ыкъокIэ 
ятэ къызэрэсэлъэIугъагъэр непэ фэзгъэцэкIагъ, синэузыри 
зытесхыжьыгъ.
- Ары, ары…- Барыч кIэнэкIэлъэ макъэкIэ щхи, Баркъукъу фидзыжьыгъ.- Угу илъыр сэшIэ, ау сэщ нахь 
къэмынагъэми, ар къыбдэзгъэхъущтэп! - къызэрихьэгъэгъэ шIыкIэм нахьи нахь Iаеу пчъэр къыриутэкIи, унэм 
икIыжьыгъ.
"Е-е, адыг, адыг,- шъхьэр ыгъэсысызэ, Баркъукъу 
зэгыижьыгъ,- тыдэ тыщыIэми, джары тызфэдэр. ДэкIуаерэм тыкIэлъэтхъо, дэкIоягъэм тепыджы, тыкIэнакIэ, 
къызеддзыхыкIэ, тыгу егъужьы, тимыIэм тыкIэхъопсы, 
зиIэм тешъугъу, тижъ тэгъашIо, тинахьыкIэхэр тэгъэлъапIэх. 
Тпсэ зыхэтIэгъэ тилъфыпIэ къэтыухъумэным, дгъэпытэным 

--- Page 353 ---

ычIыпIэкIэ тимылъфыпIэ хымэчIхэм лIы тащэхъушъ, егъэзыгъэ-ерышыгъэкIэ япачъыхьагъу-султIаныгъохэр ашIотэубытых. Хэта зилажьэр? Лажьэ къытфэзыхьыгъэхэм ямысагъэ зэрэзыдядгъэшIэжьрэмкIэ зыми емыкIу къытферэмышI. ТызыгъэпщылIынэу тызыщэфыщтыгъэ арабмэ 
тызэрагъэубзэщтыгъ нахь, тэ тялъэIущтыгъэп, джы 
ятшIэжьырэр шIумэ ерэплъых. ЛIыгъа ар? "Унэ къеIэрэм 
ыпсэ еIажь" адыгэмэ языгъэIуагъэр джащ фэдэ горэм 
иджэуапыгъэщтын. Сыда сызыфыщысыр, къыбдэзгъэхъунэп Барыч зыфиIуагъэр къызезгъэшIэфэкIэ сежэщта?.. 
"Е улIын е улIэн" адыгэмэ зэраIоу, джитIум фэшъхьаф 
хэкIыпIэ зыщымыIэкIэ, сигухэлъ къыздимыгъэхъунэу зыIуагъэм сыпэшIуекIонышъ, нычэпэ блэмыкIэу иIоф язгъэшIэн. 
Сэ зи силажьэп, си Алахь. Сынэ къеIэнэу зыIуагъэм ыпсэ 
сеIэжьын!" ИIэшэ-шъуашэхэмкIэ зызэтыригъэпсыхьанэу 
Баркъукъу къызэтэджым, Мансур эмирыр къызэрэфэкIуагъэмкIэ иухъумакIо макъэ къыригъэIугъ.
- "Зигугъу ашIырэр пчъэшъхьаIум тес" аIоу зэхэпхыгъа, Мансур? - Баркъукъу нэгушIоу ихьакIэ пэгъокIыгъ.
- Нэм нахьи гум апэ елъэгъу аIоу зэхэсхыгъэ.
- Адэ, гурэ псэрэ зэрэшIэх зыфаIорэ гущыIэжъыр?
- Аущтэу аIомэ, ащ фэдэ гущыIэжъи щыIэнкIи мэхъу.
- Джа сыкъызэрэоупчIыгъэ гущыIэжъитIури, мамлюкмэ яжъогъо нэф,- сэмэркъэушъо нэгукIэ Баркъукъу 
джыри ихьакIэ Iуплъэзэ, риIуагъ,- угу зыфэмышIу черкесхэм ягущыIэжъ, ау ахэм ащ фэдизэу хьарамыгъэ угу 
зэрафимылъыр сэшIэти, моу джыдэдэм услъэгъу сшIоигъоу сыгу укъэкIыгъагъ. Непэрэ Эмир упчIэжьэгъур 
зэрекIокIыгъэм сигъэрэзагъэп, ау оркIи сэркIи джаущтэу 
зэрэхъугъэр нахьышIу. Александрие тыкIозэ, тызэрэзэдэгущыIэгъагъэу джыри тицыхьэ зэтелъын тлъэкIыщтымэ, 
орырэ сэрырэ нэмыкI ымышIэнэу, Iофыгъо шъэф горэм 
тытегущыIэнэу сыфай.
- Барыч эмирым емыгъэшIэнэуи?..
- Гу лъыптагъ, ащ иIоф шъэфэгъу тызэрэзэфэхъущтыр.
- Гу лъысымытэу… Ащ мыгъатхэ ощ пае, къезгъэIуагъэп нахь, къысиIонэу ригъэжьэгъагъэр… Зэ ар зыфэдэр 
къыбгурыIуагъэмэ ары. СыкъыодэIу, мамлюкмэ яжъогъо 
нэф.

--- Page 354 ---

- Икъунба, Мансур, мамлюкмэ яжъогъо нэф, зихэгъэгу тис арабмэ аIу-амыIоми,- Баркъукъу инэшIошIыгъэ 
къызхимыгъэщэу чыжьэкIэ къыригъэжьагъ,- курдхэр, 
кипчакхэр, узбекхэр, черкесхэр зэрясултIаныгъэхэр? Сэ 
сшъхьэкIэ зи сищыкIагъэп, султIан атабекыр хэхьажьыгъ 
амыIоным пае хэбзэ IофкIэ шъхьафит сашIыжьынышъ, 
тадэжь зэрэзгъэзэжьыщт закъор ары сищыкIагъэр. Ары 
шъхьае, арабмэ яхьатыркIэ о пфэзгъашIорэ султIан гуадзэр нычэпэ Барыч тшIуиубытынэу ишъэфэгъу горэм моу 
уапэкIэ макъэ къысигъэIугъ. Ащ ыгу илъыр зы ышIэщтыри, 
ыIощтыри фэшъхьаф. Сыда тшIэщтыр, Мансур, ощ нахь 
упчIэжьэгъу Iуш сэ сиIэп.
- ТшIэщтыр гъэнэфагъэ,- Мансур эмирыр къэушэплъыгъ,- джыдэдэм дгъэтIысыщт.
- БгъэтIыс къодыекIэ хъущтэп!.. Икъотэгъу-цыхьэшIэгъумэ зыкъэIатыщт. Ащ фэдэм ыпсэ хауты! ЛIыгъэ къызхэбгъафэу джар зыпшIэкIэ, неущ къыщегъэжьагъэу 
узэрэсултIан годзэщтыр Алахьым зэхихэу къыосэIо. Ащ 
ыуж султIан узыхъукIэ, шъхьафит сыпшIыжьынышъ, тадэжь 
сыбгъэкIожьыщт.
- Аущтэу оIомэ, Баркъукъу, а мэхъаджэм иIоф сэ 
нычэпэ пфэсшIэн! - Мансур эмирыр пытэ-пкъыеу, ицыхьэ 
зытелъыжьэу къэтэджыжьи, пчъэм зынэсым, зышIомыдэеу 
къыIуагъ.- Адрэ укъызкIэлъэIугъэмкIэ умыгумэкI, къухьэ 
псэу из мылъкукIэ шъуадэжь уязгъэщэжьын. Адэ сэ джары 
хымэ хэгъэгум урисултIанын нахьи уихэгъэгу урисултIаныныр нахьышIу зыкIасIорэр.

--- Page 355 ---

Зым нахьи адрэр нахь гъэшIэгъоныжьэу Каир къэбаритIу къыдэтэджагъ: тIури султIаным иатабек Барычрэ 
Александрие хьапсым иIофзехьэ Мансуррэ яхьадэхэр 
урамхэм къазэрэтырагъотэжьыгъэм яхьылIэгъагъ.
Къэбарым ишъыпкъапIэ Баркъукъу зызэрегъашIэм, 
хэхьапщыкIи, ежь-ежьырэу зыфэгушIожьыгъ: "Джы 
сыкъэзыгъэуцун щыIэжьэп - сисултIан гъогу сфызэIухыгъ.- 
ТIэкIу зытешIэм, тхьэ елъэIужьыгъ: Я си Алахь, сшIагъэр 
къысфэгъэгъу, унэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI.- Имамлюк къиныгъо илъэсхэр зыдищэчыгъэ Барыч инэплъэгъумэ 

--- Page 356 ---

къазыхэтаджэм, ыгу къызэхэхьагъ, ау ар дэдэм зэрэзыпырикъужьын кIочIэ ушъый зыхигъотэжьыгъ.- Джаущтэу 
сымызекIуагъэмэ, хъущтыгъэп!.."
ХIII
Дунаим гъогубэ щызэбгырэчъы, ау ахэр зэфэдэхэп. 
Зыр шъуамбгъо, адрэр бгъузэ, нэмыкIыр лъэгъо IонтIагъ. 
ЦIыф гухэлъ-гугъапIэмэ яхьщыр гъогу чыжьэ гъогу благъи 
щыI. Ахэм уатегъощыхьэуи, уатебаикIэуи, уатекIодэжьэуи 
къызыщыхэкIырэр макIэп.
Баркъукъу игъогупэ чыжьэ насыпынчъагъэкIэ къежьи, 
гъощэпIэ-кIодыпIэхэр щызэпичыхэзэ, игъогу гузэгу благъэ 
султIан насыпышIо техъухьажьыгъэу ара?
Лъыпсырэ нэпсырэ зыгъачъэхэзэ султIан, халиф, 
пачъыхьэ хъугъэхэм джа упчIэр яти, мынасыпышIохэу, сыд 
фэдэ къин алъэгъуми, ашъхьэ фимытыжьхэми зыфыщыIэхэр цIыфхэр арэу къыуаIощт, ау шъузытет лъэгапIэм 
шъукъех зэ яIуи адэ?
 ЗысултIаным сыхьати темышIагъэу Баркъукъуи ахэм 
ахэкIыжьэу тыдэ кIожьына? Непэ хымэ хэгъэгум къыщыдэхъугъэм игухэлъ лъэмыдж зэрэзэхигъэтэкъуагъэр ащ 
джыри зэхишIэрэп - зимычэзыу Эмир упчIэжьэгъум хэтхэр, 
зыгу шIу къыфилъхэри къыфимылъхэри анахь жэшIо-Iушъабэр язэрэмыгъашIэу къыфэгушIох.
"Сэ сыбгъэгу дэхъыкIырэр шъушIэщтыгъэмэ, моу 
сизакъоу сигупшысэмэ сакъыкIэрыжъугъэнэжьыгъэмэ…- 
зыIощтыгъэ Баркъукъу къэзыуцухьагъэхэ эмирхэм 
зэрахэкIыжьыщтым фэшъхьаф зи ынэмэ къапэIухьажьыщтыгъэп.- СултIан огъурцыжъ цIыкIум сеIэсэкIмэ сыфэсакъызэ, сызытеплъэхъукIыгъэ закъом, спсэ Алахь лъапIэу 
лъагэм дэжь нахь шIэхэу нэсыжьыщт ыIуи, IэзэнэджапIэм 
зыкъыридзыхыжьыгъ…- Сыд гушIуагъуа мыхэм афэмыухырэр? Илъэсныкъо имыкъум султIанитIумэ, ятэрэ ыкъорэ 
яхьадагъэ тыхэтыгъ. Барыч?..- къыздизыгъэ-зэрэхъугъэри 
ымышIэу ар ыгу къызэкIым, зэрэзэушъыижьын гущыIи 
къызфигъотыжьыгъ.- А тхьамыкIэжъым игунахь къэсхьыгъэми, сыдэу сшIыныгъи, чIыпIэ къин сыригъэфэгъагъ, 
анахь цIыфышхор зэрагъэтIылъыжьэу султIан унашъокIэ 

--- Page 357 ---

ари язгъэгъэтIылъыжьыгъ. ХьадэгъитIоп, хьадэгъищ 
спэкIэкIыгъ. Мансур эмирыр? Ари, мы къысфэгушIо фэдэу 
зызышIырэ Ислъам эмирым фэдагъэти, иадыгэ нэмыплъ 
екIодылIэжьыгъ. Тэ сыда тилажьэр, мамлюк пщылIэу егъашIэм тышъуиIэщтыгъа?.." Сыд фэдизэу Баркъукъу султIаным ыгу хьылъагъэми, къызхимыгъэщэу Эмир упчIэжьэгъум къыриIуагъ:
- Тхьэшъуегъэпсэу, эмир гъэшIуагъэхэр, Алахь лъапIэу 
лъагэм ишIэрэ инэшIурэ хэлъэу хэгъэгум сырисултIаныныр 
къызэрэсфэжъугъэшъошагъэмкIэ. Iоф хьылъэ спшъэ 
ислъхьажьыгъэми, Алахьым ынаIэ къыстетыщтышъ, сыд 
ихьылъагъэми, зесхьан.
"Мыдэ, мыдэ,- Ислъам эмирыр зыфаеу зэхимыхыгъэм 
гукIэ къыхигъэкуукIыгъ,- "хэгъэгур" еIо нахь, ар зые араб 
тхьамыкIэмэ ацIэ къыриIорэп, арабыбзэри зэхецунтхъэ, 
уичеркес хэгъэгуа узэрысыр, Мысыри мыр! Мыщи бэ 
етымыгъэкъудыеу зыгорэ къыфэгупшысыгъэн фае нахь, 
теунэхъулIэжьыщт. Сыд черкес тхьамыкIагъуа тызыхэфагъэр!.." Зыгу къижъэжъыкIыщтыгъэ Ислъам эмирым 
султIаным игущыIэ зэпыупIэ тыригъафи, ежь зыфэе апэрэ 
гущыIищым теIункIэзэ, къэупчIагъ:
- Мысыр араб хэгъэгум султIаныкIэ зэриIэр гъоумэ 
ашIэрэба?
- Сырынапщэхэри тэ щыIэха? - нэмыкI горэми къыдыригъэштагъ.
- Хэгъэгум шъыгъуитIу зитыкIэ, ащ тыхэшъумыгъахь, 
хьадагъэм мэфэкI тырашIыхьажьыгъ цIыфмэ ятэшъумыгъэгъаIу,- сырынапщэхэмрэ гъоухэмрэ къэбарIопщым 
хэмыхьанхэу унашъо зэрэфаригъэшIыгъэм игугъу Баркъукъу къымышIэу, къыригъэкIурэр ежь зэхаригъэхэу 
джэуап къытыжьыгъ.- Ау мыешхэ-ешъоу щэджэгъуашхэ 
зэдэтшIынэу сыфай. Шъыгъор текIмэ, шъуфэсымышIагъэм 
сэ зыгорэу сыкъышъуфеплъыжьын. ЗэгурыIоныгъэ хэлъэу 
тинепэрэ зэхэсыгъо зызепщагъэкIэ, нахьыжъ,- Фейсал 
эмирым елъэIугъ,- уидухьэ лъапIэкIэ тиIанэ къытфызэIух, 
тфызэфэшIыжь.
"Сыд хьадагъа, сыд шъыгъуа?.. ЗызыукIыжьырэм ащ 
фэдэхэр фашIэха?..- Ислъам эмирыр машхэ, мэцIацIэ, 
ыгу жьы дегъэкIы.- Шэбанэ узыгъэлыжъым къыкIэныгъэ 

--- Page 358 ---

сабыир зэрэделэр пшIэзэ, султIан тэбгъэшIи зебгъэукIыжьыгъэшъ, джы сыд фэпшIэжьыгъэми къеогъэкIу ара? 
Джары пщымыщ къыпхахьэмэ, етIани ар плъэпкъ ыпэ 
ибгъэуцомэ, уихабзи уибзыпхъи ымышIэу узэIигъэхьан 
зэрилъэкIыщтыр. Къохъуагъи мыр! Барыч тхьамыкIэм 
джары зэгорэм къысиIогъагъэр. Плъэгъурэба мор, султIанми умышIэнэу, Iэсэ-шъэбабзэу зэрэщысыр. Непи 
султIан гуадзэр хытигъэдзыгъэп, "нэбгырэ зытIущмэ сынаIэ 
атесыдзагъэшъ, шъуишIэ хэлъэу сышъоупчIыжьызэ сэжъугъэнэфэгъагъэмэ, сигуапэщтыгъ" ыIомэ Iупабзэ 
зыкъытфишIызэ, тигъэдэIон ылъэкIыгъ. Черкес горэ къызыкъуилъэшъущт нахь, тэ ар къыднэсыщтэп, Мансур 
тхьамыкIэр псэугъэмэ, султIан годзэ дэгъу хъущтыгъэ. Сэ 
сцIэ къезыIощтыр сшIэрэп нахь, араб пIытIыгъэ-фызыгъэхэм цIыкIу-цIыкIузэ а IэнатIэм зыкъырязгъэгъэшIэжьыщтыгъэ. Ащ фэдэ насып сэри, ахэми тэ къитхын?.."
Эмирхэр зызэбгырыкIыжьыхэм, Баркъукъурэ Фейсалырэ зэIукIагъэх. Зыпкъ къикIыгъэр Баркъукъу.
- Джы, тхьамэтэ маф, тыгу щизэу адыгабзэкIэ тызэдэгущыIэн тыфита? - гукIэ зэрэтхъэрэр ымакъэ къыхэщэу 
апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу анахь шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ зыфишIырэ эмирым Баркъукъу еупчIыгъ.
- Тыбзэ тырымыгущыIэжьынэу тыадыгэжьба? - кIэкIэу 
Фейсал къыпиупкIи, зигъэсэмэркъэузэ риIуагъэр риутыжьыгъ: - Ау непэ щегъэжьагъэу о уадыгэжьэп.
- Сыда? - апэм Баркъукъу шъхьэр къыпхъотагъ, етIанэ 
гу зылъитагъэмкIэ къеупчIыжьыгъ.- СызэрэсултIаныр ара?
- КъэпшIагъ. Адыгэ закъомэ урясултIаныгъэмэ ар 
къыосIощтыгъэп. Е-е, адыг, адыг, тыдэрэ лъэныкъо 
ущыIэми, убетэмал. Джары тятэ ЧэтэIапшъэ ыIощтыгъэр.
- Зэ, зэ, тхьамэтэ маф, зэхэсхыгъэр гъэшIэгъоны,- 
Баркъукъу ынэ Iушхэр къинэфыкIыгъэх,- ЧэтэIапшъэ 
эмирыр уятагъэмэ, ащыгъум Оздэмыр дзэпщыр уятэжъыгъэба?! Ахэр лIы пхъэшагъэх. Пыйпэрысрэ Къэлэунэрэ 
ядзэпщ лIыхъужъыгъэх. Сымыгъуащэмэ, ЧэтэIапшъэ 
дзэпщымрэ ан-Насыр султIанымрэ яцIыкIугъом зэшъэогъугъэхэу, яжъышъхьэм зэшIокIодыжьыгъагъэхэу 
къаIожьы. Шъыпкъэмэ, султIаныгъор язэрэмыгъэгощыгъэу 
ары.

--- Page 359 ---

- Апэ къэпIуагъэри, къыпыбгъэхъожьыгъэри шъыпкъэ, 
Алахьым илIыкIу.
- Тхьамэтэ маф,- хьарамыгъэнчъэ-шъорышIыгъэнчъэу 
Баркъукъу къызыIуипхъотыгъ,- джа "Алахьым илIыкIу" 
зыфэпIогъэ цIэмкIэ укъысэмыджэу, тэ адыгэхэм зэрэтшIэу 
тиадыгацIэкIэ тызэгъэджэжь.
- Узэрэадыгэр, адыгэгу зэрэуиIэр сигуапэ,- нэ уцуагъэхэмкIэ Фейсал эмирыр Мысыр хэгъэгум фашIыгъэкIэ 
султIаным IугушIи, гукъэо шъхьэгъэсысыкIэ къыIуагъэм 
пигъэхъожьыгъ,- ау уимыуашъорэ уимытыгъэрэ зышъхьащыт хэгъэгум непэ къыщегъэжьагъэу урисултIанышъ, 
джары уадыгэжьэп къызыкIыосIуагъэр.
Баркъукъу ышъо къызэокIыгъ. Нэгу кIыфым лъыр 
къызечъэжьым, исэмэгу начIэ лыпцэ цIыкIу горэ къыщыхэтхыукIи, зиушъэфыжьыгъ. НэтIэбгъо курбым щиугъоигъагъэхэ зэлъагъэхэри зэбгырычъыжьыгъэх. Нэрэ-Iэрэ 
азыфагу зи къызэмыхъулIэгъагъэм фэдэу щхыпцIызэ, 
къэупчIагъ:
- ЗэрэхъурэмкIэ сиадыгагъэ сисултIаныгъэкIэ схъожьыгъэ?
- Узхэфагъэмэ захэбгъэзэгъэнэу ары, Баркъукъу, сэ 
ащ къизгъэкIыгъэр.
- Ары, ары, тхьамэтэ маф, мыхъун къысапIорэп, ау 
сшIэрэп узыфэмыдэмэ уафэдэ узэрэхъущтыр. Мары илъэс 
тIокI хъугъэшъ, мы сыкъызхэфагъэ арабмэ ящыгъыни 
сщыгъ, ашхырэри сэшхы, абзи сырэгущыIэ, ау яцIыф 
гъэпсыкIэрэ яхэгъэгу шIулъэгъукIэрэ джы къызнэсыгъэм 
къызгурыIорэп. Цыхьэ афэшIыгъуай, уапашъхьэ зы къыщаIонышъ, уакIыб щашIэжьыщтыр нэмыкI. Пый къафыкъомыкIыфэ, тихэгъэгу, тичIыгу аIо, къазэрэфыкъокIэу 
аIуагъэр зыщагъэгъупшэжьышъ, мамлюк щыгугъухэу 
зэбгырэчъыжьых е дышъэ абаскIэ зэуи арэп узэращэщтыр. 
Къинырэ гухахъорэ, шъхьакIорэ лIыгъэрэ зищыIэныгъэ 
хиз Фейсал ыгу Баркъукъу къигущыIыкIыщтыгъэми, султIаным ащ фэдэ шъхьаихыгъэ гумышIуныгъэ арабмэ зэрафыриIэр игопагъэп: "Тэри ахэм къин тамыгъэлъэгъугъэу, 
тамыушъхьакIугъэу, къумалыгъэ къыддызэрымыхьагъэу, 
яжьау тычIэт зэпытыгъэу сIорэп, ау яхэгъэгу тисба, ячIыгу 
тырэкIоба, ятыгъэ къыттепсэба, яуашъо къытшъхьащытба, 

--- Page 360 ---

тызыхэсхэм гуфэбагъэ горэ афытимыIэнэу сыда къэхъугъэр. Сяти джар ыIомэ, Бэрэкъэти къыдыригъаштэзэ, агу 
зэрымылъ хэгъэгум фэзэуагъэх, апсэ фагъэтIылъыгъ, 
мамлюк мин пчъагъэри ары. Сятэжъ Оздэмыри, Бэрэкъэти, нэмыкI мамлюкхэри шъэожъыехэу адыгэчIым 
къырахыгъагъэх шъхьае, сятэ ЧэтэIапшъэрэ Сэламышрэ 
Мысырым къихъухьагъэх, щапIугъэх, щалэжьыгъэх. Сыд 
адыгэгу мыухыжьа ахэми яIагъэр? Сэри сиадыгэгунчъэп, 
силъэпкъэгъумэ зыгорэ афэсымыгъэкIуатэу щытэп, загъори сиадыгэлъ къежъукIы, сызэщефы, ау арабмэ языкъэшIэжь сымылъэгъунэу сынэшъоп, сыгулъытэнчъэп. 
Мы илъэс зытфыхым Баркъукъу гурэ пкъырэкIэ зыричыгъ. 
Пкъыр Iофэп, гум къыригъаIохэрэр ары нахь… Хъущтэп 
ар!"
- ЩыкIэгъэ-дагъо зимыIэ цIыф щыIэпщтын,- Фейсал 
зыфэсакъыжьызэ къыIуи, нахь мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыухыжьыгъ,- укъысэдэIугъэмэ, зэрэцIыф лъэпкъэу ар 
еозгъэIолIэщтыгъэп. Арабхэм лIы Iушхэр, дзэпщ пхъашэхэр 
къахэкIыгъэх. Мыхьамэт пегъэмбарым изакъоу араб 
дунаир ыгъэдэIуагъ, ишIэныгъэ ахилъхьагъ. Ащи пый 
имыIагъэу, зэуаби пэкIэмыкIыгъэу, икъотэгъуби гомыкIыжьыгъэу, къемыбэныжьыгъэу, ыгу рамыгъэIэжьыгъэу 
къызышIомыгъэшI.
- Хэти сыд фэдэу зыкъыфишIыгъэкIи, къыфызэкIэкIуагъэп,- Баркъукъу эмирым дыригъаштэзэ, ежь зыфаемкIэ 
къыухыжьыгъ,- арабмэ ахилъхьэгъэ ислъам диныр тэ, 
мамлюкхэм, къафэтэухъумэжьы. Тэрэза ар? Пыйпэрыси, 
Къэлэуни, ахэм апэкIэ щыIагъэхэми, къакIэлъыкIуагъэхэми 
джа тызылъэгъу мыхъухэу зыкъытэзыгъэухъумэхэрэ 
арабмэ зы султIан тэрэз къахэкIыгъэп, сэ саужкIэ къикIыщтхэми ащыщ горэ къахэфэнкIи сыгугъэрэп. ЛъэпкъшIэжьымрэ шъхьакIомрэ укъамыубытыжьэу сшIэрэп 
узэрэпсэущтыр. ЕмыкIу къысфэмылъэгъущтмэ, тхьамэтэ 
маф, сыкъыоупчIыщт. Шъыпкъагъэмрэ къумалыгъэмрэ, 
лIыгъэмрэ къэрэбгъагъэмрэ зэкIуха?
ЖэкIэ фыжь упхъогъэкIэ мыкIырым Фейсал ыIэгушъо 
ригъачъэзэ, щхыгъэ:
- МашIомрэ псымрэ, мылымрэ фабэмрэ зэкIуха сIонышъ, сэри сыкъыоупчIын слъэкIыщт. СыкъэдаIо, Баркъукъу.

--- Page 361 ---

- Аущтэу оIомэ, сиупчIэ зыфэгъэхьыгъагъэр уятэжъ 
Оздэмыр илIыгъэрэ Санкар икъумалыгъэрэ арышъ, джэуап 
къептыжьыгъэу слъытэн, ау "хымэчIым идышъэбг нахьи 
уичIыгу ичIы Iэбжыб" хьаулыеу адыгэмэ аIуагъэпщтын, 
языгъэIуагъэхэри тэ тфэдэхэ насыпынчъэ тхьамыкIэхэщтын…- Баркъукъу султIаным иапэрэ насыпышIо мафэ 
хьылъэу техьапщыкIи, зэгорэм иадыгэ гъогу зэпызыгъэугъэгъэ эмирым ошIэ-дэмышIэ гугъэпIэ-джэуап ритыжьыгъ.- 
ГукIодыгъо щыIэп, тхьамэтэ маф. Къиныгъо Iаджми тыкъялыжьыгъ, ощ фэдэ къотэгъухэр сиIэщтхэмэ, къызготыщтхэмэ, къыстемыфэу къысэшъупэсыгъэ султIан IэнэтIэшхомкIэ шъори, зы мамлюки къэзгъэукIытэжьынэп.
- Тэ тизакъоп,- Фейсал эмирым къыIо шIоигъор султIаным пкъыригъэхьанэу зэпыугъо тIэкIу игущыIэ фишIыгъ,- 
арабхэри ары.- ЕтIанэ фиушъхьафыжьыгъ.- СултIан 
узыфашIыгъэ арабхэри ары. Ахэр къызыпкъомыуцохэкIэ, 
хэгъэгур бырсырым хэтыщт, шъэфэу къыотIэщтхэми 
къахэхъощт. СэшIэ сэ къапIомэ пшIоигъор. Щынагъо 
зэрымылъ хэгъэгум хабзэ илъыщтэп, ара?
- А укъызыфысэупчIыгъэр, тхьамэтэ маф, сэркIэ 
къежьагъа, сэркIэ ухыжьыгъэ хъущта?
- Тхьауегъэпсэу, сыгу къэпIэтыжьыгъ. Джаущтэу 
укъызысэупчIыгъэкIэ джы нахь шъхьэихыгъэу тызэдэгущыIэн. Тигупшысэхэр зэтемыфэнхэкIи мэхъу, зэмызэгъыныгъэм зэзэгъын горэ къыхэкIы аIошъ, сыгу пфилъ 
шъыпкъэр къыосIон.
- Джары сэри сызыфэягъэр, сиапэрэ султIан мафэ 
укъызыфезгъэблэгъагъэр.
- Ащыгъум сиягъэ къызэрэозгъэкIыгъэмкIэ къезгъэжьэнышъ,- Фейсал игущыIэ шъхьэихыгъэ, сэмэркъэукIэ 
къыригъэжьагъ,- сишIогъэ тIэкIу къызэрэпхэфагъэмкIэ 
къэсыухыжьыщт.- Орырэ сэрырэ тызэрэмышIэу хэгъэгуитIумэ такъырыхъухьэгъагъэми, аслъан хьакIэ-къуакIэмкIэ тызэфэзи, "мыр шIэ, мыр умышIэ" къыосымыIоу 
уигухэлъ гъогу укъызэрэтесщыжьыгъагъэмрэ Мысыр 
хэгъэгум султIан узэрэщыхъугъэмрэ сиягъэ-сишIуагъэ 
ахэлъыгъэми, аущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъагъэм тытемыгъэгущыIэжь. Ау Алахьым идунэе хьаф хэтырэ цIыфи 
ЕжьымкIэ изэфэдэу щеушэтышъ, ухэмыукъонэу, лIыкIо 
узфишIыгъэ хэгъэгум ицIыфхэр бгъэпсэунхэу сыфэягъ.

--- Page 362 ---

- Ащ фэдэ хъун ылъэкIыщтэп! Баркъукъу икIэлэ гъу  - 
плъырыгъо къытекIоу къыпиупкIыгъ.- Зыр лъэсы, адрэр 
шыу, зыр мамлюк, адрэр шъхьафит.
- Ари аущтэу хъунэу Алахьым ыухыгъэшъ, теуцолIэщт. 
Сэ зыфасIорэр фэшъхьаф: араб, адыгэ, курд, джурт, 
тырку зэхэдз хэгъэгум имылъынэу ары. 
- Плъэгъугъэба, тхьамэтэ маф, Ала Алый султIан тшIы 
зэхъум, Мансур эмирым икуп зыкъызэрэтфашIыщтыгъэр? 
Ар зыдэкIожьыгъэм Алахьым гупсэфыпIэ щырегъэгъот, 
илъэпкъэгъухэр къытфигъэблыхэзэ, псэукIэ къытитыщтыгъэп,- Мансур языгъэукIыгъэр ежьыр арымыр фэдэу 
Баркъукъу къыIуи, ишъэогъу игунахь къымыхьыгъэу къыухыжьыгъ.- Барыч тхьамыкIэр тэ къисхыжьын, ар сигъусагъэмэ, Ислъам эмирым зыкъызэрэсфишIыгъэу зыкъысфишIыщтыгъа?
- Непэ Ислъам эмирым мыхъун еслъэгъулIагъэп,- 
Фейсал зэхихыгъэр шIогъэшIэгъоныгъ.
- ЕплъэгъулIагъэп, тыгъуаси, тыгъоснахьыпи Черкес 
эмирым ащ зыригъэшIэжьыгъагъэшъ. О пшIэрэп нахь ахэм, 
тхьамэтэ маф, джа араб эмир зытфыхэу ти УпчIэжьэгъу 
къыхэнэжьыгъэхэм мафэ тешIэ къэси зырыз-зырызэу Баб 
аз-Зувейлэ пчэгум тшъхьэ щыпалъэщт. Джащ фэдизэу 
ахэм талъэгъу хъурэп.
- Сэ ахэр дэгъоу сэшIэх,- эмир лIыжъыр мэкъэ зэпытхъыгъэкIэ кIэщхыкIи, къыухыжьыгъ,- ау къыташIэнэу 
зыфэпIуагъэр згъэшIагъорэп.
- Сыда? ПшIошъ хъурэба?
- Мысыр араб хэгъэгум и Эмир упчIэжьэгъу ахэм 
ащыщэу нэбгырих нахь къыхэнэжьыгъэпышъ, сыд къыташIэнэу аIуагъэми къыттефэ. Уимыхэгъэгу плъапсэ щыбгъэпытэнэу, уимылъэпкъэгъум зябгъэштэнэу уфаемэ, 
арабмэ ащыщ эмир горэ султIан гуадзэ зыфэшI, непэ ащ 
узэрэдэмыгузэжъуагъэр сигуапэ хъугъэ. УкъысэдэIущтымэ, Ислъам эмир жэмыIаныр султIан гуадзэ зыфыозгъэшIыщтыгъэ.
- Ислъам эмирыр къызэзгъэкIэсынэуи?!.- Баркъукъу 
султIаным къызыIуипхъотыгъ.- КъызэбгъэкIэсырэм уионэгу 
укъыредзыжьы зыфаIорэ адыгэ гущыIэжъыр зэхэпхыгъэба?

--- Page 363 ---

- Зэхэсхыгъэ.
- Адэ сыда, тхьамэтэ маф? - Баркъукъу ымакъэ джы 
къэушъэбыгъ.
- Джа адыгэ гущыIэжъым сятэрэ Бэрэкъэтрэ къыраIолIэжьыщтыгъэр къыосIон: уилъэрыгъмэ уарытыщтмэ, 
уионэгу пытэщтмэ, уишхомлакIэ пIэкIэлъыщтмэ, хэт къызэбгъэкIэсыгъэкIи, зи къыуишIэщтэп.
- Сэри тятэ тхьамыкIэм ар къыIоу зэ зэхэсхыгъагъэ…- 
ятэ игугъу Баркъукъу къызешIым, къыфыригъашIэу хэщэтыкIыгъ,- сыдигъуа ар зызэхэсхыгъагъэр, илъэсибл горэ 
сыныбжьыгъэн… Джы олъэгъуа, тхьамэтэ маф, хымэ 
хэгъэгум къыщыздэхъугъэр, тхьэ щэхъу сымышIэу дунаим 
сызэрэтетыгъэмрэ щыслъэгъугъэ къиныгъохэмрэ ситхьэмэ 
къызэхашIыкIыгъэу къычIэкIын…
- Сыд тхьэха, Алахьым илIыкIу, зигугъу пшIыхэрэр?! - 
зэхихырэм Фейсал къыкIигъащти, нэшIошIыгъи, шъыпкъагъи зыхэлъ гукIэгъу гущыIэхэу ежь Баркъукъу зыфиIожьыщтыгъэхэр зэпыригъэгъэугъэх, фигъэпытагъ:  - Араб 
ислъам дунаимкIэ Алахьым фэшъхьаф тхьэ щыIэп. Ар 
зыщымыгъэгъупш! Мыщ фэдэ горэ къаIэкIаIоу зэхахышъ 
арыщтын, адыгэ мамлюкхэр тхьэнчъэх арабмэ зыкIаIорэр. 
Ары, ары, къыпIэкIэIуагъ! Непэ къыщегъэжьагъэу о Алахь 
лъапIэу лъагэм урилIыкIу. Амин Iо, унэ ущэкуагъэу, 
пшъхьэ еуфэхыгъэу, уимысагъэ зыдэпшIэжьызэ, Алахь 
лъапIэу лъагэм фэгъэхьыгъэ "Къулхолахьыр" къэтэгъаIу.
"Къулхолахьым" ыуж заулэрэ щысыгъэхэу, Баркъукъу 
зыфэсакъыжьызэ, къэупчIагъ:
- КъэпIуагъэмэ ащыщэу сыгу ымыштагъэ горэм игугъу 
къэсшIмэ хъущта, тхьамэтэ маф?
- СыкъэдаIо. Ислъам эмирымкIэ къыосIуагъэм иджэуа пи сыкъежэ.
- Ащыгъум сыгу ымыштэрэмкIэ къезгъэжьэн. Тимыхэгъэгу тлъапсэ щыдгъэпытэн, "мамлюк" гущыIэр цIэ къытфэзышIыгъэ арабмэ зядгъэштэн, шIу зядгъэлъэгъун гухэлъ 
афытиIэу такъыфэкIуагъэп. Тисабыигъо тхьамыкIагъо 
зэхэзымышIыкIыгъэмэ, тихэгъэгу ттезыхыгъэмэ яхэгъэгу 
къокIыпIэмкIи къохьапIэмкIи къафэтыухъумэзэ, афэмыгъэIорышIэжьыщтыгъэ тетыгъор зэрэтштагъэм пае тагъэмысэ ара? Тэ зи тилажьэпышъ, лажьэ къытфэзыхьыгъэмэ 
ягунахьшIагъэ Алахьым ыпашъхьэ щарэпщыныжь! Тимамлюкхэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ зызэхэтыкIэ, 
хэгъэгуми цIыф зэхэдз сэри щысиIэщтэп. Ащ щыгъэуцугъэ 
хэбзэ шапхъэмкIэ псэурэ цIыф пэпчъ сыгуи, сисултIаныпчъи 
фызэIухыгъэщт. Ислъам эмирымкIэ аущтэу оIомэ, къамыщ 
тхьапэми жьы еубыты аIошъ, ащкIэ сыкъыодэIун, дзэпщ 
IофкIэ ахэм апае укъысэмылъэIу, къэрэбгъэ кIэхъу-кIэчъмэ 
сицыхьэ ателъэп.
- Тхьауегъэпсэу къангъэбылъ укъызэрэздемышIагъэмкIэ,- илъэс тIокIищыр зэзымынэкIыгъэм фэдэу Фейсал зэрэразэр къыхэщэу ыIэгушъуитIукIэ ылъэгуанджэмэ 
атеожьи, къэтэджыжьыгъ.
- Ори тхьауегъэпсэу, угу илъыр зэрэсшIомыушъэфыгъэмкIэ. Джары, гъогу утемыхьажьызэ, сыпIукIэнэу 
сызыкIыфэягъэр. Зышъхьэ нахьи шъхьитIу аIоба. Чыжьэу 
ущымыIагъэмэ, нахьыбэрэ гущыIэгъу тызэфэхъущтыгъэ.
- Ащ иIоф сэ псынкIэу, къысфэбдэщтмэ, къызэшIосхыщт.
- Сыдэущтэу? - Баркъукъу султIаныр шъэожъые 
нэкъэбзэ-гукъабзэкIэ эмирым Iуплъэзэ, еупчIыгъ.
- Адэ икъунба Шэбанэ султIаным, зыдигъэзэжьыгъэм 
джэнэт Алахьым щырегъэгъот, игумышIугъэкIэ Шам 
сыдидзагъэу илъэс пчъагъэ сызэрэдэсыгъэр? Сэри жъы 
сыхъугъ, ситIысыжьыгъуи блэкIыгъ. Унагъоми Шам нахьи 
Каир нахь ыгу рехьы. Сибынхэри мыщ къыщыхъугъэх, 
дэсыгъэх. Арышъ, сэ счIыпIэкIэ уицыхьэ зытелъ эмир горэ 
гъэхьазыры.
- Аущтэу ипхъухьагъэмэ, зы къалэ тызэдыдэсыщтмэ, 
тхьамэтэ маф, сыда къызкIыпфэсымыдэщтыр,- Баркъукъу 
ар дэдэм Нэфыпсэ ынэгу къыкIэуцоу къыIуагъ.- ЧIыпIэ 
къин Барыч тхьамыкIэмрэ сэрырэ тызефэм, о къытфэпшIагъэр сэ ныбжьи сщыгъупшэщтэп. Сэри сицыхьэ зытелъ 
эмир горэм сыкъегупшысэн, ау Шам щыщэу о зыцIэ къепIорэм сыблэIэбыкIыщтэп.
- Ащ фэдэ эмир гъэтIылъыгъи сэшIэ, ау умыдэрэмэ…
- Хьау, хьау,- эмирым игущыIэ султIаным IэкIиутыгъ,- 
ахэм, арабхэм, ащыщмэ игугъу къысфэмышI! МэзитIу-щы 
горэкIэ къысажи, укъэзымыгъэукIытэжьыщт эмиркIэ 

--- Page 364 ---

узэблэсхъущт. Уфаемэ, уапэ унагъор мыщ къягъэщэжь, 
сынаIэ тезгъэтын.
- Унагъор тIэкIу шIагъэ мыщ къызыкIожьыгъэр, Шэбанэ 
султIаныр щымыIэжьэу зызэхахым, сфэIэжэжьыгъэхэп.
- Сыдэу сэмыгъэшIагъа?..- Баркъукъу инэплъэгъу 
стырмэ джыри Нэфыпсэ къахэлъадэзэ, игые-гукъао фэIэжагъэп.
- А лъэхъаным, Баркъукъу, султIан лIагъэм иIоф бырсыр ухэтызэ, къыкIэныгъэ щорэ цIыкIум зэрэхэгъэгоу 
хьайнапэ тишIыгъэти, узгъэгумэкIынэу сыфэягъэп. Джы 
сиунэгъо къэбар зызэхэпхыгъэкIэ, ухымэпышъ, сыдигъокIи 
ащ ипчъэ пфызэIухыгъэщт, сэри гукIэ сырэхьатэу а 
къэнэжьыгъэ тIэкIум Шам сыкъыдэсыжьын…- Фейсал 
эмирым ыпхъу пае султIан зикъэщэгъум фемыIошъущтыгъэр ышъо къыхэщэу унэм икIыжьыгъ.

--- Page 365 ---

ЗисултIаныгъо джыри емысэгъэгъэ Баркъукъу дэжь 
Черкес къэрэгъулэ пащэр къэкIуагъ:
- Мэфищ хъугъэшъ, Алахьым илIыкIу, зы шъхьапае 
горэм тыщигъэIэжьырэп, Iутэфы, къытшIуIохьажьы.
- Сыда зыфаер?
- СэшIа, къыпIукIэ шIоигъу.
- ЦIыфитIу зэIукIэныр дэгъу, къежъугъаIу.
- КъытеIуа, нэIуасэ къыпфэхъугъагъэу еIо.
- Сэ нэIосэ Iаджи сиIагъ, сыда ыцIэр?
- Шы горэм игугъу къешIы, сы Друз еIошъ, къушъхьэ 
чIэс друзмэ ащыщын фае.
- Друз пIуи? - Баркъукъу ыгу къэкIыжьыгъэ мэлэхъо 
шъаом къыгъэтэджыгъ.- Джыдэдэм къысфащ!
 Илъэс заулэм пкъыкIи шъокIи зизычыгъэ мэлэхъо 
шъэожъыер ары Iоу умышIэжьынэу пчэнэ пытэ ищыгъэкIэ 
султIан пашъхьэм Друз къызэрэращагъэм лъыпытэу 
къэупчIагъ:
- СыкъэошIэжьа, Алахьым илIыкIу?
- УкъэсымышIэжьы мэхъуа, Друз. Уимэлкъуае джы 
къызнэсыгъэм счый телъ.
- Тхьауегъэпсэу, сигуапэ. Ау сыкъызфэкIуагъэм зезгъэукIыхьынэп, Алахьым илIыкIу, оркIэ такъикъыри мэфэ 

--- Page 366 ---

псэу екъу. Баркъукъу ыцIэу черкес горэ Мысырым султIан 
фэхъугъэу зэхэсхыгъэшъ, шымкIэ къыотэгъитIумэ язынкIи 
мэхъу, джыри ишIуагъэ къыуигъэкIынкIэ пшIэхэнэп тятэ 
ыIуи, сыкъигъэкIуагъ. Ау уикъэрэгъулэмэ цIыфыгъэ адэзгъотыгъэп. Хьау, хьау, уафэзгъэгубжынэу арэп, ахэм 
яшIэн ашIэ, сэрыгъэмэ, ачIыпIэ ситыгъэмэ, джаущтэу 
сызекIоныгъэкIи мэхъу. Ау къэбгъэгъунэрэ султIаным 
ицIыфышIугъи зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп, ар сшъхьэкIэ 
къыбдэсымышIэщтыгъэмэ, зыгорэм фэд, Алахьым 
илIыкIу.
- Тэрэз, цIыфыгъэр зэкIэми апшъ,- Баркъукъу хьакIэм 
дыригъаштэщтыгъэми, щытхъум зыгорэ къызэрэкIэлъыкIожьыщтым ежэзэ, гукIэ зыкIэщхыпцIыщтыгъэмкIэ хэукъуагъэп.
- Джыри, Алахьым илIыкIу, сятэ анахь къысфигъэпытагъэр сыушъэфынэп. ПшIэрэ Баркъукъур султIанэу 
къычIэкIымэ, зэрэчеркесым пае къэмыгъанэу гоуцу, 
шъыпкъагъэ дэIыгъ къысиIуагъ.
- Джаущтэу, "зэрэчеркесым пае къэмыгъанэу гоуцу" 
уятэ къыуиIуагъа? -зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу джыри 
Баркъукъу къыкIэупчIэжьыгъ.
- Адэ къысиIуагъ. Арабмэ черкесхэр шIу алъэгъукIэ 
огугъа?
- Джащ нахь нэфэрыIуагъэ бэшIагъэ зызэхэсымыхыжьыгъэр! - Слъэгъу мыхъурэ тIого-бзэгогъэ тIэкIу 
мыщи хэлъ, ау лIыгъэнчъэп, теплъын зыкъызэрэтфишIыжьыщтым Баркъукъу ыIозэ, ежь зыфыхэкуукIыжьи, хьакIэм 
щытхъужьыгъ.- Ащ фэдэ султIаным ешъуIолIэн шъолъэкIмэ, Друз, уяти ори лIыгъэ шъухэлъ. Сыда тызыфыщытыр, Черкес эмирыр, мыдэ сихьакIэ Iанэ къыфэшъушI.
ХIV
Баркъукъу инысэщэ-джэгу илъэсищ тешIэжьыгъагъэми, 
джы къызнэсыгъэм къэлэдэсхэм, Каир изакъоп, хы Гурытым пэIус хэгъэгу гъунэгъухэм къарыкIыгъэгъэхэ 
хьакIэ-гушIуакIохэми, Дэнэ гъогум къытекIыгъэгъэхэ 
сатыушIыхэми ащыгъупшэжьырэп. Ау Мысыр султIаным 
имэфибл хъяр зыщымыгъупшэжьыщтыгъэхэм джы аIонрэ 

--- Page 367 ---

зыфэIушъэшъэнрэ агъотыгъ: дунаир зыфагъэхъагъэхэм 
сабый яIэп. Хэта зилажьэр, султIаныр ара, хьауми султIангуащэр ара? Джа упчIэми нэмыкI упчIи къыкIэлъэкIожьы. 
Сыда султIаныр зажэрэр, КъурIаным къызэриIоу, ятIонэрэ, 
ящэнэрэ, яплIэнэрэ шъуз къызыфимыщэрэр?
КъэIогъэ-Iожьыгъэ тIэкIу-шъокIухэр Баркъукъу къынэсыжьыщтыгъэхэми, тыкIэхьажьыщт ыIозэ, Iофы зыригъэшIыщтыгъэп, Нэфыпс ары шъхьагугъу-гумэкIыгъом 
хэтыгъэр. Апэрэ илъэсныкъор, зэрэхъугъэри ымышIэзэ, 
мэфэныкъо тыгъэпс фэдэу ынэгу кIэсыкIыгъ. Унагъо 
зехьэм, ышъо зыгорэ къызэрэхэфэн фаем емыгуцафэщтыгъэу, зыпымыплъыхьажьыщтыгъэу арыгъэп, ау илъэс 
зэхъум, бзылъфыгъэ пэпчъ зыкIэхъопсырэр къызыкIыдэмыхъурэм егупшысэу регъажьэ, лIым ыпашъхьэ къызыщыхимыгъэщыщтыгъэми, егъэнэшхъэи, шъхьагугъу нэкунэпс ехъулIэ, загъорэ шъхьантэжъыер зыIуеубытэшъ, 
мэкъэ тIупщыгъэкIэ мэгъы. Нэфыпсэ ыгу жьы зыдигъэкIыкIэ, ным къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьы:
- Зымыухыжь, сипшъашъ, ар о уимылэжьэнкIи мэхъу, 
сабый къызхэмыкIыхэрэри лIымэ къахэкIых.
- Баркъукъу ахэм афэдэп! - ИлI пае къыфыхагъэпсыгъэр Нэфыпсэ ыдагъэп.
- Сыда къызыфыпыупкIырэр? УсултIан-умысултIан ащ 
иIэп. Махълъэм зи ыIорэба?
- Хьау, хьау, гуцафи сигъэшIырэп.
- ГъэшIэгъоны…
- Сыда? - шъхьэ кIэпхъотыгъэ нэгукIэ Нэфыпсэ янэ 
Iуплъагъ.
- УкъыкIэмыщт, сабый кIэмыхъопсырэ шъао емыжэрэ 
хъулъфыгъэ щыIэпышъ ары,- ным къыIуагъэр хигъэкIокIэжьы фэдэ зишIыгъэми, ыпхъу ыгъэIушыгъ.- Сабый 
къысхафэрэп пIоу лIым уемытхьаусхылI, тэ тилIакъокIэ ащ 
фэдэ Iоф зэрэтимыIэр еIокIи, ежь алъэныкъокIэ цIыкIу-цIыкIоу кIэкIэупчIыхь.
- Нан, щыгъэт! - Имыхэбзэ мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ 
Нэфыпсэ янэ телъэшыхьагъ.- Баркъукъу ар епэсыгъэп.
- Дэгъу аущтэу шъуицыхьэ зэтелъыжьмэ, сипшъашъ. 
Сэщ нахь узэхэзышIыкIынырэ шIу къыозыгъэхъулIэнрэ 
дунаим щыуиIэп. ЛIым, угужъуакIэ дэлъэу къызыдепхьакIыгъэкIи, сабый фыуимыIэмэ, шIу зегъэлъэгъугъуай. Сэрэп 
ар къэзыгупшысыгъэр, щыIакIэм изы Iоф тхьамыкIагъомэ 
ари ащыщ. Я си Алахь, сыдэу ятэрэ ыпхъурэ зэфэдэх, яIоф 
ухагъэгущыIэщтэп. Шэбанэ султIаныжъым илъэхъан уятэ 
къысэдэIугъагъэмэ, Шам сэпалъэм илъэс пчъагъэрэ тыкъыдэсыщтыгъэп. Джы мэхълъэ-султIанымкIэ тыжэ ткудэн 
фаеу хъугъэ. ШъузэгурэIомэ, ащ нахь гушIуагъо сэ тэ 
къисхыжьын! Ау зэрэсултIаным пае лъэгукIэтын зызыфэпшIыкIэ, пфэсыдэщтэп. СултIанмэ гъэшIэгъона, уяти 
IэнэтIэ цIыкIоп ыIыгъыгъэр, зэрэ Сирие хэгъэгоу ыIэмычIэ 
илъыгъ. ЗымыгъэцIыкIу.
- Нан! - Нэфыпсэ джыри адыгабзэкIэ къыIуи, арабыбзэкIэ къеджэжьыгъ.- Iуми! ИмыщыкIагъэмэ тарымыгъэгущыI, тигунахьи къэмыхь.
- Ары, ары, шIу шъузэрэлъэгъу, ау къыосIуагъэр 
зыщымыгъэгъупш.
Нымрэ пхъумрэ зыгъэгумэкIыщтыгъэ сабый Iофыр 
Баркъукъу ышъхьэ къимыхьэу, мафэм щэ-плIэ шъузыр 
ылъэгъугъэми фэзэщызэ, илъэс зытешIэр ары ныIэп ащ 
апэ зегупшысагъэр. Илъэсыр ба утегущыIэнэу Баркъукъу 
ыIомэ исултIан Iоф зэпымыумэ ауж итызэ, джыри мэзэ 
зытIущ тешIагъэу, пчыхьэ хэкIотагъэ горэм зызытIэкIыжьыщтыгъэ Нэфыпс ыпчэнэ псыгъо зеплъым, еIэсэкIызэ, 
риIуагъ:
- Нычхьапэ зыгорэу ущыт, сишIулъэгъу.
- Хьау, хьау, сыпсэм фэд, непэрэ зымафэм сыожагъ, 
аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп.
- СшIэрэп ныIа… шъхьангъупчъэм къипсэрэ мэзэгъо 
чэщым инэфыпс унэмэ акIэсымылъэгъожьы фэдэу къысщэхъу, уизакъоу зымыухыжь.
- СултIан гуащэм ыгу хэт хигъэкIын ылъэкIына?..- 
Нэфыпсэ зигъэсэмэркъэузэ, лIым идэнэ чхыIэн пIокIэ чIэгъ 
зишIыгъ, тIуми аIаплI шъабэрэ аIупшIэ плъырхэмрэ зэнэсыгъэх. ШIу зэрэлъэгъуитIурэмэ яжьыкъэщакIэкIи, яплъырстырыгъэ машIокIи зэгупсэфыжьыхэм, Нэфыпсэ ышъхьэ 
лIым ыбгъэ тырилъхьи, тхьэ елъэIугъ.- Я си Алахь, псэогъу рэ гугъапIэрэ сызыфэпшIыгъэ лIым сыщымыукIытэжьэу 
сыкъыолъэIущтышъ, унэшIу къысщыф, сы къызэхэшIыкI, 

--- Page 368 ---

джы нэс титIо къыддэмыхъугъэр непэ къыддэгъэхъу, 
лъфыгъэ хъуапсэкIэ тидунэе хьаф тыкъытемыгъан.
Зэмыжэгъэ гущыIэхэмрэ ыбгъэ теткIогъэ нэпсыхэмрэ 
Баркъукъу пIэм къыхагъэтIысхьагъ, шъхьаныгъупчъэмкIэ 
зыкъизыкIутэрэ мэзэгъо нэфым щыукIытэрэм фэдэу, пкъы 
пцIэнитIумэ чхыIэныр къарищэкIи, яжьыкъащэ фэшъхьаф 
зэхамышIэжьэу заулэрэ щысыгъэхэу, унэ кIым-сымыр 
лIым къыукъуагъ:
- Алахьым жэмафэ урегъэгущыI, сишIулъэгъу, 
Алахьым ынэшIу къытщыфэн, тыкъызэхишIыкIын. Ащ титIо 
шъхьэзэкъо-зэIуплъэкIэ тыкъызэримыгъэнэщтым сицыхьэ 
телъ, ори Ар зэрэуигугъапIэр сигуапэ.- Баркъукъу тIэкIу 
тыригъашIи, шъузым ыгу къыIэтызэ, игущыIэ пидзэжьыгъ: - 
Илъэсыр зэуи арыхэпи, синэф. Мэзэ пшIыкIутIу. Мазэр 
сыд фэдиза? Мэфэ щэкI ныIа, тхьэмэфиплIырэ мэфитIурэ. 
О сшIэрэп, сэ тыгъуасэ фэдэу къысщэхъу зытинысэщагъэр.
- Сэри ары,- Нэфыпсэ лIым дыригъэштагъ, ау 
зыфэягъэр шIуиушъэфыгъэп.- Ары шъхьае, насыпышIо 
усшIышъугъэп…
- Зэ, зэ,- Баркъукъу шъузым есэмэркъэужьы фэдэзэ, 
игукъао зэпыригъэгъэугъ,- сэра ора ар зыфэмышIагъэр?
- А сшIэгущэрэп!..- янэ къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьэу 
Нэфыпсэ къызыIуипхъотыгъ.
- Аущтэу оIомэ, сиIэшIу, умышIэрэм земыгъэгъэпэнэу 
джы сыкъыогугъущт…- Шъузыпкъ пчэнэ ихыгъэр Баркъукъу зыIэкIимытIупщэу, пIэм зыхигъэукIорэежьыгъ.
- А спсэ закъу, ащ фэдэ къысэмыIу, сыогъэукIытэ…- 
Нэфыпсэ лIым еIушъашъэзэ, ыIупшIэ шэплъхэр фищэигъэх, 
тIури пкъы стырхэмкIэ джыри зэкIэрыпкIагъэх…
ЛIымрэ шъузымрэ агурэ апсэрэ зэхэтIагъэу зэдэпсэухэми, яапэрэ илъэситIу-щым азыфагу сабый къызыдэмытаджэкIэ, пхъэр зыфэныкъо джэныкъо машIор игъорыгъозэ зэрэкIэстыкIыжьырэм фэдэу яшIулъэгъуи кIосэжьэу регъажьэ. Баркъукъурэ Нэфыпсэрэ зэфэсакъыжьыхэзэ, яшIулъэгъу зи намыгъэсэу къаухъумэжьы шъхьае, 
ащ яIорэ-яшIэрэ хэзылъхьащтымрэ зэзыгъэфэщтымрэ 
хъои, етIани ар къыздикIыщт лъэныкъор къэшIэгъуай.
Егъэзыгъэ IофкIэ зыгъэ султIан гуадзэ рагъэшIыгъагъэ 
Ислъам эмирыр Баркъукъу игъусэу Нил псыхъо къиугъэр 

--- Page 369 ---

къызыкIэогъэгъэ Мысырыпшъэ лъэныкъом къекIыжьых. 
Псыдзэ зэкIэкIожьыгъэм зэрар къызыфихьыгъэ чылагъомэ 
султIаныр ышъхьэкIэ адэхьагъ, хьазабым хэфэгъэ фелахьмэ 
яушъыигъ, апэрэ ахъщэ IэпыIэгъур араригъэгъотыгъ, илъэсищкIэ, зыкъашIэжьыфэ, хэгъэгум хьакъулахьэ зэраIимыхыщт унашъом щигъэгъозагъэх. СултIаным игукIэгъурэ 
инэплъэгъу фабэрэ хэти лъигъэIэсыгъ, къыпэгъочъыщтыгъэхэ сабыйхэр иухъумакIомэ зэбгыраримыгъэфхэу, 
ашъхьэмэ Iэ ащифэзэ, дышъэ чапычхэр аритыщтыгъ.
"Еплъ мыщ ышIэрэм, зыкъызэраригъаштэрэм…" 
Ислъам султIан гуадзэм гукIэ ыIощтыгъэми, султIаным 
IогушIо:
- УиIумэтмэ, Алахьым илIыкIу, шIу уалъэгъу, сигуапэ, 
сэгушхо.
- Аущтэу оIомэ, арабмэ шIу салъэгъумэ, сигуапэ,- 
"шIу сяшъумыгъэлъэгъуным пае зи шъулъэкI къэжъугъэнагъэп, сыкъохъуагъэуи, сытхьанчъэуи, сэщ нахь цIыф 
жъалым дунаим къытемыхъуагъэуи къысэшъуIолIагъ" 
гукIэ Баркъукъу ыIозэ, султIан гуадзэм джэуап ритыжьи, 
джыри нахь зыригъэшхыжьынэу зыщытхъужьыгъ: - Илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ Мысырым сызэрисултIаныр сэщ пае 
арабмэ мыхъун аIуагъэу, цIыф лъэпкъ зэхэдз ашIыгъэу 
къызнэсыжьыгъэп. Хэгъэгум мамыр илъымэ, цIыфхэр 
щызэгурыIохэмэ, султIанымкIэ нахь насыпышIуагъэ щыIэнэпщтын! Джары сэ хэт сыд ыIуагъэкIи зыкIыфэсымыдэрэр.
- Адэ ары, тыгъэ папкI, Алахь лъапIэу лъагэм иIорэишIэрэ хэлъэу ар зэкIэ о уиIэмыр. Зымафэ тыкъызыхэкIыжьыгъэхэ Мысырыпшъэ фелахь тхьамыкIэмэ о 
афэпшIагъэр, ятхьамыкIагъо зэрафэбгъэпсынкIагъэр 
ныбжьи ащыгъупшэщтэп. ЦыхьэшIэгъу тызызэфэхъуи, 
сыкъызыбгоуцогъэ илъэсым къыщегъэжьагъэу уицIыфыгъэ гукIэгъурэ уишIушIагъэрэ зэрэгъунэнчъэр мафэ къэси 
къыбдэсэлъэгъу, зымышIэрэм къыфэсэIуатэ, зышIэрэр 
нахь нэшIукIэ къыосэгъэплъы,- ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ зэфэшъхьафэу Ислъам султIан гуадзэм щытхъур 
ыжэ дэмыфэжьыщтыгъэми, "сизакъоу Каир сыкъызэрэдэмыгъэнэщтым ушъхьагъуишъэ къыфэбгъотызэ, зиIанатIэмэ 
аIупщыгъэхэ эмирхэм садэмыгъэгущыIэным, зышъхьэ 
къэзыIэтырэ силъэпкъэгъу ныбжьыкIэхэр къотэгъу сэмыгъэшIынхэм пае тыдэ укIуагъэми, сыкъыздеолъэшъокIы, 
уидэIуашэхэми атхьакIумэхэр сфыкIэгъэзыкIыгъэх" фыпигъэхъожьыгъ.
- Сызыщымыгъупшэнэу зыфапIорэмэ псыдзэ тхьамыкIагъом гумэхэгъэ-убзэныр къазэрэфихьыгъэр зыщымыгъэгъупш. Мыхэр? Мы лъэныкъом къыщытпэгъокIыхэрэм 
ямафи ошIу, ячэщи гупсэф, хэта, ора сэра зинэплъэгъу 
кIэхъопсыхэрэр? - ЗигущыIэмэ нэшIошIыгъэ щытхъур 
къазыхэпIыикIыщтыгъэ султIан гуадзэм Баркъукъу гуригъаIозэ егыижьи, исэмэркъэу-кIэнэкIэлъэ упчIэ джэуап 
къыритыжьыгъ.- ОркIэ енэгуягъо.
- Хьау, Алахьым илIыкIу, къыстемыфэрэр къысэмыIу, 
ар Алахьым ыдэнэп, лIыкIо узыфишIыгъэ уицIыфхэми 
къагурыIонэп. Мыхэм яшIулъэгъурэ ягухэлъ-гугъапIэрэ 
зыпагъохырэр оры. Ятыгъэри ямазэри оры.
- Ар пIоу, сыбжьыгъэнчъэ-дэгъончъэу сиIумэтмэ 
сакъыщымыгъэхъу,- "непэ гущыIэрые къысэхъулIагъэм 
ыгу къысфилъ дэдэр зэзгъэшIэн" Баркъукъу ыIозэ, зы 
шыушъхьэкIэ ыуж зыкъизыгъанэщтыгъэм риIуагъ.- Тыгъэри мазэри бжьыгъэнчъэхэпщтын.
- Бжьыгъэ горэ тхэмылъыгъэмэ,- "армэ узыхэхьагъэр 
сыкъыпхэуIэн" Ислъам кIэгубжыкIыгъ,- Алахь лъапIэу 
лъагэм идунэе хьаф тыщиушэтыныепи. О Алахьым урилIыкIошъ, ахэм уахэтэп, ау емыкIу къысфэмылъэгъущтмэ, 
уиIумэтмэ ягукъэо-гумэкI горэ къыосхьылIэщт,- апэкIи, 
аужыкIи щыIэхэ ухъумакIомэ зэхамыхынэу султIаным 
еIушъэшъэкIыгъ, цыхьэ зыфимышIыщтыгъэхэ шыухэр 
зызыкIэрагъэкIотхэм, нахь мэкъэ шъоткIо-латкIокIэ игущыIэ 
пидзэжьыгъ.- Сыушъэфынэп, Алахьым илIыкIу, тыгъэ 
папкI, Iофыр зытет шъыпкъэм ущызгъэгъозэн, симыгъэгумэкIыщтыгъэмэ, къыосымыIоныгъэкIи мэхъу.
"Сыда сэIо мыщ къыфэмыIошъурэр?..- Баркъукъу 
ыгу джэнджэш къихьагъ.- Сыд гукъэо-гумэкIа цIыфмэ 
къысфыряIэри, ежьыми фэсымыдэщтыри. Унэ къыкIэбгъаплъэ хъущтэп мыр, тIэкIу сесэмэркъэугъэшъ, шъэ фэгъу 
зысигъэшIынэу игухэлъ. Фейсал эмирым ихьатыркIэ уилъэпкъэгъу арабмэ ажэ урыскудэнэу укъызэзгъэцыегъугъ 
нахь, благъэу укъызэзгъэкIуалIэщтыгъэп. УиIордэгъэзагъи 
къызгурымыIоу къызышIомыгъэшI. Ощ нахьи нахьышIуIохэр - Йалбугави, Мансури, Барычи, нэмыкI эмирхэри - 
зэтезгъэплъэхъукIыгъэх. Е-е, Барыч, синыбджэгъу тхьамыкIэжъ, укъысэдэIугъагъэмэ, мы тIого-бзагом иIэнатIэ 
джы пIыгъыщтыгъэ… Зы купэгъу адыгитIу зэдыкIэтышъущтэп тятэ зэриIощтыгъэр орырэ сэрырэ хымэчIым къыщыдгъэшъыпкъэжьыгъ…" хэщэтыкI хьылъэкIэ Бар къукъу 
игупшысэмэ къазыхэужьым, султIан гуадзэр къэгузэжъуагъ:
- Хэгъэгу Iофэп, аль-Малик аз-Захир Сайф ад-дин 
Баркъукъу…
- Адэ сыда?! - гущыIэр къыримыгъэухэу тепхъэшыхьажьыгъ.- Сыкъэмыулъэбэбэхьэу къаIо!
- Уиунэгъо Iофышъ ары, Алахьым илIыкIу…- Ислъам 
султIан гуадзэм зиухыижьызэ къыригъажьи, хъущтыр 
орэхъу ыIорэм фэдэу къытекууагъэм ыгу тыригъэпщэхэжьыгъ.- Ау зытет шъыпкъэр къэпIонэу хъумэ, ари 
хэгъэгу Iоф: илъэс заулэ хъугъэшъ унагъо зышъушIагъэр, 
уисултIаныгъо лъызыгъэкIотэн бын зэрэшъуимыIэм егъэгумэкIых.
- Ара къыпфэмыIошъущтыгъэр? - Баркъукъу къыфадзыгъэ упчIэм ыбгъэгу пхырилыбжьыкIыщтыгъэми, 
зэгорэм Нэфыпсэ зэреушъыигъэгъэ шIыкIэмкIэ къэзыIуагъэм есэмэркъэужьыгъ: - Илъэсищыр ба? Мэзэ щэкIырэ 
хырэ нахь хъурэп. О пIэкIэкIырэ ныбжьымкIэ тыкъыолъытыгъэмэ, ар зэуи арыхэп. ОркIи, сиIумэтхэмкIи ащ нахь 
гумэкIыгъо Алахьым къышъуферэмыхь, тэ ар зыгорэу 
къэдгъэтэрэзыжьын… Арэп, Ислъам, сыдэу шIэхэу сиунагъокIэ шъукъытэтIэн ежъугъэжьагъа? - егыи фэдэуи 
зыфишIыгъ. 
"Сабый зэрымыс унэм насып илъэп" гущыIэжъыр 
загъорэ Баркъукъу къышIудэуаещтыгъэми, зэрэбынынчъэмкIэ Нэфыпсэ ыгу ебгъэу зы сыхьати къыфыхэкIыщтыгъэп. Ау мафэ горэм ащ инэшхъэй щысыкIэ Баркъукъу 
зелъэгъум, зыфихьыщтыр ымышIэу къыкIэщтагъ, къыфэмычэф шIагъоу къыIуплъэгъэ шъузым еIэсэкIызэ, риIуагъ:
- Узгъапэрэ щыIэмэ, сикIас, къысаIу.
- Мазэ къэси сибзылъфыгъэ шъэф, спсэ закъу, нафэ 
къызэрэпфэсшIыщтым сыкIэхъопсызэ, сикушъэпс зэрэсфэмыдышъурэм сеухы.

