1.1. Neden Sınıf ve Nesne?

Bir yazılım projesi düşünün: bir okul kayıt sistemi. Öğrenciler, öğretmenler, dersler, notlar… Bunların her biri birer nesne olarak modellenebilir. Bir öğrencinin adı, soyadı, numarası, notları vardır. Bunlar özellikler (alanlar/fields). Ayrıca öğrenci ders alabilir, not girebilir, mezun olabilir. Bunlar da davranışlar (metotlar).

Pedagojik Not: Sınıf, bir “kalıp” veya “şablon” gibidir. Nesne ise bu kalıptan üretilen somut bir varlıktır. Örneğin, “İnsan” bir sınıftır; “Ali” ise bir nesnedir.

1.2. Gerçek Hayattan Benzetmeler

Bu bölüm boyunca, bu benzetmeleri kullanarak kavramları somutlaştıracağız.

2.1. Sınıfın Yapısı

// Kodu çalıştırmak için: javac Ogrenci.java && java Ogrenci
public class Ogrenci {
    // Alanlar (Fields) - Özellikler
    String ad;
    String soyad;
    int numara;
    
    // Metotlar (Methods) - Davranışlar
    void bilgiGoster() {
        System.out.println("Ad: " + ad + ", Soyad: " + soyad + ", No: " + numara);
    }
}

2.2. Alanlar ve Metotlar

• Alanlar (Fields): Sınıfın durumunu (state) tutan değişkenlerdir. Her nesne bu alanların kendi kopyasına sahiptir.
• Metotlar (Methods): Sınıfın davranışlarını tanımlar.

2.3. İlk Sınıf Örneği: Ogrenci

Yukarıdaki Ogrenci sınıfı, bir öğrencinin temel özelliklerini ve davranışlarını tanımlar. Ancak henüz bu sınıftan bir nesne oluşturmadık.

Önemli: Sınıf tek başına çalıştırılabilir bir program değildir. main metodu içermez. Nesne oluşturmak için başka bir sınıfta (veya aynı sınıfta) main metodu kullanılır.

3.1. new Anahtar Kelimesi

new operatörü, bellekte (heap) yeni bir nesne için yer ayırır ve constructor’ı çağırarak nesneyi başlatır.

Ogrenci ogr1 = new Ogrenci();

Burada: - Ogrenci : Referans tipi (sınıf adı) - ogr1 : Referans değişkeni (nesneyi işaret eder) - new Ogrenci() : Yeni bir Ogrenci nesnesi oluşturur

3.2. Referans Değişkenleri

Referans değişkeni, bellekteki nesnenin adresini tutar. Aslında nesnenin kendisi değil, ona erişim sağlayan bir “uzaktan kumanda” gibidir.

Ogrenci ogr1 = new Ogrenci(); // ogr1 bir referans
Ogrenci ogr2 = ogr1; // ogr2 de aynı nesneyi işaret eder
ogr1.ad = "Ahmet";
System.out.println(ogr2.ad); // "Ahmet" yazdırır (aynı nesne!)

3.3. Nesne Üyelerine Erişim (Nokta Operatörü)

Nesnenin alanlarına ve metotlarına erişmek için nokta (.) operatörü kullanılır.

// Dosya adı: TestOgrenci.java
public class TestOgrenci {
    public static void main(String[] args) {
        Ogrenci ogr1 = new Ogrenci();
        ogr1.ad = "Ayşe";
        ogr1.soyad = "Yılmaz";
        ogr1.numara = 1234;
        
        ogr1.bilgiGoster(); // Çıktı: Ad: Ayşe, Soyad: Yılmaz, No: 1234
    }
}

4.1. Constructor Nedir?

Constructor’ın temel görevi, nesneyi başlatmaktır (initialization). Genellikle alanlara ilk değerleri atamak için kullanılır.

4.2. Default Constructor (Varsayılan Yapıcı)

Eğer bir sınıfta hiç constructor tanımlanmazsa, Java derleyicisi otomatik olarak parametresiz bir default constructor ekler. Bu constructor hiçbir işlem yapmaz (boş gövde).

// Dosya adı: Araba.java
public class Araba {
    String marka;
    int yil;
    
    // Default constructor (derleyici tarafından eklenir)
    // public Araba() { }
}

4.3. Parametreli Constructor

Kendi constructor’ınızı tanımlayarak nesneyi oluştururken alanlara değer atayabilirsiniz.

// Dosya adı: Araba.java
public class Araba {
    String marka;
    int yil;
    
    // Parametreli constructor
    public Araba(String m, int y) {
        marka = m;
        yil = y;
    }
}

Pedagojik Uyarı: Kendi constructor’ınızı tanımladığınızda, default constructor otomatik olarak eklenmez. Eğer parametresiz constructor’a da ihtiyacınız varsa, onu da açıkça tanımlamalısınız.

4.4. Constructor Overloading (Aşırı Yükleme)

Tıpkı metotlar gibi, constructor’lar da aşırı yüklenebilir. Farklı parametre listelerine sahip birden fazla constructor tanımlayabilirsiniz.

