ਅਨੰਤਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਨਾਲ਼ਮੁਨੀਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦੁਰਗਮ ਖੇਤਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਹੇਤੁ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਰਹੇ। 19 ਵੀਂ  ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਅਨੁਸੰਧਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਜੇ. ਬੀ. ਫਰੇਜਰ ਨੇ ਸਾਲ 1815 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀ ਜਵਾਨ ਫੌਜੀ - ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੇੰਸ ਹਰਬਰਟ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਰੋਤ ਗੋਮੁਖ ਤੱਕ ਅੱਪੜਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸੰਮੀ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੱਜਿਆ ਨਾਲ਼ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਪੰਡਿਆਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਡੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਾਸਤੁਕਲਾ

ਈ. ਟੀ. ਏਟਕਿੰਸਨ ਨੇ ਸਾਲ 1882 ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, “ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ਰਾਜਾ ਭਾਗੀਰਥ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਰਗਾਕਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਵਨ 12 ਫੀਟ ਉੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨਿਇਤ: ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਪੱਧਰਾ, ਲਾਲ ਧੁਮਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤੇ ਖਰਬੂਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਖਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਵਰਗ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਸਿਰੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਰੋਤ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੁੜਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਛੱਤ ਸਹਿਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੰਦਿਰ ਭੈਰੋਜੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਦੇ ਅਭਿਭਾਵਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅੰਨਿ ਦੇਵੀ - ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹੈ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਥਾਂ ਅਨਘੜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਲ ਨਾਲ਼  ਘਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਸਪਾਟ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਾਹਮਣ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਦੇਹ ਘਰ ਹੈ। ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਛਾਂਦਾਰ ਉਸਾਰੀ ਹੈ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤੇ ਲਮਕਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। ”

ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਇਸ ਵਰਣਨ ਨਾਲ਼ਸਹਿਮਤ ਹੋਗੇਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅਰੰਭ ਨਾਲ਼ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਖਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਨਾਲ਼ਗਾੜੀਆਂ ਚਲਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬੰਨ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਸਹਿਜ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਵਧੀ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਟੀਨ ਦੇ ਏਕਲ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਈਟੋਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹਨ। ਮੂਲ ਸਥਾਨ - ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਲੁਈ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੰਬਵਤ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਵਨ - ਉਸਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਭਵਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਭੁਚਾਲ ਸੰਭਾਵਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿਹਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਭਵਨ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਬਹੁਮੰਜਿਲੇ ਹਨ।

ਸਭਿਅਤਾ

ਇੱਥੇ ਕਈ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਤਾਲਾਬ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਬਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਕੁੰਡ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲਈ, ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਣਾ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਡੁਬਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ਼ਮੁਕਤੀ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 
ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਾਹਮਣ ਗੰਗੋਤਰੀ ਇਤਹਾਸ ਨਾਲ਼ਜੁੜੇ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪੰਡਿਆ ਮੁਖਬਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੇਮਵਾਲ ਬਾਹਮਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਿਆ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੜਵਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੋਲਾ ਸਭ - ਡਿਵਿਜਨ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਹਮਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ਗੰਗਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ (ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸਰੋਲਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਮੰਣਦੇ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸੋਈਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫੌਜੀ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਅਭਏ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ - ਜਿਸ ਰਿਵਾਜ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ - ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਦੀ ਆਵਾਜਾਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਸੜਕ ਬਣਨੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਘਰ ਵਸਾਉਣਾ ਅਕਸਰ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੈਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਮੌਸਮ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਸਾਧੂ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਬਸ ਗਏ। ਇਸ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਹਨ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਹਨ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮੁਸੰਮੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਹੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਉੱਚਾਈ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨਿੱਖੜ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁ ਤੀਰਥਸਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਡੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰੜੇ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਘਰ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਜਮਾਨ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਡਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੌਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਵਾਸੀਏ ਵਿਕਲਪ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਹੁਣ ਕਈ ਪੰਡੇ-ਪਰਵਾਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਜਾਂ ਹੋਟਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਦਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਭੁਟਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਨਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਭਾਭਰ ਖੇਤਰ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭੂਮੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਰੇਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ-ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਮ ਤੌਰ: ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ (ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ) ਗੰਗਾ - ਜਮੁਨਾ - ਬਰਹਮਪੁਤਰ ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦਲਦਲੀ ਪੱਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੋੜਾਈ 15 ਤੋਂ 20km  ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ
ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ
ਸੁੰਦਰਵਨ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਬੋਨ ਸੁੰਦਰਬਨ (ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ /sʌnˈdɑːrbənz/) ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਗਰੋਵ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁੰਦਰਬਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੋਰੈਸਟ (SRF) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੁਲਨਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਟਾਈਡਲ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੇ ਚਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ. ਸੁੰਦਰਬਨ ਪੱਛਮੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼), ਸੁੰਦਰਬਨ ਦੱਖਣੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼), ਸੁੰਦਰਬਨ ਪੂਰਬੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਬਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (ਭਾਰਤ)।

ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ 
ਸੁੰਦਰਬਨ (ਬੰਗਾਲੀ: সুন্দরবন, ਰੋਮਨੀਕਰਨ: Sundôrbôn) ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ" ਹੈ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਾਮ ਸਮੁੰਦਰਬਨ, ਸ਼ੋਮੁਦਰੋਬੋਨ ("ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗਲ"), ਜਾਂ ਚੰਦਰ-ਬੰਧੇ, ਇੱਕ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਭਾਵਤ ਮੂਲ ਸੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰੀ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂਗਰੋਵ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੇਰੀਟੀਏਰਾ ਫੋਮਜ਼ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ ਹੈ।

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
 NASA (Johnson Space Center): Ganges-Brahmaputra River Delta 
 The Golden Fibre Trade Centre: Ganges Delta: Most Fertile Land for Growing Raw Jute 
 Banglapedia: Ganges-Padma River System
 Bibliography on Water Resources and International Law. Peace Palace Library

ਭੂਗੋਲ
ਨਦੀਆਂ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਦਰੋਣੀ ਖੇਤਰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਕੇ ਗੰਗਾ ਬੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਂਚਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ‍ਯ ਨਦੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਦਮਾ ਪੂਰਬ ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਘਾਘਰਾ, ਗੰਡਕ, ਕੋਸੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਅਤੇ ਸੋਨ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹੈ ਹਨ। ਚੰਬਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਮਹਤ‍ਵਪੂਰਣ ਉਪ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਬਾਂਗ‍ਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਕਰਨਾਲੀ (ਘਾਘਰਾ), ਤਾਪਤੀ, ਗੰਡਕ, ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਕਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਚੰਬਲ, ਸੋਨ, ਬੇਤਵਾ, ਕੇਨ, ਦੱਖਣ ਟੋਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਜਮੁਨਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਬੰਦਰਪੂੰਛ ਸਿੱਖਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਹਿਮਖੰਡ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਟੋਂਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਗਿਰਿ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਚੰਬਲ, ਬੇਤਵਾ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਕੇਨ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਬਲ ਇਟਾਵਾ ਦੇ ਕੋਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਮੁਨਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਾਈਂ ਵੱਲ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਗੰਗਾ ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਬਿਜਨੌਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਲੀ ਮਪਸਾਤੁੰਗ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਅਯੋਧਯਾ, ਫੈਜਾਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬਲਵਾਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੌਰਿਆਲਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘਾਘਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਡਕ ਹਿਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਗਰਾਮ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਸੀ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਅਰੁਣ ਹੈ ਜੋ ਗੋਸਾਈ ਧਾਮ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਰਪਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯਾਰੂ ਨਾਮਕ ਨਦੀ ਇਸਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਏਵਰੇਸਟ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਅਰੂਣ ਨਦੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਸੂਨਕੋਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਤਾਮੂਰ ਕੋਸੀ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਪਟਨੇ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਊ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਨਾਇਆਬ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਇਟਾਵਾ ਵਲੋਂ 38 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਸਿੰਧ, ਬਨਾਸ ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਤਵਾ ਨਦੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਭੋਪਾਲ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਝਾਂਸੀ, ਜਾਲੌਨ ਆਦਿ ਜਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਝਰਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਕੰਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧੀਮੇ - ਹੋਲੀ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਲੰਬਾਈ 480 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਤਰਾਵਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਲਈ, ਦੁਆਰਕਾ ਪੁਰੀ, ਮਿਊਰਾਕਸ਼ੀ, ਰੂਪਨਾਰਾਇਣ, ਕੰਸਾਵਤੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਜਲਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਭਾਂਗਾ ਜਾਂ ਚੂਨੀਆਂਬਾਵਾਂਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਦਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਕੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇੇ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਧਰਤੀ ਭਾਗ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਣ ਜੰਗਲ, ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਇਹ ਨਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਸ਼ੁ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਵਨਸਤਪਤੀਯੋਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਦੀ 140 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, 35 ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ 42 ਸਤਨਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਵਿੱਚ ਹਨ ਲੰਗੂਰ, ਲਾਲ ਬਾਂਦਰ, ਭੂਰੇ ਭਾਲੂ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲੂੰਬੜੀ, ਚੀਤੇ, ਬਰਫੀਲੇ ਚੀਤੇ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਸਾਂਭਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ, ਸੇਰੋ, ਬਰੜ ਮਿਰਗ, ਖਾਹਾ, ਤਹਰ ਆਦਿ। ਵੱਖਰਾ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਟਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਈ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦੀਸਾਰਿਕਾਵਾਂ, ਸਵਣਿਰਮ ਕਿਰੀਟਧਾਰੀ, ਪਾਸ਼ਚਾਤਿਅ ਰੰਗ - ਵਿਰੰਗੇ ਹੈਸੋੜ, ਸਾਖਿਵਾਂਮੋਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਕਲ ਤੀਤਰ, ਚਕਵੇ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੈ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਬਲੂਤ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਬੁਰਾਂਸ, ਸਫੇਦ ਸਰੋ (ਏਵੀਜ ਪੀਂਡਰੋ), ਸਵੱਛ ਦਰਖਤ (ਪਾਈਸਿਆ ਸਮਿਲ ਬਿਆਨਾ), ਸਦਾਬਹਾਰ ਦਰਖਤ (ਸਾਈਪ੍ਰੇਸਸ ਤਰੂਲੋਸ) ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਦੇਵਦਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਲੂਤ ਦੇ ਦਰਖਤ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਤਾਂ ਪੈਂਗਰ (ਏਸਕਿਉਲਸ ਈਡਿਕਾ), ਕਬਾਸੀ (ਕੋਰਿਲਸ ਜੈਕੁਮੋਂਟੀ), ਕੰਜੁਲਾ (ਏਸਰ ਕੈਸਿਅਮ) ਅਤੇ ਰੀਂਗਾਲ (ਜਾਨਸੇਰੇਸਿੰਸ) ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਰਣਾਂਗ, ਫੈਲਣਾ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਾਕ ਦੀ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤਾਇਤ ਹੈ।

ਸੰਦਰਭ
ਗੰਗਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੀਂਚੀ ਗਈ ਖੇਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਪਸ਼ੁਪਕਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਮੀਨ ਮਗਰ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਬਾਂਧੋਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਾਣ ਗਏ ਪੁਲਾਂ ਵਲੋਂ ਵਧਦਾ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਲਮਾਰਗ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਮਰਨਾ-ਜੰਮਣਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਆਪਣੀਉਪਤਿਅਕਾਵਾਂਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਮਤਲੱਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਬਾਹਰਮਾਹੀ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: ਝੋਨਾ, ਗੰਨਾ, ਦਾਲ, ਤੀਲਹਨ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਹਨ। ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਜੋਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਲੇਗਿਊਮ, ਮਿਰਚਾਂ, ਸਰਸੋਂ, ਤੀਲ, ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਜੂਟ ਦੀ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 375 ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ 111 ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਸਾ ਮੱਛੀ ਦੇ ਬੀਜੋਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸੈਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਮਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਸੌਂਦਰਿਆ ਵਲੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਈ ਸੈਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜੋਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਰੈਫਟਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਤਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਦੁਆਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਮਹਤਵਪੂਰਮ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲੋਂ ਬਰਫ ਖੁਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਅੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ - ਬਦਰੀਨਾਥ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਕੌਡਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੈਫਟਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੋਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨੋਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ


ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ (ਬੈਰਾਜ) 
 
ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ (ਬੈਰਾਜ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਲੋਂ ਸਿਰਫ ੧੦ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ੧੯੭੪ - ੭੫ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਗਾਰ (silt) ਵਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦੀ ੧੯੫੦ ਵਲੋਂ ੧੯੬੦ ਤੱਕ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਗਰੀਸ਼ਮ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਨਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਏਵਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਮਕੀਨਪਣ ਬੜ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਛਲੀ ਪਾਲਣ, ਪੇਇਜਲ, ਸਵਾਸਥ ਅਤੇ ਨੌਕਾਇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਚਲਦੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਣ ਲਈ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮੱਝੌਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਰੱਕਾ ਪਾਣੀ ਸੁਲਾਹ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਰੱਖੀ।

ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ

ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟਿਹਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪਰਯੋਜਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਦੀ ਉਤਰਾਖੰਡ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਟਿਹਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਯੋਗੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੇਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਊਚਾਈ ੨੬੧ ਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਵਲੋਂ ੨੪੦੦ ਮੇਗਾ ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਉਤਪਾਦਨ, ੨੭੦, ੦੦੦ ਹੇਕਟਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਂਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ੧੦੨ . ੨੦ ਕਰੋਡ਼ ਲਿਟਰ ਪੇਇਜਲ ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਏਵਮ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ।

ਭੀਮਗੋਡਾ ਬੰਨ੍ਹ 

ਭੀਮਗੋਡਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਸੰਨ ੧੮੪੦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਕਰ ਉਪਰੀ ਗੰਗਾ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੋੜਨੇ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰਸਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੱਤਿਆਰਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਈਸਟ ਇੰਡਿਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੋਤ ਟਿਹਰੀ ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਆ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ
ਟੀਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟੀਹਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪਰਯੋਜਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਟੀਹਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਟੀਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 261 ਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ 2400 ਮੈਗਾ ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਉਤਪਾਦਨ, 270,000 ਹੈਕਟਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ 102.20 ਕਰੋੜ ਲਿਟਰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਡੈਮ
ਡੈਮ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੈਮ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਿਥਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰੋਚਕ ਹਨ।

ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੀ ਕਥਾ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਜਾਦੁਈ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਯੱਗ ਲਈ ਘੋੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜੋ ਈਰਖਾਲੂਆਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਏਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੰਧਾ ਸੀ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕਰ ਕਿ ॠਸ਼ਿ ਹੀ ਘੋੜੇ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤਾ। ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ॠਸ਼ਿ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਲੋਂ ਸਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤ ਪਾਣੀ ਕਰ ਉਥੇ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤੋ ਦੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਭੂਤ ਬਣਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਲੀਪ ਨੇ ਵੀ। ਭਗੀਰਥ ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖ ਗੰਗਾਜਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਕਰ ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਤਾਂਕਿ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ। ਤਦ ਗੰਗਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਉੱਚਾਈ ਵਲੋਂ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਰਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਇੰਨਾ ਵੇਗ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥੀ ਪਾਏਗੀ ? ਤਦ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁੱਲੀਜਟਾਵਾਂਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕਰ, ਇੱਕ ਜੁਲਫ਼ ਖੋਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੰਘਣਾ ਧਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਧਾਰਾ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਛੋਹ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬੰਨ ਗਈਆਂ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਦੀ ਕਥਾ

ਭਰਤਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨਾਮਕ ਵੱਡੇ ਪਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਵਿਖਾਈ ਪਈ। ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਰਾਂਗੀਆਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ। ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੱਤ ਪੁੱਤ ਹੋਏ। ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਪੁੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਆਪੱਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਚਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਰੱਦ ਕਰ ਸਵਰਗ ਚੱਲੀ ਗਈਆਂ। ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣਾ ਕਰ ਬਹੁਤ ਕਰ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ ਦੇਣਗੀਆਂ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਨਮ

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁੰਦਰੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਹਮਦੇਵ ਦੇ ਕਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਖਾਸ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਧਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰਹਮਦੇਵ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪੜਾਅ ਧੋਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ। ਦੂੱਜੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਵਲੋਂ ਪੀਡ਼ਿਤ ਰਾਗ-ਰਾਗਣੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਬਰਹਮਦੇਵ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਨਾ ਗਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਲੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਰੁੜ੍ਹਕੇ ਨਿਕਲਣ ਲਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਮੰਡਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੇ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਇੰਡੋਚੀਨੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ (ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਖਾੜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ)। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਲ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਖਾੜੀ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭਾਰਤ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੀਮਾ ਸੰਗਮਨ ਕਾਂਡਾ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਸੁਮਾਤਰਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਬਿੰਦੂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਕਾਕਸ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਬਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ, ਖਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ 2,600,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,000,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੰਗਾ-ਹੁਗਲੀ, ਪਦਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ-ਜਮੁਨਾ, ਬਰਾਕ-ਸੁਰਮਾ-ਮੇਘਨਾ, ਇਰਾਵਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਬੈਤਰਾਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ।

ਹਵਾਲੇ

ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ
ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ
ਮੱਛੀ ਸ਼ਲਕਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜਲਚਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਛਲੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਖਾਣ ਅਤੇ ਪੋਸਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਕਈ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 28, 500 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ 2,18,000 ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਈ ਮਛਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਹੇਲ ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੱਛੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਜੀਵਨ ਗਲਫੜੇ (ਗਿਲਜ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਡਾਲੀਨੁਮਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਲਿੰਬ) ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲੇ।

ਆਦਮ ਖੋਰ ਮੱਛੀਆਂ 

ਕੁੱਝ ਮਛਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਏ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇੰਨੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਇੰਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਵੀ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 
 ਕਿਲਰ ਕੈਟਫਿਸ਼ - ਇਹ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਨਰਭਕਸ਼ੀ ਕੈਟਫਿਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। 
 ਡੀਮਨ ਫਿਸ਼ - ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਧੜਵੈਲ ਮੱਛੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਮਛਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਵਲੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੀਮਨ ਫਿਸ਼ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਕਾਂਗੋ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
 ਡੇਥ ਨੀ - ਥਾਇਲੈਂਡ ਦੀ ਮੀਕਾਂਗ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜੇਰੇਮੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਛਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਡੇਥ ਨੀ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੱਢਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਲੱਗਭੱਗ 7 ਸੌ ਪਾਉਂਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਹਰੀਲੀ ਅਤੇ ਕੰਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੂੰਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚੋਟ ਵਲੋਂ ਇੰਸਾਨ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
 ਕਿਲਰ ਸਨੇਕਹੇਡ - ਮੱਛੀ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੈਂਗਸਟਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਮੱਛੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੀਂਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਵਲੋਂ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
 ਕਾਂਗੋ ਕਿਲਰ - ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਕਾਂਗੋ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗੋ ਕਿਲਰ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਂਦਾਜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਲੋਂ ਲਗਾ ਸੱਕਦੇ ਹੈ ਕਿ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੱਛੀ ਇੱਕ ਆਤਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਛੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਲਚਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਤਰਫ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
 ਅਲਾਸਕਨ ਹਾਰਰ - ਅਲਾਸਕਾ ਦੀ ਬਰਫੀਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਮਹਾਕਾਏ ਅਲਾਸਕਨ ਹਾਰਰ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤਲੋਕਕਥਾਵਾਂਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਆਦਮਖੋਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
 ਰਿਟ ਵੈਲੀ ਕਿਲਰ - ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਰਿਟ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਏ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ - ਏੰਪੁਟਾ ਜਾਂ ਨਾਇਲ ਪਰਚ। ਇਹ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਤਾਜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਹੈ। 
 ਪਿਰਾਂਹਾ - ਸਾਲ 1976 ਵਿੱਚ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਲੋਂ ਭਰੀ ਬਸ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਅਮੇਜਾਨ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚੱਲੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਵੋਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਪਿਰਾਂਹਾ ਮਛਲੀਆਂ ਨੇ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ। 
 ਏਲਿਗੇਟਰ ਟੋਆ - ਇਹ ਸਾਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੱਛੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਸਾਨੋਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਕਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਰਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। 
 ਯੂਰੋਪਿਅਇਨ ਮੈਨਈਟਰ - ਇਹ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਤਾਜੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥੂਥਨ ਚੁੱਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਕਾਰ ਵੈਲਸ ਕੈਟਫਿਸ਼ ਇੰਸਾਨੋਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
 ਅਮੇਜਾਨ ਅਸਾਸਿੰਸ - ਅਮੇਜਨ ਦੀਆਂ ਗਹਰਾਇਯੋਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਸਾਸਿੰਸ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਡੀ ਵਲੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
 ਅਮੇਜਨ ਲੈਸ਼ ਈਟਰਸ - ਇਹ ਅਫਰੀਕਨ ਮੱਛੀ ਇੰਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛੁਰਾ ਘੋਂਪਨੇ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਨਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਡੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੱਛੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਝੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੱਗ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ  ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ  ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ   ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਜੀਵ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਆਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ  ਤੇਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਂਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਇਸ ਆਲ੍ਹਣੇ  ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ   ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਜੀਵ
ਮੱਛੀਆਂ
ਸੱਪ ਜਾਂ ਭੁਜੰਗ, ਇੱਕ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਥਲ ਦੋਨੋਂ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲੰਬੀ ਰੱਸੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਕੇਲਸ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਘੜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਲੋਂ ਚੱਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਪ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਹੀਨ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਊਪਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਬੜੇ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਧਿ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਡੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁਡੇ ਦਾਂਤ ਤੇਜ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤ: ਇਸਦੇ ਕੱਟਦੇ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਪੋਂ ਦੀ ਕੋਈ 2500 - 3000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 3000 ‘ਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਕਿਸਮਾਂ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 270 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਅਲਰਜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਡਰਨ ਕਰਕੇ ਆਰਜ਼ੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ, ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਜਾਂ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੌਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ, ਛੀਂਬਾ ਸੱਪ, ਖੜੱਪਾ ਸੱਪ, ਉੱਡਣਾ ਸੱਪ, ਦੋਮੂੰਹਾਂ ਸੱਪ, ਚੂਹੇ ਖਾਣਾ ਸੱਪ, ਸਪੋਲੀਆ, ਕਾਲਾ ਨਾਗ, ਫਨੀਅਰ ਸੱਪ, ਤੈਰਨਾ ਸੱਪ (ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸੱਪ) ਤੇ ਅਜਗਰ ਸੱਪ ਆਦਿ। ਇਸਦੀ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ 10 ਸੇਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਗਰ ਨਾਮਕ ਸੱਪ 25 ਫਿਟ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਮੇਢਕ, ਛਿਪਕਲੀ, ਪੰਛੀ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਦੂੱਜੇ ਸਾਂਪੋਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ - ਕਦੇ ਵੱਡੇਜੰਤੁਵਾਂਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਵਰਗ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੱਪ ਸ਼ੀਤਰਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸਵੰਇ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਤਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟਦਾ ਜਾਂ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਘੱਟ ਭੋਜਨ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵੀਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਾਂਪੋਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨੀਆਂ ਬਾਅਦ - ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸੱਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਢੇੜ ਸਾਰਾ ਖਾਨਾ ਖਾਕੇ ਜੀਵੀਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਂਦੇ ਸਮਾਂ ਸੱਪ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚਬਾਕਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਪੂਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸਰਪੋਂ ਦੇ ਜਬੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਸਕਣ ਲਈ ਅਨੁਕੁਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਅਜਗਰ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਗਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਨਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੱਪ ਥਰੇਡ ਸਨੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੈਰੇਬਿਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੇਟ ਲੁਸਿਆ ਮਾਟਿਨਿਕ ਅਤੇ ਵਾਰਵਡੋਸ ਆਦਿ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੇਵਲ 10 - 12 ਸੇਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸੱਪ ਰੈਟਿਕੁਲੇਟੇਡ ਪੇਥੋਨ (ਜਾਲੀਦਾਰ ਅਜਗਰ) ਹੈ, ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ 10 ਮੀਟਰ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 120 ਕਿੱਲੋਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ - ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਂਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਨਾਗ (ਕੋਬਰਾ), ਵਾਇਪਰ, ਤੈਰਨ ਵਾਲਾ ਸੱਪ (ਵਾਟਰ ਮੁਕੈਸਿਨ), ਕਾਪਰ ਹੈੱਡ (ਤਾਂਬੇ ਰੰਗੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ) ਜ਼ਹਿਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ, ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਕਿਸਮਾਂ
ਕੋਬਰਾ
ਰੈਟਲ ਸੱਪ
ਅਜਗਰ

ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸੱਪ 1920 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਬਰੋਨਕਸ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 9 ਮੀਟਰ (30 ਫੁੱਟ) ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਰਟਿਬ੍ਰਾ ਸਨ। ਪਾਈਥਨ ਮੋਲੂਰੂਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਜਗਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛੇ ਮੀਟਰ (18 ਫੁੱਟ) ਤਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰੀਗਲ ਪਾਈਥਨ ਅਜਗਰ ਤੋਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੋਟਾਈ ਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਪਾਈਥਨ ਤੋਂ ਮਾਰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਇੰਡੀਅਨ ਪਾਈਥਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੱਟ ਜਿੰਨਾ ਮੋਟਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੋਆ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਐਨਾਕੋਂਡਾ ਨਾਮਕ ਅਜਗਰ 11.5 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ 454 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ।ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕੀੜਾ ਸੱਪ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾਈ ਲਗਪਗ ਛੇ ਇੰਚ (15.2 ਸਮ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੱਪ ਬਾਰੇ ਭਰਮ
ਚੂਹੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀਆ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੂਹਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੂਹੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੱਪ, ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਕੋਬਰਾ ਸੱਪ ਦੂਜੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੱਪ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਸੱਪ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੱਪ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਸੱਪ ਲਈ ਇਹ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਧਾਤ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਹੀਰੇ ਦੀ ਮਣੀ ਨੂੰ ਰੱਖੇ।
ਸੱਪ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਤੇ ਬਦਲਾ ਲਊ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡੱਸੇ।
ਸੱਪ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕੁੰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਕਰਮਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਪ ਦਾ ਡੱਸਣਾ 
ਸੱਪ ਲੜਨ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਇਸ ਡੰਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਯੂਰਪ ਤੇ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਲੜਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮੌਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੱਪ ਲੜਨ ਦੇ ਕੇਸ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸੱਪ ਲੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਵੱਜਣਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਨਬਜ਼, ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਜਾਂ ਉਲਟੀ। ਜਿਹੜੇ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰੀ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੰਗ (ਦੰਦ) ਵੀ ਜ਼ਖਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੀ ਚਮੜੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਡੰਗ ਦਾ ਐਨਾ ਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਧੱਫੜ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਇਕਦਮ ਘੱਟ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਬਜ਼, ਆਦਿ। ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਹਿਰੀ ਸੱਪ ਲੜਨ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਲਾਲ ਸੈਲ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ ਤੇ ਯਰਕਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਜਾਨਵਰ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ (Platanista gangetica gangetica) and ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ (Platanista gangetica minor) ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 05 ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਡੋਲਫਿਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲੀ ਜੀਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਡੋਲਫਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਲੀ ਜੀਵ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸੁੰਘਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤਿਅੰਤ ਤੇਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਲੁਪਤ ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 2000 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਹੋਰ ਮਛਲੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਰੋਰਾ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ - ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਡੋਲਫਿਨ ਬਚੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੋਂਸ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੋਲੋਕੇਸ਼ਨ (ਗੂੰਜ ਨਿਰਧਾਰਣ) ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਤਿੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤਲਾਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਲੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵ ਕਰੀਬ 10 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਮਾਦੇ ਦੇ ਔਸਤ ਲੰਬਾਈ ਨਰ ਡੋਲਫਿਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 28 ਸਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਨ ਆਫ ਰਿਵਰ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡੋਲਫਿਨ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀ ਪੂਰਵ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1972 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਗਾ ਡੋਲਫਿਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਓੜਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲੀ ਜੀਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਣੀ ਜੀਵ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਤੇਸਿਧ ਆ ਗਿਆ। 1996 ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਕੰਜਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ ਨੇਚਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਾਲਫਿਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵਿਲੁਪਤ ਆਮ ਤੌਰ ਜੀਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਾਲਫਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਮਿਸ਼ਨ ਕਲੀਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਥੰਮ੍ਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਪਰਿਆਵਰਣ ਅਤੇ ਵਣ ਮੰਤਰੀ ਜੈਰਾਮ ਰਮੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਘ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਡਾਲਫਿਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਜੀਵ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Agriculture) ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਭੋਜਨ, ਉੱਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ (ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ, ਜਲ-ਖੇਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਲਤੂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮਾਹੌਲ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 105,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨਾਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 11,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਲਤੂ ਸਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 11 ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਮੋਨੋਕਲਚਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤੀ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ, ਐਗਰੀਕੋਮਿਕਲ (ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ), ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਾਹਮਨੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੇ ਮੀਟ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ, ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਸ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੀਟ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੂਡ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਕਿਫਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸਮੇਤ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਤਨ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਬਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।

ਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ, ਫਾਈਬਰ, ਈਂਧਨ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਬੜ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਖਾਸ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ (ਅਨਾਜ), ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ, ਤੇਲ, ਮੀਟ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਾਈਬਰਸ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ, ਉੱਨ, ਭੰਗ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਕੱਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬਰ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਲੋਬਲ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 11 ਬਿਲੀਅਨ ਟਨ ਭੋਜਨ, 32 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ 4 ਬਿਲੀਅਨ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਲਗਭਗ 14 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਚੂਨ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸ਼ਬਦ, ਲੇਟਿਨ ਸ਼ਬਦ "agricultūra" ਤੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੀੜੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਤ ਅਤੇ ਐਮਬਰੋਸੀਆ ਬੀਲਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਭੋਜਨ, ਫਾਈਬਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।" ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਯੋਗ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਧਣ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਲਈ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਲੰਮੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨ, ਵਿਆਪਕ ਬਨਾਮ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ, ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਓਵਰਲੈਪ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿਚ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਛੋਟੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 11 ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ 105 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਖਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਕਰੀਬ 15,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਓਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਸੂਰ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਸਨ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ 13,500 ਤੋਂ 8,200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂੰਗ, ਸੋਏ ਅਤੇ ਅਜ਼ੂਕੀ ਬੀਨਜ਼ ਨੇ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿੱਚ 13,000 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 11,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ 11,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੱਠ ਨਿਓਲੀਲੀਥ ਬਾਨੀ ਫਸਲਾਂ, ਐਮਮਰ ਅਤੇ ਐਨੀਕੰਚਰ ਕਣਕ, ਜੌਆਂ, ਮਟਰ, ਦਾਲਾਂ, ਕੜਵਾਹਟ ਦੇ ਮੱਛੀ, ਚਿਕੜ ਦੇ ਮਟਰ ਅਤੇ ਸਣਾਂ ਨੂੰ ਲੇਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ 10,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਆਰਕੋਚ ਤੋਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਐਂਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ, ਆਲੂ ਦਾ ਭੋਜਨ 10,000 ਤੋਂ 7000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੀਨਜ਼, ਕੋਕਾ, ਲਾਲਾਮੇਸ, ਅਲਪਾਕ ਅਤੇ ਗਿਨੀ ਦੇ ਸੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੂਟ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੌਂ ਨੂੰ 7,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਸੇਹਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਪਾਹ ਨੂੰ 5,600 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਰੂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣੀ ਸਮੇਂ ਪਾਲਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਸੋਮੇਰਿਕਾ ਵਿੱਚ 6000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲੀ ਟੀਜ਼ਿਨਟ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੰਡ, ਚੌਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲ- ਅੰਡਲਾਸ 1492 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਅਦਾਰੇ ਨੇ ਮੱਕੀ, ਆਲੂ, ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ ਅਤੇ ਮਨੀਓਕ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਝੱਟਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਪਿਛਲੇ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੀਲਾਥਰਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਲਦ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ, ਫਸਲ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1900 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੱਦ ਤਕ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੈਬਰ-ਬੌਸ਼ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ ਨਾਈਟਰੇਟ ਖਾਦ ਦੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਬਾਇਓਫਿਲ, ਜਨੈਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨਾਂ, ਟੈਰਿਫ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰੀਨੇਰੇਟਿਵ ਖੇਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਪਹੁੰਚ ਹਨ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਨੈਓਲੀਥਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐੱਚ. ਜੀ. ਵੇਲਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, "ਸਭਿਅਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ।" ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦ ਵਰਟੀਲੇ ਕ੍ਰੇਸੈਂਟ, ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਾਬੱਧ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੰਧ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਚੱਕਰ (ਸਰਹੱਦਾਂ) ਸੀਰੀਅਲ ਖੇਤੀ ਦੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਇਹ ਸੀਰੀਅਲ ਬੈਲਟ ਅਜ਼ੀਕਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਲਕ ਰੋਡ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਨਦੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਚੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਈ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ: "ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।" ਮਿਸਰੀ, ਮੇਸੋਪੋਟਾਮਿਅਨ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਇੰਕਾ ਸਮਰਾਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰਸਮੀ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ਲਿਆ।

ਪੁਰਾਤਨ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ, ਚੀਨੀ ਗੁਆਾਨ ਝੋਂਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਗ ਯਾਂਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੌਤੀਆ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇੱਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਸ਼ਾਂਗ ਯੰਗ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੱਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੋਧ (ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੋਧ) ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੋਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਨਅਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਘੱਟ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੱਧ ਉਪਜ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗ਼ੈਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 

ਦਿਹਾੜੀਦਾਰਪੁਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਭੰਗੜੇ-ਰਹਿਤ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਵਿਚ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਘਾਹ, ਚਰਾਉਣ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸਹਾਰਾ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਤ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦਰਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਤੇ ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਬਸਿਸਟੈਂਸ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਮੌਨਸੂਨ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਖੇਤੀ ਵਿਚ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਚਣ ਲਈ. ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਪਤਲੀ ਅਨੁਪਾਤ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ. ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 

ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਲੇਬਰ, ਜਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬਸਿਡੀ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੈਵਿਕ, ਪੁਨਰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ. ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1991 ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਸੀ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਮਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਪਾਲਿਸੀ (ਸੀਏਪੀ) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਮੋਡਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤੀ ਸਬਸਿਡੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੀਕੌਪਲਿੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਬਦਲਵੀਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਮੁੱਖ ਜੀਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਭੋਜਨ ਧਾਰਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

2007 ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਗੈਰ-ਖੁਰਾਕ ਬਾਇਓਫਿਲ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਿਆਇਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਵਧਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਮੰਗ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਅਫਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਸੰਬਰ 2007 ਤਕ, 37 ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 20 ਨੇ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਕੀਮਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਾਣੇ ਦੇ ਦੰਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਸਟੈਪਿਡਜ਼ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ. ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਤਨਾਮ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਨਾਜ ਦਰਾਮਦਕਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭੋਜਨ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਧਾਰਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਿਗੜ ਰਹੇ ਹਨ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਯੂਗਾਂਡਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਣਕ 'ਤੇ ਸਟੈਮ ਰੱਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 70% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ 40% ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਟੀ ਹੈ. ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਘਾਨਾ ਸਥਿਤ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸੋਰਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਤਾਂ 2025 ਤੱਕ ਮਹਾਦੀਪ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬ੍ਰੇਡੇਲਿਅਨ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ. ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਢਾਂਚਾ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੇਤਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਕ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਚੱਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 2002 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1921 ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਪੀਰੀਅਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

2009 ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕਾਰਕ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਾਅ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਗਭਗ 1.7 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਜੋ 1948 ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਕਾਰਜਬਲ 
2011 ਤਕ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲੇਬਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਉਪਲਬਧ ਕਾਰਜ ਬਲ ਦੇ 1/3 ਤੋਂ ਵੱਧ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਲਮੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 70% ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਨੇ ਸਿਰਫ 2007 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰਵਉੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ. 1997 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਚਾਰ ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੀ, ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ. ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ. ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 55 ਤੋਂ 75 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ 35 ਤੋਂ 65 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਘਟਿਆ ਸੀ. ਉਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਜ, ਇਹ ਅੰਕੜੇ 10% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ.

ਸੁਰੱਖਿਆ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਦਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੱਟਾਂ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਰੌਲੇ-ਰੁਕਣ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਕੈਂਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਫਾਰਮਾਂ ਤੇ, ਸੱਟਾਂ ਤੇ ਅਕਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਨ ਟਰੈਕਟਰ ਰੋਲਓਵਰ ਹੈ। ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟਾਂ, ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਘਾਤਕ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕਾਰਣ ਡੁੱਬਣ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲੇਬਰ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ "ਸਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ." ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 170,000 ਹੈ, ਦੂਜੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਦਰ ਦੋ ਵਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਤ, ਸੱਟ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ. ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, 2001 ਵਿੱਚ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜੋਖਮਾਂ ਦੇ ਰੇਂਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਖਮਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ

ਫਸਲ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 

ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਅੜਚਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ; ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਮਾਹੌਲ; ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ; ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ; ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ।

ਕਾਸ਼ਤ (ਜਾਂ ਸਲੈਸ਼ ਅਤੇ ਬਰਨ) ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਪਲਾਟ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਢਿੱਲੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪਲਾਟ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਸਾਲਾਂ (10-20) ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਤਲੀ ਮਿਆਦ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (ਖਾਦ ਜਾਂ ਖਾਦ) ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮੈਨੂਅਲ ਪੈਸਟ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਸਲਾਨਾ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਤਲੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਇਸ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਹੋਰ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਨੋਕਿਲਚਰਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਰਕਬੇ ਵੱਡੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਘੱਟ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਇਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਕਈ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਕਰਪਪਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਵੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪੋਲੀਕਿਲਚਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਉਪ ਉਪਚਾਰਿਕ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੱਦ ਬਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ (ਕਾਪੀ, ਚਾਕਲੇਟ) ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਂਜਰੋਫੈਰਸਟਰੀ ਪਰਿਕਾਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰੈਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਲਾਨਾ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।

ਫਸਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ 
ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:- ਸੀਰੀਅਲ ਅਤੇ ਸੂਡੋਐਸਰੇਲਜ਼, ਦਾਲਾਂ (ਫਲ਼ੀਦਾਰ), ਚਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐੱਫ.ਏ.ਓ. ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਵਿੱਚ:

ਪਸ਼ੂਧਨ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 

ਜਾਨਵਰ, ਘੋੜਿਆਂ, ਖੱਚਰਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੱਝਾਂ, ਊਠ, ਲਾਲਾਮਾ, ਅਲਪਾਕ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਕਸਰ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ, ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁੱਧ, ਅੰਡੇ, ਜਾਂ ਉੱਨ) ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹੈ.

ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਫੀਡ ਸਰੋਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਮਿਕਸਡ, ਅਤੇ ਬੇਖਮੀ. 2010 ਤਕ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ-ਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦਾ 30% ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 1.3 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 1960 ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੋਨਾਂ ਸਦਨਾਂ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੀਫ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 10 ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਸੀ. ਗੈਰ-ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਕਨੀਆਂ, ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ. ਗਲੋਬਲ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ 2050 ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ. ਐਕੁਆਕਲਾਚਰ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਫਸਲਾਂ, ਸੀਮਤ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਮੱਛੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਔਸਤਨ 9 1 975 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਲ।

20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਤਪਾਦਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਕਰਾਸਬ੍ਰੈਡੀਜ਼ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਮੀ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਾਰੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਆਧਾਰਿਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿੱਟਲੈਂਡ, ਰੇਂਜਲੈਂਡ ਅਤੇ ਰਿਊਮਰਨੈਟ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਲਈ ਚੱਪਲਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂੜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਘਾਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ' ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫਸਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਜਲਵਾਯੂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ 30-40 ਮਿਲੀਅਨ ਪਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਮਿਕਸ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਚਾਰੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫੀਡ ਫਾਰਲਾਂ ਨੂੰ ਰਾਈਮਰੈਂਟ ਅਤੇ ਮੋਨੋਸੀਟ੍ਰਿਕ (ਇਕ ਪੇਟ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਰਗੀ ਅਤੇ ਸੂਰ) ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ. ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਖਾਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਕ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੀ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (ਓਈਸੀਡੀ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖਾਦਾਂ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਪੋਲਟਰੀ ਅਤੇ ਪੋਕਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 2003 ਤੋਂ 2030 ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 75% ਵਾਧਾ ਸੀਮਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਫੈਕਟਰੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਧਾ ਬਹੁਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਵਪਾਰਿਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਹਨ।

ਉਤਪਾਦਨ ਅਭਿਆਸ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਇਨੋਲਾਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਲਾਇਆ ਜਾਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ. ਟਿਲਜ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਤੋਂ ਨੀਂਦ ਤਕ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਿੱਘ ਕੇ, ਖਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੈਸਟ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਕੀਟ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਕੈਮੀਕਲ (ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ), ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ (ਬਾਇਓਕੰਟਰੋਲ), ਮਕੈਨੀਕਲ (ਡਰਿਲ), ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ, ਕਲੇਨਿੰਗ, ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ, ਇੰਟਰਕ੍ਰਪੀਪਿੰਗ, ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ, ਬਚਣ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਇਨਸਟੇਗਰੇਟਿਡ ਪੈਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਸਟ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਰੋਤ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੂੜੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਰਸਾਇਣਕ ਗੈਰ-ਖਾਦ ਖਾਦ, ਖਾਦ, ਹਰੀ ਖਾਦ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਖਣਿਜ. ਫਸਲ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨੂੰ ਸਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਸਲ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਤਲੀ ਅਵਧੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫੀਡ ਦੀ ਫਸਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਝ ਘਣਤਵੀ ਚਾਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਤੇ ਰੂੜੀ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਤਰਲ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਰਸ਼ ਅਯੋਗ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਬਾਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰੇਟ ਪਲੇਨਜ਼, ਕਿਸਾਨ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਪਤੌਰੀ ਸਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 70% ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੂਡ ਪਾਲਿਸੀ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇਗਾ; ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆਰਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ 2050 ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੂਡ ਪਾਲਿਸੀ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 40% ਤੱਕ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਰੀਬ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਘਟਾਇਆ ਗਿਆ।

"ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ (ਪੀ.ਈ. ਐੱਸ.) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ." "ਇਨੋਵੇਟਿਵ ਪੀ.ਈ.एस. ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਗਰਾਹਿਤ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਵਨਵਾੜੀ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਮਿੱਟੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਸਟੀਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਵਰਵਸ ਭੁਗਤਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਣਕ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਧੀਆਂ। "

ਫਸਲ ਸੋਧ ਅਤੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ 

ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਆਰਾ ਫਸਲ ਸੋਧ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਣਾਉ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਬੀਜ, ਸੋਕੇ-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ. ਪੌਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਰੱਕੀ ਜੈਨਟੀਸਿਸਟ ਗ੍ਰੇਗਰ ਮੈਂਡਡਲ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਲੀ. ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ. ਫਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣ, ਸਵੈ-ਪਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਸ-ਪੋਲਿਨੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅਣੂ ਤਕਨੀਕ ਜੋ ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੂ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਟਾਕਰਾ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸੋਕਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਢੀ ਘਟਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਫਸਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏ ਹਨ. 1920 ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1 9 30 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੌਦਾ ਚੋਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਚਰਾਂਦ (ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਲੋਵਰ) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਵਿਆਪਕ ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ (ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੇਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਪਾਰਕ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ, ਮੱਕੀ (ਮੱਕੀ) ਅਤੇ ਜੌਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ "ਉੱਚ ਉਪਜ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ" ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ (ਮੱਕੀ) ਦੀ ਔਸਤ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਵਿੱਚ 2.5 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ (ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 40 ਬੈਸਲ੍ਹ) ਪ੍ਰਤੀ 9.4 ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ (150 ਬੁਕੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ) ਤੋਂ ਵਧੀ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 1 99 2 ਵਿੱਚ 1 ਤੋਂ ਘੱਟ / 1 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2.5 ਟਨ / ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ. ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਔਸਤ ਮੌਸਮੀ ਔਸਤ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤਕਰੀਬਨ 2 ਟਨ / ਹੈਕਟੇਅਰ, ਅਫਰੀਕੀ 1 ਟਨ / ਹੇ. ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ 3.5 ਤੋਂ 4 ਟਨ / ਹੈਕਟੇਅਰ ਤਕ. ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਔਸਤਨ ਕਣਕ 8 ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ. ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ, ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ (ਖਾਦ, ਰਸਾਇਣਕ ਪੈਸਟ ਕੰਟਰੋਲ, ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਨਿਯੰਤਰਣ) ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਹੈ।

ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ 
ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵ (ਜੀ ਐੱਮ ਓ) ਜੀਵ ਜੀਵ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੀਕੋਮੈਨਿੈਂਟ ਡੀਐਨਏ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਰਮੁੱਲੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੁੱਝ ਗੁਣ ਹਨ: ਵੱਧ ਰਹੀ ਟਿਕਾਊਤਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ. ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, GMO ਫਸਲਾਂ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਲੇਬਲਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜੀ ਐੱਮ ਐੱਫ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਆਯਾਤ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਭਾਵੀ ਸਿਹਤ ਮੁੱਕਿਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜੀ.ਐੱਮ. ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਧੀ, ਬਾਇਓਸੈਫੇਟੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ, ਜੀ ਐੱਮ ਐੱਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਜੀ ਐੱਮ ਐੱਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਲੇਬਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀ ਐੱਮ ਐੱਫ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੇਬਲ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੂਐਸ ਨਾ ਕਰਦਾ।

ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਦੀ ਜੀਨੀ ਇਸਦੇ ਜੈਨੋਮ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲਾਈਫੌਸੈਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਬੀਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਭਰੂਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਲਾਈਫੋਸੈਟ-ਆਧਾਰਿਤ ਹਰਜਾਨਾਸ਼ੁਦਾ ਸਪਰੇਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਲਾਈਫੋਸੈਟ ਰੋਧਕ ਬੂਟੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਕੁੱਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਗਲਾਈਫੋਸੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਵੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ।

ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਜੀ ਐੱਮ ਐੱ ਈ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਰੋਧਕ ਫਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਬੇਸੀਲਸ ਥਿਊਰਿੰਗਿਸਿਸ (ਬੀਟੀ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਜੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਿਸ਼ੂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਫਸਲਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਕੁਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਜਾਂ ਬਿਹਤਰ ਕੀਟ-ਰੋਧਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਿਏਸ਼ਨ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਾਸ-ਪੋਲਨਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਟਮਾਟਰ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਟਮਾਟਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ 19 ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤਪਸ਼, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਲਾਗਤ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ 2000 ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ 1996 ਵਿੱਚ 2,343 ਮਿਲੀਅਨ ਪੌਂਡ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ £ 208 ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਾਹਰੀ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕੀਤਾ. ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਗਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 2005 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 16 ਅਰਬ ਡਾਲਰ (ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ $ 30 ਤੋਂ $ 96) ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 714 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਐਨਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. 2010 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਾਧਨ ਪੈਨਲ ਨੇ ਖਪਤ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡ੍ਰਾਈਵਰਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਦਲਣ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇ ਦੋ। 2011 UNEP ਗ੍ਰੀਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ "[ਇੱਕ] ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 13 ਫੀਸਦੀ ਐਂਥਰੋਪੋਜੈਨਿਕ ਗਲੋਬਲ ਜੀ.ਏਚੂ. ਜੀ.ਜੀ.ਜੀ. ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਐਂਜੀਰੋਨਿਕ ਖਾਦਾਂ ਐਗਰੋ-ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀ.ਜੀ.ਜੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਪੁਟਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਨਅਤੀ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਊਰਜਾ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੰਪੁੱਟ. "ਔਸਤਨ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਾਇਓਫੂਅਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 3.8 ਬਿਲੀਅਨ ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 2011 ਅਤੇ 2050 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਰ, ਸਾਲ 2011-2020 ਲਈ 48 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਬਾਅਦ ਔਸਤ 2 ਫੀਸਦੀ ਸਲਾਨਾ ਵਾਧਾ) ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। "

ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸਹਿ ਲੇਖਕ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨਨਿੰਗ ਸਟੀਨਫੈਲਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਧੰਨ ਅੱਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ 70% ਹਿੱਸਾ, ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ 30% ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜਮੀਅਤ ਹੈ. ਇਹ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ 18% ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ CO2 ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀ ਐਓ 2 ਦੇ 13.5% ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ. ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਬੰਧਿਤ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ 296 ਵਾਰ CO 2 ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ) ਦਾ 65% ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮੀਥੇਨ (ਜੋ ਕਿ CO 2 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 23 ਗੁਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ) ਦਾ 37% ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਇਹ 64% ਬਣਦਾ ਹੈ. ਅਮੋਨੀਆ ਐਮੀਸ਼ਨ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਅਮੇਜ਼ਨ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ 70% ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੋਦਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਖੁਰਾਕ ਕੈਪਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਤਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯੂ.ਐੱਨ.ਈ.ਪੀ. ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2030 ਤਕ 60 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।"

ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 
ਭੂਮੀ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਮਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਇਓਡਾਇਵੈਂਸੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਅੰਦਾਜ਼ 3 9 ਤੋਂ 50% ਤੱਕ ਬਦਲਦੇ ਹਨ. ਭੂਮੀ ਵਿਗੜਾਈ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 24% ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਯੂ.ਐੱਨ.-ਐਫ.ਏ.ਐੱਫ.ਓ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਘਟਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਡ੍ਰਾਈਵਿੰਗ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ 1.5 ਅਰਬ ਲੋਕ ਘਟੀਆ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਡਿਗਰੇਡੇਸ਼ਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਮਾਰੂਥਲਤਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਣਿਜ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਾਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਸਿਡਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਲਿਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਯੂਟੋਫੈਕਸ਼ਨ, ਜਲੂਸਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਜੋ ਐਲਗਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨੋਐਕਸਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਮੱਛੀ ਦੀ ਮਾਰਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰੱਭਧਾਰਣ ਅਤੇ ਖਾਦ ਕਾਰਜ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੰਘਣਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਈਟਰੋਜੀਨ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਲੀਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਣੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਯੂਟੋਰੋਫੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਬੇਰੋਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਨ।

ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ 70% ਤੱਕ ਕਢਵਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖਾਤੇ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਡਰਾਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ, ਉੱਪਲੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਵਾਈਫਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਰਾਨ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸਉਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ ਗਏ ਹਨ. ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ 'ਤੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਦਬਾਅ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁਰਾਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਅਤੇ ਸੈਲੀਕੀਕਰਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਧੱਕਣ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਿਗੜਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ 
ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1950 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ਾਰਟ ਟੂ ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਾਈ ਰਹੀ ਹੈ. ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 3 ਮਿਲੀਅਨ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 220,000 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਕੀੜੇਮਾਰ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਚੋਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ "ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਟ੍ਰੈਡਮਿਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਦਲੀਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ "ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ" ਅਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਉੱਚ ਉਪਜੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਫੂਡ ਇਸ਼ੂਜ਼ ਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੈ: 'ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਵਧਣ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ' ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਸਿਰਫ ਚੰਗੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਧੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਸਲ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਯੂ.ਐੱਨ.ਈ.ਪੀ. ਪਿਸ਼-ਪਲੰਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਡ ਪੈਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਕਰਿਪਪਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਹੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਅਰੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ. "ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨ-ਫਿਕਸਿੰਗ ਫਾਰਫੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਫੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ. ਮੀਟ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਉਹ ਖਾਦ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਕੱਢਦੇ ਹਨ।

ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ 
ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ, ਬਾਰਸ਼ (ਟਾਈਮਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ), ਸੀਓ 2, ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ. ਅਤਿਅੰਤ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਵੀਹ-ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ. ਨੀਲ ਨਦੀ ਬੇਸਿਨ (ਈਥੋਪੀਆ, ਕੀਨੀਆ ਅਤੇ ਸੁਡਾਨ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਪਜ ਵਿੱਚ 50% ਤਕ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਵੇਗੀ. ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸਮੱਰਥ ਖੇਤੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੋਖਮਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਤਾ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ. ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਢੁਕਵੀਂ ਪਾਲਿਸੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ CO2 ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਧੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੌਲ਼ ਦੇ ਖੇਤ ਜਿਹੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਪਾਚਨ ਸਰਗਰਮੀਆਂ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿੱਲੀ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੰਗਾਰ ਜਾਂ ਐਨਾਓਰੌਬਿਕ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ CO2 ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯੂ.ਐੱਨ.ਈ.ਪੀ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, "[ਇੱਕ] ਗਰੇਟਿਫਕ ਜੈਵਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 58 ਫੀ ਸਦੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 47 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੀਨੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਗਧੇ ਅਤੇ ਚੌਲ਼ ਫਾਰਮ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਣਿਆਂ ਦੇ ਵਰਨਣ ਫਸਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ CO2 (ਕ੍ਰਮਵਾਰ 298 ਗੁਣਾ ਅਤੇ 25 ਗੁਣਾ) ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। "

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਰਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ CO2 ਦੇ ਨਿਕਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਸਰੋਤ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਕਟਾਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਾ ਹੈ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੱਗਭਗ 8% ਕੌਮੀ ਕਾਰਬਨ ਪੈਦਲ ਛਾਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ. ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਉੱਲੀਮਾਰ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ. ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ. ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਯੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਜੀਵ ਫਿਊਲ ਬਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ. ਟਰੈਕਟਰ ਇਸ ਸਰੋਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ. ਟਰੈਕਟਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੀਐਸ 2 ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨੱਥੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਥਰਮਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਹਲਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ. ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਪਾਂ ਅਤੇ ਸਪਰੇਅਰ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੇਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਢਲੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ CO2 ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬਸਿਡੀ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਪਿਛਲੇ ਸੈਕਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤੇ ਫਸਲਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਇਹ ਬਰਾਮਦ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਆਵਾਜਾਈ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਥਿਰਤਾ 
ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੱਲ. ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਾਧਨ, ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਢਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾਈ ਹੈ. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਟਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਯੂ.ਐੱਨ.ਈ.ਪੀ. ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕਿੰਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਢਵਾਉਣ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਅਜਿਹੇ ਉਪਾਅ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬਾਂ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਲੀਅਰਿੰਗ, ਜਾਂ ਜੈਟਲੈਂਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ. ਨਵੀਂਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਨਵਰਵਿਜ਼ਨ ਡਰਰੇਜ, ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਸੱਖਣੇਪਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੂਡ ਪਾਲਿਸੀ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਆਈ ਐੱਫ.ਪੀ.ਆਰ.ਆਈ.) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ; ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ 2050 ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਈਐਫਪੀਆਰਆਈ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 40% ਤਕ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧਿਆਂ ਘਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ "[ਖੇਤੀਬਾੜੀ] ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਖਪਤ" ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ. 1800 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁਝਾਨ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰੋਪੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ. ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਖਰਚੇ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ. ਇਹ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ (ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਉਤਪਾਦਾਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੀਟ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਵਾਧਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਉਤਪਾਦਕਾਂ (ਕਿਸਾਨਾਂ) ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਸਰਪਲਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜਾਂ ਲਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੌਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ, ਸਬਸਿਡੀਆਂ, ਟੈਰਿਫ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ. ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਆਯਾਤ / ਨਿਰਯਾਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਵਟਾਂਦਰਾ ਦਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1980 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਫਾਰਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਲੋਬਲ ਭਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ. 1980 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਖੇਤੀਬਾਤਾਂ, ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, 2009 ਤੱਕ, ਗਲੋਬਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਨੀਤੀਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਫਟ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ ਟੈਕਸਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੰਡ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਵਿਤਰਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਸਨ। ਤਿਲਸੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿਲ੍ਹ੍ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਟੈਕਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਫੀਡ ਅਨਾਜਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲਹਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੈਕਸਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਸੀ. 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਲਿਸੀ-ਚਲਾਏ ਗਏ ਭਟਕਣਿਆਂ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਹੈ. ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁੱਝ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਪਾਹ, ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਸਿਡੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗ਼ੈਰ-ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਗੈਰ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਕੀ, ਸੋਏਬੀਨ, ਗਾਵਾਂ) ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਲਿਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਗੁਣਵੱਤਾ ਉਤਪਾਦਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਮਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਇਤਨ, ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਭਾਰ।

ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਬਹੁ-ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹੀ, ਕੁਦਰਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ, ਪਰ ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)

ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਊਰਜਾ-ਕੁਸ਼ਲ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਇੰਨਪੁੱਟ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਫਿਊਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 1960-65 ਦੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1990 ਤੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰਿਆਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ (70% ਤੋਂ 390% ਕਣਕ ਅਤੇ 60% ਤੋਂ 150% ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੁੱਗਣੀ। ਪੈਟਰੋ ਕੈਮੀਕਲਜ਼ ਅਤੇ ਮਕੈਨਕੀਕਰਣ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਰੋਸਾ ਨੇ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਹੈ ਕਿ ਤੇਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਲਾਗਤ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਂ ਸਨਅਤੀਕ੍ਰਿਤ ਖੇਤੀ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1. ਫਾਰਮ' ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਖਪਤ ਅਤੇ 2. ਅਸਿੱਧੇ ਵਰਤੋਂ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਨਪੁਟ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ। ਸਿੱਧਿਆਂ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੂਬਰੀਕੈਂਟ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੈਸੋਲੀਨ, ਤਰਲ ਪ੍ਰੋਪੇਨ, ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੁੱਕੀਆਵਾਂ, ਪੰਪਾਂ, ਲਾਈਟਾਂ, ਹੀਟਰਾਂ ਅਤੇ ਕੂਲਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ। 2002 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਪਗ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ (1.1 ਕੁਆਂਡੀਬੀਬੀ ਬੀ ਟੀ ਯੂ), ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਿਰਫ 1% ਖਪਤ ਹੋਈ।

2002 ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 2002 ਵਿੱਚ 0.6 ਐਕਸਜੌਇਲ (0.6 ਕੁਆਟਰ ਅਰਬ ਬਿਊਟੀ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਾਈਟਰੋਜੋਨ ਖਾਦ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੁਆਰਾ ਖਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਊਰਜਾ ਵਰਤੋਂ। ਚੀਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਲੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ 2010 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵਾਣੂ ਈਂਧਨ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੰਧਨ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਸਲ, ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਊਰਜਾ ਵੀ ਅਸਿੱਧੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਖਪਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਲਗਪਗ 2% ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ 1 9 7 9 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ. ਫੂਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਖਾਣਾ-ਪੀਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਖਪਤ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖੇਤੀ ਦਾ ਖਾਤਾ ਹੈ।

ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ 
ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਦੀ ਕਮੀ (ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਪੀਕ ਆਇਲ) ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਜਾਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਜੈਵਿਕ-ਖੇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਉਪਲਬਧ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਪਜ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਆਧਾਰਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਊਬਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਇਪੈਸਟੀਸਾਈਡਸ, ਪੌਦੇ-ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਫਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜਿਆਦਾ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਰਕਫੋਰਸ ਦੀ ਸ਼ਿਫਟ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਦੌਰਾਨ ਗੰਢ-ਤੁੱਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ।

ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਿਹਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਸਿੰਨਫੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਈਂਧਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਖਾਣੇ ਦੇ ਬਨਾਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਬਹਿਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਚਾਰਲਾਲ ਖਾਦ, ਕੁਝ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਿੰਫੂਏਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਜੈਵਿਕ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫਿਊਜ਼ਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਈਂਧਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰੇਗੀ।

ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਟਰਾਂਸੈਗੈਨੀਕਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਫਾਸਿਲ-ਇਲੈਕਟਲ-ਬਣਾਏ ਗਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇਗਾ. ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੰਭਵ GMO ਪ੍ਰੈਕਟਿਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਰਮਿਨੇਟਰ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜੀ.ਐੱਮ.ਓ. ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਨਸੈਂਟੋ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਹੁ-ਸਾਲਾ ਯਤਨ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਈ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਨੀਤੀ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਾਲਸੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਖਤਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ (ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨੀਤੀਆਂ ਸਮੇਤ), ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ (ਟੈਕਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਸਮੇਤ), ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨੀਤੀ), ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਘਰੇਲੂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ (ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਸਮੇਤ)। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਖਾਣੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਖਾਣਾ ਸਪਲਾਈ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਜਾਣੀ-ਜਾਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪਾਲਿਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਬਸਿਡੀਆਂ, ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਕੁਆਲਟੀ ਅਸ਼ੋਰੈਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਪਤਕਾਰਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਵਪਾਰਕ ਲਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਾਬੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਾਬਿੰਗ ਸੰਗਠਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਫੂਡ ਐਂਡ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਔਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ (ਐੱਫ ਏ ਓ) ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਫੋਰਮ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਫਏਓ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਸੈਮੂਅਲ ਜੂਟਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਬਿੰਗ ਨੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, 2010 ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਲਈ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਕੋਡ ਆਫ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਿਯਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਵੱਡੇ ਫੂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਹਾਰਿਆ।

ਹਵਾਲੇ 

CS1 errors: param-access
ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਧੰਦਾ
ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ (travel) ਹੈ ਜੋ ਮਨੋਰੰਜਨ (recreational) ਜਾਂ ਫੁਰਸਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ (leisure) ਮਾਨਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸੈਰ ਸੰਗਠਨ (World Tourism Organization) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਲਾਨੀ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਮ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੌਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦੇਹ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ੨੦੦੭ ਵਿੱਚ, ੯੦੩ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਅਟਕਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਾਲ, ੨੦੦੬ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ੬.੬ % ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ੨੦੦੭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਯਟਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ USD ੮੫੬ ਅਰਬ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ੨੦੦੮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ ਵਿੱਚ ੫ % ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ੨੦੦੭ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਮਾਨ ਸੀ। 
ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿਸਰ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕਈ ਟਾਪੂ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫਿਜੀ ਲਈ ਸੈਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗ (service industries) ਵਿੱਚ ਰੋਜਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੈਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ (transport) ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਰੂਜ ਪੋਤ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਜਿਵੇਂ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਉਦਯੋਗ (hospitality industry) ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰਿਜੋਰਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
 
ਭਾਰਤੀ ਪੂਰਬ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਸੈਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੁਰੂਆਂ, (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ - ਤਪਸਵੀਆਂ) ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੈਰ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਤ ਆਗਸਟੀਨ ਨੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੈਰ ਦਰਸ਼ਨ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਪੰਚਤੰਤਰ ਨਾਮਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿਧਾਕਤੀਮ ਸ਼ਿਲਪਂ ਤਾਵੰਨਾਪਿਅਨੋਤੀ ਮਾਨਵ: ਸੰਮਿਅਕ ਯਾਵਦ ਬਰਜਤੀ ਨਹੀਂ ਭੁਮੋ ਦੇਸ਼ਾ - ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ:।

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
Hunziker ਅਤੇ Krapf ਨੇ, ਸੰਨ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੈਰ ਗੈਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਮਾਈ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਾਲਨਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹਨ ੧੯੭੬ ਵਿੱਚ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੈਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ,' ਸੈਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅਲਪਕਾਲਿਕ ਗਮਨ ਹੈ, ਪਤਿਏਕ ਗੰਤਵਿਅ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਪਰਯਟਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗਮਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਅਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਏਕਸਪਰਟਸ ਇਨ ਟੂਰਿਜਮ ਨੇ ਸੈਰ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਇਨਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ੧੯੯੪ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ: ਘਰੇਲੂ ਸੈਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਇਨਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਉਟਬਾਉਂਡ ਸੈਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸੈਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਇਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਹਨ; ਘਰੇਲੂ ਸੈਰ, ਇਨਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਸੈਰ, ਆਉਟਬਾਉਂਡ ਸੈਰ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਇਨਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਅਤੇ ਆਉਟਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇੰਟਰਾਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਕੋਰੀਆ ਸੈਰ ਸੰਗਠਨ (Korea Tourism Organization) ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹਨ। ਇੰਟਰਾਬਾਉਂਡ ਸੈਰ, ਘਰੇਲੂ ਸੈਰ ਵਲੋਂ ਨੀਤੀਨਿਰਮਾਣ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਸੈਰ ਉਦਯੋਗ ਇਨ ਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਤੋਂ ਇੰਟਰਾਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਵੱਲ ਮੁੰਤਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਇਨਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਲਈ ਕਠਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਕਾਮੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਣ ਲਈ ਇੰਟਰਾ ਬਾਉਂਡ ਸੈਰ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਅਗੇਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਉਦਹਾਰਣ ਹਨ; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ See America, ਮਲੇਸੀਆ ਵਿੱਚ Malaysia Truly Asia, ਕਨਾਡਾ ਵਿੱਚ Get Going Canada, ਫਿਲੀਪੀਨਸ ਵਿੱਚ Wow Philippines, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ Uniquely Singapore, ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ੧੦੦ % Pure New Zealand ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ Incredible India।

ur:سیاح
ਜੀਵਾਣੁ ਭੋਜੀ ਜੀਵਾਣੁਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਜੀਵਾਣੁਭੋਜੀ ਜਾਂ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫੇਜ਼ ਜਾਂ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫਾਜ਼ ਕਹਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗਿਆਨ
ਵਾਇਰਸ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਅਕੋਸ਼ਕੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਭਕੀ ਅੰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਢੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰੋਂ ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਇਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਿਸਟਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਜੀਵ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੁਸ਼ੁਪਤਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਜਿੰਦਾ ਮੱਧ ਜਾਂ ਧਾਰਕ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਜੀਵ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕਰ ਗੁਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਜਿੰਦਾ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਸ਼ਕਾ ਦੇ ਮੂਲ ਆਰ.ਐੱਨ.ਏ. ਅਤੇ ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀ ਜੇਨੇਟਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੂਚਨਾ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸਥਾਪਤ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਵਾਇਰਸ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੋਟੋ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਉੱਨੀ ਸੌ ਕੱਤੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਸਕ ਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਫੋਟੋ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
 =ਵਰਗੀਕਰਨ = ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਵੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉੱਨੀ ਸੌ ਬਾਹਠ ਵਿੱਚ andre lwoff, robret horne, ਅਤੇ paul tournierਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ linnaean ਅਨੁਕਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੋਈ ਇਹ ਵੰਡ ਕਲਾਸ ਫੈਮਿਲੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਪੀਸਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ taxonomy ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਮੱਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵੰਡ ਫੈਮਿਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
 ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਮਤਲਬ "ਜ਼ਹਿਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1796 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਐਡਵਰਡ ਜੇਨਰ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਚੇਚਕ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸੰਨ 1886 ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਫ਼ ਮੇਅਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਮਾਕੂ ਵਿੱਚ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੋਗ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਵਾਨੋਵਸਕੀ ਨੇ ਵੀ 1892 ਵਿੱਚ ਤਮਾਕੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੋਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਬੀਅਰਨਿਕ ਅਤੇ ਬੋਰ ਨੇ ਵੀ ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਟੋਬੈਕੋ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੱਖਿਆ। ਮੋਜ਼ੇਕ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵਾਂਙ ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਚਿੰਨ੍ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੋਬੈਕੋ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵਾਇਰਸ ਰੱਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਦੋਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਣੂ-ਭੋਜੀ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਾਇਰਸ ਹੈ; ਇਹ ਹੈਜਾ, ਪੇਚਸ਼, ਟਾਈਫਾਇਡ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਬੂਟਿਆਂ ਜਾਂ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐੱਚ.ਆਈ.ਵੀ., ਇਨਫ਼ਲੂਐਂਜ਼ਾ ਵਾਇਰਸ, ਪੋਲੀਓ ਵਾਇਰਸ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਵਾਇਰਸ ਹਨ। ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ, ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।ਕਾਹਦੀ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਦੇ ਮੈਡਮ ਦੀ ਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਵਾਇਰਸ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਾਇਰਸ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਾਇਰਸ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਇਰਸ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੰਗੀ ਵਾਇਰਸ ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਫੌਜੀ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਫੇਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਫਲ ਫਰੂਟਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਵਾਇਰਸ ਜਿਹੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਈ ਵਾਇਰਸ ਏਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਸਕੈਨਿੰਗ ਕਰਨ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਸ  ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ੁਖਾਮ ਖਾਂਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਐੱਚਆਈਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਕੈਂਸਰ ਕੈਂਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਾਇਰਸ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਹਟਦਾ ਹੈ।ਕੈਂਸਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਇਰਸ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਾਣੂ ਇੱਕ ਇੱਕਕੋਸ਼ਕੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਕੁੱਝ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਗੋਲ ਜਾਂ ਅਜ਼ਾਦ - ਗੋਲ ਮੋਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛਙ, ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਿਕ, ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਭਿੱਤੀਯੁਕਤ, ਇੱਕਕੋਸ਼ਕੀ ਸਰਲ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਭਨੀ ਥਾਈਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਤੇਜਾਬੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਣੂ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਹਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ - ਪੇਪੜੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਦੀ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਗਰਾਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ੪ ਕਰੋੜ ਜੀਵਾਣੂ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ੧ ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ੧੦ ਲੱਖ ਜੀਵਾਣੂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਪੂਰਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਲਗਭਗ ੫X੧੦੩੦ ਜੀਵਾਣੂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਪੁੰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਨਾਇਟਰੋਜਨ ਦੇ ਸਥਿਰੀਕਰਣ ਵਿੱਚ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਭਾਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਦ ਵੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬੈਕਟੀਰੀਆਲੋਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਖਮਜੈਵਿਕੀ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ੧੦ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਤਾਂ ਜੀਵਾਣੂ ਕੋਸ਼ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ ਤਵਚਾ ਅਤੇ ਅਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਜੀਵਾਣੂ ਇੰਮਿਉਨ ਤੰਤਰ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜਿਆ ਪਾਂਦੇ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਜੀਵਾਣੂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਜੀਵਾਣੂ ਕਈ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ - ਹੈਜਾ, ਮਿਆਦੀ ਬੁਖਾਰ, ਨਿਮਨਿਆ, ਤਪਦਿਕ ਜਾਂ ਕਸ਼ੈਰੋਗ, ਪਲੇਗ ਇਤਆਦਿ. ਸਿਰਫ ਕਸ਼ੈ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਲਗਭਗ ੨੦ ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਉਪ - ਸਹਾਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਸੰਕਰਮਣ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕ ਦਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਹੀ, ਪਨੀਰ ਇਤਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੈਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਪੈਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਸ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਜੰਤੁ ਕੋਸ਼ਿਕਾਂ ਅਤੇ ਯੂਕੈਰਯੋਟਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੂ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਕਸੀਤ ਕੇਂਦਰਕ ਦਾ ਸਰਵਥਾ ਆਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋਹਰੀ ਝਿੱਲੀ ਯੁਕਤ ਕੋਸਿਕਾਂਗ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਕਦੋਂ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਪਾਰੰਪਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਾਣੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਰੇ ਸਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ੧੯੯੦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਦਲ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਪ੍ਰੋਕੈਰਯੋਟਿਕ ਸਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਆਰਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਹਾਸ

ਲੂਈ ਪਾਸ਼ਚਰ
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਏੰਟਨੀ ਵਾਂਨ ਲਿਊਵੋਨਹੂਕ ਨੇ ੧੬੭੬ ਈ. ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਣਾਈ ਇੱਕਲ ਲੈਨਜ ਖੁਰਦਬੀਨ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਤੁਕ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਵਲੋਕਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ। ੧੬੮੩ ਈ. ਵਿੱਚ ਲਿਊਵੇਨਹਾਕ ਨੇ ਜੀਵਾਣੂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰ ਆਪਣੇ ਮਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ੧੮੬੪ ਈ. ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਨਿਵਾਸੀ ਲੂਈ ਪਾਸ਼ਚਰ ਅਤੇ ੧੮੯੦ ਈ. ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਨੇ ਇਹ ਮਤ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਰੋਗ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਸ਼ਚਰ ਨੇ ੧੯੮੯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਚ ਸੂਖਮ ਜੈਵਿਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੁਗਪੁਰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇਰਾ, ਐਂਥਰੇਕਸ ਅਤੇ ਕਸ਼ੈ ਰੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਨ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਓੜਕ ਕੋਚ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਈ ਰੋਗ ਸੂਖਮਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਲਈ ੧੯੦੫ ਈ. ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੋਚ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਾਣੂ ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ ਇਹ ੧੯ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਬਹੁਤੇ ਜਾਣ ਗਏ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਪਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀਜੈਵਿਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ੧੯੧੦ ਵਿੱਚ ਪਾਲ ਏਹਰਿਚ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਿਫਲਿਸ ਰੋਗ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਸਦੇ ਲਈ ੧੯੦੮ ਈ. ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਰੰਜਿਤ ਕਰਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਖੋਜ ਕੱਢੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗਰਾਮ ਸਟੇਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਈ।

ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਵਿਕਾਸ
ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਕੀ ਸੂਖਮਜੀਵ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ੪੦ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲਗਭਗ ੩੦ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸੂਖਮਜੀਵ ਹੀ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਆਰਕਿਆ ਮੁੱਖ ਸਨ। ਸਟਰੋਮੇਟੋਲਾਇਟਸ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬਾਹਰਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ
ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ| 
ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੀ ਦਹੀਂ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| 
ਇਹ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਐਸੀਟੋਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ| 
ਚਮੜਾ ਵੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| 
ਚਾਹਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰਕਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ| 
ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਐਂਟੀ-ਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ| 
ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ| ਇਹ ਸੀਵਰੇਜ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ|

ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ
ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀਲੀਆ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ| 
ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ| ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਰੈਫਰੀਜਰੇਟਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |

ਵਰਗੀਕਰਣ 

ਜੀਵਾਣੁਵਾਂਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ - 
 ਦੰਡਾਣੂ (ਬੈਸਿਲਾਈ) – ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ, 
 ਗੋਲਾਣੂ (ਕੋੱਕਾਈ) - ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ, 
 ਸਰਪਿਲਾਣੂ (ਸਪਿਰਿਲਾਈ)-ਲਹਿਰੀਆ ਆਦਿ।

ਹਵਾਲੇ

ਵਿਗਿਆਨ
ਸੂਖਮ ਜੀਵ
ਬੈਸੀਲਸ ਛੜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਬੀਟਾ ਹੀਮੋਲਿਟਿਕ ਗਰਾਮ ਪਾਜਿਟਿਵ ਜੀਵਾਣੁ ਜਿਨਸ ਹੈ, ਫਰਮੀਕਿਊਟਸ ਉਪਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਦੰਡਾਣੁ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਾਧਯ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਐੱਛਿਕ aerobe s, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਏੰਜਾਇਮ catalase।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ (ISO: ), ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸੰਘੀ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 28 ਕੇਂਦਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ: ਵਿਧਾਨਕ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋ-ਸਦਨੀ ਸੰਸਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕੋਲ ਹਨ। ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨਿਆਂਇਕ ਦਖਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਇਕ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਪ੍ਰੁਭਤਾਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ, ਲੋਕੰਤਰਿਕ, ਲੋਕ-ਰਾਜ ਹੈ।

ਸੰਪ੍ਰੁਭਤਾ 
ਸੰਪ੍ਰੁਭਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੈ ਸਰਵੋੱਚ ਜਾਂ ਆਜਾਦ . ਭਾਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਂਤਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦ ਸੰਪ੍ਰੁਭਤਾਸੰਪੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ . ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਰਕਾਰ ਕਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੀ ਹੈ .

ਸਮਾਜਵਾਦ 
ਸਮਾਜਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ 1976 ਵਿੱਚ ਹੋਏ 42ਵੇਂ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਅਧਿਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਸਮਾਨਤਾ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ . ਜਾਤੀ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਲਿੰਗ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ . ਸਰਕਾਰ ਕੇਵਲ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਜਮਾਂ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਰੋਕੇਗੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗੀ . 
ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ . ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਿਅਤਾ ਉਨਮੂਲਨ, ਜਮੀਂਦਾਰੀ ਅਧਿਨਿਯਮ, ਸਮਾਨ ਤਨਖਾਹ ਅਧਿਨਿਯਮ ਅਤੇ ਬਾਲ ਮਿਹਨਤ ਮਨਾਹੀ ਅਧਿਨਿਯਮ ਆਦਿ ਬਣਾਇਆ ਹੈ .

ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ 
ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਬਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ 1976 ਵਿੱਚ ਹੋਏ 42ਵੇਂ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਅਧਿਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ . ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸੁਨਿਸ਼ਚੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ . ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਭੇਦਭਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ . ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ . ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਾਸਨਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ . ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ . ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਹਦਾਇਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ .

ਲੋਕਤੰਤਰ 
ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚੀਤ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚੀਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਂਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈ ਹੈ . ਮਕਾਮੀ ਨਿਕਾਏ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਤੀਵੀਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਨਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ . ਸਾਰੇ ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਂਆਂ ਕਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਧੇਯਕ ਲੰਬਿਤ ਹੈ . ਹਾਂਲਾਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕਰਿਆਂਨਵਇਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ . ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਜਾਦ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਚੁਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੈ।ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਭਰ ਜਾਂ ਪਦਤਿਆਗ ਕਰਣ ਤੱਕ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਪਰਿਤ ਇੱਕ ਗਣਤਾਂਤਰਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਆਦ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਪਰੋਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦੇ ਹੈ . ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਨਾਵੀ ਕਾਲਜ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ .

ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੁਖੀ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਦੀ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ਤ: ਰਸਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀਕਰਣ, ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ (ਵਿਧੇਯਕ) ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਣਾ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੇਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੇਨਾਪਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਤਿਅਕਸ਼ ਮਤਦਾਨ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ 5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਿਆਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਯਾਂ ਉਸੇਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚੋਣ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਗਠਬੰਧਨ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਮਤ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 5 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉਪ - ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉੱਤੇ ਸਮਾਂ - ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੇਰਬਦਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ

ਵਿਅਵਸਥਾਪਿਕਾ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਅਰਾਮ ਹਨ - ਉੱਚਸਦਨ ਰਾਜ ਸਭਾ, ਅਤੇ ਨਿੰਨਸਦਨ ਲੋਕਸਭਾ। ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 245 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ 552।. ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ, ਅਪ੍ਰਤਿਅਕਸ਼ ਢੰਗ ਵਲੋਂ 6 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੋਕਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਤੱਖ ਢੰਗ ਵਲੋਂ, 5 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਲਈ। 18 ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਮਤਦਾਨ ਕਰ ਲੋਕਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ

ਕਾਰਿਆਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ - ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਉੱਪਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਮੰਡਲ। ਮੰਤਰੀਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਮੰਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਏਕ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਾਰਿਆਪਾਲਿਕਾ, ਵਿਅਵਸਥਾਪਿਕਾ ਵਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜਾਦ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸਰਵੋੱਚ ਅਦਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੱਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵੋੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਾਮਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਨਿਆਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦਾਂ, ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 24 ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਰਵੋੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਵਿਅਵਸਥਾਪਿਕਾ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸੁਲਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜੀਏ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਸਿੱਧਾਂਤੋ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਲੋਕਸਭਾ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਸਰਵੋੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਰਵੋੱਚਤਾ, ਸੰਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਇਤਆਦਿ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਮੰਡਲ, ਮਕਾਮੀ ਨਿਕਾਔਂ ਦੀ ਸਵਾਇੱਤਾ ਇਤਆਦਿ ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ 5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤ
ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਹਾੜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ 23ਵੀਂ ਸਰਵੋੱਚ ਸਿੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਚ ਸਿੱਖਰ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਹੈ। ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਸ਼੍ਰੰਖਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਿਗੰਗਾ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 7816 ਮੀਟਰ (25, 643 ਫੀਟ) ਹੈ। ਇਸ ਸਿੱਖਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਮੈਸਿਫ ਦੇ ਦੋ ਨੋਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਨੋਕ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਈਸਟ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਰਿਜ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫਤਹਿ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ 1936 ਵਿੱਚ ਨੋਇਲ ਆਡੇਲ ਅਤੇ ਬਿਲ ਤੀਲਮੇਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਪਹੜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ 21000 ਫੁੱਟ ਵਲੋਂ ਉੱਚੀ ਕਈ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਪਰਵਤਾਰੋਹਣ

ਇਸ ਹਿਮਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਤੀਰਛੇ ਹਨ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੜੀ ਚੜਾਈ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਨਾ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਇੱਛਕ ਪਰਵਤਾਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ 1934 ਤੱਕ ਇਸ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਅੰਵੇਸ਼ਕੋਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
 1936 ਵਿੱਚ ਬਰਿਟਿਸ਼ - ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੋਇਲ ਆਡੇਲ ਅਤੇ ਬਿਲ ਤੀਲਮੇਨ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਈਸਟ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲਤਾ 1939 ਵਿੱਚ ਪੋਲੇਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। 
 ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਉੱਤੇ ਦੂਜਾ ਸਫਲ ਅਭਿਆਨ ਇਸ ਦੇ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1964 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏਨ . ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਤਰਨਾਕ ਦੱਰੇ ਅਤੇ ਹਿਮਨਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
 ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਿਖਰ ਇੱਕ ਹੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਭਾਰਤ - ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 
 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
 1981 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੇਖਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਹਰਸ਼ਵੰਤੀ ਬਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਐਤਵਾਲ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਪਾਈ। 
 ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲ ਗਲੇਸ਼ਿਅਰ ਯਾਨੀ ਹਿਮਨਦ ਹਨ। ਇਸ ਹਿਮਨਦੋਂ ਦੀ ਬਰਫ ਖੁਰਕੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਪਿੰਡਾਰਗੰਗਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਨਦੀ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਣਦੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀਆਂਲੋਕਕਥਾਵਾਂਵਿੱਚ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਦੇ ਸਾਏ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੂਪਕੁੰਡ ਤੱਕ ਹਰ ਇੱਕ 12 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਰਾਜਜਾਤ ਯਾਤਰਾਸ਼ਰਾੱਧਾਲੁਵਾਂਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਔਲੀ, ਬਿਨਸਰ ਜਾਂ ਕੌਸਾਨੀ ਆਦਿ ਸੈਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ੇਰਪਾ ਤੇਨਜਿੰਗ ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਹਿਲੇਰੀ ਨਾਮਕ ਪਰਵਤਾਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਏਵਰੇਸਟ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਤਹਿ ਕਰਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਵਤਮਾਲਾ ਦੀ ਕੁੱਝ ਅਤੇ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰਪਾ ਤੇਨਜਿੰਗ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਏਵਰੇਸਟ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾਦੇਵੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਖਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ

ਹਵਾਲੇ

ਬਾਹਰੀ ਸੋਂਮੇ
 ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ।.ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਾਈਵ
नन्दा देवी की आत्मा वापस घर लौट आई और...। ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਸ| नवभारत टाइम्स।28 ਜਨਵਰੀ, 2009
 ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕੁੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
 ਯੁਨੇਸਕੋ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ- ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ 
 ਗੜਵਾਲ ਮੰਡਲ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ  - ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ
 ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਮੈਸਿਫ ਦੇ ਚਿੱਤਰ

ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਤਰਿਸ਼ੂਲ (ਹਿੰਦੀ: त्रिशूल) ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਕੁਮਾਉਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 15 ਕਿ. ਮੀ. (9 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਸਤਰ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿਖਰ ਤਰਿਸ਼ੂਲ- 1 ਦੀ ਉੱਚਾਈ 7000 ਮੀਟਰ (22970 ਫੀਟ) ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਰ 7000 ਮੀ. ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ (1907 ਵਿੱਚ) ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਾਥੀ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਚਾਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਬਦਰੀਨਾਥ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ। ਇਹ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਪਥ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਖੜਕ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦੋਂ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੰਗੋਤਰੀ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 229 ਕਿਮੀ ਤੱਕ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਨਾਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਚਮੋਲੀ ਟੇਹਰੀ ਅਤੇ ਪੈੜੀ ਜਿਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਗੁਜਰਦੀ ਹੈ।. ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਵਾਂਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਸਥਲ ਬਦਰੀਨਾਥ ਅਲਖਨੰਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਫਟਿੰਗ ਇਤਆਦਿ ਸਾਹਸਿਕ ਕਸ਼ਤੀ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਤੀੱਬਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਕੇਸ਼ਵਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵਪ੍ਰਯਾਗ ਬਦਰੀਨਾਥ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਉਥਲੀ ਹੈ, ਨਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਗਹਿਰਾਈ 5 ਫੁੱਟ (1 . 3 ਮੀਟਰ), ਅਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਗਹਿਰਾਈ 14 ਫੀਟ (4 . 4 ਮੀਟਰ) ਹੈ। ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੀ ਪੰਜ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 5 ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: 
 ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
 ਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
 ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਾਰੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
 ਰੂਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
 ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਲਖਨੰਦਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ
ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਧੋਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: - 
 ਧੌਲੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ: ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ। 
 ਧੌਲੀ ਗੰਗਾ: ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। 
 ਧੌਲੀ ਪਿਆਊ: ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਲਾ।

ਭੂਗੋਲ
ਕਸਬਾ
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ
ਧੋਲੀ ਭੁਵਨੇਸ਼‍ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਸੰਖ‍ਜਾਂ 203 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਸ‍ਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਕਲਿੰਗ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਸ਼‍ਚਾੱਤਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤ‍ਥਰ ਸ‍ਤੰਭੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੰਭ (257 ਈ . ਪੂ .) ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ‍ਤੂਪ ਵੀ ਘੁੱਮਣ ਲਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਧੋਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ‍ਨਹੀਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰੱਤੀਯਾਂ ਸ‍ਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ‍ਤੂਪ ਵਲੋਂ ਤਰਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਨਜਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਵੇਸ਼ ਸ਼ੁਲ‍ਕ ਨਿਸ਼ੁਲ‍ਕ। ਸਮਾਂ: ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।

ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ
ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪੰਜ ਆਰੰਭਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਬਤੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਨਾਲ ਸੋਭਨੀਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 1372 ਮੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜੋਸ਼ੀਮਠ-ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ  ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।  ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਿਤ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਵਲੋਂ ੨੮੦੫ ਫੀਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀ  ਦਾ ਮੰਦਿਰ  ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ ।  ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ  ਜਾਂਦੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਪੜਾਉ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਪਾਰਕ ਥਾਂ ਵੀ ਹੈ।  ਸਾਲ 1803 ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੜ੍ਹ,  ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵਗਾ ਲੈ ਗਈ ਜਿਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਸਚਾਈ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੈ ਇਹ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮਕਾਮੀ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।  ਇੱਥੇ  ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਨੁਸੂਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਹੁਗੁਣਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਸਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਲੀ ਵਗਾਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ,  ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹੇਗਾ।

ਇਤਹਾਸ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਕੰਦਾਸੁ ਸੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹੈ।  ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਰੀਨਾਥ ਧਾਮ  ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥ ਮੁਸਾਫਰਾਂ  ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚੱਟੀ ਸੀ।  ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਸਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਣਜ  ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੌਕੇ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ।  ਠੰਡ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭੋਟੀਆਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇਵਸਤੁਵਾਂ,  ਲੂਣ ਅਤੇ ਬੋਰੇਕਸ ਵੇਚਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਗੁੜ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਲੈ ਜਾਂਦੇ।  ਕੁਮਾਊਂਨੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਜੁਟਾਣ  ( ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ )  ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਬਦਰੀਨਾਥ ਤੱਕ ਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਾਣ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁਟਕਰ ਰਾਜਸਥਾਨ,  ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ  ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਛਾ ਪੇਸ਼ਾ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਦਰਭ

ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨੰਗਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਕਣਵ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੜੀ ਗਈ।  ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸਲਿਏ ਬਦਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਰਹੱਸ ਚੰਡਿਕਾ ਮੰਦਿਰ  ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ  ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪੁਜਾਰੀ  ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰਵਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਚਰਾਵੀਆਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ।  ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਮੂਰਤੀ  ਦੇ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਮੂਰਛਿਤਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ।  ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਇੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ।  ਰਥਿਨ ਮਿਤਰਾ   ਦੇ ਟੇੰਪਲਸ ਆਫ ਗੜਵਾਲ  ਐਂਡ ਅਦਰ ਲੈਂਡਮਾਰਕਸ,  ਗੜਵਾਲ ਮੰਡਲ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ 2004  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,  ਕਹਾਵਤਾਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਨੰਦ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਉੱਤਰਾਰੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਮਹਾਂ ਯੱਗ  ਪੂਰਾ ਕਰਣ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ।

ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ

ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਰਹਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।  ਵੱਖਰਾ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ  ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।  ਹਿੰਦੁ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ,  ਅਤੇ ਭੋਟੀਆ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂੱਜੇ  ਦੇ ਤਯੋਹਾਰੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਲਈ ਅਨੌਖਾ ਹੈ।  ਭਾਰਤ  ਦੇ ਬਾਕੀ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਔਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅੰਤਰਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਸ਼ੇਤਰੀਏ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੌੜ ਬਾਹਮਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੀਵੀਂ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ  ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਨੇ ਵੀ ਸੰਹਾਰਣ ਆਰਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਦਾ ਹੁਣੇ ਵੀ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ
ਸਮੁਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ,  ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਧਰਮ  ਦੇ ਚਕਰੋਂ ਵਲੋਂ ਡੂੰਘੇ ਜੁਡ਼ੇ ਹਨ।  ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹਟਕੇ ਹੁਣ ਜਾੱਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲਗਾ ਹੈ।  ਅਜਿਹੇ ਮੋਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦਵਾਰਾ ਦੇਵੀ -ਦੇਵਤਰਪਣ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਮਾਪਤ ਤੱਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭੀੜ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ  ਦੇ ਊਪਰ ਦੇਵੀ -ਦੇਵਤਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।  ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਾਂਡਵ ਨਾਚ ਵੀ ਇੱਕ ਆਜੋਜਿਤ ਕਲਾ ਹੈ। 
ਗੀਤ ਜੀਤੂ ਬਗਡਵਾਲ ਜਾਂ ਸਥਾਨੀਏ ਨਾਇਕ -ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯਾ ਨੰਦਾ  ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ  ਦੇ ਨਾਲ ੜੋਲ ਅਤੇ ਦਾਮੌਂ ਵੀ ਬਜਤੇ ਹਨ ਜੋ ਦਾਸ   ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਡੀ ਬੇਸਬਰੀ ਵਲੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਇਹ 10 ਵਲੋਂ 15 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,  ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਗੀਤ ਹੋਲੀ ਗੀਤ ਦਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹੈ।  ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਆਜੋਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਇਸਕਾ ਆਨੰਦ  ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।

ਬੋਲੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਗੜਵਾਲੀ,  ਹਿੰਦੀ,  ਕੁਮਾਊਂਨੀ,  ਭੋਟੀਆ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ।

ਵਾਸਤੁਕਲਾ
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਛਤੋਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਲਾਵੋਂ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਛੱਤ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਲੇਟ  ਦੇ ਟੁਕੜੋਂ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ।  ਮਕਾਮੀ ਚੀੜ ਜਾਂ ਦੇਵਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਉਪਲਬਧਤਾ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਲਕੜੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਧਰਣੋਂ,  ਦਰਵਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੋ-ਮੰਜਿਲੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ।  ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ  ਦੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਚਾਰਾ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।  ਸੰਪੰਨ ਘਰਾਂ  ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ  ਦੀ ਖੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਗਹਨ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਪਰਵੇਸ਼  ਦਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ  ( ਖੋਲੀ ਦਾ ਗਣੇਸ਼ )  ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬਾਲਕਨੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਬਰੇਕੇਟੋਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।  ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੜਕ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਉਦਾਹਰਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਗੁਣਾ ਜਿਵੇਂ ਸੰਪੰਨ ਪਰਵਾਰ  ਦੇ ਘਰਾਂ,  ਦਰਵਾਜੀਆਂ,  ਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਕਨੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸਦੇ ਵਿਪਰਿਤ,  ਅਜੋਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਘਰ ਆਤਮਾ-ਬਾਝੋਂ ਦਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਮੇਂਟ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ  ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜੋਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਵਨ  ਦੇ ਸੌਂਦਰਿਆ ਭਾਵ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਹੈ।

ਪਾਰੰਪਰਕ ਸਮਾਜ

ਸਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ  ਦੇ ਧੁਨਿਆਰ ਜਾਂ ਮਲਾਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਰੋਹੂ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕਰ ਜੀਵਿਕੋਪਾਰਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।  ਤੋਲਚਾ ਭੋਟੀਆ ਜੋ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ  ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ  ਵਪਾਰੀ ਸਨ,  ਉਹ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਪਾਰ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ,  ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਬਸ ਗਏ।  ਉਹ ਉੱਦਮੀ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੂਕਾਨੇਂ ਚਲਾਨਾ  ਅਤੇ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਭੋਜਨਾਲਏ ਚਲਾਨਾ   ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਹੋ ਗਏ ਹੈ।  ਉਹ ਡਾਕਟਰ,  ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗ ਗਏ।  ਕੁਮਾਊਂਨੀ ਲੋਕ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਜੋ ਬਦਰੀਨਾਥ ਜਿਵੇਂ ਊਪਰੀ ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨੋਂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰਣ  ਦੇ ਪੇਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਤਾਣ-ਬਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭਾਗ ਹੋ ਗਏ ਹੈ।  ਬਹੁਗੁਣਾ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਮਣ,  ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਬੰਗਾਲ ਵਲੋਂ 9ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਕਨਕ ਪਾਲ   ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਵਾਰ ਰਾਜਾਵਾਂ  ਦੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇ।  ਕਸ਼ਤਰਿਅ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਆਏ।  ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਕਿ ਨਜੀਬਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਿਜਨੌਰ ਵਲੋਂ ਆਏ,  ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਬਜੀ ਅਤੇ ਫਲ  ਦੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਸਨ। 
ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਗਠਨ  ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦੇ ਆਏ ਹਨ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਸਤਰ
ਪੁਰਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਊਨੀ ਜੈਕੇਟ ਜਾਂ ਕੋਟ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁੜਤਾ-ਪਜਾਮਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੋਪੀ ਪਾਓਂਦੇ ਹਨ।  ਔਰਤਾਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਂਦੀ,  ਅੰਗਰਾ ਜਾਂ ਬਲਾਉਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਗੜਾ ਪਹਿਨਦੀ  ਹੈ ਜੋ ਕੱਪੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਕਮਰ  ਦੇ ਈਦ-ਗਿਰਦ ਬੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਪਿੱਠ ਦੀ ਚੋਟ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਬਚਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸਨੂੰ ਸਿਰ ਢੰਕਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਫਾ ਸਾਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੇਵਰ ਸੋਣ  ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਕ  ( ਠੋਡੀ ਤੱਕ ਝੂਲਦਾ,  ਪੁਸ਼ਪਾਕਾਰ ਇੱਕ ਨੱਕ ਦਾ ਪੀਨ ਫੁਲੀ,  ਦੋ ਨਥੁਨੋਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨੱਕ ਦੀ ਬਾਲੀ ਹੈ ) ,  ਗਲਾ ਬੰਦ  ( ਗਲੇ ਦਾ ਹਾਰ ) ,  ਇੱਕ ਹੰਸੁਲੀ  ( ਗਲੇ  ਦੇ ਈਦ-ਗਿਰਦ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਜੇਵਰ )  ਜੋ ਸੰਪੰਨ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸੋਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਧਾਗੁਲਾ ਜੋ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ  ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਹੁਣ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਜੇਵਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,  ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ ਜਾਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਪਹਿਨਦੀ  ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਪੈਂਟ-ਸ਼ਰਟ ਜਾਂ ਜੀਂਸ,  ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਪਾਓਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ
ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖਤ :  ਸੀੜੀਨੁਮਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਣਕ,  ਚਾਵਲ,  ਮੜੁਆ ਅਤੇ ਝਿੰਗੋਰਾ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਅਨਾਜ ਕੌਨੀ,  ਚੀਨਾ,  ਆਲੂ,  ਚੋਲਾਈ,  ਗੌਥ,  ਉੜਦ ਅਤੇ ਸੋਯਾਬੀਨ ਹਨ।  ਉਂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਲਈ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ,  ਊਨੀ ਕੱਪੜੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਈ- ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਣ ਲਈ ਆਪਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ
ਜੋਤ ਭੂਮੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੂਮੀ ਉਪਜਾਊ ਹਨ।  ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੌਸਮ ਦੀ ਘੱਟ ਮਿਆਦ,  ਨਿਮਨ ਤਾਪਮਾਨ,  ਜਿਆਦਾ ਉਚਾਈ,  ਭੂਮੀ  ਦੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ,  ਮਿੱਟੀ ਕਸ਼ਏ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਆਦਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹੈ।  ਉਂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਲਈ ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ ਪਾਲਨਾ,  ਊਨੀ ਕੱਪੜੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਈ,  ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗੋਂ ਵਲੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਤੋਲਚਾ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ,  ਇੱਕ ਰਾਂਚ  ( ਕਰਘਾ )  ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੇਸ਼ਾ,  ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ ਹੈ।  ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੁਣ ਵੀ ਘੁਨਿਆਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਜੋ ਬੌਰ,  ਜਾਲ ਜਾਂ ਏਕਵਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਲਈ ਆਟੇ ਦਾ ਚਾਰਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨਾਲਯੋਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹੈ।   ( ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੜਕ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਕਿਸੇ ਭੋਜਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕਰੀ ਖਾਧੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਮਿਲੇਗਾ।  ) 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੇਂਡੂ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਸੀ।  ਸਮੁਦਾਏ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਬੰਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਰਵੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਲੈਣਾ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।  ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰੂਡਿਆ  ( ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ।  )  ਲੁਹਾਰ,  ਨਾਈ,  ਦਾਸ,  ਪੰਡਤ ਅਤੇ ਧੋਂਸਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਈਸ਼ਟ ਦੇਵੀ  -ਦੇਵਾਤਾਵਾਂਲਈ ਆਜੋਜਿਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਕੂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।  ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਜੌਂ ਜਾਂ ਚੋਲਾਈ ਦੀ ਰੋਟੀ,  ਕੌਨੀ ਜਾਂ ਝੰਗੋਰਾ ਦਾ ਭਾਤ,  ਚੈਸੁਈ,  ਕੋਡਾ,  ਫਾਨੂ,  ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਖੀਰ ਪਾਯਸ ਅਤੇ ਬਿੱਛੂ ਬੁੱਟੀ ਦਾ ਸਾਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਪਰਿਆਵਰਣ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਪੰਜ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੈ।  ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ,  ਰੂਦਰਪ੍ਰਯਾਗ,  ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਸ਼ਣੁਪ੍ਰਯਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।  ਹੇਠਾਂ ਹਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਾਦੂ ਬਖੇਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਵਨਸਪਤੀਆ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੀੜ  ਦੇ ਪੇੜਾਂ ਵਲੋਂ ਮੰਦ ਹਵਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਨਿਮਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਦਰਖਤ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ,  ਅਮਰੂਦ,  ਅਨਾਰ,  ਅਖ਼ਰੋਟ ਅਤੇ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ  ਦੇ ਦਰਖਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।  ਪਹਾੜੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਅੱਧ-ਵਿਕਸਿਤ ਲੇਂਟਾਨਾ ਅਤੇ ਬਿੱਛੂ ਬੁੱਟੀ ਆਦਿ ਹੈ।

ਜੀਵ-ਜੰਤੁ
ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਈਦ-ਗਿਰਦ ਬਾਘ,  ਭਾਲੂ ਅਤੇ ਗੀਦੜ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਸ਼ਹਰੀਕਰਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਜੋ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਖਾਣ -ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਉਠਾ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੀੜ  ਦੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।  ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ – ਮਹਸੀਰ,  ਟਰਾਉਟ,  ਕਾਰਪ – ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ।

ਮਕਾਮੀ ਖਿੱਚ

ਸ਼ਹਿਰ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖਾ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ ਸੁੱਸਤ,  ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮਸਥਲ ਹੈ ਜੋ ਛੁੱਟੀ  ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।  ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਾਇਕ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ  ਦੇ ਸੰਗਮ  ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ,  ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਡੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੜਕ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ,  ਨਦੀ  ਦੇ ਪਾਰ  ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ  ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੜਕ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਸਥਿਤ ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨਾਲਯੋਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪਾਂਧੀ ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ ਵਿਖਾਈ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੂਕਤੇ। 
ਫਿਰ ਵੀ,  ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ  ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਲੂ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।  ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਵਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਰਬਾਧ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।  ਤੁਸੀ ਗੜਵਾਲੀ ਵਾਸਤੁਕਲਾ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਨਿਹਾਰ ਸੱਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂ ਤੁਸੀ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ  ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਸੱਕਦੇ ਹੋ।

ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸੰਗਮ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜਣ  ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਦਮ   ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।  ਇੱਥੇ ਦਾ ਘਾਟ ਕੰਕਰੀਟ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਇਸਦੀ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਚ ਬੇਂਚ ਲੱਗੀਏ ਹਨ ਤਾਂਕਿ ਤੁਸੀ ਉੱਥੇ ਬੈਠਕੇ ਨਦੀਆਂ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਵਾਹ ਵੇਖ ਸਕਣ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਕੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। 
ਦੁਰਭਾਗਿਅਵਸ਼ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ  ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਦੀ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।  ਲੇਕਿਨ ਇਸਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰੂਚਿਪੂਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਰ ਏਡਮੰਡ ਹਿਲੇਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਲੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।  ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬਦਰੀਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਇਸਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਚੰਡਿਕਾ ਮੰਦਿਰ 
ਚੰਡਿਕਾ ਦੇਵੀ  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਦਿਰ  ਸਮਰਪਤ ਹੈ,  ਉਹ ਕੋਲ  ਦੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਸਹਿਤ ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਰਾਮ ਦੇਵੀ  ਹਨ।  ਗਰਭਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈਭਾਵਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰੋਤ ਹੈ।  ਪਰਿਸਰ  ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਦਿਰ  ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ,  ਭੈਰਵ,  ਹਨੁਮਾਨ,  ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਭੂਮਿਆਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹਨ। 
ਇੱਥੇ  ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਤੀ ਸਮੁਦਾਏ  ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਣ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਹ ਇਹ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹੈ।  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਾਤੇ ਸਮਾਰੋਹ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਮਾਨ ਪੁਜਾਰੀ  ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰਵਜ ਨੂੰ ਸਵਪਨ ਆਇਆ ਕਿ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇਵੀ  ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੀ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਣ ਗਏ ਕੁੱਝ ਚਰਾਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਢਕੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ।  ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਛਿਪਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ।  ਪੁਜਾਰੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਵਪਨ ਸ਼ਰੀਇੰਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਣ ਦਾ ਆਇਆ ਜੋ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਾ ਸੀ।  ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ।  ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ੜਾਂਚੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੀ ਦਰਖਤ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।  ਇਹ ਥਾਂ ਲੱਗਭੱਗ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ  ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ ਮਕਾਮੀ ਮੰਦਿਰ  ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਹਰਸ਼ੋੱਲਾਸ ਵਲੋਂ ਨਰਾਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਸੁਆ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,  ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਡੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਪਾਲਜੀ ਮੰਦਿਰ 
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਅਸ਼ਟਧਾਤੁ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਲ 1892 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ  ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਾਲ 1918 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  ਮੰਦਿਰ   ਦੇ ਅੰਤਮ ਮਹੰਤ ਦੀ ਮੌਤ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਬਦਰੀਨਾਥ-ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਦਿਰ  ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਗ੍ਰਹੀਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੰਦਿਰ   ਦੇ ਪੁਨਰੂੱਧਾਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਅੰਤਮ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਖਿੱਚ

ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ  ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁਮਨਾ ਆਨੰਦ  ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਥਕੇਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸੁੰਦਰ ਮਕਾਮੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ,  ਜੋ ਚਮੋਲੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਦਸੌਲੀ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ 10 ਕਿਲੋਮਟੀਰ ਦੂਰ।  ਇਸ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੈਰਾਸ ਕੁੰਡ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ,  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੇ 10 ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਦਸ਼ੋਲੀ ਪਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਦਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੁਆਰੀ ਪਾਸ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਔਲੀ ਜੋਸ਼ੀਮਠ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੱਕ ਦਾ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ  ( ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ-ਘਾਟ-ਰਮਨੀ-ਝਿੰਜੀਪਾਨੀ-ਗਿੱਦੜ ਟੋਲੀ-ਢਕਵਾਨੀ-ਕੁਆਰੀ ਕੋਲ-ਟਾਲੀ-ਔਲੀ )  ਸਾਲ 1905 ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਜਾਰਜ ਨੇਥਾਨਿਅਲ ਕਰਜਨ  ਦੇ ਕੁਆਰੀ ਕੋਲ  ( 3, 640 ਮੀਟਰ )  ਆਉਣੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਈ।  ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕਰਜਨ ਟਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਆਪ ਕੁਆਰੀ ਕੋਲ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੀ ਪਰਵੇਸ਼  ਦਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ,  ਕਾਮੇਤ,  ਦਰੋਣਾਗਿਰਿ,  ਤਰਿਸ਼ੂਲ,  ਬਰਥੋਲੀ,  ਹਾਥੀ ਘੋੜੀ ਪਹਾੜ,  ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਨੀਲਕੰਠ ਸਿਖਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੌਖਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀ ਬੁਰਾਂਸ,  ਬਲੂਤ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰ  ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਦੇ ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀ ਕੁੱਝ ਅਨੋਖਾ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਪਾਂਦੇ ਹੋ। 
ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਰਵੋੱਤਮ ਸਮਾਂ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੈ।  ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,  ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਫ ਜਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਕੀਚੜਮਏ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।

ਰੂਪ ਕੁੰਡ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਟਰੇਕਿੰਗ ਰਸਤਾ ਘਾਟ  ( 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ )  ਵਲੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਕੁੰਡ ਚਮੋਲੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 5, 029 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਇਸ ਰਹਸਿਅਮਏ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1942 ਵਿੱਚ 500-600 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ  ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਮਿਲੇ ਸਨ। 
ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਜਰੀਆਂ  ਉੱਤੇ ਡੀਏਨਏ ਟੇਸਟ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਸਨ– ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੱਦ  ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸੰਭਵਤ :  ਕੁਲੀ ਹੋਗੇਂ ਅਤੇ ਦੂੱਜੇ ਲੰਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ।  ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਜਰਾ 9ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ  ਦੇ ਹਨ।  ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਸਿਰ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਗੇਂਦ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਓਲੇ ਗਿਰੇ ਜਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।  ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥੀ ਭੂਸੰਕਲਨ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਰੇ।  ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਰੂਪ ਕੁੰਡ ਕਿਉਂ ਪਹੁੰਤੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਝੀਲ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ।

ਆਵਾਗੌਣ

ਜਾਣ ਲਈ ਵਰਸ਼ਭਰ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੂਨ  ਦੇ ਅੰਤ ਵਲੋਂ ਸਿਤੰਬਰ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਅੱਛਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ-ਗਿਰਾਵਟ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੜਕ ਰੁਕਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਈ ਰਸਤਾ
ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ 218 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਿਕਟਤਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆ ਜਾਲੀ ਗਰਾਂਟ ਹੈ।

ਰੇਲ ਰਸਤਾ
190 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਿਕਟਤਮ ਰੇਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।

ਸੜਕ ਰਸਤਾ
ਹਰਿਦਬਾਰ,  ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਲੋਂ ਬਸ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀ ਸਹਿਜ ਉਪਲੱਬਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਕੰਦਾਸੁ ਸੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਰੀਨਾਥ ਧਾਮ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚੱਟੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਸਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੌਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ। ਠੰਡ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭੋਟੀਆਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇਵਸਤੁਵਾਂ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਬੋਰੇਕਸ ਵੇਚਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਗੁੜ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਮਾਊਂਨੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਜੁਟਾਣ (ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਬਦਰੀਨਾਥ ਤੱਕ ਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਾਣ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁਟਕਰ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਛਾ ਪੇਸ਼ਾ ਕੀਤਾ।
 
ਸਾਲ 1803 ਵਿੱਚ ਬਿਰੇਹੀ ਹੜ੍ਹ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਿਆਕਲਾਪੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਥਾਈ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ। ਤਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਸਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 105 ਸਾਲ ਪੁਰਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੇ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭੱਜਿਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵੀ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਾਧੀਨ ਰਿਹਾ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਆਪ ਕੁਮਾਊਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਘਟਨਾਵਸ਼ ਉਹ ਕੁਝ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹਾਰ ਹੋਏ।

ਕਨਕ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ 9ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਵੰਸ਼ ਪਾਲ ਯਾ ਪੰਵਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕਨਕ ਪਾਲ ਚਾਂਦਪੁਰ ਗੜੀ ਦੇ ਗੜਪਤੀ, ਭਾਨੂ ਪ੍ਰਤਾਪ, ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਵਲੋਂ ਵਿਆਹ ਰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬੰਨ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ 37ਵੇਂ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਜੈ ਪਾਲ ਨੇ ਬਾਕੀ ਗੜਪਤੀਯੋਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਲਗੜ (ਸਾਲ 1506 ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ (ਸਾਲ 1506-1519) ਲੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸਾਲ 1803 ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 1814 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂੱਜੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਸੀਮਾ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਲ 1815 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਵਲੋਂ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਜਿਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਿਮੀ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਦੋ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਂਟਾ ਗਿਆ। ਪੂਰਵੀ ਗੜਵਾਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਕੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਪਸ਼ਚਿਮੀ ਗੜਵਾਲ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੰਵਾਰ ਵੰਸ਼ਜ, ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵੰਸ਼ੋਂ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਨੂੰ ਪੁੰਨ: ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਗਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਸਾੰਮ੍ਰਿਾਜਵਾਦ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਅਨੁਭੂਤ ਹੋਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੀ ਜਾਨੋਂ ਜੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਜੋ ਖਾਸਕਰ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਵੀ ਅਨੁਸੂਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਹੁਗੁਣੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਗੜਵਾਲ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਨ। ਅਨੁਸੂਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਹੁਗੁਣਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਿਆਕਰੱਤਾ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਘਿਰਣਤ ਕੁਲੀ-ਵਗਾਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਅੰਤ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਹੁਗੁਣਾ ਜੋ ਆਪ ਇੱਕ ਬੁੱਧਿਜੀਵੀ ਸਨ, ਨੇ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ 8ਵੀਆਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਹਸਤਲਿਖਿਤ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਕੇ ਇੱਕ ਵਲੋਂ ਦੂੱਜੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਲ 1953 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਾ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਸਵਰਗ ਕੱਢਿਆ। ਬਿਨੋਵਾ ਭਾਵੇਂ ਅਤੇ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਹੋਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਗੁਣਾ ਸਮੁਦਾਏ ਦਾ ਇੰਨਾ ਖੌਫ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਘੋੜੇ ਵਲੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ। ਸਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਜਵਾਬ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਬੰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਬਨਣ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਭਾਗ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਸੰਗਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ ਪੈ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਮਾ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਰਣ ਮੰਦਿਰ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ।

ਇਤਹਾਸ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗੋਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਾਰਥ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏਸਾਧੁਵਾਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਂਨਤੀਸ਼ੀਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਲ 1803 ਦੀ ਬਿਰੇਹੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਮਾਨਿਇਤਾ ਬਹਾਲ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਦਰਭ
ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕੁੰਦੀ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਇਕ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਲੜਿਆ। ਇੱਕ ਕਿੰਬਦੰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਰਣ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਨਾਏ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਕਹਾਵਤਾਨੁਸਾਰ ਕਰਣ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹਾਂ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ( ਪਾਰਬਤੀ ) ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 8ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਉਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਡਿਮਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੰਕਰੀਸੇਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪੇਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਰੀਪੱਟੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੁਰਾ-ਘਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹਨ ; ਨੌਟੀ ਪਿੰਡ ਜਿੱਥੋਂ ਨੰਦ ਰਾਜ ਜਾਟ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਪਰਿਵਾਰੋਂ ਦੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੌਟਿਆਲੋਂ ਦਾ ਮੂਲ ਘਰ ਨੌਟੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਔਖਾ ਨੰਦ ਰਾਜ ਜਾਟ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਜੋਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ਜੋ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਦੀ ਈਸ਼ਟ ਦੇਵੀ ਹਨ। ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰਬਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਪਮ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਾਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਾ-ਘਰ – ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਘਰ – ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਜ ਜਾਟ ਆਜੋਜਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੇਕੋਂ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਧੂਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਕੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਸ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਲ 1803 ਦੀ ਬਿਰੇਹੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਕ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਮਾਨਿਇਤਾ ਬਹਾਲ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਬਾਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਲ 1803 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੇ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵੀ ਆਮ ਸ਼ੇਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਹਾ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਿਊਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪ ਕੁਮਾਊਂ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਕਤਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਟਣ ਵਲੋਂ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਦਏ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੰਵਾਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਨਕ ਪਾਲ ਨੇ ਚਾਂਦਪੁਰ ਗੜੀ, ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਿਸਦੇ 37ਵੇਂ ਵੰਸ਼ਜ ਅਜੈ ਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬਸਾਈ। ਕਨਕ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਵੰਸ਼ ਪਾਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਹਲਾਇਆ ਜੋ ਨਾਮ 16ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਲ 1803 ਤਕ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਗੋਰਖਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਾਲ 1814 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੀਮਾ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1815 ਵਿੱਚ ਗੜਵਾਲ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੋਰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਵਲੋਂ ਖਦੇੜਕਰ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਭੱਜਿਆ– ਪੂਰਵੀ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਗੜਵਾਲ– ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਵੀ ਗੜਵਾਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੋਲ ਰੱਖਕੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵੀ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਗੜਵਾਲ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ।

ਬਰੀਟੀਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਰੇਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1960 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲਗਾ ਜਦੋਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਸੜਕਾਂ ਬਣੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਤਹਸੀਲ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੜ ਅਤੇ ਲੂਣ ਵਰਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਣਪ੍ਰਾਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਦਵਾਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਚਮੋਲੀ ਜਿਲਾ ਬਣਾ ਤੱਦ ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਉੱਤਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਇਹ ਭਾਗ ਬਣਾ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪੰਜ ਆਰੰਭਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਵਲੋਂ 2805 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ। ਨੰਦਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਕੰਦਾਸੁ ਸੀ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨੰਗਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਕਣਵ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੜੀ ਗਈ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸਲਿਏ ਬਦਲ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮਸਥਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇਵਪਰਿਆਗ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮਸਥਲ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਧਾਮ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ 86 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਰੀਨਗਰ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ) ਤੋਂ 34 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਸਮੁੰਦਰ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 1500 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੜਕ ਰਸਤੇ ਦੁਆਰਾ 70 ਕਿ ਮੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਨ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ 33 ਕਰੋੜ ਦੇਵੀ -ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਲੋਂ ਉਤਰੇ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਥੋਂ ਪਵਿਤਰ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੜਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਨਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੱਸ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਹੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਲੋਂ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਸੌਂਦਰਿਆ ਅਦਵਿਤੀਏ ਹੈ। ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਡੰਡਾ ਨਾਗਰਾਜ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰਵਦਨੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਹਨ। ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੌਵੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ

ਮਾਨਤਾਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਕਰੜੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵ. ਆਚਾਰਿਆ ਸ਼੍ਰੀ ਪੰ. ਚਕਰਧਰ ਜੋਸ਼ੀ ਨਾਮਕ ਜੋਤਿਸ਼ਵਿਦ ਅਤੇ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਗ੍ਰਹਸਥਾਨ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦਸ਼ਰਥਾਂਚਲ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਕਟਸਥ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਦੂਰਬੀਨਾਂ (ਟੇਲੀਸਕੋਪ) ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ 1677 ਈ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 3000 ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਬੰਧਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਘੜੀ, ਪਾਣੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਘੜੀ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ। ਡਾ. ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਸਕਰ ਜੋਸ਼ੀ (ਗੁਰੁਜੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ) ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਰੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਦਰਭ

ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਫਤਹਿ ਉੱਪਰੰਤ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਧੋਬੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਾਪਾਕੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਦਰੀਨਾਥ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾ ਵਿਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੇਤੁ ਕੁਟਿਆ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਕੁਟੀਆ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਸੈਂਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਇੱਥੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬਸ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਬਾਵੁਲਕਰ ਲੋਕ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮੁਛਿਆਲੀ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਸ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਇਥੋਂ ਬਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਟ ਮਹਾਦੇਵ ਚੱਲੀ ਗਈ। ਤਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਭਰਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਅਯੋਧਯਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣਾਰਥ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਸਹਿਤ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੇਦਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦਾ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਹਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥਾਤਮਜ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਹਿਤ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਆਉਣ ਦਾ ਚਰਚਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਆਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੈ।

ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਤ ਸਹਸਤਰ ਕਮਲ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਵਲੋਂ ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਨੁਸਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਪੋਵਨ ਹੈ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਵਲੋਂ ਸਾਤ ਮੀਲ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤਪੋਵਨ ਹੈ। ਕੇਦਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਸਹਿਤ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਪਧਾਰਨੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆਕੀ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸਤੋਪੰਥ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥ ਕਾਰਕ ਹਿਮਨਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲਸਰੋਤ ਗੌਮੁਖ ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਹਿਮਨਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਅੰਸ਼ ਖਾਟਲਿੰਗ ਹਿਮਨਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਔਸਤ ਉੱਚਾਈ 830 ਮੀਟਰ (2, 723 ਫੀਟ) ਹੈ। 2001 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [ 6 ] ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਕੁਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 2144 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 52 % ਪੁਰੁਸ਼: ਅਤੇ 48 % ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77 % ਹੈ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 59. 5 ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 82 % ਅਤੇ ਤੀਵੀਂ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 72 % ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਕੁਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ 13 % 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਬਦਰੀਨਾਥ ਧਾਮ ਦੇ ਪੰਡਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪੰਜ ਪਰਿਆਗ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ () ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜ ਪਰਿਆਗ ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ, ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ, ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ, ਨੰਦ ਪਰਿਆਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਦੇਵਪਰਿਆਗ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 1500 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਦੂਰੀ 70 ਕਿਮੀ0 ਹੈ। ਗਢਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੱਸ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬਹੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹਨ। ਰਘੂਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦਰਾਵਿੜ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਨੂੰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਪਰਿਆਗ ਵਿੱਚ ਕੌਵੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ

ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਰੁਦਰਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਰੁਦਰਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ। ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ 139 ਕਿਮੀ0 ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੂਢ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਰੁਦਰਨਾਥ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ

ਅਲਕਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਕਰਣ ਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਸੰਗਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਡਾ। ਇੱਥੇ ਉਮਾ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਕਰਣ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ/

ਨੰਦ ਪਰਿਆਗ

ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੰਦਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 2805 ਫੀਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ

ਧੋਲੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਰਿਆਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਭਨੀਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਤਲ ਤੋਂ 1372 ਮੀ0 ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜੋਸ਼ੀਮਠ-ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ (ਹਰਦੁਆਰ), ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲਾ,  ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਬੋਰਡ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਹਰਦੁਆਰ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹਰਿ ( ਰੱਬ ) ਦਾ ਦਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਦੁਆਰਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਸੱਤ ਪਵਿਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

3139 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਗੌਮੁਖ ( ਗੰਗੋਤਰੀ ਹਿਮਨਦ ) ਵਲੋਂ ੨੫੩ ਕਿਮੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਕਸ਼ੇਤਰੋ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਹਰਦੁਆਰ ਨੂੰ ਗੰਗਾਦਵਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਹਾ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾਜੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹੈ। 
ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰਦੁਆਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕੁੱਝ ਬੂੰਦਾਂ ਭੁੱਲ ਵਲੋਂ ਘਡੇ ਵਲੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਖਗੋਲੀ ਪੰਛੀ ਗਰੁੜ ਉਸ ਘਡੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਗਿਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਹੈ : - ਉੱਜੈਨ, ਹਰਦੁਆਰ, ਨਾਸਿਕ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ। ਅੱਜ ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ ਚਾਰਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ੩ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ੧੨ਵੇਂ ਸਾਲ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕੁੰਭ ਆਜੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਲੋਂ ਕਰੋਡੋਂ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ, ਭਕਤਜਨ, ਅਤੇ ਪਰਯਟਨ ਇੱਥੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਨੂੰ ਮਨਾਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਇਸਨਾਨ ਇਤਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹੈ।

ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ - ਦੀ - ਪੌਡੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਮਤਲੱਬ ਹੈ ਰੱਬ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਕਦਮ। ਹਰ - ਦੀ - ਪੌਡੀ, ਹਰਦੁਆਰ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਪਵਿਤਰ ਘਾਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਭਕਤੋਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤਯੋਹਾਰੋਂ ਜਾਂ ਪਵਿਤਰ ਦਿਵਸਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਣਾ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲਾ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਡਿਵੀਜਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦੇ ਭਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 29 ਦਿਸੰਬਰ 1988 ਨੂੰ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 24 ਸਿਤੰਬਰ 1998 ਦੇ ਦਿਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਨਰਗਠਨ ਵਿਧੇਯਕ, 1998 ਪਾਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਓੜਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮੂਹ ਵਿਧਾਨ - ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਨਰਗਠਨ ਅਧਿਨਿਯਮ 2000 ਪਾਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 9 ਨਵੰਬਰ, 2000, ਦੇ ਦਿਨ ਹਰਦੁਆਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ੨੭ਵੇਂ ਨਵਗਠਿਤ ਰਾਜ ਉਤਰਾਖੰਡ ( ਤੱਦ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ) ਦਾ ਭਾਗ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਅੱਜ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਲੋਂ ਪਰੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਕ ਗੰਤਵਿਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਉਦਯੋਗਕ ਏਸਟੇਟ, ਰਾਜ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ, SIDCUL ( ਸਿਡਕੁਲ ) , ਭੇਲ ( ਭਾਰਤ ਹੈਵੀ ਇਲੇਕਟਰਿਕਲਸ ਲਿਮਿਟੇਡ ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਹਾਇਕ।

ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ 

ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਹਰਦੁਆਰ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਹਰਦੁਆਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਰੂਪਦਰਸ਼ਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲਸਥਾਨ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਧਾਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਵੀ ਹੈ ( ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਧਾਮ ਹੈ : - ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ) , ਇਸਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਸਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਹਰਦੁਆਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੈ। ਹਰ ਯਾਨੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਰਿ ਯਾਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ। 
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਵਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਧੌੰਮਿਅ ਰਿਸ਼ੀ , ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾਦਵਾਰ ਅਰਥਾਤ ਹਰਦੁਆਰ ਅਤੇ ਕਨਖਲ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮ ਕਪਿਲ ਜਾਂ ਕਪਿਲਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗੀਰਥ, ਜੋ ਸੂਰਿਆਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੇ ਪੜਪੋਤਾ ( ਸ਼ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰਵਜ ) ਸਨ, ਗੰਗਾਜੀ ਨੂੰ ਸਤਜੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ੬੦, ੦੦੦ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਵਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਣ ਲਈ ਦੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਕਰੋਡੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਭਾਂਦੇ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾਜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਦਮ - ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡੇ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਦੀ ਪੌਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਰੀ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਮਾਂ ਪਵਿਤਰ ਗੰਗਾਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਰਹਤੀਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ 

ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਦੇਹਿਰਾਦੂਨ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਪੌੜੀ ਗੜਵਾਲ , ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁੜਕੀ, ਮੁਜੱਫਰ ਨਗਰ ਅਤੇ ਬਿਜਨੌਰ ਹਨ। ਨਵਨਿਰਮਿਤ ਰਾਜ ਉਤਰਾਖੰਡ ਨੇ ਸਮਿੱਲਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਡਿਵਿਜਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਦੀ ੯ ਸੀਟੇ ਹਨ ਜੋ ਹਨ - ਭਗਵਾਨਪੁਰ, ਰੁੜਕੀ, ਇਕਬਾਲਪੁਰ, ਮੰਗਲੌਰ, ਲਾਂਧੌਰ, ਲਸਕਰ, ਭਦਰਬਾਦ, ਹਰਦੁਆਰ, ਅਤੇ ਲਾਲਡਾਂਗ। ਜਿਲਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਤਿੰਨ ਤਹਸੀਲੋਂ ਹਰਦੁਆਰ, ਰੁੜਕੀ, ਅਤੇ ਲਸਕਰ ਅਤੇ ਛੇ ਵਿਕਾਸ ਖੰਡਾਂ ਭਗਵਾਨਪੁਰ, ਰੁੜਕੀ, ਨਰਸਾਨ, ਭਦਰਬਾਦ, ਲਸਕਰ, ਅਤੇ ਖਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਟਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ ਰਾਵਤ ਹਰਦੁਆਰ ਲੋਕਸਭਾ ਸੀਟ ਵਲੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਸਦ, ਅਤੇ ਮਦਨ ਕੌਸ਼ਿਕ ਹਰਦੁਆਰ ਨਗਰ ਵਲੋਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਹਨ।

ਭੂਗੋਲ 

ਹਰਦੁਆਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਪਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮਿੱਟੀ ਇਸਵਿੱਚ ਘੁਲਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕਦਮ ਸਵੱਛ ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੱਖ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਜੀਰਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਰਵਾਹ ਹਨ : ਰਾਨੀਪੁਰ ਰਾਵ , ਪਥਰੀ ਰਾਵ , ਰਾਵੀ ਰਾਵ , ਹਰਨੋਈ ਰਾਵ , ਬੇਗਮ ਨਦੀ ਆਦਿ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਜੰਗਲਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਵੰਨਿਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਾਹਸਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾਜੀ ਇਸ ਗੇਟਾਂ ਵਲੋਂ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਰਾਮਗੜ ਗੇਟ ਅਤੇ ਮੋਹੰਦ ਗੇਟ ਜੋ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਲੋਂ ੨੫ ਕਿਮੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਤੀਚੂਰ, ਰਾਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਚੀਖ ਗੇਟ ਹਰਦੁਆਰ ਵਲੋਂ ਕੇਵਲ ੯ ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਕੁਨਾਓ ਗੇਟ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਲੋਂ ੬ ਕਿਮੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਲਾਲਧੰਗ ਗੇਟ ਕੋਟਦਵਾਰਾ ਵਲੋਂ ੨੫ ਕਿਮੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ੨੩੬੦ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ੨੯.੯੬ ਡਿਗਰੀ ਜਵਾਬ ਅਤੇ ੭੮.੧੬ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰਵ ਹਨ। ਹਰਦੁਆਰ ਸਮੁਂਦਰ ਤਲ ਵਲੋਂ ੨੪੯.੭ ਮੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਿਕਾ 

ਉਹ ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛਲੀ ਕਈ ਪੀਢੀਆਂ ਦੀ ਫੈਲਿਆ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਬਾਹਮਣ ਪੰਡਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੁਆਰਾਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਕਲਮੀਪੰਜਿਵਾਂਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸੌਂਪੀਆਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਜਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਹੇਜ ਕਰ ਰੱਖੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੰਜਿਕਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਡਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਜੋ ਜਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕਈ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਈ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਪਿਤੁ ਈਸਾਈ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਪਿਤੁ ਸੱਤ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਡੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀ ਇਸ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾਪੰਜਿਕਾਵਾਂਵਲੋਂ ਲੈਣਾ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਪੂਰਵ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਹਰਦੁਆਰ ਦੀ ਪਾਵਨ ਨਗਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਜੋਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਂ / ਅਤੇ ਅਰਥੀ - ਦਾਹ ਜਾਂ ਸਵਜਨੋਂ ਦੇ ਹੱਡ ਅਤੇ ਰਾਖ ਦਾ ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਨ ਜੋਕਿ ਅਰਥੀ - ਦਾਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ - ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਦੇ ਧਾਰਕ ਪੰਡਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਪੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ - ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਜਨਮਾਂ ਅਤੇਮ੍ਰਤਿਉਵਾਂਦੇ ਟੀਕਾ ਸਹਿਤ ਨਵੀਨੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤੀ ਹੈ।

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਦੁਆਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹੱਕੇ - ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਪੰਡਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਤਾਂਤ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ - ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਵੀਨੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਅਤ ਪੰਡਤ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿਦੂ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਚਲਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਭਿਕੀਏ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਡਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਗੰਤੁਕ ਆਪਣੇ ਫੈਲੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜਿਲਾਂ - ਪਿੰਡਾਂ, ਦਾਦਾ - ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ - ਪੜਦਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਜਨਮਾਂ ਅਤੇਮ੍ਰਤਿਉਵਾਂਜੋ ਕਿ ਫੈਲਿਆ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੋਣ ਅਪਿਤੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਓ। ਆਗੰਤੁਕ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਵੀਨੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਣ ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਪੰਜੀ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਬਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਦਸਖ਼ਤੀ ਕਰਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਆਏ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਬਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜਲਵਾਯੂ 

ਤਾਪਮਾਨ

ਗਰਮੀ : ੧੫ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ - 42 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ

ਸਰਦੀ : ੬ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ - ੧੬.੬ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ

ਆਬਾਦੀ 

੨੦੦੧ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਦੁਆਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜਨਸੰੱਖਾ ੨, ੯੫, ੨੧੩ ਸੀ। ਪੁਰਖ ੫੪ % ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ੪੬ % ਹਨ। ਹਰਦੁਆਰ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ੫੯.੫ % ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ੭੦ % ਹੈ : ਪੁਰਖ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੭੫ % ਅਤੇ ਤੀਵੀਂ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ੬੪ % ਹੈ। ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ, ੧੨ % ਜਨਸੰੱਖਾ ੬ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ
ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਗੜਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਗਾਜੀਆਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗੜਵਾਲ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਬਸਾਇਆ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਸਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੜਵਾਲ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਵੀ ਰਾਜ ਚੁਹਾਨ ਨੇ ਹੜਪ ਲਿਆ।

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਫਰੂਖਾਬਾਦ (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ: فرخ آباد) ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਲੋਕਸਭਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਤਰ - ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਰਿਮਾਪ ੧੦੫ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ੬੦ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ੪੩੪੯ ਵਰਗ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਹੈ, ਗੰਗਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਅਤੇ ਈਸਨ ਨਦੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ - ਕਾਲ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ, ਪਾਂਚਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ - ਨਿਰੇਸ਼ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਪਿੱਛੜੇਪਣ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਿਰੱਖਰਤਾ ਅਤੇ ਬੇਰੋਜਗਾਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ

ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ੧੦੦ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੇ ਅਰਧਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ੩੦੦ - ੪੦੦ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਅਨੇਕ ਖੰਡਹਰ ਅਜੇ ਬਚੇ ਪਏ ਹਨ। ਪਰਵਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਕਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਭਵਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ੨੦ ਮਕਬਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਚਾਈ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਰ ਦੀ ਤਹਿ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛਿਪੇ ਰਾਜਗੀਰੀ - ਕਲੇ ਦੇ ਉਹ ਮੌਲਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਗੀਰੀ - ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚਿਹਨ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਘਾਟਿਆ - ਘਾਟ, ਟੋਂਕ - ਘਾਟ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਸਾਰੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘੱਟੀਆ - ਘਾਟ ਅੰਤਿਏਸ਼ਟਿ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੱਟੀਆ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਇੱਥੇ ਮਰਨਾ-ਜੰਮਣਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਜੀਰਣ - ਸ਼ੀਰਣ ਖੰਡਹਰ ਏਧਰ - ਉੱਧਰ ਹਨ। ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਨੂੰ ਪਰਿਲਕਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਕੁੱਝ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਡੀ . ਏਨ . ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁੱਝ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ (ਬਾਦ) ਗੁਪਤ ਕਾਲੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲੇ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਡੀ . ਏਨ . ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕੋਟਿ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਮੰਦਿਰ 

ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਉਮਾ - ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ੧੧ - ੧੨ ਸ਼ਦੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਕਲਾ ਪਾਰਖੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ। ਉੱਤਰ - ਮੁਗਲਕਾਲੀਨ ਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੰਦਿਰ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਦਾਰਵਹਿਸ਼ਟਕ ਸੌਂਦਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲੇ ਦੇ ਸਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਸੌਂਦਰਿਆ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ - ਸ਼ਾਸਰ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਘਾਤਾ। 
ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬੜਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ - ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੀ ਪਾਸ਼ਾਣ - ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਲਵੇਰੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਕਿਤਾਬ ਉਲ - ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੁਰਗ

ਇੱਕ ਦੁਰਗ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣੇ ਵੀ ਅਕਸ਼ਯ ਹੈ, ਰਾਜਪੂਤ ਰੇਜੀਮੇਂਟਲ ਸੇਂਟਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿਅ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲੋਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲਾ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਸਹੀ - ਸਲਾਮਤ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਪੂਤ ਰੇਜੀਮੇਂਟਲ ਸੇਂਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਅਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਦਵਾਰ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਉਸਨੂੰ ਨਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਤਰਫ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਰਵਾਜੇ ਹੈ ਦਰਵਾਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਰਵਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਦਰਵਾਜਾ, ਹੁਸੈਨਿਆ ਦਰਵਾਜਾ, ਕਾਦਰੀ ਦਰਵਾਜਾ, ਜਸਮਾਈ ਦਰਵਾਜਾ, ਮਊ ਦਰਵਾਜਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮਸਜਦ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕ ਰੁਪੋਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਣੀ ਬਾਗ, ਰਾਣੀ ਘਾਟ, ਰਾਣੀ ਦਰਵਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮਸਜਦ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਗ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਧਵਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਲਵੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਟਾਊਨਹਾਲ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਤੋਂ ੧੨ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਕਾਨਪੁਰ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਗਨਾਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਹੈ। ਮੋਹੰਦਾਬਾਦ, ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਤੋਂ ੨੦ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣੇ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੀਰਣ - ਸ਼ੀਰਣ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੋਹੰਮਦਾਬਾਦ ਦਾ ਕਿਲਾ ਫੌਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਬਾਦ ਧਵਸਤ ਹੋਇਆ। ਜੈਚੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਛਾਉਨੀ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗਲਕ ੧੩੪੩ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਠਹਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫੌਜੀ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ। ਦਿਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਯਚਯੁਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਥੇ ੩ ਸਾਲ ੮ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਬੰਦੀ ਰਹੇ।

ਸੰਕਿਸ਼ਾ

ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ੩੫ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਥਮੋੱਲੇਖ ਵਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਨਿਰੇਸ਼ ਸੀਤਾ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਆਮੰਤਰਿਤ ਸਨ। ਜਨਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿ ਗਰਵ ਦਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੁਆਰਾ ਪਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜ ਕੁੰਸ਼ਧਵਜ ਨੂੰ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਇੱਥੇ ੮ - ੧੦ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਉਹ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਬੁੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬੋਧੀ ਵਿਹਾਰਾਂ, ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ।

ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਦਾ ਉਤਖੰਨ ਕਾਰਜ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਉੱਚਕੋਟਿ ਦੇ ਭਵਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਤਦੰਤਰ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਬੋਧੀ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਦੇਆਸ਼ਰਇਦਾਤਾਵਾਂਦੁਆਰਾ ਬਨਾਵਾਏ ਗਏ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਵੀ ਬੌੱਧੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਪਾਂਧੀ ਫਾਹਮਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਤੀਰਥ - ਪਾਂਧੀ ਹਵੇਨਤਸਾਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਸੱਜਿਤ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਵਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਗਰਾਮ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਹੈ।

ਕੰਨੌਜ

ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ੨੫ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੇਂਦਰ ਕੰਨੌਜ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਗਰ ਕੌਸ਼ਾੰਬ ਦੁਆਰਾ ਬਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ੬੦੬ ਈ੦ ਵਿੱਚ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਜਦੋਂ ਥਾਨੇਸ਼ਵਰ (ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ) ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੰਗਾਤਟੀਏ ਕੰਨੌਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀ। ਕਠਿਆਦ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ੪੧ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੇਂਦਰ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਕੋਟਿ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

੬ਵੀਂ ਸ਼ਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਧਿਆ। ਕੰਨੌਜ ਅਨੇਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਦੁਰਭਾਗਿਅਵਸ਼ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਪਾਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਰਣਿਮ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਸ਼ਾਕ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਤਰ ਫੂਲਮਤੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਨਿਕਟਸਥ ਚੌਧਰੀਪੁਰ ਖੇਤਰ, ਦੇਵਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਲੀਮਪੁਰ ਗਰਾਮ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਦਾ ਅਦਵਿਤੀਏ ਸੌਂਦਰਿਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

੮੩੬ ਈ੦ ਵਿੱਚ ਕੰਨੌਜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪੱਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਪਾਲ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਮੋਹੰਮਦ ਗਜਨੀ ਦੇ ੧੦੧੮ ਈ੦ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾ - ਵਾਰ ਹੋਏ ਆਕਰਮਣਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਛਿੰਨ - ਭਿੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੰਨ: ਨਹੀਂ ਉੱਭਰ ਪਾਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਗਜਨੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵ੍ਰਤਾਂਤ ਉਤਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ੧੦, ੦੦੦ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹੰਮਦ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ੧੦੩੦ ਵਿੱਚ ਅਲਵੇਰੁਨੀ ਕੰਨੌਜ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਰਚੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਵੀ ਹਿੰਦੂ - ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਹ੍ਰਦਇਤਾ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਜੈਚੰਦ ਗਰਵਾਰ ੧੧੯੩ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਅਤੇ ਵੀਰਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ (ਤੁਰਕੁਸ਼) ਲਗਾਇਆ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਤੋਂ ਸਕਿਸਾ ਬੋਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੇ।

ਕਾਂਪਿਲ

ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਤਰ - ਪਸ਼ਚਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ੪੫ ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਚਰਚਾ ਦਰੋਪਤੀ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਰੁਪਟ ਨੇ ਦਰੋਪਤੀ ਸਵਯੰਵਰ ਇੱਥੇ ਆਜੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਾੰਪਿਲ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਾਨ ਇਹ ਨਾਮਕਰਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਹਿੰਦੂ ਵ ਜੈਨ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਲਈ ਪਵਿਤਰ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਗਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥਕਰ ਸ਼੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਬਸਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰਹਵੇਂ ਤੀਰਥਕਰ ਬਿਮਲਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਣ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਕਾੰਪਿਲ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਲਦਾਰ ਮੰਦਿਰ ਹਨ।

ਸਮਗਰਤਆ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤੀ ਸੈਰ ਨਕਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਂਨਤੀਸ਼ੀਲ ਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕੁੱਝ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਿ: ਸੰਦੇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਵਿਲੰਬਾਵਸ਼ਿਅਕਤਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਚਾਰ ਅਤੇ ਤਤਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂਨੂੰ ਸੁਚਾਰੁ ਰੁਪ ਤੋਂ ਆਜੋਜਿਤ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਿੰਘ ਕਰਣ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੀ ਮਕਾਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਹਭਾਗੀ ਹੋ ਉਦੋਂ ਸਰਵਾ ਤਰੱਕੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। 
ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਯਟਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਗਰੀ ਹੈ। ਕਾੰਪਿਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ - ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡੋਂ ਉੱਤੇ ਉਤਕੀਰਣਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਕਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੌੱਧੋਂ ਦਾ ਮੱਕਾ ਸੰਸਾਰਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨੌਜ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਦੁਨਿਆਭਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੇਂਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਦੌਲਤ - ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਅਨਵੇਸ਼ਣ ਇਸਦੇ ਮਾਲਦਾਰ ਇਤਹਾਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹਨ। 
ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਖੁਦਾਈ ਫੱਰੂਖਾਬਾਦ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਉਦਘਾਟਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਵੀ ਬਚਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਭਾਵੀ ਸੰਤਤੀਯੋਂ ਦੇ ਲਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਭਵਨ ਸਿਰਫ ਇੱਟ ਚੂਨੇ ਦੇ ੜੇਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਪਿਤੁ ਅਤੀਤ ਦੇ ਚੁੱਪ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹਨ। ਅੱਜ ਕਲਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲੇ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਆਯਾਮਾਂ ਦੇ ਗਹਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਪਰਮਾਵਸ਼ਿਅਕਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਆਸਾਨ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਭਾਵੀ ਇਤੀਹਾਸਾਂਵੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਅਇਨਾਰਥ ਇੱਕ ਅਦਵਿਤੀਏ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਬਿਠੂਰ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: بٹھور), ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 27 ਕਿ ਮੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1857 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸ਼ਰੀਗਣੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਦਯੋਗਕ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ 22 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਕੰਨੌਜ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਿਠੂਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ, ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਰਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਜੀਰਣ - ਸ਼ੀਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹਨ; ਲੇਕਿਨ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇਤਹਾਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਨਾ ਰਾਵ ਅਤੇ ਤਾਤੀਆ ਟੋਪੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਟੋਪੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬੈਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਸੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਤਲੜਾ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਔਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਕੇ ਵੀਹ - ਵੀਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਰਾਵ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 1860 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਠੂਰ ਪਰਤ ਕੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ:جمنا دریا)  ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ।  ਕੋਹ ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਜਮਨੂਤਰੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।  ਅਤੇ 850 ਮੀਲ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।  ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਤਬਰਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਦਿੱਲੀ,  ਬਰੰਦਾਓਨ,  ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ,  ਇਸ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਬਸੇ ਹਨ।  ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਲੋਂ ਮਥੁਰਾ ਤੱਕ ਇਸਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਯਾਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।  ਚਨਬਲ,  ਬਇਤਵਾ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਸੋਨ ਨਦੀ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਨ ਜੋ ਬੱਝੀ ਚੱਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।  ਹਿੰਦੂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮੁਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿਤਰ ਸੱਮਝਦੇ ਹਨ।  ਕਾਨਪੁਰ  ਦੇ ਕੋਲ ਨਦੀ ਜਮੁਨਾ ਵਲੋਂ ਨਹਿਰ ਭੋਜਨ ਸ਼ਰਕੀ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ।  ਜੋ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋਆਬਹ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾਏ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ ਜਰਾ ਹੇਠਾਂ ਨਹਿਰ ਆਗਰਾ ਵੀ ਨਦੀ ਜਮੁਨਾ ਵਲੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਨਾਮਕ ਜਗ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।  ਇਹ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵਾਹ ਖੇਤਰ

ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸੀਮਾ  ਦੇ ਸਹਾਰੇ 95 ਮੀਲ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰ ਉੱਤਰੀ ਸਹਾਰਨਪੁਰ  ( ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ )  ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ।  ਫਿਰ ਇਹ ਦਿੱਲੀ,  ਆਗਰਾ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਜਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਦੋ ਆਬ ਦੀ ਆਰੀਆ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਰਿਆੋਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਾ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਰੁਪ ਬੰਨ ਸਕਿਆ ਸੀ।  ਬਰਜਮੰਡਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜਮੁਨਾ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨਦੀ ਹੈ।  ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਬ੍ਰਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੰਬਧ ਹੈ,  ਜਮੁਨਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਦੀ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।  ਵਸਤੁਤ: ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ,  ਇਸਦੀ ਦੀਰਧ ਕਾਲੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਯਹਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ  ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨੁਸ਼ਰੁਤੀਯੋਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੇਵ ਸਵਰੁਪ ਹੈ।  ਭੁਵਨਭਾਸਕਰ ਸੂਰਜ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ,  ਮੌਤ  ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਜਮਰਾਜ ਇਸਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਸਦੇ ਪਰਿ ਮੰਨਣਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।  ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਂਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਬ੍ਰਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ  ਦੇ ਜਨਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੈ,  ਉੱਥੇ ਜਮੁਨਾ ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ।  ਅਤ: ਬ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜਮੁਨਾ ਮਾਂ ਕਹਿਣਾ ਸਰਵਥਾ ਸਾਰਥਕ ਹੈ।  ਬਰੰਹ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਆਤਮਕ ਸਵਰੁਪ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟੀਕਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ  -  ਜੋ ਸ੍ਰਸ਼ਟਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨੂੰ ਲਕਸ਼ਣੋਂ ਵਲੋਂ ਸੱਚਿਦਨੰਦ ਸਵਰੁਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਜਿਸਦਾ ਵਰੰਹ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,  ਉਹੀ ਪਰਮਤਤਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਮੁਨਾ ਹੈ।  ੧ ਗੌੜਿਅ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਪ ਗੋਸਵਾਮੀ  ਨੇ ਜਮੁਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਚਿਦਾਨੰਦਮਈ ਵਤਲਾਇਆ ਹੈ।  ੨ ਗਰਗਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪਚਾਂਗ- 
 ਪਟਲ  
 ਪੱਧਤੀ  
  ਕਵਏ  
  ਉਸਤਤ  
  ਸਹਸਤਰ 
ਨਾਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ।  ਜਮੁਨਾ ਸਹਸਤਰ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਜੀ   ਦੇ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਨਾਮਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸਦੀ ਪਸ਼ਸਤੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ੩ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪਰਮਭਕਤ ਇਸਦਾ ਦੈਨਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੈ।

ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ  ਦੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਆ ਵੱਲਭ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਗਿਰੀਰਾਜ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਧਿਕਤਾ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦਾ ਸਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਕਵੀ ਹੋ,  ਜਿਨ੍ਹੇ ਆਪਣੀ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ  -  ਸ਼ਰੱਧਾਂਜਲਿ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਦੀ ਹੋ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਮੁਨਾ ਵਡਿਆਈ ਸਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਲੇਖਨੀਯ ਅੰਗ ਹੈ।

ਨਦੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ

ਨਦੀ ਜਮੁਨਾ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘਾ,  ਇੱਕ ਉਥਾਲੋ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ,  ਇਹ ਔਸਤ ਗਹਿਰਾਈ 10 ਫੀਟ  ( 3 ਮੀਟਰ )  ਅਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਗਹਿਰਾਈ 35 ਫੀਟ  ( 11 ਮੀਟਰ )  ਹੈ .  ਦਿੱਲੀ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਦੀ ਵਿੱਚ,  ਇਹ ਅਧਿਕਤਮ ਗਹਿਰਾਈ 68 ਫੀਟ  ( 20 ਮੀਟਰ )  ਹੈ .  ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ,  ਇਹ ਗਹਿਰਾਈ 3 ਫੁੱਟ ਹੈ  ( 1 ਮੀਟਰ )  .  ਨਦੀ ਦਾ ਹੀ ਗਹਿਰਾਈ 30 ਫੀਟ  ( 9 ਮੀਟਰ )  ਵੱਧਦੀ .