--- Page 370 ---

- Сыд кушъэпса? - чIэгъчIэлъ гущыIэкIэ Баркъукъу 
къыраIуагъэр къыгурымыIоу шъузым еупчIыжьыгъэти, 
лIым игулъымытэ Нэфыпсэ къызэрэщигъэутагъэм зыкъыригъэшIэжьыгъ.- Ара зыфапIорэр? - Iоф зыримыгъэшIы 
фэдэзэ, нахь мэкъэ рэхьаткIэ егыекIыжьыгъ.- Сэ зыгорэм 
угу хигъэкIыгъэу, къысшIоушъэфэу къысшIошIыгъ.
- Зыгорэм сыгу хигъэкIыгъэмэ нахьышIугъ, цIыфмэ 
ажэ бынынчъэкIэ тыдэфэн нахьи… Сэ сыIофэп, оры къысэунэхъулIэрэр. Арымырми, къыуатIэрэр макIэп. ЗызэкIэсыуIэпIэни тадэжь сыкIожьыщтыгъ шъхьае, лIыр изакъоу 
иджэгъогъумэ къахэбгъани укъэчъэжьыгъ сятэ ыIонышъ, 
къысфидэщтэп.
Шъэожъые шъхьэзакъоу Баркъукъу къызынагъэм 
къыщегъэжьагъэу хымэ хэгъэгум султIан щэхъуфэ къиныбэ 
щызэпичыгъ, ау непэ фэдэ чIыпIэ хьылъэ ифагъэу къызимышIэжьырэр бэшIагъэ. Зыгу шIу къыпфилъыхэми къыпфимылъыхэми, къыуашэхэрэми къыомышэхэрэми, къыохъуапсэхэрэми къыошъугъухэрэми урясултIаныныр 
псынкIагъоп. Хъулъфыгъэмрэ бзылъфыгъэмрэ яшIулъэгъу 
зэфэмышIу горэ къыхэфэнэу зыригъажьэкIэ, усултIанкIи, 
упачъыхьэкIи, ары пакIо, упегъымбаркIи еIэзэгъуай. 
Баркъукъурэ Нэфыпсэрэ яшIулъэгъу ащ фэдэ зэфэмышIу 
Iоф къыхэмыхьэщтыгъэми, ар зэкIаблэ къэси нахь къэзыстыщтыгъэхэ сабый Iофыр азыфагу къыдэтаджэ. ЛIымрэ 
шъузымрэ яшIулъэгъу дахэ фэшъхьаф зэрымылъ сабыинчъэ унэгъо насыпышIо Iаджи дунаим тетыгъ, джыри тет. 
Адэ сыда ащыгъум "сабый зэрымыс унэм насып илъэп" 
гущыIэжъыр цIыфмэ закIыхэлъыр? Фай-фэмыеми джары 
Баркъукъуи ар загъорэ къызыкIышIудэуаерэр, Нэфыпси 
ишIулъэгъу къызыкIистыжьырэр.
- Уятэ аущтэу зиIощтыкIэ,- Баркъукъу игупшысэмэ 
къахэужьи, шъузым есэмэркъэугъ,- уянэ сыдэущтэу 
зыкъытфишIыщта?
- Тэ, бзылъфыгъэхэр, хъулъфыгъэхэм тафэдагъэмэ…- 
Нэфыпсэ хэщэтыкIыгъ, игущыIи зэпыугъо фишIыгъэп.- 
Быслъымэн диным хъулъфыгъэм къырипэсыгъэр ерэмыукъу къысиIуагъ.
Баркъукъу зэмыжэгъэ джэуапым ышъхьэ къыригъэпхъотагъэми, хьарамыгъэнчъэу шъузым еупчIыгъ:

--- Page 371 ---

- СишIупщ аущтэу еIомэ, сыда ежь, КъурIаным къызэриIоу, шъузиплI къызыфимыщагъэр?
- Адыгэмэ ащ фэдэ хабзэ яIэп! - Нэфыпс къызыIуипхъотыгъ.
- Адыгэхэр быслъымэнхэба? - Баркъукъу щхыпцIыгъэ.
- Быслъымэных, ау адыгэмэ ащ фэдэ хабзэ ахэлъэпышъ ары,- Нэфыпсэ къыIуагъэм текIыгъэп.
- МышIапхъэ сэжъугъэшIэнэу сыадыгэба, сыда сауж 
шъукъызыфихьагъэр? - Баркъукъу нахь мэкъэ шъабэкIэ 
джы шъузым еупчIыгъ.
- Узэрэадыгэ шъыпкъэр сэшIэ, ау етIани Мысырым 
урисултIанба? О зэкIэри къыоплъы, къыпкIэлъэплъэ, уауплъэкIу.
- Сыдигъо мыр лъэпэощта, иш къефэхыщта зыIохэри 
макIэхэпщтын,- шъузым къыпчъыщтыгъэхэм Баркъукъу 
адыригъашти, кIэкIэу къыухыжьыгъ,- ау а къысэпIокIырэр 
зэрэшъуфэсымышIэщтыр зэжъугъашIэ. Сыгу узырехьым, 
Барыч тхьамыкIэр IузгъэкIотызэ, шIу узысэлъэгъум, о зым 
фэшъхьаф сшъхьэ илъыгъэп.
- Сэри султIан ухъущтми сшIэщтыгъэп… Джы еплъ 
къытэхъулIэрэм… уисултIаныгъэ тызэкIэречы…
- Щыгъэт, зэхэсэмыгъэх! - шъузыр нахь пытэу Баркъукъу зыIэкIиубыти, еубзэжьыгъ.- Уфаемэ, джыдэдэми 
ар пфястыжьын.
- Хьау,- Нэфыпсэ ышъхьэ бгъузэ плъыр Баркъукъу 
ыбгъэ къыкIэрипхъотыгъ,- ар пшIэнэп, пшIагъэкIи, пфэсыдэнэп, тиджэгъогъухэри къызыщыдгъэгушIукIынхэп.
- Сыда ащыгъум зызыфэуухыжьырэр?
- УнасыпышIонэу сыфай! - джыри нахь кIэкIэу Нэфыпсэ 
къыпиупкIыгъ.- Сэ сыбгъэнасыпышIощтмэ, сыкъызыпфыолъэIугъэр къыбгурыIуагъэмэ, къысфашI.
- Апэрэ шъузыр итIонэ-ищанэмэ насыпышIо яхъулIэрэп… Тысабыинчъ аIозэ, зыгу къытфэмышIухэр мэIушъашъэхэкIэ, тымыгъэгузажъу, джыри уахътэ щыI.
- Зыгу къытфэмышIумэ аIорэм, аIощтымэ сагъапэрэп,- 
Нэфыпсэ ышъо къызэокIыгъ, ымакъи нахь пытэ къэхъугъ,- 
султIаным кIэн зэримыIэм сегъапэ. Адрэ насыпышIоу 
зыфэпIуагъэр армэ, ащкIэ сыгу пфилъыри, укъыздэмыхьащх, сыушъэфынэп: бзылъфыгъищ пакIо, бзылъфыгъэ мин тазыфагу къыдэтэджагъэкIи, сишIулъэгъу сщызгъэгъупшэн дунайми къытекIыщтэп! - Нэфыпс ыгу жьы 
зыдегъэкIым, ытэмэпкъ пэпцIэ цIыкIухэр къефэххи, тырахы 
фэдэу къыщыхъущтыгъэ лIым ыпшъэ ыIэ псыгъо пытэхэмкIэ зыришIагъ, шъузым ынэпс стырхэри Баркъукъу ынэгушъокIэ зыхишIагъэх.
- Хъугъэ, зымыухыжь сIуагъэ…- Баркъукъу Нэфыпсэ 
еушъыищтыгъэми, ымакъэ къыщитхъыгъ...
Узэгупшысэрэр, узытенэгуикIырэр зэгорэм пкIыхьапIэкIэ олъэгъужьы. ПкIыхьапIэ мыухыжь Баркъукъу зыхэтыр. Анахь гъэшIэгъоныр исыдырэ пкIыхьапIи Мысыр 
хэгъэгум щелъэгъуми, зэкIэри зэхьылIагъэр, зыщилъэгъурэр шъэожъыезэ къыздырахыгъэгъэ адыгэ чIыналъэр 
ары. ПкIыхьапIэ пэпчъ къыIотэжьынэу къышIэжьырэп. Ау 
къушъхьэ шыгуфхэр, мэз зэмышъогъухэр, былым хъупIэ 
зэщыкIотхэр, чылэгъо зэпэIус пчъагъэхэр ынэгу кIэкIыхэрэп. 
Бзыу тэмэфэу загъорэ ахэм ашъхьэрэбыбэ…
Баркъукъу пкIыхьапIэ елъэгъу. Ау ар адрэ пкIыхьапIэ 
пстэумэ афэдэп. ГъучI паIохэр, ашъо джанэхэр зыщыгъ 
шыухэр, лъэсхэр чылэм къекIугъэх. Хъулъфыгъэхэр пыймэ 
апэууцугъэх, Баркъукъу яти ахэм ахэт. Яни куахъор ыIыгъ, 
ежьыми ощыр ыIэдакъ. Пшъэшъэжъые горэ ящагу къыдэлъэдагъ, къыкIэлъычъэрэ лIы гъучI паIом Баркъукъу янэ 
кохъо щэигъэмкIэ пэгъокIызэ, сабыитIумэ къафызэреIокIы: 
"ХатэмкIэ шъучъ, зыжъугъэбылъ!.." Баркъукъу ным 
зыфиIуагъэр фишIэрэп, дэзао, пчэгъу шъхьэпэ пыкIыкIыгъэр зыIыгъ пшъэшъэжъыери исэмэгубгъукIэ къыгот. 
Кохъо цищыр зыбгъэ хэфэгъэ пыир къызэтеуцо, мэсысы, 
чатэр IэкIэзы, зэхэфэ. Ащ шъэожъыемрэ пшъэшъэжъыемрэ ощымкIэ, пчэгъумкIэ еох. Баркъукъу зыкъызишIэжьыкIэ, янэ чэум бгъэкIэ тегъэкIагъэу елъэгъу, ыпсэ хэтыжьэп… 
"Ащмэз, тэ ущыIа,- ятэ еджэ,- нанэ аукIыгъ!..". "Уятэ 
Ащмэз пыймэ язао, Баркъукъу…" - Пшъэшъэжъыер 
къеушъыи. "Ухэта о?". "СыкъэпшIэжьырэба?" "УкъэсшIэжьына, усымышIэу?.. Зэ, зэ, у Нэфыпсба?.. Сыда мыщ 
укъэзыхьыгъэр?.." "ТхьамыкIагъо шъухэфагъэти, Алахьым 
сыкъышъуфихьыгъ…" "Ары шъхьае, сянэ щыIэжьэп, сятэ 
икъэбари, сшIэрэп…" Баркъукъу къеIэсэкIыщтыгъэ макъэм рэ ынэкIушъо къынэсыгъэ Iэ шъабэмрэ къызагъэущым, 
джэнэ пIонэкIыкIэ шъхьащысыгъэ Нэфыпсэ IугушIуагъ:

--- Page 372 ---

- Ора, сидах?
- Сэры, Баркъукъу, сэры. ГумэкIыгъо горэм ухэтыгъэти, укъэзгъэущыгъ.
- Сизэкъуагъэп, ори сэри пкIыхьапIэкIэ тызэгъусагъ.
- Алахьым хъяр тфешI.
- Мы лъэныкъор арэп, модэ, тиадыгэ лъэныкъу тызыдэщыIагъэр. Ори сэри тыцIыкIугъ. Сянэ илIакIэ синэрылъэгъугъ шъхьае, сятэ къехъулIагъэр сымышIэу мыщ 
сыкъахьыгъ, джы къызынэсыгъэми сипкIыхьэмэ ахэкIырэп. 
Усмание пцIыусым къысфаригъэхьыгъэ къэбарыр шъыпкъэн шъуIуа?.. СшIэрэп ащыгъум…
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Баркъукъу, ащ уемыхъырэхъышэжь. Илъэс пчъагъэм Усмание итхьэлъанэ зытыримыхыжьыгъагъэмэ, къэбарышIу къытфаригъэхьыщтыгъэп.
- Аущтэу орэхъуи, сятэ сытырерэгъэплъэжьи, Усмание фэсымышIэн щыIэп, къысишIагъэр фэзгъэгъущт! - ыгу 
къыдеIэу Баркъукъу къыIуи, ежь-ежьырэу зэупчIыжьыгъ.- 
Зэфэгъэ-шъыпкъагъэкIэ упсэунэу хъумэ, сыда Усмание 
фэсымыгъэгъунэу къысишIагъэр? Хъырцыжъым сыкъызетыгъум, сыкъыщищэфи, мыщ сыкъыщагъ, ыгу къысфэузызэ Йалбугавэ сызэрэрищэгъагъэри къэсэшIэжьы. Ары 
мыхъугъэмэ, сидах, орырэ сэрырэ тызэфэмызыныгъэкIи, 
Мысырми сыримысултIаныгъэнкIи мэхъу. Адэ джары еми 
шIу хэлъ зыкIаIорэр, унатIэ итхагъэр пшIэщтыгъэмэ…- 
Баркъукъу инэплъэгъу ошIэ-дэмышIэу Барыч къызыхэлъадэм, ыгу къызэрэпиIонтIыкIыгъэр къызхимыгъэщэу 
игущыIэ къызэблихъугъ.- Сэ илъэс тIокIитIур къызызэсынэкIыгъэкIэ, сятэ илъэс тIокIищырэ пшIыкIутфырэ горэ 
ыныбжьыщтын е нахьыбэнкIи мэхъу. Ярэби, мощ фэдизыр 
зичыжьэгъэ чIыгур ащ фэукIочIын шъуIуа?..- "зышIохэслъэжьыгъэ султIаныбжьыр ары мыхъугъэмэ, ежь къызфязгъэщэн нахьи сэры ащ фэчъэжьынэу къызытефэщтыгъэр" Баркъукъу зиухыижьыгъ.

--- Page 373 ---

"Узыпаплъэрэм нахьи къыппыщылъыр нахь къэблагъэ" 
зыфаIорэ гущыIэжъым фэмыяхэу ятэ паплъэщтыгъэ Баркъукъу султIаныр зымэфэрэ зимычэзыу Эмир упчIэжьэгъу 
зэхэсыгъом ригъэуцолIагъ.

--- Page 374 ---

- Аущтэу шъоIомэ, хэгъэгу Iофыр зэкIэми запшъэкIэ, 
сэри шъукъысфэгумэкIмэ,- Баркъукъу гукIэ щхыпцIымэ 
зыригъэукIыхьэзэ, эмирхэм ариIуагъ,- кIэн шъуфаемэ, 
ятIонэрэ шъузымкIэ шъуиунашъо, тэ ащ тиунагъокIи тырымыгущыIагъэу щытэп, шъуфэзгъэцэкIэн. Ау ятIонэрэ 
унагъор зэзгъэшIэщт бзылъфыгъэр сэр-сэрэу къыхэсхыщт, 
шъуиIуи, шъуиIофи хэлъыщтэп, нэчыхьэм фэшъхьаф, 
нысэщэ-джэгуи, гушIокIо-факIуи къыхэхьащтэп.
Эмир зэхэсыгъор зэлъызыштэгъэ кIым-сым гумэкIыгъор Ислъам султIан гуадзэм зигъэIушъабэзэ, къыукъуагъ:
- Мысыр лъапсэм щыщ араб пшъашъэ горэмкIэ, 
Алахьым илIыкIу, джы уIэбэгъагъэмэ, тигопэщтыгъэ.
- Ар зиIофыр сэры! - Баркъукъу къыпиупкIи, къэтэджыжьыгъ.
ЯтIонэрэ шъузым икъэщэн кIыхьэ-лыхьэ Баркъукъу 
зыригъэшIынэу фэягъэп. Эмирмэ яунэшъо щхэн дэгузажъоу, фэкIэщыгъоу хэти ыжэ къыдахьэрэр иапэрэ 
шIулъэгъу раримыгъэIолIэным пае зэшIуимыхы мыхъунэу 
къыпыщылъ шъхьэгъэузыр нахь псынкIэу ыухынышъ, 
иунагъо рэхьат зэрэригъэуцожьыщтым, Iэпэдэлэл ышIыгъагъэхэ хэгъэгу Iофыгъохэр зэрэлъигъэкIотэщтхэм пылъыгъ. Ары шъхьае, зэтIонэ шъузитIумэ азыфагу 
рэхьат-гупсэфыгъо дэлъышъущта? ЕтIани лIым ишIулъэгъу 
закъо сыдэущтэу ахэм афыригъэкъущта? УпчIэхэр къэIогъошIухэми, джэуап ятыжьыгъуай. Джарыщтын къокIыпIэр 
Iоф псынкIагъоп зыкIаIорэр.
КъокIыпIэ лъэныкъом Нэфыпс фэдэу укъыщыхъугъэмэ, 
ар Iоф псынкIэгъонкIи мэхъу, ау къохьапIэмкIэ Баркъукъу 
фэдэу плъэ ущытеуцуагъэмэ, плъы щымыщыр зэхэшIыкIыгъоещт. Нэфыпси Баркъукъуи адыгэ унагъохэба къызэрыхъухьагъэхэр? Адыгэ унагъох, ау убзэ зэрэпIулъ 
пэтызэ, узыхэс цIыф лъэпкъмэ яфэмэ-бжьымэ къыптео, 
афэдэ охъу.
Баркъукъу ицIыкIугъом адыгэчIым ыгу щыриубытагъэмрэ хымэ хэгъэгум щилъэгъухэрэмрэ зэтекIых. ЛIыгъэрэ Iушыгъэрэ зыхэлъ цIыфмэ афызэшIомыкIыгъэ 
султIаныгъор мыщ къыщыдэхъугъэ пэтызэ, шъэожъые 
лъэпцIэгъур илъэс заулэ нахь зыщыримыхыгъэ лъэныкъом 
джы къызынэсыгъэм ыгукIи, ыпсэкIи щыI. Джаущтэу Баркъукъу мэпсэуми, исултIаныш шхомлакIэ зыIэкIитIупщырэп, 
илъэрыгъмэ пытэу арыт. 
- Угу къысэмыгъабгъ, Алахьым илIыкIу, сиIоф хэмылъынкIи мэхъу,- Черкес эмирым султIаным риIуагъ,- 
зымафэ зиарабыжэ зымыгъэуцущтыгъэ Ислъам султIан 
гуадзэм зыгорэ епэсыгъэн фае. Зэхэпхыгъэба ар къызэрэпфэгумэкIыщтыгъэр? "Мысыр лъапсэм щыщ" ыIозэ, 
арабыпхъу горэ кIэнхэкI къыпфишIы шIоигъуагъ. Ау дэгъоу 
зебгъэшIэжьыгъ.
- Хэти ифэшъуашэ егъоты, ар Iофэп. ШъузыфэзгъэкIогъагъэм сыдэущтэу зыкъышъуфишIыгъа? - урым 
пшъашъэр ежь султIаным ымылъэгъугъэ фэдэу эмирым 
еупчIыгъ.
- Сыдэущтэу зыкъытфишIын, Алахьым илIыкIу, тигухэлъ зетэIом, къыIумэхыкIы пэтыгъ. Къыпфэмыеу арэп, 
гушIогъащэщтын. ЗыпIугъэ сатыушIэри къыщытхъугъ, 
быслъымэн динми ит. Иарабыбзи ор-сэр, осапкIэмкIи 
къытэмыдэонхэу аIуагъ,- гукIэ щхыпцIызэ, Черкес эмирым 
къыухыжьыгъ.
- Илъэс тхьапш ыныбжьына ащ? 
- Илъэс пшIыкIутф-пшIыкIух горэ ыныбжьын.
- НыбжьыкIащэба?
- Араб пшъашъэхэр, Алахьым илIыкIу, илъэс пшIыкIутIум зыдагъакIохэкIэ, ащ итэджыгъо дэд. 
Нэчыхьэр зытхыгъэхэр бэшIагъэми зызэбгырыкIыжьыгъэхэр Баркъукъу изакъоу шъхьаныгъупчъэм Iут: жъуагъохэр къызэтэкъокIыгъэхэ мазэр изыбз, узыфэчэфынчъэр 
сыда къыриIорэм фэдэу къеIушъашъэ, зэхихырэп, нысэ 
лэ гъунэм ридзэщт лъэбэкъум Iэзэгъу фигъотырэп. 
Пчъэ макъэр къызэIум, пкъы псыгъо ихыгъэкIэ Астэ 
лIым пэгъокIи, ыбгъэгу зычIиубытагъ. Пчыхьэ реным 
гупшысэ зэпеом хэтыгъэ Баркъукъу ар дэдэм къызызэхэушкъуаем, ныбжьыкIэ плъырымэр къызыпилъэсыкIыщтыгъэм ыцIэ къыримыIоу ешъэбэкIыгъ:
- Адэ моущтэу тыщытыщта?..
- О къызэрыпIу…- Астэ зэрэкIэзэзыщтыгъэр Баркъукъу зэхишIагъ.
Баркъукъу ыгу жьы зыдегъэкIым, зэрэхъугъэр ымышIэу 
Iуилъэшъугъ, къызэрэущыжьэу гузэжъогъукIэ зифэпэжьэу 
зырегъажьэм, ятIонэрэ шъузыр къегыигъ:

--- Page 375 ---

- Джыри нэф къэшъыгъэп…
- Ары, ары, чъые… сэ неущ чэщи сыкъыкъокIыщт…
Чэщныкъом Баркъукъу къызэкIожьым, Нэфыпсэ чъые 
фэдэу лIым зыригъэлъэгъунэу фэягъ шъхьае, ишIулъэгъу 
къышIутекIуагъ:
- УкъэкIожьыгъа?.. 
- СыкъэкIожьыгъ, синэф. Тхьэм къыттырилъхьагъэм 
иIоф згъэцэкIагъэ…- Баркъукъу лъэгонджэмышъхьэкIэ 
Нэфыпсэ ипIэкIорыбгъу кIэрытIысхьи, ынэгушъхьэ Iэ 
щифагъ.
- Хьау, хьау, сыгу къыуабгъэрэп! - Нэфыпсэ къызыщылъэти, лIыр къыгъэтэджыжьызэ, еушъыигъ.- Ар тэркIэ 
къежьагъэп, тэркIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Алахьым титIо 
тфиухэсыгъэм теуцолIэн. О зыр ары сэ сиIэр, егъашIэми 
сиIэщтыр.

--- Page 376 ---

Мафэ горэм Астэ зэрэлъэрымыхьым икъэбар Нэфыпсэ 
зешIэм, "махъшэм тесми хьэр ецакъэ" языгъэIуагъэр сэщ 
фэдэщтын, хьаулыеу сисабыйхэмыкI дагъо лIым теслъхьэщтыгъ" ыIозэ, щагум къыдэтэджэгъэ макъэмэ шъхьаныгъупчъэм Iуащагъ.
Шъэожъыем фэдэу Мысыр султIаныр лIыжъ гъур 
лъэпэ-лъагэм пэгъочъы, IаплI рещэкIы. 
Нэфыпсэ игукIае щыгъупшэжьыгъэу къызыIуипхъотыгъ:
- Баркъукъу ят ар, сыдэу зэхьщырыха!..
ХV
- О къалэ, о хэгъэгу, къэбар гушIуагъо щыI, шъукъэдаIу,- гъоумэ къалэр зэпагъэджэжьы,- аз-Захир Сайф 
ад-дин Баркъукъу султIаным шъао къыфэхъугъ, Фэрадж 
фаусыгъ, насыпышIо техъулIэнэу Алахьым телъэIу.
- Сыда мохэм зэхаIухьэрэр?!.- хэдыкIыныр чIэзыдзыгъэ Сайхьат лIым еупчIыгъ.
- Тимахълъэ шъао иI, фэгушIох, насыпышIо хъунэу 
фэлъаIох,- шъузыр зэщызыфыгъэм Фейсал щыгъозагъэ ми, зызэришIыгъэр ыгу рихьыгъэп.

--- Page 377 ---

- Ары, ары, тэ сыдэущтэу ахэм тыкъызэхашIыкIын…- 
Сайхьат ынэмэ хидыкIыщтыгъэ шэкI къуапэмкIэ 
акIэIэбэжьыгъ,- зым ихьадагъ, адрэм инысащ.
- Адэ джары тидунэе хьаф зыфэдэр,- Фейсал къызыщытэджыкIыгъ.
- Тэ укIора? Ар пIоу гушIуакIо уафэкIокъон.
- Тимахълъэба шъао къызыфэхъугъэр?..- Фейсал 
къэупчIи, зэрэхъугъэри ымышIэу тIысыжьыгъэ.
- Тимахълъ, ау типхъу тхьамыкIэ ащ насыпышIо ехъулIэнэп… СэшIэ гущ кIэхэкIырэр, ежь фэдэу сэри сыамалынчъ… Урымыбз лъэкIэпIащэм зэрэлIакъоу тыкъиушъхьакIугъ! СултIаныр, хэгъэгур, губгъэныр ори пIозэ, 
гъэрекIо типхъу къисэбгъэщыжьэгъэп…
- Быяу, бзылъфыгъ, пIорэм егупшыс! - Фейсал джы 
зыфэIэжэжьыгъэп.
- Укъысфэгубжьы шъхьае, бзылъфыгъэхэм афэдэу 
шъо, хъулъфыгъэхэр, шъуегупшысэщтыгъэмэ…
Джа сыхьат дэдэм Нэфыпсэ ыгу теIункIэжьмэ къызыхимыгъэщызэ, лIым риIощтыгъэр фэшъхьаф:
- Шъэожъые зэрэтиIэмкIэ, Баркъукъу, сыпфэгушIо, 
Алахьым жъышъхьэ мафэ тырерэгъэхъулI. СитIуанэ сехъуапсэрэп сIомэ, ори усэгъапцIэ, сэри зысэгъэпцIэжьы. 
Сэщ пае, сяни зэрахэтыжьэу, хэт сыд ыIуагъэкIи, пшIошъ 
умыгъэхъу. Сэ узэрэзэхэсшIыкIынэу зыми укъызэхишIыкIыщтэп. Сыубзэрэп, сыгу илъыр къэсэIо. Непэ, джыдэдэм 
ар имыщыкIэгъэнкIи мэхъу, ау тызэфэсакъыжьызэ, тыгу 
илъыр затIомэ нахьышIу.
Баркъукъу лIы пытагъэми, Iушыгъэми, тхьагъэпцIыгъэми, ишIулъэгъу къыIощтыгъэмэ анахьи ежь къыфэмыIошъущтыгъэхэм ыгу къыпаIонтIыкIыгъ, ау къызхигъэщыгъэп:
- Тхьауегъэпсэу, Нэфыпс, сыкъэзэрэзэхэпшIыкIыгъэмкIэ. ФэшъхьафкIи сыкъыожагъэп. Хьагъу-шъугъумэ 
Iэджи аIощт…- СултIаным игушIуагъо гъоумэ зэпагъэджэжьыщтыгъэми, тхьагъэпцIышъо нэгукIэ Баркъукъу шъузым 
еупчIыгъ.- Ахэм сфагъэIугъэр ошIа?
- Сыда джыри?..
- Сятэ тадэжь сищэжьынэу къыслъыкIуагъэшъ, Мысырым илъ дышъэр зэсэугъоилIэ…

--- Page 378 ---

- Модэ мохэм къаугупшысыгъэр! - Нэфыпсэ зэхихыгъэм кIигъэкуукIи, лIым къыIощтыгъэр зэпыригъэугъ.
- АнэIу серэкIыжьи, мамлюкхэр ашъхьэщэсэрэщыжьхи, яшъуз-апхъухэм яIэлъын-тхьакIумалъэхэри ащ 
къысфытралъхьажьынэу аIуагъ,- Баркъукъу игущыIэ 
пидзэжьыгъ.- Адэ джары узылъэгъу мыхъурэм сыд ебгъэлъэгъугъэкIи, епIуагъэкIи, нэшъу, дэгу зыкIаIуагъэр. Тэ зи 
тилажьэп, загъэтхъэжьынэу фэягъэхэти, зэмыжагъэхэ 
лажьэ ежьмэ къызыфахьыжьыгъ. Пыйпэрыса, Къэлэуна, 
Оздэмыра, Бэрэкъэта, сэра, мамлюкхэр арыха щытхъухьэ 
мыщ къэкIуагъэхэр?.. УишIушIагъэ зэхамышIыкIынымрэ 
урыкIагъэгъожьынымрэ емыкIу!.. Муары джыри къокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ ащымамырэп. КъокIыпIэмкIэ Тамерлан лъащэр къытфекIы, къохьэпIэ-темырымкIэ тятэ зигъэрыгъэ русичмэ зыщагъэпытэ. Къащзехьэхэми ашъхьэ 
къаIэтыжьы. Арэп, Нэфыпс, сыкъыоупчIын сэIошъ сщэгъупшэжьы,- Баркъукъу щхыпцIызэ, шъузым есэмэркъэугъ,- 
тызылъэгъу мыхъухэрэм зыфаер уипщ афишIэу некIожь 
къытиIомэ, сыдэущтэу зыпшIыщта?
- Ащ фэдэ упчIэм зезыгъэгъапэрэ лIыр зэуи арэпщтын 
шъузым зэригъэпцIэщтыр…- Нэфыпси хьарамыгъэнчъэу 
шъао къызыфалъфыгъэ султIаным есэмэркъэужьыгъ.
- Ари шъыпкъэ. 
Баркъукъу шъузым дыригъэштэгъагъэми, ежь 
зэгупшысэщтыгъэр фэшъхьаф. КъохьапIэм екIужьыгъэ 
тыгъэр джыри къокIыпIэмкIэ неущ къызэрэкъокIыжьыщтыр 
ащ ышIэщтыгъэми, къыздихьыщт мафэм икъэбармэ хэшIыкI 
афыриIагъэп. Ахэм султIаныри, цIыф къызэрыкIори, байри, 
тхьамыкIэри язэфэд. Ау сыдрэ Iофи - къинми, псынкIэми - 
шъхьэ дыуиIэу узэрэхэгупшысыхьан зэрэфаер зэмысултIаными, султIан зэхъуми зыщигъэгъупшэщтыгъэп. ЦIыфыбэмэ ямылъэгъулIэн шэн гори хэлъыгъ - ианахьрэ 
Iофыгъо дэгъури, дэйри апэ ипыйхэмкIэ ыушэтыныр ихэбзагъ. Араб эмирмэ е нэмыкI цIыф лъэпкъ эмирмэ афыриIэгъэ фыщытыкIэр? АхэмкIэ Баркъукъу зэкIакIо иIагъэп, 
ябэнынэу, къызэригъэбэныжьынхэу арыгъэп, ащытхъумэ, 
мылъкукIэ, чIыгукIэ яшIушIэзэ, ыгъэтIысыжьыщтыгъэх е 
нахь IэнэтIэ инкIэ инэплъэгъу чIигъэкIотыщтыгъэх. Эмир 
горэ зыпэIуигъэкIотыным ыпэкIэ ащ илъэпкъэгъумэ 

--- Page 379 ---

417
14 Заказ 022

--- Page 380 ---

афишIэнэу ыIэ къихьащтымкIи, къимыхьащтымкIи зэблэжьыщтыгъэп: тIэкIу нэмыIэми зихьакъулахь къыщыбгъакIэрэм, зилэжьапкIэ къэпIэтырэм, чIыгу такъыр зэптырэм къыпфимышIэн щыIэп!
Илъэс заулэм Баркъукъу зыпэIуищыгъэхэ эмирхэм 
афэдагъэп Ислъам султIан гуадзэм иIоф. Угу еIуми, 
емыIуми, ар, султIаным ыуж, Мысырым иятIонэрэ цIыф, 
ыуж уихьагъэкIи, зыкъыуигъэубытыщтэп, къызыпIэкIафэ рэм - пIэкIэцIэнлъыжьы.
Щэджэгъошхэ Iанэм нэбгырищ кIэрыс: Баркъукъу ятэ 
Ащмэз, ишIупщ Фейсал, исултIан годзэ Ислъам, ахэм 
султIаныр ашъхьэщыт, Iанэр афызэрегъэзафэ, гъомылэр 
афызэблехъу, яIэгубжъэмэ псыр афырегъахъо, хэти ифэныкъуагъэ елъэгъу.
"ТэгъэпщылIых, тэгъэзаох, тифэIо-фашIэхэр ятэгъашIэх 
тIозэ, тымышIахэу мы къызышъхьащыдгъэтIысхьагъэхэ 
черкесхэр зыфэдэ цIыфхэр къызгурыIорэп,- султIаным 
иIэнэзехьакIэ риIолIэщтыр ымышIэу фычIэплъызэ, Ислъам 
зыфеIожьы,- зэрэсултIаныр зыдимышIэжь-зигъэцIыкIужьызэ, мыр къызэрэтшъхьащытыр, къызэрэтфэгумэкIырэр. Сэрэпщтын, хэта лIыжъитIум язэу зызыфиукIыжьырэр? Ятэщтын, е щедгъэнэжьын тымылъэкIэу тыкъезыфэкIырэ шъуз сабыинчъэ шъхьэ псыгъо цIыкIум ятэмэ 
шIэ? Йалбугавэ зыукIыгъэхэм къотэгъу афэхъузэ къытфаригъэгъэзэжьи, Iоф тыхидзагъ! Аущтэу мыхъугъэмэ, 
Шэбан узыгъэлыжъым ыкъо делэжъ цIыкIури кIэлъыдгъэкIожьынти, хабзэр силъэпкъэгъу араб тхьамыкIэмэ 
зафытыубытыжьыщтыгъэр бэшIагъэ, зытх ищыжьыгъэу 
щыс лIыжъыри хэта зищыкIэгъагъэр, зышIодгъэшIыжьызэ 
дгъэшIощтыгъэп, къыIотэрэ мышъо-мылхэми тядэIущтыгъэп. Ау дэгъу султIаныр къызэрэсшъхьащытыр, сиIус 
шхэфэ лагъэхэр сфызэрэзэблихъухэрэр!.."
- Хъунэп, емыкIу сэ сыщысэу султIаныр къызэрэсшъхьащытыр,- гукIэ тхъэщтыгъэми, ишъорышI-нэшIошIыгъэ 
къызыхимыгъэщэу Ислъам къеIошъ, къыраIожьыщт 
джэуапыми пымылъыжьэу игущыIэ лъегъэкIуатэ,- къызэрэпIорэмкIэ, Ащмэз, узыдэщыIэгъэ гъэрыпIэм къин 
щыуагъэлъэгъугъ. Сыд фэдэ цIыф лъэпкъха ахэр?

--- Page 381 ---

- Русичых, къохьапIэм итемыр лъэныкъокIэ гъэзагъэхэ 
чIыгу чъыIэхэм ащэпсэух. ЦIыф сырыфых, мапIох, мэлажьэх, 
мэзаох, тэ къызэрэтэкIугъагъэхэм афэдэу ямые чIыгухэми 
анэсых, атекIохэуи, къатекIохэуи къызыщыхэкIырэр макIэп.
- ЧIыгу чъыIэхэри щыIэха? - зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу Ислъам къэупчIи, ежь зыфаер риIолIэжьыгъ.- ЯчIыгумэ 
чъыIэ защылIэхэкIэ, чIыгу фабэхэм къызэрэфыхэщтын.
- Иракъ зезыпхъохэрэ Тамерлан идзэхэри, илъэс къэс 
къытэкIухэрэ къащзехьэхэри чIыгу чъыIэха къызэрыкIхэрэр? - Фейсал къыIуи, ыгу къеозэ къыпигъэхъожьыгъ.- 
Муары, Ахьмэд ибн Овейси тадэжь, Каир къэкIожьын 
фаеу хъугъэ.
- Адэ джары сэ пыишIу щыIэп зыкIасIорэр,- Ислъам 
ынэ мыущакоу иIушыгъэ къыдзи, зэхамыхыгъэу къыщыхъугъэ инэшIошIыгъэ джыри къыкIиIотыкIыжьыгъ.- Ашъыу 
хъунэп сэ сыщысэу султIаныр къысшъхьащытыныр. Сэ 
сIорэм къемыдэIущтми, пкъо зыгорэ еIу, Ащмэз, емыкIу 
сэшъогъашIэ.
- Мысыр султIанымрэ султIан гуадзэмрэ, ар хэт къытиIона, мыхъун Iаджи шъушIэгъэнкIи мэхъу,- къедаорэм 
Ащмэз есэмэркъэужь фэдэу зишIи, ыкъо щытхъужьыгъ,- 
ау непэ сишъао къызэрэтшъхьащытыр, мыхъунитIоу дасшIэрэм фэшъхьаф, тэрэзэу сэлъытэ. СысултIан, сыпачъыхь 
ымыIоу иадыгагъэ зэрэщымыгъупшагъэр сигуапэ. 
Сызэрятэр щыгъупшагъэу сиIанэ пэсыгъэмэ, иадыгагъэ 
ащ щиухыгъ сIонти, сыгу къеощтыгъэ.
- Адрэ мыхъунитIоу дапшIэхэрэр сыд фэдэха, Алахьым 
илIыкIо ят? - зыфэе дагъомэ ащыщ горэ зэхихынэу Ислъам 
къэгузэжъуагъ.
- ХьакIэр адыгэхэмкIэ зэкIэми апшъэшъ, Ислъам, непэ 
узэрэсултIан гуадзэр зыщыгъэгъупш, ау мыхъунитIоу 
сишъао дасшIэрэмэ уакъызыкIэупчIагъэкIэ, къыосIон: 
иадыгэгъэ-мэхълъагъэ ыукъозэ, ишIупщ зэрэлъэхэхьагъэмрэ Эмир упчIэжьэгъум иунашъокIэ адыгэмэ ахэмылъ 
ятIонэрэ шъузыр къызэрежъугъэщагъэмрэ ары. Шъыпкъэ, 
султIаныным фэе пстэури султIан хъурэп. Сишъао хымэ 
хэгъэгум къыщыдэхъугъэм, илIыгъэрэ иакъылрэ къыхьыгъэм сырэгушхоми, ар талъэныкъо къыщыдэхъугъагъэмэ, 
нахь сигопэщтыгъэ. Сыдэу пшIын, хэти ынатIэ итхагъэр 
ышIэрэпышъ, къыдэхъугъэм сеуцуалIэ. Ащ къизгъэкIырэп 
14*

--- Page 382 ---

скъо зэзгъэлъэгъунэу мыщ сыкъэмыкIуагъэу, сыкъыздикIыгъэм сымыгъэзэжьынэу. Ары шъхьае, сиадыгэ 
мэ фищ хьакIэ гъунэнчъэ пIалъэ Мысырым щысфэхъугъ. 
Ау къэкIорэ мазэм сигъогу сытехьажьынэу шъаор къезгъэзэгъыгъ.
Ащмэз лIыжъым игухэлъ Фейсал зыщыгъуазэр бэшIагъэти, щхыпцIыгъэ нахь, зи къыпиIухьагъэп. Ислъам ыгу 
илъыр ыIупэ темылъэу къэупчIагъ:
- УзыфэгумэкIын шъуалъэныкъо зыщымыIэкIэ, сыда 
узгъэгузажъорэр, Алахьым илIыкIо ят?
- Аущтэу къыпшIошIымэ, Ислъам, сигунахьэ къэохьы,- 
ыгу къызэрэпыузыкIыгъэр Ащмэз къызыхимыгъэщэу 
щхыпцIыгъэ.- Тишъэожъыегъу зэман пчыхьэрэ зызыдгъэджэгукIыкIэ, тIощтыгъэр ошIа? "Хэт иуни чэмылъакъо, 
тэ тиунэ дышъэ ун" тIоти, тызэбгырыкIыжьыщтыгъэ. Сэ 
илъэс макIэп къэзгъэшIагъэр. Хэти къызэрыхъухьэгъэ 
набгъом екIужьы. Дэгъуба уикъупшъхьэхэр уичIыгу 
хэгупсэфэжьхэмэ. Джары сызигъэрыгъэ русичмэ ячыристан дини сэзымыгъэштагъэр, сакъыхэзыщыжьыгъэр, 
шъуи Мысыр хэгъэгуи джары сизыщыжьырэр.
"ПфэтпIугъэ уихьажъущырэу джы къытэцэкъэжьырэм 
Мысыр хэгъэгур черкес хэгъэгу зэришIыщтым пылъ нахь, 
ащ фэдэ ныбжьи пфиIонэп!" Ислъам гукIэ зыщыхэкуукIыщтым, султIаныр зэмыжэгъэ къэбарыр Друз унэм къыфычIихьагъ:
- Тамерлан ишэсхэр, Алахьым илIыкIу, Багдад къыпфыригъэкIыгъэх.
- Сыда ягухэлъыр, зыфаехэр?
- Тхыгъэ къыпфахьыгъэу аIо.
- Неущ мафэ къызэрэкIощтыр яшъуIу.
- ЯтIуагъ, къытэдэIухэрэп.
- Мысырым иунэшъошIыр сэры нахь, Тамерлан лъащэм ишэсхэр арэп! - Нахьыжъ-нахьыкIэмэ яIэнэзехьащтыгъэр ары Iоу умышIэжьынэу Баркъукъу къызыбгырыугъ.- 
Тхыгъэм семыджагъэми, итыр сэшIэ: Ахьмэд ибн Овейс 
ышъхьэ Тамерлан къыкIэдэу, ау ар фэсшIэнэп! КъышъомыдэIухэмэ, Баб аз-Зувейлэ пчэгум, къэбарыр зыхьыжьыщт 
горэ псаоу къэжъугъани, ашъхьэхэр пылъагъэхэу къэлэдэсхэр неущ къыкIэжъугъэтэджэжьых. 

--- Page 383 ---

- Шэсмэ сыда ялажьэр, Баркъукъу, ахэр Iофтабгэх,- 
Ащмэз къызеIом, султIаным ыдагъэп:
- Хэгъэгу Iофмэ уахэзгъэгущыIэ сшIоигъуагъэп, тят.
Пчэдыжьым гъоумэ аIорэр Ащмэз зызэхехым, чэщ 
реным шIошъхьакIуагъэмкIэ ыкъо егыигъ:
- Сыгу уелъыфэ, сыкъыплъэхъуфэ, мощ фэдиз чIыгур 
къэскIуфэ ужъалым Iоу сшIагъэп, сикIал.
Баркъукъу ыгу къыпиIонтIыкIызэ, хэщэтыкIыгъ:
- Къысфэгъэгъу, тят. О уздэщыIагъэм угу щаушъэбыгъэмэ, сэ мыщ сыгу щауIагъ.
- О къызэрэпщыхъоу русичхэри цIыф шъабэхэп, ар 
зэлъытыгъэр хэти ежь ицIыфыгъ,- Ащмэз къыIуи, къыпидзэжьыгъэр къыфэухыжьыгъэп.- Сэ тадэжь усщэжьынэу 
сыкъыплъыкIогъагъ шъхьае, о слъэгъурэм…
Ятэрэ ыкъорэ азыфагу ошIэ-дэмышIэ зэфэмышIоу 
къыдэхъухьагъэр хигъэкIокIэжьы шIоигъоу, ицыхьэ зэрэзытелъыжьыри зыщимыгъэгъупшэу Баркъукъу къы Iуагъ:
- Ащ фэдэ дэдэу, тят, угу къыстемыгъэкIуад, ишIуагъэ 
къэкIощтмэ, къызэрыпIоу сызекIон. Ау Тамерлан зызесымыгъэшIэжьыкIэ ори къысфэбдэнэп, сызисултIанхэми 
къысфагъэгъунэп, зыгъэ а лъэщэжъым пхъашэу къыпэуцужьыгъагъэхэ талъэныкъо адыгэхэми емыкIу къысфалъэгъун, сицыхьэшIэгъухэри згъэнэшхъэиных, сиджэгъогъухэри згъэгушIоных. Сихэгъэгу Iофмэ уакъыхэмыгущыIэнэу 
къызэрэосIуагъэмкIэ джыри къысфэгъэгъу, сыфэягъэп 
угу хэзгъэкIынэу. Анахь чIыпIэ къин сызетыми, чIыпIэшIу 
сызефэми оры гугъапIэуи, къотэгъоуи сиIагъэр. Джыры 
нэмыIэмэ, Алахьым сыкъызэхихи, усигъэгъотыжьыгъ. 
Ары, ары, тят, сэщ фэдэу Алахьыр угу имылъэу пIупэ 
телъми, Ащ титIо тызэфихьыжьыгъэшъ…
- Арэп, кIалэ,- Ащмэз ыкъо тхьэ Iоф гущыIэр 
IэкIихыгъ,- сыдэу непэ псэлъэрые укъысэхъулIагъа? ЕтIани 
зыбгъэлIызэ, укъызкIысэубзэрэр сшIэрэп, уямыубзапэми, 
пшъхьэ тIэкIу зыфэбгъэщын фаер сэрэп, уиIумэтхэр арых. 
Тэрэзэу къыбгурыIуагъэкIэ сыгугъэрэп, уицыхьэ зытелъ 
мамлюк дзэ закъор арэп, узисултIан арабхэри арых. А зы 
онэшым онитIу тыралъхьэрэпышъ, шхомлакIэр къыздэпIыгъэу къызыщыбгъэхъузэ, сэ сыгу илъымрэ имылъымрэ, 

--- Page 384 ---

сIупэ телъымрэ темылъымрэ земыгъэгъап, Алахьым 
узэрилIыкIор пштагъэмэ, "сэщ фэд" пIоуи зыкъысэмыгъапш.
- Мысырым укъызыкIогъэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу нэмазышIымэ уазэрэхэуцуагъэр, сэ сизакъоп, 
бэмэ ягуап, тят, аущтэу зыкIапIорэр сшIэрэп нахь,- Баркъукъу джыри ятэ ешъэбэкIыгъ.
- Сионэш, джа къызэрэосIуагъэу, онитIу темылъыми, 
ощ пае зыпэ уиуцуагъэмэ захэсэгъэзагъэ: амдэз адэсэштэ, 
Алахьым ыпашъхьэ садехьэ, тIысхэмэ, садэтIысы, къэтэджыжьхэмэ, сакъыдэтэджыжьы, абзэ сижъышъхьэ 
къехьылъэкIыми, сшъхьэ адэзгъэсысызэ, аIорэр адэсэIо, 
ашIэрэр адэсэшIэ.
- Тхьауегъэпсэу, тят, ау уимыкъабылыр зэрэпфэшIэшъурэр сэгъэшIагъо.
- Сыда ар зыкIэбгъэшIагъорэр,- Ащмэз ащ ежэщтыгъэм фэдэу ыкъо еупчIызэ, хьылъэу хэхьапщыкIыгъ,- 
орырэ сэрырэ тызэрэегъэзыгъэмкIэ тызэфэдэба? Ау 
шъыпкъэр зэхэпхынэу уфаемэ, сикIал, титIуи тызгъэтхъэн 
къытэхъу лIагъэп.
- Тят, адыгэ гущыIэжъ горэ сыгу къэбгъэкIыжьыгъ.
- "Хымэ хэгъэгум идышъэбг нахьи уихэгъэгу ичIыгу 
Iэбжыб" ара?
- Сыдэущтэу къэпшIагъа? 
- Сэ сыгу илъыр о угу имылъыгъэмэ, орырэ сэрырэ 
гукIэ псэкIэ тызэрэшIэщтыгъа? УицIыкIугъом зэхэпхыгъагъэ 
адыгэ гущыIэжъыр мыщ зэрэщыпщымыгъупшагъэр сигуапэ. Ар къыбдэхъугъэхэми, къыбдэмыхъугъэхэми ауас.
- Ары шъхьае, тят, ащ къикIырэр джыры ныIэп къызызгурыIуагъэр. Пыйпэрыси, Къэлэуни ар ажэ дэлъэу 
дунаим ехыжьыгъэхэу къаIожьы.
- Сыдэу пшIын, джары тидунай зыфэдэр. ИкIагъэми 
щыкIагъэр егъотыжьы, тхъагъоми тхъугъэр къыздехьы 
зыкIаIорэр къыбгурыIуагъэмэ, сыгу къыпфэгъужьырэп,- 
Ахьмэд ибн Овейс эмирыр елбэт IофкIэ султIаным къызэрэфэкIогъэ къэбарыр Друз къазыфехьым, Ащмэз 
къэтэджыжьыгъ.- ШъугущыI ащыгъум, шъузгъэохъунэп.
- Ар умышIэ, тят. О къыпшIосыушъэфын Iоф Мысырыми илъэп, араб дунаими тетэп.

--- Page 385 ---

- Ар пIоу Iордэгъэчъэ къотэгъу зыпфэсшIынэу укъысщымыгугъ, сэ джыри укIэзыгъэпкIын Iаджи къыбдэсэшIэ,- 
Ащмэз ишъыпкъи, исэмэркъэуи зэголъэу ыкъо риIожьи, 
инахьыжъ чIыпIэ зыригъэгупсэфэжьыгъ.
ХVI 
Тамерлан идао тхыгъэ къэзыхьыгъэхэ шэсхэр зыпаригъэлъэгъагъэхэм ыуж хэгъэгум щызекIорэ къэбармэ 
ащыгъуазэ пэтзэ, Баркъукъу зыгъэгумэкIырэмкIэ Друз 
еупчIыгъ:
- Сыда цIыфмэ аIорэр: адэрэр, амыдэрэр?
- ЦIыфмэ, Алахьым илIыкIу, адэрэри амыдэрэри джы 
зэхэфыгъуай.
"Мыщи, тятэ фэдэу, сегъэмысэмэ сшIэрэп…" гукIэ 
зыIощтыгъэ Баркъукъу ынэкIушъхьэ лыпцэ къызэрэшIухэукIыгъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, иухъумакIо фидзыгъ:
- Ащ фэдэу уIушмэ, амыдэрэмкIэ къегъажьи, адэрэмкIэ къэухыжь.
- Жъалым зылэжьрэм жъалым къызыфелэжьыжьы 
бэмэ аIо,- Друз зэрэшъыпкъаIор джыри къыгъэшъыпкъэжьызэ къыIуи, псынкIэу къыпигъэхъожьыгъ.- Аз-Захир 
Сайф ад-дин Баркъукъу султIаным лIыгъэ зэрихьагъ, 
Тамерлан ишэс шIуцIэхэр къызыфегъачъэхэм, ыжэпкъ 
кIэсысыхьагъэп зыIохэри макIэп, Алахьым илIыкIу.
- КъызэрэпIорэмкIэ, шэсмэ ясшIагъэр бэмэ къырагъэкIугъэп.
- Сэ къесэгъэкIу.
Баркъукъу щхыпцIыгъэ:
- Ар пIоу сыгу умыщэфы, сэ къыпфэздэщтыр Тамерлан къыпфимыдэнкIи мэхъу.
- Хьаулыеу сыогъэмысэ, Алахьым илIыкIу. Сэрыгъэмэ, 
джа дэдэр сшIэщтыгъэ.
- Сыда? - султIаным иупчIи, игущыIи кIэкIы.- СэгъашIэ.
- Егъэзыгъэ IофкIэ, хэти щэрэщ, зышъхьэ къыозыхьылIэжьырэм къотэгъу уфэхъун фае орыба зыIуагъэр?
- Сэрэп зыIуагъэр! - Баркъукъу къыпиупкIыгъ, етIанэ 
тIэкIу тыригъашIи, шIощхэн-мыскъарыкIэ къыухыжьыгъ.- 

--- Page 386 ---

ЦIыфмэ егъашIэм ахэлъыгъэ цIыфыгъэр зичатэ лъызэкIэ 
Тамерлан сыдым фишIэна! Ахьмэд ибн-Овейс ащ есты 
пакIо, ыIэбжъэнакIэ зэрэсымыгъэузыщтыр ышIэзэ, сиушэтынэу ишэсхэр къысфегъачъэх. Шэсмэ сазэрэдэзекIуагъэр зэрэмытэрэзыр сэшIэ, ау Тамерлан нэIуагъэм джаущтэу сыдэмыпсэугъэмэ хъущтыгъэп. Iэбжым къытфишIымэ, махъшэ къогъум тызэрэкъомылъэдэжьыщтыр 
гурэрэIу!
- Ары, ары, згъэщтагъэ къыуиIон ылъэкIынэп,- султIаным Друз дыригъашти, зыгъапэщтыгъэмкIэ еупчIыжьыгъ.- Псаоу къэдгъэнэгъэ шэсым сыда етшIэщтыр?
- Ащ удэмыгузажъу, тыфэещт.
Мэзэ псэум Баркъукъу уцугъорэ тIысыгъорэ иIагъэп: 
Мукаттэм тхышъхьэми, Нил псыгъэхъунэми щаIыгъыгъэхэ 
шыудзэ-лъэсыдзэхэми язытет ыуплъэкIугъ, яфэныкъоныгъэхэри зэригъэшIагъэх, дзэпщ-эмирхэми зырыз-зырызэу 
зызаIуегъакIэ уж, зэфищэсыжьхи, адэгущыIагъ, чэщи, 
мафи хьазыр зэпытынхэу афигъэпытагъ. Иракъ нахь 
зыпэблэгъэ Сирие лъэныкъом, Шам иэмир Черкес дэжь 
Тагри Берди ыгъэкIуагъ, пыир къыздикIыщт хэгъэгу гъунапкъэм пэблэгъэ Хьалэб шъолъырым Итмишрэ Ахьмэд 
ибн-Овейсрэ ыIофтагъэх. Тамерлан ижъалымыгъэ-хьилагъэ зыфэдэр, зэрэукIэкIо-зепхъуакIор, непэ-неущэу 
къазэрэтебэнэщтыр, егъэлыегъэ-шъхьэихыгъащэ хэмылъэу, цIыфмэ афаIотэнэу гъоумэ унашъо афаригъэшIыгъ.
Джа Iофыгъо пстэуми Баркъукъу къащыуцугъэп - 
мамыр блэгъэныгъэ зыдыриIэ хэгъэгу гъунэгъухэри зыщигъэгъупшагъэхэп, зынэ лъы телъэдэгъэ Тамерлан Багдад 
къызэрэщымыуцущтыр, дунэе зепхъо гухэлъ зэриIэр, 
ежьыхэми зэранэсыщтыр къизыIотыкIыхэрэ тхыгъэхэр 
афаригъэхьыгъэх. Ятэ Ащмэз адыгэчIым кIожьыщтышъ, 
русичхэм афаригъэхьыщт тхыгъэри, гъогу дырекIокIыкIэ 
Дышъэ Ордам фыIуаригъэщэщтыри къыкIэлъыкIогъэ мэфэ 
заулэм аригъэгъэхьазырыгъ.
Ахэр зэкIэ дэгъу, ау хэгъэгур къызэригъэухъумэщт 
мамлюк дзэкIолIмэ якъулыкъупкIэ зэрэхигъэхъощтыр 
къыздырихыщтыр зэримышIэщтыгъэр ары Iофыгъэр. Араб 
шъолъы рым чIыпIэ-чIыпIэкIэ зыхэзыушъхьэфагъэ къащзехьэхэм затекIохэкIэ, мамлюк-дзэкIолIымэ мэфищ пIалъэкIэ апаIуадзэщтыгъэхэ къалэхэм къадахырэр яфедагъ 
шъхьае, джы сыда ахэр зыкIагъэгушIущтхэр?.. Хэгъэгум 
зао къырашIылIэщтышъ, хьакъулахьыр къэоIэты пIокIэ, 
цIыфымэ къагурыIонэп, арымырми ахэр егъэзыгъэх - мафэ 
къэси щакIомэ бэдзэр уасэм хагъахъо, гъэтIысын-укIын 
пшъэ дэкIыжьыкIэ ажэхэтхэми, кIахырэр хэгъэгум шIуагъэбылъы.
"ГущыIэ дахэм благъор гъуанэм къырещы" тянэ тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, байхэр зэфэзгъэсыхэу тиIоф 
зытетымкIэ садэгущыIэмэ, сыкъызэхашIыкIынба?.. Сяубзэ 
фэдэу къащыхъумэ? ЩыIэныгъэр дэхэ-убзэкIэ, гъэщынэлъаIокIэ, тхьагъэпцIыгъэ-шъорышIыгъэкIэ зэхэмылъыгъэмэ, 
щыIэныгъ аIоныепи! ГущыIэр зэрамыщэфэу, жьыр зэрамылъэIуфэу, сэ ахэм садэгущыIэщт пае, зи хэзгъэкIуадэрэп, 
ащкIэ зишIуагъэ къэзыгъакIощтыгъэр Усманий шъхьае, 
Багдад щыриIэ мылъкумкIэ Тамерлан зыдэмыгуащэм, апэ 
паригъэлъагъэмэ ари ащыщ. Зыдигъэзэжьыгъэм иджэнэтыпчъэ Алахьым фызэIурерэгъэх, сэ ащ къысишIагъэр 
джыри фэсэгъэгъужьы… Сэ сигунахьшIагъэхэр зэрэзгъэгъужьыщтыр сшIэрэп нахь…" ежь Баркъукъу гукIэ 
зыфыпигъэхъожьыгъ.
- Пфекушъурэп нахь, спсэ закъу, зыгорэ къысапIомэ 
пшIоигъу…- ЗигумэкI-зэпео мыухыжьмэ ахэтыгъэ лIым 
Нэфыпсэ еупчIыгъ.
- Сэ къыосIощтыр къызыосIуагъэр бэшIагъэ,- русичмэ 
афаригъэхьыщт тхыгъэм иеджэн Баркъукъу зэпигъэуи, 
шъхьэ Iэтыгъэ нэгушIокIэ шъузым Iуплъагъ,- къэошIэжьмэ, 
Шам узыщыслъэгъугъэ мафэр ары.
- Непэ фэдэу сиапэрэ шIулъэгъу имафэ къэсэшIэжьы, 
ау "типщ некIожь къытиIомэ, сыдэущтэу зыпшIыщта" 
къызэрэсэпIогъагъэри сщыгъупшагъэп.
- Зыщыгъэгъупш, ащ иIоф тыухыгъэ,- гугъуемылIыкIэ Баркъукъу къыIуи, къыкIэупчIэжьыгъ: - Тятэ зыгорэ 
къыуаригъэIуагъа?
- Хьау. Тыгъуасэ Фэраджэ ыкIыб илъэу "хьакIыба, 
кIыбэхъуа" ыIозэ, ыгъэхъыеу слъэгъугъэти, сыгу егъугъ. 
Илъфыгъэхэр мыкIэ, хымэ хэгъэгум, щыпсэухэу, ежьыр 
ижъышъхьэм шъхьэзакъоу мокIэ, адыгэ дунаим, тетыщт.