// Dosya adı: Araba.java
public class Araba {
    String marka;
    int yil;
    String renk;
    
    // Constructor 1: Parametresiz
    public Araba() {
        marka = "Bilinmiyor";
        yil = 2024;
        renk = "Beyaz";
    }
    
    // Constructor 2: İki parametreli
    public Araba(String m, int y) {
        marka = m;
        yil = y;
        renk = "Beyaz";
    }
    
    // Constructor 3: Üç parametreli
    public Araba(String m, int y, String r) {
        marka = m;
        yil = y;
        renk = r;
    }
}

4.5. this Anahtar Kelimesi

this anahtar kelimesi, mevcut nesneyi (current object) referans eder. İki temel kullanımı vardır:

// Dosya adı: Araba.java
public class Araba {
    String marka;
    int yil;
    
    public Araba(String marka, int yil) {
        // marka = marka; // HATA! Parametre kendine atanır, alan değişmez
        this.marka = marka; // this.marka alanı, sağdaki parametreyi işaret eder
        this.yil = yil;
    }
}

// Dosya adı: Araba.java
public class Araba {
    String marka;
    int yil;
    String renk;
    
    public Araba() {
        this("Bilinmiyor", 2024, "Beyaz"); // 3 parametreli constructor'ı çağır
    }
    
    public Araba(String marka, int yil) {
        this(marka, yil, "Beyaz"); // 3 parametreli constructor'ı çağır
    }
    
    public Araba(String marka, int yil, String renk) {
        this.marka = marka;
        this.yil = yil;
        this.renk = renk;
    }
}

5.1. Erişim Belirteçleri

Java’da dört erişim seviyesi vardır:

5.2. Kapsülleme (Encapsulation) İlkesi

Kapsülleme, verileri (alanları) ve bu veriler üzerinde işlem yapan metotları bir arada tutma ve dışarıdan doğrudan erişimi kısıtlama prensibidir.

Temel Kural: Alanlar private yapılır, bu alanlara erişim için public getter ve setter metotları sağlanır.

5.3. Getter ve Setter Metotları

• Getter: Alanın değerini döndürür. Adlandırma: getAlanAdi()
• Setter: Alanın değerini ayarlar. Adlandırma: setAlanAdi(veriTipi deger)

// Dosya adı: Kisi.java
public class Kisi {
    private String ad;
    private int yas;
    
    // Getter
    public String getAd() {
        return ad;
    }
    
    // Setter
    public void setAd(String ad) {
        this.ad = ad;
    }
    
    public int getYas() {
        return yas;
    }
    
    public void setYas(int yas) {
        if (yas >= 0 && yas <= 150) { // Veri doğrulama
            this.yas = yas;
        } else {
            System.out.println("Geçersiz yaş: " + yas);
        }
    }
}

5.4. Neden Kapsülleme?

1. Veri Bütünlüğü: Setter içinde doğrulama yaparak geçersiz değerlerin atanmasını engelleyebiliriz.
2. Güvenlik: Hassas verilere doğrudan erişim engellenir.
3. Bakım Kolaylığı: İç yapıyı değiştirdiğimizde dışarıdaki kodu etkilemeden yapabiliriz.
4. Soyutlama: Kullanıcı, iç detayları bilmeden sadece public arayüzü kullanır.

Sorular

1. Sınıf ile nesne arasındaki fark nedir? Gerçek hayattan bir örnek verin.
2. Constructor’ın metotlardan farkı nedir? (En az 2 fark söyleyin)
3. this anahtar kelimesi hangi durumlarda kullanılır? İki örnek verin.
4. Kapsülleme neden önemlidir? Üç neden sıralayın.
5. private bir alana nasıl erişilir? Neden doğrudan erişime izin verilmez?

Alıştırmalar

Alıştırma 1: Aşağıdaki özelliklere sahip bir Kitap sınıfı tasarlayın: - Private alanlar: String isbn, String baslik, String yazar, double fiyat - Parametreli constructor (tüm alanlar) - Getter metotları (tüm alanlar için) - Setter metotları (sadece fiyat için, fiyat 0’dan büyük olmalı) - bilgiGoster() metodu (kitap bilgilerini yazdırır) - Test sınıfında iki kitap nesnesi oluşturun ve metotları test edin.

Alıştırma 2: Aşağıdaki kodu inceleyin ve hataları bulun:

public class Dikdortgen {
    private int en;
    private int boy;
    
    public Dikdortgen(int en, int boy) {
        en = en; // Hata var!
        boy = boy; // Hata var!
    }
    
    public int getEn() {
        return en;
    }
    
    public void setEn(int en) {
        this.en = en;
    }
}

Alıştırma 3: Aşağıdaki kodu inceleyin. Çıktı ne olur? Neden?

public class Test {
    private int deger;
    
    public Test() {
        this(10);
    }
    
    public Test(int deger) {
        this.deger = deger;
    }
    
    public static void main(String[] args) {
        Test t = new Test();
        System.out.println(t.deger);
    }
}

Alıştırma 4 (Zor): Bir Hasta sınıfı tasarlayın: - Private alanlar: int hastaNo, String ad, String soyad, int yas, String teshis - Constructor: hastaNo, ad, soyad, yas (teshis başlangıçta “Belirlenmedi”) - Getter/Setter (yas için 0-120 arası doğrulama) - teshisGuncelle(String yeniTeshis) metodu - hastaBilgisi() metodu (tüm bilgileri yazdırır) - Test sınıfında 3 hasta oluşturun, bazılarının teşhisini güncelleyin.

Diagram: Nesne Oluşturma Süreci

### Diagram: Kapsülleme Mimarisi