ਉਦਗਮ
ਜਮੁਨਾ ਦਾ ਉਦਗਮ ਸਥਾਨ ਹਿਮਾਲਾ  ਦੇ ਹਿਮਾੱਛਾਦਿਤ ਸ਼ਰੰਗ ਬੰਦਰਪੁੱਛ ੨੦, ੭੩੧ਊਂਚਾਈ ਫੀਟ ੭ ਵਲੋਂ ੮ ਮੀਲ  ਜਵਾਬ - ਪਸ਼ਚਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਲਿੰਦ ਪਹਾੜ ਹੈ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨੂੰ ਕਾਲਿੰਦਜਾ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਆਪਣੇ ਉਦਗਮ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਕਈ ਮੀਲ  ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੀਮਗਾਰੋਂ ਅਤੇ ਹਿੰਮ ਮੰਡਿਤਕੰਦਰਾਵਾਂਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਲੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਤੀਵਰਤਾਪੂਰਵਕ ਉਤਰਦੀ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਧਾਰਾ ਯਮੁਨੋੱਤਰੀ ਪਹਾੜ  ( ੨੦, ੭੩੧ਊਂਚਾਈ ਫੀਟ )  ਵਲੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਇਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਰਥ ਹਜਾਰਾਂ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਪਾਂਧੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਾਲ  ਦੇ ਕੋਂਨੇ - ਕੋਂਨੇ ਵਲੋਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 
ਯਮੁਨੋੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਇਹ ਨਦੀ ਅਨੇਕ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆç ਅਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਜਨ - ਤਰਜਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਦਿਅਰ,  ਕਮਲਾਦ,  ਵਦਰੀ ਅਸਲੌਰ ਵਰਗੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਤੋਂਸ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਂਚਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।  ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਦਾਮਨ ਦਾ ਛੱਡ ਕਰ ਦੂਨ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਕਈ ਮੀਲ  ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗਿਰਿ,  ਸਿਰਮੌਰ ਅਤੇ ਆਸ ਨਾਮਕ ਛੋਟੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਆਪਣੇ ਉਦਗਮ ਵਲੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ੯੫ ਮੀਲ  ਦੂਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਜਿਲੇ ਦੇ ਫੈਜਾਬਾਦ ਗਰਾਮ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।  ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦੇ ਤਟ ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਮੁੰਦਰ ਸਤ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ੧੨੭੬ ਫੀਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਵਾਹ 

ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਹਿਆ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਮੁਨਾ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਹੈ,  ਵਹਿਆ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨੁਸ਼ਰੁਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਉੱਲੇਖੋਂ ਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਮੁਨਾ ਪਿਛਲੇ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਲੋਂ ਵਿਧਮਾਨ ਹੈ,  ਤਦ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪਰਵਾਹ ਸਮਾਂ ਸਮੇਂਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਆਪਣੇ ਸੁਧੀਰਧ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਜਿੰਨੇ ਸਥਾਨ ਵਦਲੇ ਹੈ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੀ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਾਗਐਤੀਹਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਮਧੁਬਨ  ਦੇ ਸਮੀ ਵਗਦੀ ਸੀ,  ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਤਰੁਧਨ ਜੀ  ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਵਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਟੀਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ੧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਕਟਰਾ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸੀ।  ਸਤਰਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੂਰੋਪੀ ਵਿਦਵਾਨ ਟੇਵਰਨਿਅਰ ਨੇ ਕਟਰਾ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਰ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਮਾਂ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੀ।  ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਰਾਉਜ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਟਰਾ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ,  ਪਰ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਜਮੁਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ।  ੨ ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਕਟਰਾ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀ।

ਕਨਿਧੰਮ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ,  ਯਨਨਾਨੀ ਲੇਖਕਾਂ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਾਰਾ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਖਾ ਕਟਰਾ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਰਵੀ ਦੀਵਾਲ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।  ੩ ਜਵ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਚਾਰ ਗੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਦੋਂਵੇਂ ਵੱਲ ਅਨੇਕ ਸੰਧਾਰਮ ਬਨਾਏ ਗਏ,  ਤੁਹਾਡਾ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਕਟਰਾ ਵਲੋਂ ਹਟਕੇ ਅਕਸਰ  ਉਸੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੋਵੇਗੀ,  ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਹੈ,  ਪਰ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀ ਕਟਰਾ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੀ ਵਿਧਮਾਨ ਸੀ।  ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ,  ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਬੋਧੀ ਕਾਲ  ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਸੰਭਵਤ: ਸੋਲਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ ਮੰਦਰ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।  ਮੁੱਢੋਂ ਦੋ ਵਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੰਗਾ ਮਥੁਰਾ  ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਕੇ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਸਨ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੰਗਾ ਨਾਮਕ ਧਾਟ ਹੈ।  ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਾਇਕ ਨਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਟਰਾ  ਦੇ ਕੋਲ ਵਗਦੀ ਰਹੀ ਹੋ।

ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਗੋਬਰਧਨ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।  ੪ ਜਵਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੋਬਰਧਨ ਵਲੋਂ ਲਗਭਗ ਮੀਲ  ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।  ਗੋਵਰਧਨ  ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਦੋ ਛੋਟੇ ਗਰਾਮ ਜਮੁਨਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪਰਸੌਲੀ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦੇ ਹੈ।

ਬੱਲਭ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ  ਦੇ ਗੱਲ ਬਾਤ ਸਾਹਿਤ ਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਸਵਤ  ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਜਮੁਨਾਵਤੀ ਗਰਾਮ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦੀ ਸੀ।  ਉਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੀ ਦੋ ਧਾਰਾਐਂ ਸੀ,  ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਨੰਦਗਾਂਵ,  ਵਰਸਾਨਾ,  ਸੰਕੇਤ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਹਤੀ ਹੋਈ ਗੋਬਰਧਨ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾਵਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਪੀਰਧਾਟ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਗੋਕੁਲ  ਦੇ ਵੱਲ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।  ਅੱਗੇ ਦਾਨਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੋਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਆਗਰੇ ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਪਰਾਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨੂੰ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸ .  ੧੭੧੭ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।  ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾਪ੍ਰਸਾਦ ਕਮਠਾਨ ਨੇ ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ  ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਕਤਕਵਿ ਕਾਰਬੇਗ ਉਪਮਾਨ ਕਾਰੇ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਕਾਬੇਗ  ਦੇ ਕਥਨਾਨੁਸਾਰ ਜਮਨੇ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਪਰਾਸੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸਂ ੧੭੧੭ ਵਿੱਚ ਸਤਰਜਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ੬

ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਵਾਹ 
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਫੈਜਾਬਾਦ ਪਿੰਡ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅੱਗੇ ੬੫ ਮੀਲ  ਤੱਕ ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਪੰਜਾਵ  ਦੇ ਅੰਬਾਲੇ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਕਰਨਾਲ ਜਿਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਮੁਜੱਫਰ ਨਗਰ ਜਿਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਧਰਤੀ - ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਮਸਕੱਰਾ,  ਕਠ,  ਹਿੰਡਨ ਅਤੇ ਸਬੀ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਮੀਲਤੀਆਂ ਹਨ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਵਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਇਸਤੋਂ ਪੂਰਵੀ ਜਮੁਨਾ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਨਹਿਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਨਹਰੇਂ ਜਮੁਨਾ ਵਲੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ - ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸੈਕੜੋਂ ਮੀਲ  ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰੀ - ਭਰੀ ਅਤੇ ਉਪਜ ਸੰਪੰਨ ਵਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਧਰਤੀ - ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਧਾਰੇ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲ ਪੰਜਾਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੈ,  ਪਰ ਇਸਦੇ ਠੀਕ ਤਟ ਉੱਤੇ ਚਰਬੀ ਹੋਇਆ ਸਵਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਲੇਠੀ ਦਾ ਨਗਰ ਦਿੱਲੀ ਹੈ,  ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।  ਦਿੱਲੀ  ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਨਰ - ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,  ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਢੇਰਾਂ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਹਾਤੀ ਹੋਈ ਇਹ ਓਖਲਾ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬੰਨ੍ਹ ਬਾਂਧਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।  ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਵਲੋਂ ਆਗਰਾ ਨਹਿਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ,  ਜੋ ਹਰਿਆਣਾ,  ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੈਕੜੋਂ ਮੀਲ  ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਿੰਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਦਿੱਲੀ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਗੁੜਗਾਂਵਾ ਜਿਲਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਗਾਜੀਆਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਤੱਟਵਰਤੀ ਸਥਾਨ
ਬ੍ਰਜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਵੇਸ਼  ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਰ ਜਿਲਾ ਦੀ ਖੁਰਜਾ ਤਹਸ਼ੀਲ  ਦੇ ਜੇਬਰ ਨਾਮਕ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਫਰੀਦਾਬਾਦ  ( ਹਰਿਆਣਾ )  ਜਿਲਾ ਦੀ ਪਲਵਾਨ ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਹਾਥਰਸ ਜਿਲਾ ਦੀ ਖੈਰ ਤਹਸੀਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਛਾਂਦਾ ਤਹਸੀਲ  ਦੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਗਰਾਮ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਜਿਲਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਛਾਂਦਾ ਅਤੇ ਭਾਂਟ ਤਹਸੀਲੋਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਜੇਬਰ ਵਲੋਂ ਸ਼ੇਰਗੜ ਤੱਕ ਇਹ ਦਕਸ਼ਿਣਾਭਿਮੁਖ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਪੂਰਵ  ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਬ੍ਰਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੇਠੀ ਦਾ ਉਲੇਖਨੀਯ ਸਥਾਨ ਸ਼ੇਰਗੜ ਹੈ।
 
ਸ਼ੇਰਗੜ ਵਲੋਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪੂਰਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਗ ਕਰ ਫਿਰ ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।  ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਨ ਅਤੇ ਉਪਬਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਲੀਲਾ ਸਥਾਨ ਵਿਧਮਾਨ ਹਨ।  ਇੱਥੇ ਇਹ ਭਾਂਟ ਵਲੋਂ ਵ੍ਰੰਦਾਵਨ ਤੱਕ ਬਲਖਾਤੀ ਹੋਈ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਲ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।  ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸੀ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੱਗਭੱਗ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਜਿਹਾ ਬੰਨ ਗਿਆ ਸੀ।  ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਬਨਖੰਡ ਅਤੇ ਘਾਹ  ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਸਨ,  ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਂਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਗੋਪ ਬੱਚੀਆਂ  ਦੇ ਗਾਏ ਚਰਾਇਆ  ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਧਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਚਰਬੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਧਰਮਾਚਾਰਿਆੋਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣੋਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।  ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਸੁੰਦਰ ਘਾਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਮੰਦਿਰ  - ਦੇਵਾਲਏ,  ਛਤਰੀਆਂ ਅਤੇਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂਹੈ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਜਿਆਦਾ ਬੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਨਦੀ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਥੁਰਾ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਏਸਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ,  ਜਿਸਦੀ ਦੀਰਘਕਾਲਿਨ ਗੌਰਵ ਕਥਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਸੁੰਦਰ ਘਾਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਮੁਨਾ ਮੇਂਨਾਵ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਪੁੱਲ ਵਲੋਂ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਿਅ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਮਥੁਰਾ ਮੇੰਇੁਨਾ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੱਕੇ ਪੁੱਲ ਵਣ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂੱਜੇ ਉੱਤੇ ਸੜਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਚਲਦੇ ਹਨ।  ਮਥੁਰਾ ਨਗਰ ਦੀ ਦੱਖਣ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੋਕੁਲ ਵੈਰਾਜ ਵੀ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਜ  ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੰਚਿਤ ਕਰਣਾ ਹੈ।  ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਮਥੁਰਾ - ਵ੍ਰੰਦਾਬਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ  ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ,  ਪਰ ਜਵਸੇ ਇਸਤੋਂ ਨਹਰੇਂ ਕੱਢੀ ਗਈਆਂ ਹਨ,  ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਜਲੀਏ ਸਰੂਪ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।  ਕੇਵਲ ਵਰਖਾ ॠਤੁ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।  ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਥੁਰਾ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਗੋਕੁਲ ਅਤੇ ਮਹਾਬਨ ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾੰਿਏ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੁੱਢੋਂ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਫਰਹ ਜਿਵੇਂ ਗਰਾਮ ਹਨ।  ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਰੇਤੀਲੇ ਹਨ,  ਪਰ ਅੱਗੇ ਪਥਰੀਲੇ ਅਤੇ ਚਟਟਾਨੀ ਕੰਡੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਧਾਰਾ ਬਲਖਾਤੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਦਾਬਾਦ ਤਹਸੀਲ  ਦੇ ਗਰਾਮ ਅਕੋਸ  ਦੇ ਪੇ ਜਮੁਨਾ ਮਥੁਰਾ ਜਿਲਾ ਦੀ ਸੀ ਮਾ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਜਿਲੀਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਸਾਦਾਬਾਦ ਤਹਸੀਲ  ਦੇ ਮੰਦੌਰ ਗਰਾਮ  ਦੇ ਕੋਲ ਇਹ ਆਗਰਾ ਜਿਲਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਉੱਥੇ ਇਸਵਿੱਚ ਕਰਬਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਆਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਗਰਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਨਗਲਾ ਅਕੋਸ  ਦੇ ਕੋਲ ਇਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਠਮ ਝੀਲ ਹੈ,  ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ।  ਕੀਠਮ ਵਲੋਂ ਰੁਨਕਤਾ ਤੱਕ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਇੱਕ ਰਾਖਵਾਂ ਬਨਖੰਡ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,  ਜੋ ਸੂਰਦਾਸ ਬੰਨ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ।  ਰੁਨਕਤਾ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਗੋਘਾਤ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੈ,  ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੂਰਦਾਸ ੧੨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੁ ਬੱਲਭਾਚਾਰਿਆ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੀ। 
ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਹੁਤ ਨਗਰ ਆਗਰਾ ਹੀ ਹੈ।  ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ,  ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੈਰ ਥਾਂ ਹੈ,  ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।  ਇਹ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਵਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੁੱਲ ਨਿਰਮਿਤ ਹਨ।  ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹੈ,  ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਤਾਜ ਮਹਲ ਪਰਿਆਟਕੋਂ  ਦੇ ਨਮਿਤ ਅਤਿਆਧਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਆਗਰਾ ਨਗਰ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਫਿਰੋਜਾਬਾਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫਤੇਹਬਾਦ ਜਿਲਾ ਅਤੇ ਤਹਸੀਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬਾਅਦ ਬਟੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,  ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਜ ਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਸੀਮਾ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਬਟੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਮ ਸੌਰਪੁਰ ਹੈ,  ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ  ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਸ਼ੂਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।  ਇੱਥੇ ਜਮੁਨਾ ਨੇ ਜੋਰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬਟੇਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਟਾਪੂ  ਦੇ ਸਮਾਨ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਾਰਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਜਮੁਨਾ ਇਸਨਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਬਟੇਸ਼ਵਰ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਇਟਾਵਾ ਇੱਕ ਨਗਰ  ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਚਰਬੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਇਹ ਵੀ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਬਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਭੰਚਾਈ ਉੱਤੇ ਬਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਉੱਚੇ,  ਕਗਾਰ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਇਟਾਵਾ ਜਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ,  ਓਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।  ਇਟਾਵਾ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਮੱਧ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਚੰਬਲ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਫੈਲਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਆਪਣੇ ਉਦਗਮ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਬਲ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ,  ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਗਦੀ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ  ਦੇ ਫਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਸੰਗਮ ਬਣਾਕੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੈ।

ਚੰਬਲ  ਦੇ ਬਾਦ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਗਰ,  ਛੋਟੀ ਸਿੰਧ,  ਬਤਵਾ ਅਤੇ ਕੇਨ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹਨ।  ਇਟਾਵਾ  ਦੇ ਬਾਦ ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪੀ,  ਹਮੀਰ ਪੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਮੁੱਖ ਹੈ।  ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦ  ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ  ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਲੇ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੱਲ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,  ਜੋ ਦੋ ਮੰਜਿਲਾ ਹੈ।  ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤਮ ਪੁਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਜਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਸੰਗਮ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ,  ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਤੀਰਥਰਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੀ ਕੁਲ ਲੰਬਾਈ ਉਦਗਮ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਲੱਗਭੱਗ ੮੬੦ ਮੀਲ  ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ
ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਕਾਸ਼ੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੰਥ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ - ਕਾਸ਼ਿਰਿੱਤੇ ਤੂੰ ਇਵਕਾਸ਼ਿਨਾਸੰਗ੍ਰਭੀਤਾਹ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਦਿਅ ਵਵੈਸ਼ਣਵ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰੀਹਰਿਕੇ ਆਨੰਦਾਸ਼ਰੁ ਗਿਰੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਬਿੰਦੁਸਰੋਵਰਬਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਥੇ ਬਿੰਧੁਮਾਧਵਕੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਹੋਏ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੁਰੱਧ ਹੋਕੇ ਬਰਹਮਾਜੀਕਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਲ ਵਲੋਂ ਚਿਪਕ ਗਿਆ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣੋ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਬਰਹਮਹਤਿਆ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਛੋਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਪਾਲ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਘਟੀ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਪਾਲਮੋਚਨ - ਤੀਰਥਕਹਲਾਇਆ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁਜੀਸੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਘਰ ਲਈ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ - ਸਥਾਨ ਬੰਨ ਗਈ।

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਵਾਰਾਣਸੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Vārāṇasī), ਉਰਦੂ: بنارس) ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ, ਉਰਦੂ: کاشی) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਸਿਆ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ੲਿਸ ਨੂੰ 'ਸਿਟੀ ਆਫ ਟੈਂਪਲਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ
ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਲੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਸਿੰਧੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਡੋਗਰੀ, ਨੇਪਾਲੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਸੰਥਾਲੀ ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਬੋਲੀ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਆਦਿ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪੈਦਾਇਸ਼ 
ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ।ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਤਿੱਬਤ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

ਸਵਰ ਅੱਖਰ
ਸਵਰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ:

ਵਿਅੰਜਨ

ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਉੰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ:

ਯੂਨੀਕੋਡ

ਹਵਾਲੇ

ਲਿਪੀਆਂ
ਜਿੰਮੀ ਡੋਨਲ ‘ਜਿੰਬੋ’ ਵੇਲਸ (ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ, 1966 ਈ:) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਦਮੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕਤ ਸੱਮਗਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਜਿੰਮੀ ਵੇਲਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਿੰਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਡੋਰਿਸ ਹੈ।

ਜਨਮ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਜਿੰਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੰਨਟਸਵਿਲ, ਅਲਬਾਮਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜਿਥੇ ਉਹ ਰੈਨਡੋਲਫ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਾਈਨੈਂਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੰਟਸਵਿਲੇ, ਅਲਬਮਾ ਵਿੱਚ 7 ​​ਅਗਸਤ 1966 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ 8 ਅਗਸਤ ਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਿੰਮੀ ਸ੍ਰੀ ਇੱਕ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਡੌਰਿਸ ਐਨ (ਨੀ ਡਡਲੀ) ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ  ਨਾਨੀ, ਇਰਮਾ, ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿੰਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 

ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਲਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਰਲਡ ਬੁੱਕ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਖਰੀਦਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਗਈ, ਪਰ ਵੇਲਜ਼ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਵਰਲਡ ਬੁੱਕ ਵਿਚ ਕਮੀਆਂ ਸਨ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ।  

ਬ੍ਰਾਇਨ ਲੈਂਬ ਨਾਲ 2005 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਉ ਦੌਰਾਨ, ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਨੂੰ "ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੋਂਟੇਸਰੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦਰਸ਼ਨ" ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ।  ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ "ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਿਆਸ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਬੁੱਕ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੰਟੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਗ੍ਰੇਡ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੂਲ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਠਿਆਂ ਕੀਤਾ।  ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਕੈਰੀਅਰ 
ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ,ਪਰ ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨੈਂਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲੈਣਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਮੁਖੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵੇਲਜ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ ਅਤੇ  ਵੇਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਕੋਡ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ਼। ਅਲਾਬਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਇੱਕ  ਮਲਟੀ-ਯੂਜ਼ਰ ਡੰਜਿਅਨਜ਼ (ਐਮਯੂਡੀ) - ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਰਚੁਅਲ ਰੋਲ-ਪਲੇਅ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਜਨੂੰਨੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 

1995 ਵਿਚ ਨੈਟਸਕੇਪ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ "ਵਿਆਜ ਦਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਬਾਰੇ ਕਿਆਸ ਲਗਾਉਣ" ਦੁਆਰਾ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਉਦਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। 1996 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬੋਮਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।   

ਨੂਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 

ਬੋਮਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਵੇਲਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧੇਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। 1990 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਓਬਜੈਕਟਿਵਵਾਦ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੇਲਜ਼ ਨੂੰ ਲੈਰੀ ਸੈਂਗਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ, ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਅਕਾਦਮਿਕ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਸੇਂਗਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਰਚ 2000 ਵਿੱਚ, ਨੂਪੀਡੀਆ ("ਮੁਫਤ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼"), ਇੱਕ ਪੀਅਰ-ਰਿਵਿਉ, ਓਪਨ-ਕੰਟੈਂਟ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।   ਨੂਪੀਡੀਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਰੱਖਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਇੰਦਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਵੇਚਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੀਅਰ-ਰੀਵਿਉ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਇਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ

ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੌਬਰਟ ਸੀ. ਮਾਰਟਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨੂਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਖਰੜਾ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਓਪਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਸਿੰਗ ਥਿਊਰੀ 'ਤੇ ਇਕ ਪੇਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ  ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਉਹ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੇਲਜ਼ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਪਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨੂਪੀਡੀਆ ਮਾਡਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।

ਹਵਾਲੇ

ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਜਨਮ 1966
ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
"ਸਹਿ ਧੁਨੀ"

ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ⁶i99ਧੁਨੀਮ ਦਾ ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਾਕ [pin] ਵਿੱਚ [pʰ] ਅਤੇ [spin] ਵਿੱਚ [p]। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ /p/ ਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰ ਭੇਦਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਚਾਰ ਭੇਦਕ ਧੁਨੀਆਂ ਹੀ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਧੁਨੀਮ (phoneme) ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਸ ਦੇ ੳਚਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਧੁਨੀਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਰਣਿਕ ਸਾਂਝ ਵਾਲੇ ਧੁਨੀਮ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਬਦਲੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਬਦਲੀ (free variation) ਵਾਲੇ ਧੁਨੀਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਪੂਰਕ ਵੰਡ (complementary distribution) ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਤੌਰ ਤੇ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ /p/ ਧੁਨੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ /ph/ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ /p/ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਂਪ੍ਰਣ (aspirated) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ (unaspirated) ਸਥਿਤੀ ਭੇਦ ਦੇ ਕਾਰਣ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤੰਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਥ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ /p/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਚਾਰਨਿਕ ਰੂਪ ‘[ ]‘ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਖੇੜੂ /p/ ਧੁਨੀ ਵਿਓਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘/ /’ ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ - ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।
 
"Hockett" ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਇਕ ਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਜੋ ਵੱਖ – ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ (allophone) ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੋ ਧੁਨੀਮ (phoneme) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।“

“Gleason” ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਉਹ ਧੁਨੀ ਜਾ ਧੁਨੀ ਸ਼ੇਣ੍ਰੀ ਜੋ ਪੂਰਕ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ phoneme ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। allophone ਅਖਵਾਉਦੀਂ ਹੈ।
"J.D Collor" ਅਨੁਸਾਰ ‘“ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਕ ਵੰਡ (complimentary distribution) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੰਸ਼ਗ ਵਿੱਚ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹੋਦਂ ਸਮਝਾਉਣ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸ਼ਬਦ ‘clearly’ ਵਿੱਚ ਦੋ /L/ ਧੁਨੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ /L/ ਧੁਨੀਵਿੱਚ ਨਾਦ ਤੰਤੀਆਂ (vocal cords) ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਿਰਫ ਰਗੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਰਗੜ(friction) ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਿਰਫ ਨਾਦ (voiced) ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਬੁਲਾਰਾ (native speaker) ਇਸਨੂੰ ਬਿਨ੍ਹਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਜਾਂ (instruments) ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ /L/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਦੋ ਉਚਾਰਣਿਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ heart, hat. Hunt, heat, ਵਿੱਚ /h/ ਧੁਨੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਕਾਰਨ /h/ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਵਰ (vowels a, e, u, ea) ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਧੁਨੀਮ (phoneme) ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ /h/ ਦੀਆਂ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਧੁਨੀਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਪੂਰਕ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਇੱਕੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਦੁਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਨਿਖੇੜੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁੰਤਤਰ ਬਦਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ‘ਗਮ’ ਅਤੇ ‘ਗ਼ਮ’ ਵਿੱਚ /ਗ/ ਅਤੇ /ਗ਼/ ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਤਤਰ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ /ਗ/ ਸਹਿ ਧੁਨੀ ਅਤੇ /ਗ਼/ ਸਹਿ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

"David crystal" ਨੇ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਓਂਤਪਤੀ (derivation) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਗੇਤਰ (prefix) ਹੈ ਇਹ ਭਾਸ਼ਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪੀ (concept) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ (phone) ਅਤੇ ਰੂਪੀਮ (morph) ਨਾਲ। ਇਸ ਜੋੜ ਤੋਂ ਸਹਿ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਸਹਿ ਰੂਪੀਮ (allomorph) ਬਣਦੇ ਹਨ। 
	ਜੋ ਧੁਨੀਮ ਅਤੇ ਸਹਿ ਧੁਨੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਉਹ realization ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧੁਨੀਮ ਇਸ ਦੀ ਸਹਿ ਧੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ (Realize) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲਾ
ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼: (2002) “ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ” ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼

ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਵਿੜਕ

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਹਾਲਾਂਕਿ "ਸ਼ਬਦ" ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਿਉਨਾਰਦ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਨੇ ਕਿ 'ਸ਼ਬਦ' ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: “ A word is a minimal free form” ਅਰਥਾਤ “ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਲਘੂਤਮ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਹੈ।“ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੁਕਾਬਲਨ ਵਧੇਰੇ ਮਕਬੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਬੰਧੇਜੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਚਨ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ “ਸ਼ਬਦ” ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 
ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਸ਼ਬਦ” ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲਘੂਤਮ (minimal) ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਟੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਦੀ “ਸ਼ਬਦ” ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸ਼ੁਤੰਤਰ ਧੁੰਨੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਕ ਸੰਰਚਨਾ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਪਛਾਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ

ਡੇਵਿਡ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਸੌਟੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਭਾਵੀ ਠਹਰਾਉ (potential pause)
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਵਾਕ ਉੱਚੀ –ਉੱਚੀ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੁਹਰਾਏ। ਅਜਿਹੇ ਦੁਹਰਾਉ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰਾ ਇੱਕ ਉਚਾਰਖੰਡਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਧ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮੱਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਵੰਡਤਾ (indivisibility)
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਉੱਚੀ–ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿ ਨਵੇਂ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ:’ਉਹ ਲੜਕਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ’ ‘ਉਹ ਲੜਕਾ ਜਿਸਨੇ ਕਾਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੇਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਘੁਤਮ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ (minimal free)

ਸ਼ਬਦ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਚਾਰਣ-ਗਤ ਹੱਦਬੰਦੀ

ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਤਲਬ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਤੇ ਬਲ ਪੈਦਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਹੱਦਬੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਤੇ ਪਏ ਬਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਰਥਾਤਮਕ ਇਕਾਈਆਂ (semantic units)

ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਵਾਹਕ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਲੜਕਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ’ ਵਾਕ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਵਾਹਕ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਅਰਥ ਵਾਹਕ ਇਕਾਈਆਂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਅਹਿਜੇ ਸਕੰਲਪ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਮਕ ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ (Orthographic word)
 

ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਪੀਆਤਕਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ “ਉਚਾਰ-ਖੰਡ”, “ਉਚਾਰ ਖੰਡ” ਅਤੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਲੈਦੇਂ ਹਾਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਰੂਪ ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਰੂਪ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਕਿਸ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ (compound) ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕਿ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਰੂਪ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਇਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ:

ਸਤਿਗੁਰੁਕੀਸੇਵਾਲਸਫਲਹੈਜੇਕੋਕਰੇਚਿਤੁਲਾਏ॥

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਣਿਆ। ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਲਈ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੇਂਠਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਟਲੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਓਸਕਨ (Oscan) ਦੀ ਉਦਹਾਰਣ ਲੈਦੇਂ ਹਾਂ;
ਇੱਥੇ ਇਹ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਲੇ ਠਹਿਰਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਓਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ

ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ੳਚਾਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅੱਲਗ ਹੂੰਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ।ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਰੂਪ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਪੀਗਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਤੌਰ ਤੇ “ਲੜਕਾ ਹੱਸਦਾ ਹੈ’ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਲੜਕਾ’ /ਲ ਅ ੜ ਅ ਕ ਆ/ ਇਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਆਕਰਣਕ ਸ਼ਬਦ

‘ਸ਼ਬਦ’ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ‘ਵਿਆਕਰਣਕ ਸ਼ਬਦ’ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਮੁੰਡਾ, ਮੁੰਡਿਆਂ, ਮੁੰਡੇ, ਮੁੰਡਿਓ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈ ‘ਮੁੰਡਾ’ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਣਕ ਇਕਾਈ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ‘ਨੂੰ’ ‘ਨਹੀਂ, ‘ਉਹ’ ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਇਕਾਈ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਆਕਰਣਕ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਪੀਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਵਾਕਾਤਮਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣਕ ਕਾਰਜ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਆਕਰਣਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਕੋਸ਼ਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ

‘ਸ਼ਬਦ” ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਮੂਰਤ ਭਾਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੋਸੀ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕੋਸ਼ਗਤ (DICTIONARY) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਗਤ ਇਕਾਈ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੈਵਿਡ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਮੂਰਤ ਭਾਵ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸਾਂਝਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਵਿਧ ਭਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਧ ਰੂਪ ਇਕੋ ਹੀ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ /walk, walking, walks/ ਇੱਕੋ ਕੋਸ਼ਕ walk ਦੇ ਵਿਭਕਤੀ ਰੂਪ (inflexion) ਹਨ[ ਅਹਿਜੇ ਆਧਾਰ ਭੂਤ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ‘ਕੋਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਕ, ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਜਾਂ (entries) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਸ਼ਕਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਵਾਰਥ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭਗਤ ਭੇਦ ਨੂੰ ‘ਕੋਸ਼ਗਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਢਲੇ ਕੋਸ਼ਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਿਭਕਤੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕੋਸ਼ਕੀ ਬਹੁਵਿਧ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਾਵਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ /ਚਲ/ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਕੋਸ਼ਕ (lexeme) ਇਸ ਦੀ ਰੂਪਾਵਲੀ ਵੇਖੋ:

ਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ

ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਰੂਪ-ਭੇਦਾਂ ਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ – ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ /ਲੜਕਾ, ਕੁਰਸੀ, ਮੇਜ/ ਆਦਿ ਅਹਿਜੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਕਾਰੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ /ਲੜਕਿਆਂ, ਲੜਕੇ /ਆਦਿ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਲੜਕਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਾਂਵੀ/ਨਾਮਾਤਮਕ ਰੂਪਾਵਲੀ (nominal paradigm) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਨ ਵਾਪਰਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ, ਵਿਸਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਅਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ;
ਯੋਜਕ - ਅਤੇ, ਕਿ, ਜੇਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ, ਪਰ ਆਦਿ।
ਸੰਬੰਧਕ – ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਨਾਲ, ਵਿੱਚ, ਨੇ, ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ।
ਇਹਨਾਂ ਅਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ

ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਅਵੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਿ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨਾਂਵ (ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਉਹ) ਯੋਜਕ (ਜੇਕਰ, ਅਗਰ, ਮਗਰ ਕਿਉਂਕਿ)
ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਛੋਟਿਆਂ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੋਟਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਰਸੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਆਦਿ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘਰਾਂ (ਘਰਾ+ ਆਂ) ਕੁਰਸੀਆਂ (ਕੁਰਸੀ+ਆਂ)
ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਟਿਲ ਬਣਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
Concepts
ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਇਕਾਈਆਂ
Syntactic entities
Units of linguistic morphology
ਸ਼ਬਦ
ਵਿਆਕਰਨ
ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Projection principle)ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ (X- bar structure or PS) ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ ਉਚਤਮ ਸੰਭਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਖ ਰੂਪ, ਪੂਰਕ ਆਦਿ ਕਿੰਨੇ ਤੱਤ ਹਨ? ਪਰ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਭੰਵ ਤੱਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਅਦੰਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਾਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਨਿਮਨ ਉਚਤਮ ਸੰਭਵ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 
ਸਿਰਫ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਪਰੋਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣੀ (ਕਿਰਿਆ ਵਿਸੇਸ਼ਣ) ਵਾਕੰਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਵਿੱਚਲੇ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਰਾਮ ਹੱਸਿਆ”

ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਅੰਸ਼ ਕਿਰਿਆ ‘ਹੱਸਿਆ’’ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਸੋ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਬਣਤਰ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿਦਮਾਨ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੇਵਲ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਹਾਰਣ ਵੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼, ਬਿਰਤੀ ਵਾਕੰਸ਼(model ਵਾਕੰਸ਼), ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼, ਅਤੇ agreement phrase ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਸ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੱਖ (PERFECT ASPECT) ਵਾਕੰਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵਾਕੰਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭੂਤ ਕ੍ਰਿਦੰਤ (past particles) ਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਯਮ ਵਾਕ 2 ਦੀ ਵਿਆਕਰਨਕਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕ 3 ਦੀ ਅਣ ਵਿਆਕਰਨਕਤਾ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2	He has gone home.”
3 He has went home.”

ਸੋ ਉੱਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਤਰ ਕੇਵਲ ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਹ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਿਧਾਤਕ ਰੂਪ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਹੈ।ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਦ ਵਾਕੰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਕਰਨਕ ਬਣਤਰਾਂ ਕੋਸ਼ਕ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ (reflective) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ (specifier) ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਉਣੀ ਹੈ ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ ਜੇਕਰ ਘਰ ਹੋਵੇ।“
		ਉਹ ਹੱਸਿਆ।

ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ (VP) ਦੇ specifier ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ ਜੇਕਰ ਘਰ ਹੋਵੇ।
	
ਸੇਬ ਡਿੱਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੂਰਨ ਪੱਖ (perfect aspect) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂਰਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਅਦ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ (head) ਹਨ ਜੋ ਵਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕੰਸ਼ (VP) ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਹੋਰ ਦੇਖੋ

Extended projection principle

ਹਵਾਲਾ
ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਉਸਾਰੀ ਨਿਯਮ (X bar rules) ਜਾਂ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ਜਾਂ (X bar theory) ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵਾਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚਲੇ ਕੁੱਝ ਵਾਕੰਸ਼ (ਜਿਵੇੰ ਕਿ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼) ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ specifier position ਗਹਿਨ ਬਣਤਰ (deep structure) ‘ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਦੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
	
	“ਉਸਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ।“

ਜੇ ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਸਤਹੀ ਬਣਤਰ (surface structure) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ‘ਉਸਨੇ’ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀੰ ਹੈ ਜੋ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ‘ਉਸਨੇ’ ਨੂੰ ਕਾਲ (Tense) ਦੀ specifier ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਰਗੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਕਣਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗੰਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ (nominative) ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਮਨ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੈ:
	
“He has read a book”

ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ‘He’ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿਂ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕਾਲ (TENSE) ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ (ਪੰਜਾਬੀ) ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਂਨਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕ “ਉਸਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ“ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ “ਉਸਨੇ” ਸਕਰਮਕ ਕਾਰਕ (ergative) ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮਿਸਾਲ ਲਈ binding theory ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ “ਉਸਨੂੰ’ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਲ (tense) ਦੀ specifier ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਂਵ ਵਾਕੰਸ਼ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਂਨਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ’। (ਚੋਮਸਕੀ:1986) 
 
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਦਲੀਲ ਵਿਦਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ “David lighfood” ਦੀ ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ “ਵਿਸ਼ਾ+ਵਿਧੇਅ” ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੈਵਿਡ ਲਾਈਟਫੂਡ (David lightfood) ਅਨੁਸਾਰ, “ਹਰ ਵਾਕ ਵਾਕੰਸ਼ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਧੇਅ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ (1993) ਆਪਣੇ ਪੀ.ਐਚ ਡੀ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਵਾਕੰਸ਼ (TP) ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਕੀ ਬਣਤਰ (adjunction structure) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੋਧਕ (barrier) ਨਹੀਂ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਦਲੀਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਸੰਕੇਤਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

[ਐਕਸਟੈਂਡਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਿੱਧਾਂਤ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲਾ
ਬਰਾਕ ਹੁਸੈਨ ਓਬਾਮਾ (ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ 1961) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 44ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਅਫਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਖਸ਼ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 1997 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 2004 ਤੱਕ ਸੈਨੇਟਰ ਦੇ ਪਦ 'ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਲੀਨੋਇਸ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟਰ  ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਤਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ 1961 ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਦੇ ਹੋਨੋਲੁਲੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਮੁਢਲੀ ਜਿੰਦਗੀ 
ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ,1961 ਨੂੰ ਹੋਨੋਲੁਲੂ, ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਪੀਓਲਾਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਚਿਲਡਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 48 ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਕਲੌਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ।ਉਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੀਨੀਅਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਐਨ ਡਨਹੈਮ (1942–1995) ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਚੀਟਾ, ਕੰਸਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਵੈਲਸ਼, ਜਰਮਨ, ਸਵਿਸ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ।

ਸਿੱਖਿਆ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜੂਰੀਸ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਤੋ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

ਨਿਜੀ ਜਿੰਦਗੀ 
ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 1992 ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੌਬਿਨਸਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਓਬਾਮਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਦੀਆਂ 2 ਧੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ 

1996 ਵਿੱਚ ਓਬਾਮਾ 13ਵੇਂ ਜਿਲ੍ਹੇ ਤੋ ਇਲੀਨੋਇਸ ਸੇਨੇਟ ਦੇ ਇਕ ਸੇਨੇਟਰ ਵਜੋ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਉਹ 7 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 

3 ਜਨਵਰੀ 2005 ਨੂੰ ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਇਲੀਨਾਏ ਤੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟਰ ਵਜੋ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹੇ, ਸੈਨੇਟਰ ਰਹਿੰਦ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 147 ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 16 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2009-2017)

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਮੀਦਵਾਰ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ 10 ਫਰਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦਾ ਐਲਾਨ "ਪੁਰਾਣੀ ਕੈਪੀਟਲ ਇਮਾਰਤ" ਵਿੱਖੇ ਕੀਤਾ ਇਹ ਓਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ 16ਵੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਬਰਾਹਮ ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਆਪਣਾ "ਹਾਊਸ ਡਿਵਾਈਡੀਡ" ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਕਾਰਜਕਾਲ 

ਓਬਾਮਾ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 2009 ਵਿਚ ਉਹ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜੌਹਨ ਮੈਕਕੇਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਉਹਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਲਏ। 2010 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨੇ 9/11 ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਉਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਨੂੰ ਐਬਟਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2012 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰੇ 
ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 52 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 58 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰਾ ਫਰਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਦੌਰਾ ਪੇਰੂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਏਪੇਕ ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਗਏ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

 
 
 
 
 
 
 Parmar, Inderjeet, and Mark Ledwidge. "...'a foundation-hatched black': Obama, the US establishment, and foreign policy." International Politics 54.3 (2017): 373–388 online

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

ਅਧਿਕਾਰਤ
  of The Obama Foundation
  of the Barack Obama Presidential Library
  of Organizing for Action
 White House biography

ਹੋਰ
 Column archive at The Huffington Post
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Barack Obama at Politifact

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਜਨਮ 1961
ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ
ਗੂਗਲ ਸੰਯੁਕਤ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਖੋਜ਼, ਅਕਾਸ਼ੀ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ 'ਚ ਪੂੰਜੀ ਲਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਿਗਿਆਪਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਐਡਵਰਡ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਸਿੱਖਿਅਕ ਲੈਰੀ ਪੇਜ ਅਤੇ ਸਰਗੇ ਬ੍ਰਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂਗਲ ਗਾਏਸ ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਯੂਟਿਊਬ - ਇਹ ਔਨਲਾਈਨ ਸਚਿੱਤਰ (ਵੀਡੀਓ) ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਲਸਥਾਨ (ਵੈੱਬਸਾਈਟ) ਹੈ।
ਜੀ-ਮੇਲ - ਇਹ ਗੂਗਲ ਦੀ ਈਮੇਲ ਸੇਵਾ ਹੈ।
ਗੂਗਲ+ - ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮੀਡੀਏ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।
ਐਡਵਰਡ - ਇਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜੀ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। 
ਐਡਸੈਂਸ
ਬਲਾੱਗਰ - ਇਹ ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੁਫ਼ਤ ਬਲੌਗ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਆਪਣਾ ਬਲੌਗ ਮੁਫ਼ਤ 'ਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨਾਂ ਛਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਐਂਡਰੌਇਡ - ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਔਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ) ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਗੂਗਲ ਕਰੋਮ - ਇਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਨਕਸ਼ੇ - ਇਹ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਅਰਥ
ਹੈਂਗ-ਆਉਟ

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
ਯਾਹੂ
ਬਿੰਗ
ਬਾਈਡੂ

ਹਵਾਲੇ

ਇੰਟਰਨੈੱਟ
ਸਾਈਬਰ ਸੰਸਾਰ
ਹਿਸਾਬ ਵਿਚਸੁਨਹਿਰੀ ਅਨੁਪਾਤ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: golden ratio () ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨੰਬਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 1.618 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅੱਖਰ φ (ਫਾਈ) ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਸੈਕਸ਼ਨ (ਲਾਤੀਨੀ: sectio aurea) ਜਾਂ ਗੋਲਡਨ ਮੀਨ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਔਸਤ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਨੁਪਾਤ
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ: [ʁɔlɑ̃ baʁt]; 12 ਨਵੰਬਰ 1915 – 26 ਮਾਰਚ 1980) ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਆਲੋਚਕ, ਅਤੇ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੌਚਕ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹੋਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹ ਪਲ-ਪਲ ਰੰਗ ਵਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਤਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਚਿੰਤਨ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਤੋਂ ਉਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਤਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਣ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਉਤੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਇਆ।

ਜੀਵਨ
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1915 ਵਿੱਚ ਨੌਰਮੈਂਡੀ ਚੇਰਬੌਰਗ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਉਮਰ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਪੈਰਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜਬੂਤ ਬੌਧਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਯੋਜਕ ਕੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੋਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ (ਯੂਨਿਫਿਕੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸੀ। ਬਾਰਥ ਬੁਰਜੁਆ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਲਚਲਣ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਥ ਬੁਰਜੁਆ ਵਰਗ ਦੀ ਧੂਰਤਤਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਘੱਟੀਆ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਜਕ ਮਿਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਪਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਾਰਥ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ, ਮਤ ਅਤੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੁਰਜੁਵਾ ਵਰਗ ਨੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ “ਰਾਈਟਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਜੀਰੋ” (1953), “ਮਾਇਥਾਲਾਜਿਜ” (1957), “ਐਲੀਮੇਂਟਸ ਆਫ ਸੈਮਿਆਲਾਜੀ” (1965), “ਐਸ/ਜੈੱਡ” (1970), “ਦ ਪਲੇਜਰ ਆਫ ਦ ਟੈਕਸਟ” (1973), “ਰੋਲਾਂ - ਬਾਰਥ ਬਾਈ ਰੋਲਾਂ - ਬਾਰਥ” (1975), 'ਇਮੇਜ - ਮਿਉਜਿਕ - ਟੈਕਸਟ” (1977), ”ਟੈਕਸਚੁਅਲ ਅਨਾਲਿਸਿਸ ਆਫ ਏ ਟੇਲ ਬਾਈ ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ” (1973), ”ਦਾ ਬਲੇਸ ਆਫ ਦਾ ਟੈਕਸਟ” (1975), ”ਏ ਲਵਰ'ਸ ਡਿਸਕੋਰਸ: ਫਰੈਗਮੈਂਟਸ” (1977), “ਦਾ ਲਾਸਟ ਹੈਪੀ ਰਾਈਟਰ” (1971), “ਦਾ ਈਫਲ ਟਾਵਰ ਐਂਡ ਅਦਰ ਮਾਈਥਾਲਾਜਿਜ” (1979), “ਆਨ ਰੇਸਾਈਨ” (1979) ਆਦਿ।

ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ 

(1957) Mythologies, Seuil: ਪੈਰਸ.
(1964) Éléments de sémiologie, Communications 4, Seuil: ਪੈਰਸ.
(1967) Système de la mode, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1970) L'Empire des signes, Skira: ਪੈਰਸ.
(1970) S/Z, Seuil: ਪੈਰਸ.
(1972) Le Degré zéro de l'écriture suivi de Nouveaux essais critiques, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1973) Le plaisir du texte, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1975) Roland Barthes, Éditions du Seuil: ਪੈਰਸ
(1977) Poétique du récit, Editions du Seuil:ਪੈਰਸ.
(1978) Préface, La Parole Intermédiaire, F. Flahault, Seuil: ਪੈਰਸ
(1979) Sur Racine, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ
(1980) Recherche de Proust, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1980) La chambre claire: note sur la photographie. - [ਪੈਰਸ]: Cahiers du cinéma: Gallimard: Le Seuil, 1980.
(1980) Sade, Fourier, Loyola, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1981) Essais critiques, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1982) Litérature et réalité, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1988) Michelet, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(1993) Œuvres complètes, Editions du Seuil: ਪੈਰਸ.
(2009) Carnets du voyage en Chine ਕਿਰਤ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ.
(2009) Journal de deuil ਕਿਰਤ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ.

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ

ਰਾਈਟਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਜ਼ਿਰੋ (Writing Degree Zero) 
'ਰਾਇਟਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਜ਼ੀਰੋ' ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜੋ 1953 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ  ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਰਾਈਟਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਜ਼ੀਰੋ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਚਿੰਤਨ ਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਰਾਈਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਰਥ ਦਾ ਭਾਵ 'ਸਾਹਿਤ' ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 'ਰਾਈਟਿੰਗ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਉੱਤਰਦੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ । ਉਹ ਰੰਗਮੁਕਤ, ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਡਿਗਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ । ਇਉਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋਣ , ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਨੇ ਜ਼ੀਰੋ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੋਸਿਊਰ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਪਾਠ ਤਕ (From Work to Text)
ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਥ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਖਾਸ ਅਰਥ ਭਰ ਕੇ, ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਰਥ ਸਾਹਿਤ-ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਪਾਠ ਆਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- The text is read without the father's signature. ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਾਹਿਤ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਹੁਵਚਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤ -ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਾਠ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਆਨੰਦ (The Pleasure of the Text) 
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 'ਪਲੱਈਅਰ ਸਿਧਾਂਤ' ਦੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਰਥ ਨੇ ਸਾਹਿਤ-ਪਾਠ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮਹਾਂ-ਆਨੰਦ ਆਖ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। । ਬਾਰਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਤੀ ਮੂਲਕ ਹੈ । ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ । 

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਸ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਹਾਂ ਆਨੰਦ , ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਸਿਖਰ , ਡੁੱਬ ਜਾਣ , ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਣ , ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਜਾਂ ਵਿਸਮਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ।        

ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂ ਜਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ  ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਦਿਸਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਠਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ  ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਗੂੰਜਾ , ਨਿਵੇਕਲੇ ਸੰਬੰਧ , ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਾਂ ਪਰਤ- ਦਰ-ਪਰਤ ਅਰਥ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਠ ਦਾ ਦਿਸਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਾਰਨ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਥ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂ -ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ (Death of the Author)
ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਰਥ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਦਖਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਰਥ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਲਾ ਚਿੰਤਨ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੇਵਲ ਲੇਖਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਜੋ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਸਾਹਿਤ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਹੀ 'ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ' ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਦੀ ਅਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਪਾਠਕ/ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ 

ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 

ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਇੱਕ ਫਰੈਂਚ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਰਾਸਾਇਨ 1830 ਵਿੱਚ ਛਪਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਾਰਾਸਾਇਨ ਇੱਕ ਹੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮੀਰ ਬੰਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਲਾਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਕਲਾਤਮਕ ਰੁਚੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ । ਉਹ ਉਪੇਰਾ ਦੇਖਦਾ । ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਉਪੇਰਾ ਪਾਰਟੀ  ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪੇਰਾ ਦੀ ਜੋ ਹੀਰੋਇਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤੇ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ । ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇਟਲੀ ਜਾਂਦਾ । ਇਟਲੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਇੱਕ third gender  ਸੀ । 

                      ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੀ , ਉਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ ਪਰ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ third gender ਜਾਂ ਮਰਦ ਪਾਤਰ ਹੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ  ਸੀ । ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬੜਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । 

                     ਇਸ ਬਾਰੇ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਹੈ ਕੌਣ , ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕੌਣ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਨਾ ਹੀ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਆਖਰੀ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ ।   

                ਹਰ ਲਿਖਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਉਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਇੱਕ ਉਚਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਸੀੰ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਸਾਹਿਤ ਉਹ ਨਿਰਪੱਖ , ਮਿਲਗੋਭਾ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਾਰਕ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਜਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਗੁਆਚਦੀ ਹੈ । 

ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ

  ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਬਲਕਿ ਪਾਠਕ ਹੀ ਉਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ । ਜਿਹੜੀ ਲੇਖਕ ਦੀ image ਉਹ ਬਹੁਤ powerful ਹੈ । ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਛਪਦੀਆਂ ਨੇ , ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਬਾਰੇ ਛਪਦੀਆਂ ਨੇ । ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੇਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਿਆਨ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ celebrate  ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ । ਇਸ ਤਰਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ, ਜਰਨਲ  ਛਪਦੀਆਂ ਨੇ , ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੁੰਦਾ । 

             ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਪੜਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਲੇਖਕ ਕੌਣ ਹੈ , ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਹੈ , ਉਸ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਕੀ ਹੈ , ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਰੱਖਦਾ । ਜਦੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਕਿਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਜੀਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਗਲਪ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਰਥਾਤ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

   ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ

   ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ । ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿੰਤਕ ਉਸਦੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਢਾਅ ਲਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । 

                 ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਸਦੇਹ ਮੈਲਾਰਮੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ । ਮੈਲਾਰਮੇ ਜੋ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਲੇਖ ਬੋਲਦਾ । ਉਹ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲੈਂਦਾ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਨਾ ਕਿ ਲੇਖਕ । ਲਿਖਣਾ  ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ  ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । 

                   ਪਾਲ ਵਲੇਰੀ ਜੋ ਕਿ ਸਵੈ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੋਝ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ , ਨੇ ਮੈਲਾਰਮੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ , ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਕਲਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਅਲੰਕਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ

ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮਾਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਲਗਭਗ ਆਪਹੁਦਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਤਾੰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਗੁਣ - ਗਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

                     ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਸਲ ਪਰੂਸਟ ਆਪਣੀਆਂ ਸਪਸਟ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਦੀ ਆਖ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲਿਖੇਗਾ ।

                ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਖਕ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੂਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਧੇਅ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ  ਹੈ । ਕਰਤਾ ਉਸ ਉਚਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

  ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ

   ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਾਠ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੜਿਆ ਜਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ । ਜਿਵੇਂ -2 ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟਦੀ ਜਾਵੇਗੀ , ਉਵੇਂ-2 ਜੋ ਵੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਲਿਖਤ ਆ , ਉਸਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਵੇਗੀ , ਅਰਥ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ

ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਗੇ । ਲੇਖਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਸਦਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪਿਤਾ -ਪੁਰਖੀ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । 

                  ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਾਰੀ ਆਪਣੇ  ਪਾਠ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ  ਜੋ ਕਿ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਹੈ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ । ਜਦੋਂ ਵੀ ਲਿਖਤ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਾਠਕ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਦੀ ਸਕਿਰਿਆ ਭਾਗੇਦਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਆਪ ਭਾਸ਼ਾ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਹ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 

       ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ 

ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਪਾਠ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਈ ਇਕਹਿਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ (ਜਿਵੇਂ ਰੱਬ ਰੂਪੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ), ਸਗੋਂ ਇਕ ਪਾਠ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਚਾਰ ਮੌਲਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਠ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁ ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪੁਲੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਕਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਰਕਾਂ 'ਬੂਵਾਅ ਤੇ ਪੈਕਿਊਸ਼ੇ' (Bouvard and Perucher) ਵਾਂਗੂੰ ਜੋ ਕਿ ਉਦਾਤ ਅਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਬੇਤੁਕਾਪਣ (ਗਹਿਰੀ ਊਲ ਜਲੂਲਤਾ) ਲੇਖਕ ਦੀ ਸੋਚਾਈ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਰੂਪ ਦੀ ਨਕਲ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮੌਲਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਲੇਖਕ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਥਾਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਡੀ. ਕੁਇੰਸੀ' ਜੋ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦਾ ਗੁਣੀ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿਸਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਦਗੇਲਅਰ (Baudelaire)" ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਧੀਰਜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਨ, ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ(ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਪੈਰਾਡਾਇਜ਼)। ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਲਿਖਾਰੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਨੂੰਨ, ਰਸ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਭਾਵ ਆਦਿ ਸੰਜੋਅ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਕ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਤ ਨੂੰ। ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਹਿਜ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਲੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੁਪਤ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਅਨੁਕਰਣ। 

ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੀਮਾਬੱਧ ਕਰ ਦੇਣ, ਉਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਚਿੰਨ੍ਹੀਕਰਣ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਲੱਭ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅਚੰਭੇ ਭਰੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਦੌਰ ਹੀ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਆਲੋਚਨਾ (‘ਨਵ ਆਲੋਚਨਾਵਾਦ' ਵੀ) ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰ-ਨਿਹਿਤ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਲਿਖਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਉਸਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਿਖਤ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਪਿਤ (ਉਡਾ ਦੇਣ) ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਕਾਇਦਾ ਛੋਟ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ (ਲਿਖਤ ਆਖਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ), ਪਾਠ ਨੂੰ ‘ਰਹੱਸਮਈ ਸਦੀਵੀਂ ਅਰਥ (ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਠ ਵਾਂਗੂੰ) ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਖਰੀ ਅਰਥ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਲਟ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਰੱਬ ਤੋਂ, ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ, ਉਸਦੇ ਤਰਕ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੈ।

ਸੱਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ

ਆਓ  ਹੁਣ ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਦੇ ਵਾਕ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ (ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ) ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਇਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿਖਤ ਦਾ ਅਸਲ ਧੁਰਾ ਇਸਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ (ਜੇ.ਪੀ. ਵਰਨੈੱਟ)' ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਦੂਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਤਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮਹਿਜ਼ ਇਕਹਿਰਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ)। ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬੋਲਾਪਣ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਠਕ (ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ) ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਠ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਠ ਵਿਚ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਦ-ਵਾਦ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਬਹੁਲਤਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਾਠਕ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੁਣ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਰਸਤੇ ਉਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿ ਪਾਠ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਥਾਪਣ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਲਗਦਾ ਹੈ।ਕਲਾਸਿਕੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਗਾ ਦੇਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲੇਖਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ| ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨੰਗ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲਿਖਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸਦੀ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਪਾਠ ਅਤੇ ਲਿਖਣਯੋਗ ਪਾਠ
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਹਿਤ- ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਯੋਗ ਪਾਠ ਆਖਦਾ ਹੈ। 

ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਪਾਠ ਤੋਂ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਦਾ ਭਾਵ ਭੋਗਣਯੋਗ ਪਾਠ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਠ ਰਵਾਇਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੁਲਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਪਾਠ ਲੇਖਕ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਿਖਣਯੋਗ ਪਾਠ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਜਣਾਯੋੋਗ ਪਾਠ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਠ, ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜ ਕੋਡਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
S/Z ਉਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਬਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਬਾਰਥ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਉਤੇਜਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਵਲੈੱਟ "ਸਾਰਾਸੀਨ" ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਉਤਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਡਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਰਥ ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਦੇ "ਸਾਰਾਜ਼ੀਨ" ਨੂੰ 561 ਪੜ੍ਹਨ -ਅੰਗਾਂ lexias ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਅੰਗ ਇੱਕ ਵਾਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜ "ਕੋਡਾਂ" ਦੀ ਛਾਨਣੀ grid ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਕੋਡ ਹਨ

ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਕੋਡ (Hermeneutic Code)

ਇਹ ਉਨਾਂ ਕੋਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਰਹੱਸ ਲੁਕਾਉਲਣ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕੋਡ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਕੁਝ ਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਰਹੱਸ ਲੁਕਾਵਾ ਅਤੇ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨਾਂ ਦਾ ਅਗਾਂਹ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ 

1.ਵਿਸ਼ਾ ਕਾਰੀਗਰੀ - 

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਰਹੱਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਾਰ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਹੜਾ ਪਾਤਰ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ , ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ?ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗੲਈ ਹੈ ਉਹ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ । ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਇਕ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਵੀ ਸਕੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ।  

2. ਸਥਿਤੀਗਤਤਾ- 

ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜੋ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।  

3. ਵਾਅਦਾ  ਕਰਨਾ  

ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲਾ ਰਹੱਸ ਹੌਲੀ-2 ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। 

4. ਵਾਅਦਾ ਖਿਲਾਫੀ/ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ  

ਕਈ ਰਹੱਸ ਭੇਦ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਠਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਹੱਸਮਈ ਨਾਵਲ ਚ ਕਾਤਲ ਉਹ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

5. ਦੁੱਚਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ  

ਪਾਠਕ ਦੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਜਾਂ ਦੋ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  

6. ਅੜਿੱਕਾ ਡਾਹੁਣਾ  

ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਹੱਸ ਉਜਾਗਰੀ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਹੀ ਨਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੜਿੱਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

7. ਬਰਖਾਸਤਗੀ  

ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਹੱਸ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਉਸਦੇ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਲਈ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। 

8.ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਰਹੱਸ ਉਜਾਗਰੀ  

ਜਦੋਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹੱਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ ਦੇਵੇ।  

9. ਰਹੱਸ ਉਦਘਾਟਨ- 

ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਹੱਸ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਠਕ ਹੌਲਾ ਫੁੱਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ ।  

ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਕੋਡ  

ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲੜੀਆਂ ਸਮੁੱਚੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਮੁੱਖ ਕਥਾ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ।  

ਅਰਥਗਤ ਕੋਡ  

ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ । ਇਹ ਕੋਡ, ਪਾਤਰ , ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਕੋਡ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬਿਰਤਾਂਤ , ਪੇ। ਹੋਈਆਂ ਮੂਰਤ ਵਸਤਾਂ , ਪਾਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ , ਅਮੂਰਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਰਥਗਤ ਕੋਡ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕੁਝ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕੋਡ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਪਾਤਰਾਂ, ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਰਥ ਉਜਾਗਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ । 

ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕੋਡ  

ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਅਰਥਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਲਟ - ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।  

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੋਡ  

ਇਹ ਕੋਡ ਉਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਹੜੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਉਸ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰੰਪਰਿਕ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ
ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਕਲਮ ਚੁਕੀ ਉਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਰੌਚਕ ਆਤਮਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ : ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਬਾਈ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ (1975). ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਥ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਨੁਕਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਜਵਾਬ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਟ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਦਿਲਚਸਪੀ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਥ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਬੁਧੀਮਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ। ਬਾਰਥ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਰੌਚਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਮੂਲਕ ਵੀ। ਉਹ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਖਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ
ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ
ਜਨਮ 1915
ਮੌਤ 1980
ਚੀਮਾ () ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਚੀਮਾ ਜੱਟ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।

ਸ਼ਹਾਬਦੀਨ ਗੌਰੀ ਨੇ ਜਦ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ 1193 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਚੌਹਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜ ਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਚੀਮਾ ਸੀ। ਚੀਮੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜ ਵੱਲ ਆਏ ਕੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਏਥੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਣਜੇ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਚੀਮੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡੋਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਿੰਡ ਝੁਨੀਰ ਜਾਕੇ ਦੱਸੀ। ਝੁਨੀਰ ਦੇ ਧਾਲੀਵਾਲਾਂ ਨੇ ਚੀਮਿਆਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਾਂਗੜ ਵਿੱਚ ਧਾਲੀਵਾਲ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚੀਮੇ ਮੋਗੇ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਜਾਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚੀਮਾ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਚੀਮਾ, ਕਾਲਖ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਮਲੋਦ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚੀਮੇ ਦੁਆਬੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਨੂਰਮਹਿਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚੀਮਾ ਕਲਾਂ ਤੇ ਚੀਮਾ ਖੁਰਦ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ।

ਚੀਮੇ ਲੜਾਕੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਚੀਮੇ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੂ ਮਲ ਨੇ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਦੋ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋਧੇ; ਰਾਣਾ ਕੰਗ ਤੇ ਢੋਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਚੀਮਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਜੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਨਾਗਰਾ, ਦੁੱਲਟ, ਦੰਦੀਵਾਲ ਤੇ ਚੱਠੇ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਚੀਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 42 ਪਿੰਡ ਸਨ।

ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਮਾਨਸਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੀਮੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਮਾਲਵੇਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ। ਚੀਮੇ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਤੇ ਕਰਨਾਲ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਚੀਮੇ ਗੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੋਰਾਹੇ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ 1867 ਬਿਕਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਚੀਮਾ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। 1881 ਈਸਵੀਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੀਮੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 69,549 ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਏ• ਐਸ• ਚੀਮਾ ਮੌਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੀਮੇ ਜੱਟ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚੀਮੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਹੁਣ ਚੀਮੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੋਤ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜੱਟ ਗੋਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਗੋਤ
ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: वन्दे मातरम्; ਬੰਗਾਲੀ: বন্দে মাতরম) ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਖਾਰੀ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟਰਜੀ ਨੇ ੧੮੮੨ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਗੀਤ ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਅਨੰਦਮਠ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿਰਲੇਖ 

ਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੰਦੇ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੀਤ ਮੂਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵ ਅੱਖਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੋ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੀ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਲੇਖ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਜਨਮ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ, ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਨੰਦਮਥ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 'ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮਾਂ" ਗਾਣੇ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਵਿੱਚ “ਮਾਂ ਦੇਵੀ” ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ - ਬੰਗਾ ਮਾਤਾ (ਮਾਂ ਬੰਗਾਲ) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ (ਭਾਰਤ ਭਾਰਤ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, 1896 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿਚ। ਇਹ 1905 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਾਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ੍ਰੀ ਅਰੌਬਿੰਦੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸ ਪਰ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਕੋਈ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ" ਨਹੀਂ ਹੈ।1950 ਵਿੱਚ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ), ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਬਾਬੂ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ, ਗਾਣਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਨ. ਗਾਣੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਵਾਲਾ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਦੁਰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਾਣੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ 52 ਸਕਿੰਟ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤ 
<TR><font size="4">
(ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗੀਤ)

वन्दे मातरम्।
सुजलां सुफलां मलय़जशीतलाम्,
शस्यश्यामलां मातरम्। वन्दे मातरम्।।१।।

शुभ्रज्योत्स्ना पुलकितयामिनीम्,
फुल्लकुसुमित द्रुमदलशोभिनीम्,
सुहासिनीं सुमधुरभाषिणीम्,
सुखदां वरदां मातरम्। वन्दे मातरम्।।२।।

कोटि-कोटि कण्ठ कल-कल निनाद कराले,
कोटि-कोटि भुजैर्धृत खरकरवाले,
के बॉले माँ तुमि अबले,
बहुबलधारिणीं नमामि तारिणीम्,
रिपुदलवारिणीं मातरम्। वन्दे मातरम्।।३।।

तुमि विद्या तुमि धर्म,
तुमि हृदि तुमि मर्म,
त्वं हि प्राणाः शरीरे,
बाहुते तुमि माँ शक्ति,
हृदय़े तुमि माँ भक्ति,
तोमारेई प्रतिमा गड़ि मन्दिरे-मन्दिरे। वन्दे मातरम्।।४।।

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी,
कमला कमलदलविहारिणी,
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्,
नमामि कमलां अमलां अतुलाम्,
सुजलां सुफलां मातरम्। वन्दे मातरम्।।५।।

श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्,
धरणीं भरणीं मातरम्। वन्दे मातरम्।।६।।>
 
<font size="4">
(ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤ)

সুজলাং সুফলাং মলয়জশীতলাম্
শস্যশ্যামলাং মাতরম্॥ 
শুভ্রজ্যোত্স্না পুলকিতযামিনীম্
পুল্লকুসুমিত দ্রুমদলশোভিনীম্
সুহাসিনীং সুমধুর ভাষিণীম্
সুখদাং বরদাং মাতরম্॥

কোটি কোটি কণ্ঠ কলকলনিনাদ করালে
কোটি কোটি ভুজৈর্ধৃতখরকরবালে
কে বলে মা তুমি অবলে
বহুবলধারিণীং নমামি তারিণীম্
রিপুদলবারিণীং মাতরম্॥

তুমি বিদ্যা তুমি ধর্ম, তুমি হৃদি তুমি মর্ম
ত্বং হি প্রাণ শরীরে
বাহুতে তুমি মা শক্তি
হৃদয়ে তুমি মা ভক্তি
তোমারৈ প্রতিমা গড়ি মন্দিরে মন্দিরে॥

ত্বং হি দুর্গা দশপ্রহরণধারিণী
কমলা কমলদল বিহারিণী
বাণী বিদ্যাদায়িনী ত্বাম্
নমামি কমলাং অমলাং অতুলাম্
সুজলাং সুফলাং মাতরম্॥

শ্যামলাং সরলাং সুস্মিতাং ভূষিতাম্
ধরণীং ভরণীং মাতরম্॥

ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ 

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਸਨ 1940 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਛਪੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ' ਵਿਚ 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ !
ਫਲਾਂ ਵਾਲੀ !
ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਥਲਾਂ ਵਾਲੀ !
ਚੰਦਨਾਂ ਥੀਂ ਠਾਰੀ !
ਹਰਿਔਲ ਥੀਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ, ਮਾਤਾ !

ਫੁੱਲਾਂ ਮਹਿਕਾਈ,
ਸਰਦ ਚਾਨਣੀ ਖਿੜਾਈ,
ਰੁੱਖਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਸਜਾਈ,
ਅੰਨਾਂ ਧਨਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ, ਮਾਤਾ !

ਹਾਸ ਤੇ ਮਿਠਾਸ ਭਰੀ,
ਸੁਖ ਦਾਤੀ, ਵਰ ਦਾਤੀ,
ਮਾਣ ਦਾਤੀ, ਤ੍ਰਾਣ ਦਾਤੀ,
ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਅਟਾਰੀ, ਮਾਤਾ !

ਪੈਂਤੀ ਕ੍ਰੋੜ ਕੰਠੋਂ ਕਿਲਕਾਰਨੀ,
ਸੱਤਰ ਕ੍ਰੋੜ ਬਾਹੂ ਬਲ ਧਾਰਨੀ,
ਹੇ ਭਾਰਤ ਪਿਆਰੀ, ਮਾਤਾ !

ਸਟਾਰ ਨਿਊਜ ਐਜੰਸੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਏਵੰ ਯੁਵਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਫਿਰਦੌਸ ਖਾਨ ਨੇ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰਦੌਸ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ
ਤੂੰ ਭਰੀ ਹੈ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼
ਫਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੁਹਾਣੀ ਨਾਲ਼
ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਰਦ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ਼
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ਼
ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ…

ਤੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਚਾਨਣ ਭਰੀਆਂ ਨੇ
ਤੇਰੀ ਰੌਣਕ ਪੈਲ਼ੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਨੇ
ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਭਿੱਜਿਆ ਹਾਸਾ ਹੈ
ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਜਿਵੇਂ ਪਤਾਸ਼ਾ ਹੈ
ਤੇਰੀ ਗੋਦ 'ਚ ਮੇਰਾ ਦਿਲਾਸਾ ਹੈ
ਤੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਸੁਰਗ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ
ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ…

-ਫ਼ਿਰਦੌਸ ਖ਼ਾਨ

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ: خواجه شمس‌ دین محمد حافظ شیرازی) ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ, ਖ਼ਿਤਾਬ ਸ਼ਮਸਉਦੀਨ ਅਤੇ ਤਖ਼ੱਲਸ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ (1325/26–1389/1390) ਸੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਇਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਅਲ ਮਕਲਬ ਬਾ ਸ਼ਮਸ ਅਲ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਸ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ (ਦੀਵਾਨ) ਫਾਰਸ (ਈਰਾਨ), ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਹਾਵਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜੀਵਨ

ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਮੱਤਭੇਦ 
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਮੱਤ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਹਿਜਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਆਕਈ ਨਫ਼ੀਸੀ ਨੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਸਾਲ ਜਨਮ 726 ਹਿਜਰੀ ਤੋਂ 729 ਹਿਜਰੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 726 ਹਿਜਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ 764 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਕਤ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ 37 ਸਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 726 ਹਿਜਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਲ 792 ਹਿਜਰੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਫ਼ਾਤ ਦੇ ਵਕਤ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਉਮਰ 65 ਸਾਲ ਸੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਗ਼ਿਆਸਉਦੀਨ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕਈਆਂ ਨੇ ਬਹਾਉਲਦੀਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਮਾਲਉਲਦੀਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਾ ਬਾਪ ਅਸਫ਼ਹਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਤਜਾਰਤ ਲਈ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਆ ਵਸਿਆ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਕਾਜ਼ਰੁਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਖ਼ੁਆਜਾ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਖ਼ੁਆਜਾ ਖ਼ਲੀਲ ਆਦਿਲ 775 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਾ ਭਰਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਤਨਹਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਖ਼ਮੀਰ ਗਿਰੀ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇ ਵਕਤ ਕਰੀਬੀ ਮਦਰਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਵਕਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਜਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਖਲੁਸ ਹਾਫਿਜ਼ ਪੈ ਗਿਆ।

ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ 726 ਤੋਂ 792 ਹਿਜਰੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ। ਤੈਮੂਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਤਬਾਹ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਫ਼ਲਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਮਜਦਾਲਦੀਨ, ਸ਼ੇਖ਼ ਬਹਾਉਉਲਦੀਨ, ਸਈਅਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜਰਜਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸਉਦੀਨ ਅਬਦੁਲਾ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਮੁਹਬਤ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲੀ ਅਤੇ ਰੁਕਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਯਜ਼ਦ ਅਤੇ ਹਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਦੋ ਸੰਖੇਪ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਅਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਜਿਗਰੀ ਯਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫ਼ੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਮਗਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਮੁਹਬਤ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਈ।

ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਬਸਤਾ ਰਹੇ। ਅਬੂ ਇਸਹਾਕ ਨੇ 743 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਵੀ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦਕਨੀ ਨੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਮਗਰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਦੀ ਮੁਹਬਤ ਆੜੇ ਆਈ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

ਮੌਤ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ 791 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਦਫ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਹਰ ਖਾਸ ਅਤੇ ਆਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਗਾਹ ਹੈ।

ਰਚਨਾ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਲਿਖਤ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਕਸੀਦਿਆਂ, ਕਾਵਿ ਟੋਟਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸੰਪਾਦਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੁੱਲ ਅਨਦਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਮਗਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਮੁਹੰਮਦ ਗੁੱਲ ਅਨਦਾਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਦੀਵਾਨ ਵੀ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਨੇ ਕੁਰਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਚ ਉਲਥਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਰਾਲਫ਼ ਵਾਲਡੋ ਐਮਰਸਨ ਤੇ ਜਰਮਨ ਕਵੀ ਗੋਇਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ।

ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ  
ਇਰਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਦੀ ਕਬਰ ਇਰਾਨੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ 
ਅਲਾ ਯਾ ਆਇਯਹਾ ਅੱਸਾਕ਼ੀ ਅਦਰ ਕਾਸਾਂ ਵ ਨਾਵਲਹਾ 
ਕਿ ਇਸ਼ਕ ਅਸਾਨ ਨਮੂਦ ਅਵਲ ਵਲੀ ਉਫ਼ਤਾਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ‌ਹਾ 
ਬਾ ਬੂਈ-ਏ ਨਾਫ਼ਹਾ-ਇ ਕਾਖ਼ਰ ਸਬਾ ਜ਼-ਆਨ ਤਰਹ ਬਗਸ਼ਾਯਦ
ਜ਼ਿ ਤਾਬ-ਏ ਜਾਦ-ਏ ਮੁਸ਼ਕੀਨਸ਼ ਚਿ ਖ਼ੂਨ ਉਫ਼ਤਾਦ ਦਰ ਦਿਲਹਾ
ਮ-ਰਾ ਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਏ ਜਨਾਨ ਚਿ ਅਮਨ-ਏ ਆਯਸ਼, ਚੋਨ ਹਰ ਦਮ
ਜਰਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਮੀਦਾਰਦ ਕਿ ਬਰ-ਬੰਦੀਦ ਮਹਿਮਲਹਾ?
ਬਿ ਮਯ ਸੱਜਾਦੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁਨ ਗਰ-ਤ ਪੀਰ-ਏ ਮੁਗ਼ਾਨ ਗੋਇਦ
ਕਿ ਸਾਲਿਕ ਬੀ-ਖ਼ਬਰ ਨਬਵਦ ਜ਼ ਰਾਹ ਓ ਰਸਮ-ਏ ਮੰਜ਼ਿਲਹਾ
ਸ਼ਬ-ਏ ਤਾਰੀਕ ਓ ਬੀਮ-ਏ ਮੌਜ ਓ ਗਿਰਦਾਬੀ-ਇ ਚੁਨੀਨ ਹਾਇਲ
ਕਜਾ ਦਾਨੰਦ ਹਾਲ-ਏ ਮਾ ਸੁਬਕਬਾਰਾਨ-ਏ ਸਾਹਿਲਹਾ?
ਹਮਾ ਕਾਰ-ਮ ਜ਼ ਖ਼ੁਦ-ਕਾਮੀ ਬਿ ਬਦ-ਨਾਮੀ ਕਸ਼ੀਦ ਆਖ਼ਰ
ਨਿਹਾਨ ਕੀਹ ਮਾਨਦ ਆਨ ਰਾਜ਼-ਈ ਕਜ਼ ਊ ਸਾਜ਼ੰਦ ਮਹਿਫ਼ਲਹਾ?
ਹਜ਼ੂਰੀ ਗਰ ਹਮੀ ਖ਼ਾਹੀ ਅਜ ਊ ਗ਼ਾਇਬ ਮਸ਼ੌ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼
ਮਤਾ ਮਾ ਤਲਕ਼ ਮਨ ਤਹਵਾ ਦਾਅ ਅਦ-ਦੁਨੀਆ ਵ ਅਹਿਮਲਹਾ

ਹਵਾਲੇ

ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ
ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੇਖਕ
ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਜਿਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 163 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ, ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈ।

ਪਿਛੋਕੜ
ਇਸ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਮਿਸਟਰ ਓਲੀਵਰ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਤੋਂ 144 ਰੁਪਏ 8 ਆਨੇ ਵਿਚ 32 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਹੱਦ ਸਿਰਸਾ, ਬੀਕਾਨੇਰ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ) ਅਤੇ ਮਮਦੋਟ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਪੁਲਿਸ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਡਾਨ ਹਸਪਤਾਲ (ਹੁਣ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ), ਡਾਕ ਬੰਗਲਾ, ਬਾਧਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਦਾਰੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਉਪਮੰਡਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਦੇ ਪੁਤੱਰ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਸਲੇਮਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸਲੇਮ ਖਾਨ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਰੇਸ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਪਿੰਡ ਆਵਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਵ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਲੁਕਮਾਨ ਉਰਫ਼ ਵਰਿਆਮ ਖੇੜਾ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਲੁਕਮਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1965 ਅਤੇ 1971 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 1971 ਵਿਚ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਆਸਫਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਦੀਅਾਂ ਮੰਗਾਂ
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਾਦਕੀ-ਸੁਲੇਮਾਨ ਕੀ ਬਾਰਡਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਲਈ ਖੋਲਿਅਾ ਜਾਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

ਹਵਾਲੇ

ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਡ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਰਬ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਤੇ ਈਰਾਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬ ਆਈ। ਅਬਦੁਲ-ਗ਼ਫ਼ੂਰ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਿਕਾਨਾ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਨਾ ਰੰਗ ਦੇ ਖਿਆਲ ਹੋਣ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਅਰ ਬੀਤ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਿਅਰ ਫ਼ਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ "।

ਇਤਿਹਾਸ
ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਸੀਦਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਅਰਬ ਵਿੱਚ 6ਵੀਂ-7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਰਬੀ ਪਦ ਹੈ। ਅਰਬ ਵਿੱਚ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸਿਨਫ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਪੌਦਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ 9ਵੀਂ-10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਨਫ਼ੇ ਸੁਖ਼ਨ ਇਰਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਸਬਜ਼ ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰੰਗੀਨੀਆਂ ਭੋਗਦੀ ਹੋਈ 13ਵੀਂ-14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

61ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਅਰਬੀ ਦੀ ਸਿਨਫ਼-ਏ-ਸੁਖਨ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਪੱਖੋਂ ਇਸਤਰੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।
ਮੁਢਲੀ ਅਰਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲੋਂ ਮੁਢਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਜੁਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਧੇਰੇ ਚੇਤਨਾ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਪਰ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪਾਸਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਮਾਜ-ਮੁਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਜਨਮ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਲਤਾਫ਼ਤ, ਬਲਾਗ਼ਤ, ਸਲਾਸਤ, ਨਜ਼ਾਕਤ, ਨਫ਼ਾਸਤ ਆਦਿ ਖੂਬੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹਨ।
ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।
ਵਸਤੂ ਤੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਰਦੂ/ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਇਸ ਸਿਨਫ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ ਜੋ ਉਰਦੂ/ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮੁਢ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸਊਦ ਸਲਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ ਪਰ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਦੀਵਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰ ਗੰਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਹਜ਼ਰਤ ਨੋਸ਼ਾ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ:
ਹਿੱਕ ਪਲ ਸੁੱਖ ਨਾ ਆਵੇ ਤੁਧ ਬਿਨ ਹਿੱਕ ਪਲ ਸੁੱਖ ਨਾ ਆਵੇ 
ਪਲ ਪਲ ਦਰਦੋਂ ਆਹੀਂ ਭਰਾਂ ਸੇ ਓਤੇ ਜੀ ਖਾਵੇ
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ਼ ਰਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਸ਼ੈ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ। ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਏ। ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸੀਹਰਫ਼ੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਨੇੜ ਨੇੜੇ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਰਾਦ ਖ਼ਾਨਪੁਰੀ (1628-1720) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਰਾਦ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਾਲ਼ ਰਲਦੀਆਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਰਾਦ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਚ ਪੀੜ ਤੇ ਰਾਗ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਏ।
ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸੈਫ਼ ਉਲ ਮਲੂਕ ਚ ਟਾਂਵੀਆਂ ਟਾਂਵੀਆਂ ਜ਼ਿਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇਂ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ:
ਤਖ਼ਤੀ ਦਿਲ ਦੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਸੂਰਤ ਨਕਸ਼ ਸੱਜਣ ਦੇ 
ਧੋਤੇ ਦੂਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਰਗਿਜ਼ ਡੂੰਘੇ ਅੱਖਰ ਮਨ ਦੇ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸਤਾਦ ਗਾਮੋਂ ਖ਼ਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਬਰਦਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰੀ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਦਿਲਪਜ਼ੀਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਰੱਦਿਓ ਵਾਰ ਜ਼ਿਲਾਂ ਲਿਖ ਕੇ 1903 ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਵਾਨ ਛਪਵਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰ:
ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਨੀ ਵਫ਼ਾ
ਉਸਤਾਦ ਐਸਾ
ਫ਼ਰੀਦ ਮਜ਼ਨਗਵੀ
ਅਬਦੁਲ ਮਜੀਦ ਸਾਲਿਕ
ਉਸਤਾਦ ਜੌਹਰ
ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਫ਼ਕੀਰ
ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ
ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਲੱਗਣ
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਰ
ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ
ਅਜਾਇਬ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ
ਰਾਜ ਬੇਦੀ
ਸੂਫ਼ੀ ਤਬੱਸੁਮ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼
ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਸਮਰ
ਰਮਜ਼ਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਆਬਾਦੀ
ਮੂਸਾ ਲੁਧਿਆਣਵੀ
ਆਸ਼ਿਕ ਲੁਧਿਆਣਵੀ
ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼
ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਵਾਰਾ
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ
ਬਰਕਤ ਰਾਮ ਯਮਨ
ਅਬਦਾ ਮਜੀਦ ਭੱਟੀ
ਹਕੀਮ ਨਾਸਿਰ
ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ

ਹਵਾਲੇ

ਗ਼ਜ਼ਲ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (28 ਨਵੰਬਰ 1696 - 26 ਦਸੰਬਰ 1705) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾ

ਜਨਮ
ਕਲਗੀਧਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ-ਜਨਮ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਨ 1686, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ-ਜਨਮ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਨ 1690, ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ-ਜਨਮ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਨ 1696, ਬਾਬਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ-ਜਨਮ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਨ 1698।

ਸ਼ਹਾਦਤ
22 ਦਸੰਬਰ ਸੰਨ 1705 ਨੂੰ ਦੋਵੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ `ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 18 `ਤੇ 14 ਸਾਲ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 26 ਦਸੰਬਰ ਸੰਨ 1705 ਨਵਾਬ ਸਰਹੰਦ, ਵਜ਼ੀਦੇ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਨੀਹਾਂ `ਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 6 `ਤੇ 8 ਸਾਲ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ 

20 ਅਤੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਸੰਨ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਗਊ-ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਸਮਾਂ-ਵਾਇਦੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਪਿਛੋਂ ਭਿਅੰਕਰ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੜ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਤੇ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜੱਥਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡਿਆ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਊਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਘਮਾਸਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿਸਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਉਸ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ” ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੋਰ (ਜੀਤੋ ਜੀ) ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ ਜੀ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ਼, ਸਰਸਾ ਦੇ ਕੰਡੇ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਪੁੱਜੇ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆਂ ਗੰਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਲੈ ਆਇਆ ਜੋ ਉਥੋਂ ਵੀਹ ਕੁ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਲਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਡੇਢ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸਨ ਪਰ ਸਰਸਾ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਨਦੀ ’ਚ ਰੁੜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਛੱੜ ਗਏ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ਼ ਚਾਲ਼ੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ।

ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ 
ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ `ਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਗੜ੍ਹੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਬੁੱਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸੀ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ `ਚ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਜੋੜ `ਤੇ ਭਿੰਅਕਰ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਸਮੇਤ ਵੈਰੀ ਦਲ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਜੁਆਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਵੀਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਇਸੇ ਹੀ ਜੰਗ `ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਿਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਯਾਦ `ਚ ਇੱਥੇ ਗਰਦੁਆਰਾ ‘ਕਤੱਲ ਗੱੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ’ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰਦੇਵ ਵੀ, ਪੰਥ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵੱਕਤ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ `ਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਗੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਐਲਾਨਿਆ “ਫੱੜ ਲੋ-ਫੜ ਲੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ” ਉਸ ਯਾਦ `ਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਣਾ ਜਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਣਾ। ਵੈਰੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ `ਚ ਵੀ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹੀ ਖਾਧੀ।

ਸਰਿਹੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਦਰ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਹੜਾ ਮਾਤਾ ਜੀ ਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੀਯਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬੇਈਮਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਥੈਲੀ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਨਾਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਜ਼ੀਦ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ’ਚ ਭੁੱਖੇ-ਤਿਹਾਏ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸੇ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਡਰਾਵੇ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਅਡਿੱਗ ਰਹੇ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਉੱਪਰ ਦਿਲ ਪਸੀਜਿਆ ਵੇਖ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੱਪ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ” ਦਸਦਿਆਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਫ਼ਤਵਾ ਆਇਦ ਕਰ ਕੇ ਵਜ਼ੀਦੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਧੱੜਾਂ ਤੋਂ ਜੁੱਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਇਸ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹੁਕਮ ਤੇ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੱਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ‘ਹਾ’ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਦੋ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਟੋਡਰਮਲ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਉਥੇ ਅੱਜ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ” ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜ਼ਾਲਮਾ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਤੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਹਵਾਲੇ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ
ਸਿੱਖੀ