--- Page 387 ---

- Сятэ Ащмэз илIыгъэ-цIыфыгъэ сехъуапсэ, сырэгушхо 
нахь, сыгу егъурэп!..- Баркъукъу щымысышъоу къызыщытэджыкIыгъ.
- Сыда? - джэхэшъогум джы фэмбэу тезекIухьащтыгъэ лIым Нэфыпсэ еупчIыгъ.
- Сэ игъом сфэмышIагъэр тятэ фызэшIокIыгъ. Русич 
гъэрыпIэм къикIыжьи, иадыгэчI къэкIожьыгъ. Ар имыкъоу 
сикъэбар зешIэм, мыщ нэс къыслъыкIуагъ. УкъыкIэмыщт, 
къысиIокIыгъ нахь, некIожь къысиIуагъэп,- шъузым есэмэркъэузэ, къыухыжьыгъ.- Сэ сыкъезэгъыгъэкIи, ежь 
къысфидэщтыгъэп.
- Уятэ угу хигъэкIы шIоигъуагъэпщтын…- Ежь инасып 
къымыхьыгъэ шъэожъыер ипщ зэригъэджэгущтыгъэр 
Нэфыпсэ ынэгу къызыфыкIэтэджэжьыгъэр зэрэшIоигъуаджэр къызыхимыгъэщэу лIым ешъэбэкIыгъагъэми, Баркъукъу зэгупшысэщтыгъэр нэмыкI.
"О къызэрэпщыхъоу русичхэр цIыф шъабэхэп,- ятэ 
игущыIэмэ шъхьэкIуцIыр аугъоны,- ар зэлъытыгъэр хэти 
ицIыфыгъ. Шэсмэ сыда ялажьэр, ахэр Iофтабгэх… Мыщ 
фэдэу ужъалым Iоу сшIагъэп, сикIал…" - Ар дэдэм Друз 
къыраIогъагъэхэу зыфиIогъагъэхэри ыгу къэкIыжьыгъэх: 
"Жъалым зылэжьырэм жъалым къызфелэжьыжьы. СултIаным лIыгъэ зэрихьагъ, Тамерлан ишэс шIуцIэхэр къызыфегъачъэхэм, ыжэпкъ кIэсысыхьагъэп…" - Сыдэу джы 
нэс Тамерлан зи къымыIора? Ишэсмэ къакIэмыупчIэжьынэуи?.. Лажьэ зимыIэ цIыфым лажьэ къызыфилэжьыжьырэп!" Баркъукъу зиухыижьызэ, гукIэ зызыфыхэкуукIыжьым, зыкъишIэжьи, шъузым еубзэжьыгъ:
- ЕмыкIу къысфэмылъэгъу, Нэфыпс, сытегупшысыкIыгъагъ… Тятэ сыгу хигъэкIынэп адэ… ХигъэкIми, чэм 
лъакъо шкIэ ыукIырэп аIоу зэхэпхыгъа, ари сщыIэн…- 
Русичхэмрэ Дышъэ Ордамрэ афаригъэхьазырыгъэ тхыгъитIур Баркъукъу ыштэхи, унэм икIызэ, къызэриIокIыгъ.- 
Тятэ къысэжэ, сыIукIэн фае.
Баркъукъу унэм зехьэм, ылъэгъурэм къызэтыригъэуцуагъ: хьэлъэкъуиплIыкIэ алырэгъу джэхэшъогум 
щыпшыщтыгъэ ятэ ытх Фэрэджэ шъэожъыер тес, лIыжъым 
иджэнэ пшIапIэ IитIумкIэ хэгъэнагъэу, теуфыхьажьыгъэуи 
елъэдэкъао:

--- Page 388 ---

- ПсынкIэ, егъэхъу, Тамерланыжъыр тIэкIэкIы жьы! - 
араб-урым бзэ зэхэпхъагъэкIэ мэкуо.
- Хьалъэбэкъуи едгъэдзынэп! - Ащмэз ишъыпкъэу 
хэхьапкIыкIы фэдэу зешIы.
- Хъунэп шъыу, тят, мыщ уигъашIэрэр…- Баркъукъу 
ылъэгъурэр игопэ-шIощхэныгъэми, ятэ егыизэ, ыкъо 
фэгубжыгъ.- Къех, Iиманцыз, тэтэжъым ытх! 
- Ора, кIал?..- шъэожъыер Ащмэз зыIэкIиубытэзэ, 
къэупчIи, къегыижьыгъ.- Имыгъом укъэкIуагъ, тымыгъэохъугъагъэмэ, бэшIагъэ Тамерлан къызытыубытыщтыгъэр. Арба, сишъау?
- А уздэгущыIэрэм, тят, лъэшэу уиадыгабзэ къыгурыIон,- Баркъукъу щхыпцIыгъэ.
- КъыгурымыIомэ, сыда зыуж уитыр, егъашI! - Ащмэз 
зэхихыгъэм ымакъэ зыкъыригъэпхъотагъэми, чIэгъ-чIэлъ 
гые шъабэкIэ къыухыжьыгъ.- Арабмэ аIу-амыIоми Мысырым иIэнэтIапшъэхэр зэкIэ зыIыгъыхэр адыгэ зыпшIыгъэхэкIэ, мыри ахэм зыгорэущтэу ахэгъэзэгъэжь.
- Сыдэущтэу ахэзгъэзэгъэщта адыгэнэуи, адыгабзэ 
зэзыгъэшIэнэуи фэмыер,- ятэ игущыIэ чIэгъчIэлъыгъэ апэм 
къыпкъырымыхьэу Баркъукъу къыIуагъ, етIанэ ышъхьэ 
къеожьыгъэ гупшысэр ишъэожъые къызыIуипхъотыгъэ 
иадыгэ гущыIэ къызэпигъэугъ:
- Сыфай!
- Мыдэ мыщ ыIорэр! - Баркъукъу зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, игуапэуи ятэ риIуагъ.- Оры джар езгъэшIагъэр.
- Сэрми, хэтми, епIорэр зыхэмыхьан шъэожъыеп 
мыр. Ощ нахьи мыщ сэ нахь сыгурэIо.
- Угу къысэмыгъабгъ, тят, сэ сызэцIыкIуми джары 
сызэрэщытыгъэр… Адыгабзэм фэшъхьафыбзэкIэ дунаим 
щэгущыIэхэ Iоу сшIагъэп, сымышIагъэми нахьышIугъ… -
Баркъукъу ымакъэ къыщытхъэ фэдэу ятэ къызыщэхъум, 
къэгузэжъуагъ:
- Хьау, хьау, сикIал, сыгу къыуабгъэрэп. Ар пIоу къинэу 
плъэгъугъэхэми, къыбдэхъугъэхэми уарыкIэмыгъожь.
- СшIэрэп ныIа… Къинэу слъэгъугъэм нахьи мыхъунэу 
сшIагъэр загъорэ нахьыбэу къысщэхъу. Мары ори арабмэ 
сазэртешхыхьащэрэри, адыгэмэ сызэряшIушIащэрэри 
къысфэодзы, о уизакъоп, нэмыкIми къысаIокIы. Сэри 

--- Page 389 ---

зыдэсэшIэжьы шъхьае, мыщ къыщысахыгъэ шъхьакIохэм 
зэкIэсагъэкъузэгъэ Iэбжымыр джы къызнэсыгъэм сфызэкIэхыжьырэп. ЗызэкIэсхыкIэ, неущ къэхъущтыри, къысэхъулIэщтыри, мы бгъэшIорэ адыгэныкъом къырыкIощтыри 
сшIэрэп. КIо, Фэрадж, джэгу,- Баркъукъу зэрэхъугъэри 
ымышIэу арабыбзэкIэ шъэожъыем риIуагъ,- тэ Iоф горэм 
тырыгущыIэщт.
Ятэжъ къыIощтым Фэрадж ежэу фыдэплъыягъэти, 
шъэожъыем Ащмэз IугушIозэ, адыгабзэкIэ риIуагъ:
- КIо, сибзыужъый, джэгу, мэфэ нэфым зыхэмыгъэн. 
Ау пчыхьашъхьэ джыри гъолъыжьакIо къэкIожь. Уятэ 
икушъэ орэдэу уянэжъ къыфиIощтыгъэм уезгъэдэIущт.- 
Язакъохэу нэбгыритIур унэм къызэзэденэхэм, джы нэс 
Ащмэз ымыгъэтIысэу ыпашъхьэ ригъэтыгъэ султIаным 
джы мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ риIозэ, пхъэнтIэкIум Iапэ фишIыгъ.- КъэтIыс.- Тым ыпашъхьэ зэрэщытIысыщтыр 
къезымыгъэкIущтыгъэ къом джыри ятэ къытепхъэшыхьагъ.- ТIыс зэраIуагъэр орба!
- СыкъэтIысын, ау уапашъхьэ щысэбгъашIэрэр емыкIу.
- УзыгъэтIысырэм уиубыжьырэп,- адыгэ гущыIэжъымкIэ Ащмэз къыпиупкIыгъ.- КъаIо джы Iофэу къыздыуиIэр.
- Сыд Iофа? - КъызыфэкIуагъэри, шъэожъыер унэм 
зыфыригъэкIыгъэри, ыIыгъ тхыгъитIури щыгъупшэжьыгъэхэу Баркъукъу ятэ еупчIыгъ, ау нэрэ-Iэрэ азыфагу 
зыкъишIэжьи, еIэсэкIызэ риIуагъ.- Тадэжь, адыгэ лъэныкъомкIэ, мы тхыгъитIур, къыомыхьылъэкIыщтмэ, 
русичхэмрэ Дышъэ Ордамрэ афэозгъэхьы сшIоигъуагъ.
- Ащ фэдэ пшъэрылъ Мысыр султIаным къысфешIымэ, 
джыдэдэми сышэсын, ау непэкIэ гъэзэжь Iоф сиIэп. ЧIыпIэ 
къин узифэгъэ мафэм уизакъоу укъэзгъэнэныри спакIэ 
сыупсыжьыныри зы. УкъызэкIэмыкIу. Сыда адыгэмэ аIорэр? 
УлIын е улIэн!
- Тхьауегъэпсэу, тят. Уиадыгэгъэ-лIыгъэ укъызэрэкъонэжьыщтым сицыхьэ телъыгъ.
- Е-е, сикIал, сикIал, сыкъызыкъонэжьыгъэ адыгэ-лIыгъэу зыфэпIуагъэр сэркIэ гущыIэшхуащ,- шъхьэр ыгъэсысызэ, Ащмэз тIэкIурэ зыщэсым къыIуагъ.- Уилъфыгъэ 
ушэтыпIэ чIыпIэ къин зеуцом, угоуцожьыгъэкIэ лIыгъа, 

--- Page 390 ---

адыгагъа? Бзыу пэтызэ, инабгъо къизыгъэ щырыр къеухъумэжьы.
- Ащ фэдэ чIыпIэ тифагъэу къыпщэхъуа, тят? - къыраIокIыгъэр хьарамынчъагъэми, Баркъукъу зэхихыгъэр 
зэримыгуапэр къызыхимыгъэщэу ятэ фэсакъмэ есэмэркъэужьы фэдэзэ, еупчIыгъ.
- Непэ зихьалыгъу тшхырэ Мысырым тырымыгущыIэжьыми,- Ащмэз лIыжъым ышъо къызэокIыгъ,- титIо, 
орырэ сэрырэ, ащ фэдэ чIыпIэ тызитыр бэшIагъэ.
- Зытемыушъогъожь, тят! - ерагъэу зызыIажэщтыгъэ 
султIаным ымакъэ зыкъипхъотагъ.- Адыгэ мамлюк 
пкIэнтIэпсырэ лъырэкIэ зэхэпшыхьагъэ хьалыгъоп пшхырэр! 
Тэры мыхъугъэмэ, мыхэр бэшIагъэ пшахъом зыхэкIодэжьыщтыгъэхэр! Анэ къэбгъаплъэ хъущтэп! УишхомлакIэ 
пIэкIэзыгъэу, уилъэрыгъ бгъэлэнлагъэу мы лъэпкъ шIоимэ 
къащыгъэхъуи…
- Щыгъэт, кIалэ! - Ащмэз ыкъо фэгубжыгъэми, ишъырытыгъэ зыIэкIигъэкIыгъэп.- Араб горэм уигъэпщылIыгъэ 
пае, угу ебгъэ-фэплъы пае, лъэпкъ псэур умыушъхьакIу. 
Зидышъэ уанэ уис Мысыр хэгъэгур оркIэ къежьагъэп, 
оркIи ухыжьыгъэ хъущтэп. Уашъом кIаохэрэ мыжъо 
зэтелъхэр, зым нахьи нахь дэхэжь мэщытхэр, унэ зэхэт 
хъэрэ-пкIарэхэр, лъэмыдж лъагэхэр, псыIэрыщэхэр, 
нэмыкIхэр зиакъылырэ зыIэрэ къыхьыгъэхэр ахэр арба?
- КъызгурэIо къапIо пшIоигъор, тят. Ау ащыщ, Ислъам 
тхьасилэм иIоф зысшIахэкIэ, зы нэбгырэ хэбзэ IэнатIэм 
къезгъэкIолIэщтэп!
- Бгъэщынэщтых ара?..- адыгэлI горэм фэмыгъэщынэгъэгъэ шъузыр зэлIэм, ятIонэрэр къыщэзэ гъогум щыришIэгъагъэу къаIотэжьыщтыгъэр Ащмэз ыгу къэкIыжьи, 
щхыпцIыгъэ.- Зэгорэм уиш иныбэпх къызэрэлэнлэщтым 
е къызэрэзэпычыщтым уегупшысагъэба адэ?.. КъедэIу 
ащыгъум къэбар горэ къыпфэсIотэщтышъ. КъызэрэбгурыIу, тытегущыIэжьынэу ищыкIагъэп. Шъуз ябгэ зиIэгъэ 
лIым ятIонэрэ шъузэу къыщэрэм зэрэлIы пхъашэр апэрэ 
мафэм гъогум щыригъэшIэнэу рихъухьагъ. Кужъым ипкIи, 
лажьэ зимыIэ цуитIум яз ынэтIэгу обзэгъукIэ еуи, ыукIыгъ. 
"Ал, пшIагъэр сыда, лIы, цу гущэм сыдыр илажьа!" "КъызэрэсэмыдэIущтыгъэр плъэгъугъэба?" "Цу IэкIо шIагъощтыгъэм, лIы, ащ фэдэ хэслъэгъуагъэп". "Мыдрэ цур 
сымыукIызэ, бэ къэмыIоу дыкIэуцу!" "Хьау, хьау, аущтэу 
оIомэ, умыукIы, бжьым сыдыкIэуцон!" Непэ пкуцI илъэу 
узэрэлIы пхъашэр сэогъэлъэгъумэ, уилIыжъ тэкъэшагъэ 
сыкъызэрэпфырикъужьыщтым узэремыгупшысэрэр 
сэгъэшIагъо гукIэ ыIозэ, лIым шIоигъор шъузым фишIэгъагъэу къаIожьы.
- КъэпIотэгъэ къэбарым тытемыгущыIэнэу тIогъагъэми,- унэ кIым-сымыр Баркъукъу къыукъуагъ,- ау сэ 
ар къысфэгъэхьыгъэми, къысфэмыгъэхьыгъэми гупшыситIу 
хэслъэгъуагъэшъ, тыгу зыфэшIу-зыфэмышIухэ арабхэм 
зы мыжъокIэ бзыуитIу аукIырэп зыфаIуагъэ гущыIэжъым 
шэсмэ къахьыгъэ тхыгъэм шэсхэр рипщынэжьыхэрэп 
гущыIэжъыри къыгослъхьажьызэ, джэуап къесэтыжьы. 
Загъорэ тиIо зэтемыфэми, тят, джы уиIэпыIэгъу сищыкIэгъэщт.
- Сыда тиIо зыкIызэтемыфэрэр зилажьэу пшIошIырэр? - Ащмэз фэчэфэу зыгъапэщтыгъэ упчIэр ыкъо пигъодзыжьыгъ.
- ТалъэныкъокIэ - русичхэр, мыбгъумкIэ - арабхэр.
- Ащ фэдэ джэуапкIэ сыкъыомыжэгъагъэми, шъыпкъэ 
хэлъышъ, сэштэ. СыкъэдаIо, сыда сызэрэуищыкIагъэр?
- Тамерлан джэуап фязгъэхьыжьыщтышъ, ышъхьэ 
зэрезгъэфэкIынэу гущыIэ заулэ сищыкIагъ. ГущыIэжъми, 
хырыхыхьэми сезэгъыщт.
- СыодэIушъ, сэщ нахьи унахь цакоп,- Ащмэз ыжэкIэпэкIэ тхъогъэ мыкIырмэ атещхыкIыгъ,- ори егупшыс, сэри 
зызгъэзэщынэп. Арэп, кIалэ,- пчъэм нэсыжьыгъэ султIаным лъыджагъ,- уижъогъолъытэхэри, уиорэдыIохэри, 
уищэрыуаIохэри уиIэжьхэба?
- Ахэсымыгъахъомэ, ахэзгъэкIырэп.
- Ара? Умыгъэбэлэрэгъых ащыгъум…
ХVII
Тамерлан зыщыуцурэм щетIысэхэу, зетIысэхкIэ, къэтэджыжьыным фэмыерэшыгъэми, Мысырым къыфырахыгъэ къоджэхь-къоджэшх заулэмэ къарыкIырэр 
къыгурымыIоу къызыщылъэтыгъ. Тэмэ лъэныкъор еуфэхыгъэу мыжъо джэхэшъогур зезыдзэщтыгъэ дзэпщ лъэщэ 
шъхьэшхо-нэгушхом зыритIи, джы къыригъаджэщтыгъэм 
фэгубжыгъ:
- Ори пшъхьэ умыуджэгъужьыгъэмэ, умыгузажъу. 
IупкIэу, зэхэугуфыкIыгъэу къедж.
"Дунаир зиIэмырын зигухэлъэу зылъэкъо лъэныкъо…" 
Баркъукъу икъоджэхь-къоджэшхмэ къяджэщтыгъэр 
джыри къызэшIонагъ, ау псынкIэу зыкъишIэжьыгъ.- 
Узыфэе дэдэр къысашI фаеми, дунае дзэпщышху, мыщ 
итыр о къыопэсыгъэп…
- Къедж сIуагъэ! Сызэрэлъащэр армэ, мары,- къызыщыуцугъэ чIыпIэм дэжь IэбжымкIэ ылъэгонджэ сэкъат 
Тамерлан теуагъ,- силIыгъэ хэсхыгъ нахь, сишъэожъые кIэнешIэгъу щызгъэфыкъуагъэп! Къедж итым.
- "…Зылъэкъо лъэныкъо паутыгъэ Тамерлан ынэкIушъо зэреожьыщтым пае хьадагъэ ищыкIагъэмэ, мы сикъоджэхь-къоджэшхымэ мэфибл пIалъэкIэ джэуап къарерэтыжь: "Гъогунапцэм чэтэ ихыгъэ телъ"1; "Уды шIуцэ 
пэдыд, одыжъые тхьамыкI, тхьамыкIэм зыхесэ, осэпсым 
мэмэхы, хыныгъом мэятэ, мэкъуоныгъом мэтэджы"; "Цэ 
уз зымышIэ цабэ зыIут"; "Хэта уашъом лъэой езыдзи 
дэкIоя гъэр? Хэта щыбзэкIэ псы къэзыхьыгъэр? Хэта цацэкIэ 
тхъу зыгъэжъагъэр?"; "Iэ зимыIэ пчъэIух"; "Тэ укIора, 
IонтIэ-щантI? Сэ сыздакIорэм сыд фыуиIоф, гъонэ-сан?". 
Аз-Захир Сайф ад-дин Баркъукъу, Мысырым исултIан, 
Каир, 1394-рэ илъэс".- КъыIощтымкIи, ышIэщтымкIи 
зэшIэгъуае хъугъэ къеджакIор Тамерлан Iуплъагъ.
- Сыда джыри узэтезгъэкъагъэр?
- Джары итыр.
- Сыда укъызэджагъэм къепIолIэн плъэкIыщтыр?
- Мысыр султIаным ышъхьэ зэкIокIыгъэкIэ енэгуягъо…
- Зышъхьэ зэкIокIыгъэр оры нахь, арэп,- ерагъэу 
зызыIажэщтыгъэ Тамерлан хьарамынчъэ нэгу шъорышIыгъэкIэ икъеджакIо IугушIи, фэгубжыжьыгъ: - Ащ нахьрэ 
акъыл уимыIэмэ, уиделагъэ скIэрых! - Iэгу теокIэ унэм 
къырищэгъэ лIы къобэ-бжъэбэ Бадма нэшхом фигъэпы1 Блэ, аргъой, пхъэх, лэгъупкъопс, ощхы, тыгъэ, жьыбгъэ, Iугъо, 
лъхъонч. 

--- Page 391 ---

тагъ.- А шъхьэ нэкIыри зэрэбылым щыIэп, адритIумэ 
акIэлъыгъэкIожь.
КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ, къыблэмрэ темырымрэ 
мызэу-мытIоу зэлъызыгъэсысыгъэ Тамерлан илIыгъи, 
ижъалымыгъи, иIушыгъи, итхьагъэпцIыгъи язэрэгъэхь 
щымыIэу зэфэдагъэх нахь, яз горэ къыхэбгъэщынэу щытыгъэп. Ау ежь зыдишIэжьэу, хэткIи зы шэн хэлъыгъэти, 
джыдэдэм зылъ аригъэгъэчъагъэ цIыф хыемкIэ Iэзэ гъугупсэфэгъу зыфигъотыжьызэ, пхъэнтIэкIу шъабэм къекIошъэхи, лъэкъо псаур кIиупкIэзэ, мыжъо джэхэ шъогу чъыIэм 
тетIысхьагъ. Шъхьэшхо еуфэхыгъэр бгъэкIэ зыдиIыгъ 
фэдэу заулэрэ щысыгъэу, фэмыIэжэшъугъэ нэпсыцэм 
зыкъыригъэшIэжьи, пкъы кIырыугъэкIэ къызыщытэджыкIыжьыгъ. 
Шъхьангъупчъэм екIолIагъ, тхылъыпIэм еплъыгъ, 
итым джыри еджэжьызэ, ыгу къижъэжъыкIыжьыгъ: 
"Сишэсхэр зэриукIыгъэхэр имыкъоу шъхьэгъэуз тхыгъэкIэ 
черкес-мамлюкыр къыскIэнэкIэжьыгъ…- ЗэхицIыцIэгъэ 
тхылъыпIэр ыIэмычIэ чIифызэзэ, иджэхэшъо тезекIухьэ 
пидзэжьыгъ.- Дэгъоу сшIагъэ сишIэныгъэлэжьмэ мыр 
зэрясымыгъэлъэгъугъэр, хьадрыхэ згъэкIогъэ нэбгырищыр 
армэ, егъэшIэрэ шъэф ар афэсшIыгъ. Сыда мыщ итыр? 
Багдад тэштэфэ Мысырым шъукъекIуи, черкесхэр тшъхьэщышъущых зыIозэ, тыщызымыгъэIэжьыщтыгъэ Ислъа ми зиушъэфыжьыгъ. Джары уфаемэ, къумалыр, апэ 
пыплъэнэу зытефэрэр!.. Къумалыгъэмрэ жъалымыгъэмрэ 
дунаим темытыжьыхэу зэгорэм къэслъэгъужьына 
шъуIуа?.."
Шъхьэм къыфечъэгъэ упчIэм унэ къогъупIэ мэзахэм 
дэжь Тамерлан къыщызэтыригъэуцуагъ, ыгу къэкIыгъэмкIэ зыдэхьащхыжьмэ зиухыижьызэ, игухьэ-гужъыгъэ 
нэмыкIмэ атырикъутагъ: "Черкесхэр - жъалымых, зэуакIох, 
тхьагъэпцIых, ячIыгу такъыр псэм пашIы, арабхэр - 
шъхьэфэшIу-къэрабгъэх, имылъку уемыIи, ихэгъэгу къыуитыщт!.. Арабхэр Iофхэп, зэкIэми анахь Iофыр черкес-мамлюкхэр арых. ЗыгъэпщылIыгъэхэм зарагъэшIэжьыным ычIыпIэкIэ ямычIыгу пшахъор ажэрэ абгъэрэ дизэу 
къытэзаохэзэ, ямые хэгъэгур къаухъумэ…- Тамерлан 
зыгъэ Кавказым ихьи, адыгэмэ заокIэ зэрафэкIогъагъэр, 

--- Page 392 ---

къызэригъэзэжьыгъэ шIыкIэр ыгу къэкIыжьыгъ. Гъогуонэ 
чыжьэр къызэзынэкIыгъэ шыудзэхэр зыщыгугъыщтыгъэхэ 
хъупIэхэр тыдэкIи щэстых, гъэмэфэ уашъомрэ тыгъэмрэ 
озымы гъэлъэгъужьырэ Iугъо шIуцIэмэ нэр рашъу, гур 
агъэкIоды, къушъхьэ хэхьэпIэ гъогухэр чъыг иупкIыгъэхэмкIэ зэпырыгъэIыкIыгъэх. Адыгэ шыу купхэр модыкIэ-мыдыкIэ къыкъолъэтых, пыймэ яш ныбаджэхэр бгъэкIэ раутых, лъэсы хъугъэхэ шыу амалынчъэхэр хагъафэх, кIэзыIэжьыгъэхэм акIыбмэ щэбзащэхэм захасэ… Армэ 
узыхэхьагъэр, хымэ уанэм ашIуитIысхьагъэ нэIуагъ, 
уилъэпкъэгъу черкесмэ къысашIагъэр мыщ къыщыосымышIэжьэу сыуцунэп! Гъогунапцэм къысфытеплъхьэгъэ 
чэтэ ихыгъэм сэ упсэ Iуезгъэхыжьын! Ары, ары, зао ащ 
къикIырэр, джы къызгурыIуагъ. Заомэ зао, чIэгъычIэлъыбзэм фэIэзэ черкес-мамлюк, цэуз умышIэу цабэ пIутымэ, 
зырыз-зырызэу сэ ахэр пфыIусыутыных!.."
Джа мэфэ дэдэм, сыдигъуи зэришI хабзэу, Тамерлан 
ишыудзэхэр Сирием фиупэпцIыхи, нахь мэфэ-охътэ макIэ 
зытыригъэкIодэщт Хьалэб гъогум тырищагъэх.
Багдадрэ Хьалэбрэ азыфагу дэлъ гъогур мэфэ пшIыкIубгъукIэ зэпызычыгъэхэ шыудзэхэр Тамерлан тхышъхьэм 
зытырещэхэм, адрэ тхышъхьэ мычыжьэм тырилъэгъуагъэхэ мамлюкыдзэхэр зыфихьын ышIагъэп. ЗэкIэми анахь 
шIогъэшIэгъоныгъэр Мысыр султIаным ипщыпIэ уцышъо 
хэIэтыкIыгъэрэ ибыракъ гъэIэгъэ дышъашъорэ.
- Мыхэр бэшIагъэ къызытажэхэрэр…- Тамерлан 
ежь-ежьырэу зыфиIожьи, шышъхьэкIэ ыуж зыкъизгъэнэгъэ дзэпщым еупчIыгъ.- Хэта мыхэр, Бадма, къытпэзгъэгъокIыгъэхэр? Шъэф тиIэжьыба?
- Шъэф тиI, дунэе дзэпщышху, ау мыхэмкIэ тынаф, 
тышъхьэихыгъ. Апэ шэсырэм, шым елъэдэкъаорэм текIоныгъэр къыдехы зыIуагъэр орышъ, тэ джыдэдэми тыхьазыр!
- Зэ, зэ, ущэбзэнчъэу щэбзэпкъыпсыр умыкъудыи. 
Мысыр султIан жэмачыур арына мо пщыпIэм чIэсыр?
- ТишэсхэмкIэ тыкъэзыушъхьакIугъэ султIаным ар 
ипщыпI, ибыракъ.
- Черкесхэр уищыпэлъэгъуха? Ахэр цыхьэшIэгъуджэх, 
зябгъэгъэпцIэнэу ашIэмэ, султIан пщыпIэри, быракъыри 

--- Page 393 ---

къыпфагъэIэщт. Баркъукъу мамлюк султIаныр лIымэ - 
сыдэуи цIэ Iая ар! - сэ сфэдэу, зимыгъэбылъэу зыкъысерэгъэлъэгъу! Тэ щыIа сэIо зымафэ зышъхьэ къытэзыхьылIэжьыгъэр?
- Мары, дунаир зиIэмыр дзэпщышху,- ыцIэ къыримыIоу къызэреджагъэр Ислъам шIошъхьэкIуагъэми, 
къызхимыгъэщэу макъэ къышъыгъ,- уакIыб сыдэт.
- Моу къэкIуат,- Тамерлан къызэджэкIыгъ.- СакIыб 
удэтыкIэ, уигухэлъ укIэхьащтэп, сапэ уитэу уипый мамлюкмэ уазытекIокIэ ары узыфаер къызыбдэхъущтыр.
- АщкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ, дунэе дзэпщышху, 
сыкъызэкIэкIощтэп.
- Мо пщыпIэмкIи, быракъ гъэIагъэмкIи мамлюк султIаным тегъапцIэмэ шIэ?
- Ащ ышъхьэ къихьагъэу ымышIэн щыIэп, ау мызыгъэгум уигъапцIэрэп. Муары, ионэш хьазыр, сымыгъуащэмэ, а зэхэт купмэ Овейс къэрабгъэри, Черкес бгъа къэри, 
Тагри тхылъыпIэцIалэри, Итмиш икъэри, Муаед шъхьапсыгъори ахэсэлъагъох, силъэпкъэгъу Друз шъхьаубат, 
зыдэхъугъэр сшIэрэп, синэплъэгъу къымыубытырэр.
- ЗыцIэ къепIогъэ купмэ, тхьамыкI, сыдэущтэу джы 
нэс уадэпсэушъугъа?..- Тамерлан IущхыпцIыкIызэ, гъумыгъуи, къеупчIыгъ.- Мамлюк султIаныр ары сэ сызытеплъэнэу сызыфаер, тэ щыIа ар? Сыда ипщыпIэ къызыфычIэмыкIырэр?
ЕгъашIэм зыщыщынэщтыгъэ, джы Мысыр султIан 
IэнатIэкIэ зыщыгугъыщтыгъэ Тамерлан гукIэ зыригъэштэнэу 
Ислъам къызIуипхъотыгъ:
- Къыпщэщынэщтын!
- КъэпIуагъэр зэкIэ бгъэкIодыжьыгъэ,- Тамерлан 
къыIуи, зэпыугъо тIэкIукIэ зыгъэгумэкIыщтыгъэхэм джы 
зэрягупсэфылIэжьырэр игущыIэ мыскъарэмэ къахэщыгъ: - 
Къытпэуцугъэ мамлюкхэм яхьисап шъыпкъэр сшIэрэп нахь, 
зэон гухэлъ яIэп. Къангъэбылъ къыздешIэнхэу фаехэмэ, 
сэри садешIэжьын. Сыда о ащ къепIолIэщтыр, Бадма?
- Дунэе дзэпщышхом иIо тиIо, ишIэ тишIэ.
- Аущтэу шъоIомэ, сэ сипщыпIи жъугъаIэ, сибыракъи 
шъуIэты, шъуиплъырыгъэ хэжъугъахъу, къыщышъумыгъакI. Сэ черкесмэ сызэрятхьагъэпцIэкIыщтыр джы сэшIэ.

--- Page 394 ---

ЗэпэIулъ дзэхэм азыфагу зи къыдэмыхъухьэу тхьэмафи, мэзэныкъуи, мэфэ тIокIи тешIагъ. Ащ фэдизым зы 
ощхыци ошъо пкIыжьыгъэм къыIэпызыгъэп, зы жьыбгъэ 
гъощагъи къепщагъэп. Мафэрэ гукIэгъу зимыIэ гъэмэфэ 
тыгъэм узэхестыхьэ, чэщырэ пшэхъо учъыIужьырэм 
къышъхьэщихырэ пэхъэ цIынэ гопэгъум пшъхьэ зыдэпхьыжьыщтыр уигъашIэрэп.
Дунэе плъырыгъо-гопэгъур Iофэп, нэрымылъэгъукIэ 
къакIорэ бжыхьэм ар игъорыгъоу ыгъэупэрэбжьэщт. 
Непэ-неущым къэхъущтымрэ къяхъулIэщтымрэ зымышIэхэу зэпыщытыхэ дзэлIхэр арых джыдэдэм зэкIэми анахь 
Iофхэр. Шъыпкъэ, лъэныкъуитIуми ягухэлъ зэфэдэп: зыр 
зепхъуакIо, адрэр ухъумакIо. Тамерлан дэжь чъэжьыгъэ 
Ислъам ыгу укъигущыIыкIыщтымэ, сыда мамлюкхэр зыуж 
итыхэр, афэмыгъотырэр? Ахэри техэкIо-хъункIакIох. ШIоипIэм къыхэзыщыхи, цIыфы зышIыгъэхэм ятетыгъо ашIозыубытыгъэхэм ашъхьэрэ ямылъкурэ къаухъумэжьы нахь, 
ямыхэгъэгу игумэкIырэ изыкIыныгъэрэ ыгъапэхэрэп. 
Тамерлан нэмыIэмэ, ар мацIэм фэд - къызыптебыбэкIэ, 
хэгъэгу гъэпщылI гухэлъ имыIэу зигъэшхэкIынышъ, птебыбыкIыжьыщт. КIэн ешIэ, машхэ, кумыс тырешъухьажьы, 
мэгъолъыжьы, къызытэджыжьырэм ипкIыхьапIэхэр 
къеIотэжьых. Зажэрэр хэта, сыда зызыкIимыIэтырэр?
Гъэмафэр текIи, бжыхьэм чъыIэтэгъэ тIэкIу къыхьынэу 
зыригъэжьагъэм мэфэ заулэ тешIагъэу Тамерлан ыдэжь 
Ислъам къаригъэщагъ, еупчIыгъ:
- Сыдэущтэу етIанэ, султIан гуадзэр, уиIофхэр хъухэра? 
- СиIофхэр дэгъух, дунэе дзэпщышху,- Ислъам 
псынкIэу джэуап къытыжьи, зыгъэгумэкIырэм зэрэфэхьазырыр къыхигъэхъожьыгъ,- сичатэ гъэлъыгъэ, слъапэ 
силъэрыгъ ит.
- Аущтэу узэрэщытыр дэгъу,- Тамерлан гукIэ щхыпцIыгъэ.- Адэ чэщырэ пкIыхьапIэхэр плъэгъухэрэба?
- УкъызыкIэупчIагъэ пкIыхьапIэ щыIэми сшIэрэп, дзэпщышху, сичъые пытэ.
- Ащыгъум, тхьэзэтагъ, о зыми уигъэгумэкIырэп. Сэ 
нычэпэ узисултIан гуадзэр пкIыхьапIэ слъэгъугъэ. Ори ащ 
уригъусагъ.

--- Page 395 ---

- Сыдэущтэу сипый сыригъусэн… Сыкъызыбгоуцогъэ 
мафэм къыщегъэжьагъэу, дунэе псаур зиIэмыр дзэпщышху, сызимысултIан годзэжьым ыпсэ хэсхыгъагъэмэ, 
сынасыпышIоныгъи… Джар есшIэгъагъэмэ, сызилъэпкъэгъу араб тхьамыкIэхэм ямамлюкыбжь атезыжьыныгъи…
- Ащ фэдэ Iоф шъуитIо шъуиIагъэп,- Тамерлан джыри 
гукIэ щхыпцIызэ, къыугупшысыгъэ пкIыхьапIэр лъигъэкIотагъ,- къоджэхь-къоджэшх шъузэдешIэщтыгъ, къыпфэмышIэшъугъэ зытIущми, уфаемэ, ягугъу къыпфэсшIыжьын: "Iэрэ лъакъорэ зимыIэ пчъэIух".
- Ара къысфэмышIагъэр? - кIыфыбзэ хъугъэ Ислъам 
ынэгу лъы къечъэжьыгъ.- Ар сышъэожъыезэ зэхэсхыгъагъ, зи езгъэIонэп - жьыбгъэ.
- НэмыкIи ащ къепIолIэн плъэкIыщт, ау уицIыкIугъом 
зэхэпхыгъагъэр къыпфэрэнэжь. Адэ мыры: "Них, пищ, 
шъхьищ, кIэзакъу, лъэкъуий".- Зышъо пызымэ къыпылъэдэжьызэ, зышъхьэ зи къимыхьэщтыгъэ Ислъам ыгу 
егъу-есэмэркъэушъо фэдэу Тамерлан къыIуагъ.- Хъугъэ 
ащ фэдизэу зымыухыжь, о джыри Мысырым урищыкIэгъэщт. ЛIымэ, къоджэхь-къоджэшхкIэ Iазэмэ, ори, сэри 
нычэпэ тызымыгъэчъыягъэм иупчIэ джэуап къырерэтыжь. 
ПшIэщтыр ошIа, Бадма? Икъунба мазэм къехъу чэтэихынчъэу тидзэхэмкIэ тызэрэзэпэIулъыгъэр, тигъоухэр зэпэжъугъэуцухи, нычэпэ Ислъам къыфэмышIэшъугъэ 
къоджэхь-къоджэшххэм къарыкIырэр ежь мамлюк султIаным къезгъэIонэу сыфай. ИсултIан гуадзи къызэрэдгохьагъэр едгъэшIэнышъ, ылъэкIапIи дгъэкIэзэзын, джэнджэши ыгу къидгъэхьан.
- Мамлюк султIаныр ащ щымыгъуазэу оIошъ ара, 
дунэе дзэпщышху? - Бадма ежь зыфэсакъыжьмэ, идзэпщ 
еIэсэкIызэ, къэупчIагъ.
- Дзэпщыр зыщыгъозэ пстэури изэолIмэ ашIэрэп,- 
Тамерлан къыпиупкIыгъ.
"Сыда мы сызыщыгугъырэ лъащэм имурадыр? - 
Ислъам гукIэ къыкIэтхыукIыгъ.- Сэ сеубзэ, сыщэтхъу, 
дышъэ-тыжьын конмэ акIэсэгъэгушIу, мамлюк хымэмэ 
ттырахыгъэ тетыгъор къызытIэкIигъэхьажьырэм, илъэсищ 
пIалъэкIэ тетэнэу Iо дэсшIыгъэ пэтзэ, ежьыр фаемэ, къыскIэнакIэ, фаемэ, къысIогушIо. Сыд пкIыхьапIа мыщ ылъэгъугъэр? Сыд къоджэхь-къоджэшха фызэхэмыфырэр? 
ЛIыгъэмрэ зэфагъэмрэ чатэкIэ зэо утыгур ары зыщызэхафырэр. Ежь пшIагъэм джыри урыкIэгъожьыгъэба еIошъ, 
къысэупчIы, къысIощхыпцIэ. Силъэпкъэгъухэм сазэрэфэгумэкIырэр, сихэгъэгу телъ хьазабым сыгу зэригъэузырэр 
мыхъунэу къыспэоIэтмэ, о дунаим тепшIыхьагъэ тхьамыкIагъомэ укъызэрялыжьыгъэр сшIэрэп. Сыда ащыгъум 
мамлюкхэмрэ шъорырэ шъуязэрэгъэхьырэр? А зы шъхьэм 
шъуринэх, шъуритхьакIумэх - шъузэрэфаеу шъолъэгъу, 
шъузэрэфаеу зэхэшъохы…" Зэрэегъэзы гъагъэр ары нахь, 
Ислъам джыдэдэм рагъэлъэгъущтми рагъэшIэщтми 
фэежьыгъэп. Тамерлан лъащэм ыуж итэу пщыпIэм дычIэкIыным нахьи чэтэ IэтыгъэкIэ зэкIодылIэщт дзэ псэум изакъоу 
пэгъокIыныр нахь къештэ.
Тамерлан пщыпIэм зычIэкIым, къапыщыт тхышъхьэм 
икIыхьагъэкIэ тырилъэгъуагъэхэ мамлюкыдзэхэр нэих-гуихыгъэхэми, къызыхигъэщыгъэп. Ежь итхышъхьи щызэпэIукIотыщтыгъэхэ дзэхэри инэплъэгъу кIэтхэм анахь 
мэкIагъэхэп.
- Дзэ дэгъу зэпэдгъошыгъ, титIу язэу апэ шэсыщтыр 
сшIэрэп нахь.
Гъоу зэпэIутмэ зэлъыIэпахыхэзэ лъагъэIэсыгъэхэ 
гущыIэхэм Баркъукъу джэуап къаритыжьыгъ:
- Тэ тичIыгу къэтэгъэгъунэ, укъытэкIугъэмэ, къэшэс.
- Ари лIыгъэ, гущыIэ заф.
- ЛIыгъэми, зэфагъэми шIыкIэ яI.
- Арыщтын титIуи джы нэс тызэфэзыIэжагъэр.
- О сшIэрэп, сэ сичIыгу зэрэсикIуачIэр къыосIуагъ.
- Узытетыр уичIыгоу олъыта?
- СлъыкIэ къэсыухъумагъэшъ, сэлъытэ.
- Сэ чIыгубэмэ слъы ащызгъэчъагъ, ау ар сфэIонэп.
- Орырэ сэрырэ тигухэлъхэр зэфэшъхьафых.
- Ари шъыпкъэ. Адэ мы къызготыр къэошIэжьа?
- А къыбготыр уадэжь къызэрэчъэжьыгъэр тэ бэшIагъэ зытшIэрэр, ау къыотымыпэсырэ къумалыр о зэопэсыжьымэ, ихъяр олъэгъу.
- Симыфэшъуашэ зэхэсхыгъэп, султIан.- Тамерлан 
инукермэ афигъэпытагъ: - ЗэкIоцIышъупхи, къумалыр 
зыемэ шыплIэкIэ аIэкIэжъугъэхьажь.- Куомэ зезыу тэ кIыжьызэ, зэкIоцIапхэщтыгъэ Ислъам къыIорэмэ Тамерлан 
апымылъэу игущыIэ пидзэжьыгъ.- Овейс къэрабгъэмкIи, 
сишэс лIы хъужъхэмкIи сыгу къыуабгъэми, джары сэ непэкIэ 
къыпфэсшIэн слъэкIыщтыр, къыпфязгъэщэжьырэм еппэсыщтыр фэшъуаш. Джы сидзэхэр чатэр зыщытымыIэтыгъэ зэуапIэм исщыжьыщтыхэшъ, сыкъыпщыщынагъэ 
къызышIомы гъэшI, уимамлюкхэми къащэрэмыхъу, тэ 
мыщ нахь Iоф къокIыпIэмкIэ щытиI. КъэкIорэгъым, сыушъэфырэп, сы къызэрэокIущтыри къыосэIо.
- Нэфэ теор уихабзэпышъ, ари лIыгъэ, тыхьазырыщт. 
Ау сикъоджэхь-къоджэшхмэ джэуап къызэрямытыжьыгъэр ори зыщымыгъэгъупш.
Тамерлан зэхихыгъэр шIощхэныгъ нахь, Iофы зыригъэшIыгъэп.
ХVIII
Лъыгъэчъэ заом къыщыдахырэ текIоныгъэм нахьи 
Баркъукъурэ Тамерланырэ ядзэхэр ошIэ-дэмышIэ мамыркIэ зэрэзэблащыжьыгъэхэр зигопэ цIыфхэм гъогубгъу 
шъхьэкIэфэ пэгъокIыкIэ къэзыгъэзэжьыгъэхэ мамлюкхэр 
Каир нагъэсыжьыгъэх. 
ШIур зэрагъашIоу, ер зэрауджэгъоу Баркъукъу ыцIэ 
шIукIэ къыраIо къэси, Баб аз-Зувейлэ пчэгум щыпалъэгъэ 
Ислъам игугъу екIэ дашIыжьызэ, бжыхьэри текIыгъ, илъэсыкIэри къихьагъ.
Уигугъу цIыфмэ екIи, шIукIи зэрахэхьащтыр зэуи арэп. 
УсултIанмэ, адрэ цIыф пстэумэ уафэдэпышъ, егъашIэм 
пшъхьэ къимыхьэгъэ, умышIэгъэ Iаджи къыппаIухьэзэ, 
узэпкъырахынышъ, узэхапцэжьыщт. Баркъукъу султIанми 
темыгущыIэхэу, зыгорэхэр рамыIуалIэхэу арыгъэп. Ау 
Тамерлан дзэпщым зэрэпэуцужьыгъэм, идзэ зепхъуакIохэр 
хэгъэгум къызэрэримыгъэхьагъэхэм, Ислъам икъумалыгъэ ащ къызэрэхэхьажьыгъэм ишIуагъэкIэ Баркъукъу 
илIыгъэ-пытагъэ, ицIыфыгъэ-зэфагъэ, Мысырым имызакъоу, араб дунаим зыщиIэтыгъ, хэгъэгу чыжьэ-благъэхэми анэсыгъ. Иараб гуфэмышIугъи къыпэзыIэтыжьын, 
фэзыгъэIун эмири, ицыхьэшIэгъу Друз фэшъхьаф, идзэхэми 
ахэтыжьыгъэп, икъулыкъушIэ IэнатIэхэми аIутыжьыгъэп. 

--- Page 396 ---

Мысырыр зэрэпсэоу адыгэ IэмычIэ джы зэрэхъугъэр 
хэтыкIи нэфагъэ.
- Уиадыгэ Iофхэр, сикIал, узэрэфаеу сэ къыбдесымыгъаштэщтыгъэхэми, хэгъэгу Iоф зыпшIыгъэхэкIэ, уишъэбагъэ джы арабхэм нахь зыхягъашI,- Ащмэз ыкъо риIуи, 
еушъыижьыгъ,- зэкIэми Ислъам къумалым фэдашъо 
атемышт, Тамерлан узэрэпэуцужьышъугъэр угу игъэлъ 
нахь, бащэрэ уапашъхьэ щытемыгъэгущыIэх. Щытхъур 
IэшIу, гум ештэ, икIас, ау зэгорэм ар къэзыгъэдыдыжьын 
гущыIабэхэми ащ зыхаушъафэ. Улъэшыныр, уIушыныр 
дэгъу, ау ерышыкIэ ууфэрэр къызэкIэрыожьэуи къыхэкIы.
- Сыджми зищыIэзэ, уатэр къекъутэ, ара къысапIомэ 
пшIоигъор, тят?
- Ары, ары, дэгъоу къыбгурыIуагъ,- Iофы зыримыгъэшIышъоу Ащмэз джэуап къытыжьи, зэхихыгъэр зэригуапэр ышъуи, ымакъи къыхэщэу джы ежь иерышыгъэ 
хигъэкIокIэжьы фэдэу зишIыгъ.- ГущыIэрые сыохъулIагъэшъ, кIалэ, укъысэзэщыгъэкIэ енэгуягъо. "Жъы хъурэр 
тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ, зегъэгусэ" языгъэIуагъэр сэщ 
фэдэ горэщтын. Арышъ, пшъхьэ осымыгъэуджэгъужьынэу 
уфаемэ, уисултIаныгъи пIэкIэсымыутызэ, сиадыгэ гъогу 
сытегъэхьажь.
- Сыд пае сисултIаныгъэ, тят, сIэкIэуутын, ар ппшъэ 
къифэгъахэу сэлъытэмэ. Тамерлан тыпэщытыфэкIэ орба 
Мысырым исултIаныгъэр?
- Тамерлан къыптекIогъахэу зылъытэзэ, султIаныгъор 
Мысырым щызыубытын зигухэлъыгъэ Ислъам арымэ 
зыфапIорэр, сэ сизакъоу снапшIэ къытемылъхь, Друзи 
сигъусагъ, уишIупщ Фейсали бгъукIэ щытыгъэп, къэлэдэс 
арабхэри, фелахьхэри, тхьаегъэпсэух, къыдготыгъэх. Джы 
нэс зыфэсымыгъэгъужьырэр зыфэчъэжьыгъагъэмэ къыуатыжьыгъэ нэпэнчъэр зэрэтшIухэхьажьыгъагъэр ары. 
Хъущтыр хъугъахэ, фэшъуашэр зыгъотыгъэм къытедгъэзэжьын нахьи сикIожьын тыдэмыбэлэрэгъыгъэмэ 
нахьышIугъ.
"Тятэ талъэныкъо зэрэщымыгъупшэрэр…- Баркъукъу 
зэхихыгъэм джыри ыгу къыпиIонтIыкIыгъэми, ыгъэшIэгъуагъ,- Iахьылынчъэ-блэгъэнчъ, хэта къыщежэрэри, сыда 
щишIэщтыри… Сэрырэ сишъэожъые закъорэ дунаим 

--- Page 397 ---

щыриIэр. "Алахьым илIыкIу", "тыгъэ папкI" рамыIоми, сэ 
сызэралъытэрэм нахь мымакIэу алъытэ, тыдэ щалъэгъугъэми, шъхьащэ фашIы, апэ рагъэшъы, агъэтIысы, бэрэскэшхо нэмазмэ султIаным ыцIэ къыщыраIо къэси, ащ ыцIи 
къырамыIоу, тхьэ фемылъэIухэу къыхэкIырэп. Ежь адыгэ 
гъэзэжьын гугъу фэшъхьаф ышъхьэ илъэп. Адыгэ закIи 
мыщ къыщешIэкIыгъэр. Каири, нэмыкI чIыпIэхэми адыгэ 
макъэм щахэхъо. Джа узыфэгумэкIыхэрэ арабхэм шъубзэ 
шъурымыгущыI ятIорэп, сыдэущтэу пегъэмбарым ыбзэ 
шъурымыгущыI япIона, ау адыгабзэм фэерышыхэри 
нахьыбэ мэхъух. Ар сэIо шъхьае, сэры? Сэ сыгуи тятэ ыгу 
зыдэщыIэ талъэныкъо сыда зыкIыщыIэр?.. "Хымэ хэгъэгум 
идышъэбг нахьи узыщалъфыгъэ чIыгум ибжыб" зыфаIорэр 
ара?.."
- Адэ, сикIал, сызэхэпхырэпи?
- Узэхэсымыхы мэхъуа, тят? Сэ сызэгупшысэщтыгъэр 
нэмыкI,- Баркъукъу зыфэамалынчъэ гупшысэхэр ыушъэфыгъэх,- шIупщым Чабэм зыфегъэхьазырышъ, къыуиIуагъэмэ сшIэрэп, шъузэдэзгъакIо сшIоигъуагъ. ЧэбэкIоным 
фэгъэзэгъэ Муаед эмирым ынаIэ къышъутыригъэтынэу 
къышъозгъэгъусэщтыгъэ.
"УзышIи, узымышIи къыохъопсэ-къыошъугъоу, угу 
илъымрэ имылъымрэ къыфэмыIошъоу, сикIал, сыдэу Iоф 
ухэфагъ…- Ежь Ащмэзи зэгупшысэщтыгъэр фэшъхьаф.- 
Зэрэ Мысырэу пIэ илъми, дышъэбгым илъэгапIэ утетми, 
араб дунаим ущалъэгъуми, ущалъытэми, унасыпынчъ. 
Ащ нахьи нахьышIугъ узыщыщмэ ягушIуагъуи, ятхьамыкIагъуи адэбгощэу, яорэди, ягъыбзи адапIоу укъохъоIэхъуа гъэмэ. Хэхэсыр дэгъугъэмэ, хымэ аIоныгъэпи. 
КъызгурэIо, къыохъулIагъэр зэкIэ - ери, шIури - сэры 
зилажьэр, русичхэр къызыттеохэм, шъукъэсыухъумэшъугъэп. Хэгъэгу Iоф спшъэ ислъхьажьыгъагъэп, ау сфэмыукIочIыгъэм сигъэпщынэжьыгъ, ори, уишъэожъыегъу 
къыщегъэжьагъэу непэрэ уисултIаныгъо щыкIэкIыжьэу, 
тхьамыкIагъо къыпфихьыгъ…" Ащмэз илIыжъыгу ерагъэу 
зэриIажэрэр къызыхимыгъэщэу ыкъо еупчIыгъ:
- Сибыслъымэныгъэ зынэсыгъэр сымышIэзэ, хьаджэ 
сыпшIы пшIоигъу ара, сикIал? - зыфеупчIыгъэм къыриIолIэщтми пымылъэу ежь зыгъапэрэр нахь шIоIофыгъ.- Сэ 

--- Page 398 ---

джыри мэджусый тхьабэри, зы лъэныкъокIэ махълъэ 
узыфэхъугъэхэ, шъэожъые зыфыуиIэ урымхэм тагъэштэгъэ чыристан динри, ощ сыфэдэу, сэ сщыгъупшагъэгохэп, 
схэмызыпэнхэкIи мэхъу.
- Сэри ахэм ащыщ къысхэмынэжьыгъахэу арэп, тят…- 
Баркъукъу къыIуи, псынкIэу зыфэлъэIожьыгъ.- Къысфэгъэгъу, си Алахь, унэшIу къысщыф, сыкъызэхэшIыкI. 
Талъэныкъо адыгэхэр сыгу къэкIыгъэхэшъ ары. Ахэм 
ядинзэблэхъу уиIорэ-уишIэрэ хэмылъыгъэу арэпщтын. О 
зэкIэми унаIэ атет, хэукъорэм зыкъеогъэшIэжьы, шIушIэкIэ 
псэурэм уиджэнэтыпчъэ фызэIухыгъ. Тятэ шIу нэмыкI ыгу 
илъэп, мыхъун ыIуагъэмэ, къыфэгъэгъу. Быслъымэн диныр 
модыкIэ шIэгъуае зыщыхъурэ сиадыгэ лъэпкъэгъухэри 
пыдзы умышIых. Ахэри сятэ фэдэх, непэ къагурымыIорэр 
неущ къагурыIожьыщт. Сэри уапашъхьэ сышъэожъыеу 
сыкъызефэм, джары сызэрэщытыгъэр, зыгу къысфэмышIухэр джы къызнэсыгъэм къуахъокIэ къызыкIысаджэхэрэр. Ахэм, Ислъам фэдэхэм, уащыгъуазэшъ, шIу 
къадэбгъэхъурэп, огъэпщынэх, сиIоф лъыогъэкIуатэ.
- Зэ, зэ, Мысыр султIаныр,- Ащмэз щхыпцIыгъэ,- 
тызытегущыIэрэм ушъхьарымыкI, узэрэфаеуи умыгъэфедэ. Ислъам зыкIэдэущтыгъэр араб лъэпкъ Iоф нахь, 
тхьэ Iоф, дин Iофыгъэп.
- Къумалыгъэ Iоф зэримыхьагъэуи? - Баркъукъу 
зэхихыгъэр шIогъэшIэгъонэу ятэ Iуплъагъ.
- Иараб Iоф фэмыгъэхъу зэхъум, къумалыгъэ IофкIэ 
илъэпкъэгъумэ афэшIушIэнэу фэягъ.
- УикъэгущыIакIэкIэ, тят, къумалыгъэ зезыхьагъэм 
деогъаштэмэ сшIэрэп?
- ЛIыхъужъымрэ къэрабгъэмрэ, хыемрэ мысэмрэ, 
шъыпкъэмрэ пцIымрэ щыIакIэм зыщызэдэпсэухэкIэ, къумалыгъэмрэ нэпэнчъагъэмрэ тыдэ пхьыжьыщтха? Къумалыгъэ-нэпэнчъагъэ горэ игъашIэ щызезымыхьэрэ цIыф, 
ори сэри тазэрэхэтыжьэу, дунаим къытекIынэпщтын.
- Ар сшIэрэп къызэрэбгурыIощтыр…- Ятэ еумысыми, 
егыими къыбгурымыIонэу Баркъукъу къыIуи, "мыщ нахьыбэрэ укIэрыс къэси узэмыжагъэ горэ къыкIэрыохы, еолъэгъулIэ" ежь зыфыпигъэхъожьыгъ.

--- Page 399 ---

- УигъэшIэ гъогу тегупшысэхьажьи, ар къызэрэбгурыIощтыр зэуи арэп. Загъорэ джары сэри зэрысшIырэр.
- ЗэрэхъурэмкIэ, тят, тадэжь сызщыпшIэщтыгъэ илъэсиблыр хэмытэу Мысырым къыщызгъэшIэгъэ илъэс шъэныкъор дэгъоу зыгорэм къыпфиIотагъ.
- Хэти къысферэIуат, гунахьэ Iаджи зепхьагъэ нахь 
мышIэми, зызэрэчIямыгъэгуагъэр сигуапэ. Уимыхэгъэгу 
пшъхьэ къыщыуухъумэжьышъугъэмэ, уигунахьышIагъэхэр 
зэрэбгъэгъужьыщтхэм егупшыс, зыпэ уиуцуагъэ уимылъэпкъэгъумэ къафызэплъэкIызэ шIы, уишылъабжъэ 
къыкIэутысыкIырэ сапэмкIэ афэсакъ, унаIэ атегъэт къызыкIыуасIорэр. Хэт ышIэра, чIыпIэ зэжъу узыщифэрэм, 
пфызэшIокIыщтмэ, къыздэбгъэзэжьын чIыгурэ хэгъэгурэ 
уиIэх. ЗыгорэкIэ, сыщымыIэжь пае къэмыгъан, уилIэкъо 
къупшъхьэхэр зэзыхьылIэжьыгъэ адыгэ чIыгум иIэшIу гъэдыджыгъэ угу ымыштэн ылъэкIыщтэп. О етIани Чабэм 
сыбгъэкIонэу оIо.
- Тхьауегъэпсэу, тят, Iаджми сябгъэгупшысагъ. ЧэбэкIоным егъэзыгъэ Iоф хэлъэп, тадэжь узэрэсымыгъэкIожьын 
ушъхьагъугъ ныIэп ар.
- Джа егъэзыгъэ Iофыр ары тыщызымыгъаIэрэр, ар 
дэгъоу къэпIуагъ…- Шъхьэгъэсыс зэпыугъо тIэкIу Ащмэз 
зыфишIыжьи, игущыIэ къыухыжьыгъ.- Джа егъэзыгъэ 
мыгъор ары ори сэри тызэунэхъулIагъэр. Уимыхэгъэгу 
узэрисултIаным сеухы нахь, сигъатхъэрэп, сикIал.
Зэгорэм Ащмэз лIыжъыр хэщ-ощынчъэу ыкъо къызэрафащэгъагъэм фэдэу иадыгэчI нэзыгъэсыжьыгъэхэр 
къызыкIожьыгъэхэм илъэс тешIэжьыгъагъэми, "уимыхэгъэгу узэрисултIаным сеухы нахь, сигъатхъэрэп" ятэ 
иаужырэ гущыIэхэр Баркъукъу щыгъупшэхэрэп. Тыдэ 
кIуагъэми, къыздырехьакIых. НэмазкIэ Алахьым ыпашъхьэ 
зихьэрэм зыщиушэтырэ дунэе хьафым хэукъоныгъэ 
щыримыгъэшIынэу елъэIу зыхъукIэ, ежь имызакъоу, яти, 
иапэрэ шъуз кIэсэ Нэфыпси, ятIонэрэ урым Астэ къыфилъфыгъэ Фэрэджэ шъэожъыери къыдырегъэубытых.
Тамерлан идзэхэр зэуапIэм рищыжьыхэ зэхъум къыфидзыгъэгъэ илъэс пIалъэри текIыгъ. УзыгъэгумэкIын Iоф 
Мысырым къимытэджэжьэу хэгъэгур мамыр шъхьае, 
Баркъукъу зэрэткIурэр зыдилъэгъужьэу зыфэткIурэр 

--- Page 400 ---

зыдимышIэжьэу имэфэ-мазэхэр зэкIэлъэкIох. Ыгу къызэрэдэмычъырэр къызыхимыгъэщыми, ышъо хэолъагъо, 
ищхыкIэ къыхэщы. Мазэ къэси фашIырэ шыгъачъэхэми 
кIэщыгъо-гугъатхъи афыриIэжьэп. Нахьыбэрэ изакъоу 
унэм есы, инэмаз шIыгъуи блигъэкIэуи къыхэкIы. IэкIыб 
хэгъэгумэ къарыкIырэ лIыкIомэ аIокIэ, хэгъэгу кIоцI Iофхэр 
Тагрирэ Итмишрэ зэшIуарегъэхы. Муаед эмирэу ятэ адыгэчIым зэригъэщэжьыгъагъэм зэрэIукIэу зыдэщыIагъэм 
щилъэгъугъэм кIэупчIэ, а зыр къыреIожьми, езэщырэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Муаед, тиадыгэхэр къышъуфэчэфыгъэх,- Баркъукъу иупчIэ а зымкIэ къырегъэжьэжьы, 
къыраIощтыр ешIэми, апэ зэхихыщтым фэдэу ежэ.
- Къытфэчэфыгъэхэ къодыеп, Алахьым илIыкIу! Ахэр 
зэрэцIыфышIухэр, зэрэнэгушIохэр, якIалэхэр зэрэ бжьышIохэр, япшъашъэхэр зэрэшIыкIэшIо дахэхэр…
- Арэп, Муаед эмирыр, сыкъыодэIушъ, адыгэхэр 
уищыпэлъэгъуха?!
- Сищыпэлъэгъухэп, ау илъэсибл нахь сыныбжьыгъэпи 
ащ сыкъызырахым…
- Ары, ары…- Баркъукъу ынэ упIыцIагъэу хэхьапщыкIыгъ,- плъэкъуацIи, шъуичылэ ыцIи къэпшIэжьхэрэп. Сэ 
тичылэ слъэгъугъэмэ, ащ лъыпытэу къэсшIэжьыщтыгъэ… 
Хъугъэ, зытэмыгъэухыжь. О мыхъуми тиадыгэчI ижь 
джыри зэ къыпIуфэжьыгъ… "Сэ сиаужырэ жьы къэщэгъоу 
джы нэс сыщызгъэIагъэр сэухыкIэ енэгуягъо, тятэ зыфиIогъагъэр къызгурыIогъагъэп шъхьае, шъыпкъэ. Егъэзыгъэ 
тхъагъом уеухы нахь, уигъатхъэрэп…" Баркъукъу гукIэ 
зыфыпигъэхъожьыгъ.
Мафэ горэм лIым рилъэгъулIэрэмкIэ Нэфыпсэ зыфэмыIажэжьэу егыигъ:
- Зыгорэм уеухы, узгъэгумэкIырэр къысапIорэп.
- УзгъэгумэкIын закIэба джы дунаир…- шъузым 
Баркъукъу есэмэркъэужьы фэдэу зишIыгъагъ шъхьае, 
илъэс пчъагъэрэ ищыIэныгъэ зыдигощыгъэ иапэрэ шIулъэгъу ынэмэ акIилъэгъогъэ гумэкIымэ джы ежь къыкIагъэщтэжьыгъэу ешъэбэкIыжьыгъ.- О джаущтэу къыпшIошIы нахь, зэкIэри дэгъу, Нэфыпс. Мары гъэ заулэ хъугъэшъ, 
жъыгъэм тыкъеутIэсхъы умыIощтмэ, зэо-банэм тыхэтыжьэп. Хэгъэгум зыгорэ къимыхъухьэу сIорэп, ау къокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ къытфикIыщтыгъэхэ монголхэмрэ 
къащзехьэхэмрэ ялъытыгъэмэ, ахэр зэуи арыхэп.
Бзылъфыгъэр сыдигъокIи бзылъфыгъэу къэнэжьы. 
"Жъыгъэм тыкъеутIэсхъы" гущыIэр Нэфыпсэ зызэхехым, 
илъэс шъэныкъом зышъхьарыкIыгъэр мытыгъуасэми, зи 
зимылэжьэгъэ дэнэ шъхьэтехъо пIуакIэр ынэIу щигъэтэрэзыжьыгъ, пкъымкIи зыфэсакъыжьызэ, зызэкIиубытэжьыгъ. Ежь ымыштэрэр лIыми фиштагъэп:
- Илъэс тIокIищ охъу пае, Баркъукъу, жъыгъэм укъиутIэсхъына! Ащ фэдэ пшъхьэ къимыгъахь, цIыфи зэхемыгъэх. 
Арэп о къыогъурэр… Бащэрэ Муаед эмирымрэ орырэ 
шъузэдэгущыIэу, зышъуухыжьэу къысщэхъу. ТфэлъэкIыгъэмэ, уяти гъогу тедгъэхьажьыщтыгъэп, сэ сятэ тхьамыкIэри, сянэ кIэлъыдгъэкIожьэу, дунаим едгъэхыжьыщтыгъэп, зыдэкIожьыгъэхэм Алахьым джэнэткIэ шIу щешIых, 
уяти зыхэхьажьыгъэмэ Алахьым ахегъэтынчыхь. ЦIыфыбэр 
зэлъэIоу ежь зыми емылъэIужьырэ Алахьышхом иушэтыпIэ дунай къыщыуипэсыгъэм уемыуцолIэн плъэкIыщтэп. 
Сэ къысэхъулIагъэри къыздэпщэчыгъ…- Нэфыпсэ ыгу 
къызыщызэхэхьащтым зыкъишIэжьыгъ.- Уфаемэ, узэригъэгупсэфылIэжьынэу къысщэхъушъ, къызыщыпIорэм 
шъуалъэныкъо тыкъокIын, Баркъукъу. Узыухырэ узым 
иIэзэгъу ори къыщыбгъотын, сэри силъэпкъэгъу адыгэхэр 
къыщыслъэгъуных.
- Сихэгъэгу ижь IэшIу къысIуфэжьынэу сшIагъэемэ…- 
гущыIэ къилъэтыгъэр зимыкIэсэ Баркъукъу къызыIуипхъоти, щигъэтыжьыгъ. Зэпыугъуи тыримыгъашIэу ушъхьагъу къызыфигъотыжьыгъ.- Аущтэу сшIымэ хэта султIаныгъор къызылъэхэсынэщтыр? КъысэшIэкIыгъэхэр 
умышIэхэрэм фэд, сакIыб къызэрэзгъазэу султIаныгъом 
тытырагъэплъэжьынэп.
- Муаеди, Черкеси, Тагрий, Итмиши, нэмыкI адыгэ 
эмирхэри цыхьэшIыгъончъэха? - Нэфыпсэ зэхихыгъэм 
къыкIигъащтэу къэупчIагъ.
- А зыцIэ къепIуагъэхэр адыгэхэба? Адыгэхэр арыхи 
апэ къыотIэжьыщтхэр…- Баркъукъу иупчIэ ежь-ежьырэу 
гъумыгъугъэ джэуап къыритыжьи, шъузым IугушIожьыгъ.
- СшIэрэп ащыгъум, мыадыгэ эмирэу Друз закъу 
уицыхьэ зытелъынэу къыпфэнэжьыгъэр,- исэмэр къэукIэнэкIагъэ рыхигъэкIокIэжьызэ, Нэфыпсэ инэплъэгъу фабэ 
лIыр щигъэшIожьыгъ.
- Друз эмирми цыхьэ фэсэшIы, ау сыфэсакъы. ГукIодыгъо щыIэп, сэ джыри сицыхьэ зытелъ горэм сегупшысэ, 
къыздебгъэштэщтмэ сшIэрэп нахь.
- Узэгупшысэнэу уиIэр пкъошъ, Баркъукъу, сыда 
къыкIыбдесымыгъэштэщтыр,- Нэфыпсэ ыгу къызэрэпыузыкIыгъэр къызхигъэщыгъэп,- сэри Фэраджэ сегупшысэщтыгъэ, Алахьым къегъэхъу, иилъэс пшIыкIущ емылъытыгъэу зыричыгъ, янэ урым зэтеIубагъэм зыкъызэрэтфишIыжьыщтыр сшIэрэп нахь…- Ари къыпимыгъохыжьын 
ылъэкIыгъэп.
- Янэп султIаныщтыр! - Баркъукъу рихьыжьэгъэ Iофым 
фэшъыпкъэ зыхъукIэ зызэришIы хабзэу мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ къыпиупкIыгъ.- ЛIы охъуфэ Тагрирэ Итмишрэ 
язгъэпIущт, сэри сышъхьащытыщт, къысэмыдэIу зыхъукIэ, 
зыми семыупчIыжьэу исултIаныгъэ Iысхыжьыщт.
- Ащ фэдэ гуцафэ горэ Фэраджэ фэошIымэ, сыда 
зыныбжь джыри имыкъугъэм узыфыдэгузажъорэр? - 
Нэфыпсэ ыгу илъ шъыпкъэр джы фэушъэфыгъэп.
- Ар сэ сIэкIэкIэу зыдэкIон щыIэп,- Баркъукъу щхыпцIыгъэ, етIанэ къыушъхьафыжьыгъ.- Сыдырэ Iофи нэдэплъыпIэ иIэн фаешъ, хэт ышIэра сэIо нахь, сыдэгузажъорэп.
- Адэ ары, Баркъукъу,- шъузым псынкIэу рэзэныгъэ 
макъэкIэ лIым дыригъэштагъ,- сыд пае тижъышъхьэ 
тиджэгъогъухэр къырыдгъэджэгужьыных, зэрэхъунэу 
зекIо.
КIымафэр ощх къепсэпсэо зэпытыгъэми, гъэмэфэ-бжыхьэ фабэм къыхэзыжьыгъэ цIыфымэ абгъэ дизэу 
жьы къаригъэщэжьыгъ. Дунаим ианахь джэнэ пIокIэ 
зэмышъогъухэмкIэ зэлъыфэпагъэу ащ къыкIэлъыкIогъэ 
гъатхэм иаужырэ мэфэ шъабэ горэм Эмир упчIэжьэгъур 
Баркъукъу зэфигъэси, исултIан кIэн ыкъо Фэраджэ зэрэтефэрэмкIэ, ежь фэшъхьаф къэмыгущыIэу, унашъо аригъашти, кIэух кIэкI къыфишIыжьыгъ:
- Алахьым ишIэ хэлъэу тштэгъэ унашъом къикIырэп 
сикIэн Фэраджэ джыдэдэм султIан хъугъэу. Зыгорэм 
сыкIомэ е сызилIыкIор къысэджэжьымэ, ары сисултIаныгъо Фэраджэ ыпшъэ зифэщтыр.

--- Page 401 ---

Баркъукъу султIаныр унэм къызэкIожьым, шъузым 
еупчIыгъ:
- Эмир упчIэжьэгъум иунашъо сыдэущтэу уеплъыра?
- ПсынкIэу къызэшIошъухыгъ, ау къысэпIогъагъэм ар 
текIы.
- НахьышIуа, нахь дэя зэрэзэтекIырэр?
- Нахь дэина, джары зэрэщытын фэягъэри, сэ 
сызыфэягъэри.
- Укъызэхэсхыгъэти, султIангуащ, узэрэфаеу сшIыгъэ,- Баркъукъу уцогъэ нэгукIэ шъузым есэмэркъэугъ,- 
джары шIу зэрэлъэгъуитIур псэрэ гурэкIэ зэрэшIэх зыкIаIуагъэр. Ухьазырмэ, адыгэ гъогум джы тытехьан тыфит. 
Непэ-неущ сIорэп, мазэ горэкIэ зытыухьазырынба?
- Ащ фэдизыкIи зезгъэукIыхьынэп! - Нэфыпсэ къызыIуипхъоти, "егъашIэм узыкIэхъопсыщтыгъэ хэгъэгум 
ижь уиIэзэгъущтымэ, лъэсэуи сыкъыбдэкIон" гукIэ лIым 
риIожьыгъ.
- Тхьауегъэпсэу, Нэфыпс. Сэ тIэкIу зызгъэпсэфы 
сшIоигъу…
Баркъукъу гушIопсым зэрихьэзэ, иадыгэ гъогу зызэрэфигъэхьазырырэм мэфэ заулэ тешIэгъагъ сэбэхь нэмазым 
телIыхьэгъэ султIаныр зылъэгъугъэ Нэфыпсэ икуо макъэ 
гъэмэфэ пчэдыжьыпэр зызэтыречыжьым:
- Тхьакъысауи, Баркъукъу!.. Мысыр султIаныр 
щыIэжьэп!..
Ар зыхъугъэр мэкъуогъум и 10, 1399-рэ илъэс. Гъэ 
тIокIищ къыгъэшIагъэр.
Аз-Захир Абу Саид Баркъукъу Сайф ад-дин Анас 
аль-Джаркаси аль-Усмани аль Йалбугавэ икъичъыкIэ лIэкIэ 
нэшхъэигъом джыри Мысырыр хэтыгъ Фэраджэ султIаным 
янэ Астэ пчыхьэ горэм Нэфыпсэ къызыфэкIом.
- Пчъашъхьэм утемытэу унэм къихь,- тIуми тхьамыкIагъор зэрэзэдагощыщтым щыгугъыщтыгъэ Нэфыпсэ 
итIуанэ риIуагъ.
- Сэ укъысфэгумэкIын нахьи о зыфэгумэкIыжь, чэмыбгъэжъ! Хэта узыпаплъэрэр, сыда узажэрэр, джыдэдэм 
танэIу икIыжь!

--- Page 402 ---

- ЛIым ихьадашъхьэ, умэхъашэрэба, сыд мэхъэджагъа тепIухьэрэр…
- Сэрэп ар зилIыгъэр!
- Адэ хэта Фэраджэ къызыхэкIыгъэр? - тIэкIу тешIэ 
къэси Нэфыпсэ зыкъишIэжьымэ, Баркъукъу къыухъумэзэ, 
итIуанэ къыфызэкIакIощтыгъэп.
- Сиапэрэ нэчыхьэ чэщ ыуж садэжь къэмыгъэкIожьэу 
илъэс пшIыкIущэ убгъэ чIэбгъэлъыгъэр ары.
- Ащ щыгъуазэр, зэхэзыфыщтыр Алахьыр ары нахь, 
орэп.
- Бащэ къэмыIоу пшъхьэ щыгъэзыежь!
- Ащ нахь хабзэрэ намысрэ Мысырым илъыжьба?
- СэркIэ, Мысыр султIаным янэкIэ, илъ. ОркIэ илъыжьэп!..

--- Page 403 ---

ЯПЛIЭНЭРЭ ЕДЗЫГЪУ 
I
ЦIыфым игъашIэ ошIэ-дэмышIэ жъогъохэчъым ехьщыр. 
Жъуагъохэми якIодыкIэхэр зэфэдэхэп. Зым угу рихэу 
ичIыпIэ щэсты, адрэр ечъажьэшъ, мэкIодыжьы, нэмыкIым 
мэшIо лъэмыджыр ошъочапэм къытыренэ.
Фэрадж султIаныр зэшъэожъыем жъуагъомэ яплъыныр икIэсагъ. Ау жъуагъохэмкIэ Баркъукъу ащ IогъушIэгъу зыригъэшIыщтыгъэп - фэягъэп исабыигъо илъэс 
тхьамыкIагъохэр ыгу къыгъэкIыжьынхэр. Адыгэ ошъогум 
щистыкIыгъэгъэ ижъуагъо Мысырым къыщызэкIэблэжьыгъэу шъаом риIоныри къыригъэкIущтыгъэп."Шъуалъэныкъо КъохьапIэмкIэ къыщылъагъорэ жъуагъохэм анахьи 
талъэныкъо КъокIыпIэмкIэ жъуагъохэр нахь щыиных, 
ягугъу пшIырэп шъхьае, урым жъуагъохэри цIыкIухэп" 
къызэрэриIогъагъэри Баркъукъу щымыгъупшэу дунаим 
ехыжьыгъ. 
Ащмэз Мысырым щыIэфэ, джа жъуагъохэмкIи Iоф 
хэтыгъ.
- Сыда сэ сижъуагъо нахьи султIаным ижъуагъо 
зыкIэнахь иныр? - пчыхьэ горэм Фэрадж ятэжъ еупчIыгъ.
- Хэт ар къыозыIуагъэр, сишъау?
- Муаед ары,- эмирым ыгу зэрэфэмышIур Фэрадж 
ымакъэ къыхэщыгъ.
- Ащ пае Муаед эмирым угу емыгъабгъ, узэрэмысултIаныр арыщтын.
- Итмиш жъогъолъытэм жъуагъомэ яинэгъэ-цIыкIугъэ 
къариIуалIэрэр фэшъхьаф.
- Ахэр чIыгум зэрэпэблагъэхэ-зэрэпэчыжьэхэм ялъытыгъэх ара?

--- Page 404 ---

- Тэ щыпшIэра? Итмиш нахьи унахь Iаза?
- Итмиш фэдэ сыдым сишIына, ар цIыф гъэсагъ, 
еджагъ, ау талъэныкъокIэ джаущтэу щаIоу зэхэсхыгъагъэ.
- Урымхэр? - Фэрадж къызыIуипхъотыгъ.- КъохьэпIэ 
лъэныкъомкIэ урымхэр щыпсэухэу сяни еIо.
- Адэ ары. Урымхэмрэ адыгэхэмрэ зэпэгъунэгъух, 
зы хы ныIэп азыфагу дэлъыр.
Баркъукъу зымыпсаужь илъэситфым хъугъэ-шIэгъэ 
макIэп Мысырым къитэджагъэри, дунаим къытехъухьагъэри. ЛIым илIэкIэ гукъаорэ итIуанэ къырихыгъэ 
шъхьакIомрэ зыфэмыщэчыгъэ Нэфыпси илъэсиплIым 
къехъугъ зыщымыIэжьыр. Ащмэз игъэшIэ гъогу зэриухыгъэ къэбарыри мыгъатхэ Мысырым къэIугъ: зыгу къеуагъэхэри къизымыдзагъэхэри мэкIагъэхэп. "Сыдэу пшIын, 
жъы хъурэ пстэуми ар къапыщылъ…" янэ игущыIэхэр 
къыкIиIотыкIыжьыхэзэ, джары Фэрадж ятэжъ риIолIэжьыгъэри. Ау ар зымыдагъэр нэбгырищ: мамлюк дзэ пстэуми 
япэщэ ятIонэрэ Бибарс, Муаед шыихъыр, Друз эмирыр. 
Зыгу къыфэмышIухэ нэмыкIхэри щыIагъэх, ау ахэм Iофы 
заригъэшIыгъэп. Иатабекыгъэ Тагрирэ Итмишрэ ариIуагъ:
- Икъунба джы нэс, илъэситфым, султIаныгъор 
Алахьым къысипэсыфэ шъукъызэрэсшъхьащытыгъэр, 
шъусищыкIагъэ зэрэхъоу шъукъэзгъотыщт. Тхэн Iофым 
орышъ пылъыр, Тагри, сIорэри сшIэрэри къэтхыжь. ТятэжъкIэ сиджэгъогъумэ сфагъэIугъэр нэпцIышъ, сэри къызнэсыжьыгъэп, ори зэхэпхыгъэп. СултIан тахътэм тетIыс хьагъу 
сыфимыфэзэ, къысфаугупшысыгъэр… Сыгу къэгъэ кIыжь, 
Итмиш, къэошIэжьмэ, ныбджэгъу-джэгъогъумэ афэгъэхьыгъэу сятэжъ тхьамыкIэм зэ къысиIогъагъэр. Джары 
убзэ умышIэмэ, къыохъулIэщтыр.
- Ныбджэгъурэ джэгъогъурэ зимыIэ цIыф щыIэп.
- Ары шъыу, джащ ехьщыр сяни урымыбзэкIэ къысиIогъагъэр.
- НэмыкI адыгэ гущыIэжъи ныбджэгъу-джэгъогъумэ 
афэгъэхьыгъэу сэшIэ,- Тагри къыIуи, зэрэфызэпыгъафэу 
арабыбзэкIэ къызэридзэкIыжьыгъ,- джэгъогъу минмэ 
къыуашIэрэм нахьи зы ныбджэгъу къыуишIэрэр гуао.
- Шъо адыгабзэр зэрэшъуIулъым фэдэу урымыбзэр 
сэри сIулъыгъэемэ…- Фэрадж хьылъэу хэхьапщыкIи, 
449
15 Заказ 022

--- Page 405 ---

псынкIэу зыкъишIэжьыгъ: - Ар шъуIоу Бибарсрэ Муаедырэ 
агу хэжъугъэкIыкъон. Тятэ ихьатыркIэ Друзи пыдзы шъумышIы. Ау урымхэри сиухъумакIохэм ахэтыгъэхэмэ, 
дэигъэп, сянэ тхьамыкIэри гушIощтыгъэ, сэри сигуапэщтыгъэ. Джа зыр къысфэшъушIэжьыгъэмэ, сыжъугъэразэщтыгъэ. Непэ-неущ сIорэп, ащ уахътэ ищыкIагъ.
"Мыщ къыIохэрэр!..- Итмиш гукIэ зыфыхэкуукIыжьыгъ.- Арабхэм тызэрагъэмысэрэр афэтыдэрэп шъхьае, 
ежь исултIан лъэрыгъ ылъапэ исысыхьэ пэтзэ, мыр 
зэгупшысэрэр… КъопиплI нэфэ-шъэфкIэ узэхэлъми, дунай, 
уишъыпкъагъэрэ уинэпцIыгъэрэ, уигукIэгъурэ уижъалымыгъэрэ зыдэщыIэр къэшIэгъуай. ПлIыми тыгъэм имафи, 
мазэм ичэщи анэсы. Адыгэлъым къымыубытэу, сыда 
урымыбгъу лъэныкъом Фэраджэ нахь зызыфикъудыирэр? 
Сыд нэрымылъэгъу кIуачIа ар?.."
Тагри эмирым игупшысэ фэшъхьаф: "ЗыкIуачIэ зыдэзымышIэжьырэ лъэпкъ нэIуагъэр дунэе псэумкIи щынагъо. 
Къащзехьэхэм, монголхэм яшылъэбжъэ макъэхэмрэ ячэтэ 
жъынчыхэмрэ зэхэзымыхыгъэ султIаным ар тэ щишIэна? 
Тамерлан ижьыкоренмэ тиошъочапэ зэраупIыцIэщтым 
ымыгъэгумэкIэу ежь урым мамлюкхэр, эмирхэр шIоIофых. 
Пшъхьэ къэуухъумэжьыныр дэгъу, ау хэгъэгу Iофхэр 
зэкIэми апшъ. Илъэситфым мыщ тызэрэшъхьэщытыгъэри, 
етIуагъэри, фэтшIагъэри хьаулый. Баркъукъу султIаным 
зэриIощтыгъэу, ятэ щыщ гори къыхэфагъэп. Урымхэр 
моущтэу къыкъуилъэшъужьынэу зыригъажьэкIэ, хабзэр 
зыIэкIэуIэшIогъэ адыгэхэм адэщтэп. Урымхэм афэшIушIэзэ, 
арабхэм заIущхыпцIэкIэ, зэфычIэтIэ-зэпэуцужь бырсырым 
Мысырыр зэлъиштэщт, бахрит-бурджит езэрымыгъэхьыри 
къэтэджыжьыщт. ТырищыкIагъэмэ, тыкъигъотыжьыщт… 
"Бгъэшхэгъэ шыр къыошъутырыжьы" языгъэIуагъэр мыщ 
фэдэщтын. Аущтэу щытми, мыр джыри кIалэ, егъашIэм 
тызыготыгъэ Баркъукъу къыкIэныгъэ ыкъо закъу. Уинасып, 
Баркъукъу, тфэмыгъэсэшъугъэм исултIаныгъэ зэрэмылъэгъужьыгъэр…"
Тагри Бирди зэнэгуещтыгъэ зэмышIуныгъэр бурджитбахритмэ къахэтэджагъ. Апэ ар зымыдагъэр ятIонэрэ 
Бибарс. Ащ Муаед, Черкес, Тагри, Друз эмирхэри, нэмыкIхэри гоуцуагъэх. Фэрадж султIаным дезыгъаштэщтыгъэ хэ бахрит урымхэм адыгэхэри, туркменхэри, тыркухэри, 
узбекхэри, арабхэри ахэтыгъэх. Бурджит адыгэ мамлюкхэри джащ фэдэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ 
зэхэпхъэгъагъэх. Бибарс гукIэ бурджитмэ ягъусэгъагъэми, 
мамлюкыдзэ пстэури ыIэ зэрилъым пае зы лъэныкъобгъукIи закъыхигъэщыщтыгъэп. Итмиш эмирым риIощтыгъэмкIэ псэущтыгъэ Фэрадж султIанми джар изекIокIагъ.ТIури 
бэрэ зэIумыкIэхэми, зызэIукIэхэкIэ, зэIогушIох, ягумышIугъэ къызыхагъэщырэп: зыр дзэм щэгугъы, адрэр исултIаныгъэ къогушхукIы.
Iом зэопыджэ-лъыгъачъэ хэмытыми, анахь унагъо 
зэгурыIожьыми ар къызитаджэкIэ, зэщэкъо. Унагъом фэд 
хэгъэгури. Мысырым ис цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ 
зэгурыIо-зэдегъаштэ горэ ахэлъ фэдагъэми, ахэр джы нэс 
къызэтезымыгъэчыщтыгъэхэр хабзэр зэрэфаеу зыгъэIорышIэщтыгъэ султIанмэ ящынагъу, яIушыгъ, ятхьагъэпцIыгъ. 
Дзэр къыпкъомытымэ, къыбдэхъун зэрэщымыIэр ашIэти, 
зыIэкIатIупщыщтыгъэп. Дышъэм хэшIыкIыгъэ тахътэм 
ылъапсэ хэгъэгум илъ мылъкум нахь мымакIэу мыушъагъэмэ, зэрэпхъэнтIэкIу къодыер къызыгурымыIорэ султIанхэр сыдигъокIи бэгъашIэщтыгъэхэп. Баркъукъуи 
мылъкунчъэу дунаим ехыжьыгъагъэп, ау анахь мылъкушхоу ащ къыкIэныгъагъэр адыгэ IэнатIэкIэ зэлъыгъэпытэгъагъэ султIаныгъор ары. Ащ ылъапсэ уетIэным, бгъэсысыным пае бэ ищыкIэгъагъэр.
- Сыда тшIэщтыр, Итмиш? - Фэрадж ыгу къызщыкIодыгъэ мафэ горэм иатабекитIу язэу къыгонэжьыгъэм 
еупчIыгъ.- Жъуагъомэ сыдэущтэу зыкъытфашIыра? 
Сижъуагъо ыкIыб къысфигъэзагъэу, сыкъызэхимышIыкIыжьэу къысщэхъу.
- Жъуагъохэри тэ тызэрэфаеу непэкIэ къытшъхьэщымыуцуагъэхэми, Алахьым иошъогу итых. Къызыщыотэщт 
мафэм ежэу уижъуагъуи къыпшъхьащыт.
- Аущтэу тижъуагъохэр къытфыщытыхэу, тамыбгынэмэ дэгъу, ау тшIэщтымкIи сыкъыоупчIыгъ.
- ЩыIагъэ къызхэдгъэфэщт, Алахьым илIыкIу, тижъуагъохэр зыщызэгоуцощт мафэм тежэщт.
- Ар сыдигъуа зыхъущтыр?
15*

--- Page 406 ---

- Сыдрэ Iофи уахътэ ищыкIагъ, ау укъысэдэIущтымэ, 
зы озгъэшIэщт.
- КъаIо.
- Тамерлан ищынагъо джыри къызытшъхьащыт лъэхъаным султIанымрэ дзэпщ шъхьаIэмрэ азыфагу зэшIуныгъэ дэзгъэлъыщтыгъэ.
- А зыфапIорэ дзэпщым гумышIу фысиIэп, къязгъащэмэ ары нахь, дзэ IофкIи, нэмыкI IофыкIи садэжь къакIорэп. 
КъэпшIэжьрэба, сапэкIэ зэрэщытыгъэу, дзэр зэкIэ зыIэ 
илъын фаер султIаныр ары сIуи, Эмир упчIэжьэгъум зыхэсэлъхьэм зыкъызэрэсфашIыгъагъэр? Сэ ахэм сыгу 
ябгъэным ычIыпIэкIэ сазэрэфыщытыри олъэгъу. Сыда 
хэлъыр урым тхьамыкIэмэ тIэкIу сынаIэ атесэгъэтмэ… Тятэ 
къызыщысшIэжьырэм иадыгэ Iоф фэшъхьаф ыжэ дэлъыгъэп… ЗгъэшIагъорэр ошIа? ЯлъэпкъшIэжь IофкIэ арабхэр 
къызэрэзгомыуцохэрэр ары.
- Ахэм, Алахьым илIыкIу,- Итмиш къэгузэжъуагъ,- 
зыкъябгъэшIэжьы хъущтэп. Джаущтэу зытшIыкIэ, уиадыги, 
уиурыми, уитыркуи, уиджурти тызэхагъэзыхьанышъ, 
типщылIыпIагъэм тырафылIэжьыщт.
- Ар оIуа? Тэрэз, тэрэз, къыбдэсэштэ. Ау сыхэта сэ, 
сысултIана хьауми сымамлюка?
- Мысырым урисултIан. ПIорэр къикIыным, узэрэсултIаныр ахэм агурыбгъэIоным пае япшIэщтыр сэшIэ.
- Эмир упчIэжьэгъур зэбгырызгъэкIыжьыщт! - 
Фэрадж зыкIэхъопсыщтыгъэр къызыIуимыпхъотын ылъэкIыгъэп.
- Хьау, зэкъоуутыщтых нахь, зэбгырыбгъэкIыжьыщтыхэп! ЦIыкIу-цIыкIузэ, о нахь къыбдезгъэштэщт эмирхэмкIэ зэблэпхъущтых. Муаед шыихъ тхьагъэпцIыр Чабэм 
къызэрикIыжьэу Бибарс дзэпщ шъхьаIэм кIэрыпщыщт.
- Тэ сэбгъэщэщта? - шъэожъые акъыл имыкъу макъэкIэ Фэрадж къэупчIагъ.
- Нахь IэнэтIэ инкIэ уанэIу ипщыщт. Дэгъуба Шам эмир 
фэпшIынкIэ. Джа лъэныкъор ары Тамерлани тэ апэ къызытщытеощтыр.
- Джар дэгъоу къэуугупшысыгъ! - Фэрадж къэгушIуи, 
ышъо къызэокIыжьыгъ.- Арэп, Итмиш эмирыр, Тамерлан 
лъащэр къыттеонэу къыпщэхъуа хьауми жъуагъомэ къыуаIуа?

--- Page 407 ---

- Жъуагъохэми уагъэпцIэщтэп, ау ащ ыIуагъэм зэремыпцIыжьыщтыри тэшIэ. Баркъукъу изэман къэмыкIоу 
джы нэс зэжагъэр сыда а лъащэр?.
- Сэри арба сIорэр…- "КъэрэкIу фаеми, мыхъуми 
мы тятэ ыгъэнэIуагъэхэ илъэпкъэгъухэм зыкъаригъэшIэжьын. СыкъызэхишIыкIыщтымэ, сызыгурымыIорэмэ 
сягоонышъ, зэзэгъыныгъэ шъэф Тамерлан дэсшIын" 
Фэрадж зэу шъыижьызэ, ижъогъолъытэ дыригъэштагъ.- 
Ащыгъум джаущтэу, Муаед эмирыр къезэгъыщтмэ, 
тыдэзекIон.
- ЗыфэбгъакIорэмэ, Алахьым илIыкIу, аштэщт-амыштэщтыр сшIэрэп, ау мары плъэгъун тхьауегъэпсэу къызыуимыIокIэ. Шам иэмирыным зэрэкIэхъопсырэр сэ бэшIагъэ 
ащ зыдасшIэрэр. Ишъэогъу Друз зыдегъащи, Тамерлан 
идзэ пэIорэуцох.
- Ары, ары, пырикъушъущтхэмэ, пэрыохъу тафэхъунэп…- Фэрадж гукIэ зэрэщхыпцIыщтыгъэр къызхимыгъэщэу тIэкIурэ зыщэсы уж, зыгъапэщтыгъэмкIэ джыри 
къэупчIэжьыгъ: - Арэп, Итмиш, Тамерлан къытэкIуныр 
пшIошъ мэхъуа?
- Шъыпкъэр пцIэу къычIэкIыжьмэ, пцIым шъыпкъэкIэ 
зызэблихъужьмэ, сшIэрэп ащыгъум тIум язэу пшIошъ 
хъущтыр, Алахьым илIыкIу. Ау джыри жъуагъомэ сахэплъэн, сахэдэIон, аIуагъи ашIагъи къыосхьылIэжьын!..
Муаед эмирым иIоф, султIаныр зэрэмыгугъагъэу, 
Сирием щызэшIокIыгъагъэми, Шам эмир зыфэхъугъэм 
мэзэ заулэ тешIагъэу, Тамерлан идзэмэ ятIонэрэ Бибарсырэ 
ежьырырэ зэгъусэхэу апэуцужьыгъагъэх шъхьае, сыд 
фэдизэу лIыгъэ къызхагъэфагъэкIи, апырикъуныхэ алъэкIыгъэп. Аущтэу зэрэхъугъэ пэтзэ, мамлюкмэ яIашэ агъэтIылъыжьэу затыгъэп. Хэгъэгум ичIыпIэ зэфэшъхьафмэ 
шыу купкIэ щыгощыгъэхэу пыймэ язаощтыгъэх, гупсэфыгъо рагъафэщтыгъэхэп. Мысырым зизытэкъон зигухэлъыгъэ Тамерлан илIыгъэрэ итхьагъэпцIыгъэрэ къакъонэжьызэ, мызэу-мытIоу кIодыпIэ чIыпIэмэ къарыкIыжьыгъ, 
ау ащ фэдэ насып Бибарс дзэпщыми, Черкес, Друз 
эмирхэми, нэмыкIхэми яIагъэп. Муаед эмирым ынатIэ 
итхэгъагъэу къыпыщылъыгъэр арыщтын анахь зэо зэжъупIэмэ псаоу къахэзыщыжьыщтыгъэр.

--- Page 408 ---

Джа мафэхэм Шам пэчыжьэгъэ Каири щымамырыгъэп. 
Тетыгъор къыдэзыхырэм сыригъус зыIозэ, зызымыгъэсысыщтыгъэ Фэрадж султIанми бахритхэмрэ бурджитхэмрэ 
зэригъэукIыгъэх. Адыгэ бурджитхэр бахритхэм атекIуагъэх, 
ятетыгъо къызыфагъэнэжьыгъэ къэбарыр султIаным къызыфахьым, ыгу къыпыузыкIызэ, атекIуагъэхэри зытекIуагъэхэри адыгэх, тэри ахэм тащыщба ыIуи, къызыхигъэщыгъагъэп. 
Тамерлан ыни, ыгуи джы зыдэщыIагъэр Мысырыр, 
Каир лъэныкъор арыгъэ шъхьае, арабмэ, крудмэ Багдад 
зыкъызэрэщаIатыгъэр нахь шIоIофэу зэхихъункIыхьагъэ 
Сирие шъолъырым идзэ рищыжьи, Ирак кIожьыгъэ.
Каир къыдэтэджэгъагъэ мамлюк зэрэукIыр къызылъагъэIэсыгъэ Муаед эмирым зэхихыгъэр шIошъхьакIоу, 
ар языгъэшIэгъэ султIаным ыгу фэплъызэ, дзэ имыкъу 
мамлюк шыу купышхокIэ гъогу техьагъ.
Муаед ыгу илъыр Каир нэсыфэкIэ цIыф ригъэшIагъэп. 
Зэрыхьэгъэ унэшхом ежь ал-Муаед Къармэкъо Сайф 
ад-дин Шыихъ Мысыр султIанкIэ къинагъ, ышъхьэ нахь 
зышIомыIофэу ащ исыгъэ Фэрадж султIаныр псэнчъэу 
къыраригъэхыжьыгъ.
Гъоумэ зэлъагъэджэгъэ къэбарыр зэхэзыхыгъэ 
цIыфхэм ашъхьэ агъэсысызэ, "сыдэу, Баркъукъу, унасыпынчъ" аIуагъ нахь, ыкъо Фэрадж гукIэгъу фашIыгъэп. 
Зэо утыгум лIыгъэ щызезыхьэзэ фэхыгъэхэ мамлюкхэм 
ацIэкIэ ежь-ежьырэу Мысыр султIан зызышIыжьыгъэ 
Муае ди игугъу шIукIи, екIи зыми ышIыгъэп. 
Ар зыхъугъэр 1412-рэ илъэсыр ары, бэдзэогъу мэфэ 
жъоркъыгъ.
II
Къохьажьырэ тыгъэм кIэлъыплъэныр Муаед султIаным 
икIас.
Тыгъуаси, тыгъоснахьыпи, блэкIыгъэ илъэсхэми афэдэу 
непи ошъочапэм екIошъэхырэ тыгъэ плъыжьышхор Муаед 
инэплъэгъу кIэт, риIолIэзэпытрэми езэщырэп: "Джащ 
тимафэ щытэухы, неущ къытфэкIощтым ярэби, сыда 
къытфихьыщтыр? Ащ тигъашIэ зэрэхигъахъорэм пае 

--- Page 409 ---

тыщыгушIукIыщта?.. Мыхэр гущыIэ дэгъухэп, си Алахь, 
къысфэгъэгъу. Уипый-типыйхэм сябэныфэ, султIан сыошIыфэ мыщ фэдэ гупшысэ мышIухэр сшъхьэ илъыгъэхэп. 
ЕгъашIэм сызыготыгъэ Баркъукъу ыкъо Фэрадж ятэ иадыгэ 
Iофхэр Мысырым щызэщигъакъохэзэ, янэ зыщыщ урымхэр 
къытпигъэуцухэу римыгъэжьэгъагъэмэ, султIан IэнатIэр 
гунахьшIагъэкIэ сымыубытыныгъэкIи мэхъу. УишIэ зыхэмылъ тидунай къыщыхъурэпышъ, си Алахь, сшIагъэм 
сырыкIэгъожьыгъэу арэп, ау спшъэ ислъхьагъэр симыIофэу 
сыхэплъэ. ЧэбакIохэр Чабэм сщэхэ зэхъум, сыдэу тхъэгъуагъэ! "ТиушэтыпIэ дунай шIу щыпшIэ пшIоигъомэ, 
зэгорэм сиIэнэтIагъэр штэ" скъо Ибрахьим зесIокIэ, ичатэ 
фыреплъэкIы нахь, "дэгъу" къысиIорэп…"
Ал-Муаед Къармэкъо Сайф ад-дин Шыихъыр зысултIаныр илъэс заулэ хъугъэшъ, дэгъуи дэий Мысырым 
къихъухьагъэп - тыгъэр къыкъокIы, къохьажьы, мэзэгъо 
чэщхэри рэхьатых. Илъэсми охътэ зэфэшъхьафкIэ плIэ 
зыщызэблехъу, джэгухэри щашIых, хьадагъэхэри 
щырекIокIых. ЦIыфыгъэр щагъэлъапIэ, щычIанэ, зэрэщызэшIухэм фэдэу зэрэщызэпыижьыхэрэри макIэп. Зыр бай, 
адрэр тхьамыкI, зыфэхъурэр шым тес, зыфэмыхъурэр 
лъэсы, ау ахэр зэкIэ АлахьымкIэ зэфэдэх. СултIанри 
фелахьри, дзэпщыри зэолIыри, укIакIори псэпашIэри 
нэмазкIэ Ащ ыпашъхьэ зиуцохэкIэ, а зы дыухьэр фаIо, 
лъэгонджэмышъхьэкIэ фэтIысых, шъхьащэ фашIы, ынэшIу 
къащифэнэу елъэIух. Ал-Муаед Шыихъ султIаныри ахэм 
ащыщ.
- Сыда, Ибрахьим, къохьажьырэ тыгъэм ори уегъэгумэкIа? - султIаныр ыкъо еупчIыгъ.
- Неущ къызэрэкъокIыжьыщтыр сшIэзэ, сыд пае 
къохьажьырэ тыгъэм зезгъэгъэгумэкIына…- Ибрахьимэ 
шыу тIокIитIу эмирым гугъуемылI джэуап къыритыжьыгъ,- 
сэ сызыгъэгумэкIырэр фэшъхьаф.
- СэркIэ мышъэфмэ, эмир шыуишъ, узыгъэгумэкIырэр сшIэнэу сыфай. Ары, ары, умыгъэшIагъо. Непэ къыщегъэжьагъэу джа цIэр къыпфэзгъэшъошагъ. Ащ изакъоп, 
Эмир упчIэжьэгъуми ушъхьэщызгъэуцощт.
- Оры, Эмир упчIэжьэгъум уришъхьэжьыщтба?

--- Page 410 ---

- Илъэс тIокIырэ тфырэ хъугъэ скъо фасшIэрэр сэ 
зыфэсшIэжьыгъэу сэлъытэ. Сыда угушIорэба?
- ЧIыпIэ къин сибгъэфагъ, ау ар о ппкъы къимыкIэу 
нэмыкIымэ къысфагъэшъошэгъагъэмэ, нахь гуапэ сщыхъуныгъи.
- Хэта сэщ фэшъхьафэу ар къыпфэзыгъэшъошэнэу 
Мысырым исыр? - аужырэ илъэсым зыми ымыгъапэщтыгъэ султIаныр гумэкI нэгукIэ къэупчIагъ.
- СшIэрэп ныIа, Эмир упчIэжьэгъур…
- Зэхэсэмыгъэх! - ошъочэпэ шэплъым къыстыгъэм 
фэдэу Муаед султIаныр къызыбгырыуи, ыкъо ыпашъхьэ 
къызэрэщыпсынкIагъэр рыхигъэкIокIэжьызэ, нахь рэхьатэу 
къыухыжьыгъ: - Лъэшэу сищыкIагъэх а баф-тIафыжъхэр… 
АIуагъэ-къэIожь горэхэр къыбнэсыжьыгъэха?
- Ащ фэдэ IофыхэмкIэ зыми Iогъу-шIэгъу зезгъэшIырэп.
- Тэрэзэу ошIэ, ау ухэукъо.
- Ситэрэзыгъэ сыхегъэукъожьы ара?
- Шъыпкъэ закIэкIэ тидунай зэхэлъыгъэмэ, ахърэт 
джэнэт зэрэщыIэр тщыгъупшэжьыныгъи… Арэп, Ибрахьим, 
сыда сэIо сэбгъаIохэрэр! Къысфэгъэгъу, си Алахь. Шхъом 
хахьэмэ, шхъо къызыпимыгъэпкIэнэу, ощхым хиубытэмэ, 
ощхыцэ къызынимыгъэсынэу, ынэ къеIэрэм ыпсэ 
емыIэжьынэу мыщ еIо, имафи тыгъэпс зэпытынэу, ичэщи 
мэзэгъопс зэкIэнэу къыщэхъу. Сэри джары зэгорэм 
сызэрэщытыгъэр, Ибрахьим, ау сисултIаныгъо гунахьышIагъэр ылъапсэми, джаущтэу сымышIыгъэмэ, хъущты гъэп - 
Фэрадж шъхьанэкIым егъэшIэрэ шъхьакIо хымэ хэгъэгум 
къыщытихыщтыгъэ. Баркъукъу адыгэлI шъыпкъэм ылъ 
хэмылъыгъэмэ Iофыгъа?..
"Сыда тятэ къыIомэ шIоигъор? Къырегъажьэшъ, щегъэ тыжьы, ежь-ежьырэу зэтIэжьы, Баркъукъу къыухъумэмэ, "лIышIу къошIу фэхъурэп" ыIозэ, цIыфымэ 
ащыгъупшэжьыгъэ Фэрадж ыжэ дэкIырэп. ЗыгорэкIэ сэ 
цыхьэ къысфимышIэу ара хьауми исултIан хъукIэ къегоожьа?.." Ибрахьимэ ерагъэу ятэ ыпашъхьэ зыщиIажэщтыгъэми, еушъыигъ:
- ФэраджэкIэ пшIагъэм урыкIэмыгъожь, Алахьым 
илIыкIу.

--- Page 411 ---

- Аущтэу къызэрэсэпIуагъэр сигуапэ, ау загъорэ сыгу 
къысиIокIырэр фэшъхьаф. Сичатэ къызесэпхъотым, 
Фэрадж зэрэамалынчъагъэр плъэгъугъот…
- Уичэтэ чIэгъ чIэкIодэгъэ пстэури амалынчъагъэха? 
- Ибрахьимэ джы зыфэIэжагъэп.
- Зэо утыгум укъыздимытыгъэ фэдэу укъызэрэупчIэрэр, ахэр пыигъэх. Мыдрэр ицIыкIугъом скокI исыгъ, 
ышъхьэ Iэ щысфагъ, згъэшIуагъэ.
- Ары шъхьае, яти ори къышъоплъыгъэп, къумалыгъэ 
къыжъудызэрихьажьыгъ. Бахрит, бурджит мамлюкмэ 
язэмышIуныгъэ кIигъэстыщтыгъэ, ежь ышъхьэ закъо къызэриухъумэщтым пае зэзэгъыныгъэ шъэф Тамерлан дишIын игухэлъыгъ. Илъэс пчъагъэм Мысырым мамыр 
зэрибгъэлъыгъэр пщыгъупшэжьыгъэу ащ иделагъэ зэрэфэмыдагъэм зеогъэухыжьы.
- СыкъыодэIушъ, Ибрахьим, Iушыгъэ фэшъхьаф зэхэсхырэп, тхьауегъэпсэу. Сэри, сыгу зыщыцIыкIуи, зыщыини, ащ семыгупшысагъэу арэп, ау сыда ащыгъум къыпфэзгъэшъошэгъэ эмир шыуишъэри, Эмир упчIэжьэгъум 
шъхьэ узэрэфэсшIыщтыри зыкIэмыдэрэр? Баркъукъу 
ыкъокIэ ышIэгъэгъэ хэукъоныгъэм зыщыбдзыезэ, сыщыоухъумэшъ ара?
- УиупчIэ орэ-орэу джэуап къызептыжьыгъэкIэ, сэ 
сишIошIи зэхэозгъэхын: сиакъылырэ силIыгъэрэ къамыхьыщтыр сятэ-султIан къысфишIэныр къезгъэкIурэп. Адыгэ 
тетыгъор ттезыхын зигухэлъыгъэхэ бахритмэ Каир тызыщязэогъэ уж къысфагъэшъошэгъэ шыу тIокIитIу эмирыцIэм 
сырэгушхо. ЗиIофхэр зыгъэцэкIэрэ султIаным иIэнатIэ 
укIэхъопсыныр, къытепхыныр емыкIу, гунахь.
- Сыогъэхые пIозэ, сигунахьшIагъэ къысфэодзыжьымэ 
сшIэрэп, Ибрахьим…- Ыкъо есэмэркъэу-егый фэдэзэ, 
султIаныр щхыпцIи, псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Хьау, 
хьау, мыхъун къэпIуагъэп, орырэ сэрырэ тигумэкIхэр 
мызыщтхэмэ, ащыгъум титIуи тыхьаулые-пкIэнчъ. Ау сэ 
зыфэсэмыгъашIэрэр, сикIал, сыпшъхьащымытыжь хъумэ, 
зыми къызэрэпфимышIэжьыщтыр зыщыогъэгъупшэ. 
СыхэгъэдаIу джы узыгъэгумэкIырэм.
- Къэрэ-Юсыф зипэщэ тыркумэ тызэрахъункIэрэр 
сыгу рихьырэп. Сэ сизакъоп, Барысбыий, Алтыни, Тэтари, 
Джамбэчи адэрэп.

--- Page 412 ---

- Сэри тырку лъэпэбыхъухэр сыгу рихьыхэрэп,- 
тIэкIурэ щысыгъэу султIаным къыIуагъ,- зао къыташIылIэрэпышъ, ягугъу сшIынэу, Iоф зезгъэшIынэу сыфэягъэп. Сыда 
адэ Алтын эмирым ыIорэр? Ар зыщыщ туркменхэри 
тыркухэри зэлъэпкъэгъух. Сыда ащкIэ къысапIомэ пшIоигъор?
- Фит сыкъэпшIымэ, Алахьым илIыкIу, Къэрэ-Юсыф 
ышъхьэ къыпфэсхьыщт.
- Эмирхэм ащыщэу хэта уигъусэщтыр?
- ЗыцIэ къесIогъэ нэбгыриплIыр ары.
- Уицыхьэ ателъа?
- Сицыхьэнчъэхэп.
- Аущтэу узэрэщытыр дэгъу, сикIал. Ау угукIэ узэрэкъэбзащэм сыпфегъэщынэ… Зыфэсакъыжь, уауж-уапэ 
итыхэми, уабгъукIэ къыбготыхэми уинэплъэгъу атемых.
- Узыфэсакъыжь зэпытэу сшIэрэп узэрэщыIэщтыр…
- Джащ фэдэ дунай тызытетыр! 
Ибрахьимэ шыу тIокIитIу эмирым имамлюк шыудзэ 
гъогу зэрэтырищагъэм лъыпытэу Алтынрэ Тэтаррэ зэфычIэплъхи, агу илъ шъэфыр джыри нэкIэ зэфаушыхьатыжьыгъ. Къэрэ-Юсыф и ТIы ШIуцIэ ордам иуцупIэ къызэлъагъом, Алтын Тэтар еIушъэшъагъ:
- Ухьазыра?
- Сыхьазыр.
- Мы Iофым ор-сэр иIэп, апэрэ зэо зэхэлъэдэгъум 
шыхьатынчъэ чэтэогъукIэ ыпсэ щыIутэхы. Аущтэу зытымышIэкIэ, мы икъэр шIэхэу султIан къытфашIыщт.
- Адрэ ышнахьыкIэ?
- Ащ илъэсрэ ныкъорэ нахь ыныбжьэп. Ар къэхъуфэкIэ 
е апIытIыжьыфэкIэ, Мысырым Iаджи къихъухьащт…- 
"Укъы сIогушIо шъхьае, нэбэлэжъ, мыщ ори укIэлъызгъэкIо жьыщт…" Алтын гукIэ щхыпцIызэ, ицыегъу риIуагъ. 
Джа мэхъэджагъэри Тэтар ышъхьэ илъыгъ.
ОшIэ-дэмышIэ чэтэогъоу Ибрахьимэ ыкIыбыкIэ къырахыгъэм гущтэ-нэплъэгъукIэ къызэригъэплъэкIыгъ:
- Ора… Алтын?!.- шым къефэхыгъ.
- Мысыр султIаным ыкъо къаукIыгъ!..- Алтын эмирыр 
куозэ, Ибрахьимэ зышъхьаридзагъ, егъае, мапчъэ: - Сыд 
тхьамыкIагъуа къытэхъулIагъэр!.. Моущтэу скокI уилъынэу 

--- Page 413 ---

сшIагъэмэ, мо сыукIыжьыгъэ укIакIом ичэтэогъу сэ зыпэIуздзэныгъи… Джы сыд тIони, уятэ ал-Муаед ад-дин 
султIаным ыпашъхьэ уитхьажьыщт…
Алтынрэ Тэтаррэ зыфаер къадэхъугъ: Ибрахьим ихьадэ 
зелъэгъум, Муаед султIаныр къызэхафи, лIагъэ.
Ар дэдэм Барысбый эмирым ышIагъэр хьадагъэм 
хэтхэм къырагъэкIугъ нахь, агъэшIэгъуагъэп: илъэсырэ 
ныкъорэ зыныбжь Ахьмэд шъэожъыер гъызэ унэм къырихи, ятэ ал-Муаед Къармэкъо Сайф ад-диным ионэш 
зытырегъэтIысхьэм, ар Мысырым исултIанкIэ эмирмэ 
зэдаштагъэ, ал-МузаффаркIи еджагъэх.
III
Дунаир гъэшIэгъонэу зэхэлъы: джа мэфэ дэдэм гъоу мэ хэгъэгум щагъэIугъэ къэбарищым цIыфмэ раIуалIэщтыгъэр зэфэшъхьафы: "Зым ихьадагъ, адрэм иджэгу", 
"ТисултIанмэ якъэкIуакIи, якIожьыкIи зэфэдэ", "Хэта ахэм 
джыри къакIэлъыкIощтыр?" Ау шъыгъо джанэхэр зыщызылъагъэхэри, зынэпс кIэзылъэкIыкIыщтыгъэхэри, дыухьэ 
къафэзыхьыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп.
Шхъухьэ амышIагъэм фэдэу Алтынрэ Тэтарырэ султIан 
щагум дэтыгъэх. Зыми емыупчIыжьэу къичъыгъэ IофыкIэ 
Барысбый эмирым Ахьмэд шъэожъыер султIан зэраригъэшIыгъэр ахэм къызыхамыгъэщыщтыгъэми, агукIэ 
фагъэгъущтыгъэп. Ау ежьымэ къафагъэшъошагъэ султIаныпIу IэнатIэр ащ зэрэрамыпэсыгъэр, эмир Iофтэбгэ 
къодыеу къызэрагъэнагъэр ягопагъ, ар зэрагъэ цIыкIущтзэраушъхьакIущтым ренэу ыуж итыгъэх. Ар къэси Барысбый щхыпцIыщтыгъэ нахь, ишъэф-гугъапIэ зыми 
ригъашIэщтыгъэп.
Тэтарырэ Алтынрэ азыфагуи шIу дэлъыгъэп - зэрэсултIаным джыри хэшIыкI фызимыIэ шъэожъыем нахь 
благъэу кIэрытыщтыр тIуми зэтырахыщтыгъэ. Хьадэр 
къэзыщэжьыгъагъэмэ Джамбэч ахэтыгъэми, султIан щагум 
ащ бэрэ зыкъыщигъэлъагъощтыгъэп, ау Тэтар эмирым 
гукIэ нахь фэщэгъагъ. ЗызэфэзхэкIэ, зи къызэрымыкIыщтыгъэхэ гущыIэ къызэфэдз-зэфэдзыжь зырызыхэр 
зэраIозэ, зэIугушIощтыгъэх.

--- Page 414 ---

- Адэ мы шъэожъые гъыринэм тэ лIышхуитIум моущтэу тыкъыдечъэкIыщта? - Алтын зыгъапэщтыгъэм къызэтыригъэчыгъ.
- КъыосIогъагъэба Ибрахьимэ эмирыр тэгъэукIы 
зыоIом, укъысэдэIугъагъэп шъхьае, шынахьыкIэ цIыкIу 
зэриIэр? - гухьэ-гужъыгъэ хэмылъ фэдэу Тэтар къэупчIагъ. 
Ары шъхьае, зытещыныхьэщтыгъэр Алтын зэхихыгъэти, 
ыдагъэп:
- Зэ, зэ, сэ сизакъуа, тIуми зэдэтIуагъэба?
- ТIуми зэдэтIуагъэ, ау угу къеуагъэм ащ фэдиз къизгъэкIыгъэп,- Тэтар псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьи, "орба 
ар зыукIыгъэр, джыри мы шъэожъыем ыгъапэрэр…" гукIэ 
ежь-ежьырэу зыIущхыпцIэжьыгъ,- тазыфагу шъэф дэлъынэу орырэ сэрырэ непа тызызэрэшIэрэр?
- Непэп. Аущтэу тызэфыщымытыгъэмэ, сичэтэогъу 
къызыдэозгъэубытыщтыгъа! - Мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ 
къыIуагъэм къыпиIухьажьыгъ: - Ау хэт ышIэра сэIошъ ары.
- Ар къыпымыгъэхьажьыгъэмэ, нахьышIугъ. КъаIо 
угу илъ щыIэмэ, сыхьазыр.
- Ухьазырмэ, джы о ар къыпфэсэгъазэ.
- ЕтIан? - Тэтар зыгъэгумэкIыщтыгъэр къызыIуригъэпхъотыгъ.
- Сыда етIанэ? ТитIу язэу султIан хъущтыр армэ, е оры 
е сэры.
- Хьау, хьау, Алтын, къыстемыфэрэм игугъу умышIы,- 
Тэтар ыгу имылъымкIэ къыхэкуукIыгъ,- ар сыдым сэ 
къызнигъэсыра! СултIан гуадзэ сызыфэпшIыми е дзэ 
пащэкIэ мамлюкмэ сафэбгъакIоми, сигопэн. Ау Барысбый 
тхьагъэпцIыжъымрэ Джамбэч нэи-псыежъымрэ сэмыгъэлъэгъужьи, сиэмир шыу тIокIитIуи сезэгъын, сыпщыгъупшагъэми, сыгу къыобгъэнэп.
- "Хэгъэгур щымыIэжьынэу уфаемэ, пэщабэ иIэнэу 
тхьэ елъэIу" гущыIэжъыр сыгу къэбгъэкIызэ, "IудэнитIу 
зэрыщыгъэ мастэр зэрэмыдэрэр" къысэоIокIа хьауми 
"бзэгур аслъаным фэд - пфэIыгъышъумэ, укъиухъумэщт, 
зыуутIупщыкIэ, узэхицунтхъэжьыщт" нэмыкI гущыIэжъ 
зэрэщыIэр умышIэу ара? - НэшIошIыгъэ гущыIэхэр зыгу 
темыфэщтыгъэхэ Алтын Iофы зыримыгъэшIы фэдэу, араб 

--- Page 415 ---

гущыIэжъхэмкIэ Тэтар еупчIыгъ, джэуапми ежэжьыгъэп.- 
Бэ тэмыгъаIоу етхьыжьэгъэ Iофым кIэух фэтэгъэшIыжь.
- Тыгу илъыр зэтэIо нахь, Алтын, бэ тIорэп,- егый-еIэсэкIызэ, Тэтар джэуап ытыжьи, "араб гущыIэжъхэмкIэ ощ 
нахьи сынахь цакоп, "Атакъэр бэмэ, пчэдыжьым икъэкIон 
мэгужъо" заIокIэ, "ЕгъашIэм учэтын нахьи зы мэфэ закъо 
уатэкъэныр нахьышIу" о зыфэоIожьышъ, зы сыхьат пакIо, 
зы такъикъкIи ар къыбдэзгъэхъунэп, укIэкIожъ!" ишъхьаихыгъэ гущыIэ лъигъэкIотагъ,- ащ къыфэсыугупшысыгъэм ар къелыжьыщтэп.
- Сыда къыфэугупшысыгъэр? - Алтын зэхихыгъэм 
шъхьэр къыригъэпхъотагъ.
- Шъхьаныгъупчъашъхьэм къефэхмэ е псынэм ифэмэ 
хъущтба?
- Узыфаер ешIылI фаеми, ятэрэ ышнахьыжъырэ агуарэлъхьажьи, ау титIо, ори сэри, тыкъыхэщы хъущтэп. 
Плъэгъун джа мэфэ дэдэм султIан узясымыгъэшIыкIэ!
- О ущытэу султIангъор сфэштэнэп, Алтын,- джыри 
Тэтар ыгу илъыр ыушъэфыгъ.
- Аущтэу оIомэ, сыдырэ Iофи зэфагъэ хэлъын фаешъ, 
хэкIыпIэ щыI. Сэ нахьыжъыр къысэкIодылIагъэу о нахьыкIэр 
къызыокIодылIэжьыкIэ, пхъэдз итэдзэ: къизыхырэр - султIан, къизымыхыгъэр - султIан гуадз.
- Пхъэдз идзэныр симыкIасэми, Алтын, ащ тызынэсыкIэ, хъурэм теплъын. Сымыгъэгузажъу, ащ уахътэ 
ищыкIагъ,- Тэтар къыIуи, "сэшIэ сэ о пхъэдз зэрибдзэщт 
шIыкIэр…" гукIэ зыфыпигъэхъожьыгъ.
Джа мэфэм Тэтар ишъэфэгъу Алтын аригъэгъэтIыси, 
Ахьмэд султIан шъэожъыем ыцIэкIэ ящэнэрэ мафэм къызэлъаригъэгъэсыгъэ Эмир упчIэжьэгъум ыпашъхьэ раригъэщагъ.
Дунаим къытехъухьэрэмрэ Мысырым къихъухьэрэмрэ 
ышIэ пакIо, тыгъэр къызыфыкъокIырэмрэ зыфыкъохьажьырэмрэ, мафэмрэ чэщымрэ джыри хэшIыкI афызимыIэ 
Ахьмэд шъэожъыеу илъэситIу нахь зымыныбжьыр султIан 
шъуашэкIэ фэпагъэу тахътэм тес. Тэхътэ бгъуитIумкIэ 
Барысбыйрэ Джамбэчрэ готых. Унэ хъоо-пщэо дэпкъ 
лъапсэмэ акIэрыт пхъэнтIэкIу шъабэмэ эмирхэр атесых. 
Эмир зэхэсыгъор къызэIузыхынэу зыпшъэ изылъхьажьыгъэ Тэтар атабекри хьазыр. Джэхэшъогум изакъоу зиIоф 
аIощт Алтыни тет, ышъхьэ еуфэхыгъэп, дэIэтыягъэп, 
ежь-ежьырэу зэрихыжьыгъэ шъхьакIом зэрэзэхистыхьэрэр къызхимыгъэщэу къызыщыгущыIэщт утыгум итэу 
къызыщегъэхъу. Щысызэ езэщыгъэ шъэожъыем ылъэдэкъэ цIыкIухэр тэхътэ натIэм зэрэриутэкIыхэрэ макъэм 
фэшъхьаф унэ кIым-сымым къиIукIырэп.
- Алахьым ишIэ хэлъэу, инэплъэгъу-ынаIэ къыттетэу,- 
Тэтар къыIуагъ,- аль-Музаффар Ахьмэд султIаным ыцIэкIэ 
непэрэ тизэфэсыгъо къызэIусэхы, шъуизымафэ мэфишъэкIэ бэгъонэу сышъуфэлъаIо. СигущыIэ кIыхьэщтэп. 
Шъуапашъхьэ къыращэгъэ нэпэнчъэм Алахьэу лъапIэу 
лъагэм илIыкIо ыпсэ ыгъэгъунэу зэригухэлъыгъэм шъущыгъуаз, ау ежьыми зэхедгъэхыжьын, шъо ешъупэсыщтыри шъуфэзгъэцэкIэн.
- Мыдэ мыщ зызэригъэсултIанырэр! - иIоф ухыгъахэу 
шъхьэкIо утыгум къызэрэращагъэр къызгурыIогъэ Алтын 
къызызбгырэум, шъэожъыем зыригъэутIыIугъ, етIанэ ащ 
Iапэ фишIыжьызэ, эмирмэ акIэнэкIэжьыгъ.- Шъора мо 
нысхъапэр зытежъугъэтIысхьагъэ султIан тахътэм кIэмыхъопсырэр! Сэ сыгу илъыр сымыушъэфэу Тэтар бзэгухьэм 
есIуагъ. Шъоры? Шъо хьэр къупшъхьэм зэренэцIырэм 
фэдэу шъонацIэшъ шъущыс. Сэ шъоркIэ сыкъупшъхь, ау 
зышъозгъэшхынэп. Къыздэмыхъугъэ гухэлъми сырыкIэгъожьырэп! Зэхэшъухыгъэмэ ауж, сысултIаныгъэу дунаим 
сехыжьыгъэу зысэлъытэжьы.
- Сыд сэIо мыщ къедгъаIохэрэр! - Джэкъмакъ эмирым 
икууакIэрэ къэзэрэгъэбырсырыгъэхэ мэкъэ зэпеохэмрэ 
джыри къыкIагъэщтэгъэ шъэожъыер къэгъыгъ.- Умыгъ, 
Алахьым илIыкIу, уизынэпсыцэ уапашъхьэ ит мэхъаджэр 
ыуасэп.
- Ащ зызигъэежьрэр бэшIагъэ,- Алтын щхыпцIызэ, 
Барысбый дэжьыкIэ плъагъэ,- султIан тэхътэ нэкIым мощ 
шъузэрэримыгъэкIолIэщтым пае, ар унэм къырилъэсыкIи, 
хьадэгъэ пашъхьэм онэгу зыщишIыгъэгъэ мафэм къыщегъэжьагъ.
- Ощ фэдэп сэ къыстегущыIэрэр! - сабыир зэриIыгъэу 
Барысбый зыкъызепхъуатэм, Тэтар зыпэIуидзи, къызэтыригъэуцуагъ:

--- Page 416 ---

- Быяу, къо укIыгъэм сэ хэпсэжьыкIэ сыда ишIогъэжьыр!..- етIанэ Эмир упчIэжьэгъум зыфигъэзагъ: Сыд 
фэдэ пшъэдэкIыжьа мыщ едгъэхьыщтыр?
- УкIы! - эмир заулэ къыхэзэрэгъэкуукIыгъ.
- ШъукъысэдэIущтмэ, мыщ ешъозгъэшIэщтыр 
нэмыкI,- Джэкъмакъ эмирым ишIошI къахилъхьагъ,- 
Алахьым лIыкIо къытфишIыгъэ Ахьмэд аль-Музаффар 
илъэс пшIыкIуй охъуфэ мыр хьапсым дэзгъэсыщтыгъэ. 
ЕтIанэ ежь султIаным ришIэ шIоигъор рерэшIэжь.
- Хъущтэп! - Тэтар эмир-атабекым "Ибрахьимэ 
иукIыкIэ сэ къыстыримыгъэкIагъот" ыIозэ, ыдагъэп.- Мэхъаджэм фэшъуашэр укIы!
- УкIы! - джы нахьыбэмэ къызэдырагъэштагъ.
- УкIымэ, укIы,- Джэкъмакъ къыIуагъэр зэкIихьажьыгъ.
Зы къупшъхьэр хьитIумэ зэрэзэдамышхышъурэ араб 
гущыIэжъыр Тэтарырэ Алтынрэ къаушыхьатызэ, зыщызэбэныгъэхэ мафэм мэзэ заулэ тешIагъэу Тэтар ытIыгъэгъэ машэм ежь-ежьырэу ифэжьыгъ: къехъулIагъэр 
амышIэу - ар зышIэрэ закъор Барысбый эмирыр арэу! - 
къыщычъыий, лIагъэ. Аль-Музаффар Ахьмэд султIан 
шъэожъыер джы Барысбыйрэ Джамбэчырэ зэтырахын 
фаеу хъугъэ. ТекIоныгъэр Барысбый эмирым къыдихи, 
къебэныгъэхэ Джамбэч эмирыри, ащ игъусагъэхэри аригъэгъэтIысыгъэх, ыпIущтыгъэ сабыим фэсакъмэ ифэIофашIэхэр фишIэхэзэ, илъэс имыкъум хьал-балыкъынчъэу 
Мысырым султIан зыфишIын ылъэкIыгъ.
ЦIыфым игухэлъ екIуфэ къэуцу иIэп. Имурад къызыдэхъукIэ, ежь зызэрэфикъужьыщтым фэдизыкIэ игушIуагъо зэрехьэ, етIанэ тIэкIу-тIэкIузэ, инасып къэкIуакIэ 
хэгупшысыхьажьы хъумэ, джэуап зэтыжьыгъое упчIэхэр 
къыфэуцух. Сыд фэдэха ахэр? Нибжьи цIыфым ежь 
ымыIотэщт шъэфхэр иIэх. Дунаим тетыфэкIэ ахэр 
иукIытэ-кIэгъожьхэу къызыдырехьакIых, игъэшIэ ухыжьыкIи зыдехьыжьых.
Ал-Ашраф Сайф ад-дин Барысбый султIаным иегъэшIэрэ гухэлъ къыдэхъугъ шъхьае, ари цIыфы, инасып 
къэкIуагъ ыIокIэ, цIыфымэ ахэкIыжьэу тэ кIожьына. Сыд 
фэдэ насыпыщта ар? Насып гъум-кIэкощта, хьауми насып 
псыгъо-кIыхьэщта?.. Мэфэ заулэ хъугъэшъ, Мысырым 

--- Page 417 ---

зисултIаныр ышъхьэ джа упчIэр къыщечэрэгъокIы. ИщыкIэгъэ-имыщыкIагъэу ыгу къэкIыжьрэр бэ, дэгъум дэир 
къышIутекIо зыхъукIэ, шъхьэутхыпкIыкIэ игупшысэмэ 
закъыхедзыжьы: "Адэ моущтэу сыщысыщта? Зыгорэ 
шIэгъэн фае. Сыда сшIэщтыр?.. Сыэмир къызэрыкIоу 
сызыщэтым сыдэу сытхъэжьыщтыгъа! Сызэатабекми 
сиIоф дэигъэп. СултIан унэм Муаед ад-дин султIаным иIофыхэр щызесхьэхэ зэхъуми, зэкIэми салъытэу, шъхьащэ 
къысфашIэу, эмирмэ ацIэкIэ сишIуагъэ мамлюк каранис-нахьыжъмэ язгъэкIэу IэнэтIэ дэгъу сиIагъ. Алтынрэ 
Тэтарырэ султIан унэгъо зэгурыIожьыр зэтырамычыгъагъэмэ, мы сшIагъэр сымышIэныгъэкIи мэхъу… Къысфэгъэгъу, си Алахь, сэри зыгорэм семыхъопсагъэу, семынэцIыгъэу арэпщтын…"
ЗэкIэми анахьэу Барысбый шъхьэгугъум хэзыдзэгъагъэр мамлюкыдзэмэ апэIуигъэхьащт ахъщэ хэгъэгу хъазнэм 
зэримылъыжьыгъэр ары, къинэжьыгъэ тIэкIури илъэсныкъом фикъун-фимыкъун. СултIан хъухэрэм зэрашIы хабзэу ежь имылъкукIэ мамлюкмэ ятэнэу баигъэп. Сыда 
ышIэщтыр? Хьакъулахьыр хэгъэгум къыщиIэтымэ, зыхэмыкIыжьын Iоф хэфэщт. ЧIыфаштэм хахьэмэ, хэта къезытыщтыр, къыратми сыдэущтэу аритыжьыщта? Ифедэ 
къэкIуапIэ зыгъэбылъырэ байхэр хэгъэгум исых, ау хэта 
ахэр къычIэзыгъэщыщтхэр? Хьакъулахьыр зыугъоирэмэ 
афэшъхьафэу гъэбылъакIохэр зыгъэунэфыщт IофшIапIэхэр 
зэхэпщэнхэм пае мылъкуи уахъти ищыкIагъэх. ХэкIыпIэ 
закъоу щыIэр зао. Ары шъхьае, ащ уеунэхъулIэни ухэбаикIыни плъэкIыщт.
- Хэгъэгу хъазнэм мылъку макI къинэжьыгъэр, Джэкъмакъ, сыда тшIэщтыр? - Барысбый султIаныр зыгъэгумэкIырэмкIэ идзэпщ шъхьаIэ еупчIыгъ.
- Сэри ащ сегупшысэщтыгъ, Алахьым илIыкIу.
- Хэгъэгу хъазнэм мылъку макIэ зэрилъыр о тыдэ 
щыпшIэра? - султIаным ышIэрэр нэмыкIым зэришIэрэр 
имыгопагъэми, къызыхигъэщыгъэп.
- Зэгорэм аль-Муаед ад-дин къысэтхьаусхылIэгъагъ,- 
"уиджыбэ къиIэбагъэхэ фэдэу сыдэу шIэхэу къыпхихыгъа" 
Джэкъмакъ зэгуцэфэгъэ султIаным гукIэ фидзыжьыгъ.

--- Page 418 ---

- Ара? - Барысбый къэупчIи, ежь мысыр тахътэм 
зэрэтетIысхьэгъэ шIыкIэр щыгъупшэжьыгъэу, игущыIэ 
лъигъэкIотагъ.- ПфэмыукIочIыщт Iофыгъо ппшъэ зиплъхьажьыкIэ, джары къыохъулIэщтыр… Тапэ итыгъэмэ 
къадэхъугъэ-къадэмыхъугъэр зэдгъэзэфэныр емыкIу. Ащ 
нахьи нахьышIу тэ тиIофмэ татегъэгущыIи, мамлюк дзэ 
пстэуми ядзэпщ. ХэкIыпIэ ошIэмэ, къаIо.
- ЛIэныгъэм фэшъхьаф, Алахьым илIыкIу, хэкIыпIэ 
зимыIэ щыIэп. Алтынрэ Тэтарырэ къыташIылIэгъагъэ мыхъо-мышIагъэмэ Мысырыр къазыхэтщыжьыгъэкIэ, мыщи 
хэкIыпIэ къыфэдгъотын.
- ХэкIыпIэ закъоу щыIэр къыосIон,- Барысбый султIаным Джэкъмакъ дзэпщым игущыIэ IэкIихыгъ,- зао. Фэрадж 
султIаным итетыгъо лъэхъан Кипрэ хыгъэхъунэм къикIыщтыгъэхэ къащзехьэхэм сыда якъэбарыр?
- Нахьыпэм зыкъызэрэтфашIыщтыгъэм фэдэу джы 
ахэм зыкъытфашIыжьырэп.
- Къытщэщынэха, хьауми мылъкукIэ заушъагъа?
- Къытщэщынэх, Алахьым илIыкIу. Ау тхьамыкIэхэп, 
яIэр зыдахьыщтыр ашIэжьырэп.
- Зыдахьыщтыр амышIэмэ,- Барысбый щхыпцIыгъэ,- 
къыддэрэгуащэх. Арэп, Джэкъмакъ, зэгорэм мамлюкхэр 
Кипрэ нэсыгъэхэба? - ежь зыщыгъуазэм кIэупчIэ фэдэ 
зишIыгъ.
- Нэсыгъэх. Мылъкуби, гъэрыби къыращыгъагъ, 
мысыр хъазнэри агъэбаигъагъ.
- Сыд ащыгъум япщ Жан тепщэу тызыфыщысыр? 
ХызекIом фэIэзэ мамлюкхэр тиIэхэба? ТиIэхэмэ хэщ-ощ 
шъумышIэу Кипрэ хыгъэхъунэм мамлюкхэр фытегъэпсыхьэх. Инал Алый эмирыр хы Iофмэ афэIазэшъ, пащэ 
афэшI, сицыхьэ зэрэтелъыри, сызэрэщыгугърэри еIу.
- Пшъэрылъэу къысфэпшIыгъэм ыуж джыдэдэм 
сихьан, Алахьым илIыкIу.
- Мысырыр арэп мамлюкхэр зэрыбгъэкIыщтхэр, 
Сириер ары, Латакъэ къалэр Кипрэ хыгъэхъунэм бэкIэ 
пэблагъ,- Барысбый султIаныр пчъэм нэсыгъэ Джэкъмакъэ 
кIэлъыджэжьыгъ.
- Ары, ары, Алахьым илIыкIу, Латакъэ пэблагъ, ащ 
изгъэкIыщтых,- джэуап къытыжьи, "IантIырэхъо-зыкIэмыIэжь зыкъэзышIыгъагъэм зэкIэми ахешIыкIы" зыфэзыIожьыщтыгъэ дзэпщыр пчъэм дэкIодыкIыжьыгъ.
Кипрэ фагъэхьазырыщтыгъэхэ мамлюкхэм яIоф 
къикIыщтми-къимыкIыщтми зымышIэщтыгъэ Барыс бый 
султIаныри Iофынчъэу щысыгъэп: зызыIуимыгъэкIагъэ, 
къулыкъупкIэ дэгъукIэ ымыгъэгугъагъэ мамлюкыдзэ 
Мукаттам тхышъхьэми къытыринагъэп, Равдэ псыгъэхъунэми къыринагъэп. Ащ изэкъуагъэп, бай зырызхэри 
чэзыу-чэзыоу иунэ къыригъэблэгъагъэх - укIытагъэкIи 
гъэщынагъэкIи ахэр султIан хъазнэм къыригъэтагъэх, 
нэмыкI цIыф лъэрыхьэхэри джа IофымкIэ шъэфэуи нафэуи 
къыфыкъокIыгъэх. Мамлюк дзэпщмэ ащыщхэри зыкъуигъэIэбэжьынхэ ылъэкIыгъ, бедуин былымэхъо фэшIыгъэхэри зыщигъэгъупшагъэхэп. Дэнэ гъогум тет сатыушIэхэр 
ары зэмыубзагъэр - къыратырэм фэдитIукIэ ахигъэхъуагъ. 
БэдзэрыпкIэ-лъэмыджыпкIэмэ ауасэ къыIэтынэу эмирмэ 
ащыщ горэм къызыреIом, ащыгъум шхэпIэ-тутынешъуапIэхэми, хьамамэхэми, дапIэхэми, хьалыгъугъэжъапIэхэми, 
кIыщхэми, нэмыкIхэми танэсынышъ, цIыфхэр дгъэбырсырынхэ фаеу хъущт ыIуи, фидэгъагъэп.
Илъэс псаум Барысбый султIаным хэгъэгум щиугъоигъэ мылъкум фэдэ заулэ мамлюкхэм Кипрэ къыращыгъ: 
дышъэ, тыжьын ахъщэ дзыомэ ялъытэн мэфэ заулэ нэбгырэ 
пчъагъэ пылъыгъ. Гъэр шъэ пчъагъэмэ ящэни ахъщабэ 
кIахыгъ. Ежь ыпэкIэ щыIэгъэ султIанхэм амышIэгъэ Iоф 
дэгъу гъэр щэнымкIэ Барысбый ышIагъ: зэIахьыл гъэрхэр 
зэкIэрычыгъэхэу аригъэщагъэхэп.
КъыкIэлъыкIогъэ 1426-рэ илъэсым Кипрэ къыфырахыгъэ къэбарым ал-Ашраф Сайф ад-дин Барысбый пэшIуекIуагъ. Хыгъэхъунэм къикIыгъэ къэбарым сыхьати тыримыгъашIэу Джэкъмакъ дзэпщымрэ Инал эмирымрэ ыдэжь 
къаригъэщагъ, тIысыгъо римыгъафэхэзэ, тIуми яупчIыгъ:
- Шъухьазыра?
- Тымыхьазырэу, Алахьым илIыкIу, тыадыгэба! - 
Джэкъмакъэ джэуап псынкIэ къытыжьыгъ.
- Адыгэм некIо зиIокIэ, зыдэкIощтымкIэ зэрэмыупчIэжьырэр хымэ хэгъэгум щызэрэшъущымыгъупшагъэр 
дэгъу - джыдэдэм, зы мафи темышIэу, гъогу шъутехьащт. 
Джыри Кипрэ шъуесылIэнышъ, къытэкIун зигухэлъ Жан 

--- Page 419 ---

пачъыхьэр къысфэшъухьыщт. Ышъхьэп, зэрэпсаоу ары. 
Зыемэ зятщэжьыкIэ, илъэсым мамлюк дзэ заулэ зэрытIыгъын уасэ кIэтхыщт. Ежь Кипрэ хыгъэхъунэри хьакъулахьэкIэ къызэдгъэтэщт. Мызыгъэгурэ Инал Алый эмир шыуишъэр, Джэкъмакъ, уигодзэщт.
- Джыдэдэми тыхьазыр, Алахьым илIыкIу.
Ал-Ашраф Сайф ад-дин Барысбый султIаныр зыфаер 
джыри Кипрэ хыгъэхъунэм къыщыдэхъугъ: мэзэ пIалъи 
тырамыгъашIэу мамлюкхэм Фамагустэ, Ларнак, Лимосол 
къалэхэр аштагъэх, Жан пачъыхьэри, иунагъуи, къешIэкIыгъэхэри Мысырым къащэхи, джа илъэс дэдэм ахэр динар 
мин шъищыкIэ къыкIэлъэIугъэхэ Европэ хэгъэгу заулэмэ 
ялIыкIохэм аращэжьыгъэх, илъэсищэ хьакъулахь уаси 
къатынэу ащ унэшъо зэдэштагъи пылъыгъ.
ЛIэгъитфымэ - Муаед, Ибрахьим, Алтын, Тэтар, Ахьмэд - зинасып акIыIу хъугъэ Барысбый илъэс пшIыкIутфэ 
осултIаныфэ, тIогъогогъо Кипрэ зезэогъэгъэ гъитIур 
хэпхыжьымэ, Мысырым бырсыр имылъэу щымамырыгъ. 
Ау ежь уз къемыуалIэу зылIэгъэ 1438-рэ илъэсым тэлаум, 
мацIэм, огъум ыуж Мысырым щыгъэблэшхуагъ.
"Зышъхьэ щымыIэм ищыд хьэмэ ашхы" зыфаIуагъэр 
шъыпкъэ.
Ал-Ашраф Сайф ад-дин Барысбый дунаим ехыжьызэ, 
ыкъо Юсыф ычIыпIэ ригъэхьанэу Джэкъмакъ къызыфелъэIужьыгъагъэ аужырэ лъэIур фишIи, илъэсныкъо имыкъукIэ ежь султIан Мысырым зыфишIыжьыгъ.
IV
- ПшIагъэм урыкIэгъожьэу къыхэкIыгъэба? - Джэкъмакъ султIаныр ихыдзэпщ еупчIыгъ.
- Дунай хьафым дэгъуби, дэиби цIыфым щешIэ, 
Алахьым илIыкIу, сшIэрэп ныIа джитIум язэу укъызыкIэупчIагъэр? - султIаным иошIэ-дэмышIэ къэупчIакIэ зыфихьыщтыр 
Инал ымышIэщтыгъэми, зэхихыгъэм джэуап-упчIэ псынкIэ 
ритыжьыгъ.
- Дэгъуми рыкIэгъожьых… Зиунэмэ хьалыгъу арымылъ 
унагъомэ сыдэущтэу укъызэхашIыкIыщта? ЗэкIэми анахь 

--- Page 420 ---

Iофыр тызыщыгугъарэ мамлюкхэр арых. Зымафэ Къаитбэй эмирым имамлюк горэм ищыIэкIэ-псэукIэкIэ сызеупчIым, "зыр зыкIэ пштэмэ, зыфэдизыщтыр хьалыпIам" 
къысфидзыжьыгъагъ.
- Къаитбэй эмирым тыщытхъузэ, Алахьым илIыкIу, 
имамлюкхэр дгъэсэхъуджагъэх, сэ а мамлюкым ыцIэ 
къызэзгъэшIэнышъ, сыкъыфырехыщт.
- Хьау, хьау. Мыхъун къысиIуагъэп. Ар пIоу Къаитбэй 
эмырыри, иухъумэкIо пэщэ Къэншъаугъур мамлюк шыутIокI 
эмирыри - джары уфаемэ ащ ыцIэр - щыхьагъу умышIых. 
ЛIыгъэкIэ султIан зызыфэсшIыжьыгъэ Мысыр гъэблэкIэзыжьыр илъэсым къехъугъэшъ, хьалыгъу такъыркIэ сфэгъэразэрэп. Тучанхэр, шхапIэхэр, бэдзэрхэр нэкIых. НэмыкI 
хэгъэгухэм къырязгъэщырэ гъомылапхъэхэр къэсыгъо 
рамыгъафэзэ, зэхатыгъухьажьых. Родос хыгъэхъунэ 
къащ зехьэхэми, ащ щызэрэугъоигъэхэ хы хъункIакIохэми 
тыщагъэIэжьырэп. ЗаокIэ къытэкIущтыгъэхэмэ Iофыгъэха, 
къыттеохэшъ, зыдэхъугъэхэр тымышIэу хым хэкIодэжьых. 
Моу тIэкIу зыкъызытшIэжьыкIэ, зэгорэм Кипрэ тызэрекIугъагъэм фэдэу Родоси текIущт, ау зэкIэми анахь Iофыр 
тырку-огъузыхэу зыгъэ Константинополь зыштагъэхэр 
арых. ТалъэныкъокIэ тызэрыкIощтыгъэ хыдэкIыпIэхэри 
зэлъаубытыгъэх.
- Джары тыркумэ ашъхьэ къядгъэIэты хъущтэп Баркъукъу зыкIиIощтыгъэр,- Инал къыIуи, ицыхьэ зытелъыжьэу 
султIаным еушъыижьыгъ,- Юсыф кIэлагъэ, ятэ къызэрэолъэIугъагъэр фапшIи, фыземыхьашъущт султIаныгъор 
зэрэIыпхыжьыгъагъэм пае пшIагъэм урыкIэмыгъожь, ощ 
фэшъхьаф ар зезыхьан эмир Мысырым исэп. КъэошIэжьа 
гухэлъышIу закъокIэ джэнэтым ифэхэрэп, ащ гушIуи дыуиIэжьын фае Муаед султIаным зэриIо зэпытыгъэр? КъаIори, 
Алахьым илIыкIу, джыдэдэм тыркумэ тякIунышъ, джа 
Константинополь шъыпкъэм щызэхэткъутэных!
- Инал хыдзэпщыр,- Джэкъмакъ султIаныр щхыгъэ,- 
ащ фэдизэу уикъошъо хьанцэхэр умыгъэжьых, уигъусэхэр 
бгъэохъущтых. Адэ зиунэ мамыр имылъ унагъор джэхьнэмым хэсэу мэпсэу аIоу зэхэпхыгъэба? ЛэжьэпкIэ дэгъу 
ятты пэтзэ, мамлюкхэм афашIэрэр ашIомакI. Ахэр зытымыгъэразэхэкIэ, Мысырым бырсыр къихъухьащт. Сирием 

--- Page 421 ---

иэмирхэми зягъэшIэжьыгъэн фае. Монголхэр е къащзехьэхэр къызякIухэкIэ, тэры ахэр къызыкъонэжьыхэрэр.
- Ахэм япшIэщтыр пшIэрэба, Алахьым илIыкIу?
- СэшIэ, ау о пшIэрэр къысаIу.
- ТякIунышъ, зэхэдгъэтэкъощтых.
- Хэгъэгум лъэпкъ зао къибгъэтэджэщт, ара?
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, сшIэрэп ащыгъум…- 
Инал хыдзэпщыр гукIэ къыкIащти, ушъхьагъу гъумытIымкIэ къыухыжьыгъ.- Монголхэми, къащзехьэхэми заушъэфыжьыгъ…
- Инал, ухыдзэпщ дэгъу, ау загъорэ хымрэ пшэхъолъэ 
шъофнэкIымрэ зэхэогъэкIуакIэх. Монголхэмрэ къащзехьэхэмрэ дгъэIэсагъэх тIозэ, о ахэм уафэзэщы. Сирием 
иэмир шъхьэгъажъохэри Iофхэп, ахэм сыд ягъэIасэр, 
зэкъоуутынхэ плъэкIыщтых, джы анахь Iофыр джа узэзэонэу зыфапIорэ тырку-огъузхэр арых. Сыдэу пшIошIыра 
типыигъэ Тамерлан ыкъо Шахрух садэжь къызыфезгъэблагъэрэр?
- Муаед, Барысбый султIанхэм ащ фамышIэгъэ лъэIур 
о фэпшIэнэу ара?
- Ащ бгъэшIэгъон хэлъэп, фэсшIэнкIи мэхъу. Сыдэу 
пшIыщт, щыIэныгъэм нэшэ тIыргъуагъэр зым фещэи, адрэм 
мыхъур хъугъэ ыIозэ, IэкIелъхьэ. ЩыIэныгъэр егъэзыгъэп 
шъхьае, ежь сэ сыригъэзыгъ. ХэкIыпIэнчъэ чIыпIэ сифагъэу 
арэп, ау узыфэсакъыжьымэ нахьышIуба?
- Ары, ары духьэ къыхьы хъумэ, имамри хэукъо.
- Ухэмыукъомэ нахьышIу,- ежь зыфаеми султIаныр 
текIыгъэп.
Чабэм ишыихъ мыжъо мэхьмал-пIэтехъо шхъуантIэр 
тырихъонэу Шахрух зыфэягъэр бэшIагъэ, Тамерлан джыри 
псэугъэ. Яти ащ фэмыеу арыгъэп - Мысырыр зиштэкIэ, 
зыми емыупчIыжьэу джа мэхьмалыр шыихъ мыжъом 
тырихъо шIоигъуагъ, ау Алахьым илIыкIо Мыхьамэт пегъэмбарыр къызыщырагъэхыгъэ чIыпIэ шыихъым IашэкIэ 
екIуныр къыригъэкIущтыгъэп. АрынкIи мэхъу идзэхэр 
Сирием ичIыгу гъунапкъэ къыIуищэхэти, зыфыIуищыжьыщтыгъэхэр. Ары шъхьае, Багдад араб къалэба? Зэп, тIоп 
ар Тамерлан зэриштагъэр, зэрихъункIагъэр. Ащ пае 
къанэщтыгъэп ащ икIхэу арабхэр Чабэм кIонхэр, къикIыжьынхэр, агу илъыныр.

--- Page 422 ---

Уахътэм хэтырэ цIыфи - ышъо, ыбзэ, ищыгъын, игъомылэ, идин емылъытыгъэу - изэфэд. Сыда узыфаер, 
уигухэлъыр, тыда уздакIорэр, укъыздикIыжьырэр, щыпшIэщтыр, щыпшIагъэр ыIоу зыми еупчIырэп. Ежьми мафэкIи 
чэщкIи, кIымафэкIи гъэмафэкIи, гъатхэкIи бжыхьэкIи 
зызэблехъу, инеущ дэкIэжьынэу щэгугъыми, итыгъуаси 
итыгъоснахьыпи, имэзэ-зэблэкIхэми жъы адэхъушъ, 
блэкIыгъэ лIэшIэгъум изэманыгъэкIэ еджэжьых. ШIукIи, 
екIи тарихъым къыхэнэжьырэр макIэп, щыIэгъэ-щымыIагъэхэу зигугъу амышIыжьыхэрэри нахьыб. Мыхьамэт 
пегъымбар лъапIэри Исус хьазабщэчыри, Македонскэри, 
Чингизхъани, Батыйхъани, Пыйпэрыси, Баркъукъуи, Тамерлани дунаим тетыгъэх, хэти ищыIэкIагъэм епэсыгъэу, 
атефэ-атемыфэхэрэри араIуалIэхэу тарихъым къыхэнэжьыгъэх. КъокIыпIэри къохьапIэри, къыблэри темырыри ахэм 
янэплъэгъугъ. Ау Мыхьамэт пегъэмбарымрэ Исус хьазабщэчымрэ афэшъхьаф чIыгумрэ уашъомрэ зыщызэолIэжьхэрэ чэпэ блэгъэ-чыжьэхэм анэсынхэ алъэкIыгъэп.
Дзэпщ пстэуми Шахрух афэдагъэп. Ятэ, Тамерлан, 
щэIэфэ, дэзэофэ чатэмрэ динымрэ зэдиIыгъыгъ, гум 
ымыштэрэр шъхьэм фишIынкIэ щыщынэзэ, игъашIэ кIуагъэ, 
игунэхьэшIагъэхэр зэригъэгъужьын закъоу къыфэнэжьыгъагъэр диныр арыти, ыпсэкIэ ащ зыритыжьыгъэу шыихъ 
мыжъом тырихъощт мэхьмалым нахь гугъапIэ иIэжьыгъэп. 
Аущтэу зишIэкIэ, зичатэ IэкIаутын амылъэкIызэ дунаим 
ехыжьыгъэ ятэ ахърэт джэнэтыпчъэр фыIухыгъэнэу гугъэщтыгъэ.
- Адэ джары, Тамерлани дзэпщ пхъэшагъ,- Джэкъмакъэ игущыIэ лъигъэкIотагъ,- дунаир зэлъиубытынэу 
имурадыгъэми, Алахьым къыдигъэхъугъэп. Тэ щыIэу 
пшIэра ар? Джэхьнам машIом хэстыхьэ. Шахрухи илъэс 
пчъагъэ хъугъэшъ къытэлъэIу, къытэубзэ. Муаедрэ 
Барысбыйрэ благъэу къызэрагъэкIуалIэщтыгъэпти, джы 
сэ сыкъыхигъэщыгъ, мазэ тешIэрэп къысфимыIопщэу. 
Еспэсыщтыр сшIэрэп.
- УфэгуитIумэ,- Инал хыдзэпщым нахь мэкъэ IэтыгъэкIэ зыкъызэблихъугъ,- хьаджэ Iасэ зызышIыжьыгъэ аслъан 
хьакIэ-къуакIэм фэсакъ, Iогъу-шIэгъу зыкъемыгъэшI, 
идунэе джэхьнэми псынкIэ фэмышI.

--- Page 423 ---

- Ары шъхьае тэри зэгорэм тыгу дгъэушъэбын фаеба… 
тэри тышыихъ дэдагъэп.
- ТызызэрэшIэрэм мыхъун пшIагъэу къэсшIэжьырэп.
- Кипрэ хыгъэхъунэм щыдгъэхъэгъэ купыр?
- Алахьым ишIэ ащ хэмылъыгъэу щытэп. КъэпшIэжьырэба ащ къытфикIыщтыгъэхэ къащзехьэмэ ислъам дин 
лъапIэмкIэ къытфыряхьисапыгъэр?
- КъэсэшIэжьы, сыдигъуа ар зыхъугъагъэр… Мысырым пае мылъкухьэ тыкIогъагъэ нахь, тхьэ Iоф хэлъыгъэп 
ащ. 
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, Родос темыкIужьынэу ара?
- Родос къащзехьэмэ тямыкIумэ, сыдэущтэу Мысырыр 
тIыгъыщта? Алахьым тыкъызэхишIыкIынэу, ынэшIу 
къытщифэнэу сыщэгугъы,- "сисултIаныгъо пае сыубзэзэ, 
згъэкIодыгъэ мылъкур згъотыжьын фаеба, хэт ышIэра 
эмирхэм джыри зыкъызэрэсфашIыщтыр" гукIэ зыфиIожьи, 
зэпыугъо тIэкIукIэ игущыIэ пидзэжьыгъ.- Кипрэ тыкъызэрикIыжьыгъагъэм фэдэу Родос шъукъикIыжьымэ, Шахрух 
иIофи, пытымыгъэзыкIыпагъэми, къытедгъэзэжьын. Iэр 
къыпфэзыщэигъэм уемытэу ублэкIыныр гунахь.
- Сэдакъэ зэратырэм фэда Шахрух? - Инал джыри 
къыIуагъэм текIыгъэп.- Мысырым илъ мылъкум фэдиз 
ащ изакъоу иI.
- Байми, къэлъаIоба? Джары зымыгъэин, зымыгъэпаг, 
султIан, ощ нахьи Алахьыр нахь лъэш арабмэ зыкIаIорэр. 
Шахрух ижъышъхьэм зыкIэлъэIурэр султIан сызыхъугъэм 
ыуж ныIэп къызызгурыIуагъэр. О джыри, Инал, укIал, 
къыбгурыIощтэп. УрызгъэцIыкIоу арэп, сэ къэзгъэшIэгъэ 
илъэс тIокIищырэ пшIыкIутфырэм фэдиз къызыбгъашIэкIэ 
ары, хыдзэпщ, ар къызыбгурыIощтыр. Шахрух Iофэп, 
Родос зыщымыгъэгъупшэщтыр. Непэ тэркIэ чапычыри 
лыеп, мыхъу зыщыхъурэм мамлюк жэмыIан горэм Iутыдзэн. Илъэс къэси тикъулыкъупкIэ къыхэгъахъу аIо нахь, 
тхьауегъэпсэур щыIэп. Баркъукъу ары зилажьэр, къызыкъуищэхэзэ, нэшIэ-IуикI хъугъэх. Тапырикъурэп, ятшIэщтыри 
тшIэрэп.
- СэшIэ,- хыдзэпщым псынкIэу къыIуи, джэуап къытыжьыгъ.- КъошъуачIэр хым хэс къэси мэпытэ, къызэрэхэпхэу мэгъукIэ. Мамлюкхэри джащ фэдэх. Яджыбэхэр 
мыушъагъэхэмэ, акошъо-бгъашъомэ япкIылIэжьых.
- Мамлюкмэ ячатэхэр мэулъыих, ара?..- Джэкъмакъ 
щхыпцIыгъэ. 
- Ащ джэуап къызестыжьыщтыр Родос укъызикIыжьыкIэ ары. 
- Узыщыгугъырэр пIэ къихьэгъахэу лъытэ, Алахьым 
илIыкIу, ау нэмыкI хэкIыпIи, къысфэбдэщтмэ сшIэрэп нахь, 
щыI,- "джыри мыр бэрэ султIанынэу фай" Инал ыIозэ, 
къыIощтыгъэм ошIэ-дэмышIэ кIэух къыфишIыжьыгъ,- 
шыихъ мыжъом мэхьмалыр къезыхъухыщтхэ нэбгыриплIымэ аIэгушъохэр зэгуалъхьэхэмэ, яинагъэм фэдиз 
дышъэ къаIыпхыщт.
- КъэмыIу! Щыгъэт! - СултIаным ыIэгушъо гъугъитIукIэ зыкъиухъумэжь фэдэу хыдзэпщым пэIуищэигъэх.- Яси 
Алахь, зэхэпхыгъэ гунахьыр сыхэзыгъэукъонэу ежьэгъагъэми сэри къытфэгъэгъу, унэшIу къытщыф, лIыкIо 
сызыфэпшIыгъэ хэгъэгур чIыпIэ къин ифагъэти, хэкIыпIэм 
лъыхъузэ, Инал хыдзэпщым егъашIэм ыпщыныжьыщт 
псэкIодыр къыIэкIэIуагъ нахь, ыгу илъыгъэп, шыхьат 
сыфэхъу, сыдэпщынэнэу нэузыр зытесэлъхьажьы. ХыдзэпщымкIэ, си Алахь, дэгъу горэ къыуасIо сшIоигъу: ар О 
умышIэу арэп, ау ежь зэхезгъэхынэу сыфай. Ислъам диныр 
зипкъынэ-лынэ быслъымэн. Ар тшIозыгъэкIодынэу зигухэлъ джаур тхьабэхэмрэ къащзехьэхэмрэ псэемыблэжькIэ апыщыт. Тызымыгъэпсэужьырэ родос къащзехьэмэ 
адэжь кIощтышъ, атебгъэкIонэу сыолъэIу.
СултIаным иошIэ-дэмышIэ гущтэ апэм Инал къыкIигъэщтагъ, етIанэ тхьэ зэрэфелъэIурэм зыкъыригъэшIэжьыгъ, 
тIэкIу зытешIэм, зиухыижьэу ригъэжьагъ: "Мэхьмал 
техъуа пкIэ къаIых сIуагъэмэ, сыда мыхъунэу хэлъыр? Кипрэ 
тызетым ыгъотырэр зэкIэ зэрэзыкъуиуплIанкIэщтыгъэр 
мыщ шIэхэу щыгъупшэжьыгъ. СшIэрэп ныIа, султIаныгъор 
Алахьым къызыфегъэшъуашэм зиукъэбзыжьыгъэнкIи 
мэхъу. Къыфэбгъэшъошагъа, си Алахь? Къысфэгъэгъу, 
унэшIу къысщыф, Барысбый султIаным икIэн Юсыф шъаом 
ар мыщ къызэрэтырихыгъагъэр сынитIукIэ сымылъэгъугъагъэмэ, сыкъыомыупчIыжьынкIи хъущтыгъэ. Ау уилIыкIо зэриIоу уидунэе гъэпцIалъэ сыщыхэукъуагъэмэ, 

--- Page 424 ---

къысфэгъэгъу, родос къащзехьэхэмкIэ уапашъхьэ зыщысыукъэбзыжьын, сэ ислъамым сыридзэкIолIышъ, шIэ 
зыфаIорэр сэшIэ!"
- Адэ джары, Инал, мафэ къэси Алахьым тызыщиушэтырэ дунэе хьафыр гъэпцIалъэ зыкIаIорэр,- Джэкъмакъ 
итхьалъэIу зеухым, нахь мэкъэ шъоткIо-латкIокIэ ихыдзэпщ 
зыкъыфигъэзэжьыгъ,- умышIахэу къыпIэкIэIуагъэр, ащ 
фэди мэхъу, угу емыгъэкIу, Алахь зизакъом ори, сэри 
тыкъызэхишIыкIыщт, ынэшIу къытщифэщт. О неущ гъогу 
утехьащтышъ, угу умыгъэкIоды.
- Алахьыр сыгу илъ, изэфэгъэ-пытагъи слъы хэлъ! - 
джыдэдэм гупшысэ зэпеомэ ахэмытыгъэ фэдэу Инал 
иджэуап кIэкIыгъэ.
- Гъогумаф,- султIаным игущыIэ нахь кIэкIыжьыгъэми,- Алахьыри, сэри тыуигъус,- кIэлъиIожьыгъ.
Кипрэ къащыдэхъугъагъэм фэди мамлюкхэм Родоси 
къащыдэхъугъ: къащзехьэхэр къапэмыуцужьхэу япытапIэмэ задагъэпытыхьажьи, хыгъэхъунэр мэзэ псэум мамлюкхэм зэрэрагъэпхъуагъ. Къафищыщт мылъкур къы ращи, 
Мысырым къагъэзэжьыгъагъэми, Джэкъмакъ султIаныр 
гукIэ рэзагъэп - ежь ышъхьэкIэ къыIэкIэхьэгъэ мылъкур 
шIомэкIагъ. Ау ар къызыхимыгъэщэу Инал хыдзэпщым 
IэнэтIакIэ къыфигъотыгъ - Александрие, Дамиеттэ къэлэ 
къухьэуцупIэхэм эмир афишIыгъ. АщкIэ ынэ къыкIаощтыгъэ, иIофмэ къахэгущыIэщтыгъэ хыдзэпщыр зыпэIуигъэкIотыгъ. Ежь нахь фэгъэIорышIэщт эмир ныбжьыкIэхэри, 
нахьыжъхэри къызпигъэблагъэхэу ригъэжьагъ, ау илъэс 
пчъагъэрэ зыкIыгъугъэ султIан шъхьэфэшIум иIофмэ ащымыгъуазэу, ылъакъо зэтелъэу ежьыри щысыгъэп.
Джэкъмакъ султIаными ныбжьыбэ иIагъ нахь мышIэми, 
идышъэ тахътэ ичъыихьэщтыгъэп. Ихэгъэгу Iофхэр 
зэрифэхэзэ, исултIаныгъэ кIэн къызыфигъэнэщт ыкъо 
нахьыкIэ Осмэн изекIокIэ-гъэпсыкIэ ыгъэгумэкIыщтыгъэ. 
ГъэрекIопагъэ дунаир зыбгынэжьыгъэ ыкъо нахьыжъ 
псаугъэмэ, джыдэдэми ар ычIыпIэ ригъэхьащтыгъэ. Осмэн 
цIыф къаигъэ-шъхьэпай, иплъырыгъэ укъесты нахь, укъигъэфабэрэп. Аущтэу ыкъо зэрэщытыр ышIэзэ, ащ ылъапсэ 
зэригъэпытэщтымрэ зэригъэбаищтымрэ нахьрэ Iоф 
Джэкъмакъ султIаным ижъышъхьэ илъэсхэм иIэжьыгъэп.

--- Page 425 ---

Аз-Захир Сайф ад-дин Джэкъмакъ султIаным ыдэжь 
Шахрух эмирыр зэрэрагъэблэгъагъэм икъэбар гъоумэ 
Каир щамыIопщыгъагъэми, шъэфыгъэп. Джа сыхьат дэдэм 
ащ бэдзэрхэр, щайешъуапIэхэр, хьамамэхэр, урамхэр 
къызэлъичъыхьагъэх, Iоф зезыгъэшIыгъэхэри къизымыдзэгъахэхэри мэкIагъэхэп.
- БлэкIыгъэ хъугъэ-шIагъэмэ, Шахрух, пчыпэкIэ, щэбзащэкIэ е мыжъокIэ уакIэлъыожьыкIэ, сыда ишIогъэжьыр,- 
къэухьэ-лъыухьэ чыжьэкIэ Джэкъмакъ къыригъэжьагъ,- 
о уяти, сэ сяти бэшIагъэ зыщымыIэжьхэр, уилъэIу къыпфэзымышIагъэхэ султIанхэри дунаим ехыжьыгъэх. Ау 
ащкIэ илъэс пчъагъэм узыкIэлъэIугъэ Iофым тытемыгущыIэнэу къизгъэкIырэп. Сэ "хъун" сIуагъэкIэ, уилъэIу 
къыпфэсшIэгъахэу умылъытэ, сызэупчIыжьын, къытезгъэнэн фэе эмирхэр хъоих… Ахэм сиIо ахэмыхьанэуи, сихьатыр къамылъэгъунэуи арэп…
- Муаед, Барысбый султIанхэм къысфамышIагъэр о 
къысфашIи, Алахьым илIыкIу,- Шахрух къыIуи, унэм 
зыщиплъыхьэзэ, къеIушъэшъэжьыгъ,- сэ мы дунаим сIэ 
къихьанэу къыпфэсымышIэжьын щыIэп.
- Зыгъэсамбыр, эмир. Орырэ сэрырэ фэшъхьаф мы 
унэм исэп. Адэ сыдэу пшIын, тидунэе гъэпцIалъэ джары 
зыфэдэр. Ау титIо тIорэмрэ тшIэрэмрэ Алахь лъапIэу 
лъагэм ишIэ хэмылъэу щытэпышъ, джа къэпIуагъэр сэрэп, 
Мысыр хэгъэгур ары зыфэпшIэщтыр. Мэхьмалыр плIэ 
зыууплIанкIэкIэ, зэрэхъурэм фэдизыщт дышъэр, нахь 
пIокIэщтэп, Iужъущтэп. Осэ пыупкIыгъэшъ, къыщэрэмыкIи, къехъурэр гупыкI-гопэшIушIэщт. УишIушIэ тын къызэрэтIэкIахьэу тишIушIэ Iизын тхылъи уигухэлъ лъапIэ 
къыбдигъэхъущт.
- Тызэзэгъыгъэмэ, Алахьым илIыкIу, ащ такъикъ лыий 
тезгъэшIэжьынэп,- Шахрух къыдэхъугъэм ынэхэр къыригъэлыдыкIыгъэх,- сыкъызыщыуцугъэ унэм згъэчъэныхэшъ, зэдэтштагъэр къязгъэхьын.
- Быяу,- Iоф зыримыгъэшIы фэдэу Джэкъмакъ къыIуагъ,- зытырэмрэ зэратырэмрэ фэшъхьаф цIыф ащ теплъэ 
хъущтэп.
- Ащыгъум сэ сIэшъхьитIукIэ ар къыпфэсхьын.

--- Page 426 ---

- Сыд пае укъэкIо-укIожьэу садэжь уIутын. Скъо Осмэн 
Iизын тхылъыпIэри нычхьапэ къыпфезгъэхьын, ау къептыщтыр дышъэ пIоу къемыIу, пытэу къызэкIоцIыпх. КъыоупчIымэ, чэтэгъэлъ мыжъоупцIэкIэ хэкIыжь.
Осмэн зыфаIофтагъэр шIоемыкIу-зэримыпэсыжьэу 
"мыжъоупцIэр" ятэ ыпашъхьэ рилъхьагъ:
- "ЦIыфыр жъыгъэм зиуцокIэ, сабый мэхъужьы" 
заIокIэ, сшIошъ хъущтыгъэп шъхьае, шъо лIыжъитIум 
шъуимыжъоупцIэ зэIыхыкIэ ар сшIошъ ыгъэхъугъ.
- МыжъоупцIэри уимыIэмэ, былымышху…- Джэкъмакъ гъэретынчъэ-гуетныгъэнчъэу ыжэкIэ-пэкIэ мыкIырмэ 
атещхыкIыгъ.
"Щхы, щхы… сэ укъыздэхьащхын нахьи о зыдэхьащхыжь…- Осмэн зишхыжь-зистыжьызэ, ятэ ынэмэ акIэплъагъ, джыри гукIэ фидзыгъ.- ЦIыфыр жъы зыхъукIэ, 
сыд иIушыгъэми, ыжэкIэ-пакIэмэ къаубытыжьырэп ощ 
фэдэ горэщтын языгъэIуагъэр, тэхътэнчъэу укъэнэнкIэ 
узытещыныхьажьызэ, тэ зыми тыщымыщэу тыкъэбгъэнэщт…"
- МыжъоупцIэр зэрэтихъоир пшIэзэ, Алахьым илIыкIу, 
Шахрух имыжъоупцIа джы укъызыфэнэжьыгъэр? - Осмэн 
джыри ятэ фидзыгъ.
- Ар къызыпшIэщтыр джырэп, сикIал, укъыздэмыгузажъу, сыпшъхьащымытыжьымэ ары.
Ащ ыуж аз-Захир Сайф ад-дин Джэкъмакъ султIаным 
мэзэ заулэ нахь къыгъэшIэжьыгъэп - илъэс тIокIиплIым 
итэу дунаим ехыжьыгъ.
Мафэ къэси зажэщтыгъэ къэбарыр зэрэзэхихыгъэм 
лъыпытэу Инал хыдзэпщыр Каир къэсыгъ. Джэкъмакъ 
султIаныр загъэтIылъыгъэ мафэм ыуж Эмир упчIэжьэгъу 
зэхэсыгъом кIэщакIо фэхъугъ, зы нэбгыри къэгущыIэгъу 
римыгъафэу зэрэфыземыхьащтыр ышIэзэ, Джэкъмакъ 
къыкIэныгъэ Осмэн къо закъор султIан аригъэшIи, мэзэ 
заулэкIэ ащ ычIыпIэ ежь ихьажьыгъ. 
"Е зышIэрэр ем екIодылIэжьы" зыфаIорэр шъыпкъэщтын, джадэдэр ежьыми рашIэжьыгъ. Къебэныгъэри 
султIан бэгъашIэ хъугъэп.

--- Page 427 ---

V
"Аслъаныр жъы зыхъукIэ, бэджэшъхэр дэхьащхых" 
адыгэ мамлюкхэм зэрарагъаIоу, нахь Iушымрэ тхьагъэпцIымрэ язэрэмыгъашIэу илъэс къэси султIанхэр Мысырым 
щызэблахъухэзэ, къяхъулIагъэр гъэшIэгъоны: Хушкадам 
урымым хабзэр ашIуиубытыгъ.
Лъэгэ пстэури зэфэдэп: пхъэнтIэкIум тетым нахьи чъыг 
шъхьапэм пысыр нахь чыжьэу маплъэ, онэгум исымрэ 
тхышъхьэм тетымрэ янэплъэгъущтыри зэфэшъхьафы. Ау 
лъхъанчэри лъагэри къызэмыкIухэрэ цIыфыхэри щыIэх. 
Зым лъапэкIэ зырищымэ, ышъхьэ къэуназэ, адрэм лъагэри 
шIолъхъанч. НэмыкIыр пчэгъум фэдэу пкъые, фэшъхьафыр - чы уфэупцI.
Инал султIаным ыуж пчыпэкIэ зэпыуцугъэ нэбгырищ 
Мысырым къитэджагъ. НэмыкIхэри щымыIагъэхэу арэп, 
ау мищыр уяушъый-уягыигъэкIэ бгъэдэIонхэ плъэкIыщтэп. 
Зыр Инал ыкъоу султIан ашIыгъэкIэ Ахьмэд, адритIур 
ашрафит, захарит мамлюкмэ япащэхэ Жанымрэ Хушкадамрэ арых. Жаным - Шам иэмир, Хушкадам султIан 
щагум иунэшъошI. ЗикъулыкъупкIэ къыкIэдэущтыгъэхэ 
мамлюкхэм пчэгъу пкъыекIэ иапэрэ мазэхэм зафычIимысэу 
уфэупцIэ-тхьагъэпцI зафишIыгъагъэмэ, Ахьмэд султIаным 
иIоф кIэух псынкIэ Мысырым щыфамышIыныгъэкIи мэхъу.
- СиунэшъошI Хушкадам къумалыгъэ къыздызэрихьи, 
сипый захарит купмэ пащэ афэхъугъ шъхьае, сятэ Инал 
иашрафит мамлюкмэ япэщэ Жаным сыда джы нэс Шам 
къызфимыкIыгъэр? - Ахьмэд султIаныр иухъумакIомэ 
яупчIыгъ.
- КъыпфикIына, Алахьым илIыкIу, султIан узэхъум, 
гушIуакIо къыпфэмыкIогъагъэр,- ухъумакIомэ ащыщ 
горэм къыIуи, нахь къэбар дэйкIэ къыухыжьыгъ: - Ашрафит, захарит мамлюкхэр зэкъоуцуагъэх, тыкъауцухьагъ.
- Тыкъызэрауцухьагъэр сэлъэгъу,- шъхьангъупчъэм 
кIэрыт султIаныр къызэплъэкIыгъэп,- ау Хушкадам къыготыр къэсшIэжьырэп, Къаитбэй эмирыр ара сэIо?
- Ухэукъуагъэп, Алахьым илIыкIу.
- Адыгэ эмирымрэ урым эмирымрэ зыщызэгоуцогъэхэ мафэм сыхэукъуагъ,- псынкIэу султIаныр шъхьангъупчъэм къыкIэрыкIыжьыгъ,- ау мо нэпэнчъэхэм чапычныкъуи ястынэп. Къысфашъущ Къаитбэй эмирыр!
Къыфагъэсыгъэм султIаныр еупчIыгъ:
- Сыд Iофа, Къаитбэй эмирыр, зепфэрэр? УакIыб 
къыдэплъырэ нэшхори хэт щыща?
- Сшъхьэ иIофэп зесфэрэр, мамлюкмэ ядао зыфэдэр 
ошIэ. Адыгэмэ янахьыжъ-нахьыкIэ гъашIо укъимыубытыгъэми, шъхьакIо зэпхыгъэм цIэ иI, къыосIон, зыщыщыри 
озгъэшIэн: Къэншъаугъур, тятэжъхэр зыщыщ адыгэ лъэныкъом къикIыгъ, симамлюк ухъумакIомэ япащ. Сыда 
джыри сщыгъупшагъэр?
- Икъугъ, ынапэкIэ сымышIэщтыгъэми, игугъу зэхэсхыгъ,- "зыр зыкIэ зештэм, мыры хьалпIамэ къыкIэзыгъэкIыгъагъэр" гукIэ щхи, зиушъэфыжьыгъ.
- Дэгъуа дэя зэрэзэхэпхыгъэр? - Къэншъаугъур къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- Дэгъу нахь, дэина! - султIаным къыIуи,- сыкъэдаIо, 
сыда къысэшъуIонэу шъузыфаер? - КъяупчIыжьыгъ.
- Сэ сшъхьэкIэ зыми сыфаеп, о сыкъызыфэпщагъэм 
сыкъежэ.
- Ащ фэдизэу шъуиадыгагъэ шъогъэлъапIэмэ, сэри 
сыадыгэшъ, сызэрэшъуфэмыразэр къышъосIон. Сыда 
Хушкадам урымым шъуадыгэу гъусэ шъузыкIыфэхъугъэр?
- Мамлюкхэр къызыкIэдэухэрэр якъулыкъупкI нахь, 
адыгэ, урым, тырку Iофэп.
- КъэпIуагъэр тэрэз, хэтырэ цIыфи зэрэгущыIэрэ бзэм 
емылъытыгъэу аныбэ зэфэдэ,- султIаныр щхыпцIи, ежь 
зытыриубытагъэм текIыгъэп,- ау мамлюкхэр къызыкIэдэухэрэр лъэпсэнчъэшъ, афэсшIэн слъэкIыщтэп.
- Укъэзыуцухьагъэхэм плъапсэ зэрэкIаутыщтыр къыбгурыIорэба?
- Хэгъэгум зэо-банэ къизгъэтэджэнэу сыфаепти ары 
ахэм уакъызкIыхэсщыгъэр. СыкъызэхэпшIыкIыщтмэ, Iофыр 
зытет шъыпкъэр къыосIон: шъукъызкIэдэурэр къышъуфасшIэмэ, хэгъэгум мылъку къинэжьыщтэп.
- Сэ сшъхьакIэ зыми сыкъыкIэдэурэп,- Къаитбэй 
эмирым зиухыижьыгъ,- симамлюкхэр зэшэсхэм, Iэжэгъу 
сафэхъушъугъэп.

--- Page 428 ---

- Уифедэ хэлъти, уимамлюкхэр пфэIэжэшъугъэхэп,- 
зысултIаныр илъэсныкъо нахь мыхъугъэ Ахьмэди къызэкIэкIуагъэп,- о уизакъоп, адрэ эмирхэри, мамлюкхэри 
арых. КъэошIэжьымэ, къысфэжъудэгъагъэп шъхьае, 
шъуимамлюкхэр зэхэсыугъоенхэшъ, хэгъэгудзэ сшIынэу 
ары сызыфэягъэр.
- Зэхэоха, Къэншъаугъур, мыщ игухэлъыгъэр,- Къаитбэй щхыпцIыгъэ,- тэ эмирхэм зыми тыщымыщ-тыдзэнчъэу 
тыкъигъэнэнэу фэягъ.
- Сыд пае шъудзэнчъэщта. Хэгъэгудзэмэ шъуряпэщэщт. Ар блэкIыгъэ Iофышъ, тытегущыIэжьынэп. Сыфаеп 
зэо-банэ къысэшъушIылIэнэуи, Мысырми къижъугъэтэджэнэуи. Арышъ, непэ къыщегъэжьагъэу сызэрэмысултIаныжьыр, сэр-сэрэу сиIанатIэ къызэрэзгъэтIылъыжьырэр къысэкIугъэхэм сфяпIонэу ппшъэ къисэлъхьэ. Ау хэт 
султIан шъушIыгъэми, Хушкадам шъумышIынэу сыкъыкIэлъэIу. СултIаныщтымкIэ шъукъысэупчIымэ, нэбгыритIумэ 
ацIэ къесIон: орырэ Жаным эмирымрэ. Сенэгуе ощ нахьи 
Жаным ыцIэ къыраIонкIэ, угу къысэмыгъабгъ.
- Сыд пае сыгу къыобгъэна, сэр дэдэми Жаным эмирым ыцIэ къесIон.
"Игъо кIэдгъэхьагъэп нахь, Ахьмэд ары султIан дэгъу 
хъущтыгъэр,- Къэншъаугъур эмирыр зэгыижьыгъ.- Сэ 
мы Iофым сызэрэхэт щыIэп, Къаитбэй некIо ыIуагъэти, 
сыкъыдэкIуагъ. Сэрыгъэмэ, хэгъэгум дзэ ушъхьафыгъэ 
иIэн фае Ахьмэд султIаным зэриIорэм дезгъэштэщтыгъэ. 
Джаущтэу щытыгъэмэ, хэгъэгури нахь пытэщтыгъэ, эмир 
пстэури зыкIэхъопсырэ султIан зэблэхъури Мысырым 
щымакIэщтыгъэ. Тыркухэми дзэпащэхэр яIэх, ау ахэр 
зэпхыгъэхэр, зиIо блэмыкIхэрэр зы нэбгыр - султIаныр 
ары. Ахэм мы илъэс заулэм къадэхъугъэр зэкIэ джары 
къадэзыгъэхъугъэр: курдхэри урымхэри къырагъэуцолIагъэх, Константинополи аштагъ, хыдэкIыпитIури къызIэкIагъэхьагъ. Джы къохьэпIэ-темыр лъэныкъомкIэ маплъэх, 
къызэранэкIыгъэхэ араб хэгъэгухэри зыщагъэгъупшэхэрэп".
Ахьмэд дэжь къызэрикIыжьхэу Къаитбэй Къэншъаугъур еупчIыгъ:
- Зыдэжь тыщыIагъэм сыдэущтэу ухэплъагъа?
- ЛIы делэп.

--- Page 429 ---

- Сэри джары сызэреплъыгъэр.
- Сыда ащыгъум тызыфыгомыуцуагъэр?
- Е-е Къэншъаугъур, Къэншъаугъур… мо мыжъо 
Iошъхьашхор зэтезылъхьагъэмэ зэгорэм къаIэкIэзыгъагъэ 
мыжъор къаубытыжьыгъагъэу къыпщэхъумэ, ухэукъо. 
Ар зэрэонтэгъум, зэрэдэгум, зэрэнэшъум фэдэу, тызилIыкIо мамлюкхэм атхьакIумэхэр кудагъэх, анэхэми алъэгъужьыхэрэп. Аущтэу зыхъугъэкIэ, Ахьмэди иаужырэ 
лъэIу фэдгъэцэкIэжьын. Мощ фэдиз къызыпыкIырэ, 
зэунэхъулIэрэ султIан IэнэтIэ Iофыр ары нэмыIэмэ, сэ 
сызэрэкIэхъопсырэ щыIэп, Жаным армэ, Жаным… Ари 
шъхьэгъажъо гор, ау Хушкадам урымым елъытыгъэмэ, 
адыгэ.
Ашрафит, захарит купитIур султIаныщтымкIэ зэзэгъыгъэ: зэпэуцу-къызэпэуцужьыгъэ ямыIэу Жаным эмирым 
ыцIэ къыраIуагъ. Ар Шам кIожьыфэ, иIофхэр щигъэтIылъыжьыфэ, къэкIожьыфэ султIаныгъор Хушкадам зэрихьанэу 
пшъэрылъ фашIыгъ. Ау урымыр адыгэмэ анахь тхьагъэпцIэу къычIэкIыгъ: зыфаер къызыдэхъум, ицыхьэ зытемылъыгъэ эмир заулэхэр, ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр 
къафигъотыхэзэ, зыпэIуигъэкIотыгъэх. Жаным щытхъузэ, 
игъусагъэхэр изырызыгъоу зыгуеутхэм, султIан IэнатIэр 
зэритыжьын фаеу къэкIожьыщтыгъэм бедуин хъырцыжъхэр пигъэгъокIыхи, Каир гъогум щытыраригъэукIыхьагъ. 
Ащ ыуж ежь игъусэгъэ шъыпкъэу исыдырэ шъэфи дэзышIэщтыгъэ Батырбек эмирыри кIэлъигъэкIожьыгъ. Джащ фэдэ 
мэхъэджэгъэ зекIуакIэкIэ ашрафитмэ заригъэушъэфи, 
захаритмэ ашъхьэ къаригъэIатыгъ.
Къаитбэй эмирыр ары екIолIапIэ къызыфимыгъотыщтыгъэр. Амал иIэу Iогъу-шIэгъу ышIыщтыгъэп, ежьыми 
зыкъыригъэшIыщтыгъэп. Ары шъхьае, зы хэгъэгу узэдисэу, 
зы Эмир упчIэжьэгъум узэдыхэтэу узэIумыкIэнырэ узэдэмыгущыIэнырэ плъэкIыщтэп.
Непэ тырку лIыкIор Мысыр султIаным ыпашъхьэ 
зыщихьащт мафэм, адрэ эмирхэм афэдэу, Къаитбэйрэ 
Къэншъаугъурырэ рагъэблэгъагъэх.
- Модэ плъэлъ, мо къакIорэ тырку лIыкIом зызэрэшIомыдэир,- Къэншъаугъур Къаитбэй еIушъэшъагъ,- 
зытеуцорэ чIыгур хеуфанэ.

--- Page 430 ---

- Мысыр султIанри зышIодэеп,- Къаитбэий ыгу 
темыфэрэр иджэуапэу щхыпцIыгъэ,- имылъ къилъэтыгъэу 
ышъхьи гъэкIыгъэ.
Лъэбэкъуищ фэдизкIэ пэчыжьэу тырку лIыкIор султIаным ыпашъхьэ иуцуи, шъхьэгъэщ макIэм ыуж къыIуагъ:
- Алахьышхом ишIэ хэлъэу тыгъэмрэ мазэмрэ къахэкIыгъэ тисултIан Баизат дзэпщышхом ыцIэкIэ Мысыр султIаным сэлам есэхы…- ЧIыгум зэребэун фаер къамыщы пэкIэ къезыгъэлъэгъузэ, игущыIэ зэпызыгъэугъэ Хушкадам 
джы фидзыгъ.- Тэ тичIыгу нахьи шъо шъуичIыгу нахь IэшIоп, 
ау уфаемэ, гукIэ ар пфэсшIагъэу къызышIогъэшI, шъхьэкIуахьэ сыкъышъуфагъэкIуагъэп,- ыгъази, ышIэрэр зылъэгъурэмэ агъэшIагъозэ, IукIыжьыгъ.
Ащ фэдэ гущыIэ дыс зэхэзымыхыгъэ Хушкадам султIаныр къызыщытэджыкIыгъ, ау лIыкIом кIэлъежьэгъэ 
ухъумэкIо пащэр къызэтыригъэуцуагъ:
- Зи ешъумыIу, къыздикIыгъэм жъугъэкIожь.
Пчыхьэм Хушкадамрэ Къаитбэйрэ къызызэфэнэжьыхэм, султIаныр Къаитбэй къеупчIыгъ:
- Сыдэущтэу непэрэ тыркумэ уахэплъагъа?
- Къэрабгъэхэп, ау мэхъотIэ-бжъатIэх. Узыщымыгъуазэр мэзахэшъ, шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо 
ефэжьы зэраIоу, къыбдыряIэ Iофыр къябгъэIогъагъэмэ, 
тэри тишIошI гори къетIолIэныгъэкIи мэхъу.
"Ухэта о уишIошI къепIолIэнэу?" - султIаныр гукIэ 
щхыпцIыгъэми, къыраIокIыгъэр джэуапынчъэу къыгъэнагъэп:
- Плъэгъугъэба пчэгъу чIэсагъэм фэдэу ар сапашъхьэ 
зэритыгъэр? Ежьмэ ясултIан тыгъэмрэ мазэмрэ къахэкIыгъ, 
Мысыр султIаныр зыми щыщэп. Тыркухэр нэIуагъэх, 
зыфаер ашIэ, къадэхъу, сэ непэ сазэрэдэзекIуагъэм фэдэу 
ахэм апэ къыпызыкъэн къапэкIафэрэп.
- Ары шъхьае, Алахьым илIыкIу,- Къаитбэй эмирым 
джы зыфэщыIагъэп,- тырку лIыкIом узыфаер пфишIагъэп. 
Баизат султIаным ишылъабжъэ зэребэугъагъэм пае гъэрекIо 
пябгъэлъэгъэ уилIыкIо елъытыгъэмэ, уапашъхьэ икIыжьыгъэм лIыгъэ къызхигъэфагъ.
- ЛIыгъэ къызхигъэфагъэти, сэри лIыгъэ къызхэзгъэфэжьыгъ,- Хушкадам султIаным щхы фэдэ зишIыгъ, етIанэ 
ыгу къыдеIэу къыIуагъ: - Шъыпкъэм шъуфаемэ, лIыгъэ 

--- Page 431 ---

зыхэлъ пстэумэ, орэныбджэгъу, орэджэгъогъу, уасэ 
афэсэшIы. Македонскэри, Тамерлани джаущтэу псэущтыгъэхэу къаIожьы.
- Пыйпэрыс, Баркъукъу султIанхэри лIыгъэнчъэ-зэфэнчъагъэхэп,- Къаитбэй эмирым ыгу римыхьыгъэ зэхихыгъэм 
пигъэхъожьыгъ,- ау монголхэмрэ къащзехьэхэмрэ къащытыухъумагъэхэ Киликэмрэ Альбистанрэ тыркумэ 
зэрятэгъапхъо нахь.
- Ары, ары, Къаитбэй, мамлюкмэ яжъогъо нэф, 
тызыгъэгумэкIырэ Iофыгъомэ такъызэдекIолIагъ, ау сышъоупчIы, сыда тшIэщтыр?
- ТшIэщтым укIэупчIэжьа,- бэшIагъэу зажэщтыгъэм 
иджэуап Къаитбэй къыритыжьыгъ,- зэхарит-ашрафит 
зэпыщытыр Мысырым щыбгъэуцущт.
- Шъо шъуитIо шъуашрафитыжьыба?
- О узызахаритыкIэ, тэ сыда тызыашрафитмытыщтыр?
- Ара къыспэшъуIатырэр? - джыри султIаныр щхыпцIыгъэ,- сызыщыщ захарит купмэ сахэкIыжьэу сэри тэ 
сыкIожьына?
- УкъызкIэупчIагъэм ыгъапэрэр Къэншъаугъур эмирыр 
арышъ,- Къаитбэй ишъыпкъи, исэрмэкъэуи умышIэнэу 
къыIуагъ,- сэри ащ десэгъаштэшъ, джэуап къырерэтыжь.
- АщкIэ сиеплъыкIэ гъэнэфагъэ,- Къэншъаугъур 
зэригъэжагъэхэп,- султIаныр хэгъэгум ышъхьэмэ, куп 
горэм ипащэ пакIо, а купым хэтыныр къекIурэп. Джаущтэу 
султIаныр зыщытыкIэ, инэшIугъэ лъэныкъорыгъазэ хъущтэп.
Хушкадам султIаным зэхихыгъэм гукIэ шъхьэр къыригъэпхъотагъ: "Еплъ мыхэр зынэсыгъэхэр, къысфаугупшысыгъэр… Къызыпэсэгъэблагъэх, цыхьэшIэгъу 
зафэсэшIы сIозэ, къысэтIэх. Зэгорэм сызэрэурымыгъэр 
къысагъэшIэжьы. Захаритмэ сырямыпэщагъэмэ, султIаныгъор къызнэжъугъэсыщтыгъа? Жаным, Батырбек 
эмирхэмкIэ сызэрэшъотхьагъэпцIэкIыгъэр къысфэжъугъэгъурэп ара? Сэри, зи сIорэп нахь, къышъуфэсымыгъэгъуныби къыжъу дэсэшIэ. ЛIэшIэгъу фэдиз хъущтышъ, шъо, 
черкесхэм, султIан IэнатIэм шъощ нэмыкI цIыф лъэпкъ 
ежъугъэкIуа лIэрэп. Жьы тIэкIу къызыIужъугъахь, шъуихьажъ-гужъыгъи жъугъэIасэ, армэ шъузыхэхьагъэр, 
481
16 Заказ 022

--- Page 432 ---

зэрэсфэлъэкIыщтымкIэ ащ шъуфэзгъэлIэжьын, ау сиIоф 
къызыщимыкIыжьыщт чIыпIэ зэжъу зисымыгъафэу ари 
зэгорэм къышъостыжьынышъ, нахьыпэм фэдэу джыри 
черкесхэм шъузэрэзгъэшхыжьыщт. ШъулIмэ, джа 
къысфэжъудзырэ тыркумэ шъуатекIу…"
- Ары шъхьае,- султIаным игупшысэ шъэфмэ 
шъхьэихыгъэ кIэух дао къафишIыжьыгъ,- къэшъошIэжьмэ, 
бурджит-бахрит зэпыщытхэри Мысырым итыгъэх. Тинасыпти, Баркъукъу а зэманым султIан пытэу къычIэкIыгъагъ, 
армырмэ Мысырым къихъухьащтыр къэшIэгъоягъ.
- Ори лIыгъэ къызхэгъаф,- Къаитбэй къыпиупкIыгъ.
- Баркъукъу зэрэкъотыгъэхэм фэдэу шъори шъукъыскъотыщтмэ, зи езгъэIонэп. Ашрафитхэр шъормэ, 
зэхаритхэр сэрмэ, тэ къызщетэгъажьэшъ, тигъусэхэмкIэ 
тэухыжьы. Джа "ашрафит" "захарит" гущыIитIур Мысырым щызэхамыхыжьынэу гущыIэ шъосэты. Ау сэри лъэIу 
къышъуфысиI. Илъэсым моущтэу зыщэ-зыплIэ тызэIукIэн 
нахьи, мафэ къэс тиIорэ-тишIэрэ зэхэлъынэу сыфэягъ. 
Сыушъэфынэп, осмэн-тыркумэ зыкъызэрэтфашIырэр 
сыгу рихьырэп. Зызыдагъэзэщт лъэныкъор сшIэрэп, 
зауIэшы, дзакIэхэр зэхащэх.
- Тыркумэ агу зыдэщыIэр, Алахьым илIыкIу, лъэныкъуитIу, къокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ. ЧIыгубэрэ мылъкубэрэ 
зыдэщыIэ лъэныкъор ары.
- Шъыпкъэ, шъыпкъэ, Къэншъаугъур,- Къаитбэй ыгу 
къигущыIыкIыгъэм дыригъэштагъ,- тыркухэр монголмэ 
афэдэхэп, аубытыгъэ чIыгухэм хэгъэгукIэ защырагъэпытыхьэзэ, ыпэкIэ лъэкIуатэх, яхэгъэгу зырагъэушъомбгъу.
- Дзэ зэхэщэнымкIэ тэщ нахьи ахэр нахь Iушых,- джыри 
Къэншъаугъур къыIуагъ.- Дзэр хэгъэгум иунай, султIаным 
егъэIорышIэ.
- СыодэIушъ, Къэншъаугъур, зисултIаныгъо зэдгъэгъэтIылъыжьыгъэ Ахьмэд деогъаштэ, ащи джары игухэлъыгъэр, эмирмэ къыфадэгъагъэп нахь.
- Мухьаб эмирым, Алахьым илIыкIу, елбэт къэбар 
Конием къырихыгъ,- султIаным макъэ къырагъэIугъ.
- КъычIащ! - Пчъаблэм дэжь къыщыуцугъэ эмирым 
джы нахь мэкъэ гъэтIылъыгъэкIэ риIуагъ.- СыкъэдаIо.

--- Page 433 ---

- Баизат тырку султIаным идзэхэм Коние шъолъырыр 
аштагъ.
- Ащ сенэгуягъ сэ…- Хушкадам нахь мэкъэ ефэхыгъэкIэ зэриIожьи, щысхэр щыгъупшэжьыгъэу шэсым 
еупчIыжьыгъ.- Коние къыщыуцугъэха хьауми талъэныкъо 
къэкIонхэ гухэлъ яIа?
- Ащ джыри, Алахьым илIыкIу, тыщыгъуазэп.
- КъызэжъугъашI!
VI
ИщыIэныгъэ нахьышIу зэрэхъущтым кIэмыхъопсырэ 
цIыф щыIэпщтын. Зыр иакъылкIэ чан, адрэр игулъытэкIэ 
фэмыф. Зыпэ езыгъэхъузэ лъэпаорэм, къэтэджыжьызэ 
лъыкIуатэрэм, зылъакъо зэтедзагъэу щысым, ошъо-чапэмрэ чIышъхьашъомрэ зыщызэхахьэрэм ыкIыбыкIэ 
щыIэ-щымыIэм ыгъапэрэм зэмыжэгъэ Iаджи къыдэхъу, 
къехъулIэ.
Осмэн дзэпщыр зипэщэ тыркухэр Азие ЦIыкIум нэсхи, 
КъокIыпIэ Византиер заштэм, КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ 
зэзыпхырэ хы дэкIыпIитIумэ зэряцIыфхэр, джыри нахь 
чыжьэу ащкIэ дунаим зыщаплъыхьан, зыщагъэпытэн 
зэралъэкIыщтыри, зы чIыпIэ уитмэ, узэридыихьащтыри 
къагурыIуагъ. Ау уегъэшIэрэ шъофрыс цIыфэу узыщымыгъозэ хыхэм яшъэфхэр зэбгъэшIэнхэр, ахэм къулай 
уафэхъуныр IэшIэхыгъэп. Константинополь чыристан къалэм 
Истамбул фэоусыкIэ, быслъымэн къалэ ардэдэм зэрэмыхъущтыр тыркумэ ашIэщтыгъэми, амэрэ амакъэрэ 
зэрэщагъэущт-зэрэдагъэIукIыщтым нахьрэ Iоф яIагъэп. 
Дин зэпэуцухэм цIыф макIэп бгъуитIумкIи якIодылIэщтыгъэр. Илъэс къэси азэнаджэмэ къахэхъо, чылыс одыджынмэ 
заушъэфы. Мэзэныкъо быракъыр къызышъхьэрыщыхэрэ 
дзэ къухьэхэр Дарданелл, Босфор хы дэкIыпIэхэм ащесых, 
лъэсыдзэхэми шыудзэхэми япчъагъэ тырку чIылъэм нахьыбэ 
щэхъух.
Ахьмэд Хорск тырку лIыкIор Мысырым къикIыжьынкIэ 
джыри мэфэ заулэ иIагъ Каир зэрэщызекIуагъэм икъэбар 
Мэхьмэт султIаным къызынагъэсыжьым. 
16*

--- Page 434 ---

- ЛIыгъэ зэрихьагъ…- СултIаным къыIуи, етIанэ ынэгу 
къэумэзэхызэ, къыпигъэхъожьыгъ,- ау ыпшъэ ислъхьагъэр 
фэгъэцэкIагъэп: къаигъэгъэ-ерышыгъэкIэ къыдэзекIонхэм 
щыщынэзэ, къызэрэчъэжьырэр къэрэбгъагъэу фэсэлъэгъу. Сэ сызыфэягъэр араб султIан зэблэхъоп - зэо 
щыхьагъу!
- Джы IэубытыпIэ дэгъу тиI,- зыфэсакъыжьызэ, Баизат дзэпщым къыIуагъ,- черкес эмирхэри, мамлюкхэри 
зэрэшхыжьых.
Баизат дзэпщым къыIуагъэр зэхимыхыгъэ фэдэу 
Мэхьмэт султIаныр щыс. Илъэс пчъагъэхэм зэхаушъэгъэ 
пкъы кIэкI Iужъур къехьылъэкIыми, къызыхигъэщырэп, 
идзэпщ гукIэ егыи: "Шъо шъузыфаер сэ сэшIэ, черкес 
мамлюкмэ сапэIужъудзэн шъуигухэлъ. Ащ фэдэу улIымэ, 
"щыхьагъу сищыкIагъ" зысэIом, сыда "IэубытыпIэ дэгъу 
тиI" пIуи, зызыфэуушъэфыжьыгъэр? Черкес мамлюкхэр 
зэрэшхыжьыхэмэ, шъо, тыркухэр, шъузэфычIэтIэжьырэба? 
Шъуапэ ишъыгъэм шъукIэлъэтхъо, шъуауж къинагъэм 
шъуфызэплъэкIыжьырэп. Уапашъхьэ сыщышъхьаукъуагъэшъ, отхъэжьы ара? Сэ къэзгъэшIагъэм фэдиз къызыбгъашIэкIэ, зэ нэмыIэми угу сыкъэгъэкIыжь. Укъыздэмыгузажъу, ори зэгорэм а узыкIэхъопсырэр къыплъыIэсын…"
- Хэт пIуи,- Мэхьмэт султIан лIыжъыр ошIэ-дэмышIэу 
игупшысэмэ къахэужьыгъ,- мысыр арабмэ афашIыгъэ 
султIаныр?
- Къаитбэй эмирыр ары.
- Ари черкеса?
- Ахэм, черкесхэм, тырку пстэуми ят, ащымыщ зыхагъахьэрэп.
- Ащыгъум,- ыгу къыдеIэу Мэхьмэт султIаныр щхыгъэ,- черкесхэри тыркумэ афэдэхэба. Зэрэшхыжьыхэзэ, 
чIыпIэ зэжъу зифэхэкIэ, зэкъоуцожьых, ара? Тэмэмэу ашIэ! 
Джаущтэу тидунай хьаф узыщымыпсэукIэ, пщымыщымэ 
узэкъуаутыщт. Уишъэогъу Ахьмэд Хорсак-огълы дзэпщыр 
къэрабгъ зэрэсIуагъэмкIэ шъугу къысэшъумыгъабгъ. 
Осмэн дзэпщышхор пащэ зыфэхъугъэ тыркухэм лIыгъэ 
зэрахэлъыр ащ хымэ хэгъэгум черкесмэ апашъхьэ къыщиушыхьатыгъ. КъэошIэжьа ахэм ялIыкIо сионэш лъабжъэ 
къызэребэугъагъэр?

--- Page 435 ---

- КъэсэшIэжьы,- Баизат дзэпщыр гукIэ щхыпцIи, къыухыжьыгъ,- ау лIыкIор черкесыгъэп.
- Тэ щыпшIэра? - султIаным зэхихыгъэр ыгъэшIагъо 
фэдэу зишIыгъ.- Черкесыгъэмэ, сионэш лъабжъэ къемыбэуныгъэу оIошъ, ара?
- Ары, тырку пстэуми ятэ султIанышху.
- Аущтэу оIомэ, сыдэущтэу черкес мамлюкмэ сатебгъэгушхора?
- ЛIыгъэр штаукIым фэд. МыжъуитIур зэбгъэутэкIымэ, 
нахь пытэм мэшIуачэр къыхехы.
- Ара зыфапIорэр?..- тырку султIаныр джыри гукIэ 
щхыпцIызэ къэупчIагъ, зэпыугъо тIэкIу фишIи, къыпидзэжьыгъ.- КъызгурэIо… ау черкесхэмрэ тыркухэмрэ нахь 
пытэщтыр сыдэущтэу тшIэщта? Мыжъом сыд фэдиз ипытагъэми, уеозэпытмэ, зэгоуты, уехъо къэси, мэхъокIы. 
Черкес мамлюк хэхэсхэр мыжъо гъэчъыгъэкIэ олъытэхэмэ, 
къафэсыугупшысыгъэ тIэсхъапIэм къедэIу. Къыздеогъаштэмэ, уичеркес мыжъо лъэныкъуитIумкIи техъощт: зыр 
Киликэмрэ Альбистанрэ арых, ахэр зыгъэIорышIэрэ 
пащэхэр, анахь лъапIэу къытфыдэкIыщтхэми, къуалъхьэкIэ 
къызыкъуатщэхэзэ, зы мэфэ гупсэфыгъуи Къаитбэй султIаным едгъэгъотыщтэп. Непэ щегъэжьагъэу Босфор 
хыдэкIыпIэр тикъухьэ гъозэрыплъхэмкIэ зэпытэгъэIыкIы. 
Генуез Каффэрэ черкес лъэныкъомрэ къарыкIырэ 
къухьэхэр Iизын къыкIэмылъэIухэу, зыдакIохэрэр, ащэрэр 
зэтымыгъашIэу хы ГурытымкIэ дгъакIохэрэп. Мамлюкхэр, 
чатэр, пчыпыджыныр, щэбзащэр зыхашIыкIыщт гъучIыр, 
псэолъэпхъэ зэфэшъхьафхэр, коцыр, шэфыр, шъоур, 
гыныр, зишIуагъэ къякIыщт лъэпкъ гори Мысырым ядгъащэрэп.
- Ащыгъум, тырку пстэуми ят, генуезхэмрэ черкесхэмрэ якъокIыпIэ Iоф зэпытэгъэIыкIыба?
- Тэмэмэу къыбгурыIуагъ. Арынчъэу мысыр черкесхэр 
тфэгъэIэсэщтхэп. Зэрэгъэрхэри, чатэрэ лъырэкIэ арабмэ 
ямыхэгъэгу зэрашIуаубытыгъэр ежьхэми, джа араб 
дэдэхэми зыдядгъэшIэжьыщт.
- Араб егъэзыгъэхэри гушIощтых, къытфэрэзэщтых,- 
Баизат дзэпщми султIаным дыригъэштагъ.

--- Page 436 ---

- Фитынчъэ араб тидинэгъухэми тэры ягугъапIэр. 
Икъунба Чабэм тызэрэкIощт гъогур черкес тхьэнчъэмэ 
къащытщэфызэ, джы нэс къызэрэтхьыгъэр? Черкес мамлюк тетыгъор Мысырым щызэхэдгъэтакъоу араб дунаир 
къызытIэкIахьэкIэ, къарытхыщт мылъкур, чэбэ гъогум 
къыкIэкIощтым сырыгущыIэжьырэп, зыфэдизыр ошIа? Ау 
ар джырэп, етIан ар, етIан. Джы Каффэрэ ащ дезыгъаштэрэ 
черкес нэпкъымрэ тякIун фаеу сэлъытэшъ, ар ппшъэ 
къисэлъхьэ. Неп, неущ, мыгъ, къэкIорэгъэр сIорэп, сэ ар 
къэсымылъэгъужьыщтыми, ппшъэ зэрилъыр зыщымыгъэгъупш.
Мэхьмэт султIаным ыныбжь хэкIотагъэ елъытыгъэмэ, 
Баизат дзэпщыр бэкIэ нахьыкI. Азие ЦIыкIумрэ КъокIыпIэ 
Европэмрэ азыфагу къыщыуцугъэхэ осмэн тыркухэм 
яхэгъэгу ныбжьыкIэ джыри зыпкъ иуцогъагъэпти, мафэ 
къэси, илъэс къэси Iофыгъуабэ къитаджэщтыгъ. Ахэм 
язэшIохын дагъакIозэ, ыпэ рамыгъэшъыщтыгъэмэ, IэкIыб 
хэгъэгу Iофымэ ягъэцэкIэн къыщагъакIэщтыгъэп. Мысыр, 
Балкан лъэныкъомэ афэгъэзэгъэщт лъэсыдзэхэмрэ шыудзэхэмрэ язэтегъэпсыхьан нахь IэшIэхыгъэми, хыдзэ Iофхэр 
къин къафэхъущтыгъэх. Гухэлъ гъэнэфагъэкIэ гъогу техьагъэр къэгъэуцугъуаешъ, сыд фэдэу къяхьылъэкIыщтыгъэми, илъэс заулэкIэ ахэми апырикъугъэх. Ау ахэр 
Мэхьмэт султIаным къылъэгъужьыгъэхэп. Ащ ычIыпIэ 
1481-рэ илъэсым ихьагъэ Баизат султIаными джа IофыгъуитIум язэу апэ зэрикущтыр ымышIэу охътэ шIукIае 
тыригъэшIэгъагъэми, 1484-рэ илъэсым игъэмэфэ Каффэрэ 
мамлюк шъэожъыехэр къызыдыращыщтыгъэ адыгэ 
лъэныкъомрэ ихыдзэ афигъакIуи, генуезхэм яфакториехэр зэхаригъэкъутагъэх, хыIушъо адыгэ чылагъохэри 
зэраригъэпхъуагъэх, гъэрыбэ-мылъкубэкIэ Истамбул 
къэкIожьыгъэх.
Джахэми, нэмыкI Iофхэми Баизат султIаным гу къызыIэпырагъэшIыхьагъэу МысырымкIэ зигъэзэным тырагъэгушхогъагъ шъхьае, быслъымэн хэгъэгум заокIэ зэрекIущт 
ушъхьагъу ыгъотыщтыгъэп. Ежь тырку хэгъэгуми Iоф 
зэшIомых макIэп илъыгъэр: чIыгу имыкъум, псы щымыIэм, 
огъум, гъаблэм, Iофынчъэм байхэмрэ тхьамыкIэхэмрэ 
азыфагу зэфэмышIу-зэфычIэплъыр къыдагъэтаджэ. Илъэс 

--- Page 437 ---

къэси зипчъагъэ хагъахъорэ дзэри IашэкIэ ууIэшын, бгъэшхэн, пфэпэн, къулыкъупкIэ ептын фае. Джа шъхьэгъэуз 
пстэуми дзэпщ зэгурымыIо-шъугъоныри, Iахьыл-блэгъэ 
зэфэгъэкIуатэри, IэнэтIэ щэф-зэфэшIэжьыри къахэхьажьыщтыгъэ. Ау ащ пае дзэ угъоин-уIэшыныр къыгъанэрэп. Хы 
дэкIыпIитIум къакIакIорэ мылъкур зэрэпсэоу дзэм пэIуегъахьэ. Адыгэ лъэныкъом къырищыгъэ гъэрхэр ишыудзэмэ 
ахещэх, апэрэ зэуапIэм ыуж шъхьафит ышIынхэу егъэгугъэх, ыIуагъэри ыгъэпцIыжьырэп. Анахь зыкъэзыгъэлъэгъуагъэхэм ынаIэ атырегъэты, ыушэтыгъэмэ ащыщхэр 
идзэпащэмэ гуадзэ афешIых, ащэтхъу загъорэ мысыр 
мамлюкмэ анахьи ахэр нахь зэрэмыцакор ареIокIы, 
шъхьаихыгъэкIи зэрагуригъаIорэр макIэп. Джыдэдэм 
Баизат султIаным илъэсыдзэрэ ишыудзэрэ акIуачIэ балкан 
чыристанмэ адэжь щепсыхьэми, Мысыр быслъымэн хэгъэгур зыщигъэгъупшэрэп.
Къаитбэй Мысыр султIаными ихэгъэгу кIоцI мамырыгъэпышъ, ащ ышъхьэ зыгъэузын Iаджи мафэ къэс къыфыкъокIыщтыгъэми, къохьапIэмкIэ къыфикIыхэрэ гумэкIыхэм 
гупсэфыгъо къыратыщтыгъэп. А гумэкIхэр анахьэу зыпкъ 
къикIыщтыгъэхэр арабмэ яегъэшIэрэ тIэсхъапIэхэ Киликэмрэ 
Альбистанырэ арыгъэх. Тыркур къызыпэгъунэгъу Сирие 
гъунапкъэмкIи Iофыр щыдэгъоп - къэбар зэфэшъхьаф 
зэтеIукIхэри а лъэныкъом къеIукIых.
- Сирием икъохьапIэкIэ къыщыхъурэмэ сагъэгумэкIы, 
Хьалэб укъисщыжьын фэягъэп, Къэншъаугъур,- Къаитбэй 
султIаным ыгу щышIэрэр ыушъэфыгъэп.
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, джыдэдэми Хьалэб 
згъэзэжьын,- султIан щагум иIофзехьэ Къэншъаугъур ащ 
ежэщтыгъэм фэдэу джэуап псынкIэ къытыжьыгъ.
- Хьау, хьау, пчIыпIэ изгъэхьэгъэ Нихьат эмирым 
сицыхьэ темылъэу арэп. Ащ илIыгъэрэ ицIыфыгъэрэ мызэумытIоу ашрафит-зэхарит зэнэкъокъумэ ащысыушэтыгъ, 
анахь тицIыф шъыпкъэмэ, тицыхьэшIэгъу-гугъапIэмэ ащыщ. 
Сэ сызыгъапэрэр Баизат султIаным изекIуакI. Генуезхэмрэ 
адыгэхэмрэ ауж тэ Iэбжым къытфишIызэ, идзэхэр Балканым ритэкъуагъэхэшъ, чыристанмэ зи къаригъэлырэп.
- ЫкIыб къытфэгъэзагъэ пэтзэ, тэри ащ тызыщигъэгъупшэрэп, Алахьым илIыкIу.

--- Page 438 ---

- Ори аущтэу оIомэ, сэ сигухэлъи пшIосыушъэфынэп. 
Сирием икъохьэпIэ лъэныкъо сыкIон сигухэлъ. Тыркум 
пэблэгъэ тичIыгу гъунапкъэхэр къызэраухъумэхэрэр 
сшъхьэ кIэ къызэзгъэлъэгъунхэу сыфай, ау ар оры, сэры, 
Нихьат эмирым фэшъхьаф цIыф ышIэ хъущтэп, тыркухэри 
арых.
- Арымырми тыркухэр ушъхьагъулъыхъух,- султIаным 
игумэкI гупшысэмэ Къэншъаугъури апигъэхъожьыгъ.
Къаитбэй султIанми игухэлъ охътэ бащэ тыригъэшIагъэп. Ящэнэрэ мафэм хэщ-ощ Iоф хэмылъэу ычIыпIэ 
Къэншъаугъур къыригъани, шыуишъэ гъусэкIэ Сирие 
къохьэпIэ гъогум техьагъ. ЗыдэщыIэгъэ хэгъэгу гъунапкъэм 
къащилъэгъугъэмэ арыразэу Хьалэб къэкIожьызэ, Къаитбэй къэбар гомыIу къылъагъэIэсыгъ: Баизат тырку султIаным факIохэрэ индие лIыкIохэр мамлюкхэм ахъункIагъэх. 
ЗэкIэми анахь Iофыгъэр налмэс-налкъутэ алдышъэкIэ 
гъэпкIэгъэ дышъэ къамэу султIаным фахьыщтыгъэр зэратырахыгъэр ары.
- Къамэр тэ щыIа?! - ер къызэрыкIыщт къэбар гомыIум 
Къаитбэй султIаныр къыхигъэкуукIыгъ.
- Дышъэ къамэр зыштагъэм зытигъэгъотырэп.
- Iиман зимыIэ мэхъаджэр тэ щыIэми, пшэхъуацэ 
хъугъэми, къэжъугъот!
Индием илIыкIомэ къяхъулIагъэр Баизат султIаным 
зызэхехым, ушъхьагъу дэгъугъэти, къыфагъотыжьыгъэ 
дышъэ къамэр фэхьыжьыгъо римыгъафэхэзэ, идзэхэр 
Сирие гъунапкъэм Iуитакъохи, араб чылэгъо заулэрэ 
пытэпIэ зытIущырэ аригъэштагъ. Ащ илъэсиплI зыкъудыигъэ тырку-мысыр заор къыщежьагъ.
Апэрэ зэо мафэхэм мамлюкмэ атекIогъахэу тыркухэм 
залъытэщтыгъэ. Ар языгъэIон дзэ зэтегъэпсыхьагъэхэри, 
дзэпщ пхъашэхэри яIагъэх. Ахэр Балкан заохэми, нэмыкI 
чIыпIэхэми ащыпсыхьэгъагъэх. Мамлюкмэ ямыIагъэ, къырамыдзэщтыгъэ мэшIодз шхончхэм, топхэм тыркухэр 
акъогушхукIыхэзэ, ясултIан Баизати "ПчыкIэхъопскIыкIэ" 
еджагъэх.
Мамлюкхэм ащ фэдэ дзэ уIэшыгъэмэ афыряIагъэ 
еплъыкIэр нэмыкI шъыпкъагъ: "Къэрабгъэхэр арых шхонч, 
топ мэшIодз къогъумэ закъозыгъэбылъыхьэхэрэр" аIоти, 
адэхьащхыщтыгъэх. "ШъулIымэ, чэтэ къихыгъэкIэ шъукъытпэгъокI!" джары мамлюк шыудзэмэ япыйхэмкIэ яапэрэ 
джэмэкъагъэр.
Апэрэ, ятIонэрэ зэзэогъухэм шхончыкIэ, топыкIэ уIэшыгъэ тыркудзэм мамлюк шыудзэр къызыфытекIорэр 
Баизат ПчыкIэхъопскIым къыгурыIощтыгъэп. ЕтIани ахэм 
европэ заохэм щытхъубэр къащыдэзыхыгъэ дзэпщхэр 
япэщагъэх, янычар дзакIэу зэхищагъэмрэ оркъ шыудзэмрэ 
ицыхьэ ателъыгъ. Мамлюк шыудзэмэ япчъагъэ ебгъэпшэнэу 
хъумэ, тырку султIаным ишыудзэ-лъэсыдзэхэр фэдэ 
заулэкIэ нахьыбагъэх. ЯмэшIо Iашэхэр армэ, ащкIэ пхъашэу 
зэтегъэпсыхьэгъагъэх. 
Сыда ащыгъум тыркумэ язэо Iофхэр къызыфимыкIыщтыгъэхэр, укIыгъабэр зэо утыгум къыранэзэ, къызыфызэкIакIощтыгъэхэр? ЛIыгъэнчъэх, къэрабгъэх пIонти, 
атефэрэп. Сыда ар къызыхэкIырэр, аущтэу зыкIэхъурэр? 
ДжахэмкIи, нэмыкI упчIэхэмкIи Баизат ПчыкIэхъопскIыр 
джэуапынчъагъ.
- Сыда мамлюк тхьанчъэхэмкIэ тшIэщтыр, ащ тыкъыщыуцущта, хьауми ящэнэрэ зэогъур джыри ятшIылIэщта? 
- Баизат султIаныр идзэпщ Ахьмэд Хорсак еупчIыгъ.
- Iизын къысэптыщтмэ, джары уадэжь сыкъызыфэкIуагъэр, Алахьым илIыкIу.
- Iизын птыныр зэуи арэп, къыкIэлъыкIощтыр?
- Мызыгъэгум уицыхьэ къыттегъэлъ, тырку пстэуми 
ят, сэ сизакъоп, уиаскэрхэри арых.
- ЗыкъашIэжьыгъэмэ, ялIыгъэ чIамынагъэмэ дэгъу…- 
Баизат ПчыкIэхъопскIым щымыгъупшэщтыгъэ 
шъхьэкIо-гукъаор къышIудэоегъагъэми, къызхигъэщыгъэп,- тырку зэолI щытхъур къызэрагъэшъыпкъэщтымкIэ 
сицыхьэ зэрателъыри, зэрямызэкъощтри, Алахьым 
къынэуж, сэ сшъхьэкIэ сызэрягъусэщтыри сфяпIонэу ппшъэ 
къисэлъхьэ. Ау сыкъыоупчIы, чатэрэ пчыпэрэ нахькIэ 
мыуIэшыгъэ мамлюкхэр сыда къызыкIытэшIокIыхэрэр?
- Джа упчIэм сэри сегъапэ, Алахьым илIыкIу.
- Къэрабгъэм мэлышъхьэр шъхьитIоу къыщэхъу! - 
Баизат ПчыкIэхъопскIыр къызыбгырыугъэми, псынкIэу 
зыкъишIэжьыгъ.- Сэ сызгъэпэрэ Iаджи сшъхьэ илъ, ау о 
къыпфэмыIошъурэм джэуап къестыжьыщт: сэ "пчыкIэхъопскI дзэпщыкIэ" шъукъысэджэ шъхьае, зэрэхъурэмкIэ, 

--- Page 439 ---

сэрэп, мамлюк шыудзэр ары пчыкIэхъопскIыр. Шыблэ 
гъогъо хъопскIым тшъхьэ тегъэуфэшъ, къэIэтыжьыгъо 
тимыфэзэ, жьы къилъыгъо псынкIэкIэ къытхэлъадэ, 
тырекIы. Ара къыпфэмыIошъурэр?
- О уилIыгъэ ипчыкIэхъопскIыгъэ, Алахьым илIыкIу, 
ахэр ныбжьи къыкIэхьанхэп, ау а зыфэпIуагъэр загъорэ 
мамлюкхэм къахэфэми, ар ащызыгъэгъупшэжьын гущыIэ 
непэ къыосэты. Къаитбэй султIанымрэ Къэншъаугъур 
дзэпщымрэ яз ышъхьэ уапашъхьэ къислъхьанэу нэузыр 
зытесэлъхьажьы.
- Теплъын, теплъын…- СултIаныр гукIэ щхыпцIыгъэ,- 
Къэншъаугъур дзэпщыр арыми сезэгъы. Сыд фэдиз шыу 
пчъагъа ащ зэилъыгъом къыIэтырэр?
- Шыу минищ-миниплI. Хьазырэу ащ фэдищи зыдиIыгъ.
- КъыIэтыщтымрэ зыдиIыгъымрэ япчъагъэ фэдипшI 
шхончаорэ топаорэ пэжъугъэуцу. Ахэм ауж сишыудзэ сэ 
есщэжьэщт.
- Ары шъхьае…
- Хьау,- дзэпщым къыригъэжьагъэр султIаным щыригъэгъэтыгъ,- зи къыпымыIухь, сиаскэрмэ ялIыхъужъыгъэ 
сынитIукIэ слъэгъунэу сыфай.
Баизат султIаныр къызэрякIурэ къэбарыр Къаитбэй 
зызэхехым, Къэншъаугъур унашъо фишIыгъ:
- Елбэт, джыдэдэм мамлюкыдзэр тыркумэ апэтэгъощы. Зезыфэхэрэр сшIэрэп, тыкъаутIэсхъыгъап. Зэ 
хъугъэп, тIо хъугъэп, ящэнэрэм щэгугъыхэщтын.
- Мыуцурэр къиуцукI IокIэ, Алахьым илIыкIу.
- Ар пIоу зымыгъэбэлэрэгъ, Баизат султIаным дзэшхо 
къытещалIэ.
Мамлюк гъозэрыплъ купищмэ къахьыгъэ къэбарыр 
зэтекIыщтыгъэп: тыркумэ ялъэсыдзэ, топыдзэ, шыудзэ 
нэбгырэ мин тIокIитIум къехъущтыгъэ. МэкъэгъэIунчъэу 
ахэр мамлюкхэм къякIугъэхэти, зэоным нахь тегъэпсыхьэгъагъэ чIыпIэ дэгъур тхышъхьэ зэпыIукIотым икIыхьэкIэ 
щыхахыгъ. Къэншъаугъур ишыудзэ миниплIыкIэ хихыгъэ 
чIыпIэри дэигъэп - тыдэрэ пый лъэныкъоми, джырэкIэ зыми 
имые кIэишхом щыхъэрэ-щышIэрэм щыгъозагъэх. ЗыIу 
къафэгъэзэгъэ тырку топ зэгот пчъагъэхэри мамлюкхэмкIэ шъэфыгъэхэп. Баизат султIаныр зыдэщыт чIыпIэр зыми 
ышIэщтыгъэп. Ишхончаомэ, итопаомэ акъогушхукIыщтыгъэ Ахьмэд дзэпщыр ары зызымыгъэнэгъуаджэщтыгъэр 
- къэхъущтым ыгъапэщтыгъэми, мамлюкхэр къыримыдзэхэрэм фэдэу идзэпщмэ ахэтыгъ.
- Мо тырку шхончао-топыомэ ялъэсыдзи, яшыудзи 
къатIупщыщтэп, Алахьым илIыкIу,- Къэншъаугъур султIаным риIуагъ,- тэры къызажэхэрэр. Iизын къысэотмэ, 
тышэсыщт. Ау ар тшIэным ыпэкIэ сишыудзэ гущыIэ заулэ 
есIонэу сыфай.
Къэншъаугъур шэси, къежэщтыгъэ шыу мин зэхэтым 
ариIуагъ:
- ЛIыгъэмрэ зэфагъэмрэ зыгу мамлюкхэр, шъолъэгъу 
пыйхэр къызэрэтэкIугъэхэр. Алахьыр тигъус, Ащ илIыкIо 
тисултIани типащ. Мо пый тхышъхьэм текIущт, къэтштэгъахэуи шъулъытэ, ау къышъосIощтыр жъугъэцакIэ: 
лъэхъу-лъэушъ цIыкIукIэ кIэим ызыныкъо зэпытчыщт. 
ШхончхэмкIи, топхэмкIи тагъэщтэнэу тыркухэр къытэонхэкIи мэхъушъ, къадзырэр къызэрэднэмысыщтым шъуицыхьэ тежъугъэлъ, шъори зыжъугъэрэхьат, шъуишыхэри 
шъуIажэх. Къэнэжьыщтыр шы илъыгъо ныкъошъ, сичатэ 
къызыспхъуатэкIэ, Алахьыр тыгу илъэу тхышъхьэм текIущт.
Къэншъаугъур дзэпщым зэриIуагъэу яIоф къычIэкIыгъ: 
мамлюк шыудзэхэр зэрагъэщтэщтхэ шхончыщэ-топыщэхэр къанэсыщтыгъэхэп. Ау Къэншъаугъур пый бгъуитIумэ шъэфэу афитIупщыгъэгъэ мамлюк шыудзэхэм 
топгъаомэ яон ардэдэм щырагъэгъэтыгъ. Гущтэм зэлъиштэгъэ тыркудзэхэр зыкъэшIэжьыгъо имыфэхэзэ, жьыкоренкIэ ашъхьарылъэдэгъэ мамлюк шыу миниплIымэ 
язэхэупкIэтэ-зэхэлIыхьэ адырагъэжьагъ. А лъэхъаным 
щыIэгъэ Тагри Бирди къызэритхыжьыгъэмкIэ, мамлюк 
шыу миниплIымэ тырку аскэр мин тIокI фэдиз зэо утыгум 
щаукIыгъэу, шъэ пчъагъэ гъэры щашIыгъэу ары. Джа 
гъэрмэ Ахьмэд Хорсак дзэпщыри ащыщыгъ.
- Сыда мы гъакъым етпэсыщтыр, Алахьым илIыкIу? - 
Ахьмэд Хорсак дзэпщыр мысыр султIаным ыпашъхьэ 
зырещэм, Къэншъаугъур Къаитбэй еупчIыгъ.
- Баизат ПчыкIэхъопскIыр тэ щыIа? - тырку султIаныр 
зэо утыгум псаоу зэрэращыжьыгъэм Къаитбэй щыгъозагъэми, гъэрмэ зэхаригъэхэу къеупчIыжьыгъ, ау зыкIэупчIэгъагъэм иджэуап пымылъыжьэу, ыпашъхьэ ит дзэпщ 

--- Page 440 ---

гъэрым ыгу тыригъэпщэхагъ.- Мыри, модырэ гъэрхэри 
Каир шъуфыхи, урам зещэкIэ къэлэдэсхэм яжъугъэлъэгъух, мамлюкмэ уазэрэтемыкIошъущтыр хэти ерэшI.
Ахьмэд Хорсак дзэпщым даубытыгъэ гъэришъэ пчъагъэми, ежьыми джаущтэу мамлюкхэр адэзекIуагъэх. Ау 
Къаитбэй султIанми, идзэпщ Къэншъаугъури ащкIэ зышъхьэрэ зыкIуачIэрэ къэзыIэтыщтыгъэхэ тыркухэр къэбгъэуцунхэ зэрэмылъэкIыщтыр ашIэти, ежь Баизат султIаным 
ыпкъ къикIыкIэ Мысырымрэ Тыркумрэ зэзэгъыныгъэ 
зэдашIыгъэ: Ахьмэд Хорсак дзэпщыри, игъусэгъэ гъэрхэри 
зыехэм ащэфыжьыгъэх, ащ нахьрэ тыркухэр арабмэ 
къатемыожьынхэу, Киликэмрэ Албистанрэ къемынэцIыжьынхэу, чэбэкIон уасэри зэфагъэцIыкIунэу бгъуитIури 
зэзэгъыгъэх. 
Ар зыхъугъэр 1491-рэ илъэсым ибжыхьэпэ мазэ 
ыкIэхэм адэжь.
VII
"Унагъом бырсыр имылъыныри нысащэр пщынэончъэныри зэфэдэ" гущыIэжъыр Къаитбэй султIаным Мысырым щаримыгъаIоу илъэс пшIыкIуе арабхэр ыгъэпсэугъэхэми, зэлIэм, "черкесыблэр IонтIэ-щэнтIагъэти, ибэнгъурб зыщиушхужьыгъ" кIэлъаIожьыгъ. Ар зыIощтыгъэхэми адыгэхэри ягъусагъэх. Ау ащ пае хэти икъонц Iахь 
ылъэшъуныр къыгъанэщтыгъэп - Къаитбэй дунаим 
зыщехыжьыгъэ 1496-рэ илъэсым къыкIэлъыкIогъэ илъэситф 
охътэ кIэкIым адыгэ султIаниплI Мысырым щызэблахъугъ. 
Адыгэхэр зэрэшхыжь-зэзэожьхэ къэси гушIощтыгъэхэ 
арабхэм "Мэзахэм нэфынэ къыхэпсынэу регъажьэ", 
"Остыгъаем хьаунэ хашIыкIырэп, икъун черкесхэр къызэрэтшъхьащытыгъэхэр", "Ежьмэ ятхыкъипшыгъэ зыдамышIэжьэу тэ нэшъукIэ къытэджэх" аIощтыгъэ.
Къаитбэй султIаныр загъэтIылъым, мэфэ заулэ нахь 
тыримыгъашIэу Къэншъаугъур идзэпщышъхьэ IэнатIэ 
ыгъэтIылъыжьыгъагъэми, Мысырым къихъухьэрэмэ амыгъапэ-амыгъэгумэкIэу арыгъэп. Баизат султIаным иIофыхэми ащыгъозагъ: илъэс къэси идзэ зэриуIэшыщты гъэзэрэхигъахъощтыгъэм, Мысырым зыщигъэгъупшэжьыгъэ 

--- Page 441 ---

фэдэзэ, Балканым зэрэщигъэзаорэм, ежьыхэми къазэрэтеожьыщтым гупсэфыгъо къыритыщтыгъэп. Ежь мызэумытIоу Мысырыр къыухъумэзэ ылъ щигъэчъагъэми, 
бын-унэгъо зэгурыIожь щигъотыгъэми, дзэпщ цIэрыIо 
щы хъугъэми, зэгорэм ащ рэхьатыгъо къыщекIугъэу 
зыдишIэ жьырэп - ыгурэ ыпсэрэкIэ къыздикIыгъэ адыгэ 
лъэныкъом щыIагъ.
"Уянэрэ уятэрэ абзэ уиунагъо илъ къодыеу, ар зыщамыгъэгъупшэным пае уисабыймэ уядыргъ зэпытэу, урамым 
узытехьэкIэ, нэмыкIыбзэм ущырыгущыIэу, ари щыIакIэ 
хъунэп,- иадыгэ гупшысэхэр къызытебанэхэкIэ, Къэншъаугъур зэгыижьы.- Зыми шъхьэихыгъэу шъуадыг, 
шъухым, шъукъытшъхьэщыт къытиIорэп, ау къытIугушIохэрэ арабхэм къызыхамыгъэщыми, "псым нэпэнчъагъэм 
фэшъхьафырэр третхьакIыкIы" къызэрэтаIорэр анэгумэ 
къакIэщы. Узэрэфаеу зэкIэри дунаим щыхъущтыгъэмэ… 
Тэ зи тилажьэп, ау хэти имысагъэ зыдерэшIэжь. Зыгу 
къытфэмышIу арабхэми, султIанкIэхъопс адыгэхэми языкъэшIэжьыгъо къэсыкIэ сенэгуе. Типшысэ горэм цIыф 
щыкIыгъэр сыдэу пшIошIыра пкIаум зыкIыщыфагъадэрэр? 
Зэ упкIэн, тIо упкIэн, ящэнэрэм укъаубытын!.. Сэ етIани 
хымэ хэгъэгум султIан сыфамышIы мыхъунэу адыгэхэр 
сауж къихьагъэх. Ащ нахьи нахьышIугъ арабмэ агъэшIэгъо-ягуапэу тыкъызыдикIыгъэм тыжъугъэкIожьыгъагъэмэ! 
Ар адыгэ горэхэм зафыхэсэгъэпсым, сашхы сшIошIыгъ. 
Уимыс, уимыкI, уисэу сыкъимыгъэхьажь, ара? - Къэншъаугъур зыдэхьащхыжьыгъ.- Уимыхэгъэгу урисултIаныныр 
зыфэдэр сымышIэщтыгъэмэ, ащ сенэцIыныгъэкIи мэхъу. 
Сиджэмышхырэ ситасырэ, ситахътэрэ сиуанэрэ дышъэщтыми, зэмышIэгъукIэ узэрагъэмысэжьыщтыр IэнатIэ 
хъущтэп. Ары шъхьае къыпщэгугъыхэмэ, къыолъэIухэмэ?.."
- Зиджэнэтыпчъэ Алахьым зыфызэIуихыгъэ Къаитбэй 
ыуж султIан зэблэхъум шъухэтыфэ тэ шъущыIагъа? - 
ящэнэрэ лIыкIо эмирхэм Къэншъаугъур яупчIыгъ.
- СултIан зэпэгъэчъэ-зэпыщытыр, дзэпщышху, Мысырым къизыгъэтэджагъэмэ тащыщэп,- Шам иэмир Нихьат 
къыIощтым зыригъэукIыхьагъэп,- гъусэ къысфэхъугъэхэ 
Садун, Сибай, Мухьаб эмир нахьыжъхэми, сэри уигукъао 

--- Page 442 ---

тигукъау, уишъхьакIо тишъхьакIо. Тэ тизакъоп, Эмир 
упчIэжьэгъум инахьыбэмэ мысыр султIаныгъор къызэрэпфагъэшъуашэрэр къыотIонэу тыкъыпфагъэкIуагъ.
- Нахьыбэмэ шъукъаIофтагъэмэ,- Къэншъаугъур 
гукIэ зэрэщхыпцIырэр къызыхимыгъэщэу къясэмэркъэужьыгъ,- нахь макIэмэ сыда аIорэр?
- Сыд аIона! - ал-Умар Сибай эмирым ыгу бысымыр 
къызыкIэупчIагъэмэ атыригъэпщэхагъ.- Апшъэхэр ралъэшъожьыгъэх.
- ЗэкIэри арэп,- ал-Аджэм Садун эмирми къыгъэтэрэзыжьыгъ.
- Адыгэ кIэхъу-кIэчъмэ зыкъашIэжьыгъэмэ дэгъу,- 
Къэншъаугъур ерагъэу зиIажэзэ, къыухыжьыгъ,- ахэр 
уицыхьэ зытебгъэлъын цIыфхэп. Ау мыдрэ шъукъызыфэкIуагъэм къесIолIэщтыр ары сымышIэрэр.Сэ тадэжь згъэзэжьынэу сигухэлъ, икъунба тлъэгу мысыр пшахъом 
зэрэкIистыкIыгъэри, хымэ чIыгур тлъыкIэ зэрэдгъэшъокIыгъэри? "Мамлюкхэр тыркухэм атекIонхэ нахьи къызэхагъэтэкъогъагъэхэмэ нахьышIугъ" такIыбыкIэ арабхэм 
зэрэщаIожьыгъэр зэхэшъухыгъэба?
- Арабхэм язакъоп тызыфэзэуагъэр,- аль-Умар Сибай 
эмирми зыфэIэжагъэп,- тятэжъхэр къызэрыхъухьагъэ 
адыгэ чIыгу дэхэ-гъэбэжъум фэмыдэми, тэри мыщ тыкъыщыхъугъ, тисабыйхэр щытэпIух, нэмыкI уашъуи, тыгъи, 
жьыбгъи, ощхи тшIэрэп. Ахэр ащ чIыгу хымэкIэ, хэгъэгу 
хымэкIэ едгъэджэнхэу тыфаеп.
"Мыдэ мыщ къыспиIэтырэр!.." Къэншъаугъур гукIэ 
ыIощтыгъэми, Сибай дыригъэштагъ:
- Ары, ары, Сибай, Алахьыр разэ къыпфэхъу, сыгу 
укъигущыIыкIыгъ. Сэри бэшIагъэ ащ сызегупшысэрэр. 
Шъоры? - адрэ эмирхэми яупчIыгъ.
- Тэри ары,- Нихьатрэ Мухьадрэ къызэдырагъэшти, 
Шам эмирым кIэух къыфишIыжьыгъ.- Тэри Iаджми тагъэгумэкIы, Къэншъаугъур, ау непэ тыкъызыфэкIуагъэр 
зэкIэми анахь Iоф. Арабхэми угу ямыгъабгъ, ахэмэ ащыщыбэхэри къыпкIэлъэIух.
- Ащ фэдэу къытпыщагъэхэри зэрэщыIэхэр сэшIэ, ау 
бэ къызэрэскIэлъэIурэр сшIогъэшIэгъон… Адэ джары,- 
джэуап къызэрэратыжьыщтым Къэншъаугъур емыжэ-пымылъэу игущыIэ лъигъэкIотагъ,- шъуятэжъмэ яхымэгъэ 
хэгъэгур шъоркIи, шъуилъфыгъэхэмкIи, сэ силъфыгъэхэмкIи гупсэ хъугъэ. Ары шъхьае, сыкъызэрымыхъухьагъэ 
хэгъэгур сыдэущтэу сэ гупсэ сфэхъущта? Илъэс тIокIищым 
ситэу сшIэрэп шъукъызыкIысщыгугъырэр… Мысырым 
къыщыхъугъэ, фэшъыпкъэ эмир горэ жъугъэнафэ. Сэ 
шъукъысэупчIыжьыгъэмэ, шъуищ яз ыцIэ къесIощтыгъэ. 
Ау шъуицыхьэ къыстелъэу анахь къыспэблэгъэ эмир лIышхуищыр шъукъызысфэкIуагъэкIэ, къухьэбгъур укъощыгъэми, ихыгъогу тесыкIырэп зэраIоу, шъори, шъукъэзыIофтагъэхэри укъощыгъэ султIаныбгъум шъукъыздыкIэуцощтмэ, шъукъэзгъэукIытэжьынэп. Зыгъэ тыупэрэцыгъэгъэ Баизат султIаным къэбар нэпцI тфимыгъэIущтыгъэ мэ, къытэкIунэуи зимыгъэхьазырыщтыгъэмэ, шъукъызыкIэлъэIурэм сыкъемызэгъыныгъэкIи мэхъу. Ар зиIофыр 
Эмир упчIэжьэгъур арышъ, теплъын ашрафит-захарит 
бгъуитIумэ зыкъызэрэсфашIыщтым… ПсынкIэу къызэкIанэрэмэ шIэхэу кIосэжьырэмэ Бибэрдхэр ащымыщхэми, 
бэрэ шъукъызэзгъэзэщыщтэп султIан зэблэхъум зэщифыгъэ Мысырыр зыпкъ исэгъэуцожьыф сисултIан пIэлъэщтыр. 
1501-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ и 13-м Эмир 
упчIэжьэгъум аль-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-диным 
мысыр султIаныгъор фигъэшъошагъ. Алахьыр игъуазэу 
зэфагъэм дэмыхынэу, хэгъэгур зэщызыгъакъорэмэ афимыгъэгъунэу а мафэм хэзыдзыгъэ эмирмэ гущыIэ Къэншъаугъур аритыгъ.
Адыгэ тIокIырэ тфырэмэ султIаныгъор Мысырым 
зыщаIыгъыгъэр илъэсишъэм къехъугъэшъ, ал-Ашраф 
Бибэрд Къэншъаугъур ад-диным фэшъхьаф елъэIухэзэ, а 
IэнатIэр зыфагъэшъошэгъэ цIыф ахэм къахэкIыгъэп. ЗэкIэми 
анахь гъэшIэгъоныгъэр ашрафитхэмрэ зэхаритхэмрэ султIан хэдзынымкIэ зыкIыныгъэ къызэрэзыхагъэфагъэр ары. 
Ау ар зымыдэщтыгъэ гъумытIымыщтыгъэхэри, амакъэ 
щыщынэжьыхэзэ, гукIэ цIацIэщтыгъэхэри, жэ-тхьакIумэ 
зэпэIулъкIэ зэIушъашъэщтыгъэхэри, къыжэдэлъэтыгъэ 
гущыIэм щыщтэжьыщтыгъэхэри мэкIагъэхэп, зи зымыIуахэщтыгъэхэри нахьыбагъ.

--- Page 443 ---

Агу илъымрэ аIупэ телъымрэ зэтемыфэхэми, хэт 
ышIэра, тигущыIэшIухэр султIаныкIэм зэхихыжьыхэмэ 
ынэшIу къытщифэн эмир зырызхэми аIозэ, алъэкI къагъанэщтыгъэп. 
Къэншъаугъур султIан зэрэхъугъэр зимыгопагъэхэр 
Баизат идзэпщхэмрэ изабытхэмрэ. СултIан зэблэхъум 
Мысырыр къулайцыз зэришIыгъэр зэрамыгъэфедагъэмкIэ кIэгъожьыгъэхэу, ар зилэжьэ-зытырагъэкIэщтымэ 
алъыхъухэу бырсыр ахэм къахэтэджэгъагъ шъхьае, Баизат 
тхьагъэпцIым ар зыми фидагъэп: "Уищыд ыкIэ цIыфмэ 
алъэгъоу пымыупкI, зым "кIэкIуащэ", адрэм "кIыхьащэ" 
къыуиIощт. КъамыщитIу зэIэпэпхы пае уиш ичъэрыгъэ 
хэкIыщтэп, хэхъощтэп. Зыгъэ Къэншъаугъур черкес нэшхо-IупшIэ Iужъур къызытекIогъагъэр сэры нахь, сиаскэрхэр арэп. Мысагъэр сэ зыфэсэлъэгъужьыми, черкес 
мамлюкмэ тызэрязэуагъэр федэнчъагъэп: Алахьым иIумэт 
тыркухэм Чабэ гъогур афызэIутхыгъ. Арышъ, куандэм 
хэс тхьакIумкIыхьэ къэмыубытыгъэм пае хьакум табэр 
тешъу мыгъэуцу. Араб пшэхъолъэ нэкIхэр архэп, етIан 
ахэр, етIан, Балкан джаур гъэбэжъулъэр ары тэ непэкIи, 
неущкIи, илъэс благъэхэмкIи тиапшъэрэ гухэлъыр! Хы 
ШIуцIэ Iушъо кавказ черкесхэри тидэшхын IэшIущтых…"
Къэншъаугъур султIаным идунай мафэхэр, игу хэлъгупшысэхэр, игумэкI-гугъапIэхэр нэмыкIыгъэх. Мэфищ 
хъугъэшъ унэм зыришIыхьажьыгъэу ис - машхэ, КъурIан 
еджэ, нэмаз ешIы, мэгъолъыжьы, къэтэджыжьы. Унагъом 
щыщэу Пщыкъан-Черкес фэшъхьаф лъихьэрэп, дэгущыIэрэп. Зыгорэм уегъэгумэкIа ыIоу ятэ зеупчIыкIэ, 
къыIоплъэ, къыIощхыпцIэ, тегущыIыкIы нахь, зыкIэупчIагъэм 
иджэуап къыритыжьырэп. ЗэрэсултIаныр насыпышIуагъэми, насыпынчъагъэми къызыхигъэщырэп, нахьыпэм 
зэрэнэгуихыгъэгъэ-нэгушIожьэп. ИкIуакIи, иIэбакIи, иплъакIи жъажъэ. Тхы пытэ псыгъом зыкъиуфагъэ фэд. Джахэри, 
нэмыкIхэри Пщыкъан фэмыщэчхэу ятэ султIан зыхъугъэ 
яплIэнэрэ мафэм риIуагъ:
- УищысыкIэ-гугъуемылIыныгъэ зыфэсхьын сшIэрэп, 
тят, зэрэхэгъэгоу къыожэ.
- Къысэжэн хэгъэгу сиIа? - ащ ежэщтыгъэм фэдэу 
Къэншъаугъур ыкъо еупчIыжьыгъ.

--- Page 444 ---

- Сыда зыкIыуимыIэр, султIан узыфашIыгъэ Мысырыр 
зэппэсыжьырэба?
- КIалэ!..- Къэншъаугъур ымакъэ зыкъызэрэшIуипхъотагъэр зыдишIэжьыгъэти, ыкъо еIэсэкIызэ, егыижьы 
фэдэ зишIыгъ.- Хымэ хэгъэгум пае укъыстелъэшэхьымэ 
сшIэрэп.
- Мысыр хэгъэгур сэркIэ, тят, хымэп,- Пщыкъан 
ымакъэ джы нахь къышIуефэхыгъ,- сыкъыщыхъугъ, 
сыщыппIугъ. Уиилъэс нахьышIухэри щыбгъэкIуагъэх, уфэзэуагъ, уфэшъыпкъагъ, султIани уфэхъугъ. Джы къысэпIожьыгъэр...
- Мыхъун къыосIуагъа? - пкъы псынкIэ кIырыукIэ 
Къэншъаугъур къэтэджи, джэхэшъогу къикIухьакI заулэкIэ 
зызегъэгупсэфыжьым, джыри нахь мэкъэ шъабэкIэ ыкъо 
еупчIыгъ.- Адэ зи къапIорэпи?
- Хэгъэгу хымэмкIэ зэтIощтыр, тят, зэтIогъахэ,- Пщыкъан-Черкеси зытетым текIыгъэп,- ау султIаныгъор ппшъэ 
къыралъхьэ зэхъум, ащ узэрэфэгуитIур зыкIямыIуагъэр 
сшIэрэп.
- ЦIыфым ыгу илъымрэ ыIупэ телъымрэ зэтефэрэп 
аIоу зэхэпхыгъа?
- Зэхэсхыгъэ.
- Зэхэпхыгъэмэ, уапашъхьэ итыр джащ фэдэнкIи 
мэхъу.
- Ар дэи, тят.
- -Дэими джары… сыгу илъыр сфяIошъугъэп. ХэгъэгуитIур угу илъы хъумэ, сикIал, джащ фэди къыохъулIэщт.
- Ара зыфапIорэр?..
- Адэ сыда о къызэрэпшIошIыгъэр?
- Сэ сшъхьэ къихьагъэр нэмыкI.
- СынэпитIунэу ара узыфэягъэр?
- Хьау, Алахьым илIыкIу,- джа цIэмкIэ апэрэу Пщыкъан 
ятэ еджагъ,- нэпитIум нахьи хэгъэгуитIу уиIэныр къэсэштэ.
- Аущтэу оIомэ,- Къэншъаугъур ыIупшIэмэ щхы пцIтхьагъэпцI шъабэр арычъагъ,- лIыгъэкIэ сигукъэо-гумэкIмэ 
укъясщэлIагъэми, сыкъызэхэпшIыкIыгъ, сыгу жьы дэбгъэхьагъ, нэмыкI кIэгъэкъонкIи сыкъыпщыгугъыщтыгъэп. 
Шъыпкъэм уфаемэ, сэрэп, оры мысыр султIаныгъор 

--- Page 445 ---

зытефэщтыгъэр, ау ащ къикIырэп сиIоф зысыухыкIэ, тадэжь тымыкIожьыныр.
"КъызэрэпIорэмкIэ къызэфэшIэ-зэфэшIэжь, ара?..- 
ятэ еупчIынэу Пщыкъан ыгу къышIудэчъэегъагъ шъхьае, 
арымырми ыпашъхьэ лые Iаджи щысIуагъ ыIозэ, зиIэжэжьыгъагъэми, игупшысэ зэпеомэ апырикъушъугъэп.- Тятэ 
цIыф гъэшIэгъон, адрэ эмирхэм афэдэп. ЗыдакIорэм 
щэзагъэми, иадыгэгъэ-лIыгъэ щычIинэрэп. КъыгъэшIэгъэ 
илъэс тIокIищым щыщэу илъэс щэкIырэ тфырэм Мысырым 
исыгъэу, тэри тыкъилъфыжьыгъэу адыгэ лъэныкъор зыщигъэгъупшэрэп. Хэт ащ къикIыгъэми, цIыкIу, ины иIэп, 
зыIуегъакIэ, кIэупчIэ. Мыщ къызэкIом къыздихьыгъэгъэ 
чIыгу Iэбжыб тIэкIур дышъэ коным нахь шIолъапIэу къызыдырехьакIы: епэмы, ебэу, загъорэ нэку-нэпс ехъулIэ… 
Ар сшIэзэ, мо тхьамыкIэм седао, сегыи. ИсултIаныгъо 
зиухыкIэ, ядэжь кIожьынэу зэриIорэри сшIощхэн. Сыдыгуа 
тятэ иIэр? Сыд гъучIытыгъужъа ар зыкъудыижьырэр? Сэ 
сыгу адэ? СигъучIытыгъужъи тэ щыIа?.."
- Адэ, сикIал, сыдэу спэчыжьэ ухъугъа? - Къэншъаугъур ыкъо еджи, игупшысэмэ къахищыжьыгъ.- Укъызэрэсэдаощтыгъэмэ ащыщэу сыда пфызэхэмыфырэр? 
СултIан сызыфэхъугъэ хэгъэгум гугъэпIэ закъоу щысиIэр 
орышъ, табыумэ пшъхьэ зыми зэремыгъэфэкI! - есэмэркъэу жьыгъ.
- Къыздэхьащх, къыскIэнакI фаеми, Алахьым илIыкIу,- 
сэмэркъэунчъэу Пщыкъан къыIуагъ,- уихэгъэгу шIу зэрэплъэгъущтым сегупшысэ.
Къэншъаугъур ынэгу лыпцымэ ащыщ мысысэу тIэкIурэ 
щыси, джэуап къытыжьыгъ:
- Сыдырэ хэгъэгуи илъырэ иджэмакъэрэ, иIэшIугъэрэ 
идыджыгъэрэ, игумэкIырэ игукъаорэ пхэмылъхэу 
уегупшысэкIэ, шIу плъэгъущтэп, сикIал. ЕтIани ахэр, къэрэбгъагъэри къумалыгъэри дыхэтыжьэу, къызыщылъагъохэрэр 
пыйхэр ащ къызытебанэхэкIэ ары.
Пщыкъан зэхихыгъэм ыгу къыпигъэузыкIыгъ нахь, зи 
къыриIолIагъэп.

--- Page 446 ---

VIII
Ал-Ашраф Къэншъаугъур Бибэрд ад-диныр султIан 
зэрашIыгъэ къэбарыр Баизат зыраIом къыхихыгъагъэми, 
Балканым лъыр щызыгъачъэщтыгъэ Сэлым шъхьэ псыгъо 
дзэпщым джа дэдэр зызэхехым, ынэхэр ыуцIыргъухэзэ, 
щхыгъэ:
- Араб делэмэ джыри хымэ султIан лIыжъ горэ ашъхьарагъэуцуагъ, ара? Сыдэу мы тидинэгъу-гъунэгъухэр 
зыкIэмыIэжьыха! Тэ черкес-мамлюкхэр зэхэтымыгъэтакъохэмэ, джыри ахэм илъэсишъэрэ арабхэр агъэпщылIыщтых.- ТIэкIурэ Сэлым щысыгъэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- 
Хы ШIуцIэ черкесхэр арыхэп зыфасIорэр, Мысырым 
инэIохьыгъэхэ черкес-мамлюкхэр арых.
Тырку чыжьэм щыхъурэ-щышIэрэмэ Къэншъаугъур 
султIаныр агъэгумэкIынэу, имыщыкIэгъэ джэнджэш горэ 
ышъхьэ къырагъэхьанэу джыдэдэм иIоф тетыгъэп. "ЦIыфым тхьакIумитIурэ зыжэрэ зиIэкIэ, тIо даIо, зэ гущыIэ" 
ыIоныр ежь икIэсагъэми, къелъэIугъэ, зихьатыр ылъэгъугъэ Эмир упчIэжьэгъум изыкIыныгъэ мазэ пакIо, мэфэ 
заулэ нахь фэкъудыигъэп. Ащ хэтхэ ашрафитхэм, зэхаритхэм ащыщхэ IэнэтIэкIэхъопсхэм зырызхэу зыкъыIуагъакIэ: султIан зэрэхъугъэмкIэ ячIыфэ зэрэтелъыр зымэ 
къыфыхагъэпсы, ятIонэрэм шъхьаихыгъэу къыреIо, 
ящэнэрэр къедао, къуалъхьэкIэ къэзыубытын зигухэлъыр 
къеIушъэшъэкIы, укIытэнчъэ-нэпэнчъэм ынэ мыущакоу 
дышъэмрэ алдышъэмрэ ыгужъуакIэ къыфыдехы… ЗэкIэри 
зыфаер яэмирыныгъэ лъагъэкIотэнымрэ къалэмэ эмир 
афэхъунымрэ ары. ОрэIэнэтIэ цIыкIу фаеми, султIан щагум 
дэтхэ зышIоигъохэри макIэп. ЭмирыцIэр зиIэхэу нахь лъэоенэ лъагэм кIэхъопсыщтыгъэхэр арыхэмэ Iофыгъэп, мамлюк къызэрыкIо пчъагъэми джа узыр ахэлъыгъ. 
"Мамлюкхэр эмир зэкIэщтхэмэ, хэта ащыгъум бгъэзэощтыр, Мысырыр къэзыухъумэщтыр? Ахэм апэIухьащт 
къулыкъупкIэмрэ гъомылэмрэ тыдэ къикIыщта? Шыхэр, 
Iашэхэр, ащыгъыщтыр?.." - Джахэми, нэмыкI упчIэхэми 
Къэншъаугъур ышъхьэ зэрафэкIы. ХэкIыпIэ джэуап афимыгъотэу арэп. Бэрэ узылъыхъугъэ Iудэнэ пакIэр къызыпкъудыикIэ, зэкъолъэдэжьэуи, зэпычэуи къыхэкIы.

--- Page 447 ---

ЗэкIэми анахь Iофыгъэр Iэсэгъэгъэ зэхарит-ашрафит 
зэпыщытыкIэм зыкъызэриIэтыжьыщтыгъэр ары. Шъэфыгъэ нахь, нэфагъэп. Мыхъу зыщыхъурэм ахэми зыгорэ 
япшIэщт - къызыкъопщэнхэри, бгъэдэIонхэри, бгъэщынэнхэри ахэтых. Ары шъхьае, ащ фэдэ шIыкIэкIэ Къэншъаугъур 
иапэрэ султIан Iофмэ аIууцонэу, мыхъункIэ цIыфмэ ажэ 
зыдаригъэгъэфэнэу фэягъэп. КъызелъэIугъэхэкIэ къыгорэуцох, яIорэ-яшIэрэ къарэгъэшъыпкъэжь. УсултIанмэ, 
къыоолIэщтыри, къыпщыгугъыщтыри, къыпщытхъущтыри, 
узыубыщтыри, ныбджэгъу къыпфэхъущтыри, пыи узышIыщтыри хъоищт. Ахэри, нэмыкIхэри Къэншъаугъур 
ымышIэхэу щытэп, ау къызэфэшIэ-зэфэшIэжьыкIэ, къуалъхьэкIэ, нэшIу-гушIукIэ хэгъэгур зепщэнэу узыфежьэкIэ, 
узэрэхэкIодэщтыри, зэрэбгъэунэхъущтыри непэп, бэшIагъэ къызыгурыIуагъэр. Аужырэ султIан зэблэхъумэ ар 
дэгъоу къаушыхьатыжьыгъагъэти ары Эмир упчIэжьэгъур 
щэ къызыкIызэригъэлъэIугъагъэр. Джы сыд? Ппшъэ дэплъхьагъэр хьылъэ умыIожь.
Мысыр гъаблэ илъэп, гъэрекIо фэдэу мыгъи апэрэ 
лэжьыгъэр щыIуахыжьыгъ, мэзэ зытIущыкIэ зигъо хъущтыхэми адэлажьэх, сатыури бэдзэрхэм ащызэпыурэп. 
Нил псыхъор армэ, фэшIэщтыр къызытыригъанэрэп. 
ЩайешъуапIэхэми, шхапIэхэми, хьамамэхэми, зыгъэпсэфыпIэхэми япчъэхэр зэIухыгъэх. Дэнэ гъогум тетхэми, 
чэбакIохэми къахахъо. ЦIыф байхэм япчъагъи нахьыбэ 
мэхъу. Хьакъулахьыр аугъои шъхьае, баймэ, нэмыкI сатыушIэ гурытмэ къатырэм фэдитIу-фэдищыр зыкъуаушъэфэжьы, хэгъэгум ифедэрэ изэрарырэ зэтефэжьырэп. 
ХэкIыпIэ закъоу щыIэр цIыф жъугъэмэ ателъ хьакъулахьым 
хэбгъэхъоныр, хэгъэгум изэрар зэфэшъхьафымэ апэIубдзэщт федэм зыкъебгъэIэтыныр ары. Ащ фэдэ хьакъулахь 
федэ хэгъэкIыпIэм узыхахьэкIэ, цIыф къызэрыкIомэ афэщэчыщтэп, узыхэмыкIыжьын бырсыр Мысырым 
къитэджэщт. Байхэми уачIэтIыхьанэу узежьэкIэ, джа мэшэ 
дэдэм урагъэфэжьынэу уауж къихьащтых.
Къэншъаугъур султIаным сыда ышIэщтыр, сыда иамалыр? Хэгъэгум ифедэхэкIыпIэ къызимыгъотыкIэ, ащ фызэхищэнэу зыкIэхъопсырэ дзэ ушъхьафыгъэр зы мази 
фэIыгъэщтэп. Пыир къытэкIушъ, шъуимамлюк шыу купхэр 

--- Page 448 ---

къешъущажьэх султIаным ыIозэ, эмир пэпчъ сыда зыкIелъэIун фаер? Ахьмэд султIаным зэгорэм къыдамыгъэхъугъэ ушъхьафыгъэ дзэ зимыIэ хэгъэгум шIыхьафкIэ зыкъиухъумэжьышъущтэп. Ар тыркумэ къазыгурыIуагъэр 
бэшIагъэшъ, мафэ къэси яхэгъэгудзэ агъэпытэ, федэхэхыпIэ заохэм ащапсыхьэх. Зыгъэ къатекIогъагъэхэ мамлюкхэр къокIыпIэ лъэныкъомкIэ зэрэщыIэхэр, Мысырым 
зэрэщыпсэухэрэр, ахэм султIан пащэ Къэншъаугъур 
зэрафэхъугъэр ашIэ, ащ зэгорэм зызэрэригъэшIэжьын 
фаер Баизат зыщимыгъэгъупшэу гужъыкIэ къызыдырехьакIы.
Ахэми, нэмыкI хэгъэгу Iофыгъохэми щатегущыIэнхэу 
ары Эмир упчIэжьэгъур непэ Къэншъаугъур зыфиугъоигъэри, ащ хэмыт бай пчъагъи хигъэлэжьэнэу къызыфыригъэблэгъагъэри. ЗэIукIэгъум ыпэкIэ эмирхэм изырызыгъоу, 
ыгу илъыр аримыгъашIэу заIуигъэкIагъ. Ежьыми шъэфнафэкIэ къеолIагъэри мэкIагъэп. КъелъэIугъэхэри, Iофыгъо 
Iушхэр къыфэзыIэтыгъэхэри, къуалъхьэ къезытынэу 
фежьэгъагъэхэри ыпашъхьэ исых.
- Эмир упчIэжьэгъум хэтхэр, тизэхэсыгъо къезгъэблэгъэгъэ сатыушIэ бай хэшыпыкIыгъэхэр,- султIан тахътэм къытемытэджыкIэу, ынэгу лыпцэ гори мысысэу Къэншъаугъур зэфигъэсыгъэмэ зафигъэзагъ,- непэ шъузыфэсыугъоигъэр хэгъэгум идзэ зэхэщэнрэ ащ пэIудгъэхьащт 
мылъкумрэ яIоф. Уахътэр лъыкIуатэ къэси тызэмыжэгъэ 
Iофыгъохэр къытпэтэджых, тимамлюк щыIэкIэ-зэхэтыкIи 
къалъахъэ, тыгъуасэ тшIодэгъугъэмэ непэ тялъэпэожьы. 
Дзэ унае зимыIэ хэгъэгу тэщ фэшъхьаф дунаим тетыжьэп. 
Эмирхэм ямамлюк шыу купхэр дзэжьхэба зыIохэу къэупчIэщтхэм джэуап ясэтыжьы: дзэх, ау хэгъэгум идзэхэп. 
АщкIэ тыркухэр щысэтехыпIэх. Пашэхэм ядзэхэр зэхаугъуаехи, хэгъэгу унае ашIыгъэх, агъасэх, ауIэшых, къулыкъупкIэхэми щагъакIэхэрэп. Тэ джыдэдэм хэгъэгудзэ 
зэхэтщагъэкIи, зэрэтIыгъын мылъку тиIэп. Илъэсым хэтхыгъэ хьакъулахьыр илъэсныкъуи хэгъэгум фикъурэп. 
Тыугъоирэм фэдэ заулэкIэ къытатэхэрэр къытэтыгъожьых.- 
Щысхэм нэмыз-Iумыз Iушъэшъэ макъэ къахэтэджагъэти, 
джэуап къаритыжьыгъ.- Ащ жъугъэшIэгъон хэлъэп, 
сымыуплъэкIугъэрэ зэсымыгъэшIагъэрэ сырыгущыIэрэп. 

--- Page 449 ---

Унагъом щытыгъорэр къэубытыгъуаеми, шъуфаемэ, ащ 
фэдэ эмирмэ, сатыушIэ заулэмэ ацIэ къесIон, ау шъузгъэщынэнэу къышъушIомышIыным пае, ащ сыкъыщыуцуми 
хъущт. Сэ сшъхьэкIэ зыми сыкъыкIэлъэIурэп, хэти къытефэрэр ихэгъэгу зыфимышIэкIэ, IэнэкI зэрехъулIэщтыр, 
зэрэфэсымыгъэгъущтыр гурысэгъаIо. Ар султIаныгъор 
спшъэ къишъулъхьэ зэхъум, къэшъошIэжьымэ, къышъосIогъагъ, джыри къыкIэсэIотыкIыжьы. 
- КъэтымышIэжьы мэхъуа, Алахьым илIыкIу! - Ныбжьи 
ицыхьэ зытемылъыгъэ Хъаирбэй эмирым къызыIуипхъотыгъ.- Хэгъэгу дзэ зэхэщэгъэнымкIэ Ахьмэд султIаным 
дезыгъэштэгъагъэмэ сащыщышъ, ори къыбдесэгъаштэ. 
ХьакъулахьымкIи узаф, укъызэкIэмыкIу, тыкъыбготыщт. 
Мамлюк шыу шъищ сиIэшъ, къызыщыпIорэ мафэм пкIэ 
хэмылъэу хэгъэгум къесэты.
- Тхьауегъэпсэу, Хъаирбэй эмирыр,- Къэншъаугъур 
султIаным къыIуагъэми, эмирым ыгу тIэкIу зэрэфэчъыIэри 
къыхэщызэ, къыухыжьыгъ,- шъыпкъэм уфаемэ, сыкъызэрэпщымыгугъыщтыгъэу укъычIэкIыгъ. КъегъэжьэпIэ 
дэгъу, ау ар зэлъытыгъэщтыр сатыушIэмэ хэгъэгум шIуагъэбылъыгъэ мылъкур къызатыжьыкIэ ары.
- Шъхьалым къыпыIукIырэ макъэм цыгъор щыщынэжьырэп зэраIоу сыда сатыушIэхэр зыфыщысыхэр! - 
эмирмэ ащыщ горэ къыхэгубжыкIыгъ.
- Бысымгуащэм хьакъу-шыкъу къутакIэ макъэ зызэрэпимыгъэIукIырэм фэдэх мыхэри,- нэмыкI эмир гори 
къясэмэркъэугъэти, къэмыгущыIэхэнэу зигухэлъыгъэ 
Дэшкур сатыушIэм зыфэщыIагъэп:
- Сыда къышъотIонэу шъузыфаер? Къысфэгъэгъу, 
Алахьым илIыкIу, орэп сызэупчIырэр. Iэ пцIанэкIэ машIом 
упэIэбэныри усатыушIэныри зэрэзэфэдэр, тщэрэми тщэфырэми нэпс-IупсыкIэ чапыч къызэрэдедгъадзэрэр сыдэущтэу мыхэм агурыдгъэIощта? Аущтэу щытми, хэгъэгум 
паемэ, адэ тызыкъоIэбэжьын, шъукъэдгъэукIытэжьынэп. 
Тэ, сатыушIэхэм, зы шэн гъэнэфагъэ тхэлъ: тимылъку 
зыфэдизыщтымрэ ар зыпэIуагъэхьащтымрэ тшIэн фае. 
Арымырмэ, тынэшъущт.
- Ары, ары, Дэшкур,- ал-Умар Сибай къесэмэркъэугъ,- псыначIэр шъумылъэгъоу итыпсым шъуешъорэп.

--- Page 450 ---

- Шъыпкъэ,- Дэшкур нэпэпкъышхом ынэ шIуцIэ цIыкIухэр къичэрэгъукIыгъэх,- пщэфырэм кIэпхыжьыщтыр 
къимыдзэу сыд пае уиахъщэ лъыптын. Арышъ, джыдэдэм 
къэстыщтыр зыфэдизыщтымкIэ сешъумыгъэз, силъыталъэ 
федэри зэрарыри къызыридзэкIэ, сыгу пыкIыщтымкIэ 
сыкъышъотэн. Сэ сизакъоп, мы къежъугъэблэгъагъэхэ 
сатыушIэхэми джа дэдэр къышъуаIон. ЕтIани ахэр ямыIэм 
егъапэх нахь, яIэм нэ тырагъэфэнкIэ щыщынэхэзэ, тегущыIэхэрэп, Алахьым илIыкIу, емыкIу афэмылъэгъу.
Хэгъэгудзэ зэхэщэнымкIэ Эмир упчIэжьэгъум щаштэгъэ унашъор илъэсныкъо пIалъэкIэ эмирмэ Мысырым 
щагъэцэкIэгъагъэми, сатыушIэмэ къапкъырыкIырэ мылъкур джыри мэкIагъэ.
- Тидзэ Iофхэр сыдэущтэу хъухэра? - Къэншъаугъур 
султIаныр идзэпщ Айдамыр еупчIыгъ.
- Уезэгъыщт, Алахьым илIыкIу, хьакъулахьыр ары 
нахь… 
- Сыда илъэсныкъо хьакъулахьым иугъоин джыри 
рагъэкъугъэба? - зыщыгъуазэм Къаншъаугъур химышIыкIы фэдэу ипхъорэлъф Тумэнбэй эмирэу хьакъулахь угъоиным пылъым зыфигъэзагъ.
- ГъэрекIорэм елъытыгъэмэ, мыгъэ фэдитIу аугъоигъ.
- Сыда адэ узыфаер, коцыр шъхьалъэмэ, гъупчъэм 
ыуасэ къыхэхъо зэраIоу, фэдищ уугъоинэу ара?
- Хьау, шы шхэкIыгъэм къамыщ дэмыIыгъмэ чъэрэп 
аIошъ, Дэшкур сатыушIэмрэ ащ игъусищымрэ хэгъэгум 
шIуагъэбылъыгъэ хьакъулахь дышъэ чысэ шъэ пчъагъэр 
къарэштэжь.
- Ара зыфапIорэр?..- Къэншъаугъур щхыпцIыгъэ. 
ЦIыфмэ ягъэпсыкIэ-гупшысакIэ зэфэдэп. Зым мэфэ 
нэфым фэдэу укъегъэфабэ. Адрэр бжыхьэ чэщэу мэзахэ. 
НэмыкIыр цIыф шхъуантI, фэшъхьафыр дымыIу-зэтеIубагъэшъ, уегъэпшъы. Зыр шъэфы, адрэр нафэ. Щхылэми, 
гущыIэрыеми, пцIыусыми, щытхъулэми уязэщы. Адэ 
шъыпкъагъэмрэ зэфагъэмрэ, лIыгъэмрэ цIыфыгъэмрэ? 
Ахэри, мыдрэхэри цIыфым ищыIэкIэ гупшысэ-упчIэх, 
джэуапи ятыжьыгъошIу, ятыжьыгъуай, ау ар къызыгурыIогъэ цIыф джы къызнэсыгъэми Къэншъаугъур рихьылIагъэп.

--- Page 451 ---

КъокIыпIэмрэ къохьапIэмрэ, къыблэмрэ темырымрэ 
ядунай елъытыгъэмэ, Къэншъаугъур зэуи арэп - пшэхъоцэжъый. Къамзэгури цIыкIу, ежь фэдиз хьылъэ ехьы нахь, 
Iушыгъи, щыIагъи хэлъ.
- Адэ джары, сикIал, узэмыжэгъабэ дунаим къыщэхъу 
сэ зыкIасIорэр. Къамзэгум рашIагъэр сэ Мысырым къыщысашIагъэкIэ енэгуягъо… Къамзэгум пылъ къэбарыр 
зэхэпхыгъа?
- Къамзэгум къэбар пылъми сшIэрэп, ау ащ зызэрэфэбгъадэрэр сшIогъэшIэгъон.
- Аущтэу оIомэ, къедэIу. Ори сэри ащ Iушыгъэ горэ 
хэтхынкIи мэхъу. ЛIы горэ къамзэгум IукIагъэти, шIощхэнэу 
еупчIыгъ: "Сыдэу пшъхьэ ина?". "Акъылъ илъ" къыриIожьыгъ. "Адэ сыдэу ппчанэ псыгъуа?". "СымэкIэшхышъ 
ары". "Адэ сыдэу упхэкIышхуа?". "СыкIочIэшхошъ ары". 
"Сыд фэдиза пфэIэтыщтыр?". "Сэщ фэдиз пцашIу". "Адэ, 
мэкIэшхыр, сыд фэдиза пшхыщтыр?". "Зы коцыцэр илъэсым сфэхъун". "Пфэхъумэ теплъын!" лIым ихьазыр 
къамзэгур ридзи, зы коцыци фырилъхьажьи, иIофмэ ауж 
ихьажьыгъ. Джаущтэу хэтызэ, илъэс тешIагъ, джыри ащ 
фэдиз пыкIыгъэу лIым щыгъупшэжьыгъагъэ къамзэгур 
ыгу къэкIыжьыгъ. "Мыр псау шъуIуа? - хьазырым иплъыхьагъ, къамзэгур псау, коцыцэм ызыныкъо джыри зэриI.- 
Зы коцыцэр илъэсым пфэхъунэу пIогъагъэ, илъэситIум 
ызыныкъо нахь пшхыгъэп. Сыда ар зытепшIыхьагъэр?". 
"Сшъхьэ акъыл илъыти, мы лIым илъэсиплIыкIэ ыгу сыкъэмыкIыжьынкIи мэхъу сIуи, сигъомылэ зэрэсфэхъуным 
елъытыгъэу сыпсэугъ" къыкIэнэкIэгъагъэ лIым джэуап 
къыритыжьи, икъамзэгу такъэ къызэригъотыжьыщтым 
ыуж ихьажьыгъ.
Къамзэгум фэгъэхьыгъэ къэбарым къикIырэр мафэм 
фэдэу нэфагъэми, шъыпкъэм фэдэу зэфагъэми, Пщыкъан 
ащ хилъэгъогъэ гумэкIым псынкIэу къыгъэупчIагъ:
- Мыр о зыфызэхэплъхьажьыгъа хьауми адыгэмэ 
ахэлъа?
- Аущтэу укъызыупчIагъэкIэ, къыпфэсIотагъэр къыбгурыIуагъэп,- ыкъо нахьи ежь нахь зышIощхэныжьэу 
Къэншъаугъур къыIуагъ.

--- Page 452 ---

- Сыд пае къызгурымыIон… къамзэгум итакъэ къыгъотыжьыщтымэ сшIэрэп нахь.
- БэщыпэкIэ нэшъум иунэ къызигъотыжьыкIэ, гъэрыпIэм зыкъыщызыухъумэжьыгъэ къамзэгу нэ псаум итакъи 
къыгъотыжьын! Ау анахь нэ чанри дунае гугъэнчъэм 
щыгъуащэу къыхэкIы. Адрэ "о зыфызэхэплъхьажьыгъа" 
къызыфысэпIогъэ къамзэгу къэбарыр адыгэмэ зэхамылъхьэгъагъэмэ, сызэрыфэгъэ чIыпIэм зыкъырыщысыухъумэжьынэу ащ фэдэ гугъапIэ горэ сэ сшъхьэ фызэхэслъхьаныгъэкIи мэхъу. Сэ ар къызэрэзгурыIоу о къыбгурымыIоми, сикIал, пшъхьэ къыздэгъэсыс къодыий сезэгъыщт…- Къэншъаугъур ардэдэм зыкъешIэжьышъ, ыкъо 
ыцIэ къыриIозэ, ежь зэушъыижьы.- Сыда сэIо, Пщыкъан, 
угу бгъэкIодэу къыохъулIагъэр, тыдэ тыщыIэми, тиадыгагъэ зыми едгъэушъхьакIущтэп, пшъхьэ къэIэт, гукIодыгъо 
щыIэп.
- Аущтэу къызыкIысапIорэр сшIэрэп нахь, Алахьым 
илIыкIу,- мэкъэ гъэшхъыгъэкIэ Пщыкъан эмирым къыIуагъ,- ащ фэдэ гукIодыгъо Iоф зэслъэгъулIэжьырэп. 
Шъыпкъэм уфаемэ, къамзэгум рашIагъэри, ышIагъэри, 
ащ икъэбар къызэрэсфэпIотагъэри дэгъух, ар хэтыкIи 
щысэтехыпI, ау Дэшкур иIофкIэ сызэрэпфэмыразэр джыри 
къыосэIо.
- Дэшкур иIоф зесэгъэукIыхьы, ара? - гугъуемылI 
фэдэу Къэншъаугъур къэупчIи, джэуап къытыжьыгъ.- Ар 
узыдэгузэжъон Iофэп. ЖъугъэтIысыгъэмэ, нэмыкI хьакъулахьмытхэм ядышъэ чысэ къыряжъугъэтIэтэнэу хьапсым 
дэрэс, имыхъо-мышIагъэ шъудэмышъхьах, дэIонырэ 
гупшысэнырэ зылъэкIыщт цIыф пстэуми алъыжъугъэIэс.
- АщкIэ гъоумэ зи къызытырагъанэрэп.
- Гъоумэ а зы цIэр къыкIаIотыкIыжьзэпытмэ кIэщыгъожьыщтэпышъ, нэмыкI сатыушIэхэми шъуятI, атефэщт-атемыфэщтым шъупымылъ, яшъхьэIоф-нэпэнчъагъэ цIыфмэ 
ахашъулъхь, нэмыплъ аряжъугъэх.
Пщыкъан-Черкес нэмыз-IумызкIэ ятэ Iуплъагъэти, 
щхыпцIышъо нэгукIэ къеупчIыжьыгъ:
- Сыда, мыхъун къэсIуагъа?
- Хьау, Алахьым илIыкIу, хэгъэгум уфэгумэкIэу ащ 
фэдэ сшъхьэ къизгъэхьана!..- Пщыкъан ымакъэ зыкъипхъотэгъагъэми, ыгукIэ ымыштэщтыгъэу зыгъэгумэкIыщтыгъэр къыпимыгъэхъожьын ылъэкIыгъэп.- Джа 
"атефэ-атемыфэщтым шъупымылъ" зыфапIуагъэм сегъапэшъ ары.
- ГукIэгъу зэрэпхэлъыри, зэфагъэр къызэрэбгъэгъунэри дэгъу,- Къэншъаугъур ыкъо щытхъуи, фигъэпытэжьыгъ,- ау тыгъонымрэ гунахьшIэнымрэ зэрэзэфэдэри 
зыщымыгъэгъупш. Дэшкури джары зыфэдгъэтIысыгъэр, 
имысагъи джары зыкIызыдедгъэшIэжьыгъэр, нэмыкI 
сатыушIэхэми тызыфядэуагъэр. ГъучIыр амыфытэу чатэ 
хашIыкIырэпышъ, зэфагъэрэ щынагъорэ зыщызэгомылъ 
хэгъэгур Iыгъыгъоещт. Типхъорэлъф Тумэнбэий, ори, сэри 
хыегъэ-мысагъэмэ язэхэфын зыдетымыгъэхьыхэу Мысырыр тыркумэ къазэрэщытыухъумэщтым тыпы жъугъэлъ. 
Зэхэпхыгъэба тыркухэр модэ зэрэщыIэхэу арабхэм 
къазэрэфэгумэкIхэрэр?
- КъафэгумэкIхэрэми къызыфэгумэкIыхэрэми, 
Алахьым илIыкIу, зи къадэхъунэп.
- КъызэрэпIорэмкIэ, Къэншъау ибн Черкес,- Къэншъаугъур султIаныр ыкъо ежь зэреджэщтыгъэ "ПщыкъанкIэ" емыджэу хэгъэгум зэрэщашIэщтыгъэ цIэмкIэ 
еджэзэ, еупчIыгъ,- "къызыфэгумэкIыхэрэм" якъэбар 
тIэкIуи ущыгъуаз ара?
- Сыщыгъуаз ал-Ашраф Къэншъаугъур ад-диныр 
зисултIан Мысырыр сихэгъэгушъ! - Черкес-Пщыкъан 
къызыIуипхъотыгъагъ шъхьае, кIэгъожьыгъ.- Къысфэгъэгъу, Алахьым илIыкIу, угу хэзгъэкIыгъэмэ… 
- Iофым изытет къысэоIокIэ, сыд пае сыгу хэбгъэкIын,- 
Къэншъаугъур султIаным къыIуи, хьылъэу хэщэтыкIыгъ.- 
Зыгу къытфэмышIу арабхэу тыркумэ апаплъэхэрэми сыгу 
ябгъэрэп, хэти нахьышIум щэгугъы, кIэхъопсы, ау,- Къэншъаугъур ежь-ежьырэу зыдэхьащхыжьырэм фэдэу 
щхыпцIыгъэ,- шъуитIо, Тумэнбэйрэ орырэ, шъукъызыкIысфэмыразэр сшIэмэ сшIоигъу. Топхэм апае гъэрекIо 
къысфэжъудзыгъагъэр армэ шъукъызэрэсфэмыразэр, 
тыркухэм яIэмэ афэдэ топ пшIыкIузи мыгъэ зэзгъэгъотыгъэ.
- Ар къэбар дэгъу, ау макIэ.
- МакIэмэ, Хьалэб щязгъэгъэбылъыгъэ топищыри 
ахэгъэхъожь. Арэп, зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, сыда дунаим 

--- Page 453 ---

щыцIэрыIохэ мамлюк шыудзэмэ шъуицыхьэ закIытемылъыр?! Чингизхъани, Тамерлани топхэр яIагъэхэп, дунаим 
ызыкIэлъэныкъо зэлъаштэгъагъ нахь. Тимамлюк шыудзэхэр 
арыхи арабхэу зыгу къытфэмышIухэр монголхэмрэ къащзехьэхэмрэ къащызыухъумагъэхэр.
- Ар сыдигъуа зыхъугъагъэр? - Пщыкъани къыIуагъэм 
текIыгъэп.- ШхончхэмкIэ, топхэмкIэ тыркухэм ядзэхэр 
мыуIэшыгъагъэхэмэ, мощ фэдиз чIыгур якъокIыпIэкIи 
якъохьапIэкIи щамыубытышъуныгъэкIи мэхъу. Ялъэсыдзэ 
янычарыдзэри…
- Ары, ары,- ыкъо къыIощтыгъэр Къэншъаугъур 
къыригъэухыгъэп,- сэ сыдунаижъ, шъо шъудунаикI. Каир 
шъузэрэдэсэу шъо зэкIэри шъошIэ, шъолъэгъу. "Ар сыдигъуа зыхъугъагъэр" оIошъ, умышIэрэр озгъэшIэн, пщыгъупшэжьыгъэр угу къэзгъэкIыжьын. Пыйпэрыс, Къэлэун, 
Баркъукъу мамлюк дзэпщыхэм язэман! КъэпшIэжьырэба 
зыгъэ, Къаитбэй султIаныр типащэу Баизат итопаохэр 
хьалэч-псэлэч зэридгъэфэгъагъэхэр?
- КъэсэшIэжьы, апэрэ мамлюк шыудзэм ипэщагъэри 
оры. Пыйпэрыси, Баркъукъуи, нэмыкI султIанхэри, мамлюк 
лIыхъужъхэри зыщыдгъэгъупшэхэрэп, ау ахэм ятыгъосэрэ 
мафэрэ тэ тинепэрэ мафэрэ зэфэдэхэп тэIошъ ары,- нахь 
мэкъэ шъабэкIэ къыухыжьыгъ,- тинепэрэ арабхэри тыгъосэрэхэм атекIых, къытIугушIохэзэ къытатIэх, типытапIэ 
итIэсхъапIэхэри тыркухэм арагъашIэх, Iохэри хэгъэгум 
къырагъэтаджэх. Мыхэм уащымыгъуазэу арэпщтын, 
Алахьым илIыкIу, тызыгъэгумэкIырэмкIэ ошIэ-дэмышIэ 
гущыIэгъу тызэфэхъугъэти, укъызыкIэупчIагъэм сишIошъ 
къесIолIагъ нахь, къутэмэ IонтIагъэ пэпчъ щэбзэпкъ зэрэхамышIыкIырэри озгъэшIэжьынэу сыфэягъэп.
- Тхьауегъэпсэу, Пщыкъан-Черкес эмирыр, ари гущыIэ 
псэу,- Къэншъаугъур нэшIукIэ ыкъо еплъи, ежьыри зыдыригъэубытыжьызэ, нэмыкI гущыIэжъыкIэ есэмэркъэужьыгъ,- щэбзэпкъым илъэтыгъэ щабзэм къыгъэзэжьырэп 
титIо зэрэзэтымыIожьыгъэри дэгъоу тшIагъэ.
"Псыцу шIуцIэми щэ фыжьыр къеты" Пщыкъан эмирым 
ятэ фидзыжьынэу ыгу къыпылъэдэгъагъ шъхьае, къыригъэкIугъэп. 

--- Page 454 ---

IХ
Тырку дзэпщхэм язэзэгъыныгъэ Iофи ащ фэдизэу 
Тыркум щыдэгъугъэп. Балканми, хыми, нэмыкI чIыпIэхэми 
къащыдахырэ текIоныгъэр язэрэмыгъэгощэу, зынапшIэ 
тезылъхьажьыщтыр язэрэмыгъашIэу зэфычIэтIэ-зэпыщыт 
мыухыжьым ахэри хэтыгъэх. АцIэ къырамыIоми, ар зыпкъ 
къикIыщтыгъэр нэбгыритIу - Баизат тырку султIанымрэ 
ащ идзэпщ шъхьэIэ Сэлымрэ арых. ТIури IупэкIэ зэшIугъэхэми, гукIэ зэпыигъэх. Зыр исултIаныгъэ тенэгуикIы, 
адрэр ащ кIэхъопсы. БгъуитIуми къэбар дэир япкIыхьэлъэгу.
- УкъыздикIыжьыгъэм къэбарышIу къипхыгъа? - Сэлым 
Синан Юсыф-пашэр тIысыгъо римыгъафэзэ еупчIыгъ.
- Истамбул къэлэ чэф, дзэпщышху, шIу закI, ау Баизат 
султIаным исэлам апэу къыосэхыжьы. КъыпкIэупчIагъ, 
бэрэскэшхо хъутбэм гущыIэ шIубэ пфиIуагъ, уизы илъэс 
илъэсишъэкIэ пфагъэбэгъонэу нэмазышIхэр тхьэ пфыригъэлъэIугъэх.
- О алейкум сэлам,- Сэлым гукIэ щхыпцIызэ, пхъэнтIэкIум тIэкIу зыкъытыриIэтыкIыгъ,- тисултIан изы илъэс 
фэдэ минкIэ Алахьым егъэбагъу. Ипсауныгъэ сыдэу щыта? 
Алахьым шIукIэ бэрэ тапэ регъэт. Иаскэр лIыхъужъмэ 
ятекIоныгъэхэм тисултIан иIуи, ишIи ахэлъ, ынап, инамыс.
- Лъэшэу сигуапэ джаущтэу султIанымрэ орырэ 
шъузэрэзэфыщытыр. Джа гущыIэшIухэмкIэ ежьыми уегъашIо, уелъытэ. Шъо шъуфэдагъохэт мамлюк тхьэнчъэхэр, 
Къэншъаугъур султIан лIыжъымрэ ыкъо Черкесымрэ 
зэрэупIэIу-зэрэшхыжьым хэтых аIуагъ.
- Ар къэбар дэгъу. Джары, Юсыф-пашэр, къызэребгъэжьэн фэягъэр. Баизат султIанымрэ сэрырэ зыIозэдашIэу, зым IэкIэзырэр адрэм къыштэжьызэ дунаим 
тызэдытет, осмэн лъэпкъым илIыгъэрэ ищытхъурэ тэIэты. 
СыхэгъэдаIу джы Мысырым зыщыфызэдаохэрэм. СултIан 
IэнатIэр IэшIупс къызышIошIырэмэ ар зэрэдыджыр ашIагъэемэ…- Мэкъэ псыгъо чанкIэ Сэлым кIэщхыкIыгъ.
"Ощхы шъхьае о узыкIэхъопсырэ IэнатIэр арэп ахэр 
зыфызэдаохэрэр…" Юсыф-пашэри гукIэ зэшъугъущтыгъэм фидзыжьызэ, риIуагъэр фэшъхьаф:

--- Page 455 ---

- Къэншъаугъур султIанымрэ ыкъо Черкесымрэ 
зыфызэдаорэм тэркIэ шIу хэлъэп, дзэпщышху. Тэ тидзэхэр 
шхончхэмкIэ, топхэмкIэ зэрэтыуIэшыгъэхэу ежь ямамлюкыдзэхэри ригъэузэндынэу ятэ едао.
- Чэтэ закъокIэ егъашIэм зэонхэ зигухэлъыхэ мамлюк 
Iукъэхэм зы Iуш горэ къахэкIыгъэмэ ары.- Сэлым дзэпщым 
къыIогъэ кIэнэкIалъэм зегупшысэжьым, къыпигъэхъожьыгъ.- ТэркIэ ар къэбар дэгъоп, ау къадэхъунэп нахь. 
Ар ядгъэшIэфэкIэ тяжэнэу мэгугъэха?
- Ащ нахь къэбар дэгъуи щыI, дзэпщышху.
- Бжьэр зыгъэгубжырэм ецэкъэжьышъ, ар зэсэмыгъашIэу къэпIощтыр къаIуи, сыгъэрэхьат! - Сэлым зыфэмыIэжэжьыгъэми, Юсыф-пашэр игугъуемылIыгъэ текIыгъэп:
- Хъаирбэй эмирыр къыдгоуцуагъэкIэ енэгуягъо…- 
Сэлым дзэпщым ынахэ зэхигъахьэу зелъэгъум, Юсыфпашэм псынкIэу зыкъигъэтэрэзыжьыгъ.- Ары, ары, къызэрэдгохьагъэр шъыпкъэ, ау тищэ фэшъхьаф цIыф ар 
ышIэрэп.
- Сыда зыфаер?
- Мамлюкмэ янэшъуи, яшъуаджи зыфаер пшIэрэба? - 
Синан Юсыф-пашэр ежь зыми емыхъуапсэ-емынэцIыщтыгъэм фэдэу мыскъэрэ щхыпцIыр ыIупшIакIэмэ арычъагъ.- А черкесныкъо-тыркуныкъори султIанынэу фай.
- Ар огъэшIагъуа?
- Тидунэе гъэпцIалъэ джаущтэу зызэхэлъыкIэ, дзэпщышху, а укъызыкIэупчIагъэри ащ хэфэжьын, ау тэр-тэрэу 
зытымыгъэпцIэжьмэ нахьышIу. 
- Ар шъыпкъэ, шъыпкъэ.- Сэлым идзэпщ дыригъаштэщтыгъэми, "сишъэф скIэкIишIыкIыгъэу Iупэ-бзапэ 
зыкъысфешIа, хьауми къысэдэIошэнэу къысфагъэкIожьыгъа" ыIозэ, фэсакъы.- ЗытымыгъэпцIэжьымэ нахьышIу 
шъхьае, зыгу къытфэмышIу-къытIугушIорэмэ мафэ къэси 
къахэхъо. Ау хэти сыдэущтэу зыкъытфешIыми, тэ тызыфыщыIэр Тырку хэгъэгур арышъ, тигухэлъхэмкIэ тыкъызэкIэкIонэп, ар зимыкъабылыми фэтыдэнэп.
- Ары, дзэпщышху, ары, ащкIэ тэри тлъэкI къызытедгъанэрэп, тиаскэр лIыхъужъхэри псэемыблэжьых, ау 

--- Page 456 ---

Истамбул хьакъу-жъокъум тыкъызэхишIыкIынкIэ сыгугъэрэп.
- Сыда? - Сэлым зыфаем идзэпщ къызэрэтехьагъэр 
игуапэу Юсыф-пашэм еупчIыгъ, ежь-ежьырэуи, игущыIэгъу ымыгъэщтэуIунэу, джэуап зэритыжьыгъ.- ШхэкIыгъэм нэкIыгъэр зэхишIыкIырэпышъ, джаущтэу Истамбул 
зэрэ хъущтым сэри сенэгуещтыгъ. Ау тисултIан Баизат нэф 
ащ зыкъызэрэригъэшIэжьыщтым сицыхьэ телъ.- Синан 
Юсыф-пашэр гукIэ зэрэщхыпцIыгъэр ышъо къызэрэхэщыгъэр ригъэшIэжьызэ, джыри еупчIыгъ.- Сыда, пшIошъ 
хъурэба?
- СшIошъ хъуныгъи, дзэпщышху, черкес пшъашъэмэ 
ашыкъ ишъыралэ щямыхъулIэгъагъэмэ,- цыхьэ зэрэфамышIырэм енэгуещтыгъэ Юсыф-пашэм ащ нахьыбэрэ 
зыфэщыIэжьыгъэп,- тэ хэгъэгу Iофмэ тапылъ, ежь чэщи 
мафи кIэщыгъончъэ-емызэщыжьыкIэ бзылъфыгъэ пцIанэмэ 
ахэс! СызыфэпIофтагъэм сыхьат закъокIэ сыIукIэным пае, 
мэзэ псаум Истамбул сыдигъэсыгъ.
- Зэ, зэ, Юсыф-пашэр, тисултIан нэф ащ фэдэ зэшIокI 
бзылъфыгъэхэмкIэ иIэмэ, аферым есэIо! - ишъыпкъэ-исэмэркъэуи зэголъэу Сэлым къыхэкуукIыгъ.
- Тыщытхъуныгъи, нэкIэ зэнэцIэу пкъыкIэ зыпыримыкъурэмэ Iэ ащифэзэ, ыIэгушъохэр ымыгъэхъокIыгъагъэхэмэ…- Джыри нахь мыскъэрэ шъхьаихыгъэкIэ Юсыфпашэм къыIуи, зиухыижьыгъ,- езгъэлыегъащэми сшIэрэп.
- КъэпIуагъэм урыкIэмыгъожь! - Сэлым иджэуап 
пыупкIыгъэ ыуж "мыщ уицыхьэ тебгъэлъы хъущт" ыIозэ, 
шъэфэгъу зэрэзэфэхъугъэхэри гуригъэIожьыгъ.- ТитIо 
тIуагъэр тазыфагу къыдэнэжьы. СыкъызыфыоупчIыгъэм 
иджэуап къептыжьыгъэп, "зызыгъэджыгытырэм" ипсауныгъэ сыдэущтэу ухаплъэра?
- ГъэрекIо зэрэслъэгъугъагъэу ар мыгъэ нэгушъхьаплъыжьэп. 
- Ары Iолъ…- Сэлым къыIуагъэм зи къимыкIы фэдагъэми, хэгупшысыхьэзэ, заулэрэ щысыгъэу къыушъхьафыжьыгъ.- Адэ егъашIэм уишIугъо зэпытына, Алахьым 
къытфигъэуцугъэ пIалъэм емыкIолIэжьын цIыф щыIэп. Ащ 
султIанри, цIыф къызэрыкIори изэфэд. ИпIалъэ къызысыкIэ, иушэтыпIэ гъогу тырещыжьышъ, иахърэт дунай 

--- Page 457 ---

хещэжьы… Арэп, сыда сэIо тызэрыгущыIэрэр! Дзэм 
къытефэрэм фэшъхьафэу ахъщэ лые тIэкIу Баизат султIаным къызэрэтимытыгъэм пае тыгу етэмыгъэгъабгъ, ащ 
бэшIагъэ иджэнэтыпчъэ зыфызэIухыгъэр. Мы тыздэщыIэ 
Балкан лъэныкъом нахьи сыгу нахь зыдэщыIэр ошIа? Каиррэ 
Шамрэ садэмыхьэу сыгукIэ сызэгъэщтэп. Тэ къиддзэрэп 
шъхьае, мамлюк султIаным дзэкIэ зызэтырегъэпсыхьэ. 
Тыркумэ ящынагъо джа лъэныкъом къызэрикIыщтыр 
тисултIан къызэрэгурымыIорэр сэгъэшIагъо. ЕтIани тичIыфэ 
мамлюкмэ зэрателъыр зызыкIыщигъэгъупшэжьыгъэр 
къызгурыIорэп.
- Зэзэгъыныгъэ зэрадишIыгъагъэр арыщтын.
- Сыдигъуа ар зыхъугъагъэр?
- Къаитбэй султIаным илъэхъан.
- Ащ ыуж султIаниплI Мысырым щызэблахъугъ.
- Ахэм ясултIан зэблэхъу кIэщыгъожьэп.
- ТэркIэ гухэлъ горэ ахэм ямыIагъэмэ, кавказ черкесхэм адэжь кIожьынэу зызыгъэхьазырыщтыгъэ дзэпщ лIыжъ 
тIысыжьыгъэр лъэIукIэ султIан ашIыщтыгъэп. Орыба Хьалэб 
иэмир Хъаирбэй талъэныкъокIэ зыкъигъэзагъ зыIуагъэр?
- Сэры, дзэпщышху. Ау а къэбарым ущыгъуаз Iоу 
сшIагъэп.
- НэбгыритIумэ яшъэф, султIанымрэ эмирымрэ яшъэф, 
ощ фэдэ ящэнэрэм зишIэкIэ, сэщ фэдэ яплIэнэрэм сыда 
зыкIимышIэщтыр? - Сэлым зэхихыгъэр шIощхэныгъ.- Ау 
ащ къизгъэкIырэп тишIуи, тимышIуи тишъэф ядгъэшIэныр. 
Хъаирбэй зэрэтыркуныкъори, зыкIэхъопсырэри сэшIэ, ау, 
хэти щэрэщ фаеми, зинамыс шIомылIыкIырэ цIыфхэр 
къумалыхэшъ, сицыхьэ ателъэп. Мысырым къихъухьащтхэм тадэгузэжъонэп.
- Аущтэу оIомэ, дзэпщышху, сызыгъэгумэкIырэ 
горэмкIэ сыкъыоупчIыщт. Тыркум зэблэхъу къихъухьанэу 
къыпщыхъурэба?
Сэлым щхыпцIыгъэ:
- Ащ къыкIэупчIагъэр оры нахь, сэрэп.
- Ары, ары, ащкIэ уицыхьэ къыстегъэлъ.
- ТитIо тызэкъотыщтмэ, Тыркум сыд къихъухьагъэкIи, 
тэркIэ щынэгъощтэп.

--- Page 458 ---

- АщкIи Iуагъэ къыбдэсэшIы! - Юсыф-пашэр егупшысэжьыгъэп.- Ащыгъум джыри зы упчI.
- Арэп, упчIэкIэ Истамбул укъыщаушъагъа?
- Хьау, хьау, ащ фэдашъо къыстемышт. БалканымкIэ 
тызэзаохэрэ сырбхэр, болгархэр модэ татар-монгол егъэзыгъэм къыкIэзыжьыгъэхэ москуа русхэм ащэгугъыхэшъ 
ары. Сыдэущтэу уяплъыра ахэм?
- Сыдэущтэу сяплъын, мыщ къыщытфемыуцуалIэхэрэм 
сызэряплъэу джа рус-джаурхэми сяплъы. Ахэр зышIэхэрэр 
модрэ хы нэпкъымкIэ щыпсэурэ черкесхэр арых. Ахэм 
ядзэпщ гори рус дзэпщ горэм къыукIыгъагъэу къаIожьы. 
БэшIагъэ ар зыхъугъагъэр. Сэщ нахьи ащ щыгъозэщтыр 
Къэншъаугъур мамлюк султIаныр арышъ, зэо утыгу горэм 
узыщыIукIэрэм еупчI,- Сэлым хэшIыкI шIагъо зыфыримыIэу 
къыIуатэщтыгъэр сэмэркъэукIэ къыухыжьыгъ.
- Ащ фэдэ чIыпIэ тифэмэ, ар пфэсшIэнэу усэгъэгугъэ,- сэмэркъэунчъэу Юсыф-пашэми къызыIуипхъотыгъ.
- Зэ, зэ, Алахьым ыIомэ ары Iо!
- Адэ ары, Алахьым ыIомэ ары нахь, сыда сэ сызыфитыр! - зэрымыр нэгукIэ Юсыф-пашэм зиухыижьыгъ.
Х
"Махъшэр шъэрэ Чабэм кIуагъэкIи, хьаджэ хъущтэп" 
араб гущыIэжъыр Къэншъаугъур иапэрэ султIаныгъо 
мафэхэми, къыкIэлъыкIогъэ илъэсхэми Мысырым зыми 
щыригъэIуагъэп. ЗэкIэми шIу къалъэгъоу, зэкIэри къыфэразэу арыгъэп - мэзыми чъыг IонтIагъэхэри хэтых, джэныкъо тэкъэжъ машIоми пхъэ стыгъуае гори къыхэфэ. 
Дунаир зыхъожьырэ пэпчъ джэнэтым ифэщтыгъэмэ, 
джэхьнам машIори кIосэжьыныгъи. Мафэмрэ чэщымрэ, 
шъэфымрэ нафэмрэ, гукIэгъумрэ жъалымымрэ сыдэущтэу 
дунэе хьаф ушэтыпIэм щызэхафыщтыгъа?
Джахэми, нэмыкI упчIэхэми джэуап зэряптыжьын 
фаер, зы мэлыми мэлахъо зэрищыкIагъэр Къэншъаугъур 
ешIэти, исултIан Iофыгъомэ кIэкIэу ауж ихьагъ: ущхыпцIызэ 
хэгъэгум шIобгъэбылъырэ мылъкур зэгорэм угъызэ 
зэрэупщыныжьыщтыр укIыкIэ, хьапсыкIэ, тазыркIэ сатыушIэ 
купмэ зэрагуригъэIуагъэмкIэ цIыф къызэрыкIомэ цыхьэ 

--- Page 459 ---

къызыфаригъэшIыгъ, "щыдым дышъэ уанэ теплъхьагъэкIи, 
щыдэу къэнэжьы" къызэраримыгъаIоу "тимэзахэ нэфынэр 
къытфыхэпсы" зыфаригъэIуагъ. Ау сыд фэдэ Iоф къыдэхъугъэми, шъхьэгъашIо къыфашIыщтыгъэми, шъоф 
нэкIым Iошъхьэ цIыкIоу шъхьэщыщырэм къушъхьэ зызэрэщыхъужьэу исултIан тахътэ зытыригъэлъэгэкIынэу е ионэгу 
зытыриIэтыкIынэу зы мафэ пакIо, зы сыхьати ышъхьэ 
къихьагъэп.
Унэгъо цIыкIум зэгурымыIоныгъэ къитэджэн зилъэкIыкIэ, хэгъэгушхом зыгорэ къызэрихъухьащтым Къэншъаугъур ехъырэхъышэщтыгъэп. Хэгъэгум исыд фэдэрэ Iофи 
ишIэрэ-иIорэ ахэлъыгъ, анахь къэбар дэйри ыушъэфыщтыгъэп. Мэфэ хэхыгъэкIэ мазэм зэ гъоухэмкIэ иIумэтмэ 
адэгущыIэныр ишэныгъэти, а сыхьат пIалъэм хэти, зыгу 
къыфэшIуи къыфэмышIуи, ежэщтыгъэ. "Мыщ къаригъаIорэ мышъо-мылхэр тыуджэгъугъэх" зыIощтыгъэхэри 
щыIагъэх, "дэгъу пстэури хьалыгъум тепцIэлэнэу тхъоп" 
зыIозэ, ахэм апеожьыщтыгъэхэри мэкIагъэп, "джаущтэу 
тисултIан къыддэмыгущыIэщтыгъэмэ, тыдэгусакъызыныгъи" зыIощтыгъэхэри нахьыбэжьыгъэх, ау "зэ тыркухэр 
къытфакIохэу мы мамлюкыжъхэр танэIу рафыжьыгъагъэхэмэ…" гугъэ-пэплъэ кIэхъопсхэри ахэм ахэтыгъэх. 
Гъоухэр зышIощхэн-къизымыдзэхэу зифэIо-фашIэхэмкIэ 
зызымыгъэзэщыщтыгъэхэри хъоигъэх."Хьалыгъу зыщыбгъотыщт хэгъэгум лъыхъу, ар уиун, уиджэныкъу" зыIорэ 
цIыф къэрарынчъэхэми яшIугъуагъ.
Ал-Ашраф Къэншъаугъур ад-дин султIаным ашрафит-зэхарит зэпэщытыныгъэр зыщаригъэгъэтыгъэ, хьакъулахьугъоиныр зыпкъ зыщыригъэуцожьыгъэ илъэсхэм 
ялъытыгъэмэ, мы илъэс блэкIыгъэ заулэм Мысырым 
щымамырыгъ. Джа анахь зыщишIугъо уахътэм хэгъэ гуитIу 
ащ къепыищтыгъэр: темыр къокIыпIэмкIэ - Иран, къохьэпIэ лъэныкъомкIэ - Тыркуер.
- Ппэчыжьэ пыир илъэсишъэкIи орэпсау аIоу зэхэпхыгъа, аль-Аджэм? - Къэншъаугъур султIаныр ивизир 
еупчIыгъ.
- Зэхэсхыгъэп, Алахьым илIыкIу.
- Зэхэмыхыгъэми, къыосэIо,- ыжэкIэ фыжь кIыхьэмэ 
ыIэгушъо аригъачъэзэ, Къэншъаугъур щхыпцIыгъэ.
513
17 Заказ 022

--- Page 460 ---

- Пыир сыдигъокIи пыймэ, сыда илъэсишъэ гъашIэкIэ 
сызыкIыфехъохъун фаер? Щыхьагъу зетымыгъэшIынэу 
ара? Бгъашхъори огу лъагэм щэхьарзэ, иIусылъэ чIылъэм 
зэрэщилъэгъоу зыкъыфыредзыхы нахь. Сыхэукъоми 
сшIэрэп.
- Ари джэуап псэу, уемыхъырэхъышэжь. Ащыгъум 
джыри зы упчI. Къэлэмым фэукIочIырэр чатэм фэмыукIочIэу къыхэкIа?
- Ащ фэди мэхъу. Баизат султIаныр къэлэмыпэкIэ 
къызэредгъэшIугъэр угу къэгъэкIыжь.
- Сыгу илъыр къэошIэ.
- Непа тызызэрэшIэрэр?
- Ари тэмэм. Ащ фэдэу уIуш-уIазэмэ, мы зымкIи 
укъыздэмышъхьахыжь. АмкIышъитIур зы къутамэ зэдытесэу орэд къызадаIон алъэкIыщта?
- Хьау.
- Сыда?
- Зымакъэ анахь чанымрэ анахь лъэшымрэ язэрэмыгъашIэу зэрэгъэохъужьыщтых.
- Зэпэчыжьэхэмэ?
- Зэпэджэжь-зэгурымыIом агухэр зэщигъэкIыжьыщтых.
- Сэри джары сIорэр. Джаущтэу хъугъагъэмэ, дэгъугъэ…
- Зыгорэм уегъэгумэкIы, Алахьым илIыкIу.
- Тыркуемрэ Персымрэ ячIыфэ ттелъ фэдэу зыкъызэрэтфашIырэм сегупшысэ…

--- Page 461 ---

- Дышъэ къамэр мыгъо зыфашIыгъагъэ Хьасан бедуиным паекIэ сыкъызыфыолъэIугъагъэм сыда рыбгъэкIуагъэр, зи къэпIожьырэпи? - Тумэнбэй Пщыкъан епчIыгъ.
- IэшIу зикIасэм дыджыри ерэшх ыIуи, тятэ сызыдигъэгущыIагъэп.
- Тянэшыр цIыф гъэшIэгъон…- Тумэнбэй гъумыгъугъэ,- хэхьапIи хэкIыпIи ышIэрэп. СултIан зэблэхъу зашIыкIэ, 
фэгъэгъу Iофхэр хэгъэгум щызэрахьэх, хьапсдэсхэм 
ащыщхэри къатIупщыжьхэу хабзэ. Гухьэ-гужъыгъэмрэ 
емрэ зымыгъэгъурэ цIыфмэ Къэншъаугъур афэдэп, джаущтэу зыкIэмызекIорэр сшIэрэп нахь. Дышъэ къамэр 
къэдгъотыжьи, Баизат тырку султIаным IэкIэдгъэхьажьыгъэ пэтзэ, Хьасан бедуиныр хьапсым зыфычIигъэсырэр 
къызгурыIорэп.
- Аужырэ тырку-мысыр заор Хьасан хъырцыжъым 
имыхъо-мышIагъэ къызэрикIыгъэр пщыгъупшэжьыгъа? - 
Пщыкъан джы зыфэмыщыIэу Тумэнбэй фидзыжьыгъ, 
етIанэ псынкIэу нахь мэкъэ шъабэкIэ къыушъхьафыжьыгъ.- 
Арыщтын зыфыдигъэсырэр, сэрми джаущтэу сшIэщтыгъэ.
- Зэ, зэ, зэрэхъурэмкIэ, уятэрэ орырэ шъуз.
- Ар огъэшIагъуа?
- ЗгъэшIагъорэр къыосIон: сызэрэшъуимыгъусэр ары.
- Ар зэпIощтыр сэрэп, уянэшыр ары,- Пщыкъан-Черкесри иIо текIыгъэп.
- Зи езгъэIонэп, о пфызэшIомыкIыгъэр спшъэ изгъэфэн! - Тумэнбэй къэгубжи, егыекI-ешъэбэкIыжьыгъ: - 
Хьасан бедуин хъырцыжъыр сиIахьыл-сиблагъэп, исабый-бынмэ сыгу ягъушъ ары.
- А нэипсыем къытфихьыгъэ заом хэкIодагъэхэ мамлюкхэм къакIэныгъэхэ сабыйхэм угу ягъурэба?! - Пщыкъан 
имышэныгъэ мэкъэ IэтыгъэкIэ Тумэнбэй епэбжъэожьыгъ.
- Сыкъэмыгъэсэжь! - Тумэнбэий зэкIэкIуагъэп.
- Сыда сэIо шъузэтекуожьэу шъуитIо къышъохъулIагъэр? - ошIэ-дэмышIэу къашъхьащыхьагъэ Къэншъаугъур 
султIаныр къяупчIыгъ, къызыщылъэтыгъэхэри ыгъэтIысыжьыхэзэ, ежьыри чъыг чIэгъ жьаупIэм чIэтIысхьагъ.- 
СышъуицыхьашIэгъущтмэ, сыкъэдаIо.
- Хьапсым дэс Хьасан бедуиным иIоф тызытегущыIэщтыгъэр, Алахьым илIыкIу,- эмиритIур зыфызэщыхьагъэр 
Тумэнбэй ыушъэфыгъэп.
- Ар зэхэсхыгъэ. Ори Хьасан хъырцыжъым исабыйхэр 
къыбнэсыгъэха?
- Зэп-тIоп къызэрэзнэсыгъэхэр. Илъэс пчъагъэ 
зытешIэжьыгъэ Iофым, къэошIэжьымэ, сыхэщэгъагъэшъ 
ары… Хьасан хъункIакIом къытишIэгъагъэмкIэ Къаитбэйрэ 
орырэ ащ шъузэрэдэзекIогъагъэр мытэрэзэу сIорэп, ау 
исабыймэ сыгу ягъу, гумэхагъэкIэ шъукъысэмыплъ, шъхьэгугъу сыхэфагъ.
17*

--- Page 462 ---

- Зыгорэм игунахьэшIагъэ о пштэ пшIоигъомэ, сыд 
пае гумэхагъэкIэ тыоплъын,- Къэншъаугъур зэхихыгъэр 
зэрэшIогъэшIэгъоныр къызыхимыгъэщэу къыIуагъ, ыкъуи 
еупчIыжьыгъ.- О сыдэущтэу ащ уеплъыра, Пщыкъан-Черкес?
- Ащ сызэреплъырэр сэ Тумэнбэй есIогъах. Ау орыба, 
Алахьым илIыкIу, къыпIущхыпцIэрэ пстэури Iогъу-шIэгъу 
умышIы, уимышIэгъу горэми гъогу удытемыхь зыIорэр?
- Сэ адыгэмэ аIорэр къыкIэсэIотыкIыжьы, Тумэнбэй 
ыIорэм шъыпкъэ хэлъ. Илъэс пчъагъэрэ хьапсым дэдгъэсыгъэмэ, ежьыри исабыйхэри къэлъаIохэмэ, намысынчъэм 
ипчъэ гукIэгъу-зэфагъэкIэ фызэIузыхы зышIоигъо типхъорэлъф илъэIу фэтшIэн, шIушIэгъэнчъэ ежьыркIи тэркIи 
мыхъущтмэ.
- Тхьауегъэпсэу, Алахьым илIыкIу,- зыгу зыIэпызыщтыгъэ Тумэнбэй къэпсэужьыгъ,- сидунэе хьаф изыхьылъэ мэ ари ащыщыти, спшъэ дэзыжьыгъ.
- Ар зишIушIагъэр сэрэп, Алахь гукIэгъушIэр арышъ, 
ори сэри тыхэмыгъэукъу. Джы, шъуитIо шъузэшIужьыгъэмэ, сэ хэгъэгу Iоф къыжъудысиI: Хьалэб лъэныкъом 
шъукIонышъ, тадэжькIи, тыркухэмкIи щыхъурэ-щышIэрэр 
къызэжъугъэшIэщт. Хъаирбэй эмирми шъукIырыплъ, 
мамлюкхэми шъуахэдаIу, хэтырэ цIыф шъуIукIагъэкIи, 
нэшъу, дэгу зыфэшъумышI. Тыгъужъым дэжь хьакIапIэ 
кIорэм ихьэ зыдещэ арабмэ аIошъ, Хъаирбэй Iэсалэм 
шъуфэсакъ. Добэ-дашхэшъ, ынэ шъукIэмыплъэу къыIорэр 
шъушIошъ шъумыгъэхъу.
- Икъунба Хъаирбэй тызэригъэделагъэр, Алахьым 
илIыкIу? - Тумэнбэй эмирым Хьасан хьапсыдэсымкIэ Къэншъаугъур ригъэшIагъэм зэщифыгъагъэ Пщыкъан ыгу 
кIэжъукIыжьызэ, къэупчIагъ.
- Сэри джары сIорэр, ау Хъаирбэй эмирым нэпитIу 
зэриIэм тетыубытэшъурэп…
ХI
Ал-Ашраф Къэншъаугъур ад-дин султIанымрэ Тумэнбэй, Пщыкъан-Черкес эмирхэмрэ зыщызэдэгущыIэщтыгъэхэ мафэм итыгъэ къохьагъу сыхьатым, 1512-рэ илъэсым 

--- Page 463 ---

имэлылъфэгъу мазэ и 23-м Тыркум хъугъэ-шIагъэ къихъухьагъ: Баизат ПчыкIэхъопскI султIаныр лIи, Сэлым Явуз, 
зэгорэм ыцIэ "хъарзын" зыпагъэхъожьыщтыр ычIыпIэ 
рагъэхьагъ.
Ар адыгэ мысыр мамлюкхэм лъэпсэкIэут зэрафэхъущтыр ежь Сэлыми ышIэщтыгъэп, Къаншъаугъури ычIыпIэ 
ихьащт Туманбэй эмирыри ащ егуцафэщтыгъэхэп.
Джа пIалъэм зыхэмкIэ гушIуагъощтыгъэм, нэмыкIхэмкIэ тхьамыкIагъощтыгъэм джыри илъэсиплI къыпыщылъыгъ.
ХII
Мамлюк зэнэкъокъум ижъобгыпIагъ Туманбэйрэ 
Пщыкъанрэ аль-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин 
султIаным исэмэгу-джабгъукIэ къызыгоуцохэм. ЗиIэпэIэсэныгъэ онэгум къыщызыгъэлъагъощтыгъэхэ мамлюкхэр 
султIаным инэплъэгъугъэхэми, гукIэ зыдэщыIэгъэ Хьалэб 
къыфикIыжьыгъэхэм ариIуагъ:
- СыкъэдаIо.
- ТэркIэ зэкIэри дэгъу, Алахьым илIыкIу,- къэбарымкIэ зэрэразэр Туманбэй ымакъэ къыхэщыгъ,- Сэлым заокIэ 
Иран екIугъ.
- ШIумэ джы персхэр ерэплъых,- Черкес-Пщыкъани 
зыфэIэжагъэп,- армэ нэчапэкIэ къытфычIэплъыщтыгъэх.
МодыкIэ мамлюк шыуиплIмэ ячъэ щамыгъакIэу, онэгум щашIэрэм цIыфхэр езэрэгъэплъых: зым уанэм зыредзы, 
зыкъыдедзыежьы, адрэр шы ныбэм чIэпшы, къыдэпшыежьы, ящэнэрэр шытхым тетэу чатэм рэджэгу, яплIэнэрэм 
пчэгъушъхьэпэ къэбмэ зи къаригъэлырэп - къыпегъэлъэтых, ащыщ горэ пчыпэкIэ султIаным ыпашъхьэ къыредзэшъ, шъхьэщэгъашIокIэ IокIыжьы. Ахэм ауж шыу куп 
зэпэгъочъ-зэхэлъадэм шыгъэчъапIэм зыкъыщепхъуатэ: 
чатэхэр мэжъынчых, пчыпэхэр зэпэкIых, шыхэр мэщыщых.
- Шъолъэгъуа мохэр, зэфэсакъыжьхэми, зэрэпсэемыблэжьхэр,- Къэншъаугъур ылъэгъурэмэ акъогушхукIыщтыгъэми, ыкъорэ ипхъорэлъфырэ къыфахьыгъэ къэбарым, Iофы зыримыгъэшIырэм фэдэу, джэуап-упчIэ гужъуагъэ къыритыжьыгъ.- СызэрэшъухаплъэрэмкIэ, 

--- Page 464 ---

гъунэгъу унэм машIо кIэнагъэшъ, шъогушIо ара? Зыхэшъогъэукъо. Махъшэм пэблэгъэ уцыр зыIуилъашъозэ, нахь 
пэчыжьэм зэрэфычIэплъырэр зыщэшъогъэгъупшэ. Сэлым 
пэ псыгъом фэлъэкIыщтмэ, зыпэIус хитIумэ шъхьатеIубэ 
афишIыщт. Угузэжъо къодыекIэ уигъогу зэрэхэмыкIыщтыр 
ащи зыгорэм къыгуригъэIон, ау ар зыпкъ къикIыщтыр хэта? 
Модэ, модэ, Джанбэрд Гъэзали къехъулIагъэр хьалэмэт: 
шъуишъэогъу Шадбэч эмирым онэгум къыридзыгъэшъ, 
иш къыфеубытыжьы, егъэшэсыжьы, IэкIиутыгъэ чатэри 
фещэижьы.
- Джар сэрмэ сшIэщтыгъэп,- Туманбэй ылъэгъурэр 
фэщэчыгъэп.
- Сыда ормэ пшIэщтыгъэр? ШыбгъэкIэ иуутыжьыщтыгъа?
- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу,- Туманбэй ычIыпIэкIэ Пщыкъан джэуап къытыжьыгъ,- Гъэзали эмирым 
Шадбэч ришIэжьыщтым еплъ.
Черкес-Пщыкъан зэгуцафэщтыгъэр Гъэзали къыушыхьатыжьыгъ: онэгу зэхъужьым, шIу къыфэзышIагъэм 
ыкIыбыкIэ къечъи, риутэхыгъ, къэтэджыжьыщтыгъэр 
шыбгъэкIи зэхигъэфэжьыгъ.
- Ары, ары,- Къэншъаугъур зиумысыжьызэ зиухыижьыгъ,- шъори, сэри а зы Iофым еплъыкIэ зэфэшъхьаф 
фытиIэми, мыхъун тIуагъэп, хэти инамысрэ игулъытэрэ 
епэсыгъэу мэпсэу. Раутырэм зигъэбэнэкIырэп аIоу зэхэшъухыгъа? Гъэзали эмирыр джащ фэд. Ау шъуишъэогъу 
Шадбэч шъугу ешъумыгъабгъ: лIыгъэрэ цIыфыгъэрэ 
къызхигъэфагъ. Зэо утыгум зихьэкIэ, сыда аIорэр, гъукIэм 
ыгу гъучIым фэдэу пытэн фаешъ, ащ ичатэ пыимкIэ зэрэпытэщтым сицыхьэ телъ.
Тыркуемрэ Персиемрэ язэзэуакIэ къыбгурыIонэу 
щытэп: илъэсым къехъугъэшъ зызэпэIулъхэр бгъуитIум 
язи лъыкIотагъэп, къызэкIэкIуагъэп. Тыркудзэм хэмыхъо мэ, хэкIырэп. ГъэшIэгъоныр Персиер яушъхьагъоу Сирие 
гъунапкъэм икIыхьагъэкIэ шыудзэ, лъэсыдзэ пчъагъэ 
щаIыгъ. Тыркудзэ пстэумэ япащэ Синан Юсыф-пашэр 
гугъуемылIыкIэ зэуапIэм зэрэIутым нахьи Хьалэб лъэныкъом гукIэ нахь щыI. Джа илъэс пIалъэм Хъаирбэй эмирымрэ 
ежьырырэ щэгъогогъо шъэфэу зэIукIагъэх - ар къэси 

--- Page 465 ---

ягухэлъхэр зэфаушыхьатыжьых. Къумалым ишъэф 
шъхьэихыгъэкIэ къэпIон хъумэ, зэуи арэп: пэрыохъунчъэу 
тыркухэр Хъаирбэй Сирием регъахьэх, ежь ащ султIан 
фашIыжьы, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ Тыркуеми зыщеушъомбгъу, Мысырыри нахь пэблагъэ мэхъу. Ар зыхъу щтыр джырэп, Персием ичIыгугъэу джы Каир тын зыIихыщтыгъэ Дулгадир хъаныгъо баир къызызыIэкIигъахьэкIэ 
ары. Ащ нэси Джанберд Гъэзали джыри эмир заулэ 
къызыкъуищэным игъо фифэщт.
Ал-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин султIаныри 
Iофынчъагъэп - хэгъэгум къихъухьэхэрэми, Сирие чIыгу 
гъунапкъэм, Хьалэб дэжькIэ къыIухъухьэхэрэми ащыгъозагъ. Шами, Хьалэби къэбар къыфырамыхэу тхьэмафэ 
тешIэщтыгъэп. Ау къэлитIумэ къарыкIырэ къэбархэр 
зэфэдагъэхэми, загъорэ зэрэзэтекIхэрэм ягуцэфэкIэу 
регъажьэ. Хэта иэмиритIумэ язэу шъыпкъаIор, къетхьагъэпцIэкIырэр? ТIури бэшIагъэ зишIэрэр. Малик ал-Умар 
Сибайрэ ежьырырэ зы шыудзэ зэдыхэтыгъэх, чIыпIэ къиныби зэдифагъэх. АныбжьыкIи язэрэгъэхьырэ щыIэп - 
илъэсищ ныIэп азыфагу къыдафэрэр. Хъаирбэй эмирыр? 
Ар Къэншъаугъурырэ Сибайрэ бэкIэ анахьыкI. Илъэс 
тIокIитIум ит лIы зишIугъу. Шъугъон-IэнэтIэкIэхъопсыр 
зэрэхэлъыр ары умыIощтмэ, лIыгъэнчъэп. Португалием 
къикIыгъэхэ къащзехьэхэр хы Плъыжьым къыдахьэхи, 
Хиджаз дэжь къызыщетIысыкIхэм, анахь лIыгъэ зезыхьагъэмэ ащыщыгъ. Джанберд ал-Гъэзали? Ар Хъаирбэй 
илэгъу, иныбджэгъу. Зымафэ мамлюк шыу зэнэкъокъум 
зыщежъалымэкIыгъагъэ Шадбэч нахьи илъэс зытIущыкIэ 
нахьыжъ. Шыу тIокIитIу эмирыгъэр шIомакIэу ари зыгорэм 
кIэдэу зэпыт.
"Адэ Атабек Садун ал-Аджэми, ал-Мухьаби, 
ан-Нихьати, нэмыкI мамлюк кэранис-нахьыжъхэр зыми 
кIэдэухэрэба?..- ошIэ-дэмышIэ джэнджэшкIэ Къэншъаугъур султIаныр зэупчIыжьыгъ.- Мамлюк джэлаб-ныбжьыкIэхэр? Ахэри зыгорэм пэплъэх, ямыIэм зэкъуещэх, 
къадэмыхъурэм зэщефых. Зыгъэ щязгъэгъэтыгъагъэ 
кIэ-жъы зэпыщытыр джыри къырагъэжьэжьыгъ. Тыркухэм 
тыкъызадзыхьэрэ мафэхэм ащ фэдэ къызхэдгъафэ хъущтэп.- Мамлюк джэлаб-нахьыкIэмэ мамлюк кэранис-нахьыжъхэр шъэфэу зэраукIыщтыгъэхэр, ахэр бэдзэр 
къогъупIэмэ къазэрэкъуахыжьыщтыгъэхэр, лъэмыдж 
чIэгъмэ къазэрэчIахыжьыщтыгъэхэр, ары пакIо, яунэхэм 
къазэрэрагъотэжьыщтыгъэхэр Къэншъаугъур ыгу къэкIыжьы гъэх, паригъэлъэгъагъэхэ джэлаб заулэри инэплъэгъу 
къыхэтэджэжьыгъэх.- Зэ, зэ, кIэ-жъы зэпыуцужьыр 
Мысырым къизыгъэтэджэжьыгъэр Сэлым султIаныр ары. 
"Ислъам диныр Алахь лъапIэу лъагэм къызыфыригъэхыгъэ 
арабмэ ясултIанышхо игугъу шъуибэрэскэшхо хъутбэмэ 
щябгъэшIырэп" гыер Мединэ имамым зыфарегъэхьым, 
"мамлюк черкес тхьэнчъэ лIыжъыр шъуанэIу ишъущыжьэу 
араб быслъымэн султIан горэ шъуапэ зижъугъэуцокIэ, 
зэрэ Тырку хэгъэгоу бэрэскэшхо мафэ къэс тхьэ тышъуфелъэIущт" джэуап нэпэнчъэр къыритыжьыгъагъ… ЕтIани 
сыда адрэ тиэмирмэ ялыягъэу Хъаирбэй эмирыр тыркумэ 
ажэ зыфыдэлъыр?.."
Джа упчIэ дэдэр Къэншъаугъур мафэ горэм Гъэзали 
ритыгъ, ащ ежэщтыгъэ фэдэу аужрэми иджэуап хьазырыгъ:
- Хьалэб тыркухэмкIэ зэрэпытапIэр арыщтын, Алахьым 
илIыкIу, Хъаирбэй эмирыр ажэ зыфыдэмыкIырэр. ЕтIани 
уипый эмирым сыдэущтэу шIукIэ утегущыIэщта? Хъаирбэй 
тыркуныкъу зэраIорэр пшIошъ умыгъэхъу. Ар типыймэ 
фагъэIугъ нахь, лъапсэ иIэп.- Мы лIыжъ пчэн жакIэм цыхьэ 
къытфишIырэп, нэшIукIэ сыгу илъыр скIэкIихынэу фаеми, 
къыдэзгъэхъунэп ыIозэ, нахь мэкъэ теубытагъэкIэ игущыIэ 
къыухыжьыгъ.- Сэ Хъаирбэй зэрэсшIэу цIыф ышIэрэп, 
уицыхьэ къызэрэстелъым фэдэу, Алахьым илIыкIу, ащи 
уицыхьэ тегъэлъ.
- Сыда сицыхьэ къызыкIышъутемылъыщтыр? Ащ фэдэ 
джэнджэш симамлюкхэми, сиэмирхэми сыгу къафихьагъэп. ЦIыфыгъэмрэ шIошъхъуныгъэмрэ, лIыгъэмрэ зэфагъэмрэ щыIэныгъэм ылъапсэхэмэ, хэгъэгур чIыпIэ къин 
зифэрэм шъоры тыхэзымыгъэукъонэу, тыкъызкъонэжьынэу тызыщыгугъырэр. О зэрэпшIэрэм нахь мымакIэу 
Хъаирбэй эмирыри сэшIэ. Сицыхьэ темылъыгъэмэ, Хьалэб 
еспэсыщтыгъэп, зы мэфэ закъокIи сыкъигъэукIытэжьыгъэп. 
Тэрэз, тэрэз, тыркуныкъор типыймэ ащ фагъэIугъ нахь, 
тыркулъ ткIопси хэлъэп. Непэ фэдэу къэсэшIэжьы ар 

--- Page 466 ---

ал-Ашраф Сайф ад-дин Къаитбэй султIаным шъэожъые 
Iэм-лъэмэу къызэрищэфыгъагъэр.
- Сэ сыкъэпшIэжьырэба, Алахьым илIыкIу, сэри ащ 
сыригъусагъ?
- Хьау, укъэсшIэжьырэп.
- СыкъэпшIэжьына Къаитбэй эмирым мэфищэ нахь 
сыримымамлюкыгъэу… сащэфмэ сащэжьызэ, лIы сашIохъуфэ къэсхьыгъэмэ… Зыми сыгу ебгъэрэп, хэти ичIыфи 
ихьафи стелъэп. Сэ зыфэсымышIэжьыгъэ зыми къысфишIагъэп.
- О узэрытыгъэ чIыпIэм ситыгъэу сфэIонэп, Гъэзали, 
ау чIыпIэ къин зыпэкIэмыкIыгъэ мамлюк сэ мыщ сыщырихьылIагъэп,- Къэншъаугъур игущыIэмэ ошIэ-дэмышIэ 
кIэух къафишIыжьыгъ,- Алахьэу лъапIэу лъагэм тынатIэ 
къыритхагъэ ушэтыпIэм сыд ихьылъагъэми, нэцIэ-гъэпцIагъэкIэ зыми зыдедгъэхьыхынэп.
"Уижъышъхьэм джэнэтым уифэжьыгъэу уисышъ, о 
Iаджи къэпIощт…" Гъэзали гукIэ гъумыгъуи, IупэкIэ султIаным дыригъэштагъ:
- Адэ ары, ал-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин, 
нэцIэ-гъэпцIагъэкIэ зыми зыдедгъэхьыхыщтэп. Мысырым, 
султIаным тафэмышъыпкъэщтмэ, хэта тызыфэшъыпкъэнэу 
мы дунэе хьафым щытиIэр! - "Ар къызыщынэфэщт мафэри 
шIэхэу къэсыщт" ежь зыфыпигъэхъожьыгъ.
"ЛIыгъэ", "мысэ", "хые", "къумал" гущыIэхэр 
шъхьаф-шъхьафэу къызыпIохэкIэ, къарыкIырэр кIэкIэу 
къэошIэ, ау щыIэныгъэм, цIыфым игъашIэ епхыгъэхэмэ, 
узхэгупшысхьанхэ закIэх. Ахэр цIыфым къыдалъфыхэрэп, 
игъогу-лъэбэкъухэм къадежьэх. 
Гъогу пстэури зэфэдэп. Зыр кIыхьэ, адрэр кIэкIы. 
IонтIагъэхэми, занкIэхэми уаIокIэ. Тара ахэм язэу къыхэпхыщтыр? Узщылъэпэощтыри, узытегъощыхьащтыри, 
насыпынчъэрэ насыпышIорэ узытехъухьащтыри пшIэщтыгъэмэ… 
Къэншъаугъур Мысырым зифэгъэ мафэм къыщегъэжьагъэу зэгупшысэщтыгъэр зы гъогу закъу: къыздикIыгъэ 
адыгэчIым зэригъэзэжьыщтыр ары. Шъыпкъэр пIощтмэ, 
адрэ мамлюкхэм афэдэу егъэзыгъэ-тхьамыкIагъом хэтыгъэу арэп: Къаитбэй эмирым ишъуз иIахьылыгъэти, зыхэхьагъэхэр дэгъоу къыпэгъокIыгъэх. Илъэс тIокIырэ тфырэм 
уитымэ, пIощтымрэ пшIэщтымрэ уафит шъхьае, неп-неущ, 
къихьащт илъэсыр ыIозэ, хымэчIым зэрэщыхьакIагъэм 
лIэшIэгъуныкъо ыкъудыигъ. Ащ ежь илажьи, имылажьи 
хэлъыгъ.
Адыгэм илIыгъэрэ идаушыгъэрэ егъашIэм зэголъышъ, 
Къэншъаугъур зыщыщмэ ахэкIыжьэу тэ кIожьын, нэкIо 
заIокIэ, зыдэкIощтхэмкIэ ямыупчIыжьэу адэшэсыгъ, гъусэ 
зыфэхъугъэхэми захигъэзэгъагъ, къытечъынхэу зимурадыгъэхэри къызытыригъэчъыгъэхэп, къылъежьагъэхэри 
къызыкIигъэхьагъэхэп.
Чатэр къызипхыкIэ, зэкIакIо щыIэп: е улIын, е улIэн. 
Ау адыгэ нэпэ закъуа ащ къыухъумэщтыр? 
"Ары, ары, Черкес-Пщыкъан, узаф,- зыгъэ ыкъо 
къыфидзыгъэгъэ гущыIэхэр Къэншъаугъур ыгу джыри 
къэкIыжьыгъэх,- хэти къызэрыхъухьагъэ набгъор - орэцIыкIу, орэины! - иун, ихэгъэгу. Сыгу илъ хэгъэгуитIур 
сэркIэ тэмитIушъ, зыр Мысырмэ, адрэр сиадыгэчI чыжьэ мэ, тIум языкIи укъэзгъэукIытэжьынэп. Ау уикIэлэгъум 
пфэмышIагъэр уижъышъхьэм пфэшIэжьыщтымэ сшIэрэп 
нахь… Бзыу тэмэ къутагъэу икъун, Къэншъаугъур, Мысырым зызэрэщыплъытэжьыгъэр. Егъэзыгъэ IофкIэ мыщ 
зыми укъихьыгъэп, уиадыгагъэ-даушыгъэ иупчIэмэ джы 
ор-орэу джэуап ятыжь… Арэп, сIапэ зыгорэм ыIыгъэу 
Мысырым сыкъыщырищэкIырэм фэдэу сыда сIохэрэр? 
Сыд "адыгэ-даушыгъа", "лIыгъэ-мыса", "хые-къумала" 
сшъхьэ имыкIыхэрэр? Ахэр сэркIи къежьагъэхэп, сэркIи 
ухыжьыгъэхэ хъущтхэпышъ, сынапэ къызэрэсыухъумэжьыщтыкIэ нахьышIу-нахьыем сегупшысэзэ, зызгъэпцIэжьынэп. Къыстефэрэр сшIэн, ащи сыкъыщыуцунэп, ау 
сфэмышIэшъурэмкIэ Алахьым сыкъызэхишIыкIын, сигъэплъэхъунэп, сигъэцыхэнэп. Типыйхэм зэрэтфагъэIу дэдэу 
илъэсишъэм зичIыгурэ зидинрэ къэтыухъумэгъэхэ арабхэм 
афызетымыхьагъэ къумалыгъэр такIыбыкIэ къыддызэрэхьанэп… СIонэп сIуагъэ шъхьае, тхьэнчъэ мамлюкхэмкIэ къытаджэхэрэ тыркухэр тэщ нахьи нахьышIуха? Тэ, 
адыгэхэм, зыкIыныгъэ-зэгурыIожьыныгъэ тхэрэлъыри, хэт 
сыд ерэIу фаеми, тыкъызэкIэкIонэп!"

--- Page 467 ---

Къэншъаугъур султIаным ицыхьэ ежь зэрэзытелъыжьэу 
мамлюкхэм ицыхьэ ателъыгъ, ахэр игугъэпIагъэх. Илъэсныкъо блэкIыгъэм уцугъорэ тIысыгъорэ ымышIэу Мысырымрэ Сириемрэ азыфагу дэтыгъ. Ащ фэдизым иилъэс 
тIокIищырэ пшIыкIутфырэр къехьылъэкIэу цIыф ригъэлъэгъугъэп, ыгу щышIэрэри къызхигъэщыгъэп. Ау пытэ закIэкIэ 
цIыфыр зызэхэмылъыкIэ, мэхагъэ гори Къэншъаугъур 
къыхэмыфэу, зыгъэгумэкIыщтыгъэ упчIэхэри ошIэ-дэмышIэу къыфычIэмыущтыгъэхэу арыгъэп. Анахь чIыпIэ 
къин ифагъэми, "ор-орэу узышэсыгъэкIэ, ор-орэу къепсыхыжь" зэриIожьызэ, игъэшIэ илъэсышIухэр къызихьыгъэкIэ, сыдэущтэу ижъышъхьэ-шъхьэкIоштэ мафэхэм ар 
зыщигъэгъупшэжьын?
Джаущтэу Къэншъаугъур зэрэщыт пэтызэ, джыри зы 
шэн гъэшIэгъон хэлъ: ежь шъыпкъэм зэрэфэерышым 
фэдэу цIыф пстэури ащ фэерышэу къыщэхъу, ау бгъэпцIэнэу, уетхьагъэпцIэкIынэу уфемыжь, "тхьагъэпцIым ынэ 
цIынэ зэпыт" ыIозэ, къыпIущхыпцIэщт. Къумалыр? Къумалыныгъэр? Ащ тегущыIэ пакIо, ышъхьэ къыригъэхьаныр 
къыригъэкIурэп. Сыда ащыгъум Хъаирбэй эмирыр ар 
дэдэм Къэншъаугъур ыгу къызыфэкIыгъэр? Гъэзали эмирыри ащ ыкIыб къыдэплъыщтыгъ… "Хьау, хьау, цIыфым 
имыхьакъ теплъхьэ хъущтэп,- Къэншъаугъур зиумысыжьызэ, зэгыижьыгъ,- угуцэфэшIылэныри угоныхьэшIэныри зы. Лъащэм кIыгъурэм хэлъэщыкIэу регъажьэшъ, 
псыикIыгъом ущымыгъуазэмэ, изы чIыпIэ горэм лъэмыдж 
зэрэтелъыщтым удэмышъхьах. КъэбарыбэкIэ зэхэлъ 
дунаим сыдигъокIи пцIымрэ шъыпкъэмрэ къыщызэпэчъэх… 
тэра тыркухэмкIэ тIум язэу апэ къыднэсыщтыр?.."
- Шъыпкъэми, пцIыми сшIэрэп, Алахьым илIыкIу, 
къэбар дэй къыпфэсхьыгъ,- Хъаирбэй эмирым Къэншъаугъур султIаным ыпашъхьэ зыщыритIагъ.
- ПцIыри загъорэ шъыпкъэм нахь дэгъоу къычIэкIы, 
сыкъэдаIо.
- Сэлым идзэ Дулгадир хъаныгъор ыштагъ.
- Сапашъхьэ узэритым фэдэу а къэбарыр шъыпкъэ,- 
тыгъуасэ щегъэжьагъэу ащ султIаныр зэрэщыгъуазэр 
ышъокIи, ымакъэкIи къызыхигъэщыгъэп,- сыда джыри?

--- Page 468 ---

- Аущтэу оIомэ, Алахьым илIыкIу, къытэкIурэ тыркудзэм тыпэгъокIынэу джыдэдэми тыхьазыр.
- Тэ тыхьазыр шъхьае, Хъаирбэй,- султIаным ищэтырэ 
уцышъо-дышъашъо дэжь щызэхэтхэ дзэпщ купмэ зэхаригъэхэу Къэншъаугъур иэмир есэмэркъэужьыгъ,- Сэлым 
итыркудзэ улэугъэ джыри гъогу тет. О сыд пIорэр, Гъэзали?
- Тэмэм, Алахьым илIыкIу, тэмэм,- Гъазали эмирым 
къыдыригъэштагъ,- ал-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур 
ад-дин султIаным иIо сиIо, ишIэ сишIэ. Тырку лъэпакохэм 
лIыгъэ ахэлъмэ, моу тапашъхьэ къерэуцох.
- Ары, ары, ятоп къогъухэми закъуарамыгъэбылъыхь! 
- Хъаирбэй игущыIэ кIэух къыфишIыжьыгъэми, къохьэпIэ 
ошъочапэр зэхэзыстыхьэщтыгъэ тыгъэ плъыжьышхом 
еплъыщтыгъэхэ мамлюкхэм - къыпэблагъэхэми, къыпэчыжьэхэми - ар зэхахыгъэп.
ХIII
Ал-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин султIаныр 
сэбахь нэмазкIэ Алахьым ыпашъхьэ итэу ятIонэрэ рэ къатдыухьэ къэхьыным диублэгъагъ Мардж-Дабыкъ шъофым 
икIым-сым гумэкI тырку топхэм къызызэбгыраутым.
Къэншъаугъур ыIэпкъ-лъэпкъмэ ащыщ гори сысыгъэп. 
ЯтIонэрэ, ящэнэрэ, яплIэнэрэ топыо макъэхэми инэмаз 
зэпырагъэгъэугъэп. 
Алахь гукIэгъушIым ыцIэкIэ "Алфатихьэр" Къэншъаугъур джыри арапыбзэкIэ къыкIиIотыкIыжьыгъ: "Зэрэдунаеу 
и Тхьэ Алахьым щытхъур ыдэжь. УгукIэгъушIэшъ, гукIэгъу 
пхэлъышъ, пщынэжь мафэр зиIэмырыр Орышъ, IэпыIэгъу 
укъытфэхъунэу тыолъэIу, шъхьащэ къыпфэтэшIы. Гъогу 
занкIэм тырыщ, ар шIу зыфэпшIагъэхэм ягъогу нахь, губж 
зыфэпшIыгъэхэмрэ гъощагъэхэмрэ зытетхэр арэп". 
Мысыр султIаным ыIэгушъохэр ыжэкIэ фыжь кIыхьэ 
ригъачъэхи, джыри адыгабзэкIэ Тхьэм елъэIугъ: "Мары, 
непи синэфшъагъуи къысфэбгъэкIуагъ, щытхъур уадэжь. 
Дунай пстэури - симафи сичэщи, сиIофхэри сигупшысэхэ ри - Оры зыIэ илъыр. УиIорэ уишIэрэ зыхэлъ ушэтыпIабэр 
сидунэе хьаф щыспэкIэкIыгъ, си Алахь. Ау непэрэ мафэр 

--- Page 469 ---

сианахь мэфэ къинмэ ащыщынэу къысщэхъушъ, унэшIу 
къысщыф, сыхэмыгъэукъу. Тэрэп зэо пэублэр - ошIэ, 
олъэгъу ар къезыгъэжьагъэр. Сижъышъхьэм зыми чатэ 
къыфисхынэу сыфэягъэп, ау къызисхыгъэкIэ, сыкIэмыгъэгъожь. ЗичIыгурэ зихэгъэгурэ къэзыухъумэжьырэ 
цIыфыр сыдигъокIи зафэшъ, тинамыс пашъхьэ зыми тыкъыщемыгъэушъхьакIу. Оры тигугъапIэри, тишъхьэегъэзыпIэри, си Алахь. О къызэрэпIоуи, скIуачIэрэ сиамалырэ 
къызэрахьэуи непэ сыпсэущт". 
Къэншъаугъур инэмаз зеухым, Мардж-Дабыкъ шъофым къитэджэгъэ цIыф зэрэукI, чэтэ зэпэIудзэ, шы щыщ 
макъэхэм амыгъапэрэм фэдэу иIашэхэр зыгуилъхьажьхи, 
къыфыIуащэгъэ онэшым ешэсыжьыгъ.
Хъаирбэй эмирыр султIаным къыголъэдагъ:
- Тэ, мамлюкхэм, Алахьым илIыкIу, тхьэнчъэкIэ Сэлым 
къыткIэнакIэщтыгъэми, ежь зэрэтхьэнчъэм икъэбар сэбахьэ топхэмкIэ зыфигъэIужьыгъ… Модэ, модэ, тырку дзэр зэкIэкIо…- "Сыда сэIо къяхъулIагъэр" Хъаирбэй гукIэ 
зешхыхьажьыми, къыхэкуукIы: - Аль-Умар Сибай ишыудзэ зи къаригъэлырэп, ал-Аджэм Садуни тырку топмэ 
якIу… Тыркухэр гужъыягъэх, зэкIэкIох…
- Умыхъыжъ, Хъаирбэй,- зэуапIэм инэплъэгъу тыримыхэу Къэншъаугъур къеIо,- узэкIакIозэ, зыкъэуухъумэжьыни плъэкIыщт. Сэлым итхьагъэпцIыгъэмэ ари ащыщ.
- УзэкIакIозэ, зябгъэукIынэуи?..
- ТекIоныгъэм шIыкIэ Iаджи иI.
Сыхьат заулэ хъугъэшъ, тыркухэмрэ мамлюкхэмрэ 
зэрэукIых - чатэр мэжъынчы, пчыпэр зэпэкIы, гукIэгъуи, 
лыузи зэолIмэ ашIэжьырэп… 
Мызыгъэгум Сэлым итопмэ, ишхончмэ яшIуагъэ 
къэкIуагъэп. Ахэм анахьи янычар лъэсыдзэр нахь пытэу 
мамлюкхэм къафычIэкIыгъ: къязаох, зэкIэкIох, зыкъатырэп. ТIэкIу тешIэ къэси, Сэлым дзэпщым фэхыгъэмэ ачIыпIэкIэ зэолI кIочIакIэхэр мамлюкхэм къапегъэуцух. 
Ал-Аджэмрэ аль-Сибайрэ зипащэхэ мамлюк-каранисхэр 
псэемыблэжьых: онэгум исхэри, къыраутэхыгъэхэри 
мэзаох, ащыщ гори къызэкIакIорэп. 
Ахэр зыщыхъухэрэр Осман-пашэр зыдэщыIэ зэопIэ 
джабгъу лъэныкъор ары. Юсыф-пашэр зыфэгъэзэгъэ 

--- Page 470 ---

сэмэгуми цIыфылъыр щэчъэ. Джа лъэныкъор ары Тумэнбэий, Черкес-Пщыкъани зыдэщыIэхэр. Ахэм Хъаирбэй, 
Гъазали эмирхэм ядзэхэри апэчыжьэхэп. Зы шыилъыгъокIэ 
унэсынэу тырку султIаным ипщыпIэ гъэIагъи къэлъагъо.
Мардж-Дабыкъ зэуапIэм чатэр щэжъынчы, пчыпэр 
щызэпэкIы, гукIэгъуи, лыузи дунаим тетыжьэп…
- Тэ тилIыгъэшIэпIэ сыхьати къэсыгъ! - Къэншъаугъур 
султIаным ичатэ къырипхъотыгъ.- Сэлым ипщыпIэ текIу! - 
мамлюк шыу шъищ хэшыпыкIыгъэр султIаным ыуж илъэдагъ.
Чэтэ пхырыутыкIэ Къэншъаугъур зэкIугъэ пщыпIэр 
нэкIэу къызэрэчIэкIыгъэм нахьи нахь къэбар гомыIуищ 
султIаным къылъыIэсыгъ: Хъаирбэйрэ Гъэзалирэ къумалыгъэкIэ Хьалэб икъэлапчъэ тыркумэ афызэIуахыгъ. 
Ал-Аджэм, ас-Сибай эмирхэр фэхыгъэх. Черкес-Пщыкъа ни уIэгъэ хьылъэкIэ гъэрыпIэм ифагъ.
- ТекIоныгъэр тIэ илъэу ащ фэдэ хъурэп!..- Къэншъаугъур зэхихыгъэр ышIошъ мыхъузэ, онэгум зызыреIэтыкIым, зэуапIэм рилъэгъогъэ мамлюк зэзэожь-гугъэузым 
имэшIуачэ лIыжъыпкъыр къызэкIидзагъ: - Сижъышъхьэм 
ар къэсымылъэгъужьыгъэмэ… султIаныр шыплIэм дэфагъ, 
зыкъызешIэжьым, зыIаплIэ илъ Тумэнбэй къелъэIугъ: - 
Тыгъэр зыкъохьажьырэ талъэныкъокIэ сынэIу гъазэ… 
Псы… Пщыкъани, ори сыгу шъуабгъэрэп… Лъэпсэ мэкIэ 
чъыгыр шIэхэу мэгъу…- Къэншъаугъур къыIозэ, ар дэдэм 
ыжэкIэ къэогъэ лъыр Iаджал фэхъугъ…
Ибн Ийас къызэритхыжьыгъэмкIэ, "…ар 1516-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 24-рэ мэфагъ. Джа мэфэ дэдэм 
Мардж-Дабыкъ шъофым изыкъуапэ горэм ал-Ашраф 
Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин султIаным ихьадэ, улъыхъугъэкIи къэмыгъотынэу, иухъумакIомэ щагъэтIылъыгъ…"

--- Page 471 ---

Къэншъаугъур ихьадэ бэным зыщырагъэкIущтыгъэ 
сыхьатым Черкес-Пщыкъан ышъхьэ пчыпэ пыIугъэкIэ тырку 
султIаным ыпашъхьэ ралъхьагъ. Ар къыфэзыхьыгъэмэ 
"мамлюк тхьэнчъэмэ" арашIылIэгъэ заор джыри зэрамыухыгъэр Сэлым ариIуагъ:

--- Page 472 ---

- Мамлюк султIан лIыжъым ышъхьэ мыщ голъыжьыгъэмэ, зэрэ Мысырэу сапашъхьэ къишъулъхьагъэу слъытэныгъи…
ХIV
"Шъонтырыпэм теорэ пэпчъ орэд мэкъамэ къыригъэкIышъурэп" зыIощтыгъэ Сэлым идзэ къумалыгъэкIэ 
Хьалэбрэ Шамрэ зыкъызыратым, Сирием икъэлэ-чылэмэ 
ащыщ гори къыпэуцужьыгъэп : арабхэр щыгъу-пIастэкIэ 
тыркухэм къапэгъокIыщтыгъэх, мамлюк гутегъэпщахэр 
гъунэнчъагъ, зилажьи зимылажьи зэдагъакIощтыгъэ. Араб 
нэмыплъым зышъхьэ хезыгъэхьажьыгъэхэ мамлюкхэр 
бедуин шъофрысхэм Каир намыгъэсыжьхэу гъогум тыраукIыхьэщтыгъэх, гъэры ашIыщтыгъэх. Сирием хабзэр 
щызыубытыгъэ тыркухэм арабхэр агъэблыщтыгъэх. 
Мамлюкышъхьэ пэпчъ - псауми укIыгъэми - ахъщэ пыупкIыгъэхэр аратыщтыгъэх. 
Ежь мамлюкхэм ялажьэкIэ зэкъозыутынхэ Iофхэри 
къахэхьагъэх. Джырэп, Мардж-Дабыкъ зэуапIэм ыпаIу. 
Ар къызыщежьагъэр Къаитбэй, Къэншъаугъур султIанхэм 
ялъэхъан арыгъэп - арабхэр хабзэм къезымыгъэкIуалIэщтыгъэхэ аз-Захир Сайф ад-дин Баркъукъу султIаным 
изэман. Шъэожъые теплъаджэ горэ Мысырым къызефэм, 
"мыра султIан узыщыхъун плъэкIыщтыр" ыIуи къызэрэупчIэгъагъэр къэбар щхэныгъ шъхьае, адыгэр зэрэнэкъокъуалэр, 
зэрэIэнэтIэкIэхъопсыр ащ дэгъоу къеушыхьаты. Ау адыгэм 
хэмылъыгъэ къумалыгъэр тIэкIу-тIэкIузэ мамлюкмэ 
къазэрэхэтаджэщтыгъэр зэкIэми анахь тхьамыкIэгъуагъ. 
Джары тыркухэм Мардж-Дабыкъ зэуапIэм текIоныгъэр 
къыщыдязгъэхыгъэр, ошIэ-дэмышIэ къотэгъу къызыфыкъокIыгъэхэ арабхэми ашъхьэ къязыгъэIэтыгъэр.
- СыпфэгушIо, Алахьым илIыкIу, непэ щегъэжьагъэу 
Сириер пIэмычIэ чIэлъ,- иIоф зытетым Хъаирбэй эмирыр 
щымыгъозагъэми, игумэкI къызхимыгъэщэу, къыриIожьыщтым ежэзэ, Сэлым султIаным фэгушIуагъ,- Къэншъаугъур лIыжъым имамлюк нэIуагъэхэр шъхьэчъэ-псачъэ араб 
дунаим тепшIыхьагъэх.

--- Page 473 ---

- Тхьауегъэпсэу, Хъаирбэй. Ар къызэряхъулIэщтыр 
сэ бэшIагъэ ахэм зясIощтыгъэр, къысэдэIугъэхэп.- Мамлюкхэм аришIагъэр ыгу къео фэдэу заулэрэ Сэлым щыси, 
къэупчIагъ: - Сирием изакъоу араб дунайкIэ олъыта?
- Араб дунаир бэ, Алахьым илIыкIу,- "мамлюкмэ 
атедгъэкIуагъэшъ, сичIыфэ зэрэтелъыр зыщигъэгъупшэзэ, 
сыдэущтэу зыкъысфишIыра мыщ" Хъаирбэй ыгукIэ 
зэриIожьзэ, джэуап етыжьы: - Сириери ахэм ащыщ. 
Мысырыри, Нубыри, Багдади, Магърыбри, Чабэри араб 
дунаих. Ахэми, нэмыкI араб быслъымэн хэгъэгухэми 
уашъхьащызгъэуцонэу сыфай.
- Тхьауегъэпсэу.- Ахэм ашъхьащыуцогъахэ фэдэу 
Сэлым псынкIэу къызыщытэджыкIи, джэхэшъогур рикIукIэу 
ригъэжьагъ, мамлюк эмир къумалым дэжь къызынэсым, 
къызэтеуцуагъ, ынэмэ акIаплъэзэ, риIуагъ.- Сэрэп ахэм 
ашъхьащыбгъэтыщтыр, Осмэн-огъуз дзэпщышхом тфызэхищэгъэ Тыркуе хэгъэгур ары.
- Джаущтэу оIомэ, тырку пстэуми, арабхэми ядзэпщышху, узыфаер къыбдэхъугъахэу сэлъытэ.
- Ар IогъошIу, ау шIыгъошIоп нахь,- Сэлым щхыпцIыгъэ.
- Сыд пая, Алахьым илIыкIу?
- Мысырым къыщыхъухэрэмрэ Каир къыдэхъухьэхэрэмрэ уащыгъуазэпышъ ары. Узэрэзгъэгугъэгъагъэу 
Сириер ппшъэ къислъхьэгъагъэмэ, аущтэу мыхъуныгъэкIи 
мэхъу. "ПцIыусым иостыгъэ тыгъэр къохьафэ мэсты" 
осымыгъэIоным пае, бдэсшIыгъэ Iуагъэр къэсэгъэшъыпкъэжьы: Тыркуем урилIыкIо-султIан IэнатIэр къыпфэсэгъэшъуашэ, джыдэдэм а унашъори гъоумэ къядгъэIощт.
- Ал-Гъэзали эмирыр адэ? - зэрэхъугъэри ымышIэу 
упчIэр Хъаирбэй ыжэ къыдэлъэтыгъ.
- Сыда Гъэзали? Ар ощ нахьи нахь чыжьэу маплъэ, 
Мысырыр ипкIыхьэлъэгу. Уфаемэ, Сирием исултIан, ащ 
нахь гъэшIэгъони къыосIон.
- Ащ нахь гъэшIэгъонэу сыд джыри щыIэн, Алахьым 
илIыкIу?
- КъэошIэжьа уимамлюкыгъэ Алэбый? Джа Къэншъаугъур султIан лIыжъэу зэуапIэм итымыгъотэжьыгъагъэм 
ыкъо ышъхьэ къысфэзыхьыгъагъэр ары.

--- Page 474 ---

- КъэсымышIэжьы мэхъуа, сыда ари зыфаер?
- Ари султIанынэу фай.
- Сыдэущтэу?!.- Хъаирбэй нэмыз-Iумызэу Сэлым 
Iуплъагъ.- Ащ нахь мыхъурэ шIойхэкIым тыфэшIушIэзэ, 
укIыгъахэм ышъхьэ къыпфедгъэхьыгъэшъ, Гъэзалыйрэ 
сэрырэ къытпеожьы, ара?
- Ар къызыкIэлъэIурэр нэмыкI,- Сэлым игуапэу щхыгъэ,- модэ Кавказым тигъэкIонышъ, шъуилъэпкъэгъу 
черкесмэ султIан зафысигъэшIыщт.
- Мыдэ, Алэбый добэдашхэр джы зынэсыгъэр! - 
Зыпашъхьэ ит тырку султIаныри, ежь зыфэдэри Хъаирбэй 
щыгъупшэжьыгъэу зэхихыгъэм къыкIигъэкуукIыгъ, етIанэ 
тIэкIу тыригъашIи, къыпигъэхъожьыгъ.- Угу емыгъабгъ, 
Алахьым илIыкIу. "ЦIыфмэ уахэтмэ, убзэгу гъэпытэ, Iанэм 
укIэрысмэ, умыIэбэлъаб" языгъэIуагъэм фэд ар. Ощ 
нэмыкI горэм ар къысиIогъагъэмэ, ныбжьи сшIошъ хъуныгъэп.
- ПцIымрэ гугъэмрэ зэпэчыжьэх къысапIо пшIоигъу, 
ара? - султIаныр къэупчIи, ежь зыфаемкIэ къыухыжьыгъ.- 
Гугъэм фэмыблэрэ дзэкIолIым сыд фэдиз илIыхъужъыгъэ ми, къыдэхъун щыIэп. Сыд пае Алэбый сыгу ебгъэн? Хэт 
ышIэра ащ ынатIэ итхагъэр, е лъэсын, е шыун, Мысырым 
къыщытпыщылъ зэуапIэ горэм ыпсэ щыIуамыхымэ, ар 
зыкIэхъопсырэр, шъугъуалэ горэ къыфыкъомыкIымэ, 
къыдэхъункIи пшIэхэнэп.
- Фызехьэшъущтымэ, къыдэрэхъу, ехъулIэныгъи 
херэгъуат,- Хъаирбэй къыIорэр зэримыгуапэр къызыхимыгъэщыщтыгъэми, иегъэшIэрэ хьагъу-шъугъугъэ къыIуригъэутыгъ,- ау сшIэрэп умамлюк къызэрыкIо къодыеу 
ащ фэдэ IэнэтIэшхом узэрэкIэхъопсыщтыр… Тэ шыуишъэ 
эмирыцIэр зэрэтиIэзэ, Алахьым ишIэ хэлъэу, тижъышъхьэм 
къытэупэсыгъэр тфызехьащтмэ тэIошъ, тызытещыныхьажьы. Дэгъу, дэгъу, о уиIуагъэу, хэтырэ зэолIи гугъэкIэ щэрэI, ау имылъэу лъатэрэ Алэбый шъхьэгъажъом 
нахьи, зигущыIэ емыпцIыжьыгъэгъэ Гъэзали эмирым иIоф 
гугъапIэ Мысырым къызэрэщыфыдэкIыжьыщтым сэ нахь 
сегъапэ.
- Ари Iоф цIыкIоп, ау ерагъэу зышъхьэ Iузыхыжьыгъэ 
мамлюкхэм султIан зафэзышIыжьыгъэ Тумэнбэй фэзгъэкIуагъэ шэсмэ къысфахьыщт къэбарым ар елъытыгъэщт. 
Тэ тидзэ джыдэдэм къызэтезыгъэуцон кIуачIэ щыIэп, 
тытехэкIо-хъункIакIу ятымыгъэIоным пае сишэсмэ къысфахьыжьыщт джэуапым тежэн.
Тыркуе-мысыр заор заухыгъэр бэшIагъэу зылъытэщтыгъэ Сэлым зэрэгугъагъэу ишэсмэ мамлюкхэр Каир 
къащыпэгъокIыгъэхэп.
Илъэсныкъом зэжэгъэ къэбарыр Тумэнбэй султIаным 
зырахьылIэм, къэупчIагъ:
- Тыркухэр сыда джыри зыуж итхэр? Пыймэ къэбарышIу къахьырэп, къяжъугъаIу.
- Мыщ итым уеджэнышъ, Алахьым илIыкIу,- Хьакъар 
эмирым тхылъыпIэр султIаным фищэигъ,- уезэгъыми 
уемызэгъыми джыдэдэм джэуап къептыжьынэу ары ахэр 
къызыкIэдэухэрэр.
- КъыкIэдэуха, къыкIэлъэIуха? - Тумэнбэй ынэпцэ 
шIуцIэхэр дидзыягъэх.
- ЛъэIон Iоф яIэп, зыкъыттырагъэпщыхьэ.
- Тикъэлапчъэ щыхъотIэ-бжъатIэхэрэр лIыгъэнчъэхэпщтын… къытфахьыгъэм къедж ащыгъум.
"Пшъхьэ умыуджэгъужьыгъэмэ, Тумэнбэй мамлюкыр,- тхыгъэм Хьакъар къеджэ,- мы пIыгъым хэгупшысыхь, акъыл хэх. Мысырыр къызэтебгъэнэжьынэу, ори 
зыкъэуухъумэжьынэу уфаемэ, сIорэм удэмыхынэу Iуагъэ 
къыздэошIы, хэгъэгум щызекIорэм изыплIанэ дышъэрэ 
тыжьынырэкIэ илъэс къэси укъысэтэ, тырку султIаным 
иунашъо оркIэ хабзэ, ащ игъашIэ кIыхьанэу, итекIоныгъэхэр 
бэгъонхэу бэрэскэшхо хъутбэм нэмазышIхэр тхьэ щыфебгъэлъэIущтых. Гъэ къэси ащ ыцIэкIэ Чабэм имыжъо шыихъ 
мэхьмал-техъоныр тырябгъэхъощт. Къыпфязгъэхьыгъэм 
укъызеуцуалIэкIэ, Мысырыр къызэтесэгъанэ. ЗызибгъанэкIэ, сыкъышъокIунышъ, ори уимамлюкхэри шъуисхьаджыхьащт, черкесыцIэ зыхь гори къизгъэнэщтэп…"
- Икъугъ! - Хьакъар эмирыр къызаджэщтыгъэр Тумэнбэй щыригъэгъэтыгъ, тIэкIу тыригъашIи, фигъэпытэжьыгъ: - 
Шэсхэм яIоф шъушIэ, Баб аз-Зувейлэ пчэгум ашъхьэхэр 
щыпышъулъэхи, тыркумэ тазэрэщымыщынэрэр хэти ерэшI.
Тумэнбэй султIаным тырку шэсхэмкIэ ышIагъэр зыдагъэ-зымыдэгъэ эмирхэри, мамлюкхэри щыIагъэх, ау 

--- Page 475 ---

непэ-неущэу къежьэщт заом зыфигъэхьазырыныр ащ пае 
къыгъанэщтыгъэп. 
Къэншъаугъур зымыпсаужь илъэсныкъом мамлюкыдзэхэр угъоижьыгъэнхэмкIэ, уIэшыгъэнхэмкIэ Тумэнбэй 
султIаным Iофыбэ зэрихьагъ: тыркухэм ятопхэм афэдэхэр 
Къаитбэй, Къэншъаугъур султIанхэм яIагъэхэм ялъытыгъэ мэ, фэдитIу-фэдищэу зэригъэгъотыгъэх, ау ахэм афэIэпэIэсэ зэолIхэр джыри имэкIагъэх, иIэгъахэхэп пIоми хъущт. 
 ХэкIыпIэ-екIолIакIэ зимыIэ Iоф щыIэпышъ, пкIэкIэ 
магърыб топгъаохэр зэригъэгъотыгъагъэхэми, къэпщэфрэ 
пстэури зэрэмызэуакIохэр апэрэ мафэм къыщынэфагъэх. 
ЕтIани мамлюкхэм нахьыпэрэ шIошъхъуныгъэ-гуIэтыгъи 
ахэлъыжьыгъэп. Дзэпщхэр ары нэмыIэмэ, ахэм языкIыныгъэ-зэгурыIоныгъэ зыфэдэр дэгъоу Синай шъоф нэкIым 
дэжь къыщылъэгъуагъ: ерагъэу пшэхъуалъэм къыпхырыкIыгъэхэ тыркудзэ уцуагъэхэм ошIэ-дэмышIэ тебанэ 
арашIылIэнымкIэ Iо-зэдегъаштэ зэфамыгъотыжьызэ, Каир 
пэблэгъэ Риданием дэжь къагъэсыгъэх, арабхэм ямамлюк 
нэмыплъи нахь зыкъырагъэIэтыгъ. АщкIи, нэмыкI IофхэмкIи Сэлым султIаным идзэпщхэм, идинлэжьхэм афэлъэкIыщти афэмылъэкIыщти къагъанэщтыгъэп - "Тэ мамлюк 
хымэ тхьэнчъэхэм тязао, тидинэгъухэм зэрашъхьащытдзыжьыщтым тыпылъ нахь, арабхэм тыгу ябгъэрэп" тыди 
щаIощтыгъэ.
Джаущтэу мамлюкхэм яIоф зэрэщыт пэтзэ, гъэрекIо 
гъэмафэ Мардж-Дабыкъ зэуапIэм тыркухэр къазэрэтекIуагъэхэ шъхьакIом ыстыщтыгъэх, ялъышIэжь кIигъэблыщтыгъэх. Къэншъаугъур илIакIэ щызыгъэгъупшэн мафэ 
пакIо, зы сыхьати Тумэнбэй къыфыхэкIыщтыгъэп, иIо-ишIэ 
пстэуми джар алъэпсагъ.
- Ал-Ашраф Бибэрд Къэншъаугъур ад-дин султIаным 
илIакIэ джы къызнэсыгъэм сщыгъупшэрэп, синэплъэгъуи 
хэкIырэп,- Туманбэй ыгу къыпиIонтIыкIызэ, Хьакъар шъэогъу нахьыжъым риIуагъ,- ылъ сымышIэжьэу сыгупсэфыщтэп. СэшIэ, къызгурэIо Сэлым мэхъаджэр зэолI минишъэкIэ Мысырым къызэрэтфихьагъэри, мамлюкхэмкIэ къытфырихьисапыри, тызыщыпэгъокIыщт Синай чIыпIэр 
зэрэблэдгъэкIыгъэри. Тызэдэожьызэ, ахэми арабхэми 

--- Page 476 ---

зыфаехэр афэтшIагъэх. Ау хымэ тыркухэр Ридание къыблэдгъэкIхэу Каир зядгъаштэкIэ, сшIэрэп ащыгъум… 
ЕгъэшIэрэ емыкIу тисултIан щымыIэжьхэм апашъхьэ къызыщытхьыкIэ, модэ Кавказыр зичIыгупсэ тилъэпкъэгъу 
адыгэхэм тишхомлакIэ тфэмыIыгъышъугъэу къашIошIын.
- ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм тазыпыщытыгъэхэ къащзехьэхэмрэ монголхэмрэ дгъэгушIоных,- джа мэкъэ 
дэдэмкIэ Хьакъар эмирми султIаным дыригъэштагъ,- 
арабхэри къыткIэнэкIэных.
Мамлюк шыу заулэ игъусэу Хъураш эмирыр султIаным 
дэжь къыIухьажьыгъ.
- Мэгърыб топгъаомэ сыда къябгъэIуагъэр? - Тумэнбэй зыгъэгумэкIыщтыгъэ упчIэм дэгузэжъуагъ.
- Тыхьазыр аIо, ау сицыхьэ ателъэп.
- Сыда?
- Тыркумэ тазэрэпэуцужьыгъэр ямыгуапэу сахэплъэ.
- ДышъэкIэ тятэ зэхъум, дунаир афимыкъужьэу гуцафэ зыфытагъэшIыгъэп, сыда джы къяхъулIагъэр? - 
зэхихыгъэр зыфихьыщтыр ымышIэу Тумэнбэй къэупчIагъ, 
етIанэ зэрэпкъышхор джы нахь зыдишIэжьызэ, нэ шIуцIэхэр 
къибырлъыкIыгъэх: - Зи сIонэп сIуагъэ шъхьае, сыда ахэр 
зилIэужыгъохэр?! Мамлюк шыцуе ыуасэхэпи ахэр! Сэлым 
итопхэм арыкъэйти, сэри топхэр пэзгъэуцужьыгъэх нахь, 
мамлюк шыудзэхэмкIэ ахэр зэуи арыхэп - шыбгъэ илъыгъокIэ IуалъэсыкIыщтых. Ау магърыбмэ ащ нахь къэрар 
ямыIэжьымэ, ятопхэри ежьхэри зэдэзгъэкIоных!
- Ащ тиIоф нэсыгъэп, Алахьым илIыкIу, ау тынэсмэ, 
ар язышIэщт тицIыфхэри ахэм ашъхьащызгъэуцуагъэх.
- Ари Iушыгъ, тхьауегъэпсэу. О топгъаомэ уафэсэгъазэ, тэ, Хьакъар эмирымрэ сэрырэ, мо Сэлым ипщыпIэ 
гъэIагъэ текIущт. Мызыгъэгум ащ зигъэбылъыжьын мурад 
иIэп, теплъын къызэрэтпэгъокIыщтым. "ЛIэныгъэм ежэрэ 
цIыф дунаим тетэп, ау ихьадэгъу къызысыкIэ, псэхэхыр 
къэгужъорэп" Къэншъаугъур тхьамыкIэм зэриIощтыгъэу, 
Сэлым ар нахь псынкIэу къыфэдгъэсын.

--- Page 477 ---

ХV
А мафэр, 1517-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 22-р, Ридание зэуапIэр ал-Ашраф Тумэнбэй султIан ад-динми, адыгэ 
мамлюк пстэуми аужырэ кIодыпIэ зэрафэхъущтыр зыми 
ышIэщтыгъэп. 
Цыхьэнчъэ магърыб топгъаохэм алъэкI къамыгъанэщтыгъэми, сыхьатныкъо уахътэкIэ тырку топхэм ахэр 
къызэхагъэтэкъуагъэх. 
КIым-сым гукIодыгъор зыхэхъожьыгъэ гын гъоз гъуапчэр зэуапIэм шъхьэрыуцуагъ. КIымэфэ тыгъэр огум 
къепсы, шыблэгъогъо зэпеожьыр зышъхьэщытыгъэ шъофым къихъухьагъэр къыгурыIорэп. ЗэбгырыкIошъын 
езыгъэжьэгъэ Iугъор джыри къызнэмысыгъэ мамлюк 
шыудзэхэр пыим филъынхэу хьазырых: яIэшэ-шъуашэхэр 
тыгъэм пэшIэтых, шы пырхъ макъэхэм чIым шъхьэрыогъэ 
гумэкIыр аукъо, зитопмэ акъогушхукIырэ тырку аскэрхэми 
гущтэр ахедзэ. Ау ар зыми къызыхигъэщырэп - шхончаохэри, лъэсыдзэхэри, шыудзэхэри, мамлюкхэм афэдэхэу, 
ядзэпщмэ къаIощтмэ яжэх.
Тумэнбэй султIаным шыр зырегъэлъым, ошъочапэр 
зыупIыцIэрэ бжыхьэ бзыу зезэрэхьэ куашэхэм афэдэу 
мамлюк шыудзэхэм запхъотагъ.
Сыд фэдиз лIыхъужъыныгъэ а мафэм мамлюк шыудзэмэ зэрахьагъэми, ежь Тумэнбэй дэдэм Синанэ Юсыфпэшэ дзэпщыр ыукIыгъагъэми, тырку топмэ, шхончаомэ 
апыримыкъухэу, мэшIуащэ фэшъхьаф зытемылъ фэхыгъабэ зэо утыгум къыранэзэ, къызэкIакIохи, Каир арагъэштагъ. Тыркухэми, ахэм агоуцогъэхэ арабхэми мамлюк 
укIыр къалэм къыдагъэтэджагъ, хэгъэгум из ашIыгъ.
Мамлюк тхьамыкIагъор зыфэмыщэчыгъэ Тумэнбэй 
шыуишъэ заулэкIэ Каир къекIуи, мэфищэ щызэуагъ шъхьае, 
тыркумэ ябагъэрэ арабмэ якъумалыгъэрэ апыримыкъоу 
зэкIэкIон фаеу хъугъэ. Ау ащ джыри Тумэнбэй къыщыуцугъэп - мэзэ пIалъэкIэ мамлюк шыудзэ зэбгырызыгъэхэр 
къыугъоижьыхи, Каир пэмычыжьэ мыжъо зэтелъышхо 
лъапсэм дэжь тыркумэ аужырэ заор щаришIылIэжьыгъ.
Зышъхьэ зэуапIэм къизыхыжьыгъэхэ эмиритIумэ 
Тумэнбэй ариIуагъ:

--- Page 478 ---

- Тхьэшъуегъэпсэу, Алахьыр разэ къышъуфэхъу, 
шъузэблэжьыгъэп, сэ сфэшIэщтыри сшIагъэ,.. ау…- 
Тумэн бэй ымакъэ къыщытхъагъэми, зыкъезыгъэшIэжьын 
кIуачIэ зыхигъотэжьыгъ,- адыгэ мамлюкхэм ялIыгъэрэ 
ящытхъурэ сэ къызэрэсэкIодылIэжьыгъэхэр сшIошъхьакIу.
- Адыгэмэ шъхьакIо зышхырэр шъхьэшхыгъо ефэжьы 
зыкIаIорэр, Тумэнбэй, зыщыогъэгъупшэ,- Хьакъар мамлюк лIыжъыр къегыигъ.
- Уимыхэгъэгу Iаджи щыпщагъэгъупшэщт! - зыIэ 
сэмэгу еупкIэхыгъэ Хъураш джэуап тыжьыгъо Тумэнбэй 
ригъэфагъэп.
- ТиIоф ар дэдэм нэсыгъэп, Хъураш,- псынкIэу Тумэнбэй джэуап къытыжьи, гугъэпIэ гущыIэкIэ къыухыжьыгъ,- 
бедуин шыихъ лIы лъэрыхь горэ синэIуасэшъ, ащ тшъхьэ 
етхьылIэн, тегупшысэн, хъурэми теплъын.
- Уицыхьэ телъа, Алахьым илIыкIу? - Хьакъарэ къэмыупчIэн ылъэкIыгъэп.
- ЗищыIэныгъэ къызыфэбгъэнэжьыгъэ цIыфыр цыхьэнчъэна, нахьыжъ?
- Аущтэу оIомэ, сиупчIэ зэкIэсэхьажьы.
Хьасан бедуиныр IаплIкъорэгъкIэ ихьакIэмэ къапэгъокIыгъ, къяхъулIагъэм щыгъозагъэми, шъхьэгъэсыс-дегъаштэкIэ ядэIуи, ариIожьыгъ:
- О къысфэпшIагъэр, Алахьым илIыкIу, сэ ныбжьи 
сщыгъупшэщтэп. Тыркухэми, къыпкъомыуцожьыгъэхэ 
силъэпкъэгъухэми уапэсшIыщтэп. Сиунэ - шъуиунэ, сирызыкъ - шъуирызыкъ, сыд фэдизкIэ шъукъыскIэрысыгъэкIи, 
сышъозэщынэп.
Джа гущыIэ шъоупсхэр Хьасанэ шыихъым пчыхьэшъхьэпэ Iанэм щиIогъагъэхэми, чэщныкъо чъыегъу IэшIумэ 
адэжь ихьакIэщ лIы зэкIоцIыпхагъэхэр иджэхэшъогу телъыгъэх.
- УихьакIэ пэгъокIыкIэрэ уицIыфыгъэ-ныбджэгъугъэрэ 
дэгъоу къыдгурыбгъэIуагъ, Хьасан,- Тумэнбэй рахыгъэ 
шъхьэкIо-емыкIум ымыстырэм фэдэу бысымым риIозэ, 
кIэнэкIэлъэ нэплъэгъукIэ IущхыпцIагъ.
- Хымэ цIыфыр зэрэныбджэгъунчъэр къыбгурыIуагъэмэ, сигуапэ,- Хьасан ыпашъхьэ илъым IущхыпцIэжьыгъ.- УцIыфыныри, уныбджэгъуныри дэгъу, ау мощ 

--- Page 479 ---

фэдиз зионтэгъугъэ дышъэр сынэ къаплъэзэ, сыдэущтэу 
зыIэкIэзгъэкIыщта? ШыплIэм ежъугъэкIу, тиараб тыгъэ гу 
щытэзыгъэфэжьыгъэ Сэлым дзэпщым фэсхьыщт мыр!..
Сэлым Явуз султIаным Тумэнбэй икъэбар зыраIом, зы 
гущыIэ закъокIэ иIоф ыухыгъ:
- Пышъулъ!
Аз-Зувейлэ пчэгум щыпалъэгъэ Тумэнбэй ыпшъэ 
идзэгъэ пхъэмбгъум арапыбзэкIи, тыркубзэкIи мыщ фэдэ 
гущыIэхэр тетхэгъагъэх: "Мыр аужырэ черкес султIаныгъ. 
Мэлылъфэгъум и 13, 1517-рэ илъэс".
Араб ошъочапэр лъыпсышъокIэ изыIэщтыгъэ тыгъэ 
хъурэешхор нэмыз-Iумыз мэкъэнчъэкIэ адыгэ лъэныкъомкIэ къохьажьы… 
УнэшIу ащыф, си Алахь, хэти игунахьшIагъэ фэгъэгъу.

--- Page 480 ---

Исхак  Шумафович  Машбаш

--- Page 481 ---

СОБРАНИЕ  СОЧИНЕНИЙ
в шестнадцати томах
Том IX
Восход и закат
Исторический роман
На адыгейском языке

--- Page 482 ---

Редакторы: Ф. А. Сиюхова, А. А. Шагуч
Художественный редактор Н. Г. Федотова
Технический редактор М. А. Кипова
Корректоры: С. Б. Бжемухова, С. А. Шхафижева
Компьютерная верстка Т. А. Косяк

--- Page 483 ---

ИБ  № 7
Сдано в набор 21.01.2015. Подписано в печать 14.04.2015. Формат 
84х108/32. Бумага офсетная. Гарнитура шрифта "JournalSansC". Печать офсетная. Усл. п. л. 28,14. Уч.-изд. л. 26,18. Тираж 500 экз. Заказ 022. 
Государственное бюджетное учреждение Республики Адыгея "Адыгейское 
республиканское  книжное  издательство". 385000, г. Майкоп, ул. Гоголя, 8.
Тел.: (8772) 52-17-03, 52-12-59.
Отпечатано с готового оригинал-макета в ООО "Полиграф-Юг".
385000, РА, г. Майкоп, ул. Пионерская, 268. 
Телефон для справок (88772) 52-23-92.